सुलोचना
परमपतिव्रता सुलोचना
मेघनादस्य वामबाहुः, युद्धभूमितः आकाशमार्गेण उड्डयनं कृत्वा, पत्न्याः सुलोचनायाः पार्श्वे पतति । बाहुं दृष्ट्वा सुलोचना आश्चर्यचकिता जाता । अत्यन्ततदुःखेन सा रुदितवती ।  किन्तु तं बाहुं न स्पृष्टवती ।  यतः सः बाहुः यदि परपुरुषस्य भवेत् तर्हि …. ? एवं तर्हि परपुरुषस्य स्पर्षस्य शापः भवति किल ? अतः सत्यासत्यं निश्चेतुं सा तं बाहुं वदति “भवान् यदि मम हृदयेश्वरस्य बाहुः एव अस्ति तर्हि मम पातिव्रत्यस्य शक्त्या युद्धभूमौ घटितं सम्पूर्णं वृत्तान्तं    लिखित्वा सूचयतु……” इति । तस्य बाहोः हस्ते काञ्चित् लेखनीं दत्तवन्तः । तदा सा लेखनी एवं लिखति –	“प्राणप्रिये ! भवत्याः भ्रमं त्यजतु भवती । एषः बाहुः मम एव । इत्युक्ते भवत्याः पतिदेवस्य एव ।  युद्धभूमौ श्रीरामसहोदरेण, अपूर्वधन्विना  लक्ष्मणेन सह अहं   घोरं युद्धं कृतवान् ।  लक्ष्मणः बहुभ्यः वर्षेभ्यः पत्नीं, भोजनं, निद्रां च त्यक्तवान् अस्ति ।  सः दयया, क्षमया, संयमेन, सत्येन, समस्तदैवीगुणेन सम्पन्नः  तेजस्वी, निःस्पृहः च अस्ति । तेन सः अहं पराक्रमेण युद्धं कृतवान् तथापि अहं मम प्रयत्ने सफलः न जातः ।  अन्ते तस्य बाणै हतः अहं मारितः ।  मम शिरः श्रीरामस्य समीपे अस्ति” इति । पत्युः बाहुना लिखितं पठीत्वा सुलोचना अतीव व्याकुलतया दुःखिता जाता । स्नुषायाः हृदयविद्रावकं प्रलापं श्रुत्वा लङ्काधिपः रावणः आगत्य तस्याः सान्त्वनं कारयति ”पुत्रि ! रोदनं न करोतु । यदा सूर्योदयः भवति, तदा सहस्रवानरमस्तकान् मम बाणैः कर्तयित्वा युद्धभूमौ पातयामि ।  रक्तस्य नदीम् एव प्रवाहयामि” इति । किन्तु अनुक्षणं सुलोचना चीत्कारपूर्वकं वदति-“हे पितः ! एतेन मम कीदृशः भविष्यति ? सहस्रं न, कोटिशिरांसि एतस्यां भूमौ पतन्ति चेदपि मम पत्युः शिरः न प्रत्यागच्छति । मम पत्युः प्राणाः पुनः न आगच्छन्ति ।  भवान् व्यर्थप्रलापं कुर्वन् अस्ति ….” इति । एवम् उक्त्वा सा राजगृहात् प्रस्थाय शिबिकाम् आरुह्य नगरात् बहिः विद्यमानं श्रीरामस्य शिबिरं प्रति आगतवती । सुलोचनायाः आगमनस्य वार्तां श्रुत्वा अनुक्षणं श्रीरामः उत्थाय तस्याः समीपम् आगत्य एवम् उक्तवान् ”देवि ! भवत्याः पतिः विश्वस्य अत्युत्तमः योधः, पराक्रमी च आसीत् । तस्मिन् अनेके सद्गुणाः आसन् ।  किन्तु विधेः लिखितं मार्जयितुं न शक्तवान् । भवतीम् एतादृश्यां स्थितौ पश्यन् अस्ति इति मम दुःखं भवति ।  भवत्याः इच्छां निवेदयतु !” इति । सुलोचना श्रीरामस्य स्तुतिं करोति ।	तद् श्रुत्वा श्रीरामः “मां लज्जितं न करोतु देवि !” “पतिव्रतायाः महिमा अपारा । तस्याः शक्तेः  समाना शक्तिः कापि न भवति ।  ब्रह्म- विष्णु- महेश्वर- सुराणां समुदायः  मिलित्वा तिष्ठति चेदपि तस्याः शक्तेः समानं न भवन्ति ।  सुलोचने ! भवती सतीमणिः, परमपतिव्रता च अस्ति । पतौ भवत्याः अपूर्वभक्तिम्, अनुरक्तिं च दर्शयन्ती अस्ति ।  अतः समग्रः विश्वः एव भवतीं दृष्ट्वा भयम् अनुभवति ।  अहं कथं भवत्याः सेवां करोमि वदतु !” इति । श्रीरामः सुलोचनायाः दीप्तिमयमुखं तदेकदृष्ट्या पश्यति । तदा सा “हे राघव ! अहं मम पतिं विना अन्यद् किमपि नेच्छामि इत्येतं विषयम् इदानीमेव भवान् उक्तवान् अस्ति । तत् सत्यमेव ।  पत्या सह सहगमनं कर्तुं  निश्चितवती अस्मि ।  मम पत्युः मस्तकं प्राप्तुम् आगतवती अस्मि । कृपया तस्य मस्तकं ददातु” इति प्रार्थितवती । अनुक्षणं राघवः मेघनादस्य शिरः आनाय्य सुलोचनायै दत्तवान् । पत्युः शिरः दृष्ट्वा तस्याः हृदयं द्रवितम् अभवत् ।  नेत्राभ्याम् अश्रूणि प्रवहन्ति ।  रुदती एव सा समीपे स्थितं लक्ष्मणं वदति “ हे सुमित्रानन्दन ! भवान् मेघनादस्य संहारं कृतवान् इति विस्मृत्य अपि अभिमानं न प्रदर्शयतु । तं धराशायिनं कर्तुम् अस्मिन् जगति कोऽपि न शक्नोति । किन्तु एतद् युद्धं पतिव्रताद्वयोः मध्ये प्रवृत्तम्  अस्ति ।  भवतः पत्नी अपि पतिव्रता एव ।  अहमपि मम पत्युः चरणे अनुरक्ता, तस्य अनन्योपासका अस्मि । किन्तु मम पतिदेवः पतिव्रतास्त्रियाः अपहरणं कृतवतः पितुः आश्रये आसीत् ।  पितुः निमित्तं युद्धभूमिं गतवान् आसीत् ।  सतीसीतायाः पतिव्रताधर्मेण सह ऊर्मिळायाः पतिव्रताधर्मस्य संयोगेन मम शक्तेः अतिक्रमणम् अभवत् ।  एतेन मम प्राणप्रियः इहलोकं त्यक्तवान् अस्ति “ इति ।