cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मारीस् एच् विल्किन्स्
ततः प्रतिनिवृत्तस्य तस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य क्ष-किरणानां विषये तावत् ज्ञानं न आसीत् । यतः सः मूलतः जीवविज्ञानी आसीत् । तस्मात् कारणात् सः तद्विषये अधिकं नैपुण्यं प्राप्तुं ब्रिट्न् नगरे स्थितं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्रैव फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकस्य मेलनं जातम् । तत्र तौ द्वौ अपि अहर्निशं कार्यं कुर्वन्तौ सहस्रशः क्ष-किरणानां परीक्षां कृतवन्तौ । बहूनाम् अपयशानाम् अनन्तरं "डबल् हीलिक्स्” सदृशम् एकं चक्रकं सज्जीकृतं ताभ्याम् । एका क्रमानुगतिः (सीक्वेन्स्) एकस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थं जीवकोशम् आदिशति । अपरा क्रमानुगतिः अपरस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थम् आदिशति । अतः जीविनः क्रमानुगतिः जीवकोशस्य कार्यं निर्णेति । तस्मात् एव कारणात् जठरस्य जीवकोशः, पित्तकोशस्य जीवकोशात् भिन्नः भवति । विभिन्नेषु जनेषु नेत्रस्य वर्णः विभिन्नः भवति । इति विषयं संशोधितवन्तः । एतेषां त्रयाणाम् (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) एतत् संशोधनम् अत्यन्तं महत्त्वयुतं चापि । अस्य संशोधनस्य कारणतः एव बहूनाम् आनुवंशिकाणां रोगाणां चिकित्सा संशोधिता । अपेक्षानुगुणं जीविनां सृष्टिः इति विषयस्य संशोधनम् अपि प्रोत्साहितम् अभवत् ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चायचूर्णम्
thumb|left|200px|करण्डके पूरितं चायचूर्णम् thumb|right|200px|चायचूर्णस्य पूरणम् thumb|200px|left|विक्रयणार्थं सिद्धं चायचूर्णम् thumb|200px|right|चूर्णीकरणार्थं शुष्कीकृतानि चायपत्राणि
एतत् चायचूर्णं भारते अपि वर्धमानस्य कस्यचित् सस्यविशेषस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् चायचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् चायचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Tea Powder इति उच्यते । चायसस्यस्य पत्राणि चित्वा तानि शुष्कीक्रियन्ते । ततः तानि चायपत्राणि चूर्णीक्रियन्ते । तदेव चायचूर्णम् इति उच्यते । तेन चायचूर्णेन एव चायं निर्मीयते । चायपत्राणां चूर्णीकरणं विना तथैव अपि चायं निर्मान्ति । चायस्य निर्माणावसरे बहवः आहारपदार्थाः इच्छानुसारं तत्र योज्यन्ते । कुत्रचित् चाये शर्करां क्षीरं योजयित्वा पिबन्ति । कुत्रचित् चाये मधु, निम्बूकरसः, पुदिनापत्रं, नवनीतं, लवणं, शुण्ठी, मद्यसारम् इत्यादिकम् अपेक्षानुगुणं योज्यते ।
चायं बहुविधं भवति । तस्य चायचूर्णस्य निर्माणावसरे क्रियमाणस्य संस्करणस्य अनुगुणं चायचूर्णस्य वैविध्यं निर्णीयते । चायपत्राणां चयनानुक्षणं यदि न शुष्कीक्रियन्ते तर्हि तानि म्लानानि भवन्ति । अनन्तरं तानि कृष्णवर्णीयानि भवन्ति । चायचूर्ण सज्जीकृत्य पूरणावसरे यदि तत्र जलांशः भवति तर्हि अपि तत् चायचूर्णं चायपत्रं वा नष्टं भवति । तस्मिन् विषकारिणः रोगकारकाः सूक्ष्मजीविनः वर्धन्ते अपि । अतः चायचूर्णस्य सज्जीकरणावसरे अत्यन्तं जागरूकता वोढव्या भवति । विपणिषु यानि चायचूर्णानि प्राप्यन्ते तत्र चायनिर्माणार्थं यद्यत् अपेक्षितं प्रायः तत्सर्वं योजितं भवति । पूर्वं चायपर्णेभ्यः एव चायं निर्मीयते स्म । अनन्तरं चायचूर्णस्य निर्माणम् आरब्धम् । चायचूर्णस्य अथवा चायपत्रस्य निर्यातम् अत्यधिकप्रमाणेन कीन्यादेशः करोति । आयातं च पाकिस्तानम्, अमेरिकासंयुक्तसंस्थानानि, ईजिप्त् तथा जपान् देशैः क्रियते ।
‎
वर्गः:चूर्णानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बलोचजनाः
thumb|230px|बलोचजनानां भौगोलिकविस्तारः (पाटलरङ्गे) thumb|230px|पारम्परिकं बलोच-पोशाकं धृतवती [[ओमान-प्रान्तस्य बलोच-बालिका]] thumb|230px|पारम्परिक-बलोच-महिलानां आभूषणानि बलोच, बलौच उत बलूचजनाः दक्षिणपश्चिमीयस्य पाकिस्थानस्य बलोचिस्थान -प्रान्तस्य, ईरान -देशस्य सिस्थान व बलूचेस्थान -प्रान्ते निवस्यमाना जनजातौ अन्तर्भवन्ति। एते बलोचभाषां वदन्ति, या ईरानी-भाषा-परिवारस्य अस्ति, तत्र अति-प्राचीनायाः अवस्ताई-भाषायाः प्रभावः दृश्यते, या स्वयं वैदिकसंस्कृतस्य समीपवर्तिनी भाषा आसीत्। बलोच-जनाः वन्यसमूहेषु सङ्गठिताः भवन्ति। ते पर्वतीयक्षेत्रेषु, रणक्षेत्रेषु च निवसन्ति। तान् परितः विद्यमानेभ्यः समुदायेभ्यः तेषां परिचयः पूर्णतया भिन्नः विद्यते। ब्राहुई-नामकः कश्चन समुदायः अपि बलोच-जनजातेः मन्यते। परन्तु ते द्रविड-भाषापरिवारस्य ब्राहुई-नामक-भाषां वदन्ति।
२००९ वर्षे बलोच-जनानाम् आहत्य जनसङ्ख्या ९० लक्षं यावत् मन्यते स्म।  तेषु अनुमानतः ६०% पाकिस्थानस्य बलोचिस्थान-प्रान्ते, २५% ईरान-देशस्य सिस्थान-प्रान्ते एवञ्च बलूचेस्थान-प्रान्ते निवसन्ति। पाकिस्थानस्य सिन्ध -प्रान्तस्य, पञ्जाबप्रान्त स्य दक्षिणीभागे अपि अनेके बलोच-जनजातिजनाः निवसन्ति। अफगानिस्थान- तुर्कमेनिस्थान-ओमान -बहरीन -कुवैत -अफ्रीका -देशानां केषुचित् भागेषु बलोच-जनाः प्राप्यन्ते। बलोच-जनाः मुख्यतया सुन्नी-इस्लाम-सम्प्रदायस्य अनुयायिनः भवन्ति। ईरान-देशे शिया-मुस्लिम-जनानां बहुमतम् अस्ति, अतः तत्र तेषां भिन्नः धार्मिकपरिचयः वर्तते।
मुख्यवन्यसमूहाः
बलोचजनजातेः केचन मुख्य-वन्यसमूहाः निम्नानुसारं सन्ति:
डा मनमोहन अत्तावर
(कालः - १९३२ तः)
बलोचजनाः
परम्पराः
बलोच-पुरुषः शलवार-कमीझ-वस्त्रं धरते। एवञ्च बलोच-शरस्कम् अपि विशेषतया धरते। बलोचमहिला चोगे, लेहंगा इत्येत् वस्त्रं धरते। तस्मिन् सा बहुधा काचस्य खण्डेन कलाकृतिं करोति। महिला स्वस्य शिरसि "सरिग"-नामकं वस्त्रम् आच्छादयति। अत्र महिलासु आभूषणम् अपि अतीव लोकप्रियं वर्तते, मुख्यतया कर्णयोः "दोर"-नामकं भारयुक्तं कुण्डलं धरते। तत् मुख्यतया तनु-सुवर्णतन्तुना बद्धं भवति, येन भारेण कर्णयोः हानिः न भवेत्। महिला स्वस्य चोगे-वस्त्रं सम्मुखात् पिदधातुं "तसनी"-नामकस्य सुवर्णस्य आभूषणस्य उपयोगं करोति।
डा मनमोहन अत्तावर
अयं मनमोहन अत्तावरः (Dr. Manamohan Attavara) कश्चन विशिष्टः विज्ञानी । अयं कृषिम् अपि उद्यमत्वेन पर्यवर्तयत् । एषः १९३२ तमे वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य उडुपिमण्डलस्य कार्कळ इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १९५९ तमे वर्षे धारवाडस्य कृषिविश्वविद्यालयतः कृषिपदवीं, १९६१ तमे वर्षे स्नातकोत्तरपदवीं च प्राप्नोत् । तदनन्तरम् अमेरिकादेशं गत्वा सस्यानां वंशशास्त्रे नैपुण्यं प्राप्य १९६५ तमे वर्षे भारतं प्रतिनिवृत्तः । आधुनिकानां तन्त्रज्ञानानाम् आधारेण वैज्ञानिकरीत्या फल पुष्पाणां बीजानां तथा सस्यानाम् उत्पादनार्थं बेङ्गळूरुनगरे "इण्डो अमेरिकन् हैब्रिड् सीड्स्” नामिकायाः संस्थायाः आरम्भम् अकरोत् अपि ।
अनेन मनमोहन अत्तावरेण उत्पादितस्य वार्तक्याः वंशस्य "कर्णाटकम्” इति, महामरीचिकायाः वंशस्य च "क्याप्सिकं भारतम्” इति च तदानीन्तना भारतस्य प्रधानमन्त्रिणी श्रीमती इन्दिरा गान्धिः नामकरणम् अकरोत् । १९६६ तमे वर्षे सस्योत्पादनाय एव अत्याधुनिक–आनुकूल्यसहितं वायुनियन्त्रितं "हरितगृहम्” अपि निरमापयत् । १९८८ तमॆ वर्षे समग्रे एष्याखण्डे एव महतः "जैविकतन्त्रज्ञान”स्य विभागम् आरब्धवान् । तस्य विभागस्य द्वारा एव अद्यापि अत्यधिकस्य फलोदयस्य शाकानां, फलानं, पुष्पाणां च निर्यातः प्रचलति ।
बलोचजनाः
सन्दर्भः
वर्गः:बलोच समुदाय वर्गः:बलोचिस्तान वर्गः:पाकिस्थान की जातियाँ वर्गः:ईरान की मानव जातियाँ वर्गः:मानव जातियाँ वर्गः:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना
वर्गः:पाकिस्तानस्य जनाः
डा मनमोहन अत्तावर
""
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सलेमपुर राजपूतानम्
सलेमपुरराजपुतान: भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य हरिद्वारमण्डलस्य रूड़कीनगरपालिकायां स्थितं जनगणनानगरम् अस्ति । रामनगरस्य रूर्की-नगरस्य एकः क्षेत्रः अस्ति ।  सलेमपुर राजपुताना अस्य उत्पादक औद्योगिकक्षेत्रस्य कृते प्रसिद्धम् अस्ति।  इदं हिन्दुबहुलसंयुक्तं नगरम् अस्ति अत्र अधिकांशजना: कुहाड़ा, डहरिया, राड़ा तथा गादड़िया (जम्बूवाल) गोत्रस्य सन्ति तथा च सैनीसमुदायस्य भागाः सन्ति ।  ग्रामे मुस्लिम-कश्यप-आदीनां अनुसूचितजातीनां अल्पसंख्या अपि विद्यते ।
प्राचीन इतिहास
सलेमपुरराजपूताना एकं नगरम् आसीत् यत् मायापुरी (वर्तमान, हरिद्वार) इत्यस्य भागः आसीत् यत् दक्षस्य राज्यम् आसीत्, यः भगवतः ब्रह्मणः पुत्रः आसीत् । सलेमपुरस्य प्राचीनं नाम वरदनाग्री आसीत् यस्य अर्थः अस्ति यत् नगरं यत् स्वनागरिकाणां आगन्तुकानां च वरदानं प्रदाति वा इच्छां पूरयति वा ।  वरदः शिवस्य गणेशस्य च नाम अपि अस्ति ।  वरदनाग्री शनैः शनैः क्रमेण श्यामपुर इति नामकरणं कृतम् ।  सती (पार्वती) दक्षस्य पुत्री आसीत्, यस्य विवाहः भगवान् शिवेन सह अस्मिन् सन्दर्भे वरदनाग्री अपि भगवान् शिवस्य ससुरागृहे आसीत् ।  वरदनाग्रीतः किञ्चित् दूरं सतिकुण्ड् द्रष्टुं शक्यते सतिः प्राणान् दत्तवान् आसीत्।  देवी सती वरदनाग्री उद्यानेषु भ्रमणार्थम् आगता।
हिंदू काल
श्यामपुरस्य (सम्प्रति सलेमपुरस्य) नाम राजपूतशासकैः श्यामपुरराजपूताना इति परिवर्तितम् । अस्मिन् क्षेत्रे विकासः कृतः अपि च भगवान् शिवस्य मन्दिरस्य निर्माणं कृतम्, यत् वर्तमानकाले प्राचीन शिवमन्दिर इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति तथापि २०२० तमे वर्षे अस्य मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कृतम् अस्ति।
मुग़ल काल
श्यामपुरराजपूताना नष्टं, अग्निप्रज्वालनं, विध्वस्तं च अभवत् तथा च अनेके नागरिकाः मारिताः अभवन् तथा च एतत् नगरं निर्जनं कृत्वा मुगलसम्राट्भिः अस्य स्थानस्य नाम सलेमपुर इति कृतम्
स्वातन्त्र्यात् पूर्वम्
सलेमपुरं सहारनपुरमण्डलस्य ग्रामः आसीत्, ततः पूर्वं हरिद्वारमण्डलस्य अस्तित्वं २८ दिसम्बर् १९८८ तमे वर्षे अभवत् । ख़ुशी सैनी इत्यनेन १८९१ तमे वर्षे सलेमपुरस्य पुनर्वासः कृतः । खुशी सैनी इत्यस्य पुत्राः फकीरा सैनी, अमरसिंहः च आसन्, ये कृषकाः आसन् ततः फकीरस्य द्वौ पुत्रौ जान्की सैनी, रुहला सैनी च अभवन्, ये नीमवाला इति अपि प्रसिद्धौ आस्ताम् ।
स्वातन्त्र्यानन्तरं
संविधानस्य ७३ तमे संशोधनानन्तरं १९९२ तमे वर्षे प्रथमनिर्वाचनं कृतम् । २०१६ पर्यन्तं सलेमपुरराजपूताना रूड़कीनगरस्य समीपे एकः ग्रामः आसीत् किन्तु २०१६ तमे वर्षे सलेमपुरं नगरम् अभवत्, रूर्कीनगरपालिकायाः, झाब्रेरानगरपरिषदः च भागः अभवत्
प्राचीन शिव मंदिर
अत्र हिन्दुशासकैः शिवस्य प्राचीनं मन्दिरं निर्मितम् आसीत् । इदं सम्प्रति प्राचीनशिवमन्दिर इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति ।  २०२० तः २०२१ पर्यन्तं अस्य मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कृतम् ।  सलेमपुरराजपुताना-नगरस्य जनानां साहाय्येन, समर्थनेन च पुनर्निर्माणं सम्भवम् अभवत् ।  भगवतः शिवस्य, देवीपार्वतीयाः, भगवान् गणेशस्य, भगवान् कार्तिकेयशिवलिंगस्य, नन्दी इत्यस्य च मूर्तिनां उद्घाटनं, स्थापना च २०२१ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् ।
भूमिया खेड़ा
भुमिया सलेमपुरराजपूतानस्य मुख्यः देवः अस्ति। भूमिया खेडा भूमिया भगवतः मन्दिरम् अस्ति।  अस्य ग्रामस्य जनानां अतिरिक्तं प्रेमनगरस्य, कृष्णनगरस्य, सलेमपुरस्य समीपस्थेषु अन्येषु क्षेत्रेषु जनाः अपि भूमियस्य भगवतः त्रातारूपेण पूजयन्ति।
जन
२०११ जनगणनानुसारं सलेमपुरराजपूताना-नगरस्य कुलजनसंख्या १०३४० आसीत् येषु ४८२७ महिलाः, ५५१३ पुरुषाः च सन्ति। ६ वर्षाणाम् अधः १३१० बालकाः आसन् येषु ७०७ पुरुषाः ६०३ महिलाः च आसन्।
धर्माः
कुलजनसंख्यायाः ९७.१४ हिन्दुः, २.१% मुस्लिमाः, ०.७७% अन्यधर्मस्य च सन्ति।
उपमालङ्कारः
उपमालङ्कारस्तु एकः अर्थालङ्कारः वर्तते । 'उपमा कालिदासस्य' इति प्रसिद्धा उक्तिः सर्वैः ज्ञाता एव अस्ति । उपमालङ्कारस्य (Upamalankara) तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति –
यत्र उपमानोपमेययोः सहृदयहृदयाह्लादकत्वेन चारुसादृश्यमुद्भूततयोल्लसति व्यङ्ग्यमर्यादां विना स्पष्टं प्रकाशते तत्र उपमालङ्कारः । इयं च पूर्णौपमेत्युच्यते । हंसी कीर्तिः स्वर्गङ्गावगाहनमिव शब्दश्चेत्ये तेषामुपमानोपमेयसाधारणधर्मोपवाचकानां चतुर्णामप्युपादानात् ।
यत्र यस्मिन् काव्ये द्वयोर्व्स्तुनोरुपमानोपमेयत्वेन प्रसिध्दयोः सादृश्यस्य लक्ष्मीः संपत्, सहृदयहृदयाह्लादि सादृश्यमित्यर्थः, उल्लसति उद्भूततया भाति (व्यङ्गयमर्यादां विना) स्पष्टं प्रकाशते सा तथाभासमाना सादृश्यलक्ष्मीरुपमा इति लक्षणम् । हे कृष्ण ते तव कीर्तिः हंसीव स्वर्गङ्गामाकाशगङ्गामवगाहते इत्युदाहरणम् । अत्र कीर्तिहंस्योः सादृश्यलक्ष्मीः स्पष्टं प्रकाशत इत्युपमालङ्कारः ।
उपमायाः अवयवाः
उपमायाः सन्तिचत्वारोऽवयवाः । उपमानम्, उपमेयम्, साधारणधर्मः, उपमावाचकश्चेति । तत्राधिकगुणवत्वेन प्रसिध्दमुपमानं चन्द्रादि । प्रकृते वर्ण्यमानं मुखाद्युपमेयं न्यूनगुणम् । आह्लादकत्वादिकं साधारणो धर्मः । इवादि शब्दाः सादृश्यवाचकाः । सादृश्यं च तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् ।
उपमा प्रभेदाः
संक्षेपतः उपमा द्विविधा – पूर्णा, लुप्ताचेति । यत्र चतुर्णामप्युपमावयवानामुपादानं तत्र पूर्णोपमा, यथा हंसीवेत्यादिपूर्वोदाहृते हंसी उपमानम्,कीर्तिरुपमेयम्, स्वर्गङ्गावगाहनं साधारणो धर्मः, इवशब्दः उपमावाचक इति चतुर्णामप्युपादानात्पूर्णोपमा ।
पूर्णोपमा
अत्र बुधः उपमेयम्, ईश्वरः उपमानम्, इव शब्दो वाचकः, साधारणधर्मस्तूपमानोपमेययोर्नैकः, किन्तु उपमानगतयोश्चन्द्रगरलयोः उपमेयगतयोर्गुणदोषयोश्च बिम्बप्रतिबिम्ब्बभावेनाभेदाध्यवसायात्, तथा उपादानज्ञानयोः गृह्णन्नित्येकपदोपादानेनाभेदाध्यवसायाच्च साधारणधर्मता परिकल्प्यते । तस्मादत्र पूर्णोपमैव ।
वस्तुतो भिन्नयोरप्युपमानोपमेयधर्मयोः परस्परसादृश्यादभिन्न तयाध्यवसितयोः पृथगुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभावः ।
लुप्तोपमा
लुप्तापमाष्टधा भिन्ना –तद्यथा- (१) वाचकमात्रलोपाद्वाचकलुप्ता (२) धर्ममात्रलोपाध्दर्मलुप्ता (३) धर्मवाचकयोर्लोपाध्दर्मवाचकलुप्ता (४) वाचकोपमेययोर्लोपाद्वाचकोपमेयलुप्ता (५) उपमानमात्रलोपादुपमानलुप्ता (६) वाचकोपमानयोर्लोपाद्वाचकोपमनलुप्ता (७) धर्मोपमानयोर्लोपाध्दर्मोपमानलुप्ता (८) धर्मोपमानवाचकानां लोपाध्दर्मोपमानवाचकलुप्ता इति ।
लुप्तोपमोदाहरणानि
अत्र तन्वीसुरतलाभः उपमेयम्, अवितर्कितसम्भवत्वं साधारणो धर्मः, छप्रत्ययश्च सादृश्यवाचक इति त्रयाणामुपादानमस्ति । काककृततालोपभोगरुपमुपमानं नोपात्तमित्युपमानलुप्ता। अत्र समासविषये काकतालशब्दौ लक्षणया तत्समवेतक्रियाबोधकौ ।
सरलार्थः
उपमायां द्विधा विभागं कल्पयामः । पूर्णोपमा लुप्तोपमा चेति । पूर्णोपमायां तावत् चत्वारः अपि अंशाः भवन्ति । यथा उपमेयम्, उपमानम्, साधारणधर्मः, उपमावाचकशब्दः चेति । लुप्तोपमायां तावत् विद्यमानेशु चतुर्षु अंशेषु एकस्य द्वयोः अथवा त्रयणामभावः दृश्यते ।
उदाहरणम्
हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
काव्यालङ्कारकोश: उपमा
वर्गः:अलङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
मेची अञ्चलम्
मेची अञ्चलम् (मेची अञ्चल) नेपालदेशस्य पूर्वस्मिन् भागस्य अन्तिमं अञ्चलं इदं पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रस्य अञ्चलेषु मध्येषु एकं अञ्चलं च अस्ति अस्मिन् अञ्चले चत्वारि मण्डलानि सन्ति ।
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तपस्विभ्योऽधिको योगी...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः(४६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तपस्विभ्यः अधिकः योगी ज्ञानिभ्यः अपि मतः अधिकः कर्मिभ्यः च अधिकः योगी तस्मात् योगी भव अर्जुन ॥
अन्वयः
योगी तपस्विभ्यः अधिकः मतः । ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः । कर्मिभ्यः च अधिकः । अर्जुन ! तस्मात् योगी भव ।
अर्थः
कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तपः आचरद्भ्यः अपि योगी अधिकः । शास्त्रे पण्डितेभ्यः अपि योगी अधिकः । अग्निहोत्रादिकर्म आचरद्भ्यः अपि योगी अधिकः । अतः हे अर्जुन ! त्वं योगी भव ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
46 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हिम्मतनगरम्
गुजरातराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति साबरकाठामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हिम्मतनगरम् (હિંમતનગર, Himmatnagar) इति नगरम् ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वाणीविलाससागरजलबन्धः
परिचयः
कर्णाटाकस्य अतिप्राचिनजलबन्धेषु अयम् अन्यतमः । वाणीविलाससागरजलबन्धः वेदावतीनदीम् अवरुध्य अयं मारिकणिवे इति प्रदेशे निर्मितः । चित्रदुर्गमण्डलस्य हिरियूरतः २०कि.मी.दूरे अस्ति । अस्य औन्नत्यं ५०मी. दैर्घ्यं ४०५मी. १३५पादपरिमितिपर्यन्तं जलसङ्ग्रहं कर्तुं शक्यते । एतस्मात् जलबन्धात् हिरियूरु उपमण्डलस्य बहुभागः जलसम्पन्नः भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नेपालदेशस्य मण्डलानि
मण्डलानां आवली
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गलनाङ्कः
सः तापमानः यस्मिन् कश्चित् पदार्थः घनावस्थायाः द्रवावस्थायाम् परिवर्तते, तस्य पदार्थस्य गलनाङ्कः कथ्यते।
द्रवतः ठोसरूपेण विपरीतपरिवर्तनस्य तापमानं यदा मन्यते तदा तत् हिमांकः अथवा स्फटिकीकरणाङ्कः इति उच्यते । पदार्थानां अतिशीतलीकरणक्षमतायाः कारणात् हिमांकः सहजतया तस्य वास्तविकमूल्यात् अधः दृश्यते ।  यदा कस्यचित् पदार्थस्य "लक्षणात्मकः हिमांकः" निर्धारितः भवति तदा वस्तुतः वास्तविकपद्धतिः प्रायः सर्वदा "हिमस्य निर्माणस्य अपेक्षया अन्तर्धानस्य अवलोकनस्य सिद्धान्तः अर्थात् गलनांकः" एव भवति।
सुरेन्द्रनगरम्
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्राचीनजीवशास्त्रम्
चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता, अष्टाङ्गहृदयं, भावप्रकाशः इत्यादयः प्रसिध्दाः आयुर्वेदग्रन्थाः केचन । शस्त्रक्रिया, प्रतिरोधचिकित्सा च प्राचीनकालात् एव अत्र आसीत् । ९२७ तमे क्रिस्त्वब्दे भोजराजस्य मस्तिष्कशस्त्रक्रियां जीवकः नाम वैद्यः कृतवान् इति श्रूयते । सुश्रुतसंहितायां शस्त्रक्रियोपकारकाणि शस्त्रयन्त्रादीनि बहूनि उल्लिखितानि । भावमिशस्य भावप्रकाशे रक्तसञ्चारविषये अपि उच्यते । चिकित्सार्थं मोहनिद्रायाः (हिप्नाटिसम्) उपयोगः भारते एव ऎदम्र्पाथम्येन कृतः ॥
वृक्षायुर्वेदः, गजायुर्वेदः, अश्वायुर्वेदः, इत्यादयः निरवधिशाखाः तिर्यग्जीवशास्त्रम् अधिकृत्य प्रवृत्ताः । हयलीलावत्याम् अश्वानां स्वभावः गुणाः च उपवर्णिताः । तेषां रोगाः, तच्चिकित्सा, तेषाम् आहारः इत्यादयः अपि तत्र वर्णिताः । मृगवैद्यकस्य पिता इति विख्यातेन शालिहोत्रेण अश्वलक्षणम्, अश्चप्रश्नः इत्यादयः ग्रन्थाः रचिताः । गौतमस्य गवायुर्वेदः, पालकाप्यस्य हस्त्यायुर्वेदः च लोके प्रसिध्दौ । वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता वृक्षशुश्रूषाम् अधिकृत्य वदति ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:विज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राचीनज्योतिषम्
असंख्याः ग्रहाः सन्ति, अन्यसौरमण्डलानि अपि भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः विचाराः भारतीये ज्योतिश्शास्त्रे रुढमूलाः सन्ति । ग्रहाणां स्थितिः, परस्पराकर्षणं, ग्रहणस्वरुपम् इत्यादयः अत्र विस्तरेण उक्ताः । कुजग्रहस्य स्वरुपं चपलः सरक्तगौरः मज्जासारश्च माहेयः इत्येवम् उक्तवान् अस्ति आचार्यः वराहमिहिरः । आधुनिकशास्त्रकाराः वदन्तिकुजस्य उपरि उग्रतुषारावरणम् अस्ति इत्यतः रक्तवर्णयुक्तधवलवर्णः तत्र दृश्यते इति । कुजः (भूमिपुत्रः ) इति शब्दः एव तदग्रहे जीवसम्भाव्यतां प्रकाशयति । आधुनिकाः अपि एतत् एव वदन्ति खलु ? सूर्यादीनां सञ्चारः भ्रममूलः, ग्रहाणां स्वप्रकाशता नास्ति इत्यादयः बहवः वैज्ञानिकाः अंशाः आर्यभटेन प्रतिपादिताः । एते विषयाः इतः पूर्वं परिचायिताः इत्यतः विरम्यते विस्तरात् ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वडोदरा
नाम
पुरातत्वविदां मतमस्ति यत् २००० वर्षपूर्वम् अत्र आङ्कोत्तरानामकः ग्रामः आसीत् (तं ग्रामम् अद्य अकोटा इति जानन्ति जनाः)। तस्मात् ग्रामात् १ कि.मी. दूरे वटवृक्षाणां वनमासीत् । अतः तस्य स्थलस्य नाम वाडपाद्रका इति जातम् । वाडपाद्रकास्थलमधुना वडोदरा इति प्रख्यातमस्ति । परन्तु वडोदरा इति शब्दस्तु वटोदरम् इति संस्कृतशब्दात् आगतः । यस्यार्थः भवति वटवृक्षस्य उदरमिति । अतः अस्य वटोदरम् इति नामानतरमपि उक्तम् । अस्पष्टवक्तारः आङ्ग्लाः स्पष्टतया वडोदरा इति उच्चारणं कर्तुम् असमर्थाः आसन्, अतः ते बरोडा इति वदन्ति स्म । १९७४ तमे वर्षे गुजरातसर्वकारेण मूलनाम यदा प्रशासनिकनामत्वेन घोषितं, तदा वडोदरा इति नाम प्रसिद्धं जातम् । ततः पूर्वं सर्वे बरोडा इत्येव वदन्ति स्म आङ्ग्लजनसङ्गदोषत्वात् ।
शासनेतिहासः
१० शताब्दे अत्र चालुक्यवंशीयराजानां राज्यम् आसीत् । ततः क्रमेण सोलङ्की-वाघेला-मुघलवंशीयराजानां शासनमासीदत्र । १६७४ तमे वर्षे मराठावंशीयराज्ञौ दामजीगायकवाड-रघुनाथौ च मध्यगुजरातराज्यं स्वाधीनं कृत्वा मुघलसाम्राज्यस्य विनाशं स्पष्टं कृतवन्तौ । १९ तमे शताब्दे ‘एङ्गल्-मराठा’-जनयोः युद्धे जाते सति Divide and Rule इति कूटनीतेः उपयोगं कृत्वा आङ्ग्लाः गुजरातराज्योपरि स्वप्रभुत्वं प्रास्थापयन्त । ततः पुणेमहानगरस्य गायकवाडवंशीयाः मराठायोधाः 'पेशवा'जनैः सह युद्धाय उद्यताः अभूवन् । युद्धे स्वरक्षणं भवेत् इति चिन्तयित्वा गायकवाडराजानः आङ्ग्लैः सह सन्धिं कृतवन्तः । तस्यां सन्ध्यां वडोदरामहानगरम् आङ्ग्लानाम् आधिपत्यान्तर्गतम् अभूत् । परन्तु गायकवाडपरम्परायाः राजानः स्वस्य इतिहासस्य संरक्षणे सफलाः अभूवन् । ते वडोदरास्थितानां स्वप्रासादादीनां संरक्षणं कृतवन्तः । हैदराबाद्-मैसूरुमहानगरयोः अपि ते स्वस्य परम्परागतस्थानानां रक्षणं कृतवन्तः । वडोदरामहानगरस्य विकासः महाराजसयाजीराव-III इत्यस्य कुशलनेतृत्वेन जातः अस्ति । तस्य मुख्योद्देशः सामाजिक-आर्थिकस्थिरते भवेताम् इति आसीत् । अतः सः वस्त्रनिर्माणप्रक्रियायां क्रान्तिकारिपरिवर्तनं कृत्वा वडोदरामहानगरम् उद्योगक्षेत्रे अग्रे नीतवान् । सः शिक्षणक्षेत्रेऽपि क्रान्तिकारिपरिवर्तनानि कृतवान् । सः प्राथमिकशिक्षणम् अनिवार्यं भवेत् इति घोषितवान् । कन्याशिक्षणं भवेत् इति तस्य मुख्यलक्ष्यम् आसीत् । कारणं तदा भारते कन्याशिक्षणं नासीत् । एतावति उत्कृष्टे निर्णये सति न केवलम् आङ्ग्लाः, अन्ये जनाः अपि तस्य भूरिप्रशंसां कृतवन्तः । सः आदिवासि-यवनबालेभ्यः शालायाः निर्माणमपि कारितवान् । पौढशिक्षणस्य प्रोत्साहकः सः पुस्तकालयानां स्थापनां कृतवान् । तस्य शिक्षणक्षेत्रे बहु योगदानम् आसीत् । कलाप्रोत्साहनायापि सः भारतीयराज्ञेषु आदर्शः आसीत् ।
विमानमार्गः
वडोदराविमानस्थानकं मुख्यनगरात् ५.७ कि.मी. दूरे अस्ति । भारतस्य विविधेभ्यः नगरेभ्यः, गुजरातराज्यस्य अन्यनगरेभ्यः च वडोदरामहानगराय वायुयानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः
भारतस्य, गुजरातराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः वडोदरामहानगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः अहमदाबाद-मुम्बई-देहली-हैदराबाद्-पुणे-बेङ्गळूरु-तिरुपति-हावडा-जयपुरम्-हरिद्वार-भोपालादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।
भूमार्गः
भारतस्य, गुजरातराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः वडोदरामहानगराय 'बस्'यानानि अपि सन्ति । मुख्यतः अहमदाबाद-मुम्बई-देहली-जयपुरादिनगरेभ्यः 'बस्'यानानि सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
महाराजा सयाजीराव गायकवाड
सरयजीरावोद्यानम्
बाह्यानुबन्धः
https://vmc.gov.in/
http://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि
योगिनामपि सर्वेषां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः(४७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेन अन्तरात्मना श्रद्धावान् भजते यः मां सः मे युक्ततमः मतः ॥
अन्वयः
सर्वेषां योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना मां भजते सः मे युक्ततमः मतः ।
शब्दार्थः
सर्वेषाम् = सकलानाम्
अर्थः
योगिषु अपि यः वासुदेवे मयि श्रद्दधानः सन् मामेव समाहितान्तःकरणः सन् भजते सः मम अतिशयेन आप्तः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
47 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्राचीनवास्तुविद्या
सिन्धुसभ्यताचित्राणि प्रायः सर्वानपि आश्चर्यचकितान् कुर्वन्ति एव । तत्रत्या वास्तुविद्या अतिप्राचीना अत्युत्कृष्टा च । कर्णाटके बेलूरे विद्यमानः भूमिस्पर्शरहितः स्तम्भः, कोणार्कक्षेत्रस्य सूर्यदेवालयः शृङ्गेरिस्तम्भाः, अनन्तपुरीस्थाः सप्तस्वरप्रभवाः मण्डपाधाराः स्तम्भाः, अजन्ता-एल्लोरागुहाः देहलीस्थः विष्णुस्तम्भः इत्यादयः अनेके अंशाः भारतीयवास्तुविद्यायाः गरिमाणं प्रमाणीकुर्वन्ति । मयमतं, मयसारः, मनुष्यालयचन्द्रिका, सुप्रभेदागमः, वास्तुरत्नावली, कामिकागमः, बृहद्वास्तुमाला इत्यदिषु अनेकेषु ग्रन्थेषु वास्तुशास्त्रं निरुपितम् अस्ति ॥
अग्रिमाध्ययनार्थम्
वर्गः:वास्तुशास्त्रम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अलङ्कारशास्त्रस्य इतिहासः
अलङ्कारशास्त्रस्य इतिहासः गुरुतमः वर्तते न कस्या अपि भाषायाः अलङ्कारसाहित्यमद्यापि तज्जेतुं पारयति । कस्याः अपि भाषायाः आलङ्कारिकग्रन्थाः विचारक्षमतायाम् उत शब्दावलीगणनायां विशालतराः न स्युः। अस्यां भाषायां विरचिताः आलङ्कारिकग्रन्थाः स्वसारशालितया इतरभाषाणां ग्रन्थान् सलीले पराभवन्ति । अस्याः भाषायाः काव्यशास्त्रीयेषु ग्रन्थेषु यद्व्यापकत्वं, यद्गभीरत्वं, यद्भिन्नार्थकत्वं, यत्प्रकृष्टत्वं, यन्निशितत्वं यदोजत्वं, यत्सूक्ष्मत्वं यच्च कामधुक्त्वं विद्योतते, न तत्कस्याः अपि भाषायाः आलङ्कारिकग्रन्थेषु सन्निहितमस्ति । संस्कृतभाषायाः निर्दिष्टमलङ्कारसाहित्यं सकलमपि संस्कृतभाषायाः गरिमाणं व्यापकतां सर्वाङ्गीणताचास्मत्पुरत उपस्थापयति।
संस्कृतभाषायाम् अलङ्कारशास्त्रशब्देन अत्र तत्साहित्याङ्गं विवक्षितं यत्र काव्यभेदः तत्स्वरूपतगतानां दोष-गुण-अलङ्कारादीनां निरूपणं क्रियते। काव्यस्वरूपनिरूपणप्रसङ्ग एव तद्विभावादिरूपतया नायिकानां नायकांनाञ्च भेदा अपि प्राप्तनिरूपणा भवन्ति, तेन तदप्यस्य शास्त्रस्याङ्गभावं भजते । शास्त्रमिदं वेदानां, लौकिककाव्यग्रन्थानाञ्च ज्ञानाय नितान्तमपेक्षितम् । इदमेव शास्त्रं प्राग् अलङ्कारशास्त्रनाम्ना व्यवह्रियते स्म, यतः पुरा काव्यजीवनतया अलङ्कारा एव मन्यन्ते स्म । अलङ्कारशास्त्रमपि शास्त्रान्तराणीव परमोपादेयं शास्त्रमस्ति । वैदिकानां लौकिकानाञ्च शास्त्राणां सर्वाङ्गीणतया ज्ञानं तावन्न भवितुमर्हति, यावदलङ्कारशास्त्रस्य ज्ञानं न वर्तते। वेदवेदाङ्गादिषु उक्तम् अस्ति -
प्रपर्वतानामुशतीं उपस्थादश्वे इव विषितेहासमाने।
गावेव शुभ्रे मातरारिहाणे विपाट्छुतुद्री पयसा जवेते॥
अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गर्त्तारुगिव सनये धनानाम्।
जायेव पत्य उशती सुवासा उषाहस्रेव विरिणीते अप्सः॥
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।
अत्र चातिशयोक्तिः विशेषरूपेण दर्शनीया । एवञ्च -
‘उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम्।।
इत्यादिकानि सन्ति सहस्राणि वाक्यानि एतादृशानि, येषां भावान्नालङ्कारशास्त्रानभिज्ञो ज्ञातुं प्रभवति।
अथ च यो जनः शास्त्रेऽस्मिन् न निष्णातोऽस्ति स व्यञ्जना-प्रतिपाद्यमानान् अर्थानपि नावबोधुं शक्नोति । एवं स्थिते तस्य गतिस्तेषु स्थानेषु केन प्रकारेण स्यात्, यानि व्यङ्गयार्थविलसितानि व्यञ्जकपदावलिपेशलानि च स्थलानि विद्यन्ते। तस्मादलङ्कारशास्त्रस्य अनिवार्यत्वेनाध्येतव्यतापेक्षते । शास्त्रस्यास्यानेकविशिष्टताः विलोक्यैव राजशेखरः शास्त्रमिदं वेदाङ्गमिव मन्यते । स ब्रूते -
“उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गमिति, ऋते च तत्स्वरूपपरिज्ञानादेव अर्थानवगतिः" इति।
सः साहित्यशिक्षां स्वतन्त्रविद्यामेव न मन्यते, अपि तु तर्कत्रयीवार्तादण्डनीतिनामधेयानां चतसृणामपि विद्यानां निष्यन्दमवगच्छति । स्वकीयायां काव्यमीमांसा यां लिखति सः
शब्दार्थकाव्य-स्वरूप-रस-गुण-रीति-दोष-ध्वनि-भाव-अलङ्कारादीनां विषयाणां निरूपणं प्रतिपादनम् उत शास्त्रस्यास्य प्रयोजनम् । रसास्वादनं किं वा ‘सद्यः परनिवृत्तिः'–इत्येतद्धि तज्जीवनस्य प्रमुखं लक्ष्यमतः यः कोऽपि वेदादिशास्त्रीय मर्म सर्वविधतयाधिजिगमिषति; किं वा आत्मकल्याणकामनया यद्वा यशोऽर्थसमवाप्तीच्छया अथवा लोकव्यवहाराभिज्ञतावगमनवाञ्छया आहोस्वित् मनः परितोषणाकाङ्क्षया वा अमङ्गलविनाशनलालसया काव्यं चिकीर्षति तत्र च शब्दार्थयोर्मध्ये सौन्दर्यमाधित्सति तस्य कर्त्तव्यमाद्यमिदं यदसावस्मिन्नेव साहित्यशास्त्रं शरणं गच्छेत् । वस्तुतस्तदलङ्कारशास्त्रमहिम्नो गानं केन विधिना कार्यं येन पुसां गिरो धूयन्ते । नमो नमः अलङ्कारशास्त्रवाङ्मयाय ।
अन्यशास्त्रेतिहासानां विलोकनेन प्रतीयते यत्तानि साहित्यानि परिस्थितावनुकूलायामूदयन्ते, जगति कियन्तं कालं यावदग्रेसरन्ति, किञ्च परिस्थितिवैषम्ये प्रवाहः शिथिलीभवति, स चायं दोषः शास्त्रमिदं न स्पृशति । वेदानां रचनायां जातायां तद्व्याख्यानभूता ब्राह्मणग्रन्था अरच्यन्त, ब्राह्मणग्रन्थे भ्यः पश्चाद् आरण्यकानि, तदनन्तरम् उपनिषदः, ततो रामायणं महाभारतं पुराणानि च । सेयं परम्परा कियता स्वरूपविपर्ययेण सह काव्य -नाटक -गद्य -चम्पू -कथा -स्मृति -तन्त्रादिनिर्माणविधयाचिरमन्वर्तत । सेयं संस्कृतसाहित्य स्य अविच्छिन्ना परम्परा न्यूनान्न्यूनमष्टसहस्रसंवत्सरेभ्यः समायातीति नितान्तसत्यं वचः । नास्ति विश्वस्मिन् किमपि साहित्यमन्यद् यदविच्छिन्नधारमियन्ति दिनानि जीवित समर्थयेत । अतिव्यापकं च संस्कृतालङ्कारशास्त्रम् । इदं सर्वाङ्गपूर्णं यतोऽत्र मानवजीवनोद्देश्यभूताः धर्मार्थकाममोक्षाख्यश्चत्वारोऽपि पुरुषार्थाः काव्यरूपेण विवेचिताः । अतिमहत्त्वपूर्णमपीदमलङ्कारशास्त्रम् । इदं प्राचीनतायां निजविशिष्टतायाञ्च सर्वातिशायीति पूर्वमावेदितमेव ।
अलङ्कारशास्त्रस्योपयोगिता
भाषायां व्युत्पत्तिविवर्धनाय यथा व्याकरणशास्त्रमपेक्ष्यते तथैव काव्ये नैपुण्यायालङ्कारशास्त्रमपि । अलङ्कारशास्त्रं विना केवलं काव्ये नैपुण्यमेव न सम्पद्यते अपि तु वाक्यदोषदृष्टिरपि नोत्पद्यते । यः खलु अलङ्कारशास्त्रज्ञानरहितो व्याकरणादिकं जानन्नपि -
'चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो धिङ्मन्दभाग्यस्य मे।'
एवम् -
‘गुणैरनर्घ्यै प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः।'
इति चानयोस्तुल्येऽपि, उपमानोपमेययोलिङ्गभेदे पूर्वं दुष्टं न परमिति सः कथं जानीयात् । अत्रोपमेये पुंसि च्युत इति वाच्यो धर्मः, उपमाने चिन्तारत्ने त च्युतमिति लिङ्गविपरिणामेन प्रतीयमानो धर्मः । तथा चात्र च्युत इति साधारणधर्मः पुंस्त्वविशिष्टे, उपमेयमात्रेऽन्वेति न तु नपुंसकत्वविशिष्टे, उपमाने विशेष्यविशेषणभावान्वये समानलिङ्गवचनयोस्तन्त्रत्वादिति वाच्यधर्मविशिष्ट-प्रतीयमान-धर्म-विशिष्टयोरुपमेयोपमानत्वप्रतीतिः भग्नप्रकमत्वमेव । अनेनैव प्रकारेण गुणैः अनर्घ्यैः इत्यत्र उपमेयोपमानवाचकयोः गुणरत्नशब्दयोः लिङ्गभेदेऽपि, अनर्घ्यैरिति साधारणधर्मवाचकपदस्य तृतीयाबहुवचनान्तस्य लिङ्गद्वयेऽपि तुल्यरूपत्वान्न भग्नप्रकमत्वदोषः । एवमनयोस्तुल्येऽपि, उपमानोपमेययोः लिङ्गभेदे पूर्वं दुष्टं न परमिति स कथं जानीयात् । एवम् - 'जघनकाञ्च्यादिपदकर्णावतंसादिपदयोः', अवशिष्टेऽपि पौनरुक्त्ये पूर्वं दुष्टं परमदुष्टमिति । तस्माद् एतदपि शास्त्रं व्याकरणादिवत् अवश्यम् अध्येतव्यकोटौ अन्तर्भाव्यं भवति।
एतच्च शास्त्रं वैदिकलौकिक-ग्रन्थानां पूर्णज्ञानाय अत्यन्तम् आवश्यकम्। नैतद्विना पूर्णरूपेण अर्थावगतिः। वचसः व्यङ्ग्यार्थविलसितत्वम् उत व्यञ्जकपदावलिपेशलत्वम् अलङ्कारशास्त्राधीनं भवति । शास्त्रमिदं वस्तुतः  'चलनी' वर्तते । यथा चलनी वस्तु निर्मलं करोति, तद्द्वारेण तृणकणादिका दूरीक्रियन्ते। अत एव अलङ्कारशास्त्रस्य निम्नानुसारम् उपयोगिता वर्तते।
अलङ्कारशास्त्रस्य अंशशः उपयोगिता
१) अलङ्कारिको विचक्षणः अपशब्दान् अपसार्य स्वकीयं वाक्यं व्यङ्गयार्थबोधकं करोति
२) अपरस्य वाक्ये सुशब्दललितं विद्यते इति परीक्षति।
३) स्वयं सुशब्दललितं गृह्णाति।
४) एतस्य साहाय्येन यथार्थमर्थम् उपस्थापयति।
५) सुशब्दप्रयोगे यथार्थार्थावगमनं प्राप्नोति।
६) शब्दार्थयोर्मध्ये ऐक्यभावनायाः निर्माणं जानाति ।
७) तस्याः ऐक्यभावनायाश्च फलमिदं मधुरं समुत्पद्यते यत्, अलङ्कारशास्त्रज्ञाता सुधीरनुभवतीदं यत्तस्य वस्तुभिः सर्वैः सार्धम् ऐक्यमेव न सः किञ्च वस्तु भिन्नभिन्न-पदार्थस्तद्वयमपि वस्तुतः एकमेवाऽभिन्नमेव इति अवगच्छति।
८) यत् स तदेव वस्तु, यद्वस्तु तदेव स इत्येतेन ऐक्यानुभवनं भवति स ब्रह्मज्ञानवान्।
९) एतस्य ब्रह्म आस्वादसहोदरस्य परमपदलाभस्य साधनभूतं यद् अलङ्कारशास्त्रमस्ति तस्याध्ययनम् अतः अवश्यमेव कर्तव्यम्।
११) प्रसङ्गानुसारोपितशब्दप्रयोगस्य यथायथबोधनिमित्तेन च अलङ्कारशास्त्रं पठनीयम् ।
अलङ्कारशास्त्रस्य प्राचीनता
साहित्यप्रतिपाद्यमलङ्कारमधिकृत्य -
‘द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषष्वजाते।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति॥'
‘यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्त्वरन्ति।
इतो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्राविवेश॥'
‘इयुषी रागमुपमा शाश्वतीनाम्।
‘तदप्युपमाऽस्ति'
इत्यादिना अलङ्काराणां वेदे विद्यमानत्वात् अन्यशास्त्रवद् अलङ्कारशास्त्रस्याऽपि वेदोपजीवकत्वम् अङ्गीकरणीयम्। ततः एव साहित्यमूलस्य वेदाङ्गोपांङ्ग-समानकालिकत्वं च प्रतिपत्तव्यम् ।
आग्नेये तु श्रव्यदृश्ये उभे अपि काव्ये सम्यग् व्युत्पादिते किन्त्वेतत् प्राचीनतायामाधुनिकगवेषकसमीक्षया पर्याप्तसन्देहः समुदेति ।
नाट्य स्य उत्पत्तिः ब्रह्मा द्वारा त्रेतायुगे समभूत्, यतो हि सत्ययुगे जनानां मनोरञ्जनसाधनस्य आवश्यकता एव नासीत् । त्रेतायुगे देवाः ब्रह्माणमुपगम्य तं प्रार्थितवन्तः यत्, तादृशवेदस्य विधेहि रचनां यया शुद्रा अपि अनुशीलिताः सन्तो निःश्रेयस-भागिनो भवेयुरिति एतन्निशम्य चतुर्भ्यो वेदेभ्यः सारमादाय पञ्चमनाट्यवेदं रचितवान् प्रजापतिः । इदमेव भगवता भरतेन तु स्पष्टम् आम्नातम् -
‘जग्राहपाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च।
यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि॥'
राजशेखरेण काव्यमीमांसा याम् एतच्छास्त्रस्य प्राचीनता प्रमाणिता । तदनुसारेण शास्त्रमेतदुपदिष्टवान् भगवान् शङ्करो ब्रह्मणे, तदनन्तरं ततो देवोदय ऋषयश्च शिक्षिताः । अष्टादशोपदेशकद्वारा चैतस्य शास्त्रस्य अष्टादशाधिकरणेषु रचना सञ्जाता ।
२) नन्दिकेश्वरेण रस स्य,
३) धिषणेन दोष स्य,
४) उपमन्यु ना गुण स्य निरूपणं कृतमिति ।
तथ्यमिदमस्ति न वेति अत्र समालोचका एव प्रमाणम् । काव्यादर्शात्पूर्वं काश्यपवररुचिभिः अलङ्कारग्रन्थाः निर्माता इति तद्धृदयङ्गमानामकटीकातोऽवगम्यते । श्रुतानुपालिनीटीकायाम् अपि दण्डिनः पूर्वालङ्कारिकेषु काश्यपब्रह्मदत्तनन्दस्वामिना नामान्युद्धृतानि विद्यन्ते ।
परन्त्वेतैः निर्मिताः ग्रन्थाः नेदानीन्तनसमये समुपलभ्यन्ते प्रेक्षकाणां पुरतः । द्वितीय-शतकशिलालेखतः स्पष्टं प्रतीयते यद्, अस्मिन्समये अलङ्कारशास्त्रस्य उदयः समभूदेव । रुद्रदामन् शिलालेखे तु भाषालङ्कारपूर्णा नास्ति, किन्तु अलङ्कारशास्त्राणां कतिपयसिद्धान्तस्य निर्देशस्तत्र विद्यत एव ।
पाणिनि ना ‘पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः' कर्मन्दकृशाश्वादिनिः' इति सूत्राभ्यां शिलालिकृशाश्वद्वारा निर्मितनटसूत्रविषये निर्देशो विहितः । एतत्पूर्ववत्तना यास्के न स्वनिरुक्ते विविधोपमानां निरूपणमध्ये कर्मोपमायाः लक्षणं विहितम् -
‘यथा वासो यथा वनम् यथा समुद्र सृजति'
पूर्ववत्तनाऽपि गाग्र्येण उपमायाः वैज्ञानिकं लक्षणमुपनिबद्धम् -
‘उपमा यत् अतत् तत्सदृशम्' इति ।
निरुक्ते च उपमाविषये बहूनि उदारणानि प्रदर्शितानि सन्ति । इत्थञ्च सिद्धत्यस्य नितरां प्राचीनत्वमिति ।
संक्षेपतः आस्तां प्राचीनाः कथा द्वितीयशतकस्य शिलालेखास्तत्काले अलङ्कारशास्त्रस्य उदये साक्षिणः। रुद्रदाम्नः शिलालेखस्य केवला न अलङ्कारपूर्णा अपि तु तत्र अलङ्कारशास्त्रसिद्धान्तानां निर्देशोऽपि प्रायते। हरिषेणः समुद्रगुप्तं प्रतिष्ठितकविराजशब्दं लिखित्वा अलङ्कारशास्त्रस्य सद्भावं व्यञ्जयति । पाणिनिसूत्रेषु कृशाश्वशिलालिभ्यां निर्मितानि नाटयशास्त्रीयसूत्राणि स्मर्यन्ते पाणिनेरपि पूर्वकालिको गार्ग्यः उपमां साधु लक्षितवान्। निरुक्तेऽपि उपमाया उदाहरणतयाऽनेके मन्त्रा उद्धृताः । तदित्थम् अलङ्कारशास्त्रस्य प्राचीनता प्रमाणिता भवति इति मन्यते।
अलङ्कारशास्त्रस्योद्गमः
भारतेऽलङ्कारशास्त्रस्य उत्पत्तिः कदाऽभवत् ? किमुपादानं गृहीत्वा अलङ्करारशास्त्रस्योदयो जातः? प्रश्नोऽयं जटिलः । अनेकविद्वद्भिरस्य मीमांसा कृता। अस्य उत्पत्तिमधिकृत्य काव्यमीमांसाकारो राजशेखरो यामाख्यायिकां समुपस्थापयति। सा कथयति यत्, श्रीकण्ठः परमेष्ठिवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः उपदिदेश । एतेन कथनेन शास्त्रस्यास्याविर्भावो भगवतः शङ्कराद् बभव इति ज्ञायते। तदनन्तरं ततो देवादय ऋषयश्च शिक्षिताः । अष्टादशोपदेशकद्वारा चैतस्य शास्त्रस्य अष्टादशाधिकरणेषु रचना सञ्जाता तद्यथा -
तत्रैव पुनः राजशेखरो वदति -
तत्र कविरहस्यं सहस्राक्षः समाम्नासीत्, औक्तिकम् उक्तिगर्भः, रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः, आनुप्रासिकं प्रचेताः, यमकं यमः, चित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमौपकायनः, अतिशयं पाराशरः, अर्थश्लेषम् उतथ्यः, उभयालङ्कारिकं कुबेरः, वैनोदिकं कामदेवः, रूपकनिरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणः, गुणौपादानिकम् उपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमारः इति । ततस्ते पृथक् पृथक् स्वशास्त्राणि विरचयाञ्चक्रुः ।'
परमेतादृशीषु आख्यायिकासु न साम्प्रतिको वैज्ञानिकः कालः श्रद्धते । काव्यसौन्दर्यस्य आधायकानि यानि गुणरीतिध्वन्यलङ्कारादितत्त्वानि अलङ्कारशास्त्रं विविनक्ति तानि सर्वाण्यपि तत्त्वानि मूलतो वेदेषु प्राप्तानि भवन्ति । तस्माद् अलङ्कारशास्त्रमपि स्वोत्पत्त्यर्थम् उपादानानि, सामग्रीं वा वेदेभ्य एव लेभे इत्येतदेव सत्यमस्ति ।
वेदः स्वयमेव  'अमरकाव्यम्' इत्येतेन नाम्ना भुवनविदितः -
१) ‘पश्य देवस्य काव्यं न ममार न जीर्यति ।”
२) ‘अग्निवश्वानि काव्यानि विद्वान्'
३) “आदेवानामभवः केतुरग्ने मन्द्रोविश्वानि काव्यानि विद्वान्'
४) “तं गाथया पुराण्या पुनानभ्यनुषत"
एवं स्थिते साहित्यशास्त्र स्य जन्मदात्री श्रुतिमाता एव सिद्धयति । इदन्त्ववश्यं वेदवेदाङ्गादिषु केवलं साहित्यशास्त्रस्य अलङ्कारशास्त्रस्य वा तत्त्वानि समुपलभ्यन्ते न च तानि शास्त्राणि प्रत्यक्षतयाऽप्रत्यक्षतया वा तस्य शास्त्रीय-निरूपणं कुर्वाणानि दृष्टानि जायन्ते । तदीयं शास्त्रीय-निरूपणन्तु भरतमुनिसमयात् प्रारब्धं भुवति।
भरतात् काव्यविद्यायाः शास्त्रनिर्माणारम्भः
पौराणिकवंशक्रमानुसारेण भरतो व्यास -वाल्मीकि भ्यां पश्चाद्वर्ती भवन्नपि इतरेभ्यः समेभ्यः संस्कृतभाषा यां लेखकेभ्यः प्राचीनः प्रतीयते । भरतकृतस्य नाटयशास्त्र स्य राहुलक कृता टीका अभिनवगुप्तेन स्मर्यते। राहुलकस्य नाम तमिलमहाकाव्ये 'मणिमेकलये' (Manimekalai) समायातम् । 'मणिमेकलये' नामकस्य तस्य तमिलग्रन्थस्य रचनाकालः चतुर्थशताब्दी ई० पू० मन्यते, अतो भरतस्य तत्पूर्वकालिकता समायाति। भरतस्य प्राचीनाष्टीकाकारा एव अतिप्राचीनास्तस्य प्राचीनतरतां साधयन्ति। कालिदासो ऽपि भरतं स्मरतीति तदप्यस्य प्राचीनतां प्रमाणयति।
भरतद्वयं प्रथमे – एको वृद्धभरत आदिभरतो वा, अपरो भरतः । वृद्धभरतस्य कृतिः द्वादशसाहस्रीशब्देन व्यवहृता, भरतस्य कृतिश्च शतसाहसी शब्देन । भरतस्य प्राचीनतयैव तं मुनिमाहुः ।
सम्प्रति उपलभ्यमानं नाट्यशास्त्रं भरतस्य कृतिः । इदं क्वचित् ३६ अध्यायात्मकं, क्वचिच्च ३७ अध्यायात्मकं कथ्यते । मन्यते यत्, लेखकप्रमादात् कोप्यध्यायो विभक्तः स्यात् । अभिनवगुप्तः स्वीयायां भरतसूत्रस्य टीकायां सप्तत्रिंशतोऽध्यायांल्लिखितवान् ।
नाट्यशास्त्रे त्रयोंऽशाः विद्यन्ते-
२. कारिका - मूलाभिप्रायं बोधयितुं कारिका व्यरच्यन्त,
३. अनुवंश्यश्लोकाः - इमे श्लोकाः भरतादपि प्राचीनैराचार्यैः रचिता स्वमतं प्रमाणयितुं भरतेनोपन्यस्ताः इत्युक्तमभिनवगुप्तेन ।
भरतो रससम्प्रदायस्य आचार्यः । एतन्मते नाटकेषु रस एव प्रधानम् । अलङ्कारास्त्वनेन प्रसङ्गतो निरूपिता ६, ७, १७ अध्यायेषु ।
अनेन प्रकारेण भरतमुनेः समयमधिकृत्य विदुषां सन्ति भिन्नभिन्नानि मतानि। तस्य भरतस्य कालो विक्रमात् प्राग्वर्तिशतकद्वयमारभ्य तदर्वाग्व शतकद्वयं यावत् यो विद्यते तस्यान्तराले सुधीभिः प्रायेण विचिन्त्यते । अलङ्कारशास्त्रस्यातः निर्माण प्रारब्धन्त्वभूत् भरतसमयात् परं तन्निर्माणस्य अवसानं हि ईशवीयाष्टादशशतकेऽभवत् । तस्येतिहासः वर्षाणां सहस्रद्वयमभिव्याप्य विततः संल्लक्ष्यते ।
व्याकरणशास्त्रेव अलङ्कारशास्त्रस्य विवेचनम्
तत्र तत्रान्यग्रन्थदर्शनेन निश्चीयते यद् इदमलङ्कारशास्त्रं व्याकरणशास्त्रान्तःपात्येवेति । साहित्यदर्पण स्य द्वितीयपरिच्छेदे - “सङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च ।” इति कारिकया तत् वृत्तिग्रन्थे च वैयाकरण सम्मतोज्यात्यादिरिति पक्षः स्वाभिमतत्वात् ग्रन्थकृता प्रदशतः । किञ्च साहित्यदर्पणस्य दशमपरिच्छेदे विद्यमानं विरोधालङ्कारविभाजकं “जातिश्चतुर्भिजात्याद्यै'रितिकारिकया जात्यादिरिति पक्ष एव ग्रन्थकारेण प्रदर्शितः ।
यदिदमलङ्कारशास्त्रम् वैयाकरणमतानुयायि न स्यात्, किन्तु मीमांसकमतानुयायि नैयायिकमतानुयायि वा स्यात्तदा मीमांसकादिमते पदार्थचतुष्टयाभावेन दशानां विभागानुपपत्तौ ‘असौ दशाकृतिः' इति दशत्वसंख्याकथनपूर्वकं तत्कारिकोद्धरणमेवासंगतं स्यात् ।
'क्षीरोदजा वसति जन्मभुवः प्रसन्नाः'  इत्यादि सप्तमपरिच्छेदीयक्लिष्टपदोदाहरणमपि वैयाकरणमतानुसार्येव, अन्यथा ‘सुप्तिङन्तं पदम्'  इति पाणिनिमुनिप्रणीतं पदलक्षणमनादृत्य  'शक्तं पदम्'  इति पदलक्षणमङ्गीकुर्वतां समासे शक्त्यभावं च वदतां नैयायिकादीनां मते  'क्षीरोदजा' इत्यादौ शक्त्यभावात् पदत्वाभावेन तस्य पदत्वोदाहरणत्वमनुपपन्नमेव स्यात् । एवं ‘ख्यातिविरुद्धत्वादिकमपि' “आजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः' इत्यादि।
मम्मटे नाऽपि काव्यप्रकाशे बहुषु स्थलेषु वैयाकरणानां पारिभाषिकशब्दैः व्यवहारः कृतः । यथा - असंगत्यलङ्कारे "अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः" इति । अत एव च  -  'क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिविभावना” इति सूत्रव्याख्यानावसरे प्रदीपकारैरुक्तम् -
"वैयाकरणमते क्रियैव हेतुरिति क्रियेत्युक्तम् ।
वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेऽपि विभावना" इति ।
अत एव मम्मटेन दशमोल्लासे, उपमायाः पूर्णालुप्ताविभागो वैयाकरणमतमवलम्ब्य वाक्य-समास-क्विप्-क्यच्-क्यङ्-णमुलादिप्रत्ययविशेष-विषयतया पञ्चविंशति विधो व्युत्पादितः । अतएव च तत्रैव नागोजिभट्टाः प्राहुः -
“वस्तुतोऽयं पूर्णालुप्ताविभागो वाक्यसमास-क्यच्-क्यङ्-आदिप्रत्ययविशेषगोचरतया शब्दशास्त्रव्युत्पत्ति-कौशलप्रदर्शनपरत्वादत्र शास्त्रे न व्युत्पाद्यतामर्हति" इति।
एवं चायं मम्मटो वैयाकरणसिद्धान्तानुसार्येव । नेदमेवाभिनवमलङ्कारशास्त्रं व्याकरणमतानुसारं किन्तु, भामहभट्टोद्भट्टप्रभृतिनिर्मितमपि । काव्यप्रकाशस्य प्रथमोल्लास एव प्रतिपादयति यत्,
‘बुर्धर्वैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः, ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्यव्यङ्ग्यव्यञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य' इति।
किञ्च साहित्यदर्पणे ‘लिम्पतीव तमोऽङ्गानि' इत्युदाहरणे क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षाया वर्णनकर्तृतादात्म्योत्प्रेक्षायाश्च यन्निरसनं कृतं वर्तते तदपि वैयाकरणानां सिद्धान्त इवाऽलङ्कारिकाणां सिद्धान्तेऽपि क्रियामुख्यविशेषकशाब्दबोधम् । अत एव अस्मिन्नेवोदाहरणे तिङन्तपदप्रतिपाद्यस्य कर्तुः उपमायामुपमानतयान्वयः दण्डिना काव्यादर्शे -
'कर्ता यथुपमानं स्यान्न्यग्भूतोऽसौ क्रियापदे ।
स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद् व्यपेक्षितुम् ॥
इत्यादिना निराकृताः । अतएव  'च वा' इत्यादिनिपातानां द्योतकत्वं स्फोटस्य व्यङ्ग्यता च भर्तृहर्यादिभिरुक्ता । द्योतकत्वञ्च क्वचित्समभिव्याहृतपदीयशक्तिव्यञ्जकत्वमिति वैयाकरणानामप्येतत्स्वीकार आवश्यकः, इत्याकांक्षावादः उक्तवैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषाग्रन्थोऽपि वैयाकरणानामालङ्कारिकाणाञ्च मतैक्यमेव धोतयति । तदेत्समभिप्रेत्येवाभिज्ञाः -  'इदमलारशास्त्रं व्याकरणशास्त्रस्यैव परिशिष्टो भागः' इति वदन्ति । युक्तं चैतत् । अतएव व्याकरणशास्त्रेण साधुत्वेनान्वाख्यातानामपि शब्दानां प्रयोगनियमः प्रयोगनिषेधश्चानेन शास्त्रेण विधीयते । तत्र प्रयोगनियमो यथा -
‘अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः ।
अत्र ‘कार्त्तार्थ्यमिति श्रुतिकटुशब्दः सहृदयैः, रौद्रादिरसे, एव प्रयोक्तव्यः न तु शृङ्गारादौ रसे' इति । एवं रणितक्वणितशिञ्जितगुञ्जितादिशब्दाः, सप्तमोल्लासस्य २४२ कारिकायां यथाक्रमं मञ्जीररशनाघण्टाभ्रमरादिध्वनिष्वेव प्रयोज्याः, नान्यत्र । तथा  'महाप्रलयमारुतादि' सप्तमोल्लासस्य कारिकायां प्रयुक्ता रवादिशब्दाः मण्डकादिशब्देष्वेव प्रयोक्तव्याः, न तु सिंहनादादाविति । तथैवास्मिन्नेवोल्लासस्य ३०२ कारिकायां प्रयुक्ता अश्लीलादिशब्दाः सुरतारम्भ गोठ्यादेव प्रयोक्तव्याः नान्यत्रेति यथायथं प्रयोगनियमो बोध्यः । प्रयोगनिषेधो यथा  'यथायं दारुणाचारः' इत्युदाहरणे दैवतशब्दः पुंस्याम्नातोऽपि विदग्धैर्न प्रयोज्य इति । एवं कर्णावतंसादिशब्दानां जघनकाञ्च्यादिशब्दानां च तुल्येऽपि पौनरूक्त्ये कर्णावतंसादयः प्रण्डितैः प्रयोक्तुं योग्याः, न तु जघनकाञ्च्यादय इति यथायथं प्रयोगनिषेधोऽवगन्तव्यः ।
अत एव च वैयाकरणशिरोमणिना भट्टि कविना तृतीयं प्रसन्नं काण्डं स्वकृतभट्टिकाव्ये प्रवेशितम् । तथा हि भट्टिकाव्यस्य द्वाविंशतिः सर्गाः । ते प्रकीर्ण-अधिकार-प्रसन्न-तिङन्त-काण्डैः चतुर्धाविभक्ताः । तत्र प्रथमे प्रकीर्णकाण्डे व्याकरशास्त्रानुसारेण सामान्यविशेषकार्याण्युदाहृतानि । द्वितीयोऽधिकारकाण्डे पाणिनीयाष्टकान्तर्गताधिकारानुसारेण कार्याण्युदाहृतानि । तृतीये प्रसन्नकाण्डे साहित्यशास्त्रानुसारतः अनुप्रासयमकादिशब्दालङ्कारा माधुर्यादि गुणांश्च सन्दर्शिताः । चतुर्थे तिङन्तकाण्डे सर्वेषु लकारेषु नियतान्यपोहितानि च धातुरूपाणि सङ्कलितानि ।
तद्यदीदमलङ्कारशास्त्रं व्याकरणशास्त्रान्तःपाति न स्यात्तदा व्याकरणार्थनिरूपणैक तात्पर्येऽस्मिन् काव्ये व्याकरणशास्त्रानुसार्युदाहरण-प्रपञ्चप्रदर्शन-प्रसङ्गेऽनुप्रासादीनामलङ्काराणां माधुर्यादीनां गुणानां च प्रदर्शनं किं प्रसङ्गकं स्यात् ?
प्रसन्नकाण्डारम्भे भट्टिकाव्यटीकाकर्ता जयमङ्गले नापि  'शब्दलक्षणमुक्तमपि लक्षयन् काव्यलक्षणार्थं प्रसन्नकाण्डमुच्यते काव्यस्य प्रसन्नत्वात्' इत्युक्तम् । स्वयं भट्टिकविनाऽपि द्वाविंशे सगे -
"दीपतुल्यः प्रबन्धोऽयं शब्दलक्षणचक्षुषाम् ।
हस्तादर्श इवान्धानां भवेत् व्याकरणादृते ।।”
'व्याकरणशास्त्रस्यैव पुच्छभूतमिदं शास्त्रं न तु न्यायादेर्मीमांसादेर्वा शास्त्रस्य'
अत एव न्यायादिशास्त्रे कण्ठरवेणैव निरासितायाः मीमांसादिशास्त्रे नामतोऽप्यश्रूयमाणाया व्यञ्जनाया खपुष्पायमाणतया व्यञ्जकशब्दस्य व्यङ्गयार्थस्य चाभावेनात्र ‘शब्दोऽपि वाचक तद्वल्लक्षकस्य त्रिधा मतः'  इति त्रिविधस्य शब्दस्य अर्थो ‘वाच्यश्च लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति'  त्रिधा मतः इति त्रिविधार्थस्य ‘त्रिस्रः शब्दस्य शक्तयः' इति त्रिविधायाः शक्तेश्च प्रतिपादनं सङ्गच्छत ।
नामाभिधानम्
अलङ्कारशास्त्रं स्वजन्मसमयादेव नितरां लोकप्रियतां गतम् । तस्मादेतत् अलङ्कारशास्त्र-काव्यशास्त्र(काव्यालङ्कार)-साहित्यशास्त्र(साहित्यविद्या)-सौन्दर्यशास्त्र-क्रियाविधिः-क्रियाकल्प-आदिकतिपय-नामभिः ससम्मानं सानुरागञ्च समाहूतमभूत्।
अलङ्कारशास्त्रम्
आधुनिकेषु सर्वप्रथमोऽलंकारशास्त्रग्रन्थो भामह प्रणीतः काव्याऽलङ्कार एव। अतोऽस्य शास्त्रस्य अलङ्कारशास्त्रनाम्ना प्रसिद्धिः। पुरा काव्यजीवनतयाऽलङ्काराः एव मन्यन्ते स्म । तेनेदमेव शास्त्रं प्रागलकारशास्त्रनाम्ना व्यवह्रियते स्म । सत्यप्यस्मिन् शास्त्रे काव्यस्वरूपरस-दोष-गुण-रीत्यलङ्काराणामपि निरूपणीयत्वेऽस्य अलङ्कारनाम्नैव व्यपदेशस्य बीजं तत्त्वतः प्रच्छन्नमस्ति। तथापि -
‘अलङ्क्रियतेऽनेनेति करणव्युत्पत्तिनिष्पन्नो यमकोपमादिबोधको नायमलङ्कारशब्दः किन्तु ‘‘अलङ्कृतिरलङ्कारः"
इति भावव्युत्पन्नो दोषापगमगुणालङ्कारसंवलनकृतसौन्दर्यपरः, तत्प्रतिपादकत्वादेवास्य अलङ्कारनाम्ना व्यपदेश इति । अत्र मानन्तु ‘काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्’ ‘सौन्दर्यमलङ्कारः' ( अलङ्कृतिरङ्कारः ) ‘सदोषगुणालङ्कारहानोपादानाभ्याम्' इत्यादि वामन सूत्रमेव ।
काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तेः कामधेनुटीकायाः लेखकेन गोपेन्द्रतिप्पभूपाले न अलङ्कारशास्त्रनामकरणस्य औचित्ये निजमतं निम्नप्रकारेण प्रतिपादितं -
“योऽयमलङ्कारः काव्यग्रहणहेतुत्वेन उपन्यस्यते तद्व्युत्पादकत्वाच्छास्त्रमपि, अलङ्कारनाम्ना व्यपदिश्यत इति शास्त्रस्यालङ्कारत्वेन प्रसिद्धिः प्रतिष्ठिता स्यादिति सूचयितुमयं विन्यासः कृतः ग्राह्यमलङ्काराद्" इति ।
केचित्तु - प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्तावयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थान-रूपाणां षोडशपदार्थानां प्रतिपादकमपि गोतमशास्त्रं परार्थानुमानपर्यायस्य न्यायस्य सकलविद्यानुग्राहकतया सर्वकर्मानुष्ठानसाधकतया च तत्र शास्त्रे प्रधानत्वेन न्यायशास्त्रमिति व्यपदिश्यते ‘प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति'  इति न्यायात् । तद्वत् दोषगुणादीनां प्रतिपादकमपीदं शास्त्रं यमकोपमादीनामलङ्काराणां भूयोविषयकतया काव्यव्यवहार-प्रयोजकतया चात्र शास्त्रे प्रधानत्वेन तत्प्रतिपादकत्वादेवालङ्कारशास्त्रतयाकाव्यव्यवहारप्रयोजकतया चात्र शास्त्रे प्रधानत्वेन तत्प्रतिपादकत्वादेवालङ्कारशास्त्रमिति व्यपदिश्यते अलङ्काराणां काव्यव्यवहारप्रयोजकत्वञ्च ‘काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्' इति ग्रन्थेन ध्वनिकारोक्तं पञ्चमोल्लासे मम्मटभट्टैरेव प्रतिपादितम् ।
किञ्चालङ्कारशास्त्रमिति व्यपदेशे ये दण्डि-भामह-भट्टोद्भट-रुद्रट-वामनान्ताः प्राञ्चोऽलङ्कारशास्त्रनिर्मातारो बभूवुः, तैः ध्वन्यमानमर्थं वाच्योपकारकतया अलङ्कारपक्षनिक्षिप्तं मन्यमानैः ‘अलङ्कारा एव काव्ये प्रधानम्'  इति सिद्धान्तितम् । अतस्तत्समये  'प्राधान्येन व्यपदेशाः भवन्ति' इति न्यायेन तच्छास्त्रस्य अलङ्कारशास्त्रमिति व्यपदेशः सप्रमाणमेवासीत् ।
ततस्तेभ्यः अर्वाचीनैः अन्तस्तत्त्वपरामर्शशालिभिः आनन्दवर्द्धनाचार्यैः ध्वन्यालोका ख्यस्वप्रणीते प्रबन्धे ध्वन्यमानस्य एवार्थस्य गुणालङ्कारोपस्कर्तव्येन मुख्यत्वे व्यवस्थापिते अलङ्काराणां मुख्यत्वाभावेऽपि तत्प्रबन्धस्य चिरन्तनव्यपदेशप्रणाल्यनुसारेणालङ्कारनाम्नैव व्यपदेशः प्रचलितः आसीत् ।
प्रतापरुद्र-यशोभूषण-रत्नापणटीकायां मल्लिनाथ स्य पुत्रेण कुमारस्वामिना नामकरणस्यास्यानेन रूपेणौचित्यं प्रदर्शितम् -
‘यद्यपि रसालङ्काराद्यनेकविषयमिदं शास्त्रं प्रतिपादयति, तथापि छत्रिन्यायेनालङ्कारशास्त्रमुच्यते ।'
आनन्दवर्द्धनोऽपि आलङ्कारिकान् काव्यलक्षणविधायिनः कथयति । तद्यथा -
"किञ्च वाग्विकल्पानामानन्त्यात् सम्भवत्यपि वा कस्मिंश्चित् काव्यलक्षणविधायिभिः प्रसिद्धैरप्रदर्शिते' इति।