cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
महबूबनगरमण्डलम्
इतिहासः
१८७० तमे वर्षे नागरकर्नूल् इति नाम्ना आविर्भूतं महबूब् नगरमण्डलम् । १८८३ तमे वर्षे मण्डलस्य केन्द्रं नागरकर्नूल् तः महबूब् नगरं प्रति परिवर्तितम् । ततः पूर्वं चोलैः, काकतीयैः, बहमनीसुल्तानजनैः, कुतुब्शाहीसुल्तानजनैः, मोघल् चक्रवर्तिभिः नैजां नवाब् पालकैः च चिरं परिपालितम् । १९०५ तमे वर्षे तेलङ्गाणाराज्ये संयोजितम् इदं मण्डलम् ।
भौगोलिकम्
अस्य मण्डलस्य प्राच्यां दिशि नल्गोण्डा,प्रकाशमण्डले, पश्चिमदिशि         कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे भाग्यनगरं, दक्षिणे च कृष्णा, तुङ्गभद्रानद्यौ च सीमायां वर्तन्ते । राज्यविस्तीर्णे ६.७% भूम्यां मण्डलम् इदं विस्तृतम् । १६.४% भूमिः अरण्येन विस्तृता । मक्तल् प्रान्ते कृष्णानद्याः प्रवेशः अस्मिन् मण्डले । क्वार्टस्, आसबेस्टास्, फेलस्पर्, सुधाशिलाः इत्यादयः खनिजाः उपलभ्यन्ते । गद्वाल्, आलम्पूर्, प्रान्तयोः तुङ्गभद्रानदी प्रवाहः वर्तते । कलवकुर्ति, अच्चम्पेटा, प्रान्तयोः “ दिण्डी नदी प्रवहन्ती, चन्द्रगिरिप्रान्ते कृष्णानद्या सम्मिलति ।
कृषिः वणिज्यं च
कलायः, एरण्डः इत्यादीनां धान्यानां सेद्यं क्रियते कृषकैः । रायचूर - चेन्नै, सिकिन्दराबाद् - मुम्बै, सिकिन्दराबाद् - गुन्तकल् रैल्मार्गाः मण्डलेस्मिन् वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि
आलम्पूर् जोगुलाम्बादेवीपीठं, उमामहेश्वरग्रामे प्रसिद्धपुण्यक्षेत्रं शिवालयः, मल्लेलतीर्थग्रामे प्रसिद्ध शिवलिङ्गं, मण्यं कोण्ड श्रीवेङ्कटेश्वरस्वमी देवालयः, राजोलिकोट देवालयः, पिल्ललमर्रि, गद्वाल् दुर्गम्, तुङ्गभद्रानदी तीरस्थः नवब्राह्मालयः इत्यादीनी पर्याटकानां मनोल्लासं जनयन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि
प्रसाद
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
दण्डः
अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति ।
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतीयरेलमार्गस्य अञ्चलानि, विभागाः च
अञ्चलानि तेषां विभागाः च सूची
18 अञ्चलानि तेषां 70 विभागाः च अधः सूचीबद्धाः सन्ति । दक्षिणतटीयधूमशकटमार्गः अञ्चलम् भारतीयधूमशकटमार्गे नवीनतं अञ्चलं अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि
पाटिल
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
पेयानि
thumb|right|200px|पेयं किञ्चित्
वयं प्रतिदिनं विभिन्नानि पेयानि पिबामः । तानि पेयानि कालानुगुणं, वातावरणानुगुणं वा अस्माभिः पीयन्ते एव । कतिपय पेयानि उष्णीकृत्य पीयन्ते, कतिपय च शीतलम् एव पीयन्ते । एतानि पेयानि द्रवरूपस्य आहारः । तादृशानि कानिचित् पेयानि -
वर्गः:पेयानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सिर्सि मारिकांबा देवालय
सिर्सि मारिकांबा मन्दिरं दुर्गादेव्याः समर्पितं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति, एतत् भारतस्य कर्नाटकराज्ये स्थितम् अस्ति ।
श्लोक
" विराटनगरं रम्यम् गच्छमनो युधिष्ठिरह अस्तुवन मनसा देवें दुर्गां त्रिभुवनेश्वरीं "
इतिहास
प्रतिवर्षं एकः भक्तः चन्द्रगुट्टी-मेलायां गच्छति स्म । परन्तु एकदा जनाः तं निवार्य आक्रमणं कृतवन्तः । तेन क्लिष्टः सः परवर्षे मेलायां न गत्वा सिरसीनगरे देवीं पूजितवान् । एकदा रात्रौ सा देवी तम् अवदत्, “अहं द्यामव्वः। अहं तव नगरस्य सरसि अस्मि। उद्धृत्य मां'' इति सपना अवदत्। तेन तत्पुरस्य नेतारं प्रति एतत् अवदत्। तदनुसारं ग्रामजनाः सरसः परितः समागत्य भक्तः त्रिवारं सरसः परितः गत्वा देवीं प्रार्थितवान् । तडागे एकः पेटी प्लवमानः प्राप्तः। प्रतिमायाः भागाः संयोजयित्वा देवीमूर्तिं निर्मिताः ।
सिर्सि रथ महोत्सव
धार्मिकधरोहरत्वेन श्रीमरीकम्बायात्रा प्रतिवर्षद्वये पूजा-उत्सवैः सह महता धूमधामेन आचर्यते । एषः भारतस्य बृहत्तमः मेला अस्ति, अस्मिन् मेले देशस्य प्रत्येकं कोणात् भक्तानाम् आवागमनं भवति। विविधाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः, लोककलाप्रदर्शनानि, मार्गे विविधाः स्तम्भाः, स्फुरद्दीपानां अलङ्काराः मेलायाः सौन्दर्यं वर्धयन्ति।
सिर्सि मेला ९ दिवसान् यावत् चलति भव्यमेला अस्ति यत्र मेला आरम्भात् मासद्वयपूर्वं मेलायाः संस्काराः आरभ्यन्ते । पुष्यमासे एकस्मिन् दिने मेलायाः शुभकालनिर्णयार्थं सभाविशेषः आहूयते । अस्मिन् सभायां नगरस्य गणमान्यजनाः, जनसामान्यं, बाबूदाराः, धर्मदत्ताः च भागं गृह्णन्ति। मेलादिवसः निर्धारितः भवति ततः परम्परागतरूपेण मेलातः पूर्वं त्रयः मंगलवासरेषु, द्वौ शुक्रवासरौ च पञ्च शोभायात्राः आयोजिताः भवन्ति ।
होरोबिदु इत्यस्य अर्थः रात्रौ सीमावेष्टनं गत्वा वाद्ययन्त्रैः, तुरहीभिः, फलकैः, दीपैः इत्यादिभिः देव्याः पुरतः प्रार्थना, पूजा च करणीयः । पञ्चसु मंगलवासरेषु त्रयेषु उत्सवमूर्तिः पालकीयां आरुह्य पूर्वदिशि शोभायात्रायां नेयते, अन्येषु शुक्रवासरद्वयेषु पडालिगे उत्तरसीमायां कस्यचित् गड्गुयस्य समीपं गच्छति सर्वेषु चतुष्कोणेषु रात्रौ शोभायात्राः श्रीदेव्यै उडीं अर्पयित्वा मुर्कीदुर्गीमन्दिरं प्रति गच्छन्ति, यत्र देवेभ्यः उडी अर्पणं कृत्वा मेलास्थलं गत्वा उद्गीनुसारेण उत्सवमूर्तिं पूजयन्ति। मंगलवासरे पूर्वदिशि अन्तिमगर्ते पालकी आगच्छति । ततः शोभायात्रा पूना मार्की दुर्गीमन्दिरं गत्वा पूजां करोति ततः मरीगुरीं गत्वा पूजां कृत्वा गच्छति।
अस्मिन् मेले अम्मा यस्य रथस्य आरुह्य गच्छति तस्य निर्माणं अतीव विशेषम् अस्ति । चतुर्थपदयात्रायाः परदिने ते मंगलवडेन सह वनं गत्वा पूर्वनिर्णयवत् 'तार'वृक्षं छिनन्ति। ततः पर्वस्य पञ्चमे दिने प्रातःकाले रश्मीमुदवसमये मन्दिरस्य पुरतः मुकन्दरवृक्षम् आनयित्वा मन्दिरस्य पुरतः पूज्यते । मेला आरम्भात् सप्तदिनपूर्वं रथस्य निर्माणं प्रारभ्यते ।
प्रस्थान। मतगणनादिने अम्मायाः मूर्तिं भङ्गयित्वा चित्रं कर्तुं प्रेषयितुं परम्परा वर्तते।
मङ्गलारटी नादिगा बाबुदरेन मेलागडुगे भवति, अस्मात् मंगलरात्याः विशेषधनं दह्यते, मेलासमाप्तिपर्यन्तं एतत् धनं शान्तं स्थापनीयम्। मेटा दीप इत्युच्यते
श्रीदेवी कृते कल्याणमहोत्सवः संख्याकरणस्य अनन्तरं प्रथमे मंगलवासरे भवति। तस्मिन् दिने रथः आरुह्यते। श्रीदेव्याः विवाहसमारोहे नादिगराः, बाबुदराः, ग्रामगणमान्यजनाः, सर्वे भक्ताः च विशेषतया उपस्थिताः भवन्ति । श्रीदेवीयाः विवाहसंस्कारेषु श्रीदेवीं प्रति मंगलसूत्रधरणं, गुडिगरस्य दृष्टिपूजा, नादिगरपूजा, चक्रसालीपूजा, केदारिमनेतनापूजा, पूजारापूजा च अन्तर्भवति । अस्मिन् कल्याणोत्सवे घाटस्य अधः जनाः, मैदानीषु लम्बनीजङ्गन्दस्य जनाः च विशेषतः महिलाः स्वपारम्परिकवेषं धारयन्ति, नृत्यं कुर्वन्ति, वाद्ययन्त्राणि च वादयन्ति, येन विवाहोत्सवे अधिकं आनन्दः वर्धते।
बुधवासरे प्रातःकाले रथदामेले श्रीदेवीविसर्जनात् पूर्वं मन्दिरस्य सम्मुखे भूराजाय सात्विकबलिदानं क्रियते। रथोत्सवेन सह श्रीदेवीयाः शोभायात्रा मरीगुडीतः बायले मेलायाः ग्रामस्य मद्यस्य दुकानं गड्डुगे इति स्थलं प्राप्नोति । श्री देवी यू शोभायात्रायाः आगमनसमये भक्ताः स्वस्य भक्तिस्य चरमस्थाने भवन्ति, यत्र असादिनां कोलाट्, डोलु कुनिथा, वलागा तुरही च ध्वनिं कुर्वन्ति तदा जोगतिः नृत्यन्ति।
अन्ये भक्ताः रथे कदलीफलं धारयन्ति तथा च केचन भक्ताः हरगोली अर्थात् कुक्कुटं उड्डीयन्ते। शोभायात्रायाः अनन्तरं अम्मा जात्रागडुगे उपविष्टा भवति । ८ दिवसान् यावत् देवी जगनमथः सर्ववर्णैः परिधाय नगरस्य मध्ये एकस्मिन् मञ्चे उपविश्य जनान् द्रष्टुं अवसरं ददाति। श्रीदेव्यै भक्तैः प्रदत्ताः सर्वाः सेवाः परदिनात् गुरुवासरात् आरभ्य भविष्यन्ति। ८ दिवसीयं भव्यमेला प्रतिदिनं लक्षशः जनाः आगच्छन्ति ।
मेला आरम्भात् ८ दिवसाभ्यन्तरे बुधवासरे मेलासमापनसंस्कारः क्रियते । नादिगा बाबुदरस्य अन्तिममङ्गलारती यदा श्रीदेवी रथात् अवतारिता भवति, मण्डपस्य केन्द्रे मद्यं परोक्ष्यते तदा असदजनाः हुलुसुप्रसादस्य पूजां कुर्वन्ति। कृषकाणां च वितरन्तु ये स्वक्षेत्रेषु रोपयन्ति। श्रीदेवी मेलाभवनात् न रथेन अपितु विशेषतया रथेन प्रत्यागच्छति। मेलायां अन्तिमेषु संस्कारेषु अन्यतमः अस्ति मटङ्गी-फूसस्य दाहः, यदा देवी रथेन सह शोभायात्रायां गच्छति तदा सा महिषासुर-वधस्य प्रतीकरूपेण माटङ्गी-फूत्कारं दहति पूर्वसीमायां गद्गुगे यत्र श्रीदेवीमूर्तिः विसर्जिता अस्ति तत्र समापनसमारोहेन मेला समाप्तः भवति। एवं मेला समाप्तः भवति।
कर्नाटकराज्यपरिवहननिगमः पारानगरात् सिर्सि प्रति आगच्छन्तानाम् भक्तानां कृते कुण्डपुर, ब्यन्दूर, कारवार, शिमोगा,सागर, हुबली, धारवाड, बेल्गांव, हावेरी दवंगेरे इत्यस्मात् अधिकानि बसयानानि व्यवस्थापयिष्यति, भक्तानां कृते मन्दिरे मध्याह्नभोजनस्य व्यवस्था भविष्यति। तथा च नगरस्य सर्वतः भक्तैः निःशुल्कं छाछपनाका, दसोहसेवा च प्रदत्ता भविष्यति।
शेख
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
अग्निहोत्रम्
अग्निहोत्रं (अग्निहोत्र, Altar) नाम किम् ? इत्ययं प्रश्नः सहजतया उदेति अस्माकं मनसि । लघुतले विशालमुखे शड्क्वाकारके ताम्रपात्रे पुरीषं निधाय अग्निं प्रज्वाल्य द्विमुष्टिमितान् अखण्डतण्डुलान्, समिधः, आज्यं च मन्त्रपुरस्सरं प्रातः सन्ध्याकाले सायंसन्ध्याकाले च अग्नये समर्पणम् एव अग्निहोत्रं नाम । आज्यकारीषादिकं गोसम्बन्धि स्यात्, तण्डुलकणाः अक्षताः स्युः, सन्ध्याकालः अन्यूनातिरिक्ततया अनुसरणीयः, यज्ञपात्रं ताम्रमयं शङ्क्वाकारकम् एव स्यात्, औदुम्बर-वट-पिप्पल-पलाशादिषु अन्यतमाः समिधः स्युः - इत्यादयः केचन नियमाः सन्ति अग्निहोत्रस्य । किन्तु एतस्य आचरणे नास्ति वयोलिङ्ग-जात्यादिभेदाः । तन्नाम यः कोऽपि अग्निहोत्रस्य आचरणं कर्तुम् अर्हति ।
एतत् अग्निहोत्रम् इदानीं भारते सर्वत्र अस्ति, विदेशेषु अपि अस्ति । चिलि, पोलेण्ड्, अमेरिका, जर्मनी इत्यादिषु देशेषु तत् व्यापकतया प्रसृतम् अस्ति । अमेरिकादेशस्य श्वेतभवनात् अनतिदूरे मेरिल्याण्ड्प्रदेशे बाल्टिमोर्प्रदेशे च विंशत्यधिकवर्षेभ्यः अग्निहोत्रकार्यकर्माणि निरन्तरं प्रचलन्ति । एतत् प्रदेशद्वयम् 'अग्निहोत्र प्रेस् फामर्’नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । वाशिङ्ग्टन्नगरे 'अग्निहोत्रविश्वविद्यालयः’ एव स्थापितः अस्ति । चिलिदेशे अण्डोस्पर्वते कश्चन अग्निदेवालयः अस्ति । तत्र प्रतिदिनम् अनेके जनाः गत्वा अग्निपूजां कुर्वन्ति । तत्रत्यजनानां विश्वासः अस्ति यत् एतस्मिन् परिसरे कानिचित् दिनानि वासः कृतः चेत् व्याधिमुक्तता प्राप्यते इति । तत्र वासहेतो व्याधिमुक्ततां प्राप्तवन्तः सन्ति बहवः । गतशतकस्य अष्टमे दशके यदा प्राणहानिकारकः महान् हिमपातः (ग्त्तृथदतज्ञण) जातः तदा अग्निहोत्रोपासकाः क्षतिग्रस्ताः न जाताः । अन्ये सर्वे हिमपाततः महतीं पीडाम् अनुभूतवन्तः ।
एवम् अग्निहोत्रं सर्वत्र प्रसृतं प्रसरत् च अस्ति । अग्निहोत्रम् अवलम्ब्य बहुभिः बहुधा प्रयोगाः अपि कृताः, यस्य च परिणामतः अग्निहोत्रस्य विविधाः लाभाः प्रमाणसिद्धाः जाताः ।
परिणामः
पामादिचर्मव्याधिविषये अपि तेन अग्निहोत्रभस्मलेपनप्रयोगः कृतः । सामान्यौषध-लेपनेन यस्य निवारणार्थं 5-6 सप्ताहाः अपेक्ष्यन्ते तस्यैव निवारणं सप्ताहत्रये जातम् अग्निहोत्रभस्मलेपनेन । एतस्य भस्मनः विविधाः औषधीयगुणाः तेन अन्विष्टाः सन्ति ।
अग्निहोत्रे प्राधान्येन अखण्डतण्डुलाः, गोघृतं, गोपुरीषं च उपयुज्यन्ते । प्राचीनकालात् भारतीयसंस्कृतौ गोमयस्य अनेके उपयोगाः आसन् । गोकारीषे गोघृते च अतिनीलकिरणानां प्रतिबन्धकशक्तिः भवति । अग्निहोत्रे उपयुज्यमानं ताम्रपात्रम् अपि विशिष्टपरिणामान् जनयति । ताम्रं सूक्ष्मविद्युत्तरङ्गाणाम् अत्युत्तमं वाहकम् । तत् स्वास्थ्यकारकं, मनश्शान्ति-दायकं, सूक्ष्मकिरणप्रसारकं च ।
आप्राचीनकालात् प्रपञ्चे सर्वत्र अग्निः दैवतरूपेण परिगण्यते । भारते अपि सः प्रत्यक्ष-देवतात्वेन एव परिगणितः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्मकाण्डः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
प्रहरः
अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति । अस्य
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः...
पदच्छेदः
स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते नरः स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ॥
अन्वयः
नरः स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ।
अर्थः
मानवः स्वस्मिन् स्वस्मिन् कर्तव्ये आसक्तः अभ्युदयं प्राप्नोति । स्वकर्म आचरन् फलं यथा लभते तं प्रकारं शृणु ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
45 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जोसेफ्
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
यामः
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लक्ष्मी (disambiguation)
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्
चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्  चन्नैमध्ये निवास्यमानः एकः भारतीयप्रीमियर् लीग् गणः । एतस्य गणस्य नायकः महेन्द्रसिम्ह धोनी वर्तते । एतस्य गणस्य प्रशिक्षकः स्टीफ़न् फ़्लेमिङ्ग् विद्यते । एतावता भारतीयप्रीमियर् लीग् आवृत्तिचतुष्टयं समापितवत् वर्तते । तत्र च चन्नै सूपर् किङ्ग्स् गणस्य द्विवारं जयः अभूत् । left|thumb|200px|Chennai Vs Kolkata
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग् वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
सुभाषितरत्नभाण्डागारम् इत्येषः ग्रन्थः सुभाषितरत्नानां भाण्डागारमेव अस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे काव्य-नाटक-चम्पू-भाण-प्रहसन-पुराण-इतिहास-आख्यायिकाभ्यः चितानि सुभाषितरत्नानि वर्तन्ते ।
ग्रन्थस्वरूपः
अयं ग्रन्थः षड्भिः प्रकरणैः युक्तः अस्ति । तानि प्रकरणानि -
मङ्गलाचरणप्रकरणम्
अस्मिन् प्रकरणे देवताविषयकानि सुभाषितानि वर्तन्ते । परब्रह्म, गणेशः, सरस्वती, शिवः, पार्वती, षण्मुखः, हरिहरौ, त्रिमूर्तयः, विष्णुः, लक्ष्मीः, ब्रह्मा, दशावताराः, रामः, कृष्णः, बुद्धः, कल्किः, सूर्यः, चन्द्रः, पृथिवी - एतेषां विषये सुभाषितानि विद्यन्ते ।
परब्रह्म
अथ स्वस्थाय देवाय नित्याय हतपाप्मने ।
त्यक्तक्रमविभागाय चैतन्यज्योतिषे नमः ॥ १ ॥
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये ।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ २ ॥
अनन्तनामधेयाय सर्वाकारविधायिने ।
समस्तमन्त्रवाच्याय विश्वैकपतये नमः ॥ ३ ॥
कर्णिकादिष्विव स्वर्णमर्णवादिष्विवोदकम् ।
नमो वाङ्मनसातीतमहिम्ने परमेष्ठिने ।
त्रिगुणाष्टगुणानन्तगुणनिर्गुणमूर्तये ॥ ५ ॥
यथा तथापि यः पूज्यो यत्र तत्रापि योऽर्चितः ।
योऽपि वा सोऽपि वा योऽसौ देवस्तस्यै नमोऽस्तु मे ॥ ६ ॥
नमः स्वतन्त्रचिच्छक्तिमुद्रितस्वविभूतये ।
अव्यक्तव्यक्तरूपाय कस्मैचिन्मन्त्रमूर्तये ॥ ७ ॥
चराचरजगत्स्फारस्फुरत्तामात्रधर्मिणे ।
दुर्विज्ञेयरहस्याय युक्तैरप्यात्मने नमः ॥ ८॥
भवबीजाङ्कुरजलदा रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य ।
ब्रह्मा वा विष्णुर्वा हरो जिनो वा नमस्तस्मै ॥ ९ ॥
नित्यं निरावृति निजानुभवैकमानमानन्दधाम जगदङ्कुरबीजमेकम् ।
दिग्देशकालकलनादिसमस्तहस्तमर्दासहं दिशतु शर्म महन्महो वः ॥ १० ॥
सामान्यप्रकरणम्
अस्मिन् प्रकरणे प्रशंसात्मकानि निन्दात्मकानि सुभाषितानि उपलभ्यन्ते । सुभाषित-विद्या-काव्य-कवि-पण्डित-छान्दस-वैयाकरण-नैयायिक-मीमांसा-वैद्य-गणक-पौराणिक-सज्जन-धन-दान-उदार-परोपकार-धीर-गुण-उद्यम-संहति-क्षमा-विनय-सत्य-वाग्मि-सत्सङ्गति-गृहस्थाश्रम-पुत्र-इत्यादीनां प्रशंसात्मकानि निन्दात्मकानि सुभाषितानि अत्र एकत्रीकृतानि सन्ति ।
राजप्रकरणम्
अस्मिन् प्रकरणे राजसभावर्णनम्-विशिष्टराजप्रशंसा-राजविभूषावर्ननम्-राजयात्रवर्णनम्-रणसामग्री-राज्याधिकारगर्हणम्-राजनीतिः-सामान्यनीतिः इत्यादिषु विषयेषु सुभाषितानि वर्तन्ते ।
चित्रप्रकरणम्
अस्मिन् प्रकरणे समस्याख्यानम्-प्रहेलिकाः-अपह्नुतयः-कूटानि-क्रियागुप्तादयः-मात्राच्युतकादयः-अन्तरालापाः-बहिरालापाः-प्रश्नोत्तराणि-चित्रम्-भाषाचित्रम्-जातिवर्णनम् इत्यादिषु विषयेषु सुभाषितानि दृश्यन्ते ।
अन्योक्तिप्रकरणम्
अस्मिन् प्रकरणे सूर्यान्योक्तयः-चन्द्रान्योक्तयः-मेघान्योक्तयः-वाय्वन्योक्तयः-पर्वतान्योक्तयः-समुद्रान्योक्तयः-रत्नानि-नदी-तडाग-कूप-मरुस्थल-दावानल-व्योमचर-स्थलचर-जलचर-वृक्षान्योक्तयश्च अत्र उपलभ्यन्ते ।
नवरसप्रकरणम्
अस्मिन् प्रकरणे शृङ्गाररसनिर्देशः विस्तृतरूपेण कृतः वर्तते । ततः वीर-करुणा-अद्भुत-हास्य-भयानक-बीभत्स-रौद्र-शान्तरसादीनां निर्देशः कृतः अस्ति ।
ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यम्
अस्मिन् ग्रन्थे सुभाषितानि विषयानुगुणं योजितानि सन्ति इत्येतत् महत्त्वम् आवहति । सुभाषितानाम् अनन्तरं सुभाषिततत्नखण्डमञ्जूषा इत्येषः भागः वर्तते । अस्मिन् कथासरित्सागर्-रघुवंश-शिशुपालवध-कुमारसम्भव-अभिज्ञानशाकुन्तल-किरातार्जुनीय-नैषधीयचरित-मेघदूत-प्रसन्नराघव इत्यादिभ्यः गन्थेभ्यः उद्धृताः सुभाषितरत्नखण्डाः उपलभ्यन्ते । सुभाषितानां श्लोकानुक्रमणिका अपि उपलभ्यते इत्येतत् ग्रन्थस्य उपयुक्ततां वर्धयति । ज्ञातानां सुभाषितानां मूलमपि अत्र उल्लिखितमस्ति । सुभाषितानाम् अधः एव कठिनपदानाम् अर्थः अपि उल्लिखितः वर्तते ।
‎
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ग्रेगोरी-कालगणना
ग्रेगोरी-कालगणना (अपि प्रोक्ता पाश्चात्त्य-कालगणना, अथवा ख्रिष्टीय -कालगणना) त्वेका आन्तर्राष्ट्रिक-रूपेण प्रयुक्ता कालगणना-पद्धतिः अस्ति।  एषा तु ग्रेगोरी त्रयोदशः इति ख्रीष्टीयपितृकेन (Pope) प्रवर्तिता आसीत्, तस्य च नाम्नि नामिता।
बाह्यसूत्राणि
वर्गः:कालगणना वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
यल्लाप्रगड सुब्बरावु
एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः (Yallapragada Subba Rao) बहूनाम् औषधानां संशोधकः । एषः अतिविरलेषु विज्ञानिषु अन्यतमः अपि । अयं भारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य भीमवरम् इति प्रदेशे कस्मिंश्चित् निर्धनकुटुम्बे १८९५ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १२ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । किन्तु एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः जीवनस्य बहुभागम् अमेरिकादेशे एव अयापयत् । दौर्भाग्यं नाम यद्यपि सः यल्लाप्रगडसुब्बरावः बहूनाम् औषधानां संशोधनम् अकरोत् तथापि तेषां मूल्यं तस्य जीवितकाले केनापि न ज्ञातम् आसीत् । एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः निर्धने कुटुम्बे जातः इति कारणात् तस्य अध्ययनार्थं व्ययीकर्तुं धनं न आसीत् । तस्मात् कारणात् सः बाल्ये एव विद्यालयं प्रति गमनम् अत्यजत् । सुदूरे विद्यमानां वाराणसीं प्रति अगच्छत् च । तत्र देवालयानां पुरतः फलविक्रयणं करोति स्म । तं विषयं ज्ञातवन्तः केचन तस्य सहृदः बान्धवाः तं वाराणसीतः प्रत्यानीय पुनः विद्यालयं प्रेषितवन्तः । तदनन्तरं सः यल्लाप्रगडसुब्बरावः अत्यन्तं परिश्रमेण अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । यदा तस्य द्वौ अपि सहोदरौ “उष्णप्रदेशस्य अतिसाररोगेण” मृतौ तदा एव “मया अग्रे औषधानां संशोधनं करणीयम्” इति मनसि सङ्कल्पम् अकरोत् ।
यल्लाप्रगडसुब्बरावस्य भारतदेशे अनुकूलकरी परिस्थितिः न आसीत् एव । अतः सः ऋणं कृत्वा अमेरिकादेशम् अगच्छत् । तत्र “हार्वर्ड्”-वैद्यकीयविद्यालयं प्राविशत् अपि । तत्र अमेरिकादेशे अपि सः यल्लाप्रगडसुब्बरावः व्ययस्य निर्वहणार्थं नीचस्तरस्य कार्याणि अपि अकरोत् । अनन्तरं “लेर्डले” नामिका औषधसंस्था तस्मै तस्य प्रियं कार्यम् अयच्छत् । रक्तहीनतयाः निवारणस्य “पिलिक् आसिड्”, गजपादरोगस्य निवारणार्थं “हेट्राजान्”, टिट्रासैक्लिन्-समूहस्य “आलियोमैसिन्” च अस्य यल्लाप्रगडसुब्बरावस्य एव संशोधनम् । तस्य स्मरणार्थम् एव भारतस्य प्रसिद्धाः औषधसंस्थाः “टिट्रासैक्लिनस्य” कृते “सुभामैसिन्” इत्येव नामकरणं कृतवत्यः । अस्य यल्लाप्रगडसुब्बरावस्य महत्त्वभूतं संशोधनं नाम स्नायूनां सङ्कुसनशक्तेः आकरस्य संशोधनम् । एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः तथा सैरस् फिस्क् च मिलित्वा “फास्फोक्रियाटिनिन्” तथा “अडिनोसीन्-ट्रै पास्फेट्” इत्याख्ययोः द्वयोः संयुक्तं वस्तु स्नायूनां सङ्कुचनार्थम् आवश्यकीं शक्तिम् उत्पादयति इति निर्णायकरूपेण प्रादर्शयताम् । एतत् संशोधनं जीवरसायनशास्त्रस्य अत्यन्तं मूलभूतं संशोधनम् आसीत् । एतत् संशोधनं विश्वाद्यन्तं सर्वेषाम् अपि विज्ञानिनां चित्तम् आकर्षत् । रक्ते रञ्जकम् अन्तिमरूपेण जीववस्तुकरणं भूत्वा यत् लयं प्राप्नोति तत् बहुकालतः अपि निगूढम् एव आसीत् । एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः रक्तप्रवाहे विद्यमानस्य रञ्जकस्य प्रमाणस्य मापनार्थं “केलोरिमीटर्” इत्याख्यम् उपकरणं संशोधितवान् ।
अयं यल्लाप्रगडसुब्बरावः अत्यन्तं स्थितप्रज्ञः, तावान् एव विनयी अपि । सः कदापि प्रचारं न इष्टवान् । १९२२ तमे वर्षे एतस्मै यल्लाप्रगडसुब्बरावाय तथा सैरस् फिस्काय च यः “नोबेल्” पुरस्कारः दातव्यः आसीत् सः पुरस्कारः अन्येभ्यः प्रदत्तः । तदर्थं वैज्ञानिकवलये महती अतृप्तिः प्रकटिता । तथापि एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः असमाधानं न प्रकटितवान् । स्वस्य सर्वस्य अपि संशोधनस्य कारणीभूताः मम सहोद्योगिनः इत्येव सर्वदा वदति स्म । एषः यल्लाप्रगडसुब्बरावः अर्जितं सर्वम् अपि धनं जनकल्याणार्थम् एव व्ययीकरोति स्म । जन्मसमये मया किमपि न आनीतम् । गमनसमये अपि किमपि नेतव्यं नास्ति । अतः मया किमपि सङ्ग्रहणीयं नास्ति । प्रतिवर्षम् अपि मम गणनापुस्तके आयः व्ययः च समानः भवेत् । किमपि न शिष्येत इति वदति स्म । सः यल्लाप्रगडसुब्बरावः १९४८ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य ९दिनाङ्के ५३ तमे वयसि इहलोकम् अत्यजत् ।
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां...
पदच्छेदः
यतः प्रवृत्तिः भूतानां येन सर्वम् इदं ततम् स्वकर्मणा तम् अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥
अन्वयः
मानवः यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम् तं स्वकर्मणा अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति ।
अर्थः
सर्वेषां प्राणिनाम् उत्पत्तिः यस्मात् भवति, यः इदं समग्रं विश्वं व्याप्य तिष्ठति तादृशं परमात्मानम् एते सर्वेऽपि पुरुषाः आराध्य अभ्युदयं प्राप्नुवन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
46 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आवर्तसारणी
‘तत्त्वानां गुणधर्माः तेषां परमाणु- क्रमाङ्कस्य आवर्त-कार्यकलापाः भवन्ति' इति।
आधनिुक-आवर्तसारण्याम् १८ ऊर्ध्वस्तम्भाः सन्ति ये समूहाः कथयन्ते तथा च ७ क्षैतिज-पङ्क्तयः सन्ति याः आवर्ताः कथ्यन्ते। तथापि, एषा सारणी चतुर्षु आयतक्षेत्रेषु विभाजिता यानि खण्डानि कथयन्ते। आवर्त-सारण्यां तत्त्वानां स्थित्त्या तेषां रासायनिकी अभिक्रिया-शीलता ज्ञायते। एकस्य एव समूहस्य सर्वेषां तत्त्वानां संयोजक-विद्युदणूनां संख्या समाना अस्ति। अतः कस्यचिदपि समूहस्य तत्त्वानि समान-रासायनिकगुणधर्माः प्रदर्शयन्ति। आवर्तसारण्याम् बहवः आवर्तप्रवृत्तयः सन्ति, यथा संयोजकता, परमाणूनां आकारः, धात्विकाः अधात्विकाः च गुणधर्माश्चादयः। एतस्याम् सारण्याम् तत्त्वानाम् अधात्विकता वामात् दक्षिणप्रति तथा तलात् ऊर्ध्वप्रति गमनेन वर्धते। एतेनैव प्रकारेण तेषाम् धात्विकता दक्षिणात् वामतःप्रति तथा ऊर्ध्वात् अधोप्रति गमनेन वर्धते। एतेषाम् सर्वेषाम् प्रवृत्तीनाम् मूलभूतकारणः तत्त्वानाम् विद्यदणु-विन्यासः एव।
वर्गः:रसायनशास्त्रम् वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयः
सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयः एकः संस्कृतविश्वविद्यालयः अस्ति । अयं विश्वविद्यालयः भारतस्य उत्तरप्रदेशस्य वाराणस्यां वर्तते । विशेषतः संस्कृताध्ययनाय सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य संरचना कृता । संस्कृतविषये उच्चशिक्षायाः अवसरः एतया संस्थया कल्प्यते । अत्र नैके विद्वांसः संस्कृतस्याध्ययनं कृत्वा अधुना विविधेषु पदेषु विश्वविद्यालयस्य गौरवम् अग्रे सारयन्तः सन्ति। वर्तमानसमये अस्य विश्वविद्यालयस्य मान्याः कुलपतयः प्रो0 हरेरामत्रिपाठिनः वर्तन्ते।
विभागाः
अस्मिन् विश्वविद्यालये नैके विभागाः सन्ति।
क्रीडाङ्गणम्
अत्र एकं सुदीर्घं क्रीडाङ्गणं वर्तते यत्र सर्वे छात्राः विविधाः क्रीडाः स्पर्धाश्च क्रीडन्ति।
पुस्तकालयः
दशलक्ष्याधिकगृन्थयुतः सरस्वतीभवनपुस्तकालयः अस्मिन् विश्वविद्यालये छात्रामध्यनाय महदुपकरोति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* https://hi.wikipedia.org/wiki/सरस्वती_भवन_पुस्तकालय वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जेर्टि थेरेसा कोरि
(कालः – १८९६ तः १९५७)
एषा जेर्टि थेरेसा कोरि (Gerty T. Cori) जीवरसायनशास्त्रस्य विज्ञानिनी । एषा पुरातन–आस्ट्रो–हङ्ग्जेरियन् साम्राज्यस्य प्राग् इति प्रदेशे १९८६ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । १९२० तमे वर्षे एं.डि. पदवीं प्राप्नोत् । तस्मिन् एव वर्षे सहपाठिना कार्ल् एफ्.कोरि इत्यनेन सह तस्याः विवाहः अपि अभयत् । तौ दम्पती वर्षद्वयानन्तरम् अमेरिका–संयुक्त–संस्थानं प्रति गतवन्तौ । तत्र न्यूयार्क्-राज्ये "अपायकराणां रोगाणां नियन्त्रणसंस्था”यां १९२२ तमे वर्षे द्वौ अपि मिलित्वा एव कार्यम् आरब्धवन्तौ । अपायकराणां कन्दानां (ट्यूमर्) चयापचयक्रिया एव तयोः संशोधनस्य प्रमुखः विषयः आसीत् । तदवसरे तौ शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियाम् अपि सम्यक् अभ्यस्तवन्तौ ।
अनन्तरं १९३१ तमे वर्षे मिस्सूरिया-सैण्ट्लूयीस् मध्ये स्थिते वाषिङ्ग्टन्-औषधविश्वविद्यालये (Washington University of Medicene) कार्यं प्राप्तवन्तौ । तत्रैव तौ किञ्चित् राष्ट्रियं केन्द्रं संस्थापितवन्तौ । तस्मिन् केन्द्रे एव शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियां सविवरम् अभ्यस्य राष्ट्रस्तरे गौरवं प्राप्तवन्तौ । एतौ कोरिदम्पती १९३० दशके अस्माकं शरीरे विद्यमानं "ग्लैकोजेन्” नामकं पिष्टं शरीरस्य उपयोगकरीत्वेन शर्करात्वेन परिवर्त्यमानस्य "पास्फारिलेस्” नामकस्य किण्वस्य (एन्जैम्) संशोधनं कृतवन्तौ । १९३९ तमे वर्षे प्रचलिते विज्ञानिनां सम्मेलने "ग्लैकोजन्” नामकं पिष्टं प्रथमवारं परीक्षाप्रनाले सङ्गृह्य प्रदर्शयताम् । तं पिष्टं शरीरं यत् शर्करात्वेन परिवर्तयति, तस्याः क्रियायाः विवरणेन मधुमेहरोगस्य अवगमने, निवारणे च साहाय्यम् अभवत् । बालेषु "ग्लैकोजन्” इति पिष्टस्य सङ्ग्रहणेन जायमानानां व्याधीनां, तेषां रोगाणाम् अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गमनम्, इति कार्यद्वयस्य अपि कारणीभूतस्य किण्वस्य (एन्जैम्) विषये अपि एषा जेर्टि थेरेसा कोरि विवृणोत् । अमेरिकादेशस्य अध्यक्षः ह्यारि एस्. ट्रुमन् तां जेर्टि थेरेसा कोरिं नूतनतया आरब्धस्य राष्ट्रियविज्ञानपौण्डेषनस्य विज्ञानसमितेः सदस्याम् अकरोत् । तस्याः जेर्टि थेरेसा कोर्याः संशोधनैः अनेकानि उपायनानि, पुरास्काराः, सम्माननानि च प्राप्तानि । १९४७ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रे च दीयमानः "नोबेल्”पुरस्कारः एताभ्यां कोरिदम्पतीभ्यां तथा बर्नार्ड् हौसिना च प्राप्तः । एषा जेर्टि थेरेसा कोरि १९५७ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माण्डु (माण्डवगढ)
विमानमार्गः
इन्दौरविमाननिस्थानतः १०० कि.मी ।
धूमशकटमार्गः
नासिक-इन्दौरमार्गे म्होनामकम् अतीवसमीपस्थं निस्थानमस्ति ( ६६ कि.मी) ।
वाहनमार्गः
इन्दौरतः ९८ कि.मी.। मध्यप्रदेशप्रवासोद्यमविभागस्य वसतिगृहाणि सन्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दिवसः
भारतीयकालमानस्य कश्चित् १२होरात्मकः घटकः । दिनं ,वासरः इति अस्य पर्यायानि । दिनस्य रात्र्युत्तरकालः इत्यपि भावः अस्ति ।
प्राण एवाहोरात्रस्वरूपे कालात्मकोऽस्ति । दिवसः प्राणरूपमेवास्ति रात्रिश्चापानरूपा अस्ति । प्रातः प्राण एव सर्वाणीन्द्रियाणि शरीरे प्रसारयति । प्रतननमिदं दृष्ट्वा लोकाः कथयन्ति ‘प्रातायि' अर्थात् प्रकर्षरूपेण प्राणः विस्तृतोऽभवत् । अनेनैव कारणेन दिवसारम्भकालः यस्मिन् प्राणस्य प्रसरणं दृग्गोचरीभवति सः ‘प्रातः' इति कथ्यते । दिवसावसाने इन्द्रियेषु सङ्कोचं परिदृश्यते । अनेनैव कारणेन तं कालं सायमित्युच्यते, तस्मिन् काले कथयति ‘सामगात्' इति । विकासहेतुना दिवसः प्राणरूपोऽस्ति तथा सङ्कोचनकारणेनैव रात्रिः अपानमस्ति । प्राणस्य ध्यानमनेन प्रकारेणाहोरात्ररूपे कर्तव्यम्।
मूलम्
संस्कृतभाषायाः मूलम् एव अस्य शब्दस्य ।
अन्य अर्थ
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मानवशरीररस्य विभागाः
मानवशरीरस्य मुख्यविभागाः
यथा यन्त्रस्य [(Machine)] आधारः बहुभागयुक्तः, तथैव मनुष्यशरीरमपि बहुघटकसंयुक्तरूपम् । यन्त्रस्य मनुष्यस्य च मुख्यः भेदः अस्ति यत्, यन्त्रं निर्जीवं भवति, तस्य कार्यं केवलं मानवस्य उपरि एव भवति इति, यदा तु मनुष्यः जीवति, तस्य अङ्गस्य कार्यं स्वस्य इच्छायाः आधारेण भवति मनुष्यः यन्त्रस्य निर्माता अस्ति, सः स्वस्य इच्छानुसारं यद्रूपम् इच्छति तत् ददाति, परन्तु मानवशरीरस्य निर्माता परमपिता परमेश्वरः, यः न केवलं मनुष्याणां, अपितु सर्वेषां सत्यानां उत्पत्तिं प्रति उत्तरदायी अस्ति। जीवाः पदार्थाः च समग्रे जगति सन्ति, सो हि रचकनियन्त्रकः तेषां नाशकः च। मनुष्य-शरीरस्य मुख्यतया चत्वारः विभागाः सन्ति- 1. शिरः [(Head)] । 2. गर्भाशय ग्रीवा [(Neck)] । 3. शरीरम् [(Trunk or Body)] । 4. शाखाः अर्थात् हस्तपादाः [(Limbs)]
शाखानां द्वौ विभागौ स्तः- 1. ऊर्ध्वाङ्गः हस्तद्वयम् [(Upper Limbs)] इत्यर्थः । 2. अधोशाखा अर्थात् पादौ [(Lower Limbs)] । 1. शिरः [(Head )] - [(1)] कपालं [(2)] मुखं च विभक्तुं शक्यते। कपालः - शिरस्य ऊर्ध्वपृष्ठभागस्य अस्थिनां सः कोष्ठकः [(आच्छादनम्)] यस्मिन् 'मस्तिष्कं' [(Brain)] सुरक्षितं तिष्ठति। अयं भागः कपालः [(Cranium)] इति अपि उच्यते। कर्ण-नासिका-नेत्र-ललाट-मुख-हनूनि च मुखस्य अधः [(मुखम्)] गण्यन्ते। 2. गर्भाशयः [( कण्ठः )] - शिरः कूपेन सह संयोजयति अतः शिरः कूर्दनयोः मध्ये भागः अस्ति । तस्य पृष्ठतः मेरुदण्डः अग्रे, टेण्टुआ, मध्ये च अन्ननलिकायां तिष्ठति । एवं प्रकारेण शरीरस्य अस्मिन् लघुभागे श्वसनस्य, आहारस्य च केचन भागाः स्थिताः भवन्ति ।
3. धडः [(Trunk)]- कण्ठस्य अधः भागः 'Trunk' इति कथ्यते । अस्य उपविभागाः सन्ति- 1. ऊर्ध्वभागः 'वक्षस्थलः' अधोभागः 'पेट' इति । एतयोः कूपभागयोः विभज्य स्नायुः अस्ति, या 'डायफ्राम' इति कथ्यते । एषा स्नायुः कूर्चामध्ये एकस्मात् अन्तः परं यावत् विस्तृता भवति । वक्षःस्थलः पृष्ठपार्श्विकाः, फुफ्फुसाः अर्थात् फुफ्फुसाः [(Lungs)] हृदयं च [(Heart)] स्थानस्य अधः मुख्याः सन्ति । उदरं, यकृत्, प्लीहा, वृक्कः, अग्नाशयः, क्षुद्रबृहदान्त्रः, श्रोणिमेखला च उदरस्य मध्ये वर्तन्ते ।
4. शाखाः [(अङ्गाः)] - ऊर्ध्वशाखाः अर्थात् हस्ताः कूर्परे ऊर्ध्वभागे स्कन्धस्य अस्थिषु सज्जाः भवन्ति । अस्य उपविभागद्वयम् अपि अस्ति - दक्षिण [(दक्षिण)] वाम [(वाम)] च । शाखाः अर्थात् पादयोः अपि दक्षिणवामयोः विभागद्वयं भवति । एतौ कूपस्य अधःभागे श्रोणिमेखलायां सज्जौ भवतः ।
शरीरस्य अष्ट मुख्यसंस्थाः
शरीरस्य ये भागाः कार्यविशेषं कुर्वन्ति ते 'अङ्गाः' अथवा अङ्गाः [(Organ)] इति उच्यन्ते । प्रत्येकं अङ्गस्य भिन्नानि कार्याणि सन्ति [(Function)] । यथा - पादचरणं, हस्तग्रहणं, नेत्रदर्शनं, उदरस्य अन्नस्य पाचनम् इत्यादयः।
निम्नलिखितानि : संस्थाः [(प्रणाली)] मानवशरीरे मुख्यानि मन्यन्ते-
1. अस्थि - संस्था अथवा कंकाल - प्रणाली [(The Bony or Skeleton System)] - शरीरस्य सर्वाणि लघु-बृहत् अस्थि अस्मिन् संस्थायां समाविष्टानि सन्ति। शरीरस्य नानाङ्गानाम् आकारं, आश्रयं, दृढतां च ददाति ।
2. मांसपेशीतन्त्रम् [(The Muscular System)] - मांसपेशिकाः अस्य अधः आगच्छन्ति । एषा संस्था शरीरस्य विविधान् भागान् वेगं ददाति अर्थात् तान् गतिशीलं करोति ।
3. रक्तवाहिका अथवा परिवहनव्यवस्था [(The Circulatory System)] - अस्मिन् हृदयं रक्तवाहिनीं च समाविष्टम् अस्ति । एषा संस्था शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु रक्तसञ्चारस्य [(Blood Circulation)] कार्यं करोति ।
5. पोषणं वा पाचनतन्त्रं वा [(The Digestive System)]- अस्मिन् मुखं, अन्ननलिका, उदरं, लघु-बृहत्-आन्त्रं च अन्तर्भवति । एषा संस्था अन्नं पचयित्वा शरीरस्य पोषणस्य कार्यं करोति ।
6. प्रजननसंस्था वा प्रजननतन्त्रम् [(The Reproductive System)] - अस्मिन् लिंग, वृषण, योनि इत्यादयः प्रजननाङ्गाः समाविष्टाः सन्ति । एषा संस्था प्रजाकार्यं करोति।
7. मूत्रतन्त्रं निर्वहनतन्त्रं च [(The Excretory or The Urinary System)] - अस्मिन् लिंग, गुर्दा, गुदा इत्यादयः अङ्गाः सन्ति । एषा संस्था मलमूत्रादिकं बहिः निष्कास्य शरीरस्य शुद्ध्यर्थं कार्यं करोति ।
8. वतनादी संस्थान अथवा तंत्रिका - तन्त्र [(The Nervous System)] - अस्य अन्तर्गतं मस्तिष्कं, मेरुदण्डः, रज्जुः, तंत्रिकाः च समाविष्टाः भवन्ति । एषा संस्था बाह्यवस्तूनाम् विषये ज्ञानं प्रदाति, शरीरस्य कार्याणि च नियन्त्रयति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
विष्णुः पण्ड्या
लघुचित्रम्|दक्षिणतः|पद्मश्रीपुरस्कारः विष्णुः पण्ड्या आत्मानं गुर्जरविश्वनिवासित्वेन सम्बोध्यमानः कश्चन पत्रकारः, चरित्रलेखकः, कविः, नवलकथाकारः, लेखकः, राजकीयविश्लेषकः, इतिहासकारश्च वर्तते। भारतसर्वकारः विष्णुमहोदयस्य पद्मश्री -उपाधिना सम्मानम् अकरोत्। सः राजनीतेः, इतिहास स्य, ऐतिहासिक-स्थलानां च विषये गुर्जर-समाचारपत्रेषु, सामयिकेषु लेखान् अपि लिखति। सः कटार-लेखकत्वेन अपि प्रसिद्धः अस्ति। गुजरातविश्वविद्यालयः विष्णुमहोदयाय मानद्-विद्यावाचस्पतेः (डि.लिट्) पदवीम् अपि समार्पयत्। सद्यः सः गुजरात-साहित्य-अकदामी-संस्थायाः अध्यपदं वहते।
जन्म, परिवारश्च
१९४५ तमवर्षस्य सितम्बर-मासस्य चतुर्दशे (१४/०७/१९४५) दिनाङ्के गुजरातराज्य स्य जूनागढमण्डल स्य माणावदर -नगरे विष्णुमहोदयः जनिम् अलभत। ब्राह्मण -परिवारे जन्मप्राप्तवान् विष्णुः जुनागढमण्डले एव स्वस्य शिक्षणं प्राप्तवान्। तस्य पिता द्वितीयविश्वयुद्धोत्तरं दक्षिण-आफ्रिका देशात् प्रत्यागत्य माणावदर-मण्डल स्य शिक्षणमण्डलाधिकारिणः पदं व्यभूषयत्।
विष्णुमहोदयस्य विवाहः आरती-नामिकया कन्यया सह जातः आसीत्। विष्णु-महोदयस्य पत्नी संस्कृतविषयस्य विद्यार्थिनी आसीत्। विष्णुमहोदयवत् सा अपि लेखिका आसीत्, या इतिहासग्रन्थस्य, सामयिकप्रकाशनस्य, संस्कृतग्रन्थस्य च प्रकाशनं कृत्वा स्वयोगदानं कृतवती। २०१८ तमवर्षस्य दिसम्बरमासस्य चतुर्थे (०४/१२/२०१८) दिनाङ्के डॉ. आरती-महोदयायाः "વત્સરાજનું રૂપકષટ્કમ્" नामकस्य संस्कृत-महानिबन्धस्य लोकार्पणम् अभवत्। तस्य ग्रन्थस्य लोकार्पणं राज्यपाल स्य ओमप्रकाश-कोहली -महोयस्य हस्तेन आम्बेडर-विश्वविद्यालये अभवत्। तस्मिन् प्रसङ्गे डॉ. आरती-महोदयायाः अन्येषां सप्तानां (७) ग्रन्थानाम् अपि प्रकाशनस्य विष्णमहोदयेन घोषणा कृता।
सम्पादकीयम्
विष्णु-महोदयः १९६७ तमे वर्षे जुनागढ-नगरे बी.ए.-कक्षायाः अन्तिमं प्रश्नपत्रं समाप्य साक्षात् कर्णावतीं प्राप्तवान्। कर्णावत्यां सः पत्रकारक्षेत्रे प्रसिद्धस्य अशोक-महोदयस्य सम्पर्के आगतः। अशोक-महोदयः चान्दनी-पत्रिकायाः सम्पादकः आसीत्। तस्मिन् समये सः साधना-पत्रिका याः दायित्वं प्राप्तवान्। मासत्रये एव सः तन्त्रिपदारूढः जातः। तस्मिन् समये सः द्वाविंशतिः (२२) वर्षीयः आसीत्। साधना-पत्रिका मुख्यत्वेन विचार-निर्माणाय समाजे प्रसिद्धा जाता। एवं दीर्घकालं यावत् विष्णुमहोदयः साधनायाः सम्पादनम् अकोरत्। इन्दिरा -सर्वकारः यदा भारते आपत्कालस्य घोषणाम् अकरोत्, तदा "साधना" इत्यस्य मासिकस्य तन्त्रित्वेन सङ्घर्षपूर्णं सम्पादनम् अकरोत्। "मिसा" इत्यस्य अन्तर्गततया एकवर्षं यावत् सः कारागारे अपि न्यवसत्। तेन लिखितं "मिसावास्यम्" इति पुस्तकं साहित्यपरिषदः कालेलकर-सम्मानं प्राप्तवत्। स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे अनेकेषां क्रान्तिकारिणां विस्मरणं कालान्तरे अभवत्। इतिहासे संशोधनार्थं श्रीविष्णुमहोदयः "नर्मद" इति चन्द्रकं प्राप्तवान्। ततः सः ३५ यावत् स्थानीय-इतिहास-समाविष्टकीं नाट्यप्रस्तुतिम् अकरोत्। सुरतमहानगरपालिका “અજાણ્યું ગુજરાત” शीर्षकान्तर्गततया पद्मश्रीविष्णुमहोदयस्य व्याख्यानस्य आयोजनम् अकरोत्।
पत्रकारिता
विश्वसंवादकेन्द्रस्य नारदजयन्त्याः कार्यक्रमे उपस्थितः पद्मश्रीविष्णुमहोदयः उक्तवान् यत्, मुद्रणस्य, विद्युतीयस्य च माध्यमम्, अङ्कीयमाध्यमं च समाजे महापरिवर्तनम् आनेष्यति। २१ शताब्द्यां वीणाधरकस्य श्रीनारदस्य आदर्शः कौतुकं जनयितुं शक्नोति। श्रीनारदस्य विषये नारदपुराणे २५००० श्लोकाः सन्ति। श्रीनारदः ब्रह्मणः मानसपुत्रः आसीत्। श्रीनारदस्य सम्पूर्णस्य ब्रह्माण्डस्य वृत्तेषु ध्यानं ददाति स्म। सः वास्तव्येन "फ्रि लेन्सर (free lancer)" आसीत्, यः ईश्वरस्य मनस्त्वेन (Mind of God) स्वीकृतः आसीत्। अन्यायस्य विरोधः पत्रकारितायाः स्वभावः अस्ति। वास्तव्येन केनापि वाचनं, निरीक्षणं, तस्मादुद्भतैः विचारैः विना केनापि पत्रकारिताक्षेत्रे कार्यं न करणीयं, यतः पत्रकारितायाः क्षेत्रस्य यात्रा अग्निपन्थानाम् इव अस्ति। Truth Speaking इति पत्रकाराणां धर्मः अस्ति इति।
आपत्काले विष्णुमहोदयः
१९७४-७५ मध्ये इन्दिरा-सर्वकारः आपत्कालस्य घोषणाम् अकरोत्। तस्मिन् समये मूलभूत-अधिकाराणां पूर्णतया उन्मूलनम् अभवत्। जनानां मुखे तालकं कृतम् आसीत् इति न अतिशयोक्तिः। सर्वैः समाचारपत्रैः स्वसम्पादकीयं सेन्सर-समितेः सम्मुखम् उपस्थापनीयं भवति स्म। सा समितिः यदि अनुमतिं ददाति चेदेव तस्य सम्पादकीयस्य प्रकाशनं शक्यं भवति स्म, अन्यथा तस्मिन् समाचारपत्रे सर्वकारीयाः प्रतिबन्धाः आरोपिताः भवन्ति स्म। एवं पत्रकारितायां केवलं सर्वकारस्य सङ्गतसाहित्यम् एव प्रकाशितुम् अनुमतिः आसीत्। सर्वत्र भयात्मकं, भ्रमोत्पादकं च वातावरणम् आसीत्। "मिसा"-अधिनियमस्य अन्तर्गतया एकलक्षाधिकाः जनाः कारावासे आसन्। सर्वेऽपि सर्वकारविरोधिनः विभिन्न-कारागारेषु बन्धकाः आसन्। परन्तु सर्वकारस्य सम्मतिप्राप्तेषु समाचारपत्रेषु तु लोकतन्त्रस्य जीवन्ततायाः प्रचारः भवति स्म। तादृश्यां स्थित्यां विरोधः अतीव कठिनः जातः आसीत्। तस्मिन् काले मूलभूताधिकाराणां रक्षणाय एव सर्वेषाम् आन्दोलनम् आसीत्। तस्मात् आन्दोलनात् एव मूलभूताधिकाराणां रक्षणस्य विचारः आदेशं व्याप्तः। तस्य मूलभूताधिकारस्य विचारस्य प्रचाराय १०० यावत् लघुसमाचारपत्राणि अतीव महत्त्वपूर्णं भागम् अभजन्त। तेषु "साधना" इति अन्यतमं समाचारपत्रम् आसीत्, यस्य तन्त्रिपदे विष्णुमहोदयः आरूढः आसीत्। आपत्काले एव गुजरातराज्ये नरेन्द्रमोदी गुप्ततया सर्वकारविरुद्धम् आन्दोलनस्य सञ्चालनं करोति स्म। एवम् आपत्काले प्रकारद्वयस्य पत्रकारत्वम् आसीत्। एकं तु विष्णु-महोदयादिभिः प्रचल्यमानं पत्रकारत्वं, द्वितीयं तु नरेन्द्रमोदिसदृशैः प्रचाल्यमानं भूगर्भ-पत्रकारत्वम्। अन्ते उभय-पत्रकारत्वस्य संयोजनं भवति स्म।
विष्णुमहोदयस्य मतानुसारं भारतीयसंविधान स्य इतिहासे, सत्तायाः राजनीतौ च आपत्कालः कश्चन महत्त्वपूर्णः अध्यायः अस्ति। भारतीयसंविधानस्य इतिहासे १९७५ तमवर्षस्य जूनमासस्य २५-२६ दिनाङ्कौ महत्त्वपूर्णौ स्तः। आपत्कालात् प्राक् मासत्रयात् पूर्वमेव आपत्कालसदृशं वातावरणं जायमानम् आसीत्। १९७४ मध्ये गुजराते नवनिर्माणस्य विद्यार्थिनाम् आन्दोलनम् आरब्धम् आसीत्। बिहारराज्ये जयप्रकाशमहोदयः आन्दोलने रतः आसीत्। ततः लोकन्त्रे पुनःप्राणसञ्चारः जातः। अद्यत्वे मिसा-अधिनियमान्तरगतया कारावासे निवसिताः जनाः भारतीयराजनीतौ महत्त्वपूर्णस्थाने विराजिताः सन्ति इति।
इतिहासकारत्वेन योगदानम्
विष्णुमहोदयस्य मतानुसारं पुरा भारते अनेके भारतविरोधिनः इतिहासकाराः जाताः, ये स्वतन्त्रतान्दोलनस्य हुतात्मनां विरुद्धम् अतीव कुत्सितानां पुस्तकानां निर्माणम् अकुर्वन्। यदि इतिहासः विकृतः भवति, तर्हि समाजः अपि विकृतः भवति इति। १८५७ स्वान्त्र्यान्दोलने झाँसी राज्ञी भारताय आदर्शपूर्णतया युद्धं कृत्वा वीरगतिं प्राप्तवती। परन्तु आङ्ग्ल-नवलकथाकाराः विंशतिवर्षाणि यावत् तस्याः विरुद्धं चित्रं प्रादर्शयन्। आङ्ग्ल-नवलाकारैः झाँसी राज्ञी पुँश्चली, दुष्टा च वर्णिता, या स्वपत्युः हत्याम् अकारयत्। आङ्ग्लाः स्वशासन-बलेन स्वमतयुक्ताः नवलकथाः प्रचारयित्वा ताभ्यः प्रसिद्धम् अपि यच्छन्ति स्म। आहत्य १२ यावत् नवलकथाः सन्ति, याः एतादृशं विकृतं विवरणं प्रर्शयन्ति। कानपुरस्य नाना साहेब -महोदयः वीरतापूर्वकम् आङ्ग्लानां विरुद्धं युद्धम् अकरोत्। परन्तु तस्य विरुद्धं “The Demon of Cawnpore” (Kanpur) इति पुस्तकं जुलेस् वर्न्स (Jules Verne) इत्येषः आङ्ग्ललेखकः अलिखत्। कालान्तरे वास्तविकः इतिहासः भारतीयानां सम्मुखम् उपस्थापितः जातः। परन्तु इतोऽपि अत्यधिकं करणीयम् अस्ति इति तस्य मतम्।
रामजन्मभूमिना सह सम्बन्धः
राममन्दिर स्य निर्माणाय ५०० वर्षेभ्यः अधिकस्य सङ्घर्षः आसीत्, यः सम्पूर्णस्य समाजस्य सङ्घर्षः आसीत्। पाकिस्थानदेशे अपि भारतात् गताः जनाः राममन्दिनिर्माणस्य उत्सवं करिष्यन्ति इति विष्णुमहोदयः पाकिस्थान-देशीयात् पत्रकारात् सूचनां प्राप्तवान्। फाधर् वुल्क-महोदयः ईसाई-धर्म प्रचारः आसीत्, यः राम स्य सन्दर्भे एकं सकारात्कमं पुस्तकम् अलिखत्। अर्थात्, रामः न केवलम् एकधर्मस्य कृते अपि सम्पूर्णस्य समाजस्य आराध्यः अस्ति इति तस्य मतम्। राममनोहर-लोहिया -महोदयः समाजवादी नेता आसीत्, सः धर्मवर्षे अधिकं बलं न यच्छति स्म, परन्तु तथापि सः उत्तरप्रदेशे रामायण-मेलानाम् आरम्भम् अकारयत्। राममनोहरस्य कथनम् आसीत् यत्, रामः, कृष्णः, शिवः च राष्ट्रियैकतायाः प्रतिकचिह्नत्वेन समाजे स्थापिताः सन्ति इति विष्णु-महोदयः उल्लिखति।
संरचना
पत्रकारिताक्षेत्रे योगदानम् :
व्याख्यातृत्वेन श्रीविष्णोः योगदानम्:
पद्मश्रीविष्णु-महोदयः गुजरातराज्यस्य विभिन्नेषु महाविद्यालयेषु, विश्वविद्यालयेषु च अनुस्नातकस्तरे पाठयति। यथा :
सन्दर्भाः
वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः वर्गः:गुजरातराज्यस्य लेखकाः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
मीरा (disambiguation)
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
माइकल
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
जेम्स्
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
विलियम
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
अहोरात्रः
अयं भारतीयकालमानस्य कश्चित् महाघटकः अस्ति । २४होरात्मकस्य कालस्य दिवसः वासरः अथवा अहोरात्रम् इति नाम ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फिलिप
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
नारङ्गफलम्
एतत् नारङ्गफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् नारङ्गलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं नारङ्गफलम् आङ्ग्लभाषायां Orange इति उच्यते । एतत् नारङ्गफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । नारङ्गफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् नारङ्गफलम् बहुविधं भवति। मधुरनारङ्गफलम् सिट्र्स् सैनेन्सिस् तस्य फलानि च अस्ति । तत् जगति सर्वसामान्यत: वर्धितम् वृक्षफलम् आसीत् ।नारङ्गफलस्य पुरतनकृष्टजसङ्कीर्णजातीयम् मूलम् अस्ति ।तत् बहुश: पोमेलो (सिट्र्स् माक्सिमा) माण्डरिन् (सिट्स् रेटिक्युलेटा) च एतयो: मध्ये अस्ति।तत् एक: चिरहरित: सकुसुमित: वृक्ष: सामन्य्त: ९-१० मीटर् उन्नतिपर्यन्तम् वर्धमान: भवति ।तथापि बहु पुरातनप्रतिरूप: १५ मीटर् प्राप्त: अस्ति।पत्रणि पर्यायरूपेण रचितानि सन्ति। पत्राणि अण्डाकारेण क्रेन्युलेट् सीमासहितानि ४-१० सेमी च सन्ति। नारङ्गफलम् हेस्पिरिडियम्, एकविधम् बेरि अस्ति। The orange is a hybrid of ancient cultivated origin, possibly between pomelo (Citrus maxima) and mandarin (Citrus reticulata).[4] It is an evereergn flowering tree generally growing to 9–10 m in height (although very old specimens have reached 15 m).[5] The leaves are arranged alternately, are ovate in shape with crenulate margins and are 4–10 cm long.[6] The orange fruit is a hesperidium, a type of berry.[7]
Orange trees are widely cultivated in tropical and subtropical climates for the sweet fruit, which is peeled or cut (to avoid the bitter rind) and eaten whole, or processed to extract orange juice, and for the fragrant peel.[8] In 2008, 68.5 million tons of oranges were grown worldwide, primarily in Brazil and the US states California[9] and Florida.[10] thumb|200px|right|नारङ्गवृक्षः thumb|150px|left|नारङ्गरसः thumb|rihgt|200px|त्वक्-निष्कोसितं नारङ्गफलम् thumb|left|200px|विभिन्नवर्णस्य नारङ्गफलम्
२०१५
सन्दर्भः
वर्गः:२०१५ वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दिव्यवर्षम्
अयं भारतीयकालमानस्य कश्चित् विराट्श्रेण्याः घटकः अस्ति । एकस्य दिव्यवर्षस्य ३६००० मानववर्षाणि ।
देवानां कालमानम् (दिव्यकालः)।
सहस्रचतुर्युगं वै अहर्यद्ब्रह्मणो विदु:। तथैव ब्रह्मण:रात्रिश्च। एवं द्विसहस्रचतुर्युगं ब्रह्मण:एक: दिवस:(कल्प:)। इत्थं 100 वर्षाणि ब्रह्मण: आयु:प्रमाणम्। इदानीं श्वेतवराहकल्प: प्रवर्तते। तत्रापि 14 मन्वन्तराणि सन्ति। इदानीं सप्तम: वैवस्वतमन्वन्तर: प्रचलन् अस्ति। तस्मिन् 28तमकलियुगे 5,115वर्षाणि अतीतानि। ब्रह्मण: 51तमवर्षस्य प्रथमदिवसस्य मध्याह्नकाल: इदानीम्। इन्द्रादिदेवानां अवधि: 1 मन्वन्तरमात्र:। पूर्वद्वापरस्य अश्वत्थाम: भावीद्वापरस्य वेदव्यास: भविष्यति। अद्यतनवायुदेव: भावीब्रह्मा। वैरोचनि: बलिमहाराज: भावी इन्द्र:।
बाह्यानुबन्धाः
[http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp037
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आर्षसाहित्यम्
देवताः(वाहनानि) त्रिमूर्तय:
अग्‍निः(अज:) इन्‍द्रः(ऐरावतमिति गज:) मित्रः सूर्यः(सप्ताश्वरथम्) वायुः(हरिण:) वरुणः(नक्र:) यमः(महिष:) कुबेरः सोमः कामः(शुक:) गायत्री(हंस:) अदितिः उषा सरस्‍वती देवी(मयूर:) विष्‍णो: दशावतारा:
मत्‍स्‍यः कूर्मः वराहः नृसिंहः वामनः परशुरामः रामः कृष्‍णः बुद्घः कल्‍किः(श्वेताश्व:) अन्‍ये
गणेशः(मूषक:) पार्वती(सिंह:/व्याघ्र:) कार्त्तिकेयः(मयूर:) हनूमान् शक्तिःस्थूलाक्षरैः युक्तः भागः देवी काली दुर्गा लक्ष्मीः(उलूक: वा गज:)
अलङ्कारशास्त्रम्
अलङ्कारशास्त्रं क्रियाकल्पः, काव्यलक्षणं, काव्यशास्त्रं, सौन्दर्यशास्त्रम् इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति। 'उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्' मन्यते। 'पञ्चमी साहित्यविद्या' इति यायावरीयाः। परिकल्पना अस्ति यत्, यच्छिक्षा-कल्प-व्याकरण-निरुक्त-च्छन्दो-ज्योतिषां वेदोपस्कारकत्वातदङ्गत्वं यथा सिध्यति, तथैव अलङ्कारशास्त्रस्य अपि वेदोपकारकत्वात्सप्तमं वेदाङ्गत्वं सिध्यतीति । एवमेव आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति चतस्रो विद्याः प्रसिद्धाः साहित्यविद्या च पञ्चमी । तेन वेदस्य सप्तमाङ्गत्वाद्विद्यासु पञ्चमावयवत्वाच्च अलङ्कारशाखस्य उपादेयत्वं मन्यते। ननु भाषिकशुद्धतोच्चारणादिसंरक्षणेन शिक्षा साहित्यं, वेदोक्तकर्मादिव्याख्यानेन कल्प साहित्य, शब्दसाधुत्वविवेकेन व्याकरणं, शब्दार्थबोधनेन निरुक्त साहित्यं, मन्त्राणां छन्दोविधानेन छन्दः साहित्यं, यज्ञसम्पादननिमित्तकविशिष्टकालादिबोधनेन ज्यौतिष ञ्च वेदस्योपकारि इति तेषां वेदाङ्गत्वं, किन्तु प्रकृतम् अलङ्कारशास्त्रं तु केनाऽपि अनुपायेन वेदानुपस्कारकत्वादपि तस्य वेदाङ्गत्वमिति किमपि कारणं मन्यते । सत्यमेव एतद् अलङ्कारशास्त्रं काव्यस्वरूपविवेचकत्वात् लौकिकसाहित्यसम्बद्धं किन्तु तत्प्रयोजनीभूतस्य काव्यसाहित्यस्य तु प्रियासम्मततया प्रवृत्तिनिवृत्युपदेशद्वारेण भावशोधनपूर्वकं सुकुमारमतीनामपि प्रतिभाविशदीकरणेन वेदशास्त्रादौ सम्मुखीकरणाद्वेदाङ्गत्वं मन्यते।
वेदप्रवेशाय मार्गः
अत्रेत्थमुक्तं भवति वेदशास्त्रं हि प्रभुसम्मिताज्ञादेशपरम् । तस्य ‘अहरहः सन्ध्यामुपासीत' इतिप्रभृत्याज्ञादेशकत्वान्न तत्र सुकुमारमतीनां प्रवेशः सरलः। काव्यन्तु कान्तासम्मिततया रामादिवत्प्रवर्तितव्यं न तु रावणादिवद् इत्युदाहरणमुखेन प्रवृत्तिनिवृत्युपदेशकत्वाद्धृद्यं सुकुमारमतीनामपि सरलतया प्रवेश्यम् । तथा प्रवेशेन काव्यादौ तेषां प्रवृत्तिमार्गान्तरीकरणेन भावशोधनद्वारा बुद्धिवैशद्यपुरःसरं वेदादावपि प्रवेशः सम्भवः । तर्हि काव्यं नाम सुकुमारमतीनामेव विषय इति नास्ति यतः इदं प्रौढमतीनामपि ग्राह्यं भवति। कटुकौषधिशमनीयरोगस्य शर्कराशमनीयत्वं सर्वेषामेव कृते साधीयो भवति । काव्यादपि तदेव सिध्यति यद्वेदशास्त्राद्भवति अर्थात् सुखादल्पधियामपि चतुर्वर्गफलप्राप्तिः काव्याद्भवति। तर्हि दुष्करसम्मतवेदशास्त्रादौ किमर्थं प्रवेशः सर्वं काव्यादेव सिध्येदिति न मन्यते । वेदशास्त्रं हि सर्वशास्त्रमूलं काव्यन्तु तस्यैकस्य अङ्गस्यानुवादमात्रम् । तेन समग्रज्ञानसिद्धये वेदशास्त्रमध्येतव्यमेव । काव्यं तु तत्र प्रवेशमार्गं सरलीकरोति लक्ष्यन्तु वेदशास्त्रमेवेति ।
मनुष्यः स्वभावादेव स्वार्थप्रकृतिकः । दुष्प्रवृत्तिस्तस्य सहजाता। इदन्तु काव्यमेव यत् तथाविधदुष्प्रवृत्तीः संशोध्य सद्भावानामुदयं कारयति । एतादृशप्रवृत्तिमार्गान्तरीकरणे सति प्रवृत्तिरसतो, निवृत्तिश्च सर्वेषामेव काव्यात्सुखादेव भवतीति काव्यस्योपादेयत्वं तस्य वेदोपस्कारकत्वञ्च मन्यते।
अतो सप्तवेदाङ्गानि शिक्षा-कल्प-व्याकरण-निरुक्त-छन्दो-ज्यौतिष-अलङ्कारशास्त्राणि । पञ्च विद्याः आन्वीक्षिकी-त्रयी-वार्ता-दण्डनीति-साहित्यविद्याभेदादिति पर्यवसितम् । नीतिशास्त्रे काव्यशास्त्रस्य अन्तर्भावः न मन्यते । दण्डनीतिः हि दुष्प्रवृत्तिनिरोधेन सत्प्रवृत्तिप्रवर्तकेति सत्यमेव । एवञ्च साहित्यविद्याऽपि । किन्तु तयोः एतावदेवान्तरं यत्पूर्वा दण्डद्वारैव सर्वं साधयति द्वितीया तु तल्लाभालाभनिदर्शनमुखेन सरसतया । अपरञ्च प्रथमा दुष्प्रवृत्तिर्बाध्यत एव निरोद्धुं प्रभवति, द्वितीया तु तन्मार्गान्तरीकरणेन भावशोधनद्वारा मूलत एव निरुणद्धि । इति तयोर्महदन्तरं मन्यते।
अलङ्कारशास्त्रस्य वेदस्य सप्तमाङ्गत्वं पञ्चमविद्यात्वञ्च प्रसिद्धम् अस्ति। किं नाम तथाविधमपरिहार्यरूपेण विवेचनीयम् अलङ्कारशास्त्रमित्यपेक्षायामुक्तमस्ति - अलङ्कृतिरलङ्कारः, सौन्दर्यमलङ्कारः । स च गुणादानदोषहानात्सम्पद्यते । तेनैतत्पर्यवस्यति यद्वाचां सौन्दर्याधायकतत्त्वग्रहणं तन्निरोधकतत्त्वापासनमेवालङ्कारस्तस्य शास्त्रं विवेचकविद्येति अलङ्कारशास्त्रम् । इदमेव साहित्यशास्त्रं-सौन्दर्यशास्त्रम्, काव्यलक्षणसाहित्यं, काव्यशास्त्रमपि व्यपदिश्यते । काव्यसाहित्यस्य स्वरूपावधारकत्वादिदं काव्यलक्षणसाहित्यं वा काव्यशास्त्रं, साहित्यविशेषस्य स्वरूपनिर्धारकत्वादिदं साहित्यशास्त्रमपि । तथैव काव्यगतसौन्दर्याधायितत्त्वव्याख्यातृत्वात् सौन्दर्यशास्त्रमपि चैतत्कथ्यते । अभिधानन्तु स्याद्यथा वा तथा, शास्त्रमिदं काव्यस्वरूपावधारकम् । तत्रापि काव्यसौन्दर्यनिमित्तं किं किमावश्यकं किञ्चानावश्यकं किं काव्यसौन्दर्योत्कर्षाधायकं किञ्च तद्घातकमित्यादिः अस्य विषयसमूहस्तेनेदं वस्तुतोऽलङ्कारशास्त्रं वा काव्यशास्त्रम्।
इतिहासः
अलङ्कारशास्त्रमिदं कदाप्रभृति प्रवर्तितमिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्तुं तथाप्येतत्तुं मन्यते यद्यदैव काव्यं प्रवर्तितं तदाप्रभृत्येवालङ्कारशास्त्रमपि प्रवर्तितं कामं तस्य अभिलिखितरूपं पश्चादुदैत् विकासश्च पश्चात्काले समजायत । कामसूत्रेष्विदं क्रियाकल्पनाम्ना व्यवहृतं चतुःषष्टिकलास्वन्यतमत्वेन परिगणितमपि दृश्यते । ललितविस्तरेऽप्ययं क्रियाकल्पनाम्नैव व्यवहृतम् । तत्र क्रियाकल्प इति काव्यकरणविधिः काव्यालङ्कार इत्यर्थ इति कामसूत्र स्य जयमङ्गलाटीकायामुक्तम् । दण्ड्याचार्योऽपीदं तेनैव नाम्ना स्मरति । यथा -
‘वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम्' इति ।
वाल्मीकीयं रामायणम पि --
‘क्रियाकल्पविदश्चैव तथा काव्यविदो जनान्’
इत्युक्त्वा तदानीमपि काव्यशास्त्रीयपरम्परा प्रचलिताऽसीदिति सूचयति ।
अत्र हि काव्यविच्छब्दः काव्यकारवचनः क्रियाकल्पशब्दश्चालङ्कारशास्त्रवचनः। काव्यसमीक्षकान् कवींश्चेत्यस्याशयः।
तदस्य क्रियाकल्पशास्त्रस्य प्रारम्भविषये काव्यमीमांसा यां राजशेखर उल्लिखति यत्, प्रजापतिः हि सारस्वतेयं काव्यपुरुषं काव्यविद्याप्रवर्तनाय प्रैरयत्। सोऽपि विद्याम् इमाम् अष्टादशाधिकरणेषु विभज्य एकैकमधिकरणं प्रत्येकम् अष्टादशशिष्यान् अध्यापयामास । तेऽपि हि स्वस्वविषये पुथक्पृथगेव ग्रन्थान् प्राणैषुः । तत्र सहस्राक्षः कविरहस्यं, औक्तिममुक्तिगर्भः, रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः, आनुप्रासिकं प्रचेताः, यमकं यमः, चित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं श्लेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमौपकायनः, अतिशयं पराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्यः, उभयालङ्कारिकं कुबेरः, वैनोदिकं कामदेवः, रूपकनिरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणः, गुणोपादानिकम् उपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमार इति ।
कथनस्यास्य का योनिरिति राजशेखर एव जानीयात् जनाः तु शब्दप्रमाणवादित्वाद् राजशेखरवचनम् एवाप्तवाक्यत्वेन गृह्णन्ति । तेषु ग्रन्थेष्वद्य नैकोऽपि दृष्टिविषय आचार्यश्च नन्दिकेश्वर-सुवर्णनाभ-कुचमारवर्जं नितान्तमेवाज्ञाताः । सम्भवति सहस्राक्षस्तु इन्द्र एव । इन्द्रो हि अष्टाविंशतिव्यासेषु प्रथमः सर्वविधशास्त्राणां प्रवक्तृत्वेन च सम्मतः । नन्दिकेश्वरश्च कलाचार्यरूपेण प्रसिद्धः । तस्य हि अभिनयविषयकोऽभिनयदर्पणाख्यो ग्रन्थः समुपलभ्यते च । सुवणनाभकुचमारौ तु कामशास्त्रस्योपजीव्याचार्यौ। कथनस्यास्य सत्यत्वेऽनिश्चितेऽपि एतत्तु सुनिश्चितमेव मन्यते यत्, क्रियाकल्पश्चतुःषष्टिकलासु अन्यतमत्वेन अतिप्राचीनकालादेव प्रवृत्तो दृश्यते । स्वयम्भूरेव कविपदेनाभिधीयते उपनिषत्षु ‘कविर्मनीषी परिभूः स्वम्यभूः ' इत्यादिवाक्येषु । तत्र हि अग्निरपि कविशब्देनं व्यपदिष्टः  'कवि सम्राजमतिथिञ्जनाना'-इत्यादिवाक्येषु । इन्द्र स्तु कवितम उक्तः । एतदनुमीयते यत्, प्राचीनकालेऽपि कवि-काव्य-क्रियाकल्पादिशब्दानां भूयानेव प्रयोग आसीत् । भृगुपुत्रः शुक्राचार्य स्तु भूम्ना कविशब्देन काव्यशब्देन च व्यवह्रियते । स एव प्रथमः क्रियाकल्पस्य प्रवक्ता इति मन्यते। यास्काचार्य स्तु क्रियाकल्पाचार्यत्वेन गार्ग्यं स्मरति । यथा -
'अथात उपमा यदतत्तत्सदृशमिति गार्ग्यः।'