cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवशरीरस्य तन्त्रिकातन्त्रम्
तंत्रिकामूलम्
सहानुभूति-तंत्रिका-तन्तुः पवन-नलिकां वा ब्रोन्चीं वा (श्वासनलिकायाः ​​फुफ्फुसपर्यन्तं) विस्तारयति, मेरा-सहानुभूति-तन्तुः तान् संकुचितं करोति ।  Celiac Plexus (Celiac plexus) - इदं Solar Plexus (Solar plexus) इति अपि कथ्यते ।  केन्द्रीयतंत्रिकातन्तुतः बहिः तंत्रिकाकोशिकानां बृहत्तमः द्रव्यमानः अस्ति ।  इदं सीलियक् धमनीं तस्याः शाखां च परितः महाधमनी (Aorta) इत्यत्र उदरस्य पृष्ठतः स्थितम् अस्ति ।  डायफ्रामस्य अन्तः एव उरोस्थिस्य अधः सौरजालस्य उपरि (Sharp blow) एकः तीक्ष्णः प्रहारः (Unconsciousness) हृदयस्पन्दनस्य मन्दस्य मस्तिष्कस्य रक्तप्रदायस्य न्यूनतायाः च कारणेन अचेतनां जनयितुं शक्नोति।  हाइपोगैस्ट्रिक प्लेक्सस (Hypogastric plexus ) - अयं सीलिअक् प्लेक्ससं अधः श्रोणिजालेन सह संयोजयति ।  एतत् श्रोणिप्रदेशस्य अङ्गानाम्, रक्तवाहिनीनां च कृते तंत्रिकानां आपूर्तिं करोति ।  आन्तरिकजालम् (Enteric plexus ) - अस्मिन् जालपुटे सहानुभूति-परसहानुभूति-तन्तुः भवति, पाचनतन्त्रस्य दीर्घवृत्तीय-वृत्त-स्नायुयोः मध्ये स्थितः भवति  एते पेरिस्टलसिसस्य नियमने सहायकाः भवन्ति।  कैरोटिड् प्लेक्सस (कैरोटिड् प्लेक्सस ) - गर्भाशय ग्रीवाक्षेत्रे तन्तुः गर्भाशयस्य सहानुभूतिगंग्लिया (मुख्यतया श्रेष्ठः गर्भाशयसहानुभूतिग्लिओन) तः निर्गच्छन्ति तथा च कैरोटिड् धमनयः तेषां शाखानां च परितः जालं निर्मान्ति  एते सहानुभूतितन्तुनां मार्गाः प्रददति, ये मुखस्य शिरस्य च संरचनानां कृते तंत्रिकाप्रदायं प्रयच्छन्ति ।
केचन विशिष्टाः तंत्रिकाः ये वक्षःस्थलस्य, उदरस्य, श्रोणिस्य च आन्तरिषु तंत्रिकाः प्रयच्छन्ति, ते स्प्लैन्क्निक अथवा आन्तरिक तंत्रिकाः इति उच्यन्ते ।  एताः तंत्रिकाः सहानुभूति-अथवा परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रस्य प्रीगैन्ग्लियन-उत्तर-तन्तुभिः निर्मिताः भवन्ति ।  वक्षःस्थलस्प्लान्क्निक तंत्रिकाः हृदयस्य फुफ्फुसस्य च आपूर्तिं कुर्वन्ति तथा श्रोणिस्प्लान्क्निक तंत्रिकाः श्रोणि आन्तरिकस्य आपूर्तिं कुर्वन्ति।  == सहानुभूतिपूर्ण (करुणा) स्वायत्त तंत्रिका तंत्र =  एषा तन्त्रम् 'Thoracolumbar outflow' इति अपि कथ्यते, अत्र सहानुभूति-तंत्रिकाः (Sympathetic nerves) भवन्ति, ये मेरुदण्डस्य आर्सेनिक-काठि-भागस्य ग्रे-द्रव्यं भवन्ति ।पार्श्वशृङ्गे स्थितेभ्यः कोशिकाभ्यः आगत्य, उभौ o कशेरुकस्य पुरतः स्थितौ स्तः ।  उभयतः कशेरुकस्तम्भात् बहिः आगत्य सहानुभूतितन्त्रस्य तन्तुः 'सहानुभूतिशृङ्खला' इत्यस्य नाडीषु प्रविशन्ति, ये प्रीगैन्ग्लियनतन्तुः इति उच्यन्ते  एतेभ्यः नाडीभ्यः ततः तंत्रिकातन्तुः बहिः आगत्य भिन्न-भिन्न-अङ्गानाम् उपरि गच्छन्ति, ये पोस्टगैन्ग्लियन-तन्तुः इति उच्यन्ते ।  सहानुभूतिशृङ्खलायाः विभिन्नप्रदेशानुसारं गर्भाशयस्य, वक्षस्य, काठस्य, श्रोणिस्य च चत्वारः भागाः सन्ति, येषु नाडीयुग्मेषु व्यवस्थिताः भवन्ति ।  गर्भाशय ग्रीवाप्रदेशे त्रयः युग्माः, वक्षःस्थलप्रदेशे एकादशयुग्मानि वक्षःस्थलगन्ग्लियाः, काठप्रदेशे चत्वारि युग्मानि काठिनगण्डिकाः, श्रोणिप्रदेशे चत्वारि युग्मानि Sacral ganglia (Sacral ganglia) एवं सहानुभूतिशृङ्खलायां कुलम् २२ गैन्ग्लियायुग्मानि व्यवस्थितानि भवन्ति, ये मेरुदण्डद्वारा केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रेण सह सम्बद्धाः भवन्ति  अन्ये सहानुभूतिगण्डिकाः स्वतन्तुभिः अस्याः सहानुभूतिशृङ्खलायाः सह सम्बद्धाः भूत्वा सहानुभूतिजालं निर्मान्ति ।
शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु सहानुभूतिप्रभावाः (शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु सहानुभूतिप्रभावाः) - शरीरस्य अनेकभागानाम् क्रियाकलापानाम् नियन्त्रणं नियमनं च सहानुभूति तंत्रिकाभिः क्रियते। चर्म तंत्रिकाभिः सह मिलित्वा त्वक्-स्नायुषु अनैच्छिकस्नायुषु कार्यं कुर्वन्ति । त्वचायां स्थिताः रक्तवाहिकाः तेषां उत्तेजनेन संकुचिताः भवन्ति तथा च हृदयं, मस्तिष्कं, मांसपेशिषु च अधिकं रक्तं प्रयच्छति, यस्य परिणामेण रक्तचापः वर्धते, शरीरस्य मांसपेशिकाः तनावग्रस्ताः भवन्ति, मुखं रक्तं भवति, केशाः भवन्ति उत्तिष्ठन्ति नासिका च प्रफुल्लन्ते इत्यादि।  एतत् सर्वं सहानुभूति-अथवा सहानुभूति-तंत्रिका-सक्रियत्वस्य परिणामेण भवति ।
परासहानुभूति (परसहानुभूति) स्वायत्त तंत्रिका तंत्र
एषा प्रणाली 'कपालविभागः' (Craniosacral division) इति अपि कथ्यते ।  अस्मिन् परसहानुभूतिकोशिका, तंत्रिकातन्तुः, गैन्ग्लिया च सन्ति ।  पैरासिम्पैथेटिक कोशिका मस्तिष्कस्य काण्डे (Brain stem) तथा मेरुदण्डस्य तनुभागे स्थिताः भवन्ति ।  कपालभागः शिरः, कण्ठः, वक्षःस्थलं तथा अधिकांशं उदरस्य आन्तरिकं प्रति सहानुभूति-तंत्रिकाः आपूर्तिं करोति तथा च तृणभागः अधोदरस्य श्रोणिस्य च आन्तरिकाणां आपूर्तिं करोति  पैरासिम्पैथेटिक विभागस्य कपालभागात् उत्पन्नाः प्रीगैन्ग्लिओनिकतन्तुः तृतीयस्य (III), सप्तमस्य (VII), नवमस्य (IX), दशमस्य च (X) कपालस्य भागाः भवन्ति तंत्रिकाः ।  एताः कपाल-तंत्रिकाः मध्यमस्तिष्क-पोन्स्-मज्जा-स्थलेषु अस्थिनाभिकेभ्यः उत्पद्यन्ते तथा च तेषां तन्तुः मस्तिष्कात् बहिः शरीरस्य विभिन्नान् भागान् प्राप्य समाप्ताः भवन्ति  तनुभागात् उत्पन्नाः प्रीगैन्ग्लिओनिकतन्तुः द्वितीयतृतीयचतुर्थमेरुदण्डस्य पूर्वमूलरूपेण मेरुदण्डं त्यजन्ति, ते पृथक् तंत्रिकारूपेण न तिष्ठन्ति।  मध्यमस्तिष्के स्थितकोशिकाभ्यः आगच्छन्तः प्रीगैन्ग्लिओनिक तन्तुः तृतीयस्य (III) कपालीयस्य अथवा नेत्रगतिशीलस्य तंत्रिकायाः ​​केन्द्रात् उत्पद्यन्ते, ते सिलिअरी नाडीग्रन्थे सम्मिलिताः भवन्ति  पोस्ट गैन्ग्लिओनिक अक्षतंतुः अन्तस्थानानि पुतली (Pupil) तथा सिलिअरी मांसपेशी (Innervation) इत्यस्य आपूर्तिं कुर्वन्ति, ये नेत्रस्य पुतलीं संकुचितं विस्तारयन्ति च  पोन्सेषु स्थितस्य मुखस्य तंत्रिका (VII) इत्यस्य परसहानुभूति तन्तुः, जिह्वाया अधः स्थितः उपकण्ठः (Submandibular) लारग्रन्थिः, अश्रुग्रन्थिः यः अश्रुपातं स्रावयति, आपूर्तिं च करोति तंत्रिकाः अन्यग्रन्थिषु, ये नासिकामुखगुहासु स्थिताः सन्ति ।  मज्जायां स्थितानां ग्लोसोफैरिन्जियल-तंत्रिका (IX) इत्यस्य परसहानुभूति-तन्तुः पारोटिड्-ग्रन्थिः भवति, ये तंत्रिकायाः ​​आपूर्तिं करोति इति लारं स्रावयन्ति  मज्जा ओब्लोन्गेटा इत्यस्य पृष्ठीय-वगस-नाभिकात् उत्पन्नाः वागस-तंत्रिका (X) इत्यस्य परसहानुभूति-तन्तुः हृदयं, फुफ्फुसं, रक्तवाहिनीं, पित्तपित्ताशयं, यकृतं, अग्नाशयं, वृक्कं, अन्ननलिकां, उदरं, क्षुद्रान्त्रं, बृहदान्त्रस्य प्रथमार्धं च।सप्लाई the nerves of  मेरुदण्डस्य तन्तुभागात् उत्पद्यमानाः परासहानुभूति तन्तुः तृतीयचतुर्थमेरुदण्डस्य कोशिकाभ्यः उत्पद्यन्ते, ये निम्नबृहदान्त्रस्य, गर्भाशयस्य, जननाङ्गस्य, मूत्राशयस्य, मूत्रमार्गस्य च स्फिंक्टरस्नायुषु, तथा च आन्तरिकस्फिंक्टरस्य... गुदा० तंत्रिका आपूर्ति ।
स्वायत्त (स्वायत्त) तंत्रिका तंत्र के कार्य
शरीरस्य अधिकांशः आन्तरिकाः स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य सहानुभूति-परसहानुभूति-विभागयोः तंत्रिकाभिः आपूर्तिः भवति, येषां कार्याणि विपरीतानि भवन्ति  सहानुभूति-तंत्रिकाणाम् उत्तेजनेन कस्यचित् अङ्गविशेषस्य (Accelerale) क्रियायाः त्वरितता भवति, यदा तु परसहानुभूति-तंत्रिकाणाम् उत्तेजनेन तस्य क्रियाशीलता (Check) स्थगिता भवति  एवं एतयोः विरुद्धप्रभावयोः परिणामेण शरीरे होमियोस्टेसिसः भवति तथा च आन्तरिकाः अङ्गाः स्वकार्यं सुचारुतया कुर्वन्ति एव। यथा - सहानुभूति-तंत्रिका-उत्तेजनेन हृदयस्पन्दनं त्वरितं भवति तथा च पर-सहानुभूति-तंत्रिका-उत्तेजनेन हृदयस्पन्दनं मन्दं भवति, एवं च उभयोः विपरीत-प्रभावात् हृदयस्पन्दनं सामान्यं भवति  सहानुभूति-तंत्रिका-उत्तेजनेन रक्तवाहिनीनां संकुचनं भवति तथा च रक्तचापः (Blood pressure) वर्धते तथा च परसहानुभूति-तंत्रिका-उत्तेजनेन रक्तवाहिनीनां विस्तारः भवति तथा च रक्तचापः न्यूनः भवति, फलतः रक्तचापः सामान्यः एव भवति  सहानुभूति-तंत्रिका-उत्तेजनेन शरीरात् ताप-हानिः न्यूनीभवति, यदा तु पर-सहानुभूति-तंत्रिका-उत्तेजनेन शरीरात् ताप-हानिः वर्धते तथा च उभयोः तंत्रिकायोः परस्परविरोधिनः प्रभावात् शरीरस्य तापमानं सामान्यं भवति  एतादृशाः बहवः प्रभावाः सन्ति ये पूर्वं वर्णिताः।  Reflex action (Reflex action ) - मस्तिष्कं शरीरस्य अधिकांशं भागं च संयोजयितुं अतिरिक्तं मेरुदण्डः प्रतिबिम्बक्रियायाः समन्वयं करोति ।  स्वतःस्फूर्तप्रतिक्रिया (प्रतिक्रिया) बाह्योत्साहानां कारणात् (स्पर्श, वेदना, ताप इत्यादि) यथा उष्णवस्तुना स्पृष्टे हस्तं कर्षणं, नेत्रयोः पुरतः आगच्छन् कीटः तत्क्षणिकं पलकनिरोधः, आकर्षणम् कण्टकेन चुभनमात्रेण पादस्य पृष्ठभागः, चतुर्भुजविस्तारकस्नायुस्य संकोचनं, पटेला (Patella) स्नायुबन्धं हल्केन टैपं कृत्वा जानु-झटका इत्यादीनि प्रतिबिम्बक्रियाः इति उच्यन्ते  अङ्कालस्नायुषु भवन्ति प्रतिबिम्बाः दैहिकाः अथवा दैहिकप्रतिबिम्बाः इति उच्यन्ते ।
चिकनीमांसपेशीयां, हृदयस्नायुषु वा ग्रन्थिषु (Glands) इत्यत्र भवन्ति प्रतिबिम्बाः आन्तरिकाः अथवा विरलप्रतिबिम्बाः (Visceral reflex) इति उच्यन्ते  उभयप्रकाराः प्रतिबिम्बाः शरीरं होमियोस्टेसिसं निर्वाहयितुम् आन्तरिकबाह्यपरिवर्तनेषु शीघ्रं प्रतिक्रियां ददति।  Spinal reflexes (Spinal reflexes ) - एतानि क्रियाणि केवलं मेरुदण्डे स्थितैः न्यूरॉन्सैः एव क्रियन्ते । तेषां मस्तिष्केन सह सद्यः किमपि सम्बन्धः नास्ति, पश्चात् मस्तिष्कं एतेषां कर्मणां ज्ञानं प्राप्नोति। कण्टकः पादं चुभयति एव पादः पृष्ठतः कर्षति, पिनः अङ्गुलीं चुभयति एव, अङ्गुली रक्षणार्थं पृष्ठतः कर्षति इत्यादि।  एतादृशः प्रतिबिम्बः निम्नलिखितक्रमेण भवति-  सर्वप्रथमं त्वक् इत्यादिग्राहकसंवेदीअङ्गस्य उपरि उत्तेजना (Stimulus) प्राप्यते, यत् तंत्रिका आवेगं (Nerve impuslse) जनयति, यत् संवेदी (afferent) तंत्रिकातन्तुद्वारा पश्चमूलनालिकायां प्राप्नोति. यतः नाडीतन्तुः तत् (आवेगः) मेरुदण्डस्य पश्चशृङ्गं प्रति संप्रेषयन्ति। इतः आवेगाः प्रत्यक्षतया वा अन्तरन्यूरोनद्वारा वा मेरुदण्डस्य पूर्वशृङ्गं प्राप्नुवन्ति ।  यत्र मोटर न्यूरॉन (मोटर न्यूरॉन) आवेगं प्राप्य मोटर अङ्गं प्रति प्रसारयति, यथा मांसपेशीयाः प्रभावककोशिका (Effector cells), यस्य परिणामः स्वैच्छिकः मांसपेशीसंकोचनः (संकोचन) भवति । भवति ।
जानु-झटका (जानु-झटका) इत्यस्य सन्दर्भे पटेला-कण्डरा (Patellar tendon) इत्यस्य उपरि हल्केन नलेन चतुर्भुज-विस्तारक-कण्डराः मांसपेशिः च सक्रियः भवति तथा च मांसपेशीयां स्थिताः केचन न्यूरोमस्कुलर-धुरीः  अचानकं... शरीरं गच्छति।  तन्य (Stretched ) धुरीः धुरीनां अन्तः स्थितानां आकर्षक (Afferent) तन्तुनां संवेदनशीलग्राहक (Receptors) उत्तेजयन्ति तथा तंत्रिका आवेगं जनयन्ति।  उत्कर्षकतन्तुः एतान् तंत्रिका आवेगान् द्वितीयतृतीयकशेरुकस्य प्रदेशे मेरुदण्डं प्रति चालयन्ति ।  अत्र आकर्षक-न्यूरोन्स् (Afferent neurons) निम्न-मोटर-न्यूरोन-सहितं मिश्रयन्ति ।  निम्नमोटर न्यूरॉन्सस्य अक्षतंतुः (Axons) चतुर्भुजस्य फीमोरिस् मांसपेशीयाः मोटर अन्त्यप्लेट् (Motor end plates) प्रति आवेगं शीघ्रं चालयति, येन तस्य (मांसपेशी) संकुचनं भवति  फलतः अधो पादः अग्रे गच्छति (Extend) ।  उपर्युक्तं सम्पूर्णं चक्रं reflex arc (Reflex arc ) इति कथ्यते ।  आन्तरिकं वा आन्तरिकं वा प्रतिबिम्बक्रिया (Visceral reflex action) - एवं क्रियते यत् मनुष्यस्य तस्मिन् नियन्त्रणं नास्ति।
कासः, श्वासः, वमनम् इत्यादयः अस्य उदाहरणानि सन्ति।   केचन एतादृशाः प्रतिबिम्बक्रियाः सन्ति, ये मनुष्यस्य ज्ञाताः सन्ति, यथा अन्नं मुखे स्थापितमात्रेण लारपातः।  एतादृशक्रियाणां निष्पादने निम्नलिखितरचनानां आवश्यकता भवति, यस्य कारणेन विरलप्रतिबिम्बचापः (Visceral reflex arc ) निर्मीयते ।  1. ग्राहक (ग्राहक)  2. Afferent ( Afferent) न्यूरॉन्, यः केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रं प्रति संवेदी आवेगं प्रसारयति ।  3. अन्तरन्यूरोन्स् (संयोजकतंत्रिकाकोशिका) – केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रस्य धूसरपदार्थस्य अन्तः स्थितैः प्रीगैन्ग्लिओनिक न्यूरॉन्सैः सह सम्बद्धाः भवन्ति ।  4. द्वे उत्प्रेरक (Efferent) न्यूरॉन्स  5. आन्तरिक प्रभावक (आन्तरिक प्रभावक)  मेरुदण्डे घटमानानां स्वायत्त आन्तरिकप्रतिबिम्बचापानां (Autonimic visceral reflex arcs) इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति - पूर्णतया पूरितस्य मूत्राशयस्य संकोचनं, आन्तरेषु मांसपेशीनां संकोचनं तथा रक्तवाहिनीनां संकुचनं वा विस्तारं वा  मज्जा ओब्लोन्गेटायां प्रतिबिम्बचापानां उदाहरणानि रक्तचापस्य, हृदयस्पन्दनस्य, श्वसनस्य, पाचनस्य, इत्यादीनां नियमनम् अस्ति ।  उपर्युक्तानि सर्वाणि कार्याणि अस्माकं ज्ञानं वा चेतननियन्त्रणं विना भवन्ति।
स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रं शरीरस्य अनैच्छिककर्माणि नियन्त्रयति । अस्याः तंत्रिकातन्त्रस्य द्वौ भागौ स्तः – सहानुभूति-परसहानुभूति-तंत्रिका-तन्त्रम्, यद्यपि तेषां कार्याणि परस्परं विपरीतानि सन्ति । परन्तु एतयोः तन्त्रयोः परस्परं पूरकत्वेन कार्यं भवति । सहानुभूतियुक्तस्य वा सहानुभूतियुक्तस्य वा तंत्रिकातन्त्रस्य कारणात् शरीरस्य अङ्गानाम् कार्यं शीघ्रं भवति ।   यथा रक्तचापस्य वृद्धिः, हृदयस्पन्दनस्य वृद्धिः, श्वसनस्य गतिवृद्धिः इत्यादयः।  तद्विपरीतम्, परसहानुभूति-अथवा परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रस्य कारणेन अङ्गानाम् कार्यं न्यूनीभवति ।  एतयोः विरुद्धप्रभावयोः फलस्वरूपं शरीरे होमियोस्टेसिसः भवति । शरीरस्य कार्याणां सुचारुकार्यं कर्तुं स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य अतीव महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
खदिरवृक्षः
thumb|right|200px|खदिरवृक्षः खदिरवृक्षः कश्चन वृक्षविशेषः । आङ्ग्लभाषायां Acacia इति उच्यते । खदिरवृक्षः “प्याबसिये” कुटुम्बस्य “मिमोसोय्डि” इति उपप्रभेदे अन्तर्भवति । एते खदिरवृक्षाः गुल्मस्य अथवा भाररहितानां वृक्षाणं कुले सन्ति । एतेषां वृक्षाणाम् अस्तित्वं १७७३ तमे वर्षे आफ्रिकादेशे स्पीडिश्-देशस्य सस्यविज्ञानी कार्ल् लिन्नययुस् अभिज्ञातवान् । एतेषां खदिरवृक्षाणां बहवः प्रभेदाः सन्ति । तत्र आस्ट्रेलियाप्रभेदस्य वृक्षेषु कण्टकानि न भवन्ति । अन्ये प्रभेदाः कण्टकयुक्ताः भवन्ति । एते वृक्षाः बीजकोशेभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति । अस्य सस्यरसे तथा पर्णेषु च महता प्रमाणेन “ट्यानिन्” भवति । ट्यानिन् नाम मसीनिर्माणार्थं चर्मणः समीकरणार्थं च वृक्षस्य त्वक्-तः निष्कासितं किञ्चित् बन्धकवस्तु । अस्य खदिरवृक्षस्य कुलनाम अस्ति “अकाकिय” इति । अतः एव आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम “अकेशिया” इति उच्यते । ग्रीक्-सस्यविज्ञानी वैद्यः च पेडनिस् डियोस्कोरैडस् स्वीये “मटेरिया मेडिका” इति पुस्तके खदिरवृक्षस्य तत् नाम दत्तवान् । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेशिया काटेचु वैल्ड इति । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि मिमोसे । अरुणः, सर्वमङ्गला, बहुशाल्यः, रक्तसरः, यूपद्रुः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् । अस्य गायत्रीवृक्षः, पथिद्रुमः, खदिरापादपः इत्यपि कथयन्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा... आङ्ग्लम् - काच् ट्री, ब्लाक् कचेटु । Kach Tree, Black kachtu कन्नडम् - कग्गलिमर, तारा, कदरु, काचु  । ಖೈರೆ, ಕಗ್ಗಲಿಮರ, ತಾರಾ, ಕದರು, ಕಾಚು, ಕಾಚಿನ ಮರ | हिन्दी - कात्था, खैर । तमिळु - करङ्गल्लि, कोडम् । கரம்கல்லி, கோடம் | तेलुगु - कासु, सुन्द्रा । కాసు, సుంద్రా। मराठि - कदेरि, खैर, खेरा । मलयाळम् - कदरम्, करिन्नलि । കദരമ, കരിഅന്നലി |
लक्षणानि
खदिरदुमस्य औन्नत्यं ९-१२मी. पर्यन्तं वर्धते । अतिपरुषस्य अस्य त्वचः वर्णः गाढपिङ्गलः । नारिकेल पत्रानि इव एकस्मिन् दण्डे बहूनि पत्राणि संलग्नानि भवन्ति । १०-१५सें.मी.दीर्घाणि युगललघुपत्राणि वृन्तपर्णानि कण्टकानि इव सन्ति । अस्य पुष्पगुच्छं तु ५-१०दीर्घं मन्दपीतवर्णस्य पुष्पाणि च भवन्ति । जून्-जुलैमासयोः वृक्षाः कुसुमिताः भावन्ति । फलानि ५-७सें.मी.दीर्घाणि पिङ्गलवर्णितानि च भवन्ति । फले ५मि.मी.व्यासस्य ५-१० सङ्ख्यया बीजानि भवन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः
खदिरवृक्षः शीतकरः अस्ति । अजीर्णं कासः शुष्ककण्ठः इत्यदिषु रोगेषु अस्य फलानि औषधत्वेन उपयोगाय भवन्ति । अतिसारनियन्त्रणार्थमपि अस्य उपयोगः बहुलः । अस्य फलसारस्य लेपनेन क्षताः व्रणाः च उपशान्ताः भवन्ति । अस्य दारु दृढं भवति अतः कृष्युपकरणानां निर्माणम् एतेन कुर्वन्ति । आयुधानां दण्डकान् वाहननां चक्रनेमीः, पारञ्जानभागान् निर्मातुम् अस्य वृक्षदारुखण्डानाम् उपयोगः भवति । लाक्षानिर्माणस्य कीटाः अस्य पत्राणि खादन्ति । एतैः निर्मिता लाक्षा उत्तमा इति विश्वासः । अयं खदिरवृक्षः स्वस्य विशिष्टानां कण्टकानां कारणतः एव “अकेशिया” इति नाम प्राप्नोत् । (“अकिस्” इत्युक्ते कण्टकम् इति अर्थः) । “नैल्” नद्याः तीरे महता प्रमाणेन वर्धिताः इति कारणतः “निलोटिका” इत्यपि नाम प्राप्नोत् । एतेषां वृक्षाणां कण्टकवृक्षः, सीटिकारववृक्षाः, वाटल्, पीत-ज्वरवृक्षाः, छत्रखदिराः इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । २००५ वर्षे कृतेन समीक्षणेन विश्वाद्यन्तं अस्य खदिरवृक्षाणां १३०० प्रभेदाः सन्ति इति ज्ञातम् । तेषु ९६० प्रभेदाः आस्ट्रेलियामूलीयाः । अवशिष्टाः प्रभेदाः उष्णवलयस्य समशीतोष्णवलयस्य च यूरोप्, आफ्रिका, दक्षिण-एष्या, अमेरिका इत्यादिषु देशेषु प्रसृताः सन्ति । आहत्य तेषां खदिरवृक्षाणां सर्वे प्रभेदाः पञ्चधा विभक्ताः सन्ति । “अकेशिया” इति नाम आस्ट्रेलियाप्रभेदस्य, अन्येषां प्रभेदानां च “वचेल्लिया” तथा “सेनेगलिया” इति नाम प्रदत्तम् अस्ति ।
वर्गीकरणम्
अस्य खदिरवृक्षस्य कुलम् एकजैविककुलस्य न । अतः एव नूतनानि पञ्च कुलानि अपि अद्भूतानि अभवन् । सामान्यभाषायां “अकेशिया” इति पदं “रोबिनिय”-कुलस्य सस्यस्य प्रभेदानां कृते उपयुज्यते । तदपि हरेणुजातीयं सस्यम् । अमेरिकाप्रभेदः “रोबिनिय-स्युडोअकेशिया” इति परिचितम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वृक्षाः वर्गः:सस्यानि
आजादकाश्मीरम्
आजादजम्मूकाश्मीरं (आज़ाद जॊम तॖ कऺशीर, 𑆄𑆘𑆳𑆢 𑆘𑇀𑆮𑆩𑇀 𑆠 𑆑𑆯𑆵𑆫𑇀, آزاد جۄم تہٕ کٔشِیر, अनु. 'स्वतन्त्रजम्मूकाश्मीरम्'), प्राकृतभाषायां केवलम् आज़ादकाश्मीरम् इति उच्यते, पाकिस्थानेन नाममात्रेण स्वशासितासत्तात्वेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । बृहत्तरकाश्मीरक्षेत्रस्य पश्चिमस्य भागः भवति, यत् १९४७ तमे वर्षात् भारत-पाकिस्थान-देशयोः मध्ये विवादस्य विषयः अभवत् ।
मनमोहनः आचार्यः
मनोमोहन आचार्य: एक: प्रसिद्ध: भारतीय: कवि: सारस्वतसाधकश्च ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयलेखकाः वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दक्षिण-अण्डमानमण्डलम्
भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः । बङ्गालोपसागरे विद्यमाने अस्मिन् द्वीपसमूहे त्रीणि मण्डलानि सन्ति । तेषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । दक्षिण-अण्डमानमण्डलम् । अस्य केन्द्रशासितप्रदेशस्य राजधानी पोर्ट ब्लेयर एव अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नगरम् ।
इतिहासः
एतस्य मण्डलस्य निर्माणं २००६ तमवर्षस्य आगष्टमासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् ।
विभागाः
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
भौगोलिकता
अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३,१८१ चतुरस्रकिलोमीटर् मितम् ।
इतरविवरणानि
२०११ तमे वर्षे कृतायाः जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलस्य जनसङ्ख्या २३७,५८६ ।
वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पवनमुक्तासनम्
पवनमुक्तासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नारदपुराणम्
thumb|250px नारदपुराणं (NaradaPuranam) अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते । इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम् । पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते। नारदीयपुराणे ९७ अध्याये नारदपुराणस्य लक्षणम् उक्तमस्ति। तद्यथा,
रचनाकालः
बृहन्नारादीयस्य पुराणस्य नारदपुरणस्य च अतीव सामिप्यमस्ति। "राजेन्द्र चन्द्रस्य" मतानुसारम् अस्य पुराणस्य रचना कालः ८५० तः ९५० शतकम् इति।
अन्तर्विषयाः
“नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते।“ अनेन श्लोकार्धेन ज्ञायते यत् नारदेन उक्तं पुराणं नारदपुराणं भवति। नारदपुरणं विभागद्वये विभक्तम् अस्ति। उत्तरखण्डः तथा पूर्वखण्डश्च इति। पूर्वभागे चत्वारः पादाः सन्ति। १२५ अध्यायाः सन्ति। एवं उत्तरभागे ८२ अध्यायाः सन्ति। २२,००० सहस्र श्लोकाः अस्मिन् पुराणे सन्ति। नारदपुराणं वैष्णवपुराणं भवति। अस्मिन् पुराणे वैष्णवसम्प्रदायस्य अनुष्ठानपद्धतिः वर्णितः अस्ति। पूर्वभागे वर्णाश्रमदर्माणां निरूपणं कृतं दृश्यते। आश्रमाणां आचारविचाराश्च निरुपितम् अस्ति। श्राद्धकर्म, एवं प्रायश्चित्तादीनां विशेषनिरूपितम् अस्ति। एवम् अतिरिक्ततया व्याकरणम्, निरुक्तम् तथा छन्दःशास्त्रादीनां विवरणम् अस्मिन् पुराणे लभ्यते। अस्मिन् पुराणे रामस्य, कृष्णस्य, विष्णोः,काल्याः, हनूमतस्य शिवस्यच विवरणानि समन्त्रपूर्वकं लभ्यन्ते। अस्य पुराणस्य वैशिष्ठ्यं किम् इति चेत्, १८ पुराणानां विषयानुक्रमणिका विस्तृतरूपेण विद्यते अस्मिन् पुराणे। अनेन संक्षेपेण १८ पुराणानां ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते। कार्तिकमाहात्म्यम्, पार्थिवलिङ्गमाहात्म्यम्, दत्तात्रेयस्तोत्रम्, सङ्कटगणपतिस्तोत्रम्, श्रीकृष्णमाहात्म्यम्, यादवगिरिमाहात्म्यम्, मृगव्याधकाथाः इत्यादि अनेन पुराणेन उत्पनाः ग्रन्थाः भवन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुराणानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)
शुक्लाफाँट वन्यजन्तु आरक्ष नेपालदेशस्य कञ्चनपुरमण्डले स्थितं एकं वन्यपशु-संरक्षण-केन्द्रम् अस्ति। ३०५ वर्ग किलोमिटरपर्यन्तं व्यप्ते अस्मिन् क्षेत्रे बहवः प्राणिनः, वन्यजीवाः जलजीवाः एवं पक्षिणः संरक्षिताः सन्ति ।
वर्गः:नेपालदेशस्य वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्राणि वर्गः:नेपालदेशः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
निकोबारमण्डलम्
भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः ।बङ्गालोपसागरे विद्यमाने अस्मिन् द्वीपसमूहे त्रीणि मण्डलानि सन्ति । तेषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति निकोबारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कार् निकोबार् नगरम् ।
विभागाः
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
भौगोलिकता
अस्य मण्डलस्य विस्तारः १८४१ चतुरस्रकिलोमीटर् मितम् (१,२४६ चतुरस्रमैलमितम्)
इतरविवरणानि
२०११ तमे वर्षे कृतायाः जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३६,८१९ । अतः जनसङ्ख्या विषये भारते ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य ६३६तमं स्थानं विद्यते । जनसान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २० अस्ति । गतदशकतः जनसङ्ख्यायाः वर्धनगतिः -१२.४८%। अस्मिन् मण्डले लिङ्गानुपातः सहस्रपुरुषाणां ७७८ महिलाः। साक्षरता ७७.५% |
वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
समाजविज्ञानम्
वर्गः:समाजविज्ञानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः
इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः (وفاقی دارالحکومت) पाकिस्थानस्य एकमात्रः सङ्घीयप्रदेशः अस्ति, पञ्जाब-खैबर्पख्तूङ्ख्वा-प्रान्तयोः मध्ये स्थितम् । देशस्य सङ्घीयराजधानी इस्लामाबाद् च अन्तर्भवति ।
चक्रासनम्
चक्रासनं योगासनेषु अन्यतमम् ।
रसतन्त्रम्
thumb|right|रसतन्त्रम् पदार्थानां समाहरणं स्थापत्यं स्वभावं च वर्णयति। thumb|left|१५०px|रसतन्त्रज्ञः ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां करोति रसतन्त्रविषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । वाग्भटस्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति । शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति | स्फटिकं, काचः (लेन्स्), वर्णः, सुधा (सिमेण्ट्), निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, लोहाः विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यादीनां पदार्थानां निर्माणं, रसप्रक्रिया: च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति | अत्र अनेकविधानि आम्लानि (Acids) क्षाराः (Bases) च उल्लिखितानि | एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङ्केतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता |
चक्रासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
उष्ट्रासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
रसतन्त्रम्
चिकित्सा याम् अपि अस्य रसतन्त्रशास्त्रस्य उपयोगः आसीत् | पतञ्जलिमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति | क्रि.पू द्वितीये शतके जातस्य नागार्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोहालयनिर्माणार्थं वैज्ञानिकव्यवस्थां निरूपयति | परीक्षणशालायाः रचनं, तत्र आवशयकानि उपकरणानि, एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति | रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते | एकादशशतकीयः रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविधज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (Flame test) वर्णयति | देहली स्थः विष्णुस्तम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति |
चक्रासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रसतन्त्रम्
विभागाः
रासायनिकसम्बद्धं विज्ञानम् एव रसायनविज्ञानम् । तस्मिन् शास्त्रे अधोनिर्दिष्टाः विभागाः सन्ति ।
उष्ट्रासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रसतन्त्रम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रसायनशास्त्रम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नन्दिगिरिः
नन्दिगिरिः (Nandi Hills) कर्णाटकस्य चिक्कबळ्ळापुरमण्डले विद्यमानः कश्चन सुन्दरः पर्वतः ।
पीठिका
नन्दिबेट्ट (कर्णाटकभाष्यया बेट्ट इयुक्ते पर्वतः/गिरिः) इति कन्नडभाषया प्रसिद्धः अयं गिरिः भारतदेशस्य कश्चित् पुरातनः गिरिः । कर्णाटकस्य राजधानीतः बेङ्गळूरुतः ४५ कि.मी. दूरे चिक्कबळ्ळापुरपत्तनतः १०कि.मी.दूरे अस्ति । अयं पर्वतः मुद्देनहळ्ळि, कणिवेनारायणपुरम्, नन्दिहळ्ळि इति त्रयाणां ग्रामाणां मध्ये विराजते ।
इतिहासः
नन्दिगिरेः नाम्नः विषये एव अनेकाः कथाः प्रचलिताः सन्ति । पूर्वम् अस्य नाम आनन्दगिरिः इति आसीत् । अस्य नाम यथार्थम् एव आसीत् । प्राचीनं किञ्चित् शिलाप्रशासनं १००० वर्षेभ्यः पूर्वं निर्मिता महानन्दिमूर्तिः अत्र अस्ति । अतः अस्य नन्दिबेट्ट इति नाम । नन्दीश्वरः नाम कश्चित् तापसः अस्मिन् एव गिरिप्रदेशे तपः कृतवान् इति कारणेन नन्दिबेट्ट इति नाम प्राप्तम् इत्यपि प्रतीतिः अस्ति ।  प्राचीनकालस्य शिवपार्वत्योः देवालयः अस्य पर्वतस्य शोभां वर्धयति । अयं प्रदेशः यदा टिप्पुसुल्तानस्य प्रशासने आसीत् तदा दुर्गं रचितवान् । अतः नन्दिदुर्गः इत्यपि कथयन्ति । दूराद् अयं पर्वतः प्रसुप्तः वृषभः(नन्दिः) इव दृश्यते इति नन्दिबेट्ट इति कथयन्ति इति केषाञ्चन अभिप्रायः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कूर्मासनम्
कूर्मासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति । thumb|right
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:हठप्रदीपिकायाः आसनानि
संस्कृतवर्णमाला
परिचयः
मनसः भावानां प्रकाशाय भाषा आवश्यकी भवति । वाक्यानां प्रयोगद्वारा भावप्रकाशं कुर्मः । वाक्यं पदैः युक्तं भवति । पदम् इत्येतत् वर्णैः युक्तं भवति । वर्नः अक्षरम् इत्यपि कथ्यते ।
संस्कृतभाषायाः सुप्रसिद्धः वैयाकरणः नाम पाणिनिः । संस्कृतवर्णमालायाः कारणीभूतः साक्षात् परमेश्वरः इति भारतीयपरम्परायाः अभिमतम् । परमेश्वरः १४ वारं डक्काम् अवादयत् । तदा १४ सूत्राणि श्रुतानि । तानि एव माहेश्वरसूत्राणि । संस्कृतवर्णमाला एतेषु चतुर्दशसु सूत्रेषु निहिता वर्तते ।
तानि सूत्राणि - एतेषां सूत्राणाम् अन्तिमः वर्णः इत् इति संज्ञया निर्दिश्यते । वर्णानां गणनावसरे इत्-वर्णाः न परिगणनीयाः इति नियमः विद्यते ।
वर्णविभागः
वर्णाः द्विविधम् । स्वराः व्यञ्जनानि च इति ।
राष्ट्रियपुस्तकमण्डली
राष्ट्रियपुस्तकमण्डली (National Book Trust) काचित् पुस्तकप्रकाशनसंस्था भवति । देशस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं देशनिर्माणकार्यं प्रचलति स्म । देशस्य प्रत्येकक्षेत्रे निर्माणकार्यं भवेत् इति नायकानाम् आशयः । अन्यविषयेषु शीघ्रं कार्यं भवति स्म । पुस्तकप्रकाशनं तु शैशवास्थायाम्  एव आसीत् । समाजस्य सामान्यस्तरीयजनानां कृते पुस्तकानि केवलपुस्तकमेलायाम् एव दृग्गोचरीभूतानि । तत्र तानि दृष्ट्वा सन्तोषमनुभवन्ति स्म । तस्मिन् समये श्री पण्डितजवाहरलालनेहरुः यश्च भारतस्य तदानीन्तनप्रधानमन्त्री आसीत्, सः चिन्तितवान् यत् भारतस्य विविधसांस्कृतिकपारम्परिकज्ञानस्य अवगमनाय अधुनिकवैज्ञानिक-तान्त्रिकौद्योगिकविषयकक्षेत्रे यथा कार्यं प्रचलत् अस्ति तथैव अत्रापि कार्यं साधनीयम् इति । सः स्वयं लेखकः, पुस्तकप्रेमी च असीत् । स चिन्तितवान् अधिकारिणां मुष्टिं विना पुस्तकप्रकाशनं भवेत् इति तदनुगुणं, साहित्य-अकाडेमी, ललितकला अकाडेमी, राष्ट्रियपुस्तकमण्डली च स्थापिताः । अस्याः उद्घाटनं भारतस्य तदानीन्तनराष्ट्रपतिना कृतम्। तस्मिन् समये भाषमाणः नेहरुः पुस्तकानां प्रामुख्यम्, अस्याः मण्डल्याः कार्यशैलीविषये च अवदत् । तस्मिन् कार्यक्रमे डा.मौलाना अब्दुल् कलाम् आझाद् तथा श्रीजान्मथाय् उपस्थितौ आस्ताम् । एषा स्वायत्तमण्डली,शिक्षणमन्त्रालयस्य अधीने कार्यं करोति। अस्य मुख्यालयः नवदेहल्याम् अस्ति । सम्पूर्णधनं भारतसर्वकारेण दीयते । अस्याः विश्वस्तमण्डली तथा कार्यकारिणी समितिः च अस्ति ।
संस्कृतवर्णमाला
स्वराः
येषां स्वराणाम् उच्चारणाय द्विमात्रकालः भवति ते दीर्घाः स्वराः । उदा - आ, ई
राष्ट्रियपुस्तकमण्डली
प्रमुखाः उद्देशाः
अस्याः ध्येयवाक्यम् “ एकः सूते सकलम् “
संस्कृतवर्णमाला
स्वराः
येषां स्वराणाम् उच्चारणाय द्विमात्रकालाद् अपेक्षया अधिकः कालः भवति ते प्लुताः स्वराः । उदा - आऽ, ईऽ
संयुक्ताक्षरं / सन्ध्यक्षरं नाम स्वरद्वयेन अक्षरद्वयेन सम्पन्नः स्वरः अक्षरम् वा । उदा - ए = अ + इ अथवा अ + ई /आ + इ / आ + ई ऐ = अ + ए / आ + ए, ओ=अ + उ / अ + ऊ / आ + उ / आ + ऊ, औ = अ + ओ / आ + औ
राष्ट्रियपुस्तकमण्डली
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
संस्कृतवर्णमाला
व्यञ्जनानि
उपरि दर्शितेषु माहेश्वरसूत्रेषु पञ्चमसूत्रतः अन्तिमसूत्रपर्यन्तं व्यञ्जनानि उक्तानि । व्यञ्जनानि ३३ । तानि वर्गीयव्यञ्जनानि अवर्गीयव्यञ्जनानि इति द्विधा । क्-तः म्-पर्यन्तं वर्गीयव्यञ्जनानि । अन्यानि अवर्गीव्यञ्जनानि ।
वर्गीयव्यञ्जनानि
वर्गीयव्यञ्जनेषु प्रतिवर्गस्य आदिमवर्णद्वयं खर्वर्णाः / कर्कशव्यञ्जनानि ।
अन्तिमवर्णद्वयं हश्वर्णाः / मृदु व्यञ्जनानि ।
अवर्गीयव्यञ्जनानि
अवर्गीयव्यञ्जनेषु श् ष् स् - एते कर्कशव्यञ्जनानि । अवशिष्टानि मृदुव्यञ्जनानि ।
प्रतिवर्गस्य प्रथमं तृतीयं पञ्चमं च व्यञ्जनं य् र् ल् व् च अल्पप्राणाः । अवशिष्टाः महाप्राणाः ।
अनुस्वारः, विसर्गः च
(अं) अम् इत्येषः अनुस्वारः । अस्य चिह्नमस्ति उपरिलिख्यमानः बिन्दुः । अः इत्येषः विसर्गः । अस्य चिह्नमस्ति वर्णस्य पुरतः लिख्यमानं बिन्दुद्वयम् । क् ख् - वर्णयोः पृष्ठतः विद्यमानः विसर्गः जिह्वामूलीयः इति कथ्यते । प् फ् - वर्णयोः पृष्ठतः विद्यमानः विसर्गः उपध्मानीयः इति कथ्यते ।
इस्लामाबाद्
इस्लामाबाद् (اسلام آباد) पाकिस्थानस्य राजधानीनगरम् अस्ति, इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशस्य भागत्वेन पाकिस्थानसर्वकारेण प्रशासितम् च । इदं पाकिस्थानस्य नवमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति, तथापि प्रायः ४१ लक्षं (4.1 मिलियन्) जनानां जनसङ्ख्यायाः सह बृहत्तरं इस्लामाबाद्-रावलपिण्डी महानगरीयक्षेत्रं देशस्य तृतीयः बृहत्तमः अस्ति । १९६० तमे दशके योजनाकृतनगरत्वेन निर्मितम्, पाकिस्तानस्य राजधानीरूपेण रावलपिण्डी इत्यस्य स्थाने तया कृतम् ।
राजमाषशाकम्
thumb|right|200px|राजमाषशाकम् thumb|200px|left|राजमाषशाकस्य पुष्पम् thumb|200px|right|राजमाषशाकस्य बीजानि thumb|left|150px|गाढवर्णस्य राजमाषशाकम् thumb|200px|right|राजमाषेण निर्मितं व्यञ्जनम्
एतत् राजमाषशाकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् राजमाषशाकम् आङ्ग्लभाषायां Yardlong bean इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Vigna unguiculata subsp. sesquipedalis इति । एतत् राजमाषशाकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शशाङ्कासनम्
शशाङ्कासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
लाभः
वर्गः:योगासनानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कन्दशाकम्
thumb|right|200px|हरितवर्णस्य कन्दशाकम् thumb|left|200px|रक्तवर्णस्य कन्दशाकम् thumb|200px|left|कन्दशाकपर्णम् thumb|right|150px|कन्दशाकसस्यम्
एतत् कन्दशाकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् कन्दशाकम् आङ्ग्लभाषायां Kohlrabi इति उच्यते । एतत् कन्दशाकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लालबाग-उद्यानस्य पेनिन्सुलार् नैस् शिला
नैस् शिला: दक्षिणभारतस्य बहुभागान् आक्रान्तवत्यः सन्ति । एताः भूमे: विकासस्य आरम्भिकस्तरे रूपिता: शिला: । एतस्मिन् प्रदेशे ग्रानैट्, सिष्ट् शिलावलयः उपरितनभागे, नैस् शिलावलयः अधोभागे  च अस्ति । एतेन क्रमेण दक्षिणस्य प्रस्तभूमिः रूपिता अस्ति ।  एता: नैस् शिला: भारतस्य पर्यायद्वीपस्य अवशिष्टानां शिलानां मूलाधाररूपेण सन्ति ।
राबर्ट् ब्रूस्फुट् नामकः भूविज्ञानी नैस् शिलाया: विषये प्रथमवारम् इतिवृत्तं लिखितवान् । स:   ताः शिलाः “मूलभूत नैस्” इति आहूतवान् ।  १९१६ तमे वर्षे स्मित् नामकः भूविज्ञानी ता: शिला: “पेनिन्सुलार् नैस्” इति आहूतवान् ।  एतासां विषये रामराव्, पिच्चुमुत्तु, राधाकृष्ण: इत्यादय: भारतीया: भूविज्ञानिन: व्यापकतया अध्ययनं कृतवन्त: सन्ति ।
अस्माकं देशे अनेका: प्रसिद्धा: वाटिका: सन्ति । उदाहरणार्थं देहल्या: राष्ट्रपते: भवनस्य पुरतः विद्यामानं ‘मोगल् गार्डन्स्’ ।  तथैव कर्णाटकस्य बेङ्गलूरुनगरस्थं ‘लालबाग्’ देशे प्रख्यातासु सुन्दरीषु वाटिकासु अन्यतमा ।  एतां  ‘केम्पुतोट’ इत्यपि आह्वयन्ति ।  ‘हे यात्रिक ! नमस्कुर्वन् अन्त: आगच्छतु ! एषा ‘पुष्पकाशी’ इति कुवेम्पु वाटिकाया: प्रशंसां कृतवान् अस्ति ।
एषा वाटिका प्रवासिनां यथा आह्लादं जनयति तथैव सस्यविज्ञानिनां प्रयोगालय: अपि अस्ति । भूविज्ञानिनाम् अध्ययनस्य क्षेत्रमस्ति ।  यत: कर्णाटकस्य भूविज्ञानस्य प्राथमिकं ज्ञानं प्राप्तुम् एतासां शिलानाम् अध्ययनम् आवश्यकम् अस्ति ।
बेङ्गळूरूनगरस्य निर्मापक: मागडि केम्पेगौड: नगरस्य अभिवृद्धिं सूचयितुं चतुर्षु स्थानेषु शिखराणां निर्माणं कृतवान् । तेषु एकं शिखरं लालबाग् वाटिकाया: कस्यचित् शिलाशैलस्य उपरि अस्ति ।  सा शिला बयोटैट् अभ्रक, हार्न्ब्लेण्ड् खनिजै: निर्मिता ग्रानैट् नैस् शिला अस्ति ।
कर्णाटकवन्यसंस्थाया: सहयोगेन भारतीय भूविज्ञानसर्वेक्षणसंस्था लालबागस्य पेनिन्सुलार् नैसं शिलाः राष्ट्रियभूवैज्ञानिकस्मारकम् इति घोषयित्वा तस्य संरक्षणार्थं क्रमं स्वीकृतवती अस्ति ।
अत्रत्यशिखरं केम्पेगौडस्य शासनस्य साक्षिभूतम् अस्ति चेत् एता: शिला: भूमे: विकासस्य इतिहासस्य आरम्भिकघटनानां साक्षिरूपेण सन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:बेङ्गळूरु वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कार् निकोबार्
भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः । बङ्गालोपसागरे विद्यमाने अस्मिन् द्वीपसमूहे त्रीणि मण्डलानि सन्ति । तेषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति निकोबारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कार् निकोबार् नगरम् ।
वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संवत्सरः
संवत्सरः इति ऋग्वेदादिप्राचीनग्रन्थादिषु वैदिकसाहित्येषु वर्षस्य पर्यायवाचकम् पदम् अस्ति । मध्ययुगसाहित्ये संवत्सरः "गुरुवर्षम्" इति निर्दिशति, अर्थात् बृहस्पतिग्रहस्य सापेक्षिकस्थित्याधारितं वर्षं, सौरवर्षं तु वर्षम् इति कथ्यते पृथिव्याः सूर्यस्य च सापेक्षिकस्थानं आधारीकृत्य सौरवर्षेण सह गुरुवर्षं समं न भवति ।
भारतीयपञ्चाङ्गेषु बृहस्पतिः हिन्दुराशिनाम् एकस्मात् राशितः परं चिह्नं प्रति स्वस्य मध्यमगतिसापेक्षया पारं गन्तुं समयं गृह्णाति इति संवत्सरः इति परिभाषितः प्राचीनग्रन्थे सूर्यसिद्धान्ते संवत्सरस्य गणना प्रायः ३६१ दिवसा भवति, सौरवर्षात् किञ्चित् न्यूनम् । अतः राशिचक्रस्य सर्वेषु द्वादशराशिषु बृहस्पतिस्य एकः सम्पूर्णः कक्षा प्रायः द्वादशसौरवर्षस्य बराबरः भविष्यति । बृहस्पतिस्य एतादृशाः पञ्च कक्षाः (अर्थात् १२ गुणाः ५ = ६० संवत्सराः) संवत्सरचक्रः इति निर्दिश्यन्ते । अस्य चक्रस्य अन्तः प्रत्येकं संवत्सरं नाम दत्तम् अस्ति। एकदा सर्वे ६० संवत्सराः समाप्ताः भवन्ति तदा पुनः चक्रं आरभ्यते ।
६० संवत्सरस्य एतत् चक्रं बृहस्पतिशनियोः सापेक्षिकस्थानाधारितम् अस्ति । बृहस्पति-शनियोः कक्षाकालः क्रमशः प्रायः १२, ३० च सौरवर्षाणि भवन्ति । एतयोः कक्षाकालयोः न्यूनतमः सामान्यगुणकः ~६० सौरवर्षः भवति । प्रत्येकं षष्टिवर्षेषु उभौ ग्रहौ यत्र षष्टिवर्षपूर्वं आरब्धौ तत्र प्रायः समानेषु नाक्षिकनिर्देशाङ्केषु स्थितौ भविष्यतः, अतः षष्टिवर्षचक्रं निर्मास्यति
विलुप्ताः संवत्सराः
प्राचीनग्रन्थे सूर्यसिद्धान्ते जोवियन्वर्षस्य गणना पृथिवीआधारितसौरवर्षात् प्रायः ३६१.०२६७२१ दिवसाः अथवा प्रायः ४.२३२ दिवसाः लघुः भवति । अस्मिन् भेदे आवश्यकं यत् प्रत्येकं ८५ सौरवर्षेषु (~ ८६ जोवियन् वर्षेषु) प्रायः एकवारं, नामाङ्कितानां संवत्सरानाम् एकः अपास्य (छायावर्षरूपेण लङ्घितः) भवति, पञ्चाङ्गद्वयस्य समन्वयनार्थम्
दक्षिणभारते एषा लोपव्यवस्था अप्रयोगे पतिता अस्ति । "सक ८२८ (ई. ९०५-६) इत्यस्मात् पूर्वं दक्षिणभारते बृहस्पतिचक्रस्य प्रयोगः आसीत् इति दर्शयितुं प्रमाणानि सन्ति; परन्तु तस्मात् वर्षात् आर्यसिद्धान्तानुसारं, अथवा साका ८३१ (ई. ९०८-९) तदनुसारम् the Sürya-Siddhanta, the expunction of the samvatsara was allevereglected, with the result that दक्षिणे ६० वर्षीयं चक्रं तस्मात् वर्षात् लुनि-सौरम् अभवत्
संवत्सराणां सूची
षष्टिः संवत्सराः - ३ विंशत्यात्मकेषु समूहेषु विभक्ताः सन्ति । प्रभवात् व्ययपर्यन्तं प्रथमाः २० ब्रह्मणे अर्पिताः सन्ति | सर्वजिततः पराभवपर्यन्तं विष्णवे, अन्तिमाः २०‍ च शिवाय |
सन्दर्भाः
वर्गः:कालगणना
कारवेल्लम्
thumb|कारवेल्लम् कारवेल्लम् (Bitter guard) कश्चन शाकविशेषः । कारवेल्लं भारते शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । अनेन कारवेल्लेन गुलिका अपि निर्मीयते । एतत् कारवेल्लं तिक्तरुचियुक्तम् । कारवेल्लं कर्तयित्वा लवणजले संस्थाप्य किञ्चित्समयानन्तरं सम्यक् अग्नौ पचनीयम् तदनन्तरं जलं संशोध्य केवलं खण्डानां स्वीकारे कृते तस्य तिक्तता न्यूना भवति । कारवेल्लस्य त्वचः निवारणेनापि तिक्तता न्यूना भवति । इदं सामान्यतः भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते ।
जीर्णकारकम्
कारवेन्लस्य रसस्य पानेन जीर्णशक्तिः वर्धते । बुभुक्षा अपि भवति । एतत् अजीर्णदोषम्, उदरे विद्यमानान् क्रिमीन् अपि निवारयति । यकृतः रोगाः अपि अस्य सेवनेन अपगच्छन्ति ।
चर्मरोगनिवारकम्
कारवेल्लपर्णस्य रसलेपनेन चर्मणः रोगाः, ज्वलनम्, पिटकः, कुष्टरोगः च निवारितः भवति । पादयोः अस्य लेपनं ज्वलननिवारकम् । लघुव्रणस्य रक्तप्रवाहनिवारणे कारवेल्लरसलेपनं परिणामकारि ।
मधुमेहस्य रामबाणः
मधुमेहनियन्त्रणाय कारवेल्लं बहु परिणामकारि । इदं रक्ते विद्यमानं शर्करांशं न्यूनीकरोति । यकृतः आमाशयस्य च कार्यसामर्थ्यं वर्धयति । अगन्याशयम् उत्तेज्य इन्सूलिन् स्रावं वर्धयति ।
इतरे उपयोगाः
कारवेल्लसेवनं नेत्रस्यापि हितकरम् । सर्पदंशने सति अस्य रसस्य सेवनेन वमनं भवति । विषप्रभावः न्यूनः भवति रक्तार्शोरोमः (ब्रीडिङ्ग पैल्स्) प्रतिदिनं खण्डशर्करायुक्तस्य कारवेल्लस्य सेवनेन निवारितः भवति । रसः १०-२० मि. ली. प्रमाणेन सेवितुं शक्यते कारवेल्लरसेन सह मरीचं पिष्ट्वा नेत्रे कज्जलवत् लेपनेन दिवान्धता (day blindness) दूरीकृतं भवति । खण्डशर्करायुक्तस्य कारवेल्लरसस्य पानेन मुखस्य पिटाकाः शान्ताः भवति । कारवेल्लरसे गर्भनिरोधकशक्तिरस्ति इति केषाञ्चित् विश्वासः तदर्थं मासिकदिनोत्तरं दिनत्रयं यावत् पञ्चचमसपरिमितः कारवेल्लरसः पातव्यः इति वदन्ति ।
जागरुकता
कारवेल्लरसस्य सेवनम् अधिकं भवति चेत् कदाचित् वमनम्, शौचसमस्या च भवेत् । तदा घृतमिश्रितस्य ओदनस्य सेवनेन शमनं भवति
रासायनिकांशाः
• ममोर्डिसिन् नामकं विशिष्टं रासायनिकघटकं कारवेल्ले अस्ति इति संशोधकाः वदन्ति । • कारवेल्लस्य मूले तिक्तं ग्लुकोसैड्, सुगन्धिततैलम् , सेफोनिन्सहशपदार्थः म्यूसिलेज् च भवति • बीजे क्रिमिनाशाकांशः, रक्तवर्णस्य तैलांशः च भवति । • १ चैना मलयः आफ्रिका इत्यादिषु देशेषु अपि कारवेल्लं वर्धते ।
वर्धनस्य कालः क्रमश्च
सामान्यतः वर्षाकाले, ग्रीष्मकाले च इदम् अधिकं वर्धते । बीजवापात् पूर्वं जले किञ्चित् कालं शीघ्रं अङ्कुरितं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मायाबुन्दर
भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः । बङ्गालोपसागरे विद्यमाने अस्मिन् द्वीपसमूहे त्रीणि मण्डलानि सन्ति । तेषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मायाबुन्दर् नगरम् ।
वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भ्रूः
thumb|right|200px|भ्रूः
पर्यावरण-संरक्षणम्
सम्प्रति पर्यावरणं पूर्णम् असन्तुलितं जातमस्ति । अस्य संरक्षणम् आवश्यकमस्ति । परं किम् एकवारं यदि पर्यावरणं सुरक्षितं भविष्यति तर्हि सर्वाषां पर्यावरण-समस्यानां समाधानं भविष्यति इति चेन्न । भवन्तः पर्यावरणसमस्येति प्रकरणे पठितवन्तः यत् सर्वप्रमुखा समस्या अस्ति सामाजिकी,नैतिकी, प्राकृतिकी, जनसंख्या च । समस्याः एताः तदैव समधिगताः भविष्यन्ति यदा निरन्तर-प्रयासः भविष्यति । अतः आवश्यकं भवति यत् पर्यावरणस्य शिक्षा सर्वेभ्यः सामाजिकेभ्यः बाल- युवा-वृध्देभ्यश्च दातव्या । अस्याः शिक्षायाः प्रसारः विविधेषु अभिकरणेषु एव आधारितः अस्ति । अतः अत्र तेषामभिकारणानां विषये चिन्तितं वर्तते ।
बालेभ्यः
गृहस्य भूमिका – बालकानां प्रारम्भिकी शिक्षा गृहेषु एव भवति । अपि च पितरौ एव तान् पाठयतः । अर्थात् एवमपि कथयितुं शक्यते यत् गृहे निवस्यमानाः सर्वे ज्येष्ठाः बालकानामध्यापकाः भवन्ति । ज्येष्ठानां व्यवहारः एव तेभ्यः पाठ्यक्रमः भवति । आदर्शव्यवहार-संहितायाः निर्माणं गृहे एव भवति । उदाहरणं तु गृहेषु द्र्ष्टुं शक्यते यत् सभ्य-शिक्षितपरिवाराणां बालकाः सदाचरणं कुर्वन्ति तथा निम्नपरिवाराणां बालकाः एतन्न कुर्वन्ति । गृहे यदि ज्येष्ठाः पर्यावरणं न प्रदूषयन्ति तर्हि तेषां कनिष्ठाः अपि तथा न कुर्वन्ति । अर्थात् यदि गृहे ज्येष्ठाः पर्यावरणप्रदूषणनियन्त्रणाय एव सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्ति, यथा –संसाधनानां समुचितः उपयोगः, जल –भू-वायु-ध्वनीनां वा प्रदूषणनियन्त्रणं तर्हि बालकः तथा एव करिष्यन्ति । अतः पर्यावरण- संरक्षणं तदैव सुनिश्चितं भविष्यति यदा गृहे स्थिताः जनाः पर्यावरण- संरक्षणे तत्पराः भविष्यन्ति, प्रारम्भतः एव वालकेभ्यः पर्यावरणस्य, प्रदूषणस्य, नियन्त्रणस्य ज्ञानं प्रदास्यन्ति । अतः गृहं भवति मुख्यमभिकरणं येनपर्यावरणं संरक्षितं भविष्यति ।
विद्यालयेभ्यः
सामाजिकसंस्थानां भूमिका – सर्वेषु स्तरेषु जनाः गृहात् विद्यालयात् वा परं स्वकीयं समयं समाजे पारस्परिकसम्बन्धनिर्माणाय ददति, भवतु ते छात्राः ग्रामिणश्च । यथा ते क्रीडाक्षेत्रं, मनोरञ्जनस्थलं, सभास्थलं, मन्दिरं, धर्मस्थलम् आपणमित्यादीनि स्थलानि तु गच्छन्ति एव । तत्र गत्वा विभिन्नेषु सामाजिककार्यक्रमेषु भागमपि गृह्णन्ति । तत्र काश्चनः पर्यावरणसम्बन्धिताः परिस्थितयः अपि आगच्छन्ति एव । ताषां परिस्थितिनां समाधानं ते स्व-विवेकेन वयस्कानां सहयोगेन च कुर्वन्ति । फलतः अनया प्रक्रियया ते पर्यावरणस्य, पर्यावरण समस्यानां, ताषां समाधानानां च ज्ञानमर्जयन्ति । अपि च प्राप्त पर्यावरणविषयकज्ञानस्य कथमुपयोगः भवति इति प्रायोगिकं ज्ञानं ते प्राप्नुवन्ति । यथा- जलानां समुचितोमुपयोगः, ग्राम्यस्वच्छता इत्यादयः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरविज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
फारसीभाषा
फारसी (, फ़ार्सी) हिन्द्-यूरोपीयभाषाणां हिन्द्-ईरानीय उपविभागस्य ईरानीय शाखायाः अन्तर्गतं पाश्चात्त्य ईरानीयभाषा अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
पटोलः
thumb|150px|right|पटोलः thumb|left|150px|पटोलपुष्पम् thumb|left|150px|पक्वः पटोलः thumb|right|200px|शाकशकटे दृश्यमानाः पटोलाः
एषः पटोलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषः पटोलः आङ्ग्लभाषायां snake gourd अथवा Trichosanthes cucumerina इति उच्यते । एषः पटोलः भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्मृतयः
स्मृतिः नाम पूर्वतनज्ञानस्य स्मरणम् इत्येषः सामान्यः अर्थः । महर्षयः वेदान् गभीरतया अधीत्य हृद्गतान् उपदेशान् लिखितरूपेण अयच्छन् । एवं स्मरणात् प्राप्ताः स्मृतयः । एताः वेदानां सङ्ग्रहरूपाः सन्ति । एतासु धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाणां चतुर्णामपि पुरुषार्थाणां विवेचनं कृतं वर्तते । अत्र वर्णाः, अर्थव्यवस्थाः, वर्णाश्रमधर्माः, विशेषावसरेषु करणीयानि कर्माणि, प्रायश्चित्तम्, प्रशासनप्रणालिः, दण्डव्यवस्था, मोक्षसाधनम् इत्यादिषु सर्वेषु विषयेषु विवरणम् उपलभ्यते ।
श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ।
धर्मशास्त्राणाम् अपरं रूपमेव स्मृतिः इति उच्यते । किन्तु धर्मशास्त्राणां स्मृतीनां च भेदः विद्यते । धर्मशास्त्राणि विस्तृतानि भवन्ति किन्तु स्मृतयः संक्षिप्तरूपयुक्ताः भवन्ति ।
काश्चन स्मृतयः गद्यरूपेण भवन्ति । काश्चन पद्यरूपेण काश्चन चम्पूशैल्या वर्तन्ते ।
स्मृतिग्रन्थानां महत्त्वम्
कालक्रमेण यदा वेदार्थावबोधनं सर्वसाधारणेभ्यः अतिदुरूहम् अभवत्तदा परमकारुणिकाः ऋषयः प्रचलितसरलसंस्कृतभाषायां लोकोपकाराय स्मृतिपुराणादिग्रन्थानां रचनां कृतवन्तः। दर्शनश्चापि सर्ववेदोपासनारूपमेव, वेदप्रामाण्यानभ्युपगन्तारो निराकर्तुमेतेषां ग्रन्थानां रचनाऽस्ति। वेदप्रथितसिद्धान्त एव स्मृत्यादिग्रन्थेषु प्रतिपादितोऽस्ति। अतो वेदं प्रति श्रद्धावतः पुरुषस्य स्मृत्यादिग्रन्थान् प्रति श्रद्धाहीनता चाशोभनीया भवति। भाषागतभेदं प्रतिपादनजन्यशैलीगतविभेदञ्च विहाय न केनाऽपि प्रकारेण विभेदः दृश्यते अस्माकं धर्मग्रन्थेषु। प्रतिपादनशैलीगतभेद एव भावगतस्यैकत्वस्य विभेदकः प्रतीतोभवति। किञ्च यथार्थतः वेदपुराणयोर्मध्ये केनाऽपि प्रकारेण सैद्धान्तिकः विरोधः परिलक्षितो न भवति। यदि वेदेषु रूपकस्य प्रचुरप्रयोगः परिलक्षितो भवति, तर्ह्यतिशयोक्तेः बहुलविधानं पुराणेषु परिलक्ष्यते।
ऋग्वेदस्याऽनेकमण्डलेषु इन्द्रस्तुतौ वृत्रेण सह तस्य युद्धस्योल्लेखो लभते। कोऽयं वृत्रः? येन सह तस्य युद्धोऽभवत्। यास्क महोदयस्तु निजनिरुक्ते वृत्रविषये कतिपयानां प्राचीनानां मतस्योल्लेखं कृतवान्। यथा -
‘तत्को वृत्रः ? मेघ इति नैरुक्ताः ॥ त्वाष्ट्रो सुर इति ऐतिहासिकाः अपरञ्च ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणः वर्षकर्म जायते। तत्र उपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति। अहिवत् तु खलु मन्त्रवर्णाः ब्राह्मणवादाश्च। विवृद्ध्या शरीरस्य स्रोतांसि निवारयाञ्चकार। तस्मिन् हते प्रसस्यन्दिरे आापः। तदभिवादिनी एषा ऋग्भवति।
अत्र नैरुक्तानां मतमेव मान्यो भवति। अनया व्याख्यया ऋग्वेदस्थस्य इन्द्रवृत्रयुद्धस्य भौतिकाधारस्वरूपं सुलभेन बोधगम्यो भवति। आकाशं परितः परिवेष्टको मेघ एव वृत्रोऽस्ति। तं वृत्रं स्ववज्रेण हत्वा सांसारिकजीवधारिणः वृष्ट्या तृप्तकर्त्ता सप्तरश्मिः वृषभः इन्द्र एव वृष्टेः देवता अस्ति। प्रतिवर्षाऋतौ गगनमण्डले भाविनः सङ्ग्राम एव इन्द्र-वृत्र-युद्धस्य परिदृश्यमानो भौतिकदृश्यो भवति। रूपकेणास्यैव वर्णनम् ऋग्वेदे वर्त्तते। पुराणेष्विन्द्रः देवानामधिपतिरस्ति, वृत्रस्तु दानवानामसुराणां वा राजा वर्तते। द्वावपि प्रबलप्रतापिनौ स्तः। उभावपि स्वस्ववाहने समारुह्य रणाङ्गणे समागच्छतः। उभयोर्मध्ये रोमाञ्चकः सङ्ग्रामो भवति, युद्धान्ते वृत्रोपरि इन्द्रस्य विजयो भवति। अस्य सङ्ग्रामस्य विस्तृतवर्णनं पुराणेषु द्रष्टुं शक्यते। विशेषतः श्रीमद्रागवतपुराणस्य षष्ठस्कन्धस्य एकादश-द्वादशाध्याययोः वर्णनमिदम् अतीवातिशयोक्तिपूर्णमस्ति। किञ्च सत्यपि अतिशयोक्तिपूर्णभाषायां वर्णनेऽस्मिन् वेदात् सिद्धान्तभेदो न दृश्यते। एकैव घटना विभिन्नग्रन्थेषु भाषाभेदेन एवं शैलीगतभेदेन सह प्रतिपादिताऽस्ति। पौराणिकग्रन्थास्तु वेदार्थं वैदिकसिद्धान्तं च सरलशैल्या बोधगम्यभाषायां विशदीकुर्वन्ति। वेदार्थम् अवबोद्धुं पुराणादिस्मृतिग्रन्थानां प्रकृष्टतरं महत्त्वमस्ति। अनेनैव कारणेन प्राचीनग्रन्थकर्तारः वेदार्थावबोधने एतेषां पुराणादिग्रन्थानाम् अध्ययनस्यावश्यकतां वदन्ति -
'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्।
बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रहरेदिति ॥'
इतिहासपुराणस्मृत्यादिग्रन्थज्ञानहीनाज्जनाद् बिभेति वेदः सर्वदा। अनेन हेतुना इतिहासपुराणादिग्रन्थानामभिज्ञता वेदार्थानुशीलनाय परमावश्यकी अस्ति। अस्य कथनस्य सम्पुष्ट्यर्थं कानिचन उदाहरणानि उपलब्धानि सन्ति। शुक्लयजुर्वेद स्य ईशावास्योपनिषदि कर्मसिद्धान्त स्य प्रतिपादयिता रहस्यमयोऽयं मन्त्रः --
'कुर्वन्नेवेह कर्माण जिजीविषेच्छतं समाः।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥'
अस्य मन्त्रस्य भावार्थोऽयमस्ति - अस्मिन् संसारे कर्म कुर्वन् शतायुर्भवितुमिच्छथ, एवं कुर्वन्नेव ते सिद्धिर्भविष्यति नान्यथेति। कर्म मानवेषु लिप्तं न भवति। अस्य मन्त्रस्य व्याख्या गीता याः श्लोकेऽस्मिन् द्रष्टव्या -
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥
कामनायाः परित्यागविषये बृहदारण्यक स्य ( ४॥४॥७ ) तथा कठोपनिषदश्च (४/१४) मन्त्रः दर्शनीयोऽस्ति -  'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते।।'
मनुष्याणां हृदि समुपस्थिताः सर्वे कामाः यदा प्रमुच्यन्ते, तदा मर्त्यः अमर्त्यो भवति, ब्रह्मस्वरूपो भवति च। मन्त्रस्यास्य व्याख्या गीतायाः श्लोकेऽस्मिन् द्रष्टव्येति -
‘विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥
उपनिषद्ग्रन्थानां गीता तु सार एवाऽस्ति। अतः गीतायामुपनिषदां व्याख्या नातिचित्रम्भवेत्, किञ्चान्यत्रैवं वर्णनं दुर्लभं भवेदिति। अतः एतेषु स्मृतिपुराणादिग्रन्थेषु वेदमन्त्राणां विकसितार्थः प्राप्यते। परम्परागतार्थस्य सर्वथोपलब्धिः एतेष्वेव ग्रन्थेषु भवितुं शक्यते नान्यत्र। अतः वेदार्थज्ञानाय एतेषां स्मृत्यादिग्रन्थानाम् अध्ययनम् अतीवावश्यकमिति।
विविधाः स्मृतयः
शताधिकाः स्मृतयः उपलभ्यन्ते । तासु प्रमुखाः - मनु-याज्ञवल्क्य-अत्रि-विष्णु-हारीत-औशनस-आङ्गीरस-यम-आपस्तम्भ-संवर्त-कात्यायन-बृहस्पति-पराशर-व्यास-शङ्ख-लिखित-दक्ष-गौतम-शातातप-नारद-वशिष्ट-प्रजापति इत्यादयः । एतासु अपि मनुस्मृतियाज्ञवल्क्यस्मृती प्रसिद्धे स्तः । किन्तु कलियुगे पराशरस्मृतिः प्रामुख्यं भजते ।
सन्दर्भः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वीथी (रूपकम्)
दशरूपके वीथी नवमः प्रभेदः । नानारसानामत्र मालारूपतया अवस्थानात् वीथीवेति प्रभेदोऽयं वीथीत्युच्यते । अन्यस्तु वक्रोक्तिमागेर्ण गमनात् प्रभेदोऽयं वीथीवेति वीथीति सार्थकं नामेति मन्यते । अस्या लक्षणं तावदिदम् - अत्र एक एवाङ्को भवति । एक एव नायकः । स आकाशभाषितैः वचनप्रतिवचने करोति । तस्य वचनेषु आधिक्येन शृङ्गाररसस्य अभिव्यञ्जनं वर्तते, तदुक्तम् - अत एवात्र कैशिकीवृत्तेराधिक्यं दृश्यते । अन्येषां तु अल्पत्वेन अभिव्यञ्जनम् । अत्र मुखं निर्वहणं च सन्धिद्वयमात्रं भवति । अन्ये सन्धयो न भवन्ति । बीजबिन्दुपताकादयः सर्वा अपि अर्थप्रकृतयोऽत्र सम्भवन्ति ।
अङ्कानि
अस्याः त्रयोदश अङ्गानि सन्ति, यथा - १. उद्धात्यकम् २. अवलगितम् ३. प्रपञ्चः ४. त्रिगतम् ५. छलम् ६. वाक्केलिः ७. अधिबलम् ८. गण्डम् ९. अवस्यन्दितम् १०. नालिका ११. असत्प्रलापः १२. व्याहारः १३. मार्दवम् । क्रमेण एतेषां निरूपणं क्रियते -
१ उद्धात्यकम्
इदं तावत् वीथ्याः प्रथममङ्गम्, प्रस्तावनायाश्च प्रथमः प्रभेदः । तस्मादेतस्य निबन्धनं प्रस्तावनायामेव भवतीति विज्ञायते । अस्य लक्षणं तावदिदम् - सूत्रधारेण यानि पदानि प्रयुक्तानि तेषामर्थमविजानन् तेषामर्थान्तरं प्रकल्प्य तदनुसारेणैव नटो वाक्यं प्रयुञ्जानो यत्र प्रविशति तत्र उद्धात्यकमिति प्रभेद इत्यर्थः । उदाहरणं तावत् मुद्राराक्षसे दृश्यते, यथा - इत्यन्तरम् - [नेपथ्ये]
अत्र क्रूरग्रहः इति वाक्यं सूत्रधारेण प्रयुक्तम् । केतुसहितः क्रूरो ग्रहो राहुः पूर्णचन्द्रम् आक्रमितुम् इच्छति अर्थात् अचिरादेव चन्द्रस्य ग्रहणं भविष्यति इति तस्यार्थः । इमं चार्थं स नटीं बोधयितुम् इच्छति । तदर्थं तां प्रति प्रयुक्तमेतद्वाक्यम् । तस्मिन्नेव समये नेपथ्ये स्थितः चाणक्यो वाक्यमिदं शृणोति । श्रुत्वा च तद्वाक्यस्य ’सम्पूर्णराष्ट्रं चन्द्रगुप्तं क्रूरदुराग्रहवान् कश्चित् मलयकेतुना सहितः सन् आक्रमितुम् इच्छति’ इत्यर्थान्तरं कल्पयन् क्रुद्धः तदनुसारेणैव वाक्यं प्रयुङ्क्ते - आः! क एष इत्यादि । मयि रक्षके जीवति सति कोऽयं दुष्टः मच्छिष्यं चन्द्रगुप्तम् आक्रमितुम् इच्छतीति तदर्थः । एवमत्र सूत्रधारेण यत् वाक्यं प्रयुक्तं तस्य तदृष्ट्या कस्मिंश्चिदर्थे सत्यपि रङ्गं प्रविशन् पुरुषः तदजानन् प्रत्युत तद्वाक्यस्य स्वबुद्ध्यनुसारेण अन्यमेवार्थं जानन् तदनुगुण्येन वाक्यं प्रयुङ्क्ते । तदिदम् उद्धात्यकम् ।
२. अवलगितम्
इदं वीथ्या द्वितीयमङम् यच्च प्रस्तावनायाः पञ्चमः प्रभेदोऽपि । तस्मात् पूर्वस्येव अस्यापि प्रस्तावनायामेव सम्भव इति विज्ञायते । लक्षणं तावदिदम् -
३. प्रपञ्चः
इदं वीथ्याः तृतीयमङ्गम् । अस्य च लक्षणं तावदिददम् - मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः । यत्र हास्यजनकानि असत्यार्थप्रतिपादकानि वाक्यानि भवन्ति तादृशं द्वयोः सम्भाषणं प्रपञ्च इत्यर्थः । अस्य चोदाहरणं विक्रमोर्वशीये दृश्यते, यथा - अत्र वलभ्यामुपविष्ठौ चेटीविदूषकयोः सम्भाषणे असत्यार्थप्रतिपादकानि हास्यजनकानि च वाक्यानि स्पष्ठानि ।