cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मनमोहन सिंह
सार्वजनिकी प्रतिमा
एतत् सदैव सर्वश्रुतं यत् श्री मनमोहनसिंहः स्वच्छचारित्र्यवान् उच्चप्रतिभावान् च अस्ति इति । सः मितभाषी इति ज्ञातमेव । भारतस्य विपणीषु उपलभ्यमानेषु भारतस्य सर्वेषु कारयानेषु अतिसामान्यं मारुति ८०० कारयानं सः चालयति इति दृष्ट्वा The Independent इति पत्रिकया श्री मनमोहनसिंहः एवं वर्णितः " अयं जगतः पूज्यतमेषु अन्यतमः नेता अस्ति " तथैव असामान्यतया सभ्यः शालीनः पुरुषः " इति । ख्यातनामः खुशवन्तसिंहः अपि 'जवाहरलालनेहरुमहोदयात् अपि श्रेष्ठतरः’ इति निरुपयन् मनमोहनसिंहमहोदयः अद्यपर्यन्तं भारतस्य श्रेष्ठतमः उत्तमः प्रधानमन्त्री इति तस्य प्रशंसामकरोत् । "Absolute Khushwant " The low Down on Life, Death and Most things in -between' इति।स्वस्य पुस्तके श्री खुशवंतसिंहः एकां घटनां वदति 'लोकसभायाः निर्वाचने पराजितः श्री मनमोहनसिंहः ट्याक्सीयानानां कृते यू एस डालर् ४५०० (लक्षद्वयरुप्यकाणि) ऋणं यत् स्वीचकार तत् तत्क्षणमेव सः न्यवर्तयत् । श्री खुशवतसिंहः श्री सिंहमहोदयं शुचिचारित्र्यस्य उत्तमम् उदाहरणम् इति अभिधाय प्रतिपादितवान् यत् 'यदा जनाः शुचित्वविषये वदन्ति तदा अहं यः देशस्य उच्चतमं पदं भूषयन्नस्ति स एव शुचित्वस्य उत्तमम् उदाहरणम् इति कथयामि 'इति । तथापि जून २०११ मध्ये तस्य प्रशासनं प्रति भ्रष्टाचारस्य आरोपानन्तरं तस्य लोकप्रतिमा मलिनीभूता ।
वैयक्तिकजीवनम्
श्री सिंह १९५८ मध्ये गुरुशरणकौरं परिणीतवान् । तयोः तिस्रः अपि पुत्र्यः निजक्षेत्रे स्वस्वचर्यासु यशस्विन्यः सन्ति । श्रीमती उपिन्दरसिंह देहलीविश्वविद्यालये इतिहासस्य प्राध्यापिका अस्ति । सा षट् पुस्तकानि लिखितवती । एतेषु पुस्तकेषु " Ancient Delhi (1999)" " A history of Ancient and early Medieval India (2008)" अपि समाविष्टे । श्रीमती दमन् सिंह देहली स्थितस्य सेण्ट स्टीफेन् महाविद्यालयस्य, गुजरातमध्ये आणन्द इत्यत्र स्थितस्य ग्रामीणव्यवस्थापनसंस्थायाः च स्नातका अस्ति । 'The last Frontier people and Forests in Mizoram' तथा 'Nine by Nine' इति कादम्बर्याः लेखिका अस्ति सा । श्रीमती अमृता सिंह 'ACLU इत्यत्र अधिवक्त्री अस्ति । सिंहमहोदयस्य बहवः हृदयशस्त्रक्रियाः संजाताः ।तासु जानेवरी २००९ मध्ये जाता चिकित्सा नूतनतमा अस्ति। श्री मनमोहनसिंहः तस्य पत्नी च उभावपि कोहलीजातीयौ। तथापि न कोऽपि तस्य नाम्नः प्रयोगं कुरुते ।
सन्दर्भलेखः
वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१९३२ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं...
पदच्छेदः
यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तत् योगैः अपि गम्यते एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ४ ॥
अन्वयः
यत् स्थानं साङ्ख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि गम्यते । यः साङ्ख्यं च योगं च एकं पश्यति सः पश्यति ।
अर्थः
ज्ञानिभिः सन्न्यासिभिः यत् स्थानं प्राप्यते तदेव स्थानं कर्मयोगिभिः अपि प्राप्यते । यः ज्ञानयोगं कर्मयोगं च समानप्रयोजनं पश्यति सः एव सम्यक् पश्यति, नान्यः ।
शाङ्करभाष्यम्
एकस्यापि सम्यगनुष्ठानात्कथमुभयोः फलं विन्दत इत्युच्यते-यदिति। यत्साथ्यैर्ज्ञाननिष्ठैः फलमनभिसंधायानुतिष्ठन्ति ये ते योगिनस्तैरपि परमार्थज्ञानसंन्यासप्राप्तिद्वारेणगम्यत इत्यभिप्रायोऽत एकं सांख्यं योगं च यः पश्यति फलैकत्वात्स सम्यक्पश्यतीत्यर्थः ।।5।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उद्भटः
प्रसिद्धः अलङ्कारिकः उद्भटः (Udhbhata) काश्मीरदेशीयः । काश्मीरस्य राज्ञः जयापीडस्य आस्थाने एषः असीत् इति प्रवादः विद्यते । भामहस्य काव्यालङ्कारस्य उपरि व्याख्यानं लिखितवान् । अतः भामहस्य आनन्तरकालिकः इति स्पष्टं ज्ञायते । प्रायशह एषः ८ शतमाने आसीत् इति ऊहः क्रियते । एतस्य संभावना अधिका आसीत् इति राजतरङ्गिणी ग्रन्थे उल्लेखः विद्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१९२
१९२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
साबरकाठामण्डलम्
साबरकाठामण्डलम् (સાબરકાંઠા જિલ્લો, Sabarkantha district) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हिम्मतनगरम् इति नगरम् ।
१९२
बाह्य-सूत्राणि
१९२ १९२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
साबरकाठामण्डलम्
भौगोलिकम्
साबरकाठामण्डलस्य विस्तारः ७,३९० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजस्थानराज्यं, पश्चिमे मेहसाणामण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे खेडामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५००-१००० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- साबरमतीनदी, हाथमती, खारी, मेश्वो, वात्रक, मझाम, हरणाव ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रयोदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ बायड २ भिलोडा ३ धनसुरा ४ हिम्मतनगरम् ५ इडर ६ खेडब्रह्मा ७ मालपुरं ८ मेघरजः ९ मोडासा १० प्रान्तिज ११ तलोद १२ वडाली १३ विजयनगरम्
कृषिः वाणिज्यं च
गोधूमः, एरण्डं, कलायः, तमाखुः, 'बेर्', आम्रफलं, दाडिमफलं, आलुकं, वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्') ('पर्णशाकम्' इति अपि), वार्तिकी, 'कोलीफ्लवर्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु धान्यानाम् उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'बेर्', दाडिमफलस्य उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'सिरेमिक्स्', क्षीरोत्पादनं, 'प्ल्यास्टिक्', आहारसंस्करणं, रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
इडरगिरिः, 'क्लोक् टवर्', 'रूठी राणी नो महल्', शान्तिनाथमन्दिरं, श्रीमद् राजचन्द्रविहारश्च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । खेडब्रह्मा, विजयनगरं, पोशिना अपि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्मिन्नेव मण्डले स्थितं भगवतः कृष्णस्य शामलाजी-मन्दिरं गुजरातराज्यस्य प्रसिद्धयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । विजयनगरे प्राचीनानां हिन्दूमन्दिराणां, जैनमन्दिराणां च अवशेषाः दृश्यन्ते । अतः विजयनगरस्य प्राकृतिकम्, ऐतिहासिकं च सौन्दर्यं वर्तते । 'पोलो'-अरण्यप्रदेशः अपि वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । श्रीप्रतापसिंह-राजप्रासादः अपरं वीक्षणीयस्थलम् ।
लिटिल् राक्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एस् आर् बोम्मायी
एस्.आर्.बोम्मायीमहोदयस्य पूर्णं नाम सोमप्प रामप्प बोम्मायी इति । राजकीयतन्त्रस्य व्यत्यासात् रामकृष्णहेगडे महोदयस्य अधिकारत्यागस्य समनन्तरम् एस्.आर्.बोम्मायीमहोदयः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री अभवत् । राजतन्त्रस्य ध्रुवनक्षत्रमिव भासमानः एषः क्रि.श.१९२४तमे वर्षे जून् मासे ६दिनाङ्के धारवाडमण्डलस्य शिग्गांविउपमण्डलस्य करडगिग्रामे अजायत । कृषकः रामचन्द्रप्पः पिता माता शिवम्मा । बोम्मायी इति अस्य कुलस्य नाम । अस्य प्राथमिकी शिक्षा स्वस्य कमडोळ्ळिग्रामे अभवत् । हुब्बळ्ळीपत्तने पदविशिक्षां समाप्य आधुनिकन्यायविद्यायां पदवीं बेळगावीपत्तने अवाप्नोत् ।
बाल्यं शिक्षा च
पठने क्रीडने च समानासक्तियुतः सोमप्पः सांस्कृतिकप्रक्रियासु अपि भागं वहति स्म । तासु अनेकानि पारितोषिकानि अपि प्राप्तवान् । विद्यार्थिजीवने चर्चास्पर्धासु स्पर्धार्थी भूत्वा तेन राजकीयप्रवेशाय प्रेरणा प्राप्ता। एषः छात्रजीवने इदाफ् कलाडिगे नामकाभ्यां शिक्षकाभ्यां प्रभावितः । हुब्बळ्ळीपत्तनस्य एम्.बि.हुरुळिकुप्पिमहोदयस्य पुत्र्या गङ्गम्मया सह अस्य विवाहः सम्पन्नः । फलरूपेण द्वौ पुत्रौ द्वे पुत्र्यौ अजायन्त । ज्येष्ठः पुत्रः मल्ल्लिकार्जुनः अभियन्तृविद्यामधीत्य उद्यमी अभवत् । द्वितीयः बसवराजः अपि अभियन्तृशिक्षां प्राप्य राजकीयं प्रविष्टवान् । सोमप्प बोम्मायीमहोदयः एषः क्रि.श.१९९८तमे वर्षे कर्णाटकविधानपरिषदि चितः। दशवर्षाणि यावत् न्यायवादिनः वृत्तिं निरवहत् । स्वातन्त्र्यान्दोलनसमये प्रवृत्ते ’क्विट् इण्डिया’ आन्दोलने प्रविश्य राजकीयजीवनम् आरब्धवान् । क्रि.श.१९४२तमे वर्षे रेडिकल् ह्यूमनिसम् इति पक्षं प्रविष्टवान् । क्रि.श. १९४७पर्यन्तम् अपि तस्य सदस्यः आसीत् ।
उपलब्धयः
गिरिजनानाम् अभिवृद्धिं प्रोत्साहितवान् । बाब्रिमस्जीदभङ्गस्य अध्ययनं कर्तुं रचितसमितौ बोम्मायीमहोदयः अपि सदस्यः आसीत् । गोवाविमोचनान्दोलने सक्रियः भूत्वा विजयं सम्पादितवान् । हुब्बळ्ळीधारवाडयोः नैकान् महाविद्यालयान् स्थापयितुं प्रोत्साहं दत्तवान् । यदा अर्थविभागस्य जलानयनविभागस्य च मन्त्री आसीत् तदा कृषिक्षेत्रस्य अभिवृद्धये परिश्रमं कृतवान् । क्षामनिवारणार्थम् अनुष्ठिताः कार्यक्रमाः जनप्रियाः अभवन् । गुण्डूरावमहोदयस्य काले वज्रचूर्णावधारणं प्रकाशितवान् । अनेन राजकीयव्यवहारः पारदर्शकः भवेत् इति निदेशितवान् । पञ्चायतराज्ययोजनायाः सुरूपं दत्तवान् । मतदानारम्भस्य आयुः १८ इति निम्नीकृत्य युवकानां प्रियः अभवत् । हैदराबाद् कर्णाटकप्रान्तस्य अभिवृद्ध्यै मण्डलीं निर्माय कोटिद्वयरूप्यकाणाम् अनुदानं दत्तवान् । केन्द्रसर्वकारीयेषु उद्योगेषु कन्नडजानानां नियुक्तिः विरलतया भवति स्म । एतं पक्षपातं निवारयितुं परिश्रमं कृत्वा सफलः अभवत् । सर्वकारीये प्राशासने सर्वत्र कन्नडभाषायै अद्यतां दातुम् आदेशं सञ्चालितवान् । क्रि.श. १९८९-९०तमवर्षमध्ये शालाभवननिर्माणम्, अतिवृष्टिपरिहारः, विद्युदुत्पादनकेन्द्राणाम् आरम्भः, ग्रामेषु वनमहोत्सवपारितोषिकानि, विद्याप्रोत्साहधनवृद्धिः, उर्दुभाषाभिवृद्धये निदेशनालयस्थापनम् इत्यादीनि अभिवृद्धिपराणि कार्याणि बोम्मायिमहोदयस्य साधनानाम् आवलिः भवति । 'पठतु अर्जयतु’ इति योजनायां ग्रामीणनिरुद्योगिनां कृते प्रतिमासं ३०० रूप्यकाणाम् अनुदानम्, रायचूरुप्रान्ते शाखोत्पन्नविद्युदागारस्य संस्थापनम्, कृष्यर्थम् आद्यता, नजीरनिवासयोजनया उपमण्डलेषु दीनानां गृहनिर्माणकार्याणि, दीनानां निवेशनदानम् , प्रतिग्रामम् आरोग्यकेन्द्रस्थापनम्, ग्रामेषु शौचालयानां निर्माणम्, इत्यादीनि लोकहितकार्याणि कुर्वन् एस्.आर्.बोम्मायिमहोदयः बहुजनप्रियः राजकीयः नेता अभवत् ।
क्रि.श. १९९६तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने काङ्ग्रेस् पक्षः पराजयमवाप्नोत् । तावता महपक्षरूपेण प्रवृद्धः भारतीयजनतापक्षः जितवान् चेदपि संसदि प्राबल्यं प्रदर्शयितुमसमर्थः अभवत् । अनन्तरं केन्द्रे प्रवृत्तराजकीयक्रीडया बोम्मायीमहोदयः मानवसम्पन्मूलसंसाधनमन्त्री अभवत् । निष्ठावान् जनसेवकः,निष्कामकर्मकरः, अतः एव जनानां बहुप्रीतिपात्रम् अभवत् मान्यः एस्.आर्.बोम्मायिमहोदयः ।
भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः
बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सूचीलेखाः
१२०७
१२०७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
पीलीभीत्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति पीलीभीतमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पीलीभीतनगरम्।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नेपालदेशस्य भूगोलम्
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्रग्धराछन्दः
लक्षणम्
यच्छन्दः म्रभ्नैर्युतम्, यानां त्रयेण युतं, मुनिषु यतियुतं भवति तदेव स्रग्धराछन्दः इत्युच्यते ।
अर्थात् यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸ एकः रगणः, एकः भगणः,
एकः नगणः, यगणत्रयं भवेत् अपि च सप्तसु अक्षरेषु यतिः भवेत् तदा स्रग्धरा ज्ञेयम् ।
अस्मिन् वृत्ते एकविंशत्यक्षराणि भवन्ति ।
ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
फिनिक्स्, ऍरिझोना
right|thumb|200px|फ़ीनिक्स् नगरम् फ़ीनिक्स् संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य आरिज़ोना राज्यस्य राजधानी अस्‍ति। २०१० जनसंख्यस्य आधारे नगरस्य जनसंख्या १४४५६३२। फ़ीनिक्स् मारिकोपा मण्डलस्य मुख्य नगरम् अस्ति। नगरं साल्ट् नदी, गीला नदी च संगमे स्थ्तिम् अस्ति।
स्रग्धराछन्दः
लक्षणम्
म र भ न य य य ।
फिनिक्स्, ऍरिझोना
इदम् अमेरिकसंयुक्तसंस्थानस्य विशालेषु नगरेषु अन्यतमं वर्तते | जनसङ्ख्यादृष्ट्या एतत् तस्य राष्ट्र्स्य बृहत् नगरम् अस्ति। राजधानीषु अत्यधिक जनसंख्याका राजधानी एषा एव अस्ति । प्राय: १,६०१,५८७ जनानाम् अश्रयस्थानम् अस्ति फीनिक्स् इति अमेरिकादेशस्य जनगणति [ ब्यूरो ] द्वारा २००९ तमे वर्षे प्रमाणितं वर्तते। इदं फीनिक्स मेट्रोपलिट्न् क्ष्रेत्रस्य प्रमुख: प्रदेश: इति परिगण्यते ।
स्रग्धराछन्दः
लक्षणम्
यति: सप्तभि: सप्तभि: सप्तभि:च।
फिनिक्स्, ऍरिझोना
आधारानि
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्रग्धराछन्दः
उदाहरणम्
जन्मध्वंसं ह्यतीत: प्रकृतिमथ निजामास्थित: सम्भवामि, ग्लानो धर्मोऽप्यधर्मो भवति यदि बली स्वीयमायाबलेन। साधुत्राणाय तद्वत्खलजनहतये धर्मसंस्थापनाय, एवं मे दिव्यकर्म जननमपि च यो वेत्ति मुक्त: स पार्थ॥
फिनिक्स्, ऍरिझोना
आधारानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स्रग्धराछन्दः
उदाहरणम्
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
एवमेतद्यथात्थ त्वम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥
अन्वयः
परमेश्वर ! पुरुषोत्तम ! आत्मानं त्वं यथा आत्थ एवम् एतत् ते ऐश्वरं रूपं द्रष्टुम् इच्छामि ।
अर्थः
श्रीकृष्ण ! पुरुषोत्तम ! आत्मानं भवान् येन प्रकारेण वदति तादृशमेव तव ऐश्वर्ययुक्तम् स्वरूपं द्रष्टुम् अभिलषामि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
03 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
साक्रामेन्टो
साक्रामेन्टो संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१८६२
१८६२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८६२ १८६२ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहः
काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहः (Kavyalankarasarasangraha) इति ग्रन्थे ६ अध्यायाः सन्ति । तत्र वर्गाः इति तान् अध्यायान् आहूतवान् । प्रथमे वर्गे पुनरुक्तवदाभासः इत्यादिना अलङ्काराणां वर्णनं कृतवान् । षट्सु वर्गेषु ७५ कारिकाः ४१ अलङ्काराः सन्ति ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१९३
१९३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
संन्यासस्तु महाबाहो...
पदच्छेदः
सन्न्यासः तु महाबाहो दुःखम् आप्तुम् अयोगतः योगयुक्तः मुनिः ब्रह्म न चिरेण अधिगच्छति ॥ ६ ॥'
१९३
अक्तूबर-दिसंबर
2 10 1991
संन्यासस्तु महाबाहो...
अन्वयः
महाबाहो ! सन्न्यासः तु अयोगतः आप्तुं दुःखम् । योगयुक्तः मुनिः नचिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ।
१९३
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
संन्यासस्तु महाबाहो...
अर्थः
महाबाहो ! कर्मयोगात् ऋते ज्ञानयोगस्य प्राप्तिः दुश्शका एव । कर्मयोगी मुनिः तु शीघ्रं ब्रह्म अधिगच्छति ।
१९३
बाह्य-सूत्राणि
१९३ १९३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
संन्यासस्तु महाबाहो...
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चणकः
thumb|150px|left|चणकधान्यम्
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । अयं चणकः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चणकम् आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः  चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः, सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य । सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । तत्र कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः च प्रसिद्धाः । चणकेन क्वथितं, पौलिं, पञ्चकज्जायं, सूपं च निर्मान्ति । कर्णाटके प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकेन एव । नवग्रहेषु अन्यतमस्य गुरोः श्रेष्ठं धान्यं चणकः ।
thumb|150px|left|चणकसस्यम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य चणकस्य स्वभावः
सामान्यतया चणकः वातवर्धकः । किञ्चिन्मात्रेण कषाययुक्तः मधुरः च । चणकः अपि आढकी इव शरीरं शोषयति । चणकः शीतः मलप्रतिबन्धकः च । प्रमेहिणां हितकरः आहारः । कफस्य कण्ठवेदनायाः च उत्तमम् औषधं चणकः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:धान्यानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
१९४
१९४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१९४ १९४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अश्वललितम् = अद्रितनया
अश्वललितम् = अद्रितनया। प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 23 यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदाश्वललितं हरार्कयतिमत्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०४
।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ न ज भ ज भ ज भ ल ग। यति: एकादशभि: द्वादशभि: च। उदाहरणम् - जनिरहितोऽप्यहं प्रकृतिमान्भवामि निजमायया तनुधर:, बलवदधर्ममीक्ष्य यदि वा प्रणष्टमपि धर्ममार्गमवनौ। सुजनसुरक्षणाय जननं च दिव्यमसतां वधाय भविता, रचयितुमत्र धर्मपदवीं प्रबुद्धमिति चेन्न तस्य जननम्॥ वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डेन्वर्
thumb|right|200px|डेन्वर् नगरम् डेन्वर् अमेरिका संयुक्त संस्थानस्य कोलोराडो राज्यस्य राजधानी अस्ति। २०१० जनसंख्यस्य अनुसारे नगरस्य जनसंख्या ६००१५८। नगरस्य पस्चिम दिक्षु राकी पर्वत श्रेणि अस्ति।
विमान निल्दाणम्
डेन्वर् अन्तर्राष्ट्रीय विमान निल्दाणम् नगरस्य प्रमुख विमान निल्दाणम्। म्यान्हाटन् द्वीपस्येपि विस्तारितः अस्ति।
आधारानि
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हार्टफ़र्ड्
thumb|right|हार्ट्फ़र्ड् नगरः हार्ट्फ़र्ड् संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य कनेक्टिकट् राज्यस्य राजधानी अस्‍ति।
वर्गः:कनेक्टिकट् वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शुभाशुभफलैरेवं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
शुभाशुभफलैः एवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः सन्न्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तः माम् उपैष्यसि ॥ २८ ॥
अर्थः
एवं सर्वस्यापि कर्मणः मयि अर्पणेन त्वं तत्फलीभूतैः शुभाशुभैः पुण्यपापैः मुक्तो भविष्यसि । एवं कर्मसन्न्यासरूपेण सहितः बन्धनात् विमुक्तश्च अन्ते मां प्राप्नोषि ।
पेन्‍सिल्‍वेनिया
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति.
मत्ताक्रीडा
मत्ताक्रीडा ।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 23
मत्ताक्रीडा मौ त्नौ नौ न्लौ गिति भवति वसुशरदशयतियुता। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०५
ऽऽऽ ऽऽऽ ऽऽ। ।।। ।।। ।।। ।।। ।ऽ
म म त न न न न ल ग।
यति: अष्टभि: पञ्चदशभि:च।
उदाहरणम् - धर्मग्लानिर्वृद्धोऽधर्मो जगति भवति तदनु मदवतरणं, क्रोडीकृत्य स्वीयां मायां भवति मम च जननमजननमृते:। धर्मस्थैर्यं साधुत्राणं खलजनकुलदलनमपि च विदधे, दिव्यं मे वेत्त्येवं कर्म जननमपि च जननमभिभवति स:॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डोवर्, डेलावेर्
डोवर् संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य डेलावेर् राज्यस्य राजधानि अस्‍ति।
मिनेसोटा
लघुत्तम संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१९५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१९५ १९५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विश्वविद्यालयानां घोषवाक्यम्
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्  -  योsनूचानः स नॊ महान् । -  नूतन देहली  १९७०   	                                              www.sanskrit.nic.in
श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् - विद्यया विन्दतेsमृतम् । -  नूतन देहली  १९६२                                      www.slbsrsv.ac.in   काशीहिन्दूविश्वविद्यालयः - विद्ययाsमृतमश्नुतॆ । -  वाराणसी (उ. प्र.)                                                                 www.bhu.ac.in  राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् - तमसॊ मा ज्योतिर्गमय । - तिरुपतिः १९६२                                                                www.rsvidyapeetha.ac.in
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः- श्रुतम् मॆ गोपाय ।    -  वाराणसी (उ. प्र.) १७९१                                                 www.ssvv.ac.in
कविकुलगुरुकालिदाससंस्कृतविश्वविद्यालयः - राष्ट्रहिताय संस्कृतम् । - रामटेक: (नगपुरम्) महाराष्ट्र्राराज्यम्  १९९७                www.sanskrituni.net
जगदगुरु-रामानन्दाचार्य-राजस्थान-संस्कृतविश्वविद्यालयः - सर्वॆ प्रापत्तेरधिकारिणो मताः । - जयपुरम् राजस्थानम्  २००१      www.jrrsanskrituniversity.ac.in श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः - सत्यम्- ज्ञानम् -अनन्तम् । - पुरी(उडीसाराज्यम्) १९८१                                         www.sjsv.nic.in
उत्तराखण्डसंस्कृतविश्वविद्यालयः - वयं देवानां सुमतौ स्याम | हरिद्वारम् उत्तराखण्डराज्यम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शामली
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति प्रबुद्धनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शामलीनगरम्।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वॉशिंगटन, डी॰ सी॰
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नारायणी (शुचीन्द्रम्)
नारायणी (शुचीन्द्रम् ) एतत् पीठं भारतस्य तमिळ्नाडु राज्ये शुचीन्द्रम् इत्यस्मिन् नगरे अस्ति। शुचीन्द्रनगरं भारतस्य दक्षिणकोणे कन्याकुमारी तिरुवनन्तपुरम् इत्यनयोः नगरयोः मध्ये अस्ति ।
सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति ।
वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी नारायणी नाम्ना पूज्यते । अत्रत्यः शिवः संहारः इति नाम्ना पूज्यते। अत्र देव्याः उपरितनदंष्ट्रा पतिता आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । देव्याः सन्निधाने यौ दम्पती पूजाम् कुरुतः तयोः सुन्दरम् अपत्यं भवति इति प्रतीतिः अस्ति ।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वैदिकदेवताः
ऋग्वेदसंहिता हिन्दुधर्मस्य आकरग्रन्थेषु प्राचीनतमा वर्तते । अस्याः संहितायाः सुमहान् भागः इन्द्र-वरुण-अग्निप्रभृतीनां प्रार्थनासूक्तिभिः युक्ता अस्ति ।
प्रामुख्येण त्रयस्त्रिंशत् वैदिकदेवताः निर्दिश्यन्ते - एते देवताः पृथ्वी-द्युः-अन्तरिक्षेषु कार्यरताः सन्ति । एताः देवताः विहाय विश्वासादीनां गुणानां विषये कोपादिभावानां विषये सूर्योदयादिप्राकृतिकवस्तुविषये च अस्यां संहितायां विवरणं प्राप्तुं शक्नुमः । बह्वीनां स्त्रीदेवतानां विषये च अत्र बोधनम् अस्ति ।
वर्गः:हिन्दुदेवताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
समोऽहं सर्वभूतेषु...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
समः अहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्यः अस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु च अपि अहम् ॥२९ ॥
अर्थः
अहं सर्वेषु अपि प्राणिषु समानः । न मे कुत्रचित् द्वेषो वर्तते । नापि कुत्रचित् प्रीतिः । किन्तु ये मां भजन्ति तेषामहं शैत्यपीडितानाम् अग्निरिव उपकारको भवामि । तेऽपि मया उपकृताः भवन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
29 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तन्वी
तन्वी।
भूतमुनीनैर्यतिरिह भतना: स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०६
ऽ।। ऽऽ। ।।। ।।ऽ ऽ।। ऽ।। ।।। ।ऽऽ
भ त न स भ भ न य ।
यति: पञ्चभि: सप्तभि: द्वादशभि:च।
उदाहरणम् - धर्मविलोपो जगति यदि भवेत्पुष्टमधर्ममतमपि च काले ह्यात्मवशस्य स्वयमवतरणं यद्यपि जननमरणरहितोऽहम् । साधुसुरक्षां खलदलदलनं सुस्थिरधर्मपदमपि च कर्तुं जन्म च दिव्यं मम कृतिमपि यो वेत्ति स जन्ममरणभयमुक्त:॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
टालाहासे
लघुत्तम| संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दिण्डुगलमण्डलम्
दिण्डुक्कल् मण्डलं (Dindigul district) (तमिऴ् - திண்டுக்கல் மாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडु राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । इदं मण्डलं स्वस्य तालनिर्माणीभिः चर्मकार्यागारैः च प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानं दिण्डूक्कल् पत्तनम् । तमिऴ भाषायां ‘दिण्डु’ इति पदस्य ‘उपाधानम्’ इति, ‘कल्’ इत्यस्य ‘शिला’ इति अर्थः । दिण्डुक्कल् पत्तनस्य प्रवेशसमये तत्र विद्यमानस्य दुर्गस्य शिला उपाधानसदृशी दृश्यते इत्यतः तस्य प्रदेशस्य इदं नाम । आङ्ग्लप्रभावेण ‘दिण्डिगल्’ इति, ‘दिण्डुगल्’ इति च अस्य नाम्नः अपभ्रंशः जातः ।
भौगोलिकम्
दिण्डुक्कलमण्डलं १९८५ तमे वर्षे मधुरैमण्डलतः पृथक्कृतम् । अस्य उत्तरदिशि ईरोडु तथा करूरुमण्डले स्तः । पूर्वस्यां दिशि तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलम् अस्ति । आग्नेये दक्षिणे च मधुरैमण्डलम्, पश्चिमे केरलराज्यं च अस्ति ।
दिण्डुक्कलमण्डलस्य पऴनि तथा कोडैकेनाल् तालुके प्रसिद्धे स्तः । तमिऴ्नाडुराज्यस्य इतरेभ्यः प्रदेशेभ्यः अनयोः तालुकयोः वायुगुणः शीतलः इत्यतः प्रवासिनः अधिकतया अत्र आगच्छन्ति । दिण्डुक्कलमण्डले बहवः जलपाताः सन्ति । अञ्जुवीडु, बामेन् जलपातः, बेर् शोला जलपातः, फ़ैरी जलपातः, गौर् वेळ्ळैयन् जलपातः, ग्लेन् जलपातः, कुम्बक्करै जलपातः, कुदिरैयर् जलपातः, कुट्लडम्पट्टि जलपातः, नेप्चून् जलपातः, पालार् जलपातः, पाम्बार् जलपातः, पूम्बरै जलपातः, राजतजलधारा (सिल्वर् कास्केड्), स्कम्बा जलपातः, सर्पधारा (स्नेक् फ़ाल्स्), तक्कम् तूटम् जलपातः, तलैयर् जलपातः (राट् टैल्), तूवनम् जलपातः इत्येते तेषु प्रमुखाः ।
अस्मिन् मण्डले अनेके जलबन्धाः अपि सन्ति । धर्मतुपट्टि जलबन्धः, कामराजर् जलबन्धः, मञ्जलर् जलबन्धः, मरुदानदी जलबन्धः, कण्णाप्पट्टि जलबन्धः, परपालार् जलबन्धः, पालार् पोरण्डलार् जलबन्धः, वरडमनदी जलबन्धः, अऴगपुरी जलबन्धः, पेरनै जलबन्धः, कुदिरैयर् जलबन्धः च ।
जनसंख्या
२०११ जनगणनानुगुणं दिण्डुक्कलमण्डलस्य जनसंख्या २,१६१,३६७ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २११ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३५७ (९२० प्रतिचतुरश्रमैल्) । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १२.३९% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९९८ अस्ति । साक्षरताप्रमाणं ७६.८५% ।
कृषिः वाणिज्यं च
२००६ तमे वर्षे पञ्चायती राज् सचिवालयेन भारतदेशस्य २५० अतिदीनमण्डलानि अभिज्ञातानि । तेषु दिण्डुक्कलमण्डलम् अपि अन्तर्भूतम् । सम्प्रति, दीनप्रदेशसाहाय्यधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund – BRGF) धनं प्राप्नुवत्सु मण्डलेषु दिण्डुक्कलम् अन्यतमम् । अस्मिन् मण्डले सङ्गणकतन्त्रज्ञानोद्यमः सम्यक् वर्धितः अस्ति । अत्रत्यः वस्त्रसीवनोद्यमः तमिऴ्नाडुराज्ये एव बृहत्तमः । अनेकानि वेश्मेष्टिकोत्पादनकेन्द्राणि अत्र सन्ति । दिण्डुक्कलतालाः रक्षाकपाटिकाः च गुणवत्त्वेन बहु प्रसिद्धाः । तण्डुलकलायवर्मिसेलीसम्बद्धाः आहारोद्यमाः अपि अत्र रूढाः सन्ति ।
दिण्डुक्कलप्रदेशस्य ७०% जनाः साक्षात् परम्परया वा कृषेः आधारेण एव जीवन्ति । दिण्डुक्कलपत्तनस्य परिसरे प्रायः १६५ तण्डुलसंस्करणकेन्द्राणि सन्ति । अत्रत्यं नागा धानापेषणकेन्द्रं विशालाक्षी धानापेषणकेन्द्रं च अत्यन्तं प्रसिद्धम् । अनिल् सेमिया, सेवरिट् सेमिया, नन्दिनी साम्बुरणि उद्यमाः अस्मिन् मण्डले सन्ति । अत्र कार्पासानां पलाण्डूनां कलायानां च महाविक्रयविपणयः बहुशः सन्ति ।
पन्नीर् द्राक्षाः इति ख्याताः कृष्णद्राक्षाः दिण्डुक्कलमण्डले एव रोहन्ति । वस्त्रसीवनोद्यमः अत्र प्रमुखः । तमिऴ्नाडुराज्यस्य भूतपूर्वः मुख्यमन्त्री एम्.जि.रामचन्द्रः अस्य मण्डलस्य औद्यमिकाभिवृद्धिं साधयितुम् अत्र बहूनां सीवनागाराणां प्रारम्भार्थं धनसाह्यं दत्तवान् । दिण्डुक्कलमण्डलस्य हस्तस्यूताः शाटिकाः विख्याताः । विशिष्य नगलनगरप्रदेशे शतशः सौराष्ट्रसमुदायस्य जनाः हस्तस्यूतानां शाटिकानां निर्माणे रताः सन्ति । गुणवत्तायाम् अत्युत्तमानाम् आसां शाटिकानां मूल्यं बहुन्यूनम् । कौशेयशाटिकावत् बहूनि वर्षाणि उपयोक्तुं शक्यन्ते च ।
चर्मसंस्करणघटकाः अपि दिण्डुक्कलमण्डले अधिकतया दृश्यन्ते । अत्रत्यानां संस्कृतानां सामिसंस्कृतानां च चर्मोत्पन्नानां विदेशविक्रयणं क्रियते । तमाखु (टोबाको) कृषिः, सिगार् उत्पादनं च ब्रिटिश्कालादपि दिण्डुक्कलप्रदेशे प्रचलति । विन्स्टन् चर्चिलस्य प्रियः चुरुट् इत्याख्यः सिगार्‌प्रभेदः दिण्डुक्कले एव निर्मितः । वेडसन्दूरे केन्द्रसर्वकारस्य तमाखुसंशोधनकेन्द्रम् अस्ति । दिण्डुक्कले निर्मितः सुवासितः रोजा पूगः तमिऴ्नाडुराज्ये प्रसिद्धः ।
कोडैक्कानल्
इदं दिण्डुक्कलमण्डले पर्वतश्रेण्याः मध्ये विद्यमानं पत्तनम् । तमिऴ्भाषायाम् अस्य पदस्य ’अरण्यस्य उपाहारः’ इत्यर्थः । ‘गिरिधाम्नां राजकुमारी’ इति कोडैक्कानल्पत्तनस्य ख्यातिः अस्ति । इदं पत्तनं १८४५ तमे वर्षे निर्मितम् । अद्यापि बहुजनप्रियेषु गिरिधामसु अन्यतमम् अस्ति ।
पऴनिः
इदं पत्तनं दिण्डुक्कलपत्तनात् ६० किलोमीटर् पश्मिमे अस्ति । कार्तिकेयस्य सुप्रसिद्धं मन्दिरम् अस्ति अत्र, यत्र प्रतिवर्षं सप्तदशलक्षाधिकाः भक्ताः आगच्छन्ति । इदं दण्डायुधपाणिमन्दिरं तमिऴ्नाडुराज्ये सुप्रसिद्धेषु ‘आरुपडै वीडु’ क्षेत्रेषु (देवसेनापतेः कार्त्तिकेयस्य षट् सेनाशिबिराणि) अन्यतमम् । अयं देवालयः शिवगिरेः उपरि अस्ति । देवालयस्य शिल्पकला पाण्ड्यशैल्याः । गर्भगृहस्य उपरि रमणीयं स्वर्णगोपुरम् अस्ति । पार्वतीदेव्याः पेरियनायकि अम्मन् देवालयः अपि पऴनिक्षेत्रे अस्ति ।
सिरुमलै
अयं दिण्डुक्कलात् २५ किलोमीटर् दूरे विद्यमानः ६०००० एकर् विस्तीर्णः अरण्यप्रदेशः । अत्र बहवः गिरयः अपि सन्ति । आवर्षम् अत्र शीतलः वायुगुणः भवति । इदम् अरण्यं बहूनां वन्यानां प्राणिनां पक्षिणां च आश्रयः अस्ति । अत्रत्यं कदलीफलम् ‘सिरुमलै कदली’ इत्येव विख्यातम् । किन्तु एषु दिनेषु अज्ञातस्य कश्चन रोगस्य कारणेन अयं कदलीप्रभेदः नश्यमानः अस्ति ।
दिण्डुक्कलदुर्गः
सप्तदशशतके निर्मितः अयं दुर्गः दिण्डुक्कलमण्डलस्य केन्द्रस्थाने दिण्डुक्कलपत्तने अस्ति । मधुरै नायकैः अयं दुर्गः १६०५ तमे वर्षे निर्मितः । अस्य औन्नत्यं ९०० पादाः, परिधिः २.७५ किलोमीटर् । भारतस्य प्राच्यवस्तुसर्वेक्षणाविभागेन अयं दुर्गः सुरक्षितस्मारकत्वेन अभिज्ञातम् अस्ति ।
अतूरु कामराजसागरजलबन्धः
दिण्डुक्कलमण्डलस्य अतूरुग्रामात् ६ किलोमीटर् दूरे अयं जलबन्धः अस्ति । कावेरीनद्याः उपनदी कोडगनार् नदी अत्र प्रवहति । अनेन जलबन्धेन ४०० एकर् विस्तीर्णं कामराजसरः निर्मितम् अस्ति । पक्षिवीक्षणार्थम् अयं प्रदेशः उत्तमः अस्ति ।
१९६
१९६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१९६ १९६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उन्नाव्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति उन्नावमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति उन्नाव् नगरम्।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्रीसुन्दरी (श्रीशैलम्)
एतत् पीठं भारतस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये श्रीशैलम् इत्यस्मिन् नगरे अस्ति। श्रीशैलनगरम् आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले अस्ति ।
सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः कर्नूलप्रति रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति । कर्नूलतः १०८ की.मी.दूरे, हैदराबादतः २०० की.मी.दूरे च अस्ति । बेङ्गळूरुतः अपि यानव्यवस्था उत्तमा अस्ति ।
वैशिष्ट्यम्
श्रीशैलशिखरस्य दर्शनमात्रेण जन्म पावनं भवति इति भक्तानां विश्वासः । अत्रत्ये मल्लिकार्जुनदेवालये शिवरात्र्यां कार्त्तिकमासे नवरात्रिकाले दीपावल्यां च विशेषपूजाः प्रचलन्ति । शैवकेन्द्रेऽस्मिन् सीतामाता सहस्रलिङ्गानां स्थापनां कृतवती इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्र पञ्चपाण्डवानां पीठानि सन्ति । अरुणासुरनामकः राक्षसः ब्रह्मणः वरदानेन मदोन्मत्तः सन् नरान् सुरान् च पीडयति स्म । तदा देवतानां प्रार्थानानुसारं पार्वती भ्रमररूपेण तं मारयित्वा भ्रमरादेवी इति ख्यातिं प्राप्तवती । अत्रत्यः शिवः मल्लिकार्जुनः । पूर्वम् अत्र वामाचारपद्धत्या पूजा प्रचलति स्म । अग्रे शङ्कराचार्यः अत्र यदा आगतः तदा वामाचारविधिं स्थागयित्वा वैदिकपद्धत्या श्रीचक्रं प्रतिष्ठाप्य पूजाम् आरब्धवान् । अत्र देव्याः दक्षिणपादस्य आभरणं पतितम् आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । देवीं श्रीसुन्दरी इति शिवं सुन्दरानन्दः इति इत्यपि पूजयन्ति । काश्मीरस्य लडाख् समीपे अपि एतेन नाम्ना एव अपरं शक्तिपीठम् अस्ति ।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उत्सीदेयुरिमे लोका...
उत्सीदेयुरिमे लोका इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः स्वस्य अकर्मण्यतायाः कारणेन उत्पन्नस्य नाशस्य वर्णनं करोति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् स्वस्य अकर्मण्यतायाः कारणने किं किं भवितुम् अर्हति इत्यस्य विवरणम् आरब्धवान् । तस्य विवरणस्य द्वितीयसोपानत्वेन अत्र सः मनुष्यतायाः नाशात्मकताम् उपस्थापयति । सः वदति यद्, यदि अहं कर्म न कर्याम्, तर्हि इमे सर्वे मनुष्याः निष्टाः भविष्यन्ति । तथा च अहं सङ्करतायाः कर्ता स्याम् । एवञ्च सर्वासां प्रजानां नाशकः भवेयमिति ।
पदच्छेदः
उत्सीदेयुः इमे लोकाः न कुर्यां कर्म चेत् अहम् सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः ॥ २४ ॥
अन्वयः
अहं कर्म न कुर्यां चेत् इमे लोकाः उत्सीदेयुः । सङ्करस्य च कर्ता स्याम् । इमाः प्रजाः उपहन्याम् ।
भावार्थः
'सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः' – यदि अहं कर्तव्यकर्माणि न करोमि, तर्हि प्रजाः नष्टाः भविष्यन्ति । तेषां नाशकारणम् अहमेव भवामि । यद्यपि तत् न सम्भवति । परस्परविरुद्धौ द्वौ धर्मौ एकस्मिन् एव भवतः, तदा सः 'सङ्करः' इति उच्यते । प्रथमाध्यायस्य चत्वारिंशे, एकचत्वारिंशे च श्लोकयोः अर्जुनः अवदत् यद्, यदि अहं युद्धं करिष्ये, तर्हि अनेकेषां कुलानां नाशः भविष्यति । कुलानां नाशे सति समग्रे कुले कुलधर्मस्य नाशः भविष्यति । कुलधर्मस्य नाशे सति समस्ते कुले पापाचारो व्याप्स्यति । पापातिरेकेण स्त्रियः दूष्यन्ति, येन वर्णसङ्कराः जायन्ते इति । एवम् अर्जुनस्य भावः आसीत् यद्, युद्धे कृते सति वर्णसङ्कराः भविष्यन्ति इति । परन्तु अत्र भगवान् तस्माद् विपरीतं कथयति । सः कथयति यद्, युद्धरूपं कर्तव्यकर्म अकृत्वा वर्णसङ्करता उद्भविष्यति इति । एतस्मिन् विषये भगवान् स्वस्य उदाहरणम् अपि यच्छति । सः उदाहरति यद्, यदि अहं कर्तव्यकर्म न करोमि, तर्हि कर्म-धर्म-उपासना-वर्ण-आश्रम-जात्यादीनां स्वतः सङ्करता भविष्यति । तात्पर्यम् अस्ति यद्, कर्तव्यकर्मणाम् अभावे एव सङ्करता उत्पद्यते इति । अर्जुनस्य वर्णसङ्करोत्पन्नतायाः यत् कारणम् अस्ति, तस्मिन् दोषः अस्ति । युद्धे कृते कुलनाशः कदाचिद् भवेत् । परन्तु कुलस्त्रियः कर्तव्याच्युत्यः अभूत्वा एवं चिन्तयेत् यद्, मम पतिः धर्मयुद्धं कुर्वन् अर्थात् कर्तव्यपालनं कुर्वन् हुतात्मा अभवदिति । तर्हि पतिम् अनुरन्त्यः ताः अपि स्वकर्तव्यात् च्युताः न भवेयुः । कुलनाशे वर्णसङ्करतायाः उत्पत्तिः स्त्रिणां कर्तव्यच्यूततायाः कारणेन भवति, न तु युद्धत्वात् । इत्येव श्लोकेऽस्मिन् भगवान् अर्जुनम् अबोधयत् ।
अर्जुनस्य मूलप्रश्नः आसीत् यद्, भवान् किमर्थं माम् एतस्मिन् घोरे कर्मणि योजयति इति । तस्य प्रश्नस्य उत्तरं भगवान् द्वाविंशे, त्रयोविंशे, चतुर्विंशे च श्लोकेषु स्वस्य उदाहरणं दत्त्वा प्राबोधयत् । भगवान् स्वस्य कृते त्रिषु लोकेषु किमपि कर्तव्यम् अप्राप्यं च नास्ति, तथापि अहं कर्म करोमि इति अवदत् । अनेन भगवान् सङ्केतं करोति यद्, हे अर्जुन ! त्वं रथी, अहञ्च सारधी । क्षत्रिये सत्यपि अहं सारथी भूत्वा स्वस्य कर्तव्यस्य पालनं कुर्वन्नस्मि । एवं सावधानतया अहं स्वस्य कर्तव्यस्य पालनं करोमि । मम एतस्य कर्तव्यस्य प्रभावः त्रिषु लोकेषु भविष्यति । यतो हि अहं त्रिलोकेषु आदर्शभूतः अस्मि । सर्वे प्राणिनः मम एव मार्गानुसरणं कुर्वन्ति । एवं त्वया अपि कर्तव्योपेक्षा अकृत्वा सावधानतया स्वकर्तव्यस्य पालनं क्रियेताम् ।
शाङ्करभाष्यम्
तथाच को दोष इत्याह-उदिति। उत्सीदेयुर्विनश्येयुरिमे सर्वे लोका लोकस्थितिनिमित्तस्य कर्मणोऽभावात् न कुर्यां कर्म चेदहम्, किंच संकरस्य च कर्ता स्याम्। तेनकारणेनोपहन्यामिमाः प्रजाः प्रजानामनुग्रहाय प्रवृत्त उपहतिमुपहननं कुर्यामित्यर्थः। ममेश्वरस्याननुरूपमापद्येत यदि पुनरहमिव त्वं कृतार्थबुद्धिरात्मविदन्योवा तस्याप्यात्मनः कर्तव्याभावेऽपि परानुग्रह एव कर्तव्य इति।।24।।
अधिकवाचनाय
24 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भट्टिकाव्यम्
भट्टिकाव्यम् इति भट्टिना विरचितं प्रसिद्धं काव्यम्। अस्मिन् काव्ये काण्डचतुष्टयं विद्यते । २२ सर्गाः च । एतस्य मुख्यमुद्देश्यन्तु व्याकरणसूत्राणां सर्वेषामपि उदाहरणप्रदानं वर्तते । अतः एव काठिन्यं तेन सह प्रौढिमा च आधिक्येन दृश्यते । रावणवधमिति अपरनाम्नापि प्रतिथमिदं व्याकरणशास्त्रकाव्यं शास्त्रकाव्येषु प्रथमस्थानमलङ्करोति । प्रतिपादनसौकुमार्येण गाम्भीर्येण च अन्यशास्त्रकाव्यानां मातृका भवतीदमिति प्रथा नातिशयोक्तिः । अस्य द्वाविंशतिसर्गाः चतसृषु खण्डेषु विभक्ताः । प्रकीर्णाधिकारकाण्डयोः अष्टाध्यायीसूत्राण्युदाहरन्ति । तृतीये अलङ्काराणां तथा चतुर्थे लकारप्रयोगविशेषाणाम् उदाहरणानि वर्तन्ते। व्याकरणशास्त्रेण साकं त्रेतायुगस्थश्रीरामकथास्मिन् वर्णिता। श्रीरामस्य जननात् रावणवधानन्तरम् अयोध्याप्रत्यागमनपर्यन्तं चरितं काव्यरूपेण कविना वर्णितम्। व्याख्यानस्य साहाय्यं विना काव्यस्यास्य अनधीतवैयाकरणैः अवगमनं क्लिष्टसाध्यम्।
भट्टिकाव्यमिति लोके प्रथितं रावणवधमहाकाव्यं विदुषाम्‌ अतीव प्रियम्‌ । अस्य कर्ता भट्टिः । एतत्पदं तु भर्तृशब्दस्य प्राकृतं रूपम्‌ इति केचित्‌ कथयन्ति । अस्य कवेः देशकालमतादिविषये नाधिकं जानीमो वयम्‌ । कविरात्मनो विषये न किमपि कथयति । काव्यस्यान्ते तु एकं पद्यमुपलभ्यते यत्‌ किञ्चित्‌ कवेर्विषयं द्योतयति ।
अनेनपद्येन ज्ञायते काव्यरचनावेलायां भट्टिः वलभीनाम्न्यां नगर्यामुवास । तदा तां नगरीं श्रीधरसूनुर्नरेन्द्रः पालयति स्मेति । किन्तु विमर्शकाः श्रीधरसेननरेन्द्रपालितायाम्‌ इति पाठमाद्रियन्ते । धरसेनाः चत्वारः पञ्चमषष्ठशतमानयोः वलभीं शासति स्मेति इतिहासज्ञाः कथयन्ति । प्रायः भट्टिः षष्ठे शतके भूमण्डलमलंचकार । आलङ्कारिको भामहो भट्टिकाव्यं दृष्टवानिति सम्भाव्यते । तत्र किं कारणमिति चेद्‌ भट्टिकाव्यस्यान्ते
एतद्‌ दृष्टवैव भामहेन काव्यालङ्कारे प्रोक्तं काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत्‌ । उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः ।। अतो भामहात्‌ पूर्ववर्ती भट्टिरित्यत्रापि न सन्देहः । रावणवधम्‌ इति काव्यस्य नाम स्पष्टतया न क्वापि कविना सूचितम्‌ । सर्गान्तवाक्येषु भट्टिकाव्यम्‌ इत्येव नाम दृश्यते । तथापि विषयमाश्रित्य रामचरितम्‌, रावणवधम्‌, रामकाव्यम्‌ इत्यपि नामधेयानि लभ्यन्ते । तेषु रावणवधम्‌ इति जनप्रियम्‌ । एतच्च माघकृतं शिशुपालवधं स्मारयति । अस्मिन्‌ काव्ये द्वाविंशतिः सर्गास्सन्ति । रामसम्भावाद्‌ आरभ्य रामस्य अयोध्यागमनपट्टाभिषेक पर्यन्ता कथात्र निरू पिता । कथायाः रचनायां कविना किमपि नौतन्यं न प्रदर्शितम्‌ । वाल्मीकिना कथिता कथैव स्ववचोभिः कथिता । कथनप्रकारे एव कवेः प्रतिभा विलसति । कवेरुद्देशो व्याकरणबोधनम्‌ इति प्रतिभाति । पाणिनेः सूत्रैः निष्पादिताः शब्दाः अत्र प्रयुक्ताः । अतोऽतीव व्युत्पादकं काव्यमिदमित्यत्र नैव संशयः । व्याख्याकाराः काव्येऽस्मिन्‌ चत्वारि काण्डानि पश्यन्ति । आदौ चत्वारः सर्वाः प्रकीर्णकाण्डमिति, ततः पञ्च सर्गाः अधिकारकाण्डमिति, ततः चत्वारः सर्गाः प्रसन्नकाण्डमिति, अवशिष्टाः नव सर्गाः तिङन्तकाण्डमिति च अभिधीयन्ते । प्रकीर्णकाण्डे सूत्राणां क अमानुगतिर्नास्ति । विविधानि रूपाणि तत्र प्रदर्श्यन्ते । विशेषतः तिङन्तरूपाणि ।
आदौ पद्यत्रयं दृश्यताम्‌ -
भाषायां सदवसश्रुवः इति सूत्रेण शुश्रुवस्‌शब्दः सिध्यति। हिष्णुशब्दस्तु अलंकृञानिराकृञ्ख् प्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रप्रवृतु वृधुसहचर इष्णुच्‌ इति सूत्रेण । अहंशुभयोर्युस्‌ इति सूत्रेण अहंयुः शुभंयुः इति शब्दो सिद्धौ । तापसकुञ्जरेण इत्यत्र तापसः कुञ्जरः इवेति विग्रहः। उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे इति सूत्रेण समासः। क्षितिं पातीति क्षितिपः। आतोऽनुपसर्गे कः इति सूत्रेण कप्रत्ययः। आतो लोप इटि च इति सूत्रेण धातोराकारस्य लोपः । उपपदमतिङ्‌ इति सूत्रेण समासः । इत्थं भट्टिकाव्ये सर्वत्र व्याकरणसूत्राणि स्मरणीयानि। तृतीयसर्गस्थं पद्यमेकं पश्यन्तु दिदृक्षमाणः परितः ससीतं रामं यदा नैक्षत लक्ष्मणं च । रोरुद्यमानः स तदाभ्यपृच्छद्‌ यथावदाख्यन्नथ वृत्तमस्मै ।। दिदृक्षमाणः द्रष्टुमिच्छुरित्यर्थः। दृश्‌धातोः सन्नन्ताच्छानच्‌। दृश्‌ परस्मैपदी। पूर्ववत्‌ सनः इति सूत्रात्‌ सन्नन्तादपिददृशः परस्मैपदं प्राप्नोति। किन्तु ज्ञाश्रुस्मृदशां सनः इत्यपवादसूत्रं प्रवर्तते। तेनात्मनेपदमेव। जिज्ञात्पते शुश्रूषते सुस्मूर्षते दिदृक्षते इति। अतः शानजेव। रोरुद्यमानः इति यङन्तात्‌ शानच्‌। धातोरेकालो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्‌। अनुदात्तङित आत्मनेपदम्‌। तङानावात्मनेपदम्‌ इत्यादीनि सूत्राणि अत्र स्मर्तव्यानि। यथावदिति यथा अर्हति इत्यर्थे। तदर्हम्‌ इति सूत्रेण वतिः। आख्यन्‌ इत्यत्रअस्यतिवक्त्रिख्यातिभ्योङ्‌। एव व्याकरणविशेषा अत्र ज्ञेयाः।
प्रथमः सर्गः
महाप्रतापो देवेन्द्रसखो विद्वान् इष्टापूर्तकर्माऽनुष्ठाता नीतिकुशलो दशरथो नाम भूपालो बभूव । सोऽमरावतीसदृशीमतिरुचिरां विज्ञजनाऽध्यासितां सुन्दरभवनोद्यानसमलङ्कृतामयोध्याम ध्यास्त । तस्य कौशल्या, कैकेयी, सुमित्रा चेति तिस्रो राज्ञ्यः आसन् । बहुकालपर्यन्तं तिसृष्वपि राज्ञीष्वनपत्यत्वान्महाराजेन दशरथेन पुत्रेष्टेरनुष्ठानाऽर्थं विभाण्डकसुत ऋषिवर ऋष्यशृङ्गो वाराङ्गनाभिः स्वां पुरमानीतः । स च ऋषिः नृपाऽभिप्रायं विदित्वा विधिपूर्वकं यज्ञमनुष्ठितवान् । कर्मसमाप्तेरनन्तरं तिस्रोऽपि महिष्यो यज्ञशेषं पायसमभक्षयन् । तदनु ताः राजपन्योऽन्तर्वल्यो बभूवुः । नियतसमये कौशल्या राम, कैकेयी भरतं, सुमित्रा लक्ष्मणं शत्रुघ्नं च असूत । विद्वद्वरिष्ठो वसिष्ठस्तेषां राजपुत्राणां जातकर्मारभ्योपनयनाऽन्तं संस्कारनिचयं क्रमतोऽकरोत् । ततो दशरथनन्दनास्ते रामचन्द्रादयः साऽङ्गवेदाऽध्ययनपूर्वक धनुर्वेदमधिजगिरे । अनन्तरं यज्ञादिकर्मसु राक्षसर्बहुशः प्रत्ययूव्यूहं समनुभूय गाधिसुतो महर्षिविश्वामित्रः कर्मपरिरक्षणाऽर्थं सलक्ष्मणं रामं याचितु' महाराजं दशरथमभ्यगात् । दशरथो मधुपकदिभिस्तं सम्भाव्यागमनकारणमपृच्छदनन्तरं तदाशयं ज्ञात्वा पुत्रविरहाऽसहिष्णुतया मुमोह । ततः सायुधयो रामलक्ष्मणयोविश्वामित्राऽनुगमनकाले वियोगव्यथिती अपि पुरतरुण्यो मङ्गलभङ्गभीताः सत्यो मा रुदन् । तत्समये विप्रैराशीर्वचनानि प्रयुक्तानि, मंगलवाद्यानि वादितानि, दक्षिणी भुजः पुस्फोर, शुभशकुनाः शकुन्ताश्च वृक्षेषु चुकूनुः ।
द्वितीयः सर्गः
अनुजेन लक्ष्मणेन सह विश्वामित्रमनुसरन् रामस्तस्याः पुर्या निर्याय यत्र तत्र शारदीं लक्ष्मीमपश्यत् । कासारादीनां जलाशयानां विमलं जलं प्रफुल्लानि कमलानि व तन्मनो जहः । जगदचनीयं रामं मुनिवराः पुष्पफलेनाऽऽचिषुः । अथ विश्वामित्रो राम विजयां जयां च विद्यामध्यापिपत् । तथा तस्मै अमोघमस्त्रनिचयं च दत्तवान् । रामस्तस्मिन्नेवान्तरे हननोद्यतां ताडकाऽऽख्यां राक्षसीं निजघान । ततोऽतिथिसत्कारशीला वनवासिनो रामलक्ष्मणयोर्मधुपर्कादिभिः सत्कारमकुर्वन् प्रार्थयंश्च हवीरक्षणम् ।
अरमन्त च ते रामरक्षकत्वे स्वीयं यज्ञाऽनुष्ठानम् । ततो राक्षसा यज्ञनाशाऽर्थं समागतास्तत्र बहवो लक्ष्मणेन हताः । संलापाऽनन्तरं रामो मारीचं तृणवत्सङ्ग्रामान्निरास्थत् । ततो विश्वामित्रेण रामः प्रशंसितो नीतश्च लक्ष्मणेन सह मैथिलयज्ञभूमिम् । रामो हसन् हरधनुरमाङ्क्षीत् । ततो जनकेनाहूतो राजा दशरथः पुत्रविक्रमश्रवणेन अतीवप्रीतमनाः सन् पुत्रविवाहसम्पादनार्थं चतुरङ्गबलसमन्वितो भूत्वा मिथिलां समाययौ । ततश्चतुर्णामपि दशरथपुत्राणां मैथिलराजकुमारीभिः सह महता समारोहेण विवाहसंस्कारः समभवत् । रामो जनकतनयां सीतां समासाद्य अधिकं शुशुभे । ततस्तेऽयोध्याप्रयाणद्यताः सन्तः पथि धानुष्कं परशुराम मपश्यन् । जामदग्न्यो रामश्च दाशरथिं रामं स्वं धनुषः सबाणत्वकरणार्थमुच्चैराहूतवान् । दशरथश्च स्वपुत्रनाशाऽऽशङ्क्या परशुरामसंरम्भाऽपनयाऽर्थं प्रार्थयत् अवज्ञातश्च तेन । रामः परशुरामं स्वविक्रमेणाऽपगतमदं विधाय ससुखं सहगणं चाऽयोध्यामगात्।
तृतीयः सर्गः
विजितमूपसमाजो महाराजो दशरथो गुणगणाऽभिरामं रामं लोकप्रियं राजकार्यनिर्वाहकं चाऽभिसमीक्ष्य ‘सुतं राज्येऽभिषेच्ये' इत्याकारिकाया घोषणायाः प्रकाशेन लोक आनन्दाऽभिवृद्धिं चकार । ततो बहुविधेषु राज्याऽभिषेकोपकरणेषु सम्पादितेषु कैकेयी तमुत्सवं द्रष्टुमशक्नुवाना सती मातामहावासं प्राप्तवन्तं भरत मपृष्टैव रामस्य वनप्रयाणं ववार । तन्मतिपरिवर्तनाऽर्थं दशरथेन बहुशः प्रलोभने कृतेऽपि कैकेयी स्वकीयनिर्बन्धतो न विरराम । ततः सीतालक्ष्मणोपेतस्य रामस्य विवशेन राज्ञा दशरथेन सुमन्त्रसारथिना रथेन वनप्रयाण आदिष्टे सति प्रजामण्डलेषु शोकविकुलः कलकलः समभवत् । सर्वेऽपि प्रजाजना रामाऽनुगमने मतिं चक्रुः । ततस्तान्सर्वानपि रामः सान्त्वयामास । रामः प्रजाजनाऽनुसरणमीत्या एकमेव रजनीं शयित्वा प्रभातेऽलक्षितगतिमङ्गीकृत्याऽपासरत् । तेऽपि प्रजाजना; शोचन्तः ससूतं निवृत्ताः । दशरथोऽपि रामेण विना सुमन्त्रमवलोक्य भृशं शोकार्तो भूत्वा प्राणानपि अत्यजत् । महिष्योऽपि वैधव्यव्यथिताः सत्यः। सोरस्ताडं चुक्रुशः । सचिवास्ताः सान्त्वयित्वा राज्ञः शवं तैले निक्षिप्य भरताऽनयनार्थं दूतान् प्रास्थापयन् । भरतो मातामहावासे बहूनि दुःशकुनानि विलोकयन्नासीत्, अतो नेकविधशङ्काकुलो भूत्वा सत्वरमयोध्यामागात् । आगमनाऽनन्तरं क्षणादेव सकलमपि वृत्तान्तं ज्ञात्वा भरतो मातरं कैकेयीमुच्चरुपालब्ध शोकसागरे चाऽविरतं न्यमाङ्क्षीत् । सचिवास्तं सान्त्वयित्वा तेनैव राज्ञः सकलमपि और्ध्वदेहिकं संस्कारमकारयन् श्राद्धसमाप्त्यनन्तरं भरतोऽभिषेकं त्यक्त्वा रामं प्रत्यानिनीषुः सन् सपौरो भूत्वा वनं प्रायात् । ततो भरतादयस्तमसायास्तीरं सम्प्राप्य विश्रामोत्तरं यमुना यां स्नातुं चलिताः मार्गे भारद्वाज स्य योगबलोपनतया विभूत्या सम्पन्नमतिथिसत्कारं समनुभूय ते चित्रकूटाद्रौ रामेण सह सङ्गताश्च । रामोऽपि भरतात्पितुर्मरणं श्रुत्वा शोकाऽऽक्रान्तमानसोऽभवत्, चिरं रुदित्वा नदीं गत्वा पित्रे जलाञ्जलिमदात् । बहुशः प्रार्थनासु कृतास्वपि रामप्रत्यानयने भरतोऽसफलः सञ्जातः, अनन्तरं रामादेशेन रामपादुकाद्वयं गृहीत्वा सपौरः सन् अयोध्यां प्रतिनिवृत्तश्च।
चतुर्थः सर्गः
सपौरे भरते निवृत्ते रामो दण्डकारण्यं सम्प्राप । ततो महारण्यभ्रमणसमये विराधाऽऽख्यो राक्षसो राममहरत् । रामलक्ष्मणाभ्यां स हतश्च । ततस्ते शरभङ्गा श्रमं गतवन्तः । शरभङ्गश्च रामाय सुतीक्ष्णमुनेराश्रमं कथयित्वा तस्य पुरोऽग्नौ स्वकीयं वपुर्जुवाञ्चक्र । रामः सुतीक्ष्णाश्रमसन्निधौ पर्णशालां निर्माय कञ्चित्कालं यावत्तस्यामुवास, अरक्षच्च बहुविधेभ्यस्त्रासहेतुभ्यो मुनीन् । एकदा पर्णशालास्थितो रामः शूर्पणखया नाम राक्षस्या विलोकितः । मायया वरनारीवेषधारिण्या तया सपत्नीकत्वेन रामोऽवज्ञातो लक्ष्मणः प्रार्थितश्च । रामप्रशंसकेन लक्ष्मणेन प्रत्याख्याता सा रामं प्रार्थयाञ्चक्रे । रामेणाऽपि निराकृता सा लक्ष्मणमगमत् । ततो लक्ष्मणेन छिन्ननासिका सा बहुशः सन्तर्ज्य दण्डकारण्यवासिनोः भ्रात्रोः खरदूषणयोरग्रे विललाप । चतुर्दशसाहस्रबलौ तौ च खरदूषणौ शूर्पणखां समाश्वास्य बहुविधायुधधारिणौ भूत्वा दाशरथिनिग्रहाऽर्थं ससैन्यं निर्ययतुः । ततस्तौ दाशरथी बहून् राक्षसान् त्रिमूर्धाख्यं राक्षसं च अहताम् ।
पञ्चमः सर्गः
रामलक्ष्मणयोः खरदूषणाभ्यां तुमुलः सङ्ग्रामः समजनि । किञ्चित्क्षणाऽनन्तरमेव ससैन्यौ तौ राक्षसौ दाशरथिभ्यां हतौ । ततोऽसहाया शुर्पणखा पारेसमुद्रं लङ्कायां वसन्तं रावणं जगाम । सा शूर्पणखा रावणाय दाशरथिकर्तृकं राक्षस-क्षयमाख्याय चारदुर्बलत्वाद्रावणस्याऽनयं प्रतिपादितवती, कथितवती च रामपराक्रमं सीताया अनवद्यं सौन्दर्यं च । ततो रावणस्तां समाश्वास्य स्वविक्रममवर्णयत् प्रतिज्ञातवांश्च रामनिग्रहम् । तदनु स साहाय्यप्राप्त्यर्थं समुद्रसमीपवासिनं मारीचं गत्वा तं वृत्तान्तमशिश्रवत् । मारीचश्च रामनिग्रहाद्रावणं निवारयितुमलोकसामान्यं, रामपराक्रममकथयत् । रावणः कुपितो भूत्वा मारीचसूचितं रामविक्रमं दूषयित्वा मारीचं निरभर्सयत् । ततो मारीचो रावणत्रासात् रामलक्ष्मणयोः दूरप्राप्त्यै हेमरत्नमयं मृगरूपं दधार । रामश्च मृगाऽजिनधारणाभिलषिष्या सीतया प्रेरितः सुदूरं मृगमनुससार । मायामृगो मारीचश्च लक्ष्मणस्यापि सीतासंरक्षकत्वं निवारयितुं ‘हा लक्ष्मणेत्युच्चैश्चक्रन्द । मारीचप्रतारिता सीता लक्ष्मणेन मुहुर्मुहुः विबोधितोऽपि रामाऽनिष्टमाशङ्क्य रामाऽन्तिकं गन्तुं लक्ष्मणं प्रेरितवती । तस्मिन्नेवाऽन्तरे रावणो भिक्षुरूपं धृत्वा सीतासविधं समाजगाम 'काऽसि त्वमि'तिसीतामप्राक्षीत्प्रशंसितवांश्च तेदीयं सौन्दर्यम् । सीता च स्वसंस्तवप्रदानप्रसङ्गतो रामविक्रममगादीत् । ततो रामपराक्रमश्रवणाऽसहनो दशानन आत्मपरिचयप्रदानपूर्वकं निजशौर्यं वर्णितवान्प्रार्थयच्च सीताम् । यदा सीता रावणप्रार्थनायाः प्रतिकूलवर्तिनी सञ्जाता, तदा रावणेन धृतभयङ्करशरीरेण सता बाहूपपीडमाश्लिष्य आकाशं नीता । अस्मिन्नेवाऽन्तरे सीतासंरक्षणेच्छुना गृध्रराजेन जटायुषा परुषभाषणपूर्वकं रावणश्चञ्च्वा नखश्च प्रहृतः, तद्रथश्च बभञ्जे। ततो रावणो जटायुषमाक्रुश्य तत्पक्षौ अच्छिनत् सीतामादाय स्वपुरं चाऽगात्।
षष्ठः सर्गः
कामार्तो रावणः सीतानिराकृतः सन् सीतारक्षार्थं रक्षांसि आदिश्य रामवृत्तपरिज्ञाऽर्थमात्मीयाञ्जनान् नियुक्तवान् ।
ततस्तौ भ्रातरौ बहुविधां व्यथामनुभूय शबर्याख्यायाः कस्याश्चित्तापस्याः आश्रमं जग्मतुः । सा च मधुपर्कादिना पूजासाधनेन राघवयोरतिथिसत्कारं सम्पाद्य ‘सुग्रीवो भवता सह सत्वरं सख्यं करिष्यति, भवांश्च द्रुतं मैथिलीं विलोकयिष्यती'त्यभिधाय अन्तर्हिता।
अनन्तरमुभावपि तावृष्यमूकमगच्छताम् । तत्र वालि शङ्कितः सुग्रीव स्तौ वालिगुप्तचरौ मत्वा सपरिजनो मलयपर्वत मगमत् । तदुदन्तज्ञानाय सुग्रीवप्रेरितो हनुमांश्च, विश्वासयोग्यं भिक्षुवेषं स्वीकृत्य रोमान्तिकमागच्छत् । 'कौ युवाम्' इति तत्प्रश्ने रामः आत्मीयं सर्वं वृत्तान्तं जगाद । ततो हनूमान् वालिपरिचयपुरःसरम् “अहं तेन वालिना निराकृतस्याऽन्तः साहाय्यमिच्छतः वानरराजस्य सुग्रीवस्य दूतोऽस्मि । भवान् सुग्रीवमैत्र्या अखिलमप्यभीष्टमासादयिष्यतीति अभिधाय रामं पृष्ठमारोप्य मलयमनयत् ।
सुग्रीवोऽपि रामं दृष्ट्वा वालिभयान्मुक्तः सञ्जात। ततस्तौ अग्निं साक्षीकृत्य अन्योन्यहितसम्पादनार्थं मैत्रीं चक्रतुः । सुग्रीवो विधातुः प्राप्तवरस्य वालिनोऽतुलं बलं संसूच्य रामविक्रमं प्राशंसत्। रामश्च सुग्रीवप्रत्ययाऽर्थमेकेनैव बाणेन सप्त आकाशस्पृशस्तरून्विभेद । ततः सुग्रीवो गताऽऽशङ्को भूत्वा वालिनिलयं ययौ । रामो युध्यन्तौ तावुभावपि तुल्यरूपौ तृष्ट्वा बाणान्मोक्तुं न शशाक । तदनु वालिपीडितः सुग्रीवः स्वावासं प्रत्यावृत्तः, रामेण मालाऽलङ्कृतो भूयोऽपि वाल्यन्तिकं गतश्च । भ्रात्रा सुग्रीवेण सह युध्यन्वाली रामेण बाणेन विद्धो भुवि पतितश्च । ततो वाल्यनुयायिनो वानराः समन्तात् पलायन्त । शूरम्मन्यो वाली छद्मवधात् राममुपालब्ध । ततो रामः ‘त्वं स्वभ्रातृदारापहर्ता पातकी असि' इति निर्भर्त्स्य युक्तिपूर्णैर्वचनैस्तदाक्षेपं परिहृतवान् । रामवाक्यं श्रुत्वा वाली लज्जापूर्णमानसो भूत्वा राममनुनीतवान्, रामे प्रियपुत्रमङ्गदं निक्षिप्य सुग्रीवेण सह सान्त्वपूर्वं व्याहृत्य तस्मै तद्वल्लभां हिरण्मयीं मालां राज्यादिकं च समर्प्य ममार।
सुग्रीवो भ्रातरौर्ध्वदेहिकं कर्म कृत्वा हनूमादिभिः स्तूयमानः सन् वर्षतः समासन्नत्वेन रामाऽऽक्षया किष्किन्धां प्रविष्टः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:षष्ठशताब्द्याः कृतयः
प्रतापगढ
प्रतापगढ इति नामयुक्तानि पञ्च पृष्ठानि विक्यां सन्ति । इत्येतानि पृष्ठानि परिशीलयन्तु ।
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विश्वनाथसत्यनारायणः
विश्वनाथसत्यनारायणः (आङ्लम् - ViswanathaSatyanarayana) (सेप्टम्बर् 10, 1895 तः अक्टोबर् 18, 1976 पर्यन्तम्) कविसम्राट् इति बिरुदाङ्कितः, तेलुगुसाहित्यक्षेत्रे सर्वप्रथमः ज्ञानपीठपुरस्कारग्रहीता च अस्ति। भारतशासनेन स पद्मभूषणो पाधिना समलङ्कृतः । १९३४ ईसवीये मद्रासविश्वविद्यालयेन तस्य “वेयि पदगलु” इत्यभिधान उपन्यासः पुरस्कृतः । तेलगुभाषा यां विरचिता रामायणकल्पवृक्षाभिधाना तस्य कृतिर्ज्ञानपीठद्वारा लक्षं रूप्यकाणि प्रदाय पुरस्कृता । कवेः 'कविसम्राट्' इत्युपाधिः आसीत्। अस्य पिता विश्वनाथ-शोभनाद्रिरासीत् । विश्वनाथ इत्यस्य वंशस्योपाधिः । अस्य जन्म कृष्णाजनपदस्य नन्दमुरुग्रामे बभूव । कवेः साहित्यगुरुः आचार्यतिरुपतिवेङ्कटकविरासीत् । कविना स्नातकोत्तरपरीक्षा समुत्तीर्णा। अयं प्रथमं तेलगु-पण्डितः, ततो व्याख्याता, ततः करीमनगरस्य महाविद्यालये प्राचार्यपदमलंकृत्य विश्रान्तः। सत्यनारायणस्य तेलगुभाषायां शताधिककृतयो विलसन्ति। संस्कृतभाषायां द्वे कृती विद्येते (१) गुप्तपाशुपतम् । (२) अमृतशर्मिष्ठञ्च।