cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः
आर्यभटस्य सिद्धान्ता
आर्यभटेन स्वग्रन्थस्य तृतीयेऽध्याये विविधज्यौतिषसम्बन्धिनो विषयाः लिखिताः, ययिते यत्-चैत्रशुक्लप्रतिपत्तः युगाना, वर्षस्य, मासस्य, दिवसस्य च गणनायाः शुभारम्भो भवति । अत्र ग्रहाणां मध्यमगतेः स्पष्टगतेश्च नियमानामुल्लेखो विद्यते । ग्रन्यस्यान्तिमेऽध्याये ( गोलपादे ) पञ्चाशत् श्लोकाः सन्ति, येषु गोलविषयका अनेके नियमाः, युगसम्बन्धिता: नवीनाः कल्पना:, सूर्याचन्द्रमसोः ग्रहणानां गणनादयः विविध ज्योतिष सम्बन्धितानां नियमानां. समीक्षा विद्यते । पृथिव्याः दैनिकभ्रमणस्य विषये आर्यभटेन कमनीयमुदाहरणं प्रस्तूय लिखितं यत्-यथा प्रचलन्त्यां नौकायां स्थितो मनुष्य: तटस्थितान् स्थिरान् वृक्षान् विपरीतदिशायां चलन्निव पश्यति तद्वत् लङ्कायां ( भूमध्यरेखायां ) स्थिराः ताराः पश्चिमस्यां दिशि प्रचलन्त्यः दृश्यन्ते ।
एतदतिरिक्तं स्वगोलसम्बन्धिताः अनेके विषयाः अत्र ग्रथिताः सन्ति । आर्यभटीय स्योपरि चतस्रष्टीकाः उपलभ्यन्ते । यासां रचयितृणां नामानि सन्ति-(१) भास्कर प्रथमः, (२) सूर्यदेवयज्वा, (३) परमेश्वरः, (४) नीलकण्ठश्चेति । तत्र परमेश्वरस्य 'भट्टदीपिकया' सह–उदयनारायणसिंहेन हिन्दीभाषायां टीका की विद्यते । सूर्यदेवयज्वनः अप्रकाशितायां टीकायाम् आर्यभटप्रकाशस्यापि चर्चा विद्यते ।
वराहमिहिरः
अवन्तिकायाः सूर्यभक्तस्य वराहमिहिरस्य स्थानं ज्योतिष-जगति सूर्यसदृशोपममस्ति । इमे अवन्तिपुर्याः निवासिन आसन् । एतैः स्वसमयस्य सुस्पष्टा चर्चा न कृताऽस्ति । तथाप्यनेकैः प्रमाणः वराहमिहिरस्य जीवनकाल: षष्ठशतकस्य पूर्वार्द्ध स्वीक्रियते । एषां पितुर्नाम- आदित्यदास आसीत्, ये एषां विद्यागुरवोऽ प्यासन् । एवञ्च 'कापित्थकः' वासस्थानमासीत् । एतत् स्थानमद्यापि 'उज्जयिन्याः' पार्वे 'कामथा' नाम्ना प्रख्यातमस्ति । एतैः सूर्य प्रसाद्याशेषं ज्ञानं सम्प्राप्तम् । एषां पृथुयशसा पुत्रेण 'षट्पञ्चाशिकाया' रचना कृता, या अद्यापि प्रचलिता विद्यते ।
ग्रन्थाः- एषां ग्रन्थाः स्वविषयस्य प्रौढासु, प्रमाणसमन्वितासु रचनासु विद्यन्ते । मुख्यग्रन्थानां नामानि सन्ति--( क ) पञ्चसिद्धान्तिका, ( ख ) बृहज्जातकः ( ग ) बृहयात्रा, बृहद्विवाहपटलयात्रा च, (घ ) बृहत्संहिताचेति ।
लाटदेयः
ज्यौतिविदांवरेण वराहमिहिरेण पञ्चसिद्धान्तिकायां येषां पञ्च ग्रन्थानां समाहारः कृतस्तेषु द्वयोः पोलिशरोमकयोश्चेमे रचयितारः सन्तीति तज्ज्ञाः कथयन्ति । भास्करप्रथमेन विरचिताद् 'महाभास्करीयात्' ज्ञायते यत्-इमे आर्य भटस्य शिष्या आसन् । एषां काल: वै० सं० ५६२ तः ६६५ इत्यस्य मध्ये स्वीकर्तव्यः । रोमकसिद्धान्तस्य रचनाशेल्या एतद् ज्ञायते यत् अयं ग्रन्थः ग्रीक ( यूनान ) सिद्धान्तेष्वाश्रितः । कतिपयविदुषां मतमस्ति सिकन्दरियायाः सुप्रसिद्धस्य ज्योतिविदः 'तालोमी' इत्यस्य सिद्धान्तानामाधारे अस्य ( रोमकसिद्धान्तस्य ) रचना बभूव ।
अस्य प्रमाणं ते यवनपुरस्य मध्यकालीने सिद्धं साधितं वा अहर्गणं स्थापयन्ति । ब्रह्मगुप्तेन तु अस्य सिद्धान्तानां भूयसी निन्दा कृता। पुलिशसिद्धान्तनामकस्य ग्रन्थ स्योल्लेखः भट्टोत्पलेन वाराहमिहिरस्य 'बृहत्संहितायाः' टीकायां 'पृथूदकस्वामिना' च ब्रह्मगुप्तस्य 'स्फुटसिद्धान्तस्य टीकायां कृतः । अयं सिद्धान्तग्रन्थः रोमकसिद्धान्तस्या पेक्षयाऽतीव स्थूलः । गणनायाः सुविधाये सन्निकटनिनियमैश्च साधितोऽयं ग्रन्थः । प्राचीनमूलग्रन्थोऽद्याप्यनुपलब्ध एवेति ।
भास्कर-प्रथमः
इमे भास्कराः लीलावत्याः विख्यात रचयितुर्भास्कराचार्यात भिन्ना आसन् । एतेषां द्वौ ग्रन्थौ साम्प्रतमुपलब्धौ स्तः । तो च-( १ ) महा भास्करीयः, ( २ ) लघुभास्करीयश्च । अनयोः ग्रन्थयोः एतैः आर्यभटस्य सिद्धान्तः प्रमाणत्वेनोपन्यस्तः। एतेषां जन्मस्थानं 'अश्मक' इति कथ्यते । अस्य स्थानस्य स्थितिः नर्मदा-गोदारीनद्योर्मध्ये क्वाप्यासीत् । अनयोयो ग्रन्थयोः उपयोगः दक्षिणभारते पश्चदशशतकं यावत् बाहुल्येनासीत् ।
ब्रह्मगुप्तः
ज्योतिषाचार्येषु ब्रह्मगुप्तस्य स्थानमतीवोज्ज्वलमुच्चं चास्ति सुप्रसिद्धन भास्कराचार्येणायं 'गणकचक्रचूडामणि' इति कथितः । इत्येव नहि एषां मूलांकान् स्वरचनायाः सिद्धान्तशिरोमण्याः आधारभूमिः स्वीकृता। एषां जनिः ईशवीये ५९८ यत्सरे पचनदप्रदेशस्य 'मिलनालका' स्थाने बभूवेति । एतेषां द्वौ ग्रन्थो स्तः---
( १ ) ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः, ( २ ) खण्डखाद्यकश्चेति । अनयोः ग्रन्थयोः अनुवादोऽरबी भाषायामप्यभूत् । यस्मिन् 'अस-सिन्ध-हिन्द' ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य तथा च 'अल अर्कन्द' खण्डखाद्यकस्यानुवादोऽप्यस्ति । एतैः विभिन्नस्थानेषु एतन्निर्देशः कृतो यत आर्यभट-श्रीषेण-विष्णुचन्द्रादीनां गणनायां ग्रहाणां स्पष्टस्थानं न शुद्धिमायाति अतस्तानि ग्राह्योपयुक्तानि न सन्ति । पश्चाच्चभवद्भिरेतदपि लिखितं यत्--ब्राह्मस्फुट सिद्धान्तेन दग्गणितैक्यं भवति । अत: मान्योऽयं ग्रन्थः । तथा चोक्तम् -
तन्त्रभ्रंशे प्रतिदिनमेवं विज्ञाय धीमता यत्नः ।
कार्यस्तस्मिन् यस्मिन् दृग्गणितैक्यं सदा भवति ।
अनेन कथनेनैतद् सुस्पष्टं भवति यत्तः ग्रन्थानां रचना ग्रहाणां प्रत्यक्षवेधं विधायव कृताऽऽसीत् । ते एव प्रथमकल्पाः एतादृशाः ज्योतिर्विद आसन् ये प्रयोगेषु दृढामास्थां स्थापयन्ति स्म । एकत्रतैः कथितमपि यत्-यदा-कदा गणनायां वेधे चान्तरस्यात्तदा वेधेन गणनायाः शुद्धिः कर्त्तव्या।
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते चतुर्विशत्यध्यायाः सन्ति, ते च यथा-मध्यमाधिकारः, स्पष्टा धिकारः, त्रिप्रश्नाधिकारः, चन्द्रग्रहणाधिकारः, सूर्यग्रहणाधिकारः, उदयास्ताधिकारः, चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारः, चन्द्रच्छायाधिकारः, ग्रहयुत्यधिकारः, भग्रहयुत्यधिकारः, तन्त्रपरीक्षाध्यायः, गणिताध्यायः, मध्यगति-उत्तराध्यायः, स्फुटगति-उत्तराध्यायः, त्रिप्रश्नोत्तराध्यायः, ग्रहणोत्तराध्यायः, शृङ्गोन्नत्युत्तराध्यायः, कुट्टकाध्यायः, शंकु च्छायादिज्ञानाध्यायः, छन्दश्चित्युत्तराध्यायः, गोलाध्यायः, मन्त्राध्यायः, मानाध्यायः संज्ञाध्यायश्चेति ।
.अस्मिन् ग्रन्थे न केवलं ज्योतिपस्य, अपि तु बीजगणितस्य, अंकगणितस्य क्षेत्रमितेश्चापि प्रामाणिकं विवरणं वयं प्राप्नुमः । एप्वध्यायेषु ग्रहाणां मध्यमगतेः गणनायाः, एषां स्पष्टगतिर्ज्ञानस्य रीतीनां दिशः, देशस्य कालस्य च ज्ञानस्य रीतयः, चन्द्र-सूर्यग्रहणयोः गणनायाः ग्रहाणामेकोऽन्यस्य पार्वे आगमनस्य, चन्द्रमस: वेधेन छायायाः ज्ञानस्य, नक्षत्रैः सह ग्रहाणां युत्यादीनां विवरणं सम्यक्तया शास्त्रीयपद्धत्या कृतमस्ति ।
अस्मिन् दशाध्यायाः सन्ति, येषु प्रारम्भिकाष्टाध्यायास्तु केवलमार्यभटस्यानुकरणमात्रमेवास्ति, उत्तरभागस्य च त्रिष्वध्यायेष्वार्यभटस्यालोचनासंशोधनेन सह कृता विद्यते । पूर्वखण्ड खाद्य कस्याष्टावध्यायाः इत्थम् सन्ति, तिथीनां नक्षत्रादीनाञ्च गणना, पञ्चताराग्रहाणां मध्यस्य स्पष्टस्य च गणना, त्रिप्रश्नाधिकारः, सूर्यग्रहणाधिकारः, उदयास्ताधिकारः, चन्द्रशृंगोन्नत्यधिकारः, ग्रहयुत्यधिकारश्चेति ।
कल्याणवर्मा
एषां काल: ५७८ ईशवीये वर्षे स्वीक्रियते । एभिर्यवनानां होरा शास्त्रस्य सारः ‘सारावली' नामके ग्रन्थे प्रतिपादितः । अयं ग्रन्थः सूविशाल: जाता शास्त्रे च महत्त्वपूर्ण स्थानं दधाति । अस्मिन् ग्रन्थे ४२ अध्यायाः सन्ति । अनि मासहस्रद्वयश्लोकाः सन्ति । श्रीमता भट्टोत्पलेन बृहज्जातकस्य टीकायामस्य ग्रन्थस्यो ल्लेखः कृतः।
लल्ल:
अस्य पितुर्नामभट्टत्रिविक्रम आसीत् । आर्यभट्टः ( प्रथमः ) एषां गुरुः ख्यातः । एषां सुप्रसिद्धः ग्रन्थः 'शिष्यधीवृद्धिः' अस्ति, यः आर्यभटस्य सिद्धान्तानाम नुसरणं करोति । अस्मिन् गणिताध्याय-गोलाध्यायनामकं प्रकरणद्वयमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य रचनाबीजमुक्तं निम्नाङ्किते पद्ये -
विज्ञाय शास्त्रमलमार्यभटप्रणीतं तंत्राणि यद्यपि कृतानि तदीयशिष्यैः ।
कर्मक्रमो न खलु सम्यगुदीरितस्तैः कर्म बीम्यहमतः क्रमशस्तदुक्तम् ।।
लल्लस्य कालविषये विद्वत्सु पर्याप्तो मतभेदस्तिष्ठति । म० म० पं० सुधाकर द्विवेदिना-एषां काल: ४२१ शकसं० निर्धारितः ।
आर्यभटः द्वितीयः
आर्यभट-द्वितीयस्य ज्योतिष-गणितयोरुभयोरपि महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । एषां काल: ९५० ईशवीयस्य पार्वे स्वीक्रियते । एषां सुप्रसिद्धा रचना 'महासिद्धान्तः' विद्यते, यस्मिन् ज्योतिषगणितयोरुभयोरपि समावेशो विद्यते । अस्मिन् ग्रन्थेऽष्टादशाधिकाराः सन्ति । येषु ६२५ आर्याछन्दांसि सन्ति । गोलाध्यायनामके चतुर्दशेऽधिकारे पाटीगणितस्य प्रश्नाः सन्ति । पञ्चदशेऽध्याये क्षेत्रफल-घनफलादयो विषयाः संग्रहीताः सन्ति । एतदतिरिक्त प्रश्नोत्तराध्याय---कुट्टकाध्यायोचापि स्तः ययोः ग्रहाणां मध्यगति-कुट्टकसम्बन्धितेषु प्रश्नेषु क्रमशः विचारः प्रवर्तते ।
मुंजाल:
एषां काल: ८५४ शकस्य निकटे स्वीक्रियते । यतो ह्येतैः स्वपुस्तके 'लघुमानसे' ग्रहाणां ध्रुवकाल: ८५४ शकः प्रख्यापितः । अनन्तरं भास्कराचार्य द्वितीयेन मुनीश्वरेण च मुंजालेन निर्दिष्टस्यायनगतेः वर्णनं कृतम् । एभिः प्रमाणः एतद् सुनिश्चितं भवति यत्ते ९३२ ईशवीये वत्सरे विद्यमानाः आसन् । स्वकालस्येमे प्रख्याताः ज्योतिर्विदः आसन् । अत्रैतद् वैशिष्ट्यमस्त्येषां यत्--तारकाणां निरीक्षणं विधाय नव-नवानां विचाराणामेभिः प्रस्तुतीकरणं कृतम् । लघुमानसेऽष्टाधिकाराः सन्ति ।
उत्पल:
ज्योतिषग्रन्थानां टीकाकारेषु उत्पलस्य नाम सुविख्यातमस्ति । बृहज्जा तकस्य टीकायां-टीकालेखनकाल: ९६६ ईशवीयस्य चत्रशुक्लपञ्चमी इति निर्दिष्टो ऽस्ति । अनेन ज्ञायते यदिमे दशमशतके आविर्भूता आसन् । एषां पञ्चसंख्यकार्टीकाः समुपलब्धाः सन्ति । (१) बृहज्जातकस्य टीका, (२) बृहत्संहितायाष्टीका, (३) खण्डखाद्यकस्य टीका, ( ४ ) षट्पञ्चाशिकायाष्टीका, ( ५ ) लघुजातकस्य टीकाचेति ।
पृयूवकस्वामी
एभिः ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते एका टीका विरचिता, अपि चैषां मतस्योल्लेखो भास्कराचार्येण ( द्वितीयेन ) स्वग्रन्थेषु अनेकत्र कृतोऽस्ति । दीक्षितस्य मतानुसारमिमे उत्पलस्य समकालीनाः सन्ति । अपि चैतः ब्रह्मगुप्तस्यान्य ग्रन्थस्य 'खण्डखाद्यकस्यापि' टीका लिखिता। एतेन स्पष्टं भवति यत् यथा उत्पलेन वराहमिहिरस्य मताना स्वटीकाभिरभिव्यक्तीकृतस्तथैव पृथूदकस्वामिना ब्रह्मगुप्तस्य काठिन्ययुक्तानां ग्रन्थानां स्वव्याख्याभिः सुबोधः सरलश्वविहितः । एषा मुदयः १० दशमशताब्द्यामनुमीयते ।
श्रीपतिः
एषां पाटीगणितस्योपरि. सिंहतिलकनामकस्य जैनाचार्यस्य एका 'तिलक नाम्नी टीकाविद्यते। ईमे गणितस्यैव विशेषज्ञाः नहि-आसन्, अपितु ग्रहवेधक्रिययाऽपि परिचिता आसन् । एतेषां प्रधानग्रन्थ: सिद्धान्तशेखरः वेधक्रियया ग्रहगणितस्य वस्तु स्थिति ज्ञात्वा लिखितोऽस्ति । एषां काल: प्रमाणः प्रमाणितः एकादशशतकस्य मध्य कालः स्थिरीभवति ।
शतानन्दः
एषां ग्रन्थः 'भास्वतीकरणं' वराहमिहिरस्य सूर्यसिद्धान्तस्याधारे १०९९ ईशवीये वत्सरे लिखित आसीत् । ग्रन्थोऽयमतीवसुप्रसिद्ध आसीत् । अत एवास्यानेकाष्टीकाः संस्कृते हिन्दीभाषायाञ्चोपलब्धाः भवन्ति । अस्मिन् ग्रन्थेऽष्टा वधिकाराः अध्यायाः वा सन्ति, येषु ग्रहाणां गतेः वर्णनातिरिक्तं सूर्यग्रहणयोश्च वर्णनं पृथगध्यायेषु कृतमस्ति ।
भास्कराचार्यः द्वितीय:
'यथा नाम तथा गुणः' इति नियमानुसारेण भास्करा चार्यद्वितीयाः वस्तुतः ज्योतिर्गगनस्य भास्करा एव आसन् । वराहमिहिरस्य ब्रह्मगुप्तस्य चानन्तरमेतेषां समानकोटिकाः प्रतिभाशालिनः सकलगुणसम्पन्नाश्च अन्यः कोऽपि ज्योतिविद्-नाभूत् । नात्र सन्देहलेशोऽपि ज्योतिविदां मण्डलीषु । एतेषां जनिः सह्याद्रिपवंतस्य समीपे विज्जववीडग्रामेऽभूत् । एतेषां पितुर्नाम महेश्वर आसीत् । 'अशिक्षितास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत्' इति दिशा एतैः पितुः सकाशादेव ज्योतिविद्यामाशि शिक्षत् । एषां जन्मकाल: १११४ ईशवीये स्वीक्रिते । स्वल्पे-प्रौढे च ३६ षट्त्रिंशत्तमे वयसि-एभिः सिद्धान्तशिरोमणेः रचना कृता। तथा चोक्तं स्वयमेव गोलाध्यायस्य प्रश्नाध्याये -
रसगुणपूर्णमही-समशकनृप-समयेऽभवन्ममोत्पत्तिः ।
रसगुणवण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ॥
भास्करोत्तरकालः
महामहनीयस्य ज्योतिविदो भास्कराय॑स्यानन्तरं ज्योतिषशास्त्रस्यानेके विद्वांसो लेखकाः समभूवन् । येषां ग्रन्थेषु फलितस्य, जातकस्य, मुहूर्तादिविषयाणाचव मिलति । समेषां वर्णनमत्रलघुकाये वेदाङ्गेतिहासेऽसंभवत्वात्, कतिपयानामतिप्रमित नामाचार्याणां तेषां ग्रन्थानाञ्च निर्देशमात्र मेवात्रोपस्थाप्यते
(१) वल्लालसेनःसुप्रसिद्धस्य राज्ञः लक्ष्मणसेनस्य जनकेन महाराजाधिराजेन वल्लालसेनेन ११६८. ईशवीये वर्षे 'अद्भुतसागर' इति नाम्न्याः संहितायारेकाया बृहत्संहिताया अनुकरणं करोति । अस्मिन् ग्रन्थे एकाधिकानां प्राचीनाचार्याणां ग्रन्था नाञ्चोद्धरणानि सन्ति । इत्येव नहि बहुविधानां विलक्षणातिघटितघटनानामुल्लेखो ऽपि वर्तते ।
( २ ) केशवार्कस्य 'विवाहवृन्दावनम्' (१३शतके रचितम्) तद् विवाहोपयुक्तानां मुहूर्तामा परिचयं प्रददाति ।
(४) महेन्द्रसूरेः 'यन्त्रराजः' यन्त्राणां परिज्ञानाय प्रामाणिको ग्रन्थो विद्यते ( रचनाकाल: १२९२ शकः )।
(५) मकरन्दः - एभिर्योतिविद्भिः १४७८ ईशवीये सूर्यसिद्धान्तस्यानुसारेण तिथ्यादीनां विशिष्टज्ञानाय स्वस्यैव नाम्न्यैका सारणी काश्यां विरचिता। यां सारणी माधुत्याधुनापि काश्यां मिथिलायाञ्च पञ्चाङ्गानि निर्मीयन्ते ।।
(६) गणेश-वैधज्ञः-एषां प्रमुखो ग्रन्थः 'ग्रहलाघवो'ऽस्ति, योऽद्यत्वेऽतीव प्रसिद्धः । अस्योपरि विभिन्नाष्टीकाः प्राप्यन्ते । एषां जनकः केशवस्तस्मादपि महान्त आचार्याः संशोधकाश्चासन् । सूर्यस्य, चन्द्रमसः ताराग्रहाणाञ्च वेधं कृत्वा गणना प्रस्तुतीकरणे एषां दृढं मतमस्ति । केशवस्य अपरो ग्रन्थः ‘ग्रहकोतुको'ऽस्ति, यस्यारम्भः १४९६ ईशवीये वत्सरेऽभूत् ।
(७) नीलकण्ठ:- अस्य 'ताजिकनीलकण्ठी' नामको ग्रन्थोऽतीव सुप्रसिद्धो विद्यते । वर्षफल रचनाय अस्य ग्रन्थस्य ज्योतिवित्सु महतीप्रतिष्ठा विद्यते । इमे अकबरस्य राजसभायां सभापण्डिता आसन् । एतेषामेवानुजानां 'रामदैवज्ञ' महोदयानां 'मुहूर्तचिन्तामणि' ( रचनाशकः-१५२२ ) नामकोऽतीव प्रसिद्धो ग्रन्थो विद्यते । एष ग्रन्थः मुहूर्तनिर्णयाय सर्वाधिको लोकप्रियः । अस्य ग्रन्थस्योपरि अस्य भ्रातुप्पुत्रेण गोविन्देने पीयूषधारा नाम्नी महत्त्वपूर्णा टीका विलिखिता।
(८) कमलाकरः- इमे महान्तः ज्योतिर्विदः युगप्रतिनिभूता अग्रगण्यगणका आसन् । एषां जनिः १६०८ ईशवीयस्य कस्मिन्नपि समयेऽभूदिति । इमे च 'न्यूटन' समकालीनाः सन्तीति । एषां महत्त्वपूर्णः सिद्धान्तग्रन्थोऽस्ति--सिद्धान्ततत्त्वविवेकः । ग्रन्थाऽयमेतैः काश्यां १६५८ ईशवीये वत्सरे प्रचलितसूर्यसिद्धान्तानुसारं विलिखितम् । अतद् वैशिष्टयं विद्यते यत् भारतीये ज्योतिषशास्त्रे क्वचिदपि ध्रुवतारायाः गते वर्णनं नास्ति, परञ्चेमेतान्तारां गतिशीलां मन्यन्तेस्म। या च वतंकानकालस्य वैज्ञानिक्या गणनया प्रमाणिता भवति । अंकगणितस्य, रेखागणितस्य, क्षेत्रमितेः ज्या साधनस्य च रीतयः नवीनाः इव प्रतीयन्ते ।
आधुनिककाल:
(१) बापूवेवशास्त्री- इमे महानुभावाः काशीस्थराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालय - ( क्वीन्सकालेज ) स्य प्रधानज्योतिषाचार्याः गणिताचार्याः च आसन् । एतन्निमिता: संस्कृत-हिन्दीभाषयोः अनेके ग्रन्थाः सन्ति । रेखागणित-त्रिकोणमिति-गायनवाद-तत्त्व विवेकपरीक्षा-अंकगणितादयश्च संस्कृतग्रन्थाः प्रकाशिताः सन्ति । हिन्दीभाषायामेते. अंकगणित-बीजगणितयोः रचना कृता । अपरञ्च-सिद्धान्तशिरोमणेः गोलाध्यायस्य सूर्यसिद्धान्तस्य चांग्लानुवादः विल्सनस्य सहयोगेन ( १८६१-६२ ईशवीये वर्षे ) कृतः।
( २ ) केरो लक्ष्मण छत्रे-एभिः ‘ग्रहसाधनकाण्टक' नामको ग्रन्थो मराठी भाषायाम् कांसीसी-आंग्ल-ज्योतिषग्रन्थानाञ्चाधारमाधृत्य लिखितः । अन्यच्च-नाविक पञ्चाङ्गस्यानुसारमेतैः पञ्चाङ्गमपि प्रकाशितम् ।
( ३ ) चन्द्रशेखरसिंह-सामन्तः-इमे उत्कलस्य निवासिन आसन् । स्वनिर्मितानां यन्त्राणां साहाय्येनैभिः सूर्यस्य चन्द्रमसः ग्रहाणाञ्च मूलाङ्कानां संशोधनं विहायाति शयोपयुक्तमेकं पुस्तकं लिखितं, यस्य नाम सिद्धान्तदर्पणमस्ति ।
(४) शंकरबालकृष्णदीक्षितः- इमे महानुभावाः पुण्यपत्तनस्य ( पूना ) महान्तः ज्योतिर्विद भासन् । एषां सर्वतोधिकोपयुक्तोविद्वत्तापूर्णश्च ग्रन्थः. 'भारतीय ज्योतिष शास्त्रा चा इतिहास' मराठीभाषायामस्ति। यस्मिन् प्रायः ६०० पृष्ठेषु वैदिक कालादारभ्याधुनिककालपर्यन्तानां ज्योतिषस्य ज्योतिर्विदाञ्चेतिहासः महद्विवेचनया सह विद्यते । न चात्रकेवलमितिहास एव क्रमबद्धरूपेणास्ति, अपि तु ज्योतिषशास्त्रस्य तथ्यानां सिद्धान्तानाञ्चापि विशदं वर्णनमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य हिन्दीभाषायामनुवादः लक्ष्मणपुरात् हिन्दीसमित्या प्रकाशितः 'भारतीयज्योतिष' नाम्ना विख्यातश्च ।
केतकरः- एषां महानुभावानां पूर्ण नाम- 'वेङ्कटेश-बापूजी-केतकर' आसीत् इमे-प्राच्य-पाश्चात्ययोः ज्योतिषस्याद्वितीयाः मर्मज्ञाः ग्रन्थकाराश्च आसन् । एभिः संस्कृतेऽतिशयोपयोगिनां ग्रन्थानां रचना कृता । येषु ज्योतिर्गणित--केतकीग्रहगणिते घ मुख्ये स्तः । प्रथमोग्रन्थः सिद्धान्तज्योतिषस्य परिचायको विद्यते, द्वितीयश्च ग्रन्थः संस्कृतश्लोकेप्वर्वाचीनज्योतिषस्यानुसारं पञ्चाङ्गनिर्माणस्योपयोगी विद्यते । ग्रन्थश्चा यमर्वाचीनज्योतिषेऽद्वितीयं महत्त्वपूर्ण पुस्तकमस्ति ।।
(७) म. म. सुधाकर द्विवेदी- वाराणसेयाः महामहोपाध्यायाः पति वरेण्याः सुधाकरद्विवेदिनोऽतीव प्रतिभाशालिनो ज्योतिर्विदः गणितज्ञाशाम किम्बहुना-समस्ते उत्तरभारते ज्योतिषस्य गणितस्य च प्रचार-प्रसारयोः श्रेयस्त. मेतेषां शिष्यान् विद्यते । अपरञ्चतैः प्राचीनज्योतिषग्रन्थान् परिशोध्य नवीनाष्टीका लिखिताः अर्वाचीनोच्चगणिते चापि स्वतन्त्राः ग्रन्थाः लिखिताः । एषामधिकांश ग्रन्थाः संस्कृते सन्ति, येषु दीर्घवृत्तलक्षणम्, विचित्रप्रश्नः, वास्तव-चन्द्र-शृङ्गोन्नति साधनम्, द्युत्तरचारः, पिण्डप्रभाकरः, भाभ्रमरेखानिरूपणम्, धाराभ्रमः, ग्रहणकरणम्, गोलीयरेखागणितम्, यूक्लिडस्य षष्ठ-एकादश-द्वादश संख्यकपुस्तकानां संस्कृते श्लोक बद्धानुवादः, गणकतरङ्गिणी-मुख्याः सन्ति । एतदतिरिक्तं यन्त्रराजे, लीलावत्यां, बीजगणिते, करणकुतूहले, पञ्चसिद्धान्तिकायां सूर्य सिद्धान्ते, ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते, महा सिद्धान्ते, याजुषे-आर्चज्योतिषे ग्रहलाघवे च भवद्भिष्टीका विरचिताः । आसां टीका नामतिरिक्तं हिन्दी भाषायां चलनकलन, चलराशिकलन, समीकरण चादि विविध पुस्तकानां रचना-एभिः कृता । एषां प्रखर पाण्डित्यस्य चर्चा देशे एव किमु विदेशेष्वपि भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:वेदाङ्गानि
3.26 भुवनज्ञानम् सूर्यो संयमात्
व्यासभाष्यम्
तत्प्रसारः सप्तलोकाः । तत्रावीचेः प्रभृति मेरुपृष्ठं यावदित्येव भूर्लोकः । मेरुपृष्ठादारभ्याध्रुवाद्ग्रहनक्षत्रताराविचित्रोऽन्तरिक्षलोकः । तत्परः स्वर्लोकः पञ्चविधो माहेन्द्रस्तृतीयो लोकः । चतुर्थः प्राजापत्यो महर्लोकः । त्रिविधो ब्राह्मः, तद्यथा—जनलोकः, तपोलोकः, सत्यलोक इति ।
तत्रावीचेरुपर्युपरि निविष्टाः षण् महानरकभूमयो घनसलिलानलाकाशतमःप्रतिष्ठा महाकालाम्बरीषरौरवमहारौरवकालसूत्रान्धतमिस्राः । यत्र स्वकर्मोपार्जितदुःखवेदनाः प्राणिनः कष्टमायुर्दीर्घमाक्षिप्य जायन्ते । ततो महातलरसातलातलसुतलवितलतलातलपातालाख्यानि सप्त पातालानि । भूमिरियमष्टमी सप्तद्वीपा वसुमती, यस्या सुमेरुर्मध्ये पर्वतराजः काञ्चनः । तस्य राजतवैदूर्यस्फटिकहेममणिमयानि शृङ्गाणि । तत्र वैदूर्यप्रभानुरागान्नीलोत्पलपत्रश्यामो नभसो दक्षिणो भागः । श्वेतः पूर्वः, स्वच्छः पश्चिमः, कुरुण्डकाभ उत्तरः । दक्षिणपार्श्वे चास्य जम्बूः । यतोऽयं जम्बूद्वीपः तस्य सूर्यप्रचाराद्रात्रिन्दिवं लग्नमिव विवर्तते । तस्य नीलश्वेतशृङ्गस्य उदीचीनास्त्रयः पर्वता द्विसहस्रायामाः ।
तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहस्राणि रमणकं हिरण्मयमुत्तराः कुरव इति । निषधहेमकूटहिमशैला दक्षिणतो द्विसाहस्रायामाः । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहस्राणि हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतमिति । सुमेरोः प्राचीना भद्राश्वा माल्यवत्सीमानः । प्रतीचीनाः केतुमाला गन्धमादनसीमानः । मध्ये वर्षमिलावृतम् । तदेतद्योजनशतसाहस्रं, सुमेरोर्दिशि दिशि तदर्धेन व्यूढम् । स खल्वयं शतसाहस्रायामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणोदधिना वलयाकृतिना वेष्टितः । ततश्च द्विगुणा द्विगुणा शाककुशक्रौञ्चशाल्मलमगधपुष्करद्वीपाः सप्तसमुद्राश्च सर्षपराशिकल्पाः सविचित्रशैलावतंसा इक्षुरससुरासर्पिर्दधिमण्डक्षीरस्वादूदकाः । सप्तसमुद्रपरिवेष्टिताः वलयाकृतयो लोकालोकपर्वतपरिवाराः पञ्चाचद्योजनकोटिपरिसङ्ख्याताः । तदेतत्सर्वं सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूढम् । अण्डं च प्रधानस्थाणुरवयवो यथाकाशे खद्योत इति । तत्र पाताले जलधौ पर्वतेष्वेतेषु देवनिकाया असुरगन्धर्वकिन्नरकिम्पुरुषयक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचापस्मारकाप्सरोब्रह्मराक्षसकूष्माण्डविनायकाः प्रतिवसन्ति । सर्वेषु द्वीपेषु पुण्यात्मानो देवमनुष्याः । सुमेरुस्त्रिदशानामुद्यानभूमिः । तत्र मिश्रवनं नन्दनं चैत्ररथं सुमानसमित्युद्यानानि । सुधर्मा देवसभा । सुदर्शनं पुरम् । वैजयन्तः प्रासादः । ग्रहनक्षत्रतारकास्तु ध्रुवे निबद्धा वायुविक्षेपनियमेनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपर्युपरि सन्निविष्टा विपरिवर्तन्ते । माहेन्द्रनिवासिनः षड्देवनिकायाः—त्रिदशाः, अग्निष्वात्ताः, याम्याः, तुषिताः, अपरिनिर्मितवशवर्तिनः, परिनिर्मितवशवर्तिनश्चेति ।
ते सर्वे सङ्कल्पसिद्धा अणिमाद्यैश्वर्योपपन्नाः कल्पायुषो वृन्दारकाः कामभोगिन औपपादिकदेहा उत्तमानुकूलाभिरप्सरोभिः कृतपरिवाराः । महति लोके प्राजापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः—कुमुदाः, ऋभवः, प्रतर्दनाः, अञ्जनाभाः, प्रचिनाभा इति । एते महाभूतवशिनो ध्यानाहाराः कल्पसहस्रायुषः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधो देवनिकायः—ब्रह्मपुरोहिताः, ब्रह्मकायिकाः, ब्रह्ममहाकायिकाः, अजरामरा इति । एते भूतेन्द्रियवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्तरायुषः । द्वितीये तपसि लोके त्रिविधो देवनिकायः—आभास्वराः, महाभास्वराः, सत्यमहाभास्वरा इति । एते भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्तरायुषः । सर्वे ध्यानाहाराः ऊर्ध्वरेतस ऊर्ध्वमप्रतिहतज्ञाना अधरभूमिष्वनावृतज्ञानविषयाः । तृतीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकायः—अच्युताः, शुद्धनिवासाः, सत्याभाः संज्ञासंज्ञिनश्चेति । अकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्युपरिस्थिताः प्रधानवशिनो यावत्सर्गायुषः । तत्राच्युताः सवितर्कध्यानसुखाः । शुद्धनिवासाः सविचारध्यानसुखाः । सत्याभा आनन्दमात्रध्यानसुखाः । संज्ञासंज्ञिनश्चास्मितामात्रध्यानसुखाः । तेऽपि त्रैलोक्यमध्ये प्रतितिष्ठन्ति । त एते सप्त लोकाः सर्व एव ब्रह्मलोकाः । विदेहप्रकृतिलयास्तु मोक्षपदे वर्तन्ते, न लोकमध्ये न्यस्ता इति । एतद्योगिनां साक्षात्कर्तव्यं सूर्यद्वारे संयमं कृत्वा, ततोऽन्यत्रापि एवं तावदभ्यसेद्यावदिदं सर्वं दृष्टमिति ॥२६॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
वर्गः:विभूतिपादः‎ वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
अशोकनगरमण्डलम्
अशोकनगरमण्डलम् (अशोकनगर जिला, Ashoknagar district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अशोकनगरम् इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
अशोकनगरमण्डलस्य विस्तारः ५,६७३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे गुनामण्डलम्, उत्तरे शिवपुरीमण्डलं, दक्षिणे विदिशामण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अशोकनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८,४५,०७१ अस्ति । अत्र ४,४३,८३७ पुरुषाः, ३,६६,६३२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १८१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १८१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.६६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०४ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.४२% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अशोकनगरम्, ईसागढ, चन्देरी, शाढौरा, मुंगावली, नईसराय ।
चन्देरीदुर्गः
अयं दुर्गः चन्देरी-ग्रामात् ७१ मी. उपरि स्थितोऽस्ति । पुरा चन्देरी-ग्रामस्य केनचित् मुस्लिम-शासकेन अस्य दुर्गस्य निर्माणं कारितम् । अस्य दुर्गस्य द्वारत्रयम् अस्ति । यद्यपि प्रथमं द्वारं मुख्यत्वेन गण्यते तथापि नाम्नः कारणात् अपरे द्वे द्वारे विशिष्टे गण्येते । तयोः नामनी स्तः – ‘हवा पौर’ तथा च ‘खूनी दरवाजा’ इति । अस्य दुर्गस्य दृश्यं ग्रामात् बहुसुन्दरं भवति ।
कौशकमहल चन्देरी
मालवा-प्रान्तस्य ‘महमूद शाह खिलजी’ इत्यनेन चन्देरीग्रामे सप्तभूमभवनं निर्मापितम् । किन्तु क्लेशकारणात् तस्य निर्माणकाले अवरोधः जातः इत्यतः बहूनि वर्षाणि यावत् अपूर्णावस्थायामासीत् । ततः परम् अष्टादशशताब्द्यां बुन्देल-प्रान्तस्य मुख्यजनैः अस्य भवनस्य निर्माणं पूर्णं कारितम् ।
आनन्दपुरम्
इदं नगरम् अशोकनगरात् ३० कि. मी. दूरे ईसागढ-उपमण्डले स्थितमस्ति । अस्मिन् नगरे ‘श्री आनन्दपुर साहिब’ इति एकं धार्मिकस्थलमस्ति । अयं मठः अद्वैतमतेन प्रभावितः अस्ति । अस्य मठस्य संस्थापकः अद्वैतानन्दः आसीत् । तस्य अपरं नाम ‘महाराज परमहंस दयाल’ इति । तत्स्थलं परितः प्राकृतिकसौन्दर्यम् अस्ति । स आश्रमः विन्ध्याचलभूभृतः समीपे अस्ति । प्रदूषणरहितेन वातावरणेन आकर्षणस्य केन्द्रमस्ति स आश्रमः । आनन्दपुरस्य विकासः १९३९ तः १९६४ यावत् कृतः ।
कडवाया
कडवाया इति लघुग्रामः ईसागढ-उपमण्डले अस्ति । तस्मिन् बहूनि मन्दिराणि सन्ति । तेषु एकं मन्दिरं दशमशताब्द्यां वास्तुशास्त्रानुसारं निर्मापितम् । तस्मिन् गर्भगृहम्, अन्तरालं, मण्डपं च अस्ति । पुरा इदं मन्दिरं चाण्डालमठनाम्ना प्रसिद्धमासीत् इति कौतुकम् । अकबर इत्यस्य शासनकाले कडवाया-ग्रामः ग्वालियर-प्रान्तस्य मुख्यालयः आसीत् ।
अस्मिन् मण्डले तुलसी सरोवर, सङ्कटमोचन, नेहरू बाल उद्यान एतानि अपि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
सोलर् इम्पल्स्
सोलर् इम्पल्स् (सौर आवेग, Solar impulse) उत सौरावेगः एकम् उत्कृष्टं सौरविमानम् अस्ति । तत् विमानं यूरोपदेशस्य बृहत्तमसौरोर्जया चालितस्य विमानस्य परियोजना अस्ति । सा परियोजना 'इकोले पॉलीटेक्निक फेडरल डी लॉजेन्' इत्यनया संस्थया सञ्चाल्यते । परियोजनायाः आरम्भः 'बर्ट्रेण्ड् पिकार्ड्-इत्याख्येन कृतः । सः पुरा संयुक्तरीत्या प्रप्रथमवारं वागोलेन विश्वस्य सततं परिक्रमम् अकरोत् । सौरोर्जया चालितं तत् प्रप्रथमं विमानम् अस्ति । तस्य सौरविमानस्य स्विस-देशे विमानपञ्जीकरणस्य कूटसङ्ख्या HB -SIA अस्ति । तस्मिन् याने एकस्य जनस्य कृते स्थातुं व्यवस्था अस्ति । तद्विमानं स्वशक्तेः उड्डयते, तथा च सततं षड्त्रिंशत् (३६) घण्टां यावत् डयितुं समर्थम् अस्ति ।
२०१० तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य सप्तमे (७/७/२०१०) दिनाङ्के पश्चिमदेशस्य स्विट्झर्ल्याण्ड्-देशस्य पेयर्न-महानगरस्य विमानस्थानकात् तत् सौरविमानं प्रप्रथमवारं सफलतया उदडयत । तदा विमानं सततं षड्विंशतिः (२६) घण्टाः डयमानम् आसीत् । तासु षड्विंशतिघण्टासु नव (९) घण्टायाः यात्रा रात्रिकाले आसीत् । २०१० तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य अष्टमे (८/७/२०१०) दिनाङ्के तत् विमानं तस्मिन्नेव विमानस्थानके प्रत्यवातरत् ।
स्विट्झर्ल्याण्ड्-देशस्य वायुसेनायाः युद्धविमानस्य सप्तपञ्चाशत् (५७) वर्षीयः विमानचालकः एण्ड्रे बॉशबर्ड्-इत्याख्यः सौरविमानस्य चालकः आसीत् । सः विमानम् अत्यधिकशीतवातावरणे उदडीडयत् । एण्ड्रे इत्ययं चत्वारिंशत् (४०) वर्षेभ्यः विमानचालकत्वेन दायित्वं वहन् आसीत् । परन्तु तस्य जीवनस्य तत् प्रप्रथमं उड्डयनम् आसीत्, यस्मिन् पर्यावरणप्रदूषणेन अयुक्तं, तथा च उत्कृष्टरोमाञ्चयुक्तम् उड्ड्यनम् आसीत् । तस्य विमानस्य वाजयोः (on wings) बहुमूल्ये सौरपट्टिके (Solar Panel) स्तः । ते सौरपट्टिके ६३.४ मी. लम्बमाने स्तः । विमानचालकः तद्विमानं दिवसकाले उदडीडयत् । तदा तस्य सौरविमानस्य औन्नत्यं ८,५०० मी. आसीत् । अतः सूर्यकिरणैः सौरपट्टिकयोः ऊर्जायाः सङ्ग्रहः अभवत् । ततः तस्याः ऊर्जायाः उपयोगेनैव तत् सौरविमानं रात्रिकाले १,५०० मी. उन्नते अडयत ।
निर्माणेतिहासः
२०११ तमे वर्षे स्विट्झर्ल्याण्ड्-देशे HB-SIB पञ्जीकरणारणानन्तरं द्वितीयसौरविमानस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् । आरम्भिके काले सौरविमाननिर्माणस्य कार्यं २०१३ तमे वर्षे पूर्णं भविष्यति इति अनुमानम् आसीत् । परन्तु ततः परीक्षकार्ये विलम्बे सति २०१२ तमे वर्षे सौरविमानस्य परीक्षणं प्रारब्धम् । ततः अनेकेषां परिवर्तनानाम् अनन्तरं २०१४ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य द्वितीये (२/६/२०१४) दिनाङ्के द्वितीयसौरविमानस्य प्रप्रथमम् उड्डयनम् अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः
स्विट्झर्ल्याण्ड्
बोयिङ्ग् ७८७
उद्धरणम्
वर्गः:विमानानि
डॉनियल गोलमन्
भावनात्मक बुद्धिशक्ति:
भावनात्मक बुद्धिशक्तिः साम्प्रतं वर्धमानः अन्वेषणक्षेत्रः वर्तते | विशेषतः सकारात्मक मनोविज्ञानक्षेत्रे, तस्य अन्वेषणक्षेत्रेsपि एतत् दृढम भवति - यत् विद्यौन्नत्यां , न्यूनतरम् आक्रमव्यवहारं तथा सामाजिकसम्बन्धेषु सकारात्मक प्रतिक्रियाः दृश्यन्ते भावनात्मक बुद्धिशक्तेः उपयोगः एतेषु क्षेत्रेषु संभाव्यः भवति -यथा विद्याक्षेत्रे , मानवीय सम्पन्मूल निर्वाहणम् ( अत्र अन्यैः सह सङ्घटनकार्यम् तथा  सकारात्मक सम्बन्धनिर्माणम् अपि विद्यते) ; राजकीयक्षेत्रे अपि भावानानां प्रयोगः  निर्णयसामर्थ्ये तथा व्यवहारे च भवन्ति ; परिवारसम्बन्धेषु अपि अस्य महत्वं दृश्यते |मेयर् तथा सालोवै - एतौ भावनात्मक बुद्धिशक्तेः मनः सृष्टिं प्रतिपादितवन्तौ  - तत्पश्चात् एषा डॉनियल गोलमन्   महोदयया प्रसिद्धिः प्राप्ता | मेयर् तथा सालोवै- एतत् प्रतिपादितवन्तौ  यत् भावनात्मक-बुद्धिशक्तिः एक: प्रज्ञान-सामर्थ्यः भवति यः सामान्यस्य बुद्धिशक्तेः अन्यतरः भवति परम्  एषः सामान्यबुद्धिशक्तेः सम्बन्धम्  अपि साधयति |अस्यां प्रतिकृत्यां चतस्रः शाखाः वर्तन्ते -यथा भावनानां संवेद: , भावनात्मकी सुकरीकरणम् , भावनानाम्  अर्थग्रहणम् तथा  भावनानाः च अनुशासनम् |
1) भावनानां संवेद:
स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः •	भावनानाम् अभिव्यक्तेः अवचयः तथा असाधुत्वम्  |
•	संस्कृतेः तथा  प्रसङ्गानुसारेण भावनाः कथं प्रदर्श्यन्ते इति अर्थग्रहणम् |
•	भावनानां यथा उचितम्, यथा इष्टं च अभिव्यक्तिः |
•	भावनानां अन्तर्गतानां संवेदनं - पर्यावरणे, संगीते तथा दृश्यकलायाः माध्यमे |
•	अन्येषां जनानां भवानानां संवेदः - तेषां मुखभावेन, तेषां भाषायाः प्रयोगेन तथा तेषां व्यवहारेण कथं गृहीतुं शक्यते  इति |
•	भावनानां सायुज्यं - स्वस्य भौतिक स्तरे, मानसिक स्तरे तथा भावनात्मक स्तरे - एतेषु  मानुषजीवनस्तरेषु |
2)भावनायाः संयोगेन चिन्तायाः सुकरीकरणम्
•	पुरुषस्य प्रस्तुत भावनात्मकस्थितिम्   अवलम्ब्य प्रज्ञानस्य सुकरीकरणार्थं जिज्ञासानां चयनम्  |
•	अन्यस्य मानवस्य अनुभूतेः अपेक्षीकरणार्थं भवनानाम् उत्पादनम् |
•	निर्णयक्रियायाः तथा स्मृतेः साहाय्यं कर्तुं भवनानाम्  उत्पादनम्  |
3)भावनानाम् अर्थग्रहणम्
•	भावनानां निरूपणे सांस्कृतिक भेदानां प्रत्यभिज्ञानम्  |
•	मिश्रित तथा साङ्कीर्णिक भवनानाम्  अर्थस्य ग्रहणम् |
•	मनोवस्थयाः तथा भावनायाः मध्ये प्रचलितस्य भेदस्य प्रत्यभिज्ञानम् |
मनोविज्ञान शास्त्र - जगति कः न जानाति डॉनियल गोलमन् महोदयस्य नाम?
डॉनियल गोलमन्
७ मार्च १९४६ तमे जन्म लेभे । अर्विंङ तथा फ़ेय् गोलमन् दम्पत्योः पुत्र: अस्ति। तस्य मातुलः अलविन् एम् वेनबर्ग आसीत्। अलविन् एम् वेनबर्ग अण्वस्त्र -भौगोलिक तज्ञः आसीत् । तस्य  माता फ़य् गोलमन् सामाजिकविज्ञानस्य अध्यापिका आसीत्। स: मानसिक चिकित्सिा - शास्त्रस्य अध्ययनम् अकरोत् । स: हार्वर्ड महाविश्वविद्यालयस्य मनोविज्ञानशास्त्र- विभागात् विद्यावारिधि पदवीं प्राप्तवान् । स: भावनात्मक-बुद्धिशक्तया: पञ्चलक्षणानाम्  भावनात्मकी नेतृशक्ति:, तस्याः विभिन्ना: शैलीः च , एतयोः नवीन -  विचारयोः  धारयोः  सृष्टिकर्ता आसीत् । डॉनियल गोलमन् अनेका: प्राचीनाः पद्धतीः च अधीतवान् । तथा तासां समक्षम् उपस्थितं ध्यान – व्यवस्थायाः परमपरा:, या:  हिन्दू / बौद्ध/जैन दर्शनेषु प्रखररूपेण विद्यमानाः दृश्यन्ते ; ध्यान - व्यवस्था तथा तेषां समक्षम् उपस्थितं मानसिक  संतुलन - विषये उपलब्धाः विभिन्नाः अभ्यासाः – ता: सर्वा: च  समग्र रूपेण अधीतवन् । विद्यावारिधिपदवीं प्राप्य तत्पश्चात् सामाजिकविज्ञान विभागत: सः  एतत् अध्ययन अर्थं अनुदानम् अपि प्राप्तवान् । स्वस्य अध्ययनस्य सफलतया , परिश्रमस्य फलं इव स:  प्रथमं पुस्तकम् अपि लिखितवान् । एतत् पुस्तकं स्वस्य अध्ययनस्य क्रूढीकरणं-   'ध्यानस्य  जिज्ञासायाः अध्ययनम्' इति विषयम् अधिकृत्य लिखितम् अस्ति । एतत् पुस्तकार्यं, अपि च स्वस्य अन्येभ्यः लेखेभ्यः  सः बह्वः पुरस्काराः  अर्जितवान् ।
भावनात्मक बुद्धिशक्ति: स्वस्य भावनानाम् अर्थग्रहणं उपयोगं च तेषाम् अनुशासनं अपि सकारात्मक रीत्या कर्तुं सामर्तयं भवति। भावनानां बुद्धिशक्ति: एतेषु विश्येषु सहायं करोति । दृधानि सम्बन्धानि विद्यालये तथा कर्मभूमौ सफलता अपि च वृतिजिवने तथा आत्मन: लक्षया: च प्राप्तुम् अतिव सहायकारि भवति । योगः तथा ध्यानं भावनात्मक बुद्धिशक्ति:वर्धयत:।अस्माकं देहिक भावनानां कृते  योगः साधक शास्र: भवति । आत्मस्थैर्यस्य वर्धनं तथा विश्वस्य कृते ध्यानं दातुम्    अपि योगः अस्माकं सहायक: भवति। योगः स्वस्थ जीवनम् । समत्वं योगः उच्यते ।
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते।। २:४८॥
अमावस्या
भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य अन्तिमदिनम् अमावास्या भवति । कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः पूर्णिमातिथिः भवति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ अदृश्यः भवति सा आमावास्या भवति । भारतीयानाम् इयं तिथिः तावती पवित्रा न । तथापि कानिचन पर्वाणि अस्यां तिथौ भवन्ति । आश्वीजमासस्य कार्तिकमासस्य भाद्रपदमासस्य च अमावास्याः पुण्यप्रदाः भवन्ति ।
सर्वपितृ अमावास्या
भाद्रपदमासस्य अमावास्या एव "सर्वपितृ अमावास्या" इति उच्यते । एषा एव अमावास्या "महालय अमावास्या" इत्यपि उच्यते । अतः "महालय अमावास्या" पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
असंयतात्मना योगो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।
अन्वयः
असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः । यतता वश्यात्मना तु उपायतः अवाप्तुं शक्यः ।
अर्थः
अभ्यासेन वैराग्येण च यो मनः निग्रहीतुं न शक्नोति तस्य योगः दुर्लभः किन्तु प्रयत्नशीलेन निगृहीतचित्तेन पुरुषेण साधनम् अवलम्ब्य सः योगः प्राप्तुं शक्यः इति मे मतम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
36 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जैमिनीयब्राह्मणम्
जैमिनीयब्राह्मणं जैमिनि-शाखायाः इदं ब्राह्मणम्। एतत् सम्पूर्णरूपेण अद्यावधि नोपलब्धमासीत् । छिन्न-भिन्नस्वरूपेण अंशमात्रमेव एतत् ब्राह्मणं प्राप्यते स्म । डा० आर्टल-महोदयेन अंशस्य प्रकाशनम् अमेरिका तः कृतम् । डा० कैलेण्ड-महोदयोऽस्य विशेषांशान् जर्मनभाषा यामनूद्य प्रकाशनमकरोत् । डॉ० रघुवीरः अस्य महत्त्वपूर्णस्य सम्पूर्णब्राह्मणस्य प्रकाशनं ख्रीष्टस्य १९५४ ईशवीये नागपुरतः अकरोत् । ब्राह्मणेषु शतपथ इव ब्राह्मणमिदं विपुलकायमस्ति। यागानुष्ठानरहस्यं ज्ञातुं नितान्तोपादेयं महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः ।
जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणमप्यस्य महतः ब्राह्मणग्रन्थस्यैवांशमात्रमेवास्ति । ग्रन्थोऽयं ‘गायत्र्युपनिषद्' इति नाम्ना प्रख्यातोऽस्ति । अस्य ग्रन्थस्य सम्पादनं डा० ओर्टल-महोदयेन रोमनलिप्यां कृतम्। नागराक्षरेष्वपि १९२१ ईसवीये लाहौर -नगरातः ग्रन्थोऽयं प्रकाशितोऽभवत्।
सामवेदेनाऽपि सम्बद्धं किञ्चन आरण्यकमस्ति । आरण्यकमिदं तवलकारारण्यकमिति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति । इदमेवारण्यकं ‘जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणमि’ति कथ्यते । अस्य चत्वारोऽध्यायाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् अध्यायेऽनुवाकोऽस्ति । चतुर्याध्यायस्य दशमानुवाके प्रसिद्धः तवलकारः किंवा केनोपनिषदस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भिण्डमण्डलम्
भिण्डमण्डलम् (भिंड जिला, Bhind district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य चम्बलविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भिण्ड इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
भिण्डमण्डलस्य विस्तारः ४,४५९ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे मुरैनामण्डलम्, उत्तरे उत्तरप्रदेशराज्यं, दक्षिणे ग्वालियरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बलनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं भिण्डमण्डलस्य जनसङ्ख्या १७,०३,००५ अस्ति । अत्र ९,२६,८४३ पुरुषाः, ७,७६,१६२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३८२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३८२ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.२१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८३७ अस्ति । अत्र साक्षरता ७५.२६% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- भिण्ड, अटेर, गोडमी, मेहगांव, गोहड, रोन, मिहोना, लहर ।
माता-रेणुका-मन्दिरम्
माता-रेणुका-मन्दिरं मऊ-नगरे स्थितमस्ति । इदं स्थलं भगवतः परशुरामस्य जन्मस्थलमस्ति । परशुरामस्य पिता जमदग्निः आसीत् । तस्य माता रेणुका आसीत् । तस्मिन् स्थले एव परशुरामेण पितुः आदेशपालनाय स्वस्य मातुः मस्तकछेदनं कृतम् आसीत् । तदा जमदग्निः प्रसन्नोऽभवत्, परशुरामाय इच्छितवरदानं अयच्छत् च । तदा परशुरामः स्वस्य मातुः पुनर्जीवनाय वरदानम् ऐच्छत् । तस्य माता पुनर्जीविता अभवत् । अतः अत्र रेणुकादेव्याः मन्दिरं निर्मापितम् अस्ति । अटेर-दुर्गः, नारददेव-मन्दिरं, वनखण्डेश्वर-मन्दिरम् इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.bhind.mp.gov.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/287-bhind.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
प्रतीपालङ्कारः
प्रतीपालङ्कारः (Prateepalankara) अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति – उदाहरणम् –
अर्थः
अत्युत्कृष्टगुणतया वर्ण्यमानस्यान्यत्र स्वसादृश्यमसहमानस्योपमेयं किञ्चित् प्रदर्श्य तावता अस्य तिरस्कारो द्वितीयं प्रतीपं पूर्वस्यादपि विच्छित्तिविशेषशालि ।
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्रुतकीर्तिः
इयं श्रुतकीर्तिः जनकस्य सहोदरस्य कुशध्वजस्य पुत्री । सा दशरथस्य पुत्रस्य शत्रुघ्नस्य पत्नी । माण्डवी अस्याः सहोदरी । सीता उर्मिला चापि अस्याः भगिन्यौ एव ।
भिक्षु अखण्डानन्द
भिक्षुः अखण्डानन्दः (ભિક્ષુ અખણ્ડાનન્દ, Bhikshu Akhandanand ) नामकः साधुः मुम्बई -नगरे पुस्तकक्रयणाय गतः । किन्तु व्यापारिणा पुस्तकस्य यद् मूल्यम् उक्तं तद् श्रुत्वा साधुः आश्चर्यम् आपन्नः सन् अपृच्छत् – “एतावत् मूल्यम् ? दरिद्रजनः कथं क्रीणीयात् ?” इति । पुस्तकम् अक्रीत्वा एव गृहं गतः । जनाः जलगृहं निर्मान्ति, अन्न-वस्त्रयोः दानं कुर्वन्ति, औषधं न्यूनधनेन ददति । किन्तु न्यूनेन मूल्येन पुस्तकदानार्थं किमर्थं न विचारयन्ति ? इत्थं विचारकः साधुः भिक्षुः अखण्डानन्दः आसीत् । अयमेव ‘सस्तु साहित्य वर्धक’ नामकं कार्यालयम् अरचयत् । एतस्य नाम्ना एव अखण्डानन्द मासिकपत्रिकायाः आरम्भः अभवत् ।
जन्म, परिवारश्च
साधुनः मूलनाम लल्लुभाई जगजीवनभाई ठक्कर इति आसीत् । १८७४ तमे वर्षे खेडामण्डल स्य बोरसद-ग्रामे तस्य जन्म अभवत् । ते आहत्य षड् भ्रातरः, भगिन्यश्च आसन् । तेषु अखण्डानन्दः सर्वानुजः आसीत्, अतः तस्य व्यावहारिकं ज्ञानम् नासीत् । पितुः जगजीवनस्य बोरसद-ग्रामे खाद्यापणः आसीत् । किन्तु युवावस्थायामेव सः मृतः । तदानीं लल्लुभाई इत्ययं पञ्चमकक्षायाम् आसीत् ।
बाल्यं, जीवनञ्च
पितुः अवसानानन्तरं लल्लुभाई इत्ययं कुटुम्बेन सह जम्बुसर-उपमण्डलस्य सरोद-ग्रामे निवासम् अकरोत् । लल्लुभाई इत्यस्य भ्राता तत्र खाद्यापणम् आरभत । प्राथमिकशिक्षणं समाप्य लल्लुभाई अपि आपणकार्यं कर्तुम् आरभत । एकवारं तेन कार्ये ध्यानं न दत्तम् । ज्येष्ठभ्राता क्रोधाविष्टः अभवत् । स्वाभिमानिने लल्लुभाई इत्यस्मै तद् न अरोचत । अतः लल्लुभाई षड् रूप्यकाणि नीत्वा गृहात् पलायितः मुम्बई -नगरम् अगच्छत् । तस्य ज्येष्ठभ्राता तस्य पलायनस्य विषये मुम्बई -नगरस्य आरक्षकान् अबोधयत् । अतः लल्लुभाई मुम्बई-रेलस्थानात् एव गृहीतः अपरे याने उपावेश्य गृहं प्रेषितः । ततः परं ज्येष्ठभ्रात्रा लल्लुभाई इत्यस्मै क्रयणकार्यं दत्तम् । भ्रमणस्य इच्छुकाय भ्रमणकार्यं प्रदत्तम् अतः सोऽपि प्रसन्नः आसीत् । भ्रमणकार्यरते लल्लुभाई इत्यस्मै धूमपानस्य (smoking) व्यसनम् अभवत् । दुर्गुणः इति जानन् अपि सः तद् व्यसनं त्यक्तुं न शक्तः । इत्थं लल्लुभाई इत्यस्य चञ्चलतायुतं बाल्यजीवनम् आसीत् ।
सत्सङ्गेन जीवनपरिवर्तनम्
एकदा लल्लुभाई इत्ययं क्रयणार्थं बहिर्गतः । किन्तु कथाकीर्तनं दृष्ट्वा तत्र औपविशत् । तत्र जानकीदास महाराज इत्ययं वक्ता आसीत् । लल्लुभाई इत्यनेन उक्तं “महाराज! अहं दीक्षां गृहीतुमिच्छामि” । जानकीदास महाराज इत्यनेन उक्तं “भवान् धूमपानं त्यक्तुं न शक्नोति चेद् संसारं कथं त्यक्ष्यति ?” प्रश्नं श्रुत्वा लल्लुभाई इत्ययम् आश्चर्यचकितः अभवत् । महाराज इत्यनेन मम व्यसनविषये कथं ज्ञातमिति विचार्य व्यसनम् अत्यजत् । व्यसनं तु गतं किन्तु गमनात् प्राग् क्षयरोग म् अयच्छत् ।
भरुच-नगरे गमनं पितुर्धनस्य विभाजनं च
रोगस्यास्य उपचाराय लल्लुभाई भरुच -नगरम् अगच्छत् । वैद्यस्य औषधिना रोगोऽपहतः किन्तु सप्तशतं व्ययः अभवत् । तद् लल्लुभाई गृहं गत्वा ज्येष्ठभ्रातरम् असूचयत् । ज्येष्ठभ्राता अपृच्छत् “एतावान् व्ययः औषध्याम् ?” एतद् श्रुत्वा लल्लुभाई इत्यनेन पितुर्धनस्य विभाजनं कर्तुम् उक्तम् । ज्येष्ठभ्राताऽपि तदेव ऐच्छत् ।
विभाजनान्ते व्यापाराः
विभाजनान्ते लल्लुभाई इत्यनेन बहवः व्यापाराः कृताः, यथा लोहवस्तुनः आपणः, आयुर्वेदीयः औषधापणः, प्रतिपादनसंस्था (insurance company) चालनं च । किन्तु कुत्रापि साफल्यं न प्रापत् । अन्ते सार्वजनिकवस्तूनाम् आपणम् औद्घाटयत् । तत्र आयः अभवत् । अतः स्वगृहं चालयितुं सः पितुः गृहात् स्वपत्नीम् आह्वयत् । किन्तु तस्य सांसारिक जीवनेऽपि कलहः आसीत् । तस्य कारणं लल्लुभाई इत्यस्य स्वेच्छाचारः आसीत् । तस्य पत्नी बोरसद-ग्रामस्य निकटवर्तिनः रुदेल-ग्रामस्य व्यापारिणः कन्या आसीत् । यदा व्यापारे व्ययः अभवत्, तदा श्वशुरः सहायताम् अददात् । किन्तु स्वाभिमानी लल्लुभाई इत्ययं तद् न स्व्यकरोत् । पुनःपुनः एतादृक्घटनया लल्लुभाई इत्यस्य मनः संसारात् निर्गतम् ।
संन्यासिजीवनम्
कलहवषात् तस्य मनः संसारात् निर्गतम् अतः सः संन्यासं गृहीतुं निर्णयम् अकरोत् । अहमदाबाद -नगरे साबरमत्याः तटे महाशिवरात्रि दिने लल्लुभाई इत्ययं शाङ्करसम्प्रदाय स्य दीक्षान्ते भिक्षु अखण्डानन्द इति नाम्ना विख्यातः अभवत् । पतिः संन्यासी अभवत् इति पुनः पुनः विचार्य पत्नी सदाबेन दुःखाविष्टा सती सप्तमासान्ते दिवङ्गता । संन्यासं गृहीत्वा अखण्डानन्दः प्रयागम् अगच्छत् । ततः हरिद्वार स्य कुम्भोत्सवे अगच्छत् । अन्ते काशी (वाराणसी) प्राप्य लल्लुभाई इत्ययं वेदाभ्यासम् आरभत । एतावती यात्रा तेन पद्भ्यामेव कृता । ततः लखनऊ -नगरं गत्वा स्वामिनं रामतीर्थम् अमिलत् । तत्र कतिचित् दिनानि यावत् बनारस हिन्दु विश्वविद्यालये अतिष्ठत् । तत्र बनारस हिन्दु विश्वविद्यालस्य स्थापकेन मालवीय इत्यनेन सह तस्य परिचयः अभवत् । ततः परं सः प्रयागस्य कुम्भोत्सवे भागम् अगृह्णत् ।
सस्तु साहित्य वर्धक कार्यालयस्य स्थापना
ततः अखण्डानन्दः मुम्बई -नगरम् अगच्छत् । तत्र सः पुस्तकक्रयणाय एकस्मिन् ग्रन्थालयम् अगच्छत् । पुस्तकस्य मूल्यम् अधिकम् आसीत्, अतः अक्रीत्वा प्रत्यागतः । किन्तु ततः प्रेरणां प्राप्य 1907 तमे वर्षे ‘सस्तु साहित्य वर्धक’ नामकस्य कार्यालयस्य स्थापनाम् अकरोत् । संस्थायाः आन्तरिकानि सर्वाणि कार्याणि स्वमित्राय अमृतलाल इत्यस्मै अददात् । किन्तु कर्गदक्रयणं, पुस्तकविक्रयणं, धनार्जनम् इत्यादीनि कार्याणि सः स्वयमेव करोति स्म । इत्थं सः संस्थायाः व्यापम् अवर्धत । अतः कालान्तरे ग्रन्थालयं स्थापयितुं विशालस्य गृहस्य आवश्यकता अभवत् । किन्तु भाटकप्रदानाय धनं नासीत् । अन्ते भूतगृहम् इति नाम्ना प्रसिद्धं गृहं न्यूनेन भाटकेन स्वीचकार । शरीरेऽस्मिन् पञ्चभूतानि सन्ति इदं षष्ठमिति विचार्य तत्र ग्रन्थालयम् अस्थापयत् । आर्थिकमन्दतायाम् अखण्डानन्देन वार्षिकी ग्रन्थमाला आरब्धा । गुर्जर-प्रान्ते इयं प्रथमा योजना आसीत् । जनेभ्यः धनं स्वीकृत्य विविध ग्रन्थमाला इत्यस्य आरम्भम् अकरोत् । तत्र सफलतां च प्रापत् । सार्धैकवर्षे १५,००० पृष्ठानां वाचनं १.५० रूप्यकेषु प्राप्यते चेत् योजनायाः लाभः कः न गृह्णीयात् ? अनेन प्रकारेण सार्धत्रिवर्षस्य न्यूने समये ५४,००० धार्मिकपुस्तकानां विक्रयणम् अकरोत् ।
अखण्डानन्दस्य जीवने महात्मनः प्रभावः
महात्मनः स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने अखण्डानन्दः प्रत्यक्षं भागं न अगृह्णत्, किन्तु अखण्डानन्दस्य मनसि महात्मनः स्वदेशिविचाराणां प्रभावः आसीत् । अतः स्वयम् आजीवनं सम्पूर्णतया खादी-वस्त्रमेव अधरत् । कार्यालयेऽपि स्वदेशिवस्तूनाम् एव आग्रहः आसीत् । तदानीं गीता प्रेस इत्यस्य प्रसिद्धिः आसीत् । तथापि अखण्डानन्दस्य प्रवृत्त्या गीता प्रेस इत्यस्य सञ्चालकाः आकर्षिताः आसन् । एकस्मिन् दिने हनुमान प्रसाद पोद्दार, जयदयाल गोएन्का, बिरला इत्येते त्रयः अखण्डानन्दं मिलितुं पुष्पमालां नीत्वा गताः । किन्तु अखण्डानन्देन पुष्पमालाधारणं न कृतम् । सः હાર પેરે તેની હાર થાય (मालां यः धरते तस्य पराजयः भवति) इति उक्त्वा पाटलपुष्पं स्वीकृत्य मिष्ठान्नं च अखादीत् ।
अन्यानि कार्याणि
साहित्य सेवया सह अखण्डानन्देन अन्यसेवाः अपि कृताः । तेन दरिद्रजनेभ्यः न्यूनधने औषधप्रदानं कृतम् । पण्ढरपुर -नगरे दलितजनेभ्यः लघुधर्मशाला आसीत्, अतः वर्षायां जनाः क्लिन्दाः भवन्ति स्म । इदं दृश्यं दृष्ट्वा अखण्डानन्दस्य हृदयं दुःखम् अनुभवति स्म । अतः गाङ्गे बावा इत्यस्मात् पञ्चविंशतिसहस्रं धनं गृहीत्वा दलितजनेभ्यः धर्मशालानिर्माणम् अकारयत् ।
मृत्युः
संस्थायाः कार्ये इतस्ततः भ्रममाणस्य अखण्डानन्दस्य स्वास्थ्यम् असमिचीनम् अभवत् । अखण्डानन्दः त्रिभिः रोगैः पीडितः आसीत् । तथापि नडियाद -नगरात् अहमदाबाद -नगरं प्रति यातायातं करोति स्म । इत्थं लोकसेवायै जीवनं समर्प्य १९४२ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य तृतीये दिनाङ्के (3/1/1942) अखण्डानन्देन देहत्यागः कृतः । तस्य अन्तिमा इच्छा साबरमती -तटे अग्निदाहस्य आसीत् । अत एव तस्य शिष्यैः नडियाद -तः साबरमती पर्यन्तम् अन्तिमयात्रा कृता, तथा साबरमती -तटे तस्य अन्तिमसंस्कारः कृतः । इत्थं पञ्चभूतात्मकेन देहत्यागेन अखण्डानन्दः स्वर्गं गतः । किन्तु तस्य सेवाभावनया शब्दसृष्ट्या इदानीमपि सः अस्मत्सु राजते ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एस् निजलिङ्गप्पः
सिद्धवनहल्ली निजलिंगप्पा (१० दिसम्बर १९०२ – ८ अगस्त २०००) भारतीयकाङ्ग्रेसराजनेता, वकीलः, भारतीयस्वतन्त्रतासेनानी च आसीत् । अखिलभारतीयकाङ्ग्रेससमितेः अध्यक्षत्वेन अपि सः कार्यं कृतवान् । सः मैसूरुराज्यस्य (अधुना कर्नाटकस्य ) चतुर्थः मुख्यमन्त्री आसीत्, द्वौ कार्यकालौ (१९५६–१९५८ तथा १९६२–१९६८) मुख्यमन्त्रीरूपेण कार्यं कृतवान् । भारतीयस्वतन्त्रतासङ्घर्षस्य अतिरिक्तं कर्णाटकैकीकरण-आन्दोलने अपि तस्य महती भूमिका आसीत् । कर्नाटकराज्यस्य प्रगतेः अपारं योगदानं कृत्वा सः कर्णाटकरत्नपुरस्कारेण सम्मानितः अस्ति ।
प्रारम्भिक जीवन एवं शिक्षा
निजलिंगप्पा इत्यस्य जन्म १९०२ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १० दिनाङ्के मद्रासराष्ट्रपतिमण्डलस्य बेल्लारीमण्डलस्य हलुवागालु इति लघुग्रामे मध्यमवर्गीयपरिवारे अभवत् । तस्य पिता लघुव्यापारी निजलिंगप्पस्य पञ्चवर्षीयः सन् मृतः; तस्य माता गृहिणी आसीत् । तस्य परिवारः लिंगायत हिन्दुः आसीत् ; निजलिंगप्पस्य माता शिवभक्ता आसीत्. पश्चात् निजलिंगप्पः स्मरणं कृतवान् यत् तस्य "पितुः पूर्वजाः सर्वे धनिनः आसन्" तथा च ते "द्यूते, मद्यपाने, स्त्रीक्रीडायां च स्वधनं व्यययन्ति स्म" इति । सः अपि अवदत् यत्, "यद्यपि मम मातुः पिता [तस्य] मातापितरौ साहाय्यं कृतवान् तथापि परिवारः अद्यापि अतीव दरिद्रः आसीत्।"
दवानगरे पालितः सः बाल्ये एव पारम्परिकशिक्षां वीरप्पा मास्टर इत्यनेन दिग्गजशिक्षकेन दत्तवान् । १९१९ तमे वर्षे दवङ्गरे - नगरस्य औपचारिकपाश्चात्यप्राथमिकविद्यालये ततः चित्रदुर्गे माध्यमिकविद्यालये च सम्मिलितः | अस्मिन् काले एनी बेसान्ट् इत्यस्याः कृतीः पठित्वा तस्य राजनीतिषु रुचिः अभवत् । १९२४ तमे वर्षे बेङ्गलूरु केन्द्रीयमहाविद्यालयात् कलाशास्त्रे स्नातकपदवीं प्राप्तवान्, १९२६ तमे वर्षे भारतीयविधिसङ्घस्य विधिमहाविद्यालये, पुणे इत्यस्मात् विधिशास्त्रस्य उपाधिं प्राप्तवान् ।
भारतीयस्वतन्त्रतासङ्घर्षस्य अन्ये बहवः नेतारः इव सः पारम्परिकभारतीयपाश्चात्यशिक्षायाः संयोजनं प्राप्तवान् । महात्मागान्धिनः राजेन्द्रप्रसादस्य च विचारैः प्रभावितः सः स्वजन्मस्य कर्नाटकस्य स्वातन्त्र्यसङ्घर्षे सक्रियरूपेण भागं ग्रहीतुं आरब्धवान् ।
राजनैतिक जीवन
निजलिंगप्पा भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य सत्रेषु प्रेक्षकरूपेण भागं गृह्णाति स्म । १९३६ तमे वर्षे एन. यदा सः हरदिकरस्य सम्पर्कं प्राप्तवान् तदा सः संस्थायां सक्रियरुचिं कृतवान् । प्रारम्भे स्वयम्सेवकरूपेण कार्यं कुर्वन् पश्चात् १९६८ तमे वर्षे प्रदेशकाङ्ग्रेससमित्याः ततः अखिलभारतीयकाङ्ग्रेससमितेः अध्यक्षः अभवत् ।
कर्नाटकस्य एकीकरणाय कृतानां सेवानां स्वीकृत्य निजलिंगप्पः संयुक्तराज्यस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री इति निर्वाचितः । सः पुनः तस्मिन् एव पदे निर्वाचितः अभवत्, १९६८ तमे वर्षे एप्रिलमासपर्यन्तं तस्मिन् पदे एव स्थितवान् । कर्नाटकदेशे सः कृषि-सिञ्चन-औद्योगिक-यान-परियोजनानां विकासे कार्यं कृतवान् ।
१९६७ तमे वर्षे निर्वाचने निजलिंगप्पा काङ्ग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत् यदा जनाः दलस्य विषये अविश्वासं प्रकटितवन्तः । सः क्रमशः १९६८ तमे वर्षे १९६९ तमे वर्षे हैदराबाद -फरीदाबाद-नगरयोः आयोजितयोः काङ्ग्रेस-सत्रयोः अध्यक्षतां कृतवान् । अस्मिन् काले दलस्य अन्तः गुटवादः वर्धितः अन्ततः १९६९ तमे वर्षे दलस्य ऐतिहासिकविभाजनं जातम् Nijalingappa, Neelam Sanjeeva Reddy, K. सः अविभक्तभारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य अन्तिमः अध्यक्षः आसीत्, यतः कमराज, मोरारजी देसाई इत्यादिभिः वरिष्ठनेतृभिः सह दलं काङ्ग्रेस-पक्षे (संगठनात्मकं) विभक्तम् इन्दिरागान्धी इत्यस्य समर्थनं यः दलः आसीत् सः काङ्ग्रेस (R) इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् ।.
संघटना काँग्रेस
१९६९ तमे वर्षे तत्कालीनाः मुख्यनेतारः काङ्ग्रेस-पक्षे इन्दिरागान्धी-महोदयायाः अचूकतायाः विषये प्रश्नं कृतवन्तः, तेषां सर्वेषां कृते विभाजनं निर्मितम्, यत् संगठनात्मक-काङ्ग्रेसम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत् निजलिंगप्पा, नीलम संजीव रेड्डी, के. कमराजः, मोरारजी देसाई च तस्य भागः आसन् । यद्यपि विभाजनपूर्वस्य काङ्ग्रेसपक्षस्य नेतारः अधिकतया संगठनात्मककाङ्ग्रेसपक्षस्य भागाः आसन् तथापि भारतीयराजनीत्यां निष्प्रभावी अभवत् । अतः काङ्ग्रेसस्य विभाजनानन्तरं निजलिंगप्पा क्रमेण राजनीतितः निवृत्तः अभवत् । पश्चात् सरदार वल्लभभाई पटेलः संस्थायाः अध्यक्षत्वेन अपि कार्यं कृतवान् ।
मृत्युः विरासतः च
२००३ तमे वर्षे निजलिंगप्पस्य सम्मानार्थं मुद्रिका निर्गतवती । चित्रदुर्गायाः बहिः स्थिते एनएच-४ इत्यस्य समीपे निजलिंगप्पस्य स्मारकं निर्मितम् ; २०११ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासे दलाईलामा इत्यनेन अस्य उद्घाटनं कृतम् । कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री बी.एस.येदियुरप्पा इत्यनेन घोषितं यत् बेल्गौमनगरस्य शर्करासंशोधनसंस्थायाः नाम निजलिंगप्पा इत्यस्य नामधेयेन भविष्यति।
अग्रे पठनार्थम्
वर्गः:१९०२ जननम् वर्गः:२००० मरणम् वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:भारतीयराष्ट्रियकांग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षाः वर्गः:ओगस्त् अष्टमे दिने मृताः वर्गः:डिसम्बर् दशमे दिने जाताः
लिली ब्राउन
influencesലിലി ബ്രൌൺ लिली ब्राउन् एकः नारीवादी जर्मन लेखिका आसीत् । ( आङ्ग्ल : Lily Braun) तस्याः जन्म १८६५ तमे वर्षे जुलैमासस्य २ दिनाङ्के जर्मनीदेशस्य Halberstadt -नगरे अभवत् । तस्याः वास्तविकं नाम अमाली वॉन् क्रेत्श्मैन् आसीत् ।
सा प्रशिया-देशस्य सैक्सोनी-प्रान्तस्य हाल्बरस्टैड्-नगरे प्रशिया-सेनायाः पदातिसेनायाः जनरल् हन्स् वॉन् क्रेत्श्मैन् [de] इत्यस्य पुत्री, तस्य पत्नी जेन्नी, née वॉन् गुस्टेड्ट् (१८४३–१९०३) च अभवत् तस्याः मातृपितामही लेखिका जेन्नी वॉन् गुस्टेड् (१८११–१८९०) नेपोलियनस्य भ्रातुः जेरोम् बोनापार्ट् इत्यस्य अवैधपुत्री आसीत् यः वेस्ट्फेलिया-देशस्य राजा आसीत्, तस्य स्वामिनः डायना राबे वॉन् पपेन्हेम् इत्यस्य च अवैधपुत्री आसीत् लिली ब्राउनस्य प्रपौत्री मरियान् वॉन् क्रेत्श्मैन् इत्यस्याः विवाहः १९८४ तः १९९४ पर्यन्तं जर्मनीदेशस्य राष्ट्रपतिना रिचर्ड वॉन् वेइज्साकर इत्यनेन सह अभवत्
पितुः सैन्यजीवने परिवर्तनशीलस्थानेषु क्रमस्य अनुशासनस्य च प्रुशियनगुणानुसारं पालिता तथापि सा प्रत्यक्षं मुक्तं च व्यक्तित्वं विकसितवती, विशेषतः तस्याः पितामही जेन्नी वॉन् गुस्टेड् [de] इत्यनेन प्रोत्साहिता सा अतीव महत्त्वाकांक्षी इति मन्यते स्म, तस्याः परिवारेण अनेकैः निजीशिक्षकैः विस्तृतशिक्षा प्रदत्ता । बाल्यकालात् एव सा स्वमातापितृणां बुर्जुआमूल्यानां विषये लूथरनधर्मस्य, केल्विनधर्मस्य च प्रभावेण अपि च प्रशिया-समाजस्य महिलानां स्थितिं प्रति प्रश्नं कर्तुं आरब्धा १८९० तमे वर्षे यदा तस्याः पिता निवृत्तः अभवत् तदा तया स्वयमेव स्थायिजीविकायाः स्थापना कर्तव्या आसीत् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:१९१६ मरणम् वर्गः:१८६५ जननम् वर्गः:ओगस्त् अष्टमे दिने मृताः वर्गः:जूलै द्वितीये दिने जाताः
वायुमालिन्यम्
मनुष्याः विविधक्रियामाध्यमेन इमां संरचनां विखण्डितवन्तः । फलतः वायुप्रदूषणं जातम् । यथा –वनकर्तनं, जीवाश्म ईन्धनस्याधिकाधिकः उपयोगः, औद्योगिकरणेन, क्लोरोफ्लोरोकार्बन्समात्रायाः वायुमणडले वृध्दिः इत्यादयः । फलतः वातावरणे ग्रीनहाउसप्रभावः, क्षारीयवर्षा, ओजोन् इति आवरणस्य क्षयः, स्मोगघटना च जाता । येन वायुमण्डलं प्रदूषितं जातम् । इयं हि प्रदूषणं द्विविधं भवति ।