cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कविकुलकोकिलम्
कथावस्तु
अनन्तरं तया नेहागन्तव्यं कदापि । न दर्शनीयं त्वया मुखमित्याद्युवाच। अष्टमे दृश्ये कालिदासः सरस्वत्याः स्तुतेरनन्तरं तस्याः दर्शनं प्राप्तवान् । सरस्वत्या कथितम् त्वमस्मिन् कुण्डे त्रिवारं निमज्यावलोकय किं दृश्यते । कालिदासो यान्युत्पलानि तत्रोपलब्धवान् तैरेव स देवीमानर्च। ‘वं कविकुलकोकिलो भूया...' इत्याशीर्वाग्देवतया तस्मै प्रदत्ता। नवमे दृश्ये कालिदासो महाकविर्भवति। ततः स विद्यावत्याः राजप्रासादमगच्छत् । विद्यावत्यपि स्वकार्यं शुशोच । कालिदासस्तस्याः द्वारं हस्तेन उद्घाटयत् । विद्यावती कालिदासस्य स्वरमभिज्ञाय - अस्ति कश्चिद् वाग्विशेषः इति श्रुत्वा प्रसन्नतायाः परं पारं गता। तदा सात्मानं कृतार्थामन्वभवत्।
दशमदृश्ये महाकविः सम्राजो विक्रमादित्य स्य सभायां स्वकीयं काव्यकौशलं प्रदर्शयति । तत्र विदुषां सम्मत्या स सम्राजा ‘कविसार्वभौमः' इत्युपाधिं प्राप्तवान् । ततः परं महाकविः विक्रमादित्यस्य नवरत्नेषु सम्मानितः । सभायां कालिदास इदं सिद्धं कृतवान् यत् काव्यमेव श्रेष्ठं शास्त्रम् । काव्यमेव जीवनस्य श्रेष्ठं सत्यम् । अन्येषां शास्त्राणां महत्त्वमनन्तरं राजते इति।
शिल्पम्
कविकुलकोकिले भावुकतापूर्णानामेकोक्तीनामाधिक्यं राजते। तृतीयदृश्यस्य कालिदासस्यैकोक्तौ प्रकृत्या सह भव्यं सामञ्जस्यं विलसति। गालिदानस्य आधुनिकी रीतिरप्यस्मिन् वर्तते । कालिदासस्याध्यापकः कृमिकीट-कृकलास-शठशृगाल-बर्वर-मर्कट-गर्दभाद्यपशब्दान् प्रयुङ्क्ते।
प्रस्तुत-नाटकस्य प्रशंसा प्रेक्षकाणां मुखैर्वर्तते -
It was an enjoyable play, full of witty dialogues as well as petty songs exquisitely sung. - B. K. Bhattacharya I. A. S. Foreword of Kalidasa CaritamP. VII
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:कालिदासः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जेम्स् चाडविक
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अन्ये त्वेवमजानन्तः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अन्ये तु  एवम्  अजानन्तः  श्रुत्वा  अन्येभ्यः  उपासते ते अपि च अतितरन्ति एव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥
अन्वयः
अन्ये तु एवम् अजानन्तः अन्येभ्यः श्रुत्वा उपासते । श्रुतिपरायणाः ते अपि च मृत्युम् अतितरन्ति एव ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
25 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काव्यानुशासनम् (वाग्भटविरचितम्)
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हुणसगी
पूर्वशिलायुगस्य नखाकारकः (उगुरुगल्लु) लघुपरशुः, तडगत्ति, इत्यादीनि नित्यजीवनोपयोगीनि आयुधानि कर्णाटकराज्यस्य चिक्कमगळूरुमण्डलस्य लिङ्गदहळ्ळी यादगिरिमण्डलस्य हुणसगीप्रदेशेषु प्राप्तानि सन्ति।
वर्गः:यादगिरिमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्धामण्डलम्
thumb|right|400px|अगस्त-क्रान्ती-आन्दोलनम्
वर्धामण्डलं(वर्धा जिल्हा, Wardha district) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं वर्धा इत्येतन्नगरम् । सेवाग्रामः-पवनार-आश्रमार्थं प्रसिद्धम् ।
भौगोलिकम्
वर्धामण्डलस्य विस्तारः ६३०९ च.कि.मी.मितः । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि नागपुरमण्डलं, पश्चिमदिशि अमरावतीमण्डलम्, उत्तरदिशि नागपुरमण्डलं, दक्षिणदिशि यवतमाळमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले १०६२ मि.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । वर्धामण्डले वर्धा प्रमुखनदी, वर्धानद्याः वेण्णा, यशोदा, बाकली इत्येताः उपनद्यः सन्ति । वर्धामण्डले पोथरा, बोर, धोम, कर इत्यादयः इतरनद्यः प्रवहन्ति ।
कृषिः
अस्मिन्मण्डले सर्वाधिकभूमिः(७५%) कृष्यर्थमेव उपयोजितः दृश्यते अर्थात् कृष्यवलम्बिता अर्थव्यवस्था अस्ति इति ज्ञायते । कार्पासः, सोया, तूर च प्रमुखकृष्युत्पादनानि सन्ति ।
जनसङ्ख्या
जनगणनानुगुणं(२०११) वर्धामण्डलजनसङ्ख्या १२,९६,१५७ अस्ति । अत्र ६,६८,३८५ पुरुषाः, ६,३२,३८९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी.मिते २०५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २०५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४.७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४६ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.२२% अस्ति ।
इतिहासः
वर्धानदी अतीव प्राचीना, यतो हि अस्याः उल्लेखः ई.स. पूर्वे द्वितीयशतकेऽपि प्राप्यते । वर्धानद्याः नाम्ना मण्डलस्य नाम वर्धा इति । षष्ठे शतके चालुक्यवंशीयराजानां राज्यं वर्धामण्डले आसीत् । तेषां कानिचन ताम्रपत्राणि अपि अत्र प्राप्तानि । तदनन्तरं क्रमशः मुघलवंशीय-मराठाराजानाम् आधिपत्यम् आसीत् । आङ्ग्लप्रशासनसमये १९ तमे शतके प्रशासनकारणेन वर्धामण्डलं नागपुरमण्डलात् पृथक्कृतम् ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
लोकजीवनम्
वर्धामण्डले विदर्भविभागे या लोकसंस्कृतिः दृश्यते सा अत्रापि । परं केचन विशेषाः -
विशेषाः
१६ औगस्त १०४२ दिनाङ्के मण्डलेऽस्मिन् स्थितम् उपमण्डलम् आष्टी इत्यतः औगस्त क्रान्तिः प्रारब्धा । राष्ट्रसन्त तुकडोजी इत्यनेन 'पत्थर सारे बोम्ब बनेंगे, भक्त बनेगी सेना' इति उद्घोषणा तदर्थं कृता । तस्मिन् दिने प्रत्येकस्मात् ग्रामात् जनैः क्रान्तिकार्ये भागः ऊढः । तदा रक्षकैः गोलकास्रप्रयोगः कृतः, तदा ६ जनाः मृताः, ४ गभीरतया क्षतिग्रस्ताः अभवन् । ११२ जनानां कारावासमपि अभवत् । अतः १६ औगस्त दिनं हुतात्मा दिनं मत्वा पालनं कुर्वन्ति जनाः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
सूरा अल-अस्र
सूरा अल-अस्र (العصر سورةر  अर्थाद् अपराह्न, अन्तक्षण) कुरआन शास्तस्य त्र्यधिक शततम अध्यायः अपि च द्वितीय कनिष्ठ अध्यायः अस्ति। अस्य त्रय अयाताः भवति।
मूलपाठस्य लिप्यन्तरण
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
विसमिल्लाहिर राहमानिर राहीम
وَٱلْعَصْرِ
ओयाल असर।
إِنَّ ٱلْإِنسَٰنَ لَفِى خُسْرٍ
इन्ना आलइंसाना लाफी खुसर
إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلْحَقِّ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلصَّبْرِ
इल्ला अल्लाजीना आ'मानू ओया आ'मिलुस सोलिहाती ओयात्ता ओयासाओ विल हक़् ओयात्ता ओयासाओ विस्सवर
अर्थ
परमकृपामयस्य अपारदयाधारस्य अल्लाहस्य नामनि
१. शपथः अपराह्नस्य।
२. मनुष्यः एव क्षतिग्रस्थे भवति।
३. ते विना ये विश्वसिन्ति कुर्वन्ति च उत्तमम् अपि च उपदिशन्ति सत्यस्य धैर्यस्य च।
सन्धर्भानि
वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः Surah Al Ikhlas
विश्वकर्मदिनम्
देवशिल्पी विश्वकर्मा रामायण महाभारतपुराणेषु च विख्यातः वास्तुशिल्पकारः । भारतदेशे विश्वकर्मवंशीयाः बहवः शिल्पिनः सन्ति । प्रायः नवम्बर मासे भारते विश्वकर्मदिनम् आचरन्ति । मुख्यतः भारतीयमजदूरसङ्घः एतद्दिनं सम्भ्रमेण आचरति । विश्वकर्मा भारतीयशिल्पिनां स्फूर्तिदायकः अस्ति । विश्वकर्मा प्रभासस्य सुतः । अस्य माता बृहस्पतेः सुता ब्रह्मवदिनी । बाल्यादेव विश्वकर्मणः वास्तुनिर्माणाभिलाषः आसीत् । एतदर्थं बहु अध्ययनं कृतवान् । विश्वकर्मा परशिवस्य साक्षात्कारेण अनुग्रहेण च स्थापत्य विद्यां प्राप्तवान् । अनन्तरं देवस्थपतिः इति प्रसिध्दः अभवत् । पुराणेषु विश्वकर्मणः सृष्टिविषये बहुधा ज्ञातुं शक्यमस्ति । महातन्त्रज्ञः देवशिल्पी विश्वकर्मा काशीनगरे श्रीविश्वनाथमन्दिरं निर्मितवान् । यज्ञमण्डपनिर्माणकार्ये सदा व्यस्तः आसीत् । अनेकदेवाः एतं भवननिर्माणार्थं प्रार्थितवन्तः । प्राचीनभारते प्रसिध्देषु अनेकनगरेषु विश्वकर्मणः कार्यं वयं पश्यामः । श्रीकृष्णस्य द्वारकापुरिं पाण्डवानां कृते इन्द्रप्रस्थनगरं, कुबेराय लङ्कानगरं तथा अलकापट्टणं विश्वकर्मा एव निर्मितवान् । विश्वकर्मा अनेकविशेषवस्तूनां निर्माणमपि कृतवान् पाण्डवानाम् इन्द्रप्रस्थे स्थितानि भव्यभवनानि अतीव सुन्दराणि आश्चर्यकराणि आसन् । तेनैव दुर्योधनः दुखितः अभवत् । पाण्डवानां देषाय एतानि भवनानि पाण्डवानां वैभवोऽपि कारणानि अभवन् । विविधवादनानि आयुधानि, शिवधनुलुः, इन्द्रस्य वज्रायुधं परशुरामस्य वैष्णवधनुः कुबेरस्य पुष्पकविमानम् इत्यादिवस्तूनि विश्वकर्मणः सृष्टेः उल्लेखः प्राप्यते ।
भारतदेशे विश्वकर्मजनाः कारुशिल्पं, वास्तुनिर्माणं, मूर्तिशिल्पं, शिल्पमूर्ति, लोहमूर्तिः इत्यादि निर्माणे आसक्ताः सन्ति । ते सर्वत्र प्राचीनसूत्राणामेव उपयोगं कुर्वन्ति । आधुनिककाले तन्त्रज्ञानक्षेत्रे महत् साधनं कृतमस्ति । अत्यन्तसुन्दरतया मूर्तिनिर्माणम् इदानीं कुर्वन्ति । एवं विश्वकर्मदिनाचरणेन भारतीय कुशलकर्मिणां स्मरणं, तेषां कृतीनां दर्शनं, वस्तुप्रदर्शनम्, इत्यादि आयोजयन्ति । एतेन मानवीयकलात्मकतायाः दर्शनं प्रत्यक्षं भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
Vishwakarma Pooja
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चीनः (क्षेत्रम्)
चीनः (中国, China) विश्वस्य प्राचीनसभ्यतासु अन्यतमः अस्ति, यः जम्बुद्वीपस्य पूर्वदिशि स्थितः अस्ति । चीनदेशस्य सभ्यता संस्कृतिः च ६ शताब्दात् अपेक्षया प्राचीना अस्ति । चीनदेशस्य लिखितभाषाव्यवस्था विश्वस्य प्राचीनतमासु भाषाव्यवस्थासु अन्यतमा अस्ति या अद्यापि प्रचलति, अनेकेषां आविष्कारानाम् स्रोतः च अस्ति । ब्रिटानीय विद्वांस-जैवरसायनशास्त्रज्ञाः जोसेफ् नीधं प्राचीनचीनस्य चत्वारः महान् आविष्काराः कथितवन्तः – कर्गजं, कार्पासः, आग्नेयचूर्णं, मुद्रणम् च । ऐतिहासिकदृष्ट्या चीनसंस्कृतेः पूर्व-आग्नेय-एशिया-उपमहादेशैः प्रभाविता अस्ति, एतेषु देशेषु चीनीयधर्मः, प्रचलनं, लेखनव्यवस्थाः च भिन्न-भिन्न-प्रमाणेन स्वीकृताः सन्ति । चीनदेशे प्रथममानवस्य उपस्थितेः प्रमाणं झौ-कौ डायनगुहायाः समीपे प्राप्यते, यत् होमो इरेक्टस् इत्यस्य प्रथमः नमूना अपि अस्ति यत् वयं 'पेकिङ्ग्-मानवः' इति जानीमः । अनुमानितम् अस्ति यत् ते अस्मिन् क्षेत्रे ३,००,००० तः ५,००,००० वर्षाणां मध्ये निवसन्ति स्म, केनचित् संशोधनेन महत्त्वपूर्णाः सूचनाः अपि प्राप्ताः च यत् पेकिङ्ग्-मनुष्याः अग्निप्रकाशस्य, नियन्त्रणस्य च कलां ज्ञातवन्तः ।
भौगोलिकम्
सामान्यतः चीनादेशस्य भौगोलिकप्रदेशः ९,६००,००० कि मी२ (३,७००,०००२ मी) अस्ति ।
सीमायाः विवरणम्
समग्रे विश्वे रष्यादेशं विहाय चीनादेशस्य सीमा अतीव विस्तृता वर्तते । यलुनदी आरभ्य गल्फ् आफ् टोङ्किन् पर्यन्तं अस्य सीमायाः विस्तारः २२,११७ कि मी (१३,७४३ मी) वर्तते। अस्य देशस्य सीमायाः सम्बन्धः १४ देशानां सह वर्तते । तेषां नामानि वर्तन्ते,
thumb|right|200px|चीनादेशस्य राजकीय भूपटम्
शासनम्
चीनादेशे मुख्यतः विभागद्वयं वर्तते । तत्,
१. पौरगणतन्त्रचीनदेशः (People's Republic of China)
thumb|right|200px|पौरगणतन्त्रचीनादेशः (People's Republic of China)
पीपल्स् रिपब्लिक् आफ् चीनदेशे २२ प्रदेशाः(Provinces‌), ५ स्वयंशासितप्रदेशाः(Autonomous Regions), ४ ग्रामसङ्घानि(Municipalities), २ विशेषशासनप्रदेशौ(Special Administrative Regions) च वर्तन्ते ।
अस्य २२ देशानां (Provinces‌) नाम एवं वर्तन्ते,
अस्य ५ स्वयंशासितप्रदेशानां नाम एवं वर्तन्ते,
अस्य ४ ग्रामसङ्घानां नामा एवं वर्तन्ते,
अस्य २ विशेषशासनप्रदेशौ
२. गणतन्त्रचीनदेशः (Republic of China)
thumb|right|200px|गणतन्त्रचीनादेशः(Republic of China)
अस्य सामान्यतया तैवान् इत्यपि व्यवहारः वर्तते । अत्र मुख्यतया ४ द्वीपानि वर्तन्ते । तेषां नाम एवं वर्तन्ते,
समग्रदेशे प्रमुखतया २ विभागं, ५ विशेषग्रामसङ्घानि च वर्तन्ते। अस्य प्रमुखं २ विभागम्,
अस्य ५ विशेषसङ्घानि,
जनसङ्ख्याविज्ञानम्
पौरगणतन्त्रचीनदेशस्य (People's Republic of China) २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं प्रायः १,३३८,६१२,९६८ । तस्यां जनगणनायां २१% जनेषु १४५,४६१,८३३ पुरुषाः, १२८,४४५,७३९ महिलाः च आसन् । अस्यां जनगणनायां ७१% युवजनाः(४८२,४३९,११५ पुरुषाः, ४५५,९६०,४८९ महिलाः) आसन् । अस्यां जनगणनायां ८% जनाः ६५ वर्षाधिकाः(४८,५६२,६३५ पुरुषाः, ५३,१०३,९०२ महिलाः) सङ्ख्यकाः आसन् । २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं १०० बालिकानां कृते ११८.०६ बालकाः जन्मं प्राप्नुवन्ति ।
अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहः (Ethnic groups)
चीनदेशः आधिकारिकतया ५६ मण्डलानि वर्तन्ते । ते अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहः इति उद्घोषितः । तत्र विद्यमानेषु अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहेषु हान्चैनीस्(Han Chinese) समूहः विश्वे एव बहु बृहत् वर्तते । २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं ५९३,८३२ जनाः विदेशीयाः चीनादेशे निवासं कुर्वन्ति स्म । तत्र अधिकतया दक्षिणकोरियादेशतः १२०,७५० जनाः, संयुक्तानि राज्यानि देशतः जनाः ७१,४९३, सूर्यमूलम् देशतः जनाः ६६,१५९ च वर्तन्ते ।
चीनीभाषा
thumb|right|200px|चीनदेशस्य भाषाविज्ञानचित्रम् चीनदेशस्य भाषां मन्दारिन् (Mandarin) इति आह्वयन्ति । एषा भाषा चीनी-तिब्बतीयभाषायाः (Sino-Tibetan) कुटुम्बतः आगतः अस्ति । अत्र केवलं मानकमन्दारिन् (Standard Mandarin) भाषायाः आधिकारिकचीनीभाषात्त्वेन अङ्गीक्रीयते । मन्दारिन् मानत्वम् भाषा बीजिङ्ग्प्रादेशिकभाषातः (Beijing dialect) आगता वर्तते । चीनीभाषायां बहु भेदाः वर्तन्ते । तत्र मुख्यतया,
चीनीलिपिः (Chinese character) लोगोग्राम्(Logogram) उपयोगेन लिख्यते । चीनीभाषायाः शब्दकोशानुसारं ५६,००० अधिकाः चीनीलिपयः वर्तन्ते । तत्र ३,००० लिपीनाम् अध्ययनेन प्रायः ९९% चीनीलिप्यां अथवा चीनीभाषायां प्राविण्यतां प्राप्तुं शक्यते । चीनीलिपीनां लेखनार्थं नूनातिनूनं ६४ रेखाः अपेक्षन्ते । मन्दारिन मानत्वम् (Standard Mandarin)भाषायाः प्रशिक्षणं भारतदेशे केमन्द्रियमाध्यमिकशिक्षासंस्थायाः (Central Board of Secondary Education,C.B.S.E.) पाठ्यक्रमे स्थापितं वर्तते ।
शिक्षणम्
thumb|right|200px|शिङ्ग्वा विश्वविद्यालयः,[[बीजिङ्ग्]]
१९८६ तमे वर्षे चीनादेशः बालानां ९ वर्षपर्यन्तं बाल्यशिक्षणम् अनिवार्यः कृतः । २००७ तमे वर्षे ३९६,५६७ प्राथमिकविद्यालयाः (Primary Schools), ९४,११६ माध्यमिकविद्यालयाः (Secondary Schools), २,२३६ विश्वविद्यालयाः(Universities) च आसन् । फेब्रवरि, २००६ तमे वर्षे चीनादेशे बालानां मूलशिक्षा ९ वर्षपर्यन्तं सम्पूर्णशिक्षा, पठ्यपुस्तकं च निश्शुल्कं कृतम् । चीनादेशस्य विश्वकिद्यालयानां गुणवत्ता बहु सम्यकस्ति ।
संस्कृतिः
thumb|right|200px|चीनी गीतनाटकस्य दृश्यम्
कन्फ्यूशस्(Confucius) नामीयः तत्त्वशास्त्रज्ञेन चीनादेशस्य संस्कृतिः प्रभाविता वर्तते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:चीनदेशः वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यतीन्द्रः
यतीन्द्रः वर्तमान-बाङग्लादेशस्थे कधुखिलग्रामे १९०८ ई० वर्षे जनिं प्रापत् । तस्य पिता रसिकचन्द्रचतुर्धरीणः प्राथमिकशालायां शिक्षकः सन्नपि समाजे समादृतः; जनैश्च गुरुरिति व्यपदिष्टः। अयं महाभागः सर्वस्वं दत्त्वापि कोलकाता यां लन्दन -नगरे च यतीन्द्रस्य उच्चशिक्षाव्ययमुवाह । यतीन्द्रः स्वयमपि छात्रजीवने अर्थार्जनमकरोत् । पितुः प्रेरणया संस्कृताय सविशेषमस्य रुचिर्वर्धते स्म । १९२६ तमे ई० वर्ष स वैदिककर्मकाण्डेषु नारीति विषयमाश्रित्य शोधोपाधये लन्दनविश्वविद्यालयं प्रविष्टः, १९३४ तमेऽब्दे चाभिलषितमुपाधिमधिगतवान् । १९३७ ई० वर्ष यावदयं इण्डिया-आफिस-पुस्तकालये तथाच लन्दनविश्वविद्यालये कार्यरतः । तत्रैव दर्शनविषये शोधोपाधिं प्राप्तवती रमा तेन संगता, परिणीता च | भारतं प्रत्यागतो यतीन्द्रो वंगीय-संस्कृत-परिषदो मन्त्रित्वेन, संस्कृतमहाविद्यालयप्राचार्यत्वेन, प्रेसिडेंसीमहाविद्यालये विभागाध्यक्षत्वेन च संस्कृतविद्याया उन्नयने भृशं प्रायतत | १९४३ तमे वर्षेऽयं प्राच्यवाणीति संस्थां स्थापयाञ्चकार । ततश्च प्राच्यवाणीति त्रैमासिकीं शोधपत्रिका प्रकाशयामास, यत्र संस्कृतग्रन्थाः सानुवादं प्रकाशिताः।
प्राच्यवाण्यां वेद -दर्शन -साहित्य -स्मृति -तन्त्रा दीनामुच्चशिक्षा दीयते । यतीन्द्रः स्वयमपि अध्यापयामास । अस्याः संस्थायाः कार्याणि विपुलानि आसन् । डॉ० बिमलचरणलाहामहोदयस्तस्याः अध्यक्षत्वेन नियोजितः। यतीन्द्रस्य नारीमात्रं मातृदृशापश्यत् । भारतविवेकेऽसावाह -
अमृतमथितं सागरजननं मातरि निहितं तुलनाहीनम्।
माक्षरकथनं कल्मषदहनं तृ सदा भवाब्धितरणे तरणम्॥
भारतहृदयारविन्देऽसौ देशप्रेम्णो धन्यतां रूपयति । विश्वबन्धुत्वे च सुदृढा तस्य श्रद्धा अभवत्।
यतीन्द्रेण स्वरूपकेषु शास्रीयविधानस्याक्षरशोऽनुसरणमकृत्वा लोकरुचिरेव प्रायशोऽवेक्षिता । शृंगारितप्रवृत्तिभ्योऽस्पृष्टानि रूपकाणि रचयित्वा स संस्कृतनाट्यकारान् प्राचीनगड्डरिकाया बहिरागमनाय प्रबोधयामास। स्वनाटकानां विषये स स्वयमेवैतदाह
"It has been my ambition, to popularise, “Sanskrit amongst all sections of people of India. And it is for this purpose that our dramas have been composed. The cosy flow of Sanskrit must not find any impediment in the rocky thickets of obsolete words or cross-currents of peculiar uses and easy Sanskrit, I have learnt from experience, is quite intelligible to Indians with an average education."
रचनाः
यतीन्द्रस्य रचनासु काव्यनाटकानि, शोधप्रबन्धाः, सम्पादितग्रन्थाः, अनुवादाश्च विलसन्ति । स्वजीवनस्य चरमदशाब्देषु तेन त्रिंशत् संस्कृत-नाटकानि प्रणीतानि| एकं तस्य नाटकं पालिभाषायां विद्यते । शेक्सपीयरकवेः ‘ओथेलो' तथा च ‘मर्चेण्ट ऑफ वेनिस' इति द्वे नाटकेऽप्यनेनानूदिते प्रकाशिते च । अन्यच्च - शक्तिसाधनम्, मातृलीलातत्त्वम् , विवेकानन्दचरितचम्पूश्च तस्य काव्यानि सन्ति ।
यतीन्द्रस्य शोधकृतिषु संस्कृतसाहित्ये नारीणामवदानं सप्तभागेषु, मोहम्मदीयानां संस्कृतसंरक्षणं त्रिषु भागेषु, स्मृतिसाहित्ये बंगानामवदानं त्रिषु भागेषु सन्ति । बंगीय-दूतकाव्येतिहासमप्यसौ अरचयत्। तेन संस्कृतकोशकाव्यसंग्रहो बहूनि दूतकाव्यानि च सम्पादितानि। ऐतिहासिककाव्येषु अब्दुल्लाचरित-सुर्जनरित-वीरभद्रचम्पू-जामविजय-काव्यानि तेन सम्पाद्य प्रकाशितानि। बंगलाभाषायामपि तेन बहवो ग्रन्था विरचिताः।
कथावस्तुदृष्ट्या चतुर्विधानि यतीन्द्रस्य नाटकानि सन्ति । (१) मातृभूमि-वर्णनात्मकानि । (२) लोकनायकगाथात्मकानि । (३) नारीगौरवात्मकानि । (४) वैष्णवभक्तिचरितात्मकानि। एतत्क्रमेण तस्य नाटकान्यत्रानुशीलितानि।
१९६४ ई० वर्षे हृदयगत्यवरोधेनासौ अकालकालकवलितः।
महिममयभारतम्
महिममयभारतम् उपरूपकं १९५८ ई० वर्षे रचितम् । प्रस्तावनायां सूत्रधारो वस्तु परिचाययन्नाह - वैदिक-पौराणिक-महम्मदीय-वर्तमानयुगेषु नदीमातृकापूजन-संयमनादिकमधिकृत्य विरचितं रूपकम्।
सिन्धुक्षित् नामा वैदिकर्षिः सिन्धुनदीं पूजयामास । नद्यो मातृवत् पूज्या इति तेन निर्दिष्टम् । द्वितीयाङ्के गङ्गाप्रादुर्भावो वर्णितः। तृतीयाङ्के शाहजहाँ-तनया जहाँनारा यमुनां स्तौति । चतुर्थाङ्के रामरहीमौ द्वौ कर्मकरौ संवदतः । रहीमो गान्धीं प्रशंसति -
स्वाधीनतां स्थापयितुं स्वदेशे आजीवनं यो युयुधे नयज्ञः।
दयालवे गान्धिमहात्मने मे नमोऽस्तु जाते जनकाय तस्मै।।
नवभारतयुवानो देशोन्नतये नदीबन्धनजलप्रवाहण-विद्युदुत्पादनमत्स्यपालनादिविषये वार्तां कुर्वन्ति।
महिममयभारतं परम्परानुबद्धमपि नवीनं नाटकमस्ति । अत्र पञ्चसु अङ्केषु परस्परमसम्बद्धाः वैदिक-पौराणिक-मुहम्मदीयाधुनिकयुगगताः घटनाः सन्ति । दृश्यस्थली देवलोकात् भारतेषु प्रसृता। मातृभुवं प्रति प्रेम्णो जागरणमेव कवेः प्रयोजनम् । कार्यव्यापारस्यात्र अभावो दृश्यते। केवलं शाब्दिकाः मानसिकाः वा व्यापाराः प्रचरन्ति।
मेलनतीर्थम्
मेलनेन भारतं तीर्थ स्यादिति धारणया कविनेदं रूपकं प्रणीतम् । प्रथमाङ्के अथर्वा शिष्यैः सह वैदिकसंस्कृतिं समुपादिशन् दृश्यते । द्वितीयाङ्के मलयपर्वते अगस्त्यो स्वपत्न्या सह तथैव यतमानो वरीवर्ति । तृतीयाङ्के अशोकस्या नुभावः समुदितः। पञ्चमाङके अकबर स्य लोकप्रशान्तिकारिणो सवधर्मसमन्वयनीतिर्वर्णिता | षष्ठाङ्के चैतन्य स्य वैष्णव भक्तिभागीरथी प्रवहति । सप्तमाङ्क विवेकानन्द स्य विश्वोद्धारमार्गः चर्चितः । अष्टमे रवीन्द्रः विश्वजनीनतया स्वसत्त्वं समुदितं विधाय भारतान् विश्वगुरुत्वे प्रतिष्ठापयति । नवमाङ्के गान्धिनो नोआखालीयात्रा निदर्शिता । अन्तिमेऽङ्के जवाहरलालस्य विश्वमैत्रीप्रयासो वर्णितः।
भारतहृदयारविन्दम्
नाटकमिदं १९५९ ई० वर्षे प्रणीतम् । अत्र महर्षेरविन्द स्य चरितं चित्रितम् । अरविन्दस्य सन्देशः सम्यगत्र वर्णितः -
विज्ञानैरथ धर्मदर्शनकलाशास्त्रैश्चरादुन्नता-
प्येषा भारतभूमिरद्य भजते कष्टं पराधीनताम्।।
छित्त्वा पाशमिमं तदीयवदनं फुल्लं विधातुं वयं
कुर्मः किञ्चन कर्म देशहितकृद् यद् यस्य योग्यं भवेत्।।
नाटकमिदं भावप्रवणं विद्यते । यत्र तत्र गीतानां भूयान् समावेशो विहितः । अभिनये क्वचिद् मुष्टामुष्टियुद्धे विशिष्टरुचिरता वर्धते । वस्तुतो यतीन्द्रः स्वनाटकेषु अन्यत्र विरलं संसारं सृजति ।
भास्करोदयम्
जीवनचरितात्मकं भास्करोद्य नाटकं कवीन्द्ररवीन्द्र स्य जीवनचरितमुपनिबध्नाति । १९६० ई० वर्षे रवीन्द्रस्य शतवार्षिक्या अवसरेऽस्य प्रणयनमभवत् । न केवलं भारतेषु विदेशेष्वाप इदमभिनीतम् । भास्करोदयभारतभास्कर-भुवनभास्करेपु त्रिषु भागेषु समग्रमपि कवीन्द्रस्य जीवनमत्र समुपस्थापितम् । तृतीयाङ्के बालको रवीन्द्रः गवाक्षात् बहिरवलोकयन् निसर्गसान्निध्यमनुभवति -
वटदुमजटालस्त्वं छायामायावपुर्धरः।
गोपालिकां तारामसावाह -
पुष्करिणीदर्पणेऽहं पश्यामि विश्वचित्रम्।।
अस्मिन् रूपके रवीन्द्रस्य जीवने घटितानां समेषामपि प्रसङ्गानां निरूपणमसम्भवमेव आसीत् । अत एव सामाजिकानां कुतूहलवर्धनाय अंशत एव ते अवतारिताः । विष्कम्भक-प्रवेशको निराकृतौ। एकोक्तीनां भूयान् प्रयोग-विहितः । प्रयोगे हास्यावतारणा यतीन्द्रस्य विशिष्ट-प्रवृत्तिः । तद्यथा सप्तमाङ्के अक्षयस्य गीतम् -
आनन्दभोजनं परमसुशोभनं केनापि कारणेन नापैक्षणीयम्।
प्रतिवृक्षं विकसिता लजेंस-लता सदा हिता ।
शष्पेषु दृश्यते दलं दलं चकलेटा पराह्वयम् ॥
भारत-विवेकम्
भारतविवेक-नाटकं १९६३ ई० वर्षे प्रकाशितम् । अत्र विवेकानन्द स्य सत्त्वविकासो निरूपितः । विवेकानन्दस्य विचारसरणिरित्थं प्रकटिता - अहो लक्ष-लक्ष-संन्यासिनो वयं भारतवर्ष स्य कठोरश्रमलब्धान्नपुष्टा देशवासिनां हितार्थं किं कुर्मः । अपि दर्शन-शास्त्र-जटिलतथ्यमात्रभाषणपरा एतान् न वञ्चायम इत्यादि। नाटकमिदं दृश्येसु विभक्तम् । अत्र द्वादश दृश्यानि विलसन्ति | पञ्चमदृश्ये विष्कम्भक-दृश्यान्तरे विद्यते । रुचि-परायण-संगीतनृत्ययोः विपुलोऽत्र सम्भारो वरीवर्ति। तद्यथा खेतडीनरेशसभायां विवेकानन्दस्य स्वागतगानम्।
यमुनाहृदयशोभिपुण्यमधुरजलं
दूषितखातवाहि यदिदं समलं।।
गङ्गास्रोतसि जातं पवित्रं सकलं
हर हर दोषान् मम सर्वदोषहर॥ ११-२१८
पदे पदे श्रीरामकृष्णपरमहंस स्य भक्तिगीतान्यपि तत्र समाविष्टानि । दशमदृश्ये धीवरगीतं मनो रमयति । हास्यसृष्टौ लेखकेन सर्वथा नैपुण्यं प्रदर्शितम् । विवेकानन्दस्य विवाहविषये नापित-घटकादीनां संवादोऽनया दृष्ट्यैव प्रवर्तितः । नवमदृश्ये हास्यप्रवर्तनाय कश्चिदाह -
स्त्रियो देवाः स्त्रियः प्राणाः स्त्रियश्चैव विभूषणम्।
स्त्रीसङ्गिना सदा भाव्यं साधुना मुक्तिकामिना।।
अस्मिन् नाटके महामानवस्यैकस्य समग्रजीवन-दर्शनं पाठकानामुदात्तीकरणाय कल्पते।
विश्वविवेकम्
विश्वविवेकमिति नाटकेऽष्टाङ्केषु विदेशयात्राया यावज्जीवं विवेकानन्दचरितं ग्रथितम् । विश्वधर्मसम्मेलने तस्य व्याख्यानमत्र प्रधानो विषयः । विवेकानन्दस्य अमेरिकायां तपोमयजीवनं साधु निरूपितम्।
स्वप्नरघुवंशम्
स्वप्नरघुवंशं यतीन्द्रस्य प्रथमनाटकम् | रघुवंशमाश्रित्यास्य कथा प्रवर्तते । १९५८ ई० वर्षे उज्जयिन्यां कालिदासमहोत्सवेऽस्याभिनयोऽभवत् ।
भारतजनकम्
भारतजनके यतीन्द्रेण राष्ट्रपितुः गान्धिनश्चरितकथा अफ्रीकायात्राया आरभ्य आजीवनं निरूपिता । अत्र षोडश अङ्काः सन्ति । अत्र भारतीयेषु गोरण्डानामत्याचारः, महात्मनो सत्याग्रहनीतिः, भारतस्वातन्त्र्यं च सम्यग् वर्णितानि।
भारतराजेन्द्रम् १९६३ ई० वर्षे यतीन्द्रो भारतराजेन्द्रं नाटकमरचयत् । अत्र राजेन्द्रप्रसाद स्य चरितगाथा विद्यार्थिजीवनमनु विषयीकृता । यदा राजेन्द्रो गान्धिनः सम्पर्कमाप्नोति, तदा जन्मान्तरगता तस्य साधना स्पन्दते । गान्धी स्वविचिकित्सा तत्समक्षमुपस्थापयामास -
इदं भरतभूतलं चिरनिपीडितं दुर्जनैः
समुन्नमयितुं मयि प्रयतमानसे साम्प्रतं
विभो वितर पीडिते समुचितां शरीरस्थितिम्॥
अस्मिन् नाटके क्वचित् यतीन्द्रस्य चित्रोपमवर्णनानि हृदयमावर्जयन्ति । तथा कस्तूरबा -महाभागायाः चुल्लीज्वालनम् -
फूत्कारशुष्करसना भसिताचिताङ्गी
चुल्हीमुखप्रसृतधूमसमाकुलास्रा।
दीप्यन्निमीलद्वलोहितहर्षशोका
पर्याकुलास्ति जननी ज्वलनाय चुल्ल्याः॥
सुभाषसुभाषम्
सुभाषसुभाषे षडङ्काः सन्ति । अत्र सुभाषचन्द्रस्य विद्यार्थिजीवनमनु विदेशयात्राया आख्यानमुपनिबद्धम् । स्वातन्त्र्यसंग्रामे तस्य नेतृत्वं, तदर्थं विदेशेषु तस्य बलसञ्चयञ्चेति प्राधान्येन चित्रिते। अस्मिन् नाटके भारतीयशौर्यस्य वीरोत्साहवर्धिनी गाथा प्रपञ्चिता।
देशबन्धुदेशप्रियम्
देशबन्धुदेशप्रियमिति नाटके नवाङ्के देशबन्धुचित्तरञ्जनदासस्य महिममयजीवनं निदर्शितम् । चित्तरञ्जनदासो वाक्कीलव्यवसायमुज्झित्वा देशसेवाव्रतमुररीकृत्य बंगालप्रदेश स्य श्रेष्ठस्वातन्त्र्यसेनानीभिः सहकार्यनिरतोऽभवत् । कारागारयन्त्रितः स तपोमयं जीवनमयापयत्।
रक्षकश्रीगोरक्षम्
रक्षकश्रीगोरक्षस्य सप्ताङ्केषु महात्मनो गोरक्षनाथ स्य चरितमुपनिबद्धम् । तस्य योगसिद्धिः गोरक्षसंस्कृतेः प्रचारश्चात्र निर्दिष्टौ।
निष्किञ्चनयशोधरम्
सप्ताङ्के निष्किञ्चनयशोधरे गौतमबुद्ध पत्न्या यशोधरा या महिमशालिन्या गौरवगाथाया निदर्शनं विद्यते । भारताचार्य-महाकवि-महामहोपाध्यायपद्मभूषणादिमानपदोपेतैः बंगदेशस्य शीर्षस्थसंस्कृतनाट्यकारैः श्रीमहरिदाससिद्धान्तवागीशैरस्य रूपकस्य आशीर्वाणीत्थं प्रकटिता -
"तदेतन्न केवलं तं प्रति स्नेहप्रकटनाथं न च केवलं तस्यैवंविधां ज्ञानलिप्सामधिकृत्य मदभिप्रायप्रकटनार्थं वा, परं तस्यायं प्रयत्नः पण्डितसमाजस्य कियानुपकारक इत्यत्र जनानां प्रबोधनार्थमपि।"
पूर्व कथामात्रशेषापि यशोधरा यतीन्द्रस्य बहुविधान्वेषणैः सुकृतधन्या बभूव । सा पत्युः धर्मसंघ-प्रतिष्ठायै आजीवनमयतत। अत्र प्रथमाङ्के यशोधरासिद्धार्थयोः विवाहस्य कथा विद्यते । शुद्धोदनो यशोधराया गुणैः प्रभावितः कथयति -
गोपा विशुद्धगुणभूषणजातशोभा
पुत्रोऽपि मे न समनामनया प्रयाति।
द्वितीयाङ्के यशोधराया उत्स्वप्नायितस्य शुभव्यञ्जना सिद्धार्थों व्यञ्जयति -
हर्षं लभस्व न च खेदमवाप्नुहि त्वं
तुष्टिं च विन्द जनयाद्य ममापि हर्षम्।
तूर्णं भविष्यति धराखिलमोहमुक्ता
गोपे प्रिये सकलमेव शुभं निमित्तम्।।
प्रव्रजिते गौतमे यशोधरा पतिगृहे तपोमयजीवनं व्यतीतवती । अन्ततश्च तस्या अनुरोधेन गौतमो भिक्षुणीसंघनिर्माणमनुमेने सप्तमाङ्के ७८ वर्षीया वृद्धा यशोधरा इहलीलासमाप्त्यर्थं गौतमस्यानुमतिं याचते।
अत्र हास्यविकासाय रंगपीठे मर्कटविषयकं गीतं रुचिरं विद्यते -
अहो जीव वृक्षचर कलिप्रिय विक्रमं, ते प्रकाशय झम्पे झम्पे हासय, धीमतो दर्शय वदनश्रियः।[1]
यशोधराया जलसेचनेन अन्धाया प्रजावत्या दृष्टयापादनं निष्क्रमणपथे सिद्धार्थस्य देवात् काषायप्राप्तिरित्यादयः प्रसंगाः अद्भुतरसं निष्पादयन्ति।
शक्तिसारदम्
शक्तिसारदे रूपके श्रीमद्रामकृष्णपत्न्या सारदायाश्चरितगाथा विद्यते। प्रत्येका नारीर्जगजनन्या अंशभूता सारदामणिश्च महाजननीत्यत्र प्रतिपाद्यम् । काहमिति पृष्ठो रामकृष्णस्तामवादीत् -
येयं सृष्टिलयस्थितिप्रणयिनी काली करालानना
या चेदं कृपया शरीरमसृजत् सर्वार्थसंसाधनम्।
त्वं तादृश्यसि लेशतोऽपि न ततो भिन्नति मन्ये ध्रुवम्॥
ज्येष्ठामावस्या यां तां त्रिपुरसुन्दरीवेषे सज्जयित्वा रामकृष्णः पूजयति । पूजामनु उभौ समाधिस्थौ भवतः । रामकृष्णस्य महाप्रयाणसमये शारदा कथयति - 'अनन्तोऽपारो महासमुद्रस्त्वम् । तत्राहं केवलम् एको जललव एव | रामकृष्णः प्रत्याहन त्वं बिन्दुः, सिन्धुरेव त्वम्। त्वमेव मे शक्तिः, मम साधना मम सिद्धिश्च । जीवनव्रतं मे त्वय्येव प्रमूर्त जातम्।
यतीन्द्रस्य भाषा नाटकोचिता, क्वचित् भावानुरूपनादात्मकशब्दप्रयोगः सुखावहश्चास्ते । यथा - ‘जपसमये मनो वानरवल्लम्फझम्पं वाञ्च्छति’ गीतानां प्रचुरसन्निवेशे हास्यसर्जनेऽपि नाट्यकारः पटुः। 'मुक्तिसारदे' श्रीरामकृष्णस्य दिवंगमनमनु शारदायास्तानि तानि चरितानि वर्णितानि।
आनन्दराधम्
आनन्दराधे रूपके राधाकृष्णयोः गाथा विद्यते । एकदा घोरदुर्दिने राधा कृष्णं रक्षति | अन्यदा च तुलसी तामाशीर्वदति - श्रीकृष्णः सदा तव हृदयलग्नो विलसिष्यति । त्वां समाश्रित्यैव स राधावल्लभ इति परमशोभनामभिधामवाप्स्यति।
प्रीतिविष्णुप्रिय, अमरमीरम्, भारतलक्ष्मीः
प्रीतिविष्णुप्रिये चैतन्यपत्न्या विष्णुप्रियायाश्चरितगाथा निबद्धा। भक्तिविष्णुप्रियेऽपि तत्सम्बन्धिकथा अग्रे सरति। ‘अमरमीर'-नाटके मीरादेव्या विवाहोत्तरजीवनगाथा द्वादशाङ्केषु सविस्तरं प्रपञ्चिता। भारतलक्ष्मीरिति रूपके यतीन्द्रेण दशसु अङ्केषु सुप्रथितायाः झांसीराज्ञ्याः लक्ष्मीदेव्याश्चरितं निबद्धम् ।
महाप्रभुहरिदासम्
महाप्रभुहरिदासमिति रूपकस्य रचना यतीन्द्रेण पुर्यां रथयात्रोत्सवा वसरे १९५८ ई० वर्षे कृता । १९६० ई० वर्षं यावदस्य दश प्रयोगाः अभूवन् । अत्र स्वामिनो हरिदासस्य भक्तिप्रवणता चित्रिता। पञ्चमांकस्य तृतीये दृश्ये छायातत्त्वानुसारि गर्भनाटकं संयोजितम् । अत्र श्रीवासो नारदं हरिदासश्च नगररक्षकमभिनयति । अनन्तरं महाप्रभुः राधारूपेणापि आयाति कथयति च – 'इयं तवैव राधाहं भाग्यवशाद् दूर नीता। त्वत्पादपद्मे चिरेणैव लीना भविष्यामि।'
अन्तिमे सप्तमाङ्के हरिदासः लक्षत्रयनामजपव्रतं पूरयितुमसमर्थः चैतन्यस्य पादपद्मं वक्षसि निधाय ब्रह्मणि लीनः । दिवङ्गते तस्मिंश्चैतन्यमहाप्रभुराह - 'हरिदास तव पादस्पर्शेन धन्या जाता धरणी । तव स्पर्शादहमपि अस्मि धन्यतमः । अद्य प्रभृति तव भक्तिः प्रवहतु नदी कल्लोलेषु, वहतु च सा पवनगतौ । काननपुष्पेषु भवतु सा विकसिता, पक्षिकण्ठेषु ध्वनिता, पार्थिवरजःसु प्रतिकणमुल्लसिता। अस्मिन् रूपके संवादेषु शिष्टाचारपद्धतिः व्यवहारबोधाय समङ्गीकृता।
विमलयतीन्द्रम्
विमलयतीन्द्रे रामानुजाचार्य स्य चरितगाथा चकास्ति । नातिदीर्धेऽस्मिन् रूपके सप्तदशाङ्काः सन्ति। विमलयतीन्द्रमिव 'दीनदासरघुनाथम्' इति रूपकमपि वैष्णवभक्तिधाराप्रतिपादकम्।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
महाभारतम्
संस्कृतसाहित्यम्
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाङ्ग्लादेशः
समोआ
thumb|right|200px thumb|right|200px
समोआ प्रशान्‍त महासागरे मध्‍ये देश: अस्‍ति.
सम्‍बद्घ विषय:
External Links
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वासिष्ठम् साम इत्यस्य पदस्य रूपसिद्धिप्रक्रिया
वासिष्ठेन दृष्टं साम = वासिष्ठम् साम ।
वसिष्ठ                                         अर्थवदधातुरप्रत्यः प्रातिपदिकम् । पा. 1.2 इति सूत्रेण वसिष्ठ शब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति। प्रातिपदिकसंज्ञा भवति। प्रातिपदिकसंज्ञायाः फलम् – ङ्याप्प्रातिपदिकात् । इत्यधिकारे स्वौजसमौट्...। इति सूत्रेण विवक्षानुसारम् तृतीया-एकवचनस्य टा प्रत्ययो भवति । तेन वसिष्ठ +  टा
इति स्थितम् । अत्र विवक्षानुसारम् 'दृष्टं साम' । 4.2.7 पा. सूत्रेण वसिष्ठ + टा इति तृतीयान्तात्प्रातिपदिकात् अण् प्रत्ययो भवति। ततः - वसिष्ठ + टा + अण् हलन्त्यम्। इति ण् वर्णस्य इत्संज्ञा, तस्य लोपः। इति लोपे, अदर्शनम् लोपः। इत्यदर्शने च कृते - वसिष्ठ + टा + अ इति स्थितम् । अत्र अण् प्रत्ययस्य तद्धितसंज्ञा अस्ति। ( तद्धिताः। पा. 4                    इत्यस्य अधिकारे अण् प्रत्ययस्य विधायकम् सूत्रमस्ति, अतः) तत्फलम् – कृत्तद्धितसमासाश्च। पा. 1.2. इति सूत्रेण वसिष्ठ + टा + अ इति तद्धित- प्रत्ययान्तस्य समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञा। प्रातिपदिकत्वात् – सुपो धातु- प्रातिपदिकयोः। पा. 2.4. इत्यनेन सुपः अर्थात् टा प्रत्ययस्य लुक् = अदर्शनम् भवति। ततः - वसिष्ठ + अ इति स्थितम् । तदन्तरम् अत्र यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये∫ङ्गम् । इति सूत्रेण अ प्रत्यये परे वसिष्ठ इत्यस्य तदादिभागस्य अङ्गसंज्ञा। तत्फलम् – अङ्गस्य । पा. 6.4.1 इत्यधिकारे तद्धितेष्वचामादेः। (સૂત્રાર્થ - णित्, ञित्                    तद्धित પ્રત્યયોના પરમાં રહેતાં अंग ના આદિ अच् ને વૃદ્ધિ થાય છે.) इत्यनेन अ इत्संज्ञके तद्धिते प्रत्यये परे अचामादेः अचः अर्थात् वकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य वृद्धिः अर्थात् आ भवति । वासिष्ठ + अ अत्र यचि भम् । पा. 1.4. इति सूत्रेण अप्रत्यये परे वसिष्ठ इत्यस्य भसंज्ञा । भसंज्ञायाः फलम् 'यस्येति च' । पा. 6.4. इत्यनेन सूत्रेण अकारस्य लोपो भवति। वासिष्ठ् + अ = वासिष्ठ तदनन्तरम् प्रातिपदिकसंज्ञायाः द्वितीयमपि फलम् प्राप्यते । तच्च ङ्याप्प्रातिपदिकात् । इत्यधिकारे 'स्वौजसमौट...' । इत्यनेन सूत्रेण विवक्षानुसारम् प्रथमैकवचनस्य सु प्रत्ययो भवति। वासिष्ठ + सु अत्र नपुंसकलिङ्गस्य विवक्षा अस्ति, अतः 'अतो∫म्' इत्यनेन । पा. 7.1. सूत्रेण सुप्रत्ययस्य स्थाने अम् आदेशो भवति । ततः 'अमि पूर्वः'। इति सूत्रेण पूर्वरूपैकादेशे कृते । वासिष्ठम् इति रूपम् सिद्ध्यति ।।
वर्गः:व्याकरणस्य लेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ब्रह्मिष्ठ
सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१४१२
१४१२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४१२ १४१२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
किब्बनहळ्ळी
वर्गः:तुमकूरुमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गङ्गावतीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति कोप्पळलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति गङ्गावतीविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ६२। गङ्गावतीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या कोप्पळमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या कोप्पळलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । गङ्गावतीविषये अधिकविवरणार्थं गङ्गावती इति पृष्टं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वनुवाटु
वनुवाटु प्रशान्‍त महासागरे मध्‍ये देश: अस्‍ति.
सम्‍बद्घ विषय:
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जेरोम आइ फ्रीदमन
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
४१८
४१८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४१८ ४१८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वध्र्यश्व
सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
ऋषभदेवचरितम्
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दिवोदास
सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मैक्रोनीशिया
thumb|right|200px thumb|right|200px
मैक्रोनीशिया प्रशान्‍त महासागरे मध्‍ये एक: लघु देश: अस्‍ति.
सम्‍बद्घ विषय:
External links
वर्गः:देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सह्यः
भारतस्य पश्चिमे भागे दक्षिणोत्तरदिशि सागरतीरे स्थितः अस्ति गिरिगह्वरप्रदेशयुक्तः सह्याद्रिः । कोङ्कणसीमायाः रत्नगिरितः मौनतपस्विनः कन्याकुमारीशक्तिपीठपर्यन्तं प्रसृतः धीमान् गिरिकूटः अयं सह्याद्रिः । पुराणेषु उल्लिखितेषु सप्तकुलपर्वतेषु अयम् अपि अन्यतमः । अस्माकं पर्वतेषु औन्नत्ये हिमालयस्य अनन्तरस्थाने अस्ति सह्याद्रिः । तापीनद्याः तीरतः कुमारीपीठपर्यन्तं पृसृता एषा पर्वतश्रेणी त्रिधा विभक्ता अस्ति । तापीतः दक्षिणदिशि ८०० मैलपर्यन्तं विद्यमानः पर्वतभागः प्रधानपर्वतः “सह्याद्रिः” । अनन्तरं १६मैलपर्यन्तं “पालघाटी”खातम् अस्ति । तदनन्तरं कुमारीक्षेत्रं यावत् २०० मैलपर्यन्तं विद्यमानः “मलयः” इति उच्यते ।
सह्यशिखराणां माकिम् औन्नत्यं ४००० पादमितम् । कळ्सूबायीइत्याख्यस्य महाराष्ट्रे विद्यमानस्य सह्यशिखरस्य औन्नत्यं ५४२७ पादमितम् । कर्णाटके एते सह्यपर्वताः ६०००-८००० पादमितम् उन्नताः सन्ति । नीलगिरेः मध्यभागे विद्यमानः “दोड्डबेट्ट”शिखरं ८१२५ पादमितम् उन्नतम् अस्ति ।
हिन्दुसाम्राज्यस्य संस्थापकः शिवाजिमहाराजः जन्म प्राप्नोत् अस्य एव पर्वतस्य गर्भभूते शिवनेरिप्रदेशे । “शिवनश्वद रणकुणितद गीत, स्वामिसमर्थर सुरसङ्गीत” (शिवाजेः अश्वस्य रणनृत्यगीतं, स्वामिसमर्थरामदासस्य सुरसङ्गीतम्) द्वयम् अपि श्रुतवान् पर्वतः सह्याद्रिः । सिंहगढं, पन्नाळं, विशालं, प्रतापं, पुरन्दरं, चाकणं, तोरणं, कल्याणं, रायगढम् इत्यादीनि आदिलषाहि-मुगलषाहि-जनानां हृदयभेदनं कृतानि अभेद्यानि ऐतिहासिकानि दुर्गाणि सन्ति अत्र । सह्यपर्वतस्य ब्रह्मगिरौ विद्यमाने त्र्यम्बकक्षेत्रे गौतमऋषेः तपसः प्रभावात् गोदावरी जन्म प्राप्नोत् । कृष्णा भीमा च नद्यौ अपि सह्याद्रिसलिलम् एव । एताभिः सह वैनगङ्गा, तापी, प्रवरा, मुळा, नीरा, वेणा, कोयना, तुङ्गभद्रा, वरदा, कावेरी, घटप्रभा, मलप्रभा, काली, गङ्गावली, वासिष्ठी, वेदवती, सीता, नन्दिनी, नलिनी, मलापहारी इत्यादयः शताधिकाः नदीप्रवाहाः प्रवहन्तः सन्ति सह्याद्रिगर्भतः । एतासां सर्वासां नदीनां पिता इव विद्यमानः सह्याद्रिः दक्षिणभारतीयानां जीवनाधारः । दक्षिणभारतस्य वृष्टि-फलोदयाः अस्य पर्वतस्य कृपावलम्बिनः । असंख्यानां वनस्पतीनाम्, ओषधीनां, गहनारण्यानाम् आश्रयभूतः अयं सह्याद्रिः अस्माकं भाग्यमेव ।
हिमालयः औन्नत्ये वैशाल्ये च सह्याद्रेः अपेक्षया महान् चेदपि वयसा ज्येष्ठः सह्याद्रिरेव । भारतवर्षस्य मूलाधारस्य सह्याद्रेः इतिहासः हिमगिरेः इतिहासस्य अपेक्षया प्राचीनः अस्ति । हिमालयः इव सह्याद्रिः अपि देवभूमिः । ज्योतिर्लिङ्गानि सह्याद्रेः वैशिष्ट्यानि । द्वादशज्योतिर्लिङेषु षट् सन्ति सह्याद्रेः उपत्यकायाम् । भूगर्भे जायमानानि परिवर्तनानि अग्निज्वालायाः स्फोटानि च तदा तदा एतेषां लिङ्गानां द्वारा प्रकटितानि ।
अयं सह्याद्रिः रामस्य सीतायाः लक्ष्मणस्य च चरणस्पर्शेन पुनीतः जातः । रामः, सीता, लक्ष्मणः च वनवासस्य महान्तं कालं यापितवन्तः पञ्चवटीक्षेत्रे । तत् पञ्चवटीक्षेत्रम् अस्ति अस्मिन् सह्यपर्वते । तस्मिन् एव क्षेत्रे शूर्वणखायाः नासिकाच्छेदः सञ्जातः । तस्मात् एव कारणात् पञ्चवटीक्षेत्रं “नासिक्” इति नाम प्राप्नोत् । “जनस्थान”नामके स्थाने एव खरदूषणयोः वधं, मारीचसंहारः, सीतापहरणम् इत्यादयः घटनाः सञ्जाताः । गोदावर्याः मूलम् अपि एतदेव । ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमस्य त्र्यम्बकेश्वरस्य क्षेत्रम् अपि एतदेव । पण्डरापुरं, महाबलेश्वरम्, वालुकेश्वरं, करवीरं, सज्जनगढं (स्वामिनः समर्थरामदासस्य तपोभूमिः), पुणे, शिरडि, अष्टविनायकक्षेत्राणि, परली, भीमशङ्करं, नागनाथम्, अजन्ता, एल्लोरा, नान्देडं (गुरु-गोविन्द-सिंहस्य स्मारकं), प्रतिष्ठानम् (शालिवाहनस्य राजधानी) इत्यादीनि असंख्यानि पौराणिकानि ऐतिहासिकानि च तीर्थक्षेत्राणि सन्ति अस्मिन् पर्वते । अस्मिन् एव पर्वते दैत्ययोः अतिबल-महाबलयोः संहारः अभवत् । अत्रत्ये प्रतापगढे दैत्यस्य, देवस्य अपि अपेक्षया महान् इति आत्मानं मन्यमानस्य अफजलखानस्य वधम् अभवत् । सिंहगढे शिवाजेः आप्तस्य तानाजिमालसुरस्य बलिदानम् अभवत् । पन्हाळसमीपस्थे “पावनखिण्डि”नामके स्थाने एव शिवाजिमहाराजस्य रक्षणार्थं सूर्योदयात् सूर्यास्तपर्यन्तम् अपि हस्तद्वयेन अपि खड्गं गृहीत्वा युद्धं कृतवतः ज्येष्ठस्य सेनानायकस्य “बाजिप्रभु-देशपाण्डे” इत्यस्य बलिदानम् अपि अभवत् । हिन्दुधर्म-संस्कृत्योः रक्षणार्थं परिवारम् एव बलिं कृतवान् गुरु-गोविन्दसिंहः अग्रिमयुद्धार्थं “बन्दा-बैरागि” इत्यस्मै प्रेरणाम् अयच्छत् अस्मिन् एव गोदावरीतीरे विद्यमाने नान्देडक्षेत्रे । तस्य गुरु-गोविन्दसिंहस्य बलिदानम् अपि अत्रैव अभवत् । कश्यपस्य, अत्रेः, भरद्वाजस्य, गौतमस्य, अगस्त्यस्य इत्यादीनां श्रेष्ठानाम् ऋषीणां जीवनेन सह अपि महान् सम्बन्धः आसीत् सह्याद्रेः । एतादृशस्य अस्य सह्यपर्वतस्य स्मरणेन हृदयं पुलकितं न जायते किम् ?
सह्यः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:परिशीलनीयानि
यल्बुर्गाविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति कोप्पळलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति यल्बुर्गाविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ६३। यल्बुर्गाविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या कोप्पळमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या कोप्पळलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । एतत् क्षेत्रं यल्बुर्गाविषये अधिकविवरणार्थं यल्बुर्गा इति पृष्टं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मित्रयु
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
यावत्सञ्जायते किञ्चित्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यावत् सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्‍गमं क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तत् विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥
अन्वयः
भरतर्षभ ! स्थावरजङ्‍गमं किञ्चित् सत्त्वं यावत् सञ्जायते तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् विद्धि ।
अर्थः
भरतश्रे ! स्थावरं जङ्‍गमं वा यत्किञ्चित् वस्तु अत्र यत् सम्भवति तत् शरीरपुरुषसम्बन्धात् सम्भवतीति जानीहि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
26 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१४१३
१४१३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४१३ १४१३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मार्शलद्वीपः
प्रशान्‍त महासागरे मध्‍ये देश: अस्‍ति.
सम्‍बद्घ विषय:
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:द्वीपसमूहाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोप्पळविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति कोप्पळलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कोप्पळविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ६४। कोप्पळविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या कोप्पळमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या कोप्पळलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । कोप्पळविषये अधिकविवरणार्थं कोप्पळ इति पृष्टं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
न्यूजिलैण्ड्
न्यू-जीलैंड प्रशान्‍तमहासागरे विद्यमानः कश्चन देश: । तस्य राजधानी - वेलिंगटन ।
बाह्यसम्पर्काः
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मैत्रेय
सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
छन्दोनुशासनम्
छन्दोनुशासनम् (Chandonushasanam) इति ग्रन्थः वाग्भटेन लिखितः । एतस्य विषये अधिकविचाराः नोपलभ्यन्ते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सृञ्जयः
सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:पौरवकुलस्य राजानः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
४१९
४१९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४१९ ४१९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आनन्दतीर्थः
अानन्दतीर्थ एव ‘मध्व' इत्येतेन नाम्ना ख्यातिं ययौ । अयं मध्वः स एव यो द्वैतवादं प्रवर्तयामास । एष बहून् ग्रन्थान् अजग्रन्थत्। कतिपयांश्च वैदिकान् मन्त्रानपि व्याचख्यौ । व्याख्येयं छन्दोबद्धाऽस्ति ।
कालः
आनन्दतीर्थस्य आविर्भावकालः विक्रमस्य पञ्चपञ्चाशदधिकद्वादशाब्दतः विक्रमस्य पञ्चत्रिंशदधिकत्रयोदशाब्दपर्यन्तं स्वीकर्तुं शक्यते । श्रूयते चानन्दतीर्थोऽयम् अशीतिवर्षपर्यन्तम् ऐहिकसुखं भुक्त्वा परलोकं ययौ ।
ऋग्वेदनस्य भाष्यम्
ऋग्वेद प्रथममण्डलस्य कतिपयानां मन्त्रा णाम् उपर्येवेयं व्याख्याऽस्ति । अस्मिन् सन्दर्भे राघवेन्द्रयतेः कथनमिदं पर्याप्तरूपेण प्रमाणितोऽस्ति - “ऋक्शाखागतैकोत्तर-सहस्रसूक्त-मध्ये कानिचित् चत्वारिशत् सूक्तानि भगवत्पादैः ******** व्याख्यातानि । इति' श्रीमद्भगवद्गीता याम् आत्मविषये श्रीकृष्ण स्य कथनमिदमस्ति — ‘वेदैश्च सर्वेरहमेव वेद्यः' अर्थात् सर्वे वेदाः मदीयैव प्रतिपादनं कुर्वन्ति । स्वभाष्यारम्भे आनन्दतीर्थेन एवोक्तम्—
'स पूर्णत्वात् पुमान् नाम पौरुषे सूक्त ईरितः ।
अर्थात् नारायणः पूर्णपुरुषोऽस्ति । अतः पुरुषसूक्ते -‘सहस्रशीर्षा पुरुषः' इत्यादौ ऋचि ‘स एव' पुरुषपदेन अभिहितोऽस्ति । समस्तवेदानां शास्त्राणाश्चाभिप्रायः तस्यैव पूर्णपुरुषस्य प्रतिपादनमेवाऽस्ति । अनया दृष्ट्यैव वैष्णवाचार्येणानन्दतीर्थेन वैदिकऋचामर्थः कृतः । जयतीर्थस्य कथनानुसारेण भाष्येऽस्मिन् अधिभौतिकाधिदैविकयोः अर्थस्यातिरिक्तः अाध्यात्मिकार्थस्याऽपि प्रतिपादनमस्ति- ‘ऋगर्थश्च त्रिविधो भवति - एकस्तावत् प्रसिद्धाग्निरूपः, अपरस्तदनन्तर्गतेश्वरलक्षणः, अन्योऽध्यात्मरूपः, तत्त्रितयपरञ्चेदं भाष्यम् ॥'
विलक्षणमिदम् ऋग्वेद स्य माध्वभाष्यम् । द्वैतवादिषु प्रसिद्धम् अस्ति भाष्यमिदम् । अस्य मध्वभाष्यस्य रचनाकालात्त्रिंशद्वर्षाभ्यन्तरे एव प्रसिद्धमाध्वाचार्ये ण जयतीर्थेन अस्य टीका कृतेति । अस्याः टीकायाः विवृत्तिः १७१८ विक्रमाब्दे नरसिंहेन लिखितेति ।
नारायणेन उल्लेखः
नारायणेन अपि अपराविवृत्तिः 'भावरत्नप्रकाशिका'-नाम्ना लिखिताऽस्ति । नारायणस्तु वैदिकसाहित्यस्य विद्वान् प्रतीतो भवति ।
नारायणपण्डिताचार्यैः उच्यते, यद्दिनं मध्वराजस्य कतासल्लापवर्जितम्। तद्दिनं दुर्दिनं मन्ये मेघच्छन्नं न दुर्दिनम्॥ इति॥
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:ऋग्वेदस्य भाष्यकाराः वर्गः:द्वैतदर्शनम्
बाङ्गलालिपिः
बांलालिपिः(বাংলা লিপি Bangla lipi or বাংলা হরফ Bangla horof ) एका बांलाभाषायाः लेखनपद्धतिः । बांलालिपिः पूर्वा नागरीलिपेः एका संस्कारिता लिपिः, यस्या प्रयोगः असमिया वा विष्णुप्रिया मणिपुरी लिखने अपि भवति । पूर्वा नागरीलिपेः सम्बन्धः ब्राह्मीलिपिना सह तथा देवनागर्या एवं भारतस्य अन्यलेखनपद्धत्या सह अपि आसीत् । बांलालिपिः अबुगिडा लेखनपद्धतेः प्रकारविशेषा । अस्याः लिपेः वर्णानां वामतो गतिः । प्रसिद्धा उत्तरीलिपिः (देवनागरेत्यादि)सदृशा अस्यापि लेखनशैल्यां 'शिरोरेखायाः' प्रयोगः अस्ति ।
इतिहासः
बांलालिपेर्जन्म सिद्धमातृकालिपितः, या लिपिः भारतीयलिपिषु अन्यतमा तथा उत्तरब्राह्मीलिपेः प्रकारभेदा । बांलाभाषा व्यतिरिच्य असमिया-मनिपुरी-मैथिलीभाषी जनानामपि लेखनार्थं प्रयुज्यमाना लिपिरियम् । तथापि व्यतासस्तु अस्ति एव । यथा-
वर्णनम्
वस्तुतस्तु बांलालिपिः, अस्याः सम्पर्कः निर्दिष्टएकया भाषया सह नास्ति । मध्ययुगीयभारते (१०००- १८००) पूर्वदिशि प्रायः विकल्पेन उपयुज्यमाना लिपिः आसीत् । बांलालिपेः उच्चस्तरीकरणम् आधुनिकयुगे ईश्वरचन्द्र विद्यासागरमहोदयेन कृतम् । एषा बांलालिपिः पूर्वं संस्कृतलेखनार्थं प्रयुक्ता आसीत् । मध्ययुगस्य अनुवर्तीकाले एषा लिपिः पालि-बांला-असमियाभाषाणां मूललिपिरूपेण स्थिता आसीत् । भारतीयसाहित्य-लेखनेतिहासे अनया लिपिना रचितं बृहत्साहित्यभाण्डारम् अस्ति ।
उच्चस्तरीकरणम्
thumb|300px|[[रवीन्द्रनाथ ठाकुरः|रवीन्द्रनाथ वर्यस्य(রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) स्वहस्ताक्षरम्]] बाङ्गलालिपेः वर्णमालायां संयुक्तवर्णाः विशिष्टाकारैः तिष्ठन्ति कदाचित् अत्यन्तविरलभङ्ग्या लिख्यते । एतस्मात् अस्याः लिपेर्शिक्षणं पठनं वा दुष्करम् भवति । तस्मात् बाङ्गलाभाषानिमित्तं बाङ्गलालिपेः उच्चस्तरीकरणस्य प्रचेष्टा बाङ्गलाशिक्षाजगति परिलक्ष्यते । उल्लेखयोग्यानि केन्द्राणि यथा-ढाका (बाङ्गलादेशः), कोलकाता(पश्चिमबङ्गराज्यम्, भारतम्) । इयं लिपिः अद्यपि सर्वप्रदेशेषु समरूपे विराजिता नास्ति । एकस्य शब्दस्य कृते विभिन्नप्रचीनरूपाणि प्रचलितानि सन्ति । अस्या लिपेः प्रादेशिकभेदेषु केवलं असमिया तथा बाङ्गलालिपयोः वैचित्राणि विधिबद्धव्यवस्था अस्ति ।
रागद्वेषवियुक्तैस्तु...
रागद्वेषवियुक्तैस्तु इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः प्रसादप्राप्तिम् (प्रसन्नतां) उपस्थापयति । पूर्वस्मिन् श्लोके मनुष्यः विषयाणां चिन्तनं कृत्वा क्रमेण रागी, कामी, क्रोधी, सम्मोही, स्मृतिविभ्रमी, नष्टबुद्धिः च भवति । सः क्रमः एव तस्य मनुष्यस्य पतनक्रमोऽपि सिद्ध्यति । तर्हि कीदृशः मनुष्यः प्रसादं प्राप्नोति इति अत्र विवृणोति । श्रीकृष्णः अर्जुन स्य चतुर्थस्य 'किं व्रजेत' इति प्रश्नस्य उत्तरम् एतस्मात् श्लोकात् आरभ्यः अध्यायान्तं यावत् कथयति ।
पदच्छेदः
रागद्वेषवियुक्तैः, तु, विषयान्, इन्द्रियैः, चरन् । आत्मवश्यैः, विधेयात्मा, प्रसादम्, अधिगच्छति ॥
अन्वयः
विधेयात्मा तु रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः आत्मवश्यैः विषयान् चरन् प्रसादम् अधिगच्छति ।
अर्थः
वस्तुतः रागद्वेषपुरःसरा एव इन्द्रियाणां प्रवृत्तिः भवति । परन्तु यः मुमुक्षुः अस्ति सः ताभ्यां वियुक्तत्वात् स्ववशे वर्तमानैः श्रोत्रादिभिः इन्द्रियैः विषयान् उपसेवमानः प्रसन्नताम् अधिगच्छति ।
भावार्थः
'तु' – अग्रिमे श्लोके भगवता पतनक्रमः उक्तः । अत्र च आसक्तेः अभावे उत्थानं भवति इति उपस्थापयति । तत्र बुद्धिनाशः उक्तः अत्र बुद्धेः परमात्मनि अवस्थितिं कथयति । एवम् अग्रे उक्तात् विषयात् सद्यः उपस्थाप्यमानः विषयः भिन्नः इति प्रदर्शयितुं 'तु' इत्यस्य पदस्य उपयोगः कृतः ।
'विधेयात्मा' – साधकस्य अन्तःकरणं तस्य वशे भवेत् । अन्तःकरणं वशे अकृत्वा कर्मयोगी सिद्धः न भवति, अपि तु विषयरागत्वात् पतनस्य सम्भावना भवति । वास्तव्येन अन्तःकरणं स्ववशे भवेत् इति सर्वेभ्यः साधकेभ्यः आवश्यकम् अस्ति, परन्तु कर्मयोगिभ्यः तु तस्य अधिकावश्यकता अस्ति ।
'आत्मवश्यैः रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः' – यथा 'विधेयात्मा' इत्यस्य पदस्य अन्तःकरणं वशीकृतस्य मनुष्यस्य कृते उपयोगः अभवत्, तथैवात्र 'आत्मवश्यैः' इत्यस्य पदस्य उपयोगः वशेन्द्रियस्य कृते अभवत् । तात्पर्यम् अस्ति यत्, व्यवहारकाले इन्द्रियाणि स्ववशे स्युः । परन्तु वशेन्द्रियत्वं प्राप्तुम् इन्द्रियाणां रागद्वेषादिरहितत्वम् आवश्यकम् । अतः इन्द्रियैः रागपूर्वकं न कस्यापि विषयस्य स्वीकारः, द्वेषपूर्वकं न कस्यापि विषयस्य त्यागश्च भवेत् इति ध्यातव्यम् । यतः विषयत्यागस्य, विषयस्वीकारस्य च तावन्महत्त्वं नास्ति, यावन्महत्त्वं रागद्वेषयरहितत्वस्य प्राप्तेः अस्ति । अत एव तृतीयेऽध्याये भगवान् रागद्वेषौ साधकस्य शत्रुत्वेन परगणयति । ततः पञ्चमेऽध्याये भगवान् रागद्वेषरहितं साधकं मुक्तत्वेन परिगणयति ।
'विचारान् चरन्' – येनान्तःकरणं वशीकृतम् अस्ति तथा च यस्येन्द्रियाणि रागद्वेषरहिनानि सन्ति, सः साधकः विषयाणां सेवनं तु करोति, परन्तु तान् विषयान् न भुङ्क्ते । भोगबुद्ध्या कृतं विषयसेवनमेव पतनकारणम् । तादृशस्य भोगबुद्धेः निषेधं कर्तुम् अत्र 'विधेयात्मा', 'आत्मवश्यैः' इत्यादीनां पदानाम् उपयोगः कृतः ।