cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
लोहशृङ्खलापिण्डप्रक्षेपणक्रीडा
हैमरप्रक्षेपणस्य विधिः परिष्काराश्च
सन् १६०० तः १६३२ तमवत्सरं यावद् यस्य प्रक्षेपण-विधेः प्रयोगो विधीयते स्म तस्याविष्कर्ता रुसदेशीयः फलेगोन-महाशय आसीत् । अस्मिन् विधौ स त्रिवारं परिधावुत्प्लुत्य भ्रमति स्म । परमेतस्मिन् पृथ्व्याः समान- विपरीत शक्तिलाभो न भवति स्म, तस्मात् ‘जी.आर्.के कृष्णन्’ महादयेन कश्चन् परिष्कारः कृतस्तथा तदाधारेण तस्य प्रभावः १६३२ तः १६५५ ई० वर्षपर्यन्तमस्थात । ततः परं रुसद्शीयोः ‘लीमरः’ पुनरपि तस्मिन् संशोधनमकरोत् तथा साम्प्रतं तस्मिन्नपि द्वे संशोधने विहिते स्तः । ययोः प्रथमं संशोधनं पादस्य भ्रामणे त्तथा गोलकस्य गतिवर्धनाय कृतम्, किञ्चि द्वितीयं संशोधनं ३६० अशे भ्रमणापेक्षया ३७० अंशे भ्रमणात्मकं विद्यते ।
एतेषां परिष्काराणां मुख्यं लक्ष्यं प्रक्षेपणसमये विभिन्नानां शक्तीनां समुपलब्धिरासीत् । यदा प्रक्षेप्ता स्वीयान्यङ्गनि समीचीनया रीत्या प्रयुनक्ति तदेव तस्य प्रारम्भिकी गतिः परिधिमध्यगा गतिश्चक्रवदभ्रामणकालिकी गतिर्भ्रमण- भ्रामणकालयोरुत्थानावनमनकालिकी गतिः कटि प्रदेशस्य् विकर्षण शिथिलीकरणयोर्गतिः पृथ्व्या गुरुत्वाकर्षणशक्तिश्चेति सर्वा अपि यदा शक्तिमत्यो भवन्ति तदैव तस्य शक्तेर्विकासो भवति साफल्यं च स विदन्ति ।
केचन प्राविधिकाः शब्दास्तीव्रताऽऽपादनं च
एवमेव कोणिकगतेस्तीव्रताऽऽपादनायापि प्रक्षेपकेन पूर्णः प्रयासः कर्तव्यः । तदर्थं भारः, भ्रमणागतिः, समतलीय-लम्बवच्छक्त्योरुर्ध्वधोभागयोस्तीव्रते, प्रतिभ्रमणं पादशक्तिः, शारीरिको भारश्चेति सर्वेषां साहाय्येन संहत्या च कोणिकगतौ तीव्रता समायाति हैमरप्रक्षेप्ता सर्वाङ्गपरिपुष्टः स्फूर्तिमान् प्रविधज्ञः साहसी धैर्यशीलः प्रतिभासम्पन्नश्च सन् निरन्तराभ्यासप्रक्रिययाऽऽत्मनः प्रावीण्यं वर्धयति विजेतृत्वं च प्राप्नोति ।
हैमरग्रहणम्
लोहश्रृङ्खलापिण्डं वामह्स्तस्याङ्गुलीनां प्रथमपर्वणां स्थानाद् गृह्यते । दक्षिणो हस्तः साहाय्यार्थं तदुपरि स्थाप्यते । सावधानतायै वामे हस्ते प्रच्छदा (दस्तान)वपि धार्येते । प्रथमायां स्थितौ प्रक्षेप्ता सौविध्येन परिधेः पृष्ठभागे विस्तार्य तिष्ठति । हैमरो दक्षपार्श्वे स्थाप्यते । ततः परं कटिप्रदेशाद् वलित्वा वामपादपार्ष्णिमुत्थाप्य हैमारो प्रथमदोलनाय स्वं प्रत्याकर्षति । शरीरस्य् भारो दक्षपादे दीयते तथा पादौ जानुभागाद् मोट्येते ।
प्रारम्भिकं दोलनम्
प्रारम्भिके दोलने हैमरं दक्षहस्तेनाकृष्य प्रक्षेपकः शक्तिपूर्वकं भ्रामयति । अयं वेगः १४-१५ मीटरमितात् प्रतिसौकिण्ड्वेगादधिको न भवति । तथैव भ्रामणसमये ह्स्तो वामस्कन्धे गच्छति तदा कटिं मोटयित्वा दक्षिणे वामे च हैमरो भ्राम्यते । एतेन हैमरस्य वेगस्तथा कबन्धस्याकर्षणं परस्परमन्योऽन्यं सन्तुलितं कुरुतः । प्रारम्भिकानि दोलनानि सुखेन नीयन्ते हैमरः पृथ्वीतोऽधिकाधिकं ३५-३८ सै० मी० मित उच्चैर्गच्छति ।
परिवर्तनम्
यदा लोहश्रृङ्खला-पिण्डमन्तिमे दोलने निम्ने बिन्दौ भवति तदा परिवर्तनं प्रारभते । अस्मिन् समये प्रक्षेप्तुर्मनसि मनागपि वैकल्यं न भवत्यन्यथा शरीरस्य सामञ्जस्यं विनश्यति । अतो हैमरप्रक्षेपणकाले क्षेपकेन पूर्णतया दत्तचित्तेन भवितव्यम् ।
हैमरप्रक्षेपः
अन्तिमे चक्रे यथैव दक्षपादो वामपादस्य समीपमायाति, हैमरप्रक्षेपस्य कार्यमारभते । दक्षपादस्य भूमावागमनसमकालमेव वामपादं हैमरप्रक्षेपणदिशि भ्रामयन्ति । उभावपि ह्स्तौ सर्वथा सरलौ कटिश्चे षद्वलिता भवति तथा कटिभागस्यूपर्यत्थानक्रियया सह हैमरो वायौ प्रक्षिप्यते । तदा हस्तौ सरलौ सन्तौ स्कन्धयोरुपरि, पादयोः पृथव्याः सम्पर्कः दक्षः पादस्तलोपरि वामपादश्च सन्तुलनसिद्धयै हैमरक्षेपादनन्तरं पृष्ठे गच्छति ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी
वर्गः:प्रक्षेपणक्रीडाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
३२३
३२३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
मय्येव मन आधत्स्व...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मयि एव मनः आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय निवसिष्यसि मयि एव अतः ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ८ ॥
अन्वयः
मयि एव मनः आधत्स्व । मयि बुद्धिं निवेशय । अतः ऊर्ध्वं मयि एव निवसिष्यसि, न संशयः ।
अर्थः
परमात्मनि मयि एव चित्तं स्थापय । मयि एव मतिं योजय । ततः परं मयि एव वसिष्यसि । अत्र सन्देहः न वर्तते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
08 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२८८
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२८८ १२८८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हल्द्वानी
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तराखण्डराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति नैनितालमण्डलम्। यत्र स्थितः हल्द्वानी। एषा उत्तराखण्डस्य तृतीया बृहती नगरी वर्तते।
भौगोलिकावस्थितिः
हल्द्वानी नगरी पूर्वदिशि २९°१२′ उत्तरगोलार्धे तथा ७९°३०′ पूर्वद्राघिमांशे विद्यते। इयं नगरी उत्तराखण्डस्य-नैनितालमण्डले भाभर क्षेत्र मध्ये अवस्थिता अस्ति। समुद्रपृष्ठतः हल्द्वानीयाः औन्नत्यं ४२४ मिटर् पर्यन्तम् भवति।
धूमशकटमार्गः
भारतस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः हल्द्वानीनगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः देहली-बरेली-देहरादून-टनकपुर-हरिद्वार-जयपुरादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः
हल्द्वानी कुमाऊंविभागस्य प्रवेशद्वारः कथयते। कुमाऊँविभागस्य सम्पूर्ण नगरात हल्द्वानीनगराय 'बस'यानानि सन्ति। भारतस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः च हल्द्वानीनगराय 'बस'यानानि सन्ति। मुख्यतः देहली-बरेली-मुरादाबाद्-चण्डीगढ-आगरा-जयपुरादिनगरेभ्यः 'बस'यानानि सन्ति ।
सन्दर्भ
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि
गणतन्त्रदिनम् (भारतम्)
भारतदेशः १९४७ तमवर्षस्य आगष्ट्मासस्य १५ दिनाङ्के स्वतन्त्रः अभवत् । अनन्तरं प्रजाप्रभुत्वरीत्या अत्र प्रशासनं चलति स्म । यदा संविधाननिर्माणकार्यं समाप्तम् अभवत् तदा संविधानम् अङ्गिकृत्य देशे १९५० तमे वर्षे जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्के भारतदेशं प्रजाप्रभुत्वराष्ट्रामिति धोषितवन्तः । तद्दिनादाराभ्य भारतदेशे भारतीय-संविधानरीत्या प्रशासनं प्रचलति । प्रजाराज्योत्सवं प्रजाराज्योत्सवः गणराज्योत्सवः इत्यपि कथयन्ति । यतः गणानां प्रजानां एव अत्र प्रामुख्यता अस्ति । प्रजाराज्यमित्यस्य प्रजाभिः प्रजाभ्यः प्रजाः एव प्रशासनं कुर्वन्ति इत्यर्थः भवति । भारतस्य प्रजासत्तात्मकजात्यतीतगणराज्यम् इति च नाम अस्ति । जनवरी मासस्य २६ तमे दिनाङ्के एव लाहोर-अधिवेशने पूर्णस्वातन्त्र्यलाभाय निर्धारः कृतः आसीत् । तस्य स्मरणार्थं जनवरीमासस्य २६ दिनाङ्कः एव स्वीकृतः अस्ति । प्रतिवर्षं वैभवेन प्रजाराज्योत्सवः आचर्यते । विदेशीयाः अतिथिरुपेण आगच्छन्ति । मुख्यकार्यक्रमः राजधान्याः परेड्स्थाने राष्ट्रपतिभवनस्य पुरतः प्रचलति । देशे सर्वत्र कार्यालयेषु विद्यालयेषु सङ्घसंस्थासु च कार्यक्रमं कुर्वन्ति । ध्वजारोहणं राष्ट्रगीतं विविधस्पर्धाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः च सर्वत्र प्रचलन्ति । राष्ट्रियपर्वरुपेण प्रजाराज्योत्सवम् आचरन्ति ।	भारतदेशः सुखीराज्यं भवतु इति सदाशया सर्वजनहिताय सर्वजनसुखाय संविधाननिर्माणकार्यस्य आरम्भः अभवत् । देशे तथा विदेशेषु च भारतस्य सामाजिक-आर्थिक-सांस्कृतिक-वैभवस्य प्रदर्शनं तथा शान्ति- सुव्यवस्थास्थापनं विदेशैः सह उत्तमसम्बन्धस्थापनम् इत्यादीनि संविधानस्य उद्देश्यानि ।	भारतीय संविधानम् लिखितं संविधानम् अस्ति । अत्र ३९५ विधयः, अष्ट-अनुसूच्यः सन्ति । संविधान- रचनासमितेः अध्यक्षः भारतदेशस्य राष्ट्रपतिः श्री बाबूराजेन्द्रप्रसादः आसीत् । संविधानसङ्ककलनसमितेः अध्यक्षः डा बी आर् अम्बेड्करः आसीत् । अतः अम्बेडकरमहोदयं भारतीयसंविधानशिल्पी इति कथयन्ति । संविधाने मुख्यतः राष्ट्रपतिः उपराष्ट्रपतिः लोकसभा राज्यसभा इत्यादीनां व्याख्या, चयनं, चालनं इत्यादि नियमाः निरुपिताः सन्ति । भारतदेशः अनेकराज्यानां गणानां समूहात्मकः अस्ति । राष्ट्रे लोकसभा राज्यसभा च इति उभयसदने स्तः । राज्येषु विधानसभा विधानपरिषद् इति च स्तः । लोकसभायां तथा विधानसभायां जनैः निर्वाचिताः जनप्रतिनिधयः कार्यं चालयन्ति । राज्यसभायां तथा विधानपरिषदि जनप्रतिनिधिभिः निर्वाचिताः सदस्याः कार्यं सञ्चालयन्ति । लोकसभायाम् ५४४ प्रतिनिधयः जन संख्याधारेण निर्वाचिताः भवन्ति । राष्ट्रियसर्वकारस्य केन्द्रसर्वकारः इति नाम अस्ति । राज्येषु राज्यसर्वकाराः कार्यं कुर्वन्ति । प्रायशः पञ्चवर्षेषु एकवारं निर्वाचनं भविष्यति । १८ वर्षवयस्काः स्वेष्टं प्रतिनिधिं मतदानेन प्रशासकं कर्तुं प्रभवन्ति । एवं भारतीयप्रजा एव राष्ट्रपतिरपि भवति । संविधाने भारतीयप्रजानां विविधकर्तव्यानि तथा अधिकाराः च घोषिताः सन्ति । कर्तव्येषु-
इत्यादीनि प्रमुखाणि । सर्वजनानामपि अनेकविधाधिकाराः दत्ताः सन्ति । इत्यादि प्रमुखविषयाः सन्ति । भारतदेशे न्यायदानकार्याय अधीनन्यायालयाः राज्ये उच्चन्यायालयाः, राष्टियसर्वोच्चन्यायालयः च सन्ति । भारते २८ राज्यानि सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । राज्यराजधानीषु उच्चन्यायालयाः सन्ति । देहलीनगरे राष्टस्य राजधान्यां सर्वोच्चन्यायालयः अस्ति । भारतदेशः जात्यतीतः सर्वधर्मसमभावयुक्तः च अस्ति । हिन्दूधर्मीयाः जैनाः बौध्दाः महम्मदीयाः सिखधर्मीयाः क्रैस्ताः,फारसीकाः जनाः अत्र निवसन्ति । ‘अनेकतायाम् एकता’ एव भारतस्य विशेषः अस्ति । सर्वे जनाः स्वधर्मानुसारं जीवनं कुर्वन्ति पर्वाणि अचरन्ति । पर्वसु परस्परं शुभाशयं यच्छन्ति । शतशः पर्व- विशेषाः भारतदेशे आचर्यन्ते । भारतदेशे सहश्रशः भाषाः सन्ति । जनाः परस्परं वदन्ति । किन्तु संविधानरीत्या अष्टादशभाषाणां राष्ट्रभाषा स्थानं दत्तमास्ति । हिन्दी भाषा अधिकजनानां भाषाऽस्ति । राष्ट्रे राजभाषा इवास्ति । भाषानुसारमेव भारते राज्यानां विभागः कृतः अस्ति । सर्वत्र जनेषु वयं भारतीयाः इति भावना जागरिता अस्ति। भारतदेशे राष्ट्रियकार्यक्रमरुपेण पञ्चवर्षिकयोजनाः निर्धारिताः भवन्ति । कृषि-उद्योग-विद्युत्-वाणिज्य- आरोग्य-साक्षरता इत्यादिविषयेषु सततम् कार्ययोजना रचिता भवति । सर्वजनहिताय नियमाः योजनाः च रुपिताः भवन्ति । भारते समग्रतां भावैक्यतां स्थापयितुं महानप्रयासः कृतः अस्ति । तेषां संरक्षणं सर्वभारतीयानाम् आद्यं कर्तव्यमिति संविधानेऽपि निर्दिष्टम् अस्ति । केन्द्रसर्वकारस्य राष्ट्रपतिः एव प्रमुखः । लोकसभायां बहुमताधारेण पक्षाधारेण च प्रशासनं भवति प्रधानमन्त्री राष्ट्रशासकाङ्गपक्षस्य प्रमुखः भवति । राज्येषु राज्यपालः प्रमुखः। मुख्यमन्त्री बहुमताधारेण पक्षाधारेण च शासकाङ्गस्य नायकः भवति । पञ्चवर्षपर्यन्तं निर्वाचितस्य पक्षस्य अधिकारावधिः अस्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने राष्ट्रध्वजारोहणं सर्वत्र भवति । देहलीनगरे ‘परेड’ (पथसञ्चलनकार्यक्रमं) स्वयं राष्टपतिः विदेशीयेन अतिथिना सह पश्यति । अत्र भूदलनौकादलवायुदलानां, सीमासुरक्षादलस्य, एन.सी.सीजनानां, भारतीय-स्कौट- गाइडस्जनानां, गृहरक्षकदलस्य च गौरवप्रदानकार्यं प्रचलति । विविधराज्यैः निर्मितानां कलासंस्कृतिविषयकानां दृश्यरुपकानां प्रदर्शनं सुन्दरम् आकर्षकं च भवति । सर्वैः वन्दनानि स्वीकुर्वन् राष्ट्रपतिः सर्वेभ्यः शुभाशयं वदति । अस्मिन्त समये युद्धविमानानां शस्त्रास्त्राणां क्षिपणीनां प्रदर्शनं बलप्रदर्शनार्थम् आयोजयिष्यते । भारतीय नागरिकेषु प्रतिष्ठितानां पद्मप्रशस्तिः, वीरयोधानां परमवीरचक्रप्रशस्तिः, इत्यादि- प्रशस्तिप्रदानकार्याणि अपि प्रचलन्ति । प्रजाराज्योत्सवदिने मध्याह्ने सांस्कृतिककार्यक्रमाः भवन्ति । तत्र बहुविधनृत्यगीतहास्यनाटकादिषु बालाः सहर्षं भागं स्वीकुर्वन्ति ।
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोत्सवाः वर्गः:राष्ट्रियविशेषदिनानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नर्मदानदी
नर्मदानदी (नर्मदा, Narmada river) भारतस्य सप्तमहानदीषु अन्यतमा वर्तते । नर्मदा भारतस्य काचित् पवित्रा नदी। इयं नदी मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखतमा नदी विद्यते । नर्मदायाः अपरं नाम शिवपुत्री इति । मध्यप्रदेशराज्यस्य अनूपपुरमण्डलस्य अमरकण्टक-नगरम् अस्याः नद्याः उद्गमस्थानं वर्तते । नर्मदानदी विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खला-सतपुडापर्वतशृङ्खलयोः विभाजनं करोति । शङ्कराचार्यः अपि नर्मदायाः तीरे एव तस्य गुरुं गोविन्दभगवत्पादम् अमिलत् । द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् ओङ्कारेश्वरज्योतिर्लिङ्गं नर्मदायाः तीरे अस्ति ।
पुराणानुसारं नर्मदायाः उत्पत्तिः महत्वं च
नर्मदायाः उत्पत्तिविषये एका अन्या अपि कथा प्रचलिता अस्ति । यदा सृष्टिकर्तुः चतुर्मुखस्य ब्रह्मणः नेत्राभ्याम् अश्रुद्वयम् अमरकण्टक-नगरे अपतत्, तदा द्वयोः नद्योः उत्पत्तिः अभवत् । एका नर्मदानदी, अपरा सोननदी च । यद्यपि द्वयोः उद्गमस्थानम् एकमेव तथापि विपरीतदिशोः प्रवहतः इति आश्चर्यम् ।
कूर्मपुराणानुसारं नर्मदानदी शतयोजनं लम्बमाना, योजनद्वयं विस्तृता च अस्ति । स्कन्दपुराणानुसारं नर्मदायाः विस्तारः सार्ध-योजनम् अस्ति । किन्तु वास्तविकतया अस्याः विस्तारः एकोत्तर-अष्टशतं (८०१) मील् (mile) अस्ति ।
नर्मदानदी पूजनीया अस्ति, अतः नर्मदाष्टकस्य कश्चनः श्लोकः अत्र दत्तः -
सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्ग-भङ्गरञ्जितं द्विषत्सुपापजातजातकारिवारिसंयुतम् । कृतान्तदूत-कालभूत-भीतिहारि वर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥
नर्मदा-जयन्ती
प्रतिवर्षं जनवरी-मासस्य त्रिंशत्तमः (३०) दिनाङ्कः नर्मदानद्याः जन्मदिवसत्वेन आचर्यते । इदं पर्व अस्याः पवित्रनद्याः श्रद्धायाः प्रतीकः वर्तते । मध्यप्रदेशीयाः नर्मदां मातृत्वेन प्रीणन्ति । यत्र यत्र नर्मदानदी प्रवहति तत्र तत्र ये घट्टाः (घाट) सन्ति तत्रापि जनाः इदं पर्व आचरन्ति । तत्र जनाः पूजाभागत्वेन नद्यां दीपान् प्रज्वालयन्ति । इदं दीपदानम् इति कथ्यते । नर्मदायाः स्पर्शमात्रेण यदा अश्वमेधयज्ञस्य फलं लभ्यते तदा स्नानं तु करणीयमेव ।
नर्मदायाः मार्गः
नर्मदानदी अमरकण्टक-नगरात् वहन्ती गुजरातराज्ये खम्भात-पत्तनस्य गर्ते अरब-सागरे पतति । नर्मदानदी १३१२ कि. मी. प्रवहति । इयं नदी स्वस्य उद्गमस्थलात् १०७७ कि. मी. पर्यन्तं मध्यप्रदेश-राज्यस्य शहडोलमण्डले, मण्डलामण्डले, जबलपुरमण्डले, नरसिंहपुरमण्डले, होशङ्गाबादमण्डले, खण्डवामण्डले, खरगौनमण्डले च प्रवहति । ततः परं महाराष्ट्र-राज्यं संस्पृश्य पुनः मध्यप्रदेशराज्ये ३४ कि. मी. प्रवहति । ततः परं नर्मदानदी १६१ कि. मी. पर्यन्तं गुजरातराज्ये प्रवहति । अन्ते गुजरातराज्यस्य खम्भात-पत्तनस्य गर्ते पतति । अतः नर्मदानद्याः प्रवाहमार्गे मध्यप्रदेशराज्यं, महाराष्ट्रराज्यं, गुजरातराज्यं च तिष्ठति ।
नर्मदायाः परिक्रमणम्
नर्मदादेवी वैराग्यस्य अधिष्ठातृदेवी अस्ति । नदीषु गङ्गादेवी ज्ञानस्य, यमुनादेवी भक्त्याः, ब्रह्मपुत्रादेवी तेजसः, गोदावरीदेवी ऐश्वर्यस्य, कृष्णादेवी कामनायाः, सरस्वतीदेवी विवेकस्य च अधिष्ठातृदेवी अस्ति । नर्मदातटवासिनः नर्मदादेव्याः करुणामयं वात्सल्यस्वरूपं सम्यक्तया जानन्ति । जनाः नर्मदानद्याः परिक्रमणं श्रद्धया कुर्वन्ति । नर्मदायाः परिक्रमणे ३ वर्षाणि, ३ मासाः, १३ दिनानि च भवन्ति । इदं परिक्रमणं १३१२ कि. मी. पर्यन्तं अस्ति । नर्मदायाः पूजनं कृत्वा अस्य परिक्रमणस्य प्रारम्भः भवति । अश्वत्थामा इदानीम् अपि नर्मदायाः परिक्रमणं कुर्वन् अस्ति इति मान्यता अस्ति । देवगणाः अपि नर्मदायाः ध्यानं कुर्वन्ति । नर्मदायाः तटे दिव्यतीर्थानि, ज्योतिर्लिङ्गानि, उपलिङ्गानि च सन्ति । नदीषु नर्मदानद्याः एव परिक्रमणं विधिवत् भवति । अस्य परिक्रमणस्य प्रारम्भः अमरकण्टक-नगरात् ओंकारेश्वर-नगरात् वा भवति । प्रतिदिनं नर्मदायाः दर्शनं कृत्वा एव तस्य दिनस्य परिक्रमणस्य आरम्भः करणीयः । यतः परिक्रमणस्य प्रारम्भः क्रियते तत्रैव समापनमपि विधीयते । अस्य परिक्रमणस्य विधिः विस्तारपूर्वकं स्वामिना चैतन्येन कृते नर्मदा-पञ्चाङ्गे, श्री दयाशङ्कर दूबे इत्यनेन कृते नर्मदारहस्ये, श्री प्रभुदत्त ब्रह्मचारी इत्यनेन कृते नर्मदादर्शने, स्वामिना ओंकारानन्द गिरि इत्यनेन कृते श्री नर्मदाप्रदक्षिणायाम् इत्यादिषु पुस्तकेषु लिखिता अस्ति ।
नर्मदायाः भौगोलिकस्थितिः
नर्मदानद्याः भौगोलिकविशेषता अन्याभ्यः नदीभ्यः विशिष्टा वर्तते । नर्मदानदी पूर्वतः पश्चिमदिशि प्रवहति । नर्मदानदी विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खला, सतपुडापर्वतशृङ्खला इत्येतयोः शृङ्खलयोः मध्ये प्रवहति । अनयोः द्वयोः पर्वतशृङ्खलयोः उपलब्धाः औषधयः, लवणं, खनिजानि इत्यादीनि नर्मदाजले मिश्रितानि सन्ति । अस्याः विशेषतायाः कारणादेव नर्मदाजलयुक्ते कृषिक्षेत्रे प्राणिनां सस्यानां च वैविध्यं दृश्यते । नर्मदाक्षेत्रे सर्वाः औषधयः, प्राणिनः, सस्यानि अधिकमात्रायां प्राप्यन्ते । नर्मदाक्षेत्रे ’डायनसॉर’ इत्यस्य प्राणिनः अवशेषाः अपि प्राप्ताः । इमाः विशेषताः सस्यानाम् अपि सन्ति, याभिः विशेषताभिः शोधकर्तारः आकर्षिताः भवन्ति । तैः शोधकर्तृभिः अपि नर्मदायाः समीपे एव स्वस्य निवासाय व्यवस्था कृता । एकम् आश्चर्यमस्ति यत् समुद्रेषु येषां जीवानां जीवाश्माः, खनिजानाम् अंशाः मिलन्ति ते सर्वे नर्मदाजले अपि मिलन्ति । जनाः खनिजानाम्, औषधीनां, रत्नानां च प्राप्त्यर्थं नर्मदानद्याः परिक्रमणं कुर्वन्ति स्म । किन्तु वर्तमाने काले तु इदं परिक्रमणं धर्मेण सह सम्बद्धः अस्ति । इदानीं तु जनाः पापेभ्यः मुक्त्यर्थं, पुण्यप्राप्त्यर्थं च नर्मदानद्याः परिक्रमणं कुर्वन्ति ।
नर्मदायाः सहायकनद्यः
१	हिरदननदी २	तिन्दोनीनदी ३	बारनानदी ४	कोलारनदी ५	माननदी ६	उरीनदी ७	हथनीनदी ८	ओरसङ्गनदी ९	बरनरनदी १०	बञ्जरनदी ।
नर्मदायाः प्रदूषणम्
अद्यतने काले नर्मदानदी अस्माकं जीवनरेखा अस्ति किन्तु तस्याः स्थितिः समीचिना नास्ति । नर्मदानद्याम् अनेकानि प्रदूषणानि सन्ति । यदि सा स्वयमेव प्रदूषिता भवेत् तर्हि अस्मभ्यं कथं जीवनं दातुं शक्नोति । पुण्यसलिला-नर्मदायाः जलम् अनेकेषु स्थानेषु गम्भीररूपेण प्रदूषितम् अस्ति । अमरकण्टक-नगरं कोटितीर्थम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । किन्तु इदानीं तु कोटिव्याधीनां द्वारम् अस्ति अमरकण्टक-नगरम् । नर्मदानद्याः उद्गमकुण्डः एतावान् प्रदूषितः जातः, यस्य स्पर्शं कर्तुम् अपि इच्छा न भवति । कुण्डस्य समीपे अपि मलिनता वर्तते । नर्मदायां शवाः मिलन्ति । जनाः अन्धविश्वासकारणात् पूजानन्तरं बलिरूपेण शवान् पाषाणैः बद्ध्वा नर्मदाजले त्यजन्ति ।
मण्डलामण्डले, जबलपुरमण्डले, होशङ्गाबादमण्डले च जनाः नर्मदाजले शवान् त्यजन्ति । कारणं तत्र काष्ठानाम् अभावः, मूल्यवृद्धिः च अस्ति । जनेषु अन्धविश्वासः, अशिक्षा, अज्ञानता, धर्मान्धता इत्यादीनि कारणानि अपि सन्ति ।
अमरकण्टक-नगरे नर्मदा-कुण्डे स्नानात् जलं प्रदूषितं भवति । तस्य कुण्डस्य समीपे यदि लघुस्नानकुण्डस्य निर्माणं भवेत् तर्हि नर्मदायाः जलं शुद्धं भवितुं शक्नोति । नगराणाम् अशुद्धजलमपि नर्मदायाः जले मिलति । यन्त्रागाराणाम् अशुद्धजलमपि नर्मदायाः जले एव मिलति । नर्मदायां मत्स्योद्योगः अपि प्रचुरमात्रायां भवति । तेन कारणेन अपि नर्मदाजलं प्रदूषितम् अस्ति ।
नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणम्
नर्मदानद्याः जलसङ्ग्रहणक्षेत्रं ९८,७९९ च. कि. मी. अस्ति । तस्मिन् ८०.०२% क्षेत्रं मध्यप्रदेशराज्ये, ३.३१% क्षेत्रं महाराष्ट्रराज्ये, ८.६७% क्षेत्रं गुजरातराज्ये अस्ति । अस्याः नद्याः उपयोगः सिञ्चनकार्ये अपि भवति । अनया नद्या १६० लक्षम् एकड (acre) भूमेः सिञ्चनं भवति, यस्मिन् १४४ लक्षम् एकड भूमिः मध्यप्रदेशराज्ये एव अस्ति । शेषा भूमिः महाराष्ट्रराज्ये, गुजरातराज्ये अस्ति ।
नर्मदायाः जलबन्धाः
नर्मदानदी अविवाहिता नदी कथ्यते । अस्याः आचरणं लावण्यमयीनवयुवत्याः सदृशम् एव अस्ति । इयं सहसा एव प्रपातानां निर्माणं कारयति । नर्मदानदी रवं कृत्वा प्रवहति । ततः परं गर्ते पतनानन्तरं शान्ता अपि भवति । एतादृक् तस्याः स्वभावः अस्ति । जलबन्धकारणात् नर्मदायाः स्वरूपस्य परिवर्तनं भवति । नर्मदानद्याः विकासाय परियोजनायां पञ्चजलबन्धानां निर्माणस्य प्रस्तावः आसीत् । तेषां विवरणानि अधो लिखितानि सन्ति ।
बरगी-जलबन्धः
बरगी-जलबन्धः जबलपुर-नगरस्य समीपस्थे बरगी-ग्रामे स्थितः अस्ति । अयं जलबन्धः नर्मदानद्याः प्रथमः जलबन्धः वर्तते । सः ५.३६ कि. मी. लम्बमानः, ६९.८ मी. उन्नतः अस्ति । १९८८ तमे वर्षे अस्य जलबन्धस्य निर्माणम् अभवत् । अयं जलबन्धः विद्युदुत्पादनकेन्द्रम् अपि अस्ति । १९८८-८९ तः विद्युदुत्पादनस्य प्रारम्भः अभवत् । बरगी-जलबन्धात् १००० मेगावाट् विद्युतः उत्पादनं, ४.३७ लक्षं हेक्टेर् क्षेत्रस्य सिञ्चनं च क्रियते । अस्य जलबन्धस्य पृष्ठे कश्चनः जलाशयः अस्ति । तस्य नाम रानी अवन्तीबाई सागर इति ।
इन्दिरासागर-जलबन्धः
इन्दिरासागर-जलबन्धः खण्डवामण्डलस्य पुनासा-ग्रामस्य समीपे स्थितः अस्ति । सः ६५३ कि. मी. लम्बमानः, ९२ मी. उन्नतः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहणक्षेत्रं ६१,६४२ च. कि. मी. अस्ति । अस्य जलसङ्ग्रहणस्य क्षमता १२.२२ बी. सी. एम्. अस्ति । भारतस्य जलबन्धेषु अस्य जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहणक्षमता सर्वाधिकी वर्तते । अस्मात् जलबन्धात् १.२३ लक्षं हेक्टेर् क्षेत्रे सिञ्चनं, १००० मेगावाट् विद्युतः उत्पादनं च क्रियते ।
ओंकारेश्वर-जलबन्धः
ओंकारेश्वर-जलबन्धः इन्दिरासागर-जलबन्धात् ४० कि. मी. दूरे स्थितः अस्ति । अस्य जलबन्धस्य निर्माणम् ओंकारेश्वरद्वीपस्य पूर्वभागस्य समीपे अभवत् । तत्र नर्मदानद्याः जलप्रवाहस्य भागद्वयं भवति । अस्य जलबन्धस्य औन्नत्यम् ७३.१२ मी., दैर्घ्यं ९४९ मी. च अस्ति । इन्दिरासागर-जलबन्धात् विद्युदुत्पादनानन्तरं यज्जलं त्यज्यते तस्य उपयोगः ओंकारेश्वर-जलबन्धे ५२० मेगावाट् विद्युदुत्पादने भवति ।
महेश्वर-जलबन्धः
महेश्वर-जलबन्धः मध्यप्रदेशराज्ये स्थितः नर्मदायाः अन्तिमः जलबन्धः अस्ति । महेश्वर-जलबन्धात् ४०० मेगावाट् विद्युदुत्पादनं भवति । अयं जलबन्धः मण्डलेश्वर-नगरस्य समीपे अस्ति । अस्य परियोजनायाः नाम ’रन ऑफ द रिवर’ इति । नर्मदान्यायाधिकरणानुसारम् अस्य जलबन्धस्य निर्माणानन्तरं गुजरातराज्यस्य सरदारसरोवरजलबन्धाय महेश्वर-जलबन्धस्य जलं त्यक्तम् आसीत् । अन्ते गुजरातराज्ये सरदारसरोवरजलबन्धस्य निर्माणम् अभवत् ।
सरदारसरोवरजलबन्धः
सरदारसरोवरजलबन्धः गुजरातराज्यस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अन्यतमः अस्ति । सरदारसरोवरजलबन्धः न केवलं गुजरातराज्यस्य, अपि तु भारतस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अपि अन्यतमः । जलबन्धनिर्माणस्य योजनायाः नाम ’नर्मदायोजना’ इति । एतस्मात् जलबन्धादेव गुजरातराज्यस्य विभिन्नस्थानं प्रति कुल्यायाः (canal) माध्यमेन नर्मदायाः जलं गच्छति । गुजरातराज्यस्य विकासस्य पृष्ठे सरदार-सरोवरजलबन्धस्य निर्माणमपि एकं कारणं विद्यते इति नेतारः वदन्ति । १९६१ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य पञ्चमे दिनाङ्के (५/४/१९६१) एतस्याः योजनायाः शिलान्यासं प्रधानमन्त्री नेहरू अकरोत्, परन्तु अद्यापि तस्य निर्माणकार्यं चलत् अस्ति । अनेन ज्ञायते यत्, एषः प्रकल्पः कियत् बृहत् अस्ति इति । (भारतदेशस्य राजनीतेः कीदृशी स्थितिः अस्ति इत्यस्यापि अनेन ज्ञानं भवति ।)
सरदार-सरोवरजलबन्धस्य जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ३०.७ घनपादम् (cubic feet per second) अस्ति, या विश्वस्य सर्वाधिका जलसञ्चयक्षमता अस्ति । मुख्यनियामकस्य (Regulator) जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ४०,००० घनपादं, विस्तारश्च ५३२ कि. मी. अस्ति । भारतस्य बृहत्तमेषु जलबन्धेषु तृतीयः जलबन्धः एषः । एतस्य जलबन्धस्य औन्नत्यं १६३ मी. भविष्यति । नर्मदायाः मुख्यकुल्या (main canal) विश्वस्य बृहत्तमा कृषिक्षेत्रसिञ्चनकुल्या अस्ति ।
जलबन्धस्य विस्तारः ३७,००० ‘हेक्टेर्’ अस्ति । सः २.१४ कि. मी. लम्बमानः, १.७७ कि. मी. विस्तृतः अस्ति । जलबन्धस्य सामान्यजलस्तरः १३८.६८ मी. निर्धारितः । अधिकतमः जलस्तरः १४०.२१ मी., न्यूनातिन्यूनः जलस्तरश्च ११०.६४ मी. निर्धारितः । जलबन्धस्य न्यूनातिन्यूनस्तरात् अपि यदि जलस्तरः अधः नेयः, तर्हि २५.९१ मी. जलं तु जलबन्धे अनिवार्येण भवेदेव इति नियमः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य नद्यः वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य नद्यः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विपाशा
विपाशा (हिन्दी-ब्यास,  पञ्जाबी-ਬਿਆਸ,    उर्दू-بیاس,    यवनभाषा-Hyphases) उत्तरभारतस्य एका नदी। सा हिमालये उद्भूय षष्टियोजनानि सृत्वा शुतुद्र्या मिलति। सा वेदेषु अर्जिकुजा इति ज्ञाता। वसिष्ठः स्वपुत्राणां मरणस्य अनन्तरम् आत्मानं बन्धयित्वा नद्यां पतित्वा अहङ्घातं कर्तुम् अयतत। यदा सः नद्याम् अपतत् पाशनद्धाः विमुक्ताः अभवन् सः च मरणात् रक्षितः। अत एव तस्याः नाम विपाशा। सा अलेक्साण्डरस्य साम्राजस्य पूर्वसीमा आसीत्।
निरुक्तम्
पाशामुक्तकारिणी विपाशा
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नर्कुटकम्
नर्कुटकम् ।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 17
यदि भवतो नजौ भजजला गुरुनर्कुटकम् । केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.९५
।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽ
न ज भ ज ज ल ग।
यति: सप्तभि: दशभि:च।
उदाहरणम् -
विगलितधर्मता भवति पुष्टमधर्ममतं, जगति यदा यदा स्वयमहं प्रभवामि तदा।
सुजनसुरक्षणं खलजनोन्मथनं विदधे, पुनरपि धर्मसंस्थितिमिहारचयामि सदा॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१२८९
१२८९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२८९ १२८९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दलितजनः
सन्दर्भाः
वर्गः:समाजः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
तञ्झानिया
तंजानिया देश: अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
३२४
३२४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३२४ ३२४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अथ चित्तं समाधातुं...
अन्वयः
धनञ्जय ! अथ मयि चित्तं स्थिरं समाधातुं न शक्नोषि ततः अभ्यासयोगेन माम् आप्तुम् इच्छ ।
अर्थः
धनञ्जय ! यदि मयि चेतः निश्चलं स्थापयितुं न शक्नोषि तर्हि चित्तस्य पुनः पुनः स्थापनेन मां प्राप्तुं यतस्व ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
09 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मूलशङ्करः
मूलशङ्कर-माणिकलाल-याज्ञिकः गुर्जरप्रदेशे नटपुर ग्रामस्य निवासी बभूव । तस्याविर्भावः ३१ जनवरी १८८६ ख्रीष्टाब्दे समभूत् । अस्य पिता माणिकलालः माता च अतिलक्ष्मीः प्रसिद्धावास्ताम् । कविरयं बडौदासंस्कृत-महाविद्यालयस्य प्राध्यापक आसीत् ।
अनेन नाटककारेण स्वकीयजीवनकाल एव सम्मानोऽविगतः । वाराणसीविद्वत्परिषदा साहित्यमणिः इत्युपाधिना समलङ्कृतोऽसौ । याज्ञिकस्य जीवनचर्या तपोमयीति प्रसिद्धिः । अनवरतसाधनाबलेन असौ समुत्कृष्टसाहित्यं प्रस्तुतवान् । कविवरस्य देशानुरागस्तद् युगीननवजागरणस्य प्रेरक आसीत् ।
याज्ञिकस्य प्रताप-विजयं, संयोगितास्वयंवरं छत्रपति-साम्राज्यञ्चेति त्रीणि नाटकानि बडौदातः प्रकाशितानि, प्रयागविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये चोपलभ्यानि सन्ति।
प्रताप-विजयम्
प्रतापविजयस्य प्रणयनं १९२६ ख्रीष्टाब्दे सञ्जातम् । नाटकेऽस्मिन् नवाङ्काः सन्ति। प्रकृतिचित्रणविषये कवेः दृष्टिः पारम्परिकी । याज्ञिकेन नाटके परमोच्चकोटिकं सङ्गीतमुपस्थापितम् । प्रस्तावनायां नटी गायति -
प्रतापविजये प्राकृत स्य प्रयोगो न कृतः । सर्वाणि पात्राणि संस्कृत माश्रित्य व्यवहरन्ति ।
संयोगितास्वयंवरम्
संयोगितास्वयंवरम् इति मूलशङ्करस्य द्वितीयं नाटकं १९२८ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितमभूत् । अस्याभिनयो राजसूययज्ञावसरे समवेतानां नरपतीनां मनोरञ्जनार्थमभवत्। संयोगितास्वयंवरं विंशशतकस्य श्रेष्ठं नाटकं मन्यते।
छत्रपतिसाम्राज्यम्
नाटकेऽस्मिन् प्रथमाङ्के साम्राज्योपक्रमोऽस्ति । यवनाधिपतिः अत्याचारी वर्तते । शिवाजी स्वतन्त्रसाम्राज्यस्य स्थापनां विधातु-कामः । सर्वे धर्मस्य रक्षार्थं हिन्दू-साम्राज्यस्थापनार्थं सहमताः बभूवुः । तोरणदुर्गस्य रक्षकेण स्वकीयदुर्गः शिवाजीमहोदयाय समर्पितः । कस्यचित् जीर्णमन्दिरस्य उत्खननेन शिवराजेनातुलं धनमुपलब्धम् । धनेनानेन बहूनि शस्त्राणि विदेशतोऽपि क्रीतानि । सपद्यव अनेन कल्याणनगरं विजितम् । बीजापुरस्य सप्त शतानि सैनिका यवनराजं विहाय शिवाजीसन्निधौ आजग्मुः । बीजापुराधिपतिः कपटप्रबन्धेन शिवाजीमहोदयं निग्रहीतुं तत्राजगाम, किन्तु सावधानः शिवराजो व्याघ्रनखजालेन तमेव यमनगरातिथिं चकार ।
पञ्चमेऽङ्के बाजीवीरः शत्रुभिः समरं कुर्वाणः अमरभुवनं प्रयाति । षष्ठेऽङ्के छल-प्रबन्धोऽस्ति । शिवाजीं तत्सहचराश्च वरयात्रिणो भूत्वा मुगलसैनिकान् जघ्नुः । सप्तमाङ्के शिवाजी-जयसिंहयोः मेलनं वर्तते । प्रयाण-प्रबन्धनामके अष्टमेऽङ्के शिवाजी मुगलराजेन औरङ्गजेवेन बन्दीकृतः । शिवाजी मिष्टान्नपात्रे निगूढो बहिर्निर्जगाम | नवमेऽङ्के शिवाजी द्वारा पञ्चदुर्गाणां विजयस्य वर्णनं प्राप्यते । दशमेऽङ्के अभिषेकमहोत्सवो वर्णितः ।
सम्बद्धाः लेखाः
गुजरातराज्यम्
महाराष्ट्रराज्यम्
शिवाजी
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१२९०
१२९० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१२९० १२९० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
औरङ्गाबाद् मण्डलम् (disambiguation)
औरंगाबाद् मण्डल: नामांकित लेखनम् एकोत्तरम् सन्ति |
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
द्वितीयविश्वयुद्धम्
द्वितीयविश्वयुद्धं विश्वस्तरीययुद्धम् अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
द्वितीयविश्वयुद्धम् वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फुफ्फुसः
thumbnail|250px|मनुष्यफुफ्फुसौ thumb|395x395पिक्सेल|श्वासोच्छ्वासावसरे फुफ्फुसयोः सङ्ग्कुचनं विकसनं च|चित्रपाठ्यम्=
अयं फुफ्फुसः स्यूतसदृशं शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । मनुष्यशरीरेषु द्वौ फुफ्फुसौ स्तः । तौ वक्षःस्थले स्थितौ । एताभ्याम् एव सरिसृपपक्षिसस्तनाः श्वासोछ्वासं कुर्वन्ति । अनयोः वर्त्योः परिवृत्तिः भवति । फुफ्फुसः शरीरस्य अन्तर्भागे भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वितस्ता
वितस्ता (कश्मीरी: व्येत्, हिन्दी: झेलम्,   पञ्जाबी: ਜੇਹਲਮ (गुरुमुखी),  उर्दू: دریاۓ جہلم (शाह्मुखी)  यवनभाषा:hydaspes) सप्तसिन्धोः एका नदी। पञ्जाबप्रदेशस्य वरिष्टा पश्चिमतमा नदी। सा ऋग्वेदे अपि प्रोक्ता। यवना: तां हैडस्पेस् इति अकथयन्। हैडस्पेस् टैटन् देवेषु अन्यतम: इति ते अमन्यन्त। ३३२ तमे वर्षे अलक्सान्द्रपर्वतकौ अपि अस्याः तीरे एव अयोद्ध्येताम्।  बुखेफलनामकस्य अश्वस्य स्मरणार्थम् अलेक्सान्द्रः वितस्तायाः तीरे अलेक्सान्द्रिया बुखेफला नाम पुरीम् स्थापितवान्। वितस्ता कश्मीरे जलाकरात् उद्भूय शुतुद्रीम् संयाति।
अन्यानि दर्शनीयानि पृष्टानि
वितस्ता वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उशिजा
आङ्गीरसमहर्षेः पुत्रः उचथ्यमहर्षिः । एतस्य अनुजः बृहस्पतिः । कदाचित् बृहस्पतिः प्रजावतीं ममताया सह (उचथ्यस्य पत्नीं) व्यभिचरितुम् यतवान् । तदा ममता गर्भवती आसीत् । तस्य अत्याचारार्थं गर्भपिण्डः बृहस्पतिम् अभाययत् । एतेन क्रुद्धः बृहस्पतिः सः शिशुः जन्मना अन्धः भवतु इति अशपत् । अतः दीर्घतमः नाम्ना शिशोः जननम् अभवत् । अग्रे पितुः अनुग्रहबलेन सः सर्वज्ञत्वं प्राप्य महर्षिः अपि जातः । एतस्य विवाहः प्रद्वेषिणी नाम कन्यया सह अभवत् । [[गौतमः|गौतमादीन् अनेकान् पुत्रान् प्राप्तवान् । सर्वदा प्रद्वेषिणी पत्युः विषये असमाधानेन तं तर्जयन्ति स्म । कदाचित् दीर्घतमो ऋषिः ताम् उक्तवान् यत् बालानां जननानन्तरमपि मया सह भवत्याः एतादृशः व्यवहारः योग्यः न इति । तदा सा अवदत् । पत्नीपुत्राणां रक्षणादायित्वं भवतः एव अस्ति । तदर्थम् अहं मम बलिं किमर्थं ददामि ? इति निन्दित्वा सम्यक् तर्जयित्वा पुत्रद्वारा तं गङ्गायां प्राक्षिपत् ।
दीर्घतमसा ब्रह्मवादिनी
स्वामिनी सुदेष्णा उक्तवती इति कारणेन उशिजा दीर्घतमसस्य सेवां कर्तुम् आरब्धवती । तस्मै इदानीम् एव द्वे स्त्रियौ वञ्चितवत्यौ इत्यनेन सः शङ्कया एव उशिजायाः सेवां स्वीकुर्वन् आसीत् । किन्तु उशिजायाः सेवया सः आश्चर्यचकितः । बहुवर्षपर्यन्तं तस्य सेवां कुर्वती अनन्तरं तस्य आश्रमे एव स्थितवती । तेन सह विवाहं कृत्वा दीर्घतमः पतिः इव स्वीकृतवती । ऋषिः उशिजायाः ज्ञानदाहं ज्ञात्वा तस्यै धर्मोपदेशं कृतवान् । तत्त्वज्ञानानां विषयेषु विशेषोपदेशं कृतवान् । स्वस्य अनन्तरम् उशिजा एव परम्परायाः रक्षणं कर्तुं शक्नोति इति निश्चितवान् । तदेव सत्यमपि अभवत् । उशिजा स्वस्य सेवाद्वारा प्रसिद्धमहर्षिः कक्षीवान् इत्यादीन् एकादशान् पुत्रान् प्रसूतवती । कक्षीवतः पुत्री एव प्रसिद्धब्रह्मवादिनी घोषा । उशिजायाः अन्यः पुत्रः दीर्घश्रवः । एषः अपि सुप्रसिद्धः ऋषिः । एवम् एतेषां कुटुम्बः एव ब्रह्मपरायणानां कुटुम्बः अभवत् । उशिजायाः साहित्यसृष्टौ बहुमुख्यम् इत्युक्ते ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य ११६ तः १२१पर्यन्तस्य षड्मन्त्राः । उशिजा एतेषां मन्त्राणां द्रष्टारा अस्ति । एतय  सङ्कलिताः एते मन्त्राः ऋग्वेदे प्रमुखं स्थानं प्राप्तवन्तः सन्ति । सामान्यस्तरस्य काचित् युवती कथम् उन्नतस्थानं प्राप्तुं शक्नोति इत्यस्य उदाहरणरूपेण अस्ति उशिजा । अङ्गदेश समीपे तु तं नद्याः समुदक्षिपन् । अङ्गराज गृहे युक्ताम् उशिजं पुत्रकाम्यया । राज्ञा च प्रहितां दासीं भक्तां मत्वा महातपाः । जनयामास चोत्याय कक्षीवात् प्रमुखान् नृषीन् ॥
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
योनिः
योनिः स्त्रीणाम् इन्द्रियम् अस्ति।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लोहचक्रकप्रक्षेपणक्रीडा
लोहचक्रकप्रक्षेपणकलायाः पूर्वाभासः
धर्म प्रधानस्य भारतदेशस्य देवतासु श्रद्धा चिरन्तनकालात् प्रवर्तते । धार्मिका आस्थावन्तो भवन्ति । तेषामास्था-बलादेवेष्टदेवता नानारुपधरा नानायुधधरा च विद्यते । यथा देवाता भक्तायेष्टं विरतति तथैव तस्य कष्टान्यपि हरति । अत एव देवतानां हस्तयोर्हस्तेषु च बहुविधान्यायुधानि प्रतियन्ते । तेषु चक्रमप्येकमायुधम् । विष्णोरिदमायुधं प्रसिद्धम् । देव्योऽपि चक्रायुधाः सन्ति । असुराणां युद्धे चक्रायुधस्य प्रयोगा भवन्ति स्म ।
मन्ये तत एव प्रेरणां लब्ध्वा मानवेनापि चक्रचालनप्रयासः स्वीकृतः । इदं प्रक्षिप्यतेऽतोऽस्रेष्वस्य गणना भवति । चक्रं पुरा यदा प्रक्षिप्यते स्म तदा तस्य भ्रमणेन सहाक्रमणं भवति स्म परमधुना क्रीडाविधौ न तथा । इदानीं तु यथा भारशालि किमपि वस्तु यथा दूरे प्रक्षिप्यते तथैवदमपि । इदं कया प्रक्रियया दूराद दूरतरं प्रक्षेप्तुं शक्यत इत्येवास्ति साम्प्रतिकी कला । अस्याः कलाया विकासाय केचन नियमा आविष्कृताः सन्ति तेषां परिचय इत्यं विद्यते -
(क)दोलनम्
चक्रकक्षेपकः पूर्वं परिधावुपतिष्ठते तत्र तेन स्वकीयचङक्रमणवलन-पुरोगमन-धावनानां स्थितेरनुमानानन्तरं स्थित्वा चक्रकं दक्षह्स्ते निधायतस्य प्रारम्भिकं दोलनं (झुलाव) कर्तव्यम् । तदा हस्तं पुरः पृष्ठे च स्कन्धेन सह सारल्येन चालनीयम् । शक्तेर्वेगस्य च नास्त्यावश्यकता । तस्मिन्नवसरे स्कन्धे तथा कबन्धे च ८०-६० अंशानां कोणः कर्तव्यः । अनेन शरीरस्य यान्त्रिकी क्रिया भवति । वामहस्तः सन्तुलनसाधनाय प्रतिभारस्य कार्यं करोति ।
दोलनसमये कटिरेखातोऽधश्चक्रकं न नेयं तथा हस्तः पूर्णरुपेण प्रलम्बो विधेयः । कटिः पूर्वं पृष्ठतो दक्षपार्श्वे तथाऽग्रतो वामपार्श्वे वलति । शिरो नेत्रे चापि दक्षपार्श्वे वलन्ति । दक्षः पादो मनाग् जानुतो वलति वामः पादश्च वलित्वा घटीयन्त्रे १० वादनकालिकसूच्योः स्थितौ भवति । तदैव प्रक्षेपको वामपादेन भ्रान्त्वा दक्षपादेन सत्वरं प्रघातयति यतः शरीरमसन्तुलितस्थितावायाति परिधौ वलनकार्यं च प्रारभते ।
(ख) वलनम्
शरीरस्यासन्तुलनस्थितौ शरीरं वामेन पतनस्थितावायाति ततो रक्षितुं दक्षः पादस्तीव्रगत्या स्वस्थानादतिलघुमार्गेण परिधेर्मध्ये आपतति । तदा क्षेप्ता पादेन चक्रकक्षेपणदिशि भ्रम्ति वामपादेन शक्त्या प्रघातयति । वामः पादो घटिकायाः विपरीतायां दिशि कार्यं करोति तथा क्षेपकः स्वशरीरेणार्धं वृत्तं पूरयति । वलनसमये गतिरोधः प्रोच्छलनं वा न विधेयम् ।
(ग) चक्रकमोचनम्
चक्रकमोचनसमये तस्य कोणः २८-३२ अंशात्मकोऽपेक्षितः । तर्जन्यास्य मोचनं क्रियते । मोचनानन्तरं चक्रकं घटिकाया दिशि भ्रमदगच्छति । एवं तु तद् हस्तात् स्कन्धस्य रेखायामागमनसमकालमेव मुच्यते परं हस्तः स्वस्याः समग्रप्रलम्बतावधि चक्रकेण सह गच्छति । मोचनकाले वक्ष ऊर्ध्वं पुरत उत्तिष्ठते शिरः किञ्चित् पृष्ठे गच्छति दृष्टी च चक्रकोपरि तिष्ठतः । स्कन्धौ स्फिचौ च पुरतः पृथ्व्याः समानान्तरतां प्राप्नुवन्ति । एतत् समये पदयोर्मध्येऽतीवाल्पमन्तरं भवत्यत उर्ध्वोत्थाने द्वयोरपि पदयोः कार्यं सम्मिलितं सम्पद्यते । वामः पादः स्वस्थाने स्थिरस्तिष्ठति शरीरस्य समस्तान्यङ्गानि तत्पादस्य विपरीतं कार्यं कुर्वन्ति । अस्मिन् विभिन्नाङ्गानां कार्याणि प्रघातविस्तारोर्ध्वोत्थानादीनि सम्मिलितरुपेणैव भवन्ति तथाऽन्तिमं कार्यं चक्रकस् भ्रामणं भवति ।
सन्तुलनप्राप्तिः
चक्रकमोचनात् परं प्रक्षेपकः परिधेर्बहिः पतनादात्मानं रक्षितुं सन्तुलनाय यत् कार्यं करोति तत् ‘सन्तुलनप्राप्तिः’ (रिकवरी) कथ्यते । अस्मिन दक्षं पादं पदात् कतिचित् सैं मीं पृष्ठे संस्थाप्य वामं पादमुच्चैरुत्थाप्य सन्तुलनमुपलभ्यते ।
शक्तिप्राप्तये
प्रक्षेपणकलाभिलाषुकेन् साधारणाविधिनाऽसाधारणविधिना च नित्याभ्यासः करणीयः । यत्र हस्तपादयोर्व्यायामः, भारेण साकं व्यायामस्तथा चक्रप्रक्षेपणव्यायाम् आवश्यकः
गतिवर्धना
शारीरिकी गतिर्वर्धनीया । एतदर्थं धावनं क्रमशः २० मी० ८० मी० पर्यन्तमावश्यकम् । एवमेव भारेणा सहापि सामान्यतो धावनाभ्यासः कर्तव्यः । प्रक्षेपणे शरीरस्यानुकूलनमौष्ण्यापादनं वायोः स्थितिज्ञानं परिधानस्य व्यवस्थापनमात्मविश्वासः, परिधौ भ्रमण -वलन-हस्त- पादमोटनादिविधीनां परिचयः कोणादिनिर्माणक्रियाश्च यदि व्यवस्थितरुपेण न भवन्ति तदा त्रुटयो भवन्ति ताः परिहर्तव्याः ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी
वीतरागभयक्रोधा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य दशमः (१०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
वीतरागभयक्रोधाः मन्मया माम् उपाश्रिताः बहवः ज्ञानतपसा पूताः मद्भावमागताः ॥ १० ॥
अन्वयः
वीतरागभयक्रोधाः मन्मयाः माम् उपाश्रिताः ज्ञानतपसा पूताः बहवः मद्भावम् आगताः ।
अर्थः
आसक्तिं भयं क्रोधं च विना अनन्यभावनया मयि विश्वस्ताः मां च शरणमागताः ज्ञानरूपेण तपसा पवित्राः असङ्ख्याकाः मम स्वरूपं प्राप्तवन्तः ।
शाङ्करभाष्यम्
नैष मोक्षमार्ग इदानीं प्रवृत्तः किं तर्हि पूर्वमपि-वीतरागेति। वीतरागभयक्रोधा रागश्च भयं च क्रोधश्च वीता विगता येभ्यस्ते वीतरागभयक्रोधा मन्मया ब्रह्मविदईश्वराभेददर्शिनो मामेव परमेश्वरमुपाश्रिताः। केवलज्ञाननिष्ठा इत्यर्थः। बहवोऽनेके ज्ञानतपसा ज्ञानमेव च परमात्मविषयं तपस्तेन ज्ञानतपसा पूताः परां शुद्धिंरगताः सन्तो मद्भावमीश्वरभावं मोक्षमागताः समनुप्राप्ताः। इतरतपोनिरपेक्षज्ञाननिष्ठा इत्यस्य लिङ्गं ज्ञानतपसेति विशेषणम्।।10।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कुसुमितलतावेल्लिता
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 18
स्याद्भूतर्त्वश्वै: कुसुमितलता वेल्लिता म्तौ नयौ यौ । केदारभट्टकृत-वृत्तरत्नाकर:३.९७
ऽऽऽ ऽऽ। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
म त न य य य।
यति: पञ्चभि: षड्भि: सप्तभि:च।
उदाहरणम् -
धर्मग्लानिर्वापि बलवदधर्मो यदा जायते च,
तस्मिन्नात्मानमवसृजाम्यव्ययोऽजोऽपि चाहम्।
साधूनां रक्षां खलविदलनं धर्मसंस्थापनं च,
कर्तुं मे दिव्यं जननमपि कर्मेति बुद्ध्वा विमुक्ति:॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गायत्री (मुद्रा)
’गायत्री’मन्त्रस्य पूर्वं २४ मुद्राः कृत्वा मध्ये दशवारं गायत्रीमन्त्रं शास्त्रोक्तरीत्या जपं कृत्वा अनन्तरम् अष्टमुद्राः क्रियन्ते चेत् क्यान्सर् आक्रमणस्य भीतिं निर्मूलनं कर्तुं शक्यते । अपि च क्यान्सर्-रोगं निर्मूलनं कर्तुं शक्यते इति केशवदेवः वदति ।
प्रारम्भे गायत्रीमुद्रा एकेन श्लोकेन आरभ्यते ।
अनन्तरं दशवारं गायत्रीमन्त्रः शास्त्रोक्तरीत्या उच्चरणीयः । तदा ध्यानमुद्रा अथवा ज्ञानमुद्रा करणीया । एताः अनन्तरस्य अष्टमुद्राः । उपरि प्रदत्तेषु श्लोकेषु २४ तथा ८ मुद्राणां नामानि सन्ति । श्लोकं उक्त्वा मुद्रा करणीया। ’एता मुद्रा न जानाति गायत्री निष्फला भवेत्’ । ३२ मुद्राः कश्चित् समयपर्यन्तं कृताश्चेत् बहु प्रभावः भवति । एताः मुद्राः ३२ कशेरुकानाम् आरोग्यं पालयन्ति । तत् द्वारा शरीरे रक्तप्रवहणनराणां, ञानवाही नाडीनां च शुद्धीकरणं भवति । मुद्राणां प्रभावेण शरीरस्थ धनात्मक-ऋणात्मकरक्तकणाः न विनष्यन्ति । तस्मात् क्यान्सर् न सम्भवति इति केशवदेवस्य अभिप्रायः। इयं गायत्रीमुद्रा श्लोकेनसाकं, गायत्रीजपसहिता प्रातः- मध्याह्ने- सायंकाले च त्रिवारं करणीया । गायत्रीमन्त्रः मनसि एव उच्चते चेत् उत्तमः प्रभावः सम्भवति इति वदति । गायत्रीमुद्रा कर्तुं १५-२० निमेषाः पर्याप्ताः भवन्ति । ’गायत्री’मन्त्रः
एतद् मन्त्रः दशवारं उच्चरणीयः । नोचेत् समयावकाशः भवति चेत् अधिकवारम् अपि कर्तुं शक्यते । (शतं, सहस्रं वा )
शिवसंहितायां, घेरान्डसंहितायाश्च इयं मुद्रा चर्चिता अस्ति ।
शास्त्रे मुद्राणां विषये एवम् उक्तं
अर्थात् - अस्यां पृथिव्यां उपरि मुद्रा इव अमोघपरिणामदात्री क्रिया अन्या नास्ति इति । अतः गुरुभिः, ञानिभिः च युवजनेषु मुद्राणाम् उपयोगस्य प्रचारं कृत्वा सुदृढ भारत निर्माणे मार्गदर्शनं करणीयम् ।
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
द हिन्दू
टिप्पणी
वर्गः:भारतस्य समाचारपत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
रामदुर्गम्
इतिहासः
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं ब्रिटिषकाले रामदुर्गं बाम्बे-अधिपत्ये (बाम्बेप्रेसिडेन्सी) विद्यमानं किञ्चन राज्यम् आसीत्। ततः अनन्तरं १७९९तमे वर्षे स्थापिते दक्खन् राज्यानाम् अधीने आसीत् । कोङ्कणस्थराज्यस्य शासकाः "राजा"नाम्ना निर्दिश्यन्ते स्म । एतत् राज्यं स्वातन्त्र्यानन्तरं तन्नाम १९४८तमवर्षस्य मार्चमासस्य अष्टमे दिनाङ्के भारतसर्वकारे विलीनं भूत्वा कर्णाटकस्य भागः अभवत् ।
इतरविवरणानि
२०११तमवर्षस्य जनगणनानुसारं रामदुर्गस्य जनसंख्या ३९,८४१। एतेषु पुरुषाः ११५२८, महिलाः ११२१२ । प्रतिकिलोमीटर् जनसान्द्रता १८७ । लिङ्गानुपातः १०००:९७१ । नगरे साक्षरताप्रमाणं ६३% (भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य ५९.५% अपेक्षया अधिकम्)।एतेषु पुरुषाणाम् साक्षरताप्रमाणं ७५%, महिलानां ५५% । १३% साक्षराः ऊनषड्वर्षीयाः ।
रामदुर्गस्य शुश्रूषालयाः
आपटेशुश्रूषालयः, बीळगीशुश्रूषालयः, सर्वकारीयः शुश्रूषालयः, कुल्गोडविविधोपचारशुश्रूषालयः, कुलकर्णीशुश्रूषालयः, कणबूरशुश्रूषालयः, कणबिशुश्रूषालयः, पटवर्धनशुश्रूषालयः, गुरुशुश्रूषालयः, पावटेशुश्रूषालयः, गून्दाशुश्रूषालयः च।
संस्कृतिः
डिसेम्बरमासे गोडची-इत्यत्र अस्य उपमण्डलस्य प्रमुखः यात्रामहोत्सवः भवति । रामदुर्गतः १६ कि.मी.दूरे अस्ति गोडची। खानपेठ, तोर्गल्, हलोळ्ळी, बुद्नूर्, बटकुर्की, सुरिबान् कट्कोळ्, चन्दरगी, सुरेभान् तथा मुदकवी इत्यादीनि ऐतिहासिकस्थानानि सन्ति । यरिकित्तूरुनामकः मोहरम् उत्सवार्थं प्रसिद्धः अस्ति । सुरेबान् ग्रामः पूर्वं शबरीवनम् इति ख्यातः आसीत् । शबर्याः मन्दिरम् अत्र अस्ति । शबरी रामस्य आगमनार्थम् अत्र प्रतीक्षमाणा आसीत् इति जनानां विश्वासः । मणिहाळ् ग्रामे श्रीशिवानन्दाश्रमः, आत्मानन्दस्वामी-आश्रमः च स्तः ।
यानव्यवस्था
बेळगावी तथा हुब्बळ्ळी विमाननिस्थानके समीपे स्तः । बेळगावी, बागलकोटे, हुब्बळ्ळी, धारवाड, रेलस्थानकानि निकटवर्तिस्थानकानि । समीपे विद्यमानानि प्रमुखनगराणि धारवाड{८०कि.मी.), हुब्बळ्ळी(१०० कि.मी.), बेळगावी(९० कि.मी.), बागलकोटे(७० कि.मी)।
विद्यालयाः, महाविद्यालयाः च
सी.डी.हळ्याळ हैस्कूल्, प्रगतिविद्यालयः, गवर्न्मेण्ट् बाय्स् एण्ड् गर्ल्स् हैस्कूल्, बसवेश्वरहैस्कूल्, क्याम्ब्रिड्ज् इङ्ग्लिष् मीडियं स्कूल्, सी.एस्.बेम्बळगी सैन्स् कालेज् इत्यादयः ।
प्रवासोद्यमः
रामदुर्गे पर्वताः, शर्करानिर्माणागाराः, नदी, पर्वतारोहणं च प्रसिद्धाः । समीपे विद्यमानानि प्रेक्षणीयस्थानानि नाम शबरीकोळ्ळ, गोडची, नविलुतीर्थ, सुन्नाळ् हनुमप्प, मेगुण्डप्पनकोळ्ळ, दुर्गाणि, तोरणगल् दुर्गं च । सुरेबान् ग्रामतः त्रिकिलोमीटरदूरे शबर्याः मन्दिरम् अस्ति । एतत् मन्दिरं घने अरण्ये, लघुजलापातानां मध्ये अस्ति । शैत्यकाले वातावरणं रमणीयं भवति ।
मन्दिराणि
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हृदयम्
हृदयं एकं मांसपेशीं अङ्गं यत् सम्पूर्णशरीरे रक्तं पम्पं कृत्वा ऊतकानाम् अङ्गानाम् च प्राणवायुः पोषकद्रव्याणि च प्रयच्छति । वक्षःस्थले, फुफ्फुसानां मध्ये, उरोस्थिपृष्ठे च स्थितं, मुष्टिप्रमाणं च भवति । अत्र हृदयस्य शरीररचनाशास्त्रस्य संक्षिप्तं अवलोकनं भवति ।
कक्ष्याः
हृदयस्य चत्वारः कक्ष्याः सन्ति - दक्षिणः अलिन्दः, वाम-अलिन्दः, दक्षिण-निलयः, वाम-निलयः च । अलिन्दानि ऊर्ध्वकक्षाणि निलयानि अधः कक्षाणि च । दक्षिण अलिन्दः शरीरात् आक्सीजनरहितं रक्तं प्राप्य दक्षिणनिलयस्य अन्तः प्रेषयति । ततः दक्षिणनिलयः रक्तं प्राणवायुप्रदानार्थं फुफ्फुसेषु प्रेषयति । वाम-अलिन्दः फुफ्फुसात् आक्सीजनयुक्तं रक्तं प्राप्य वामनिलयस्य अन्तः प्रेषयति । ततः वामनिलयः रक्तं शरीरस्य शेषभागं प्रति प्रेषयति ।
हृदयस्य चत्वारः कक्ष्याः सन्ति, ये द्वयोः ऊर्ध्वकक्षयोः युग्मयोः विभक्ताः सन्ति । ऊर्ध्वकक्ष्याः अलिन्दाः, अधोः कक्ष्याः निलयम् । दक्षिण अलिन्दः दक्षिणनिलयः च मिलित्वा आक्सीजनयुक्तं रक्तं फुफ्फुसेषु पम्पं कर्तुं कार्यं कुर्वन्ति, वामअलिन्दः वामनिलयः च मिलित्वा आक्सीजनयुक्तं रक्तं शरीरस्य शेषभागेषु पम्पं कुर्वन्ति
दक्षिण अलिन्दः शरीरात् आक्सीजनरहितं रक्तं द्वयोः बृहत् नाडीयोः माध्यमेन प्राप्नोति, श्रेष्ठशिराकावा, अधमशिराकावा च । ततः दक्षिणं अलिन्दं संकुचितं कृत्वा त्रिकस्पिडकपाटद्वारा दक्षिणनिलयस्य अन्तः रक्तं पम्पं करोति ।
दक्षिणनिलयः दक्षिणअलिन्दस्य अपेक्षया अधिकस्नायुकक्षः भवति, तस्य दायित्वं भवति यत् आक्सीजनरहितं रक्तं प्राणवायुप्रदानार्थं फुफ्फुसेषु पम्पं करोति दक्षिणनिलयः संकुचति, रक्तं फुफ्फुसकपाटद्वारा, फुफ्फुसधमनीयां च पम्पं करोति, या रक्तं फुफ्फुसपर्यन्तं वहति
वाम-अलिन्दः चतुर्भिः फुफ्फुस-नाडीभिः फुफ्फुसात् प्राणवायुयुक्तं रक्तं प्राप्नोति । ततः वाम-अलिन्दः संकुचितः भूत्वा माइट्रल्-कपाटद्वारा वाम-निलयस्य अन्तः रक्तं पम्पं करोति ।
वामनिलयः हृदयस्य बृहत्तमः स्नायुयुक्तः च कक्षः अस्ति, तस्य दायित्वं भवति यत् शरीरस्य शेषभागेषु प्राणवायुयुक्तं रक्तं प्रवाहयति वामनिलयः संकुचति, रक्तं महाधमनीकपाटद्वारा महाधमनीयां च प्रविशति, या शरीरस्य बृहत्तमा धमनी अस्ति । ततः प्राणवायुयुक्तं रक्तं शरीरस्य शेषभागेषु वितरितं भवति ।
हृदयस्य कक्ष्याः समन्वितरूपेण मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति यत् आक्सीजनयुक्तं रक्तं शरीरस्य अङ्गानाम् ऊतकानाञ्च कृते पम्पं भवति, यदा तु आक्सीजनयुक्तं रक्तं आक्सीजनयुक्तं रक्तं आक्सीजनीकरणार्थं फुफ्फुसेषु पम्पं भवति हृदयस्य कक्ष्याः कार्यस्य अवगमनं हृदयस्य स्थितिनिदानं चिकित्सां च कर्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।
कपाटाः
हृदयस्य चत्वारः कपाटाः सन्ति ये हृदयस्य कक्षेषु रक्तस्य प्रवाहस्य नियमने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति । कपाटाः रक्तस्य एकस्यां दिशि प्रवाहं कुर्वन्ति, रक्तस्य पश्चात्प्रवाहं च निवारयन्ति । हृदयस्य चत्वारः कपाटाः सन्ति - त्रिकस्पिडकपाटः, फुफ्फुसकपाटः, माइट्रलकपाटः, महाधमनीकपाटः च ।
त्रिकस्पिड-कपाटः - त्रिकस्पिड-कपाटः दक्षिण-अलिन्दस्य दक्षिण-निलयस्य च मध्ये स्थितः भवति । रक्तप्रवाहस्य नियमनार्थं उद्घाटिताः निमीलिताः च त्रीणि पत्राणि वा कूपानि वा भवन्ति इति कारणतः त्रिकस्पिडकपाटः इति कथ्यते । यदा दक्षिण अलिन्दः संकुचति तदा त्रिकस्पिडकपाटः उद्घाट्यते, येन दक्षिणनिलयस्य अन्तः रक्तस्य प्रवाहः भवति । यदा दक्षिणनिलयस्य संकोचनं भवति तदा त्रिकपाटः निमीलति, येन दक्षिणे अलिन्दं प्रति रक्तं न प्रवहति ।
फुफ्फुसकपाटः - फुफ्फुसकपाटः दक्षिणनिलयस्य फुफ्फुसधमनीयाश्च मध्ये भवति । अस्मिन् त्रयः पत्राणि सन्ति ये रक्तप्रवाहस्य नियमनार्थं उद्घाटिताः निमीलिताः च भवन्ति । यदा दक्षिणनिलयः संकुचति तदा फुफ्फुसकपाटः उद्घाट्यते, येन फुफ्फुसधमनीयां रक्तं प्रवहति, फुफ्फुसेषु च प्राणवायुप्रवाहार्थं प्रवहति यदा दक्षिणनिलयः शिथिलः भवति तदा फुफ्फुसकपाटः निमीलति, येन फुफ्फुसधमनीतः दक्षिणनिलयं प्रति रक्तस्य प्रतिप्रवाहः न भवति ।
पी एच् पी
पीएचपी सङ्गणक यन्त्रस्य भाषा अस्ति।
हृदयम्
कपाटाः
माइट्रल-कपाटः वाम-अलिन्दस्य वाम-निलयस्य च मध्ये माइट्रल-कपाटः भवति । द्विपक्षीयकपाटः इति अपि ज्ञायते यतः अस्य द्वौ पत्रौ वा कस्पौ वा स्तः ये रक्तप्रवाहस्य नियमनार्थं उद्घाटिताः निमीलिताः च भवन्ति । यदा वाम-अलिन्दः संकुचति तदा माइट्रल्-कपाटः उद्घाट्यते, येन वाम-निलयस्य अन्तः रक्तस्य प्रवाहः भवति । यदा वामनिलयः संकुचति तदा माइट्रल् कपाटः निमीलति, येन वामनिलयात् वामअलिन्दं प्रति रक्तस्य प्रतिप्रवाहः न भवति ।
पी एच् पी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम् वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हृदयम्
कपाटाः
महाधमनीकपाटः - महाधमनीकपाटः वामनिलयस्य महाधमनीयाश्च मध्ये भवति, या शरीरस्य बृहत्तमा धमनी अस्ति । अस्य त्रीणि पत्राणि सन्ति ये रक्तप्रवाहस्य नियमनार्थं उद्घाटितानि निमीलन्ते च । यदा वामनिलयः संकुचति तदा महाधमनीकपाटः उद्घाट्यते, येन महाधमनीयां रक्तं प्रवहति, शेषशरीरेषु च । यदा वामनिलयः शिथिलः भवति तदा महाधमनीकपाटः निमीलति, येन महाधमनीतः वामनिलयं प्रति रक्तस्य प्रतिप्रवाहः न भवति ।
हृदयस्य शेषशरीरस्य च रक्तप्रवाहस्य निर्वाहार्थं हृदयस्य कपाटानां सम्यक् कार्यं अत्यावश्यकम् । हृदयस्य कपाटानां यत्किमपि विकारं वा क्षतिः वा भवति चेत् गम्भीराः स्वास्थ्यसमस्याः उत्पद्यन्ते, अतः चिकित्साहस्तक्षेपस्य आवश्यकता भवति ।
धमनयः नाडयः च
हृदयस्य रक्तस्य आपूर्तिः कोरोनरी धमनीभिः भवति, ये महाधमनीतः शाखाः भवन्ति । कोरोनरी नाडयः हृदयस्नायुतः रक्तं निष्कास्य दक्षिण अलिन्दं प्रति प्रत्यागच्छन्ति ।
विद्युत्तन्त्रम् : हृदयस्य स्वकीयं विद्युत्तन्त्रं भवति, यत् हृदयस्पन्दनं नियन्त्रयति । दक्षिणे अलिन्दे स्थितः सिनोएट्रियल (SA) नोड् विद्युत् आवेगान् आरभते येन हृदयस्य स्पन्दनं भवति । ततः आवेगाः अलिन्देषु गच्छन्ति, येन तेषां संकोचनं भवति । ततः आवेगाः अलिन्दनिलययोः मध्ये स्थिते अलिन्दनिलयं (AV) नोडं प्रति प्रसारिताः भवन्ति । एवी नोड् आवेगान् संक्षेपेण विलम्बयति यत् निलयानि रक्तेन पूरयितुं शक्नुवन्ति । ततः आवेगाः निलयद्वारा गच्छन्ति, येन ते संकुचिताः भवन्ति, हृदयात् रक्तं बहिः निष्कासयन्ति च ।
हृदयस्य शरीररचनाशास्त्रस्य अवगमनं हृदयस्य रोगानाम् निदानं चिकित्सायां च महत्त्वपूर्णम् अस्ति । वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अभ्यासे अपि असमर्थः असि मत्कर्मपरमः भव मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥ १० ॥
अन्वयः
अभ्यासे अपि असमर्थः असि मत्कर्मपरमः भव । मदर्थं कर्माणि कुर्वन् अपि सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।
अर्थः
अभ्यासयोगे अपि अशक्तः भवसि चेत् सर्वदा मामुद्दिश्य कर्माणि आचर । मदर्थं कर्माणि 	आचरन् अपि चित्तशुद्धिं लप्स्यसे ।
प्रतापविजयम्
प्रतापविजयस्य प्रणयनं १९२६ ख्रीष्टाब्दे सञ्जातम् । नाटकेऽस्मिन् नवाङ्काः सन्ति ।
कथावस्तु
मानसिंहः प्रतापं कथयति - अनेके सामन्ता अकबर स्य अधीनतां स्वोचक्रः । सम्प्रति अकबरस्य निखिल-सामन्त-प्रधानपदम् अलङ्करोतु भवानिति । प्रतापोऽब्रवीत् - ‘सूर्यवंशोद्भवो राजा कथमेवं विधास्यति’। भोजनसमयेऽपि मानसिंहो अपमानितः । क्रोधान्धो मानसिंहो दिल्लीं गच्छन्नेवमवादीत् - 'सद्यः समेत्य शमयामि तवावलेपम्' । सद्यो मानसिंहस्य प्रयासेन हल्दीघाटीस्थाने अकबरसेनया सह प्रतापस्य भीषणं युद्धमजनि।
द्वितीयाङ्के प्रतापस्य भल्लप्रहारेण मानसिंहस्य मृत्युः सूचितः । तृतीयाङ्के रङ्गपीठे अकारप्रभृतयो दृश्यन्ते । षण्मासपर्यन्तम् अन्वेषणेनापि प्रतापस्य निवासस्थानं न ज्ञातम् अकबरेण । प्रतापस्य निग्रहार्थं गुप्तचरा नियोजिताः सन्ति। चतुर्थोकेऽकबरस्य भेदनीतिः प्रपञ्चिता । कश्चिद् दूतः प्रतापामात्यं प्रलोभयति यद्, भवान् राज्यविहीनमासन्नमृत्युं प्रतापं विहायाकबरस्य शरणं गत्वा चिरकालपर्यन्तं राज्यसुखं भुञ्जताम्।
पञ्जमाके पृथ्वीराजस्य भगिन्या अमरसिंहेन सहानुरागस्य वर्णनमस्ति । प्रतापः स्वकीयशिशूनां दुःखम् असहमानः अकबरस्य शरणम् आजिगमिषुः वर्तते। किन्तु पृथ्वीराजस्य प्रबोधनेन नैवं कृतवान् । अष्टमाङ्के वन्यजीवनखिन्नः कुमारः कुम्भलगढ़-दुर्ग-प्रासादेवासम् अभिलषति । नवमाङ्के विजयमहोत्सवसमारम्भस्य वर्णनं विद्यते।
विशेषम्
शङ्करस्य शैली नाट्योचितसरलतां भजते । प्रकृतिचित्रणविषये कवेः दृष्टिः पारम्परिकी । याज्ञिकेन नाटके परमोच्चकोटिकं सङ्गीतमुपस्थापितम् । प्रस्तावनायां नटी गायति -
'सुखयति मधुररसा सरसी सारसहंसविहङ्गममिथुनं विहरति मृदुरहसि' इति।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:महाराणाप्रतापः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२९१
१२९१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२९१ १२९१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३२५
३२५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३२५ ३२५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अमरावतीमण्डलम्
अमरावतीमण्डलं (अमरावती जिल्हा, Amaravati District) महाराष्ट्रराज्यस्य विदर्भविभागे स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अमरावती इति नगरम् । इदं मण्डलं चिखलदरा इति पर्यटनस्थानार्थं प्रसिद्धम् ।