cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
स्त्रीशिक्षणम्
भारते इदानींतन स्थितिः
तस्य वाक्यं अधुना सत्यमित्येव दृश्यते यतः स्वातन्त्रं प्राप्य षष्टिः वर्षाणि अतीतानि तथापि तेषामेव शिक्षणम् अनुसरन्तः स्मः । प्राचीनकालस्य शिक्षणेन निस्वार्थभावस्य जागरणं प्रत्येकं मनुष्ये भवति स्म इति ज्ञातवन्तः । स्वस्थसमाजस्य निर्माणं स्वस्थशिक्षणेनैव साध्यम् । देशस्य बहूनां समस्यानां परिहारः केवलं उत्तमशिक्षणया एव शक्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शिक्षणम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
निबन्धेऽस्मिन् এই নিবন্ধে बाङ्गला भाषया प्रकाशितानां विविधवार्तापत्रिकाणां संक्षिप्ततथ्यादि सङ्कलितम् अस्ति । अस्याम् आवल्यां सर्वोपरि अस्ति १८१८ तमे वर्षे प्रकाशिता पत्रिका दिग्दर्शन् इति ।
दिग्दर्शन् (१८१८)
दिग्दर्शन् इति प्रथमा बाङ्गला पत्रिका आसीत् । श्रीरामपुर् मिशन् इत्यनया संस्थया श्रीरामपुरतः १८१८ तमे वर्षे एप्रिल् मासे इयं पत्रिका प्रप्रथमवारं प्रकाशिता । दिग्दर्शन्-प्रत्रिकायाः प्रथमः सम्पादकः आसीत् जान् क्लार्क् मार्शमैन् । चतुर्पृष्ठात्मिका इयं पत्रिका भाषाद्वये(बाङ्गला, तथा आङ्ग्लभाषा च) प्रकाश्यते स्म । अस्यां पत्रिकायां बाङ्गला तथा आङ्ग्लभाषया अनुदितं रूपं युगपत् एव् प्रकाश्यते स्म । श्रीरामपुरस्य लेखकाः निजस्वीं भाषारीति निर्मातुं समर्थाः आसन् । एषा मासिकी पत्रिका आसीत् । अत्र विद्यमानाः विषयाः भवन्ति स्म इतिहास-भूगोल-विज्ञानसम्बद्धाः ।
चन्दनम्
श्रीखण्डः इत्यपि नाम्ना ख्यातः अयं वृक्षः अप्रतिम स्वसुगन्धार्थं वर्णार्थं च प्रसिद्धः । Sandal wood इति आङ्गलभाषया अस्य ख्यातिः । अस्मिन् विभिन्नसुगन्धानां वर्णानां च जातयः सन्ति । भारतदेशस्य मलयपर्वतश्रेणिषु चन्दनवनराजी यथेष्ठं आसीदिति इतिहासपुराणेषु वर्णितम् । अयं श्रीगन्धवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन विशिष्टः वृक्षः । अयं सर्वेषु प्रदेशेषु न वर्धते । भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य दक्षिणभागेषु तथा च केरलराज्ये च अधिकतया वर्धते श्रीगन्धवृक्षः । अयं न महान् वृक्षः । सामान्यम् औन्नत्यं भवति अस्य । अस्य वृक्षस्य काष्ठम् औषधत्वेन उपयुज्यते । फेनकानां सुगन्धद्रव्याणां च निर्माणे अपि अयं वृक्षः उपयुज्यते । अनेन एव निर्मितं “मैसूरु स्याण्डल्” नामकं फेनकं सुगन्धद्रव्यादिकं च विश्वे एव प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य काष्ठम् अन्येन द्रव्येण सह उद्घर्ष्य तथा च कषायं निर्माय औषधं सज्जीकर्तुं शक्यते । संस्कृते अस्य श्रीगन्धस्य “चन्दनम्” इति अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मिन् “साण्टिलाल्” नामकः तैलांशः भवति । तस्मात् एव कारणात् अस्य वृक्षस्य विशिष्टः कश्चन गन्धः भवति । अयं श्रीगन्धः देवमूर्तिनां निर्माणे, देवपूजायाः वस्तूनां, पीठानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
समाचार् दर्पण्
समाचार् दर्पण् एका साप्ताहिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । अस्याः प्रथम प्रकाशनं क्रैस्तवीय १८१८ तमवर्षस्य मै मासस्य २३ तमे दिनाङ्के  (बङ्गाब्दः- १२२५, १० जैष्ठ्यः)। समाचार् दर्पणस्य सम्पादकः आसीत् जान् क्लार्क् मार्शमैन्।
चन्दनम्
इतरभाषासु अस्य श्रीगन्धस्य नामानि
अयं श्रीगन्धवृक्षः आङ्ग्लभाषयाWhite Sandal wood इति उच्यते । अस्य श्रीगन्धवृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Santalum Album इति । हिन्दीभाषया“सफेद् साण्डल्” इति, तेलुगुभाषया“गन्धवु चक्क” इति, तमिळभाषया“चन्दन कट्टै” इति, मलयाळभाषया“चन्देन मरम्” इति, मराठीभाषया“सफेद् चन्दन्” इति, कन्नडभाषया“चन्दन मर” अथवा “गन्धद मर” इति च उच्यते ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
बाङ्गाल् गेजेट्
बाङ्गला गेजेट् एका साप्ताहिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । प्रथमप्रकाशनं १२२५ बङ्गाब्दे (१८१८ क्रैस्ताब्दे) अभवत् । बहुजनैः मन्वन्ते यत् एषा एव प्रथमा बाङ्गलाभाषया प्रकाशिता पत्रिका । अस्या सम्पादकः आसीत् गङ्गाकिशोर भट्टाचार्यः।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
अस्य श्रीगन्धस्य रसः तिक्तः । अयं शीतवीर्यः अपि । अस्य मूलं लघु, रूक्षं चापि । १.	अस्य श्रीगन्धस्य मूलं पित्तशामकम् ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
तत्त्वबोधिनी पत्रिका
तत्त्वबोधिनी पत्रिकायाः प्रकाशनं १८४३ तमे वर्षे अभवत् । तत्त्वबोधिन्याः सम्पादकः आसीत् अक्षयकुमार दत्त ।
सुलभ समाचार्
इयम् एका साप्ताहिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । अस्याः शुभारम्भः १८७० तमे क्रैस्तवीये वर्षे(१२७७) अभवत् ।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
३.	पित्तविकारान्, पित्तजन्यं ज्वरं चापि निवारयति श्रीगन्धस्य कषायम् ।
४.	चर्मरोगेषु अपि श्रीगन्धस्य उपयोगः हितकरः ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
ढाका प्रकाश्
ढाका इति नगरतः प्रकाशिता इयं पत्रिका साप्ताहिकी आसीत् । अस्याः प्रथमप्रकाशनम् आसीत् १८६१ तमवर्षस्य मार्च् मासस्य ७ दिनाङ्के । ढाकाप्रकाशस्य सम्पादकः आसीत् कृष्णचन्द्र मजुमदार । <!---== बङ्गदर्शन् == এটি একটি মাসিক পত্রিকা। ১২৭৯ বঙ্গাব্দের ১লা বৈশাখ (১৮৭২ খৃস্টাব্দ) তারিখে মাসিক বঙ্গদর্শন পত্রিকার প্রথম সংখ্যা প্রকাশিত হয়। সে সময় বাংলা দেশে কোন উন্নতমানের সাময়িক পত্র ছিল না। ১২৭৯ বঙ্গাব্দের বৈশাখ থেকে ১২৮২ বঙ্গাব্দের চৈত্র মাস অবধি এর সম্পাদক ছিলেন বঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়। ১২৮৩ বঙ্গাব্দে এর প্রকাশ স্থগিত থাকে। ১২৮৪ বঙ্গাব্দ থেকে পত্রিকাটি পুনঃপ্রকাশিত হয় সঞ্জীবচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়ের সম্পাদনায়। শ্রীশচন্দ্র মজুমদার ১২৯০ বঙ্গাব্দের কার্তিক থেকে মাঘ পর্যন্ত ৪টি সংখ্যার সম্পাদকের দায়িত্ব পালন করেন। ১৩০৮ বঙ্গাব্দ থেকে ১৩১২ বঙ্গাব্দ পর্যন্ত বিশ্বকবি রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের সম্পাদনায় বঙ্গদর্শন নবপর্যায়ে ৫ বৎসর প্রকাশিত হয়।
भ्रमर्
মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ ১২৮১ বঙ্গাব্দ (১৮৭৪ খৃস্টাব্দ)। প্রতিষ্ঠাতা সম্পাদক সঞ্জিবচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
६.	महती पिपासा बाधते चेत् नारिकेलजलेन सह अस्य चूर्णं सेवनीयम् ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
भारती
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ শ্রাবণ ১২৮৪ বঙ্গাব্দ (১৮৭৭ খৃস্টাব্দ)। প্রতিষ্ঠাতা সম্পাদক দ্বিজেন্দ্রনাথ ঠাকুর।
नवजीवन्
একটি মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ ১৮৮৫ খৃস্টাব্দ। পত্রিকাটির প্রতিষ্ঠাতা সম্পাদক অক্ষয়চন্দ্র সরকার।
वीणा
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। এর প্রথম প্রকাশ বৈশাখ ১২৮৫ (১৮৭৮ খ্রিস্টাব্দ)। পত্রিকাটির সম্পাদক ছিলেন রাজকৃষ্ণ রায়।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
८.	मूत्रस्य विसर्जनस्य अवसरे ज्वलनं जायते चेत् अस्य श्रीगन्धस्य कषायं पातव्यम् ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
तत्त्वकौमुदी
এটি ছিল একটি পাক্ষিক পত্রিকা। এর প্রথম প্রকাশ বৈশাখ ১২৮৫ (১৮৭৮ খ্রিস্টাব্দ)। সম্পাদক ছিলেন শিবনাথ শাস্ত্রী।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
९.	अतीव स्वेदः जायते चेत्, स्वेदः दुर्गन्धयुक्तः चेत् च अस्य चूर्णं शरीरे लेपनीयम् ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
बङ्गवासी
একটি সাপ্তাহিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ ২৬ অগ্রাহায়ণ, ১২৮৮ (১৮৮১ খ্রিস্টাব্দ)। পত্রিকাটির সম্পাদক ছিলেন জ্ঞানেন্দ্রলাল মিত্র।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
१०.	अतिसारेण पीडिताः अस्य श्रीगन्धस्य उपयोगेन शमनं प्राप्नुवन्ति ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
बौद्धबन्ध
একটি মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ ১৮৮৫ খ্রিস্টাব্দে। বৌদ্ধ ধর্মালম্বীদের মুখপত্র হিসাবে বাংলা ভাষায় প্রকাশিত প্রথম পত্রিকা। চট্টগ্রাম থেকে প্রকাশিত এ পত্রিকার সম্পাদক ছিলেন
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
११.	शरीरे यत्र कुत्रापि शोथः जातः अस्य श्रीगन्धस्य लेपः करणीयः ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
हितवादी
একটি সাপ্তাহিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ ১৭ জৈষ্ঠ্য, ১২৯৮ (১৮৯১)। পত্রিকাটির সম্পাদক ছিলেন কৃষ্ণকমল ভট্টাচার্য।
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
१३.	अनेन श्रीगन्धेन निर्मितं चन्दनतैलं, चन्दनासवः च आपणेषु उपलभ्यते । तत्र चन्दनतैलं चर्मरोगान्, चर्मणः ज्वलनं च शमयति । चन्दनासवः पित्तं, औष्ण्यं चापि निवारयति ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
प्रवासी
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ বৈশাখ ১৩০৮ (১৯০১ খ্রিস্টাব্দ)। পত্রিকাটির সম্পাদক ছিলেন রামানন্দ চট্টোপাধ্যায়।
विकिरणीयप्रदूषणम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरमालिन्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चन्दनम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
संस्कृतादिषु अनेकभाषाकाव्येषु चन्दनवृक्षस्य प्रस्तावः दृश्यते । विशेषतः चन्दनवृक्षः सज्जनानां दृष्टान्तरूपेण प्रस्तूयते । यथा.. मूलं भुजङ्गैः शिखरं प्लवङ्गैः शाखा विहङ्गैः कुसुमं च भृङ्गैः श्रितं सदा चन्दनपादपस्य परोपकाराय सतां विभूतयः
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
सबुज् पत्र
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। এর প্রথম প্রকাশ বৈশাখ ১৩২১ (১৯১৪)। পত্রিকাটির সম্পাদক ছিলেন প্রমথ চৌধুরী।
चन्दनम्
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
स्याण्टलम् इति सस्यकुलान्तर्गतः अयं वृक्षः मध्यमप्रमाणेन प्ररोहति । स्याण्टलम् आस्बम् (Santalum Album) इति अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम ।  स्याण्टालम् एपिप्टिकम्    (Santalum ellipticum), स्याण्टालं फ्रेयसिनेटियनम्(S. freycinetianum),  स्याण्टालं  प्यानिक्युलेटम् (S. paniculatum) इति जातीयाः वृक्षाः अधिकमौल्ययुताः भवन्ति । भारते, आस्ट्रेलियायां इण्डोनेशियायां, प्रशान्तसागरद्विपे, च चन्दनस्य वृक्षाः अशिकाः भवन्ति । कर्णाटकस्य श्रीखण्डः अत्युत्तमः इति प्रसिद्धिः अस्ति ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
नारायण
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। এর প্রথম প্রকাশ বৈশাখ ১৩২১। পত্রিকাটির সম্পাদক ছিলেন চিত্তরঞ্জন দাস।
चन्दनम्
प्रयोजनानि
चन्दनतरोः काष्ठानि पुष्पाणि पत्राणि बीजानानि इत्यादीनि सर्वाङ्गानि बहूपयोगाय भवन्ति । चन्दनकाष्ठात् उत्पाद्यमानस्य तैलस्य बहुमौल्यम् अस्ति । सुगन्धवस्तूनां निर्माणार्थं शिल्पानां पुत्तलीनां च उत्कीर्णार्थं च चन्दनस्य दारूणि बहूपयुक्तानि भवन्ति । विश्वे सर्वत्र अत्युपयोगात् चन्दनस्य अभावनः सञ्जातः । अतः इदानी सर्वाकारीयप्रोत्साहनेन सर्वत्र अस्य कृषिकर्म दृश्यते ।
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
मौचाक्
১৯২০ সালে প্রথম প্রকাশিত হয় শিশু কিশোর দের জন্য এই পত্রিকা। সুধীর চন্দ্র সরকার ছিলেন প্রথম সম্পাদক। এই পত্রিকা টি এখনো প্রকাশিত হয়। ছোটদের জন্য কবিতা, ছড়া, গল্প ও ক্যুইজ এই পত্রিকার বিশেষ আকর্ষণ ছিল। সেকালের প্রথিতযশা সাহিত্যিক দের প্রথম রচনা প্রকাশিত হত এই বিখ্যাত পত্রিকাটিতে। ১৯৩০ সালে হেমেন্দ্রকুমার রায় তাঁর প্রথম রহস্য উপন্যাস টি লেখেন মৌচাক পত্রিকায়। এছাডাও শিবরাম চক্রবর্তী মৌচাকে নিয়মিত লিখতেন।বিখ্যাত ঔপন্যাসিক ভবানী ভট্টাচার্য মাত্র চোদ্দ বছর বয়সে মৌচাকে লিখেছিলেন তার প্রথম বাংলা প্রবন্ধ।
चन्दनम्
वीथिका
विविधजातीयाः चन्दनपादपाः
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
धूमकेतु
এটি ছিল একটি পাক্ষিক পত্রিকা। এর প্রথম প্রকাশ ২৬ শ্রাবণ ১৩২৯ (ইং-১৯২২)। কাজী নজরুল ইসলাম। রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর এই পত্রিকাটির জন্য অভিনন্দন বাণী লিখেছিলেন-" আয় রে চলে আয়, রে ধূমকেতু..."
कल्लोल्
কল্লোল ১৯২৩ থেকে ১৯৩৫ খ্রীস্টাব্দের ভেতরে সংগঠিত হওয়া একটি অত্যন্ত প্রভাবশালী সাময়িক পত্র। কল্লোল নব্য লেখক দের প্রধান মুখপাত্র ছিল যাঁদের অন্যতম ছিলেন প্রেমেন্দ্র মিত্র, কাজী নজরুল ইসলাম, বুদ্ধদেব বসু। অনান্য সাময়িক পত্রিকারা যারা কল্লোল পত্রিকা কে অনুসরণ করে – উত্তরা (১৯২৫), প্রগতি (১৯২৬), কালিকলম (১৯২৬) এবং পূর্বাশা (১৯৩২)।
चन्दनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली
शनिबारेर् चिठि
এই সাপ্তাহিক সাহিত্য পত্রটি ১৯৩০-৪০-এর দশকে কোলকাতাকেন্দ্রিক বাঙলা সাহিত্যের জগতে বিশেষ সাড়া জাগিয়েছিল। এর সঙ্গে কল্লোল গোষ্ঠীর দ্বন্দ ছিল আক্রমণাত্মক ; তবে তা সে সময়কার সাহিত্যপ্রেরণাকে বিশেষভাবে অনুপ্রাণিত করেছিল। এর প্রাণপুরুষ ছিলেন সজনীকান্ত দাস। পত্রিকাটি দু‌পর্যায়ে প্রকাশিত হয়েছিল। ১০ই শ্রাবণ ১৩৩১ (১৯২৪ খৃস্টাব্দ)। প্রতিষ্ঠাদা সম্পাদক যোগানন্দ দাস। ভাদ্র ১৩৩৪ এবং ফালগুন ১৩৩৪ শেকে সজনীকান্ত দাষ সম্পাদকের দায়িত্ব পালন করেছেন। এতে যারা লিখেছেন তাদের মধ্যে অন্যতম মোহিতলাল মজুমদার এবং নিরোদ সি চৌধুরী। এঁদের ভাষা ছিল ব্যঙ্গময়। সমালোচনার লক্ষ্য ছিল পিত্ত জ্বালিয়ে দেয়া।
विचित्रा
এটি একটি মাসিক পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ আষাঢ় ১৩৩৪ (১৯২৭ খ্রিস্টাব্দ)। সম্পাদক উপেন্দ্রনাথ গঙ্গোপাধ্যায়।
प्रगति
এটি একটি মাসিক সাহিত্য পত্রিকা। প্রথম প্রকাশ আষাঢ় ১৩৩৪ (১৯২৭ খ্রিস্টাব্দ)। সম্পাদক অজিতকুমার দত্ত এবং বুদ্ধদেব বসু।--->
देश
साप्ताहिकपत्रिका इयं साहित्यपत्रिकारूपेण प्रकाशिता आसीत् । अस्याः प्रथमप्रकाशो अभवत् ८ अग्रहायणः १३४० बङ्गाब्दे (१९३३ क्रैस्ताब्दः) । देशपत्रिकायाः प्रधानसम्पादकः आसीत् '''सत्येन्द्रनाथ मजुमदार ।
टिप्पणी
वर्गः:बाङ्गलासाहित्यम् वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कुटजाद्रिः
कुटजाद्रिपर्वतप्रदेशः श्रीमूकाम्बिकायाः मूलस्थानम् । एतत् शङ्कराचार्याणां तपोभूमिः । अत्र सर्वज्ञपीठम् अम्बावनं चित्रमूलसिंहासनं च सन्ति । ३२ हस्तैः युक्ता व्याघ्रमूर्तिः अत्र अस्ति । उन्नते पर्वते गणपतेः मन्दिरम् अस्ति । पादचारणाय अयं प्रदेशः अत्युत्तमः अस्ति ।
मार्गः
ततः दशकिलोमीटरपादचारणम् । लघुवाहनानि स्वकीयानि भवन्ति चेदुत्तमम्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
व्याकरणग्रन्थाः
व्याक्रियन्ते = व्युत्पाद्यन्ते, संस्क्रियन्ते, प्रतिपाद्यन्ते, निरुच्यन्ते वा शब्दाः, वर्णाः, अक्षराणि, अथ च शुद्धीक्रियन्ते वागिन्द्रियाणि चानेनेति व्याकरणम् । सर्वशास्त्राणां, सर्वविद्यानां, सर्वभाषाणां च मुखं व्याकरणं प्रोक्तम् । विशेषेण "आ"क्रियतेऽनेनेति व्याकरणम् । "आ" इत्युक्ते आस्योद्घाटनव्यापारविशेषः । आस्योद्घाटनेन भाषा प्रयुज्यते । अर्थात् स भाषाप्रयोगः विशेषेण समन्ताच्च समीक्रियतेऽनेनेति व्याकरणशब्दार्थः । विना व्याकरणं कापि भाषा न शस्यते यथा योषा पतिं विना । संस्कृतम् संस्कृता भाषा भवितुम् अस्य श्रेष्ठतमं व्याकरणमेव प्रमुखं कारणम् । भाषां भाषाः च शास्ति व्याकरण्म् । अत एव व्याकरणं शास्त्रम् इत्युच्यते । अस्मिन् शास्त्रे अनेके ग्रन्थाः विद्यन्ते, ये च वेदभाषां प्राकृतभाषां संस्कृतभाषां अनेकाः अर्वाचीनाः भारतीयभाषाः चैकस्मिन् भाषाकुटुम्बे सूत्रयन्ति । संस्कृतव्याकरणशास्त्रं प्राचीनतमम् ।
पुरातनाः व्याकरणग्रन्थाः
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गिलगित-बाल्टिस्थानम्
गिलगित-बाल्टिस्थानं, पूर्वं उत्तरक्षेत्राणि (Northern Areas) इति प्रसिद्धं, पाकिस्थानेन स्वायत्तप्रदेशत्वेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । बृहत्तरकाश्मीरक्षेत्रस्य उत्तरस्य भागः भवति, यत् १९४७ तमे वर्षात् भारत-पाकिस्थान-देशयोः मध्ये विवादस्य विषयः अभवत्, भारत-चीन-देशयोः मध्ये च किञ्चित् पश्चात् ।
हेलियोदर स्तम्भः
हेलियोदर स्तम्भः मध्यप्रदेशे विदिशानगरे स्थितः अश्मस्तम्भः अस्ति। एषः स्तम्भः। एषः स्तम्भः क्रि.पू ११३ तमे वर्षे हेलियोदरेण य्वनराजदूतेन प्रस्थापितम्। हेलियोदरः अन्तलिकितेन यवनराजेन शुङ्गराजस्य भागभद्रस्य सभाम् प्रेषितः। स्तम्भस्योपरि गरुडस्य मूर्तिः आसीत्। एषः स्तम्भः वासुदेवस्य मन्दिरस्य अग्रे स्थापितः।
अभिलेकनानि
अस्मिन् स्तम्भे ब्राह्मीलिप्याम् रचिते द्वे अभिलेकने स्तः। प्रथमम् अभिलेखनम् हेलियोदरस्य परिस्थितिः वर्णयति। अयम् देवदेवस्य वासुदेवस्य गरुडध्वजः यवनराजेन अन्तिलिकेन प्रेषितः तक्षशिलावासस्य दियस्य पुत्रेण हेलियोदरेण भागवतेन काशिपुत्रस्य भागभद्रस्य सकाशम् उपेत्य स्वविराज्यस्य चतुर्दशे वर्षे कृतः। द्वितीयम् अभिलेखनम् तस्य धर्मोपदेशानि वर्णयति।
सन्दर्भः
हेलियोदरः वैष्णवधर्मम् अनुसृत्य स्वभक्त्या अस्य स्तम्भस्य प्रस्थापनम् अकरोत्। अन्तलिकस्य नाणकेषु कमलाग्रदण्डधरः कृष्णः निवर्णितः। तस्य पृष्ठे तक्षशिलायाः मुद्रिका (घण्टा सहितः गजः) माल्यधरा निके अपि वर्णिताः। एषु नाणकेषु यवनलिप्याम् "BASILEOS NIKEPHOROU ANTIALKIDOU" इति अथवा खरोष्ठीलिप्याम् 'जयधरस(स्य) महाराजस(स्य) अन्तलिकस(स्य)' इति अभिलिखितम्
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यम् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि
History
On August 1, 1974 Nicobar district was separated from Andaman district. On August 18 2006, Andaman district was bifurcated into two districts: North and Middle Andaman district and South Andaman district.
External links
वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अङ्कः (रूपकम्)
दशरूपके अङ्कः अष्टमः प्रभेदः । रूपके अवान्तरभागस्यापि अङ्क इति नाम वर्तते । तेन संशयो भवतीति प्रायेण सवेर् एतं प्रभेदम् ’उत्सृष्टिकाङ्कः’ इति वदन्ति । उत्सृष्टिश्च विपरीता सृष्टिः । सात्र वर्तते इति नामास्य सार्थकम् । लोकविरुद्धस्य क्रमस्य इह दर्शनं भवतीति तात्पर्यम् । अभिनवगुप्तस्तु शोकं कुर्वत्यः स्त्रियः बह्व्यः अत्र सन्तीति उत्सृष्टिकाङ्क इति नाम सार्थकमिति वदति । स तावदेवं व्युत्पत्तिं प्रदर्शयति - उत्सृष्टिका उत्क्रमणीया सृष्टिः जीवितं यासां ता इति शोचन्त्यः स्त्रिय उत्सृष्य्यिकाः । तादृशीभिः अङ्कितो भवत्यङ्कः अत्रेति उत्सृष्टिकाङ्कः । अस्य लक्षणं तावदिदम् -
अत्र एक एवाङ्कः । नीचा जना अत्र नायकाः । अत्र करुणो रसः प्रधान इति स्त्रीणां रोदनमधिकं भवति । अत्र प्रसिद्धं कथावस्तु कविः स्वबुद्धिबलेन विस्तारयति, तदुक्तम् -
भाणे इवात्रापि मुखं प्रतिमुखं चेति सन्धिद्वयमात्रं भवति । प्रायेण भारती वृत्तिः दृश्यते । दशापि लास्याङ्गानि इह सम्भवन्ति । अत्र वाचा युद्धं भवति न त्वायुधेन । प्रायेण वैराग्यजनकानि वचनानि अधिकानि भवन्ति । अन्यत्सर्वं नाटकवत् बोध्यम् ।
अस्योदाहरणं शर्मिष्ठाययातिः ।
वर्गः:रूपकाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कास्सोवारिस्
अयं कास्सोवारिस् कश्चन पक्षी अस्ति । अयम् उड्डयने असमर्थः । अयं पक्षी ईस्ट्-इण्डीस्-प्रदेशे भवति । १५१७ तमे वर्षे विश्वे एव प्रथमवारम् अस्य कास्सोवारिस्-पक्षिणः शवे (मृतशरीरम्) अन्यानि वस्तूनि प्रपूर्य तस्य आकारस्य रक्षणकार्यं प्राचलत् । तत् कार्यं हालेण्ड्-देशस्य आंस्टर्ड्याम् इत्यत्र प्राचलत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पक्षिणः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पक्षिणः
पक्षः अस्य अस्ति इति पक्षी। साधारणतया खगार्थे रूढः अयम् शब्द:अस्थिमत्सु पक्षिणां काचित् श्रेणि: वर्तते। ते उष्णरक्तजीविन: सन्ति। ते अण्डजाः। तेषां शरीरं पक्षैः संवृद्धं भवति। तेषाम् अस्थीनि जर्जराणि सन्ति। ते द्विपदाः सन्ति। अद्य नवसहस्रपक्षिजातयः पृथिव्यां जीवन्ति। केचन पक्षिणः मांसं खादन्ति अन्ये फलानि शलाटून् झषान् वा भक्षयन्ति। विश्वेSस्मिन् डिण्डिमपक्षी लघुतमः अस्ति। तेषां रूक्षः चञ्चुः अस्ति। ते विभिन्नवर्णीया: भवन्ति। कोकिलादयः पक्षिणः मधुरम् गायन्ति । ते नीडेषु वसन्ति।
वर्गः:पक्षिणः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रहसनम् (रूपकम्)
दशरूपके प्रहसनम् इत्येषः दशमः अन्तिमश्च प्रभेदः । प्रहसन्ति सहृदया अनेनेति प्र इत्युपसर्गविशिष्टात् हसे हसने इति धातोः करणार्थे ’करणाधिकरणयोश्च’ इत्यनेन ल्युट्प्रत्यये शब्दोऽयं निष्पद्यते । अस्य लक्षणं तावत् इदम् -
अत्र भाणे इव सन्धयः तदङ्गानि लास्याङ्गानि अङ्काा भवन्ति । तताात्र मुखं निर्वहणं चेति सन्धिद्वयम्, अङ्का एको भवतीति ज्ञायते । कुत्सितानां जनानां सम्बन्धि कल्पितमितिवृत्तं भवति । अत्र आरभटी वृत्तिः न भवति । विष्कम्भकः प्रवेशका न भवति । हास्यरसाात्र प्रधानः । अत्र यानि वीथ्यङ्गानि प्रागुक्तानि तानि न भवन्ति ।
इदं च प्रहसनं शुद्धं सङ्कीर्णं चेति द्विविधम् । तत्र शुद्धे तपस्वी, संन्यासी, विप्र इत्यादिषु अन्यतमो नायको भवति । स च भवति धृष्ठः, तदुक्तम् -
वर्गः:रूपकाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काकः
एषः विश्वे प्रायः सर्वत्र दृश्यते । दक्षिणामेरिकाखण्डं विहाय अन्यखण्डेषु वसति । प्रायः सामान्यतया यत् वयं पश्यामः सः गृहकाकः (Corvus resplendence) सम्पूर्णकृष्णवर्णं काकं वनकाकः इति वदन्ति ।एतस्य नामान्तरं वायसः इति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पक्षिणः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ओष्ठः
अयम् ओष्ठः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । सर्वस्य अपि प्राणिनः ओष्ठद्वयम् भवति । अयम् ओष्ठः अपि कतिपय (उ | ऊ! | प् | फ् | ब् | भ् | म् | व् ) अक्षराणाम् उद्भवस्थानम् । अयम् ओष्ठः आङ्ग्लभाषायां Lip इति उच्यते ।
ललाटम्
thumb|right|200px|मनुष्यस्य ललाटम्
इदं ललाटम् अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । ललाटम् एतत् आङ्ग्लभासषायां Forehead इति उच्यते । एतत् ललाटम् अपि वदने अन्तर्भवति ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलम्
भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः । अत्रत्येषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मायाबुन्दर् नगरम् । एतस्य मण्डलस्य निर्माणं
इतिहासः
एतस्य मण्डलस्य निर्माणं २००६ तमवर्षस्य आगष्टमासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् ।
विभागाः
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
भौगोलिकता
अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३,२२७ चतुरस्रकिलोमीटर् मितम् (१,२४६ चतुरस्रमैलमितम्)
इतरविवरणानि
२०११ तमे वर्षे कृतायाः जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलस्य जनसङ्ख्या १०५,५३९ । अतः जनसङ्ख्या विषये भारते ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य ६१४तमं स्थानं विद्यते । जनसान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२ अस्ति । गतदशकतः जनसङ्ख्यायाः वर्धनगतिः ०.०७%। अस्मिन् मण्डले लिङ्गानुपातः सहस्रपुरुषाणां ९२५ महिलाः। साक्षरता ८४.२५% |
जनसङ्ख्यायां बेङ्गालीजनानाम् एव आधिक्यम् ।
आर्थिकमूलम्
२०१० तमवर्षस्य गणनानुसारं व्रीहिः, नारिकीलानि, रबिधान्यं, पूगः, कदलीफलानि  च प्रधानानि कृष्युत्पन्नानि ।
वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्कन्दगिरिः
स्कन्दगिरिः (Skandhagiri) कर्णाटकस्य चिक्कबळ्ळापुरमण्डले विद्यमानः कश्चन गिरिः । स्कन्दगिरिं कळवारहळ्ळिबेट्ट इति तद्ग्रामीणाः कथयन्ति । अस्य पर्वतस्य मूले पापाघ्निमठः अस्ति । तावत् यानेन गन्तुं शक्यते ततः परं केवलं पादचारी मार्गः अस्ति ।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
समुद्रीय-प्रदूषणम्
प्रदूषणमिदं सामान्यजनैः सह सद्यः सम्बन्धितं नास्ति, अतः जनानामवधानम् अस्योपरि न भवति । भारतस्य तिसृषु दिक्षु समुद्रः अस्ति । फलतः समुद्रे जातानां प्रदूषणानां प्रभावः देशेऽस्मिन् भवति एव । औद्योगीकरणेनापि समुद्रः प्रदूषितः भवति । विशेषतः औद्योगिक-प्रतिष्ठानस्य स्थापना सागरतटे नदी तटे वा भवति । सागरतटे स्थितस्य औद्योगिकप्रतिष्ठानस्य कृते याता –यात –सुविधा भवति । एभिः प्रतिष्ठानैः निस्सृताः प्रदूषकाः नूनं सागरं प्रदूषयति । जलमार्गेण एव तैलानामायातः क्रियते । कदाचित् तैलवाहकसमुद्रीययानस्य दुर्घटनाऽपि भवति । येन जले तैलस्य मिश्रणं भवति । फलतः सागरीयजलं प्रदूषितं भवति । तैले कदाचित् अग्निः अपि प्रज्वलिता भवति येन समुद्रीयाः जीवाः मृयन्ते । फलतः प्रदूषणं भवति । भारते वहूनां नगराणां स्थितिः सागरतटे अस्ति । तेषां स्थितिरेव प्रदूषणस्य कारणं भवति । नगरीय –सर्वेषां प्रदूषकाणां निस्तारणं सागरे एव भवति । विविधानां विद्युतसंयन्त्राणां स्थापना अपि समुद्रतटे क्रियते । एतदपि सागरईयप्रदूषणस्य कारणं भवति । प्राकृतिकरिपेणापि कदाचित् सागरीयप्रदूषणं भवति । यथा- कदाचित् चक्रवातः आगच्छति । चक्रवाते वहूनां पशूनां जीवानां च मृत्युः भवति । ते मृतजीवाः जले प्रवहन्तः सागरे एवागच्छन्ति । अन्येऽपि प्रदूषकाः जले प्रवहन्तः सागरं प्रति गच्छन्ति । अनेन सागरीय-जीवानां मृत्युः अपि भवति । एभिः कारणैः अपि सागरीय प्रदूषणं भवति । सागरीयप्रदूषणेन कदाचित् वायुप्रदूषणमपि भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरमालिन्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मानवशरीरस्य तन्त्रिकातन्त्रम्
परिधीयतंत्रिकातन्त्रं शरीरस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति । शरीरस्य सर्वेषु संस्थासु महत्त्वपूर्णा केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रम् अस्ति । अस्य अन्तर्गतं मस्तिष्कस्य मेरुदण्डस्य च संरचना कार्याणि च समाविष्टानि सन्ति । तदनन्तरं परिधीयतंत्रिकातन्त्रस्य विषये ज्ञातुं आवश्यकं भवति (Peripheral Nervous System) । परिधीयतंत्रिकातन्त्रे मस्तिष्कात् उत्पद्यमानानां कपाल-तंत्रिकाणां १२ युग्मानां, मेरुदण्डात् उत्पद्यमानानां मेरुदण्ड-तंत्रिकाणां ३१ युग्मानां च भवति एतेभ्यः तंत्रिकाभ्यः निर्गच्छन्तः शाखाः शरीरस्य विभिन्नान् भागान् प्राप्नुवन्ति ।
= परिधीय-तंत्रिका-तंत्रम् (परिधीय तंत्रिका तंत्र) = तंत्रिकातन्त्रस्य अस्मिन् भागे मस्तिष्कात् बहिः आगच्छन्तः १२ कपाल-तंत्रिकाः (Cranial nerves) तथा मेरुदण्डात् (Spinal nerves) तः बहिः आगच्छन्तः ३१ युग्माः मेरुदण्डस्य तंत्रिकाः सन्ति, यस्मात् शाखाः बहिः आगच्छन्ति शरीरस्य विभिन्नभागेभ्यः।अङ्गं ऊतकं च प्राप्नोति। Nerve (Nerve) - तंत्रिका, तंत्रिकातन्तुनां गुच्छः (Nerve fibers ) मस्तिष्कं मेरुदण्डं च केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रात् बहिः शरीरस्य विभिन्नभागैः सह संयोजयति (bundle) अथवा पुटस्य तत्र इति समूहः-
1. संवेदी अथवा आकर्षक तंत्रिका - एताः प्रकाराः तंत्रिकाः शरीरस्य परिसरात् ( परिधि ) आवेगान् मेरुदण्डं प्रति ततः मस्तिष्कं प्रति वहन्ति। त्वक्यां ते मायलिनरहिताः (Non- myelinated) अत्यन्तं सूक्ष्मसूत्रेषु (Filaments) इति विभक्ताः भवन्ति । एते सूत्राः अपि अनेकशाखासु विभक्ताः भवन्ति, ये इन्द्रियतंत्रिकान्ताः सन्ति। आवेगः (Impulse) उत्तेजकं प्राप्तुं उत्पद्यते, यत् मस्तिष्कं प्रति प्रसारितं भवति यत्र संज्ञानस्य ज्ञानं भवति ।
(i) दैहिकतंत्रिका
(ii) स्वायत्ततंत्रिका
दैहिक तंत्रिकाः स्वैच्छिकं तथा प्रतिबिम्बकं कंकालमांसपेशी (Relfex skeletal muscle ) संकुचनं कर्तुं भूमिकां निर्वहन्ति। हृदयस्य चिकनी मांसपेशीनां संकोचनं ग्रन्थिस्रावं च उत्पादयितुं स्वायत्ततंत्रिकाः भूमिकां निर्वहन्ति ।
3. मिश्रित तंत्रिका (मिश्रिततंत्रिका) - मेरुदण्डे संवेदी तथा मोटर तंत्रिका अलग-अलग खण्डेषु (समूह) अथवा मार्गेषु (Tracts) व्यवस्थिताः भवन्ति यदा मेरुदण्डस्य बहिः इन्द्रिय-चालक-तंत्रिकाः संयोजक-उपस्थस्य एकस्मिन् एव आवरणे (संयोजक-उपस्थस्य समान-वाष्पः) निमीलिताः तिष्ठन्ति तदा ताः मिश्रित-तंत्रिकाः इति उच्यन्ते
= कपालतंत्रिका (कपाल तंत्रिका) = मस्तिष्कस्य अधमपृष्ठे स्थितेभ्यः नाभिकेभ्यः १२ कपाल-तंत्रिका-युग्मानि उत्पद्यन्ते । येषु केचन इन्द्रियाः (Sensory), केचन मोटर (Motor) तथा केचन मिश्रिताः (Mixed) तंत्रिकाः सन्ति।
तेषां नाम संख्या च क्रमेण-
घ्राण (घ्राण)।
ऑप्टिक (ऑप्टिक)।
नेत्रगति (नेत्रगति)
Trochlear (Trochlear) इति ।
त्रिज्या (त्रिज)।
अपहृत (अपहरण)।
मुख (मुख)।
वेस्टिबुलकोक्लीयर (वेस्टिबुलकोक्लीयर या श्रवण)
ग्लोसोफैरिन्जियल (Glossopharyngeal)
सहायक (सहायक)
हाइपोग्लोसल (Hypoglossal)।
एतेषु १, २, ८ च तंत्रिकाः इन्द्रियाः सन्ति, ये केवलं इन्द्रिय-आवेगं (Sensory impulses) मस्तिष्कं प्रति प्रसारयन्ति । ३, ४, ६, ११, १२ क्रमाङ्काः तंत्रिकाः केवलं मोटर आवेगं (Motor impulses) मस्तिष्कं प्रति प्रसारयन्ति । ५, ७, ९, १० च तंत्रिकासु मोटर-इन्द्रिय-तन्तुद्वयं भवति । एताः मिश्राः तंत्रिकाः इति तात्पर्यम् ।
1 घ्राण-तंत्रिका (Olfactory nerve) - एषा तंत्रिका नासिकाद्वारा मस्तिष्कस्य घ्राणकेन्द्रं प्रति घ्राण-इन्द्रियं प्रसारयति, यस्मात् कारणात् वयं सुगन्धस्य अथवा दुर्गन्धस्य ज्ञानं प्राप्नुमः । अस्याः तंत्रिकायाः ​​कोशिका: नासिकागुहाया: उपरिभागस्य श्लेष्मझिल्लीयां (Olfactory mucosa) स्थिताः भवन्ति। यस्मात् उत्पन्नाः तंत्रिकातन्तुः एथमोइड-अस्थिस्य छिद्रित-प्लेट् (Cribriform plate) मार्गेण घ्राण-बल्बं (घ्राण-बल्ब) यावत् प्राप्नुवन्ति । घ्राणबल्बस्य तंत्रिकातन्तुनां गुच्छाः घ्राणमार्गं (घ्राणमार्ग) निर्मान्ति, यत् पश्चात् गत्वा मस्तिष्कस्य प्रत्येकस्मिन् गोलार्धे मस्तिष्कप्रकोष्ठस्य कालपल्लवे स्थितं घ्राणप्रदेशं प्राप्नोति, यत्र गन्धस्य आवेगाः सन्ति विश्लेषितम् ।
2 ऑप्टिक नर्व (Optic nerve) - ऑप्टिक अथवा vision nerve इति प्रकाशसंवेदकस्य द्वौ तंत्रिकाः यस्य माध्यमेन प्रकाशस्य संवेदना प्रसारिता भवति । दृष्टतन्तुनां उत्पत्तिः नेत्रयोः रेटिनायां भवति । सर्वे तन्तुः मकुला लुरियातः नासिकाच्छिद्रं (Converge) प्रति अभिसृत्य परस्परं संयोजयित्वा दृक्तंत्रिकां निर्मान्ति । रेटिनायां स्थिताः दण्डाः शङ्कुः च प्राथमिकसंवेदी न्यूरॉन्साः सन्ति, ये प्रकाशसंवेदनस्य उत्तरदायी भवन्ति ।
एते प्रकाश-आवेगं रेटिना-स्थले अन्यस्मिन् न्यूरॉन्-इत्यत्र प्रसारयन्ति, यत् आवेगं तृतीय-न्यूरोन्-इत्यत्र प्रसारयति, यस्य तन्तुभिः दृष्टि-तंत्रिका निर्मीयते । एते द्वौ तंत्रिकाः कक्षीयगुहाभ्यां (Orbital cavities) उभयतः निर्गत्य प्रकाशीयचियास्मा (Optic chiasma) इत्यत्र किञ्चित् दूरं मिलित्वा, ततः प्रकाशमार्गरूपेण (Optic tracts) रूपेण पृथक् भवन्ति, ये परितः... मध्यमस्तिष्कं पार्श्वजननशरीरं प्रति गच्छन्ति (Lateral geniculate body) ।
उत्तेजयति मांसपेशिकाश्च संकुचन्ति, यस्य परिणामेण नेत्रगोलकं नेत्रगुहायां गन्तुं आरभते। इदं मध्यस्थं, अवरं, श्रेष्ठं च गुदास्नायुषु, अवरतिर्यक् तथा लिवेटर पल्पेब्रे मांसपेशीषु, नेत्रेषु परासहानुभूति तन्तुषु तंत्रिका आपूर्तिं प्रयच्छति। परितारिका, सिलिअरी मांसपेशी च आपूर्तिं करोति ।
4 Trochlear nerve (Trochlear nerve) - अस्याः तंत्रिकायाः ​​तन्तुः नेत्रगोलकस्य श्रेष्ठस्य तिर्यक् मांसपेशीयाः तंत्रिकां आपूर्तिं कुर्वन्ति ।
5 त्रिजन्य तंत्रिका (Trigeminal nerve) - एषा तंत्रिका कपाल-तंत्रिकासु बृहत्तमा तंत्रिका अस्ति, अस्मिन् इन्द्रिय-चल-तंत्रिका-तन्तुद्वयं भवति अर्थात् मिश्रित-तंत्रिका अस्ति
मक्षिकातंत्रिका (Maxillary nerve) नासिकागुहा (Nasal cavity), मुखस्य नेत्रस्य च मध्ये भागं (मुखस्य) त्वचा च उपरितनदन्तानाम् इन्द्रियतन्तुनां आपूर्तिं करोति । Mandibular nerve (Mandibular nerve) निम्नजङ्घायाः, मुखस्य तलस्य (Floor of mouth), जिह्वाया: अग्रभागस्य २/३ भागस्य, निम्नदन्तस्य च संवेदीतन्तुं आपूर्तिं करोति । त्रिजन्तु तंत्रिका (Motor root) इत्यस्य मोटरमूलं स्वतन्त्रतया कपालगुहातः निर्गत्य कण्ठविभागं सम्मिलितं कृत्वा निम्नलिखित अष्टस्नायुषु आपूर्तिं करोति-
चबनस्य ४ मांसपेशी (Mylohyoid), तथा द्विजठरस्य पूर्ववर्ती उदर (द्विजठरस्य पूर्ववर्ती उदर) ।
6 Abducent nerve (Abducent nerve ) - एषा मोटर तंत्रिका अस्ति या नेत्रगोलकस्य पार्श्वगुदास्नायुः आपूर्तिं करोति ।
7 मुखस्य तंत्रिका (Facial nerve ) - इयं संवेदी तथा चालकतन्तुनां मिश्रिता तंत्रिका अस्ति।मस्तिष्कस्य काण्डात् बहिः आगत्य अष्टमस्य तंत्रिकायाः ​​सह आन्तरिककर्णनहरद्वारा गच्छति (Internal auditory neatus), ततः मुखस्य नहरं गत्वा कपालं प्रविशति K इत्यस्य समाप्तिः स्टाइलोमास्टोइड् छिद्रे (stylomastoid) इत्यत्र भवति, यत्र स्टाइलोहायोइड् मांसपेशी, द्विजठरस्य पृष्ठोदरः, कर्णस्य परितः उपरितनस्नायुः च कृते शाखाः मुक्ताः भवन्ति । ततः इदं पारोटिड् ग्रन्थिद्वारा गच्छन्तीनां अन्तशाखानां रूपेण विभज्यते, ये मुखस्य भावस्य मांसपेशिनां आपूर्तिं कुर्वन्ति । अस्य Chorda Tympani ( Chorda tympani) जिह्वाया: अग्रिमस्य 2/3 भागस्य भागः मस्तिष्कं प्रति रससंवेदनां प्रसारयति।
८ वेस्टिबुलकोक्लीयर अथवा श्रवण तंत्रिका (वेस्टिबुलोकोक्लीयर अथवा श्रवण तंत्रिका)- इयं संवेदी तंत्रिका अस्ति, या आन्तरिककर्णस्य आपूर्तिं करोति । अस्य तंत्रिकाकोशिकाः स्थानद्वये स्थिताः सन्ति । कर्णिकाभागस्य कोशिका: कोक्लीया: सर्पिलनालिकायां स्थिता: भवन्ति। कोर्ति (कोर्टि) कोक्लीया स्थिता ध्वनिसम्बद्ध आवेग मस्तिष्क को प्रसारित करता है। वेस्टिबुलर भागस्य तंत्रिकाकोशिका वेस्टिबुलर नाडीग्रन्थे स्थिताः भवन्ति, ये शरीरस्य संतुलनं निर्वाहयन् अन्तःकर्णात् मस्तिष्कं प्रति आवेगं प्रसारयन्ति ।
9 Glossopharyngeal nerve (Glossopharyngeal nerve) - इयं संवेदी-मोटर-तन्तुनां मिश्रित-तंत्रिका अस्ति । जिह्वां ग्रसनीं च (Pharynx) आपूर्तिं करोति । इन्द्रियतन्तुः जिह्वाया: पश्च तृतीयभागात्, टॉन्सिलतः, ग्रसनीतः रससंवेदनं प्राप्य मस्तिष्कं प्रति प्रसारयन्ति। मोटरतन्तुः ग्रसनी (Stylopharyngeus muscle ) इत्यस्य मांसपेशीं तथा च पैरोटिड् ग्रंथीनां स्रावकोशिकानां उत्तेजनं कुर्वन्ति। 10 Vagus nerve (Vagus nerve) - अन्येभ्यः कपाल-तंत्रिकाभ्यः सर्वाधिकं प्रसारितानां संवेदी-मोटर-तन्तुनां मिश्रित-तंत्रिका अस्ति ।
अस्य संवेदी तन्तुः फुफ्फुसः, हृदयः तथा बृहत् नाडीः (प्रमुख नाडीः), स्वरयंत्रः (Larynx), ग्रसनी (Pharynx), अन्ननलिका (Aesophagus), उदरः (Stomach) सन्ति । तथा मुखस्य पृष्ठभागे स्थिताः क्षुद्रान्त्राः, पित्ताशयः (पित्तमूत्राशयः), तथा च केचन रसगुल्यः (स्वादकलिकाः) आवेगान् प्राप्य मस्तिष्कं प्रति तथा च मोटरतन्तुभ्यः स्वरतन्त्रेभ्यः, ग्रसनीभ्यः च प्रसारयन्ति, अन्ननलिका, श्वासनली (Bronchi), पाचनरसं उत्पादयन्तः उदरं, क्षुद्रान्त्रं, हृदयस्य मांसपेशिनां, ग्रन्थिनां च आपूर्तिं करोति ।
11 सहायक तंत्रिका (Accessory nerve ) - एषा मस्तिष्ककाण्डात् मेरुदण्डस्य उपरिभागात् च उत्पद्यमाना मोटरतंत्रिका अस्ति । अस्य द्वौ भागौ स्तः। एकः भागः वैगस-तंत्रिकाभिः सह ग्रसनी-स्वरयंत्रयोः गच्छति अपरः भागः प्रथमशाखारूपेण ट्रेपेजियम-स्टेर्नोक्लेइडोमास्टोइड्-स्नायुषु आपूर्तिं करोति
12 Hypoglossal nerve (Hypoglossal nerve) - अस्याः तंत्रिकायाः ​​केवलं मोटरतन्तुः एव भवति, ये मज्जातस्य लम्बवत् उत्पद्यन्ते । इदं जिह्वाया: आन्तरिकबाह्य (Intrinsic & Ectrinsic) मांसपेशिनां तथा ह्योइड् अस्थिस्य परितः मांसपेशिनां आपूर्तिं करोति तथा च निगलने वक्तुं च सहायकं भवति।
= मेरुदण्डतंत्रिका (मेरुदण्ड तंत्रिका)- = मेरुदण्डस्य मेरुदण्डस्य ३१ युग्मानि मेरुदण्डस्य तंत्रिकाः भवन्ति, ये समीपस्थकशेरुकैः निर्मितस्य अन्तरकशेरुकच्छिद्रस्य (foramina) मार्गेण कशेरुकनहरात् निर्गच्छन्ति । तेषां नामकरणं वर्गीकरणं च येषु कशेरुकेषु तेषां सम्बन्धः भवति तदनुसारं क्रियते। एताः तंत्रिकाः यथा-
1. ८ युग्म गर्भाशय ग्रीवा (Cervical nerves) ।
3. ५ युग्मं काठिनं (Lumbar nerves) ।
4. ५ युग्मानि तक्षिकाः
5. १ युग्मं कोक्सीजियल तंत्रिका
प्रथमं गर्भाशयस्य तंत्रिकायुगलं पश्चकशेरुकस्य एटलसकशेरुकस्य च अधः शेषं च प्रत्येकस्य गर्भाशयस्य कशेरुकस्य अधः उत्पद्यते। प्रत्येकं वक्षस्थलस्य कशेरुकस्य आधारात् प्रत्येकं वक्षःस्थलस्य तंत्रिकायुगलं उत्पद्यते । काठः, स्थूलः, कोक्सीजियलः च तंत्रिकाः प्रथमकाष्ठकशेरुकस्य स्तरस्य मेरुदण्डस्य अन्ते समीपे उत्पद्यन्ते, उपअराक्नोइड्-अन्तरिक्षे कशेरुक-नहरस्य अन्तः अधः गच्छन्ति च। ) Cauda Equina (Cauda equine) एताः तंत्रिकाः गन्तव्यस्थानानुसारं कशेरुकनहरात् समुचिते काटि-कटि-कोष्ठ-स्तरेन निर्गच्छन्ति । मेरुदण्डस्य तंत्रिकाः मेरुदण्डस्य उभयतः उत्पद्यन्ते, अन्तरकशेरुकच्छिद्रेण (Foramina) मार्गेण निर्गच्छन्ति । प्रत्येकं तंत्रिका एकस्य मोटरस्य इन्द्रियतंत्रिकामूलस्य च संयोगेन (Nerve root) ( Union) इत्यस्य निर्माणं भवति, अतः सा मिश्रिता तंत्रिका अस्ति ।
तंत्रिकामूलम्
अग्रतंत्रिकामूले (Motor nerve fibers) ये ग्रे पदार्थस्य पूर्वस्तम्भे (Gray matter) मेरुदण्डे स्थिताः, वक्षःस्थल-काठप्रदेशेषु स्थिताः तंत्रिकाकोशिकानां अक्षतंतुः ( अक्षतंतुः), तथा सहानुभूति तंत्रिका तन्तुः (सहानुभूति तंत्रिका तन्तुः ) येषु ग्रे पदार्थस्य पार्श्वस्तम्भेषु स्थितानां कोशिकानां अक्षतंतुः भवति ।
एतेन स्नायुषु संकोचनं गतिश्च भवति । पश्च तंत्रिकामूले संवेदी तंत्रिका तन्तुः [(Sensory nerve fibres) भवति । उभयमूलात् उत्पन्नाः तंत्रिकाः कशेरुकनहरस्य अन्तः एकीभूय अन्तरकशेरुकछिद्रद्वारा निर्गच्छन्ति । निर्गमनानन्तरं प्रत्येकं मेरुदण्डस्य तंत्रिका पूर्वोत्तरशाखासु [(Anterior and posterior ramus) विभजति ।
1. गर्भाशय ग्रीवा (Cervical plexus )
2. ब्राकियल प्लेक्सस (Brachial plexus )
3. काठः जालम् (Lumbar plexus ) ।
5. कोक्सीजियल प्लेक्सस (Coccygeal plexus )।
गर्भाशय ग्रीवा (Cervical plexus ) - प्रथमचतुर्णां गर्भाशयस्य तंत्रिकानां अग्रशाखाभिः (Anterior rami) निर्मितं भवति तथा च ग्रीवाप्रदेशे स्तम्भरोगस्य अधः स्थितं भवति । आरोही (आरोही ) अवरोही (अवरोही ) च तंत्रिकाः अनेकशाखासु विभजन्ति। C2 इत्यस्य आरोही शाखा C1 इत्यस्य पूर्वशाखायाः (Anterior ramus ) इत्यनेन सह मिलित्वा पाशं निर्माति ।
तथा एव द्वितीयतृतीयपाशयोः निर्माणं C2, C3, C4 इत्येतयोः उपरि अधः च शाखाभ्यः भवति । C 4 इत्यस्य पूर्वशाखायाः अवरोही शाखा ब्रेकियल प्लेक्सस इत्यनेन सह सम्मिलितः भवति । (टिप्पणी - C1, C2, C3, C4 क्रमशः प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थः च गर्भाशयस्य मेरुदण्डस्य तंत्रिकाः सन्ति) । गर्भाशय ग्रीवातः खण्डात्मकशाखाः (खण्डशाखाः) गले (Deep levator scapula), इन्फ्राहायोइड् मांसपेशिनां, वक्षस्य डायफ्रामस्य च गर्भाशयप्रदेशस्य तथा च वक्षःस्थलस्य उपरितनस्य त्वचायाः, ansa cervicalis इत्यस्य च त्वचां आपूर्तिं कुर्वन्ति (Ansa cervicalis) तंत्रिका sternohyoid, sternothyroid, thyrohyoid मांसपेशियों की आपूर्ति करता है।
फ्रेनिक तंत्रिकाः (Frenic nerves) गर्भाशय ग्रीवाप्रदेशात् अवतरन्ति तथा वक्षगुहा (Thoracic cavity) यावत् प्राप्य डायफ्रामस्य आपूर्तिं कुर्वन्ति, एतेषां अतिरिक्तं ४ चर्म तंत्रिकाः न्यूनपश्चकपिटल (Lesser occipital), greater auricular (Greater auricular), transverse cervical (Transverse cervical) तथा supraclavicular (Supraclavicular ) तंत्रिकाः अपि उत्पद्यन्ते, ये क्रमशः शिरः पृष्ठतः पार्श्वभागस्य त्वचां, अधोभागं, तंत्रिकां कुर्वन्ति कर्णः कण्ठस्य पुरतः त्वक् च पुरतः त्वक् वक्षःस्थलस्य ऊर्ध्वभागं स्कन्धस्य च त्वक् [(स्कन्ध) च आपूर्तिं करोति।
Brachial plexus (Brachial plexus ) - brachial plexus एकं जटिलं तंत्रिका जालम् अस्ति (net), यस्य अनेकाः घटकाः (Component) संरचनाः यथा - root (Roots), humerus (ट्रंक्स्), विभागः ( विभागः ), रज्जु ( रज्जुः), शाखाः (शाखाः) च समाविष्टाः सन्ति ।
इदं (अग्रे रामि) इत्यस्य अधः चतुर्णां गर्भाशयस्य तंत्रिकानां पूर्वशाखाभिः प्रथमवक्षस्थलस्य च विशालभागेन निर्मितं भवति तथा च कण्ठस्य स्कन्धस्य च पृष्ठतः स्थितं भवति तथा च उपकला नाडी (Subclavian vessels) The गुल्फः (Axilla) इत्यत्र स्थितः अस्ति ।
ब्रेकियलप्लेक्ससस्य (Roots) तंत्रिकानां मूलं कशेरुकस्तम्भे कण्ठस्य अधोभागे स्थितं भवति, पूर्वमध्यमस्केलेनस्नायुयोः (Scalene muscle ) त्रयाणां कूपयोः (कन्दः) ते क्रमशः उर्ध्वं (उपरि), मध्य (मध्य ) अधो (अधः) च उच्यन्ते ।
ऊर्ध्वह्युमरसः पञ्चमषष्ठी गर्भाशयः ( Cs&C6 ), मध्यह्युमरसः सप्तमी गर्भाशयः (C2) तथा अर्धह्युमरसः अष्टमी गर्भाशयः प्रथमेन च निर्मितः भवति वक्षस्य तंत्रिका (C8&T1 ) हंसलीद्वारा गच्छति।बगलाः (Axilla) इत्यत्र प्रविशन्ति, यत्र ते पूर्वपश्च विभागेषु (division ) इति विभजन्ति। ऊर्ध्व-मध्य-छिद्रयोः पूर्व-विभागाः पार्श्व-तारं (lateral cord), निम्न-छिद्रस्य पूर्व-विभागाः मध्य-रज्जुः (median cord) निर्मान्ति तथा च त्रयोऽपि छिद्रस्य पश्चविभागाः तारं (पश्च रज्जी) निर्मान्ति । ब्राकियलप्लेक्ससतः उत्पद्यमानाः तंत्रिकाः ऊर्ध्वबाहुस्य मांसपेशिनां, त्वचायाः च आपूर्तिं कुर्वन्ति । पृष्ठस्य वक्षःस्थलस्य च स्नायुषु अपि आपूर्तिं करोति ये स्कन्धमेखला चालयन्ति ।
अस्मात् निम्नलिखितपञ्च प्रमुखाः तंत्रिकाः उद्भवन्ति- परिधि तंत्रिका (Circumflex nerve) - अक्षीय (Axillary) तंत्रिका इत्यपि कथ्यते । ह्युमरस-अस्थिस्य गर्भाशय-कण्ठं परिवेष्ट्य अधः लघुशाखासु विभज्य तेषां उपरि डेल्टोइड्-स्नायु-स्कन्ध-सन्धि-त्वक् च आपूर्तिं करोति । Radial nerve (Radial nerve) - एषा ब्रेकियलप्लेक्ससस्य बृहत्तमा शाखा अस्ति, या ह्युमरस-अस्थिस्य पृष्ठभागात् अधः अग्रभुजस्य बाह्यभागपर्यन्तं विस्तृता भवति । बाहुस्य अग्रभुजस्य च विस्तारकस्नायुः, बाहुस्य, अग्रभुजस्य, हस्तस्य च पृष्ठीयपृष्ठस्य त्वचां च आपूर्तिं करोति । मध्य तंत्रिका (मध्यम तंत्रिका) - बाहुस्य मध्यरेखायाः माध्यमेन ब्रेकियल धमनी (Brachial artery) इत्यनेन सह अधः गच्छति ।
Musculocutaneous nerve (Musculocutaneous nerve ) - अग्रभुजस्य पार्श्वभागपर्यन्तं अधः गच्छति । इदं उपरितनबाहुस्य (Biceps brachii, Coracobrachialis and Brachialis) इत्यस्य मांसपेशिनां, अग्रभुजस्य च त्वचायाः आपूर्तिं करोति । काठबन्धः (Lumbar Plexus ) - अयं जालः प्रथमत्रिषु काठिन्यानां (Anterior rami) अग्रशाखाभिः चतुर्थकटितन्त्रस्य भागेन च निर्मितः भवति, या काष्ठकशेरुकस्य अनुप्रस्थप्रक्रिया भवति (प्रक्रियाः) इदं Psoas मांसपेशीयाः पुरतः पृष्ठतः च स्थितम् अस्ति, अस्मात् जालतः उत्पन्नाः तंत्रिकाः, पूर्वपार्श्वस्य उदरभित्तिः, नितम्बस्य उपरिभागस्य त्वचा, मांसपेशी, त्वचा च ऊरुस्य पूर्वमध्यभागस्य पादपादस्य च (पाद) पूर्वभागस्य त्वचां आपूर्तिं करोति ।
अस्मिन् जालपुटे निम्नलिखित तंत्रिकाः समाविष्टाः सन्ति-
Iliohypogastric (Iliohypogastric), Ilioinguinal (Ilioinguinal) तथा genitofemoral (Genitofemoral) तंत्रिकाओं को निचले उदर, ऊपरी ऊरु, ऊरु के ऊपरी एवं मध्य भाग के मांसपेशियों तक (Inguinal प्रदेश) त्वक् आपूर्तिं च करोति । पार्श्विक ऊरुचर्म (Lateral femoral cutaneous) तंत्रिका ऊरुस्य पार्श्वभागस्य उपरि त्वचां आपूर्तिं करोति ।  लम्बोसैक्रल ट्रंक - (Lumbosacral trunk ).
पञ्चमचतुर्थकटिस्नायुभागैः निर्मितं भवति, ये अधः श्रोणिम् अवतरन्ति, त्राणजालस्य सहकार्यं कुर्वन्ति च। सक्रलप्लेक्सस (Sacral plexus ) - सक्रलप्लेक्ससः कटिबन्धस्य चतुर्थपञ्चमकाठि तंत्रिका (Antrerior rami) इत्यस्य पूर्वशाखाः प्रथमद्वितीयतृतीयसक्रनसयोः पूर्वशाखैः च निर्मितः भवति । एषाम् तंत्रिकानां शाखाः (Anterior rami) पूर्वपश्च विभागेषु (division) इति विभक्ताः भवन्ति ये श्रोणिस्य मांसपेशिनां त्वचां च (Pelvic floor), नितम्बसन्धिं (Hip joint ) तथा श्रोणिस्थेषु (Pelvic organs) अङ्गानाम् परितः मांसपेशिनां आपूर्तिं करोति । एतेभ्यः विहाय अस्मात् जालतः पूर्वतंत्रिकाः निर्गच्छन्ति-
Sciatic nerve (Sciatic nerve) - शरीरस्य स्थूलतमं बृहत्तमं च तंत्रिका अस्ति, यस्मिन् चतुर्थपञ्चमकाष्ठस्य प्रथमद्वितीयतृतीयस्य च तन्तुः वर्तन्ते । अस्य उत्पत्तिस्थाने प्रायः २ से.मी. विस्तृतं भवति । अस्ति । Tibial nerve (Tibial nerve)- popliteal fossa मार्गेण गत्वा, पादस्य पश्चभागस्य (Flexor muscles), पादस्य तलपृष्ठस्य मांसपेशिनां, तत्रत्याः त्वचा च आपूर्तिं करोति ।
सामान्य पेरोनियल तंत्रिका (सामान्य पेरोनियल तंत्रिका) - पोप्लिटिया-कोषस्य पार्श्वभागे तिर्यक् अधः अवतरन् फिबुला-अस्थिस्य कण्ठे लपेटति । यत्र गभीर अथवा गभीर पेरोनियल (पूर्ववर्ती टिबिया) तथा सतही अथवा सतही पेरोनियल (मस्कुलोचमड़ी) तंत्रिकाओं में विभजता है। पृष्ठीय पेरोनियल तंत्रिका पेरोनियस लॉन्गस तथा ब्रेविस् मांसपेशिनां तथा पादस्य अग्रभागस्य उपरितनतृतीयभागस्य तथा कटिभागस्य पृष्ठभागस्य त्वचायाः आपूर्तिं करोति । गभीरा पेरोनियल तंत्रिका पादस्य विस्तारकस्नायुः, पादस्य विस्तारकान् डिजिटोरम ब्रेविस्, अङ्गुष्ठस्य द्वितीयाङ्गुली च मध्ये त्वचां च आपूर्तिं करोति ।
अस्य अतिरिक्तं श्रेष्ठ ग्लूटियल तंत्रिका (Superior gluteal nerve) ग्लूटियस मीडियस, ग्लूटियल न्यूनतम (Gluteus minimus) तथा टेन्सर फास्सिया लाटा (Tensor fascia lata) मांसपेशी तथा अवर ग्लूटियल तंत्रिका ( अवर लसः तंत्रिका) ग्लूटियस मैक्सिमस (Gluteus maximus) मांसपेशीं आपूर्तिं करोति ।
पुडेण्डल nerve (Pudendal nerve) - पेरिनेलस्य स्वैच्छिकस्नायुषु विशेषतः मूत्रमार्गस्य गुदायाश्च स्वैच्छिकस्फिंक्टर्स् (स्वैच्छिकस्फिंक्टर्स्) आपूर्तिं करोति । कोक्सीजियल प्लेक्सस (Coccygeal plexus) - अयं प्लेक्ससः अत्यल्पः प्लेक्ससः अस्ति । इदं कोक्सीजियल-तंत्रिकाभिः (Co) चतुर्थपञ्चम-सक्रल-तंत्रिकाभिः च निर्मितं भवति, यत् श्रोणिगुहायां (Plevic cavity) इत्यस्य पृष्ठभागे स्थितम् अस्ति । अस्य जालस्य तंत्रिकाः कोक्सीक्सप्रदेशस्य त्वचां, श्रोणितलस्य लिवेटर अनि, कोक्सीजस्नायुनां बाह्यगुदास्फिंक्टरं च आपूर्तिं कुर्वन्ति ।
अन्तरकोस्टल तंत्रिका (अन्तरकोस्टल तंत्रिका) अन्तरकोस्टल तंत्रिका (वक्षस्थल तंत्रिकानां पूर्वशाखाः अथवा अवशेषाः) द्वितीयतः द्वादशपर्यन्तं वक्षस्य तंत्रिका (T2 तः T12 पर्यन्तं) भवन्ति । ते वक्षःस्थलस्य, उदरस्य च भित्तिषु स्नायुषु त्वचां च आपूर्तिं कुर्वन्ति। अन्तरकशेरुकच्छिद्रं (Foramina) त्यक्त्वा तंत्रिकाः परशुकानां ( Ribs) इत्यस्य समानान्तरेण गच्छन्ति, परन्तु तान् त्यक्त्वा अग्रे गच्छन्ति।
द्वितीयतः षष्ठपर्यन्तं वक्षःस्थलस्य तंत्रिकानां अन्तरकोस्टलतंत्रिकाः अन्तरकोस्टलस्नायुषु पार्श्वस्य पूर्ववर्तीवक्षस्थलभित्तिनां च त्वचां च आपूर्तिं कुर्वन्ति । सप्तमतः द्वादशपर्यन्तं वक्षःस्थलस्य तंत्रिकानां तंत्रिकाः अन्तरकोस्टलस्नायुषु तथा उदरभित्तिं तस्य उपरि त्वचां च आपूर्तिं कुर्वन्ति । केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रस्य परिधीयतंत्रिकातन्त्रस्य, स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य च संरचनायाः कार्यस्य च अनन्तरं केन्द्रीयस्य परिधीयस्य च तंत्रिकातन्त्रस्य इव स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य अपि शरीरस्य कार्याणां संचालने नियमने च अतीव महत्त्वपूर्णं योगदानं भवति । एषा तंत्रिकातन्त्रं शरीरे स्वचालितं अर्थात् अनैच्छिकं कर्म नियन्त्रयति। सहानुभूति-परसहानुभूति-भेदेन अस्य तंत्रिकातन्त्रस्य द्वौ प्रकारौ विचारितौ, ये विविधशरीरक्रियाणां संचालनं, नियमनं च कुर्वन्ति अतः ।
= स्वायत्त या स्वायत्त तंत्रिका तंत्र = स्वायत्तं वा स्वायत्तं वा तंत्रिकातन्त्रं तंत्रिकातन्त्रस्य स्वचालितं वा अनैच्छिकं वा भागं भवति, यत् शरीरे स्वयमेव (स्वयं) घटमानानां क्रियाकलापानाम् नियन्त्रणं करोति । एषा प्रणाली शरीरस्य सर्वेभ्यः आन्तरिक-अङ्गेभ्यः (Viscera), ग्रन्थिभ्यः, रक्तवाहिभ्यः च तंत्रिकाः आपूर्तिं करोति । इदं आन्तरिकं निर्वाहकं वा मोटरप्रणाली वा अपि कथ्यते । अस्य प्राथमिकं कार्यं शरीरस्य होमियोस्टेसिसं निर्वाहयितुम् अन्तःकोशिकीयक्रियाकलापस्य नियमनं भवति । आन्तरिक-अङ्गानाम् कार्यं प्रायः चैतन्यं विना भवति।
स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य अधिकांशः भागः निर्वाहकः (Efferent) भवति, यस्य निर्गमक-अथवा मोटर-तंत्रिकाः मस्तिष्के स्थितानां तंत्रिकाकोशिकानां (न्यूरोन) तथा मध्यमस्तिष्कस्य (Mind brain) तथा मेरुदण्डस्य च उत्पद्यन्ते तनुक्षेत्रस्य मध्ये ते भिन्नस्तरयोः (Levels) बहिः आगच्छन्ति यस्मात् तंत्रिकातन्तुः (Nerve fibres) बहिः आगच्छन्ति । अस्ति।
एतेषां अतिरिक्तं स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रे तंत्रिकाकोशिकानां (neurons) अनेकाः गैन्ग्लिया (Ganglia) समूहाः सन्ति, ये कशेरुकस्तम्भस्य समीपे, आन्तरस्य समीपे अथवा तेषां भित्तिषु दृश्यन्ते । मस्तिष्कात् मेरुदण्डात् च बहिः आगत्य गैन्ग्लियापर्यन्तं गच्छन्तः तंत्रिकातन्तुः प्रीगैन्ग्लिओनिक (Preganglionic) तन्तुः इति कथ्यते तथा च आन्तरिक-अङ्गानाम् तंत्रिका-आपूर्तिं कर्तुं गैन्ग्लिया-तः बहिः आगच्छन्तः तन्तुः पोस्टगैन्ग्लिओनिक (Postanglionic)  तन्तुः ।
मस्तिष्के मेरुदण्डे च स्थिताः न्यूरॉन्साः स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य केन्द्रभागं तथा च तंत्रिकातन्तुभ्यः (Nerve fibers) तथा गैन्ग्लिया (Ganglia) इत्यस्मात् परिधीयभागं निर्मान्ति स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रं द्विधा विभक्तं भवति-
1. सहानुभूति तंत्रिका तंत्रः अथवा वक्षःस्थलस्य बहिर्वाहः ।
2. परासहानुभूति तंत्रिका तंत्र अथवा क्रेन आयोसैक्रल बहिर्वाह। उपर्युक्तेषु भागेषु संरचनात्मकाः कार्यात्मकाः च भेदाः सन्ति । ते सामान्यतया परस्परं विपरीतरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, परन्तु शरीरे होमियोस्टेसिसं निर्वाहयन्ति । तनावपूर्णस्थितौ सहानुभूति सक्रियता प्रबलं भवति तथा च विश्रामसमये परसहानुभूति सक्रियता भवति।
प्रत्येकभागस्य परिधीयमार्गेषु (Pathways) द्वौ आकर्षकौ (Efferent) न्यूरॉन्सौ भवतः, ये केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रस्य प्रभावकअङ्गानाम् (smooth muscle, heart muscle and glands) इत्येतयोः मध्ये भवन्ति। कति निम्नलिखित-
1. preganglionic न्यूरॉन
2. postganglionic न्यूरॉन
प्रेगैन्ग्लिओनिक न्यूरॉन् (Cell body) इत्यस्य कोशिका मस्तिष्के अथवा मेरुदण्डे भवन्ति ।
अस्य अक्षतंतु (Axon) टर्मिनल् केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रस्य बहिः स्वायत्तनालिका (Autonomic ganglion) इत्यस्मिन् पोस्टगैन्ग्लिओनिक न्यूरॉन् कोशिका सह सम्मिलितं भवति । पोस्टगैन्ग्लियन न्यूरॉन्स प्रभावक अङ्गं प्रति आवेगं (Impulses) प्रसारयन्ति। गोन्ग्लिया (गैन्ग्लिया) - तंत्रिकाकोशिकानां समूहः गैन्ग्लियन (गैन्ग्लिया) इति कथ्यते । शरीरे नानाविधाः सन्ति । उदाहरणार्थं प्राथमिकसंवेदी न्यूरॉन्सस्य कोशिका: पश्चमूलस्य नाडीग्रन्थि (Posterior root ganglion) मध्ये वर्तन्ते परन्तु नाडीग्रन्थिस्य अन्तः (Synapses) इति तन्तुसमागमः नास्ति ।
यत्र स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य नाडीखण्डेषु अधिकांशतन्तुः ये नाडीग्रन्थिषु प्रविशन्ति ते तत्र स्थितानां नाडीपश्चात् न्यूरॉन्सस्य एकेन वा अधिकेन कोशिकाभिः सह सिनैप्सः निर्मान्ति । अन्यः अन्तरः अस्ति यत् पश्चमूलनालिकायां संवेदी न्यूरॉनकोशिकाः वर्तन्ते, यदा तु स्वायत्तनालिकायां मोटर न्यूरॉनकोशिकाः वर्तन्ते । सहानुभूति-गन्ग्लिया (Sympathetic ganglia) - स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य सहानुभूति-भागे निम्नलिखितद्वयं वर्गं भवति-
1. कशेरुका (कशेरुकी)
2. प्रीओर्टिक (Preaortic )।
कशेरुकगन्ग्लियाः कशेरुकस्तम्भस्य पार्श्वे उभयतः स्थिताः भवन्ति ।
एते नाडीग्रन्थाः तंत्रिका ऊतकस्य तन्तुभिः माला इव परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति अतः 'कशेरुकशृङ्खला वा सहानुभूतिशृङ्खला' इति अपि कथ्यते । इयं सहानुभूतिशृङ्खला गण्डुलानां कपालस्य अधः आरभ्य कोक्सीक्सस्य अन्त्यपर्यन्तं विस्तृता भवति । वक्षःस्थल-कटिप्रदेशेषु अस्याः श्रृङ्खलायाः नाडीग्रन्थिः प्रायः प्रत्येकं मेरुदण्डस्य तंत्रिकायाः ​​सह सम्बद्धा भवति ।
कशेरुकनालिका इव प्रीमहाधमनीगन्ग्लियाः केवलं नाडीपश्चात् सहानुभूति-तंत्रिकाकोशिकाभिः युक्ताः भवन्ति ।  पैरासिम्पैथेटिक गैन्ग्लिया ( Parasympathetic ganglia ) - स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य परासहानुभूतिभागे नाडीनां द्वौ वर्गौ सम्बद्धौ स्तः ।  प्रथमवर्गे शिरसि चत्वारि लघुगण्डिकाः सन्ति।  यस्मिन् पोस्टगैन्ग्लिओनिक कोशिका: नेत्रगतिशील (Oculomotor), फेशियल (Facial) तथा ग्लोसोफैरिन्जियल (Glossopharyngeal) कपाल-तंत्रिकाभिः सह सम्बद्धाः भवन्ति।  द्वितीयवर्गस्य गैन्ग्लियाः तेषां आपूर्तिविशिष्टाङ्गानाम् समीपे अथवा तेषु स्थिताः भवन्ति, उदाहरणार्थं आन्तरिकस्य तंत्रिकाकरणस्य आपूर्तिं कुर्वन्तः पोस्टगैन्ग्लिओनिक परासहानुभूति न्यूरॉन्स, मांसपेशीस्तरयोः मध्ये अथवा आन्तरिकभित्तिस्य उपश्लेष्मस्तरस्य मध्ये नाडीषु स्थिताः भवन्ति।स्थिताः एव तिष्ठन्ति।
स्वायत्त-जालम् (Autonomic plexuses) - बेलनाकार-तंत्रिका-तन्तुः केषुचित् विशिष्टेषु स्थानेषु पोस्ट-गैन्ग्लिओनिक-तंत्रिका-कोशिकानां नाडीभ्यः उद्भवन्ति, ते शाखायुक्ते जालपुटे व्यवस्थिताः भवन्ति  यत् स्वायत्ततंत्रिकासंकुलम् इति उच्यते। एतानि तानि-. हृदयजालम् (Cardiac plexus ) - हृदयस्य आधार (Base) तः बहिः आगच्छन्तीषु बृहत् रक्तवाहिनीषु वामअलिन्दस्य पृष्ठभागे च स्थितम् अस्ति । अस्य तन्तुः हृदयस्नायुस्य तंत्रिकां प्रयच्छन्ति ।  अस्य जालस्य शाखाः कोरोनरी धमनीभिः सह मिलित्वा फुफ्फुसस्य जालम् (Pumonary plexus ) निर्मान्ति  अधिकांशः फुफ्फुसस्य जालपुटः प्रत्येकस्य फुफ्फुसस्य पृष्ठभागे स्थितः भवति ।