cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
काशिकायाः व्याख्याकाराः
श्रुतपालः
श्रुतपालाख्येन विपश्चिताऽपि पाणिनीयसूत्रोपरि वृत्तिग्रन्थप्रणीत आसीदिति भापावृत्तौ, ललितपरिभाषायां कातन्त्रवृत्तिटीकायां पाल्यकीर्तेरमोधावृत्तौ च तस्य व्याकरणविषयका नैकमतोद्धरणाज्ज्ञायते । तेषु हि अमोधावृत्तिः प्राचीनतमा । तस्याश्च प्रणयनकालः ८७१-८२४ वैक्रमाब्दमभितः इति श्रुतपालस्य वैक्रमनबमशतकपूर्वं भवत्वं सिध्यति ।
केशवः
केशवाख्येन केनचिद्विदुषाऽपि पाणिनीयसूत्रोपरि वृत्तिग्रन्थः प्रणीत आसी. दिति भाषावृत्तौ तदुद्धरणतो ज्ञायते । यथोक्त भाषावृत्तौ -
‘पृषोदरादित्वादिकारलोपे एकदेशविकारद्वारेण पर्षच्छब्दादपि वर्वाजति केशवः ।"
अपास्पाः पदमध्येऽपि न चैवास्मिन् नापु रविः ।
तस्माद्रोरीति सूत्रेऽस्सिन् पदस्येतिं न बध्यते ।।
एवमेव तन्त्रप्रदीपे केशवर्मतमुध्दृतमस्ति मैत्रेयरक्षितश्च तस्य नाम गृह्णाति । आचायोऽयं मैत्रेयरक्षितात्प्राचीन इति तस्य ११६५ मितवैक्रमाब्दपूर्ववतित्वं सिध्यति । सच वङ्गदेशीयः प्रायशो वङ्गीयवैयाकरणैः स्मृतत्वादिति दुर्बलस्तर्कः ।
ISO 15924
ISO 15924 लिपीन् लिखतुम् लैटिनलिपौ कूटसङ्केत विधिः अस्ति।
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
समन्वितसार्वत्रिकसमयः
समन्वितसार्वत्रिकसमयः (UTC) इत्येतत् प्रमुखं समयमानकं येन हि संसारे घटिकाः समयकथनं च नियम्यन्ते। इदं हि ग्रीनविच्-माध्य-समयस्य (GMT) अनुवर्तिमानकेषु अन्यतमः वर्तते। प्रायेण UTC इत्युक्ते GMT इत्यस्य एव अर्थो गृह्यते। परन्तु साम्प्रतं वैज्ञानिकसमुदायेन GMT इत्येतत् परिशुद्धतया न परिभाषितमस्ति।
पृष्ठभूमिः
UTC इत्येतत् आधिकारिकरूपेण १९६३ तमे ख्रिष्टाब्दे इन्टर्नेश्नल्-रेडियो-कन्सल्टेटिव्-कमिटि-द्वारा निरूपितम् आसीत्। एतच्च अनुशंसा-३७४ इत्यस्यां निरूपितम् आसीत्। पूर्वे च बहुभिः राष्ट्रियसमयप्रयोगशालाभिः एतस्य समारम्भः कृतः आसीत्। एतस्य बहुवारं समञ्जनम् अपि कृतम्। १९७२ तमे च ख्रिष्टाब्दे लीप्-सेकण्ड् इति प्रणालीं स्वीकृत्य भविष्यतां समञ्जनानां सरलीकरणं कृतम्।
क्रियाविधिः
UTC इति प्रणाल्यां समयस्तु दिनेषु, होरेषु, कलासु (minutes), विकलासु (seconds) च विभाजितः अस्ति। दिनाश्च ग्रेगोरियन्-कालगणनया अभिज्ञाताः भवन्ति। प्रत्येके दिने २४ होराः भवन्ति प्रत्येके च होरे ६० कलाः भवन्ति। कलायां विकलानां सङ्ख्या सामान्यतः ६० भवति, परन्तु एषा कदाचित् ६१ वा ५९ वाऽपि भवितुं शक्नोति अतः UTC इति समय-मानके विकला तथा च लघुतराणि मात्रकानि स्थिरावधिकानि भवन्ति परन्तु कला तथा च दीर्घतराणि मात्रकानि (होरः, दिनः, सप्ताहः चेत्यादीनि) परिवर्तनीयावधिकानि भवन्ति।
सन्दर्भाः
वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यलगूरु
यलगूरु (Yelagur) कर्णाटकराज्ये बिजापुरमण्डले कृष्णानदीतीरे विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । अत्र स्थितः सप्तग्रामाधिपतिः श्रीवायुपुत्रः हनुमान् यलगुरे एळूरेश यलगुरप्प इत्यपि प्रसिद्धः अस्ति । श्रीरामस्य आज्ञया हनुमान् अत्र स्थितवान् । हनुमतः मूर्तिः अष्टपादपरिमितोन्नता भव्या स्वयंव्यक्ता च अस्ति । अलङ्काररहितसमये स्वर्णालङ्कारभूषितसमये कुङ्कुमाभिषेकसमये च दृश्यवैभवम् वर्णनातीतम् ।
विविधमतानुयायिनः भक्ताः इष्टार्थलाभाय अत्र आगत्य विविधसेवाः कुर्वन्ति । प्रदक्षिणनमस्कारः विशेषफलदायकः इति जनानाम् अभिप्रायः । अदिलषाहीकालतः एतत् क्षेत्रम् अतिप्रसिद्धम् अस्ति । एषः हनूमान् सन्तानदायकः भूतबाधानिवारकः रोगनिवारकः मनोभीष्टदायकः इति च प्रसिद्धः।
यलगुरेशस्य अर्चनां क्षत्रियाः कुर्वन्ति । नैवेद्यरूपेण घृतं पोलिकाञ्च यच्छन्ति । शनिवासरे विशेषकार्यक्रमः प्रचलति ।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रभास्
प्रभासराजु उप्पलापाटिः (Prabhasaraju Uppalapati) (ప్రభాస్ రాజు ఉప్పలపాటి) तेलुगुचलच्चित्रक्षेत्रे विद्यमानः एकः प्रमुखः अभिनेता वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेतारः वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रुद्रहृदयोपनिषत्
रुद्र-हृदय-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
योग-कुण्डलिनि-उपनिषत्
योग-कुण्डलिनि-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कलकातामण्डलम्
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् मण्डलः, कलकाता वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
५२१
५२१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५२१ ५२१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हावडामण्डलम्
हावडामण्डलम्(Howrah) पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं हावडानगरम् ।
नामौचित्यम्
हावडा इति पदस्य व्युत्पत्तिविषये विप्रतिपत्तिः अस्ति । अष्टादशशतके वर्तमान हावडातः अदूरे हाडिडा नामकः ग्रामः आसीत् । 'हावडा' इति 'हडिडा' पदस्य अपभ्रंशरूपम् इति एकः पक्षः । हावड(यस्यार्थः 'यत्र पङ्कः अधिकः भवति')इति शब्दात् 'हावडा' रूपमागतम् इति अपरपक्षः । भाषातात्विकः सुकुमार सेन् महोदयस्य मतानुसारं 'हावडा' शब्दस्यार्थः 'अवनतस्थले यत्र वर्षाजलं सञ्चितं भवति'। हावडाप्रान्तस्य भू-रूपमपि तथैव आसीत्, एतस्मात् कारणात् उक्तनामकरणं जातम् ।
इतिहासः
Thumb|250px|left|हावडा, १९४५ वर्षस्य चित्रम्
भौगोलिकावस्थानम्
thumb|right|उपग्रहचित्रे हावडामण्डलम्
भूरूपम्
हावडामण्डलस्य विस्तीर्णम् - उत्तर-अक्षांशः २२˚१२'- २२˚४८' पूर्वरेखांशः - ८७˚५०'- ८८˚२३' । पूर्वदिशि विद्यमाना हुगलिनदी हावडामण्डलम्, उत्तर २४ परगणा-कोलकता-दक्षिण २४ परगणा मण्डलेभ्यः पृथक् करोति । तथैव पश्चिमदिशि रूपनारायणनदेन पूर्वमेदिनीपुरमण्डलतः हावडामण्डलं पृथक्करोति । दामोदरनदेन''' धौतपललमृत्तिकया निर्मितसमभूमेः उपरि 'हावडामण्डलम्' अवस्थितम् । हावडामण्डलस्य भूमिरूपस्य द्वे वैशिष्ट्ये यथा उच्चनदीतटः, दीर्घजलनिमज्जभूमिः निम्नभूमिः  वा ।
नद-नद्यः
हावडामण्डलस्य नद-नदीषु हुगलि, रूपनारायणः, दामोदरः, सरस्वती इत्याद्याः उल्लेखयोग्याः । हावडामण्डलस्य पूर्वदिशि हुगलिनदी, पश्चिमदिशि रूपनारायणनदः च प्रवहति । दामोदरनदः मण्डलस्य मध्यभागे समानान्तरे प्रवहति । वर्षाकाले नदीतटभङ्गः, जलप्लावनम् इत्यादि प्राकृतिकविपर्ययाः अत्र समस्यायन्ते । दामोदर-उपत्यका-निगमेन(दमोदर-व्यालि-कर्पोरेशन्) निर्मितजलबन्धेन जलप्रकोपसमस्यातः इदं मण्डलमिदं सुरक्षितमस्ति ।
वातावरणम्
हावडामण्डलस्य वातावरणम् उष्णतायुक्तं परिक्लिन्नं च वर्तते । अस्य मण्डलस्य ऋतुमानम् एवं भवति - ग्रीष्म(मार्च-जुन्)-वर्षा(जुन्-सेप्टेम्बर्)-शरत(सेप्टेम्बर्-अक्टोबर्)-शिशिर(नवेम्बर्-फेब्रुवारि) । ग्रीष्मकाले अस्मिन् मण्डले उष्णता-आर्द्रता च भवति, शीतकाले शुष्कता । हावडामण्डले वार्षिकवृष्टेः परिमाणः १४००-१६०० मिलिमिटर् ।
प्रशासनिकविभागः
thumb|300px|left|प्रशासनिकभवनम्(हावडा,१८५६) हावडामण्डलं प्रशासनिकदृष्ट्या द्विधा विभाजितम् । यथा-
हावडासदरमहकुमा
हावडासदरमहकुमायां हावडापौरनिगमः बालिपौरसभा च अन्तर्भवति । अस्मिन् विभागे बालि-जगाछा-डोमजुर्-पांचाला-सांकराईल्-जगत्-वल्लभादयः उन्नयनपरिषदः सन्ति ।
उलुवेडियामहकुमा
उलुवेडियामहकुमायाम् उलुवेडियापौरसभा तथा दश उन्नयनपरिषदः(उलुवेडिया,आमता, उदयनारायणपुर्, बागनान्, श्यामपुर् इत्यादि) सन्ति ।
उपविभागः
समग्रे हावडामण्डले एकः पौरनिगमः, पौरसभाद्वयम्, एकादश उपनगरपरिषदः, ५० परिकल्पितनगराणि च सन्ति । तथा १४ पञ्चायतसमितयः, १५७ ग्रामोन्नयनपरिषदः सन्ति ।
संस्कृतिः
Thumb|250px|right|शारदोत्सवः पश्चिमबङ्गस्य अन्यमण्डलसदृशः दुर्गोत्सवः अस्य मण्डलस्याऽपि मुख्योत्सवः । अन्यान्यसामाजिक-उत्सवाः यथा जगद्धात्रीपूजा, कालीपूजा, ईदुल्-फितर्, होलि, वैशाखी, रवीन्द्रजयन्ती, सरस्वतीपूजा, रथयात्रा, पौषपालनेत्यादयः महोत्साहेन जनैः पालिताः भवन्ति । पश्चिमबङ्गस्य प्रचलितोत्सवान् त्यक्त्वा हावडामण्डलस्य चण्डीपुजा विख्यातः । अस्मिन् मण्डले चण्ड्याः असंख्यलौकिकरूपप्रसिद्धाः सन्ति । तासु कल्याणचण्डी, मङ्गलचण्डी, माकालचण्डी, माकडचण्डी, ओलाइचण्डी इत्याद्याः अन्यतमाः । मण्डलस्य आमताप्रदेशे स्थितं मेलाइचण्डीमन्दिरं देव्याः द्विपञ्चाशत्सु पीठेषु अन्यतमम् । हावडामण्डले आवर्षं विभिन्नसामाजिकोत्सवाः भवन्ति । एतादृशं मेलनं प्रधानतः द्विविधम् - धार्मिकोत्सवः तथा धर्मनिरपेक्षोत्सवः ।
धार्मिकोत्सवाः
धार्मिकोत्सवोऽपि पुनश्च त्रिविधं यथा- हिन्दूदेवदेवीकेन्द्रीतधार्मिकोत्सवः, मुस्लिमधार्मिकोत्सवः, आदिवासी धार्मिकोत्सवः इति । हावडामण्डलस्य 'रामराजातला' इति स्थाने पश्चिमबङ्गस्य दीर्घकालिकधार्मिकोत्सवः भवति । १७५१ वर्षतः प्रतिरामनवमीतिथौ अस्य मेलनस्य शुभारम्भः भवति । तथा श्रावणमासान्तपर्यन्तं अयं धार्मिकोत्सवः तिष्ठति । मण्डलस्य अन्योत्सवाः यथा- उलुवेडियायां रासोत्सवः, सिंटि ग्रामे प्रचलितः 'पिरोत्सवः', 'वाणीवन' ग्रामे पालितः काननविलासोत्सवः इत्यादयः
धर्मनिरपेक्षोत्सवः
हावडामण्डलस्य आमता रसपुरग्रामे दामोदर नदकेन्द्रिकोत्सवः तथा 'कुलगाछिया'प्रदेशस्य नवान्नोत्सवः धर्मनिरपेक्षोत्सवेषु अन्यतमौ ।
धार्मिकस्थलानि
हावडामण्डलस्य धार्मिकस्थलेषु रामराजातलायाः राममन्दिरं, जलेश्वरे स्थितं शिवमन्दिरं, मध्यहावडानगरस्थितं सहस्रहस्ताकालीमन्दिरं, सुलतान्-पुरस्थितं शिवमन्दिरं, बेलुडमठमेत्यादिनि अन्यतमानि भवन्ति ।
सुब्रह्मण्यम् स्वामी
सुब्रह्मण्यम्-स्वामी (तमिलभाषायाम् : சுப்பிரமணியம் சுவாமி ) कश्चित् भारतीयः शिक्षाशास्त्री, राजनीतिकः, तथा च अर्थशास्त्री अस्ति। सः तु जनता-पार्टी इति भारतीयदलस्य अध्यक्षोऽस्ति।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९३९ जननम्
१५२७
१५२७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५२७ १५२७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कुलक्षये प्रणश्यन्ति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य चत्वारिंशत्तमः ( ४०) श्लोकः ।
अन्वयः
कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । धर्मे नष्टे कृत्स्नम् उत कुलम् अधर्मः अभिभवति ।।
अर्थः
कुलानि यदि नश्यन्ति तर्हि सनातनाः कुलधर्माः नश्यन्ति । धर्मः यदि नष्टः भवति तर्हि अधर्मः कुलानि आवृत्य तिति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
40 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बी.टी.एम् ले-औट् विधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम् । अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्तिबी.टी.एम् ले-औट् विधानसभाक्षेत्रम् । कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १७ए। बी.टी.एम् ले-औट् विधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
परिशिष्टम्
निरुक्तस्यान्तिमाध्यायद्वयं परिशिष्टमित्युच्यते । दैवतकाण्डे आधिदैविकार्था: निरूपिता: मन्त्राणाम् ।
इह परिशिष्टे आध्यात्मिकार्थस्य प्रतिपादनं, दिग्दर्शनं च कुर्वन्ति । निरुक्ते अन्यत्रापि अथाध्यात्मिक्यमिति वचनै: आध्यात्मिकार्थ: प्रतिपादित: । तथापि अत्र एकस्मिन्नेव मन्त्रे कथमाधिदैविकाध्यात्मिकार्थौ सङ्गच्छेतामिति निर्दिशन्ति ।
अथेमा अतिस्तुतय इत्याचक्षते । अपि वा सम्प्रत्यय एव स्यान्माहाभाग्याद् देवताया: । (निरु.१३.१.)
अर्थात् एकस्यैव देवस्य परमात्मन: ज्ञानं भवति आध्यात्मिकेनार्थेन । अत: एते अतिस्तुतय: = देवाधिदेवस्य स्तुतय: ।
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधिविश्वे निषेदु: ।
यस्तन्नवेद किं ऋचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ (ऋक्.१.१६४.३९.)
आदित्य इति पुत्र: शाकपूणे: । एषर्ग्भवति यदेनमर्चन्ति । तस्य यदन्यमन्त्रेभ्यस्तदक्षरं भवति । रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते । य एतस्मिन्नधिनिषण्णा इत्यधिदैवतम् ।
अत्र शाकपूणे: पुत्र:, ऋचो नाम आदित्य: इत्यभिप्रैति । ऋच: शब्द: आदित्यं सूचयति । यत: तमर्चन्ति । जडावयवेभ्य: भिन्नस्य आदित्यस्य स्वरूपम् अक्षरम् = नाशरहित: वर्तते । देवा: = रश्मय: आदित्ये अधितिष्ठन्ति । य: आदित्यस्य विज्ञानं न जानाति स: आदित्यस्य शक्त्या किं वा करोति । य शक्तिज्ञानी भवति स: रोगादिरहित: सुखं जीवति ।
'''अथाध्यात्मम् | शरीरमत्र ऋगुच्यते । यदनेनार्चन्ति । तस्य यदविनाशि धर्म तदक्षरं भवति । इन्द्रियाण्यत्र देवा उच्यन्ते । यान्यस्मिन्नधिनिषण्णानि इत्यात्मप्रवादा: । ''' अत्र शरीरं ऋक् शब्देनाभिधीयते । अनेन अर्चयन्तीत्यस्मात् कारणात् । शरीरस्यान्त: स्थित: आत्मा अक्षर: = अविनाशी अस्ति । तस्मिन्नेव देवा: = इन्द्रियाणि स्थितानि । तमात्मानं यो न वेद स: शरीरमात्रेण किं वा करिष्यति । आत्मज्ञानी एव शरीरं साधनं मत्वा मोक्षं प्राप्नोति ।
एवमाध्यात्मिकार्था: प्रतिपादिता: परिशिष्टे यास्काचायेर्ण ।
वर्गः:निरुक्तम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शाजापुरमण्डलम्
शाजापुरमण्डलम् (शाजापुर जिला, Shajapur district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य उज्जैनविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शाजापुरम् इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
शाजापुरमण्डलस्य विस्तारः ६,१९५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजगढमण्डलं, पश्चिमे उज्जैनमण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे देवासमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले कालीसिन्धनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं शाजापुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १५,१२,६८१ अस्ति । अत्र ७,८०,५२० पुरुषाः, ७,३२,१६१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २४४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २४४ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.२०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३८ अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.०९% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले नव उपमण्डलानि सन्ति । तानि- शाजापुरम्, सुसनेर, बडोद, नलखेडा, आगर, मोमन बडोलिया, गुलाना, शुजालपुर, कालपीपल ।
बगलामुखी-माता-मन्दिरम्
बगलामुखी-माता-मन्दिरं नलखेडा-ग्रामे स्थितमस्ति । इदं मन्दिरं बहुप्रसिद्धं, बहुप्राचीनं च अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे बहवः तान्त्रिकाः साधनां कुर्वन्ति । तेन कारणेन इदं मन्दिरं तन्त्रसाधनायै प्रसिद्धमस्ति ।
पार्श्वनाथ-मन्दिरम्
पार्श्वनाथ-मन्दिरं भारतस्य प्रसिद्धेषु मन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं मन्दिरं जैनसम्प्रदायस्य तीर्थस्थलमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे पार्श्वनाथस्य मूर्तिः अस्ति ।
करेडी-माता-मन्दिरम्
करेडी-माता-मन्दिरं शाजापुर-नगरात् १० कि. मी. दूरे स्थितम् अस्ति । मन्दिरमिदं कनकावती-माता-मन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । करेडी-माता-मन्दिरं मालवा-प्रान्तस्य मुख्यं पूजनीयस्थलम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.shajapur.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/303-shajapur.html
मैत्रेयी पुष्पा
{Use Indian English|date=September 2013}}
मैत्रेयी पुष्पा (Maitreyi Pushpa)(30 नवंबर, 1944) हिन्दी लेखिका एवं उपन्यासकार अस्ति।
जीवन
जन्म अलीगढ़ जिले के सिकुर्रा गांव एवं अभवत्. उनके जीवन का आरंभिक भाग बुंदेलखण्ड में बीता।
शिक्षा
उनकी आरंभिक शिक्षा झांसी जिले के खिल्ली गांव में तथा एम.ए.(हिंदी साहित्य) बुंदेलखंड कालेज, झाँसी मे हुआ।
यह भी देखें
वर्गः:हिन्दीलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषालेखाः वर्गः:सार्कः साहित्यप्रशस्तिभाजः वर्गः:१९४४ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
१४. गुणत्रयविभागयोगः
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पञ्च-ब्रह्म -उपनिषत्
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विचिटा
अमेरिका देशस्य एकं नगरम् वर्तते ।
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राणाग्नि-होत्र-उपनिषत्
प्राणाग्नि-होत्र-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पुनर्गमनवाद
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
५२२
५२२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
५२२ ५२२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्
उत्तरसुबनसिरीमण्डलम् (Upper Subansiri District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं दपोरिजो नगरम् ।
भौगोलिकम्
उत्तरसुबनसिरीमण्डलस्य विस्तारः ७०३२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं उत्तरसुबनसिरीमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८३२०५ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ५०.३४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८२ अस्ति । अत्र साक्षरता ६३.९६ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.नाचो
२.तलिहा
३.दपोरिजो
४.रागा
५.डुम्पोरिजो
बाह्यानुबन्धाः
मण्डलः, तिरप् वर्गः:अरुणाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वराह-उपनिषत्
वराह-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पद्मनाभनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम् । अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति पद्मनाभनगरविधानसभाक्षेत्रम् । कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १७१। पद्मनाभनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्
तिरुवळ्ळूरुमण्डलं (Tiruvallur District) (तमिऴ्: திருவள்ளூர்மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तिरुवळ्ळूरुपत्तनम् । अस्मिन् मण्डले नगर, ग्रामीणप्रदेशयोः साङ्कर्यं दृश्यते । मण्डलस्य पूर्वभागे नगरप्रदेशाः अधिकाः । दक्षिणभागे उत्तरभागे च आन्ध्रसंस्कृतेः प्रभावः दृश्यते । अस्मिन् मण्डले तमिऴ्, तेलुगु, उर्दू, मलयाळभाषाः भाष्यन्ते । हिन्दूसमुदायस्य जनाः अत्र अधिकसंख्याकाः ।
व्युत्पत्तिः
‘तिरुवळ्ळूरु’ इति पदम् ‘तिरु’, ‘एव्वुळ्ळ्’ इति तमिऴ्भाषापदाभ्यां व्युत्पन्नम् । ‘तिरु’ इत्यस्य ‘देवः’ इत्यर्थः । ‘एव्वुळ्ळ्’ इत्यस्य ‘कुत्र स्वपिमि?’ इत्यर्थः । अत्रत्यः देवः वीरराघवः कञ्चन सन्तं रात्रौ स्वपितुं स्थलं याचितवान् इति स्थलपुराणेन सम्बद्धं भवति ।
इतिहासः
क्रिस्तीयसप्तमशतके पल्लवानां प्रशासनाद् आरभ्य एकोनविंशतिशतके ब्रिटिशानां प्रशासनपर्यन्तम् अस्मिन् प्रदेशे बहूनां राजवंशानां प्रशासनं दृष्टम् । कर्णाटकसमरस्य रणाङ्गणम् आसीत् अयं प्रदेशः । अद्यतनं तिरुवळ्ळूरुमण्डलं चेङ्गलपाट्टुमण्डलस्य विभजनेन निर्मितम् ।
भौगोलिकम्
तिरुवळ्ळूरुमण्डलस्य विस्तारः ३४२४ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे आन्ध्रप्रदेशः, पूर्वत्र बङ्गालसमुद्रः, आग्नेयदिशि चेन्नैमण्डलं, दक्षिणे काञ्चिपुरमण्डलं, पश्चिमे वेलूरुमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य तीरप्रदेशः समभूमिः । इतरभागेषु निम्नोन्नतप्रदेशाः, गिरिप्रदेशाः च दृश्यन्ते ।
जनसंख्या
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसंख्या ३,७२५,६९७ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ७० तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् १,०४९ (२,७२० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ३५.२५% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९८३ अस्ति, साक्षरताप्रमाणं च ८३.८२% ।
आर्थिकता
औद्यमिकप्रगतेः दृष्ट्या तमिऴ्नाडुराज्ये अत्यन्तं वेगेन वर्धमानेषु मण्डलेषु तिरुवळ्ळूरु अपि अन्यतमम् । मद्रास् रिफ़ैनरीस्, मद्रास् फ़र्टिलैज़र्स्, मनालि पेट्रोकेमिकल्स्, एम्‌. आर्‌. एफ़्, अशोक् लीलाण्ड्, ‍टिऐ सैकल्स्, ब्रिटानिया इण्डिया, पारी इण्डिया, हिन्दूस्तान् मोटर्स् प्रभृतयः अनेके उद्यमाः अस्मिन् मण्डले दृश्यन्ते । एण्णूरु उष्णविद्युत्स्थावरः, आवडि ट्याङ्क् उत्पादनकेन्द्रं च अस्मिन् मण्डले एव स्तः । अस्मिन् मण्डले १६ औद्यमिकभूमयः सन्ति, सर्वाः अपि कार्यरताः । आसु ११ सर्वकारेण निर्मिताः, ५ वैयक्तिकतया । अस्मिन् मण्डले १६,९४० लघूद्यमाः सन्ति । येषु प्रमुखतया आहारकाष्ठकार्यवस्त्रनिर्माण-रासायनिक आभियन्त्रिक अलोहचर्मकार्यागाराः दृश्यन्ते ।
तिरुत्तणिः
अत्र समुद्रस्तरात् ७०० पादानाम् औन्नत्ये एकशिलायाः उपरि मुरुगस्य देवालयः अस्ति । इदं क्षेत्रं अरक्कोणतः १३ किलोमीटर् दूरे अस्ति । आरुपडैवीडुक्षेत्रेषु इदम् अन्यतमम् । असुरेभ्यः क्रुद्धस्य कार्त्तिकेयस्य क्रोधः अत्र शान्तः । अतः इदं क्षेत्रं ‘शान्तिपुरी’ इति प्रसिद्धम् । मुरुगः अत्र ‘तनिकेशः’ इति नाम्ना पूज्यते, गिरेः च नाम तनिकाचलः इति ।
तिरुवेर्काडुः
इदं क्षेत्रं चेन्नैनगरात् १८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र देवीकरुमारियम्मन् देवालयः अस्ति । भानुवासरेषु भक्ताः अधिकसंख्यायाम् अत्र आगत्य देवीं पूजयन्ति ।
पेरियपाळैयम्
चेन्नैनगरात् ४५ किलोमीटर् दूरे स्थिते अस्मिन् क्षेत्रे भवानीदेव्याः मन्दिरम् अस्ति । सौरकालमानस्य कर्काटक, सिंहमासयोः (तमिऴ् सम्प्रदाये आडि, आवणिमासयोः) सहस्रशः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति ।
तिरुवोट्ट्रियूरुः
अत्र वडिवुडैयम्मन् त्यागराजस्वामिदेवालयः अस्ति । ज्ञानशक्तेः स्वरूपं वडिवुडैयम्मन् देवी । तस्याः पतिः परशिवः अत्र त्यागराजरूपेण तिष्ठति । आदिपुरीश्वरः इत्यपि ख्यातः एषः देवः ।
विश्वरूपपञ्चमुख आञ्जनेयस्वामिदेवालयः
चेन्नैनगरतः ४५ किलोमीटर् दूरे पेरियकुप्पग्रामे अयं देवालयः अस्ति । आञ्जनेयः, नरसिंहः, गरुडः, लक्ष्मीवराहः, हयग्रीवाणां मुखैः सहितः आञ्जनेयः अत्र शोभते । अस्याः मूर्त्याः औन्नत्यं ३२ पादाः ।
अम्बत्तूरुः
अयं पुरातनः ग्रामः चेन्नैनगरात् पश्चिमदिशे १६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । दक्षिणएषियाखण्डे एव बृहत्तमा औद्यमिकभूमिः अत्र अस्ति । अत्र विन्नरायपेरुमाळ् देवालयः, परमेश्वरस्य देवालयः च अस्ति । भुवनेश्वरीदेवालयेन सहितः मौनस्वामिमठः अपि अत्र अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तमिळनाडुराज्यस्य मण्डलानि
दैवतकाण्डम्
निघण्टुग्रन्थस्य पञ्चमाध्याये सङ्गृहीतशब्दाः अस्मिन् काण्डे विवृताः । अत्र देवताशब्दानां निर्वचनेन सह देवताविज्ञानं, गौणमुख्यदेवतापरिज्ञानमपि दर्शितमित्यतः काण्डमेतत् प्रामुख्यं भजते । अत्र १५१ शब्दाः व्याख्याताः ।
मन्त्राणां अर्थाः त्रिविधाः भवन्ति । ते आधिभौतिकं, आधिदैविकं, आध्यात्मिकञ्चेति । आधिभौतिकार्थस्य साहाय्येन आधिदैविकस्य, आधिदैविकेन आध्यात्मिकस्य च ज्ञानं भविष्यति ।
'''उत त्वं सख्ये .............. अफलामपुष्पाम् ।''' (ऋक्.१०.७१.५.) इति मन्त्रस्य व्याख्याने उक्तं हि आचार्येण -
अर्थं वाचः पुष्पफलमाह । याज्ञदैवते पुष्पफले । देवताध्यात्मे वा । (निरु.१.१९.) अस्मिन् दैवतकाण्डे आधिदैविकार्थः मन्त्राणां दर्शितः । अपि च मन्त्राणां देवतापरिज्ञाने मार्गदर्शनं कृतम् । तर्हि किं नाम देवता ?
मन्त्रद्रष्टा ऋषिः यस्य विषये अर्थापत्तिम् इच्छति सः मन्त्रः तद्दैवतः भवति । अनेन ज्ञायते यत् मन्त्रे प्रतिपादित विषय एव देवता इत्यभिधीयते । मन्त्रद्रष्टा ऋषिः यथा अर्थमिच्छति तथा देवतानां स्तुतिः = वर्णनं च भविष्यति । आधिदैविकस्तरे बह्व्यः देवताः भवन्ति । प्रायः ते सर्वे जडदेवताः च भवन्ति । किन्तु आध्यात्मिकदृष्ट्या एक एव देवः = परमात्मा स्तुतिपात्रः भवति | तस्यैव वर्णनं मन्त्रेषु भवति ।
माहाभाग्याद्देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते । एकस्यात्मनो अन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति । (निरु.७.१४.)
देवेषु महान् ऐश्वर्यशाली परमात्मा सर्वत्र स्तुत्यो भवति । सा एव सर्वेषां मन्त्राणां मुख्यदेवता । अन्याः देवताः तस्यैव अङ्गानि भवन्ति ।
'''ओंकारः सर्वदेवत्यः अन्या देवतास्तद्विभूतयः । एकैव महानात्मा देवता । तदप्येतदृचोक्तम् - इन्द्रं मित्रं वरुणं ...... ।''' (सर्वानुक्रमणी)
अत्र तु एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति इति वेदप्रामाण्यं च दर्शितम् ।
देव शब्दः दिवादिगणस्य दिवु क्रीडादि धातुना सिध्यति । निरुक्ते देव शब्दस्य निर्वचनमेवं वर्तते ।
देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा । यो देवः सा देवता । (निरु.७.१५.)
अनेन निर्वचनेन जडदेवाः परमात्मा च ग्रहीतुं शक्याः अतः आधिदैविकेऽर्थे जडदेवाः, आध्यात्मिके अर्थे परमात्मा च ग्रहीतव्याः ।
प्रत्येकस्मिन् मन्त्रे मुख्यदेवता विशेष्या भवति । अन्ये देवतावाचकशब्दाः विशेषणानि भवन्ति । तेषां सर्वेषामपि दैवतशब्दानां निर्वचनं नात्र क्रियते अत्र केवलं विशेष्यदेवतानां, प्रधानस्तुतिभाजानां व्याख्या क्रियते ।
अस्मिन् काण्डे आधिदैविक एव अर्थः विवृतः इत्युक्तं हि । ताः देवताः गौणमुख्यभावेन विभक्ताः ।  एकस्मिन्नेव मन्त्रे बह्व्यः देवताः भवन्ति । तेषु गौणदेवता मुख्यदेवता च परीक्ष्य मन्त्रार्थः ग्राह्यः । तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद्दैवतमित्याचक्षते । (निरु.१.२०.)
एताः देवताः स्थानत्रये च विभक्ताः । ते पृथिवीस्थानीयाः, अन्तरिक्षस्थानीयाः, द्युस्थानीयाः । सर्वा जडदेवताः एषु त्रिषु स्थानेषु स्थिताः इति निरुक्तकाराणामाशयः । देवताः अपि मुख्यतया तिस्र एव इति । पृथ्वीस्थाने अग्निः, वायुः अथवा इन्द्रः अन्तरिक्षस्थाने, सूर्यः द्युस्थाने स्थितः ।
तिस्र एव देवता इति नैरुक्ताः । अग्निः पृथिवीस्थानः, वायुर्वेन्द्रो वा अन्तरिक्षस्थानः, सूर्यो द्युस्थानः । (निरु.७.२.)
एतेषामेव अङ्गानि भवन्ति अन्यदेवताः । एते देवताः समानस्थानत्वेन, समानभोगेन च एकत्वं भजन्ते । यथा मनुष्याः, पशवः, देवाः एते सर्वे पृथ्वीस्थानीयाः । तथैव पृथिव्याः पर्जन्येन, वायुना, आदित्येन च समानभोगः वर्तते । एतासां देवतानाम् एकत्वमिति विज्ञायते ।
तथैव एकदेवतावाचका अपि शब्दाः भिन्नकार्यसूचकाः भवन्ति । यथा निरुक्तस्य (१२.२.) स्थाने निर्दिष्टः । तत्र सविता, भगः, सूर्यः, पूषा, विष्णुः, विश्वानरः, वरुणः, केशी, वृषाकपिः एते शब्दाः आदित्यवाचकाः प्रस्तुताः । किन्तु एते सर्वे उषःकालतः अस्तकालपर्यन्तम् आदित्यस्य भिन्न-भिन्नकार्यान् सूचयन्ति ।
एवं दैवतकाण्डे देवतापरिज्ञाने विवृताः बहवः विषयाः । अस्याध्ययनं विना मन्त्रार्थपरिज्ञानं दुष्करम् ।
आधिदैविकव्याख्यानमेकम् उदाहरिष्यामः -
'''तत्को वृत्रः ? मेघ इति नैरुक्ताः । ...................... अपां च ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते । तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति ।'''
१५२८
१५२८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
दैवतकाण्डम्
वृत्रः = मेघः । न तु त्वाष्ट्र्ः असुरः । यतः वेदे ऐतिहासिक कथाः सर्वथा न सन्तीति निरुक्तकाराणामाशयः । अतः वृत्रः इत्यस्य आधिदैविकार्थः स्वीकरणीयः । विद्युतः प्रहारेण मेघः नष्टो भवति । तेन कायेर्ण वृष्टिः भविष्यति । एतदेव वर्णनम् उपमार्थे युद्धवर्णनरूपेण स्थितं भवति ।
१५२८
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
दैवतकाण्डम्
एवम् अन्यत्रापि आधिदैविकार्थाः अभ्यूहितव्याः = विचार्य अध्येतव्याः निरुक्तस्य मार्गदर्शनेन ।
कलिसन्तरणोपनिषद्
कलि-सण्टारण उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
दैवतकाण्डम्
वर्गः:निरुक्तम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अधर्माभिभवात् कृष्ण...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य एकचतुरिंशत्तमः (४१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अधर्माभिभवात्, कृष्ण, प्रदुष्यन्ति, कुलस्त्रियः । स्त्रीषु, दुष्टासु, वार्ष्णेय, जायते, वर्णसङ्करः ॥
अर्थः
अधर्मः यदि कुलानि आवृणोति तर्हि कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । ताः यदा प्रदुष्यन्ति तदा वर्णसङ्करः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
41 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ब्राह्मीलिपिः
ब्राह्मीलिपिः(Brāhmī Script) भारतदेशस्य एका पुरातनी लिपि: अस्ति। इदं प्राचीन सरस्वतीलिपे: परिवर्तितं रूपम् च खरो। एतत् भारतस्य दक्षिणएशियायाः च लिपिनां माता अस्ति। सम्राट अशोक: एतत् लिपौ प्राकृतभाषाम् अलिखत्।
'''नाकरिष्यद्यदि ब्रह्मा लिखितं चक्षुरुत्तमम् । तत्रेयमस्य लोकस्य नाभविष्यच्छुभा गतिः ॥ - (नारदस्मृतिः ४-७०)'''
विवरणम्
रेखात्मिका इयं लिपिः तदनन्तरकालीनलिपीनां उत्पादिका आसीत् । प्रायः लेखकानां, लेखनसामग्रीनां च विभिन्नतायाः हेतोः, ब्राह्मीलिपितः अनेकाः लिपयः सम्भूताः । एवं यदा विभिन्नाः लिपयः समभूवन् तदा क्रमेण ब्राह्मीलिपिः विस्मृता । क्रिस्तोः अनन्तरं चतुर्दशे शतमाने फिरोज् षा तुगलख्, विशिष्टम् अशोककालीनं शासनस्तम्भद्वयं देहलीनगरं प्रति आनयितवान् । भारतीयान् पण्डितान् अन्यांश्च विदुषः तच्छासनं पठितुमसूचयत् । किन्तु न कोऽप्यपारयत् ब्राह्मीलिप्या निबध्दं शासनं पठितुम् । तदनन्तरकाले क्रिस्तोः अनन्तरं षोडशे शतमाने तच्छासनं पाठितुम् अक्बरोऽपि प्रयत्नमकरोत् । किन्तु सोऽपि निष्फलो जातः । क्रिस्तोः अनन्तरं १७८४ तमे वर्षे सर् विलियं जोन्स् महाशयः भारतीयसंस्कृतेः अध्ययनार्थं रायल् एषियाटिक् सोसैटि इत्याखां संस्थां प्रतिष्ठाप्य संस्थाद्वारा भारतीयलिपीनां, शासनानां, नाणकानां विविधभारतीयग्रन्थानां च अध्ययने प्रावर्तत । एतत्कारणात् अनेके विद्वांसः भारतीयेतिहासाध्ययने आसक्ताः अभूवन् । जेम्स् प्रिन्सेप् इत्याख्यः प्रथमवारं क्रिस्तोः अनन्तरं १८३६ तमे वर्षे बहुशोधनं कृत्वा ब्राह्मीलिप्याः सर्वानपि वर्णान् अपठत् । तदनन्तरं भारतीयलिपिशास्त्राध्ययने बहवः विद्वांसः आसक्ताः शोधनम् आरेभिरे ।
भारतीयलिपीनां मूलस्रोतः
अक्षराणां विन्यासादिकं सूक्ष्मतया अवलोक्य इदानीन्तनभारतीयलिपीनां मूलस्रोतः ब्राह्मीलिपिः एव इति विद्वांसः निश्चितवन्तः । दक्षिणभारते विद्यमानाः लिपयः कन्नड, तेलगु, नन्दिनागरी, मलयालम्, तिगळारी, ग्रन्थलिपिः सिंहली इत्याद्याः लिपयः गुप्तकालीनब्राह्मीलिप्या सम्बन्धं वहन्ति । उत्तरभारते उपलभ्यमानाः शारदा, नेवारी, भोटिलिपिः, टाकरी, मैथिली, देवनागरी इत्याद्याः अपि शुङ्गकालीनब्राह्म्या, कुशानकालीनब्राह्म्या सह सम्बन्धं वहन्ति । एतासु लिपिषु काश्चन इदानीमपि उपयुज्यन्ते, काश्चन लिपयः इदानीं नैव उपयुज्यन्ते । किन्तु एताः सर्वाः अपि पूर्वम् उपज्यन्ते स्म इति पाण्डुपत्राणां (Manuscript) अवलोकनेन ज्ञायते ।
एवं भारतस्य प्राचीनब्राह्मीलिपेः अर्वाचीनाः लिपयः उत्पन्नाः इति सुस्पष्टम् ।
व्यञ्जनवर्णाः
Thumb|300px|भगवानबुद्धस्य जन्मस्थाने प्राप्तः ब्राह्मी लिप्याम् अशोकशिलालेखः
बाह्यानुवन्धः
वर्गः:लिपयः
निर्वचनप्रक्रिया
निरुक्ते यास्काचार्येण बहवः शब्दाः निर्वचिताः । तत्र निर्वचनप्रक्रिया कथमिति ज्ञेया । तस्य ज्ञानेन निरुक्ताध्ययनं, वेदाध्ययनं च सुकरं भविष्यति । अपार्थाश्च अपसरन्ति ।
त्रिविधाः शब्दाः भवन्ति । ते रूढशब्दाः, योगरूढशब्दाः, यौगिकशब्दाः इति ।
येषां शब्दानां व्याकरणप्रक्रिया वा धातुः वा न भवति, केवलया परम्परया एव प्रयोगः भवति तेषां नाम रूढशब्दाः । यस्य प्रकृतिप्रत्ययभावः धातुर्वा भवति तथापि रूढ एव अर्थः प्रसिद्धः भवति तस्य नाम योगरूढः इति । ये शब्दाः धातुजाः तथा धातुजार्थप्रतिपादकाः ते यौगिकाः ।
निरुक्ते यौगिकप्रक्रिया एव प्रयुक्ता निर्वचनसमये । यतः सर्वे शब्दाः आख्यातजाः एव इति नैरुक्तानामाशयः - तत्र नामानि आख्यातजानि इति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च । (निरु.१.१२.) गार्ग्यः सर्वे आख्यातजानि न इति वदति । अस्मिन् प्रकरणे आचार्याः पूर्वपक्षस्य खण्डनं कृत्वा यौगिकवादमुत्तमतया प्रतिपादयन्ति ।
तथैव अग्रे सर्वत्र निर्वचिताः शब्दाः यौगिकविधानेनैव । दैवतकाण्डे शब्दानामाधिदैविकार्थं प्रदर्श्यापि यौगिकनिर्वचनमेव कुर्वन्ति । केषाञ्चन विदुषाम् अभिप्रायः अयं यद् यास्काचार्याणां निर्वचनप्रक्रिया आधाररहिता, स्वकल्पिता चेति । किन्तु एषः यौगिकवादः न केवलं यास्कानां वादः अपि तु वेदे ब्राह्मणग्रन्थेषु च यौगिकार्थे एव शब्दाः प्रयुक्ताः ।
यथा - अग्निमीळे पुरोहितं .......। (ऋक्.१.१.१.)
इत्यस्मिन् मन्त्रे अग्निः देवता । अतः पुरोहिताद्यन्यशब्दाः अग्निशब्दस्य विशेषणानि भवन्ति । यौगिकार्थं विना पुरोहितं, देवं, ऋत्विजं, होतारं, रत्नधातमम् एते शब्दाः विशेषणानि भवितुं नार्हन्ति । तथैव मन्त्रस्य आध्यात्मिकेऽर्थे अग्नि शब्दः परमात्मवाची भविष्यति । माहाभाग्याद् देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते । (निरु.७.१४.) इत्युक्तत्वात् । यौगिकार्थप्रतिपादनेनैव अग्निशब्दस्य परमात्मवाची अर्थः सिध्यति ।
अपि च वेदमन्त्रे एव यौगिकनिर्वचनं पश्यामः -
आ वहेथे पराकात् पूर्वीरश्नन्तावश्विनौ (ऋक्.८.५.३१.) - अत्र अश्विनौ इत्यस्य निर्वचनम् अश्नन्तौ इति शब्देनैव कृतम् । वेदस्य यौगिकप्रक्रियायाः दर्शनेनैव यास्काचार्याः निरुक्ते यौगिकवादं स्पष्टतया प्रतिपादितवन्तः । अश्विनौ यद् व्यश्नुवाते सर्वं रसेनान्यो ज्योतिषान्यः । (निरु.१२.१.)
अश्विनौ शब्दस्य निर्वचनं शतपथब्राह्मणे (४.१.५.१६.) च एवं कृतम् - अश्विनाविमे हीदं सर्वमश्नुवाताम् ।
तथैव निरुक्तकाराणां यौगिकवादं पुष्टीकुर्वन्ति आचार्य वररुचिः -
'''ब्रह्मनामानि सर्वाणि सामान्येन आख्यातजानि हि नैरुक्तसमयत्वात् क्रियायोगमङ्गीकृत्य प्रयोगः । ............ सर्वतः परिवृद्धत्वात् ब्रह्मशब्देन आदित्यमण्डल उच्यते ।''' (निरुक्तसमुच्चयः) एवं वेदे यौगिकार्था एव प्रतिपाद्याः न तु रूढार्थाः इति निरुक्तकाराणां दृढ आशयः ।
वर्गः:निरुक्तम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कदम्बवंशः
कदम्बवंशः' कर्णाटकस्य प्रथमराजवंशः । कन्नडभाषायाः प्रथमं शिलाशासनं हल्मिडिशासनम् अस्य वंशस्य प्रशासनकालस्य एव । कदम्बाः (क्रि.श. ३४५तमवर्षतः ५२५पर्यन्तम्) अद्यतनस्य उत्तरकन्नडामण्डलस्य बनवासीं प्रशासतः कर्णाटकस्य कश्चित् राजवंशः । कालक्रमेण चालुक्यवंशस्य तथा राष्ट्रकूटवंशस्य अधीनराजाः सन्तः गोवा, हानगल् प्रदेशेषु अपि शाखाः आप्नुवन् । राज्ञः काकुस्थवर्मणः प्रशासनकाले उच्छ्रायस्थितौ आसन् कदम्बाः। कर्णाटकस्य बहुभागः एतेषां साम्राज्येन आवृतः आसीत् । कदम्बवंशात् पूर्वतनराजवंशाः मौर्याः, शातवाहनाः मूलतः कर्णाटकात् बाह्याः आसन् । तेषां राज्यकेन्द्रम् कर्णाटकात् बहिः आसीत् । कन्नडभाषां प्रथमतया राजभाषारूपेण उपयुक्तवान् राजवंशः कदम्बवंशः एव । अस्य प्रदेशस्य प्रगतेः अध्ययनेन ज्ञायते यत् बहुकालं सञ्जीविता प्रधाना प्रादेशिकभाषा कन्नडम् एव । कर्णाटकस्य इतिहासे आरभिककालः एव कदम्बप्रशासनकालः । क्रि.श. २३४तमवर्षे मयूरशर्मणा संस्थापितम् एतत् राज्यं बृहत् साम्राज्यम् इव संवर्धनस्य लक्षणं दर्शयति स्म । तदानीन्तकालस्य राज्ञाम् अभिधानानि अपि एतं विषयं पोषयन्ति । अस्यैव वंशस्य काकुस्थवर्मा बलाड्यः राजा आसीत् । उत्तरभारतस्य गुप्तसाम्राज्यस्य राजानः अनेन सह वैवाहिकसम्बन्धं रक्षितवन्तः इति विषयः राज्यस्य गरिमां सूचयति । अस्य वंशस्य राजा शिवकोटिः पुनः पुनः सम्भूतैः युद्धैः रक्तपातैः च खिन्नः सन् जैनधर्मं प्रति मतान्तरणं कृतवान् । कदम्बानां समकालीनाः तलकाडुप्रदेशस्य गङ्गाः  सम्पूर्णस्वतन्त्रराज्यप्रतिष्ठापने स्थलीयेषु प्रथमाः आसन् ।
कदम्बवंशप्रशासनम्
क्रि.श. ४५०तमस्य राज्ञः शान्तिवर्मणः कालस्य ताळगुण्दशिलाभिलेखः कदम्बसाम्राज्यस्य उद्गवम्अस्य विषये विवरणं ददाति । ताळगुन्दः नाम अद्यतस्य कर्णाटकस्य शिवमोग्गमण्डले अस्ति । ताळगुण्दस्य निवासी स्वस्य पितामहेन गुरुणा वीरशर्मणा सह क्रि.श. ३४५तमे वर्षे वैदिकविद्यार्जनार्थं कञ्चीं गतवान् । तत्र पल्लवराजानां रक्षकभटैः अवमानितः अभवत् । अनेन क्रुद्धः प्रतीकारस्य प्रतिज्ञां कृत्वा कञ्चिं त्यक्त्वा आगतवान् । स्वस्य ब्राह्मण्यं त्यक्त्वा शस्त्राभ्यासम् आरब्धवान् । स्वानुचरैः सह मिलित्वा सेनां रचयित्वा श्रीशैले पल्लवैः सह प्रयुध्यः तान् पराजितवान् । पल्लवराजैः कोलारस्य बृहत्बाणैः च सह दीर्घकालं संयुध्य कदम्बाः स्वतन्त्रं राज्यम् अघोषयन् । मयूरशार्मणः पुत्रः कङ्गवर्मा क्रि.श. ३६५तमे वर्षे राज्याभिषेकं प्राप्तवान् । वाकटकपृथ्वीसेनेन युद्धे पराजितः चेदपि स्वस्य स्वातन्त्र्यरक्षणे यशस्वी अभवत् । अस्य पुत्रः भगीरथः पितृहस्तपरिच्युतानि स्थानानि पुनः प्राप्तुं न शक्तवान् । भगीरथस्य पुत्रः रघुः पल्लवैः सह कृते आहवे मृतः । तस्य पश्चात् अभिषिक्तः एव कदम्बवंशे एव अतिबलिष्ठः उग्रः च राजा काकुस्थवर्मा । अस्य एकां कन्यां गुप्तसाम्राज्य स्कन्दगुप्तः परिणीतवान् । अन्यां कन्यां वाकटकराजः नरेन्द्रसेनः परिणीतवान् । ताळगुन्दशिलाभिलेखानुसारं काकुस्थवर्मापि दक्षिणकन्नडमण्डलस्य अळूपः गगङ्गवाडीराजकुलैः सह विवाहसम्बन्धं प्राप्तवान् । महाकविः कालिदासः अस्य आस्थानमागतवान् । काकुस्थवर्मणः पश्चात् आगतेषु राजसु क्रि.श. ४८५तमे वर्षे अभिषिक्तः रविवर्मा केवलं राज्यं विस्तर्तुम् अशकत् । तस्य राज्यप्रशासनकाले पल्लवैः गङ्गैः युद्धानि अन्तःकलहानि च अधिकानि अभवन् । नर्मदानद्याः तीरपर्यन्तं व्याप्तान् वाटकान् पराजितान् अकुर्वन् । कदम्बानां राज्यम् अद्यतनस्य गोवाराज्यस्य महाराष्ट्रराज्यस्य कर्णाटकस्य दक्षिणभागान् अन्तर्निहितम् आसीत् । कदम्बेषु एव अन्तःकलहकारात् राजवंशः विनाशस्य मार्गगतः । कदम्बानां विष्णुवर्मणः बीरुरुग्रामस्य फलके शान्तिवर्मा समस्तकर्णाटकस्य प्रभुः इति सम्बोधितं लिखितम् । मुख्यवाहिन्याः क्रि.सा. ४५५तमे वर्षे विभक्ता तृपावर्ता इति शाखा बेळगावीसमीपस्य मुरोड् इति स्थानं कञ्चित्कालं प्रशास्य पश्चात् हरिवर्मणः काले बनवासीकदम्बसाम्राज्ये विलीना अभवत् । अन्ते अयं कदम्बवंशः बादामीचालुक्यैः पातितः । पश्चात् राष्ट्रकूटानां कल्याणीचालुक्यानां च अधीनवंशः अभवत् । मयूरशार्मणः उत्तराधिकारिणः क्षात्रवंशसूचकं वर्म इति उपाधिं स्व्यकुर्वन् ।
प्रशासनम्
शातवाहनराजाः इव अपि कदम्बाः स्वयं धर्ममहारः इति सम्बोधयन्ति स्म । शिलालेखानाम् अध्ययनेन तस्य कालस्य अनेकानि पदनामानि शोधितानि । प्रधानमन्त्री, परिचारकः, तन्त्रपालः, सभाकार्यसचिवः, कार्यदर्शी, विद्यावृद्धः, देशामात्यः, रहस्याध्यक्षः, सर्वकायकर्ता, धर्माध्यक्षः, भोजकः, आयुक्तः इति अधिकारपदानि भवन्ति स्म । सेनायां जगदालः, दण्डनायकः, सेनापतिः चेति स्थानानि आसन् । राजवंशस्य युवराजः राज्ञः प्रशासने साहाय्यं करोति स्म । अन्ये राजकुमारः विविधप्रान्तस्य राज्यपालाः इति नियोजिताः भवन्ति स्म । काकुस्थवर्मा स्वपुत्रं कृष्णं त्रिपर्वताः इति प्रदेशस्य राज्यपालः इति नियोजितवान् । अग्रे एतदेव राजवंशस्य विविधासु शाखासु विभागस्य कारणम् अभवत् । समग्रं राज्यं मण्डलं देशः चेति विभक्तम् आसीत् । अनेकविषयाणां (ग्रामसमूहाः) गणः मण्डलम् इति परिगण्यते स्म । आहत्य नव विषयाः निर्दिष्टाः । महाग्रमः (ताल्लूकु) दशग्रामाः इति विभागाः कृताः आसन् । कृष्युत्पन्नस्य षट्सु एकांशः करः इति स्वीकुर्वन्ति स्म । सञ्चारकरः, भूकरः, विक्रयकरः, व्यापारीकरः, इत्यादयः प्रशासनस्य धनसञ्चयमूलाः असन् ।
संस्कृतिः
कदम्बाः सनातनधर्मस्य दृढानुयायिनः आसन् । मयूरशार्मा प्रायः जन्मना ब्रह्मणः चेदपि तस्य पश्चात् आगताः क्षत्रियकुलस्य लाञ्छनमिव वर्मा इति पदम् अयोजयन् । कृष्णवर्मा इत्यदयः राजानः अश्वमेधयागम् अकुर्वन् । तस्य ताळगुन्दशासनम् सिवस्य प्रार्थनया आरभते । हल्मिडि बनवासि इत्यादिषु विष्णोः नाम दृश्यते । तेषां कुलदेवस्य मधुकेश्वरस्य देवालयं निर्मितवन्तः । कुडलूरु, शिरसि, इत्यादिषु स्थानेषु लब्धाभिलेखानुगुणं विद्वज्जनानां कृते कृषिक्षेत्राणि दानरूपेण दीयन्ते स्म । जैनमतम् अपि कदम्बाः प्रोत्सहयन्ति स्म । बनवासी, बेळगावी, गोवा इत्यादिषु स्थानेषु अनेकानि जैनमन्दिराणि निरमात् । सहित्यकलानां विषये अतीव आदरयुताः कदम्ब राजानः राज्ञ्यः च देवालयेभ्यः विद्यासंस्थाभ्यः च भूभागं उदारं धनसाहाय्यम् अकुर्वन् । कन्नडभाषायाः आदिकविः पम्पः कृतिषु कदम्बानां स्तुतिं कृतवान् । आरङ्कुशविट्टोडं नेनेवुदेन्नमनं बनवासिदेशमम्  इति उक्तिः कन्नडसारस्वतक्षेत्रे बहुप्रसिद्धा । कोऽपि अङ्कुशेन स्कुनाति चेदपि मम मनः बनवासिदेशं स्मरति इति अस्याः उक्तेः भावः ।
शिल्पकलायोगदानम्
कदम्बानां शिल्पकलविषये योगदानां गणनीयम् अस्ति । केषुचित् विषयेषु चालुक्यानां पल्लवानां च शैल्या सदृशा कदम्बशिल्पकला स्वस्य विशिष्टं लक्षणयुता अस्ति । एते कदम्बाः शातवाहनानां शैलीमपि अनुकृतवन्तः । कदम्बशिल्पकलायाः मूललक्षणं कदम्बशिखरम् इत्येव प्रथितं कलशान्तं श्रेणीकृतं मन्दिरगोपुरम् । इयं शैली अनेकशतमानानां पश्चात् दोड्डगद्दवळिप्रदेशस्य होय्सळनिर्मितमन्दिरेषु हम्पीप्रदेशस्य महाकूटदेवालयेषु च दृश्यते । केषुचिन्मन्दिरेषु शिलाजालन्द्राः अपि सन्ति । अग्रे आगतानां चालुक्यवंशीयानां, होय्सळवंशीयानां च शिल्पकलावैभवस्य मू्ला कदम्बानां शैली एव अभवत् । अद्यापि बनवासिग्रामे सुशोभितः मधुकेश्वरदेवालयः कदम्बानां वास्तुशास्त्रस्य सुन्दरदृष्टान्तः ।
कदम्बानां संस्मरणम्
कदम्बानां संस्मरणार्थं कर्णाटकसर्वकारः प्रतिवर्षं बनवासीग्रामे कदम्बोत्सवः इति कार्यक्रमम् आयोजयति । मयूरशर्मणः कथादृतं मयूर इति चलच्चित्रं क्रि.श. १९७०तमे काले एव दृश्यीकृतम् । क्रि.शा. २००५तमे वर्षे उत्तरकन्नदामण्डलस्य कारवारे लोकार्पितस्य भारतस्य अत्याधुनिकस्य सेनानौकाकेन्द्रस्य कदम्बः इत्येव नाम अङ्कितम् ।
वर्गः:कर्णाटकस्य राजवंशाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सुग्रीवः
सुग्रीवस्य जन्म
सूर्यपुत्रः सुग्रीवः कश्चन वानरश्रेष्ठ:। तारनामकस्य राज्ञ्यः पुत्री रुमा सुग्रीवस्य पत्नी । वाली सुग्रीवस्य अग्रजः । एकदा कपिराजः ऋक्षराज: एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तत् दृष्ट्वा तस्मिन् स्त्रीरूपे सूर्यः इन्द्रश्च अनुरक्तौ । सूर्यात् सुग्रीवः, इन्द्रात् वाली च जन्म प्राप्तवान् ।
वालीसुग्रीवयोः कलहः
एकदा मायावीनामकराक्षसेन सह वाली एकस्यां गुहायां युद्धं कुर्वाण: आसीत् । गुहातः रक्तप्रवाह आरब्धः। अग्रजः वाली स्वर्गस्थोऽभवदिति मत्वा सुग्रीवः तस्य उत्तरकर्म समासाद्य सिंहासनमधिरूढः । कतिपयदिनानन्तरं गुहातः बहिरागत्य सिंहासने उपविष्टं सुग्रीवं दृष्ट्वा कुपितः वाली अनुजेन सह युद्धमकरोत् । भयेन पलायितः सुग्रीवः ऋष्यमूकपर्वतमगच्छत् ।
श्रीरामसन्दर्शनम्
रावणेन अपहृतां सीतामन्विष्यन् यदा श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतमागतवान् तदा सुग्रीवस्य मैत्री अभवत्।सुग्रीवसाहाय्येन सीताशोध: आरब्धः । हनूमता यदा लङ्कायां सीता दृष्टा तदा सुग्रीवसेना समुद्रस्य सेतुबन्धनं कृत्वा लङ्कां प्रविष्टवती। रावणकुम्भकर्णाभ्यां सह सुग्रीवः युद्धं कृतवान् । श्रीरामसाहाय्येन अग्रजं वालिनं हतवान् ।
मरणम्
श्रीरामस्य निर्गमनानन्तरम् अग्रजस्य पुत्राय अङ्गदाय किष्किन्धायां राज्याभिषेकं कृत्वा स्वयं दिव्यदेहधारी सन् सद्गतिं प्राप्तवान् ।
देवीभागवते सुग्रीवः
अयं शुम्भनिशुम्भनामकयोः दैत्ययोः दूतः । त्रिपुरसुन्दर्यां देव्यामनुरक्तौ दैत्यौ एनं सुग्रीवं दूतरूपेण देव्याः समीपं प्रेषितवन्तौ आस्ताम्।
‎
सुग्रीवः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उडुपीमण्डलम्
उडुपीमण्डलम् (Udupi District) कर्णाटकराज्यस्य प्रमुखं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् उडुपीनगरम् अस्ति। अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रेक्षणीयस्थलानि सन्ति। तेषु उडुपी,मल्पे, कापु, पाजकक्षेत्रम्,सैंट् मेरीस् ऐल्यान्ड् प्रमुखाणि। अनेकानि ऐतिहासिकस्थानानि च सन्ति ।
इतिहासः
उडुपी इति नाम तुळुभाषायाः ’ओडिपु’ इति शब्देन आगतम् अस्ति । संस्कृते रजतपीठपुरम् इति वदन्ति । राजा रामभोजः परशुराममहर्षिम् ईश्वर- लिङ्गरूपेण आराधितवान् । तपसा प्रसन्नः देवः रजतपीठे साक्षात् दर्शनं दत्तवान् । ततः अस्य नगरस्य रजतपीठपुरम् इति नाम आगतम् । पूर्वं सप्तमशतके अळुपाः अत्र शासनं कृतवन्तः । अनन्तरं होय्सलाः, ततः विजयनगरस्य च प्रशासनम् आसीत् । ततोऽपि अग्रे केळदीनायकानां, टिप्पुसुल्तानस्य, आंग्लानां, अन्ते मद्राससर्वकारे च अङ्गभूतम् आसीत् । १९५६ तमे वर्षे मैसूरराज्योदयकाले केनराविभागरूपेण दक्षिणकन्नडमण्डले प्रविष्टम् आसीत् । पुनः १९९६ तमे वर्षे स्वतन्त्रमण्डलरूपेण अस्तित्वं प्राप्नोत् ।
उपमण्डलानि
उडुपी, कार्कळं, कुन्दापुरम्
तीर्थक्षेत्राणि
उडुपी, पाजक, कुञ्जारुगिरि, अम्बलपाडि, पेर्डूरु, कापु, उद्यावर, मल्पे, ओडभाण्डेश्वर, बारकूरु, कुम्भासि, आनेगुड्डे, हूविनकेरे, कार्कळ, पडुतिरुपतिः कोल्लूरु च ।
उडुपी
उडुप इति शब्दः उडुपी इति परिवर्तितः अस्ति । उडुप इत्यस्य चन्द्रः इत्यर्थः । अस्मिन् स्थले चन्द्रः दक्षशापपरिहारार्थं तपः आचरितवान् । चन्द्रस्य उग्रतपसा परशिवः अत्र प्रत्यक्षः आसीत् । तस्य स्मरणार्थम् एव चन्द्रमौलीश्वरदेवालयः स्थापितः अस्ति । उडुपीनगरं शिवळ्ळि इति अपि कथयन्ति । पूर्वं शिवबेळ्ळी इति आसीत् इति श्रूयते । वादिराजस्वामिनः महेशरजत इति आकारितवन्तः । रजतपीठम् इत्यपि अस्य नाम अस्ति ।
कृतयुगे परशुरामः २१ वारम् प्रदक्षिणां कृत्वा क्षत्रियाणां संहारं कृतवान् । सर्वां भूमिं ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान् । अनन्तरं दत्ते स्थले स्वयं वासकरणम् अनुचितम् इति मत्वा स्वशक्त्या समुद्रम् एव दूरे अपसार्य नवीनं क्षेत्रम् निर्मितवान् । एतत् परशुरामक्षेत्रम् इति ख्यातमस्ति । अनन्तरम् एतत् क्षेत्रं रामभोजस्य वशं कृतवान् । रामभोजः अश्वमेधयागसमये परशुरामम् आहूय रजतपीठासने उपवेशनाय व्यवस्थां कृतवान् । यागानन्तरम् तत्पीठम् पातालमगच्छत् । तस्मिनस्थले शिलालिङ्गः आविर्भूतः तत्र परशुरामस्यापि सान्निध्यम् आस्ति । एतस्य अनन्तासनः अथवा अनन्तेश्वरः इति कथयन्ति । अनन्तासनः एव परशुरामः। एषः देवः एव शिवबेळ्ळिनगरस्य मुख्यप्राणभूतः इव आसीत् । श्रीमन्मध्वाचार्यः अस्मिन् देवालये एव् पाठप्रवचनादिकं करोति स्म । आन्तरिकप्राङ्गणे विद्यादानादिकं प्रचलति स्म (अद्यापि पर्यायस्वामिनः प्रथमं तावत् श्रीअनन्तदर्शनं कृत्वा अनन्तरं कृष्णदेवालयं प्रविशन्ति । एषः सम्प्रदायः।
क्रिस्ताब्दे १२९७ तमे वर्षे हेविळम्बिसंवत्सरस्य माघशुद्धतृतीयायां मध्वाचार्याः श्रीकृष्णस्य सुन्दरप्रतिमाम् आनीय पूर्वाभिमुखं प्रतिष्ठापितवन्तः । कनकदासाय दर्शनं दातुं श्रीकृष्णः स्वयं पाश्चिमाभीमुखी भूत्वा रन्ध्रद्वारा दर्शनम् दत्तवान् । तस्य स्थानस्य कनकनकिण्डी इति नाम अभवत् । अष्टमठानां यतयः श्रीकृष्णस्य पूजादिकं मासद्वयं यावत् कुर्वन्ति स्म। श्रीवादिराजयतीनां काले मासद्वयस्यापेक्षया वर्षद्वयस्य अवधिः उत्तमः इति निश्चयः अभवत्। अस्य पूजा-कार्यपरिवर्तनस्य ‘पर्यायमहोत्सवः’ इति वदन्ति । एषः पर्यायमहोत्सवः वर्षद्वये एकवारं जनवरीमासस्य तृतीये सप्ताहे प्रचलति । उडुप्याः श्रीकृष्णमन्दिरे कलासांस्कृतिकसङ्गीतकार्यक्रमाः आयोजिताः भवन्ति । मध्वसरोवरः राजाङ्गणं, काष्ठरथः, दीर्घा वृत्ताकारिका राजवीथी, गीताभवनम् इत्येते इतरविशेषाः । मध्वसरोवरे प्लवनयानोत्सवः (तेप्पोत्सवः) प्रचलति । प्रतिदिनम् उडुपिनगरं प्रति बहुजनाः आगच्छन्ति । श्रीकृष्णदर्शनं कृत्वा प्रसादं स्वीकुर्वन्ति मुख्यप्राणं च नमन्ति । गोपीचन्दनशिलायां श्रीकृष्णमूर्तिम् ओडभाण्डेश्वरप्रदेशे मध्वाचार्याः प्राप्तवन्तः । ततः पूर्वम् एकस्य सार्थवाहस्य नौका चण्डमारुतेन ग्रस्ता अभवत् । मध्वाचार्याः योगबलेन नौकां रक्षितवन्तः । सार्थवाहः भक्त्या इष्टं वस्तु स्वीकर्तुं प्रार्थनां कृतवान् । मध्वाचार्याः गोपीचन्दनशिलाम् स्वीकृतवन्तः । तस्यां शिलायां श्रीकृष्णमूर्तिः लब्धा इति अभिप्रायः अस्ति। उडुपीतः ओडभाण्डेश्वरः ४ कि.मी. दूरेऽस्ति । उडुपीतः समीपे समुद्रतीरे मल्पेप्रदेशे मत्स्योद्यमः, कापुप्रदेशे दीपस्तम्भः च प्रसिद्धौ।
२.पाजकम् –(बेळ्वे)
श्रीमन्मध्वाचार्याणाम् अवतारभूमिः पाजकक्षेत्रमिति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र मध्वाचार्याणां पूर्वाश्रमस्य गृहम् अक्षराभ्यासशिला दण्डतीर्थं वासुदेवतीर्थं क्षीरदधिपात्रयोः आच्छादनशिलाशरावाः च सन्ति । आयार्याणां पादचिह्नस्थले श्रीवादिराजस्वामिभिः स्थापितं श्रीमध्वाचार्याणां मन्दिरं काणियूरमठस्याधीने अस्ति। एतस्य क्षेत्रस्य दर्शनं सकलपापहारकं जन्मसाफल्यदायकं च । भगवान् वायुदेवः भागवतधर्मासक्तः मध्वाचार्यरूपेण अत्र जन्म प्राप्तवान् इत्यतः एतत् क्षेत्रं गङ्गादिजन्मकारणात् यथा हिमालयस्य श्रेष्ठत्वं तथा एतस्य क्षेत्रस्य श्रेष्ठत्वम् इति जनानां विश्वासः अस्ति । मार्गः -उडुपीतः ८ कि.मी । वसतिः -उत्तमवसतिगृहम् अस्ति ।
३ हट्टियङ्गडि
वाराहीनदीतीरे एतत् पट्टनम् अस्ति । कलियुगे गणपतिः दुर्गादेवी च महामान्वितौ भवतः इत्युक्तेः प्रमाणवत् अत्र उभयोः सन्निधानमस्ति । वरसिद्धिदायकः अत्रत्यप्रमुखम् आकर्षणम्। सर्वसिध्दिदायकः इति सर्वेषां प्रीतिपात्रः विनायकः अत्र आराध्यः अष्टमे शतके निर्मितः कृष्णशिलामूर्तिः अत्र राराजते । एषा उद्भवमूर्तिश्च । द्विबाहुयुक्तः वामहस्ते मोदकपात्रधरः जटाधरः वामदिक्शुण्डावान् नवरत्नकिरीटवान् तिष्ठन् एकदन्तः बालगणेशः सर्वाकर्षकश्च अस्ति । मार्गः- शङ्करनारायण -नेरलकट्टे –गुडेअङ्गडितः २ कि.मी। कोल्लूरुतः २५ कि.मी सति -भव्यं वसतिगृहम् अस्ति ।
४.कोल्लुरु
पुराणानुसारं महारणपुरम् इति प्रसिद्धम् क्षेत्रमेतत् । पश्चिमपर्वतश्रेणीषु कोडचाद्रिपर्वतस्य सानुप्रदेशे श्रीमूकाम्बिकादेवालयः महर्षिणा परशुरामेण रचितः इति पौराणिकाधारः अस्ति । अत्रत्य देवता पर्वतेश्वरी पार्वती श्रीमूकाम्बिकादेवी । इदं सिद्धपीठम् । श्रीशङ्कराचार्याः तपः आचरणीयम् इति निश्चित्य अत्र आगत्य श्रीचक्राराधनं कृतवन्तः इति इतिहासेऽस्ति । गर्भगृहे स्वर्णरेखासहितः शिवलिङ्गः अस्ति । अत्र मूकाम्बिकादेवी शिवेन सह आगत्य लिङ्गरूपेण प्रत्यक्षा भूत्वा मूकासुरं घातितवती । अतः कोल्लूरु शिवशक्त्याः सङ्गमः इति वदन्ति। शक्तिक्षेत्रम् इत्यपि नाम प्राप्तम् अस्ति । पञ्चमुखगणेशः अत्रत्यम् अन्यत् आकर्षणम्। न केवलं कर्नाटकराज्यस्य भक्ताः अपि तु इतरराज्यानां दक्षिणभारतीयाः भक्ताश्च अत्र आगच्छन्ति । तादृशम् आकर्षणम् अस्मिन् क्षेत्रेऽस्ति । श्रीवादिराजस्वामिनः अत्र आगत्य देवीं कात्यायनीं दुर्गे इति प्रार्थितवन्तः । प्रतिदिनम् अत्र होमहवनादिकम् अन्नदानं च प्रचलति।
५. सालिग्रामः
सह्स्रवर्षपुरातनं श्रीनृसिंहक्षेत्रमेतत् । अत्र श्रीनरसिंहः द्विभुजः शङ्खचक्र ह्स्तः जटाधारी योगनरसिंहः इति ख्यातः अस्ति गुरुनरसिहः इत्यपि कथयन्ति । देवः पश्चिमाभिमुखः सालिग्रामशिलामूर्तिरुपः । एषा मूर्तिः पीठादन्तेऽस्ति अतः अन्तरनरसिंहः इत्यपि कथयन्ति । कोटाब्राह्मणानाम् आराध्यः सर्वानुग्रहकारकः च।
६.दण्डतीर्थम्
बाल्ये वयसि श्रीमन्मध्वाचार्यः स्वगुरवे गुरुदक्षिणारुपेण एकं तीर्थं निर्माय तस्य जलेन गुरुक्षेत्रं कृषियोग्यं कृतवान् । अत्र दण्डतीर्थम् इति एकः मठः अस्ति । उडुपी- पर्यायमाठाधीशाः अत्र आगत्य गच्छन्ति इति लोकरूढिः ।
७.अम्बलपाडि
(उडुपि) उडुपीसमीपे स्थितं पुण्यक्षेत्रं देव्याः क्षेत्रम् । अत्र श्रीजनार्दनः विष्णोः प्रतीकः, काळी च शिवस्य प्रतीकरुपेण स्तः । काळीमूर्तिः ६ पादपरिमितोन्नता उद्घाटितरसना चतुर्भुजा शङ्खचक्रखड्गपात्रायुक्ता अस्ति । रुण्डमालाधारिणी चन्द्रकलाधरा च ।  शिलामये देवालये भक्तानाम्  अभयप्रदा अस्ति । कदाचित् देवी व्यक्तौ समाहिता सती जनानां कष्टं परिहरति ।
८.कार्कळम्
एतत् क्षेत्रं जैनक्षेत्रमिति प्रसिद्धं तथापि अत्र अनन्तपद्मनाभस्य देवालयः सुन्दरः अस्ति । देवः अत्र सर्पशयनः, शिलामूर्तिरुपः, दक्षिणहस्ताधारेण स्थितः, वामहस्तं वामपादे स्थापितवान् च अस्ति । पादयोः समीपे श्रीदेवी भूदेवी च सेवां समर्पयतः । देवस्य ह्स्तेषु पद्म-चक्र- शङ्ख- गदाः सन्ति । अत्र क्षेत्रे चैत्रशुद्धपञ्चमी तः सप्तदिनानि यावत् यात्रामहोत्सवः भवति ।
९.कुम्भासी (कुन्दापुरम्)
अस्य क्षेत्रस्य गजपुरम् इति कुम्भकाशीति च नाम अस्ति । पूर्वं कुम्भो नाम राक्षसः अत्र आसीत् । द्वापरयुगे श्रीमहागणपतेः अनुग्रहेण भीमसेनः राक्षसं घातितवान् । एतत् हरिहरक्षेत्रमपि । समीपे आनेगुड्डे इत्यत्र महागणपतिक्षेत्रमस्ति । एषः उद्भवमूर्तिः। गौतमऋषिः अत्र गङगाम् आनीय प्रतिष्ठापितवान्। ३ कि.मी दूरे श्रीवादिराजस्वामिनां जन्मस्थलं हूविनकेरे इति क्षेत्रमस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:उडुपीमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
जयनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम् । अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति । जयनगरविधानसभाक्षेत्रम् । कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १७३। जयनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सरस्वती-रहस्य उपनिषत्
सरस्वती-रहस्य उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जीवनी
अधस्तात् सूची प्रदत्तः।