cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हरिदुष्ट्रः
स्थानम्‌
यस्न ९, १७ च ऐर्यनेम् वएजः ( मध्यफारसी Ērān Wēj ) इत्यस्मिन् दित्यनद्याः हरिदुष्ट्रस्य गृहं तस्य प्रथमदर्शनस्य दृश्यं च उद्धृतवन्तः। अवेस्ता (पुराणः कनिष्ठः च भागः) हखामनिश्य-जनानाम् अथवा कस्यापि पश्चिम-ईरानी-जनजातेः यथा मेडीय-जनानाम्, फारसी-जनानाम्, अथवा पार्थीय-जनानाम् अपि उल्लेखं न करोति । फ़र्वर्दिन् यश्त् इति केचन ईरानीजनाः निर्दिशन्ति ये ग्रीक-हखामनिश्य-स्रोतेषु पूर्वीय-ईरान्-पूर्वस्य षष्ठ-५ शताब्द्याः विषये अज्ञाताः सन्ति। वेन्दिदाद्-शास्त्रे सप्तदश प्रादेशिकनामानि सन्ति, येषु अधिकांशः ईशान-पूर्व-ईरान्देशे स्थितः अस्ति।
परन्तु यस्न ५९.१८ इत्यस्मिन् zaθuštrotema, अथवा मेधायस्नीय-पुरोहितवर्गस्य सर्वोच्चः प्रमुखः 'राघा' ( बदाख्शन् ) इत्यत्र निवसति इति कथ्यते । मेधायस्नीयपरम्परायाः ९ तः १२ शताब्द्याः मध्यफारसीग्रन्थेषु अयं 'राघा' अन्यैः च अनेकैः स्थानैः सह पश्चिमे ईरान्देशे स्थानरूपेण दृश्यते। यद्यपि मेडियाभूमिः अवेस्तायां सर्वथा न दृश्यते (शास्त्रे उल्लेखितम् पश्चिमतमं स्थानं अरखोसिया अस्ति), तथापि Būndahišn, अथवा "आदिमसृष्टिः," (२०.३२ तथा २४.१५) राघं मेडिया (मध्ययुगीन राय ) इत्यत्र स्थापयति। परन्तु अवेस्तीयभाषायां राघाः केवलं "सम, पर्वतप्रदेशः" इति अर्थस्य स्थलनाम एव।
मध्यफारसीस्रोतेषु एतेषां संकेतानां अतिरिक्तं ये व्याख्यानां कृते मुक्ताः सन्ति, अन्ये स्रोताः अपि सन्ति । हरिदुष्ट्रस्य जन्मस्थले ग्रीक-लैटिन-स्रोताः विभक्ताः सन्ति । हरिदुष्ट्रस्य अनेके ग्रीकविवरणाः सन्ति, येषां उल्लेखः प्रायः फारसी अथवा फारसी-मध्यमीयः हरिदुष्ट्र इति भवति; चेसिअस् इत्यनेन तं बैक्ट्रिया -नगरे स्थापितं, डिओडोरुस् सिकुलुस् इत्यनेन अरिअस्पइ ( सिस्तान् -भाषायां) मध्ये स्थापितः, सेफलिओन्, जस्टिन् च बृहत्तरस्य ईरान्देशस्य पूर्वदिशि सूचयन्ति यदा प्लिनी, ओरिगेन् च ईरान्देशस्य पश्चिमदिशि तस्य जन्मस्थानम् इति सूचयन्ति। अपि च, एकादशाधिकाः हरिदुष्ट्र-जनाः अभवन् इति तेषां सुझावः अस्ति।
अपरपक्षे इस्लामोत्तर-स्रोतेषु शाह्रिस्तानी (१०८६–११५३) मूलतः शाह्रिस्तान्नगरस्य वर्तमान- तुर्क्मेनिस्तान्स्य एकः ईरानी- लेखकः प्रस्तावितवान् यत् हरिदुष्ट्र-महोदयस्य पिता अत्रोपातेने-नगरस्य (मेडिया-देशस्य अपि) माता च रेय्-नगरस्य आसीत्। धर्मानां प्रतिष्ठितविद्वान् आगत्य एषः विविधप्रदेशानां कृते गम्भीरः आघातः आसीत् ये सर्वे हरिदुष्ट्र-महोदयस्य उत्पत्तिः स्वदेशेभ्यः अभवत् इति वदन्ति स्म, येषु केचन तदा निश्चयं कृतवन्तः यत् तदा हरिदुष्ट्र-महोदयः स्वप्रदेशेषु दफनः अभवत् अथवा तत्र स्वस्य गाथां रचितवान् अथवा प्रचारं कृतवान् इति तत्र। अपि च तस्यैव कालस्य अरबीस्रोताः ऐतिहासिकफारसस्य समानप्रदेशाः अज़र्बैजान्देशं हरिदुष्ट्रस्य जन्मस्थानं मन्यन्ते।
२० शताब्द्याः अन्ते अधिकांशः विद्वांसः पूर्वीय- बृहत्तर-ईरान्देशस्य उत्पत्तिं निवसन्ति स्म । ग्नोली इत्यनेन सिस्तान्, बलुचिस्तान (यद्यपि वर्तमानप्रान्तात् बहु विस्तृतव्याप्तेः) मेधायस्नधर्मस्य गृहभूमिः इति प्रस्तावितं; फ्रायः बैक्ट्रिया खोरास्मिया च मतदानं कृतवान् ; ख्लोपिन् वर्तमान तुर्क्मेनिस्तान्देशे टेड्ज़ेन् डेल्टा इति सूचयति। सरियानिडी बैक्ट्रिआ–मर्गियाना पुरातत्वसङ्कुलप्रदेशं "मेधायस्नीयजनानाम् मूलभूमिः, सम्भवतः हरिदुष्ट्रस्य एव मूलभूमिः" इति मन्यते स्म । बॉय्स् - मध्ये वोल्गा - नदीतः पश्चिमदिशि स्थिताः मैदानाः समाविष्टाः सन्ति । मध्ययुगीन "मेडियातः" परिकल्पना इदानीं गम्भीरतापूर्वकं न गृह्यते, तथा च ज़ैह्नेर् इत्यनेन अपि सूचितं यत् एषः वैधतां प्राप्तुं मगी-मध्यस्थः विषयः आसीत्, परन्तु एतत् अपि गेर्शेवित्च् इत्यादिभिः अङ्गीकृतम् अस्ति।
२००५ तमे वर्षे मेधायस्नधर्मस्य इतिहासस्य विषये विश्वकोशस्य ईरानीकायाः लेखः अस्य विषयस्य सारांशं ददाति यत् "यद्यपि सः पश्चिमे ईरान्देशे न निवसति स्म इति सामान्यसमझौता अस्ति तथापि मध्य एशियासहितस्य पूर्वीईरानस्य विशिष्टप्रदेशेषु तस्य स्थानं स्थापयितुं प्रयत्नाः अस्थायीरूपेण एव सन्ति।
कामरूपमण्डलम्
कामरूपमण्डलम् असम प्रदेशस्य एकं मण्डलः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
कुडुबिजनाङ्गः
कुडुबिजनाङ्गस्य स्थाननिर्देशः
गोवाप्रदेशे पोर्चुगीसानां शासनसमये ततः अनेके आदिवासिजनाङ्गाः आगत्य समीपस्थेषु उत्तरकन्नडमण्डलस्य अरण्यप्रदेशेषु वासम् आरब्धवन्तः । एवमेव दक्षिणकन्नडमण्डले  उडुपीमण्डलस्य, कुन्दापुरप्रदेशेषु अपि वासम् आरब्धवन्तः।  एतेषु गोवाकुडुबि, कोडियालकुडुबि, अरेकुडुबि, जोगिकुडुबि, नाडकुडुबि, काडकुडुबि, कुम्रिकुडुबि इत्यादि अन्तर्गणाः सन्ति । एतद् परिशीलयामः चेत् कञ्चित् अन्तर्गणं भिन्नभिन्नस्थानेषु, सन्दर्भेषु भिन्नाः इव अभिज्ञातं स्यात् इति भासते ।  वस्तुतः एतेषु अन्तर्गणाः न सन्ति ।  उत्तरकन्नडमण्डलस्य यल्लापुर, कारवार, अङ्कोल इत्येतेषाम् उपमण्डलानां सीमाप्रदेशस्य अळ्ळेमने, नीरक्लु, तिमानि, हरूरु, कळमेमने, बङ्कोळ्ळि, तारेमने, हेग्गारमने, नेक्केमने, मरळ्ळि इत्यादिस्थानेषु ‘अट्टेकुडुबि’ जनाः निवसन्ति ।  ‘अट्टे’ इत्युक्ते पलाय्य आगतवन्तः इत्यर्थः ।
वैशिष्ट्यानि
इण्डो-आर्यन् भाषावर्गस्य कोङ्कणिभाषा एतेषां मातृभाषा । मृगयया, आहारसङ्ग्रहणस्य आदिवासिजनाङ्गेषु कुडुबिजनाङ्गः अन्यतमः एषः इति मानवशास्त्रज्ञाः अभिज्ञातवन्तः सन्ति । गोवाकुडुबिजनानां विशेषः इत्युक्ते एते पालितपशोः मांसं न खादन्ति ।  एतेषु ३६बळि(वंशमूलानि) सन्ति ।  पितृप्रधानकुटुम्बव्यवस्था अस्ति ।  कस्यचित् कुटुम्बस्य रक्षणदायित्वं गोयेदैव, गडिदैव, पितृ-आत्मा इत्येताः तिस्रः शक्तयः निर्वहन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लक्खिमपुरमण्डलम्
असम प्रदेशस्य एक मण्डल
तामुलपुरमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः।
स्त्रीपर्व
इदं महाभारतस्य द्वादशं पर्व अस्ति। अस्मिन् गान्धार्या मृतेभ्यः स्वजनेभ्यः शोकः वर्णितः।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आरभटीवृत्तिः
‎
माजुलीमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
सर्वगुह्यतमं भूयः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुःषष्टितमः(६४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इष्ट असि मे दृढम् इति ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥
अन्वयः
दृढं मे इष्टः असि इति सर्वगुह्यतमं मे परमं वचः भूयः शृणु । ततः ते हितं वक्ष्यामि ।
अर्थः
अत्यन्तं गोपनीयं मम प्रकृष्टं वचनं पुनः शृणु । त्वं मम अत्यन्तम् इष्टः असि । तस्मात् तव यत् 	श्रेयस्करं तत् वदिष्यामि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
64 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बजालीमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थित एकः मण्डलः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
चराइदेउमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः।
अरुन्धति राय
लघुचित्रम् तस्या परिचयः
तस्या परिवार​:
अरुन्धति राय् कल्कट्टा, केरला च दिल्लीनगरे वसन्ति । अस्या: बाल्ये, सा कोट्टायं नाम्नि स्थाने अपि अवसत् । मेरि च राजीब् रोय् तस्या: मातृः स्थ: । चलच्चित्रकारक प्रदीप क्रिशन् तस्याः भर्ता अस्ति । तस्याः मातृभगिन्याः पुत्र: प्रवीण रोय एन्. दी. टी. वी नामक सम्पर्कस्य संस्थापकः अस्ति । अरुंधति राय् अति भामिना अस्ति । सा जगत्प्रसिद्धा अस्ति । सा भारतस्य वैषम्यविनाषकी अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
दक्षिण शालमारा मानकाचरमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थित एकः मण्डलः। वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
आर्षभारतीयं रत्नशास्त्रविज्ञानम्
आर्षभारतीयं रत्नशास्त्रविज्ञानम् । आधुनिककाले रत्नशास्त्रविज्ञानस्य प्रसक्तिः सुविदिता एव । अस्य शास्त्रस्य पठनं प्राचीनकालादेवारब्घम् । किन्तु प्राचीनकालीनभारतदेशसंभावनाः न सम्यक् पठिताः
वर्गः:रत्नशास्त्रम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
परभणी
महाराष्ट्रराज्यस्य परभणीमण्डलमस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति परभणिनगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
धाराशिव
धाराशिवं (धाराशिव, Dharashiva), पुरातनं नाम उस्मानाबाद् (Osmanabad), भारतस्य महाराष्ट्रराज्यस्य धाराशिवमण्डलस्य (उस्मानाबाद्) एकं नगरं नगरपालिकापरिषद् च अस्ति । अस्य पुरातननाम उस्मानाबाद् इति हैदराबादस्य अन्तिमशासकः मीर् उस्मान् अली खान् इत्यस्मात् निष्पन्नमस्ति । उस्मानाबाद् इति नामकरणात् पूर्वं एतत् नगरं 'धाराशिव' इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । धाराशिवनगरं धाराशिवमण्डलस्य प्रशासनिकमुख्यालयः अस्ति ।
धाराशिवं जनसङ्ख्यायाः आधारेण मराठवाडाक्षेत्रस्य सप्तमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति यदा तु महाराष्ट्रस्य २९ तमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
आनुशासनिकपर्व
इदं महाभारतस्य त्रयोदशं पर्व अस्ति। अस्मिन् भीष्मस्य अन्तिमाः उपदेशाः वर्णिताः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कुम्भराशिः
कुम्भः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
कुम्भे किं विद्यते इत्येतत् न ज्ञायते । जलं यदि स्यात् कियत् विद्यते इति न ज्ञायते । अतः कुम्भे अज्ञाताः विषयाः भवन्ति । कदाचित् तस्मिन् किमपि न भवेदेव । रिक्ते कुम्भे नूतनं किमपि दृश्येत । कश्चन भावः परिपूर्णः अंशः कुम्भे विद्यते इति भावयितुं शक्यम् । कुम्भराशिवत्सु अपि किञ्चन वैशिष्ट्यम्, आकस्मिकरूपेण ते प्रमुखपात्रं वहेयुः । किन्तु कदा कस्मिन् विषये इत्येतत् भवति गोप्यम् । तेषां सामर्थ्यं शक्तिविशेषश्च निगूहितं भवति । सूक्ष्मतया अवलोकनेन मात्रं तेषाम् अन्तर्गतशक्तिः सर्वैः अवगम्यते ।
अधिपतिः
मकर-कुम्भराश्योः शनिः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं शनिः सेवकः । सेवातत्परतायाः सङ्केतः शनिः । शान्तिदाता अपि शनिः । लोके सेवायाः अपेक्षया उत्तमः धर्मः अन्यः न विद्यते । सेवातत्त्वं समीचीनतया अवगत्य कष्टकाले ये सहकर्तुम् अग्रे आगच्छन्ति ते अस्मिन् राशौ अन्तर्भवन्ति । कुम्भराशौ सुखिनः सन्तः सेवाकार्ये आत्मानं योजितवन्तः भवन्ति । अहङ्काराभिमानैः मुक्ता सेवा अत्र भवेत् । रुग्णालयेषु सेवकाः हृदयपूर्वकं यदि कार्यं कुर्वन्ति तर्हि सा उत्तमसेवा इति उच्यते । तादृशानां सेवाकार्याणां शनिः कारकः भवति ।
राशिभावः
कुम्भराशेः सहज-लाभभावः इति निर्दिश्यते । अत्र लाभसम्बद्धाः अंशाः द्रष्टव्याः ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, स्थिरसंज्ञकः, वायुतत्त्वं, विचित्रवर्णः, शीर्षोदयः, अर्धजलं, त्रिदोषप्रकृतिः, दिनबली, पश्चिमदिशः स्वामी, उष्णस्वभावः, शूद्रवर्णः, क्रूरस्तथा मध्यमसन्ततिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः विचारशीलः, शान्तचित्तः, धर्मवीरः,प्रतिभासम्पन्नश्च वर्तते । अनेन उदरस्य आभ्यन्तरीकभागस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शनिः । यथा चोक्तं –
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनं जनवरी-मासस्य २१ दिनाङ्कतः फेब्रवरी-मासस्य १० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां कुम्भराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१८.६५ मन्मना भव मद्भक्तो
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चषष्टितमः(६५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मन्मना भव मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु माम् एव एष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियः असि मे ॥
अन्वयः
मन्मना भव । मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एव एष्यसि । ते सत्यं प्रतिजाने । मे प्रियः असि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
65 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विश्वनाथमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थित एकः मण्डलः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
पश्चिम कार्बि अङ्गलोङ्गमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थित एकः मण्डलः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
होजाईमण्डलम्
अस्साम् राज्ये स्थित एकः मण्डलः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
उर्वशी
उर्वशी (उर्वशी,Urvashi) इन्द्रसभायां अप्सराः आसीत् । अस्याः उत्पत्तिः नारायणस्य जङ्घायाः अभवत् इति मन्यते । इयं वेदकालीना स्त्री वर्तते । उर्वश्याः सुन्दरता अत्युत्तमा आसीत् । सा शिक्षिता, ज्ञानिनी च अपि आसीत् । “ब्रह्मैव विश्वकल्याणकः अस्ति” इति सा जानाति स्म । अतः सायणाचार्यः तां "ब्रह्मवादिनी" इति कथयति स्म ।
परिचयः
उर्वश्याः जन्मविषये पुराणेषु भिन्नमतानि प्राप्यन्ते । यथा – “पद्मपुराणानुसारम् उर्वश्याः जन्म कामदेवस्य उरसः अभवत्” इति । कुत्रचित् “नारायणस्य जङ्घायाः उर्वश्याः जन्म अभवत्” इति वर्णनं प्राप्यते । नर-नारायणौ द्वौ देवौ आस्ताम् । साम्प्रतम् उत्तरप्रदेश -राज्यस्य इलाहाबाद -नगरम् अस्ति । तस्य प्राचीनं नाम प्रयागः आसीत् । इदानीमपि प्रयागः इति विख्यातः अस्ति । प्रयागः तीर्थाणां राजा कथ्यते । तत्र कुम्भोत्सवः अपि आचर्यते । पुराणेषु वर्णनं प्राप्यते यत् – प्रयागे एव नारायणः साधनां करोति स्म । तत्रैव नारायणस्य उरोः उर्वश्याः जन्म अभवत् । इदानीम् अपि इलाहाबाद-नगरे (प्रयागे) उर्वशी-तीर्थम्, उर्वशी-कुण्डः च वर्तते  ।
श्रीमद्भागवतानुसारम् उर्वशी स्वर्गस्य अप्सराः आसीत् । सा नदीनां जलमार्गे व्यापारं करोति स्म । अपसराः अर्थात् – “अप्सु सरन्तीति अप्सराः” । महत्परिश्रमेण, साहसेन च अप्सरसः समुद्रव्यापारेण धनार्जनं कुर्वन्ति स्म । अप्सराः नृत्य गायनादिषु कलासु निपुणाः भवन्ति स्म । ताभ्यः “कर्करी” नामकं वाद्ययन्त्रं रोचन्ते स्म । ताः अप्सरसः सर्वत्र वन्दनीयाः आसन् । जनाः ताः आदरपूर्वकं पश्यन्ति स्म । समुद्रे एव तासां गृहाणि भवन्ति स्म अर्थात् ताः सर्वदा समुद्रे एव कार्यं कुर्वन्ति स्म । उर्वशी अपि तादृशी अप्सराः आसीत् । सा अपि समुद्रे कार्यं करोति स्म ।
उर्वशीपुरुरवसोः मेलनं वियोगश्च
एकदा उर्वशी इन्द्रस्य राजसभायां नृत्यं कुर्वती आसीत् । तदा राजसभायां पुरुरवा -नामकः राजा अपि विद्यमानः आसीत् । उर्वशी राज्ञि आकृष्टा अभवत् । तेन कारणेन उर्वश्याः नृत्यतालः भग्नः जातः । तदा इन्द्रः उर्वश्याः रुष्टः अभवत् । अनन्तरम् इन्द्रेण उर्वश्यै मृत्युलोकं गन्तुं शापः प्रदत्तः । मृत्युलोकं प्राप्य उर्वशी पुरुरवसा सह विवाहम् अकरोत् । किन्तु उर्वश्या पणाः प्रस्थापिताः यत् – “यदा सा (उर्वशी) पुरुरवसं नग्नावस्थां पश्येत्, यदा पुरुरवाः तस्याः (उर्वश्याः) इच्छायाः प्रतिकूलं सम्भोगं कर्तुं वदेत्, तदा सा (उर्वशी) सम्बन्धं विच्छेद्य स्वर्गं गन्तुं शापात् मुक्ता भविष्यति ।
ऋग्वेदे तयोः विवाहस्य उल्लेखः प्राप्यते । बहुवर्षाणि यावत् तौ दम्पतित्वेन जीवनं यापिवन्तौ । विवाहानन्तरं पुरुरवाः केवलं रतिक्रीडायाम् एव लीनः आसीत् । किन्तु उर्वशी एतत्सर्वं नेच्छति स्म । सा कथयति स्म यत् – “पुरुरवाः दुष्टानां संहारकः भवेत्, केवलं कामक्रीडायाम् एव समयं न यापयेत्, विश्वकल्याणस्य कार्याणि कुर्यात् च” इति । उर्वश्याः रूपयौवनं तादृशम् आसीत्, येन पुरुरवाः सर्वं विस्मरति स्म । आदिनं भोगे एव गच्छति । तेन पुरुरवसः पौरुषं नष्टं जातम् । तस्य पराक्रमः, कर्तृत्वं चापि नष्टम् अभवत् ।
समयान्तरे उर्वश्याः मनसि पुरुरवसे घृणा उद्भूता । उर्वशी दम्पत्योः सरलजीवनं जीवितुम् इच्छति स्म । “दम्पती परस्परं भावनानां सम्माननं कुर्याताम्” इत्येतादृशं जीवनम् इच्छति स्म । स्त्री केवलम् उपभोगस्य वस्तु नास्ति । अतः आदिनं विषयभोगे लीनं पुरुरवसं प्रति उर्वश्याः मनसि वितृष्णा उद्भूता । केवलं विषयवासना एव विवाहस्योद्देश्यं नास्ति । सा उत्तमगृहिणी भवितुम् इच्छति स्म ।
तस्मिन् समये उर्वशी अत्यन्तदुःखिनी आसीत् । किन्तु सा किमपि कर्तुम् असर्मथा आसीत् । तथापि यदि कोऽपि पतिः कामरोगेण ग्रस्तः भवेत्, तर्हि पत्न्या अपि साहसपूर्वकं पतिः त्यक्तव्यः । उर्वश्या अपि तादृशमेव कृतम् आसीत् । तया पुरुरवाः त्यक्तः । तस्मिन् समये सा गर्भवती आसीत् । तथापि सा ततः निर्गतवती । यतः सा स्वयं धनार्जनं कर्तुं सक्षमा आसीत् । सा साक्षरा अपि आसीत् । अतः तया भयेन विना पुरुरवाः त्यक्तः ।
यदा स्त्री साक्षरा, कर्त्तव्यपरायणी, आत्मविश्वासिनी च भवेत्, तर्हि सा स्वस्याः जीवनं श्रेष्ठतया यापयति । उर्वशी अपि श्रेष्ठतया जीवति स्म । यदा उर्वशी पुरुरवसं त्यक्तवती, तदा पुरुरवाः पाश्चात्तापं कुर्वन् आसीत् । पुरुरवाः स्वस्य त्रुटयः ज्ञातवान् आसीत् यत् - “स्वस्य कामवासनया राज्यस्य नाशः अभवत्” । सः उर्वशीं प्राप्तुम् इच्छति स्म । सः मनसि विचारितवान् यत् – “मया उर्वश्याः भावनाः न ज्ञाताः । तस्याः सम्माननं करणीयम् आसीत् । दाम्पत्यजीवने पतिपत्न्योः सङ्कोचहीनः, भयहीनः च संवादः आवश्यकं भवति” । एतत्सर्वं विचिन्त्य पुरुरवाः उर्वशीं कथयति यत् – हये जाये मनसा निष्ठ घोरे । वचांसि मिश्रा कृणवावहै नु । त नौ मन्त्रा अनुदितास एते । मयस्करन् परतरे चनाहन् ॥१॥ पुरुरवसा उर्वशी उक्ता यत् – “अस्माभिः कदापि परस्परसंवादः न कृतः । अतः एव एतादृशी स्थितिः जाता । इतः परम् एतावत् न भविष्यति” इति । किन्तु उर्वशी पुरुरवसः स्थितिं ज्ञातवती । पुरुरवसः भोगासक्तिः कदापि न गच्छति । अतः तया पुरुरवाः उक्तः यत् – “स्त्रीभिः सह मित्रता केवलं शरीरस्य उपभोगाय न भवति” । अतः अहं पुनः न आगमिष्यामि ।
उर्वश्याः वचांसि श्रुत्वा पुरुरवाः विललाप । तेन उक्तं यत् – “यदि भवती न आगमिष्यति चेत् अहं प्राणत्यागं करिष्यामि” । किन्तु उर्वश्या उक्तं यत् – “भवान् अप्सरसम् इच्छति, न तु उर्वशीम् । अतः यज्ञं कृत्वा स्वर्गलोकं गच्छतु । तत्र अन्यासाम् अप्सरसाम् उपभोगं करोतु” इति । ऋग्वेदे – पुरुरवो मा मृथा मा प्र पप्तो मा त्वा वृकासो अशिवास उ क्षन् ॥१५॥ प्रजा ते देवान् हविष यजाति स्वर्ग उ त्वमपी मादयसे ॥१८॥ अनेन प्रकारेण उर्वशी उपभोगिनः पुरुषान् बोधितवती यत् – “स्त्री भोगस्य साधनं नास्ति” इति । तदनन्तरं वेदकालीनः पुरुषः विवाहः समये मन्त्रेण प्रार्थनां करोति यत् – “समापो हृदयानि नौ” अर्थात् यथा जलं परस्परं मेलने सति एकरूपं भवति तथैव आवयोः हृदयम् अपि एकरूपं भवेत्” इति ।
मेलनवियोगयोः विभिन्नमतानि
भिन्न-भिन्नस्थानेषु उर्वशीपुरुरवसोः मेलनस्य, वियोगस्य च भिन्न-भिन्नमतानि प्राप्यन्ते । वायुपुराणे अपि चन्द्रवंशस्य कथा प्राप्यते । पुरुरवाः राजा चन्द्रवंशीयः आसीत् । इलाबुध योः पुत्रः पुरुरवाः आसीत् । पुरुरवाः पराक्रमी राजा आसीत् । सः उर्वशीं प्रति आकृष्टः आसीत् । अतः तया सह विवाहम् अकरोत् । उर्वशी स्वर्गलोकस्य अप्सराः आसीत् । देवसभायां नृत्यं करोति स्म । नृत्यसमये पुरुरवसः स्मरणेन ताले त्रुटिः अभवत् । अतः देवाः खिन्नाः अभवन्, मृत्युलोकं गन्तुं शापं प्रदत्तवन्तश्च । शापेन उर्वशी मृत्युलोके निवसन्ती आसीत् । पुरुरवसा सह विवाहसमये उर्वश्या प्रतिज्ञा प्रस्थापिता यत् – “मैथुनसमयं विहाय अन्यसमये यदि अहं त्वां नग्नावस्थायां द्रक्ष्यामि, तर्हि स्वर्गलोकं गमिष्यामि । अपरा – द्वयोः मेषयोः रक्षणं करणीयम् अस्ति । तौ मेषौ सर्वदा अस्माकं शयनकक्षे एव बन्धनीयौ । यदि ततः तौ कुत्रापि गच्छेताम्, तदापि अहं स्वर्गलोकं गमिष्यामि” इति । अनन्तरम् उर्वशी चतुष्षष्टिवर्षाणि यावत् पुरुरवसा सह न्यवसत् ।
स्वर्गलोके गन्धर्वाः, देवाः च उर्वश्या विना व्यग्राः अभवन् । अतः उर्वशीम् आनेतुं देवैः, गन्धर्वैः च योजना कृता । यतः यावत् पर्यन्तम् उर्वश्याः प्रतिज्ञाभङ्गः मा भवेत्, तावत्पर्यन्तम् उर्वशी स्वर्गलोकं न आगमिष्यति । अतः योजनानुसारं गन्धर्वाः शयनकक्षात् मेषान् चोरितवन्तः । तस्मिन् समये पुरुरवाः नग्नः एव आसीत् । किन्तु उर्वश्याः वचनानुसारं पुरुरवाः मेषौ अन्वेष्टुं नग्नावस्थायाम् एव धावितवान् । अन्वेषणे सति पुरुरवाः उर्वश्याः समक्षं समुपस्थितवान् । नग्नावस्थायां दृष्ट्वा उर्वश्याः प्रतिज्ञा भग्ना जाता । तस्मिन् क्षणे एव उर्वशी विलुप्य स्वर्गलोकं गतवती ।
राजा पुरुरवाः विलापं कुर्वन् आसीत् । सः उर्वशीम् अन्वेष्टुं निर्गतवान् । सः कुरुक्षेत्रं प्राप्तवान् । तत्र कस्मिँश्चित् सरोवरे पञ्च कन्याः जलक्रीडां कुर्वत्यः आसन् । तासु कन्यासु उर्वशी अपि आसीत् । उर्वशीं दृष्ट्वा पुरुरवाः प्रसन्नः अभवत् । उर्वश्या उक्तं यत् – “प्रभो ! भवतः संयोगेन अहं गर्भवती अस्मि । एकवर्षानन्तरं भवतः पुत्रः मे गर्भात् उद्भविष्यति । राज्ञा सा रात्री उर्वश्या सह व्यतीता । एकवर्षानन्तरं पुरुरवाः पुनः तत्र गतवान् । पुनः उर्वश्या सह रात्रौ न्यवसत् । प्रातः काले पुरुरवसा याचना कृता यत् – “भवती मया सह निवासं करोतु” इति । उर्वशी उक्तवती यत् – “स्वर्गलोके निवासाय गन्धर्वराजस्य आज्ञां प्राप्नोतु” । पुरुरवसा गन्धर्वराजाय निवेदनं चकार । गन्धर्वराजः स्वर्गलोके निवासाय अनुमतिम् अददात् । अनन्तरम् उर्वश्याः षड्पुत्राः अभवन् । ते पुत्राः – आयुः, श्रीमान्, अमावसुः, विश्वायुः, शतायुः, गतायुः च ।
महाभारतस्य कथा
उर्वशी सुरलोकस्य सर्वश्रेष्ठनर्तकी आसीत् । इन्द्राय उर्वशीं रोचते स्म । एकदा चित्रसेनः अर्जुनाय सङ्गीतस्य, नृत्यस्य शिक्षणं यच्छन् आसीत् । तस्मिन् समये उर्वशी ततः गच्छन्ती आसीत् । उर्वश्या अर्जुनः दृष्टः । अर्जुनं दृष्ट्वा उर्वशी आकृष्टा अभवत् । अवसरं प्राप्य उर्वश्या अर्जुनः उक्तः यत् – “भवन्तं दृष्ट्वा मे कामवासना प्रस्फुटिता । अतः कृपया मया सह विहारं कृत्वा कामवासनायाः आपूर्तिं करोतु” इति ।
उर्वश्याः वचनं श्रुत्वा अर्जुनः उक्तवान् यत् – “हे देवि ! अस्माकं पूर्वजः भवत्या सह विवाहम् अकरोत् । अतः भवती जननीतुल्या अस्ति । अतः अहं ते नौमि । अर्जुनस्य वचनं श्रुत्वा उर्वशी क्रुद्धा जाता । तया अर्जुनः उक्तः यत् – “भवता नपुंसकसदृशानि वचांसि उक्तानि । अतः भवान् एकवर्षं यावत् नपुंसकः भविष्यत” इति । अनन्तम् उर्वशी ततः प्रस्थितवती । यदा उर्वश्यर्जुनयोः संवादम् इन्द्रः ज्ञातवान्, तदा इन्द्रेण उक्तं यत् – “ इयं तु भगवतः इच्छा वर्तते । त्रयोदशवर्षाणां वनवासस्य अन्तिमे वर्षे अज्ञातवासे एकवर्षं यावत् अयं शापः फलीभूतः भविष्यति । तस्मिन् अन्तराले एव भवान् पुंसत्वहीनः भविष्यति । अज्ञातवासानन्तरं भवान् पुनः पुंसत्वं प्राप्स्यति । अतः चिन्ता मास्तु । इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा अर्जुनः निश्चिन्तः अभवत् । ।
उर्वशी
“रामधारी सिंह दिनकर” इत्याख्यः हिन्दी-साहित्यस्य श्रेष्ठः कविः आसीत् । एतेन हिन्दी-साहित्ये बहूनि काव्यानि रचितानि सन्ति । तेषु “उर्वशी” नामकं काव्यं रचितम् अस्ति । “रामधारी सिंह दिनकर” इत्याख्येन वैदिककालाधारितायाः उर्वशीपुरुरवसोः प्रणयकथायाः काव्यत्वेन रचना कृता आसीत् ।
ई. स. १९६१ तमे वर्षे “उर्वशी” काव्यं प्रकाशितम् अभवत् । इदं काव्यं हिन्दी -भाषायां प्राप्यते । लेखकेन अस्मिन् काव्ये प्राचीनाख्यानस्य नूतनाख्याने परिवर्तनं कृतम् अस्ति । उर्वशीपुरुरवसोः तृष्णा भिन्ना वर्तते । काव्येऽस्मिन् पुरुरवाः भूमिपूत्रः, उर्वशी देवलोकस्य नारी च वर्तते । पुरुरवसः मनसि देवत्वस्य इच्छा आसीत् । किन्तु उर्वशी पृथ्वीलोके निवसितुम् इच्छति स्म । अस्मिन् काव्ये पुरुरवसः प्रेम, उर्वश्याः सौन्दर्यं च प्रतिपादितम् अस्ति । “रामधारी सिंह दिनकर” इत्याख्येन उर्वशीपुरुरवसोः प्रेमसौन्दर्ययोः वर्णनं मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या कृतम् अस्ति ।
विक्रमोर्वशीयम्
संस्कृतजगतः महाकविना कालिदासेन अपि बहूनि काव्यानि, नाटकानि च रचितानि सन्ति । तेषु “विक्रमोर्वशीयम् ” नामकं नाटकम् अपि वर्तते । नाटकेऽस्मिन् उर्वशीपुरुरवसोः प्रेमप्रसङ्गः वर्तते । “उर्वश्याः प्रतिज्ञाभङ्गेन शापमुक्ता अभवत् । अनन्तरं सा पुरुरवसं त्यक्त्वा स्वर्गलोकम् अगच्छत्” इति कालिदासेन वर्णितम् अस्ति । कालिदासेन उर्वशीपुरुरवसोः वैदिकं, उत्तरवैदिकं च वर्णनं कृतम् अस्ति । “विक्रमोर्वशीयम्” नाटकस्य मूलाधारः एव प्रसङ्गोऽयं वर्तते ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:अप्सरसः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
सोलापुरम्
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति सोलापुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सोलापुरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अश्वमेधपर्व
इदं महाभारतस्य चतुर्दशं पर्व अस्ति। अस्मिन् तु युधिष्ठिरेण अश्वमेधयज्ञस्य आयोजनमिति विषयः वर्णितः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विकिसम्मेलनम् भारतम्
विकिसम्मेलनम् भारतम्, अथवा विकि कॉन्फ्रेंस इंडिया, विकिमीडिया कर्ययोजनाणाम् योजकेभ्यः भारते आयोजित सम्मेलन अस्ति। तत् विकिमीडिया भारतेन सह गोष्ठियि विकिपीडियाम् मुंबई समूहाया द्वारा आयोजित अस्ति।
टीकाः
वर्गः:विकिपीडियाफलकानां वर्गाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चरकः
thumb|right|200px|भारतस्य हरिद्वारे स्थिते पतञ्जलियोगपीठे विद्यमाना चरकस्य मूर्तिः
(कालः – क्रि. पू. ३२०)
अयम् आचार्यः चरकः २५ विधान् ज्वरान्, उदरस्य बहुविधान् शोथान्, कामलारोगं, मूत्रसम्बद्धान् रोगान्, मधुमेहं, कुष्ठरोगं, श्वासकोशस्य क्षयरोगं, हृदयसम्बद्धान् रोगान् च वर्णितवान् अस्ति । यथा वेदना न ज्ञायेत तथा करणस्य औषधीयस्य द्रवांशस्य विषयम् अपि सः ग्रन्थे प्रस्तुतवान् अस्ति । पञ्चशताधिकानाम् (५००) औषधीयसस्यानां प्रयोजनं, तेषां चिकित्साविधानं, प्रणिजन्यानां वस्तूनां निर्माणं, तथा च खनिजानां विषये अपि आचार्यः चरकः जानाति स्म । तानि सर्वाणि बलवर्धकानि, शामकानि, विरेचकानि, शुद्धिकारकाणि, वमनकारकाणि, कमोद्दीपकानि इति विभक्तवान् अपि । अनेकविधान् विषप्रयोगान्, विषहारिणाम् उपयोगम् अपि जानाति स्म आचार्यः चरकः । सः स्वीये ग्रन्थे पथ्यविषयं, शुद्धवायुविषयं, सूर्यस्य प्रकाशस्य विषयं, भाष्पप्रयोगं, स्वच्छतां च पौनःपुन्येन लिखितवान् अस्ति । सार्वजनिकानां चिकित्सालयानां, प्रसूतिचिकित्सालयस्य, बालानं चिकित्सालयस्य च रचनायाः तथा निर्वहणस्य अपि ज्ञानम् आसीत् अस्य चरकस्य ।
अयम् आचार्यः चरकः “वास्तविकं वैद्यकीयं नाम अवलोकनेन, ऊहया, तर्केण, अनुभवेन, ज्येष्ठानां गुरूणां तथा अनुभवीनां सूचनया कार्यसम्पादनकौशलस्य विज्ञानम्” इति उक्तवान् अस्ति । “वैद्यः सच्चारित्रवान् भवेत् । तेन क्रियमाणं चिकित्साकार्यं केवलं स्वहिताय, जीवनस्य निर्वहणाय वा न भवेत् । तत् कार्यं मानवकुलस्य हिताय भवेत् । यः वैद्यविज्ञानं वस्तु इव विक्रीणीते सः जीवननामकस्य सुवर्णखनौ सुवर्णं विहाय शिलाखण्डान् वा मृत्तिकां वा प्राप्स्यति ।“ इत्येतादृशानि आचार्यस्य चरकस्य वचनानि वैद्यपद्धतेः इतिहासे शाश्वतरूपेण स्थितानि सन्ति ।
अनेन आचार्येण चरकेण लिखितः “चरकसंहिता” नामकः ग्रन्थः आयुर्वेदस्य प्रमुखा प्रमाणाधारा कृतिः इति परिगण्यते वैद्यक्षेत्रे । स च ग्रन्थः अराबिक्, आङ्ग्ल (इङ्ग्लिष्), चीनी इत्यादिभिः भाषाभिः अनूदितः अस्ति । २ – ३ सहस्रेभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वं तेन आचार्येण चरकेण अनुसृताः क्रमाः अद्यापि उपयोगयोग्याः सन्ति इति मन्यन्ते आधुनिकाः वैद्याः अपि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:आयुर्वेदः वर्गः:भारतीयवैद्याः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलिबाग्
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति रायगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अलिबाग् नगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोण्डमामजनाङ्गः
कोण्डमामजनाङ्गस्य स्थाननिर्देशः
वेषभूषणानि
एतेषु अनेकानि ‘बेडगु’(वैशिष्ट्यानि) सन्ति ।  प्रमुखः उद्योगः भविष्यं वदन्ति ।  किन्नरिजोगिजनाङ्गः इव एतेषामपि विशिष्टानि वेषभूषणानि ।  वर्णमयचित्रवेष्टिः, एकनादस्य तम्बूरवाद्यं, तालवाद्यं, कण्ठे रुद्राक्षमाला, कृष्णवर्णस्य सूत्रं, ललाटे रक्तवर्णस्य पट्टिकां बद्ध्वा तत्  परितः मयूरपिच्छं योजयित्वा, स्तूलश्मश्रुः, कर्णे कर्णाभरणं, स्कन्दे पतिते स्यूते, वराटिकाः, ललाटमध्ये बृहत् कुङ्कुमस्य तिलकम् इत्यदिभिः एव ‘कुरुमाम’ इति ज्ञातुं शक्यते ।  एतेषां नाम्नि रामायणस्य महाभारतस्य च नाम्नां प्रभावः दृश्यते ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लातूर
Latur is a city in the Marathwada region—where it is the third most populous city—of Maharashtra state, in India. It is the administrative headquarters of Latur district and taluka. The city is a tourist hub surrounded by many historical monuments, including Udgir Fort and Kharosa Caves. The people in Latur are called Laturkar. The most spoken language in Latur is Marathi. The city's quality of education attracts students from nearby villages.
इतिहासः
Latur has an ancient history, which probably dates to the Rashtrakuta period. It was home to a branch of Rashtrakutas which ruled the Deccan from 753 to 973 AD. The first Rashtrakuta king, Dantidurga, was from Lattaluru (Kannada: ಲಟ್ಟಲೂರು), the ancient name for Latur. Ratnapur is also mentioned as an historic name for Latur.
The King Amoghavarsha of Rashtrakutas developed the Latur city. The Rashtrakutas who succeeded the Chalukyas of Badami in 753 AD called themselves the residents of Lattaluru.
It was, over the centuries, variously ruled by the Satavahanas, the Sakas, the Chalukyas, the Yadavas of Deogiri, the Delhi Sultans, the Bahamani rulers of South India, Adilshahi, and the Mughals.
Later in the 19th century, Latur became part of the Princely state of Hyderabad. In 1905 it was merged with surrounding areas and renamed Latur tehsil, becoming part of Osmanabad district. Before 1948, Latur was a part of Hyderabad State under Nizam. The chief of Nizam's Razakar army, Qasim Rizwi, was from Latur.
After Indian independence and the Indian annexation of Hyderabad, Osmanabad became part of Bombay Province. In 1960, with the creation of Maharashtra, Latur became one of its districts. On August 16, 1982, a separate Latur district was carved out of Osmanabad district.
भौगोलिकम् वायुगुणश्च
Latur is situated 636 metres above mean sea level, on the Balaghat plateau, near the Maharashtra–Karnataka state boundary. It receives its drinking water from the nearby Manjira River, which suffered from environmental degradation and silting in the late 20th and early 21st centuries. As a result of this and lack of implementation of a water management strategy, during the drought of the 2010s the city ran out of water.
Temperature : Temperatures in Latur range from 13 to 41 C, with the most comfortable time to visit in the winter, which is October to February. The highest temperature ever recorded was 45.6 °C. The lowest recorded temperature was 2.2 °C. In the cold season the district is sometimes affected by cold waves in association with the eastward passage of western disturbances across north India, when the minimum temperature may drop down to about 2 to 4 C.
Rainfall : Most of the rainfall occurs in the monsoon season from June to September. Rainfall varies from 9.0 to 693 mm per month. Average annual rainfall is 725 mm.
१९९३ लातूर भुकम्पः
Latur had a devastating intraplate earthquake on 30 September 1993 resulting in a huge loss of life. The earthquake measured only 6.3 on the Richter magnitude scale but around 10,000 people were estimated to have died and 30,000 injured mainly due to poor construction of houses and village huts made of stones which collapsed on people who were fast asleep in early morning hours. It struck southern Marathwada region of Maharashtra state in central-western part of India and affected Latur, Beed, Osmanabad and adjoining districts about 400 km south-east of Mumbai. Latur was almost completely destroyed and life came to a standstill. The earthquake's focus was around 12 km deep (relatively shallow), causing shock waves to cause more damage. The number of lives lost was high as the earthquake occurred at 3:53 a.m. local time, when people were fast asleep. After the earthquake, seismic zones were reclassified and building codes and standards were revised all over India.
जनसङ्ख्या
Latur's population, as of the 2011 census, is 683,666.
Most residents of the city speak Marathi (62% per district census, urban areas), with Urdu (18%) and Hindi (9%) also being widely spoken.
स्थानिक सर्वकार
Latur earlier had a Municipal Council, which was established in 1952. Latur Municipal Corporation (LMC) is the local civil body. It is divided into five zones. the Municipal Corporation area is about 117.78 sqkm. It was elevated to the status of Municipal Corporation by the State Government in 2011.
The Urban Development Dept., Govt. of Maharashtra expressed its desire vide letter dated 30/10/2006 to notify fringe area of Latur and appoint CIDCO as its Special Planning Authority. CIDCO has submitted its proposal to notify the fringe area measuring approx. 26541.00 ha. inclusive of urbanisable zone of about 16696 ha. Govt. has appointed CIDCO as Special Planning Authority. The notified area covers 40 villages on the fringe of Latur Municipal Corporation. It is envisaged in the project not to acquire 100% land but to adopt minimum land acquisition model for development of infrastructure and growth corridors.
The city is divided in 70 electoral wards called as Prabhag and each ward is represented by a Corporator (called as Nagarsevak) elected by the people from each ward. LMC is responsible for providing basic amenities like drinking water, drainage facility,road,street lights, healthcare facilities, primary schools,etc. LMC collects its revenue from the urban taxes which are imposed on citizens. The administration is headed by the Commissioner of Municipal Corporation; an I.A.S. Officer, assisted by the other officers of different departments.
राज्य केन्द्रसर्वकारश्च
Latur contributes one seat to the Lok Sabha. The seat is currently held by Sudhakar Shringare, MP, of the BJP. It also holds one seat for the Assembly - Latur Indian National Congress. In latest constituency arrangements made by Election Commission of India, Latur will contribute one Loksabha seat, and two state assembly seats, i.e. Latur City and Latur Rural.
राजनेताराःविशेषाः
Latur is called the "city of politicians".
The city is the birthplace of other politicians, such as Shivraj Patil and Diliprao Deshmukh.
Vilasrao Deshmukh was born in Babhalgaon village, Latur. He served twice as Chief Minister of Maharashtra state, and twice as Union cabinet minister.
Amidst national political controversy is the death, on 1 December 2014, of judge Brijgopal Harkishan Loya of the Central Bureau of Investigation, who was addressing the case involving Amit Shah, the national leader of the Bharatiya Janata Party (BJP) and who was cremated at his native village of Gategaon.
Vikrant Vikram Gojamgunde is the mayor of Latur. He became mayor in 2019. He is the youngest mayor in the state of Maharashtra.
शिक्षण संशोधनम्
Latur has developed into an educational hub for secondary, higher secondary, and university education. The district is known in Maharashtra for its "Latur Pattern" of study, which involves intensive coaching given in the city. Students of junior colleges in Latur have a good record in taking competitive engineering and medical entrance exams.
Basic and higher education
Public schools (known locally as municipality schools) are run by the LMC, and are affiliated with the MSBSHSE. Private schools are run by educational trusts or individuals. They are usually affiliated with either the state board or national education boards, such as the ICSE or CBSE boards.
University education
Due to more than 140 colleges, the city is known as an educational hub in Marathwada. Many of the students studying in the colleges and the University are from nearby districts. Most colleges in Latur are affiliated with the Nanded University.
The M. S. Bidve Engineering College, Latur, founded in 1983, is one of the oldest engineering colleges in Marathwada. The Maharashtra Institute of Medical Science & Research Latur was founded in 1988 by social activist Vishwanath Karad.
The Border Security Force Training Centre, Chakur and the Disaster Management Training Institute were established in Latur in 2005 and 2008, respectively.
Dayanand Law College was established by the Dayanand Education Society. Established medical schools such as the Government Medical College, Manjara Ayurvedic College are present in the city.
Channabasweshwar Pharmacy College is a degree college that provides diploma, degree, and master courses in the pharmacy field. Other pharmacy colleges are Dayanand College of Pharmacy and Vilasrao Deshmukh College of Pharmacy.
Vilasrao Deshmukh Foundation's(VDF) College is a degree college that provides diploma, degree, ourses in the engineering and pharmacy field. Other pharmacy colleges are Dayanand College of Pharmacy and Vilasrao Deshmukh College of Pharmacy.
Professional education
Latur is home to a branch of the Western India Regional Council of the Institute of Chartered Accountants of India, along with an exam centre, Information Technology training lab, reading room, and a library for Chartered Accountants as well as for students.
Trade and industries
The city is a major sugarcane and edible oils, soybean, grapes and mango production centre. A fine blend of mango with locally grown mangoes was developed as Keshar Amba. Oil seeds was the major produce of Latur region. So for benefit of farmers Keshavrao Sonavane had established Dalda Factory which was Asia's first oil mill set up on cooperative terms.
Till 1990, Latur languished as a city, remaining an industrially backward. In 1960, region of Marathwada was merged with Maharashtra. This was the time when the industrial development of the Marathwada region began, propelled through designated backward area benefits. Latur got its first MIDC setup during the tenure of then Co-operative minister Keshavrao Sonavane. It was only when the MIDC (Maharashtra Industrial Development Corporation) began acquiring land and setting up industrial estates that it began to grow. Many companies have manufacturing plants in Latur, in agriculture processing, edible oils, biotech, consumer durables, plastic processing, and aluminium processing; but the majority are small- and medium-scale agricultural industries, not industrial ones.
Latur has the largest trading centre for soybean in India. The green city is inside what is called 'Sugar Belt' of Maharashtra. The district has more than eleven sugar factories, which makes it among the highest sugar-producing districts of India. It also has oil seeds, commodities and fruit market.
Latur is also known for high quality grapes and houses many state and privately owned cold storage facilities. A grape wine park spread over 1.42 square kilometres (350 acres) has been established near Ausa, 18 km from Latur city. A brand new Latur Food Park, spread across 1.2 square kilometres (300 acres) is under construction at Additional MIDC Latur. Latur is major transport junction to south India. In Latur, MDA FOUNDATION has gave students from 1to 12 free education for the welfare of the poor and the city.
Latur sugar belt
The Latur region is known as the "Sugar Belt of India". This region houses over eleven large sugar factories. Most of the sugar factories of the Latur sugar belt work on the co-operative basis. Latur got its title "Sugar Belt of India" largely due to the efforts of its cooperative political leader Keshavrao Sonawane, who was instrumental in setting up several co-operative institutions in Latur, Osmanabad, and elsewhere in Maharashtra.
माध्यमा: सम्प्रेषणाश्च
Ritesh Deshmukh, son of Vilasrao Deshmukh, a prominent actor in Indian film industry is from Latur.
समाचारपत्राः: Lokmat, Sakal, and Ekmat are the most widely read Marathi newspapers in Latur. Navnirman, Lokasha, Lokman, Marathwada Neta, Punyanagri, Rajdharma, Sanchar, Sarathi Samachar, Tarun Bharat, and Yashwant are some other Marathi daily newspapers available in Latur.
Radio: The city has been sanctioned a FM radio station - All India Radio. But Laturkars are still waiting for the same, as AIR has not yet started functioning in the City.
Road
Latur is connected by roads with various major cities of Maharashtra and other states. Road connectivity is excellent, and roads connecting to Mumbai, Pune, Nagpur, Satara, Kolhapur, Sangli, and Aurangabad are being upgraded to four-lane highways. Latur city has one national highway running through it, NH 361.
Intercity
The scheme of nationalisation of passenger transport services was started as early as 1932 by the State of Hyderabad, which was one of the pioneers in the field of public road transport, first in collaboration with the railways and then as a separate Government Department. After the reorganisation of the Indian states and with an effective date from 1 July 1961, the Marathwada State Transport was amalgamated with the Bombay State Road Transport Corporation into the Maharashtra State Road Transport Corporation. The "Maharashtra State Road Transport Corporation" (MSRTC) and numerous other private bus operators provide a bus service to all parts of the state.
The "Maharashtra State Road Transport Corporation" (MSRTC) and numerous other private bus operators provide a bus service to all parts of the state. Private buses have an established network to connect the city with all the major cities in Maharashtra and other states.
Intracity transport
"Latur Municipal Transport" (LMT) is an intra-city bus service which covers almost all parts of the city and also connects to the more distant industrial suburbs. LMT (Latur Municipal Transport) intra-city buses ply throughout the city including the outskirts and connect different parts of the city and adjoining suburbs together.
Air
Latur is served by Latur Airport, which is near Chincholiraowadi, 12 km northwest of the city. The Airport facilities include aircraft fuelling, night landing with navigational aids, aircraft parking, CAT VII airport fire fighting and rescue service. A well equipped terminal building has VIP lounges, departure and arrival lounges, transit suites and snooze cabins, visitors' waiting area, and a cafeteria.
Rail
The Latur-Miraj Railway (metre gauge) runs for 391 mi north-west from Latur city to Miraj on the south-western section of the Great Indian Peninsula Railway and was built between 1929 and 1931.
The station (code: LUR) is located on the Latur-Miraj section of the Solapur railway division of the Central Railway zone. The Manmad-Kacheguda broad-gauge railway line, which emanates from the Vikarabad-Latur-Road-Parli trunk route at Latur Road, is an important artery of traffic in Latur district. It also serves as a link between Aurangabad and Hyderabad.
Latur has rail connectivity with Bangalore, Mumbai, Pune, Nagpur, Manmad, Aurangabad, Nanded, Parbhani, Parli Vaijnath, Osmanabad, Mudkhed, Adilabad, Basar, Nizamabad, Nashik and Kachiguda.
बाह्यसम्पर्कतन्तु:
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः
ब्रह्मगुप्तो हि जिष्णुनाम्नः सुतः गुर्जरप्रान्तस्थश्रीमालग्रामवास्तव्यः । सम्प्रति श्रीमालो हि भिन्नमालनाम्नाऽपि ज्ञातो लघुग्राम एव किन्तु तदा तत्क्षेत्रस्य राजधान्यासीदिति इएन-शाङ्गस्य ( सम्भवतः हवनसङ्गः ) संस्मरणाज्ज्ञायते । तस्य स्थितिकालविषये सः स्वयमेव कथयति -
'श्रीचापर्वशतिलके श्रीव्याघ्रमुखनृपे शकनृपाणाम् ।
पञ्चाशत्संयुक्तैर्वर्षशतैः पञ्चभिः ( ५५० ) अतीतैः ॥
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः सज्जनगणितज्ञगोलवित्प्रीत्यै ।
त्रिंशद्वर्षेण कुतो जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ।'
अनेन हि ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य ५५० मितगकाब्दे प्रणयनं तु सर्वथा सिध्यति किन्तु ब्रह्मगुप्तस्य जन्मशकमादाय तु विवाद एव । अत्रत्येन त्रिंशद्वर्षेणेति पदेन ब्रह्मगुप्तस्य ५५० शकाब्दे त्रिशद्वर्षवयस्कत्वमनुमाय केचित् ५२० मितशकाब्दे तस्य जन्माधिवदन्ति अपरे तु त्रिंशद्वर्षेण कृत इति क्रियाविशेषणत्वेन तदादाय त्रिशद्भिर्वर्षेः प्रणीत इत्यप्यामनन्ति । अपवर्गे तृतीया–मासेन व्याकरणमधीतमितिवत् । तन्मते ५०० मितशकाब्दमभित एव तस्य जन्म सिध्यति । एतादृशग्रन्थस्य प्रणयने त्रिंशद्वर्षाणि हि नैव दीर्घः काल एकैकस्य वेधस्य अनेकवर्षसाध्यत्वात् । आद्यपक्षेऽपि विंशतिवर्षवयस्को युवा एतद्विधां प्रौढां मतिमुपन्यस्यतीति न सहसा विश्वासास्पदम् । द्वितीयपक्षेऽपि ५०७ शकाब्दे खण्डखाद्यप्रणयनस्योल्लेखात् सप्ताशीतिवर्षवयस्कस्तादृशं करणग्रन्थं प्रणयतीत्यपि तथैव । तेनाद्यपक्ष एव सुसङ्गतो मन्तव्यः । तदनुसारेण ५२० शकाब्देषु स जनि लेभे ५९० मितशकाब्दं यावत्स जीवित एवाऽऽसीदिति ।
'संसाध्य स्पष्टतरं बीजं नलिकादियन्त्रेण ।।
तत्संस्कृतग्रहेभ्यः कर्तव्यो निर्णयादेशौ ॥” इति ।
सिद्धान्तग्रन्थादौ स कथयति -
‘ब्रह्मोक्तं ग्रहगणितं महता कालेन यत्खिलीभूतम् ।।
अभिधीयते स्फुटं तज्जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ।'
खिलीभूतमिति कालान्तरितत्वेनानुपयोगित्वमापन्नमिति । इदं प्रागेवोक्तं यत्पञ्च हि ब्रह्मसिद्धान्ताः प्रसिद्धी भारतीयपरम्परायाम् । तत्राद्यः पैतामह नाम्ना वराहाचार्येण पञ्चसिद्धान्तिकायां व्याख्यातः । द्वितीयस्तु पितामहेन नारदाय प्रोक्त इति शाकल्येन व्याख्यातः । तृतीयो हि विष्णुधर्मोत्तरपुराणसमुपवणतः । चतुर्थस्तु ब्रह्मगुप्तेन स्वमहनीयान्वेषणसमायोजनेन सामयिकीकृतः ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तनाम्ना प्रसिद्धः । पञ्चमस्तु भोजदेवेन बीजसंस्कारानपेयित्व ख्यापि तो राजमृगाङ्कसम्बद्ध इति । एतदपि प्रागुक्तं यद्भारतीयज्योतिषे सन्ति हि त्रय एव सिद्धान्ता वस्तुतः प्रथाव्यापिनः सौर आर्यो ब्राह्मश्न, यत्र सौरो लाटसहव्याख्यातः सूर्यसिद्धान्तनाम्ना ख्यातः द्वितीयस्त्वार्यभटप्रवर्ततस्तृतीयस्त ब्रह्मगुप्तप्रवर्तत इति । अथैतेषां करणग्रन्था अपि स्मर्यन्तेऽत्र ।
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तानन्तरं न कोऽपि नवीनःसिद्धान्तः प्रवर्तितः केनापि । ब्रह्मगुप्तसमकक्षविपश्चिद्भास्कराचार्यस्तत्तुल्यतुलः कमलाकरोऽपि ' ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तमेव व्याख्यातः किमुतान्ये । भास्करस्य सिद्धान्तशिरोमणिः कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेकश्च सिद्धान्तमेवामुं बीनादिना संस्कृत्य व्याख्यातः।
यद्यपि विषयेऽस्मिन् जयसिंहेन महान् प्रयासः कृतः । निर्दिष्टश्च तेन दृक्प्रत्येयग्रहस्थित्यानयनविधिश्च । तस्य प्रेरणया जगन्नाथपण्डितेन सम्पादितः सिद्धान्तसम्राट्, स हि विषयेऽस्मिन् महती समुपलब्धिः किन्तु दुर्भाग्यवशान्न हि तस्य प्रयोगः कुत्रापि । स हि १६५० मितशकाब्दमभितः स्थितिमान् । एवञ्च १७४९ शकाब्दभवेन रघुनाथलेलेमहोदयेन विषयेऽस्मिन् बहु कृतं किन्तु नैव साफल्यमुपलब्धम् । १७८२ मितशकाब्दे गृहीतजनुषा सुधाकरद्विवेदिनाऽपि विषयेऽस्मिन् कार्यं कृतं किन्तु सोऽपि रघुनाथपदवीमेवाप । इत्थं हि अनेकैविचक्षणैः स्वसामर्थ्यानुसार प्रयासे कृतेऽपि ज्योतिषशास्त्रं हि सम्प्रत्यपि ब्रह्मगुप्तपरिसराम्यन्तरे एव चेक्रीयते इति तस्य महिमा सर्वातिशायी ।
इत्थं हि ब्रह्मसिद्धान्तानुसारेण ३६५।१२।३०।२२।३० आर्यसिद्धान्तानुसारेण ३६५।१५।३१।१५।० प्राचीनसूर्य सिद्धान्तानुसारेण ३६५।१५।३१।३०।० वर्तमानसूर्यसिद्धान्तानुसारेण तु ३६५।१५।३१।३१।४० वर्षमानं भवति । ब्रह्मसिद्धान्तानुसारेण कल्पादावेव सर्वेऽपि मध्यमग्रहा एकविन्दावेष्यन्ति नान्तराले कदापि । एतद्विपरीतं सूर्यार्यसिद्धान्तानुसारेण ते कलियुगारम्भे एकविन्दावेष्यन्ति । सिद्धान्तोऽयं कल्पारम्भादेव ग्रहचारारम्भं मन्यते यदा सूर्यसिद्धान्तः कल्पारम्भानन्तरमेव । ब्रह्मसिद्धान्तस्य वर्षमानमार्य सिद्धान्तत: ५२३ विपलातो न्यूनं मूलसूर्यसिद्धान्ता ६७३ विपलातः । एतेन ५४० शकाब्दे मेषसङ्क्रान्तिह आर्यसिद्धान्तापेक्षया १४।१४१५० सूर्यसिद्धान्तापेक्षया ५४।४३।४४ घटिकादिपूर्वमेव सम्पन्न । सिद्धान्तोऽयं विषुवदिने ( यदा रात्रिन्दिवं समदैयं भजतः ) मेषसङ्क्रान्ति मन्यते यद्धि १९१२ शकाब्दे चैत्रकृष्णनवम्यां घटते । ५४० मितशकाब्दे सा चैत्रकृष्णप्रतिपदायां ५७५२२ समये ५०९ मितशकाब्दे तु सा चैत्रशुक्लतृतीयायां ५६॥४० समये घटिताऽऽसीत् । तदेव स कथयति
सस्पष्टः पूर्वस्यां विषुवत्यर्कोदयो यस्य ।। इति ।
वस्तुतस्तु गणना या काऽपि भवतुं सायना निरयणा वा कल्पादितो कल्पारम्भानन्तरकालतो वा किन्तु मेषसङ्क्रान्तिस्तु तदैव भवति यदा, क्षितिजस्य पूर्वविन्दौ साक्षात्सूर्योदयो भवति । सिद्धान्ता भिन्ना भवितुमर्हन्ति किन्तु सूर्यसङ्क्रमणसमयस्तु सर्वेषां कृते समान एव । स्पष्टमेव ब्रह्मगुप्तः सायनमानमङ्गीकरोति कथनेनानेन । १९१२ शकाब्दे सायनसूर्यः चैत्रकृष्णनवम्या ५३.० घटीषु पूर्वविन्दौ उदेति । स एव वस्तुतः सङ्क्रान्तिकालः । यद्यपि ब्रह्मगुप्तेन क्रान्तिपातो नोक्तो नैव विचारितश्च तथापि वेधानुयायिना तेन तदानुकूल्यभेवाचरितम् । स उद्घोषयति--
कृत्वैनं स्पष्ट तिथिद्रभ्रष्टान्यतन्त्रोक्तैः ॥'
वस्तुतस्तु वर्षमानमपि प्रतिवर्षमल्पीभवत्येव कामं नितान्तस्वल्पमात्रया स्यात् । वेदाङ्गकाले इदं ३६६।०1०1०1० आसीद्यदा ब्रह्मगुप्तकाले ३६५॥१५॥ ३०।२२।३० आसीत् सम्पातगतिस्वीकरणेऽन्यथा तु ३६५।१४।३२।०० एव ।
ब्रह्मगुप्तेन हि ग्रहभगणमन्दोच्चपातविषये स्वातन्त्र्येण शोधः कृतो येन ज्योतिषशास्त्रं हि सामयिक सञ्जातम् । स एवाद्यो ज्ञातेषु यो हि बीजगणितं निदिष्टवान् । तेनैवोक्तं स्यात्--
‘यदा महता कालेन महदन्तरं भविष्यति तदा महामतिमन्त्री ब्रह्मगुप्तसमान-. धमिण एवोत्पत्स्यन्ते ते तदुपलब्ध्यनुसारिणीं गतिमुरीकृत्य शास्त्राणि करिष्यन्ति ।' इति । ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तग्रन्थश्चतुविशत्यध्यायेषु विभक्तः सन्त्यत्र १००८ आर्याः । न केवलं विषयप्रतिपादनेऽपितु स्वरूपेणाप्ययं ग्रन्थो ग्रन्थान्तराद्विलक्षणः । अत्र हि आद्यदशाध्यायेषु सर्वेऽप्यधिकाराः मध्यमस्पष्टशिप्रश्नग्रहयुतिभग्रहयुतिचन्द्रार्कग्रहचन्द्रोच्चशृङ्गछेद्यकपातगोलाद्याख्याः विवेचिताः । शेषाध्यायेषु अङ्कगणितबीजगणित( कुट्टक )प्रभृतिविषया निरूपिताः ।
'जयति प्रणतसुरासुरकिरीटरत्नप्रभाछुरितपादः ।
कर्ता जगदुत्पत्तिस्थितिविलयानां महादेवः ॥ १ ॥
यथा हि आर्यभटस्य समालोचको ब्रह्मगुप्तस्तथैव तस्य वटेश्वरः । ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य पृथूदकस्वामिना प्रणीता तिलकाख्या टीका लभ्यते ।।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषसिद्धान्ताः
साङ्गली
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति साङ्गलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति साङ्गलीनगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आश्रमवासिकपर्व
इदं महाभारतस्य पञ्चदशं पर्व अस्ति। अस्मिन् धृतराष्ट्रेण, गान्धार्या, कुन्त्या च वनं प्रति आश्रमवासार्थं प्रस्थानमिति विषयः वर्णितोऽस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सिंहः पशुः
चित्रपाठ्यम्=शावकेन सह एका सिंहिका|लघुचित्रम्|शावकेन सह एका सिंहिका सिंहः आफ्रिका-भारतयोः मूलनिवासी एकः विशालः बिडालः अस्ति । व्याघ्रस्य अनन्तरं द्वितीयः बृहत्तमः जीवितः बिडालः अस्ति । सिंहाः सिंहिकाभ्यः बृहत्तराः, प्रमुखाः अङ्गुष्ठाः च भवन्ति ।
सिंहः तृणभूमिषु, सवनेषु, गुल्मेषु वनेषु च निवसति । वर्गः:प्राणिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः