cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बालीयात्रा
एषः उत्सवः सामान्यतः ओक्टोबर् मासस्य अन्ते वा नवेम्बरमासे वा भविष्यति । तदा ओडिशाजनाः महानद्याः ब्रह्मणीन्द्याः अथवा अन्येषां नदीनां तटेषु वा, सरोवरस्य समीपे वा, कूपस्य समिपे वा गत्वा सर्वे मिलित्व वर्णकागदैः, शुष्ककदलीपर्णैः, कर्केण निर्मितान् क्रीडनकनौकान् जले प्लावयन्ति स्म पूर्वजानां यात्रस्मरणार्थम् । एतत् आचरणं मनोहरं कर्तुं ते प्रभाते एव पूगीफले तैलदीपं ज्वालयित्वा जले प्लवयन्ति स्म । ओडिशाराज्यस्य इतिहासस्य स्मरणार्थं ते " आ का मा बोयै " इति गीतं गायन्ति।  कलिङ्गराज्यस्य (ओडिशारज्यस्य पूर्वतननाम) नविकानां दृष्ट्या चतुर्णां मासानां प्रामुख्यम् अस्मिन् गीते वर्णितम् अस्ति । पारादीप्-नगरे अपि एतत् पर्व बहु वैभवेन आचर्यते । ओडिशाराज्यस्य वैभवोपेतम् इतिहासम् एषः उत्सवः स्मारयति।  एषः मासः नाविकानाम् नौकायानार्थं प्रशस्तः इति मन्यते । नौकायाः नाम "बौय्टस्" इति।  अनुकूलवायोः सदुपयोगाय एषः उत्सवः कार्तिकपूर्णिमायाम् आरप्स्यते । बौय्टस् चालनाय वायुशक्तेः उपयोगार्थम् "अजल्ह" वा महानौकापटाः उपयुज्यन्ते ।
"भालुकुनि ओश"/ "कुदुरुकुनि ओश ", "बडा ओश " इत्यादीनां साम्प्रदायकानि आचरणानि बालीयात्रायाः अङ्गभूतानि सन्ति। पूर्वं बालिकाः यात्रार्थं दूरप्रदेशं गतवतां भ्रातॄणाम् आगमनस्य प्रतिक्षाम् यत् कुर्वन्ति स्म तस्य स्मारकमस्ति "तपै" इत्येतत् यत् बालियात्रापर्वणः अविभाज्यम् अङ्गम् ।
कटक्-नगरे प्रतिवर्षं भाराबटिदुर्गप्रदेशस्य समिपे मुक्तजात्रारूपेण बालियात्रापर्व आचरन्ति। एषः एशियाखण्डस्य महान् उत्सवः इति परिगण्यते । अस्मिन् उत्सवे बालानाम् आकर्षणाय क्रीडानकापणाः, दैत्यचक्रम्, म्रुत्यकूपः, अपि च भोजनगृहाणि यत्र ओडिशाराज्यस्य विविधानि विशेषखाद्यानि (कटक् दहिबरा आलु धम्, तुन्क पूरि,गुप्चुप्, मतुरा केक् , बनारसि पान् इत्यादीनि) उपलभ्यन्ते ।  अत्र विविधाः सांस्कृतिककार्यक्रमाः अपि भवन्ति । प्रतिवर्षं सहस्राधिकाः जनाः देशस्य सर्वेभ्यः प्र्देशेभ्यः उत्सवस्य दर्शनाय अत्र आगचन्ति ।
उपनयनम्
अध्ययनार्थं आचार्यस्य समीपं नीयते येन कर्मणा इति उपनयनम्। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यज्ञसूत्रधारणादिरूपप्रधानसंस्कारः। बालसंस्काराणाम् उपनयनाख्यः संस्कारः एव सर्वप्रधानः । वेदाध्ययनाय गुरोः  शिष्यस्य समीपे गमनम् उपनयनम् इति उच्यते । उपनयन शब्दोऽयम् उपपूर्वक नी धातोः ल्युट् प्रत्यययोगे निष्पद्यते ।  उप-समीपे (वेदपठनाय गुरोः समीपे) नयनमुपनयनम् । यदा पिता वेदम् अध्यापयितुम् असमर्थो भवति तदा स्वयं स्वपुत्रम् आचार्यस्य समीपं नीत्वा तस्य उपनयनार्थं प्रार्थयेत् । आचार्यश्च तम् उपनीय शिष्यत्वेन अङ्गीकृत्य तम् अध्यापयेत् । महर्षिगौतममतानुसारेण प्रथमतः अष्टमवर्षवयस्कं माणवकम् उपनयनसंस्कारेण संस्कुर्यात् । उपनयनं हि माणवकसंस्कारः ।
आगर्भाष्टमाब्दमा च षोडशाद्वर्षात् ब्राह्मणस्योपनकालः । क्षत्रियवैश्ययोरेकादशे द्वादशे च वर्षे कर्तव्यः । तदत्यते च यथाक्रमं द्वाविंशात् चतुर्विंशाच्च वर्षात् पूर्वं कर्तुं शक्यः । उपनयनक्रियायां प्राधान्येनानुष्ठीयमानं कर्म बटुना दण्डग्रहणं मेखलाजिनबन्धधारणं च । तत्र ब्रह्मसूत्रं वामबाहोरधस्तात् लम्बयित्वा शिरः प्रवेश्य वामस्कन्धे ध्रियते । मेखलापि विभिन्नवस्तुका श्रूयते । ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यभेदं निमित्तीकृत्य दण्डो विभिन्नवृक्षसम्बन्धी विहितः । ब्रह्मसूत्रं त्रैवर्णिकानाम् आर्याणां बाह्यं चिह्नम् । यद्धारणेन बटुः द्वितीयं जन्म प्रपन्न इति आस्थीयते । द्विज इति च व्यपदिश्यते । उपनयनसंस्कारस्य प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः, सावित्री मन्त्रोच्चारणयोग्यता सिद्धैश्च । तत्र यः कुमारं ब्राह्मणम् उपनीय वेदम् अध्यापयति सः आचार्यः । तस्य विद्याप्रदातृत्वात् पितृत्वेन, भगवती सावित्री मातृत्वेन च निर्दिश्यते । अध्ययनेन गुरुकुले निवसतां बटूनाम् इन्धनानयनं सायम्प्रातः सन्ध्योपासनं, भिक्षाटनं, स्थण्ड्लशयनं, गुरुशुश्रूषणम् इत्यादयो बहवः कर्मनियमाः सन्ति ।
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पोताश्रयः
thumb|right|200px|पोताश्रयः पोताश्रयः (बन्दरगाह, Port) अन्ताराष्ट्रियव्यापाराय अस्माकं देशस्य प्रवेशद्वारं भवति । अयं पोताश्रयः अपि कथ्यते । एतेषां पोताश्रयाणां साहाय्येन यात्रिकाः जलयानानां वस्तूनां विश्वस्मिन् परिवाहनं कुर्वन्ति ।
पोताश्रयाः जलयानेभ्यः यातायातस्य सौकर्यानि प्रददति । एतेभ्यः सौकर्येभ्यः पोताश्रयाणाम् अधिकारिणः विभिन्नसेवानाम् आयोजनं कुर्वन्ति । कस्यचित् पोताश्रयस्य महत्वं नौभारस्वरूपेण, बृहज्जलयानानां सङ्ख्यया च निश्चीयते । नौभारः पोताश्रयस्य पृष्ठप्रदेशस्य विकासस्य सूचकः वर्तते ।
==पोताश्रयस्य प्रकाराः ==
प्रायः पोताश्रयाणां वर्गीकरणं तेषां यातायातस्य प्रकारैः क्रियते । नौभारानुसारं पोताश्रयस्य प्रकाराः अधः लिखिताः सन्ति ।
औद्योगिकः पोताश्रयः
अयं पोताश्रयः महाविक्रयनौभाराय विशिष्टः अस्ति । एतेषु पोताश्रयेषु धान्यानां, शर्करायाः, अयस्कस्य, तैलस्य, रसायनस्य च यातायातः भवति ।
वाणिज्यिकः पोताश्रयः
एते पोताश्रयाः सामान्यनौभारस्य उत्पादनानां, विनिर्मितवस्तूनां च यातायातं कुर्वन्ति । एतेषु पोताश्रयेषु यात्रिणां यातायातः अपि भवति ।
विस्तृतः पोताश्रयः
एते पोताश्रयाः अधिकमात्रायां सामान्यनौभारस्य महाविक्रये आयोजनं कुर्वन्ति । विश्वस्य अधिकतमाः पोताश्रयाः विस्तृतपोताश्रयाणां स्वरूपत्वेन विभक्ताः सन्ति ।
अन्तर्देशीयपोताश्रयः
एते पोताश्रयाः समुद्रतटात् दूरे स्थिताः भवन्ति । नदीमाध्यमेन, कूल्यामाध्यमेन च समुद्रैः सह एते पोताश्रयाः सम्बद्धाः भवन्ति । एते पोताश्रयाः वर्गतलयुतैः जलयानैः एव गम्याः भवन्ति । ’मानचेस्टर्’ इति एतन्नगरम् एकया कूल्यया सह सम्बद्धं वर्तते । मेम्फिस् इत्येतन्नगरं मिसीसिपी-नद्याः घोषे स्थितम् अस्ति । कोलकाता-महानगरं हुगलीनद्याः तटे स्थितमस्ति । हुगली-नदी गङ्गायाः एव अपरं स्रोतः वर्तते ।
बाह्यपोताश्रयः
एते पोताश्रयाः गहनस्य जलस्य सन्ति । एते पोताश्रयाः वास्तविकपोताश्रयेषु सुदूरे निर्मिताः भवन्ति । यानि बृहज्जलयानानि भवन्ति तानि जलयानानि पोताश्रयं प्राप्तुम् असमर्थानि भवन्ति । तानि जलयानानि बाह्यपोताश्रयान् प्राप्नुवन्ति । एथेन्स्, यूनान् इत्येतयोः पोताश्रययोः पिरेइअस् नामकः बाह्यपोताश्रयः वर्तते ।
तैलपोताश्रयः
एते पोताश्रयाः तैलस्य प्रक्रमणस्य, नौपरिवहनस्य च कार्यं कुर्वन्ति । तेषु पोताश्रयेषु कश्चित् टैङ्कर्-पोताश्रयः, कश्चित् तैलशोधन-पोताश्रयः च वर्तते । वेनेजुएला-देशे माराकाइबो, ट्युनिशिया-देशे एस्सखीरा, लेबनान्-देशे त्रिपोली च टैङ्कर्-पोताश्रयः अस्ति । पर्शिया-देशस्य गर्ते अबादान्-नामकः तेलशोधनपोताश्रयः वर्तते ।
मार्गपोताश्रयः (विश्रामपोताश्रयः)
एते पोताश्रयाः समुद्रमार्गेषु विश्रामकेन्द्ररूपेण विकसिताः सन्ति । तत्र जलयानानि इन्धनं, जलं, खाद्यसामग्रीं च आनेतुं गच्छन्ति । समयान्तरे ते पोताश्रयाः वाणिज्यपत्तनेषु परिवर्तिताः । अदन्, हानोलूलू, सिङ्गापुर् च मार्गपोताश्रयः वर्तते ।
पैकेट् स्टेशन्
एते पोताश्रयाः फेरी-पोताश्रयः इत्यपि कथ्यते । एतैः पोताश्रयैः लघ्वन्तराले जलीयक्षेत्रं प्रति सन्देशानां, यात्रिणां च परिवहनं क्रियते ।
नौसेनापोताश्रयः
एतेषां पोताश्रयाणां सामाजिकं महत्वं वर्तते । एते पोताश्रयाः युद्धजलयानेभ्यः सेवाः प्रददति । तेभ्यः जलयानेभ्यः ते पोताश्रयाः कार्यशालाः अपि प्रचालयन्ति । भारत-देशे कोच्चि, कारवाड इत्येतौ द्वौ नौसेनापोताश्रयौ स्तः ।
सन्दर्भः
वर्गः:पोताश्रयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गङ्गालहरी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केशान्तसंस्कारः
षोडशे वर्षे केशान्तसंस्कारः सम्पादनीयः । संस्कारोऽयं ब्रह्मचर्यस्य समप्तिमेव सूचयति । अस्मिन् संस्कारे ब्रह्मचारी केशानां श्मश्रूणां च क्षौरं करोति । अवसरेऽस्मिन् आचार्याय गोदानं क्रियते । नापितायापि उपहारः प्रदीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
मुस्ताङमण्डलम्
मुस्ताङमण्डलम् नेपालदेशस्य धवलागिरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दाङमण्डलम्
दाङ्गमण्डलम् नेपालदेशस्य राप्ती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वार्सा
वॉर्सॉ (पोलॅण्डी-भाषायाम्: Warszawa) एकः पोलॅण्ड्-देशस्य राजधानी अस्ति। अपि तस्य देशस्य महातमं नगरम् अस्ति। तस्मिन् नगरे प्रायः २०,००,००० जनाः निवसन्ति। तत् विस्टुला-नद्याः उपरि स्थितम् अस्ति। thumb|वॉर्सॉ-नगरस्य चिह्नम् thumb|संस्कृत्याः विज्ञानस्य-च प्रासादः (पोलॅण्डी-भाषायाम्: Pałac Kultury i Nauki); ज्ञाततमं वॉर्सॉ-नगरीयं भवनम्
वृक्षामलारसः
thumb|150px|right|वृक्षामलारसः thumb|200px|left|वृक्षामलाफलं, फलरसः च
फलरसस्य निर्माणम्
अस्य वृक्षामलाफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् वृक्षामलाफलं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य बीजं पृथक् करणीयम् । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । कतिपय फलानि बहु आम्लानि भवन्ति । तदवसरे शर्करा अधिकप्रमाणेन योजनीया भवति, रसः च अल्पप्रमाणेन । इदानीं कूपीषु सङ्गृहीतः सिद्धः वृक्षामलाफलस्य रसः एव प्राप्यते । तत् चेत् अपेक्षितप्रमाणेन जलं शर्करां च तस्मिन् रसे योजयन्ति चेत् फलरसः सिद्धः भवति ।
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भैरवेश्वरशिखरम्
thumb|भैरवेश्वरशिखरम् भैरवेश्वरशिखरं (Bhairaveshvara Hill)कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डले याणे विद्यते । पश्चिमघट्टे स्थितम् उत्तरकन्नडमण्डलं सर्वदा हरितैः वनैः, जलपातैः, गगनस्पर्षिभिः वृक्षैः, वैविध्यमयैः जीवराशिभिः च पूर्णं भवति ।
अत्रत्या शिलाराशिः कर्णाटकस्य भूमेः विज्ञानस्य आरम्भस्य अध्यायान् वदति । सामान्यतः २५० कोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् एषः भागः सागरतले आसीत् । अनन्तरं पर्वतानां पङ्क्तिः भूत्वा पश्चिमघट्टस्य रूपं प्राप्नोत् ।
उत्तरकन्नडमण्डलस्य सिरसि-कुमटामार्गे त्रिंशत् किलोमीटर् दूरे आनेगोन्दिग्रामः अस्ति । ततः अग्रे बेळ्ळङ्गि, सण्डोळ्ळिग्रामं च पारयित्वा चतुर्दशकि.मी. कुमटामार्गेण गत्वा कि.मि. द्वयं पद्भ्यां चलति चेत् ‘याणं’ लभ्यते ।
अत्र गत्वा उपरि पश्यन्ति चेत् आकाशपर्यन्तं स्थितमिव तीक्ष्णशिलयोः शिखरद्वयं दृश्यते - भैरवेश्वरशिखरं मोहिनीशिखरञ्च । एतौ एव प्रकृत्या निर्मिते तीक्ष्णशिले । मोहिन्याः रूपं धृत्वा विष्णुः भस्मासुरस्य संहारम् अत्रैव कृतवान् इति प्रतीतिः विद्यते ।
अत्र शिखरद्वयमपि सुधाशिलया रूपितमस्ति । जेडिमृत्तिकया प्रतिमाः कृताः इव अत्र सुधाशिलया बाणरूपिरचनाः प्रकृत्या निर्मिताः सन्ति ।
सामान्यतः २५० कोटिवर्षतः निरन्तरं प्रकृतेः विकोपं सम्मुखीकृत्य अपि एते शिखरे नष्टे न जाते । अस्य कारणम् अनयोः औन्नत्यम् । भैरवेश्वरशिखरं षष्ठ्यधिकमीटर्मितम् उन्नतम् अस्ति । तस्य अधः भैरवेश्वरस्य मन्दिरम् अस्ति । विग्रहस्य उपरि चण्डिकातीर्थस्य अन्तर्जलं बिन्दुरूपेण स्यन्दति ।
एताः तीक्ष्णशिलाः भारते केवलं न, पूर्णपूर्वगोलस्य अद्भुतेषु अन्यतमाः इति प्रख्याताः सन्ति ।
एतेषां शिखराणां परितः खन्योद्यमार्थं प्रयत्नः प्राचलत् । तथैव यदि अभविष्यत् तर्हि अद्य एतस्य निसर्गस्य अद्भुतकलाकौशलम् अवशिष्टं न अभविष्यत् । किन्तु जागरितानां परिसरप्रेमिणां प्रतिरोधस्य कारणतः तत् कार्यं सफलं न अभवत् । अतः एषा विशिष्टा रचना अवशिष्टा अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उत्तरनल्लूर्नङ्कै
उत्तरनल्लूर्नङ्कै (Tamil: உத்தரநல்லூர் நங்கை) एका तामिल्मूलीया परैयार्जातीया काव्यरचका बभूव या १५ शताब्द्यामुवास। सा स्वसमयस्य जातिलिङ्गपदानुक्रमणानां विरुद्धं दृढदृष्टिकोणाय प्रसिद्धास्ति। स्वयं दलितत्वेन सा एतान्विचारान्स्वस्यैकमात्रे लब्धे ग्रन्थे पैचलुर्पदिगम्-ग्रन्थे सरागेण प्रकटयति।
जीवनचरितम्
तस्या नाम, उत्तरनल्लूर्नङ्कै, उत्तरनल्लूर् (तस्या जन्मभूमिः) एवञ्च नङ्कै (कन्या इत्यार्थः) इत्येतयोः पदयोस्संयोजनमस्ति। दलितत्वेन स्त्रीतत्वेन च तस्या वेदाध्यनयनं निषिद्धम्बभूव। तद्विहाय सा गोपनीयरूपेण एकस्माद्ब्राह्मणबालकाद्वेदानधिजगे। अन्ते सा तस्य ब्राह्मणबालकस्य प्रेम्णा पपात एवञ्च तं विवाहमपि चकार।
तस्या निषिद्धाय पवित्रग्रन्थाय अध्यनाय जातिनिषेधभङ्गाय  द्वन्द्वलङ्घनाय पैचलुर्ग्रामस्य ज्येष्ठास्तां जीवितदहनमृत्युदण्डमिति ददुः। यदा ज्येष्ठाः परैया-मार्गं तस्या मृत्युदण्डं कर्तुमाजग्मुः, तदा सा तान्सम्बोधयन्पैचलुर्पदिगमिति ग्रन्थं विरचयाञ्चकार। तस्माद्ग्रन्थादेकश्श्लोकोध उद्धृतः -
¹ पुलया इति एकं दलितजातिं दर्शयति।
सन्दर्भसूचिः
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य कवयः
अमृतलहरी
जगन्नाथेन ५ लहर्यः लिखिताः । तत्र इति आमृतलहरी (Amrutalahari) ग्रन्थः अन्यतमः । यमुनायाः विषये वर्णनम् अस्ति अत्र ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चूर्णानि
एतानि चूर्णनि अपि आहारत्वेन उपयुज्यन्ते प्रतिदिनम् ।
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चूर्णानि वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कैथल
कैथल हरियाणाराज्यस्य कैथलमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति। प्राचीनकाले कैथलस्य नाम कपिस्थल आसीत।
संदर्भ
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रत्यभिज्ञादर्शनम्
काश्मीरदेशे प्रचुरप्रचारं प्राप्तं शैवाद्वैतदर्शनं भवति प्रत्यभिज्ञा ।
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लेह्यानि
यानि वस्तूनि लीढ्वा सेवन्ते तानि लेह्यानि इति उच्यन्ते । तानि च -
‎‎ ‎
वर्गः:लेह्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्युठानमण्डलम्
प्युठानमण्डलम् नेपालदेशस्य राप्ती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
निजामाबादमण्डलम्
निज़ामाबाद् जनपदम् (Nizamabad, Andhra Pradesh) भारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलं अस्ति।
इतिहासः
इन्द्रपुरी, इन्दूरु इत्याख्यातं प्रान्तमेव “ निजामाबाद्” मण्डलं जातम् । १९०५ तमे वर्षे काकतीयाः, खिल्जीजनाः, चालक्याः,राष्ट्रकूटाः, मोगलायिनः च पालितवन्तः ।
भौगोलिकम्
अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशे आदिलाबाद्, दक्षिणदिशे मेदक्, प्राच्यां करीम्नगरं, पश्चिमे च नान्देड् (महराष्ट्र) च इत्यादीनि मण्डलानि परितः वर्तन्ते । २०.८४% अरण्यभूमिः मण्डले अस्ति । गोदावरिनदी उत्तरवाहिनी भूत्वा ११३ कि.मी. मितं दूरं मण्डलभूमिं पावयति । पोचम्पाडु श्रीरामसागरसेतुः, अच्चम्पेट जलवारधिः च निर्मिते । मञ्जीरानदी बोधन् प्रान्ते महाराष्ट्रतः गोदावरीनद्यां विलीना भवति । मण्डले पुलङ्गु, एड्लकट्ट, सरसः जलं पानाय कल्पते । नैऋतिपवनेभ्यः वृष्टिपातः भवति । मण्डले बेङ्गलूरु,नागपूर्, राजमार्गः ११४ कि.मी पर्यन्तं विस्तृतोस्ति । काचिगूड, मन्माड्, बोधन् रेल्मार्गाः वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि
काकतीयैः निर्मितं कोसलपुरदुर्गम्, केन्द्रयवनमन्दिरम्, निजांसागरसेतुः च दर्शनीयाः । बासरग्रामे सरस्वती देवालयः, बीम्गल् ग्रामे निंबासलश्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, बिक्नूर् ग्रामे राजराजेश्वरी देवालयः, सिर्नपल्ली जलपातं, उस्मानिया विश्वविद्यालयस्य परिधौ विद्यालयाः प्रचाल्यन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सुधालहरी
जगन्नाथेन ५ लहर्यः लिखिताः । तत्र इति सुधालहरी (Sudhaalahari) ग्रन्थः अन्यतमः । सूर्यस्य विषये वर्णनम् अस्ति अत्र ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रोल्पामण्डलम्
रोल्पामण्डलम् नेपालदेशस्य राप्ती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
समावर्तनसंस्कारः
द्वादशवर्षाणि वेदग्रहणान्तं वा गुरुकुले ब्रह्मचर्यं चरित्वा ततः प्रतिनिवृत्तेन समावर्तनाख्यः संस्काराः अनुष्ठेयः । तत्र प्रधानभूतं कर्म स्नानम् । तच्च तस्य ब्रह्मचर्यप्रक्षालनोद्देशेन क्रियते । तेन स स्नातकाख्यो भवति । अत आश्रमाद् गृहगमनं समावर्तनम् इति गम्यते । अस्मिन्नवसरे एषः संस्कारह् सम्पाद्यते । संस्कारे अस्मिन् गुरोः उपदेशः भवति । एष उपदेशो ब्रह्मचारिणः जीवनयात्रां सुखदां सरलां च कर्तुं सारगर्भितो भवति । उपदेशवाक्यानि श्रद्धा-विश्वास-प्रेम-भक्ति-ज्ञान-वैराग्यादीनि ऐहिक-पारलौकिककल्याणानि वर्षन्तीव भान्ति । ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे तथा भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम् । नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथञ्चन न नियोज्याश्च वा शिष्यो अनियोगे महाभये ॥ यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम् । वेदमनूच्याचार्यः अन्तेवासिनम् अनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।
स्वाध्याय प्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वया उपास्यानि नो इतराणी । ये केचास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वया आसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धया अदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु ये तत्र ब्राह्मणाः संमार्शिनः । युक्ताः आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् तदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवं चैतदुपास्यम् ।
इति । तैत्तिरीयोपनिषत् । द्वितीयः अनुवाकः ।
एवमुपदेशैः स्नातकस्य जीवनविन्यासः समाजस्यादर्शः स्यादिति उद्दिष्टम् । समावर्तनमनु स्नातकस्य गृहस्थाश्रमप्रवेशः ।
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
त्याज्यं दोषवदित्येके...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
त्याज्यं दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥ ३ ॥
अन्वयः
एके मनीषिणः दोषवत् कर्म त्याज्यम् इति प्राहुः । अपरे यज्ञदानतपःकर्म च न त्याज्यम् इति ।
अर्थः
अन्ये बुधाः यथा दोषः तथा कर्म वर्जनीयम् इति वदन्ति । इतरे तु यज्ञदानतपःकर्म न वर्जनीयम् इति वदन्ति । व्याकरणम् - यज्ञश्च दानं च तपश्च यज्ञदानतपांसि - द्वन्द्वः । यज्ञदानतपांसि इति कर्म यज्ञदानतपःकर्म - कर्मधारयः । त्यजधातोः कर्मणि ण्यति त्याज्यमिति शब्दः, त्यक्तव्यम् इत्यर्थः ।
नारनौल
हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति महेन्द्रगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नर्नौलनगरम्।
करुणालहरी
जगन्नाथेन ५ लहर्यः लिखिताः । तत्र इति करुणालहरी (Karunalahari) ग्रन्थः अन्यतमः । विष्णोः विषये वर्णनम् अस्ति अत्र ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
लक्ष्मीलहरी
जगन्नाथेन ५ लहर्यः लिखिताः । तत्र लक्ष्मीलहरी (Lakshmilahari) इति ग्रन्थः अन्यतमः । लक्ष्म्याः विषये वर्णनम् अस्ति अत्र ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नूँह
हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति मेवातमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नुहनगरम्।
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अन्त्येष्टिसंस्कारः
अयं संस्कारः मानवजीवनस्यान्तिमसंस्कारः, येन संस्कारेण सह तस्यान्तिमजीवनं समाप्यते । अन्त्येष्टिसंस्कारेण मनुष्यः परलोकं प्राप्नोति । मृत्युपरवर्तिजीवनस्य सरलीकरणाय अयं संस्कारः अनुष्ठीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रुकुममण्डलम्
रुकुममण्डलम् नेपालदेशस्य राप्ती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सल्यानमण्डलम्
सल्यानमण्डलम् नेपालदेशस्य राप्ती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विवाहसंस्कारः
गृहस्थाश्रमं प्रविविक्षता विवाहसंस्कारः अनुष्ठीयते । अयं संस्कारः स्त्रीणामपि भवति । गृहस्थाश्रमपरिपालनाय 'गृहिण्या' अपेक्षा भवति । अतः स्त्रीपुरुषयोः सौन्दर्यं पौरुषं-नारीत्वं-चरित्रं कुलं चेति बाह्याभ्यन्तरदृष्ट्या उद्वाहः परिणयनं विवाहः इति वा अभिधीयते । इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः भर्तृमार्गानुसरणं स्त्रीणां हि परमं व्रतम् इति, न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते तस्याः पुत्रं प्राप्य पुरुषः पूर्णोऽभवत् इति, 'पुत्रलाभेन पितॄणाम् ऋणाद् मुक्तिः' - इत्यादिभिः सुभाषितैः अस्य संस्कारस्य महत्त्वम् अवगम्यते ।
तत्र वरेण वध्वाः पाणेः ग्रहणेन तस्याः तदायत्तीभावो व्यज्यते । अश्मनि तस्याः पादारोपणेन अश्मनः इव तस्याः स्थैर्यापादनम् उद्दिष्टम् । श्रूयते हि अश्म इव त्वं स्थिरा भवेति । अपि च भर्त्रा सह तस्याः सप्तपदीक्रमणेन होमावशिष्टस्य हविषः सहभोजनेन च तयोः दृढतरसख्यानुरागौ उद्दिष्टौ । वैवाहिक्यां क्रियायां प्रधानदेवता अग्निः । वरः तत्र वधूं पाणौ गृहीत्वा ग्रिरग्निं परितः नयति । अतः एव विवाहः परिणयः इति उच्यते । वैवाहिकः अयम् अग्निः दम्पतिभ्यां यावज्जीवं रक्षणीयः । तस्मिन् अग्नौ मन्त्रोच्चारणपूर्वकं हवींषि प्रक्षिप्यन्ते इति इमानि सूत्रग्रन्थोपदिष्टानि वैवाहिकानि कर्माणी ।
मनुस्मृतेः काले विवाहस्य अष्टौ प्रकाराः प्रथिताः आसन् । तथा हि - तेषु अष्टसु विवाहेषु ('ब्राह्म-दैव-आर्ष-प्राजापत्य-आसुर-गान्धर्व-राक्षस-पैशाच' इत्येतासु) वर्णक्रमानुसारेण ब्राह्मणः आद्यान् षट् विवाहान्, क्षत्रियवैश्यशूद्राः - आर्ष-गान्धर्व-आसुरश्चेति चतुरः धर्मविहितान् विवाहान् कर्तुम् अर्हन्ति ।
बाह्यसंपर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हिन्दीमेखला
हिन्दीमेखला उत्तर-मध्य-पूर्व-पश्चिमभारतस्य भागान् समाविष्टं भाषाप्रदेशः अस्ति यत्र 'हिन्दी' इत्यस्य पदस्य अन्तर्गतं (उदाहरणार्थम्, भारतीयगणनाद्वारा) समाहिताः विविधाः केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः भाष्यन्ते । हिन्दीमेखला कदाचित् नवभारतीयराज्यानां सन्दर्भार्थमपि प्रयुक्ता भवति, येषां राजभाषा हिन्दी अस्ति, यथा उत्तरप्रदेशः, उत्तराखण्डः, छत्तीसगढ, झारखण्डः, बिहार, मध्यप्रदेशः, राजस्थान, हरियाणा, हिमाचलप्रदेशः, चण्डीगढ-देहली-केन्द्रशासितप्रदेशौ च । केषाञ्चन लेखकैः हिन्दी-उर्दूमेखला इति अपि निर्दिश्यते ।
उपभाषासातत्यत्वेन हिन्दीभाषा
सङ्कीर्णतरेण अर्थे हिन्दी मध्यक्षेत्रस्य हिन्द-आर्यभाषाभिः सह समीकरणं भवति । एतेषां भाषावैशिष्ट्यानाम् आधारेण पाश्चात्य-पूर्वहिन्द्यो विभक्ताः सन्ति । हिन्द्याः सङ्कीर्णतमा परिभाषा अस्ति पाश्चात्यहिन्द्याः विविधतासु अन्यतमा हिन्दुस्थान्याः मानकीकृतपञ्जिका राजभाषायाः आधुनिकमानकहिन्द्याः । मानकीकृतहिन्दुस्थानी—मानकहिन्दी-उर्दूभाषाभ्यां सह—ऐतिहासिकरूपेण १७ शताब्द्याः देहल्याः खड़ीबोली-उपभाषाधारिता अस्ति ।
तदतिरिक्तम्, हिमाचलप्रदेशः इत्यादिषु अनेकेषु प्रदेशेसु हिन्दी राजभाषा अस्ति किन्तु अनेके हिन्दीमेखलाङ्कनस्य विरोधं कुर्वन्ति यतोहि इदं क्षेत्रं पाश्चात्यपहाडीभाषिकमेखलायाः ​​भागम् अस्ति यस्मिन् जम्मूकाश्मीरप्रदेशस्य जम्मू-क्षेत्राणि येषां पाकिस्थानस्य पोथोहारशैलप्रस्थं यावत् विस्तृतम् अपि सन्ति ।
वक्तृणां सङ्ख्या
२०११ तमस्य वर्षस्य भारतीयगणनायाः जनसङ्ख्यायाः दत्तांशः निम्नलिखितरूपेण अस्ति —
पञ्चकुला
हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति पञ्चकुलामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पञ्चकुलानगरम्।
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाँकेमण्डलम्
बाँकेमण्डलम् नेपालदेशस्य भेरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बर्दियामण्डलम्
बर्दियामण्डलम् नेपालदेशस्य भेरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रसगङ्गाधरः
= =
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
असफविलासः
जगन्नाथेन असफ़विलासः (Asaphalilasa) इति ग्रन्थः लिखितः । अत्र शहजहानस्य विषये वर्णनं कृतवान् ।
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
निश्चयं शृणु मे तत्र...
पदच्छेदः
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम त्यागः हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
04 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मेदिनीपर्वतः
मेदिनीपर्वतः (Medini Hill) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य कुमटा-उपमण्डले अस्ति । कुमटातः दोड्डमनेघट्टमार्गद्वारा सिद्धापुरगमनमार्गे ८ कि.मी दूरे चन्दावर इति ग्रामः इतः हुलिदेवरकोड्ळिगे इति ग्रामः ६ कि.मी दूरे अस्ति । ततः २ कि.मी. पादचलनेन मेदिनीति ग्रामः प्राप्यते । मेदिनीपर्वतस्य सानुप्रदेशः एव अयं ग्रामः । अयं ग्रामः कुग्रामः इत्येव प्रसिद्धम् । मेदिनीग्रामस्य नाम सार्थकम् अस्ति । मानवानां कल्पनायां देवतानां वासार्थं प्रशस्तं सुन्दरः भूप्रदेशः । अत्र कृषिकर्मणा उत्पादिताः सुगन्धभरिताः सूक्ष्मतण्डुलाः विश्वप्रसिद्धाः । सुगन्धशलिक्षेत्राणां मध्ये सञ्चरद्भिः अग्रे पर्वतारोहणं कर्तव्यं भवति । अयं पर्वतः सह्याद्रिशृङ्खलायाम् एव अन्तर्गच्छति । सम्पूर्णः पर्वतः निबिडारण्येन आवृतः अस्ति । अतः पर्वतारोहणमार्गः दुर्गमः भवति । पर्वतमस्तके ऐतिहासिकस्थानं पुण्यमन्दिरं वा नास्ति । पर्वतमस्तके विशालः शाद्वलः, समप्रदेशः, लघु लघु शिखराणि च सन्ति । सस्यजातिवैविध्यं पशुपक्षिकुलविविधतां च ज्ञातुं शुद्धजलवायुपरिसरस्य अनुभवः च प्राप्तुम् अत्र शक्यते ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सुर्खेतमण्डलम्
सुर्खेतमण्डलम् नेपालदेशस्य भेरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भारद्वाजः(वैय्याकरणः)
पाणिनीयव्याकरणे एकस्मिन् स्थाने भारद्वाजस्य मत्तमुध्दृतम् । पतञ्जलिनापि तस्यैव सूत्रस्य व्याख्यानावसरे भारद्वाजस्य मतं समीक्षितम् । कृकर्णपर्णाद् भारद्वाजे ४/२/१४५ सूत्रे यो भारद्वाजशब्दो विद्यते स देशवचनं एव च गोत्रशब्द इति काशिकायामुक्तम् । महाभाष्ये बहुषु स्थानेषु भारद्वाजीयवार्त्तिकानामुल्लेखः प्रप्यते । कात्यायनवार्त्तिकैः साकमस्य वार्त्तिकानां साम्यमस्ति । विस्पष्टं विस्तृतञ्चापि वर्त्तते । तद् यथा –कात्यायनवार्त्तिकम् घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिदर्थम् । भारद्वाजीयवार्त्तिकम्-घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिद्विकृतार्थम् । पाणिनिसूत्रे स्मृतो यो भारद्वाजः वार्त्तिकानाञ्च रचयिता यो भारद्वाजः स एक एव भिन्नो वेत्यस्मिन् विषये किमपि वक्तुं न शक्यते । भारद्वाजीयवार्त्तिकानां रचयिता को भारद्वाज इत्यज्ञातमस्ति ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ऐतरेयोपनिषत्
ऐतरेयोपनिषत् (Aitareyopanishat) ऋग्वेदस्य ऐतरेयारण्यके अन्तर्गता विद्यते । अस्याम् उपनिषदि त्रयः अध्यायाः विद्यन्ते । प्रथमे अध्याये त्रयः खण्डाः । द्वितीये तृतीये च अध्याये एकैकः खण्डः विद्यते । आत्मनः वर्णनम् आत्मना कृता सृष्टिः च अस्याः उपनिषदः विषयाः ।
उपनिषत्सारः
आदौ आत्मामात्रम् आसीत् । अस्माकं प्रत्यक्षं जडचेतनसम्बद्धं नामरूपात्मकं जगत् सृष्टेः प्राक् ब्रह्मरूपेणैव संस्थितमासीत् । तदा अन्यत् किञ्चित् पदार्थान्तरं नासीत् । सः स्वस्य सङ्कल्पेन चतुरः लोकान् असृजत् । अम्भः मरिचिः मरम् आपः इति चत्वारः लोकाः चतुर्दशलोकानामुपलक्षणार्थाः । ततः लोकपालानां सर्जनाय विराट्पुरुषं निर्मितवान् । विराट्पुरुषस्य शरीरे इन्द्रियाणि तत्तदभिमानिदेवताः च अजायन्त ।
अत्र ब्रह्मविद्यायाः प्राधान्यमस्ति । तत्रादौ परमात्मनः सृष्टिविषयकः सङ्कल्पः वर्ण्यते । प्राणिनां कर्मफलोपभोगार्थं ब्रह्म भोग्यभोक्तृप्रपञ्चं सृजति । अत्र अम्भः मरिचिः मरम् आपः इति चत्वारः लोकाः चतुर्दशलोकानामुपलक्षणार्थाः । तदुक्तम् आत्मा वा इदमेक एवाग् आसीत् । सा ईक्षत लोकान्नु सृजा इति लोकसृष्टेरनन्तरं लोकपालं स्रष्टुमीष्टे । यतः नियन्तुः अभावे जगतः नियन्त्रणं न स्यात् । तदा पञ्चभूतानि उपयुज्य पुरुषशरीरं सृजति । तत्र यथोचितं स्थानमधितिष्ठन्ति अन्याः देवताः अग्निः वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत् इत्यादिरूपेण ।
तदुत्तरं संसारनिर्वहणार्थम् अशनायापिपासयोः सर्जनं करोति । ते च देवतासु निक्षिपति अशनायापिपासावारणाय अन्नस्य सृष्टिं करोति । तदन्नं प्राप्तुं जीवः सर्वासां देवतानां साहाय्येन प्रयतते । तदा सर्वासु अशक्तासु अपानस्थितो मृत्युः शक्तोऽभूत् । तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः इति । स्वयं सम्पूर्णं शरीरं जीवितुमसमर्थं मत्वा स्रष्टा परमात्मा पुरुषस्य मूर्धानं विदार्य शरीरं प्रविशति । स्वयं परमात्मा प्रविष्टः अस्मिन् शरीरे इति कारणात् यदि जीवः तं प्रबुध्यते तर्हि परानन्दं प्राप्नोति । अत्र इदन्द्रः इति पदस्य आत्मा दृष्टः इत्यर्थः ।
संसारी जीवः पुरुषशरीरे वीर्यरूपेण स्थितः यदा स्त्रियाः गर्भे सिञ्च्यते तदा प्रथमं जन्म भवति । माता आगतं तेजः स्वस्य एव अङ्गमिति मत्वा तस्य परिरक्षणं वर्धनं च यत्नतः करोति । नवमासानन्तरं यदा गर्भात् सः जीवः बहिरागच्छति तदा तस्य जीवस्य द्वितीयं जन्म । अयं पुत्रः पितुः प्रतिनिधिरूपेणा परिचीयते । पितुः आत्मस्वरूपोऽयं सन्तानः पितृवत् सकलं वैदिकं लौकिकं च कर्म कुर्वन् आस्ते । एषः पितृत्वं स्वस्मिन् आरोप्य स्वस्य पुत्रस्य कृते कर्माधिकारं दत्त्वा यदा मृतो भवति तत् अस्य तृतीयं जन्म ।
तृतीयाध्याये तावत् ऋग्वेदीयमहावाक्यमन्तर्भवति । तदेव प्रज्ञानं ब्रह्म । समग्रोपनिषदि निरूपितं तथ्यमाधारीकृत्य सर्वमधिगम्य साधकः स्वतः जिज्ञासां कर्तुमुपक्रान्तो भवति किं तावत् ब्रह्म इति येन मनुष्यः पश्यति, येन शृणोति, येन जिघ्रति, स्वादु चास्वादु च विजानाति इति । तदेव तत्त्वं प्रज्ञानमिति कथितम् –संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा इत्यादिना । एतत् सर्वं प्रज्ञानस्यैव नामधेयं भवति । पञ्चमहाभूतानि, चत्वारः भूतग्रामाः, चराचरजगत् च तेनैव उत्पन्नानि तेनैव व्याप्तानि इति कारणात् प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितमिति कथितम् । ईदृशं तत्त्वं ज्ञात्वा मुमुक्षुः सच्चिदानन्दं ब्रह्म लब्ध्वा मुक्तो भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्रमुखोपनिषदः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:उपनिषदः
भागुरिः
भागुरेः नामोल्लेखः पाणिनिना कृतः । परन्तु भागुरिव्याकरणाविषयकं मतं न्यासकारेणोध्दतम् । यथा वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः अनेनानुमीयते यत् भागुरिनामधेयः कश्चन वैयाकरण आसीत् । महाभाष्ये ७/३/४५ सूत्रे भागुरेः नामोलेखः प्राप्यते ।
श्रीरामदेवपर्वतः
श्रीरामदेवपर्वतः (Sriramadeva Hill) कर्णाटकस्य रामनगरमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । रामनगरतः ३कि.मी.दूरे अस्ति । बेङ्गळूरुतः प्रस्थाय रामनगरस्य प्रवेशे एव दक्षिणभागस्य मार्गे परावृत्य ३कि.मी गम्यते चेत् श्रीरामदेवपर्वतः (श्रीरामदेवरबेट्ट) प्राप्यते । पर्वतस्य आरोहणार्थं सोपानमार्गः निर्मितः अस्ति । प्राचीनचलच्चित्रस्य कारणेन अयं रामदेवपर्वतः समग्रभारते एव प्रसिद्धः । भारतीयचलच्चित्ररङ्गस्य विशेषोपलब्धिः रमेश सिप्पि निदेशनस्य शोले चलच्चित्रीकरणम् अत्र एव अभवत् । कथायाम् एतत् स्थानं रामघाड् इति नामाङ्कितम् ।
भागुरिः
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्रीरामदेवपर्वतः
पक्षिधाम
२०च.कि.मी.प्रदेशः सर्वकारेण सुरक्षितः । अत्र लम्बचञ्चुयुक्तस्य गृध्रस्य संरक्षणस्थानम् इति कर्णाटकसर्वकारेण उद्भुष्टम् । अत्र १५० सङ्ख्याकानाम् एतेषां विषिष्टमहाखगानां पालनं पोषणं च भवति । अत्र ८००पादपरिमिता सुन्दरी काचित् महाशिला एव पर्यटकानाम् आकर्षणकेन्द्रम् ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मनोरमाकुचमर्दनम्
जगन्नाथेन मनोरमाकुचमर्दनम् (Manoramakuchamardana) इति ग्रन्थः लिखितः । व्याकरणस्य प्रौडमनोरमा इत्यस्य खण्डनग्रन्थः एषः ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कलायोत्सवः
कार्तीकमासस्य अन्तिमे सोमवासरे कर्णाटकराज्यस्य बेङ्गलूरुनगरस्य "सुङ्केनहल्लि" इति नाम्ना परिचिते "बसवनगुडी"प्रदेशे परम्परानुसारेण कलायोत्सवः प्रतिवर्षं प्रचलति। ’बसवनगुडि’ नाम ’वृषभमन्दिरम्’ इति । अत्र वृषभस्य महान् देवालयः अस्ति । एतस्मिन् अवसरे अस्मिन् विशाले वृषभमन्दिरे वृषभस्य विशेषपूजां पुष्पालङ्कारं च कृत्वा सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः निःशुल्कं कलायान् प्रसादरूपेण यच्छन्ति । देवालयस्य प्राङ्गणे एव प्रसादसेवनं वराय इति भक्तानां विश्वासः अस्ति । एतस्मात् पूर्वं, देवालयस्य पुरतः विशेषेण निर्मिते मण्डपे साङ्केतिकरूपेण कलायानां तुलनां कृत्वा भक्तेभ्यः संविभज्यन्ते । बेङ्गलूरुजनाः सङ्गणकतन्त्रज्ञानक्षेत्रे उच्चस्थाने सन्तः अपि स्वसम्प्रदायान् सम्यक् आचरन्ति ।
व्युत्पत्तिः
कडलेकायि परिषे इत्येषः कन्नडभाषाशब्दः यस्य अर्थः भवति कलायोत्सवः इति । [[कलायोत्सवः
मनोरञ्जनकार्यक्रमाः
उत्सवे अस्मिन् न केवलं कलायानां विपण्यः अपि च दोला, बृहत्-चक्रक्रीडा इत्यादीनि अपि भवन्ति। उत्सवे केचन भक्तिभावेन, केचन क्रीडादिभिः च हर्षम् अनुभवन्ति । अन्ये केचन अभरणानां, मेलायां विशेषेण उपलभ्यमानानां वस्तूनां क्रयणकार्ये मग्नाः भवन्ति । बेङ्गलूरुनगरं परितः स्थिताः कलायकृषकाः स्वस्वकलायकृषिं बसवदेवाय (वृषभदेवाय) समर्प्य श्रमस्य फलं प्राप्तुं मार्गाणां पार्श्वे कलायराशिं स्थापयित्वा विक्रयणं कुर्वन्तः भवन्ति।
पौराणिकीकथा
बेङ्गलूरुनगरस्य बसवनगुडिप्रदेशं परितः होसकेरेहल्लि, गुट्टाल्लि, मावल्लि, दासरहल्लि इत्यादयः ग्रामाः आसन् । एतेषु सर्वेषु प्रदेशेषु कलायस्य एव कृषिः क्रियते स्म । प्रति पौर्णिमायां वृषभः आगत्य कृषिकाणां श्रमेण प्रवृद्धान् कलायान् खादन्ति स्म। एकदा जागृताः कृषिकाः तं वृषभं ग्रहीतुं प्रयत्तवन्तः । किन्तु सः वृषभः वेगेन धावित्वा एकस्य गिरेः उपरि अदृश्यतां गतः । अनन्तरं गिरौ शिलारूपं प्राप्य स्थीतं तं वृषभं दृष्ट्वा कृषिकाः आश्र्चर्यचकिताः अभवन् । न केवलं तावत् । अग्रे सः शिलावृषभः बृहदाकारेण वर्धितः । एषः शिलावृषभः अत्रत्यः महान् वृषभः (बसवः) । अस्त्रैः ये जनाः वृषभं प्रहृतवन्तः आसन् ते इमं शिलावृषभं दृष्ट्वा चकिताः अभवन् । ईश्वरस्य वाहनं नन्दिः एव एषः वृषभः इति मत्वा भक्त्या नमस्कृतवन्तः। ईश्वरः अस्माकं रक्षणाय एव स्वस्य वाहनं प्रेषितवान् अस्ति इति चिन्तितवन्तः। तं पूजितुम् आरब्धवन्तः । वृषभः स्वस्य प्रियं कलायं खादति स्म । वयं तत् स्थगयितुं वृथा प्रयत्नं कृतवन्तः इति पश्चात्तापम् अनुभूतवन्तः। तदर्थं प्रथमं कररूपेण तस्मै कृषिं समर्प्य विक्रयणम् आरभ्यन्ते । ईश्वरः एव कृषिं रक्षति इति विश्वसन्ति । तस्य देवालयम् अपि निर्मितवन्तः । अनन्तरं १५३७ तमे वर्षे बेङ्गलूरुनगरनिर्मार्त्रा केम्पेगौडमहोदयेन दक्षिणभारतशैल्या मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कृतम् । अतः प्रतिवर्षम् अन्तिमे कार्तीकसोमवासरे कृषकाः कलायानां राशिम् अत्र स्थापयन्ति। बसवं (वृषभं) "यावत् इच्छति तावत् खादतु " इति प्रार्थयन्ति । एषः सम्प्रदायः बहुभ्यः वर्षेभ्यः आचर्यते । भक्ताः अपि कलायान् क्रीत्वा वृषभाय समर्पयन्ति । एषः शिलावृषभः वर्धमानः एव भवति स्म । अतः तस्य शिरसः उपरि एकं कीलं स्थापितवन्तः। तदनन्तरं तस्य वर्धनं स्थगितम् । सः कीलः त्रिशूलरूपेण अस्ति ।
विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः कलायः
चिन्तामणी, श्रीनिवासपुरः, कोलारः, चिक्कबल्लापुरः,मागडी, मण्ड्य, मैसूरु, तुमकूरु, कुणिगल् - एवं विविधैः भागैः कृषकाः कलायान् आनयन्ति । तमिलुनाडु, अन्ध्रप्रदेशराज्यस्य कृषकाः अपि अस्मिन् उत्सवे भागं वहन्ति । उत्सवं प्रति आगताः सर्वे अपि जनाः किञ्चित् वा कलायान् क्रीणन्ति । एतेन कृषिकाः लाभान्विताः भवन्ति ।
काव्येषु उल्लेखः
बसवनगुडिकेन्द्रे नन्दिनो मन्दिराग्रे प्रतिशरदमुपात्तं कान्त कालाय्यपर्व । अनुभव नगरेऽपि ग्रामसीम्नः प्रमोदं त्वमहमिव सुधारुट्साक्षिकं च प्रकामम् ॥
अलमलमयि कृत्वा श्लाघनं पर्वणोऽस्य प्रतिमुहुरतिवेलं दूषितं निर्मलत्वम् । जनपद इव नेत्रा दूरदृष्टिच्युतेन प्रकटपरिसरेऽस्मिन् स्फूर्जितेन क्षणेन ॥
भर्जितानां कलादानां समुद्गं पाणिना वहन् । अट क्षणे मया सार्थं स्मारयं बाल्यविक्रमम् ॥
कलायोत्सवः कोषमोषोत्सवाख्यां वहत्येव मुग्धे क्वबाल्यस्मृतिस्ते । मिलद्बालका अत्र लुण्टाकलीलाः खलन्तीत्यलं विस्तरेणप्रणीय ॥
उल्लेखाः
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
द्रौपदी मुर्मू
द्रौपदी मुर्मू (सान्ताली: ᱫᱨᱚᱩᱯᱚᱫᱤᱻ ᱢᱩᱨᱢᱩᱻ; ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୂ) (जन्म २० जून १९५८, तुडु नाम्ना सह) एकः भारतीयः राजनीतिज्ञः, भारतदेशस्य वर्तमानः (पञ्चदशः) राष्ट्रपतिः च । सा भारतीयजनतापक्षस्य सदस्य । अनुसूचित जनजात्याः मध्ये भारतस्य राष्ट्रपतिपदाय निर्वाचित प्रथमा व्यक्तिः । मूर्मू वर्ष २०१५ तः २०२१ पर्यन्तं झारखण्डराज्ये नवम्याः राज्यपालायाः भूमिका निर्वाहितवती, २००० तः २००४ पर्यन्तम् ओडिशासर्वकारस्य मन्त्रिमण्डले विविधानि कार्याणि धारितवती च ।
राजनीतिप्रवेशात् पूर्वं सा १९७९ तः १९८३ पर्यन्तं राज्यसिञ्चनविद्युत्विभागे लिपिकरूपेण कार्यं कृतवती, ततः १९९७ पर्यन्तं राइरङ्गपुरे शिक्षिकारूपेण च ।
चित्रमीमांसाखण्डनम्
जगन्नाथेन चित्रमीमांसाखण्डनम्(Chitramimamsa) इति ग्रन्थः लिखितः । अप्पय्यदीक्षितस्य चित्रमीमांसा इति ग्रन्थस्य खण्डनग्रन्थः एषः ।
विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यज्ञदानतपःकर्म...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यम् एव तत् यज्ञः दानं तपः च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥
अन्वयः
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।
अर्थः
यज्ञः दानं तपश्च इति एतत् कर्मत्रयं न सर्वथा वर्जनीयम् । तत् अवश्यं कर्तव्यम् । यतः तत् त्रिविधं कर्म मनीषिणां शुद्धिकरम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
05 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जाजरकोटमण्डलम्
जाजरकोटमण्डलम् नेपालदेशस्य भेरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रेवाडी
हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति रेवाडीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रेवाडीनगरम्।
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दैलेखमण्डलम्
विवरणम्
==दैलेखमण्डलं दधीचिऋषेः तपस्यास्थलं अस्ति । एतन्मण्डलं कतिचित्कालपूर्वं दधिलेक इति नाम्ना अपि प्रसिद्धिं प्राप्तवान् ।  योगिवर्यः नरहरिनाथः हिमवत्खण्डस्थितस्य अस्य जनपदस्य नाम देवलोक इत्यपि प्रोक्तवान् । अधुना एतन्मण्डलं  कर्णालीप्रदेशे अवस्थितः अस्ति । अस्य जनपदस्य मुख्यकेन्द्रः दधिलेक आपणम्  वर्तते । एतस्य पूर्वायां दिशि जाजरकोटजनपदः पश्चिमायां अछामजनपदः दक्षिणस्यां सुर्खेतजनपदः उत्तरस्यां कालीकोट जनपदः वर्तते । एतज्जनपदः मध्यपर्वतीयभूखण्डस्य रमणियधरातलशोभितः ऐतिहासिक-पुरातात्विकमहत्वेन समलङ्कृतः अस्ति । पुरा बाइसी-चौबिसीराज्यकाले खसमल्लराजानां शिशिरकालीनराजधानी बहुविधप्राचीधरोहरबिभ्रती दुल्लूनगरी अस्मिन्नेव जनपदे विराजते । दधिलेक जनपदे अनन्तकालात् अखण्डरुपेण प्रज्वलितं परमपावनं पञ्चक्रोशीज्वालातीर्थमपि अत्रैवास्ति । मुख्यसदरमुकामकेन्द्रस्य आपणे विशालः प्रस्तरनिर्मितः द्वादशकोणसमन्वितः सैनिकदुर्गः विराजते । पश्चिमे महती कर्णाली नदी वहति ।==
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जगद्धात्रीपूजा
जगद्धात्री
जगत् धरति इति जगद्धात्री । एषा देवता हिन्दूदेवतायाः पार्वत्याः अंशः इति परिगण्यते । इयं देवता भारतदेशस्य पश्चिमवङ्गे ओडिशायां च पूज्यते । एतस्याः आराधना पूजाविधयः च तन्त्रशास्त्रस्य अनुगुणं वर्तते यतोहि एषा सत्त्वगुणस्य प्रतीका इति अनुमन्यते । एवमेव दुर्गा रजोगुणस्य काली तमोगुणस्य प्रतीके स्तः ।
कथा
दुर्गादेव्याः सृष्टेः अनन्तरम् इन्द्रवरुणवायुदेवाः स्वयं महच्छक्तियुक्ताः इति चिन्तितवन्तः । सर्वशक्तिवन्तः वयं यत्किमपि कर्तुं शक्नुयाम इति तेषां मनसि भावः उत्पन्नः । एवं ते सर्वेषां शक्तिप्रदायिनीं शक्तिं विस्मृतवन्तः । अतः आदिशक्तिः पार्वतीदेवी तेषां परीक्षणार्थं मायारूपं धृत्वा तेषां पुरतः एकं कुशं सृष्ट्वा उक्तवती – "हे देवाः ! एषः कुशः स्वीक्रियताम् ।" एतत् वाक्यं श्रुत्वा सर्वे देवाः हसितवन्तः । इन्द्रः कुशम् आनयतु इति वायुम् आदिष्टवान् । महतः परिश्रमस्य अनन्तरमपि सः विफलः जातः । एवं सर्वे अपि विफलाः । तदा पार्वतीदेवी प्रत्यक्षीभूय अवदत् – "अस्य जगतः मूलशक्तिः अहमस्मि । सम्पूर्णजगतः शक्तिः अहमेव ।" इति । सर्वे देवाः स्वस्य दोषान् अवगतवन्तः । तदा देवी तेषां पुरतः उमादेवी भूत्वा सिंहस्य उपरि उपविश्य आगतवती । देवानाम् अहङ्कारः गजरूपं गृहीतम् । अतः गजस्य उपरि सिंहासनस्था जगद्धात्री पूज्यते ।
जगद्धात्रीपूजा
भारतदेशे प्रथमतया जगद्धात्री पूजायाः अनुष्ठानं वङ्गराज्यस्य राज्ञा कृष्णचन्द्रेण कृतम् । सः नादिया जिल्लायाः कृष्णनगरस्य राजा आसीत् । जगद्धात्रीपूजा बहुषु स्थानेषु प्रसिद्धा अस्ति । नादियायाः कृष्णनगरस्य राजराजेश्वरीजगद्धात्रीपूजा वङ्गराज्यस्य एव अतीव पुरातनी पूजा वर्तते । पुरातनकाले यदा नवाबशासनमासीत् तदा करं न दत्तवान् इति कारणात् नवाब-सिराज्-उद्-दुल्लाहस्य आदेशेन कृष्णचन्द्रः कारागारे बद्धः अभवत् । विजयदशमी दिने कारागारात् तस्य विमोचनम् अभवत् । अतः एतस्य आचरणार्थम् एषा पूजा पुनः आरब्धा ।
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
सायणः
सायणः भाष्यकारत्वेन प्रसिद्धः। सः विजयनगर -संस्थापकमहाराजबुक्कस्य, महाराजहरिहरस्य च अमात्यः, सेनानीः चासीत् । विद्यारण्यस्वामी इति सायणाचार्यस्य अपरं नाम।
परिवारः, कालश्च
सायणः आन्ध्र प्रदेशीयः आसीत्। तस्य पितुः नाम मायणः इति । मातुः नाम श्रीमती । एतस्य एकः अनुजः आसीत् तस्य नाम भोगनाथः इति । अस्य अग्रजस्य नाम माधवाचार्यः । सायणावार्यकृतवेदभाष्याणां बहिरंगान्तरङ्गसाधनैः तस्य समयस्य निर्द्धारणं कर्त्तुं शक्यते । सायणाचार्यः बुक्कमहीपतेः राजसभायामासीत्तथा च तदादेशेनैव सः वेदं लिखितुं प्रयत्नं चकार इति तदीयभाष्यादेव ज्ञायते । यथा ऋग्भाष्यपुष्पिकायां –
“इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वर – वैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुक्कसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीयवेदार्थप्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये प्रथमाष्टके प्रथमोऽध्यायः” इति ।
तस्मात् ज्ञायते यत् सायणाचार्यं बुक्कमहाराजस्य (१३६४ ई. तः १३७८ ई. यावत्) समकालीनः आसीत् । तथा च सायणाचार्यः हरिहरस्य राजसभायामपि मन्त्रिकार्यं सम्पादितवान् इति ज्ञायते । महाराजबुक्कस्य प्रधानामात्यपदम् अनेन १३६४ ख्रीष्टाब्दतः १३७८ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तम् अलङ्कृतम्। तदनन्तरं १३७९ ख्रीष्टाब्दतः १३८७ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तं महाराजहरिहरद्वितीयस्य अमात्यपदमनेन मृत्युपर्यन्तम् अलङ्कृतम् इति।
भाष्यरचनायाः प्रेरणा
महाराजबुक्कराय: संस्कृतसाहित्य स्यार्यधर्मस्य च संस्कर्ताऽऽसीत् । वेदानां प्रामाणिकव्याख्यार्थं तस्य मनसि सङ्कल्पः समजनि । तदर्थं तेन निजाध्यात्मिकं गुरुं तथा राजनीतिज्ञोऽमात्यं माधवाचार्यः तस्मिन् कर्मणि प्रतिनियोजितः । माधवाचार्यस्तु वेदार्थस्य मर्मज्ञः मीमांसक अासीत् । जैमिनीयन्यायमालायाः रचनां कृत्वाऽसौ निजमीमांसाज्ञानस्य प्रकृष्ट-परिचयं दत्तवान् । किञ्च माधवः नृपस्य नियोगोऽयं न स्वीचकार । तेन निवेदितम्-‘राजन् ! मम कनिष्ठभ्राता सायणो वेदार्थतत्त्वज्ञस्तथा वेदार्थोन्मीलनकारिषु विद्वत्सु वैदिकसम्प्रदायस्य यथार्थतया वेत्ता मूर्धन्यश्चास्ति। अतस्तमेवाऽस्मिन् कर्मणि नियोजय इति।' माधवाचार्यस्य वचनं श्रुत्वा महीपतिबुक्कः वेदार्थप्रकाशनार्थं सायणाचार्यं समादिशत् । नृपाज्ञया सायणाचार्यः अपि वेदभाष्यं प्रणीतवान् । प्रौढवेदज्ञत्वेन सायणोऽनेकवैदिकग्रन्थेषु टीकां भाष्यं च कृतवान्।
सायणस्य तारुण्यं कम्पन-सङ्गमयोः मन्त्रित्वसम्पादने व्यतीतमभवत् । नल्लूरस्य पार्श्ववर्तिनः क्षेत्रस्यायं शासकः प्रबन्धकश्चासीत् । विजयनगराद् बहिरन्यैः भूपालैः सह सायणोऽपि राज्यप्रबन्धे संलग्नः आसीत् । तेनैव कारणेनास्य विजयनगर स्य प्रशासकेन हरिहरेण महाराजबुक्केन सह च घनिष्ठपरिचयाभावः आसीत् । महाराजबुक्कोऽपि अस्य वैदुष्येन सर्वथा अपरिचित एवासीत् । तेन हि माधवाचार्यस्य प्राप्तया प्रत्यभिज्ञया च अन्तःसन्तोषम् अवाप्य एव वैदिकभाष्यग्रन्थलेखनरूपकर्मणि चेतो दधौ । विवरणमिदं तैत्तिरीयसंहिताभाष्यस्यारम्भे दत्तं सायणाचार्येण। –
भाष्याणां रचनाकालः
वेदभाष्यरचनाकालस्य निर्णयः नितान्तं महत्त्वपूर्णकार्यमस्ति । सायणाचार्येण कदा कस्य भाष्यस्य रचना कृता ? तदा तस्यावस्था का आसीत् ? इत्यादीनां प्रश्नानां समुचितमुत्तरम् अत्यन्तमहत्त्वपूर्णमस्ति ।
वडोदरा -महानगरस्य केन्द्रीयपुस्तकालये ऋग्वेदभाष्यस्यैका हस्तलिखिता प्रतिलिपिः सुरक्षिताऽस्ति । अस्यां हस्तलिप्यां ऋग्वेदस्य चतुर्थाष्टकस्यैव सायणभाष्यमस्ति । अस्याः प्रतिलिपेः लिपिकालः विक्रमस्य द्वापञ्चाशदधिकचतुर्दशशतमस्ति । एतस्याः प्राचीनतरा न काऽप्यन्या पाण्डुलिपिः अद्यावधि सम्प्राप्ता । सायणाचार्यस्यावसानकालः विक्रमस्य चतुश्चत्वारिशदधिकचतुर्दशशतं कथ्यते । सायणस्य विषये उक्तादधिकं न किमपि कुत्रापि समुपलभ्यते । सायणस्य अवसानकालादष्टमे वर्षे सम्भवतः अस्य भाष्यस्य स्वरूपं निश्चित्य तस्य लिपिबन्धोऽक्रियत । तस्य अवसानकालाद् अष्टवर्षानन्तरमेवेयं लिपिः लिखिता इति ।
सायणः स्वकीयभाष्येषु ग्रन्थरचनाकालस्य कुत्राऽपि निर्देशं नाकरोत् । किञ्च कालनिर्देशाभावेऽपि स्वग्रन्थे निजाश्रयदातुः नृपस्य चर्चा कृता सायणेन । तेनैव तस्य ग्रन्थस्य रचनाकालोऽपि सुष्ठुतया अवबुद्धो भवति । तैत्तिरीयादिचतसृणां संहितानाञ्च तैतिरीयब्राह्मणाद्युपरि-निर्दिष्टानां द्वादशब्राह्मणानां भाष्यस्यारम्भे बुक्कनरेशस्याज्ञया भाष्यमिदं लिखितं सायणेनेति, एवं घटनायाः उल्लेखः कृतः ग्रन्थकारेणेति । तद्यथा —
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधत् बुक्कमहीमतेः।
आदिशन्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने।। (सायणभाष्यस्योपोद्घातः)
एतेषां भाष्याणां पुष्पिकायां सायणेन स्वात्मानं वैदिकमार्गप्रवर्तकस्य राजाधिराजवीरबुक्कस्य साम्राज्यधुरन्धरं लिखितम्। यथा -
'इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वर-वैदिकमार्गप्रवर्त्तक-श्रीवीरबुक्कसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते-माधवीयवेदार्थप्रकाशऋक्संहिताभाष्ये प्रथमाष्टके प्रथमोऽध्यायः।'
अथर्वसंहितायाः भाष्यावतरणिकायां सायणः श्रीबुक्कनृपतेः तनयस्य महाराजाधिराज-धर्मब्रह्माध्वन्यस्य षोडशमहादानकर्तुः विजयिनः श्रीहरिहरद्वितीयस्योल्लेखं कृतवान् ।
अभूद् हरिहरो राजा क्षीराब्धेरिव चन्द्रमा ।' - वे० भा० सं० पृ० ११९
शतपथब्राह्मणस्य भाष्यारम्भेऽस्यैव हरिहरस्य नामोल्लेखः प्रायः एतेष्वेव शब्देषु प्राप्तोऽभवत् । यथा -
‘तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधतो बुक्कभूपतेः ॥
कृतावतरणः क्षीरसागरादिव चन्द्रमाः ॥ ३ ॥
विजितारातिव्रातो वीरः श्रीहरिहरः क्षमाधीशः ॥
धर्मब्रह्मध्वन्यः समादिशत् सायणाचार्यम् ॥ ४ ॥ (शतपथब्राहणभाष्यस्य उपोद्घातः)
एताभ्यः पुष्पिकाभ्यः एतेषां भाष्याणां रचनाकाले सायणः हरिहरद्वितीयस्य प्रधानमन्त्री आसीत् । तस्यैवादेशेन भाष्याणां रचना कृता तेनेति । एभिर्निदेशैः एतेषां वेदभाष्याणां रचनाकालस्य निर्धारणं भवति। अयं सायणः ख्रीष्टस्य चतुःषष्ट्यधिकत्रयोदशशतकाद् (१३६४) आरभ्य अष्टसप्तत्यधिकत्रयोदशाब्दपर्यन्तं (१३७८) श्रीबुक्कमहीपतेः प्रधानमन्त्रिपदम् अलञ्चकार । तत्पश्चाद् उनाशीत्यधिकत्रयोदशशतकात् स्वमृत्युकालपर्यन्तम् अर्थात् सप्ताशीत्यधिकत्रयोदश ईशवीयपर्यन्तं हरिहरद्वितीयस्य प्रधानामात्य अासीत् । अनेन प्रतीतो भवति १३६४ ई० तः १३७८ ई० पर्यन्तं प्रायः चतुर्दशवर्षपर्यन्तमुभयोः नृपयोः राज्यभारं सः प्रधानामात्यपदेन दधार । एतावद्दीर्घकालपर्यन्तं सायणः वेदानां भाष्यमरचयत् ।
सायणाचार्यः स्वजीवनस्य अन्तिमविंशतिः, चतुर्विंशतिवर्षाणि वा अस्मिन्नेव महत्त्वपूर्णकार्यें व्यतीतवान् । पूर्वोत्तकथनानुसारेण वेदभाष्याणां रचनाकालोऽपि तथैवेति । विजयनगरा धिपस्य राज्ञः बुक्क स्य तत्पुत्रस्य श्रीहरिहरद्वितीय स्य च राज्यकालः १३६४ ख्रीष्टाब्दमारभ्य १३७८ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तम् इति तन्महामात्यस्य सायणाचार्यस्य वैदिकभाष्यस्याऽपि स एव समयः।
डोल्पामण्डलम्
डोल्पामण्डलम् नेपालदेशस्य कर्णाली अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
सायणः
माधवीयनाम्नः रहस्यम्
'वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दै निवारयन् ।
डोल्पामण्डलम्
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सायणः
माधवीयनाम्नः रहस्यम्
पुमर्थाश्वतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ।।'
वेदभाष्याणामेककर्तृत्वम्
सर्वेष्वपि भाष्येषु प्रस्तावनायां सायणस्य नाम स्मर्यते । एतेनैषां भाष्याणामेककर्तृत्वं सिद्धम् । सर्वेषां ग्रन्थानां पुष्पिकायां समानः परिचयः प्रदत्तः ग्रन्थानामारम्भक्रमः सुसदृशः शैली च समाना, वर्णनक्रमस्यापि सादृश्यं चेति सर्वं मिलित्वा सर्वेषामपि भाष्याणामेककर्तृत्वं व्यवस्थापयति ।
यच्च केचिद्राजकार्यासक्तस्य तस्य ग्रन्थप्रणयनेऽक्षमसमयाऽलाभं हेतुमुपस्थापयन्तः तद्रचितग्रन्थान् न स्वीकुर्वन्ति। यदि वर्त्तमानयुगस्य प्रधानमन्त्रि णो ग्रन्थान् लेखितुं समयं लभन्ते, तदा तस्य युगस्य प्रधानमन्त्री समयं न लभेतेति कथनस्यामूलकत्वात् । तस्मात्ते ग्रन्थास्तत्कृता एव । यदि ते ग्रन्था नारायणवाजपेययाजीरचिता अभविष्यंस्तदा तदतिरिक्ता काचन नारायणकृतिरवश्यं प्रथिताऽभविष्यत् । पण्डरिदीक्षितेन यदि ते ग्रन्था रचिता अभविष्यंस्तदा तस्य शैली तेषु ग्रन्थेषु प्राप्स्यत । अतः ते सर्वेऽपि ग्रन्थाः सायणप्रणीता एवेति ।
ख्रीष्टस्य षडशीत्यधिकत्रयोदशाब्दे लिखितः कश्चन शिलालेखः प्राप्यते। तदनुसारेण वैदिकमार्गप्रतिष्ठापक-धर्मब्रह्माध्वन्य-महाराजाधिराजश्रीहरिहरो विद्यारण्यश्रीपादस्वामिनः समक्षे चतुर्वेदभाष्यप्रवर्तकेभ्यो नारायणवाजपेयी-नरहरिसोमयाजी-पण्डरिदीक्षितनामभ्यः ब्राह्मणेभ्योऽग्रहारं दत्त्वा सम्मानितान् कृतवान् । विद्यारण्यस्वामी तु सायणाचार्यस्य एवापरनाम आसीत्। अनेन प्रमाणितो भवति यद् उपरिनिर्दिष्टब्राह्मणैः मिलित्वा भाष्यलेखने सायणस्य साहाय्यं कृतम् । अस्यैव शिलालेखस्याधारे नरसिंहाचार्यः एतान् विदुषः वेदभाष्यनिर्माणे सायणस्य सहायकाः मन्यन्ते । डा० गुणोऽपि भाष्याणाम् एककर्तृत्वे सन्दिहानोऽस्ति । नारायणाय नरहरये दीक्षिताय च महाराजहरिहरो बहुधनं दत्तवान्, इति कथनेन तदीयं विद्वत्प्रियत्वमात्रं सिद्धयति न सायणकृतिकर्तृत्वम् । कतिपयैरैतिहासिकसाक्ष्यैः च विद्यारण्यश्रीपादापरनामकस्य श्रीसायणाचार्यस्यैव तत्कर्तृत्वं सिद्धयतीति वृथैव कल्पनान्तरमिति ।
भाष्याणां क्रमः
सायणाचार्येण निजभाषाणाम् आरम्भे कतिपयानि पद्यान्युपोद्घातरूपेण लिखितानि । एतेषां पद्यानां परीक्षणेन भाष्याणां रचनाक्रमस्य सुष्ठु प्रतिपादनं भवति।
तैत्तिरीयसंहितायां भाष्यम्
सायणभाष्यात्पूर्वमपि बहुशो विद्वासः व्याख्याग्रन्थान् रचयामासुः । तेषां भाष्यानि अनुपलब्धान्येव । सायणपूर्वभाष्यकारेषु भट्टभास्करमिश्र स्य व्यक्तित्वमेव विशेषरूपेण परिस्फुटमस्ति। ख्रीष्टस्य चतुर्दशशताब्देः उत्तरार्द्ध एवास्य भाष्यस्य रचनाकालः मन्तुं शक्यते ।
सायणाचार्यः सर्वप्रथमकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यमलिखत् । अयं हि सायणाचार्यः तैत्तिरीयशाखाध्यायी आन्ध्रब्राह्मणः आसीत् । अस्य सर्वाधिकोपयोगित्वेनाऽपि अस्य भाष्यस्य रचना कृता अनेन सर्वप्रथमम् । अस्य प्रमाणन्तु-