cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दौलतसिंह कोठारी
वृत्तिः
७.	फिजियोलॉजी, संबद्धविज्ञानं च केन्द्रम्, चेन्नई (Defence Institute of Physiology and Allied Sciences, Chennai )
शोभा अभयङ्कर
വർഗ്ഗം:Articles with hCards
दौलतसिंह कोठारी
वृत्तिः
८.	साइकोलॉजिकलरिसर्च-निदेशालयः, नवदेहली (Directorate of Psychological Research, New Delhi)
शोभा अभयङ्कर
डॉ. शोभा अभयङ्कर (१९४६–२०१४) भारतीय संगीतकारः, मेवाटीघराना- शिक्षिका च आसीत् । सा स्वपुत्रः संजीवाभ्यंकर इत्यादीन् बहूनां हिन्दुस्तानी शास्त्रीयगायकानाम् अध्यापनार्थं प्रसिद्धा अस्ति
दौलतसिंह कोठारी
वृत्तिः
९.	रक्षाविद्युदानुसन्धानप्रयोगशाला, हैदराबाद (Defence Electronics and Research Laboratory, Hyderabad)
शोभा अभयङ्कर
जीवनी
शोभा अभिनकरस्य जन्म भारतस्य पुणे नगरे १९४६ तमे वर्षे अभवत् । विजय अभयङ्कर् इत्यनेन सह विवाहम् अकरोत् । द्वौ पुत्रौ सञ्जीव् अभयङ्कर् तस्य सोदरश्च।
सा पुणे विश्वविद्यालयात् जैव रसायनशास्त्रे अस्ति. म. प्राप्त Sc. सा एसएनडीटी महिलाविश्वविद्यालयात् प्रथमश्रेणीसम्मानेन सङ्गीतविषये एम.ए. मराठीभावगीते संगीते पी.एच्.डी. घ च कृतम्‌
दौलतसिंह कोठारी
वृत्तिः
१०.	वैज्ञानिकमूल्याङ्कनसमूहः, देहली (Scientific Evaluation Group, Delhi)
शोभा अभयङ्कर
जीवनी
शोभा अभयणकर पंडित गंगाधरबुआ पिम्पलखरे, पंडित वी.आर.अथवले, पंडित. जसराजादिभ्यः । दशकैः सङ्गीतस्य प्रशिक्षिता सा ग्वालियर गायकी तथा आगरा गायकी इत्येतयोः पृष्ठभूमिं विद्यमानस्य मेवाटी-घरस्य सदस्या इति मन्यते ।
अभिनकरः ललितकलाकेन्द्रेण, पुणेविश्वविद्यालयेन, एसएनडीटी महिलाविश्वविद्यालयेन च सङ्गीतविद्वान् गुरुरूपेण च सम्बद्धः अस्ति ।
दौलतसिंह कोठारी
वृत्तिः
११.	तकनीकी-बैलिस्टिक-अनुसन्धानप्रयोगशाला, चण्डीगढ (Technical Ballistic Research Laboratory, Chandigarh)
शोभा अभयङ्कर
जीवनी
अभिनकरः सम्पूर्णे महाराष्ट्रतः अनेकान् छात्रान् अध्यापितवान् ये अन्तर्राष्ट्रीय-राष्ट्रीय-पुरस्कारान्, छात्रवृत्त्याश्च प्राप्तवन्तः । संजीवाभ्यङ्करः (तस्याः पुत्रः), सन्दीप रानाडे च तस्याः अत्यन्तं उल्लेखनीयाः शिष्याः सन्ति ।
दौलतसिंह कोठारी
वृत्तिः
१९६१ तमे वर्षे डॉ. दौलतसिंहः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । तस्मिन् आयोगे सः त्रयोदश वर्षाणि अध्यक्षत्वेन दायित्वम् अवहत् ।
शोभा अभयङ्कर
जीवनी
अभयङ्कर् २०१४ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य १७ दिनाङ्के अष्टषष्टितमे वयसि कर्करोगेण स्वर्गं गतः ।
सन्दर्भः
वर्गः:१९४६ जननम् वर्गः:२०१४ मरणम् वर्गः:मराठाजनाः वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः
दौलतसिंह कोठारी
राष्ट्रियशिक्षायोगः
राष्ट्रियशिक्षायोगः भारतीयशिक्षायोगः इत्यपि प्रसिद्धम् । १९६४ तमे वर्षे यदा भारतसर्वकारः भारतीयशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा डॉ. दौलतसिंहं तस्य आयोगस्य अध्यक्षं न्ययुङ्क्त । डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे वर्षद्वयम् आसीनः । तस्य आयोगस्य अन्येषु सदस्येषु भगवान सहाय, एस् चक्रवर्ती, एम् एल् धर, एम् वि माथुर, जि पार्थसारथि इत्यादयः प्रमुखाः । तेन आयोगने "शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः" (Education and National Development) इत्याख्यं वृत्तम् (report) उपस्थापितम् । स्वतन्त्रे भारते सम्भवतः सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णेषु प्रलेखेषु अन्यतमस्य तस्य वृत्तस्य चर्चा सर्वत्र भवति । तस्य प्रलेखस्य चर्चनीयविषयेषु मुख्यौ विषयौ समानविद्यालयव्यवस्था, स्नातकोत्तरं यावत् मातृभाषया शिक्षणम् इत्येतौ आस्ताम् ।
१.	भाषानीतिः – शिक्षायाः सर्वेषु चरणेषु प्रादेशिकभाषाः एव शिक्षामाध्यमं स्यात् । (प्रारम्भिकस्तरे मातृभाषायै एव सर्वाधिकं महत्त्वं दीयते ।) तस्य उद्देश्यस्य पूर्त्यै निश्चितस्य, सुनियोजितस्य, समयबद्धस्य च कार्यक्रमस्य रचना करणीया । आङ्ग्लभाषा संसारेण सह अस्माकं सञ्चारस्य मुख्यमाध्यमम् अस्ति । सा आधुनिकवैज्ञानिकयुगस्य वर्धमानं ज्ञानं प्राप्तुम् अपि मुख्यसाधनम् अस्ति । अतः अस्माभिः आङ्ग्लभाषायाः पठनपाठने प्रात्साहनं दातव्यम् । अन्यान्ताराष्ट्रियभाषाणाम् अपि बहुधा पठनं, पाठनं च भूयात् । तासु भाषासु मुख्यतया रूसी, स्पेनिश्, फ्रेन्च्, जर्मनी इत्यादयः भाषाः अन्तर्भवन्ति । राष्ट्रियस्तरे सम्पर्कभाषात्वेन हिन्दीभाषा प्रोत्साहनीया । तथा च येषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषा सम्भाषणभाषा नास्ति, तेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्ययनाध्यापनं प्रोत्साहनीयम् । भारतस्य सर्वाः राष्ट्रियभाषाः सम्पर्कजालिकायाः निर्माणे सहायभूताः भवितुम् अर्हन्ति । अतः सर्वेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्यापनक्षेत्राणि भवेयुः । शालासु, माध्यमिकविद्यालयेषु च त्रिभाषीयव्यवस्था स्यात् । द्वितीयायाः भाषायाः पाठनं षड्वर्षाणि यावत्, तृतीयायाः भाषायाः अध्यापनं (न्यूनाति न्यूनं) वर्षत्रयं स्यात् । उच्चतरमाध्यमिकचरणे भाषाणाम् अध्यापनं स्यात् । तथा च यावत् पर्यन्तं कयाचित् भाषया सह विद्यार्थिनाम् अन्तरङ्गसम्बन्धः स्थापितः न स्यात्, तावत् पर्यन्तं विश्वविद्यालयचरणे न कस्यापि भाषायाः अध्यापनम् अनिवार्यं स्यात् ।
२.	सामान्यशालाप्रणाली – साम्प्रते काले सम्पन्नवर्गे, निर्धनवर्गे च सामाजिकी, आर्थिकी च विषमता दरीदृश्यते । देशे एकत्र उच्चकोट्याः शिक्षणसंस्थाः सन्ति, यत्र आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या सम्पन्नवर्गः गच्छति । अपरत्र सर्वकारेण चाल्यामानाः संस्थाः सन्ति, यत्र सामान्यतः निर्धनवर्गः गच्छति । समाजे व्याप्तः एतादृशः पृथक्करणभावः अतितराम् आपत्तिजनकः वर्तते । अतः राष्ट्रियशालाप्रणाल्याः आवश्यकता अस्ति । तया प्रणाल्या समाजे व्याप्तस्य पृथक्करणस्य भावः नंक्ष्यति । तेन नाशेन विद्यार्थिनः एकस्यां शालायाम् एव शिक्षां प्राप्तुं प्रभविष्यन्ति । प्राथमिकशालायै विशेषतया "प्रतिवेशिशालायाम् अध्ययनम्" इति प्रतिमानं (Model) स्यात् । तेन प्रतिमानेन सर्वेषां वर्गाणां, जातीनां, धर्माणां च बालकाः एकस्यां शालायाम् एव पठिष्यन्ति ।
कोठारीशिक्षायोगस्य (१९६४-६६) अनुशंसानां महत्त्वम् अत्यधिकम् आसीत् । अत एव यूनेस्को-संस्था यदा अन्ताराष्ट्रियशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा सः आयोगः कोठारीशिक्षायोगस्य अनुशंसायाः आधारं स्व्यकरोत् । सः अन्ताराष्ट्रियायोगः शिक्षणविकासाय दशकं यावत् संशोधनम् अकरोत् ।
राष्ट्रियशिक्षायोगस्य वृत्ते डॉ. दौलतसिंहस्य अन्येऽपि विचाराः प्रत्यक्षाः भवन्ति । तत्र किञ्चन प्रसिद्धम् उद्धरणम् अस्ति यत्,
भारतस्य भाग्यं तस्याः (शिक्षिकायाः) वर्गे आकारं गृह्णाति । एषः न केवलम् आलङ्कारिकशब्दोपयोगः, अपि तु अस्माकं विश्वासः अस्ति । विज्ञान-प्रौद्योगिक-आपन्ने विश्वस्मिन् जनानां समृद्धिः, कल्याणं, सुरक्षा इत्येतेषाम् आधारेण शिक्षणस्तरः निर्धार्यते । राष्ट्रियपुनर्निर्माणस्य कृते उत्तमोद्यमः मुख्यः । तस्य प्रधानलक्ष्यं जनानां जीवनस्तरे औन्नत्यस्य अस्ति । विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च गुणवत्तायुक्ताः, अधिकाधिकाः च जनाः निर्गच्छेयुः इति तस्य जीवनस्तरस्य आधारः अस्ति" इति
यतो हि डॉ. दौलतसिंहः शिक्षणक्षेत्रे कृतपरिश्रमः आसीत्, अतः तेन अनेके नूतनाः मार्गाः अन्विष्टाः । तेषु राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः (National Council of Educational Research and Training (NCERT)) नाम मुख्यं मन्यते । यदा राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः आरम्भः अभवत्, तदा डॉ. दौलतसिंहः न केवलं तस्याः परिषदः मूलसिद्धान्तानां निर्माणे योगदानम् अयच्छत्, अपि तु तस्याः परिषदः भविष्यत्कालस्य योजनानां मानचित्रस्यापि परिकल्पानाम् अकरोत् । राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः भविष्यत्कालीनयोजनायाः परिकल्पना तेन शिक्षणायोगस्य १९६४-६६ वृत्ते उल्लिखिता अस्ति ।
केन्द्रियसेवापरीक्षाविभागः
१९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारः केन्द्रीयसेवापरीक्षाविभागस्य परीक्षापद्धतेः पुनर्निरीक्षणाय दलम् अरचयत् । तस्य दलस्य अध्यक्षत्वेन भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहस्य चयनम् अकरोत् । भारतसर्वकारस्य केन्द्रीयसेवापरीक्षा-विभागस्य कृते परीक्षाप्रक्रियायाः, चयनप्रक्रियायाः च नीत्युपस्थापने डॉ. दौलतसिंहस्य भूमिका महत्त्वपूर्णा असिध्यत् । १९७६ तमे वर्षे तेन दलेन स्वस्य प्रेलखः सर्वकाराय प्रदत्तः । तस्य प्रलेखस्य परिणामतः १९७९ तमे वर्षे भारतसर्वकारः आई.ए.एस्., आई.पी.एस्., अन्यविंशत्यै पदेभ्यश्च सामान्यपरीक्षायाः प्रारम्भम् अकरोत् ।
तस्मिन् प्रलेखे द्वयोः विषययोः अनुशंसा अतिमहत्त्वपूर्णा, क्रान्तिकारिणी च असिद्धयत् । प्रथमं तु स्वभाषासु (भारतीयसंविधान स्य अष्टमे अनुच्छेदे उक्ताः सर्वाः भारतीयभाषाः), आङ्ग्लभाषायां च उत्तरं दातुं स्वतन्त्रता । द्वितीयं वयस्सीमया सह समग्रे देशे परीक्षाकेन्द्राणि अपि वर्धेरन् । केन्द्राणां वर्धनेन सुदूरेषु ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः अपि एतादृशीं परीक्षां दातुं शक्नुयुः इति ।
डॉ. दौलतसिंहस्य दृढविश्वासः आसीत् यत्, "राष्ट्रस्य विकासेन, समृद्ध्या च सह शिक्षणस्य साक्षात् सम्बन्धः अस्ति । तत्रापि वैज्ञानिकं, प्रौद्योगिकं च शिक्षणं मुख्यतया अनुबन्धितम् अस्ति" इति । अतः सः देशे युवसु स्थितायाः प्रतिभायाः अन्वेषणाय राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदा 'द नेशनल् सायन्स् टेलेन्ट्', 'नेशनल् टेलेन्ट् सर्च्' इत्येतयोः कार्यक्रमयोः आरम्भं कृतवान् । तयोः कार्यक्रमयोः मूलभूतविचारः डॉ. दौलतसिंहस्य आसीत् ।
संशोधनक्षेत्रे
डॉ. दौलतसिंहस्य रुचिकरः विषयः खगोलशास्त्रम् आसीत् । डॉ. दौलतसिंहः 'आयनीकरण-भारः' इत्यस्य सिद्धान्तम् अन्विष्टवान् । तस्य सिद्धान्तस्य प्रयोगः तेन 'ह्वाइट् ड्वार्फ्' इत्याख्यस्य तारकस्य रचनापद्धतिं ज्ञातुं कृतः । अखिलस्य विश्वस्य वैज्ञानिकैः डॉ. दौलतसिंहस्य सिद्धान्तः महत्त्वूपूर्णः परिलक्षितः । तस्मिन् सिद्धान्ते डॉ. दौलतसिंहः उपास्थापयत् यत्, "औष्ण्यं विना केवलं भारः अपि परमाणूनां खण्डने क्षमः अस्ति । शीतद्रव्येऽपि परमाणोः भञ्जकभारः शतलक्ष-पाउण्ड-प्रतिवर्गात्मकः भवति । सा शक्तिः पृथिव्याः भूगर्भे स्थितस्य धातुः, पर्वतः इत्यादीनां चतुस्सहस्र-माईल-परिमितस्य भारात् अपि अधिकः भवति" इति ।
जातकशास्त्रम्
जातकशास्त्रं ज्योतिषशास्त्र स्य किञ्चन अङ्गभूतं शास्त्रम् अस्ति। यत्र हि जन्मकालिकग्रहाद्यवस्थितिमाधारीकृत्य जनस्य भूतवर्तमानभाविशुभाशुभफलादेशः क्रियते तज्जातकशास्त्रम् ।
खस्थानां पिण्डानां भूस्थितैर्जनैः सह सम्बन्धनं सहसा न प्रतीतिमायाति । किन्तु तयोरविच्छेद्यः सम्बन्धोऽस्त्येव यथार्थतः । सत्यमेवोक्तम् -
दौलतसिंह कोठारी
युद्धक्षेत्रे विज्ञानप्रयोगः
अद्यत्वे समग्रे विश्वस्मिन् सः देश एव युद्धकौशले शक्तिशाली, पारङ्गतश्च मन्यते, यस्य पार्श्वे आधुनिकतमवैज्ञानिकास्त्राणि भवेयुः । १९४८ तमे वर्षे भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहाय प्रतिरक्षा-विज्ञान-सङ्घटनस्य निदेशकपदम् अयच्छत् । तस्मिन् पदे सः १९६१ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् कार्यकाले डॉ. दौलतसिंहः भारते यत्रापि वैज्ञानिकप्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च आवश्यकता आसीत्, तत्र प्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च स्थापनाम् अकारयत् । सः विस्फोटकभारस्य तीव्रभारे धातूनां प्रयोगम् अकरोत् । प्रयोगस्य परिणामतः तस्य रुचिः धातुविद्याक्षेत्रे समुद्भूता । अतः सः 'प्रोजेक्टाइल्स्' इत्याख्यस्य विषयस्य संशोधनं प्रारब्धवान् । तस्य संशोधनस्य क्रियान्वयाय जोधपुरे प्रयोगशालायाः स्थापनाञ्चकार । तस्याः प्रयोगशालायाः लक्ष्यम् आसीत् यत्, जोधपुरस्य समीपे यः मुरुभूभागः अस्ति, सः मरुभूभागः हरितभूभागः स्यात् इति ।
जातकशास्त्रम्
‘ग्रहैर्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्' । इति ।
सूक्ष्मावलोकनेनैतत्स्पष्टमेव ज्ञायते यद्यत्प्रकृतिको यस्य जन्मनक्षत्रतत्स्वामिराशितत्पतिलग्नतत्पमासतत्पतिवासरतिथितत्पतीत्यादिः तत्प्रकृतिक एवं जनो भवतीति । यथा हि मेषराशी जातो जनो जलाद् बिभेत्येव । मेषराशेः स्वामी भौमः स च वह्निप्रकृतिको जलविमुखः । एवमेव सिंहस्य स्वामी सूर्यः । तद्राशौ जातो निश्चयमेव पित्तप्रकृतिकोऽल्पवाचश्च भवति । यदि योगान्तरवशात् कस्मिभिन्नापि सर्वाणि लक्षणानि घटेरंस्तथापि स्वल्पमपि जन्मराशिप्रभावं देहे दृश्यत एव । एवमेव नक्षत्रादीनामपि । तेन जातकफलादेशात पूर्वं खस्थपिण्डज्ञानमत्यावश्यकीयं भवति ।
गगने हि या हि तारका दृश्यन्ते दुरतो दर्शनेन समप्रकृतिवद्भासमानास्वपि तासु आभ्यन्तरं महदन्तरं विद्यते । तत्र काश्चनातिस्थूलाः कतिपयास्तु नितान्तकृशाः काश्चिज्ज्योतिर्मया अपरा ज्योतिहना वा स्वल्पज्योतिष्काः । काश्चिच्चलनशीला अपरास्तु सदास्थिराः । गतिमतीस्वपि काश्चिच्छीघ्रगतिका अपरास्तु मन्दगतिका अपि । या हि स्थिरा दृश्यन्ते ता नक्षत्रशब्देन ज्ञायन्ते ऋक्ष-भशब्दयो । या हि गतिशीलास्ता ग्रह-खेट-खेचरप्रभृतिशब्दैरपि ज्ञायन्ते ।। यथोक्तं पाराशरशास्त्रे -
दौलतसिंह कोठारी
युद्धक्षेत्रे विज्ञानप्रयोगः
डॉ. दौलतसिंहस्य मार्गदर्शने रक्षाविज्ञानसङ्घटनेनापि प्रगतिः साधिता । तेन सङ्घटनेन शस्त्रविज्ञानम्, इलेक्ट्रॉनिक-विद्या, वातावरणशरीरक्रियाविज्ञानं, धातुकर्म, मानव-यन्त्राणां दुर्घटनाग्रस्तनिवारणं, भूस्थायित्वं, खाद्यसंरक्षणं, मरुभूमौ वृक्षोत्पादनं, विमानशास्त्रं, गैस-वायूनां टरबाईन् इत्यादीनां विषयाणां संशोधनं कृतम् ।
जातकशास्त्रम्
'आकाशे यानि दृश्यन्ते ज्योतिबिम्बान्यनेकशः ।
तेषु नक्षत्रसंज्ञानि ग्रहसंज्ञानि कानिचित् ।।
तानि नक्षत्रनामानि स्थिरस्थानानि यानि वै ।
गच्छन्तो भनि गृह्णन्ति सततं ये तु खेचराः ॥'
यद्यपि गगनमविभाज्यमेकं विभु चानन्तञ्च तथापि ज्योतिःपिण्डस्थित्यध्ययनाय ज्योतिविद्भिः समस्तं ज्योतिषचक्र सप्तविंशतिधा प्रथमतो विभाजित कैश्चिदष्टाविंशतिधाऽपि । ते च प्रत्येक विभागा यथाप्रकृति नाम्नाऽप्याहूताः । त एव नक्षत्राणि । तानि हि सम्प्रति निरयणमानेन उत्तराभाद्रपदातः पूर्वाभाद्रपदापर्यन्तानि सायनमानेन शतभिषातः धनिष्ठापर्यन्तानि । तेषामपि प्रत्येक सन्ति चत्वारः पादाः इति भवन्ति १०८ पादाः ये हि नवांछुविभाज्या निःशेषत्वेन । तेन हि प्रतिनवपादमेको राशिः कल्पितः । राशयो द्वादश सम्प्रति निरयणमानेन मीनतः कुम्भपर्यन्ताः सायनमानेन कुम्भतो मकरान्ताः ।
दौलतसिंह कोठारी
शान्तिप्रयासः
डॉ. दौलतसिंहः न केवलं खगोलशास्त्री, भौतिकशास्त्री च आसीत्, अपि तु सः आधुनिकप्रौद्योगिक्याः विकासाय भारतीयसङ्घटनेषु सक्रियः वैज्ञानिकः आसीत् । प्रतिरक्षायाः क्षेत्रेषु सक्रियः सः सर्वदा शान्तिपूर्णरीत्या देशविकासस्य प्रबलः पक्षधरः आसीत् । यतो हि सः जानाति स्म यत्, परमाणुशस्त्रस्य उपयोगेन विश्वस्मिन् कीदृशाः प्रभावाः भवितुम् अर्हन्ति, अतः सः सर्वदा परमाणुशस्त्राणां निर्माणस्य, विस्फोटस्य च विरोधी आसीत् । परमाणुशस्त्राणां विरोधाय डॉ. होमी भाभा -महोदयेन सह मिलित्वा तेन एकं पुस्तकम् अपि लिखितम् । तस्य पुस्तकस्य नाम 'परमाणु विस्फोट और उनके प्रभाव' इति अस्ति । तत्पुस्तकं जर्मन -भाषायां, जापानी -भाषायां चापि उपलभ्यते ।
जातकशास्त्रम्
तेषु हि मेषसिंहधनु:संज्ञकाः नक्षत्रादितः प्रवृत्ती अन्ये तन्मध्यत एव । नक्षत्राणां सन्ति प्रत्येक स्वप्रकृतिनिरूपका देवताः । राशीनामपि स्वामिनः सूर्यादयो ग्रहाः सप्त स्वस्वप्रकृतिकाः यत्र क्रमेण सिंहस्य कर्कटस्य मेषवृश्चिकयोः मिथुनकन्ययोः धनुर्मानयोः वृषतुलयोः मकरकुम्भयोः सूर्यचन्द्रभौमबुधबृहस्पतिशुक्रशनैश्चराः स्वामिनः । ग्रहाणामपि उच्चनीचसाम्यस्थितिर्भवति यदानुकूल्येन ते फलं ददति । शास्त्रेषु मेषवृषमकरकन्याकर्कटमीनतुलामिथुनराशयः सराहूणां सूर्यादीनामुच्चस्थानानि ततश्च सप्तमराशयः क्रमेण नीचस्थानानि अन्तरालवतनः साम्यस्थानानि ।
दौलतसिंह कोठारी
हिन्दी प्रेम
डॉ. दौलतसिंहः देशस्य युवभ्यः यानि कार्याणि अकरोत्, तेषु विज्ञानसम्बद्धानाम् आङ्ग्लशब्दानां हिन्दीपारिभाषिकशब्देषु अनुवादः अपि अन्तर्भवति । शिक्षामन्त्रालयस्य हिन्द्यायोगान्तर्गतस्य वैज्ञानिक-तकनीकि-शब्दानुसन्धानायोगस्यापि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९८१ तमे वर्षे अध्यक्षत्वेन आरूढः डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे १९९१ तमं वर्षं यावत् आसीत् । विज्ञानसम्बद्धं साहित्यं हिन्द्याम् अपि उपलभ्येत इति डॉ. दौलतसिंहस्य महती इच्छा आसीत् । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, हिन्द्या लिखितं साहित्यमेव जनसामान्यं विज्ञानं प्रति प्रोत्साहिष्यति इति । सः हिन्द्या एव नवीनस्य वैज्ञानिकसाहित्यस्य निर्माणं भवेत् इति चिन्तयति स्म ।
जातकशास्त्रम्
नक्षत्रराशिग्रहाणां स्वस्ववर्णजातिलिङ्गान्यपि कथितानि । यथोक्तं पाराशयम्-
'क्लीबौ द्वौ सौम्यसौरौ च युवतीन्दुभृगू द्विजः ।।
नराश्च शेषा विज्ञेयाः•••••••••••••••••••••••••••••••॥' इत्यादि ।
दौलतसिंह कोठारी
हिन्दी प्रेम
केषाञ्चन विदुषां मतम् अस्ति यत्, गान्धी, लोहिया इत्येतयोः अनन्तरं भारतीयभाषाणाम् उन्नत्यै कार्यकर्तृषु डॉ. दौलतसिंहः प्रथमः आसीत् । यदि केन्द्रीयसेवानां परीक्षायां भारतीयभाषायाम् उत्तरं दातुम् अवकाशः नाभविष्यत्, तर्हि ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः कदापि एतादृशीं परीक्षां दातुं न प्राभविष्यन् ।
जातकशास्त्रम्
एवमेव दिगनुसारेण तेषां बलाबलमपि प्रोक्तम् । ग्रहाणां मित्रत्वामित्रत्वसमत्वञ्च तत्र तत्र शास्त्रे प्रतिपादितम् ।
किन्तु अन्योन्यतः तृतीयैकादशचतुर्थदशमद्वितीयद्वादशस्थानगतास्ते तत्कालमित्राणि भवन्ति । ते च दशमतृतीयस्थानयोः पादेनैकेन नवपञ्चमस्थानयोः पाद द्वयेन चतुरस्र पादत्रयेण सप्तमे तु सम्पूर्णदृष्टया पश्यन्ति । तथापि तृतीयदशमयो: शनिः त्रिकोणे बृहस्पतिः चतुरस्रे भौमः सम्पूर्णयैव दृष्ट्या पश्यन्ति ।
दौलतसिंह कोठारी
मृत्युः
१९९३ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य चतुर्थे (४/२/१९९३) दिनाङ्के राजस्थानराज्य स्य जयपुरे हृदयाघातेन डॉ. दौलतसिहस्य मृत्युः अभवत् । पूर्वरात्रौ यदा सः सुप्तवान्, तदा सः श्रीमद्भगवद्गीता याः, भक्तामरस्तोत्रस्य च पठनं कृत्वा अस्वपत् । रात्रौ निद्रायामेव हृदयाघाते सति सः देहम् अत्यजत् ।
जातकशास्त्रम्
जातकस्य हि जन्मकाले यो राशिः क्षितिजस्य पूर्वभागे भवति स एव । तस्य लग्नराशिः । तदारभ्य परिगण्यन्ते द्वादश राशयः । तत्र तत्र ग्रहाणामवस्थानमपि निदश्यते । चक्रमिदं जन्मकुण्डलीपदेनाभिधीयते । राशयो हि क्रमेण स्वस्वभोगानुसार पूर्वस्यां भवन्ति सूर्योदयराशित आरभ्य । इत्थं तेषामपि प्रत्यहोरात्रं चक्रं भ्रमति । यदि कश्चिन्मिथुने हि पूर्वस्यां प्राप्ते जन्म लभते तस्य मिथुनमेव लग्नं भवति यत आरभ्य भावगणना क्रियते ।
अत्र चत्वारि केन्द्रस्थानानि लग्नं चतुर्थं सप्तमं दशमञ्च क्रमेण शरीरं सुखं जाया कर्म च । शरीरस्यात्मनो वामे व्ययस्थानं दक्षिणे धनस्थानम् । सुखस्य वामे सहजस्थानं दक्षिणे पुत्रस्थानम् । जायायाः वामे रिपुस्थानम्, दक्षिणे मृत्युस्थानम् । कर्मणो वामे भाग्यस्थानं दक्षिणे आयस्थानञ्च ।
न केवलं ग्रहा नरस्य कुण्डल्युक्तविषये शुभाशुभफलं वा स्थिति निर्दिशन्ति अपि तु स्वयमेव नरो ग्रंहमयः । यथोक्तं--
दौलतसिंह कोठारी
मृत्युः
डॉ. दौलतसिंहः स्वजीवनस्य अन्तिमदिनेषु ललिताख्येन स्वपुत्रेण सह निवसति स्म । सः ललितः कुत्रचित् स्वलेखे अलिखत्, "एकदा शरीरपरीक्षणाय अहं पितरं न्यवेदयम् । तस्मिन् समये पिता रुग्णः न आसीत् । अपि तु अहं केवलं पूर्वजागर्यायै तथा कर्तुम् इच्छामि स्म । परन्तु मम निवदेनस्य प्रत्युत्तरं यच्छन् पिता अवदत् यत्, इतः परं मम कृते किमपि कार्यं शेषं नास्ति इति त्वया अवगन्तव्यम्" इति ।
जातकशास्त्रम्
'कालात्मा दिनकृन्मनस्तु हिमगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वचो ।
जीवो ज्ञानसुखे सितश्च मदनो दुःखं दिनेशात्मजः ॥' इति ।
दौलतसिंह कोठारी
अधिकवाचनाय
वर्गः:वैज्ञानिकाः वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः वर्गः:१९९३ मरणम् वर्गः:१९०६ जन्म
जातकशास्त्रम्
यथा हि सूर्यादिग्रहाः क्रमेण सूर्याचन्द्रमसौ सर्वतत्त्वमयी भौमाद्या अग्निभूमिनभस्तोयवायुतत्त्वमण्डिताः । यस्य यदेव तत्त्वं स तस्यैव साधकः ।
स्वभावतः कूराः सौम्या वा ग्रहा यथाप्रकृतिफलदाः । तत्र सूर्यभौम शनिराहवः क्रूराः सोमबुधबृहस्पतिशुक्रा सौम्याः किन्तु क्षीणश्चन्द्रः सकूरग्रहो बुधस्तु कुर एव ।
राशिभावोदयास्तबालतरुणवृद्धत्वादिवशाद्यदेव शुभाशुभं फलं ग्रहा ददति तदपि भावगताः पूर्ण सन्धिस्थिता न किमपि दिशन्ति ।
दौलतसिंह कोठारी
अधिकवाचनाय
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जातकशास्त्रम्
यद्यपि फलादेशविषये दैवज्ञा वैमत्यं भजन्ते तथापि तद्विषयकसिद्धान्तेषु तु तेषामैकमत्यमेव । इत्थं हि सुविस्तृत जातकशास्त्रं कदा विकसितमभूदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्तुं तथापि यथामिलितोपचारैरत्र तद्विषये किञ्चिदुच्यते ।
जातकस्कन्धस्य विकासः
लग्नादिग्रहादसदाधारेण फलादेशनप्रक्रिया कदाऽऽरभ्य प्रवृत्तेति नास्माकं ज्ञातं किन्तु नितान्तप्राचीनेयमिति शास्त्रावलोकनतो ज्ञायते । वाजसनेयीय-. संहितायां 'नक्षत्रदर्शस्य ( ३०।१० ) गणकस्य ( ३०।२० ) चोल्लेखो दृश्यते । एवमेव तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि ( ३॥४॥४; ३।४।६ )। तत्र प्रज्ञानाय नक्षत्रदर्शमालभते गीताय गणकमित्याशयः सायणेन व्याख्यातः । एवमेव छान्दोग्योपनिषद्यपि ( ७।१।२,७५७५१ ) नक्षत्रविद्याया उल्लेखो दृश्यते । तदा हि नक्षत्रविद्या प्रज्ञानाय मता किन्तु नक्षत्रविद्यया जीवनं नितान्तमेव गहतं मतम् । मनुस्मृती नक्षत्र विद्याजीवी अपाङ्क्तेयो मतः । यथा -
‘हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रयंश्च जीवति ।।
पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यंस्तथैव च ॥ ( ३।१६२ )
•••• •••••••••••••••••••••••
••••••। . . कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्गहित एव च ।। ( ३॥१६५ )
एतान् विगहताचारानपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् ।
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।।
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिचित् ॥' ( ६।५० )
‘अनृतवादी तस्वरो'  नक्षत्रादेशवृत्तिः"""अपाङ्क्तेयाः ।'''
हारीतोऽपि यथा---
चिकित्सक ..........' भृतकाध्यापक:::::::::"नराशंसकापिलकदेवलघाण्टिकनक्षत्रजीविमहोदधिगामि:::::::::"पक्तिदूषका भवन्ति ।'
एतेन नैतदवधेयं यन्नक्षत्रविद्यैव तदा निन्दिताऽऽसीदिति । वस्तुतस्तु तदाऽपि नक्षत्रविद्या विशिष्टज्ञानविषयत्वेन मता । केवलं फलादेशेन जीविका तु गहता तदा । सत्यां हि नक्षत्रविद्यायामेव गहतायां नारदः स्वयमात्मानं नक्षत्रविद्याकुशलत्वेन सगौरवं नोपस्थापयेत् सनत्कुमारस्य पुरतः यथा छान्दोग्योपनिषदि नहि तथा सति याज्ञवल्क्यस्मृतो 'पुरोहितं प्रकुर्वीत दैवज्ञमदितो. दितम्' इति कथितं स्यात् (१।३।१३ ) । तथानिन्दनं न केवलं नाक्षत्रिकी
वापितु सर्वेषामेव विज्ञानजीविनाम् । यथोक्तं वायुपुराणे -
सन्ति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञानमानिनः ।.. ..'''
अयज्ञपतयो नाम ते भुञ्जन्ति यथा रजः ॥' इति ।
नक्षत्रज्ञाने एव गहिते सति पतितपावनेषु षडङ्गविदामुल्लेखो न स्या मनुस्मृतौ -
"त्रिणाचिकेतः पश्वाग्निस्त्रिसौपर्णः षडङ्गविद्' । इति ।
वेदानां यथार्थमेव प्रवृत्तिस्ते च कालसाध्या इति कालज्ञानं कयं निति स्यात् केवलं तदाश्रितजीविकैव गर्हिता तदा । यथा हि देवपूजनं प्रशस्तं किन्त पूजकवृत्तिनिन्दिता तथैवात्रापि ।
वैखानसस्मात सूत्रे जन्मकर्मसाङ्घातिकसामुदायिकवैनाशिकमानसनक्षत्राणामुल्लेखो दृश्यते। तेन हि नरः षण्णक्षत्रः । यथा. व्याख्यातं योगयात्रायाम् ( ९।१।३-१०)। नरो यस्मिन्नक्षत्रे जायते तज्जन्मनक्षत्रमाद्यं ततो दशमं कर्मनक्षत्रम् । आद्यात षोडशं साङ्घातिकम् । आद्यादष्टादशं समुदायनक्षत्रम् । आद्यात त्रयोविंशतितमं वैनाशिकम् । आद्यात् पञ्चविंशतितमं मानसमिति । जन्मनक्षत्रे दुष्टे वा दुष्टप्रभाविते नरो रोगी दरिद्रश्च कर्मनक्षत्रे दुष्टे कर्महानिः साङ्घातिके दुष्टे कपटप्रवञ्चनादि सामुदायिके दुष्टे घनक्षयः वनाशिके वाञ्छित वस्तुनाशः मानसे दुष्टे चित्तवैकलव्यं शुभे शुभयोगे वा सर्वेषामानुकूल्यमिति । राजा तु नवनक्षत्र-देशजाति राज्याभिषेकनक्षत्रयोगेन । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि प्रथमखण्डस्य नवाशीतितमेऽध्याये विषयोऽयं शान्तिविधिसहितो निर्दिष्टः । तत्रोक्तं यत् षट्स्वेव नक्षत्रेषु प्रभावितेषु नरस्य नाशो निश्चितः । एवमेव राज्याभिषेकनक्षत्रे प्रभाविते राज्ञो नाशो ध्रुवः । यदा हि कश्चिद् भरणीनक्षत्रे जायते तदा तत्तस्यादि नक्षत्रम्, पूर्वाफाल्गुनी कर्मनक्षत्रम् अनुराधा हि साङ्घातिकनक्षत्रम्, मूलं हि समुदायनक्षत्रम्, शतभिषा हि वैनाशिकनक्षत्रम् उत्तराभाद्रपदा हि मनोनक्षत्रमिति ।
कतिपये जातकग्रन्थाः
बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम् । बृहत्पाराशरहोराशास्त्रं हि पराशरमुनिप्रोक्तत्वेन प्रसिद्धो होराग्रन्थः । असौ हि पराशरमैत्रेयसंवादरूपः पश्चाद्वतिना केनापि दैवज्ञेन सङ्गृह्य विलिखितः । अस्यापि मोह्मयीतः काशीतश्च प्रकाशितयोः संस्करणयोदृश्यते महान् पाठभेदः । तेन कतरच्छुद्धमिति वक्तुमपि न सुकरम् । वयमत्रास्य काशीसंस्करणमेवानुसरामोऽस्य ।
अस्योपसंहाराध्याये प्रोक्तं यच्छास्त्रं यद् ब्रह्मणा नारदाय दत्तं तदेव नारदेन शौनकादिभ्य उक्तम् । ततश्च तच्छास्त्र पराशरेण प्राप्तं मैत्रेयाय प्रोक्तमिति । ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति अष्टनवतिमिता अध्यायाः । अत्र हि यद्विवेचितं तद्यथोक्तमुपसंहाराध्याये -
‘सृष्टिक्रमोऽवताराश्च गुणा खेटस्य भस्य च ।
विशेषलग्नं वर्गाश्च तद्विवेकश्च राशिदृक् ।
अरिष्टं तद्विभङ्गश्च विवेको भावजस्तथा ।
अप्रकाशफलं स्पष्टखेटदृष्टिप्रसाधनम् ।
ततः स्पष्टबलाध्याय इष्टकष्टप्रसाधनम् ॥
पञ्चोपपदं तद्वदर्गला त्वथ कारकाः ।
इत्यादिः ग्रन्थोऽयं सीतारामाख्येन दैवज्ञेन १८६८ शकाब्दे सम्पाद्य प्रकाश्यं नीतः। अत्र हि सर्वेऽपि जातकसम्बद्धविषया निरूपिताः । शङ्करबालकृष्णानुसारेण सन्त्यत्र बहवः प्रक्षिप्तांशी अपि तथापि ग्रन्थस्यास्य आर्षत्वं तु न तेन हीयते । एषा परम्पराऽस्मासु न सर्वथाऽज्ञाता। वयं हि सौतिप्रोक्तत्वेन सङ्कलितं महाभारतांशमपि ( आदिपर्वणि १-६० अध्यायाः) व्यासकृतत्वेन वा सुतप्रोक्तत्वेन सङ्गृहीतं पुराणांशमपि व्यासप्रणीतत्वेन गृह्णीम एव । स्वयं भट्टोत्पल एव बृहज्जातकस्य सप्तमाध्यायस्य नवमश्लोकव्याख्यायां पाराशरीया संहिता केवलमस्माभिर्देष्टा न जातकम् । श्रूयते स्कन्धत्रयमिति पराशरस्येति कथयति। यदोत्पलकाले एवं पाराशरहोरा दुष्प्रयाऽऽसीत्तदा का वार्ता सम्पति मूलभागप्राप्तेः । किन्तु पराशरप्रोक्तं होराशास्त्रमासीदिति तु वराहस्य ‘मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' ( ७।१ ) इति वचनाज्ज्ञायते, यत्र शक्तिपूर्वः पराशरः शक्तिस्तदाख्यो वसिष्ठमुनिपुत्रः पूर्वं पिता यस्येति विग्रहात् । एवमेव ‘चित्रं प्रोज्झ्य पराशरः कथयते दौर्भाग्यद योषिताम् इति मयाचार्य-मणित्थाचार्यप्रणीतहोराशास्त्रवचनाच्च पाराशरहोराशास्त्रस्यावस्थितिस्तु स्पष्टैव यस्य भट्टोत्पलोऽपि श्रुतिसाक्षी कामं न दृष्टिसाक्षी । पाराशरशास्त्रे अत्र यत्रोक्तं तगर्गाचार्यशास्त्रतो ज्ञेयमिति वचनादस्य गर्गशास्त्रसंक्षिप्तरूपत्वं प्रतिभाति, किन्तु कथनस्यास्य मौलिकत्वं न संशयबाह्यम् ।
वयं पाराशरीं होरामनुसृत्य यथामति ।
उडुदायप्रदीपाख्यं कुर्मो देवविदां मुदे' ॥ २ ॥ इति कथनादेव सिध्यति ।
अत्र संज्ञाध्यायो योगाध्यायः, आयुर्विचाराध्यायः, दशाफलाध्यायः मिश्रकाध्यायश्चेति पञ्चाध्यायाः पञ्चचत्वारिंशच्छ्लोकाश्च सन्ति ( १३+९+९+८+६==४५ ) । ग्रन्थोऽयं केन कदा पुनः प्रणीत इति न ज्ञातमस्माकम् । एतावदेवानुमीयते यदसौ भट्टोत्पलादर्वाचीनो यतो हि स स्मरतीति । मध्यपाराशय सन्त्यष्टी परिच्छेदाः यस्या अयमादिमः श्लोकः -
‘पराशरमुनि नत्वा तस्य होरा निरीक्ष्य च ।।
उभयोरपि पाराशर्योः प्रणेता एक एवेति तज्ज्ञाः । ते उभेऽपि न हि बृहत्पाराशरहोराशास्त्र तथ्यतोऽनुसरतः । तेन ते कस्यचित् प्राचीन ग्रन्थस्य सारसङ्क्षेपमादत्त इति निश्चितमेव । पाराशर्याः संहिताया भट्टोत्पलो दृष्टिसाक्षी ( बृ० जा० ७१९ व्याख्यायाम् ) वयन्तु तस्याः श्रुतिसाक्षिण एव ।
वराहाचार्यों हि यवनमयमणित्थजीवशर्मसत्याचार्यप्रभृतीनाचार्यानपि स्मरति । तेन तदा तत्तत् प्रणीतग्रन्थानामस्तित्वं ज्ञायते । भट्टोत्पलस्तु स्फुजिध्वज मयमणित्थजीवशर्मापराशरसत्याचार्याणां ग्रन्थानपि चोद्धरति तदतिरिक्तं बादरायणगाग्र्योरपि । एकतः ये खलु ब्रह्मादयोऽष्टादशज्योतिषाचार्याः स्मृतास्तेषां प्रत्येक स्कन्धत्रयप्रवचनं सिद्धत्येव । तेषु हि कतिपये तु नैव सङ्गृहीता अप्यासन् । येऽपि खलु सङ्गृहीतास्तेऽपि कतिपये प्रणष्टाः कतिपये विस्मृता अपि । सम्प्रति हि ये खलु ग्रन्थाः श्रूयन्ते तेषु गर्ग कश्यपवसिष्ठनारदभृगुव्यासशौनकयवनपराशरप्रोक्ताः । शास्त्रप्रवर्तकत्वेन जैमिनेर्नाम नैव किन्तु तस्य ज्योतिषविषयकः सूत्रग्रन्थो लभ्यते । वराहमिहिरो हि केवलं तेषु यवनपराशरग्रन्थमेव स्मरति । सम्भवति तत्स्मृतौ मयमणित्थौ तेषां मध्ये यस्य कस्य प्रातिनिध्यं भजतः । जीवशर्मसत्याचार्यविषयेऽप्येवमेव । अर्थतेषां यथाज्ञातपरिचयः प्रस्तूयते ।
नारदीयहोराशास्त्रम्
नारदेन हि संहिताशास्त्रवद्धोराशास्त्रमपि प्रोक्तमासीदिति- ..
‘उक्त्वा स्कन्धद्वयं पूर्व संहितास्कन्धमुत्तमम् ।
वक्ष्ये'•••••••••••••••••••••••••••••••• ••• ।' इति कथनाज्ज्ञायते ।
एतद्विषये नास्माकं तदधिकं ज्ञानम् ।
भृगुसंहिता
भृगुहि भगवानृषिज्र्योतिषस्य स्कन्धत्रयस्यैव प्रवक्ताऽऽसीत् । सम्प्रति तस्य संहितायाः फलितभाग एव लभ्यते । कथ्यते हि तत्र सन्ति ७४६४९६०० जन्मकुण्डल्यः साधिताः । प्रतिकुण्डलि षष्टयधिकश्लोकैः फलादेशश्च । तथा हि सति तु ग्रन्थविस्तारस्यानन्त्यमेव स्यात् । कृतेऽपि 'असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी नाऽस्य कोऽपि पारमियात् ।
नेपालाधिराज्यान्तर्गतखोटाङ्गमण्डलवतलामीडाड़ाग्रामवास्तव्यपण्डितवरदेवीप्रसादभट्टराईमहोदयपाश्र्वेऽस्माभिः १८८८ मितशकाब्दे भृगुसंहिता दृष्टाऽऽसीत् । पण्डितवरकथनानुसारेण तत्र विभिन्नलग्नघटिता एकसहस्रमितजन्मकुण्डल्य आसन, फलादेशस्तु श्लोकवैषम्येन । सम्प्रति सामान्यतो या भृगुसंहिता लभ्यते तत्र शतद्वयकुण्डल्य एव दृश्यन्ते । वस्तुतस्तु ग्रन्थोऽयं बृहत्कायः सम्भवति शताब्द्यधिकसमयघटयितः । एतादृशं दिक्षु प्रथितं महाग्रन्थं वराहमिहिरो भट्टोत्पलश्च नैव जानीत इति महदाश्चर्यम् । अनेन तु एतदेव सिध्यति यद् ग्रन्थोऽयं भट्टोत्पलकालादवगेव प्रणीत इति किन्त्वस्माकं चेतना न तथा मन्यते । कस्याप्येकस्यास्मरणमेव न तदर्वाग्वतत्वे दृढ प्रमाणम् । न च वराहमिहिरस्य स्वल्पज्ञानं वा तदुपेक्षणमपि सम्भवति । न च कल्याणवमुँव. ग्रन्थमिमं स्मरति । तेनात्र वयमसहायाः स्मः । एतादृशस्य बृहत्कायग्रन्थस्य प्रणयनं तु गुरुकुलेष्वेव सम्भवतीति सत्यमेव । न हि काचिद् गुरुकुलपद्धतिरप्येतादृशी साम्प्रतिकयुगे श्रुता । विषयेऽस्मिन्नेतावदेवानुमातुं शक्यते यद् ग्रन्थोऽयमार्षः प्रायो दाक्षिणात्यप्रदेशे प्रचलितो येनौदीच्यैर्बहुकालानन्तरमेव ज्ञात इति ।
गर्गसंहिता
पुराणादिषु गर्गाचार्यः सांवत्सरिकत्वेनाऽपि ज्ञातः । भट्टोत्पलो बृहत्संहिताटीकायां गर्गवचनमुद्धरति । यथा--
‘राशितुल्यांशसङ्ख्यांनि ग्रहोऽब्दानि प्रयच्छति ।।
लग्नश्च सबलोऽन्यानि मुक्तराशिसमानि तु ।' इत्यादि ।।
तेन गर्गहोराशास्त्रस्यास्तित्वं सिद्धमेव ।।
मयहोराशास्त्रम्
मयप्रणीतं होराशास्त्रं वराहमिहिरः स्वरूपेण स्मरति-‘मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' ( ७।१ ) इति कथनेन । मयों मयनामा दानवः सूर्यलब्धवरप्रसादः । भट्टोत्पलो मयकृतहोराशास्त्रं स्मरति उद्धरति च तत्रत्यम्‘चित्रं प्रोज्झ्य पराशरः कथयते दौर्भाग्यदं योषिताम् ।' इति ।
‘एकोनविंशतिः सूर्यश्चन्द्रमाः पञ्चविंशतिः ।।
तिथिसङ्ख्या कुजः सौम्यो द्वादशोच्चगतो गुरुः ।।
कुजवदैत्यपूज्यस्य वर्षाणामेकविंशतिः ।
एकोनसूर्यपुत्रस्य परमोच्चगतस्य च ॥
अन्तरे त्वनुपाताच्च कारयेदायसङ्ग्रहम् ॥' इत्यपि ।
यवनहोराशास्त्रम्
वराहमिहिरकल्याणवर्मभट्टोत्पलप्रभृतयो यावनं होराशास्त्रमसकृत्स्मरन्ति । वस्तुतस्तु यत्रापि यवनमतमनूदितं तत्र तत्र बहुवचनान्तशब्दद्वारा तद्विहितं दृश्यते । यथा ‘प्राहुर्यवनाः' इत्यादि । भट्टोत्पलो बृहज्जातकस्य ‘मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' ( ७१) इति श्लोकस्य व्याख्यायां यवनपद बहुवचनान्तेन व्याख्याति । यथा 'यवना म्लेच्छजातीया होराविदः' इति । तेन हि यवनजाती प्रचलितं होराशास्त्रमेव यवनशब्देन स्मर्यते इति स्पष्टमेव । यच्च यवनेश्वरः स्मर्यतेऽसकृद्धोराशास्त्रकृत्त्वेन स हि भट्टोत्पलानुसारेण स्फुजिध्वजाख्यो यवनेश्वर एव । सोऽपि 'यवना ऊचुः' इति पूर्वाचार्यान् स्मरति स्वकीयग्रन्थे । अपरञ्च वराहमिहिरः ‘म्लेच्छा हि यवनाः' इति स्पष्टयति बहुवचनान्तत्वेनैव । वस्तुतः यवनशब्देन हिपार्कसटालमीप्रभृतयः आचार्याः स्मृता दृश्यन्ते । सामान्यतो सम्प्रति यवनशब्दः मौसलजात्यर्थं प्रयुक्तो दृश्यते । शिवराजविजयकृदसकृत् मौसलजातीयान् यवनशब्देन कथयति । अस्माकं मते एतच्चिन्त्यमेव । वराहमिहिरादयो यवनशब्देन साम्प्रतिकग्रीसदेशवासिनो गृह्णाति न तु आरबीयानपि । तेषां म्लेच्छत्वमपि जात्यन्तरमिश्रणादेव । यौति मिश्रीयवतीति व्युत्पत्तेः । महाभारतमत्स्यपुराणादौ यवनानामुत्पत्तिर्ययातित उक्ता । ययातेहि पञ्च पुत्रा आसन्–यदुपुरुतुर्वसुद्रुह्म-अनुसंज्ञकाः । पुरुवर्णं चत्वारः पितृप्रतिगामित्वात् पित्रा राज्यानहय म्लेच्छत्वाय च शप्ताः । तत्र यदोर्जाता यादवाः । यथोक्तं श्रीमद्भागवते -
'''“आह चास्मान् महाराज ! प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि ।'''
ययातिशापाद्यदुभिर्नोसितव्यं नृपासने ॥' इति ।
पुरोः पौरवो वंशः प्रवृत्तो यत्र दुष्यन्तादय आसन् राजानः । तुर्वसोरपत्यानि तुरुष्का यवनादयः द्रुह्योस्तु भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातय इति । यथोक्तं मात्स्ये
द्रुह्योस्तु तनया भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः ॥'
एवमेव -
‘तान् देशान् प्राययन्ति स्म म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः ।
सप्तैतान् कुकुरान् रौत्रान् वर्वरान् यवनान् खशान् ॥'
वाहनम्
लघुत्तम|वाहनम् विज्ञानेन वैज्ञानिकानुसन्धानेन वा वयं महत् सौविध्यं प्राप्तवन्तः । यथा- गृहे विविधानि उपकरणानि, मनोरञ्जनाय विभिन्नानि साधनानि, कम्प्यूटरसदृशं सर्वविधकार्यसाधकं यन्त्रञ्च । अस्मिन्नेव क्रमे यातायातक्रियासम्पादानार्थं विविधानां साधनानामाविष्कारः अपि विज्ञानस्य चमत्कारः एवास्ति । अनेन साधनेन वयं महत् सौविध्यं प्राप्तवन्तः । यथा दुःसाध्येऽपि स्थले वयं क्षणे एव गन्तुं पारयामः । पृथ्वीतः चन्द्रपर्यन्तं गन्तुं पारयामः । परं विज्ञानं यादृशं सौविध्यम् अस्मभ्यं प्रदत्तं तादृशमेवासौविध्यमपि प्रदत्तम् । अनेन प्रदत्तेषु असौविध्येषु सर्वप्रमुखं भवति प्रदूषणम् । सम्प्रति वायुप्रदूषणस्य या समस्या वर्तते तस्याः समास्यायाः मुख्यं कारकं वाहनान्येवास्ति । अनुमीयते यत नगरेषु ६०% प्रदूषणं वाहनेभ्यः एव भवति । स्थितिः इदृशी अस्ति यत् वाहने उपविष्टानां कृतेऽपि श्वसनं दुष्करं जातम्, अन्येषां काकथा । वाहनानि द्विविधानि सन्ति यथा-कार्-यानम्, जीप्-यानम्, स्कूटर्-यानम्, मोपेड्-यानम्,मोटरसाइकिल्-यानम्, ओटोरिक्सा-यानम् इत्यादीनि । यथा – बसयानम्, ट्रकयानम्, टेम्पोयानमित्यदीनि । (सम्प्रति तु कानिचन कारयानानि, जीपयानानि, स्कूटररिक्सा इत्यादीन्यपि डीजलचालितानि भवन्ति)
जातकशास्त्रम्
यवनहोराशास्त्रम्
मेदिनीकोशकारस्तु यवनशब्देन वेगाधिकाश्वमपि गृह्णाति । यथा -
‘यवनो देशभेदे ना वेगवेगाधिकाश्वयोः । इति।
एतेन अश्वारोहिसैनिकनिमित्तमपि यवनशब्दः प्रयुज्यत इति ज्ञायते । कथनमिदं कालिदासोऽपि स्मरति । यथा-
क्रैस्ताः
क्रिस्तीय (gr. - Xριστός) विश्वस्य विस्तृतः धर्मः अस्ति । अस्य संस्थापकः प्रभु यीशु अस्ति | अमेरिकायाम् यूरोपे च इदं मतं प्रबलम् अस्ति। क्रैस्तमतस्य १∙३ कोटिपरिमिताः अनुयायिनः सन्ति। तान् क्रैस्ताः इति निर्दिशन्ति ।क्रैस्तमते अनेके विभागाः सन्ति। परन्तु सर्वे एकस्मिन् प्रभौ परमेश्वरे येशुक्रिस्ते विश्वासं कुर्वन्ति । क्रैस्तमतस्य प्रधानग्रन्थः बैबल् अस्ति। अस्मिन् मते प्रधानविभागः क्याथोलिक् अस्ति। । क्रैस्त–उत्सवाः विविधाः भवन्ति‚क्रिस्मस्‚ ईस्टर्‚ इत्यादीनि । क्रैस्तमतम् एकैश्वरविश्वासवत् मतम् अस्ति।
जातकशास्त्रम्
यवनहोराशास्त्रम्
शाङ्गकूजितविज्ञेयप्रतिरोधे । रजस्यभूत् ॥' इति ।
वाहनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वाहनानि वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्रैस्ताः
! Country ! Christians ! % Christian
जातकशास्त्रम्
यवनहोराशास्त्रम्
राजनिघण्टुकारस्तु यवनशब्देन गोधूमतुरुष्कावपि निदशति । विष्णुपुराणं तु यवना हि क्षत्रिया येषां संगरराजेन सर्वशिरोमुण्डनं सर्वधर्मराहित्यञ्च कृतं ते च राजधर्मपरित्यागान्म्लेच्छत्वं ययुरिति वदति । कथनमिदं मनुस्मृतेः कथनस्यानुवादः । यथोक्तं तत्र -
‘शनकैस्तु क्रियालोपादमी क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणानापदर्शनात् ।।
पौण्डुकाश्चौडूद्रविडीः काम्बोजा यवनाः शकाः ।
पारदाः पह्रवाश्चीनाः किराता दरदाः खशाः ॥'
क्रैस्ताः
अधिकविवरणार्थं क्रैस्तमतम् इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:क्रैस्तमतम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जातकशास्त्रम्
यवनहोराशास्त्रम्
हरिवंशे तु -
‘सगरस्तां प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्वाक्यं निशम्य च ।
धर्मं जघान तेषां वै वेषान्यत्वञ्चकार ह ।
अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् ।
यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च ।
पारदा मुक्तकेशाश्च पह्नवाः श्मश्रुधारिणः ।
निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ।
शंका यवनकाम्बोजाः पारदाः पह्नवास्तथा ।
कोलिसर्पाः समहिषा दावश्चोलाः सकेरलाः ॥' इति ।
'ते च क्षात्रधर्मपरित्यागान्म्लेच्छत्वं ययुः ।' इति ।
म्लेच्छलक्षणं यथा प्रायश्चित्ततत्त्वे -
‘गोमांसखादको यश्च विरुद्धं बहु भाषते ।।
धर्माचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥ ' इति ।
यवनो हि मुनिविशेष इत्यपि यत्र कुत्र कथितं लभ्यते । यथा तिथ्यादितत्त्वे -
‘जातं दिनं दूषयते वसिष्ठश्चाष्टौ च गर्गों यवनो दशाहम् ।
भट्टोत्पलः कथयति यद् वराहमिहिरेण यद्धि यवनमतमनुदितं तत्प्राचीनयवनमतमेवं यद्धि तेन न दृष्टमिति । यथोक्तम् -
'तदेतज्ज्ञायते यथा वराहमिहिरेण: पूर्वयवनाचार्यमतमेवोपन्यस्तमस्माभिस्तन्न दृष्टम् ।' इति ।
अनेन सिध्यति यद्यावनहोराशास्त्रं वराहकाले आसीत् किन्तु भट्टोत्पलकाले तन्नोपलभ्यमासीत् । तदस्तित्वं स्फुजिध्वज( यवनेश्वर )वचनादपि ज्ञायते । यथोक्तं तत्र -
'यवना ऊचुः-ये सङ्ग्रहे दिग्जनजातिभेदाः प्रोक्ताः पुराणैः क्रमशो ग्रहस्य' इति । यावनं हि शास्त्रं सुविस्तृतं बहुविषयञ्चासीत् ।
माणिस्यहोराशास्त्रम्
मणित्थाचार्यः कः, कदाऽऽसीदित्यपि ज्ञानाविषय एवास्माकम् । वराहाचार्यस्तं—'मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' इति श्लोके (७१) स्मरति । भट्टोत्पलस्तस्य शास्त्रमनुवदति । यथा-- "तथा च मणित्थः -
नवरूपाः शरयमलास्तिथयोऽर्काः पञ्चरूपकाः क्रमशः ।
रूपयमाकृतिसङ्ख्याः सूर्यादीनां स्वतुङ्गभेष्वब्दाः ।।
नीचेष्वस्माद् बलमन्यत्रानुपाततः कार्यम् ।
आयुर्दायविधानं होराभक्तांशराशितुल्यमपि ॥' इति ।
एतदतिरिक्तं मणित्थविषये न वयं ज्ञातारः । भट्टोत्पलसमये मणित्थहोराशास्त्रं समग्र मेवासीद्वा खण्डितं वा भट्टोत्पलेनापि क्वचिदनूदितं प्रत्युदितमात्रमित्यपि नास्माकं ज्ञातम् । वराहाचार्यस्तु मणित्यमतमनूद्य दूषयतीति तदा तस्य प्रचलनमासीदेव । ।
जैवहोराशास्त्रम्
जीवशर्मणोऽपि होराशास्त्रमासीदिति वराहमिहिरस्य ‘स्वमतेन किलाऽऽह जीवशर्मा ( ७१९ ) इति कथनात् सिध्यति । तस्याप्यैतिह्यं नास्माकं ज्ञातम् । भट्टोत्पलोऽपि जीवशर्मवाक्यमुद्धरति । यथा-‘तथा च जीवशर्मा -
वर्षाऽप्युच्चस्थानां नीचस्थानामतोऽर्द्ध स्यात् ।।
मध्येऽनुपाततः स्यादानयनं शेषमत्र यत्किञ्चित् ।।
पिण्डायुष इव कार्यं तत्सर्वं गणिततत्त्वज्ञैः ॥' इति ।।
सत्यहोराशास्त्रम्
सत्याचार्य वराहमिहिरो बहुशः स्मरति चान्यविरोधेनापि तमनुसरति च। यथा---
‘एकोऽशं हरति बली तथाऽऽह सत्यः ।'
‘बहुसाम्यं समुपैति सत्यवाक्यम् ।'
‘सत्योक्ते ग्रहभिष्टम्•••••••••••••।'
भट्टोत्पलोऽपि सत्यवाक्यान्युद्धरति । यथा -
‘राश्यंशकसंयोगदायुरिह समासतो ग्रहा दद्युः' । इति ।
विष्णुगुप्तहोराशास्त्रम्
एवमेव वराहमिहिरो विष्णुगुप्तं स्मरति । यथा‘आयुर्दायं विष्णुगुप्तोऽपि चैवं देवस्वामी सिद्धसेनश्च चक्रे ।' इति । (७७) भट्टोत्पलश्च विष्णुगुप्तवाक्यमुद्धरति । यथा'यथा च विष्णुगुप्तः--
परमोच्चगतैः सर्वैर्मीने मीनांशसंस्थिते ।।
सौम्ये च वृषगे जातः परमायुः स जीवति ॥' इति ।
स हि विष्णुगुप्तं चाणक्यापरनामकं मन्यते । चाणक्यो हि चन्द्रगुप्तगुरुः परमप्रसिद्धः ।
देवस्वामीहोराशास्त्रम्
''' 'यथा च देवस्वामी1. सूर्याचैरुच्चगते मीने मीनांशसंस्थिते लग्ने ।'''
सौम्ये वृषभं याते जातः परमायुराप्नोति ॥ इति ।
देवस्वामी ज्योतिविद् विष्णुगुप्तस्य सतीथ्र्यो मित्रञ्चेति मुद्राराक्षसतो ज्ञायते ।
सिद्धसेनहोराशास्त्रम्
‘सिद्धसेनोऽपि होराचार्यत्वेन वराहमिहिरेण स्मृतः ( बृह० ७५७ ) ।
भट्टोत्पलस्तद्वाक्यमुद्धरति । यथा - 'यथा च सिद्धसेनः -
मीने परमांशगते सौम्ये गवि पञ्चवर्गलिप्तास्ये ।
सर्वैः परमोच्चगतैजनः परमायुराप्नोति ॥' इति ।
यवनेश्वरहोराशास्त्रम् यद्यपि वराहमिहिरो न स्पष्टं यवनेश्वरस्फुजिध्वजं स्मरति तथापि कल्याणवर्मा भट्टोत्पलश्च तमसकृत्स्मरन्ति तत्कृतशास्त्रञ्च । यथा सारावल्याम्--
'अत एव विस्तरेभ्यो यवननरेन्द्रादिरचितशास्त्रेभ्यः ।
सकलमसारं त्यक्त्वा तेभ्यः सारं समुदध्रियते ॥' (१।४)
भट्टोत्पलस्तु तद्राक्यमप्युद्धरति बृहज्जातकटीकायाम् । यथा वदति सः -
गतेन साभ्यर्धशतेन युक्ताप्येकेन केषां न गताब्दसङ्ख्या ।
कालः शकानां सविशोध्य तस्मादतीतवर्षांद्युगवर्षजातम् ॥” इति ।
एवं स्फुजिध्वजकृतं शककालस्यार्वाग्ज्ञायते । अन्यच्च यवनाचार्यैः पूर्वैः कृतमिति तदर्थ स्फुजिध्वजोऽप्याह -
'यवना ऊचुः—ये सङ्ग्रहे दिग्जनजातिभेदाः प्रोक्ता पुराणैः क्रमशो ग्रहस्य । तदेतज्ज्ञायते यथा वराहेण पूर्वयवनाचार्यमतमेवोपन्यस्तमस्माभिस्तन्न दृष्टम् । स्फुजिध्वजकृतमेव दृष्ट्वा '••••।'
अनेनैतत्सिध्यति यत्स्फुजिध्वज एवं कल्याणवर्मस्मृतो यवनेश्वरः वराहस्मृतपूर्वयवनाचार्याद्भिन्नः शकोदयानन्तरजात इति । सम्भवति तस्य स्थितिकाल: १४४ मितशकाब्दमभितः ।
बादरायणहोराशास्त्रम्
यद्यपि वराहाचार्यो बादरायणं तत्कृतशास्त्रञ्च न तथा स्मरति तथापि भट्टोत्पलस्तु न केवलं तं स्मरत्यपितु तद्वाक्यमप्युद्धरति बृहज्जातकटीकायाम् । यथा| ‘अत्र च व्याख्याने परमग्रहदायसाध्यमानेन वर्षाणि भवन्ति । एतच्च व्याख्यानं बादरायणादिभिरङ्गीकृतम् । तथा च बादरायणः -
‘राश्यंशकलागुणिता द्वादशनवभिग्रहस्य भगणेभ्यः ।।
द्वादशहूतावशेषेन्दमासदिननाडिकाः क्रमशः ॥' इति ।
एते हि सर्वेऽपि ग्रन्थाः सम्प्रति विलुप्ता इति किमतः परं कष्टकरमस्माकम् ।।
जैमिनिसूत्रम्
जैमिनिसूत्रं हि सम्प्रत्यपि समुपलभ्यते । गद्यात्मकसूत्ररूपे ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति चत्वारोऽध्यायाः । ‘उपदेशं व्याख्यास्यामः' इत्यस्य प्रथमं सूत्रम अन्तर्भुक्त्यंशयोरेतदिति चरमम् । अत्र हि राहुकेत्वोरुल्लेखः रिःफआरप्रभृतिशब्दप्रयोगश्च ग्रन्थस्यास्याषेत्वे बाधकाः । वराहकल्याणभट्टोत्पलप्रभृतयो ग्रन्थमेतं न स्मरन्ति ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकेष्वस्य मुनेर्नामाऽपि नास्ति । किन्त्वस्य शैली सूत्रमयी प्राचीना। ग्रन्थोऽयं शकोदयकालमभितः प्रणीतः सम्भवति । अस्य सन्ति बह्वयष्टीकाः । अस्य हि मलावारारिदाक्षिणात्यप्रदेशे प्रचारः । ।
ध्रुवनाडीग्रन्थः
ध्रुवनाडीग्रन्थो हि वराहस्मृतसत्याचार्यप्रणीत इति विश्वस्यते । प्रायः कथ्यन्ते दशाधिकनाडीग्रन्थाः, येषु प्रस्तुतः सर्वातिशायीति शक्करबालकृष्णसाक्ष्येण ज्ञायते । ग्रन्थोऽयमपि भृगुसंहितावत्सुविस्तृतः । अस्य सन्ति प्रायः सप्ततिभागाः श्रुताः । ग्रन्थेऽस्मिन्नपि सर्वविधा एव जन्मकुण्डल्यो लभ्यन्ते इति जनश्रुतिः ।
बृहज्जातकम्
भारतीयं हि ज्योतिषशास्त्र शास्त्रान्तरवत् प्रवचनव्याख्यानसङ्क्षेपणेति त्रिविधक्रमतो विनिर्गतम् । यथा वराहमिहिराचार्यः कथयतिः -
‘भूयोभिः पटुबुद्धिभिः पटुधियां होराफलज्ञप्तये
कदम्यायसमन्वितेषु बहुशः शास्त्रेषु दुष्टेष्वपि ।
होरातन्त्रमहार्णवप्रतरणे भग्नोद्यमानामहं
स्वल्पं वृत्तिविचित्रमर्थबहुलं शास्त्रप्लवं प्रारभे ॥' इति । ( १॥२)
वस्तुतस्तु बृहज्जातकं हि शास्त्रप्लव एव । असौ हि पौरुषेयजातकग्रन्थेषु प्रथमः । ग्रन्थवरेऽस्मिन् सन्ति सप्तविंशत्यध्याय उपसंहाराध्यायश्चाष्टाविंशः । तत्र निरूपितविषया यथा उपसंहाराध्याये -
‘राशिप्रभेदो ग्रहयोनिभेदो वियोनिजन्माऽथ निषेककालः ।
जन्माऽथ सद्यो मरणं तथाऽऽयुर्दशाविपाकोऽष्टकवर्गसंज्ञः ।।
कर्माजीवो राजयोगाः खयोगश्चिन्द्रायोगा द्विग्रहाद्याश्च योगाः ।
प्रव्रज्याऽथो राशिशीलानि दृष्टिर्भावस्तस्मादाश्रयोऽथ प्रकीर्णः ।।
नेष्टा योगा जातक कामिनीनां निर्याणं स्यान्नष्टजन्मकाणः ।
अध्यायानां विशतिः पञ्चयुक्ता जन्मन्येतद्यात्रिकं चाभिधास्ये ।।
प्रश्नास्तिथिर्भ दिवसः क्षणश्च चन्द्रो विलग्नं त्वथ लग्नभेदः ।।
शुद्धिग्रहाणामथ चापवादो विमिश्रकाऽऽख्यं तनुवेपनञ्च ।।
अतःपरं गुह्यकपूजनं स्यात् स्वप्नं ततः स्नानविधिः प्रदिष्टः ।।
यज्ञो ग्रहाणामथ निर्गमश्च क्रमाच्च दिष्टः शकुनोपदेशः ।।
विवाहकालः करणं ग्रहाणां प्रोक्तं पृथक्तद्विपुलाश्च शाखाः ।
स्कन्धेस्त्रिभिज्र्योतिषसङ्ग्रहोऽयं मया कृतो वेदविदां हिताय ।।' इति ।।
ग्रन्थान्ते प्रोक्तम् -
'पृथुविरचितमन्यैः शास्त्रमेतत्समस्तं
तदनु लघु मयेदं तत्प्रदेशार्थमेव ।
कृतंमिह हि समर्थं धीविषाणामलत्वे
मम यदिह यदुक्तं सज्जनैः क्षम्यतां तत् ॥' इति ।
विषयस्य सक्षिप्ततया स्पष्टतया. च प्रस्तुतिः सरलत्वं किन्तु काव्यात्मकत्वं समग्रत्वञ्च वराहमिहिरस्य कृतेर्वैशिष्ट्यानि । निभाल्यतामस्य सङ्घटनावैचित्र्यं यथा -
‘कालात्मा दिनकृन्मनस्तुहिनगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वचो
जीवो ज्ञान सुखे सितश्च मदनो दुःख दिनेशात्मजश्च ।
राजानो रविशीतगू क्षितिसुतो नेता कुमारी बुधः।
सूरिदनवपूजितश्च सचिवौ प्रेष्यः सहस्रांशुजः ॥'
ग्रहाणां वर्णनिरूपणं यथा--
‘रक्तश्यामो भास्करो गौर इन्दुत्युच्चाङ्गो रक्तगौरश्च वक्रः ।
दूर्वाश्यामो शो गुरुगरगात्रः श्यामः शुक्रो भास्करिः कृष्णदेही ।'
अभिव्यक्तेः सौष्ठवं यथा -
‘सत्योपदेशो वरमत्र किन्तु कुर्वन्त्ययोग्य बहुवर्गणाभिः । ।
आचार्यकत्वञ्च बहुघ्नताया येकं तु यदभूरि तदेव कार्यम् ॥'
लधुजातकम्
लघुजातकं वराहमिहिरस्यैव कृतिबृहज्जातकस्य सारसङ्क्षेपः । यथोक्तं तत्र -
‘होराशास्त्र वृत्तमैया निबद्धं निरीक्ष्य शास्त्राणि ।
ग्रंथप्रयोजनं यथा -
‘यदुपचितमन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः पक्तिम् ।
व्यञ्जयति शास्त्रमेतत्तमसि द्रव्याणि दीप इव' ।। ३ ।।
अत्र राशिप्रभेदः, ग्रहभेदः, ग्रहमैत्रीविवेकः, ग्रहस्वरूपं, गर्भाधानादि सूतिकाप्रकरणम्, अरिष्टविचारः, अरिष्टभङ्गः, आयुदयः, दशान्तर्दशा, अष्टकवर्गः, प्रकीर्णकविषयाः, राशिशीलनिरूपणम्, आश्रययोगः, स्त्रीजातकं निर्याणं नष्टजातकञ्चेति निरूपितविषयाः ।।
लघुजातकस्य हि भट्टोत्पलप्रणीता टीका प्रसिद्धा । गणेशदैवज्ञानुजस्यानन्तदैवज्ञस्यापि टीकाऽस्य लभ्यते १४५६ शकाब्दे प्रणीता । |
स्वल्पजातकम्
वराहमिहिरस्य स्वल्पजातकमपि भट्टोत्पलः स्मरति किन्तु तत्तदैवालभ्यमासीदिति स एव सूचयति । इदमाचार्यवराहमिहिरेण विनष्टे एव स्वल्पजातकेऽभिहितम्' इति ( बृह० ७९ टीकायाम् ) । सम्भवति ग्रन्थोऽयं लधुजातकस्याऽपि सारसंक्षेपः स्यात् ।।
षट्पञ्चाशिका
षट्पञ्चाशिका हि वराहमिहिरात्मजस्य पृथुयशसः कृतिः । सन्त्यत्र सप्ताध्यायाः-होरा-गमागम-जयपराजय-शुभाशुभ-प्रवासचिन्ता-नष्टप्राप्ति-मिश्रिकाऽऽख्याः । ग्रन्थोऽयं षट्पञ्चाशच्छ्लोकैनिबद्धः (७ + १४+५+५+५+ ४+१३=५३+३=५६ )। अस्य वर्णनावैशिष्टयं प्रभावोत्पादकं सारविशिष्टञ्च । दिङमात्रमुदाहरणं यथा -
‘स्वांशे विलग्ने यदि वा त्रिकोणे स्वांशे स्थितः पश्यति धातुचिन्ताम् ।
परांशकस्थश्च करोति जीवं मूलं परांशोपनतः परांशम् ॥' इति ।
जातकसारः
"एतत्तु ज्ञातमेव यल्लल्लाचार्येण धीवृद्धिदतन्त्रातिरिक्तमपि संहिताहोराग्रन्थेऽपि प्रणीते आसन् । लल्लस्य संहिताग्रन्थं मुहूर्तचिन्तामणेर्गोविन्दप्रणीतपीयूषधाराटीकायां स्मर्यंते कथनेनानेन -
‘वारसँतिथियोगेषु यात्रायां विवर्जयेत् ।।
तथैव जातकसारे नृसिंहविपश्चिद् होराशास्त्रप्रणेतृत्वेन वसिष्ठगर्गात्रिपराशरवराहलल्लाद्याचार्यान् स्मरति कथयति च तेषां ग्रन्थे क्रममाधृत्य फलादेशो नोक्त। इति । स एव नृसिंहस्मृत एव ग्रन्थोऽयं सम्भवति इति ।”
राहुकेत्वोरपि स्वगृहनिर्देशोऽस्य वैलक्षण्येष्वन्यतमपक्षः लघुविग्रहोऽपि ग्रन्थः स्वविषये मननीयः । ।
सारावली
सारावली कल्याणवर्मणः कृतिः । ग्रन्थोऽयं चतुःपञ्चाशदध्यायेषु गुम्फितः । अत्र हि राशि-कालपुरुष-ग्रह-वरिश-आधान-ग्रहजलज्ञान-अरिष्टनाश-ग्रहयुतिफलभाग्यभावविचारेराजयोग-दशान्तर्दशा-वियोनिजन्म-प्रस्तारचक्रादिविषया निरूपिताः । ग्रन्थोपक्रमो यथा -
‘विस्तरकृतानि मुनिभिः परिहृत्य पुरातनानि शास्त्राणि ।
राशिदशवर्गभूपतियोगायुदयतो दशादीनाम् ।।
विषयविभागं स्पष्टं कर्तुं न तु शक्यते यतस्तेन ॥
अत एव विस्तरेभ्यो यवननरेन्द्रादिरचितशास्त्रेभ्यः ।।
अवसानपद्यं यथा -
'इत्थं होराशास्त्रं रचितं कल्याणकोविदेनैव ।
पूर्वाचार्यनिर्मितमवलोक्य मुदं प्रयातु दैवज्ञः ।।
पोलिशवसिष्ठरोमशेयवनबादरायणाः शक्तिः ।
अत्रिश्च भरद्वाजो विश्वामित्रो गुणाग्निकेशौ च ।
गर्गपराशरजीवा एतैरन्यैश्च विस्तरं रचितम् ।
कथयति शास्त्रे पृक्तं जातकमिति चित्रगुप्तकृतम् ॥'
कल्याणवर्मा हि स्वं व्याघ्रपदीश्वरं कथयति । कल्याणवर्मा वराहमिहिरं स्मरति भट्टोत्पलश्च सारावलीं स्मरतीति कल्याणवर्मणः तदुभयान्तरालवतसमयः स्थितिकाल इति तस्य समयः ५५० मितशकाब्दमभितोऽनुमितः । शङ्करबालकृष्णो हि भट्टोत्पलेन सारावल्युद्धृतवचनानां सम्प्रत्युपलब्ध सारावल्यामभावाद् भट्टोत्पलज्ञातसारावली एतद्भिनैवेति समनुमाति। वयन्तथा न मन्यामहे पाठादिभेदादपि तथासम्भवात् । अधिकतरश्लोका भट्टोत्पलोधूताः साम्प्रतिकसारावल्यां लभ्यन्ते एव । यथा भट्टोत्पलेन समुद्धृतम् अंशोद्भवं ‘विलग्नात्-' इति पद्यं सारावल्याम् एकोनचत्वारिंशदध्यायस्य द्वितीयं पद्यम् । एवमेवान्यविषयेऽपि ।
कल्याणवर्मणः कथनेनैतज्ज्ञायते यद्वराहमिहिराचार्येण मुनिप्रणीतग्रन्थानां सारसङ्क्षेपः कृत आसीद् बृहज्जातके यदा कल्याणवर्मणा यवनेश्वरादिप्रणीतग्रन्थानां सारसङ्क्षेपो गृहीत इति । ( १॥२-४ ) ग्रन्थस्य प्रयोजनमादाय तत्रोक्तम् -
‘राशिदशवर्गभूपतियोगायुर्दायतो दशादीनाम् ।
विषयविभागं स्पष्टं कर्तुं न तु शक्यते यतस्तेन ।'
अत एव तत्पूयँ ग्रन्थोऽयं प्रणीत इति । प्रतिज्ञानुसारमेव ग्रन्थोऽयं प्रणीतोऽपि । वस्तुतोऽसौ स्वविषयेऽप्रतिमः । कथ्यते हि कल्याणवर्मा सारावलीमपूर्णामेव त्यक्त्वा पञ्चत्वमाप । तस्या अवशिष्टभागो भट्टोत्पलेन पूरित इति । यथोद्धृतं सुधाकरेण -
‘वर्षशतानां मध्ये न केनचित् पूरिता युता चीनैः ।।
भट्टोत्पलस्तु पूर्णा चकार सारावलीं सकलाम् ॥' इति ।
किन्तु ग्रन्थावलोकनेन न तथा प्रतिभाति । अत्र हि मन्दिलाचार्यः देवकीतिराजः ( ३७/१ ) कनकाचार्यश्च स्मृता आचार्यत्वेन वराहास्मृताः ।
कल्याणवर्मणो विषयचयनं प्रस्तुतिसौष्ठवं स्पष्टता च वैशिष्ट्यानि । वस्तुतस्त्वयं होरातृष्णार्तानां स्फुटतरार्थशिशिरजल एव । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा -
‘आद्यन्तवर्णलोपाद्धोराशास्त्रं भवत्यहोरात्रम् ।
तत्प्रतिबद्धश्चायं ग्रहभगणाश्चिन्त्यतै यस्मात् ।।
कर्मफललाभहेतुं चतुराः संवर्णयन्त्यन्ये ।
होरेति शास्त्रसंज्ञा लग्नस्य तथार्द्धरात्रेश्च ।।
जातकमिति प्रसिद्धं यल्लोके तदिह कीय॑ते होरा ।
'''अथवा देवविमर्शनपर्यायः. खल्वयं शब्दः ॥''' इति ।
विषयप्रस्तुतिर्यथा-.
"जातो न जीवति नरो मातुरपथ्यो भवेत् स्वकुलहन्ता ।
प्रश्नज्ञानम्
प्रश्नज्ञानं हि भट्टोत्पलंस्य कृतिः । अस्य हि अन्येऽपि ग्रन्था आसन्निति एतत्कृतबृहज्जातकलघुजातकषट्पञ्चाशिकादिग्रन्थटीकाविलोकनतो ज्ञायते । षटपञ्चाशिकायाः ७११३ श्लोकव्याख्यानावसरे सः - ‘तथा चास्मदीयप्रश्नज्ञाने -
मध्या हरियुवतितुलादयः स्मृताः दीर्घा ।। इति स्मरति । ग्रन्थोऽयं -
'रविशशिकुजबुधगुरुसितरविजगणेशान् प्रणम्य भक्त्यादौ ।
वक्ष्येऽहं स्पष्टतरं प्रश्नज्ञानं हिताय देवहिताम् ॥ इति कथनतः प्रारब्धः, समापितश्न -
‘भट्टोत्पलेन शिष्यानुकम्पयावलोक्य सर्वशास्त्राणि ।।
आर्यासप्तत्यैवं प्रश्नज्ञानं समासतो रचितम् ॥'