जैनदर्शने_प्रमाणप्रमेयमीमांसा
जीवः
अवकाशदानयोग्यं जीवादीनां विजानीहि आकाशम् । जैनं लोकाकाशम् अलोकाकाशमिति द्विविधम् ॥ धर्माधर्मौ कालः पुदगलजीवाश्च सन्ति यावति । आकाशे स लोकः ततः परत आलोक उक्तः ॥ एवं षडभेदमिदं जीवाजीवप्रभेदतो द्रव्यम् । कालमपहायान्ये अस्तिकायशब्दसमलङ्कृता भवन्ति । कालस्य तु बहुप्रदेशप्रचयलक्षणकायत्वं नास्ति । उक्तोऽयमर्थः पञ्चास्तिकाये यथा – एते कालाकाशे धर्माधर्मौ च पुदगला जीवाः । लभन्ते द्रव्यसंज्ञां कालस्य तु नास्ति कायत्वम् ॥ १०२॥ विवृतश्चायमर्थः द्रव्यसङ्ग्रहेऽपि – एवं षडभेदमिदं जीवाजीवप्रभेदतो द्रव्यम् । उक्तं कालविमुक्तं ज्ञातव्या पञ्चस्तिकायास्तु ॥ २३॥ सन्ति यतस्तेनैते अस्तीति भणन्ति जिनवरा यस्मात् काया इव बहुदेशाः तस्मात्कायास्तिकायाश्च ॥। २४॥ भवन्त्यसङ्ख्या प्रदेशाः कालस्यैको न् तेन कायः ॥ २५ ॥ पदार्थतत्त्वविज्ञान्मुक्तिः मोक्षोपयोगित्वेन नवपदार्थविज्ञानमावश्यकमित्याह कुन्दकुन्दाचार्यः – जीवाजीवौ भावौ पुण्यं पापं चास्त्रवस्तयोः । संवरनिर्जरबन्धा मोक्षश्च भवन्ति ते अर्थाः ॥ १०८॥ तत्त्वार्थसूत्रे उमास्वामी तु सप्तपदार्थानाह । यथा – जीवाजीवावस्त्रवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥ इति । तस्याभिप्रायविशेषाविष्करणात्पूर्वमेषां सामान्यलक्षणमुच्यते । जीवः ज्ञानदर्शनसुखवीर्यादिगुणः । अजीवः तुजीवओपभोग्यः । आस्रवः तद्भोगोपकरणमिन्दियादिकम् । ज्ञानजननेन पुरुषं विषयेषु आस्रावयतीति इन्द्रियादिकमेव संवर उच्यते । आत्मकर्मणोरन्योन्यप्रवेशानुप्रवेशात्मको बन्धः । स च घातिकाऽघातिकचतुष्टयभेदात् द्विविधः । आदौ भवोऽयं मूलप्रकृतिबन्ध इत्यपि गीयते । घातिकचतुष्टयरुपमाद्यं जीवगुणानां ज्ञानानन्दादीनां प्रतिबन्धकम् । द्वितीयं शरीरसंस्थानतदभिमानततस्थितिप्रयुक्तसुखदुःखहेतुभूतम् । तत्राद्यं यद्यपि चतुर्विधम् । ज्ञानावरणीयं –दर्शनावरणीयं मोहनीयमान्तरीयमिति । तत्र सम्यग्ज्ञानं न मोक्षहेतुरिति विपर्ययो ज्ञानावरणीयं कर्मोच्यते । आर्हतदर्शनाभ्यासात् न मुक्तिः इति विपर्ययो दर्शनावरणीयम् । बहुषु विप्रतिषिध्देषु तीर्थंकरैरुपदर्शितेषु मोक्षमार्गेषु विशेषानवधारणं मोहनीयम् । सम्यग् मोक्षमार्गे प्रवृत्तानां तत्प्रत्यूहकरं विज्ञानम् आन्तरीयकम् । एतच्चतुर्विधं कर्म श्रेयोहन्तृत्वात् घातिकर्मेत्युच्यते । तथाऽपि ज्ञानदर्शनसुखवीर्यगुणकस्य जीवस्य ज्ञानानन्दादिगुणानां मोक्षदशायामाविर्भविष्यतां संसारदशायां प्रतिघातकानि प्रवाहानादीनि पापरुपाणि चत्वारि घातिकर्माणीति विधान्तरेणापि चातुर्विध्यमप्युक्तम् एकदेशीयैः । अघातिकर्म शरीरसंस्थान –तत् –स्थितितत्प्रयुक्तसुखदुःखहेतुभूतम् इत्युक्तम् । यद्यप्यघातिककर्म चतुर्विधम् । वेदनीयं नामिकं गोत्रिकमायुष्कं चेति । तत्र ममेदं ज्ञातव्यमस्तीत्यभिमानो वेदनीयम् । एतन्नामाहमस्मीत्यभिमानो नामिकम्, विशिष्टवंशे जातोऽस्मीत्यभिमानो गोत्रिकं, शरीरयात्रानिमित्तं कर्मायुष्कमिति वा । सक्रियस्य शरीरस्य पवनपावनवशाद् ईषद्धनीभावो शरीराकारेण परिणामो वेदनीयं, तच्छक्तिमिति तस्मिन् बीजे कललाख्यद्रवावस्थाया बुद्बुदावस्थायाश्चारम्भिकक्रियाविशेषो नामिकं, बीजस्य शरीराकारशक्तिर्गोत्रिकं, शुक्लशोणीतव्यतिकरे जाते मिलितं तदुभयमायुष्कम्, तदेतच्चतुर्विधं कर्म तत्त्वज्ञानाविघातकत्वेन निः श्रेयसहेतुपरिपन्थिहेतुत्वाभावात् अघातिकमाणीति व्यपदिश्यते । तथाऽपि शरीरसंस्था –तदभिमान-तत्स्थिति-तत्प्रयुक्तसुखादिनिमित्तानि पुण्यमिश्रितत्वात् पुण्यरुपाणि चत्वार्यघातिकर्माणि तदेकदेशिमतानुवादोऽयमित्यविरोधः इति द्रष्टव्यम् । आस्त्रवनिरोधलक्षणः संवरः । इन्द्रियनिग्रह इत्यपरे । ‘एकदेशकर्मसंक्षयलक्षणा निर्जरा’ इति सर्वार्थसिध्दिकारः । ‘निर्जरो मोक्षसाधनं तप’ इत्यपरे । तच्च तपो-मल-पङ्कघारण्स्नानमौन –वीरासन-तिष्ठद्भोजन- तप्तशिलारोहण-केशोन्मूलनादिरुपमिति ज्ञातव्यम् । कृत्स्नकर्मवियोगो मोक्षः । सन्ततोर्ध्वगतिर्मुक्तिरित्येके । अत्र सर्वस्य फलस्यात्माधीनत्वात् तस्य प्रथमं निर्देशः तदुपभोगार्थमेव विद्यमानत्वात् ततोऽप्राधान्याच्चाजीवस्य तदनन्तरं निर्देशः । तदुभयविषयत्वात् तदनन्तरमास्रवग्रहणम् । तत्पूर्वकत्वात् तदनन्तरं बन्धाभिधानम् । संवृतस्य बन्धाभावात् तत्प्रत्यनीकप्रतिपत्यर्थं तदनन्तरं संवरवचनम् । संवरे सति निर्जरोपपत्तेः ततः निर्जरानिर्देशः । अन्ते प्राप्यत्वादन्ते मोक्षाभिधानम् । पुण्यपापग्रहणेन नव पदार्था विज्ञेया इति कुन्दकुन्दाचार्यप्रभृतयः । तर्योरास्रवे बन्धे चान्तर्भावात् पृथग् ग्रहणमनावश्यकमित्यपरे ।