cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
शाङ्करभाष्यम्
अशोच्यान् इत्यादि । न शोच्या अशोच्याः भीष्मद्रोणादयः सद्वृत्तत्वात् परमार्थस्वरूपेण च नित्यत्वात् तान्  अशोच्यान् अन्वशोचः  अनुशोचितवानसि ते म्रियन्ते मन्निमित्तम् अहं तैर्विनाभूतः किं करिष्यामि राज्यसुखादिना इति।  त्वं प्रज्ञावादान्  प्रज्ञावतां बुद्धिमतां वादांश्च वचनानि च भाषसे। तदेतत् मौढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धम् आत्मनि दर्शयसि उन्मत्त इव इत्यभिप्रायः। यस्मात्  गतासून्  गतप्राणान् मृतान्  अगतासून्  अगतप्राणान् जीवतश्च  न अनुशोचन्ति पण्डिताः  आत्मज्ञाः। पण्डा आत्मविषया बुद्धिः येषां ते हि पण्डिताः पाण्डित्यं निर्विद्य इति श्रुतेः। परमार्थतस्तु तान् नित्यान् अशोच्यान् अनुशोचसि अतो मूढोऽसि इत्यभिप्रायः।।
डुम्कामण्डलम्
डुम्कामण्डलम् (Dumka District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं डुम्का नगरम् ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
भाष्यार्थः
ये शोकयोग्याः न सन्ति, ते अशोच्याः । अत्र भीष्म -द्रोणादयः सदाचाररूपेण, परमार्थरूपेण च नित्यत्वात् अशोच्याः । तेषाम् अशोच्यानां निमित्तं त्वं शोकं कुर्वन् असि यत्, ते मे हस्तेन मरिष्यन्ति, तान् विहाय अहं राज्यस्य, सुखोपभोगानां च किं करिष्यामि ? इति । तथा च त्वं प्रज्ञावन्तः यथा वदन्ति, तथापि वदसि । अर्थात् त्वं स्वस्मिन् परस्परविरोधयुक्तान् पाण्डित्यपूर्णमूर्खतापूर्णान् भावान् प्रदर्शयसि । किञ्च आत्मज्ञानिनः मृतानां, जीवितानां च शोकं न कुर्वन्ति । "पाण्डित्यं सम्पाद्य" इत्यस्य श्रुतिवाक्यस्य अनुसारम् आत्मविषयकबुद्धेः नाम पण्डा इति । सा च बुद्धिः यस्मिन् अस्ति, स पण्डितः । परन्तु परमार्थदृष्ट्या नित्येभ्यः, अशोचनीयेभ्यः भीष्मादिभ्यः श्रेष्ठपुरुषेभ्यः त्वं शोकं कुर्वन् असि, अतः त्वं मूढः असि इति ।
नीलकण्ठदीक्षितः
नीलकण्ठदीक्षितः (Nilakantadixit) ‘नीलकण्ठविजयचम्पूः’ इत्येतं ग्रन्थं रचितवान् अस्ति । एषः प्रसिद्धपण्डितस्य अप्पय्यदीक्षितस्य सहोदरः । एतस्य पितुः नाम नारायणदीक्षितः इति । मातुः नाम भूमिदेवि इति । नीलकण्ठदीक्षितः स्वग्रन्थे वदति - ‘अहम् एतं ग्रन्थं ४७३८ तमे कलिवर्षे (क्रि.श. १६३६) रचितवान्’ इति । अतः एतत् तु स्पष्टं यत् एषः सप्तदशे शतके आसीत् इति । नीलकण्ठदीक्षितः मधुरै-पाण्ड्यराजस्य तिरुमलनायकस्य आस्थानपण्डितः आसीत् । एषः महाकाव्यद्वयम्, एकं नाटकं, शतकद्वयं, दर्शनग्रन्थान् च रचितवान् अस्ति । एतस्य ३२ ग्रन्थाः उपलभ्यन्ते । समुद्रमथनकथा नीलकण्ठविजये वर्णिता अस्ति । एतस्मिन् ग्रन्थे ५ आश्वासाः सन्ति । काव्योचितप्रतिभा एतस्य कवेः । विडम्बनात्मकचित्रणे एषः निपुणः । मनोहरवर्णनानि एतस्य काव्ये बहूनि । अतः संस्कृतसाहित्ये एतस्य ग्रन्थस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
भाष्यार्थः
== रामानुजभाष्यम् ==
डुम्कामण्डलम्
भौगोलिकम्
डुम्कामण्डलस्य विस्तारः ३७१६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
नीलकण्ठदीक्षितः
‎
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
भाष्यार्थः
श्रीभगवानुवाच  अशोच्यान्  प्रति अनुशोचसिपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः। (गीता 1।41) इत्यादिकान् देहात्मस्वभावप्रज्ञानिमित्तवादान्  च भाषसे।  देहात्मस्वभावज्ञानवतां न अत्र किञ्चित् शोकनिमित्तम् अस्ति।  गतासून्  देहान्  अगतासून्  आत्मनश्च प्रति तयोः स्वभावयाथात्म्यविदो  न शोचन्ति।  अतः त्वयि विप्रतिषिद्वम् इदम् उपलभ्यते यद्एतान् हनिष्यामि इति अनुशोचनं यच्च देहातिरिक्तात्मज्ञानकृतं धर्माधर्मभाषणम्। अतो देहस्वभावं च न जानासि तदतिरिक्तम् आत्मानं च नित्यम् तत्प्राप्त्युपायभूतं युद्धादिकं धर्मं च। इदं च युद्धं फलाभिसन्धिरहितम्। आत्मयाथात्म्यावाप्त्युपायभूतम्। आत्मा हि न जन्माधीनसद्भावो न मरणाधीनविनाशश्च तस्य जन्ममरणयोः अभावात् अतः स न शोकस्थानम्। देहः तु अचेतनः परिणामस्वभावः तस्य उत्पत्तिविनाशयोगः स्वाभाविकः इति सोऽपि न शोकस्थानम् इति अभिप्रायः।
डुम्कामण्डलम्
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्व डुम्कामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३२१०९६ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३०० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३०० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९५.३९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७४ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.५४ % अस्ति ।
नीलकण्ठदीक्षितः
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:षोडशतमशताब्द्याः कवयः
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
भाष्यार्थः
येभ्यः शोकः अनुचितः, तेभ्यः त्वं शोकं कुर्वन् असि । तेन सह त्वं पिण्डोदकक्रियायाः लुप्ततायाः कारणं दत्त्वा पितॄणां पतनं भवति इति वदसि । एवं त्वं शरीरसम्बद्धाः, आत्मस्वभावज्ञानसम्बद्धाः च चर्चाः सहसा कुर्वन् असि । परन्तु शरीरात्मनोः स्वभावं ज्ञातुम् अत्र शोकाय कश्चिदपि अवसरः नास्ति । तयोः यथार्थं स्वभावं ज्ञात्वा पुरुषः गतासु अर्थाद् मरणशीलेभ्यः, अगतासु अर्थाद् अविनाशिने आत्मने च शोकं न करोति । परन्तु त्वयि एतौ परस्परविरोधिनौ स्वभावौ स्तः । अहम् एतान् मारयिष्यामि एतादृशं शोकं करोषि । तेन सह आत्मज्ञानजनितं धर्माधर्मयोः वर्णनं कुर्वन् असि । अनेन सिद्ध्यति यद्, त्वं न तु देहस्वभावं जानासि, न तु तस्माद् भिन्नम् आत्मानम् । ततोधिकं त्वम् आत्मतत्त्वस्य प्राप्तेः उपायरूपम् युद्धादिधर्मम् अपि न जानासि । वस्तुतः एतदेव युद्धं फलाभिसन्धिरहितेन भूत्वा क्रियते चेद्, तद् आत्मनः यथार्थस्वरूपस्य प्राप्तेः साधनं भवति । अभिप्रायः अस्ति यद्, आत्मनः सत्ता न जन्माधीना, न च तस्य आत्मतत्त्वस्य अभावः मराणाधीनः । किञ्च आत्मा जन्ममरणशीलः नास्त्येव । प्रत्युत शरीरं जडम् अस्ति । तद् स्वभावादेव परिणामि अर्थाद् परिवर्तनशीलम् अस्ति । तस्य उत्पत्तिः, नाशः च स्वाभाविकः । अत एव तस्य विषयेऽपि शोकः अयोग्यः ।
डुम्कामण्डलम्
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बिलासपुरमण्डलम्
बिलास्पुर मण्डल: नामांकित लेखनम् एकोत्तरम् सन्ति |
वर्गः:हिमाचलप्रदेशः वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गोड्डा
गोड्डा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
हमीररपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति हमीरपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हमीरपुरम् ।
वेङ्कटाध्वरिः
वेङ्कटाध्वरिः
वेङ्कटाध्वरिः (Venkatadwari) प्रसिद्धस्य विश्वगुणादर्शनामकस्य चम्पूग्रन्थस्य रचयिता । हस्तिगिरिचम्पूः, लक्ष्मीसहस्त्रं, यादवपाण्डवीयं, सुभाषितकौस्तुभः इत्यादयः ग्रन्थाः अपि एतेन रचिताः सन्ति । एषः रघुनाथदीक्षितस्य पुत्रः । एतस्य माता सीताम्बा । एषः नीलकण्ठदीक्षित स्य समकालीनः । अतः एषः अपि सप्तदशे शतके आसीत् इति निर्णीतम् अस्ति । वेङ्कटाध्वरिः श्रीवैषणवमतानुयायी । विश्वगुणादर्शे स्वतन्त्रकल्पनायाः प्राधान्यम् । कृशानुः विश्वावसुः इत्येतौ गन्धर्वौ एतस्मिन् ग्रन्थे विश्ववैचित्र्याणि निरुपयतः । विमानेन देशपर्यटनं कुर्वन्तौ तौ देश- नगर-नदी-पुण्यस्थलादीनि जनव्यवहारान् च वर्णयतः । एतस्मिन् ग्रन्थे स्तबकादिभागाः न सन्ति । एकैकः विषयः एकैकविभागायते । एतस्मिन् ग्रन्थे पद्यभागस्य एव आधिक्यम् । अनुस्यूता कथा अत्र नास्ति चेदपि मनोज्ञा अभिव्यक्तिः चित्तं रञ्जयति ।
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:षोडशतमशताब्द्याः कवयः
गिरिडीह
गिरिडीह मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र...
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः कर्मणः मुक्तिः कथम् इति वदति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् अवदत् यद्, अकर्मणि सति शरीरनिर्वाहः अपि न भवति । एवं सः कर्मणः परमावश्यतां बोधयति । परन्तु कर्मणि कृते एव बन्धनं भवति इति उक्तम् अस्ति । तर्हि बन्धनात् मुक्तिम् इच्छति यः मनुष्यः, तेन किं करणीयम् इति भगवान् अनेन श्लोकेन बोधयति । सः कथयति यद्, यज्ञाय (कर्तव्यकर्मभ्यः) क्रियमाणानि कर्माणि त्यक्त्वा स्वस्य कृते कर्म कर्तुं यः मनुष्यसमुदायः युक्तः अस्ति, सः कर्मबन्धनयुक्तः भवति । अतः हे कुन्तीनन्दन ! त्वम् अनासक्तो भूत्वा यज्ञाय (कर्तव्यकर्मभ्यः) कर्म कुरु इति ।
पदच्छेदः
यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र लोकः अयं कर्मबन्धनः तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९॥
अन्वयः
यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अयं लोकः कर्मबन्धनः (भवति) । तदर्थं कौन्तेय ! मुक्तसङ्गः कर्म समाचर ।
अर्थः
येन विष्णोः प्राप्तिः भवति ततोऽतिरिक्तं सर्वमपि कर्म जनानां बन्धकं भवति । तस्मात् फलापेक्षारहितः सन् शास्त्रोक्तं स्वकीयं कर्म समाचर ।
भावार्थः
'यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र' – गीतायां सर्वत्र कर्तव्यपालनम् इत्युक्ते 'यज्ञः' इति प्रतिपादितम् अस्ति । 'यज्ञः' इत्यस्य पदस्य उपयोगेन यज्ञ-दान-तपो-होम-तीर्थसेवन-व्रत-वेदाध्ययनादीनि समस्तानि शारीरिक-व्यावहारिक-पारमार्थिककर्माणि लक्षीभवन्ति । कर्तव्यं मत्त्वा क्रियमाणानि व्यापार-वृत्ति-अध्ययन-अध्यापनादीनि शास्त्रविहितानि कर्माणि अपि 'यज्ञः' एव । अन्यस्य सुखाय, हिताय च यानि कर्माणि क्रियन्ते, तानि सर्वाणि यज्ञे एव अन्तर्भवन्ति । यज्ञार्थे कृतानि कर्माणि आसक्तिं दूरीकुर्वन्ति, तथा च कर्मयोगिनः कर्माणि शीघ्रमेव नाशयन्ति । अर्थात् यानि कर्माणि यज्ञाय भवन्ति, तानि तु कर्मबन्धनरूपिणी न भवन्ति इति तु अस्त्येव, परन्तु तेन सह तानि कर्माणि साधकस्य पूर्वसञ्चितानि कर्माणि समापयन्ति । वस्तुतः मनुष्यस्य स्थितिः तस्य उद्देश्यानुगुणं भवति, तस्य क्रियानुसारं न । यथा व्यापारिणः धनार्जनं प्रधानोद्देश्यं भवति । अतः तस्य स्थितिः धने एव भवति, अतः व्यापारविरामे सत्यपि तस्य वृत्तिः धनगामिनी एव भवति । एवं यथार्थकर्मणः पालनावसरे कर्मयोगिनः स्थितिः स्वस्य उद्देश्ये अर्थात् परमात्मनि एव भवति । ततः कर्मणि समाप्ते कृते तस्य बुद्धिः पुनः परमात्मनि एव विलीना भवति । सर्वेभ्यः वर्णेभ्यः भिन्नानि कर्माणि विहिकर्माणि सन्ति । एकस्य वर्णस्य कृते किमपि कर्म विहितकर्म (स्वधर्म) अस्ति, तर्हि अन्यस्य कृते तदेव कर्म अविहितम् (परधर्म) । भिक्षया जीवननिर्वाहः ब्राह्मणेभ्यः स्वधर्म अस्ति, परन्तु तदेव कर्म क्षत्रियेभ्यः परधर्म । एवमेव निष्कामभावेन कर्तव्यकर्मणः पालनं मनुष्यस्य स्वधर्म अस्ति, सकामभावेन कर्मणः पालनं मनुष्यस्य परधर्म अस्ति इति । यावन्ति सकामकर्माणि, निषिद्धकर्माणि च सन्ति, तानि सर्वाणि 'अन्यत्र कर्माणि' एव अन्तर्भवन्ति । स्वस्य सुखं, सम्माननं, प्रतिष्ठा इत्यादिभ्यः कृतं कर्म 'अन्यत्र कर्माणि' एव । अतः सर्वसु कर्मसु साधकेन सावधानेन भवितव्यं यत्, कुत्रापि स्वार्थङावेन कर्म न भवेद् इति ।
'अन्यत्रकर्म' – एतस्य विषयस्य द्वौ अङ्गौ स्तः । कोऽपि मनुष्यः यदा गृहं प्रति आगच्छति, तदा तस्य मनुष्यस्य कृते 'आगच्छतु, तिष्ठतु' इत्यादीनां सम्मानसूचकानां शब्दानां प्रयोगः क्रियते । परन्तु उक्तानां शब्दानाम् उच्चारणस्य पृष्ठे तस्य मनुष्यस्य मनसि स्वस्य सभ्यतायाः, सज्जनतायाः च प्रभावोत्पादनकामाना भवति, तर्हि तस्मिन् कार्येऽपि स्वार्थ एव । अतः तत् कर्म 'अन्यत्र कर्म' एव न तु यज्ञः इति प्रथमाङ्गः । सभादिषु कोऽपि व्यक्तिः प्रश्नं करोति । परन्तु तस्य मनसि भवति यद्, सर्वे मां ज्ञातृत्वेन अङ्गीकुर्युः इति । तर्हि तत्कर्म 'अन्यत्र कर्म' एव इति द्वितीयाङ्गः । तात्पर्यम् अस्ति यद्, साधकः कर्म तु कुर्यात्, परन्तु तस्मिन् स्वार्थादयः भावाः न भवेयुः । कर्मणः निषेधः नास्ति, परन्तु सकामभावस्य निषेधः अस्ति इति ।
भोगैश्वर्यबुद्ध्या साधकेन एकम् अपि कर्म न करणीयम् । यतो हि तादृश्यां बुद्ध्यां भोगासक्तिः, कामना च भवतः । एवं कर्मयोगस्य आचरणं न शक्यते । निर्वाहबुद्ध्या कर्मणि कृते सत्यपि मनसि जीवनेच्छा प्रबला भवति । अतः निर्वाहबुद्धेः अपि त्यागः करणीयः । साधकेन साधनबुद्ध्या एव सकलानि कर्माणि साधनीयानि । यः स्वमुक्तेः अपि विचारं त्यक्त्वा अन्यस्य हिताय कर्म कुर्यात् सः श्रेष्ठः साधकः मन्यते । यतो हि स्वस्य हितम् अन्यस्य हितेन भवति । अन्यस्मात् मे हितं भिन्नम् अस्ति इति यः चिन्तयति सः भ्रमितः अस्ति । अतः लौकिकानि, शास्त्रीयानि यानि कर्माणि क्रियन्ते, तानि लोकहिताय एव भवेयुः । 'लोकोऽयं कर्मबन्धनः' – कर्तव्यकर्मणः अधिकारः मुख्यतया मनुष्यस्य पार्श्वे एव अस्ति । एतस्मिन् अध्याये एव अग्रे यदा भगवान् सृष्टिचक्रस्य प्रसङ्गं कथयति, तदा अपि एवम् उक्तम् अस्ति । प्राणिहितमेव यस्य उद्देश्यम् अस्ति, तेन कर्तव्यकर्मणां पालनं स्वतः एव भवति । यदा मनुष्यः अन्यस्य हिताय अविचिन्त्य स्वस्य हिताय एव चिन्तयति, तदा सः बद्धः भवति । आसक्त्या, स्वार्थभावेन च कृतं कर्म बन्धकारणमेव भवति ।
'तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर' – अत्र 'मुक्तसङ्गः' इत्यस्य पदस्य उपयोगाय भगवतः तात्पर्यम् अस्ति यद्, कर्मसु, पदार्थेषु, शरीरादिषु च ममता बन्धनकारणम् एव । ममतायाः अभावे कर्तव्यकर्मणां स्वतः एव पालनं भवति । यदि कर्तव्यकर्मणां प्राप्तिः न भवेत्, तर्हि स्वतः निर्विकल्पतायां स्वरूपः स्थिरीभवति । एवं साधनं सर्वदा भवति, तत्र असाधनावस्था नोद्भवति । आलस्यं, प्रमादः इत्यादीनां प्रभावेण नियतकर्मणां त्यागः 'तामसत्यागः' इति । तादृशस्य तामसत्यागस्य फलं मूढता भवति । अर्थात् तामसत्यागकः मूढयोनिं प्राप्नोति इति । दुःखरूपिणं मत्वा कर्मणः त्यागः 'रजस्त्यागः' इति  । रजस्त्यागस्य फलं दुःखप्राप्तिः भवति  । अत एव भगवान् अर्जुनम् अत्र कर्मणः त्यागाय न अपि तु कर्मणि प्रवृत्त्यै कथति । परन्तु सा प्रवृत्तिः स्वार्थादिरहिते सति कर्तव्यकर्मपालनयुक्ता भवेत् । एषः त्यागः 'सात्त्विकत्यागः' उच्यते  । स्वयं भगवान् अपि अग्रे कथयिष्यति यद्, मह्यं किमपि करणीयं नास्ति, तथापि अहं सावधानतया कर्म करोमि इति  ।
कर्तव्यकर्मणि शिथिलतायाः द्वे कारणे प्रमुखे मन्येते । मनुष्यस्य स्वभावः भवति यद्, सः पूर्वं फलकामानं कृत्वा एव कर्मणि प्रवृत्तः भवति । यदा सः पश्यति यद्, कर्मयोगानुगुणं फलकामना न करणीया इति, तदा सः चिन्तयति यद्, कर्म एव किमर्थं करवाणि ? इति प्रथमं कारणम् । द्वितीयं कारणं भवति यद्, कर्मणः आरम्भं कृत्वा अनन्तरं मनुष्यः जानाति यद्, एतस्य कर्मणः विपरीतः परिणामः भविष्यति, तदा सः चिन्तयति यद्, अहं तु योग्यं कर्म एव करोमि, परन्तु तस्य परिणामः विपरीतः एव आगच्छति । तर्हि कर्म एव किमर्थं करणीयम् ? इति । कर्मयोगी न तु कामनां करोति, न किमपि नाशवत् फलम् इच्छति । अतः उपर्युक्ते उभे शिथिलताकारणे तस्य कर्तव्यकर्मणः मार्गं नावरोधयतः ।
मर्मः
मनुष्यस्य स्वभावः एव भवति यद्, यस्मिन् कर्मणि सः स्वस्य स्वार्थं पश्यति, तस्मिन् तत्पर्तया युक्तः भवति इति । परन्तु तदेव कर्म तस्मै बन्धनरूपं भवति । अतः बन्धनात् मुक्त्यै मनुष्येन कर्मयोगानुगुणम् एव कर्म करणीयम् । कर्मयोगे सर्वाणि कर्माणि सर्वदा अन्येभ्यः करणीयानि भवन्ति, स्वस्य च कृते कदापि न । के ते अन्ये ? इत्यस्य अवबोधः अपि अत्यन्तावश्यकः । स्वस्य शरीरं विहाय अन्ये प्राणिपदार्थादयः 'अन्यानि' एव । परन्तु स्थूल-सूक्ष्म-कारणशरीराणि अपि 'अन्यानि' उच्यन्ते । यथा संसारः 'अन्यः' अस्ति, तथैव शरीर-इन्द्रिय-मनो-बुद्धयः अपि 'अन्यः' इतस्मिन् अन्तर्भवन्ति । अतः कर्मयोगी तासु अपि अन्यत्वं स्वीकृत्य, तासम् अपि सेवां कुर्वन्ति । शरीरं आलस्ययुक्तं, निद्राधिक्ययुक्तं, प्रमादि, भोगि च भवेत् इत्यस्य कृते चिन्तनम् अपि 'शरीरसेवा' इति । सांसारिकभोगेषु इन्द्रियाणाम् अयोगाय प्रयासः 'इन्द्रियसेवा' उच्यते । मनः अन्यस्य अहितं न चिन्तयेत्, विषयानां चिन्तनं न कुर्यात्, व्यर्थचिन्तां न कुर्यात् इत्यादि कृते सति 'मनस्सेवा' भवति । अपरस्य कर्तव्यं किमस्ति, अन्येन किं करणीयं किञ्च न इत्यस्य विचारे यदि बुद्धिः युक्ता न भवेत्, तर्हि 'बुद्धिसेवा' कथ्यते । एवं शरीरेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिषु ममता-अभावः एव महती सेवा अस्ति । यतो हि स्वयं जीवात्मा चेतनपरमात्मनः अंशः अस्ति । शरीरादयस्तु जडप्रकृतेः अंशाः सन्ति । सर्वाः क्रियाः जडे, जडाय च भवन्ति । चेतने, चेतनाय च न कापि क्रिया भवति । अतः 'कर्म' स्वस्मै कदापि न भवति, न जातम् अस्ति, न च भवितुम् अर्हति । यदा जीवः संसारात् प्राप्तानां शरीरादीनां जडपदार्थानां कृते 'अहम्', 'मम', 'मह्यम्', इत्यादि स्वीकरोति, तदा तस्य स्वभावः 'स्वस्मै कार्यं करणीयम्' इति भवति । एवम् अन्येभ्यः कर्मणि कृते सति ममतादिभ्यः सुगमतया मुक्तिः प्राप्यते ।
शरीरस्य अवस्थानां परिवर्तने सत्यपि 'अहं स एव' इति प्राणिमात्रस्य अनुभवः निरन्तरं भवति । सा अपरिवर्तनशीलसत्ता एव परमात्मतत्वेन सह एकतायाः स्थितिः अस्ति । अन्यत् सर्वं परिवर्तनशीलेन संसारेण सह स्वस्य एकता अस्ति । मनुष्यद्वारा या कापि क्रिया भवति, सा शरीरेन्द्रियमनोबुद्द्ध्यादिभिः एव भवति । यतो हि क्रियामात्रेण सह प्रकृतेः, प्रकृतजन्यपदार्थस्य च सम्बन्धः भवति । स्वरूपेण सह क्रियायाः कोऽपि सम्बन्धः न भवति । अत एव शरीरेण सह सम्बन्धम् अस्थापयित्वा वयं किमपि कार्यं कर्तुं न शक्नुमः । अनेन सिद्ध्यति यद्, मनुष्येण स्वस्य कृते किमपि न करणीयम् । यतो हि 'कार्यं' तस्य कृते अस्ति, यः स्वयं कर्तुं शक्नुयात् । यः स्वयं किमपि 'कर्तुं' न शक्नोति, तस्य कृते 'कार्यस्य' विधानं नास्त्येव । यत्किमपि कर्म क्रियते, तत् संसारस्य साहाय्येन एव भवति । अतः 'कर्म' अपि संसाराय एव करणीयम् । स्वस्य कृते मनुष्यः यदा कर्म करोति, तदा एव सः बद्धः भवति । अत एव उक्तम् अस्ति, 'यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः' इति ।
विनाशिना, परिवर्तनशीलेन च शरीरादिना सह अविनाशिनः, अपरिवर्तनशीलस्य स्वरूपस्य कोऽपि सम्बन्धः नास्ति, अतः सर्वम् अन्येभ्यः करणीयम् अस्ति । शरीरादीनां साहाय्यं विना जीवः किमपि कर्तुं न शक्नोति, अतः स्वस्य कृते किमपि न करणीयम् । यतो हि स्वरूपे कदापि न्यूनता न भवति । न्यूनतायाः अभावे इच्छा अपि न भवति । अतः स्वस्य कृते किमपि न करणीयम् । एवं क्रियाभ्यः, पदार्थेभ्यश्च सर्वथा सम्बन्धविच्छेदः भवति, तदा वस्तुतः साक्षात्कारः भवति । साक्षात्कारः संस्कारानुगुणं प्राप्यते । यथा भक्तेः संस्कारे सति भगवतः प्रमे प्राप्यते इत्यादि ।
शाङ्करभाष्यम्
यच्च मन्यसे बन्धार्थत्वात्कर्म न कर्तव्यमिति तदप्यसत्, कथं-यज्ञार्थादिति। 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेर्यज्ञ ईश्वरस्तदर्भं यत्क्रियते तद्यज्ञार्थं कर्म,तस्मात्कर्मणोऽन्यत्रान्येन कर्मणा लोकोऽयमधिकृतः कर्मकृत् कर्मबन्धनः कर्म बन्धनं यस्य सोऽयं कर्मबन्धनो लोको न तु यज्ञार्थात् । अतस्दर्थं यज्ञार्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः कर्मफलसङ्गवर्जितः सन् समाचर निर्वर्तय।।9।।
अधिकवाचनाय
9 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
त्रिविक्रमभट्टः
त्रिविक्रमः भट्टः (त्रिविक्रम भट्ट, Trivikram Bhatta) नलचम्पूकाव्यस्य, मदालसाचम्पूकाव्यस्य च रचयिता अस्ति । त्रिविक्रमभट्टः सिंहादित्य-नाम्ना अपि प्रसिद्धः वर्तते । उपलब्धेषु चम्पूकाव्येषु नलचम्पूः उत दमयन्तीकथा साहित्यिकदृष्ट्या प्रप्रथमं, महत्त्वपूर्णं च साहित्यम् अस्ति । त्रिविक्रभट्टः प्रौढकविः आसीत् । अतः तस्य रचनायाम् अपि पौढशैल्याः दर्शनं भवति । क्रियापदानां वैविध्यं, शब्दरूपाणां विशिष्टप्रयोगः तस्य रचनासु दृष्टुं शक्यते ।
जन्म, कालश्च
कविवरस्य त्रिविक्रमस्य जन्म शाण्डिल्यगोत्रीयस्य कर्मनिष्ठब्राह्मणस्य गृहे अभवत् । त्रिविक्रमस्य पिता नेमादित्यः आसीत् । सः देवादित्यनाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । देवादित्यस्य पिता श्रीधरः बभूव । त्रिविक्रमकृते चम्पूकाव्ये तस्य विषये प्रमाणानि प्राप्यन्ते । क्रतुक्रियाकाण्ड शौण्डस्य शाण्डिल्यनाम्नो महर्षेर्वंशः । (नल च. प्र. उ.) तेषां वंशे विशदयशसां श्रीधरस्यात्मजोऽभूद्- देवादित्यः स्वमतिविकसद्वेदविद्याविवेकः । उत्कल्लोलां दिशि दिशि जनाः कीर्तिपीयूषसिन्धुं यस्याद्यापि श्रवणपुटकैः कूणिताक्षाः पिबन्ति ।। नल च. प्र. उ १९ ।। तैस्तैरात्मगुणैर्येन त्रिलोक्यास्तिलकायितम् । तस्मादस्मि सुतो जातो जाड्यपात्रं त्रिविक्रमः ।। नल च. प्र. उ. २० ।।
त्रिविक्रमस्य कालः राष्ट्रकूटवंशीयस्य राज्ञः इन्द्रराजस्य समकालः परिगण्यते । यतो हि उभयोः सम्बन्धविषये अनेकानि प्रमाणानि प्राप्यन्ते ।
इन्द्रराजस्य राजपण्डितः
गुजरातराज्यस्य नवसारी-मण्डले प्राप्तेषु ताम्रपत्रेषु इन्द्रराजस्य राज्याभिषेकसम्बद्धा रचना अङ्किता वर्तते । तस्य ताम्रपत्रस्यानुसारं कृष्णगङ्गानद्याः सङ्गमे स्थिते कुरूण्डक-ग्रामे ९७२ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ इन्द्रराजस्य राज्याभिषेकः अभवत् । सः राजा भाग्यनगरस्य अधिपतिः आसीत् । राज्याभिषकत्वे इन्द्रराज्ञा विविधानि दानानि कृतानि, तथा च अनेकानि पुण्यकर्माणि कृतानि । अतः राज्ञः प्रशस्तिः नेमादित्यपुत्रेण त्रिविक्रमभट्टेन लिखिता । सा प्रशस्तिः ९१५-१६ ई. मध्ये लिखिता वर्तते । गुजरातराज्यस्य ताम्रपत्रे उल्लिखितं वर्तते यत्,
श्रीत्रिविक्रमभट्टेन नेमादित्यस्य सूनूना । कृताशस्ता प्रशस्तेयम्, इन्द्रराजांघ्रिसेविना ।।
नलचम्प्वाः षष्ठमोच्छवासस्य उक्तः श्लोकः भोजराजकृते सरस्वतीकण्ठाभरणे अपि उद्धृतः वर्तते । तेन ज्ञायते यत्, त्रिविक्रमभट्टस्य कालः भोजराज्ञः प्राक् आसीत् इति । यतो हि भोजराज्ञः कालः १०१५-१०५५ मन्यते ।
नलचम्पूः
नलचम्पूः इत्याख्यः ग्रन्थः दमयन्तीकथा इति नाम्नापि प्रख्यातः अस्ति । अद्यावधौ उपलब्धेषु सर्वेषु चम्पूकाव्येषु नलचम्प्वाः अतिप्रसिद्धिः वर्तते । महाभारतस्य वनपर्वणि नलदमयन्त्योः कथायाः सुन्दरम् आख्यानं वर्तते । महाभारतस्य तस्य आख्यानस्य आधारेणैव परवर्तिनः कवयः स्वग्रन्थस्य रचनाञ्चक्रुः । कविवरः श्रीत्रिविक्रमः स्वस्य सभङ्गश्लेषात्मकशैल्यां महाभारतस्य वनपर्वणि उल्लिखितस्य नलदमयन्त्योः आख्यनम् एव चम्पूकाव्यत्वेन उपास्थापयत् । नलचम्पूः साहित्यिकदृष्ट्या सर्वोत्तमरचना तु अस्त्येव, तेन सह कथानकम् अपि अत्यन्तं लोकप्रियं वर्तते ।
मदालसाचम्पूः
मदालसाचम्पूकाव्यम् एका प्रणयगाथा अस्ति । तस्याः गाथायाः नायकस्य नाम कुवलयाश्वः, नायिकायाः नाम मदालसा अस्ति । मार्कण्डेयपुराणस्य अष्टादशाध्यायात् एकविंशाध्यायपर्यन्तं तयोः प्रणयलीलायाः वर्णनं प्राप्यते । मदालसाचम्प्वाः मुख्यपटकथायाः विषयाः कुवलयाश्वचरितं, पातालकेतोः वधं, मदालसापरिणयः, मदालसावियोगः, कुवलयाश्वस्य नागराजस्य गृहगमनं, मदालसायाः पुनःप्राप्तिश्च सन्ति ।
किंवदन्ती
कस्मँश्चित् ग्रामे नेमादित्यनामकः कश्चित् वेदविद्याविवेकी शास्त्रार्थतत्त्वज्ञः राजपण्डितः निवसति स्म । तस्य कश्चित् जडबुद्धिः, महामूर्खः पुत्रः आसीत् । तस्य नाम त्रिविक्रमः इति । एकदा नेमादित्यः कार्यवशात् समीपस्थं ग्रामम् अगच्छत् । तस्मिन्नेव काले राज्यस्य विद्वत्सभायाम् कश्चित् पण्डितः सम्प्राप्तः । तस्य पण्डितस्य आग्रहः आसीत् यत्, राज्यस्य राजपण्डितः तेन सह शास्त्रार्थं कुर्यात् उत राजा तस्मै पण्डिताय विजयपत्रं दद्यात् इति । राजपण्डितम् आह्वातुं राजा सपद्येव नेमादित्यस्य गृहं राजदूतं प्रैषयत् । दूतः राजपण्डितस्य गृहात् बहिः गमनस्य समाचारं राजानम् अकथयत् । ततः राजपण्डितस्य अनुपस्थितौ राजा नेमादित्यस्य पुत्रमेव शास्त्रार्थाय आह्वयत् । तस्यां विकटस्थित्यां त्रिविक्रमः कुलदेव्याः सरस्वत्याः स्तुतिम् अकरोत् । त्रिवक्रमस्य स्तुत्या प्रसन्ना सरस्वतीदेवी त्रिविक्रमाय वरम् अयच्छत् यत्, "यावत् तव पिता राज्यं प्रति नागमिष्ययति, तावत् अहं तव मुखे वासं करिष्ये" इति । सरस्वतीदेव्याः आशीर्वादेन त्रिविक्रमः शास्त्रार्थे विजयी अभवत् । सः राज्ञः राजपुरस्कारम् अपि प्रापत् । ततः सः स्वगृहं गत्वा नलचम्पूकाव्यस्य रचनां प्रारभत । परन्तु अपरत्र तस्य पिता अपि राज्ये समायातः । यावत् तस्य पिता प्रत्यागतः, तावत् नलचम्पूकाव्यस्य सप्तोल्लासानां रचना अभवत् । यदा त्रिविक्रमस्य पिता गृहं प्रत्यागच्छत्, तदा सरस्वतीदेव्याः वरानुसारं सरस्वतीदेवी त्रिविक्रमस्य मुखात् निरगच्छत् । एवं नलचम्प्वाः रचना सप्तमोल्लासपर्यन्ता एवाभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः
नलचम्पूः
नलः
दमयन्ती
मदालसाचम्पूः
अधिकवाचनाय
नलचम्पूः
विश्वसूक्तिकोषः
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः
विज्जिका
विज्जिका(Vijjika)
स्वतन्त्रकाव्यं रचितवतीषु कवयित्रीषु विज्जिकायाः अग्रस्थानम् अस्ति । ‘विजयाम्बिका’ इति एतस्याः अपरं नाम अपि आसीत् । विज्जिकायाः कालः कः आसीत् इति निश्चयरूपेण कथनं यद्यपि कष्टाकरं, तथापि विद्वांसः एवं तर्कयन्ति यत् सा अष्टमे शतके आसीत् इति । कर्णाटकराज्यम् एतस्याः जन्मस्थलम् । ’कौमुदीमहोत्सव’नामकम् ऐतिहासिकं नाटकं रचितवती अस्ति एषा । २० तमस्य शतकस्य पूर्वार्धे केरलराज्ये एतत् नाटकं प्राप्तम् । एतया रचिताः रमणीयाः ३० श्लोकाः अपि उपलभ्यन्ते ।
वर्गः:कन्नडकवयित्र्यः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तिरुमलाम्बा
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:षोडशतमशताब्द्याः कवयः
सूडान
right|150px right|200px thumb सूडान (جمهورية السودان Jumhuriyat as-Sudan) अफ्रीका महाद्वीपे उत्तरक्षेत्रे एक: देश: अस्‍ति।
External link
Photos of Life in Sudan: http://www.pbase.com/world/sudan<br style="clear:both;"/> CIA - The World Factbook (Sudan): http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/su.html<br style="clear:both;"/>
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कुलुमण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कुलुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कुलु ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रामभद्राम्ब
रामभद्राम्बा(Ramabadramba)
१७ शतके एषा तञ्जावूरुनगरे जाता । राजा रघुनाथनामकः एतस्याः पतिः । ‘रघुनाथाभ्युदय’नामकम् ऐतिहासिकं काव्यं रचितवती अस्ति एषा । पतिं श्रीरामस्य अवतारं मत्वा काव्यं रचितवती अस्ति । स्वस्य बहुभाषाप्रावीण्यं कविताप्रागल्भ्यं च स्वग्रन्थे साभिमानं वर्णितवती अस्ति एषा । रघुनाथाभ्युदयकाव्यं न केवलं काव्यद्दष्टया, अपि तु ऐतिहासिकद्दष्ट्या अपि विशेषमहत्त्वम् अर्हति । रघुनाथनायकस्य आस्थाने आशुकवितारचनासमर्थाः बह्व्यः कवयित्र्यः आसन् इति श्रूयते । तासु अन्यतमा ‘मधुरवाणी’ नाम कवयित्री रघुनाथनायकेन रचितं तेलुगुरामायणं संस्कृतेन अनूदितवती अस्ति । ‎
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सप्तदशतमशताब्द्याः कवयः
सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखर
सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखर: भारतमूलः अमेरिकादेशे नोबेल् प्रशस्तिभाक् भौतविज्ञानी । मित्राणि सर्वे तं चन्दः इत्येव सम्बोधयन्ति स्म । क्रि.श. १९५५तमे वर्षे डा.चन्द्रः अमेरिकादेशस्य विल्लि पौलर् च मिलित्वा नोबेल् प्रशस्तिभाजौ अभवताम् । विश्वस्य श्रेष्ठः विज्ञानलेखकः आर्थर् मिल्लर् एषः कश्चित् खभौतविज्ञानि नक्षत्रलोकस्य अनभिषिक्तसाम्राट् इति अवदत् ।
बाल्यं शिक्षा च
एषः नोबेल् प्रशस्तिभाजः सर्.चन्द्रशेखर वेङ्कटारमन्वर्यस्य निकटबन्धुः । अस्य जननं क्रि.श.१९१०तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य १९तमे दिने प्राचीनभारतस्य लाहोर् नगरे अभवत् । अस्य पिता सुब्रह्मण्य अय्यरः भारतीयरेल्वे विभागे आडिटर् जनरल् इति कार्यं करोति स्म । पिता उद्योगस्थानान्तरेण चेन्नैनगरम् आगतवान् । अतः चन्द्रशेखरः तत्र ट्रिप्लिकेन् हिन्दुप्रौढशालां प्रविष्टवान् । एषः गणितविशये अप्रतिमप्रतिभासम्पनः अनुपमस्मरणशक्तिमान् आसीत् । एतयोः रत्नप्राया विज्ञानविषेये अतीव श्रद्धा । क्रि.शा. १९२५तमे वर्षे प्रेसिडेन्सी महाविद्यालयं प्रविश्य भौतविज्ञानम् ऐच्छिकविषयत्वेन स्वीकृतवान् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे पदवीधरः अभवत् । आङ्ग्लभाषासाहित्ये तत्रापि विक्टोरियन् कालस्य आङ्ग्लसाहित्ये विशेषतया आसक्तः आसीत् । तत्कालीनानाम् आङ्ग्लभाषापण्डितानां साहित्यं सम्यक् अध्ययनं कृतवान् । स्वस्य वैज्ञानिके साहित्ये अपि आङ्ग्लभाषासाहित्यसौन्दर्यं रक्षितवान् । तदानीन्तनकालस्य नोबेल् प्रशस्तिभाक् ह्यान्स् बेत् एवम् अवदत्... चन्द्रवर्यस्य लेखनं नाम विक्टोरियन् युगस्य सौन्दर्याणां राशिः अस्य लेखने सम्मिलितं भवति इति । चन्द्रशेखरः छात्रत्वकाले एव वैज्ञानिकविषान् आधृत्य प्रबन्धान् रचितवान् ।
विवाहः
मद्रास् नगरस्य प्रेसिडेन्सीमहाविद्यालये अध्ययनकाले एकवर्षनिम्नकक्ष्यायां पठन्त्याः शोधच्छात्रायाः ललिता दोरेस्वामी इत्यस्याः परिचय अभवत् । तयोः कालक्रमेण अनुरागः उत्पन्नः पतिपत्नी अभवताम् ।
संशोधनम् उपन्यासः च
क्रि.श. १९३०तमवर्षस्य मे मासे इङ्ग्लेण्डनगरे संशोधनं कर्तुं भारतसर्वकारः विद्यार्थिप्रोत्साहधनम् अयच्छत् । अनेन चन्द्रशेखरः केम्ब्रिज़् विश्वविद्यालये शोधच्छात्रः अभवत् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे मे मासे लण्डन् नगरस्य रायल् अस्ट्रानामिकल् सोसैटि इति सङ्घटनस्य सभायां भागी सन् स्वप्रबन्धान् प्रस्तुतवान् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे जुलै मासे जर्मनदेशं गत्वा वर्गनियमः, क्वाण्टम् मेक्यानिक्स्, नक्षत्राध्ययनम्, इत्यादिषु विषयेषु संशोधनं कृतवान् । क्रि.श. १९३२तमे वर्षे जनवरि मासे आदर्शद्युतिगोलः इति विषयमधिकृत्य रायल् अस्ट्रनामिकल् सोसैटि इत्यत्र विशिष्टं प्रबन्धं प्रस्तुत्य एडिङ्ग्टन् तथा मिल्स् इत्यादीनां प्रशंसां प्राप्तवान् । बेल्जियं लीड् विश्वविद्यानिलये खभौतशास्त्रे कृताः उपन्यासमालिका ग्रन्थरुपम् आप्नोत् ।
श्वेतकुब्जस्य वर्णनम्
क्रि.श. १९३४तमे वर्षे श्वेतकुब्जानि (White Dwarf) तथा मितराशिः अधिकृत्य रशियादेशस्य पुल्कोवो ग्रहवीक्षणालये उपन्यस्तवान् । श्वेतकुब्जानां विषये तस्य संशोधनं क्रि.श. १९४४तमवर्षात् परं पुरस्कारम् आनयत् । नक्षत्रेषु विद्यमनस्य जलजनकस्य यथा यथा क्षीयते तथा तथा तेषां स्थानेषु १:४अनुपातेन हीलियं रूपमाप्नोति । तेन नक्षत्राणि क्षीनानि भवन्ति । अतः द्रव्यराशिः स्थिरा भूत्वा सान्द्रता वर्धिता नक्षत्रे निपीडनम् अधिकं भवति । अस्य फलरूपेण परमाणोः व्यवस्था बलहीना सती एलेक्ट्रान् तथा न्यूक्लियस् पृथक् भवतः । एषा प्रक्रिया अनुवृत्य श्वेतकुब्जानि निरूपितानि भवन्ति । नक्षत्राणां भारः वृद्धः चेदपि तदन्तर्गता द्रव्यराशिः परिमितौ भवति । तादृशं नक्षत्रं सूर्यस्य १.४४तः अधिकं न भवति इति चन्द्रशेखः प्रतिपादितवान् । यस्य कस्यापि नक्षत्रस्य द्रव्यराशिः एतस्मान् नियमात् अधिकं भवति चेत् तदा विस्फोटनेन किञ्चिद्भागं विसृज्य श्वेतकुब्जं भवति इति चन्द्रशेखरस्य विवरणम् । किन्तु कस्यचिदपि श्वेतकुब्जस्य द्रव्यराशिः १.४४मानात् अधिका न भवति । एतां मितिम् एव चन्द्रशेखरस्य मितिः इति कथयन्ति । चन्द्रशेखरः एतां मिति गणितस्य सङ्गणनेन एव आविष्कृतवान् । अनया मित्याः अधिकं विकस्यमानानि नक्षत्राणि अणुप्रस्फोटाः इव् विस्फोट्य सूपर् नोवा इति जाज्वल्यमनं नक्षत्रं भवति ।
प्राध्यपकः संशोधकः
अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य विस्कान्सिन् इति स्थानस्य येर्क्स् बाह्याकाशनिरीक्षणालये संशोधनसंयोजकत्वेन उद्योगं कर्तुं चन्द्रशेखरः आमन्त्रणम् आप्नोत् । येर्क्स् इति स्थाने विश्वस्य अत्यन्तं बृहत् वक्रीभवदूरदर्शकम् आसीत् । अत्र चन्द्रशेखरः बहुशः २७ वर्षाणि सेवामकरोत् । अध्यपकवृत्त्या सह शोधकार्यमपि समचलत् । क्रि.श. १९३८तमवर्षात् १९४४पर्यन्तं नक्षात्रचलनशास्त्रम्, चलनघर्षणम् इत्यादीनां विषये संशोधनम् अकरोत् । क्रि.श. १९४३तमे वर्षे तत्रैव प्राध्यापकः अभवत् । क्रि.श. १९५२तमवर्षतह् ७१पर्यन्तम् आस्ट्रोफिसिकल् जर्नल् इत्यस्याः पत्रिकायाः व्यवस्थापाकः सम्पादकः अभवत् ।
प्रशस्तिपुरस्काराः
क्रि.श.१९४२तमवर्षम् - केम्ब्रिज़् विश्वविद्यालयस्य डि.एस्सि.पदवी ।
क्रि.श.१९४४ तमवर्षम् - इङ्ग्लेण्डस्य रायल् सोसैटि सदस्यत्वेन चयनम् ।
क्रि.श.१९५२ तमवर्षम् - ब्रूस् पदकप्राप्तिः ।
क्रि.श.१९५२ तमवर्षम् - रायल् अस्ट्रानामिकल् सोसैटि स्वर्णपदकप्राप्तिः ।
क्रि.श.१९५७ तमवर्षम्- रम्फर्ड् प्रशस्तिः ।
क्रि.श.१९६८ तमवर्षम् - भारतसर्वकारस्य पद्मभूषणप्रशस्तिः
क्रि.श. १९८२ - श्वेतकुब्जसंशोधनार्थं नोबेल् प्रशस्तिः
क्रि.श. १९४०तमवर्षात् क्रि.श. १९९५वर्षेषु कृताविष्काराः
अस्मिन् समये डा.चन्द्रशेखरः नक्षत्राणां संरचनस्य विषये नूतनविषयान् उपहृतवान् । तस्य परिपूर्णतायाः दर्शनार्थं २०अधिकाः ग्रन्थाः शताधिकाः संशोधनलेखाः साक्षिणः भवन्ति । अत्यन्तम् उच्चस्तरस्य शिक्षकचन्द्रशेखस्य शिष्यसोमः अपि यशसि अग्रगण्याः अभवन् । डा.चन्द्रशेखरस्य मार्गदर्शनेन ५०अधिकाः छात्राः डाक्टरेट् पदवीम् आप्नुवन् । येर्क्स् संशोधनालये चन्द्रस्य शिष्यौ ली तथा याङ्ग् अग्रे क्रि.श. १९५७तमे वर्षे गुरोः पूर्वमेव कणभौतविज्ञाने संशोध्य नोबेल् प्रशस्तिं प्राप्तवन्तौ ।
जन्मशतमानोत्सवः
क्रि.श. २०१०तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य १९तमदिने विश्वे सर्वत्र सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखरस्य १००तमः जन्मोत्सवः आचरितः । अनेकवारं चन्द्रशेखरः स्वजन्मदिनाङ्कसस्य विषये मित्रैः सह विस्मयं वितीर्णवान् । १९.१०.१९१० इति दिनाङ्कः अस्य जन्मदिनं भवति । क्रि.श. १९८३तमे वर्षे तस्य जन्मदिनोत्सवस्य उपायनरूपेण नोबेल् प्रशस्तिः प्रदत्ता ।
आविष्कारस्य विवरणम्
1. An Introduction to the Study of Stellar Structure (1939, University of Chicago Press; reprinted by Dover Publications, Inc., 1967).
2(a). Principles of Stellar Dynamics (1943, University of Chicago Press; reprinted by Dover Publications, Inc., 1960).
2(b). 'Stochastic Problems in Physics and Astronomy', Reviews of Modern Physics, 15, 1 - 89 (1943); reprinted in Selected Papers on Noise and Stochastic Processes by Nelson Wax, Dover Publications, Inc., 1954.
3. Radiative Transfer (1950, Clarendon Press, Oxford; reprinted by Dover Publications, Inc., 1960).
4. Hydrodynamic and Hydromagnetic Stability (1961, Clarendon Press, Oxford; reprinted by Dover Publications, Inc., 1981).
5. Ellipsoidal Figures of Equilibrium (1968; Yale University Press).
6. The Mathematical Theory of Black Holes (1983, Clarendon Press, Oxford).
बाह्यनुबन्धाः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सालार् जङ्ग वस्तुसङ्ग्रहालयः
एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः विश्वे एवः प्रसिद्धः अस्ति । भारते तृतीयः बृहत् सङ्ग्रहालयः एषः । एकेन सङ्गृहीतानि वस्तूनि (३५,०००) अत्र सन्ति । सः एव  सालारजङ्गः-३I  एषः पितुः स्काशात् पितामहस्य सकाशात्  च कतिचन वस्तूनि प्राप्तवान्  । अनेकानि वस्तूनि स्वयं सङ्गृहीतवान् । कलात्मकानि वस्तूनि अत्र सन्ति । लेखनानां सङ्ग्रहः अपि अत्र अस्ति । ४० वर्षाणां परिश्रमस्य प्रयत्नेन एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः सुव्यवस्थितः अभवत् । अत्र नूतनभवने भारतीयलोहशिल्पानि ताम्रकांस्यविग्रहाः वर्णाङ्कितवस्त्राणि च सन्ति । एतानि चोळ-विजयनगर-अन्ध्रराज्यानां सम्बन्धीनि सन्ति । मथुरा-कौशाम्बी- कुशानविभागीयाः शिलाविग्रहाः लोहप्रतिमाः च अत्र सन्ति । एकत्र हस्तिदन्तैः निर्मितानि शिल्पानि सन्ति । विश्वस्य नानाविध-आयुधसङ्ग्रहः, भारतीयायुधानां, पर्शियन् देशीयानां युरोपियन् देशीयानां च सङ्ग्रहः विशिष्टोऽस्ति । शतशाः अनेकविधाः खड्गाः, छुरिकाः सन्ति । मोगलबादशाहस्य औरङ्गजेबस्य वज्रखचितखङ्गः टिप्पुसुल्तानस्य शिरोवस्त्रम् (पेट्), दन्तासनं च सुन्दरतया प्रदर्शिताः सन्ति । बिद्रीरचनाः, करीमनगरस्य रजतफिलिग्रीरचनाः, मिनियेचरपेण्टिङ्ग्, मोगल्-पर्शियन्-माळ्व- पहारि- बङ्गाळ-दक्खनीशैल्या सूक्ष्मावर्णचित्राणि अत्यमूल्यानि सन्ति । राज्ञः रविवर्मणः चित्राणां कृते एव एकः विभागः कृतः अस्ति । मृदा निर्मितानि नानाविधानि वस्तूनि आकर्षणीयानि सन्ति । मध्यपूर्वराष्ट्राणां रत्नकम्बलं काचवस्तूनि, लोहवस्तूनि, वस्त्रकटाः पृथग्रूपेण प्रदर्शिताः सन्ति । ईजिप्त-सिरीयादेशयोः वस्तूनामेव कश्चन विभागः अस्ति । चीना-जापानदेशयोः वस्तूनां विभागः अपरः अस्ति । तत्र काचकैः काष्ठैः च निर्मितानि वस्तूनि पीठोपकरणानि आकर्षकाणि सन्ति। घटीयन्त्राणां एव कश्चन विभागः अत्र अस्ति । अत्रत्यं ब्राकेट् क्लाक् अतीव जनप्रियम् अस्ति । अत्र वस्तुसङ्ग्रहालये मूर्तिशिल्पानि बालानां क्रीडनकानि नग्नशिल्पानि शस्त्रास्त्राणि हस्तप्रतयः काष्ठशिल्पानि अतीव आनन्दम् जनयन्ति । वस्तुसङ्ग्रहालयस्य शुक्रवासरे विरामः अस्ति ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:भारतस्य सङ्ग्रहालयाः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गढवा
गढवा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दुमका
दुमका मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
थियोडोर् स्छ्वान्
(कालः – ०७.१२.१८१० तः ११.०१.१८८२)
अयं थियोडोर् स्छ्वान् (THEODOR SCHWANN) कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः । अयं १८१०तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य ७ दिनाङ्के जर्मनीदेशस्य रिह्निश् प्रश्याप्रान्तस्य न्युस् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १८३४तमे वर्षे वैद्यकीयस्य अध्ययनं समाप्य प्राख्यातेन विज्ञानिना जोहानस् मुल्लरेण सह कार्यम् आरब्धवान् । बहुशीघ्रं १८३६तमे वर्षे एव प्रमुखं संशोधनम् अपि अकरोत् थियोडोर् स्छ्वान् । तत् एव संशोधनम् “पेप्सिन्” इत्यस्य संशोधनम् । तदा तत् किण्वं “फर्मेण्ट्” इति वदन्ति स्म । एतत् संशोधनं जीवरसायनशास्त्रस्य प्रमुखं पदम् । सूक्ष्माणुजीविनः ईस्ट् इत्यादयः स्वयम् एव निर्जीवेभ्यः वस्तुभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति इति वदतः डक्टिन् आफ स्पाण्टीनियस् जनरेषनस्य वादं विरोधीकृत्य बहून् प्रयोगान् अपि १८३८तमे वर्षे थियोडोर् स्छ्वान् अकरोत् ।
अस्य सर्वस्य अपेक्षया अपि तेन थियोडोर् स्छ्वानेन १८३९तमे वर्षे कृतं प्रमुखं संशोधनं “कोशसिद्धान्त”स्य निरूपणम् । अस्य सिद्धान्तस्य अनुगुणं सर्वे अपि जीविनः जीवकोशैः एव निर्मिताः । सर्वस्मिन् अपि जीवकोशे कोशकेन्द्रं भवति । कोशकेन्द्रं परितः कोशनिर्मोकः भवति । एतम् एव अंशं १८३८तमे वर्षे म्याथ्यास् जेकब् ष्लेडेन् नामकः सस्यविज्ञानी संशोधितवान् आसीत् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् प्राणिनां विषये अपि एतम् अंशं निरूपितवान् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् जीविनः देहस्य अङ्गांशेषु प्रचलन्तीः सर्वाः रासायनिकक्रियाः सूचयितुं “चयापचय” (मेटबालिसम्) इति शब्दं प्रयुक्तवान् । सस्यानि प्राणिनः चापि जीवकोशेभ्यः समानरीत्या एव उत्पद्यन्ते । विभिन्नानां कोशाणां विभिन्नेन क्रमेण योजनेन अङ्गांशाणां निर्माणं भवति । नरकोशस्य उपरि विद्यमानान् विशेषान् जीवकोशान् संशोध्य तान् “स्छ्वानकोशाः” (स्छ्वान्-स् सेल्स्) इति नामकरणम् अकरोत् ।
अनेन थियोडोर् स्छ्वानेन तथा श्लीडेनेन संशोधितः “कोशसिद्धान्तः” रसायनशास्त्रे परमाणुसिद्धान्तस्य इव मूलभूतस्य सिद्धान्तस्य संशोधनम् । एतत् संशोधनं जीवकोशानां रचनायाः अध्ययनस्य भद्रम् आधारम् अकल्पयत् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् १८३८तमे वर्षे लुवेन् इत्यत्र, १८४७त्मे वर्षे लीज् इत्यत्र च अङ्गरचनाविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । १८८२तमे वर्षे जनवरिमासस्य एकादशे दिनाङ्के अयं थियोडोर् स्छ्वान् इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:जर्मनी-देशस्य व्यक्तयः
दण्डो दमयतामस्मि...
पदच्छेदः
दण्डः दमयताम् अस्मि नीतिः अस्मि जिगीषताम् मौनं च एव अस्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवताम् अहम् ॥ ३८ ॥
अन्वयः
दमयतां दण्डः अस्मि । जिगीषतां नीतिः अस्मि । गुह्यानां मौनं च एव अस्मि । ज्ञानवतां ज्ञानम् अहम् ।
शब्दार्थः
दमयताम् = दमयितॄणाम्
अर्थः
दमयितॄणां दमनम् अस्मि । जेतुम् इच्छतां नीतिः अस्मि । गोप्यानां मौनम् अपि । ज्ञानिनां प्रज्ञानम् अहम् अस्मि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
38 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गङ्गदेवी
गङ्गदेवी(Gangadevi)
एषा विजयनगरस्थापकस्य बुक्करायस्य स्नुषा । कम्पणरायस्य पत्नी । ‘वीरकम्पणरायचरितम्’ इति काव्यं रचितवती अस्ति एषा । ‘मधुराविजयम्’ इति तस्यैव काव्यस्य अपरं नाम । एतत् अपि ऐतिहासिकं काव्यम् । गङ्गदेवी चतुर्दशे (१४) शतके आसीत् । एतस्याः काव्यस्य भाषा सरला । एतस्याः कल्पनाः नूतनाः सन्दर्भोचिताः च भवन्ति । वर्णनानि न अतिदीर्घाणि, न नीरसानि वा । अतः एव प्रसिद्धेषु काव्येषु अन्यतमत्वेन परिगण्यते एतस्याः काव्यम् अपि ।
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चतुर्दशतमशताब्द्याः कवयः वर्गः:महिलाकवयः
गिरिडीहमण्डलम्
भौगोलिकम्
गिरिडीहमण्डलस्य विस्तारः४८५४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे देवघरमण्डलम्, पश्चिमे हजारीबागमण्डलम्, कोडर्मामण्डलम् च, उत्तरे बिहारराज्यम्, दक्षिणे धनबादमण्डलम्, बोकारोमण्डलम् च अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं गिरिडीहमण्डलस्य जनसङ्ख्या २४४५२०३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४९७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४९७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २८.०२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६५.१२ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
एड्स् रोगः
‘एड्स् रोगस्थस्य विषये विचार्यमाणे आदौ ‘एड्स्’ इति पदं विचारणीयं भवति । अस्मिन् पदे चतुर्णामांग्लवर्णानां AIDS – इत्येषां समन्वयः विद्यते । तत्र –
पदच्छेदपूर्वकव्युत्पत्त्या बाह्यप्रदेशात् समागताः विषाणवः (वैरस्) शरीरस्यान्तर्वर्त्तिप्रदेशं प्रविशन्ति चेत् अस्माकं शरीरे विद्यमानायाः श्वेतरक्तकणिकायाः शक्तिं क्रमशः क्षीणां कूर्वन्ति अर्थात् यदा रोगस्य प्रतिरोधकशक्तिः क्षीणा भवति तदैव ‘एड्स्-रोगस्य’ रोगस्थः  इत्युच्यते ।  ते च विषाणवः भवन्ति अतीव शक्तिशालिनः ये शरीरे विद्यमानं प्रवहणशीलं रक्तकोशम् एव भञ्जयन्ति । रोगस्य प्रतिरोधकशक्तिशून्यत्वात् जनाः असहायाः मृत्युमुखमधिगच्छन्ति ।
‘एड्स्-रोगस्य’ कारकः जीवः वैरस् (विषाणुः) यः HIV-1 (ह्यूमन् इम्यूनोडिफिशिएंसी वैरस् -१) तथा HIV-2 (ह्यूमन इम्यूनोडिफिशिएंसी वैरस् -२) इतिनाम्ना ख्यातः । एड्स्-रोगस्य विषाणोः अन्वेशणकर्त्ता पेरिसस्थस्य पाश्चर इन्स्टीट्यूटस्य (Pasteur Institute) लक मण्टेगेनियरः (Luc Montagnier) यः १६८३ खृष्टवर्षे LAV (isolated lymphadenopathy) –टाइप III अथवा H.TLV (human t cell leukemia virus) इति नाम्ना विषाणुं पृथक् कृतवान् ।
HIV संक्रमणं सर्वप्रथमं १६८९ तमे वर्षे संयुक्तसंस्थान-अमेरिकायां दृष्टम् । दक्षिण–पश्चिम एशियायां भारतं पश्चात् थाइलैण्ड एडसप्रभावितदेशेषु प्रमुखम् । सर्वप्रथमम् अमेरिकनचिकित्सकसमक्षं एवंविधा कैंसर –राजयक्ष्माप्रभृतिभिः दुःसाध्यैः रोगैः आक्रान्ताः रोगणः उपस्थिता जाताः, येषु ओषधयः प्रभावहीनाः जाताः । अन्ततः परीक्षणेन ज्ञातं यत् तेषां शरीरेषु प्रतिरोधकक्षमता पूर्णतः नष्टा विद्यते । रक्तपरीक्षणानन्तरम् रक्ते एच.आई.वी. इत्यस्योपस्थितिः अभिज्ञाता ।
एड्स्-रोगस्यस्य प्रसारण कारणानि
सामान्यतः एड्स्-रोगस्य प्रसारस्य निम्नलिखितानि प्रमुखकारणानि सन्ति-
वैज्ञानिकान्वेषणैर्ज्ञातमिदं तथ्यं यत् आफ़्रिकायाः वनेषु हरितवर्णाः कपयः प्राप्यन्ते येषां शरीरेषु HIV इत्यस्य विषाणवः विराजन्ते । स्यात् केनापि विषाणुयुक्तेन कपिना कृतदन्तक्षतकारणात् अथवा अप्राकृतिकयौवनाचारवशात् एकस्य व्यसनिनः शरीरे प्रविष्टाः विषाणवः क्रमशः अपरेषां शरीरेऽपि प्रविष्टाः जाताः । एतत्तु निर्विवादं यत् एच.आई.वी. अस्माकं रक्ते विद्यमानां टी-लिम्फोसाडट कोशिकां रूग्णां करोति, या कोशिका शरीरस्य सुरक्षाकवचरूपेण स्थिता भवति । HIV विषाणूनाम् आक्रमणेन प्रतिरोधक्षमता क्रमशः विनष्टा भवति, विद्यमानः रोगः अधिकतरं प्रसरति, श्वेतरक्तकणिका यदैव पूर्णतः क्षतिग्रस्ता भवति तदैव एड्स्-रोगपीडितः जनः प्राणतत्त्वं विजहाति ।
एड्स्-रोगस्य विषाणोः शरीरे उपस्थित्या अनेके गम्भीरतराः रोगाः कैंसर –स्वेदक्लिन्नता- ग्रन्थिग्रथनम्, मुखे संक्रमणम्, साधारणेऽपि व्याधौ ओषधीनां प्रभावहीनता- इत्यादीनि लक्षणानि दृश्यन्ते। एड्स्-रोगस्य वैरस् लिम्फोसाडटस अभ्यन्तरे प्रवेशं प्राप्य तीव्रगत्या विकसितः भवति ।
एच.आई.वी. अस्माकं शरीरे प्रायशः अष्टवर्षाणि यावत् तिष्ठति, किन्तु पर्वूं एड्स्-रोगस्य लक्षणम् अप्रकटितं दृश्यते, जनः स्वस्थः परिलक्ष्यते । अस्याम् अवधौ शनैः –शनैः शरीरस्य रोगस्य प्रतिरक्षणक्षमता विनष्टा भवति, सत्वरक्षणे श्वेतरक्तकणिका असहायाः भवन्ति, उपचारे कृतेऽपि स्वस्थः न भवति ।
निष्कर्षः
स्वदेशीयाः वैदेशिकाश्च सर्वकाराः अहर्निशं यद्यपि एड्स्-रोगस्य अवरोधविषये चिन्तयन्तः सन्ति तथापि सामाजिकानाम् अपि कर्त्तव्यमिदं यत् यैः कारणैः एड्स्-रोगस्य प्रसारः भवति, तेषां कारणानां निदाने विनाशे च तेऽपि तत्पराः भवेयुः । भारते विदेशेषु च एड्स्-रोगस्य संक्रमण निरोद्धुं विश्वस्वास्थ्यसंघटनम्, आइचेप, सीडा, केयर इण्टरनेशनल्, वर्ल्ड विजन, नाको (National Aids control organisation, India), राजस्थान एड्स्-रोगस्य-सोसाइटी, रेडक्रास सोसाइटी – प्रभृतयः संस्थाः तत्पराः उत्प्रेरकाश्च सन्ति । अस्माभिरपि सामर्थ्यानुसारं सामाजिकसद्भावः प्रदर्शनीयः । एड्स्-रोगस्य नाशे अस्माभिः कृतसंकल्पैर्भाव्यम् । मिथ्या भ्रमः त्याज्यः । अधस्तनक्रियाभिः आचरणैश्च एच०आई०वी० संक्रमणं न भवति । एड्स्-रोगेण पीडितैः जनैः सह अस्माभिः सौहार्देन भाव्यम्, मित्रवदाचरणीयम् । एड्स्-रोगस्य प्रसारणं निरोद्धव्यम् ।
यद्यपि नाद्यावधि एड्स्-रोगस्य संक्रमणविनाशस्य कृते कापि सुपरीक्षिताः ओषधयः प्रभावकारिण्यः, तथापि विशिष्टाः चिकित्सकाः वैज्ञानिकाः अनुसन्धानकर्त्तारश्च अस्यां दिशायां सततं जागरूकाः दृश्यन्ते । ओषधिप्रयोगैः शरीरे एड्स्-रोगस्य लक्षणदर्शनकाले एव कृता चिकित्सा सफला भवति, किन्तु समये व्यतीते कापि चिकित्सा सफला न भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रोगाः
धनबाद
धनबाद मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नेताजी सुभाषचन्द्र बोस
सुभाष चन्द्र बसु (সুভাষচন্দ্র বসু, १८९७-१९४५) विश्वस्मिन् नेताजी इति प्रसिद्धः । सः भारतभूमेः स्वतन्त्र्यार्थं प्राणार्पणम् अकरोत् । सः बाल्यकालादेव बुद्धिमान् आसीत् । तस्य पिता आङ्लशासनस्य समर्थकः परन्तु सुभाषः बाल्यकालादेव आङ्लशासनस्य विरोधी आसीत् । सुभाषः स्वतन्त्रभारतम् ऐच्छत्। द्वितीयविश्वयुद्धे सः आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सर्वोच्चसेनापतिः आसीत् । रासबिहारीबोसः सुभाषाय दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपस्य क्रान्तेः नेतृत्वम् अयच्छत् । सः दक्षिणोत्तरजम्बुद्वीपात् पूर्वोत्तरभारते आङ्गलराज्ये आक्रमणम् अकरोत् ।
१५ वयसि सुभाषः विवेकानन्दस्य विचारधारातः प्रभावितः जातः । १६ वयसि सुभाषः मैट्रिक्-परीक्षाम् उत्तीर्णः । तत्पश्चात् सः आङ्ग्लदेशे आई०सी०एस्० परीक्षामपि उत्तीर्णवान् ।
=राजनैतिकक्षेत्रे प्रवेशः= चित्तरञ्जनदासः सुभाषस्य राजनीतेः गुरुः आसीत्। १९२३ तमे वर्षे सः अखिलभारतीययुवाकाङ्ग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत् । सः देशबन्धुनामकस्य समाचारपत्रस्य सम्पादकः अपि अभवत् । १९२५ तमे वर्षे सः कारागृहवासी जातः ।
१९२७ तमे वर्षे सः कारागृहात् मुक्तः जातः । अग्रिमेषु वर्षेषु सः फिरङ्गद्वीपे अभ्रमत् । १९३८ तमे वर्षे सः काङ्ग्रेसपक्षस्य अध्यक्षः अभवत् ।
विचारधारा
युद्धेनैव भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तिः इत्येषा आसीत् तस्य विचारधारा । अतः महात्मा गान्धिः तस्य विरोधी आसीत् । गान्धेः विरोधेन सः काङ्ग्रेसपक्षस्य अध्यक्षपदात् निष्क्रान्तः जातः । सः समतावादी प्रभावशाली क्रान्तिकारी नेता च आसीत् ।
सुभाषः इव अन्ये अपि समकालीननेतारः रूसस्य क्रान्तिविचारात् प्रभाविताः अभवन् ।
=द्वितीयविश्वयुद्धम्= thumb|right|200px|सुभाषः नाज़ीअफ़सरेण समम् अतिष्ठत्। thumb|left|200px| तत्पश्चात् सः फ़ार्वर्ड ब्लाकस्य नाम्नः राजनैतिकदलम् अघटयत् । द्वितीयविश्वयुद्धे सः अफ़गानिस्तानस्य रूसस्य च मार्गेण जर्मनीम् अगच्छत्। तत्र सः हिटलरस्य समर्थनात् भारतस्य युद्धबद्धान् सेना अघटयत् । शनैः शनैः सः आनुभवत् जर्मन्याः युद्धे विजयः न सम्भवति। तदा एव सः रासबिहारी बोसस्य संदेशम् लभते। संदेशः दक्षिणोत्तर जम्बुद्वीपस्य भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य नेतृत्वस्य प्रार्थना आसीत्। तत्पश्चात् सः नाज़ीआज्ञात् ब्रुडनवात् जापानं अगच्छत्। तत्र जापानस्य प्रधानमन्त्री सेनापति तोजो सुभाषेण आकर्षणं अकरोति। तोजो सुभाषस्य मित्र: अभवत्। तत्पश्चात् सः सिंगापोरम् अगच्छत्। तत्र सः आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य भारतस्य स्वातन्त्र्यसंघस्य च नेता अभवत्।
सुभाषः अति प्रभावशाली नेता आसीत्। अतः सर्वेषाम् जनानाम् सेनाम् प्रति असङ्गच्छत्। सुभाषः तेन अवदत्- "यूयम् मह्यम् रक्तम् यच्छ, अहं वः स्वाधीनता यच्छिष्यति।"
युद्धम् स्वर्गवासः च
thumb|right|200px|अण्डमान द्वीपमाला दृश्य thumb|left|200px|आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सैन्ययात्रायाः दृश्यम् जापानस्य सैनिकैः सह आज़ादहिन्दफ़ौज़ः भारतस्य सीमायाम् आक्रमणम् अकरोत्। जापानम् अण्डमान-निकोबार द्वीपसमूहम् अत्रान्तरे अजयत्। तत्पश्चात् इदम् स्वतन्त्रभारतस्य प्रथम राज्य अभवत्। सुभाषस्य सेनायाः अधुना मणिपुरस्य कोहीमायाः निकटम् आसीत्। तत्र मित्रराष्ट्रानाम् सेना आज़ादहिन्दफ़ौज़म् जापानस्य सेनाम् जयति। तत्पश्चात अमेरीका जापाने अण्वस्त्रस्य प्रयोगम् अकरोत्। अतः जापानम् स्व पराजयम् आदत्ते।
परन्तु आज़ादहिन्दफ़ौज़ः स्व पराजयम् आदत्ते! सुभाषः विमानात् रूसम् गमतुम् अइच्छत्। परन्तु विमानदुर्घाटनया स्वर्गवासं अभवत्। अतः अधुना आज़ादहिन्दफ़ौज़ः अपि समर्पणम् अकरोत्। परन्तु अखिलभारतस्य विरोधेण अङ्गलसरकार आज़ादहिन्दफ़ौज़स्य सैनिकाः मुक्तम अकरोत्।
thumb|bottom|200px|
स्वाधीनतायां योगदानम्
भारतस्य स्वाधीनतायां सुभाषस्य योगदानम् अद्वितीयम् अस्ति । केचित् बुधाः अवदन् यत् सुभाषस्य भयात् एव भारतं स्वाधीनतां प्राप्नोत् इति ।
स्मरणचिह्नानि
बोसः भारते १९६४ च १९९३ च १९९७ च २००१ च २०१६ च २०१८ च २०२१ च वर्षेभ्यः मुद्रापत्रेषु अपि दृश्यते स्म। बोसः १९९६ तमे वर्षे च १९९७ तमे वर्षे च ₹२ मुद्रासु तथा २०१८ तमे वर्षे ₹७५ मुद्रायां तथा २०२१ तमे वर्षे ₹१२५ मुद्रायाम् अपि दृश्यते स्म।
कोलकातानगरस्य सुभाषचन्द्रबोसान्तर्राष्ट्रीयविमानस्थानकं च नेताजीसुभाषचन्द्रबोसद्वीपः  इत्यादीनि भारतस्य अनेकानि संस्थानि तस्य नामधेयम् अस्ति ।  २००७ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य २३ दिनाङ्के जापानदेशस्य प्रधानमन्त्री शिञ्जो अबे कोलकातानगरस्य सुभाषचन्द्रबोसस्मारकभवनं गतवान् ।
अबे यः नेताजीपुरस्कारः २०२२ प्राप्तः अपि अस्ति स बोसस्य परिवाराय अवदत् जापानीजनाः बोसस्य दृढेच्छाशक्तिं दृष्ट्वा अतीव प्रभाविताः सन्ति यत् ते ब्रिटिशशासनात् भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलनस्य नेतृत्वं कृतवान् इति च जापानदेशे नेताजी बहु सम्माननीयं नाम अस्ति इति।
२०२१ तमे वर्षे सुभाषचन्द्रबोसस्य जन्मदिवसस्य स्मरणार्थं भारतसर्वकारेण २३ जनवरी दिनाङ्कः पराक्रमदिवस इति घोषितः ।  राजनैतिकदलौ तृणमूलकाङ्ग्रेस् च अखिलभारतस्य फ़ोर्वडब्लोक च अस्य दिवसस्य देशप्रेमदिवसः इति आचरणं करणीयम् इति आग्रहं कृतवन्तौ।
इण्डियागेट् इत्यत्र ग्रैण्डकैनोपी नाम मण्डपे बोसस्य १२५ तमे जन्मदिवसस्य कृते बोसस्य होलोग्राफिक् प्रतिमा स्थापिता आसीत्। अनन्तरं २०२२ तमस्य वर्षस्य सिप्तम्बर् मासे होलोग्राफिक् प्रतिमायाः स्थाने स्थायिग्रन्थिकप्रतिमा स्थापिता जाता। अस्मिन् एव दिवसे राजपथस्य नाम कर्तव्यपथः इति कृतं यतः उपनिवेशवादस्य सर्वाणि चिह्नानि अपसारणीयानि इति कृतसङ्कल्पः अस्ति।  अस्याः निर्माता मैसुरुनगरस्य अरुणयोगीराजः अस्ति। अस्याः निर्माणं २८० टन् परिमितात् अखण्डात् ग्रन्थिकप्रस्तरात् अभवत्। एषा २८ पादाः उच्चतमा तथा ६५ टन् गुरुतमा अस्ति।
लघुचित्रम्|सुभाषसस्य १२५ वर्षीयस्य जन्मजयन्त्याः मुद्रापत्रम् चित्रपाठ्यम्=सुभाषचन्द्रबोसस्य पत्रटङ्कः|लघुचित्रम्|सुभाषस्य मुद्रापत्रम् चित्रपाठ्यम्=नरेन्द्रमोदी सुभाषचन्द्रबोसस्य प्रतिमायाः उद्घाटनं कुर्वन् अस्ति|लघुचित्रम्|प्रधानमन्त्री सुभाषचन्द्रस्य प्रतिमायाः उद्घाटनं करोति।
वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य क्रान्तिकारिणः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लाहौल्-स्पितीमण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लाहौल्-स्पितीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति केलोङ्ग् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गोड्डामण्डलम्
गोड्डामण्डलम् (Godda District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गोड्डा नगरम् ।
भौगोलिकम्
गोड्डामण्डलस्य विस्तारः २११० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं गोड्डामण्डलस्य जनसङ्ख्या 1,311,382 अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६२२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६२२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २५.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३३ अस्ति । अत्र साक्षरता ५७.६८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले केवलम् एकम् उपमण्डलम् स्ति - गोड्डा
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यच्चापि सर्वभूतानां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य नवत्रिंशत्तमः(३९) श्लोकः ।
अन्वयः
अर्जुन ! सर्वभूतानां यत् बीजं तत् अपि अहम् । मया विना चराचरं भूतं यत् स्यात् तत् नास्ति ।
अर्थः
अर्जुन ! सर्वभूतानां यत् प्ररोहकारणम् अस्ति तत् अपि अहम् । मया विरहितं यत्किञ्चिदपि स्थावरजमं नैव भवितुम् अर्हति । तादृशं किमपि न विद्यते एव ।