cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भारतीयदार्शनिकाः
श्रीअन्नम्भट्टः
अयञ्च 'अन्नम्भट्टो' विद्वान् १६५० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वसम्पन्नो न्यायवैशेषिकोभयशास्त्रमहत्त्वप्रदर्शकः प्रद्योतकश्चाऽस्तीति सर्वेऽपि दार्शनिका स्तदतिरिक्ताश्च विद्वांसो विदाङकुर्वन्ति ।
श्रीअन्नम्भट्टो विद्वान् दक्षिणप्रदेशान्तर्गत-'आन्ध्र-प्रदेशनिवासी चासीत् । अयमेव च महानुभावो विद्वान् 'तर्कसंग्रह'-नामकं न्यायवैशेषिकोभयविधशास्त्र प्रवेशकारकं द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-प्रभृतिसप्तपदार्थानां संग्राहक प्रमाण-प्रमेय संशय-प्रयोजनादिषोडशपदार्थानामपि स्वान्त वित्वेन प्रकाशकं ग्रन्थं रचितवान्।
अयञ्च 'अन्नम्भट्टः' आन्ध्रप्रदेशं निवसन्नपि 'वैयाकरण' इति महानेवाऽऽ श्चर्यजनकीभूतोऽयं विषयः । मीमांसकश्चाऽप्यासीदिति कृत्वा पदार्थानां संग्राहक ग्रन्थरचनाकर्तृत्वेन न्याय-वैशेषिकोभयविधशास्त्रपारङ्गतत्वेन पूर्णनैयायिको वैयाकरणो मीमांसकश्चाऽऽसीत् ।
न्यायशास्त्रे चास्त्यस्येयं प्रसिद्धि: -
या 'अन्नम्भट्टेन विदुषा रचितस्तर्कसंग्रहः ।' –तर्कसंग्रहे । तय॑न्त ( प्रमितिविषयीक्रियन्ते ), इति तर्काः, द्रव्य-गुण-कर्मादयः सप्त पदार्थास्तेषां संग्रहः = संक्षेपेण नाम्ना परिगणनपूर्वकं कथनमित्यर्थः ।
कर्माणिपञ्चविधानि भवन्ति । तथाहि-उत्क्षेपण-अपक्षेपण-आकुञ्चन-प्रसारण गमनानि पञ्च कर्माणि । लक्षणन्तु कर्मत्वजातिमत्त्वम् इत्येव समुदितं बोध्यम् ।
सामान्यञ्च द्विविधम् —पराऽपरभेदात् । तत्र जगदीशतर्कालङ्कारमहोदया स्तृतीयमपि सामान्यं स्वीकुर्वन्ति-१. परं सामान्यं सत्ता, २. अपरं सामान्यं घटत्व-पटत्वादिरूपम् । ३. तृतीयं सामान्यं पराऽपररूपम्, यथा-द्रव्यत्वादि, गुणत्वादिरूपम् ।
विशेषाणामनन्तत्वात्, समवायस्य चैकत्वात् कथमपि विभागो न भवितु मर्हति । तल्लक्षणन्तु अन्योऽन्याभावविरोधिसामान्यरहितः समवेतो विशेष इति ।
समवायस्तु समवायरहितः सम्बन्धः समवायः । नित्यसम्बन्धत्वं समवाय त्वम् । सम्बन्धत्वं विशिष्टबुद्धि नियामकत्वम् । स च समवाय एक एवेति बोध्यम् ।
अभावस्तु द्रव्यादिषट्कान्योऽन्याभाववान् । अभावत्वञ्च द्रव्यादिषट्कान्यो ऽन्याभाववत्त्वम् । अभावत्वमखण्डोपाधिः इत्यपि केचित् ।
तत्र नव्या अभावत्वं नाऽखण्डोपाधिः, प्रमाणाभावात् । किन्तु समवाय, एकार्थसमवायोभयसम्बन्धेन सत्ताविशिष्टान्यत्वमभावत्वम् । एकार्थसमवायश्च स्वप्रतियोगिकत्व-स्वप्रतियोगिकसमवायप्रतियोगित्वोभयरूपः इति ध्येयम् ।
श्रीविश्वनाथपञ्चाननः
अयञ्च श्रीविश्वनाथपञ्चाननः १५५६ ईसवीये वर्षे स्वस्थिति दृढीकृतः सन्नेव 'कारिकावली'त्यपरनामधेयं 'भाषापरिच्छेद'-नामक ग्रन्थं रचितवान् । अयञ्च ग्रन्थो न्याय-वैशेषिकोभयशास्त्रीयविषयप्रतिपादकत्वेन न्यायवैशेषिको भयशास्त्रसाधारणः परिगण्यते ।
तदनन्तरं लम्बायमानकालावच्छेदेन राजीवदयावशंवदः स एव विश्वनाथ पञ्चाननः कारिकावल्या उपरि आहोस्वित्तदपरनामधेयस्य भाषापरिच्छेदस्य वोपरि तट्टीका सिद्धान्तमुक्तावलिञ्च रचितवान् । उक्तञ्च -
'निजनिर्मितकारिकावलीमतिसंक्षिप्तचिरन्तनोक्तिभिः ।
विशदीकरवाणि कौतुकान्ननु राजीवदयावशंवदः' ।
अपि च श्रीविश्वनाथपञ्चाननः स्वयं ग्रन्थादौ श्रोतृणां प्रवृत्तिकारणीभूत मभिधेयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिस्वरूपमनुबन्धचतुष्टयं दर्शयन् स्वरचितटीकाया नामधेयं समुल्लिखन्नाह -
'विष्णोर्वक्षसि विश्वनाथकृतिना सिद्धान्तमुक्तावली।
विन्यस्ता मनसो मुदं वितनुतां सद्युक्तिरेषा चिरम्' ।
इतः पूर्वभागावच्छेदेनाऽनुबन्धचतुष्टयं दर्शितमनेन चार्धश्लोकात्मकेन पद्येन स्वरचितटीकाया नामधेयं समुल्लिखति विश्वनाथपञ्चाननः 'सिद्धान्तमुक्तावली' इत्यादिना। अयञ्च श्रीविश्वनाथपञ्चाननः सच्चिदानन्दस्याऽऽनन्दकन्दस्य नन्दनन्दनस्य मथुराचन्द्रस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्याऽनन्यभक्तिभाजनभूतो बङ्गदेशीयोऽपि सन् वृन्दावने पवित्रतीर्थस्थाने निवसति स्म । अयञ्च श्रीविद्यानिवासस्य विद्वद्वरस्याऽऽत्मज आसीत् । एवमितोऽतिरिक्तविविधटीकानां लेखकश्चासीत् । तासां टीकानां लेखविस्तरभयान्नामधेयं नोल्लिख्यते ।
अयञ्च न्यायसिद्धान्तमुक्तावली' नामको ग्रन्थो महामहोपाध्याय-श्री विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्येण न्यायशास्त्राम्बुराशिना विद्यानिवासभट्टाचार्य स्याऽऽत्मजेनैव स्वयं निरमायि । अयञ्चास्ति ग्रन्थः श्रीविश्वनाथपञ्चाननद्वारा स्वविनिर्मित-'कारिका'-ग्रन्थस्याऽऽधेयभूतः प्रभूतो महानिबन्धरूपो यश्चास्ति बङ्गदेशे रचनाकल्लोलकोलाहल: ।
अयमपि विश्वनाथः सप्तपदार्थानेव निरूपितवान् स्वीय-न्यायसिद्धान्तमुक्ता वलि-नामके ग्रन्थे । अस्मिन्नपि ग्रन्थे द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवाया ऽभावानां सप्तानामेव पदार्थानां निरूपणं कृतवान् विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यो महामनीषी नैयायिकः । पदार्थानां विवेचनक्रमस्तर्कसंग्रहोक्तदिशा विज्ञेयः । लक्षणानि अपि तयैव दिशा बोध्यानि ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:दर्शनशास्त्रम्
आत्मनः कोशेभ्यः अतिरिक्तत्वनिरूपणम्
आत्मा पञ्चकोशैः तादात्म्यात् तत्तत् कोशमयः भवतीति अतीतानन्तरश्लोके निरूपितम्। एतादृशस्य आत्मनः कथं ब्रह्मत्वं सम्पाद्यते इत्याशङ्कया इमं श्लोकमवतारयति भगवान् विद्यारण्यमुनिः,
<b>अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोशविवेकतः। आत्मानं तत उद्धृत्य परं ब्रह्म प्रपद्यते॥ </b>
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोशविवेकेन प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म इति साध्यते, इत्येषः अस्य श्लोकार्थः।
आत्मा पञ्चकोशेभ्यः व्यतिरिक्तः इति ज्ञाते, तस्य सच्चिदानन्दरूप-अनतिरिक्तत्वं सम्भवति। यथा, चन्दनागर्वादेः उदकादिसम्बन्धार्द्रीभावादिना जातं क्लेदजं औपाधिकं यत् दौर्गन्ध्यं स्वरूपनिघर्षणेन स्वाभाविकेन स्वेन गन्धेन आच्छाद्यते तथा, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोशविवेकतः औपाधिकं तत्तत्कोशतादात्म्यं निरस्य आत्मनि सच्चिदानन्दरूपत्वं सम्पाद्यते।
तत्पूर्वम् अन्वयव्यतिरेकयोः लक्षणमुच्यते- तदभावे तत्सत्वम् अन्वयः, तत्सत्वे तदभावः व्यतिरेकः। प्रथमं अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अन्नमयकोशात् स्थूलदेहाद्वा आत्मा भिन्नः इति प्रतिपाद्यते।
स्वप्नावस्थायां स्थूलदेहस्य अभानेऽपि ’अहं घटं पश्यामि’, ’अहं कार्यं करोमि’ इत्यनेन प्रकारेण अहम्प्रत्ययविषयीभूतस्य आत्मनः ज्ञानम् अनुवर्तते। अतः स्थूलदेहात् भिन्नः आत्मा इति ज्ञायते। एषः आत्मनः अन्वयः। तस्यामेव स्वप्नावस्थायाम् अहम्प्रत्ययविषयीभूतस्य आत्मज्ञानस्य अनुवर्तमानत्वेऽपि अन्नमयकोशः स्थूलदेहः वा नानुवर्तते इत्येषः तस्य व्यतिरेकः।
सुषुप्तिकाले लिङ्गशरीरस्य अभानं वर्तते, तथापि अज्ञानस्य ज्ञानं वर्तते। यतः सुप्तोत्थितः सः ’अहं सुखमस्वाप्सं, न किञ्चिदवेदिषम्’ इति वदतीत्यतः सुषुप्तिकालेऽपि अहम्प्रत्ययविषयीभूतस्य आत्मनः अनुवर्तनमासीत् इति गम्यते। यतः या या स्मृतिः सा सा अनुभवपूर्विका। अतः एषः आत्मनः अन्वयः। सुषुप्तिकाले आत्मनः भानेऽपि लिङ्गशरीरस्य अभानात् तत् तस्य व्यतिरेकः।
ननु पञ्चकोशविवेचनमारभ्य लिङ्गशरीरविवेचनं कुर्वन्तः सन्ति। अनेन प्रकरणविरोधः न आगच्छति वा इति चेत् न, “तद्विवेकाद्विविक्ताः स्युः कोशाः प्राणमनोधियः”। लिङ्गशरीरविवेचनेनैव प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमयकोशेभ्यः अपि आत्मनः पार्थक्यदर्शनात्।
ननु कोशत्रयमपि लिङ्गशरीरेणैव उच्यते चेत् तत्र प्राणादिकोशत्रयेषु अपि अभिन्नत्वं सिद्ध्यति इति चेत् न,। प्राणादिकोशत्रयं लिङ्गशरीरे विद्यमानसत्वरजसः अवस्थाविशेषतः भिद्यते।
समाध्यवस्थायां सुषुप्ति-उपलक्षितस्य कारणशरीरस्य आनन्दमयकोशस्य अभानेऽपि अहमित्याकारकज्ञानस्य अनुवर्तनम् अनुभवात् गम्यते। एषः आत्मनः अन्वयः। समाध्यवस्थायाम् अहमित्याकारकज्ञाने सत्यपि आनन्दमयस्य अभानम् अनुभूयते। एषः तस्य व्यतिरेकः।
एवं यथा व्यावर्तमानेषु मणिगणेषु अनुवर्तमानं सूत्रं व्यावर्तमानेभ्यः मणिगणेभ्यः भिद्यते तथा व्यावर्तमानेषु पञ्चकोशेषु अनुवर्तमानः आत्मा व्यावर्तमानपञ्चकोशेभ्यः भिद्यते इति अनेन सिद्धम्।
एवं निष्कल्मषस्य आत्मनः ब्रह्मत्वं निरूपितम्॥
वर्गः:योगः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अष्टमठाः
अष्टौ मठा:
मध्वाचार्यः समुद्रे प्राप्तस्य कृष्णविग्रहस्य संस्थापनम् उडुप्याम् अकरोत् । तदनन्तरं तस्य पूजार्थम् अष्टानां मठानाम् अपि संस्थापनम् अकरोत् । तेषाम् अष्टानां मठानां पीठाधिपतयः अपि नियोजिताः । वर्षद्वये एकवारं कृष्णस्य पूजायाः अवसरः प्राप्यते सर्वेण अपि मठेन । तथा पूजायाः अधिकारस्य हस्तान्तरपद्धतिः पर्यायः इति उच्यते ।
युगलमठा:
यदा एकवारं श्री मध्वाचार्यः चातुर्मासम् आचरितुं कण्वतीर्थे उषितवान् आसीत् तदा अष्ट स्वामिनः आहूय द्वयोः द्वयोः एकैकगणः इव चत्वारि गणान् कृतवान् । एवं चत्वारि गणान् कर्तुं कारणं किम् इत्युक्ते पर्यायस्य स्वामिनोः मध्ये कस्यापि एकस्य किमपि अतीव कष्टं तथा अनारोग्यं भवति चेत् अन्यमठस्य स्वामिन: आगत्य श्रीकृष्णस्य पूजां कर्तुम् आनुकूल्यं भवति इति । कण्वतीर्थे मध्वाचार्यः पलाक्षवृक्षस्य अध: वितर्द्याम् उपविश्य युगलव्यवस्थायाः प्रारम्भं कृतवान् । इदानीम् अपि तां वितर्दीं द्रष्टुं शक्नुमः । सम्प्रदायपद्धतिः नामके ग्रन्थे एतस्याः युगलयोजनायाः उल्लेखः अस्ति । श्री मध्वाचार्यः प्रत्येकं युगलम् एकैकशः आहूय अन्यान्यक्रियाविधिं पूजाः च पाठितवन्तः ।
अन्ये मठा:
एतान् साम्प्रदायिकान् अष्टमठान् विहाय रथवीथिकायाम् इतोपि पञ्चमठा: सन्ति । ते :-
एतेषु मठेषु भण्डारकेरी तथा भीमनकट्टे मठौ तौळवमठौ, अन्ये सर्वेपि देशस्थाः मठाः । भीमनकट्टेमठः अर्वाचीनः विद्यते । राघवेन्द्रस्वामिनां मठे १९२६ तमे वर्षे श्री सुशीलेन्द्रस्वामिभिः स्थापितं श्रीराघवेन्द्रस्वामिनां वृन्दावनम् अद्यापि वर्तते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हालक्कि-ओक्कलिगजनाङ्गः
उत्तरकन्नडमण्डलस्य कारवार, अङ्कोला, कुमटा, होन्नावर इत्यादिषु उपमण्डलेषु एते हालक्कि-ओक्कलिगजनाङ्गः   दृश्यन्ते ।  कृषिः एव एतेषां जीवनाधारः ।  एते  परिश्रमे समर्पिताः श्रमजीविनः ।
हालक्कि-ओक्कलिगजनाङ्गस्य उत्पत्तिविषयिक्यौ कथे
एतेषां विषये कल्पितकथा काचित् अस्ति । क्षेत्रे खननकार्यं कुर्वते शिवाय पार्वतीदेवी दुग्धम् अन्नं च नयन्ती आसीत् ।  मार्गे स्खलनेन सा पतिता ।  तदा दुग्धम् अन्नं च मृत्तिकायां सम्मिलितम् अभवत् ।  पार्वती तया मृत्तिकया पाञ्चालिकाद्वयं कृतवती ।  पार्वतीम् अन्विष्यन् आगतः शिवः  पाञ्चालिकाभ्यां जीवदानं कृतवान् ।    एवम् एते दुग्धस्य (प्रादेशिकभाषया दुग्धं=हालु) अन्नस्य(अक्कि=तण्डुलम्) च मेलनेन जन्म प्राप्तवन्तः इति कारणेन एतान् हालक्कि इति वदन्ति । अन्या काचित् कथा एवम् अस्ति । एते बहु दरिद्राः आसन् ।तन्नाम व्रीहेः पूर्णपक्वभवनपर्यन्तमपि एते प्रतीक्षां कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म । सस्यमञ्जर्यां इतोऽपि दुग्धसदृशं  यदा पूरितं भवति तदा एव एते कर्तयित्वा पायसं कृत्वा खादन्ति स्म ।  अतः एतेभ्यः ‘हालक्कि’ नाम आगतम् इति ।
हालक्किजनाङ्गस्य गृहाणि
एतेषां कुटीराः क्षेत्रस्य समीपे समूहरूपेण भवन्ति । मृत्तिकायाः भित्तिः, तृणस्य छदिः च भवन्ति ।  एते प्रतिदिनं स्नानं न कुर्वन्ति ।  अङ्गणे व्रीहिकुट्टनार्थम् उलूखलं भवति ।  पूजार्थं गृहस्य पुरतः तुळसीसस्यं च भवति ।  एतेषां निवासस्थानं ‘कोप्पळ’ इति वदन्ति ।
हालक्किजनाङ्गस्य कुटुम्बव्यवस्था
कदाचित् ग्रामे एकस्मिन् दिने एव दशाधिकाः विवाहाः भवन्ति ।   विवाहपूर्वमेव बालिका यदि ऋतुमती भवति चेत् गृहजनाः एव ताम् अरण्यं नीत्वा नेत्रे बद्ध्वा त्यक्त्वा आगच्छन्ति स्म इति ।  इदानीम् एषा पद्धतिः नास्ति ।    महिलायाः प्रथमप्रसवः पत्युः गृहे एव भवेत् ।  नामकरणस्य दिने जन्मभूमेः कोप्पस्य जनाः सर्वे विविधानां खाद्यानां वितरणं कृत्वा सन्तोषम् अनुभवन्ति । एते शवस्य दहनं कुर्वन्ति । बालानां सोड्ले( बालानां श्मशानं) पृथक् एव भवति । एतेषां मनरञ्जनं नाम ’हगरण’, ’कोलाट’(यष्टिक्रीडा), ’सुग्गिकुणित’, ’गुमटेपाङ्गु’ च । एतेषु सुग्गिकुणित विशिष्टम्, आकर्षणीयं च अस्ति ।  वर्णमयं वस्त्रं धृत्वा वर्णमयकागदेन, निर्मितं सुन्दरपुष्पगुच्छं  शिरसि धृत्वा नृत्यन्ति ।  एतेन सर्वे आकृष्टाः भवन्ति । देवेषु, पिशाचेषु एतेषाम् अपारः विश्वासः । एते तिरुपतितिम्मप्पस्य भक्ताः ।  मृताणाम् आत्मा एव देवाः भवन्ति इति एते विश्वसन्ति ।  कन्नेदैव, गण्डुगोरे, हेण्णुगोरे एते एतेषां सहायदेवाः सन्ति । रागियवागूः एतेषां विशिष्टः आहारः ।
हालक्किजनाङ्गस्य आहारः
तण्डुलं, रागिधान्यं, मीनः च एतेषां प्रमुखाः आहाराः ।  सरलवेषं धरन्ति=  कटिसूत्रं, कौपीनं, स्कन्धे कश्चन कम्बलः, शिरसि शिरस्त्रं, कार्यस्य लवित्रं, कवळिगेनामकः स्यूतः च ।   महिलाः जङ्घापर्यन्तम् ऊर्मिंरचनां  कृत्वा शाटिकां धरन्ति ।  चोलं न धरन्ति ।  कण्ठपूर्णं कृष्णमणिनां  मालाः धरन्ति ।  एकपत्नित्वपद्धतिः अस्ति चेदपि ‘सीरुडिके’ सम्प्रदायः इव बहुपत्नीत्वमपि चलति । विधवाः विधुरेण सह केवलं विवाहं कर्तुं शक्नुवन्ति । हालक्कि-ओक्कलिगाः सस्यमूलैः औषधनिर्माणे बहु प्रसिद्धाः सन्ति । एतेषु अनेकेभ्यः रोगेभ्यः औषधं दातुं सुप्रसिद्धाः  वैद्यकुटुम्बाः एव सन्ति । एतेषु वैद्यकीयम्  आनुवंशिकी वृत्तिः अस्ति ।  एतेषु जनपदसाहित्यमपि समृद्धमस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अपवर्तनम् (भौतविज्ञानम्)
thumb|अपावर्तनम्
समतलेषु प्रकाशस्य अपवर्तनम्
thumb|[[जलस्य अपावर्तनम्]]
अपवर्तन तस्य च नियमाः (Refraction and its Laws)
thumb|left|अपावर्तनस्य उदाहरणम् कस्मिश्चिद् समाङ्गिनि माध्यमे प्रवशो सरलरेखायां चलति । किन्तु यहि तस्य मार्गे कश्चिद् अन्यः पारदर्शकमाध्यमः समायाति तर्हि स स्वमार्गात् विचलति । विचलनम् (Deviation) इदं कस्याञ्चिद् दशायाम् अभिलम्बं प्रति कस्याञ्चिच्चवस्थायाम् अभिलम्बाद् दूरं प्रति भवति । प्रकाशस्य विचलनमिदं प्रकाशापवर्तनमित्यभिधीयते यस्मिंश्च माध्यमे किरणो ऽभिलम्बं प्रति साचीभवति स सघनो माध्यमः (Denser Medium) यस्मिंश्च अभिलम्बाद् दूरं प्रति तिरश्चीनो भवति स विरलो माध्यमः (Rarer medium)  इत्यभिधीयेते ।
thumb|जलतरङ्गेषु अपावर्तनम्
प्रयोगद्वारा प्रकाशापवर्तनं दर्शयितुं शेत्कर्गदं काष्ठफलके सन्निवेश्य तदुपरि शीशकस्य आयताकारम् `अ ब स’ इति गुटकं निधीयते तस्य च एकस्मिन् पार्श्वे `क’ इति `ख’ इति च कीलिकाद्वयं इत्थं सन्निविश्यते यत् `क ख’ इति रेखा `अ ब’ इति तले लम्बरूपा न स्यात् तदनु `द स’ इति द्वितीयात् तलात् शोशकगुटकातः `क’ इति `ख’ इति च कीलिकाद्वयस्य प्रतिबिम्बे दृष्ट्वा तयोरेव ऋजुक्रमे `च’ इति `छ’ इति च कीलिकाद्वयं सन्निवेश्यते । ` अ ब स द’ इति गुटकस्याभितः रेखाः समाकृष्य गुटकम् अपसार्यते । इदानीं `क ख’ इति `अ ब’ इत्यस्य `म’ इति बिन्दुतः `छ च’ इति च `प’ इत्यतः वर्ध्येते तर्हीदं लक्ष्यते यत् `क ख’ इति च छ इति च एकस्मिन् ऋजुक्रमे ने स्तः यद्यपि गुटकातः अभिलक्षणात् ते उभे ऋजुक्रमे प्रतीयेते । गुटकाभ्यन्तरे प्रकाशकिरणः `क म प’ इति मार्गेण चलति गुटकातः बहिः निष्क्रणे भूयः स `च छ’ इति मार्गम् अनुसरति ।` म’ इति `प’ इति चात्र `अ ब’ इति `द स’ इति च तलयोरुपरि ` न म ट’ इति `प ल’ इति च लम्बौ समाकर्षणीयौ । `क म’ इति किरण आपतितकिरणः (incident ray) `म प’ इति च अपवर्तितकिरणः (refracted ray) ` प छ’ इति च निर्गतकिरणः (erergent ray) इत्यभिधीयन्ते । `न म र’ इत्यभिलम्बस्य आपतितकिरणस्य च मध्यवर्ती `क म न ‘ इति कोणः आपतनकोणः (angle of incidence) तथाच अभिलम्बस्य `म प’ इति अपवर्तितकिरणस्य च मध्यवर्ती कोणः `अपवर्तनकोणः(angle of refraction)’ इत्यभिधीयेते । तौ क्रमशः `I’ इति `r’ इति आग्लाक्षराभ्यामयवा `आ’ इति `व’ इत्यक्षराभ्यां प्रदर्श्येते ।
अपवर्तनस्य द्वौ नियमौ स्तः
thumb|center|650px|भिन्नघनत्वविशिष्टवस्तुद्वये प्रकाशस्य अपावर्तनम्
(१) आपतितकिरणोऽपवर्तितकिरण आपतनबिन्दौ अभिलम्बश्च त्रय एव एकस्मिन्नेव समतले तिष्ठन्ति ।
(२) कस्मैचिद् माध्यमद्वयाय आपतनापर्वतनकोणयोः ज्ययोः निऽपत्तिः सदा नियताङ्केनैकेन तुल्या भवति या प्र्थममाध्यमतः द्विईयमाध्यमस्य अपवर्तनाङ्क (refractive index ) इति नाम्नाभिधीयते तञ्च (म्यू) इति ग्रीकाक्षरेण प्रदर्श्यते ।
वायुना शीशकस्य अपवर्तनाङ्कः वा शी = ज्या L क् म न/ ज्या L प म र = ज्या आ/ ज्या वा ; (वा= वायुः/ शी= शीशकम्) यदि चेद् `म’ इत्येतं केन्द्ररूपेण प्रकल्प्य केनापि अर्द्धव्यासेन वृत्तमेकम् आकृष्यते यत्र च वृत्तिमिदं `क म’ इत्यापतितं किरणं “ म प ‘ इत्यपवर्तितकिरणञ्च छिन्द्यात् ताभ्यां `य’ इति `ग’ इति च बिन्दुभ्यां `न र ‘ इत्यभिलम्बए `य र’ इति `ग घ’ इति च लम्बौ क्रियेतां तर्हि :- शीशकस्य अपवर्तनाङ्क, वा शी = ज्या L क म न/ ज्या L ग म घ य र, य म / ग घ , ग म = य र/ ग घ पृथक्- पृथक् त्रीणि अधिकान् वा आपतितकरिणान् आदाय प्रयोगस्यावृत्तिं कृत्वा साध्यञ्चेदं यत् प्रत्येकावस्थायां `वा, शी’ इत्यस्य मानं स्थिरं भवति । अनेन अपवर्तनस्य द्वितीयः नियमः परीक्ष्यते । प्रथमो नियमः सर्वथा स्पष्टः यतः आपतितः किरणः अपवर्तितः किरणः अभिलम्बश्च त्रय एव कर्गदतले सन्ति । यदि चेद् कस्यचिद् द्रवस्य अपवर्तनाङ्क उपर्युक्तविधिना उपलम्ब्यः स्यात् तर्हि द्रवं शीशकस्य आयताकारपात्रे सम्पूर्य शीशकगुटकस्य स्थाने तस्योपयोगः क्रियते । २) अपवर्तनस्य हेतोः सघनमाध्यमिकानि वस्तूनि अल्पान्तराले विरलमाध्यमनिकानि च वस्तूनि अधिकविप्रकृष्टे प्रतीयन्ते ।
सघनमाध्यमः (denser medium)
कल्पनीयं यत् `क’ इति कश्चिद् बिन्दुः यस्माभितः `अ ब स द’ इति शीशकमयः माध्यमोऽस्ति । `क’ इति बिन्दुतः गच्छन्त्यौ `क ग’ इति क घ’ इति च द्वौ किरणौ आदीयेते यौ वायौ आगमनानन्तरं `ग फ’ इति घ प इति च मार्गाभ्यां निर्गच्छतः । यदि उभावेतौ किरणौ श्चभागे वर्धेते तर्हि उभौ `ख’ इति बिन्दौ मिलतः । अतएव `ख’ इति तु `क’ इत्यस्य बिन्दोः प्रतिबिम्बं भवति । `घ’ इति बिन्दौ `न घ च’ इत्यभिलम्बः आकृष्टः । यदि चेद् किरणस्य दिग् वायुतः शीशकं प्रति गृह्यते तर्हि आपतनकोणः ।
I  = आ =L  पघ न = L घ ख ल अपवर्तनकोणश्च -
R = व = L च घ क = L घ क ल
अपवर्तनाङ्कः = ज्या आ/ ज्या व
= घ ख / घ ख --ल घ / क घ = क ख/ ख घ
यदि `घ’ इति बिन्दुः `ल’ इत्यस्य अत्यभ्याशे गृह्यते तर्हि कघ= कल तथाच ख घ = ख ल
यतः सघनमाध्यमकृते इति १ इत्यस्माद् अधिको भवति अतएव `ख ल’ इति दैर्घ्य `क ल’ इत्यस्मात् न्यूनं भवति ।
विरलः माध्यमः
कल्प्यं यत् वायौ `क’ इति कोऽपि बिन्दुरस्ति, स जलाभ्यन्तरादवलोक्यते । `क’ बिन्दुतः चलन्तः किरणाः जलप्रवेशानन्तरम् अभिलम्बं प्रति साचीभवन्ति पश्चभागे च वर्धनात् `ख’ इति बिन्दुतः आगच्छन्तः प्रतीयन्ते । अतएव `क’ इत बिन्दोः प्रतिबिम्बं जले दर्शनात् `ख’ इति बिन्दौ निर्वर्तितं भविष्यति । सघनमाध्यमवत् गणनाकरणात इदं साघयितुं शक्यते यत् वायुतः जलस्य अपवर्तनाङ्कः वा ज = जलतलात् `ख’ इत्यस्यान्तरालम्/ जलतलाद् `क’ इत्यस्यान्तरालम् यतो वायुतः जलस्य अपवर्तनाङ्कः (refractive index)एकस्माद् अधिको भवति । अतएव जलतलात् `ख’ इति प्रतिबिम्बस्यान्तरालं `क’ इत्यस्यापेक्षया अधिकं भविष्यति ।
अपवर्तनस्य कतिपयोदाहरणानि
(१)	 यदि चेद् उपरिष्टात् नद्याः तलम् अवलोक्यते तर्हि सरितः गभीरत्वम् अल्पं प्रतीयते । अस्मादेव हेतोः जलपूर्णस्य बाल्टीनामकस्य जलपात्रस्य तलमपि उद्गतं प्रतीयते ।
(२) एकस्य चषकस्य्स् तलप्रदेशे काचिद् रजतमुद्रा निक्षेप्या ततश्च एतावदुदूरे स्थातव्यं यत् मुद्रायाः सम्यगर्दर्शनं न भवेत् । ततः चषके जलं पूरणीयं इत्थं मुद्रावलोकनं प्रारभ्यते । १७.४ इति चित्रमवलोक्य मुद्रादर्शनस्य कारणं निर्देश्यम् ।
(३) अपवर्तनस्य कारणात् पृथिव्याः क्षितिजादधः स्थितावपि सूर्यः नक्षत्राणि च दृश्यन्ते । पृथिव्याः निकटवर्तिनः समीरावरणं गुरु ऊर्ध्व वर्ति चाववर्ति चावरणं लघु भवति । अतएव `स’ इति कुतश्चिद् क्षितिजादधोबर्तिनः नक्षत्राद् आगन्तुकः किरणः अभिलम्बं प्रति चक्रीभवन् गच्छति नेत्रं च सम्प्राप्य `स२’ इत्यत आगच्छन् प्रतीयते । अतएव अपवर्तनहेतोः नक्षत्रस्य दर्शनात्मिकोच्छितर अधिका भवति ।
अस्मादेव कारणात् वायुमण्लसत्तया प्रातःकाले सूर्यः किञ्चित्पूर्वं दृश्यते सायञ्च किञ्चिदविमम्बेन तिरोहितो भवति । अनेन दिवसस्य दैर्ध्यं सप्त अष्टौवा मिनट पर्यन्तम् अधिकं भवति ।
(४) यदि प्रातः काले उदीयमान आदित्योऽवलोक्यते तर्हि स विशालः प्रतीयते पूर्णतया च वृत्ताकारो न दृश्यते अपितु ऊर्ध्वधरव्यासोऽल्पः प्रतीयते । यतः अपवर्तनकारणात् ऊर्ध्वाधरव्यासस्य अधोभाग ऊर्ध्ववर्तिभागापेक्षया अधिकोर्ध्वम् उद्गच्छति । परन्तु क्षैतिजव्यासस्य उभे शीर्षे तुल्ये उद्गच्छतः । प्रकाशापवर्तनस्य हेतोः सूर्यस्य क्षैतिजव्यासात् नेत्र निष्पतन्तः किरणाः अधिकदीर्घात् व्यासाद् आगच्छन्तः प्रतीयन्ते । यथा १६.७ चित्रे प्रदर्शिताः ।
पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलानि
पाण्डीचेरी वा पुदुचेरी (PY)
वर्गः:पुदुच्चेरी वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अपवर्तनम् (भौतविज्ञानम्)
अपवर्तनस्य कतिपयोदाहरणानि
(५) अपवर्तनकारणात् तारकाः टिमटिमायमानाः प्रतीयन्ते । वायुमण्डले तापभिन्नतया विभिन्नघनत्वीयस्य वायोर् आवरणानि चलन्ति । अतएव कुतश्चिद् तारकाद् आगन्तुकाः किरणाः अपवर्तनकारणात् वायौ कदाचिद् अल्पं कदाचिच्च अधिकं वक्रभवन्ति । यदि चेद् तारको दृश्येत तर्हि तस्य प्रकाशो नेत्रे कदाचिद् अधिकः कदाचिच्चाल्पः प्रतीयते । अतस्तारकः टिमटिमायमानः (twinkling) प्रतीयते ।
कति पयमाध्यमानां समान्तरेभ्यः फलकेभ्यः प्रकाशस्यापवर्तनम्
'''१ µ २	= ज्या अ१/ज्या व१
'''इत्यमेव २ µ ३ = ज्या व१/ज्या व२
१ µ २ * २ µ ३* ३ µ१ = ज्या अ१/ज्या व१ * ज्या व१ / ज्या व२ * ज्या व२ / ज्या अ१
यदि चेद् आरम्भिकोऽन्तिमश्च माध्यमः एक एव स्यात् तर्हि कुतश्चित समान्तराद् संयुक्ताद् (Compound )फलकाद् निस्सरन् किरणः स्वकीयपूर्वदिशः समान्तरभावेनैव निर्गच्छति । अतएव अन्तिमात् फलकात् निर्गमनसमये किरणस्य निर्गमनकोणः व३ इति प्रारम्भिकफलकस्य `अ१’ इत्यापतनकोणेन तुल्यो भवति ।
१ µ २ * २ µ३ = १/३ µ१
किन्तु १/३ µ१ = २ µ३
१ µ३ = १ µ२*२ µ३
समीकरणेनानेन यदि कुतश्चिदेकस्मात् माध्यमात् द्वितीयस्य द्वितीयाच्च् तृतीयस्य अपवर्तनाङ्को दत्तः तर्हि प्रथममाध्यमेन तृतीयस्य अपार्तनांक उपलब्धुं शक्यते । उदाहरणम् - वायोः जलस्य च, अपवर्तनाङ्क १.३३ वायोश्च सीसकस्य अपवर्तनाङ्क १.५ इत्यस्ति तर्हि सीसकस्य अपवर्त्तनाङ्क उपलभ्यः ।
'''ज शा= जलात् शीशकस्य अपवर्तनाङ्क ( ज= जलम्, वा= वायुः ,शी=शीशकम्)
'''ज वा= जलात् वायोरपवर्तनाङ्कः
'''वा शो =वायोः शीशकस्य्स् च अपवर्तनाङ्कः
ज शो = १/ वा ज *वा शी
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आर्याछन्दः
लक्षणम्
अर्थात्- यस्याः प्रथमे तृतीये च पादे द्वादशमात्राः भवन्ति, द्वितीये पादे अष्टादश, चतुर्थे पादे च पञ्चदश मात्राः भवन्ति सा आर्या उच्यते।
अर्थः
मूढः जनः सुखेन बोधयितुं शक्यः भवति, विद्वान् तु अनायासेनैव अनुकूलयितुं शक्यः भवति। किन्तु स्वल्पेन एव ज्ञानेन गर्वितमानसं जनं ब्रह्मापि प्रसादयितुम् न शक्नोति।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्लासीयुद्धम्
thumb|250px|प्लासीयुद्धस्य दृश्यम्
पृष्ठभूमिः
प्लासीयुद्धस्य सामान्यकारणं तु सिराजुद्दौलः क्रि.श.१७५६तमे जून् मासे पोर्ट् विलिय्म् इति प्रदेशम् आक्रान्तवान् इति । किन्तु प्रधानहेतुः तु ईस्ट् इणिया समवायस्य भूविस्तारस्य महाकाङ्क्षा एव । अस्य युद्धस्य कारणानि कानिचन अन्यकलहानि अपि ।
आस्थाकापाट्यम्
एतन्मध्ये सिराजुद्दौलस्य मुर्शिदाबाद् नगरस्य आथाने अपि कापट्यम् आरब्धम् । सः तादृशः जनप्रियः राजा नासीत् । स्वस्य पितामहस्य अनन्तरं सिंहासनमागतस्य तस्य वयः २३वर्षाणि । स्वस्य शीघ्रकोपस्य कारणात् शत्रून् वर्धयति स्म । तस्य अरिषु अन्यतमा धनिका अपायकारिणी घसेटि बेगम् इत्येषा अस्य पितृव्या । अन्यः कश्चित् सहोदरबन्धुः राजा भवेत् इति अस्याः आशयः आस्तीत् । अपि च कोल्कतायाम् आक्रमणेन कुपितः अहम्मद् शहा, सेनामुख्यस्थानत् च्युतः मीर् जाफर् च सिराजुद्दौलस्य प्रबलाः श्त्रवः अभवन् ।
सैन्यानि
राबर्ट क्लैवस्य सैन्ये केवलं १९५० युरोपियन् सैनिकाः आसन् । २१००भारतीयाः सैनिकाः कानिचन गिलिकास्त्राणि एव आसन् । किन्तु नवावस्य सैन्ये ५००००० सैनिकाः महाशतघ्न्यः तन्निर्वहणर्थं परिणिताः ४० फ्रेञ्च् सैनिकाः आसन् । तेषु १६००० सैनिकाः ब्रिटिष् अधिकारिभिः रहस्यसन्धितस्य मीर् जाफर् अधीनाः युद्धे भागं न अवहन् । अन्ते केवलं ५०००सैनिकाः युद्धम् अकुर्वन् । तथापि ब्रिटिष् सैन्यात् बलवत्तरम् एव आसीत् । किन्तु सेनापतिः मीर् मदन् इति जनः गोलिकाघातितः तस्मादेव मृतः । अतः नवाबस्य सैन्यः वैकल्पे पतितः । तेन युद्धस्य परिणामः एव व्यतिरिक्तः । युद्धस्यान्ते केवलं २०तः अपि न्यूनाः ब्रिटिष् सैनिकाः मृताः दृष्टाः ।
युद्धोत्तरम्
ब्रिटिष् अधिकारिणः सिराजुद्दौलस्य विद्रोहिनं मीर् जाफरं बङ्गालस्य नवाबम् अकुर्वन् । आत्मानं रक्षितुं रहसि सञ्चरन्तं सिराजुद्दौलम् अन्विष्य बन्धयित्वा अन्ते वधम् अकुर्वन् । घसेटि बेगम् इत्यादीः प्रबलमहिलाः निग्रह्य ढाकानगरस्य कारावारे अस्थापयन् । ब्रिटिष् जनानां व्यवहारेण असन्तुष्टः मीर् जफरः डच् जनान् सहायार्थं याचितवान् । तैः प्रेषिताः सप्त नावः ७००नाविकाः बिटिष् सैन्येन युद्धे पराजिताः । तदनन्तरं मीर् जाफरं सिंहासनात् अवतीर्य तस्य स्थाने तस्य जामातरं मीर् कासीम् इत्येनम् समारोपयन् । अयं स्वतन्त्रमनोवृत्तिं प्रदर्शितवान् इति क्रि.श.१७६४तमे वर्षे बक्सार् युद्धे तं जित्वा बङ्गालराज्यं पूर्णतया वशीकृत्य मीर् जाफरं पुनः अधीनराजम् अकुर्वन् ।
युद्धलाभः
एतस्मात् प्लासीयुद्धत् ब्रिटिष् समवायस्य अधिकलाभः अभवत् । भारते देशे अनेन एव ईस्ट् इण्डिया समवायस्य मूलं सुदृढम् अभवत् । राबर्ट् क्लैव् इत्येषः समवायस्य कृते २.५दशलक्ष पौण्ड् स्वहिताय २,२४०००पौण्ड् धनं नवाबस्य कोशतः सङ्ग्रहीतवान् । करसङ्ग्रहेषु ३००००पौण्ड् धनं क्लैव् हिताय तस्मै समर्पितम् । तस्मिन् काले ८००पौण्ड् धनेन आढ्यब्रिटष् जनद्वयस्य विलासिजीवनं निर्वोढुं शक्यते स्म । इत्युक्ते राबर्ट् क्लैव् कियान् धनवान् आसीदिति ज्ञायते । क्रि.श. १७७६तमे वर्षे क्लैव् बङ्गलस्य गवर्नर् अभवत् । दुर्व्यसनासक्तः सः क्रि.श.१७७४तमे वार्षे अत्मघातं कृतवान् ।
टिप्पणी
वर्गः:भारतस्य आधुनिकयुगः (१५०० क्रै- १९०० क्रैस्ताब्दः)
कृष्णस्वामी कस्तूरिरङ्गन्
डॉ. कृष्णस्वामी कस्तूरिरङ्गन् कश्चन अन्तरिक्षवैज्ञानिकः । सः कर्नाटकस्य बेंगलुरु नगरे वसति । सः भारतीय-अंतरिक्ष- अनुसंधान-संघटनस्य (ISRO) नेतृत्वं नव वर्षाणि २००३ पर्यन्तं निरूढवान्। सः भारतीयसंसदः उच्चसदनस्य सदस्यः आसीत् ( राज्यसभा, २००३-२००९)। सः सम्प्रति भारतसर्वकारस्य योजनायोगस्य सदस्यः अस्ति  । सः २००४ तमस्य वर्षस्य एप्रिलमासात् बेङ्गलूरुनगरे राष्ट्रिय उन्नतशिक्षासंस्थान सदस्यः अपि अस्ति । सह् भारत सर्वकारेण  दीयमानानि त्रीणि नागरिकपुरस्काराणि अपि प्राप्तवान् अस्ति - पद्मश्री (१९८२), पद्मभूषण (१९९२) एवं पद्मविभूषण (२०००)।
प्रमुख-योगदानानि
तस्य नेतृत्वे भारतस्य प्रसिद्धानां प्रक्षेपणवाहनानां पोलार-उपग्रह-प्रक्षेपणवाहनस्य, जियोसिंक्रोनस उपग्रहप्रक्षेपणवाहनस्य च प्रक्षेपणे कार्यनिर्वहणे च                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         महत्त्वपूर्णाः उपलब्धयः प्राप्ताः सन्ति। GSLV, GSLVMK-III इत्यस्य उन्नतसंस्करणस्य तस्य सम्पूर्णविन्यासपरिभाषासु च अध्ययनं सम्पन्नम् । तदतिरिक्तं सः विश्वस्य प्रमुखानां नागरिकदूरसंवेदनोपग्रहाणां IRS-1C तथा 1D इत्येतयोः विकासस्य प्रक्षेपणस्य च निरीक्षणं कृतवान्, तथैव नवीनयुगस्य INSAT संचारोपग्रहाणां समुद्रनिरीक्षणोपग्रहाणां  IRS-P3/P4 इत्यस्य च प्रक्षेपणस्य निरीक्षणं च कृतवान् । चन्द्रायण-प्रथमस्य व्याख्यां कृत्वा विस्तृताध्ययनद्वारा भारतस्य ग्रहान्वेषणयुगे प्रवेशं कर्तुं सः महत्त्वपूर्णं पात्रम् आवहत् । एतेषां प्रयत्नानाम् कारणेन भारतदेशः उन्नतान्तरिक्षसाधकराषृरत्वेन, प्रमुखान्तरिक्ष-कार्यक्रमयुक्तराष्ट्रत्वेन च षट्सु देशेषु अन्यतमत्वेन परिगणितं जातम् । खभौतशास्त्रज्ञत्वेन डॉ. कस्तूरीरङ्गः उच्च- ऊर्जायुक्तयोः एक्स-रे-गामा-किरणयोः, विषये प्रकाशिकखगोलशास्त्रे च शोधकार्यम् अकरोत् । भारतस्य महत्त्वाकांक्षिण्याः अन्तरिक्षाधारित-उच्चक्षमतायुक्त-खगोलशास्त्रवेधशालायाः सम्बद्धानि कार्याणि अपि तस्य नेतृत्वे प्राप्ताः प्रमुखाः उपलब्धयः आसन् । ब्रह्माण्डीय-एक्स-किरणानां गामा-किरणानां च स्रोतसाम् अध्ययनं, निम्नस्तरीये वातावरणे ब्रह्माण्डीय-एक्स-किरणानां प्रभावः इत्येतस्मिन् विषये अध्ययने तदीयं योगदानं महत्वपूर्णं वर्तते । वर्गः:१९४० जननम् वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः वर्गः:वैज्ञानिकाः
नागदामिनी
thumb|नागदामिनीवृक्षकः thumb|फलपूर्णः नागदामिनीवृक्षः
परिचयः
संस्कृतभाषया पानसवृक्षः पूतफलतरुः पनसनालिकापादपः चम्पकालुवृक्षः इति कथ्यमानः अयं मलयद्वीपसमूहस्य मूलनिवासी । उष्णप्रदेशेषु एते वृक्षाः अधिकं प्ररोहन्ति । १८तमे शतके लेप्टिनेण्ट् विलियं ब्लीग् इत्ययं अस्य सस्यस्य परिचयं कारितवान् । पश्चिमघट्टस्य वेलाभूप्रदेशास्य च कर्णाटकीयानाम् अस्य फलानि अतीवप्रियाणि । ते पाकेषु बहूपयुञ्जन्ते ।
सस्यशास्त्रस्य वर्गीकरणम्
मोरसि कुटुम्बसम्बद्धस्य अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम् आर्टोकार्पस् (Artocarpus incisa) इन्सिस इति । आङ्ग्लभाषया ब्रेड् फ्रूट् Bread Fruit इति कथयन्ति ।
अम्मा मक्कल मुनेत्र कड़गम
अम्मा मक्कल् मुन्नेत्र् कळगम् (आंङ्ग्ले संक्षिप्तं| AMMK) भारतीय राजनैतिकदलेषु अन्यतमम्  यत् तमिळनाडुराज्ये, पाण्डीचेरीकेन्द्रशासितप्रदेशे च प्रभावशीलं भवति। एतत् एकं द्राविडीयदलम् यत् टी.टी.वी.दिनाकरणेन १५ मार्च् २०१५तमे वर्षे मधुरैनगरे 'अखिल-भारतीय-द्रविड-मुन्नेत्र-कळगम्' इत्यस्मात् विभाजनरूपेण स्थापितं। वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
नागदामिनी
गुणलक्षणानि
नागदामिनीवृक्षाः स्वशाखाः विस्तारेण प्रसरन्ति । अयं नित्यहरिद्वर्णवर्णी वृक्षः वृहत्प्रमाणेन वर्धते । अस्य पत्राणि विशलानि विशिष्टाकृतानि च भवन्ति । पत्राणि फलानि शाखाः उन्मूलयति चेत् शुक्लनिर्यासः निस्सरति । एकः वृक्षः प्रतिसंवत्सरं १५०-२००फलानि यच्छति ।
प्रयोजनानि
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अद्वैतगुरुपरम्परा
सदाशिवसमारम्भां शङ्कराचार्यमध्यमाम् । अस्मदाचार्य पर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥ गुरुपरम्परा देवाः
शारादपीठस्य अधिपतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कारैकलमण्डलम्
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कारैकलमण्डलम् । भौगोलिकतया तमिळ्नाडुभूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कारैकल् ।
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सहकारिता-आन्दोलनम्
सहकारिता इति शब्देन एकोद्देश्यपूत्र्यर्थ समन्वितेन सहयोगभावनया! कृतम् ऐच्छिक संगठनम् अभीष्यते। तन्निमित्तम् आन्दोलनं च सहकारिता-आन्दोलनम्!(Co-operative Movement) इत्यभिधीयते। तत्त्वत्रयस्य प्राधान्येन अत्र समावेशः अभीष्टः।
स्वातन्त्र्योत्तरं विकासः
भारतस्वातन्त्र्यलाभोत्तरकाले विशिष्टा प्रगतिर्लक्ष्यते सहकारिता-आन्दोलने । भारतस्य पुनर्निर्माणम् अनुरुध्य का योजना हितावहा इति विचारे सहकारिता-आन्दोलनम् अपि प्राधान्यं विद्यते। तत्परिणामरूपेण सहकारिताभावना-प्रोत्साहनार्थ भारतशासनेन 1945 तमे ईसवीये सहकारितायोजनासमितिः संस्थापिता। भारतवर्षे एतद् आन्दोलन-स्वरूपेण याः सहकारिसमितय: संस्थाश्च कार्यपराः सन्ति, ताः सन्ति:-
सहकारि-समितीनाम् उपयोगिता
सहकारि-समितीन कार्यक्षेत्रम् अतीव व्यापकम्। आसां जालं भारतवर्षे प्रतिग्रामं सुनियन्त्रितरूपेण प्रसरति । समितीनाम् एतासां प्रचारेण देशोऽतीव लाभान्वितोऽभूत्।
काश्चन मुख्या उपलब्धयोऽत्र निद्रिश्यन्ते-
सहकारिता आर्थिक-क्षेत्रे मध्यस्थनिराकरणेन लाभांशोपार्जने सदस्यानां साहाय्यम् आचरति। बुल्फ-महोदयेन कथितं यत्-सहकारितान्दोलनेन धनाभावग्रस्तक्षेत्रेषु धनं प्रापितम्, ! निराशाः कृषकादयः सदा-आशा-समन्विता विहिताः, उत्पीडिता उन्मूलिताश्च पुनः । प्रत्यारोपिताः, कुसीदजीविभ्यश्च लोकाः परिरक्षिताः। सहकारितायाः मूलमन्त्रो मितव्ययिता । स्पष्टवादितायाः, स्वाभिमानस्य च उदयोऽभूत्। सहकारितायाः प्रचारेण शिक्षणात्मका लाभाः अपि दृश्यन्ते o समिति-कार्यज्ञानम्, वादविवादविधिज्ञानन् म्लगठनस्यव्यवस्थायाश्च ] समाजोत्थानेऽपि सहकारिताया महत्त्वपूर्ण योगदानं लक्ष्यते। स्वच्छता-स्वास्थ्य- { चिकित्सा-मनोरञ्जनादिसाधनानां बुद्ध्या ग्रामीणानां सामूहिक-सुविधावाप्तिः। कूप-तडाग- { नालिका-मार्गादीनां नवनिर्माणेन पुनर्निर्माणेन परिष्कारेण चैषा जनमानसं तोषयति पोषयति ! च।
सहकारिताया दोषा न्यूनताश्च
सहकारितान्दोलनस्य सुखावहत्वेऽपि केचन बद्धमूला केचन दोषाः लक्ष्यन्ते, येन कृतेऽपि प्रयत्ने वाञ्छिता लाभा नाप्यन्ते। तत्र केचन दोषाः प्राधान्येनोल्लेखम् अर्हन्ति। ते सन्ति– -
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:आन्दोलनानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रीतिसम्प्रदायः
रीतिसम्प्रदायस्य प्रतिपादकः प्रधानाचार्यो वामनः अस्ति । अस्य काव्यालङ्कारसूत्र नाम्ना ग्रन्थः स्वोपज्ञवृत्तिसहितः प्रसिद्धः । अस्मिन् ग्रन्थे काव्यात्मरूपेण रीतिरेवायं स्वीकृतः । एतन्मते - ‘रीतिरात्मा काव्यस्य' इति लक्षणं प्रतिपादितम् । इयमेव रीतिः शैलीत्युच्यते । रचनायां चेयं विशिष्टता, गुणानामवस्थित्या उत्पन्ना भवति । अत एव गुणोपरि रीतिरवलम्बिता तिष्ठति । इदं च रीतिमतं गुणसम्प्रदायनाम्ना व्यवहृतं भवति । "ओजः कान्तिमतीगौडीयाः” “समग्रगुणाः वैदर्भी ''  “माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" वैदर्भीगौडीरीत्योः स्वरूपेण, विभेदप्रतिपादनस्य श्रेयः आचार्यदण्डिन एवोपरि वर्त्तते । आरम्भकाले रीतीनां सम्बन्धो देशविशेषेणैवासीत् । यत्प्रान्तिनो यादृश्यां शैल्यां विशिष्टतां प्राप्तवन्तस्तत्प्रान्तनाम्ना तादृशशैल्याः प्रसिद्धिरभूत् । तत्र वैदभ्यॊ वैदर्भदेशेन वराराभिधेन गौड्या वङ्गप्रदेशेन, पाञ्चाल्योः पाञ्चाल(पञ्जाब)प्रदेशेन, लाट्या लाट(गुजरात)प्रदेशेनाभिधेयेन सम्बन्धः आसीत् । गुणालङ्कारयोः परस्परं स्फुटं भेद इत्यस्य सर्वप्राथम्येन प्रतिपादनं वामनेनैव कृतम् ।
श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता ।
अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिःसमाधयः।।
भरतनाट्यप्रतिपादिता य एते दश गुणास्तानेव वामनः शब्दार्थगतत्वेन द्विगुणितानकरोत् । वैदर्भीरीतेः स्पष्टप्रतिपत्तये उक्तदशगुणानामत्यधिका आवश्यकता प्रदर्शिता तेन, गौडीरीतिप्रतीतये ओजःकान्त्योः पाञ्चालीप्रतीतये माधुर्यप्रसादयोः सत्तायाः 'विद्यमानत्वावश्यकता प्रदर्शिता । दण्डिनाऽपि वैदर्भमार्गस्य प्राणभूताश्चोक्तदशगुणा इति स्पष्टमुक्तम् । ' इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशगुणामताः ।' एवञ्च गुणालङ्कारयोः पार्थक्यं प्रदर्श्य रीतिसम्प्रदायेन स्फुटं साहित्यशास्त्रस्य महानुपकारो विहितः । वामनो हि गुणालङ्कारयोर्भेद एवमाह -
“काव्यशोभायाः कत्तारो धर्माः गुणाः, तदतिशयहेतवोऽलङ्कारः।”
(१) काव्यपरिभाषायाम् आत्मनो मुख्यत्वम्
(२) गुणानां मुख्यत्वं प्रयच्छताऽलङ्काराणां गौणत्वम् ।
शब्दार्थों शरीरं रसश्च तदात्मा, इति स्वीकारादेव वैदरअभ्यादिरीतीनां गुणाश्रितत्त्वमङ्गीकृतम् । गुणानामपि रसधर्मत्वमङ्गीकृत्य तेषां काव्यात्मनः सम्बन्ध स्थापितः आचार्यैः । मम्मटाचार्यस्तु वृत्तिं रीतिञ्चैकमेव स्वीकरोति । तथाहि -
‘एतास्तिस्रो वृत्तयः वामनादीनां मते वैदर्भीगौडीपाञ्चालाख्या रीतयोः मताः'
साधारणतया वृत्तिरीतिषु भेदः कत्तुं न शक्यते, तथापि सूक्ष्मेक्षिकया किञ्चित्पार्थक्यमस्त्येव । तथाहि वृत्तीनां विभाजनं रचनायाः गुणोपरि वर्तते । रीतीनां वर्गीकरणं देशस्य प्रान्तस्य आधारेण भवति । यद्यपि गुणैः सह रीतीनां सम्बन्धोऽस्ति तथापि तासु रचनायाः बाह्यरूपोपर्येवाधिकाग्रहो दत्तो वर्त्तते । रुय्यकः भेदम् एनम् अधिकस्पष्टतया प्रदर्शितवान्। आचार्यराजशेखरेण त्वित्थुमत्र निर्दिष्टम् -
'तत्र देशविन्यासक्रमः प्रवृत्तिः, विलासविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचनविन्यासक्रमो रीतिः' इति ।
भोजदेवेन तु सरस्वतीकण्ठाभरणे रीतीनां साहित्यमार्गेण – अर्थात् रचनायाः क्रमेण वा सम्बन्धः प्रदशितः। रीतिः इति शब्दो हि रीधातुना निष्पन्नः, यदर्थञ्च चलनं निर्माणम् । तथा चोक्तम् -
‘रीङ्गतावितिधातोः सा व्युत्पत्त्या रीतिरुच्यते ।"
तेनैव, वृत्तेः सम्बन्धः विकास-विक्षेप-सङ्कोच-विस्तारमनोदशाभिः ( अर्थात् चित्तोपरिपतितप्रभावैः ) रीतीनां सम्बन्धो बाह्य-वर्णविन्यासैरधिको वर्तते इति प्रवशतः । एतन्मते चतुर्विंशतिगुणाः सन्ति ।
भरत-वामनादिभिः शब्दार्थयोः ये दशगुणा उक्ताः, मम्मटादिभिस्तु माधुर्यौजः प्रसादेष्वेव तानन्तर्भाव्यगुणानां त्रैविध्यमेव स्थापितम् । साहित्यदर्थऽपि गुणाश्च औदर्यादिवत् काव्यात्मभूतरसस्योत्कर्षहेतुभूताः सन्तः स्थायिधर्मा इत्युच्यते । अलङ्कारा अपि तदुत्कर्षहेतवः सन्ति किन्तु अस्थायिरूपेणेति तत्र पूर्वमेव कथिता इति।
रीतिशब्दः रीङ्धातोः निष्पन्नः । रीङ्गताविति काव्येषु रीतिशब्दो मार्गशब्दस्य पर्यायो विद्यते । महाराजेन भोजेनाप्युक्तम् – व्याख्यायाञ्च रीयन्ते परम्परया गच्छन्त्यनयेति करणसाधनोऽयं रीतिशब्दो मार्गपर्यायः । रीतिसम्प्रदायस्य प्रधानपुरुषो वामनोऽस्ति । स रीतेः स्पष्टीकरणमेवमकरोत् विशिष्टा पदरचनारीतिः, विशेषो गुणात्मा परं रीतिर्गुणावलम्बत्वेव गृह्यते । अत एव पूर्वं गुणविषयमवलम्ब्यैव विहङ्गमदृष्टया किञ्चित्प्रतिपादनीयम् । अग्न्पुराणेगुण विषये – आचार्यवामनेनापि '''–
काव्येषु गुणानां किं स्थानमिति विषयमवलम्ब्य यद्यपि बहूक्तं तथापि काव्यप्रकाशकारेण मम्मटभट्टायार्येण यदुक्तं तदेव साम्प्रतं सर्वैः शिरोभिरुहयते । तच्च – गुणानां संख्या विषये नास्ति मतैक्यम् । भरतमुनिना दशगुणाः स्वीकृताः । अग्निपुराणे एकोनविंशतिर्गुणाः वामनेन च विंशतिः । रीतिश्च गुणाश्रिताः अतो रीतिविषयेऽपि तथैव विप्रतिपतयः सन्ति । यथा गुणानां संखाविषये नास्त्यैक्यं तथैव रीतिसंख्या विषयेऽपि नाद्यावधि निश्चित पन्थाः । अग्निपुराणे वैदर्भी गौडी पाञ्चालीलातीचीति चतस्रो रीतयः प्रतिपादिताः सन्ति । भामहेन केवलं गौडीवैदर्मी च रीतिद्वयमङ्गीकृतम् । परमुभयोरपि कियान्मेद इति न परिगणितः । दण्डी काव्यस्य यद्यप्यनेकान् मार्गान् स्वीकरोति परं तेषां नामोल्लेखं कृत्वैव वैदर्भीगौडीरीतेश्च प्राधान्यं स्वीकरोति । दण्डिना श्लेषादीनां दशगुणानां परिस्पन्दनं वैदर्भिरीतावेव स्वीकृतम् । वामनेन वैदर्भीगौडी पाञ्चाली चेति तिस्रो रीतयः स्वीकृताः । वैदर्भीरीतावेव स्वीकृतदशशब्दगुणानां, गौड्रीतावोजकान्तयोः पाञ्चाल्याञ्च माधुर्यसौकुमार्ययोः स्थितिरङ्गीकृताः ।
एतासां रीतीनां नामानि तत्तत्प्रान्तवर्तिभिः कविभिः शैल्यङ्गीकार्यत्वेन स्वीकृतानि । यथा दण्डिना प्रतिपादितम् । एवमेव वामनेन च – "विदर्भादिषु दृष्टत्वात् तत्समाख्ययो” । इति स्वीकृतम् । अत वैदर्भ (वरण्ड) प्रान्तीयाः वैदर्भी, गौड (पूर्वप्रान्तीयाः) गौडी, पाञ्चाल (पञ्जाब) प्रान्तीयाः पाञ्चाली लाट् (गुर्जरप्रान्तीयाः) लाटी, अवन्ति (मालव) प्रान्तीयाः आवन्ती मगध्धप्रान्तीया च मागध्ति प्रान्तविभागतया रीतीनां नामानि स्वीक्रियन्ते । यां रीतिं वामनः काव्यस्यात्मानं स्वीकरोति तामेव र्तिं रचनाशैलीं स्वीकुर्वता तस्य सिध्दान्तः कीदृगौचित्यं विभर्तीति विज्ञैर्विभावनीयम् ।
यद्यपि रीतिगुणयोर्निरुपणमग्निपुराणेऽप्यास्ति तथापि सम्प्रदायस्यास्य प्रधानं वामन एव स्विक्रियते । यतस्तेनैव रीतेः स्थानं काव्येष्वत्यादरेणाङ्गी कृतम् । रीतिरात्मा काव्यस्येति । परं यदा सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्ष्यते तदा सर्वाऽप्ययं सिध्दान्तो न तर्ककर्कशशैलीं स्वीकर्तुं समर्थः । येन च ध्वन्यालोककारेण ध्वनिप्रतिपादनावसरे मम्मटभट्टेन च काव्यप्रकाशे भर्सितोऽयं मार्गः । तयोर्हिकथनमस्ति पद्यपि गुणाः आहोस्वित रीतयः काव्यस्य आत्मत्वेन स्वीक्रियन्ते चेतदैभिरङ्गीकृतं काव्यमेव काव्यं स्यात्परं नास्ति तत्र गुणानां रीतीनां च संख्या विषये मतैक्यम् । तर्हि सर्वे गुणाः सर्वाश्च रीतयः काव्यात्मत्वेन स्वीक्रियन्ते, आहोस्वित कलिचन् । यदि सर्वेगुणाः काव्यस्यात्मत्वेमाङ्गीक्र्यन्ते चेत्तदा गौडी रीतौ, पाञ्चालीरीतौ च गुणद्वयमेव । तदा सर्वेषां गुणानां अभावत्वात् काव्यत्वं न स्यात् । यदि केचन गुणा एव काव्यत्वेन स्व्क्रियन्ते, चेत्तदा यत्र केवलमोज एव भविष्यति रसादयोन स्युस्तदपि युष्माकं मते काव्यत्वं स्यात् । येनच “ अद्रावत्रप्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुलसत्येषधूम" इत्यादिषु स्थलेषु अप् काव्यत्वं स्थात् । अत एवैतानि सर्वाणि वस्तूनि विलोक्यैव मम्मटेन काव्यस्यात्मा रीतिः कथमपि भवितुं नार्हतीति प्रतिपादितम् । अतः केवलं रीतिमेवाङ्गीकृत्य न काव्यस्य काव्यत्वम् । परमेतत्तु अवश्यमेव स्वीकृतं वाग्देवतावतारेण यदलङ्कारापेक्षया काव्येषु गुणानां महतरं स्थानं चकास्ति । यद्यपि काव्यमीमासायां प्रतिपादितेन "इति वामनीयाः” इति वाक्येन प्रतिभाति यदन्येऽपि वामनमतानुयायिनः सन्ति । परमुपलब्धग्रन्थेषु मुकुलभट्ट एव वामनमतानुयायि प्रतीयते । यथा काव्यालङ्कारसूत्रस्य व्याख्यायां सहदेवेनापि तत्रोक्तम् –
अतः एभिर्वाक्यैः स्पष्टमेव परिलक्षितं भवै यन्न हि शरीरस्य सघटनात्मकं तत्त्वं काव्यात्मत्वेन स्वीक्रियते । आत्मा तु स एव पदार्थः प्रोऽखण्डोऽरुपोनिर्देषिश्च स्यात् । आत्माविषये तैस्तैदार्शिनिकैरन्यैश्चाचायैः यत्किञ्चिदपि प्रतिपादितं तदेव सर्वैरपि स्वीकरणीयम् । अतोऽयं रीति सम्प्रदायो यदा सूक्ष्मेक्षिकया समालोच्यते तदा माप्रगपि न रोचते विद्वद्भ्यः ।
1 प्रस्तावना। महत्त्वपूर्णम् इदं प्रस्थानम्।ध्वनिमतएन उदितेन अन्यानि मतानि अपसारितानि। रीतिमतस्य अपि सा एव दशा जाता।परम् अधुना यानि प्रस्थानानि संस्कृतकाव्ये विद्वद्भिः विचार्यन्ते तेषु रीतेः स्थानं विद्यते एव। 2 सङ्क्षेपतः इतिहासः। अ) भरतात् प्राक्कालीनाः रीतिप्रतिपादनपराः ग्रन्थाः न उपलभ्यन्ते।तथापि रीतिमतस्य पुरस्कर्ता वामनः स्वग्रन्थे बहूनि पूर्वसूरिणां वचनानि उद्धरति।तानि भरतग्रन्थे न सन्ति। अतः इदं तर्क्यते यद् भरतात् पूर्वम् अपि रीतिविचारः आसीत्। आ)भरतेन रूपकविषयाः मार्गाः प्रोक्ताः,गुणाः अपि प्रोक्ताः।तदानीं पृथग् गुणः एव सौन्दर्यहेतुः मतः। इ) दण्डिनः काले नैकानां गुणानां मेलनं कृत्वा मार्गाः निर्मिताः।यथा वैदर्भमार्गः गौडमार्गः च। दण्डिना 10 गुणाः प्रोक्ताः।ते सर्वे यत्र सन्ति, सः वैदर्भमार्गः।तेभ्यः न्यूनसङ्ख्यया गुणाः यत्र सन्ति, सः गौडमार्गः।अत्र गुणानां समुदायस्य प्रभावः न चिन्तितः। ई) वामनेन गुणानां समुदायप्रभावः रीतिनाम्ना ख्यापितः। उ) वामनोत्तरं यदा ध्वनिमतमुदितं तदा रीतिमतमवसन्नम्। ऊ) कुन्तकेन तस्य वक्रोक्तिप्रस्थाने रीतिमतस्य ईषत्पुनरुज्जेवनं कृतम्।
3 सङ्क्षेपतः रीतिमतम्। रीतिरात्मा काव्यस्य। विशिष्टापदरचना रीतिः।विशेषो हि गुणात्मा। - वामनः। वामनः प्रथमः शास्त्रज्ञः येन काव्ये आत्मतत्वं विचारितम्।तस्य मते पृथग्गुणजन्यशोभातः गुणमेलनजन्या शोभा विशिष्टा उत्कृष्टा च।पृथग्गुणः---  पृथक्शोभा।                                  गुणमेलनम्---पृथक्शोभानां मेलनम्+गुणमेलनजन्या शोभा।इत्थं सम्मेलनशोभा प्रतीयते, तस्य हेतुः रीतिः।एवं वामनेन गुणानां समुदायप्रभावः सुष्ठु प्रतिपादितः।
4 गुणविचारः - रीतेः आधारभूताः गुणाः।अतः रीतिप्रतिपादनावसरे तेषाम् अपि प्रतिपादनम् आवश्यकम्।दण्डिना 10 गुणाः प्रोक्ताः।वामनेन सा सङ्ख्या वर्धिता।तदर्थं पूर्वोक्तानां 10-गुणानां प्रत्येकं द्विधा भेदः कृतः - शब्दगुणः अर्थगुणः च इति।एतादृशेन गुणप्रतिपादनेन अन्य्यानि अपि कानिचन काव्यतत्त्वानि गुणे अन्तर्भूतानि यथा - 1 कान्तिगुणे रसानां समावेशः भवति। 2 समाधिगुणे वाच्यादीनाम् अर्थभेदानां समावेशः भवति। 3 माधुर्यगुणे अलङ्कारभेदानां समावेशः भवति। वामनस्य प्रतिपादने अतिव्याप्त्यव्याप्त्यादयः दोषाः सन्ति, तथापि दण्डिकृतगुणवर्णनस्य अपेक्षया वामनकृतगुणवर्णनं विस्तृतं सुग्रथितं च।वामनमते रीतिप्रयोजकः गुणः।सः च रीतौ (काव्यस्य आत्मनि) वर्तते।शब्दार्थौ काव्यशरीरम्। अलङ्काराः शरीरे वर्तन्ते।गुणाः नित्याः, अलङ्काराःअनित्याः।
4 भामहमतेन रीतिः। भामहः अलङ्कारमतस्य पुरस्कर्ता।‘ काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात् 'इति तस्य मतम्।अतः सालङ्काराः गौडी रीतिः निरलङ्कार-वैदर्भरीतेः वरा इति तस्य मतम्। निरलङ्कारा रीतिः न शोभते।अतः एव रीतिः कापि भवतु तत्र अलङ्काराः एव प्रधानाः। 5 ध्वनिमतेन रीतिः।- ध्वनिमते वामनकृता गुणरीतिपरिभाषा न स्वीकृता।स्वकीया परिभाषा दत्ता।तया परिभाषया एव गुणरीत्योः ध्वनिमते व्यवस्था कृता।सा व्यवस्था ईदृशी- द्रुति-दीप्तिविस्तार-व्याप्तिरूपाः दशाः रसानुभूतिकाले अवश्यं जायन्ते।तत्र- गुणरीत्योः ध्वनिमते समन्वयः एवं भवति - 1 गुणाः वस्तुतः रसधर्माः। 2 रीतिः पदधर्मः यतः सा पदसङ्घटनरूपा। 3 रीतिः (पदसङ्घटनं) गुणानुरूपम् एव भवितुम् अर्हति।सा यदा तथा अस्ति तदा गुणव्यञ्जका   भवति। तदा एव सा शोभते। 4 यत्र गुणनिरपेक्षा रीतिः भवति, तत्र सा गुणव्यञ्जका न भवति। 5 यदि गुणाः रसधर्मत्वेन न अङ्गीक्रियन्ते, तर्हि रीतितः (पदसङ्घटनतः) एव तेषां यथाकथचिद्  व्यवस्था करणीया।यथा - 'वर्णयोजना मधुरा’ इति । परं नैषा गुणानां वास्तविकी व्यवस्था।  गुणाः रसधर्माः एव भवितुमर्हन्ति।
6 रीतिमतस्य अवनतिः पुनरुज्जीवनं च। अ) ध्वनिमते उदिते, तत्र च रीतेः समन्वये जाते स्वतन्त्रं रीतिमतं तिरस्कृतम्। आ) गुणाः रीतिप्रयोजकाः। परं ध्वनिकारेण विंशत्याः गुणानां स्थाने त्रयः एव गुणाः स्वीकृताः। तेन रीतेः आधारभूमिः सङ्कुचिता। इ) 'गुणानां समुदाये काचन अन्या एव शोभा समुल्लसति। सा च शोभा   पृथक्पृथग्गुणजन्यशोभाभ्यः भिन्ना अतिशयिता च'  इति वामनस्य रीतिमतस्य आधारभूतः आशयः।सः तु ध्वनिकारेण प्रत्युक्तः।‘यथा जातिर्जातिमतो नान्या, समुदायश्च समुदायिनो नान्यः तथैव रीतयः न गुणालङ्कारव्यतिरिक्ताः।’ - आनन्दवर्धनः। ई )वक्रोक्तिप्रतिपादकेन कुन्तकेन त्रयः मार्गाः प्रोक्ताः - सुकुमार-मध्यम-विचित्ररूपाः।वामनोक्ताः वैदर्भ-गौड-पाञ्चालरीतीनाम् एषु मार्गेषु समावेशः भवति।
‎== सम्बद्धाः लेखाः ==
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:अलङ्कारस्य सम्प्रदायाः
मानवस्य पाचनतन्त्रम्
पाचनतन्त्रं शरीरे ऊर्जोत्पादने अतीव महत्त्वपूर्णं तन्त्रं वर्तते।  तस्मिन् तन्त्रे संरचनायाः, कार्यस्य च ज्ञानम् अन्तर्भवति।  दन्तजिह्वा, कण्ठः अथवा अन्नपाइपः, उदरः, क्षुद्रान्त्रः, बृहदान्त्रः च पाचनतन्त्रे समाविष्टाः सन्ति । अन्नस्य पाचनविधौ मुखे पाचनं, उदरं पाचनं, क्षुद्रान्त्रे पाचनम् इत्यादयः । बृहदान्त्रे अवशोषणं भूखं च भवति । मानवशरीरस्य विविधानि आन्तरिकबाह्यकार्यं कर्तुं ऊर्जायाः आवश्यकता भवति, यत् अस्य शरीरस्य आहारात् प्राप्यते, परन्तु अस्य शरीरस्य यत् आहारं सेवितं तत् तस्मिन् रूपेण शरीरस्य कृते उपयोगी नास्ति, परन्तु भवद्भिः तस्मिन् केचन परिवर्तनानि कर्तव्यानि सन्ति it शरीरसौहृदः ।
“ते सर्वे भौतिकरासायनिकपरिवर्तनानि (कर्माणि) येषां फलस्वरूपं भोजनं शरीरेण पच्यते, ते पाचनं (Digestion) इति उच्यन्ते, ये अङ्गाः एतेषु कर्मसु भागं गृह्णन्ति, ते पाचन अङ्गाः @[ (पाचन-अङ्ग) तथा च यस्याः संस्थायाः अधीनं एतानि सर्वाणि कार्याणि क्रियन्ते, सा पाचनतन्त्रम् (Digestive system) इति उच्यते । “अन्नस्य आधारेण पाचनतन्त्रं लोके भिन्नभिन्नजीवेषु दृश्यते । कार्बोहाइड्रेट् शाकाहारीणां आहारस्य मुख्यं पदार्थं भवति, येषां पाचनं अवशोषणं च आन्तरेषु भवति, यस्मात् कारणात् एतेषां प्राणिनां आन्तराणि दीर्घाणि भवन्ति [(शरीरस्य अनुपातेन ९ गुणातः १० गुणान् यावत् बृहत्तराः) मांसाहारीषु आहारस्य मुख्यं पदार्थं प्रोटीनम् अस्ति, यत् उदरं पच्यते, अतः एतेषां प्राणिनां उदरं विशालं दीर्घं च भवति, आन्तराणि तु लघु [(शरीरस्य अनुपातेन त्रिगुणं बृहत्तरं) मनुष्यः सर्वाहारी जीवः यस्मिन् उदरस्य परिमाणं आन्तरस्य दीर्घता च औसतशरीरस्य अनुपातेन पञ्चषड्गुणाधिका भवति
पाचन तंत्र की संरचना
मनुष्येषु पाचनतन्त्रं दन्तजिह्वाभ्यां आरभ्यते, यत् कण्ठं, उदरं, क्षुद्रान्त्रं, बृहदान्त्रस्य अन्तिमभागं च गुदपर्यन्तं विस्तृतं भवति अस्याः समस्तसृष्टेः दीर्घता प्रायः ३० पादाः, यस्य विस्तृतवर्णनं यथा –
दन्तजिह्वा
बाल्ये दन्तसङ्ख्या २० भवति, एषा संख्या वर्धमानेन ३२ यावत् वर्धते । अस्माकं मुखस्य अधः दन्तयुक्तः हनुः एव इतस्ततः गन्तुं शक्नोति । अस्माकं शरीरे कठिनतमः पदार्थः दन्तानाम् उपरि तामचीनी लेपितः भवति । दन्तानाम् अशुद्धेः कारणात्, दन्तयोः तीक्ष्णानां, तीक्ष्णानां पदार्थानां प्रयोगात् च दन्तयोः एषः स्तरः तामचीनीः निष्कासितः भवति, यस्मात् कारणात् शीतं उष्णजलं, दन्तयोः वेदना च आरभ्यते
अस्माकं जिह्वा पाचने अतीव महत्त्वपूर्णं भागं निर्वहति। रसस्य अन्वेषणं विहाय अन्ये बहवः महत्त्वपूर्णाः कार्याणि अपि करोति । यथा-
* मुखस्य अन्तः भोजनं चालयितुं कार्यं करोति ।
* चर्वणार्थं दन्तयोः मध्ये भोजनम् आनयति।
* दन्तशुद्ध्यर्थं कार्यं करोति।
* भोजनं सुष्ठु भवति चेत् निगलने सहायकं भवति।
* मुखस्य अन्तः स्थितानां लारग्रन्थियुगलानां त्रीणि भोजनेन सह मिश्रयित्वा आर्द्रं निगलनीयं च भवति । लारग्रन्थिः प्रतिदिनं १ तः १.५ लीटरपर्यन्तं लारं स्रावयन्ति ।
अन्ननलिका या अन्ननली
मुखात् उदरपर्यन्तं दश इञ्च् दीर्घः एक इञ्च् व्यासः च अन्ननलिकां लचीलमांसस्नायुभिः निर्मितं भवति । तस्य मुखस्य उपरि ढक्कनं भवति, यस्मिन् समये अन्नं मुखच्छिद्रेण प्रविशति, तस्मिन् समये सः श्वसनमार्गं पिधायति, यस्मात् कारणात् अन्नं श्वासनलीयां गन्तुं स्थाने ऋजुं गच्छति
उदरम्
वामपृष्ठपार्श्वयोः अधः नव इञ्च् दीर्घः पुटरूपः संरचना अस्ति । यस्य सामान्यसामर्थ्यं सार्धलीटरपर्यन्तं अन्नद्रव्यं ग्रहीतुं भवति। तस्य अन्तः वास्तविकं शून्यं स्थानं नास्ति तथा च सामान्यस्थितौ अन्नशून्यत्वे तस्य भित्तिद्वयं एकत्र मिश्रितं भवति, यत् अन्नस्य आगमनसमये प्रसरति अन्नं चतुःपञ्चघण्टापर्यन्तं उदरे तिष्ठति, यत्र श्लेष्मा-उत्पादकाः प्याला-कोशिकाः सन्ति । अन्नस्य आंशिकं पाचनं उदरं भवति । तथा च तत् क्षुद्रान्त्रे गुदारूपेण क्षिप्तं भवति तथा च कतिपयेषु घण्टेषु पुनः उदरं रिक्तं भवति, ततः तस्मिन् उत्पादितसंकोचनानां कारणात् वयं क्षुधां अनुभवितुं आरभामः।
क्षुद्रान्त्रम्
बृहदान्त्रस्य तुलने परिधितः लघुत्वात् त्रिभागयुक्ता क्षुद्रान्तः इति कथ्यते ।
यत् प्रारम्भिकं भागं C आकारे भवति सः ग्रहणी ( ग्रहणी) इति उच्यते । तस्य पार्श्वे इलिअम्, जेजुनम् च सन्ति । एतेषु ग्रहणी (पक्षीय) पाचनदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति, अत्र यकृतात् आगच्छन् पित्तं अग्नाशयात् आगच्छन् अग्नाशयस्य स्रावः च पतति, प्रोटीनस्य, मेदःयुक्तानां पदार्थानां, कार्बोहाइड्रेट्-द्रव्याणां च पाचनं माध्यमेन भवति एते स्रावाः । अन्नस्य अत्यावश्यकतत्त्वानां निर्माणं अन्नस्य पाचनप्रक्रियारूपम् अस्ति । अत्र इदमपि ज्ञातव्यं यत् भोजने अत्यन्तं तीक्ष्णाः अम्लाः पदार्थाः यदि अग्नाशयस्य यकृत्पित्तरसस्य क्षारेण न निष्प्रभावीकृताः भवन्ति तर्हि ग्रहणीस्य झिल्लीषु घातकं प्रभावं कृत्वा व्रणाः सृजन्ति, यत् व्रणरोगः इति कथ्यते क्षुद्रान्त्रस्य अन्तिमः अन्तः बृहदान्त्रे स्थितेन सीकम इत्यनेन सह मिलति । पाचनस्य अवशोषणस्य च दृष्ट्या क्षुद्रान्त्रस्य महत्त्वम् अस्ति यतोहि अत्रैव अन्नस्य पाचनं अवशोषणं च भवति तथा च अनेकविधाः गतिः प्राप्यते, यस्य अधः आन्तराणां संकोचनं विस्तारं च महत्त्वपूर्णं भवति अत्र तौल्यकेशप्रमाणस्य विल्ली नाम विशेषः सृष्टिः अस्ति यस्य संख्या लक्षशः अस्ति । आन्तरस्य अन्तः पृष्ठं बहुवारं वर्धयति, येन अन्नं अवशोष्यते ।
बृहदान्त्रम्
कोलोन् इति कथ्यते । अस्य दीर्घता प्रायः द्वौ मीटर् अस्ति । प्रथमं ऊर्ध्वं, ततः क्षैतिजस्य समानान्तरं ततः अधः ।
तस्य प्रथमः भागः सेकुम् उच्यते। क्षुद्रान्त्रे सक्तं भवति । यस्य अधःभागे अङ्गुलीसदृशी संरचना अस्ति या आन्तरिकः (परिशिष्टम्) इति कथ्यते । आन्तरेषु भवति संक्रमणं निवारयितुं कार्यं करोति, परन्तु कदाचित् संक्रमणमपि भवति, यस्य कारणेन अतीव तीव्रवेदना भवति, या एपेण्डिसाइटिसवेदना इति कथ्यते, अस्मिन् अवस्थायां शल्यक्रियाद्वारा निष्कासिता भवति अस्य बृहदान्त्रस्य उपरि उदरं अवलम्बते । एतत् कारणं यत् केषाञ्चन जनानां भोजनानन्तरं तत्क्षणमेव मल-प्रवाहस्य आग्रहः भवति यतोहि भोजनेन उदरस्य उपरि दबावः भवति तथा च बृहदान्त्रस्य गतिः मल-प्रवाहस्य आग्रहं प्रेरयति