cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
रूपकसाहित्यम्
वत्सराजचरितम्
एतदनुमीयते यत्सुबन्धुर्मगधेश्वरस्य विन्दुसारस्य सभाकविरासीत् । कवयो हि स्वभावेनैव गुणपक्षपातिनः । तेन हि स्वनाटके सर्वजनप्रिय उदयनो नायकत्वेन वर्णितः । तस्य हि तथाचिन्तने, भासस्य रूपकाणि तथैव जनमानसे उदयनस्य स्थानञ्च प्रेरकत्वेनास्तामेव । उदयनस्य लोकप्रियत्वं तु प्रतिज्ञायौगन्धरायणे ‘विस्रम्भयत्येनं कथमप्युत्पन्नः पौरानुरागः' इति कथनात् कालिदासस्य ‘प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्' इति कथनेन च ज्ञायते । ततः पञ्चशतकोत्तरार्द्धभवः कालिदासस्तमित्थं स्मरति चेत्ततोऽपि द्विशतकपूर्ववर्तना सुबन्धुना स उपवणत इति किमाश्चर्यम् । किन्तु राजानो हि प्रकृति कृपणाः स्वभावतः परोत्कर्ष नैव सहन्ते एव । अपरञ्च वत्समगधयोरासीत्प्राचीनो विद्वेषः । मगधेशेन शिशुनागेन वत्सदेशो मगधसाम्राज्ये समावेशित आसीत् । पुनश्च धननन्द समये स स्वाधीनः सञ्जात आसीत् । विन्दुसारो हि तस्य पुनर्मगधेष्वेव विलयने कृतप्रयत्नस्त्वासीदेव । स हि स्वसभाकविना तथा विधेन स्वशत्रुराजकीर्तिवर्णनं विन्दुसारः सोढुं नाशकत् तेन हि स कविर्बन्धने निक्षिप्तः। किन्तु तस्य पत्नी सरस्वती स्वयमपि कवयित्री कवेर्मर्म जानाति स्म। तेन हि तया कथञ्चिदेव बन्धनान्मोचितः कविः । मुक्तश्च स वत्सानेव जगाम । तत्र हि राज्ञा कृतसत्कारः स सुखमवसकृतदारो व्यरचयच्च तत्रैव वासवदत्ताख्यं प्रथमगद्यमहाकाव्यञ्च । तेन हि २५० मित विक्रमपूर्ववत्सरमभितस्तस्य स्थितिकालः । एतदधिकं तद्विषये न किमपि ज्ञातम् ।
मृच्छकटिकम्
पुरन्दरबलो विप्रः शूद्रकः शस्त्रशास्त्रवित् ।
धनुर्वेदं चौरशास्त्रं रूपके द्वे तथाऽकरोत् ।।
स विपक्षविजेताऽभूच्छास्त्रैः शस्त्रैश्च कीर्तये।
बुद्धिवीर्ये नास्य वरे, सौगताश्च प्रसेहिरें ।।
स तस्तारारिसैन्यस्य देहखण्ड: रणे महीम् ।
धर्माय राज्यं कृतवान् तपस्विव्रतमाचरन् ।।
शस्त्रजितमयं राज्यं प्रेम्णाऽकृत निजगृहम् । ।
एवं ततस्तस्य तदा साम्राज्यं धर्मशासितम् ॥
तत्कथां कृतवन्तौ तौ कवीरामिलसौमिलौ ।
तस्यैव सदसि स्थित्वा तौ मानं बह्ववाप्नुताम् ।।
सतां मतः सोऽश्वमेधं कृतवानुरुविक्रमः ।
वत्सरंःस्वं शकाञ्जित्वा प्रावर्तयत वैक्रमम् ।।
व्यधात्तस्मिन् स्वचरितं विद्यानयबलोजितम् ॥
तदार्यजयकं नाम्ना ख्याति विद्वत्स्वविन्दत ।
एवं ब्रह्मक्षत्रतेजोराशिरासीत्स, शूद्रकः ।।
उपवेश्य निजं पुत्रं देवमित्रं निज़ासने ।
तस्याभवन्नरपतेः कविराप्तवर्णः
श्रीकालिदास इति योऽप्रतिमप्रभावः ।
दुष्यन्तभूपति कथां प्रणयप्रतिष्ठा
रम्याभिनेयं भरितां सरसाञ्चकार ।
शाकुन्तलेन स कविर्नाटकेनाप्तवान् यशः
तथैव अवन्तिसुन्दरीकथायामुक्तं -
शूद्रकेनासकृज्जित्वा स्वच्छयां खङ्गधारया।
जगद्भूयोऽन्यवष्टब्धं वाचा स्वचरितार्थया ।।
एभिरुद्धरणैः शूद्रकस्य विषये कतिपयानि तथ्यानि स्पष्टीभवन्ति यदसौ वास्तविकः पुरुषो न तु काल्पनिकः । असौ हि स्वबाहुवीर्येणाजितां भुवं बुभुजे न तु क्रमागतम् । असौ हि विप्र आसीत् अनेन हि शंकाञ्जित्वा तानपसार्य वैक्रमः संवत्सरः प्रवततः । अस्य सभायां रामिल: सौमिलः कालिदासश्च कवय आसन्नाश्रिताः। अनेनाश्कमेधोऽपि विहितः । अस्य पुत्रो देवमित्राख्यः । असौ हि विचक्षणोऽप्यासीत् । अनेन हि धनुर्वेदं चौरशास्त्रं, द्वौ रूपकग्रन्थी तदतिरिक्तं मृच्छकटिकं नाम नवाङ्कं नाटकमपि प्राणायिषत । मृच्छकटिकं हि तस्य निजचरितमेव । ततः प्रभृति तय नाम आर्यजयकमपि प्रचलितमभूत् । मृच्छकटिके आर्यकस्य गोपालोपरि विजयो राज्यप्राप्तिश्च तस्य कवेःस्वचरितमेव । तेनाऽपि तथैव म्लेच्छाश्रयं पालकमपाकृत्य स्वयमेव राज्यं शासितमिति । इत्थं हि- शस्त्रेण तेन. भूमिरवाप्ता स्वचरितार्थया वाचा यशश्च । स हि वार्धक्ये पुत्रं देवमित्रं राज्ये संस्थाप्य तपसे वनं प्रविष्टः । उक्तमेव मृच्छकटिके -
ऋग्वेदं सामवेदं गणितमथं कलां वैशिक हस्तिशिक्षा
ज्ञात्वा शर्वप्रसादाद् व्ययगततिमिरे चक्षुषी चोपलभ्य ।।
राजानं वीक्ष्य पुत्रं परमसमृदयेनाश्वमेधेन चेष्टवा
लब्ध्वा चायुः शताब्दं दशदिनसहितं शूद्रकोऽग्नि प्रविष्टः ।।
अत्र 'अग्नि प्रविष्टः' इत्येतस्य ‘आत्मदाहं चकार ।' 'मृतः' इत्याशयं गृहीत्वा केचनं पाण्डित्याभिमानिनः ‘स्वं निधनं न कोऽप्युद्धोषयितुं प्रभवति' इति समालोच्य काव्यमिदं केनचिच्छूकनाम्ना प्रणीतमिति साधयन्ति । वस्तुतोऽग्नि प्रविष्टः इत्येतस्याशयस्तु वानप्रस्थमगादित्याशयो बोध्यते । ‘वार्धक्ये मुनिवृत्यैव नयन् कालं वनं ययौ' इति कथयित्वा समुद्रगुप्तोऽपि तथैव समर्थयति । 'विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्मकार्मुकं जटाधरः सन्स जुहाव पावकम्' इति पद्यस्यास्य परमार्थ: । बाणभट्टोऽमुं विदिशत्वेन कादम्बयाँ स्मरति । आवन्तिकाख्यः कविः शूद्रकजयं ग्रन्थं प्रणीय आवन्तिकं घोषयति। ततत्त सुनिश्चितमेव यदसौ दाक्षिणात्याभिजनः । अंसौ हि वायुपुराण सिन्धुक इति, मत्स्यपुराण शिशुक इति, विष्णुपुराणे शिने छ अन्ध्रः शूद्रः वृषले इति च नाम्ना व्यपदिष्टः । अनेन .. fणं हत्वा राज्यं हस्तगतमकारि । असौ हि महाशैर्य महाशय आसीत् । तं हि भागवता से वृषलं कथयन्तीति किमाश्चर्यम् ।' स्कन्दपुराणे त्वयं शदक एवं कथितः । यथा -
त्रिषु वर्षसहस्रेषु कलेयतेषु 'पाथवः ।
शद्वको नाम वीराणामधिपः सिद्धिमित्तकः
इति । अमरकोषटीकाकृत् क्षीरस्वामी हि शूद्रकं चक्रवतिष्वेकं गणयति । यथा -
••••••विक्रमादित्यः साहसाङ्कः शकान्तकः ।।
शूद्रकश्चाग्निमित्रो वा हालः स्याच्छालिवाहनः ॥' इति ।
तथैव वाक्यपदीयस्य स्वोपज्ञटीकायां भर्तृहरिरपि शूद्रकं स्मरातीत्थं - ‘लोकेऽपि राजपुरुष इत्युक्ते कस्य राज्ञः शूद्रकस्येति ।' एवं सदाश्रयोऽपि काव्यादर्शटीकायां-सदाश्रयं-हर्षशूद्रकोदयनादिसत्पुरुषतमाश्रयम् इति तं स्मरति वामनाचार्योऽपि तं स्मरति । यथा
शूद्रकादिरचितेषु प्रबन्धेषु अस्य भूयाने प्रपञ्चो दृश्यते । इति ।
स हि नितान्तमेवैतिहासिको राजा भासानन्तरवर्ती कालिदाससमकालीनश्च । नेरूरकरमहाशयस्तु मॅच्छकटिकमपिभासस्यैव कृति मन्यते चारुदत्तस्योत्तरार्द्धत्वेन । तर्कोऽयं तकन्तरापेक्षया. मननीयं प्रतिभाति यतो हि भास उदयनसभाकविरिति तु पूर्वं प्रतिपादितमेवं । मृच्छकटिके समुल्लिखितौ पालकार्यको प्रद्योतस्यावन्तिकम्य वंश्यौ । प्रद्योतस्य गोपालपालकाविति द्वौ सुतौं । पालको हि गोपालं घातयित्वा प्रद्योतानन्तरं राज्यमपहरति । गोपालकसुत अर्यकः पितृवंधप्रतिशोधाय प्रयतमानः पालकपुरुष गृहीतः कारागीरे संबन्धनं निक्षिप्यते । आर्यकः वर्थञ्चित्ततः पलायित्वा बहिरागत्य पालकं हत्वा राज्यं गृह्णाति । उदयनस्य विवाहकाले एव प्रद्योतोऽतिवृद्ध आसीत् । तेन सम्भवति भाससमये एव सा घटना घटिता भवेत् । अपरञ्च, भासस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्वप्नवासवदत्ते, प्रतिभानाटकाभिषेकनाटके चान्योन्यस्य पूर्वापरभागौ दृश्येते । तथैव चारुदत्तस्योत्तरार्द्धत्वेनेदमपि प्रणीतं सम्भवति । किन्तु तत्र शूद्रकस्योल्लेखस्य सङ्गतिनँव तिष्ठति । यदि हि नाटकमुख्यभागो भासप्रणीतः प्रस्तावनाभागश्च पश्चादन्येन तथा संयोजित इति कथ्यते चेदपि तन्न युक्तियुक्तं प्रतिभाति । समुद्रगुप्तो हि स्पष्टमेव शूद्रकस्यास्तित्वं तस्य मृच्छकटिकस्य कर्तृत्वञ्च स्मरति ।।
मृच्छकटिके हि वैदिकधर्मेण सह बौद्धधर्मोऽपि सादरमादतो दृश्यते । तत्र : बौद्धभिक्षोः संवाहकस्योपस्थितिस्तथैव सूचयति । एतद्धि विक्रमसमकालकालमभित एव सम्भवति । राजतन्त्रस्य दौर्बल्यञ्च तस्मिन्नेव युगे आसीत् । अपरञ्च ग्रन्थोऽयं भरतप्रणीतप्राकृतप्रयोगनियमं दृढतयानुकरोति, तथैवाये । वररुचेः प्राकृतंव्याकरणंप्रणयनाय दृढाधारश्च । भासो हि न तु भरतप्रणीतनाट्यनियमाननुयाति नैव च तत्कृतप्राकृतप्रयोगनियमं पालयति । तेन हि मृच्छकटिक भासादनन्तरकालर्वातनाटकं सिध्यति ।
मृच्छकटिके हि सन्ति दशाङ्काः। समुद्रगुप्तस्तु नवाङ्कमिदं कथयति । सम्भवति अङ्कगणनाभ्रमो वा द्वयोरङ्कयोरेकाङ्गणनं वा । अत्र हि चारुदत्त-.. वसन्तसेनयोः प्रणयः पूर्वभागे चरमभागेच. तयोमिलनं वणितमस्ति । चारुदत्तस्य पुत्रो रोहितको मृन्निमितशकटेन, क्रीडितुं नैव वाञ्छति स्पृहयति च हैमशकटेन क्रीड़नाय । वसन्तसेना तन्निमित्तं स्वान्याभूषणानि तस्मै प्रयच्छति यानि हि पश्चाच्चारुदत्तस्य विपत्तिनिमितानि भवन्ति । शकारो वसन्तसेनाये स्पृहयंति राजश्यालः किन्तु साः तमपाकरोति । सोऽप्यभिमानवशात्तां गले : निगृह्णाति,। मृतप्रायां तां पराच्छाद्य न्यायालयं गत्वा चारुदत्तेन दरिद्रेण धननिमित्तं वसन्तसेना.हतेति चारुदत्तमभियुक्ति । चारुदत्तो मत्युदण्डन दण्ड्यते । एतस्मिन्नेवान्तरे वसन्तसेना संवाहककृतोपचारेण पॅनरुज्जीविता चारुदत्तं तथाकारितं श्रुत्वा तमनुधावति । तदैवार्थकोऽपिचारपत्रं पालकमतिकर्माणं हत्वा स्वयमेव राजा भवति उद्घोषयति. च चार मोक्षम् । ततश्च कृतपरिणयौ वसन्तसेना चारुदत्तौ सुखेन तिष्ठतः। मृच्छकटिकस्य शैली सरला सरसा च । तत्र हि काले दश्यमाना क्लिष्टता मनागपि नैवालोच्यते । भाषाभावादिदां भाससामोप्यमेव भजते पश्चाद्वतिकाव्यापेक्षया । शूद्रको हिककाराऽपितु सिद्धहस्तः कविश्च । अस्य प्रकरणे नाटकीयता क न्नोभे एवं स्पष्टतया प्रतिभाते । स हि वैदभेरीतः कविः । दृश्यतामस्य काव्यच्छटा मूढे निरन्तरपयोधरया ममैव कान्तः सहाभिरमते यदि किं तवात्र। मा गजितरिति मुहुविनिवारयन्ती मार्गं रुणद्धि । कुपितेव निशा संपली । तस्य हि वर्षतर्वर्णनं भासस्य सन्ध्यासमयवर्णनेन सह नितान्तमेव साम्यं । भजते । यथा -
गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने
वियुक्ताः कान्तेन स्त्रिय इव न राजन्ति ककुभः ।
द्रवीभूतं मन्ये वतति जलरूपेण गगनम् ।।
प्राकृतस्य सप्त भेदा अत्र प्रयुक्ता दृश्यन्ते । ते च शौरसेनी अवन्तिकाप्राच्या-मागधी-शकारी-चाण्डाली-ढक्कीतिसंज्ञिताः। अत्रत्यं हि सामाजिक राजनैतिकञ्च चित्रणं वस्तुतो विलक्षणमेव । मृच्छकटिक हि तादात्यसामाजिकस्थितेरुपहास एवं राजनैतिकास्थिरताया उन्नयनञ्च । एतदतिरिक्त शूद्रकस्य पद्मप्रभृतकभाणोऽपि कृतित्वे कथितः किन्तु ग्रन्थोंऽयं सम्प्रति नैवोपलभ्यः ।
मालविकाग्निमित्रम् अभिज्ञानशाकुन्तलं विक्रमोर्वशीयञ्च
कालिदासनामश्रवणेनैव रसिकानामन्तस्करणं द्रवतीति कथनेनैव लेशमात्रमप्यत्युक्तिः । काल्या दासोऽयं सर्वानेव सहृदयान् दासीकरोति सरसवचनैः । अस्य हि प्रथितानि त्रीणि रूपकाणि मालविकाग्निमित्रं विक्रमोर्वशीयमभिज्ञानशाकुन्तलञ्च।
महाकवेरस्य देशकालविषये पण्डिता नैकमयं भजन्ते । स्वयञ्च तेन न कुत्रापि तद्विषये किञ्चिन्मात्रमपि सङ्केतितम् । तस्य ग्रन्थानामाभ्यन्तरपरी क्षणेऽपि विषयेऽस्मिन्न कोऽपि प्रकाश उदेति । रूपकव्यतिरिक्तं ह्यस्य सन्ति चत्वारः काव्यग्रन्थाः कुमारसम्भव --रघुवंशमेघदूत ऋतुसहाराभिधाः । किन्तु ते सर्वेऽपि कवेरस्य देशकालविषये स्वं स्वं मृदङ्ग वादयन्ति स्वाभिमते एव ताले । कुमारसम्भवस्य कविर्गन्धमादनस्य कोणे कोणे भ्रमति येन तस्य तत्प्रान्तवासिना सिध्यति । न हि अन्यदेशीयस्तथा वर्णयितुं प्रभवति । यद्यपि कवयः कान्तदशनस्तेषां तथापि क्रान्तदशिताऽपि न तथा यथार्थमाकलयितु प्रभवति । रघुवंशकारस्तु मगधेष्वेव रमते ‘कामं नृपाः सन्तु सदृशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम्' इति कथनात् । स हि रघोदिग्विजयवर्णनेऽपि मगधान् नैव स्पृशति येन हि तस्य तद्देशीयता सिध्यति । ऋतुसंहारकुत्तु विन्ध्येष्वेव रमते । तेन वणित ऋतुस्वभावा विन्ध्ये एव सम्भवति न तु हिमवत्पाश्र्वे । स हि वैन्ध्यवनं नाम्नापि स्मरति। मेघदूतस्य प्रणेता उज्जयिनीं प्राणाधिकां मन्यते वक़ः पन्या यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तरस्याम्' इत्ति कथनेन । तथैव मालविकाग्निमित्रकृत्कविरात्मानं विशालापक्षपातिनं दर्शयति । स हि पुष्यमित्रं सेनापतिनाम्ना जानाति । तस्याश्वमेधञ्च स्मरति स्मरति च अग्निमित्रपुत्रेण वसुमित्रेण सिन्धुनिवासियवनध्वंसञ्च । विक्रमोर्वशीये स हि महेन्द्रादित्यराजधानीं मालवां पूजयति ।
अभिज्ञानशाकुन्तले कविरात्मानं मालिनीतटें एवं प्रापयति । स हि तत्रत्य भूमि नेत्रसाक्ष्येणेव वर्णयति । विसङ्गत्यामस्यां कतमो देशः कालिदासस्येति वक्तुं नैव पार्यते । तस्य हि ग्रन्थेषु सामान्यमेतावदेव यत्स-शैव आसीदद्वैतमतसमर्थकश्च । तस्य हि सर्वेऽपि ग्रन्थाः केनाऽप्युपायेन पर्वतप्रदेशं स्पृशन्त्येव । एतदाधारेणैतदनुमीयते यत्कालिदासस्य जन्म कश्मीरेभ्य आरभ्य भुतस्थानपर्यन्तं यत्र कुत्रापि पर्वतीयप्रदेशे समभवद्विशेषतस्तत्रापि केदारखण्डे यतः स हि भागीरथीमेव समधिकं वर्णयति । ततश्च स : अग्निमित्र-शदक-विक्रमादित्य सभामपस्थितो दश्यते । एतेषां हि स्थितिकालस्य पूर्वाषरर्वार्तत्वं प्रसिद्धमेव । तत्रापि कालिदासोऽग्निमित्रसभाकविरासीदिति मतं न तथोपयुक्तं प्रतिभाति यतो हि जीवितेऽग्निमित्रे कदापि नाटकस्य नायकतां स नैव स्त्रीकुर्यात्सम्राङ् हि सः । मम्भवति तद्वंशीयस्य कस्यचिद्राज्ञस्तेन सभामत्वं स्त्रीकृतं स्यात् । तथा सत्यपि तस्य विक्रमसभासत्वं नैव सिध्यति । अन्तिमशुगवंश्यस्य नपतेविक्रमादित्यस्य 'समये सामान्यतोऽपि सप्तषष्टिमितवमराणामन्तरम् ।
शुद्रस्य स्थिलिकालोऽपि विक्रमकालात्सप्तविंशतिवर्षपूर्वमनः । नावदेव सम्भवति यत्कालिदासः प्रथमयौवने शुद्रक संसेव्य उत्तरयौवने विक्रमाश्रितवानिति । रचनाप्रौढीदष्टया तदपि न सम्भवति । यतो हि निश्चमेवाभिज्ञानशाकुन्तलं. तव्य चराकृतिमलिविकाग्निमित्रं प्रथमा । तेन हि शाकुन्तलात्पूर्वमेव विक्रमोर्वशीयस्य रचना भवितुमर्हति । विषयप्रस्तावनादष्ट्या । अतोऽस्य तत्वं निहितं गुहायाम् । तेन हि महाजनो येन गतः मपन्था । महाजनास्त्वत्र चतुंर्धा विभक्ता विक्रमानन्तरषष्ठशतकोत्तरार्द्धवादिनः वैक्रमचतुर्थशनकवादिनस्तथैव विक्रमसमकालवादिने विक्रमपूर्वकालवादिनश्च । षष्ठगतकोत्तरार्द्धवादिनो हि यशोवर्माणं वा श्रीहर्ष विक्रमशकत्रवर्तकं तथा च कालिदास तत्संभावं .वं मन्यन्ते। किन्तु मतमिदं वातभवनमेव यतो हि ततः पूर्वमपि मालवगणस्थितिवर्षगणना नैकटयमालम्बते यथाकथञ्चित् । वस्तुतस्तु कालिदासस्य शूद्रकसभाकवित्वमेव सुसङ्गतं दृश्यते तथैव समुद्रगुप्तोऽपि सङ्केतयति स्वीये कृष्णचरिते । स हि रघुवशे रधोईणोपरि विजय वर्णयति किन्तुः रघुणा ये हुणाः पराजितास्ते भारताद्वहिरेवासन् । पारसिकविजयानन्तरं रघुहंणान् व्यजैषीत् । तेन हि हूणानामवस्थितिस्तदा पामीरपाश्र्ववतनी दृश्यते। विक्रमपूर्वद्वितीयशतकमभितो हि हूणा स्तत्रासन्निति पुरावृतविदो वदन्ति । तांश्च शूद्रकः विजित्य वैक्रमशकं प्रावर्तयदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिताज्ज्ञायते । पाण्यानामवस्थितिढूणानां पश्चिमोत्तरप्रान्तवासित्वं, क्षत्रियकान्यानां स्वयंवरविधिरुपनर्मदप्रदेशे द्वैराज्यपद्धतिश्व कालिदासं विक्रमशकप्राग्वतनं साधयन्ति । अथाऽस्य रूपकाणां संक्षिप्तिः परिचयोऽत्रोपस्थाप्यते ।
मालविकाग्निमित्रम्
नाटकमिदं कालिदासस्य प्रथमकृतित्वेन प्रसिद्धम् । अत्र सन्ति पञ्चाङ्काः । ग्रन्थेऽस्मिन् शुङ्गवंश्यों युवराजः अग्निमित्रो नायको धीरोदात्तप्रकृतिको धीरललितत्वगुणसम्पन्न, नायिका च तथैव मालविकाऽऽख्या विदर्भराजकन्या । निश्चितसम्बन्धों माधवसेनो वैदर्भः स्वभगिनीं मालविकामादाय विदिशां गच्छन्मार्गे यज्ञसेनेन गृहीतो बन्धने निक्षिप्तश्च । सम्भ्रमे प्रणष्टा मालविका वीरसेनेन नर्मदादुर्गरक्षकेण धारिणीनिमित्तं विदिशां प्रेषिता भवति । महामहिषी धारिणी तां नायकतो यथाशक्ति परिहरति किन्तु स तां पश्यति भवंतश्चोभौ परस्परानुरक्तौ । मिलने बाधंक रूपेण धारिणीं मालविका बन्धने निक्षिपतिं किन्तु सर्पदंशच्छलेन विदूषकस्तां मोचयति । एतस्मिन्नन्तरे से निकहस्तक्षेपेण माधवसेनः कारागाराद्विमुच्यते स्थाप्यते च विदर्भेषु माधवसेनयज्ञसेनयोर्दै राज्यम् । प्राप्तपरिचया धारिणी मालविकया संहाग्निमित्रस्य परिणयमनुमन्यते । ततश्च कृतविवाहो नायकः सह प्रेयस्या सुखमेधते इति नाटकस्यास्याधिकारिकवृत्तम् । अत्र हि मुख्यो रसः शृङ्गारोः वीरश्चाङ्गम् । वस्तुतस्तु रूपकमिदं नाटिकाकोटिक किन्तु पञ्चाङ्कप्रणीतत्वान्नाटकत्वेन गृहीतम् ।।
असौ हि कालिदासस्य प्रथमा कृतिः । अत्र हि कविरंनन्तरप्रणीतनाटकापेक्षया न तथा सिद्धहस्तस्तथापि कालिदासस्तु कालिदास एव । तस्ये रचनासौष्ठवं सरसपदावली चात्रापि तथैव येथेतरनाटकेषु तस्य । अस्य हि कवित्वं, घटनासंयोजनं पात्रोपस्थापनादिकञ्च प्रशंसनीयं प्रभावि च। कविः स्वयमेव कथयति यत्सत्स्वपि भाससौमिल्लकविपुत्रादिप्रणीतेषु रूपकेषु रूपकमिदमपि ग्राह्यमेव यतो हि
पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापिकाव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद् भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ।।
नाटकस्य ग्राह्यतामादाय स कथयति -
देवानामिदमामनन्ति मुनयः शान्तं ऋतुं चाक्षुषं
रुद्रणेदमुमाकरब्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा ।
जैगुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते
नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्यं बहुधाऽप्येकं समाराधनम् ।।
कथनेऽस्मिन् कविर्भरतप्रणीतनाट्यशास्त्रमक्षरशोऽनुसरति । अत्र हि नाट्याचार्ययोर्हरदत्तगणदासयोरन्योन्यस्पर्धा साधु चित्रिता । सुशिक्षकत्वमधिकृत्य कविः कथयति -
क्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था सङ्क्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ।।
अस्य हि प्रसादशिला माधुर्यं गुणमण्डिता भाषा कमपि रसिकं रसयितुं समर्था।
विक्रमोर्वशीयम्
रचनाकोटिदृष्ट्या रूपकमिदं मालविकाग्निमित्राभिज्ञानशाकुन्तलयोर्मध्यवति । अत्र हि अप्सरस उर्वश्या सह पुरूरवसः प्रेमलीला, वणताऽस्ति । लक्षणदृष्टयेदं त्रोटकम् । अत्रापि पञ्चैवाङ्का । कथानकमिदं ऋग्वेदादौ पुराणेषु चोपवर्पितं पुरूरवस उर्वश्याश्च प्रणयसम्बन्धं कविकल्पनया नवीनत्वेनोद्राव्य प्रस्तुतम् । मेघविद्यदपयोरुभयोः परस्पराश्रयनैवास्य शाङ्गरिकः पक्षः । पुरूरव हि विक्रम विक्रम्य राक्षसोपद्धतामुर्वशीं मोचयति । अन्योन्यविलोकने हिं तयोश्चेतस्यनुराग उद्भवति। पुरूरवसः स्मृत्या भ्रष्टगतिरुवंशी भरतेन. भूतलस्पर्शाय शप्ता भवति पुत्रदर्शनेन शापान्तश्च निश्चीयते । पश्चाच्च शक्रप्रसादेन तयोराजीवनं मिलनं सुनिश्चितं भवति । त्रोटकमिदमन्वर्थसंज्ञम् । ग्रन्थेऽस्मिन् कविः सौन्दर्यवर्णने परमं कौशलं दर्शयति । उर्वशीमादाय स कथयति -
अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरमूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः
शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो/नु पुष्पाकरः ।
वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो
निर्मातं प्रभवेन्मनोरममिदं रूपं पुराणो मुनिः ।।
इतिउर्वशीवियोगे नायकस्य व्यामोह इत्थं वर्णितः -
क्वाकार्यं शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येव सा
कि वक्ष्यन्त्यपकल्मशाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा
चेतः स्वास्थ्यमुबेहि कः खलु युवा धन्योऽधरं वास्यति ।'
कवेरस्य व्यतिरेकच्छटेत्थम् -
अभिरणस्याभरणं, प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः ।
उपमानस्याऽपि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ।।
स हि सम्भोगावस्थानुकूल्यं विरहावस्थाप्रतिकूल्यञ्चैकत्रैव वर्णयति सुनिपुणम् । यथा -
पादास्त एव शशिनः सुखयन्तिः गात्रं
बाणास्त एव मदनस्य मनोऽनुकुलाः । ।
संरम्भरूक्षमिवः सुन्दरि यद्यदासीत् ।
त्वत्सङ्गमेन मम, तत्तदिवानुनीतम् ॥ इति ग्रन्थेऽस्मिन्काटयवेमटीका प्रसिद्धा ।
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अभिज्ञानशाकुन्तलं तु न केवलं संस्कृतसाहित्यस्यैवापितु विश्वसाहित्यस्यैव मुकुटायते रचनासौष्ठवदृष्ट्या । मृगयाविहारी पौरंवो हि दुष्यन्तो मालिनीतटस्थितं कण्वाश्रमं प्राप्नोति । तत्र स शकुन्तलां दृष्ट्वा भृशं तस्यामनुरक्तः कण्वस्योपस्थितानेव तां गान्धर्वेण विधिना परिणीय ताञ्चोपभुज्य कृतप्रतिज्ञस्तन्नयनाय राजधानी प्रति निवर्तते । एतस्मिन्नन्तरे शून्यहृदयां शकुन्तलामात्मानमुपोक्षितवतीं मत्वा दुर्वासा यथेच्छांगतस्तां प्रियो विस्मरतीति शपति । सखिभ्यां प्रसादितश्च स प्रणयचिह्नदर्शनाच्छापान्तमपि निदशति । तीर्थयात्रातः प्रत्यागतः कण्वः सुतां दुष्यन्ततेजोधारिणीं ज्ञात्वा तां ग्रहीतुः सकाशं प्रेषयति । राजा तु शापप्रभावात्कृतप्रयत्नोऽपि नैव परिचिनोतितामत एव तिरस्करोति । एतस्मिन्नन्तरे काचिदप्सरोवरा तां मारीचाश्रम प्रापयति । तत्रैव सा तनयं सूयते । आत्रान्तराले धीवरात्प्राप्ताङ्गुलीयको राजा तां स्मरति भवति तंद्विरहेण व्यामुग्धः । शक़साहाय्याय दिवं गत्वा प्रत्यागतः स मारीचाश्रममबतीर्णो बालकं सिंहशिशुना क्रीडन्तं पश्यति । तत्रैव भवति च तयोः पुनर्मिलन शकुन्तलादुष्यन्तयोः।
कथानकमिदं महाभारतादावपि दृश्यते किन्तु तत्र नास्ति सजीवत्वं कथायाम् । कालिदासेन तामेव नीरस कथामादाय स्वप्रतिभया तां.नवत्वेन परिकल्प्य सन्निवेशिनाऽस्ति सा । पुराणेषु शकुन्तला प्रौढायुवतिंदृश्यते । सा हि स्वयमेव सूचितस्वजन्मवृत्तान्ता तत्तनय एव युवराजो भविष्यतीति संविदिं दुष्यन्तस्य पत्नीत्वं स्वीकरोति।, कण्वाश्रमे एव सा तनयं सूते । षड्वर्षवयस्क तमादाय सा प्रतिष्ठानपुरं गच्छति । तत्र दुष्यन्तो जाननपि तां तिरस्करोति लोकवादभिया। ततश्च नभोवाणीप्रेरितस्तां गृह्णाति चोभौ सुखमेधते च।
कालिदासकल्पितकथायां तु शकुन्तला मुग्धा नायिका । सा स्वयमेव नैव किञ्चित्कथयति । स्वजन्मनो वृत्तान्तमपि सा सखीमुखेन ज्ञापयति । गर्भमरालसैव सा पतिगृहं प्रेप्यते कण्वेन । शकुन्तला प्रस्थापनवृत्तान्तं कविना तथा निबद्धं यथा हि तेन मन्ये दृषदपि द्रवत्वमायाति शोकविह्वला । सा च पथि शक्रतीर्थे स्नानसमये दुष्यन्तप्रदत्ताङ्गुलीयकं जले पतितमपि शापप्रभावान्नैव जांनाति । तेनैव सा दुष्यन्ताय स्वपरिचयप्रदानेऽसफला भवत्यत एव तिरस्कृता च । पश्चाच्च धीवरस्तदङ्गुलीयक मत्स्योदरे प्राप्नोति निगृह्यते च तद्विक्रीणझापणे । ततश्च तद्राज्ञे निवेद्यते । राजाऽपि तदृष्ट्वा जागृतस्मृतिः पश्चात्तापेन दह्यमानान्तो भृशमुद्विग्नो भवति । एवं खिन्नचेतसं तं मातलिविदूषकखेदनेन पौरुषाय जागरयति । इत्थं हि तत्र दुर्वासःशापः, शकुन्तलाप्रस्थापनं, अङ्गुलीयकप्रकरणं मालतेरुपस्थितिश्च कवेयजनैव । शाकुन्तलस्य महिमानं तु न कोऽपि लेखन्याऽवतारयितुं प्रभवति । उक्तमेव -
'काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र शाकुन्तलं मतम् ।।
तत्रापि च चतुर्थोऽङ्कस्तत्र श्लोकचतुष्टयम् ॥'
एवमेव जर्मनकवेर्गेटे महाभागस्य कथनसारोऽयं -
वासन्तं कुसुमं फलञ्च युगपद् ग्रीष्मस्य सर्वं च यत् ।
यच्चान्यन्मनसो रसायनमतः सन्तर्पणं मोहनम् ।
एकीभूतमभूतपूर्वमथवा स्वर्लोकभूलकंयो-
रैश्वर्यं यदि वाञ्छसि प्रियसखे शाकुन्तलं सेव्यताम् ।।
अथवा वासन्तस्य कुसुमेस्य ग्रैष्मस्य फलस्य वर्षाया हरितत्वस्य, शरदः शोभायाः शिशिरस्य शीतलत्वस्य हेमन्तस्य रमणीयत्वस्य च यदि एकत्रैव युगंपदेव स्पृहा विद्यते तदा शाकुन्तलं सेवनीयम् । अत्र हि दुष्यन्तस्य मृगयाविहारः, कण्वाश्रमदृश्यं, तापसकन्यकानां बाल्यभावः, शकुन्तलाया मुग्धात्वं, दुष्यन्तशकुन्तलयोः प्रेमलीला, पुत्रीपितुरवस्था, पुत्र्याः पतिगृहं प्रति प्रेषणम्, प्रासादव्यवहारः, भरतस्य बाल्यलीला च नितान्तमेव सर्वोत्कृष्टत्वस्य परम निदर्शनम् । मृगयाविहारो यथा-
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्पन्दने दत्तदृष्टिः
पश्चार्द्धन प्रविष्टः शरपतनर्भयाभूयसा पूर्वकोयम् ।
शष्पैरवलीढः श्रमविवृतभ्रंशिभिः कीर्णवत्र्मा
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमु प्रयाति ।।
बालसुलभस्नेहो यथा -
आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैरव्यक्तवर्णरमणीयवचः प्रवृत्तीन् ।
अङ्काश्रयप्रणदिनस्तनयान वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसामलिनीभवन्ति ।।
तापसकन्यकानां मौग्ध्यं यथा-
सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा बल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।।
तथैव -
अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं सररुहैरनाविद्धं रत्नं मधु.नवमनास्वादितरसम् ।
पुत्रीप्रस्थापनसमये पितुरवस्था यथा--
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया
कण्ठः स्तम्भितहाष्पवत्तिकलषश्चिन्ताजडे दर्शनम् ।
वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः
पीड्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥
पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वसितेषु या
नादत्त प्रियमण्डनाऽपि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् ।
आद्य यः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ।।
भरतस्य बाल्यलीला यथा -
''' 'जुम्भस्व सिंह ! दन्तांस्ते गणयिष्ये । पितुर्वात्सल्यं यथा
शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने
भविप्रकृताःपि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः ।
Zयान्त्येवं गृहिणीपदं युवतृयो वामाः कुलस्याधयः ।।
वियोगिनो वियोगेजन्यावस्था यथा -
द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु ।
विसृजति हिमगरग्निमिन्दुर्मयूखे
स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ।।
नायकस्य धीरोदात्तत्वं यथा -
कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव ।
वशिनां हि परपरिग्रहसंश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः ॥
दर्भाङकुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वीस्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा ।
'''आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती. शाखासु बल्कलमशक्तमपि द्रुमाणाम् ।।'''
अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन-
स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्ति च ताम् ।
सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया
भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधुबन्धुभिः ।।
इत्थं हि समुद्धरणे सर्वाण्यपि पद्यान्यस्योद्धतानि भवन्ति । वस्तुतो हि कालिदासीयं प्रत्येक वाक्यं मधुरं कूजति । शकुन्तलां दृष्ट्वा दुष्यन्तश्चिन्तयति -
इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्षमं साधयितुं ये इच्छति ।
ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्थ्यवस्यति ।।
कालिदासो हि संस्कृतसाहित्ये सर्वोत्कृष्टः कविः । तस्य सरसा सरला च शैली सर्वानपि कवीनतिशेते । तस्य प्रतिभोच्चता, भावगाम्भीर्य, अनुभूतिदार्च, प्राञ्जला भाषा, घटनासंयोजनवैलक्षण्यञ्च नान्यत्र प्राप्यम् । स हि वैदर्भ रीतेः कविस्तेन हि तस्य रचना सर्वत्र मधुरा ललिताऽल्पसमस्ता च । यथा हि -
‘सरसिजमनुविद्धं शैवलेनाऽपि रम्यं
मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।'
तस्य वर्णनाचातुरी तु प्रशंसातिगा। स हि यदेव स्पृशति तदेव नृत्यति सुमधुरम् । यथा हि -
अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाह ।
कसममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ।।
तस्यच्छन्दसां प्रयोगोऽपि भावानुसारी दृश्यते । स हि शोकं मन्दाक्रान्तया वा वियोगिन्या, गम्भीरभावं स्रग्धरया, सुकोमलभावं मालिन्या वा प्रकट यति । तेनैव तस्य कृतौ भाषाभावयोः सुन्दरः समन्वयो दृश्यते ।
कविरसौ चरित्रचित्रणं नाट्यशास्त्रीयमक्षरशोऽनुसंरति । तस्य हि पात्राणि न कदाऽपि स्वीयां सीमामुल्लङ्घयन्ति। पात्राण्यस्योदात्तभावनया प्रेरितानि सन्ति सर्वत्र ।
तस्य हि पात्राणि विविधक्षेत्रेभ्यो गृहीतान्नि सन्ति । स हि तपोवनं, राजप्रासादं निम्नकोटिकजीवनमपि तथैव स्पृशतिः यंथा तेन तत्रापि कियत्कालमुषितं स्यात् । तपोनिधिरपि कण्वः स्नेहाप्लुतपितुर्भूमिकां दर्शयति । स्पृहयन्नपि दुष्यन्तः परस्त्रीभिया शकुन्तलामपाकरोति । कवित्वभाराकान्तमपि कवेरस्य नाट्यं न कदाप्यौचित्यं जहाति । अनेन हि यत्र यदेवोचित तत्र तदेव निक्षिप्तं दृश्यते । कालिदासरूपकाणां मुख्य प्रयोजनं तु रसव्यञ्जनैव । अतस्तत्र केवलं नग्नशाङ्गरिक वातावरणं नैव दृश्यतेऽपि तु सर्वत्र संयतता समावेशिता । शकुन्तलायामासक्तोऽपि राजा धर्मपथं नैव जेहातीति परमुदाहरणमस्य । कवेरस्य पुरुषपात्रांपेक्षया स्त्रीपात्राणां चित्रणेऽधिकसफलता । तस्य हि प्रेम्णो लक्ष्यमुदात्तगुणतैव न तु कामुकता । तेनैव बाणः कथयति -
प्रीतिर्मधुरसान्द्राषु मञ्जरीष्विव जायते । इति । तथैव न्यायमञ्जर्यामपि -
कथ्यते हि कालिदासस्य कुन्तेश्वरदौत्यं नाम ग्रन्थोऽप्यासीद्यथा क्षेमेन्द्रः स्मरति किन्तु स सम्प्रति नैवोपलभ्यते । सर्वतोमुखप्रतिभाशालिनां किम्मात्रमशोभनम् ।
उभयाभिसारिका
वररुचेः कालो नैव सम्यग्ज्ञातः । कथ्यते हि वररुचिनाम्ना द्वौ विचक्षणी प्रसिद्धौ स्तः । एकः कात्यायनो वररुचिः पाणिनीयव्याकरणोपरि वांतिककार: अपरस्तु प्राकृतप्रकाशकारः। द्वितीयो हि वररुचिविक्रेमसमकालीन इति विश्वस्यते । भाणोऽयं द्वितीयवररुचेः सम्भवति । विषयोऽयमधिंकानुसन्धान मपेक्षते ।
धूर्तविटसंवादः
ईश्वरदत्तस्य धूर्तविटसंवादो नाम भाणग्रन्थः वैशिकप्रकरणसम्बद्धः । अत्र नान्दी नैव दत्ताऽस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् कुसुमपुरस्य वर्णनं विद्यते । अत्र हि दत्तकः शृङ्गाराचार्यत्वेन स्मृतः किन्तु नैव वात्स्यायनः । एतद्विषये एतदधिकं नैव किञ्चिदपि ज्ञातमस्ति ।
भगवदज्जुकम्
बोधायनप्रणीत इति भगवदज्जुकसंज्ञकप्रहसनग्रन्थो लभ्यते । केचिदमुं ग्रन्थं महेन्द्रविक्रमप्रणीतमपि मन्यन्ते, यतो हि महेन्द्रविक्रमस्य राज्ञः ६६७ मितविक्रमाब्दे उट्टङ्किते शिलालेखेऽयमपि मत्तविलासप्रहसनेन सहोल्लिखितो दृश्यते । अत्र हि भगवानिति संज्ञितः कश्चिद्योगी यौगिकशक्तिप्रदर्शनार्थमज्जुकाख्यायाः वेश्याया मृतशरीरे परकायप्रवेशं करोति प्रारभते च योगधर्मोपदेशाम् । तदैव अज्जुकाया आत्मा यमराजेन परावर्तितः सन् स्वशरीरं परप्रविष्टं दृष्ट्वा योगिनः शवमेव प्रविशति प्रारभते च शृङ्गारोपदेशाय । ग्रन्थोऽयं लेखकस्य दार्शनिकज्ञानस्य प्रमाणकः ।।
वीणावासवदत्तम्
अज्ञातकर्तकेऽस्मिन् रूपके सन्ति चत्वारोऽङ्काः । अत्र हि उदयनेन सह वासवदत्ताया वीणावादनशिक्षणसम्बद्धा कथा वर्णिताऽस्ति । ग्रन्थोऽयमपूर्ण एव । अयं हि शैलीदृष्ट्या भासग्रन्थैः सह साम्यं बिभति ।
दामकप्रहसनम्
ग्रन्थोऽयमपि अज्ञातकर्तृकः । अत्र हि कर्णस्य परशुरामादस्त्रप्राप्तिकथा वणताऽस्ति । कर्णस्य मित्रं दामको नाम । तत्सम्बन्धेनैवास्य नाम दामकमिति ।
कुन्दमाला
धीरनागापराभिधानस्य दिङ्नागस्य कवेः कुन्दमालाख्यं रूपकं लभ्यते । अत्र हि रामायणस्योत्तरकाण्डगता कथा निबद्धास्ति । ग्रन्थोऽयं षट्स्वङ्केषु विस्तृतः । इदं हि सुखान्तमेव नाटकम् । सीतायाः पवित्रतायां धरित्र्या प्रमाणितायां कुशलवौ हि राजोपराजौ क्रियेते। कविरयं निश्चयमेव बौद्धनैयायिकाद् दिङ्नागाद्भिन्न एव, यतों हिं यदि स बौद्धोऽभविष्यत्तदा नैव कथमपि रामायण कथां समाश्रितोऽभविष्यत् । अस्य भावभाषागुम्फ़नं नितान्तमेव सरलं सरसं भासस्येव स्वाभाविकञ्च। भवभूतिह उत्तररामचरिते ग्रन्थादस्मात्प्रभावितो दृश्यते । भवभूतेः क्लिष्टरचनाऽस्मादुत्तरर्वातन्येव। कविरयमज्ञातदेशकालेष्वन्यतमः । एतदनुमीयते यदसौ कालिदाससमकालिको वा तत्पूर्ववर्त्यपि सम्भवति । अधिकांशसमालोचकास्त्वमुं कालिदासप्रतिपक्षिणं मन्यन्ते । तन्मते 'दिङ्नागानां पथि परिहरन स्थूलहस्तावलेपान्' इति मेघदूते समनुस्मृतो दिङ्नाग एव चेदयमेव नान्यः । अस्यापि नाटकं न कथञ्चिदपि कालिदासरूपकान्न्यूनतरकोटिकम् । विश्वस्यते ह्यस्यान्यान्यपि रूपकाव्यासन यानि हिं. कालेन कवलितानि । अहो । सर्वभक्षिता कालस्य ।
केचित्समालोचको द्विजेन्द्रनाथप्रभृतयस्तु दिङ्नागं भवभूतिप्रभावितमत एव तत्सर्वातनं मन्यन्ते । तेषां मते हि कुन्दमाला राजशेखरेण नैव स्मृता। ग्रन्थोऽयं प्राथम्येन भोजदेवेन (१०७५-११२७ बै०) स्मृतस्ततश्च रामचन्द्रेण नाट्यदर्पणे विश्वनाथेन साहित्यदर्पणे च स्मृतः, किन्तु भोजपूर्ववतिना न केनाऽप्यसौ स्मृत इति । किन्तु न केनाऽप्यनुल्लिखित इति न हि कालनिर्णयस्य दृढ आधारः । सन्त्येतादृशा बहवो ग्रन्था ये खलु पर्वातभिरज्ञाता था ज्ञात्वाऽप्युपेक्षिताश्च । बाणो हि भारवि न स्मरति इति नैव भारवेर्बाणपरर्वातत्वे प्रमाणम् । भाषासौष्ठवदृष्ट्या तु दिङ्नाग एव भवभूतिपूर्ववर्तीति ज्ञायते । निभाल्यतामस्य भाषासौष्ठवमत्र-
एते रुदन्ति हरिणा हरितं विमुच्य हंसाश्च शोकविधुराः करुणं रुदन्ति ।
एवमेव -
इक्ष्वाकूणां भुवनमहिता सन्ततिर्नेक्षिता मे
किं किं मोहादहमकरवं मैथिलीं तां निरस्य ।।
तथैव -
'नादः पातालमूलात्प्रभवति, तुमुलं पूरयन्व्योमरन्ध्र
ईदृशं हि सरलं स्वाभाविकञ्च वर्णनं भवभूतेः क्लिष्टकठोररचनातः प्रभावितं यदि कश्चिन्मन्यते स हि पुष्पमपि पाषाणपोषितं मन्यते एव । स्पष्ट मेव यद्यदि तयोरन्यतमः परमनुवदति तदा निश्चयेन भवभूतिरेव दिङ्नागं न तु दिङ्नागो भवभूतिम् ।।
तेन हि कुन्दमालायाः प्रणयनंकालो विक्रमसमकालो वा तत्पूर्ववतकालः । अत्र हि विदूषकस्योपस्थितिरप्यस्य प्राचीनत्वमेव साधयति न त्वर्वाचीनत्वम् ।
मुद्राराक्षसम्
राजनीतिगभितरूपकप्रणेतृष्वस्य द्वितीयं स्थानम् । अत्र हि भासस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्य स्पष्टमेव प्रभावो दृश्यते । अस्य ‘मुद्राराक्षस' नाम रूपकं प्रसिद्धमस्ति । कवेरस्य स्थितिकालविषयेऽपि पण्डितेषु नैकमत्यं दृश्यते । केचिदमुं प्रथमचन्द्रगुप्तसमकालिकं मत्वा वैक्रमचतुर्थशतकोत्तरार्द्धभवं मन्यन्तेऽपरे तु द्वितीयचन्द्रगुप्तसमसामयिकं मत्वा तं वैक्रमपञ्चमशतकमध्यवतिनं मन्यन्ते । केचित्तु तं दन्तिवर्मणः सभाकवि मत्वा वैक्रमनवमशतकभवमपि समांमनन्ति । तथैव परे तु तमवन्तिवर्मणः सभाकवि मत्वा त वैक्रमषष्ठशेतकंभवमंपि मन्यन्ते । परे तु तं काश्मीरस्यावन्तिवर्मणः सभासदं मत्वा तं वैक्रमदशमशतकमध्यवतनं मन्यन्ते । कथयितारस्तु यत्किञ्चिदपि कथयन्त्येव यतो हि तेषां कार्यमेवे कथनमात्रम्। किन्त्वेतन्नैवावश्यकं यत्तादृशं कथनं सत्यमेव भवतीति । विशाखदत्तः स्वं सामन्तवटेश्वरदत्तपौत्र महाराजपदभाजः पृथोः सुतं कथयति । किन्तु कोऽसौ वटेश्वरः कश्चासौ पृथुरिति तु नैवाद्यापि ज्ञातम् । अपरञ्च भरतवाक्यं हि कविविषये किञ्चित्प्रकाशकं भवति । अत्र हि भरतवाक्यम्-
‘वाराहीमात्मयोनेस्तनुमतनुबलामीस्थितस्यांनुरूपो।
यस्य प्राग्दन्तकोटिं प्रलयपरिगता शिश्रिये भूतधात्री।
म्लेच्छरुवेज्यमाना भुजयुगमधुना पीवर राजमूर्तेः
इत्येतदनन्तरं कुत्रचित् ‘वश्चन्द्रगुप्तः', क्वचित्तु 'वो दन्तिवर्मा', क्वचित्तू ‘वो रन्तिवर्मा', कुत्रचित्तु 'वोऽवन्तिवर्मा' इत्यादिपाठी दृश्यन्ते । तत्तदाधारेण समालोचकैः कवेरस्य कालनिर्णयोऽपि दत्तो दृश्यते । तत्रापि द्वौ चन्द्रगुप्तौ, त्रयो दन्तिवर्मणश्च स्म्रियन्ते । तेषां स्थितिकालश्चेत्थमनुमितः--प्रथमचन्द्रगुप्तस्य श्रीगुप्तपुत्रस्य समुद्रगुप्तपितुः ३७७-३९२ मितवैक्रमाब्दान्तराले, द्वितीयचन्द्रगुप्तस्य ४३२-४७१ मितवैक्रमाब्दान्तराले, अवन्तिवर्मणोरेकस्य कान्यकुब्जेश्वरस्य मौखरिवंशस्य ग्रहवर्मणः पितुः ५२०-५८० मितवैक्रमाब्दान्तराले, काश्मीरस्य राज्ञस्तु ९१२-९४० मितवैक्रमाब्दान्तराले, दन्तिवर्मणस्त्वेकस्य राष्ट्रकूटराज्ञः ६६० मितवैक्रमाब्दमभितः, अपरस्य लाटनरेशंस्य ९०७ मितवैक्र माब्दमभितः, तृतीयस्यं तु पल्लववंश्यस्य ८६०. मितवैक्रमाब्दम- .. भितः । रन्तिवर्मणस्तु कालोऽपि न ज्ञातः । विशाखदत्तो हि कुसुमपुरं सम्पन्ननगररूपेण वर्णयति । वैक्रमसप्तमशतके तु तस्य भग्नावशेषत्वमेव वणितं ह्वेनसागेन ।
वेनसाङ्गो हि चीनदेशीयपर्यटकः ( ६६२-७२१ वै० ) ६८७ मितवैक्रमाब्दमभितः भारतमागत आसीत् । तथ्यमिदं समाश्रित्य केचित्समालोचको विशाखदत्तं तत्पूर्ववतनमेव मन्यन्ते। किन्तु मतमिदं न तथा युक्तियुक्तं प्रतिभाति । स हि कुसुमपुरं त्वैतिहासिकनगरत्वेन वर्णयति यतो हि चन्द्रगुप्तादपि नितान्तपूर्ववतनः शिशुनागस्य समये एव राजधानी राजगहादपसार्य पाटलिपुत्रं नीताऽऽसीत् । कवेरस्य देवीचन्द्रगुप्त नामापरमपि नाटकं लभ्यते, यत्र हि रामगुप्तस्य भ्राता समुद्रगुप्तस्य द्वितीयः पुत्रश्चन्द्रगुप्तो नायकत्वेन वणितोऽस्ति । अतः कवेरस्य प्रथमचन्द्रगुप्तसमकालीनतायास्तु सम्भावनैव नोदेति । तथैव कवेरस्य द्वितीयचन्द्रगुप्तसमकालिकत्वमपि नैव सम्भवति, यतो हि चन्द्रगुप्तः स्वजीवनदशायामेव तथाविधगोपनीयकृत्यप्रकाशनं कदाऽपि नानुमन्येत । राजान्तराश्रयेऽपि तथाविधग्रन्थप्रणयनमसम्भवमेव । एतावत्तु निश्चितमेव यत्कविरसी पाटलिपुत्रं बहु जानाति श्रद्धधाति च तं नगरम् । तस्य निवासिनो व्यवहारं भौगोलिकीञ्च सीमां स साधु जानाति । तेन तेन पाटलिपुत्रवासिना वा तदभिजनेनावश्यमेव भाव्यमेव । अवन्तिवर्माश्रितो वा रन्तिवर्माश्रितो वा दन्तिवमश्रितोऽपि तथाविधं मागधोत्कर्षं वर्णयतीति नैव युक्तियुक्तं प्रतिभाति । तेन कविरसावश्यमेव कस्यापि गुप्तराजस्यैव राजकविः । स हि भगवतो वाराहीं तनुमपि स्मरति या हि गुप्तनृपाणां राजचिह्नमेव । गुप्तनृपेषु स्कन्दगुप्त एवैतादृशः कथ्यते यो हि वैष्णवोऽपि शैवानपि पूजयति स्म । तेन हि हूणाः पश्चिमोत्तरप्रान्ततो बहिनिस्सारिताः शकाश्चोज्जयिनीतः समूलमपसारिताश्च । तेन हि मुद्राराक्षसस्य भरतवाक्ये ‘पार्थिव-स्कन्दगुप्तः' इति पाठो मौलिकः सम्भवति कविरसौ च स्कन्दगुप्तसभासद्, स्कन्दगुप्तो हि देवीचन्द्रगुप्तनाटकनायकभूतस्य चन्द्रगुप्तस्य पौत्रः कुमारगुप्तस्य पुत्रश्च । तथा मते सत्येव कवेर्गुप्तनृपतिस्तवः स्थाने भवति । मौखरिवंश्योऽवन्तिवर्मा स्वयमेव 'गुप्तशासनप्रतिरोधक कथन्नाम मगधप्रशंसंकं कवि तथा सम्पूजयेत् । प्रसिद्धेतिहासिको राजबलपाण्डेयश्च तथ्येवामुं स्वीकरोति निविशेषेण ।।
प्रसङ्गेऽस्मिन्नेतदप्यवधेयं यत्स्कन्दगुप्तस्य भिटारिशिलास्तम्भाभिलेखवाक्यानां मुद्राराक्षसगतवाक्यैः सह साम्यं दृश्यते । यथा हि तत्रत्यानि कानि चिद् वाक्यानि -
१४. हुणैर्यस्य समागतस्य समरे दोभ्य धरा कम्पिता
१५. भीमावर्तरयस्य शत्रुषु शरा":".........
••••••••••••विरचितं प्रख्यापितो दीप्तिदा ।
न द्योंति नभःषु लक्ष्यत इव श्रोत्रेषु गाङ्गध्वनिः ॥ ८ ॥
१०. विचलितकुललक्ष्मीस्तम्भनायोद्यतेन । क्षितिंतलेशंयनीये येने नीता त्रियामा ।
११. समुदितबलकोशान् पुष्यमित्रांश्च जित्वा
क्षितिपचरणपीठे स्थापितो वामपादः ॥ ४ ॥
१२. पितरि दिवमुपेते विप्लुतां वंशलक्ष्मीं :
भुजबलविजितारियैः प्रतिष्ठाप्य भूयः ।
जितमितिपरितोषान्मातरं सास्रनेत्रां
हतरिपुरिवं कृष्णो देवकीमभ्युपेतः ॥ ६ ॥
यद्येष्वेंतेषु मुद्राराक्षसेन सह रचनासाम्यं दृश्यते।
अपरञ्च, महाराजस्य हस्तिनः जबलपुराभिलेखे विशाखदत्तस्योल्लेख दश्यते, यत्र हि विशाखदत्तप्रभृतिभ्योऽग्रहारदानमुल्लिखितम अभिलेखस्या समयः सप्तत्युत्तरैकशतमितगुप्तवत्सरो मतः । यथा हि -
ॐ नमो महादेवाय । स्वस्ति सप्तत्युत्तरेऽब्दशतक( के )गुप्तनृपराज्यभुक्तौ महाज्येष्ठसाम्ब ( संव ) त्सरे फाल्गुण (न ) मासशुक्लपक्षपञ्चम्यां : अस्यान्दिवसपूर्वायां नृपतिपरिव्राजककुलोप( प )न्नेन महाराजदेवाढ्यत्रण। प्ता ( प्त्रा ) महाराजप्रभञ्जननप्त्री श्रीमहाराजदामोदरसुतेन ।
१७० मितगुप्तवत्सरमभितो मगधेषु भानुगुप्तस्य शासनमासीदिति ज्ञायते बुधगुप्तसुतस्य । यदि ह्ययमेव विशाखदत्तो मुद्राराक्षसस्य कर्ता तदा तु भरतवाक्ये ‘पार्थिवा' भानुगुप्तः इति पाठो मौलिकः सम्भवति । किन्त्वत्रापि विडम्बनाऽस्त्येव । यथा हि प्रस्तावनांवाक्यानुसारं तु से सामन्तपौत्रो महाराजपुत्र इति तस्य राजपुत्रत्वं सिध्यति, यदि तथा स परदत्तमग्रहारं कथं नाम स्वीकुर्यात् । यदि सत्यमेतत्तथाः सति प्रस्तावनावाक्यस्य मिथ्यात्वमेव सिध्यति । तेन हि निश्चयेन तु न किमपि वक्तुं पार्यते, तथापि विशाखदत्तो हि प्रथमकुमारगुप्त-भानुगुप्तयोरन्तरालवतसमये स्थितिमानिति तस्य ४८०५७० मितवैक्रमाब्दाभ्यन्तरे स्थितिकालोऽनुमितः ।
विशाखदत्तस्य हि मुद्राराक्षसम्, देवीचन्द्रगुप्तम, अभिसारिकवञ्चितकम्, राघवनन्दम् इति च चत्वारि रूपकाणि प्रथितानि सन्ति । तेषु हि मुद्राराक्षस प्राथम्येन धनिकस्य दशरूपकावलोके भोजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणे च स्मृतं दृश्यते । एवमेव देवीचन्द्रगुप्तं रामचन्द्रस्य नाट्यदर्पणे, अभिसारिकवञ्चितकं त्वभिनवभारव्यामभिनवगुप्तेन शृङ्गारप्रकाशे भोजदेवेन, राघवानन्दं तु सुभाषितसङ्ग्रहेषु च स्मृतं दृश्यते । स्वरूपतश्चरमे द्वे नैव सम्प्रति समुपलभ्येते। देवीचन्द्रगुप्तं हि खण्डितं लभ्यते । अथैतेषां संक्षिप्तः परिचयोऽत्र वय॑ते ।
मुद्राराक्षस हौतिहासिक नाटकम् । राजनीतिगभिते नाटकसमंवायेऽस्य द्वितीयं स्थानम् । इदं हि सप्तस्वङ्केषु विभक्तमस्ति । अत्र हि चाणक्यराक्षसयोः कूटनैतिकविलासः साधु वणतोऽस्ति । प्रथमेऽङ्के राक्षससङ्ग्रहायोऽद्यतश्चाणक्यो दृश्यते । चरमेऽङ्के हि राक्षसस्य चन्द्रगुप्तामात्यपदस्वीकारो दशतः । अन्वर्थसंज्ञके रूपकेऽस्मिन् वस्तुतो मुद्रया राक्षसो गृह्यते । तवृत्तञ्चेत्थम्
चाणक्यप्रहितश्चरो यमपटेन क्रीडन् चन्दनदासगृहं प्रविश्य तत्र पतितं राक्षसनामाङ्कितमुद्रां प्राप्नोति समर्पयति च तां चाणक्याय। चाणक्यश्च ततो लेख शकटदासेन कारयित्वा तेन सह क्षपणकं मलयकेतुकटकं प्रेषयति । तेनैव मलयकेतुराक्षसयोर्भेदमुत्पाद्य राक्षसो गृह्यत इति वस्तुतो ग्रन्थोऽयं मुद्राराक्षसम् । ग्रन्थस्यास्य प्रतिपाद्यविषयमधिकृत्य स्वयमेव कविराहितुण्डिकमुखेन कथयति -
‘विरुद्धयोर्भुशमिह मन्त्रिमुख्ययोर्महावने वनगजयोरिवान्तरे।
अनिश्चयादगजवशमेव भीतया गतागतैर्भशमिह खिद्यते श्रिया ।।'
स हि राजनीति रूपण सह तृलयति । यथा -
'कायपक्षेपमादौ तनुमपि रचयंस्तस्य विस्तारमिच्छन्
बीजानां गर्भितानां फलमतिगहनं गूढमुद्भेदयंश्च ।
कुर्वन् बुद्धया विमर्ष प्रसृतमपि पुनः संहरन कार्यजातं
कर्ता वा नाटकानामिममनुभवति क्लेशमस्मद्विधो वा ॥'
राजनीतेः स्वरूप निदशन् कविः कथयति--
‘नन्दस्नेहकणाः स्पृशन्ति हृदये भृत्योऽस्ति तद्विद्विषां ।
ये सिक्ताः स्वयमेव 'पाणिपयसा छेद्यास्त एव द्रुमाः ।।
शस्त्रं मित्रशरीरकेषु सरुषा व्यापारणीयं सदा
कार्याणां गतयो विधेरपि न यान्त्यालोचनागौरवम् ।।'
विशाखदत्तो हि सफलो रूपककारः । यद्यपि तस्य मुद्राराक्षसे नास्ति कालिदासकृताविवं रसपरिपाको नैव च शाङ्गरकी चेष्टा वणिता । तथाप्यस्य तावतैव नाटकीयता नैव क्षता दृश्यते । अत्र हि वीरो रसो मुख्यः शृङ्गारस्तु प्रासङ्गिक एव तथापि रूपकस्यास्य रसपरिपाको न कदापि प्रयोजनम् । इदन्तु घटनाप्रधानरूपकं यत्र हि घटनायाः सजीवं वास्तविकञ्च चित्रणं विद्यते । अत्र हि पौरुषस्य उत्साहस्योर्जस्वितायाश्च चरमः प्रकर्षों विद्यते । अत्र हि स्त्रीपात्राणामभाव एवं। केवलमैकवारं चन्दनदासस्य पत्नी रङ्गमञ्चमुपस्थापिता । रूपकेऽस्मिन् अङ्के दृश्यानां विभाजनं स्पष्टमेव दृश्यते । एतद्विपरीतं भासकालिदासरूपकेषु अङ्कानां दृश्येषु विभाजनं नैव दृश्यते । तत्र तु मुख्यपात्रं हि अड्के प्रारम्भतः समाप्तिपर्यन्तमेव रङ्गमञ्चमुपस्थापितं भवति । रूपकेऽस्मिन् स्वल्प एव शृङ्गारप्रसङ्गः किन्तु राजनैतिकविषयाणां शाङ्गरिकचित्रणमवश्यमेव लभ्यते । यथा हि -
स्कन्धे दक्षिणया बलान्निहितयाऽप्यङ्के पतन्त्या मुहुः ।
गाढालिङ्गनसङ्गपीडितसुखं यस्योद्यमाशङ्निी
मौर्यस्योरसि नाधुनाऽपि कुरुते वामेतरं श्रीः स्तनम् ॥'
‘उपरि घनं घनरटितं दूरे दयिता, किमेतदापतितम् ।
हिमवति दिव्यौषधयः शीर्षे सर्पः समाविष्टः ॥'
वस्तुतो हि रूपकमिदं घटनाप्रधानं प्रतिज्ञायौगन्धरायणमिव न तु रसपरिपाकपरम् । अस्त्यत्र. वीरोऽपि रसः प्रासङ्गिक एव किन्तु सार्वत्रिकः । अस्य हि शैली प्रवाहयुता ओजस्विनी च । अस्य हि वाक्यानि लघूनि किन्तु सुसंगठितानि । अत्र ह्यलङ्काराणामपि सीमित एव प्रयोगः । अत्र हि सशक्तः प्रभावोत्पादकश्च शब्दविन्यासः नात्र पद्यानां बाहुल्यं यतः कृत्रिमतोत्पद्यत । पद्यापेक्षयाऽत्र गद्यमेवाधिक सशक्तम् । अस्य संलापेषु स्वाभाविकता व्यक्ती । अत्र हि व्यङ्गयार्थे एव श्लेषस्य प्रयोगो दृश्यते । भङ्गयन्तरकथनं ( प्रथमं हि गद्येन यत्कथ्यते तदेव पुनः पद्येनं कथनम् ) अपि दृश्यते बहुधा । तस्य यदा गद्यबन्ध ओजपूर्णस्तदा पद्यबन्धोऽपि लालित्यपूर्णः । चाणक्यकुटीवर्णनं यथा--
उपलशकलमेतभेदक गोमयानां वटुभिरुपहतानां वहिषां स्तोममेतत् ।
शरणमपि समिद्भिः शुष्यमाणाभिराभि विनमितपटलान्तं दृश्यते जीर्णकुड्यम् ।।
तस्य हि वार्धक्यवर्णनं सर्वातिशायि दृश्यते ।
रूपादीन् विषयान् निरूप्य करणैर्येरात्मलाभस्त्वया ।
लब्धस्तेष्वपि चक्षुरादिषु हताः स्वार्थाबबोधक्रियाः ।।
अङ्गानि प्रसभं त्यजन्ति पटुतामाज्ञाविधेयानि मे ।
न्यस्तं मूनि पदं तवैव ज़रया तृष्णं मुधा माद्यसि ।।
कालिदासस्तु तत्प्रसङ्गे -
काले गते बहुतिथे मम सैव जाता प्रस्थानविक्लवगतेरवलम्बनाथ ॥
राज्यभीरस्य दुर्वहनीयतामादाय विशाखदत्तः कथयति -
तीक्ष्णादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सन्तिष्ठते
मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि ।
शूरेभ्योऽभ्यधिक बिभेत्युपहसत्येकान्तभीरूनहो
श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ।।
कीदृशी सूक्ष्मदशिताऽस्य कवेः । स हि राजसेवकावस्थां मार्मिकभावेन वर्णयति यथा -
'भेतव्यं नृपतेस्ततः सचिवतो राज्ञस्ततो वल्लभा
दन्येभ्यश्च वसन्ति येऽस्य भवने लब्धप्रसादा विटाः ।
दैन्यादुन्मुखदर्शनापलपनैः पिण्डार्थमायास्यतः
सेवा लाघवकारिणीं कृतधियः स्थाने श्ववृत्ति विदुः ॥'
रूपकस्यास्य नायकश्चाणक्यो यद्यपि फलस्वामी चन्द्रगुप्त एव यतो हि सर्वेऽपि व्यापाराश्चाणक्यमेवाश्रित्य सिध्यन्ति । नाट्यशास्त्रीयपरम्परापालनाये कामं चन्द्रगुप्तस्य नामकत्वमनुभन्येत तथापि कार्योत्कर्षस्तु चाणक्ये एवं पतति । राक्षसो हि विष्णुगुप्तोऽस्य प्रतिनायकः चन्द्रगुप्तनायकपक्षे तु मलयकेतुह पर्वतकपुत्रः प्रतिनायकः । चाणक्यो हि धीरोद्धतप्रकृतिकः श्रोत्रियो ब्राह्मणः । स स्वयमेव कथयति ‘श्रोत्रियाक्षराणि प्रयत्नेन लिखितान्यपि नियतमस्फुटानि भवन्ति' इति । स हि विगततृष्णोऽपि दृढप्रतिज्ञः । चन्द्रगुप्तप्रधानामात्योऽपि स जीर्णकुड्ये एव प्रतिवसति न तस्य राज्यात्किञ्चिद् ग्राह्यमेव । यथा कञ्चुकी कथयति‘निरीहाणामीशस्तृणमिव तिरस्कारविषयः
इति । स खलु राजाधिराजं चन्द्रगुप्तं वृषलशब्देनैव सम्बोधयति न तु चाटुवचोभिः । स हि दृढाशयः । नन्दानुत्खाय चन्द्रगुप्ते राज्यं निवेश्यापि तत्स्थायित्वनिमित्तं प्रयतते राक्षससङ्ग्रहाय । स हि कूटनीतेस्तु मूर्तरूप एवं ।
राक्षसो हि विष्णुगुप्तो जात्या ब्राह्मणः स्वामिभक्तः सेवकः । स हि व्यपेतजीवनमपि स्वामिनं स्मरति प्रयतते च तद्वधप्रतिशोधार्य समनोयोगम् । एतानेव गुणान् विलोक्य चाणक्यः प्रयतते तं हि चन्द्रगुप्ताचव्यग्रहणाय।
चन्द्रगुप्तो हि धीरोदात्तप्रकृतिको राजा । स हि सदाचारी विनयी शिष्टाचारी च । स चाणक्याज्ञां शिरसा बिभति, तदाज्ञयाऽपि तेन सह कृतकवैरायापि कष्टेनैव तत्परो भवति । स हि गुरोराज्ञापालनमेव स्वकर्तव्यं मन्यते न तु वेच्छाचरणम् । | चन्द्रगुप्तविषये हि विशाखदत्तः परस्परप्रतिकलं वाक्यौघं प्रयुनक्ति । एकतस्तु तं स मौर्यपुत्रं मन्यते ‘रक्ताऽसि किं कथय वैरिणि मौर्यपुत्रे' । ‘पतिं पापं मौर्यं यदसिं कुलहीनं वृतवती ।' अपरतः स एव ते नन्दान्वयमपि कथयति । यथा--भागुरायण•••••ततो नन्दकुलभक्त्या ‘नदान्वय एवायम्' इति कृत्वा सुहृज्जनापेक्षया च अमात्यराक्षसश्चन्द्रगुप्तेन सह सन्दधीत । चन्द्रगुप्तोऽपि 'पितृपारम्पर्यागत एवायम्' इति सन्धिमनुमन्येत । ऐतिहासिका अप्यत्र विविधमतयो दृश्यन्ते । केचित्तं नन्दस्यैव मुराख्यायां शूद्रजातीयपत्न्यां जातं मन्यन्ते । परे तु तं पञ्चनदाभिजनं तुच्छक्षत्रियमपि मन्यन्ते । अन्ये तु तं मौर्यगणतन्त्रसम्बद्धमपि । नन्दान्वयत्वं मौर्यपुत्रत्वञ्च चन्द्रगुप्तस्यैतावदेव सूचयतो यद्धि चन्द्रगुप्तो मातृपक्षेण नन्दवशेन सह पितृपक्षेण मौर्यगणेन सह सम्बद्ध आसीत् । मौर्यगणो हि शाक्यक्षत्रियाणामेवैका शाखाऽऽसीद्यो हि हिमवत्पृष्ठमाश्रित्य मयूरव्यापारेणाजीविकां करोति स्म । नन्दकृतापमानेन रुष्टस्तक्षशिलाया आचार्यः चाणक्यस्तं राज्यप्राप्तिलोभेनोत्साह्य नन्दकुलविध्वंसेऽचोदयत् ।
मलयकेतुस्तु तद्विपरीतमुद्दण्डप्रकृतिकः कार्याकार्यविवेकहीनः स्वेच्छाचारी च । स हि सर्वतश्चाणक्यप्रणिधिभिराहतोऽपि स्वं नैव जानाति । राक्षसः स्वयमेव कथयति-
'यो नष्टानपि जीवनाशमधुना शुश्रूषते स्वामिन-
दैवेनोपहतस्य, बुद्धिरथवा पूर्वं विपर्यस्यति ॥'
अन्येऽपि यानि खलु पात्राणि सन्ति तानि सवण्येव स्वस्वकर्मपरायणानि दृश्यन्ते । नास्त्यत्र कोऽपि प्रमादी वा कर्तव्यच्युतः ।
देवीचन्द्रगुप्तम्
देवीचन्द्रगुप्तमस्यैव कवेरपरा कृतिः । रचनादृष्ट्या त्विदं प्रथमा कृतिः, अस्य सम्प्रति पञ्चैवाङा लभ्यन्ते। अत्र हि ध्रुवदेव्याश्चन्द्रगुप्तस्य च प्रेमकथा. वणताऽस्ति । शृङ्गारप्रधानेऽप्यस्मिन् नाटके राजनीतिस्तु निहितैव कविना । कथानकं त्वित्थम्-. ...
समुद्रगुप्तस्य सम्राजो ज्येष्ठतनयो रामगुप्तः पितुरनन्तरं मगधसिंहासनमध्यतिष्ठत् । स हि स्वभावेन कातरोऽकर्मण्यश्चासीत् । बलदंपतो हि शकराजस्तं हि समाक्रम्य सन्धये प्रथितस्तन्निमितं तत्पत्नीं ध्रुवदेवीमुपायनरूपेणायाचत । रामगुप्त उपायान्तरमनवेक्ष्य तत्समर्पणाय तत्परोऽभूत् । किन्तु तदनुजो हि. द्वितीयश्चन्द्रगुप्तस्तन्नैवासहत । स हि भ्रातृजायां निरुध्य स्वयमेव तद्वेषेण शकराजशिविरं प्रविश्य तं घातयित्वा सकुशलं प्रत्यागतः । तद्विक्रमप्रीता हि ध्रुवदेवी रामगुप्तमुल्लङ्घ्य चन्द्रगुप्तमेव पतित्वेन वृणुत । एषैव कथाऽत्र सुनिपुणमवतारिताऽस्ति । अस्या एव ध्रुबदेव्या गर्भतः कुमारगुप्तस्य प्रथमस्य जन्म । नटिकमिदं राजनीतिमिश्रितशागरिकम् ।
राघवानन्दम्
रूपकमिदमपि सम्प्रति नैवोपलभ्यते । रामचन्द्रगुणचन्द्राभ्यां नाट्यदर्पणे स्मृतं दृश्यत इदम् ।।
विशाखदत्तो हि संस्कृतरूपकसाहित्ये समुज्ज्वलं नक्षत्रम् । ।
कौमुदीमहोत्सवम्
पञ्चस्वङ्केषु विभक्तं नाटकमिदं केन प्रणीतमिति सम्प्रत्यंपि नैव ज्ञातम् । अस्य हि चरमो भागः प्रणष्टोऽस्ति तत्र हि चरमे:::::: ‘कया' इति लिखितमस्ति । तेनास्य प्रणेता काचित्कवयित्री प्रतिभाति । सम्भवत्येषा विज्जका वा शीलाभट्टारिकाऽपि । किन्तु विज्जका तु दण्डिनं स्मरति शीला हि गद्यकाव्ये प्रसिद्ध श्लेषप्रंधाने। कथ्यते हि रूपकमिदं ३९७ मितवैक्रमाब्दाभ्यणे कल्याणवर्मणो राज्यारोहणावसरेऽभिनीतमासीत् । अतो हि प्रणेत्राऽस्यापि ३८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता भाव्यम् । काशीप्रसादस्य मतमिदं प्रमाणान्तरैः पुष्टं न दृश्यते । वरदाचार्यों हि रूपकमिदं वैक्रमचतुर्थशतकोत्तराद्धभ्यर्णे प्रणीतं मन्यते । अस्य कथानकं त्वित्थम्
'शौणकमिव बन्धुमती कुमारमविमारकं कुरङ्गीव ।
अईति कीतिमतीयं कान्तं कल्याणवर्माणम् ॥'
पद्यमादाय तु तत्रत्यं शौनकबन्धुमतीप्रसङ्गं दण्डिनोऽवन्तिसुन्दरीतः प्रभावितं मत्वा रूपकमिंदं दण्डिनः परवति मन्यन्ते केचित् । सारीकातः कौमुदीमहोत्सवस्य प्रणेतृत्वेन विज्जकैव मता। तेनास्य प्रणयनमपि वैक्रमसप्तमशतकोत्तरार्द्धमभितोऽनुमितः।
मत्तविलांसप्रहसनम्
पल्लववंश्येन काञ्चीपुराधीशेन सिंहविष्णोः सुतेन महेन्द्रविक्रमेण मत्तविलासाख्यं प्रहसनरूपकं प्रणीतमस्ति । अस्य हि प्रणयनकांलः ६६७ मितवैक्रमाब्दमभितः । अत्र हि काञ्चीपुर्याः नागरिकजीवनं चित्रितमस्ति । ग्रन्येऽस्मिन् बौद्ध-कापालिक-पाशुपतादीनां दुर्व्यवसनग्रस्तत्वं दर्शितं सुनिपुणम् ।
पादताडितकम्
वैक्रमसप्तमशतकपूर्वाद्धभ्यणे स्थितिमान् श्यामिलकः यो हि.बाणभट्रेन सोमिल इति स्मृतः पादताडितकाख्यं भाणं, प्रणीतवानासीत् । अन्वयनाम्नि ग्रन्थेऽस्मिन् वण्र्यते यद्विष्णुनगाख्यस्य विप्रस्य शिरसि कयाचिद्वेश्यया पादेन प्रहृतम् । तत्प्रायश्चित्तार्थ पृष्टेब्रह्मणैः कथितं यत्तदर्थं स पुनरपस्यापि पादस्य शिरस्येव प्रहारं कारयेदिति । ग्रन्थेऽस्मिन् पाशवाख्यः कश्चित्कविः स्मृतो यं हि. बाणभट्टोऽपि स्मरति । ग्रन्थस्यास्य शैली कादम्बर्याः सह संवादिनी । अत्र हि दत्तकंवात्स्यायनौ नैव स्मृताविति कवेरस्य वात्स्यायनपूर्ववतत्वमपि केचित्कल्पयन्ति । इदमेवानुसृत्य बाणेन मुकुटताडितकं प्रणीतं दृश्यते । तेन ह्यस्य बाणपूर्ववतित्वं तुः सिंत्ययेव । नाटकेऽस्मिन् बौद्धानां सिंहलानां कोणानामान्ध्राणाञ्चोल्लेखो दृश्यते ।