cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
चौहानवंशः
इतिहासः
म्लेच्छानाम् आक्रमणेन आहतेषु सन्तः अपि नगरवासिनः आक्रमणस्य समनन्तरमेव द्वयोः मन्दिरयोः निर्माणम् अकुर्वन् । पृथ्वीराजतृतीय स्य शासनकाले कालचक्रस्य विशालखण्डः व्यतीतः । अतः व्यगतस्य प्रलयस्य न कस्यापि मनसि स्मृतिः आसीत् । नरायन-नगरं पृथ्वीराजतृतीयस्य सामरिकराजधानीत्वात् युद्धकाले पृथ्वीराजः नरायन-नगरस्य दुर्गे एव युद्धयोजनायाः गोष्ठीं करोति स्म । पृथ्वीराजतृतीयः यदा दिग्विजयाभियानाय अगच्छत्, तदा पृथ्वीराजस्य नेतृत्वे सर्वेऽपि सेनापतयः स्वसेनया सह नरायन-दुर्गात् एव प्रयाणं कुर्वन्ति स्म । पृथ्वीराजस्य शासनकाले नरायन-नगरं व्यापारस्य मुख्यकेन्द्रम् आसीत् । जम्बूद्वीपे सर्वत्र नरायन-नगरात् व्यापारः भवति स्म ।
११९२ तमे वर्षे यदा पृथ्वीराजतृतीयः नरायनयुद्धस्य द्वितीये युद्धे पराजितः, ततः नरायन-नगरं देहल्याः शासनस्य भागम् अभवत् । फीरोज तुगलक इत्यस्य मृत्योः अनन्तरं १३८८ तमे वर्षे जफर खाँ इत्येषः स्वभ्रातरं शम्स् खाँ इत्यस्मै नागौर-प्रदेशस्य शासनम् अयच्छत् । ततः १४२० तमे वर्षे मोकल इत्याख्यः चित्तोड-प्रदेशस्य शासकः फीरोज खाँ इत्येनं पराजित्य नागौर-प्रदेशस्योपरि अधिकारं प्रापत् । एवं नरायन-नगरं चित्तोड-प्रदेशस्य भागम् अभवत् । १४३७ तमे वर्षे मुजैद खाँ इत्याख्यः यवनराजा नरायन-नगरे, साम्भर-नगरे च आक्रमणं कृत्वा तस्य प्रदेशस्य शासकः अभवत् । १४३७ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य तृतीये (३/६/१४३७) दिनाङ्के रविवासरे फारसी-लिप्या लिखितः कश्चन लेखः नरायन-नगरस्य गौरीकुण्डात् प्राप्तः । तस्य शिलालेखस्य अनुसारं मुजैद खाँ इत्यनेन नरायन-नगरे अनेकानि हिन्दुमन्दिराणि, जैनमन्दिराणि च नाशितानि । तेषां मन्दिराणां प्रस्तरैः एव तेन 'जामा मस्जिद्' इत्याख्यस्य यवनप्रार्थनागृहस्य निर्माणं कारितम् । गौरीकुण्डस्य नाम परिवर्त्य 'मुस्तफासर' इत्यकरोत् । परन्तु अपरे मासयेव महाराणा कुम्भा इत्येषः नरायन-नगरस्योपरि आक्रममण् अकरोत्  ।
ई. १५५६-१६०६ मध्ये नरायन-नगरम् अकबर इत्यस्य अधिनम् आसीत् । तस्य काले अजमेर-प्रदेशशासनव्यावस्थायां नरायन-नगरम् अन्तर्भवति स्म । अजमेर-प्रदेशस्य शासनव्यवस्थां जयपुरप्रदेशस्य कछव-जनाः पश्यन्ति स्म । १६०५ तमे वर्षे अकबर इत्येषः नरायन-नगरस्य यात्राम् अपि अकरोत् । ततः भोजराजाख्यः कश्चन श्रेष्ठी नरायन-प्रदेशस्य अधिकारी आसीत् । तस्मिन् समये दादूदलाय इत्येषः प्रसिद्धि इत्याख्ये शिखरे निवसति स्म । दादूदलाय इत्येतस्य स्वभावेन प्रसन्नः भोजराजः, तस्मै नरायन-नगरम् उपायनत्वेन अयच्छत् ।
जैनतीर्थत्वेन नरायन
चौहानवंशीयनां शासनकाल एव नरायन-नगरं जैनधर्मानुयायिनां मुख्यक्षेत्रत्वेनापि प्रसिद्धम् अभवत् । द्वादश्यां शताब्द्यां सिद्धसेनसूरिमहाराजेन "सकलतीर्थस्तोत्र"स्य रचना कृता । तस्मिन् स्तोत्रे नरायन-नगरं जैनमता नुयायिनां पवित्रधामत्वेन परिलक्षितम् । बिजौलिया-शिलालेखानुसारं प्राग्वाटवंशीयेन पुण्यराशिना वर्धमान -तीर्थङ्करस्य विशालमन्दिरं निर्मापितम् । ११३५ तमे विक्रमसंवत्सरे (१०७९) निर्मितशिलालेखानुसारं प्राग्वाटवंशीयः मथन इत्याख्यः शासकः सपरिवारं बाहुबलेः मूर्तिम् अस्थापयत् । एकादश्यां शताब्द्यां जैनलेखकः धनपालः 'सत्यपुरिया महावीर' इत्याख्ये ग्रन्थे व्यलिखत् यत्, नरायन-नगरे महावीरस्य अतिभव्यं मन्दिरम् अस्ति इति ।
नरायन-नगरे भैरवमन्दिरस्य पुरतः भूगर्भे श्वेतप्रस्तरैः निर्मिताः मूर्तयः, स्तम्भाः, द्वाराणि च प्रापन् । इतिहासविदां मतानुसारं कदाचित् ते अवशेषाः महावीरमन्दिरस्य एव सन्ति, यस्य वर्णनं धनपालेन कृतम् अस्ति इति । तस्मात् स्थानात् प्राप्तैः श्वेतप्रस्तरैः तु सिद्धं भवति यत्, तत् महावीरमन्दिरं श्वेतप्रस्तरैः निर्मितम् अत्युत्कटं मन्दिरं स्यात् । परन्तु द्वादश्याः शताब्द्याः अन्ते तन्मन्दिरं यवनानां क्रूरतायाः कारणेन नष्टम् अभवत् ।
नरायन-दुर्गस्य धवलगृहे एकं विस्तृतं साभागारम् आसीत् । तस्मिन् सभागारे कवीनां, विदुषां, नटानां, नटीनां च ज्ञानकलाप्रदर्शनं भवति स्म । १२९३ तमे विक्रमसंवत्सरे द्वयोः जैनाचार्ययोः शास्त्रार्थः अपि नरायनदुर्ग एवाभवत् । शास्त्रार्थकर्तारौ तौ आचार्यौ क्रमेण खरतकदच्छाचार्यः श्रीजिनपतिसूरिः, उपकेशगच्छीयचैत्यवासी पद्मलभश्च (पद्मलभः फलवर्धिकायाः निवासी आसीत् । सद्यः फलवर्धिका फलोदी इति प्रसिद्धम् अस्ति । तत् मडेता-नगरस्य समीपे अवस्थितम् ।) आस्ताम् । प्राच्यकालात् शास्त्रार्थस्य भारतीयजनेभ्यः अतिमहत्त्वम् अस्ति । जिनपालोपाध्यायः तस्मिन् सभागारे उपस्थितिः आसीत् यदा तौ आचार्यौ शास्त्रर्थरतौ आस्ताम् । तस्य शास्त्रार्थस्य सम्पूर्णं विवरणं जिनपालोपाध्यायः स्वस्य खरतरगच्छपट्टावल्याम् अलिखत् । तेन लिपिबद्धं कृतं कार्यम् इतिहासविदां कृते प्रमाणानां समुद्रवत् अस्ति । १९६५ तमे वर्षे आचार्यमुनिः श्रीजिनविजयः कर्णावत्यां सिङ्गीजैनमाला इत्यस्याः मासिक्याः ४२ तमायां पत्रिकायां तद्विवरणं प्रकाशितम् ।
६ त्रिपुरी
त्रिपुर्याः तेवर इत्येतत् नामान्तरम् अस्ति । सद्यः त्रिपुरी तेवर इति नाम्ना एव प्रसिद्धम् अस्ति । ऐतिहासिकप्रमाणानाम् आधारेण सिध्यति यत्, विन्ध्य -सतपुडा -पर्वतमालिकयोः मध्ये स्थितः भूभागः अष्टम्यां शताब्द्यां चेदिदेश इतिनाम्ना प्रसिद्धः आसीत् । ततः सः भूभागः मध्यदेश इति प्रसिद्धः अभवत् । सद्यः सः प्रदेशः मध्यप्रदेश त्वेन प्रसिद्धः । तस्य मध्यप्रदेशस्य जबलपुर -नगरस्य सदर-आख्यात् स्थलात् भेटाघट्ट-स्थलगमनमार्गे तेवर इत्याखः ग्रामः विद्यते । सः ग्रामः त्रिपुरी इति ।
तेवर-ग्रामस्य जनसङ्ख्या १५,००० अस्ति । तं ग्रामं परितः अनेके देवालयाः, प्राचीनभवनानि च अर्मकत्वेन (Ruins, खंडहर) सन्ति । अर्मके अत्र तत्र अनेकाः मूर्तयः आकीर्णाः (Scattered) सन्ति । तत्र तादृश्यः मूर्तयः वर्षाकाले तु आधिक्येन दरीदृश्यन्ते । तेवर-ग्रामः प्राचीनस्य त्रिपुरीग्रामस्य अभिन्नः भागः अस्ति, यः प्राच्यकाले कुल्चरी गाङ्गेयस्य आधिपत्ये आसीत् । महाराजाधिराजस्य कर्णस्य शासनकाले त्रिपुरी न केवलं नगरम् आसीत्, अपि तु सम्पन्नराजधानी अपि आसीत् । महाराजाधिराजस्य कर्णस्य पट्टमहिष्या हूणराजकुमार्या आनलदेव्या भेडाघाट-स्थाने भव्यातिभव्यं शिव मन्दिरं निर्मापितम् इति उल्लेखः प्राप्यते ।
अनेके आधुनिकेतिहासविदः तस्य त्रिपुरी-ग्रामस्य यात्राम् अकुर्वन् । तेषाम् इतिहासविदां मतानुसारं तेवर-ग्रामे अधुना ये जनाः निवसन्ति, ते स्वग्रामस्य अद्वितीयम् इतिहासम् अपि न जानन्ति । कालग्रस्तः सः ग्रामः स्ववैभवपराङ्मुखः अभवत् । एकादश्यां शताब्द्यां चेदिराज्यस्य द्वौ विभागौ अस्ताम् । प्रप्रथमः विभागः पश्चिमचेदिदेशः इति प्रसिद्धः आसीत् । तस्य विभागस्य राजधानी त्रिपुरी आसीत् । द्वितीयः विभागः पूर्वचेदिदेशः 'महाकौशलम्' इति प्रसिद्धः आसीत् । तस्य राजधानी रत्नपुरम् (डाहल) आसीत् । इतिहासविदां दृढमतम् अस्ति यत्, प्राचीनकाले चेदिदेशः छत्तीसगढ पर्यन्तं विस्तृतः आसीत् तथा च डाहल-स्थानं तस्य प्रदेशस्य पूर्वपश्चिमीकोणे आसीत् ।
कुल्चुरीवंशीयाः स्ववंशं हैहयवंशीयत्वेन परिगणयन्ति स्म । हैहयवंशीयानाम् आदिपुरुषः सहस्रार्जुनः आसीत् । तस्य अपरं नाम कार्तवीर्यः इति । तस्य राजधानी माहिष्मती आसीत् । तेषां हैहयवंशीयानां रक्षाव्यवस्था अति सुदृढा आसीत् । स्वव्यस्थायाः बलेन तैः नवीनकालगणनायाः आविष्कारः कृतः आसीत् । सा कालगणना कुल्चुरी-संवत्सरः इति प्रसिद्धा अस्ति । तस्य संवत्सरस्य द्वे नामान्तरे स्तः । ते नामनी चेदि-संवत्सरः, त्रौकुटक-संवत्सरः च । प्रसिद्धः पुरातात्त्विकः प्रो. कीलहार्न् इत्येषः कुल्चुरी-संवत्सरस्य आरम्भः ई. २५९ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य षड्विंशतितमात् (२६/८/२५९) दिनाङ्कात् अभवत् इति स्वपुस्तके उल्लिखति । अर्थात् भारतीयकालगणनानुसारं ३०६ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य आश्विनमास स्य कृष्णप्रतिपपदः आरम्भः मन्यते । कुल्चुरीसंवत्सरस्य प्रप्रथमशिलालेखः २४५ संवत्सरस्य प्राप्यते । कुल्चुरीसंवत्सरस्य अन्तिमशिलालेखः ९५८ संवत्सरस्य अस्ति । कुल्चुरीसंवत्सरस्य प्रचलनं ८०० वर्षं यावत् आसीत् । हैहैयवंशीयानां संवत्सरस्य अनुकरणं मैत्रक-त्रिकूटक-गुर्जर-सेन्द्रक-चालुक्य-वंशीयाः अपि कुर्वन्ति स्म । भारतीयेतिहासे अद्वितीयस्थाने स्थितानां कल्चुरीवंशीयानां पुत्री कर्पूरदेवी आसीत् । तस्याः गर्भादेव पृथ्वीराजतृतीय स्य जन्म अभवत् ।
७ समाना
समाना-नगरम् अद्यत्वे पञ्जाबराज्य स्य प्रमुखपत्तनत्वेन परिगण्यते । ३०.९ उत्तराक्षांशे, ७६.१५ पूर्वदेशान्तरे स्थितं तत् पत्तनं कोहराम-नगरात् पश्चिमदिशायां २० कि.मी. दूरे अवस्थितम् । प्राचीनग्रन्थेषु कोहराम, सुनाम, हाँसी इत्यादिभिः नामभिः सह सामना-नगरस्य उल्लेखः प्राप्यते । घोरी इत्येषः प्रारम्भिककाले येषु हिन्दुदुर्गेषु आधिपत्यम् अस्थापयत्, तेषु समानादुर्गम् अपि अन्यतमम् । समाना-दुर्गस्य प्रप्रथमशासकः कुतुबुद्दीन ऐबक इत्येषः आसीत् । ततः अल्तमश, आराम शाह, सैफुद्दीन इत्येते यवनशासकाः अत्र शासनम् अकुर्वन् ।
पृथ्वीराजतृतीयस्य शासनकाले एषः प्रदेशः पुण्डीर-राजपूतानाम् आधिपत्ये आसीत् । ते पुण्डीर-राजपूताः पृथ्वीराजस्य विश्वस्तसामन्तेषु मुख्याः आसन् । नरायनस्य युद्धे पराजयानन्तरं पुण्डीर-राजपूतानां श्रीः विनष्टा । अतः तस्मात् स्थलात् विस्थापिताः सन्तः ते यमुना तीरे स्वाधिवासं निर्मितवन्तः ।
८ गुहरामः
गुहराम-नगरम् अत्यन्तं प्राचीनं नगरम् अस्ति । तस्य प्राचीनतमं नाम धूमर इति प्राप्यते । ३०.७ उत्तराक्षांशे, ७६.३ पूर्वदेशान्तरे अवस्थितं तत् नगरं सद्यः पटियालामण्डला न्तर्गततया तिष्ठति । परम्परानुगुणं मान्यता अस्ति यत्, गुहराम-नगरं श्रीराम स्य मातृकगृहम् (Maternal, ननिहाल) आसीत् । गुरुगोविन्द सिंहेनापि स्वग्रन्थे गुहराम-नगरं श्रीरामस्य मातृकत्वेन उल्लितम् अस्ति । ततः गुहराम-नगरस्य नाम रामगढ इति अभवत् । रामायणा नुसारं श्रीरामस्य माता कौशल्या कोसल-देशस्य राजकुमारी आसीत् ।
इतिहासविदां मते पुरातात्त्विकदृष्ट्या गुहराम-नगरम् अतिमहत्त्वपूर्णं नगरम् अस्ति । गुहराम-नगरे किञ्चन प्राचीनं दुर्गम् अपि अस्ति । इतिहासविदां मतानुसारं गुप्तकाले तस्य दुर्गस्य विन्यासः (स्थापना) अभवत् । यतो हि दुर्गस्य स्थापत्यकाला गुप्तकालीनस्थापत्यकलावत् दरीदृश्यते ।
गुहरामस्य उल्लेखः हिन्दी साहित्येषु न प्राप्यते, परन्तु फारसी-साहित्येषु कोहराम-नामत्वेन पौनःपुन्येन उल्लेखः प्राप्यते । मध्यकाले गुहरामस्य सामरिकशक्तिः प्रख्याता आसीत् । ११९२ ई. मध्ये यदा घोरी इत्येषः नरायनस्य द्वितीयवयुद्धे अजयत्, तदा सामरिकास्थितायाः भयेन घोरी इत्येषः गुहरामस्य सेनां प्रप्रथमं स्वाधीनाम् अकरोत् । ततः घोरी इत्येषः कुतुबुद्दीन ऐबक इत्यस्मै शासनकार्यं दत्त्वा गझनी-प्रदेशं प्रत्यगच्छत् । यदा हाँसी इत्यस्मिन् प्रदेशे जलवान इत्याख्यः राजा आक्रमणम् अकरोत्, तदा आक्रमणस्य समाचारं कुतुबुद्दीन ऐबक् इत्येषः गुहरामे एव प्रापत् । गुहरामात् एव सः सैन्यबलेन सह प्रस्थानं कृत्वा प्रातःकाले हाँसी-दुर्गस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् ।
उक्तविवरणनेन सिध्यति यत्, गुहराम-नगरं चौहानवंशीयानां काले कियत् महत्त्वपूर्णं सामरिककेन्द्रम् आसीदिति । ११९२ तमे वर्षे द्वितीयनरायनयुद्धात् प्राक् घोरी इत्यस्य अनेके गुप्तचराः छद्मवंशं स्वीकृत्य याचकरूपेण, नटरूपेण च पृथ्वीराजतृतीयस्य सर्वेषु सामरिककेन्द्रेषु तीक्ष्णनरीक्षणं कुर्वन्ति स्म । तेषु गुप्तचरेषु यस्य दायित्वं गुहराम-नगरस्योपरि दृष्टिपातस्य आसीत्, तस्य नाम सैय्यद मीरान इत्यासीत् । सः चिश्तप्रदेशीयः आसीत् । सः याचनां कुर्वन् आनगरम् अटति स्म । अटनकाले सः यां सूचनां सम्पादयति स्म, तां सूचनां लाहौर-मार्गेण घोरी इत्यस्य पार्श्वे प्रेषयति स्म । अद्यापि तस्य समाधिस्थानं ('कब्र') गुहराम-नगरस्य पूर्वभागे स्थिता अस्ति ।
दीर्घकाले व्यतीते सत्यपि अत्रत्यं दुर्गं जर्जरीतं नाभवत् । दुर्गं परितः विशालाः प्राचीराः सन्ति । दुर्गं पुरतः जलकुण्डः, उद्यानं च शुशोभेते । गुहरामस्य दुर्गं पटियाला-पेहोवा-नगरयोः मध्यमार्गे अवस्थितम् अस्ति । गुहराम-दुर्गात् किञ्चित् दूरे एव हरियाणाराज्य स्य कैथलमण्डल स्य सीमा अवस्थिता ।
चौहानवंशसम्बद्धाः शिलालेखाः
१.	महाराजाधिराज-सिंहराज-कालीनः थाँवला-शिलालेखः वि.सं. १०१३ । सम्पादकः - श्रीरत्नचन्द्र अग्रवाल, अधीक्षकः राजस्थानपुरातत्त्वविभागः, मरुभारती ।
२.	विग्रहराजद्वितीयकालीनः हर्षशिलालेखः वि.सं. १०३० । सम्पादकः – प्रो. एफ. कीलहार्न्, एपिग्रफिया इण्डिका, भागः २, पृ. ११९-१२५ ।
३.	अजयराजस्य वस्सि-स्मृति-स्तम्भ-लेखः ११८९ तस्य विक्रमसंवत्सरस्य कार्तिकशुक्लपञ्चम्यां रविवासरे लिखितः (१६/१०/११३२) । सम्पादकः – सं. श्री सी एल् सूरी, मैसूर, एपिग्रैफिया इण्डिका, भागः ३७, १६३-६४ ।
४.	अढाई दिन के झोपडा, अजमेर-नगरात् प्राप्तः चौहानप्रशस्तिशिलालेखः । सम्पादकः – डॉ. दशरथ शर्मा, अर्ली चौहान डाइनेस्टीज्, पृ. २०३-२०४ ।
५.	श्रीजीणमातामन्दिरस्य (रेवासा, सीकर) त्रयः शिलालेखाः । सम्पादकः – श्री राम शर्मा, मैसूर, एपिग्रैफिया इण्डिका, भागः ४२, पृ. ६०-६४ ।
६.	विग्रहराजचतुर्थकालीनः नरहड-शिलालेखः वि.सं. १२१५ ।
७.	विग्रहराजचतुर्थकालीनः देहली-स्तम्भलेखः । अस्मिन् स्तम्भलेखेः विग्रहराजस्य उल्लेखः वीसलदेवत्वेन प्राप्यते । वि.सं. १२२० मध्ये निर्मितः । सम्पादकः – प्रो. एफ् कीलहार्न्, इण्डियन् एँटिक्वैरी, भागः १९, पृ. २१८-२२० ।
८.	पृथ्वीभट्ट-कालीनः (पृथ्वीराजद्वितीयः) हाँसी-शिलालेखः, वि.सं. १२२४ । सम्पादकः – डॉ. डी डी आर् भण्डारकर, इण्डियन् एन्टिक्वैरीस भागः ४१, ई. १९१२, पृ. १७-१९ ।
१०.	पृथ्वीराजद्वितीयस्य मेनाल-शिलालेखः, वि.सं. १२२६ । सम्पादकः – श्रीराम शर्मा, नई देहली, एपिग्रैफिया इण्डिका, भागः ३७, पृ. ३१९-३२२ ।
११.	सोमेश्वरकालीनः बिजौलिया-शिलालेखः, वि.सं. १२२६ । सम्पादकः – अक्षयकीर्ति व्यास, एपीग्राफिया इण्डिका, भागः २६, पृ. १२-११२ ।
१३.	पृथ्वीराजतृतीय-कालीनः बडल्या वापी-शिलालेखः, वि.सं. १२३४ (१२३४ ?) । सम्पादकः – डॉ. डी. सी. सरकार, एपिग्राफिया इण्डिका, भागः ३२, पृ. २९९-३०४ ।
१४.	फलोधी (पोकरन) शिलालेखः, वि.सं. १२३६ । सम्पादकः – डॉ. एल् पी टैसीटोरी, जर्नल् ऑफ् एशियाटिक् सोसायटी ऑफ् बंगाल (न.स.), भागः १२, ९३ ।
१५.	चरलू (नागौर)-तः प्राप्ताः चत्वारः स्मारकलेखाः । वि.सं. १२३४-१२४४ मध्ये रचिताः ।
१६.	पृथ्वीराजतृतीयस्य मदनपुर-शिलालेखः, वि.सं. १२३९ ।
१७.	देहलीसङ्ग्रहालयस्य शिलालेखः, वि.सं. १३८४ । सम्पादकः – प्रो. जे. इङ्गलिङ्ग, एपिग्राफिया इण्डिका, भागः १, पृ. ९३-९४ ।
१८.	पार्श्वनाथ फालौदी (मेडता रोड) स्थले मन्दिरात् प्राप्तः शिलालेखः, वि.सं. १५५५ । सम्पादकः – महोपाध्याय विनय सागर, राजस्थानभारती, भागः ९, अङ्कः २, पृ. २३-२५ ।
२०.	आशाधरस्य धर्मामृतशास्त्रम् ।
अधिकवाचनाय
चौहानवंशः शाकम्भरीयात्रा
वर्गः:चौहानवंशः वर्गः:भारतस्य राजवंशाः
बडगांव
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति बडगांवमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बडगांव ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
करकरणम्
कर
करः भवतः देशस्य विकासाय विकासाय च यत् योगदानं भवति तत् अस्ति। अतः करपट्टिकायाः ​​अन्तर्गतं पतितानां निगमानाम्, व्यक्तिनां च सर्वेषां स्तरानाम्, स्थानीयतः अन्तर्राष्ट्रीयपर्यन्तं करं दातव्यम् ।
भारते करस्य भुक्तिः मुख्यतया व्यक्तिस्य आयतः कटौती भवति । ते कदाचित् उत्पादचालानेषु, व्यवहारेषु, सेवासु च योजिताः भवन्ति । प्रत्येकं करं संसदेन राज्यविधायकमण्डलेन वा पारितेन कानूनेन समर्थितम् अस्ति ।
वयं भिन्नरूपेण करं दद्मः, भारते करसूची च तेषां कार्यान्वयनस्य आधारेण, अधिकारिभ्यः कथं दीयते इति च आधारेण भिन्ना भवति । मुख्यतया प्रत्यक्षः परोक्षकरः इति द्वौ प्रकारौ करौ स्तः ।
आयकरः १.
भारते विभिन्नप्रकारस्य करस्य मध्ये आयकरः सर्वाधिकसामान्येषु अत्यावश्यककरेषु अन्यतमः अस्ति । अयं करः व्यक्तिस्य आयस्य उपरि वेतनं, निवेशः, सम्पत्तिः, व्यापारः इत्यादीनां भिन्नस्रोतानां माध्यमेन करं गृह्णाति आयकरस्य दरः प्रत्यक्षतया परिवारस्य आयस्य उपरि निर्भरं भवति । आयकर-अधिनियमेन भवन्तः बीमाप्रीमियम-द्वारा अथवा नियत-निक्षेप-माध्यमेन प्राप्तुं शक्नुवन्ति इति कर-लाभस्य वर्णनं करोति । निवेशानां आयकरपट्टिकानां च माध्यमेन आयतः बचतस्य निर्णये अपि ते साहाय्यं कुर्वन्ति ।
निगमकरः १.
कम्पनी तया अर्जितराजस्वात् यः आयकरं ददाति सः निगमकरः इति कथ्यते । देयराशिनिर्णयार्थं निगमकरस्य स्लैबः भवति । प्रायः फर्माणां शुद्धलाभे एव एतत् गृह्यते । घरेलुसंस्थाभिः सह विदेशीयकम्पनयः अपि आयकरकायदानानुसारं निगमकरं दातुं बाध्यन्ते ।
अप्रत्यक्षकरं अवगन्तुम्
सेवानां वा मालस्य वा विक्रयणक्रयणक्रयणयोः परोक्षकरः प्रयुक्तः भवति । विभिन्नानां उत्पादानाम् सेवानां च विक्रेतृणां विक्रेतृणां च उपरि सर्वकारः एतत् करं गृह्णाति । ततः विक्रेता करदेयस्य उत्तरदायित्वं उत्पादानाम् सेवानां च क्रेतुः हस्ते स्थापयति । अतः उपयोक्ता परोक्षरूपेण भारतसर्वकाराय करं ददाति । परोक्षकरः उपभोगकरः इति अपि ज्ञायते ।
विक्रयकरः : १.
उत्पादस्य विक्रयणार्थं यः करः गृह्यते सः विक्रयकरः इति कथ्यते । एषः करः उत्पादस्य विक्रेतुः उपरि भवति, यः ततः मूल्यं क्रेतुः कृते प्रसारयति, उत्पादस्य मूल्ये करः समाविष्टः भवति । विक्रयकरः त्रयः भिन्नाः स्तराः प्रयोज्यः भवितुम् अर्हति : १.
-अन्तर-राज्य विक्रय
-आयात/निर्यातस्य समये विक्रयः
-अन्तर्राज्यस्तर
सेवाकरः १.
विक्रयकर इव अयं करः देशे विक्रीतस्य उत्पादस्य मूल्ये अपि समाविष्टः भवति । कम्पनी यत् सेवां प्रदाति तेषु सेवासु एतत् गृह्यते । एतासां सेवानां यथा प्रदत्तं भवति तदनुसारं तेषां संग्रहणं भवति । अस्मिन् दूरभाषः, स्वास्थ्यसेवा, अनुरक्षणं, परामर्शदातृत्वं, बैंकिंग्, वित्तीयसेवाः, विज्ञापनम् इत्यादयः सर्वाणि सशुल्कसेवाः सन्ति ।
आबकारी शुल्क : १.
भारते उत्पादितवस्तूनाम् अथवा मालस्य उपरि यः करः भवति सः आबकारीशुल्कः । साक्षात् मालनिर्मातृभ्यः संगृह्यते । ते मालम् प्राप्य व्यक्तिभ्यः उत्पादं प्रेषयितुं कार्यं कुर्वन्ति इति संस्थाभ्यः अपि एकत्रिताः भवन्ति ।
सीमाशुल्क : १.
विदेशतः आयातितस्य कस्यापि उत्पादस्य उपरि सीमाशुल्कं शुल्कं भवति । देशं प्रविष्टानां मालानाम् करः, भुक्तिः च भवति इति सुनिश्चितं करोति । करस्य दरः उत्पादस्य प्रकृतेः उपरि निर्भरं भवति ।
औपश्लेषिकसप्तमी
एकदेशव्याप्तिरुपः आधारः औपश्लेषिकः । सः च संयोगमूलकः समवायमूलको वा भवति । अयम् आधारः स्वस्य एकदेशव्याप्तिरुपो भवति, न तु सकलावयवव्याप्तिरुपः । यथा –कटे उपविशति । अत्र कटः उपवेशनक्रियायाः आधारः । किन्तु उपवेशनक्रिया कटस्य एकदेशे भवति, न तु कृत्स्ने कटे । अत्र सम्बन्धः संयोगः । अतः अयम् औपश्लेषिकः आधारः । ‘पाचकः स्थाल्याम् ओदनं पचति’ इत्यत्र तु ओदनं कर्म । तन्कर्मनिष्ठक्रियायाः आधारः स्थाली । एषोऽपि औपश्लेषिकः एव ।
करकरणम्
माल एवं सेवा कर : १.
जीएसटी एकः अप्रत्यक्षकरः अस्ति यः भारते अनेके परोक्षकराः एकत्र क्लबं कृतवान्, यथा आबकारीशुल्कं, वैट्, सेवाकरः इत्यादयः भारते घरेलुउपभोगार्थं विक्रियमाणानां सेवानां, मालवस्तूनाञ्च आपूर्तिविषये एषः करः भवति लघुचित्रम्|कर जीएसटी मूल्यवर्धनस्य गन्तव्यस्थानानुसारं बहुचरणीयः व्यापककरः इति मन्यते । मालवस्तुं वा सेवां वा क्रीणन्तः उपभोक्तृषु करः गृह्यते । परन्तु सर्वकाराय करं प्रेषयितुं दायित्वं मालस्य सेवानां च विक्रेतुः/प्रदातुः उपरि वर्तते
औपश्लेषिकसप्तमी
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
करकरणम्
अस्माकं करं किमर्थं दातव्यम् ?
तत्र पुरातनं वचनं अस्ति यत् "जीवने केवलं मृत्युः करः च निश्चिताः सन्ति" इति। करः प्राचीनकालात् आरभ्य समाजस्य विशेषता अस्ति । करस्य भूमिका सार्वजनिककार्यं, आधारभूतसंरचना, युद्धं च इत्यादीनां विविधानां उपक्रमानाम् निधिं कर्तुं सर्वकाराणां सहायता भवति । अद्यत्वे अपि करदातृ-डॉलर्-रूप्यकाणां उपयोगः विविध-सदृश-प्रयोजनेषु भवति ।
सन्दर्भाः
https://www.investopedia.com/terms/t/taxation.asp
https://www.britannica.com/topic/taxation
सविनयनियमभङ्गान्दोलनम्
महात्मना उद्घोषितम् आन्दोलनम् एतत् ।
वर्गः:सत्याग्रहाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
बण्डिपोरा
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति बण्डिपोरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बण्डिपोरा ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भेदवाक्यानि नानुवादकानि
अत्राहुरद्वॆतवादिनः-
नागमाः विष्णोस्सर्वोत्तमत्त्वं प्रतिपादयन्ति। अपि तु जीवेश्वरयोरभेद-बोधनायॆव प्रवृत्ताः । सन्ति चाभेदबोधकाः ’तत्त्वमसि’ ’अहं ब्रह्मास्मि’ इत्याद्यागमाः । न च ’द्वा सुपर्णा’ इत्याद्यागमा अपि जीव-ब्रह्मणोर्भेदमेवाभिधीयन्ते इति भेदेऽपि आगमोदाहरणं शक्यते कर्तुमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षानुमानसिद्धभेदानुवादकत्वात् भेदप्रतिपादश्रुतीनां (प्राबल्याभावेन) दुर्बलत्वात् । न चाभेदः मानान्तरसिद्ध इति अभेद प्रतिपादकश्रुतीनामपूर्वार्थप्रतिपादकत्वात् विद्यते महत्वं निरतिशयम् ।
अत्र ब्रूमः -
कथं जीवेश्वरॊ मानान्तरसिद्धॊ ? यद्यपि ’अहम्’ इत्याकारक-साक्षिप्रतीत्या जीवः सिद्ध्यतीति वक्तुं शक्यते । तथापि अध्यक्षसिद्धा जडदेहाः, नात्मानोऽणवः । ’अहम्’ इत्याकारकप्रतीतिः किं आत्मविषयिका आहोस्वित् बुद्धिविषयिकेत्यत्रॆवास्ति महती विप्रतिपत्तिः । देहेन्द्रियसंघात एव आत्मप्रीतिः इति (अहम् एत्याकारकप्रतीतिरिति) लोकायता ब्रुवते । तस्मान्न जीवोऽध्यक्षसिद्ध इति वक्तुं शक्यते । एवमेवेश्वरोऽपि वेदमन्तरा न मानान्तरसिद्धः । न चानुमानात्तत्सिद्धिः । विपर्ययेणाप्यनुमातुं शक्यत्वात् । “नषा तर्केण मतिरापनेया” इति तर्केण ईश्वरस्वरूपस्य प्रसाधयितुमशक्यत्वात् । एवं चजीवेश्वरयोः स्वरूपेऽसिद्धे कथं तर्यार्भेद्धस्सिद्ध्यति । कथंतमां भेदवाक्यानां प्राणान्तरसिद्धार्थ-प्रतिपादकत्वं वक्तुं शक्यते ।
अथ च भेदवाक्यानां अनुवादकत्वव्युत्पादनं व्यर्थमेव । तथा हि अभेदवाक्यानां अपूर्वतासिद्ध्यर्थं खलु भेदवाक्यानां अनुवादकत्वमुच्यते । तथात्वे अवश्यं भेदस्य प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वं वक्तव्यम् । असिद्धस्य अनुवदितुमशक्यत्वात् । एवं च प्रत्यक्षानुमानप्रमाणसिद्धत्वात् भेदस्य तद्विरोधादेव अभेदवाक्यानां अप्रामाण्यमापद्यते ।
अत्रेदं समवधेयम् – येन यस्य विषयस्सिद्ध्यति तत्तस्य उपजीव्यं भवति । उपजीव्यप्रमाणविरुद्धम् उपजीवकम् अप्रामाणमिति निश्चप्रचम् । प्रकृते तु अभेदागमस्यापि प्रत्यक्षानुमानोपजीव्यत्वमङ्घीकरणीयम् । प्रत्यक्षसिद्धं जीवं विषयीकृत्य तस्य ईश्वरेण अभेदः तत्त्वमसीत्यादिरूपेण बोधनीयः । अनुमानसिद्धं ईश्वरं विषयीकृत्यॆव तस्य जीवाभेदः ’क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इत्यागमेन बोधनीयः । जीवेश्वरावुभावपि विषयीकृत्य ’नेह नानास्ति किञ्चन’ एति श्रुत्या अभेदमात्रं वा बोधनीयम् । एवं च प्रत्यक्षानुमानप्रतिपन्नॊ जीवेश्वरॊ उपवीव्य आगमेन अभेदस्य बोधनात् उपजीव्यप्रमाणविरोधेन अभेदागमस्याप्रामाण्यं दुष्परिहरम् ।
ननु प्रत्यक्षं आगमं वा जीवेश्वरायोः स्वरूपमात्रं गृह्णाति । न तयोर्भेदम् । एवं च उपजीव्यप्रमाणविरोध एव नास्तीति चेत् मॆवम् । प्रत्यक्षानुमानादिना जीवेश्वरयोः विरुद्धधर्माधिकरणत्वेनॆव ग्रहणात् स्वरूपमात्रं गृह्यते भेदग्रहस्तु नोत्पद्यत इति तु रिक्तं वचः । एवं च अभेदागमस्यापि प्रत्यक्षादिकं उपजीव्यं भवति । उपजीव्यत्वेन प्रबलयोः प्रत्यक्षागमयोः विरोधे अभेदागमस्य विषयाभावात् अभेदप्रतिपादनमेव न संभवति ।
अथोच्येत – साक्षिगृहीतस्यापि जीवेश्वरभेदस्य मिथ्यात्वमेवाङ्गीक्रियत इति । तथात्वे साक्षिगृहीतेऽप्यर्थे संशयसम्भवेन सर्वप्रमाणप्रामाण्यनिश्चायके साक्षाणि दोषशङ्काकलङ्किते अभेदग्राहिप्रमाण्यानुभवविषयेऽपि अप्रामाण्यशङ्कायाः अपरिहार्यत्वात् । एवं च भेदग्राहिसाक्षिप्रमाणस्य याथार्थ्यमकामेनाप्यङ्गीकार्यम् । बगुप्रमाणसिद्धत्वाञ्च भेदस्य आगमेनतत्प्रतिपादने दर्ढ्यॊत्पत्तेः ।
अबाधितसाक्श्यनुमानसिद्धस्य जीवेश्वरभेदस्य उपजीव्यस्य अप्रामाण्याङ्गीकारे तयोरकिञ्चित्करत्वेन तयोर्विषयोपरहाराभावात् अपॊरुषयत्वेन अनाशङ्कितदोषत्वेन प्रबलेन भेदागमेनॆव जीवब्रह्मणोर्भेदसिद्धेः भेदवाक्यानां नानुवादकत्वमिति स्थितम् । प्रत्यक्षानुमानरूपप्रामाणसिद्धस्य जीवेश्वरभेदस्य अङ्गीकारे, आगमेन तत्प्रतिपादने, भेदे दार्ढ्यस्यॆव सम्भवात् भेदप्रतिपादकागमेन अभेदागमानामप्रामाण्यं अपरिहार्यम् ।
सर्वप्रमाणविरोधेऽपि ऎक्यप्रतिपादवाक्यानां अपूर्वार्थप्रतिपादकत्वेन प्राबल्याङ्गीकारे ’इदं वा अग्रे नॆव किञ्चनासीत् । असतःसदजायत’ इत्यादि वाक्यॆः आपातप्रतीतस्य शून्यस्यापि जगत्कारणत्वमापद्यते । ननु ’विमतो विनाशः सच्छेषः विनाशत्वात्’ ’आदिकार्यं सत्कारणकं कार्यत्वात् पटवत्’ इत्यादि युक्तिविरोधात् शून्यकारणत्वं नॆव प्रतिपादयितुं शक्यत इति चेत् । एवमेव अपूर्वताख्यलिङ्गसद्भावेऽपि भेदग्राहकप्रमाणस्य विरुद्धस्य जागृत्वेन प्रत्यक्षादिविरोधाञ्च आपतप्रतिताभेदस्य आगमार्थत्वं नॆवाङ्गीकारार्हम् ।
वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जनसङ्ख्यानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च
भारतम् २८ राज्यानां ८ केन्द्रशासितप्रदेशानां च संयोगं अस्ति । भारतम् द्वितीयः सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तः देशः यस्य १.२ शत् कोटिः जनाः सन्ति । अत्र १७.५ प्रतिशतं विश्वजनसङ्ख्या अस्ति । विश्वस्य कुलभूमिक्षेत्रस्य २.४% भागः भारते अस्ति ।
भारतस्य जनगणना
ब्रिटिश-भारते प्रथमा जनगणना १८७२ तमे वर्षे अभवत् । १९४७ तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य प्रति १० वर्षेषु जनगणना कृता अस्ति, प्रथमवारं १९५१ तमे वर्षे अभवत् । भारते गृहमन्त्रालयस्य अन्तर्गतं जनगणना भारतीय रजिस्ट्रार जनरल जनगणना आयुक्तकार्यालयेन क्रियते, सङ्घीयसर्वकारेण कृतं बृहत्तमेषु प्रशासनिककार्यम् च ।
सूची
जनगणना २०२२ तः दत्तांशः यथा रजिस्ट्रार जनरल जनगणना आयुक्तकार्यालयेन, तेङ्गगाणासर्वकारेण, भारतस्य योजना आयोगेन च प्रकाशितम् । जनसङ्ख्याघनत्वं समीपस्थं पूर्णाङ्कं प्रति पूर्णाङ्कनम् अस्ति ।
टिप्पणयः
आधुनिक राजनैतिक संस्कृति
अस्मिन् प्राचीनभारतीयराजनैतिकसंस्कृतेः वर्णनं भवति यया “मोक्ष” - पृथिव्यां भौतिकशरीररूपेण विद्यमानस्य बन्धनात् मुक्तिः । भारतीयराजनैतिकव्यवस्था अपि पाश्चात्यराजनैतिकचिन्तकैः वर्णितस्य मानवस्वभावस्य इव मानवक्रियाकलापस्य त्रयः लक्ष्याः - धर्मः, अर्थः, कामः (कर्तव्यः, धनं, भोगः) मोक्षः च इति चर्चां कृतवती कस्यचित् व्यक्तिस्य जीवनं कतिपयानां भारतीयराजनैतिकचिन्तकानां मते न्याय्यं कर्तव्यं कृत्वा प्राप्तुं शक्यते धनस्य माध्यमेन सुखं प्राप्तुं परिभ्रमति स्म मोक्षं वा मोक्षं वा परमं लक्ष्यं मन्यते स्म। धर्म, ध्र - शाश्वतनियमात् व्युत्पन्नः हिन्दुनां महत्त्वपूर्णा अवधारणा अस्ति या विधिस्य पाश्चात्यसंकल्पनाभिः, एक्विनासस्य अनुरूपः अस्ति। धर्मसंकल्पना मनुष्यस्य आचारसंहिता कर्तव्यानि च वर्णयति यः मानवस्य अस्तित्वस्य लक्ष्यं प्राप्तुं तस्य अनुसरणं कर्तव्यम् । धर्मः वर्तमानकालस्य मौलिककर्तव्यं, अवधारणारूपेण विधिं च आच्छादयति। प्राचीनभारतीयग्रन्थैः अनुशंसितानां कर्तव्यानां उदाहरणानि सन्ति गोरक्षणम्, अहिंसा - अहिंसा, शान्तिः, करुणा- अन्येषां जनानां प्रति आदरः,सत्यता,उदारता। राजनीतिः गुरुविज्ञानं भवति स्म, धर्मः च राज्यस्य निर्माता इति गण्यते स्म । धर्मः राजधर्म- राजानां कर्तव्यः आसीत् यत् तस्मै निर्णयं कर्तुं उपदेशं ददाति तथा च राज्ञः कर्तव्यानां विषये सर्वाणि सूचनानि सन्ति। कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रं राजनीतिविषये प्राचीनतमेषु पुस्तकेषु अन्यतमं समाजस्य, राजनीतिस्य, सत्तानियन्त्रणस्य उपायानां विषये चर्चां करोति । लेखे अर्थस्य विषये अपि चर्चा अस्ति यस्य अर्थः सम्पत्तिः, पदार्थः, अर्थशास्त्रस्य अर्थः पृथिव्याः प्राप्तेः, परिपालनस्य च मार्गाः इति । राजा निरपेक्षराजः नासीत् किन्तु स्वमन्त्रिभिः सह परामर्शं कृत्वा नियमपरम्परारीतिरिक्तानां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत् तथा च तस्य मुख्यं कर्तव्यं जनानां सेवा एव आसीत् ब्राह्मणपुरोहितस्य सर्वोच्चः अधिकारः आसीत्, अद्यतनराष्ट्रपतिवत् राजशक्तिं प्रयोक्तुं तस्य राज्याभिषेकः आवश्यकः आसीत् । लेखस्य विभिन्नग्रन्थानां च अनुसारं प्राचीनं हिन्दुराज्यं राजतन्त्रस्य अपेक्षया ईश्वरतन्त्रम् इति वक्तुं शक्यते यतोहि राजा सत्ताप्रयोगः, दण्डप्रदानं, धर्मरक्षणं च क्षत्रियकर्तव्यं धारयति स्म बुद्धकाले प्राचीनभारते गणराज्यानि वा गणाः अपि दृश्यन्ते स्म तथा च ग्रामेषु पंचायतेषु येषु स्वावलम्बी आसीत्, निर्णयेषु स्वायत्तता च आसीत् यदा मानवस्वभावः आदर्शः मानवस्वभावः धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः इति वर्णितः अस्ति;, सम्प्रति वयं कलियुगे स्मः यत्र लोभः, हिंसा, दुष्टाचारः, छलः, धर्मः च रक्षणस्य आवश्यकता वर्तते। अतः समाजे अपराधं दुर्भावं च नियन्त्रयितुं न्यायपालिकायाः ​​राज्यस्य च स्थापना आवश्यकी अस्ति। आधुनिकसामाजिकसन्धिसिद्धान्तः, दिव्यमूलसिद्धान्तः च भारते पूर्वमेव आसीत् । आर्यदेवः इन्द्रः राजत्वस्य प्रतिनिधित्वं करोति, राजा च तस्य मूर्तरूपः इति मन्यते । दीघ निकाय इत्यादयः बौद्धविवरणाः महाभारत इत्यादयः अन्ये सामाजिकसन्धिसिद्धान्तस्य विषये चर्चां कुर्वन्ति । वर्णव्यवस्था आसीत् यस्मिन् ब्राह्मणः (पुरोहितवर्गः, शिक्षितः) क्षत्रियः (योद्धावर्गः, शासकाः) वैश्यः (व्यापारिणः) शूद्रः (श्रमिकवर्गः) आसीत् । प्रत्येकं समुदायस्य आनुवंशिकगुणाः आसन्, निष्ठया कर्तव्यं कृत्वा उच्चजातेः पुनर्जन्मः भवति स्म । विशेषाधिकारप्राप्तब्राह्मणक्षत्रिययोः स्वपदस्य उपयोगः सामान्यहिताय करणीयः भविष्यति किन्तु स्वार्थकारणात् न। “मण्डलसिद्धान्तः” राजनैतिकमहत्वाकांक्षायाः, राजाप्रकारस्य, भूगोलस्य च आधारेण राष्ट्राणां कृते कूटनीतिस्य आधारः आसीत् । एतेषु अधिकांशः अद्य मुस्लिम-ब्रिटिश-विजयानन्तरं मनुस्मृति-प्राचीन-प्रथासु जाति-भेदस्य दोषं दत्त्वा मृतः अस्ति ।
गण्डेरबाल
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भ्रमरोगः
परिचयः-
भ्रमः इति स्वतन्त्रव्याधिः अस्ति तथा अन्यव्याधिषु लक्षणरूपेणापि वर्तते- भ्रमः - रोगविशेषः। अशीतिवातविकारेषु एकः (च.सू. २०.११) लक्षणविशेषः- आयुर्वेदीयशब्दकोशः।
भ्रमसम्प्राप्तिः।
रजःपित्तानिलाद् भ्रमः। इत्यत्र ये दोषाः ‘भ्रमहेतवः’ इति उक्ताः तेषु वातदोषस्य चिन्तनम् आदौ क्रियते। अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्। इति भ्रमरोगे मज्जा दूष्यत्वेन उक्तः,तस्य चिन्तनम् अस्यां सम्प्राप्तौ क्रियते। एवं वातमज्जसम्मूर्च्छनाजन्यस्य भ्रमस्य एषा सम्प्राप्तिः। सा सम्प्राप्तिः ईदृशी-
१ हेतुः-
वातस्य प्रकोपः तत्समानगुणैः भवति(वृद्धिः समानैः सर्वेषाम्।अ.हृ.सू.१.)। वातसमानगुणाश्च- तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः। अ.हृ.सू.१. अतः एतेषां गुणानां शरीरे यैः कारणैः वृद्धिः भवति, ते सर्वे वातप्रकोपकहेतवः।भ्रमरोगारम्भकस्य वातप्रकोपस्य आविष्कृततमाः हेतवः एते- १ माषवर्ज्यं शिम्बीधान्यं वातकरम् ।तत्रापि कलायः, चणकम्, इति द्रव्यद्वयं भृशं वातजनकम्। एतेषु रूक्षलघुगुणौ स्तः अतः अतियोगेन वातप्रकोपः जायते। २ तमाखुपत्रं पूगीफलं च वातकरे द्रव्ये।एतयोः रूक्षलघुव्यावायिविकासिगुणाः सन्ति।अतः वातजनकत्वं मज्जदूषणं च तयोः विद्यते। ३ अति यानयानं, दोला, चक्रक्रीडा इति एतैः वातकोपः भवति।सः भ्रमजनकः। ४ अस्नेहं शिरः भ्रमस्य हेतुः।शिरोऽभ्यङ्गः, कर्णपूरणं, प्रतिमर्शनस्यमिति एतैः शिरः स्निग्धं भवति। येषां शिरोऽभ्यङ्गादीनाम् अभ्यासः नास्ति तेषां मस्तुलुङ्गस्थः स्नेहः क्षीणः भवति। भ्रमार्थम् अयम् उत्पादकहेतुः। ५ प्रजागरः इति वातप्रकोपस्य हेतुः।ब्राह्ममुहूर्तपर्यन्तं निद्रा यथा पर्याप्ता भवेत् तथा रात्रौ निद्रासमयः भवितुम् अर्हति।ततः अग्रे जागरणं नाम प्रजागरः।
२पूर्वरूपम्-
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् इति न्यायेन भ्रमरोगस्य पूर्वरूपाणि एतानि- १ क्वचिदेव क्षणमात्रं भ्रमः। २ क्वचिदेव कतिपयक्षणावस्थायी भ्रमः। ३ शयनपार्श्वे परिवर्तिते सति भ्रमः ४ शयनाद् उत्थाने सति भ्रमः ५ आसनाद् उत्थाने सति भ्रमः यथा यथा सम्प्राप्तिः अग्रे गच्छति, तथा तथा भ्रमवेगस्य कालः वर्धते, द्वयोः भ्रमवेगयोः कालिकम् अन्तरं ह्रसते।
बारामूला
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति बारामूलामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बारामूला।
भ्रमरोगः
३रूपम्
भ्रमः चक्रस्थितस्येव भ्रमद्वस्तुदर्शनम् इत्याहुः, अन्ये तु स्वदेहभ्रमणज्ञानम् । माधवनिदाने २.११।मधुकोशटीका
४उपशयानुपशयौ
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता इति न्यायेन हेतुभिः अनुपशयः भवति, हेतुविरुद्धभावैः उपशयः भवति। सामान्यतः स्थित्या उपशयः गत्या अनुपशयः इति दृश्यते।
बारामूला
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भ्रमरोगः
५सम्प्राप्तिः
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैः विपर्ययः इति न्यायेन - चयावस्था- उक्तैः हेतुभिः वातस्य चय़ः भवति यतो हि वातसमाना एते हेतवः। एतैः एव हेतुभिः मज्जक्षयः आरभ्यते यतो हि मज्जगुणैः विपरीताः एते एव हेतवः। प्रकोपावस्था- संचितो वातः स्वस्थानाद् बहिः प्रवर्तते।एषा प्रकोपावस्था।प्रकुपितवातः सर्वं शरीरं सञ्चरति।एषा प्रसरावस्था।सञ्चारकाले वातः मज्जनि वैगुण्यं लभते अतः तत्र स्थानसंश्रयं करोति।एषः स्थानसंश्रयः आदौ अस्थिरः अस्ति।तदा भ्रमस्य पूर्वरूपाणि उद्भवन्ति। यदा संश्रयः स्थिरः भवति तदा मज्जवातयोः सम्मूर्च्छना जायते।एषा व्याधेः व्यक्त्यवस्था। अस्याम् अवस्थायां रूपाणि दृश्यन्ते।य़दा संश्रयः जायते तदा कुपितवातस्य मज्ज्ञा सह संयोगः जायते।रूक्षादयः कुपितवातस्य गुणाः तथा स्निग्धादयः मज्नः गुणाः।विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाल्पं हि जीयते इति न्यायेन वातस्य गुणाः यदा प्रबला भवन्ति तदा तैः मज्ज्ञः स्निग्धादिगुणानां पराजयः भवति।गुणैः तथा क्वचिद् द्रव्येण अपि क्षीणः मज्जा इन्द्रियपोषणं कर्तुं न शक्नोति।ततः भ्रमः व्यक्तः भवति।
चिकित्सास्वरूपम्-
वर्गः:वैद्यविज्ञानम् वर्गः:रोगाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सुमध्वविजयः
अस्य महाकाव्यस्य कविकुलतिलकत्रिविक्रमपण्डिताचार्यसूनवः कविवरलिकुचनारायणपण्डितमहाभागाः भवन्ति कवयः। षोडशसर्गयुक्तम् माध्वाः एनम् काव्यम् पठन्नेव अग्रे श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पदाचार्याणाम् सर्वमूलान् ग्रन्थान् पठन्ति। एतस्मिन् काव्ये मरुत्सूनुनाम् श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादानाम् जीवनकथा कथ्यते| अस्मिन् महाकाव्ये आहत्य षडधिकसहस्रमस्ति। प्रक्षिप्तश्लोकद्वयमप्याहत्य अष्टोत्तरं भवति सहस्रम्।
पक्षौ
भारतीयकालगणनायाः कश्चन अंशः पक्षः अस्ति । कस्यचिदपि मासस्य अर्धभागः एकः पक्षः भवति । अतः मासे द्वौ पक्षौ स्तः । पक्षः इत्यस्य अर्थः खगानां उड्ड्यनसहायौ द्वौ व्यजनसदृशौ इति । अत्रापि कालस्य गतिः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां भवति इति । मासैकस्मिन् विद्यमानौ तौ पक्षौ यथा.. अमावास्यातिथितः पूर्णिमातिथिपर्यन्तं प्रतिदिवसं चन्द्रः क्रमेण वर्धते अयं कालः शुक्लपक्षः । पूर्णिमातः प्रतिदिवसं चन्द्रः क्षीयते एषः कालः कृष्णपक्षः भवति ।
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.17 शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संस्करस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम्
व्यासभाष्यम्
तत्र वाग्वर्णेष्वेवार्थवती । श्रोत्रं च ध्वनिपरिणाममात्रविषयम् । पदं पुनर्नादानुसंहारबुद्धिनिर्ग्राह्यमिति । वर्णा एकसमयासम्भवित्वात्परस्परनिरन्गुग्रहात्मानः । ते पदमसंस्पृश्यानुपस्थाप्याविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते । वर्णः पुनरेकैकः पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्णान्तरप्रतियोगित्वाद्वैश्वरूप्यमिवापन्नः । पूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापित इति । एवं बहवो वर्णाः क्रमानुरोधिनोऽर्थसङ्केतेनावच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाभिधानशक्तिपरिवृता गकारौकारविसर्जनीयाः सास्नादिमन्तमर्थं द्योतयन्तीति । तदेतेषामर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनिर्भासस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य सङ्केत्यते । तदेकं पदमेकबुद्धिविषयमेकप्रयत्नाक्षिप्तमभागमक्रममवर्णम् । बौद्धमन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापितम्, परत्र प्रतिपिपादयिषया वर्णैरेवाभिधीयमानैः श्रूयमाणैश्च श्रोतृभिरनादिवाग्व्यवहारवासनानुविद्धया लोकबुद्ध्या सिद्धवत्सं प्रतिपत्त्या प्रतीयते । तस्य सङ्केतबुद्धितः प्रविभागः । एतावतामेवंजातीयकोऽनुसंहार एतस्यार्थस्य वाचक इति ।
सङ्केतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपः स्मृत्यात्मको योऽयं शब्दः सोऽयमर्थः । योऽर्थः स शब्द इति । एवमितरेतराध्यासरूपः सङ्केतो भवतीति । एवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराध्यासात्सङ्कीर्णाः—गौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरिति ज्ञानम् । य एषां प्रविभागज्ञस्स सर्ववित। सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्तिः । वृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते । न सत्तां पदार्थौ व्यभिचरतीति । तथा न ह्यसाधना क्रियास्तीति । तथा च पचतीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेपः । नियमार्थोऽनुवादः कर्तृकरणकर्मणां चैत्राग्नितण्डुलानामिति । दृष्टं च वाक्यार्थे पदरचनं श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते, जीवति प्राणान्धारयति । तत्र वाक्ये पदार्थाभिव्यक्तिस्ततः पदं प्रविभज्य व्याकरणीयं क्रियावाचकं वा कारकवाचकं वा । अन्यथा भवत्यश्वोऽजापय इत्येवमादिषु नामाख्यातसारूप्यादनिर्ज्ञातं कथं क्रियायां कारके वा व्याक्रियेतेति । तेषां शब्दार्थप्रत्ययानां प्रविभागः । तद्यथा—वेतते प्रासाद इति क्रियार्थः । श्वेतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः । क्रियाकारकात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च । कस्मात्? सोऽयमित्यभिसम्बन्धादेकाकार एव प्रत्ययः सङ्केत इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दप्रत्यययोरालम्बनीभूतः । स हि स्वाभिरवस्थाभिर्विक्रियमाणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगतः । एवं शब्द एवं प्रत्ययो नेतरेतरसहगत इत्यन्यथा शब्दोऽन्यथार्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः । एवं तत्प्रविभागसंयमाद्योगिनः सर्वभूतरुतज्ञानं सम्पद्यत इति ॥१७॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
पाल् एर्लख्
thumb|200px|right|धनस्य उपरि पाल् एर्लखस्य चित्रम्
(कालः – १४. ०३. १८५४ तः २०. ०८. १९१५)
अयं पाल् एर्लख् (Paul Ehrlich) रासायनिकचिकित्सायां तज्ञः । एषः १८५४ तमे वर्षे मार्चमासस्य १४ दिनाङ्के पोलेण्ड्-देशस्य सैलिसियप्रदेशे यहूदिगृहे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पाल् एर्लखस्य बाल्यादारभ्य रसायनविज्ञाने जीवविज्ञाने च आसक्तिः आसीत् । वैद्यकीयविद्यालये पठनावसरे एव अनिलीन्सम्बद्धान् वर्णान् वस्तुभिः सह योजयित्वा स्पष्टतया यथा दृश्येत तथा करणविषये परीक्षां कृतवान् आसीत् । तस्मिन् कार्ये तं पाल् एर्लखं तस्य गुरुः वाल्डेयर् इतोऽपि उत्तेजितवान् । तस्मात् कारणात् वैद्यपदव्याः निमित्तं यः महाप्रबन्धः तेन लेखनीयः आसीत् तं प्रबन्धं स्वेन संशोधितानां "ब्याक्टीरियावर्णानां” विषये एव अलिखत् सः । एषः पाल् एर्लख् १८७८ तमे वर्षे लैप्जिग्-तः वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं क्षयरोगस्य कारणीभूतस्य ब्यासिलस् इत्याख्यस्य शलाकाकारस्य (ब्याकीरिया) सूक्ष्मजीविनः अपि वर्णयोजनस्य उत्तममं मार्गं संशोधितवान् । क्षयरोगस्य विषये विशेष्याध्ययनं कुर्वतः राबर्ट् कोखस्य अपि अवधानम् आकर्ष्य एषः पाल् एर्लख् तेन सह कार्यम् आरब्धवान् । किन्तु बहुशीघ्रं तस्य|शरीरे अपि क्षयरोगस्य लक्षणानि दृष्टानि । अतः १८८६ तमे वर्षे शुष्कं वातावरणम् अपेक्षितम् इति मत्वा ईजिप्तदेशम् अगच्छत् । तत्र वासान्तरं बहुशीघ्रं क्षयरोगस्य लक्षणानि न्यूनानि अभवन् ।
एषः पाल् एर्लख् १८८९ तमे वर्षे ईजिप्तदेशतः प्रत्यागत्य राबर्ट् कोखेन सह कार्यं कृतवतोः बेहरिङ्ग् तथा किटसाटो इत्येताभ्यां सह "डिप्तीरिया” इति रोगस्य परिहारस्य संशोधने निरतः अभवत् । १८९२ तमे वर्षे "डिप्तीरिया” रोगस्य प्रतिकायदानस्य क्रमं प्राकटयत् । तदर्थं सः बर्लिन्-विश्वविद्यालये प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः अभवत् । १८९६ तमे वर्षे एषः पाल् एर्लख् "सीरं” संशोधनकेन्द्रे नियुक्तः जातः । एषः पाल् एर्लख् सूक्ष्मजीविभिः आक्रन्तम् (ब्याक्टीरियैः) अङ्गांशं प्रति वर्णवस्तु प्रेषयामः चेत् सूक्ष्माणुजीविनः केवलं तत् वस्तु गृह्णन्ति । अनेन मानवस्य यथा हानिः न स्यात् तथा सूक्ष्मजीवीन् मारयितुं शक्यते इति अदर्शयत् । निद्रारोगस्य कारणीभूतस्य (ट्रैनोसोम्) सूक्ष्मजीविनः मारणार्थं "ट्रैपान्रेड्” इत्याख्यं वर्णवस्तु अपि संशोधितवान् । तदर्थं १९०८ तमे वर्षे मेच्निकोव् इत्यनेन सह "नोबेल्” पुरस्कारम् अपि प्राप्नोत् । एषः पाल् एर्लख् श्वेतरक्तकणानाम् अपि वर्णयोजनं कृत्वा नूतनान् कोशान् (मास्ट् सेल्स्) संशोधितवान् । गुप्तरोगस्य "सिफिहिलिस्” इत्यस्य कारणीभूतस्य "स्पिरोकिट्” इति सूक्ष्माणुं मारयितुं "साल्वर्सान्” इत्याख्यम् औषधम् शिष्येन सह संशोधितवान् । तेन कार्येण अपारां कीर्तिम् अपि सम्पादितवान् । अयं पाल् एर्लख् रोगनिदाने रासायनिकानां पात्रं संशोध्य "रासायनिकचिकित्सा” (कीमोथेरफि) इत्यस्य वैद्यविभागस्य एव आरम्भस्य कारणीभूतः जातः । सः १९१५ वर्षे अगस्टमासस्य २० तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
[https://drive.google.com/file/d/0B1yz8B3IPltmRU1Pdm5CQkJMZlU/edit?usp=sharing Paul Ehrlich and Hebrew University of Jerusalem; Chemistry in Israel. Bob Weintraub.]
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैषयिकसप्तमी
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डोडा
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति डोडामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति डोडा ।
कुक्कुटविकासः
=२४ घण्टे कुक्कुटविकासः = दुतकोशिकाविभाजनस्य आरम्भं चिह्वयति ।व्लास्टोडर्मः चक्राकारः संरचना अस्ति या पिष्टिकायाः पृष्ठभागे निर्मीयते, तत्र एपिन्लास्ट्‌ इति कोशिकानां स्तरः भवति एपिब्लार्ट् शरूणं सम्यक् जनयिष्यति, यदा तु हाइपोव्लास्ट् , यः एपिनव्लास्टस्य अधः स्थितः अस्ति, सः पिष्टिकापुटं निर्मास्यति । @ २४ घण्टापर्यन्तं व्लास्टोडर्मः अनेकविशिष्टप्रदेशेषु विभक्तः अस्ति, यथा पेलुसिडा इति क्षेत्र, यस्मिन्‌ विकासशीलः भ्रूणः भवति, तथा च क्षत्रं ओपका, यः पेलुसिडा क्षेत्रं परितः भवति, तत्र च भवति श्रूणवाह्य तका शिर.पुटं पुच्छपुटं च निर्मितं आरब्धम्‌, यत्‌ अन्ते दास्यति भ्रूणस्य शिरः पुच्छं च उत्तष्ठन्ति। तंत्रिका प्लेट्‌ इत्यस्य निर्माणं आरब्धम्‌ अस्ति, यत्‌ अन्ततः... तंत्रिका तंत्रम् शरूणवाह्यप्रशे रक्तवाहिनीनां निर्माणं आरब्धम्‌ अस्ति, यत्‌ भविष्यति अन्ते भ्रूणस्य रक्तवाहिनीं निर्मान्ति । हृदयस्य निर्माणं आरब्धम्‌ अस्ति, भ्रूणस्य माध्यमेन रक्तस्य परिसच्चरणं आरब्धम्‌ अस्ति । ४ सोमाइट्‌ इत्यस्य निर्माणं आरब्धम्‌ अस्ति, येन जन्ते मांसपेशी-अस्थि- तन्त्रस्य जन्म भविष्यति । समग्रतया २४ घण्टेषु कुक्कुटस्य भ्रूणः अद्यापि प्रारम्भिकपदे एव अस्ति विकासः, परन्तु बहवः महत्त्वपूर्णाः संरचनाः व्यवस्थाः च आरब्धाः सन्ति अवेदनपत्र।
भारतीयमासाः
एकस्मिन् वर्षे १२मासाः भवन्ति । मासद्वयस्य एकः ऋतुः भवति । ऋतुः नाम परिसरस्य वातावरणस्य च स्थितिः । मासाः नक्षात्राणां नाम्नाम् अधारेण निश्चिताः सन्ति । भारतीयानि पर्वाणि सर्वाणि मासानुगुणम् एव निर्धारितानि । ते मासाः यथा..
वर्गः:मासाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मेधाव्रताचार्यः
कविपरिचयः
आर्यसमाजस्य अनुयायी मेधाव्रताचार्यः १८९३ तमे ईशीयाब्दे महाराष्ट्रे येवलाग्रमे जनीं लब्धवान् । जनकोऽस्य जगज्जीवनो जननी च सरस्वती । अयमनेकत्र गुरुकुलेषु विद्यादानं कृतवान् । अस्य जीवनस्य सन्ध्याकालः चितौड्दुर्गनगरे आर्यसमाजगुरुकुले व्यतीतः । कविस्तत्रैव विद्यादानं कुर्वन् १९३४ ई०वर्षे दिवं गतवान् ।
काव्यपरिचयः
मेधाव्रताचार्यः अधोनिर्दिष्टानि काव्यानि प्रणीतवान् -
दयानन्ददिग्विजयम्
अस्मिन् महाकाव्ये २७ सर्गाः सन्ति । अत्र स्वामिदयानन्दस्य जीवनचरितं समाजपरिष्कार्याणि शिक्षाश्च वर्णिता । अत्र अङ्गीरसः शान्तः । स्वामी दयानन्दोऽत्र धीरप्रशान्तः नायकः ।
ब्रम्हर्षिविरजानन्दचरितम्
अत्र १० सर्गाः सन्ति । अत्र स्वमिदयानन्दस्य गुरोः विरजानन्दस्य जीवनचरितम् उपनिबद्धम् । अत्रापि शान्तः अङ्गीरसः ।
नारायणस्वामिचरितम्
अस्मिन् महाकाव्ये १२ अलङ्काराः (सर्गाः ) सन्ति । अस्यापरा संज्ञा महात्मगुणमञ्जूषेति वर्तते । अत्र कविना स्वगुरोः नारायणस्वामिनो जीवनवृत्तं वर्णितम् ।
काव्यकला
मेघाव्रताचार्यस्य कवित्वस्य प्रकाशकं मुख्यतः एतस्य दयानन्ददिग्विजय-महाकाव्यं वर्तते । अत्रैव अस्य काव्यकलायाः चरमप्रकर्षोऽनुभूयते । अन्ययोः महाकाव्ययोः चरितवर्णनस्यैव प्राधान्यम् ।
मेधाव्रताचार्या वैदर्भीरीतेः कविः । चारुताऽस्य काव्यस्य विशिष्टो गुणः । सर्वेष्वेव काव्येषु भावपक्ष-कलापक्षयोः सामञ्जस्यं वर्तते । सर्वत्र शान्तरसोऽङ्गित्वेन विराजते । कविना प्रस्तुतं प्रकृतिचित्रणम् अतीव विशदं वर्तते । तेनास्य सूक्ष्मनिरीक्षणशक्तिः प्रतीयते । वसन्तशोभावर्णनं यथा - मेधाव्रताचार्येण प्रस्तुतं वस्तुरूपचित्रणमपि श्लाघनीयम् । टंकारा-बम्बई-दिल्यादिनगरीणं शोभाया वर्णनं सूक्ष्मतया कृतम् । अस्य वर्णनशैली हठात् चित्तम् आकर्षति । टङ्करानगर्याः वर्णनं यथा - दिल्लीवर्णनं यथा – भावानां सरसता, वर्णनप्रसङ्गेषु यथार्थता, वैदर्भीरीतिविलासः, भाषायाः प्राञ्जलता, पदलता, पदललित्यं च मेधाव्रताचार्यस्य काव्यशैल्याः प्रमुखाः गुणाः सन्ति ।
‎
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
निगम लेखाशास्त्र
निगम लेखाशास्त्र
निगमलेखा लेखाशास्त्रस्य एकः विशेषशाखा अस्ति या कम्पनीनां लेखा ,तस्य अन्तिमलेखानां तथा नकदप्रवाहविवरणानां निर्माणं, कम्पनीनां वित्तीयपरिणामानां विश्लेषणं व्याख्यां च तथा च विलयनं, अवशोषणं, समेकिततुल्यपत्राणां निर्माणं इत्यादीनां विशिष्टघटनानां लेखाकरणं च निबध्नाति। सार्वजनिककम्पनी प्रायः तां कम्पनीं निर्दिशति यस्याः पञ्जीकृतप्रतिभूतिः (स्टॉक, बाण्ड् इत्यादयः) सामान्यजनस्य कृते विक्रयणार्थं प्रदातुं अनुमतिः अस्ति, सामान्यतया स्टॉक एक्सचेंजस्य माध्यमेन, परन्तु ताः कम्पनयः अपि समाविष्टाः भवितुम् अर्हन्ति येषां स्टॉक् काउण्टरद्वारा व्यापारः भवति ( OTC) मार्केटनिर्मातृणां माध्यमेन ये OTCBB तथा Pink Sheets इत्यादीनां गैर-विनिमय-कोटेशन-सेवानां उपयोगं कुर्वन्ति । "सार्वजनिककम्पनी" इति पदं सर्वकारस्वामित्वयुक्तं निगमं अपि निर्दिशति । "सार्वजनिककम्पनी" इत्यस्य एषः अर्थः समग्ररूपेण जनानां कृते तथा जनानां कृते सम्पत्तिहितस्य सार्वजनिकस्वामित्वस्य परम्परातः (सार्वजनिकस्वामित्वं) आगतः, संयुक्तराज्ये च अयं न्यूनसामान्यः अर्थः अस्ति लाभाः स्वस्य प्रतिभूतिविक्रयणद्वारा धनं पूंजी च संग्रहीतुं समर्थः अस्ति । एतत् कारणं यत् सार्वजनिकनिगमानाम् एतावत् महत्त्वम् अस्ति यत् तेषां अस्तित्वात् पूर्वं निजी उद्यमानाम् कृते बृहत् परिमाणं पूंजी प्राप्तुं अतीव कठिनम् आसीत् सार्वजनिककम्पनयः सहजतया पूंजीसंग्रहणं कर्तुं शक्नुवन्ति इति अतिरिक्तं, ये कम्पनीं सेवां प्रदास्यन्ति, यथा तेषां निदेशकाः, अधिकारिणः, कर्मचारी च, तेषां क्षतिपूर्तिरूपेण स्वप्रतिभूतिः निर्गन्तुं शक्नुवन्ति
निजीकम्पनी निजीकम्पनी इति पदं व्यावसायिककम्पन्योः स्वामित्वं द्वयोः भिन्नयोः प्रकारयोः निर्दिशति: प्रथमं, गैरसरकारीसंस्थानां स्वामित्वं निर्दिशति तथा द्वितीयं, कम्पनीयाः स्टॉकस्य स्वामित्वं तुल्यकालिकरूपेण अल्पसंख्याकानां धारकानां कृते निर्दिशति ये शेयरबजारे सार्वजनिकरूपेण स्टॉकस्य व्यापारं न कुर्वन्ति। एतयोः भिन्नार्थयोः कारणात् सामान्यतया पदस्य प्रयोगः परिहर्तव्यः यावत् सन्दर्भेण स्पष्टं न भवति यत् का परिभाषा अभिप्रेता इति निजीकम्पन्योः कृते न्यूनाः अस्पष्टाः शब्दाः अउद्धृतकम्पनी, असूचीकृतकम्पनी च सन्ति । यद्यपि सार्वजनिकरूपेण व्यापारितानां समकक्षेभ्यः न्यूनतया दृश्यन्ते तथापि विश्वस्य अर्थव्यवस्थायां निजीकम्पनीनां प्रमुखं महत्त्वम् अस्ति । २००५ तमे वर्षे फोर्ब्स्-संस्थायाः निकटतया स्थापितानां अमेरिकीव्यापाराणां सर्वेक्षणे ३३९ कम्पनयः एकत्रिलियन-डॉलर्-मूल्यानां वस्तूनि सेवाश्च विक्रीतवन्तः, ४० लक्षं जनाः च कार्यरताः २००४ तमे वर्षे फोर्ब्स्-पत्रिकायाः ​​निजीरूपेण स्थापितानां अमेरिकीव्यापाराणां गणना केवलं ३०५ एव आसीत् ।[१] कोच इण्डस्ट्रीज, बेच्टेल्, कार्गिल्, क्रिसलर, प्राइसवाटरहाउसकूपर्स्, फ्लायिंग् जे, अर्नस्ट् एण्ड् यंग, ​​पब्लिक्स्, मार्स् इत्यादीनि अमेरिकादेशस्य बृहत्तमेषु निजीकम्पनीषु अन्यतमाः सन्ति IKEA, Victorinox, Bosch च यूरोपस्य बृहत्तमानां निजीकम्पनीनां उदाहरणानि सन्ति । निगमप्रबन्धकानां मध्ये सामान्यः भ्रमः अभवत् यत् तेषां कम्पनीयाः स्थितिः निजीरूपेण वा सार्वजनिकरूपेण वा भवेत् इति । खैर, मूलतः तस्य आवश्यकतायाः उपरि निर्भरं भवति । उल्लेखनीयं यत्, बहवः कम्पनयः निजीत्वेन यत् प्रकारस्य विशेषाधिकारं प्राप्नुवन्ति तत् विचार्य निजीं भवितुं रोचन्ते । अत्र निजीसीमितकम्पनीनां गठनस्य पक्षे रियायतानाम् विशेषाधिकारानाञ्च संक्षिप्तसूची अस्ति: विशेषाधिकाराः: - सीमितदायित्वं, - सरलं सुलभं च गठनं, - निगमीकरणे तत्क्षणं व्यवसायस्य आरम्भः, - निदेशकानां कृते पारिश्रमिकस्य ऋणस्य च उदार भुगतानं विना किमपि प्रतिबन्धं, - अन्तर-निगम-ऋणानि सुलभानि - प्रकटीकरणस्य आवश्यकताः न्यूनाः - संचालने प्रचण्डसुलभता - द्वौ निदेशकौ पर्याप्तौ - द्वौ भागधारकौ पर्याप्तौ - लाभांशं घोषयितुं आवश्यकता नास्ति - शेयर्-सूचीकरणं अनिवार्यं नास्ति - निदेशकानां योग्यता-शेयर-धारणस्य आवश्यकता नास्ति एतेषां कृते प्रबलकारकाः निरन्तरं भवन्ति निजीसीमितकम्पनीनां माध्यमेन व्यापारं उद्योगं च कुर्वन्।
Reference link:- https://razorpay.com/blog/business-banking/corporate-accounting/ लघुचित्रम्|CORPORATE ACCOUNTING PRACTICES- IS THERE A CREDIBILITY GAAP? (IA gov.gpo.fdsys.CHRG-107hhrg79559)
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
SWOT विश्लेषण
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मनोविज्ञानम्
मातङ्गिनी हाजरा
thumb|right|200px| मातङ्गिन्याः वास्तविकं चित्रम् मातङ्गिनी हाजरा (মাতঙ্গিনী হাজরা, मातङ्गिनी हाजरा) भारतमात्रे प्राणाहुतिं दत्तवतीषु क्रान्तिकारिमहिलासु अन्यतमा । मातङ्गिनी हाजरा वङ्गप्रदेशीया आसीत् । पराधीने भारते वङ्गप्रदेशः क्रान्तिकारिणां राजधानीत्वेन परिगण्यते स्म । अतः तत्र आन्दोल-सभा-गुप्तगोष्ठीत्यादीनां दृश्यानि सामान्यानि आसन् । वङ्गप्रदेशस्य क्रान्तिकारिणां मुख्यस्थानत्वात् तत्रत्याः प्रजाः साक्षात् परोक्षरीत्या वा स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सल्लग्नाः आसन् । मातङ्गिनी हाजरा इत्यस्याः जीवनम् अस्य प्रत्यक्षोदाहरणमस्ति ।
जन्म, परिवारश्च
१८७० तमे वर्षे वङ्गप्रदेशस्य मीदनापुरमण्डलस्य तामलुक-उपमण्डलस्य होगला-ग्रामे मातङ्गिन्याः जन्म अभवत् । तस्याः पिता ठाकुरदास मैति कृषकः आसीत् । ठाकुरदास दरिद्रः आसीत् । अतः धनोपार्जनार्थं सः स्वपुत्र्याः विक्रयणम् अकरोत् । धनस्य लीप्सया सः मातङ्गिन्याः बालविवाहम् अलीला-ग्रामवासिना षष्ठिवर्षीयेण वृद्धेन सह अकारयत् । तस्य वृद्धस्य नाम त्रिलोचन हाजरा आसीत् । मातङ्गिनी यदा अष्टादशवर्षीया अभवत्, तदा सा विधवा अभवत् ।
जीवनम्
अष्टादशवर्षस्य आयुः विवाहाय न्यूनातिन्यूनम् आयुः इति अधुना वयं जानीमः । परन्तु सा अष्टादशवर्षस्य वयसि विधवा अभवत् । तस्याः सन्ततिः अपि नासीत् । अतः सा स्वपितृगृहं प्रत्यगच्छत् । यः पिता पुत्र्याः विक्रयणम् अकरोत्, सः अधिकदिनं यावत् स्वपिरणीतां पुत्रीं कथं रक्षेत् ? सः पुत्रीम् अलीला-ग्रामं प्रतिपैषयत् । जीवनस्य कठोरकाले मातङ्गिन्याः आश्रयस्थानम् एव नासीत् । निःसहाया सा विपुत्रं (step son) न्यवेदयत् यत्, “केवलं मम भोजनस्य व्यवस्थां कुरु । अहं अन्यत् किमपि नेच्छामि” इति । तस्याः विपुत्रः तस्याः ज्येष्ठः आसीत् । सः मातङ्गिन्याः दुःखम् अन्वभवत् । अतः सः स्वस्य विमात्रे भोजनव्यवस्थाम् अकारयत् । अलीला-ग्रामे पत्युः प्रासदस्य समीपे मातङ्गिन्याः एकः कुटीरः आसीत् । विपुत्रः महेन्द्रः तस्यै समयानुसारं भोजनं प्रयच्छति स्म । पर्वदिनेषु तस्याः कृते वस्त्राणि अपि आनयति स्म । एवं अन्यस्य उपकाराधीना मातङ्गिनी स्वजीवनं यापयन्ती आसीत् । हृदि किमपि प्राप्तुम् अवगन्तुं वा ईप्सा एव नासीत् । “यदस्ति तदेव मम” इति भावयन्ती अन्यत् किमपि चिन्तनं सा न करोति स्म । पराधीना मातङ्गिनी अफीण-व्यसनं करोति स्म । अतः भोजनानन्तरम् अफीण इत्यस्य सेवनं कृत्वा सा गहनसमाधेः अवस्थायां दिनं यापयति स्म । अन्यस्य जनस्य, देशस्य च चिन्तनाय अवसर एव नासीत् । एतादृशी स्थितिः द्विचत्वारिंशत् (४२) वर्षाणि यावत् आसीत् । अर्थात् अष्टादशवर्षे विधवा जाता मातङ्गिनी षष्ठिवर्षीया अभवत् ।
जीवनपरिवर्तनम्
द्विचत्वारिंशत्वर्षाणि नित्यं सा भोजनं, व्यसनं, शयनं च करोति स्म । अन्यत् किमपि कार्यमेव नासीत् तस्याः । परन्तु भारतस्य क्रान्तिकारिप्रवृत्याः सहसा सम्बन्धः अभवत् तस्याः । १९३० तमे वर्षे महात्मना आभारते सविनयनियमभङ्गान्दोलनम् उद्घोषितम् आसीत् । आभारतं मण्डलेषु, नगरेषु, महानगरेषु, वीथीषु च सभाः, पदयात्राः च भवन्ति स्म ।
अलीला-ग्रामे आन्दोलनकर्तृभिः सभायै यत् स्थानं निश्चितं कृतम् आसीत्, तस्य समीपे एव मातङ्गिन्याः कुटीरम् आसीत् । विनेच्छया तया आन्दोलनकारिणां भाषणानि श्रोतव्यानि अभवन् । तस्याः कृते एतत् सर्वं नवीनप्रवृत्तिः आसीत् । अतः सा कौतूहलभावेन तेषां कार्याणि पश्यन्ती, भाषणानि शृण्वन्ती च आसीत् । सा यूनां क्रियाकलापं दृष्ट्वा चिन्तयन्ती आसीत् यत्, “एते कीदृशीं क्रीडां क्रीडन्तः सन्ति” इति । परन्तु आन्दोलनकार्यस्य वारं वारं परिचयेन तस्यां देशस्य परिस्थित्याः ज्ञानम् अभवत् । यूनां “वन्दे मातरम्”, “महात्मा शतं जीवेत्” इत्यादयः जयघोषाः तस्यां कौतूहलम् अवर्धत । शनैः शनैः अफीण-व्यसनं त्यक्त्वा सा भाषणं श्रोतुम् आरभत । भाषणस्य शब्दाः तस्याः हृदयं व्यदारयन् । सा अचिन्तयत्, “एते नवयुवानः यदि देशाय स्वप्राणाहुतिं दातुं प्रभवन्ति, तर्हि व्यर्थं जीवनं यापयन्ती अहं किमर्थं देशाय कार्यं कर्तुं न शक्नोमि ?” इति । परन्तु द्विचर्त्वारिंशद्वर्षाणि यस्याः जीवनं व्यसनादिभिः, दुःसङ्गैः च सह व्यतीतं, सा एतादृशं कठोरनिर्णयं झटिति कर्तुं कथं शक्नुयात् ? किंकर्तव्यमूढावस्थायां तस्याः वर्षद्वयं न्यर्गच्छत् ।