cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अर्जुनवृक्षः
परिचयः
अर्जुनवृक्षः भारतदेशस्य कश्चित् औषधीयवृक्षः अस्ति । अस्य धवलः, ककुभः, नदीसर्जः इति नामान्तरम् अस्ति । सामान्यतः अस्य औन्नत्यं ६०-८०पादपरिमितं भवति । हिमालयस्य सानुप्रदेशे, शुष्कगिरिप्रदेशेषु नदीनां तटेषु च अर्जुनवृक्षं दृष्टुं शक्यते । भारतदेशे बिहारे, मध्यप्रदेशे अधिकतया प्ररोहति । अस्य वृक्षस्य चर्म निष्कासितं चेदपि पुनः संवर्धते । अर्जुनवृक्षस्य ४मि.मी.स्फीता त्वक् संवत्सरे एकवारं स्वयं निपतति । अस्य वृक्षस्य पत्राणि बीजपूरस्य पत्राणि इव ७तः१८से.मी.पर्यन्तं दीर्घाणि भवन्ति । पत्रस्य अञ्चले तत्र तत्र लघुलघुदन्तानि भवन्ति । अर्जुनवृक्षः वसन्तकाले नूतनानि पत्राणि प्राप्य तदन्ते फलानि उत्पादयन्ति । अयम् अर्जुनवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं ६० – ८० पादमितः उन्नतः वृक्षः । अयं वृक्षः विशेषतया भारतस्य हिमालयप्रदेशे, बङ्गाले, बिहारे, मध्यप्रदेशे च वर्धन्ते । नदीतीरेषु अपि वर्धते । अस्य त्वचः बहिर्भागः श्वेतवर्णीयः, अन्तर्भागः रक्तवर्णीयः सुकोमलः च भवति । अस्य् पर्णानि आम्रपर्णानाम् आकारकाणि । तानि ४ – ६ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, १ – ६ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । अस्य पुष्पाणि गुच्छाकाराणि श्वेतवर्णीयानि अथवा मन्दपीतवर्णीयानि भवन्ति । अस्य फलानि धाराम्लस्य फलानि इव पक्षयुक्तानि भवन्ति । तानि लघ्वाकारकाणि, १ – १.५ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, ५ – ६ पक्षयुक्तानि च भवन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मदनवृक्षस्य प्रयोजनानि
अस्य अर्जुनवृक्षस्य त्वचः रसः कषायः । अयं रूक्षः लघुः च । अस्मिन् त्वचि सिटोस्टिराल्, अर्जुनेटन्, पेड्रिलीन् इत्यादयः अंशाः सन्ति । २० – २५ % यावत् डयानिन्, ०.३३ % यावत् क्याल्सियं, ०.०७६ % यावत् मेग्नेषियं, ०.०७६ % यावत् अल्युमिनियं च अस्ति । अस्य वृक्षस्य त्वक् एव औषधत्वेन उपयुज्यते ।
सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्
genus Terminalia इति अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम । अर्जुनजातौ १५प्रजातीयाः वृक्षभेदाः भारतदेशे भवन्ति । होमियोपति वैद्यपद्धतौ हृदयसम्बद्धरोगनिवारणस्य औषधनिर्माणे अस्य अवयवानि उपयुज्यन्ते ।
रारायनिकांशाः
अस्य वृक्षस्य चर्मणः बीटा साय्टोस्टेराँल्, अर्जुनाम्लं च प्राप्येते । अर्जुनिकम् आम्लं तु ग्लूकोस् रसायनिकेन संयुक्तं ग्लूकोसायिड् निर्माति यस्य अर्जुनेटिक् इति कथ्यते । पत्रस्य २०-२५%भागः टैनिन्स् द्वारा निर्मितं भवति । पायरोगेलाल अथवा केटेकॉल प्रकारद्वयस्य टैनिन्स् भवतः । अस्य भस्मनि ३४% केल्शियं कार्बोनेट् भवति । अन्यक्षारेषु सोडियम्, मेग्नेशियं अथवा अल्युमीनियं प्रमुखानि भवन्ति । अस्य केल्शियं सोडियं पक्षस्य प्रचुरतायाः कारणेन हृदयस्य मांसखण्डेषु कार्यं करोति । पुनश्च अस्मिन् वृक्षाङ्गेषु शर्करा, रञ्जकः विविधानि कार्बानिक् अम्लानि च  बिभिन्नपदार्थाः अपि भवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:औषधीयसस्यानि
मङ्गोलिया
thumb|right|200px thumb|right|200px
मंगोलिया एशिया-महाद्वीपे उत्तरे देश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अक्षय कुमार
अक्षयकुमारः भारतजन्मः कनाडा देशीयः अभिनेता चलच्चित्रनिर्माता च हिन्दीचलच्चित्रे कार्यं करोति । अक्षय् कुमारस्य चलचित्रकौशलम् सः द्वेवारं फ़्इलिम्फ़्ऐअर् पुरस्कार्ः जेतवान् भवति।सः १२५ चलचित्रानां कृतवान् अस्ति।सः "खिलाडी सीरीस्" इति नाम्ना ८ चलचित्रानां कृतवान् अस्ति। तस्य हास्यकथापात्रानां अपि प्रसिद्धं भवति।"गारम् मसाला","भूल् भुलैय" इत्यादीनि हास्यचलचित्राणां अपि सः कृतवान्। २००८ वर्षे "विन्द्सर्"विश्वविद्यालयेण तं "डोक्क्टाऱेट्" पुरस्कृतं।२००९ वर्षे भारतीय सर्वकारेण तं "पद्मश्री" पुरस्कृतं।कुमार् महाशयस्य प्रथम चलचित्रं "सौगन्थ्(१९९१)"भवति।सः "विष्णुविजय"नाम एकं कन्नड चलचित्रमपि कृतवान् भवति।१९९७ वर्षे सः यष् चोप्रा महाशयस्य "दिल् तो पागल् हे"इति नामकं चलचित्रं कृतवान्।तस्य "रोउडी रातोर्" नामकं चलचित्रं २०१२ वर्षे प्रसिद्धं भवति।तस्य "ओ मै गोड्" नामकं चलचित्रं अतीव प्रशस्तं भवति। तत् चलचित्रे तेन् भगवान् कृष्णस्य कथापात्रं कृतवान्।
कुटुम्बकम्
अक्षय् कुमार् ऐक: हिन्दी चलचित्र नट: उत्पागक: च अस्ति। तस्य जन्मनाम: रजीव हरि ओम् भाटिया अस्ति। स:९ सितम्बर १९६७ पाञ्जाबे अम्रित्सर नगरे जन्मित: अस्ति। तस्य पिता ऐक: सैनिक: अस्ति। तस्य माताया: नाम: आरुणा भाटिया अस्ति। तस्य अल्का भाटिया नाम्ना ऐका भगिनी अस्ति। राजेश् खन्ना च डिम्पल् कपादडिया नाम्नौ प्रसिद्धौ नटयो: सुता ट्विन्कल् खन्ना अक्षयस्य भार्या अस्ति। १७ जन्वरी २००१ ताभ्याम् विवाह्: उत्थित:। तयो: आरव् नाम्न: ऐक: पुत्र: नितारा नाम्ना ऐका पुत्री च स्त:। अक्षय् बाल्यादेव नाट्ये च साम्ग्रामिक कलायाम् कुशल: आसीत्। तेन टेक्वान्डो कलायाम् क्रिष्णकक्ष: च् प्राप्त:। स: बाल्ये दिमल्ली नगरे "चान्दनी चौक" इति अभ्यागमे अवसत्। तदनु स: मुम्बै आगतवान्। मुम्बै नगरे कोलिवाडा अभ्यागमे अवसत्। तत्र स: डान् बास्को विद्यामये च गुरु नानक् खल्सा कालेजे अपठत्।
सन्दर्भाः
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९६७ जननम्
जीवन्यायतीर्थः
जीवन्यायतीर्थस्य उत जीवस्य जनकः स्वकीयसमयस्य सुप्रसिद्ध संस्कृतलेखकः कविपञ्चानन तर्करत्नः आसीत् । जीवो बङ्गप्रदेशे चौबीस-परगनान्तर्गत-भट्टपल्लीनगर्यां २६ जनवरी १८९४ ख्रीष्टाब्दे प्रादुरभूत् । भट्टपल्ली विदुषां खनिरिति प्रसिद्धिः । तेन कलकत्ताविश्वविद्यालये २६ वर्षपर्यन्तं संस्कृतमध्यापितम् । एतदनन्तरं स भट्टपल्लीसंस्कृत-महाविद्यालयस्य पदमलञ्चकार।
जीवस्य नाट्य-रचनासु महाकविकालिदासं नाम नाटकं सर्वातिशायि वर्त्तते । पुरुषपुङ्गव-कैलाशनाथविजय-कुमारसम्भव-रघुवंश-शङ्कराचार्यवैभव-विवेकानन्दचरित-स्वाधीनभारतविजयप्रभृतयोऽनेके महत्त्वपूर्णाः ग्रन्थाः प्रणीताः जीवेन । श्रीजीवस्य स्वातन्त्र्यसन्धिक्षणप्रभृतीन्यान्यपि प्रहसनानि सन्ति ।
महाकविकालिदासः
महाकविकालिदासं विंशशतकस्य श्रेष्ठमनुत्तमं च नाटकं मन्यते। अस्य प्रथमाभिनयः १९६२ ख्रीष्टाब्दे कालिदाससमारोहावसरे उज्जयिन्यां समपद्यत । रूपकेऽस्मिन् नटी संस्कृतं ब्रवीति, किन्तु नाटकान्तरीयप्रस्तावनासु सा प्राकृत माश्रित्य व्यवहरति ।
शङ्कराचार्यवैभवम्
शङ्कराचार्य-वैभवस्य प्रथमाभिनयः १६६६ ख्रीष्टाब्दे वाराणसेयसंस्कृत-विश्वविद्यालयस्य सरस्वतीमहोत्सवावसरे समपद्यत।
कथानुसारं त्रिचूडग्रामे शिवगुरुनाम ब्राह्मणः शिवमन्दिरे पुत्रकामनया शिवाराधनं विदधाति । तीव्रव्रताराधनसन्तुष्टः शिवः स्वयमेव शङ्कररूपेण अवतरति । द्वितीयाङ्के राज्ञः सुधन्वनः सभायां बौद्धाचार्य-कुमारिलयोः विवादप्रस्तावोऽस्ति ।
कुमारसम्भवम्
सुरपतिस्तारकासुरभयाक्रान्त आसीत् । यावदेव तेन तारक-संहारकस्य कार्तिकेया वतारस्य विषये किञ्चिद् ज्ञातं, तावदेवानेन विलम्बासहेन सत्वरं कार्य-सम्पादनार्थं कामदेवः प्रेषितः । वसन्तसहायो मनसिजः सपत्नीकस्तत्र तपोभूमौ समाजगाम । नन्दी द्वारदेशमध्यास्ते स्म । पार्वत्यां पुरस्थितायां मदनेन शिवं लक्ष्यीकृत्य बाणप्रहारो विहितः किन्तु दुर्दैववशाच्छिवस्य नेत्राग्निज्वालाभिर्दग्धो भूत्वा भस्मनिश्शेषतां गतः । चतुर्थाङ्के रतिविलाप एकोक्तिरूपो वर्तते । पञ्चमाङ्के पार्वत्याः कठिनतमं तपो वर्णितमस्ति । अन्ततोगत्वा शिवपार्वत्योः परिणयः समजनि।
किरतनिया नाटस्य स्तुति-परम्परा नाटकेऽस्मिन्नादिमध्यावसानेषु सर्वत्रैवानुबद्धास्ति । नारदो रङ्गपीठमागत्य गायति -
जय जगदीश्वर विश्वचराचर दृश्यविचित्रविकासः।
त्वमसि भक्तजनमानसरञ्जनमञ्जुलरूपविलासः।।
समग्रमपि नाटकं गीतसंवलितं वर्तते । प्रियतमे ह्यपरतेऽपि रत्या विलापो गीतात्मक एवास्ति ।
रघुवंशम्
रघुवंशनाटकस्य अभिनय उज्जयिनीनगर्यां कालिदाससमारोहे समागतानां विदुषां प्रीत्यर्थं समभूत्।
दिलीप स्य अश्वमेधो नाम यज्ञः समारब्धोऽस्ति । यज्ञियोऽश्वोऽदृश्योऽभवत् । इन्द्र एव अस्त्यश्वापहारी इति वसिष्ठो वभाषे । रघुः अश्वानयनार्थं प्रेषितः।
द्वितीयाङ्के रघुदिग्विजयार्थं प्रतस्थे । तृतीयाङ्के कौत्सस्य प्रकरणमुपनिबद्धम् । चतुर्थाङ्के स्वयंवरे अजेन्दुमत्योः विवाहो वर्णितः। इन्दुमती दशरथं नाम पुत्रं जनित्वा स्वर्गलोकं गता । पञ्चमाङ्के दशरथस्य मृगयावर्णनं विद्यते । दशरथस्य बाणेन श्रवणकुमारो नाम कश्चिन् मुनिकुमारो गतासुर्बभूव । तस्य नेत्रहीनाभ्याम् असहायाभ्यां पितृभ्याम् अभिशप्तो दशरथः।
स्थाने-स्थाने गीतानां समावेशो दृश्यते । प्रथमाङ्कान्तिमभागे वन्दिद्वयं गायति -
जयति दिलोपो रविकुलदीपः शोभन-सवन-विधायी।
नाग-निस्तारम्
नागनिस्तारनाटके महाभारत स्य प्रसिद्धं जनमेजया ख्यानम् उपनिबद्धम्। राजा परीक्षितः मृगयापरायणोऽस्ति । स तृषां शमयितुं शमीकर्षेः आश्रमपदमागच्छति । मुहुर्मुहुः प्रतिबोधितोऽपि समाधिष्ठो महर्षिर्न किञ्चिदपि वव्रे । राज्ञा तस्य कण्ठे मृतसर्पः परिवेष्टितः। समिधाहरणानन्तरं निवर्तितः शमीकपुत्रः शृङ्गी विलोक्येदं सपद्येव अभिशशाप यत्, ‘सप्ताहाभ्यन्तरे एव राजा तक्षकदष्टो भूत्वा कथाशेषतां प्रयास्यति'।
राज्ञा स्वात्मरक्षार्थं मन्त्रिणां परामर्शानुसारं सर्वेऽप्युपायाः कृताः । किन्तु सप्तमे दिवसे कश्चिद् ब्राह्मणः आशीर्वादं प्रदानार्थं तत्राजगाम । स राज्ञे कुसुममेकं समर्पयामास । तस्मात् पुष्पात् तक्षकः प्रकटीभूय राजानं ददंश। तृतीयाङ्कानुसारं जरत्कारुर्नागकन्यकयैकया विवाहञ्चकार । पञ्चमाङ्के जनमेजयस्य नागयज्ञं विरमय्य जरत्कारुर्नागान् रक्षति ।
निगमानन्दचरितम्
निगमानन्दचरितं नाम नाटकं जीवस्य सप्तस्वङ्केषु विभक्तम् । १६५२ ख्रीष्टाब्देऽस्य अभिनयः राममोहन-लाइब्रेरीभवने कलकात्ता नगरे सम्पन्नोऽभवत् । चरितात्मकमिदं नाटकं वर्तते ।
कैलाशनाथ-विजयम्
कैलासनाथविजय-व्यायोगस्य प्रथमाभिनयो बङ्गालस्य संस्कृतमहाविद्याले सञ्जातः । कथानकं पौराणिकं वर्तते । रावणः कालं विजित्य गन्धोऽभवत् । अथासौ कुबेरं विजित्य तस्य पुष्पकविमानम् आनेतुकामोऽस्ति । स स्वकीयपराक्रमविषये मन्दोदरीं सूचयति
तपसा तेजसा कीर्त्या मूर्त्या मर्यादया तथा।
औदार्येण च शौर्येण लोके कोऽन्योऽस्ति मत्समः।।
रावणो झटिति कैलासशिखरमारुरोह। तत्रासौ कुबेरमाचक्राम । यक्षाधिपतिः पराजितः । दशवदनस्तस्य पुष्पकविमानं बलान्नेतुमियेष किन्तु कृतेऽपि प्रयत्ने विमानं स्वस्थानतो न चचाल । नारद स्य निर्देशानुसारं रावणः शिवस्य शरणं जगाम। व्यायोग एकाङ्क एवास्ति । अस्मिन्नेकाङ्के कविना रङ्गमञ्चे लङ्कारमणीया दृश्यस्थली प्रदर्शिता।
गिरिसंवर्धनम्
साक्षाद् विहाय मम सन्निधिमिन्द्रतुष्ट्यै
दुष्टाः विमूढमतयः किमु याति यज्ञम्।
मामेव यज्ञपुरुषं पुरुहूतवन्द्यं
मन्दाशया न वदन्ति विदन्ति सन्तः ॥
नन्द-यशोदा-कञ्चुकिप्रभृतिभिः अनैकपुरुषैः प्रतिषिद्धोऽपि कृष्णः स्वकीयकार्यात् न न्यवर्तत । इन्द्रार्थं यज्ञो नाभूत् । सुरपतेराज्ञया क्रोधान्धः संवर्तको वज्रनिर्घोषपूर्वकं तत्राजगाम । कृष्णेन सुदर्शनचक्रं निक्षिप्तम् । सुरपतिः पराजितो भूत्वा कृष्णस्य शरणमाशिश्रिये ।
प्रस्तावनायां हास्यरसो विदूषकस्याप्रासङ्गिकवार्ताभिर्जायते । संवर्तक-सुदर्शनादीनां पात्ररूपेण रङ्गमञ्चे समवतरणं छायातत्त्वानुसारम्। नृत्य-गीतयोः प्राचुर्यं सर्वत्रैव लक्ष्यते ।
कृष्णकौतुकम्
श्रीकृष्णकौतुकस्य अभिनयः बङ्किमचन्द्र-महाविद्यालयस्य सारस्वतोत्सवावसरे सम्पन्नः । रात्रौ कृष्णस्य वेणुनादं समाकण्यं प्रेमविह्वला गोप्यो विपिने तं गवेषन्ते । ता गायन्ति, स्तुवन्ति च । कृष्णस्तासां निकटमागच्छति । राधाप्रभृतयः समस्ताः गोप्यः स्वकीयहृदयप्रदेशे कृष्णं ध्यायन्ति ।
'नीमविटपिपटुचारिन् मधुरमुरलिधर जलधर सुन्दर।
यमुना-पुलिन-विहारिन्"....................... ॥'
रूपकेऽस्मिन् गद्यांशानां न्यूनता पद्यांशानाञ्च बाहुल्यं गीतितत्त्वमेव संवर्धयति ।
पुरुषपुङ्गवम्
का नीतिः परलोकभीतिरहितं या साहसं दीपयेत्
स्निग्धा वाक् तदनुच्छलेन कठिना गुप्ताहतिर्वक्षसि।।
स परस्त्रीः चारित्र्यरहिताः कर्तुं प्रयत्नशीलोऽस्ति, स्वकीयां पत्नीं तु सर्वदैव परपुरुषदर्शनाद् रक्षति। काचिद् ललना तद्गुणाकृष्टमानसा तन्निकटमागत्य प्रणयं निवेदयति । तस्मिन्नेवासरे कश्चिद् दुरात्मा तत्रागत्य तां बलादपहर्तुं प्रयतते । परस्य करमागता सा रक्षार्थं वाग्वीरमाह्वयति । वाग्वीरः स्त्रीस्वच्छन्द-विहार-समर्थनानुकूलं कार्यं दृष्ट्वातीव मुग्धो जातः ।
विधिविपर्यासम्
विधिविपर्यासमेकं प्रहसनं वर्तते श्रीजीवकवेः । अस्याभिनयः पूनानगरे अखिलभारतीय-धर्मविमर्शिनि-सभायां समवेतानां विदुषां प्रीत्यर्थं १६४४ ख्रीष्टाब्दे समभूत्। विवाह-निषेधको विनोदसुन्दरो युवकः स्त्री-पुरुषयोः धर्मशास्त्रप्रतिपादित-विषमताया विरोधको वर्तते । तस्य सूत्रवाक्यं यथा -
एको गर्भः स्नेहसन्दर्भ एको बीजं तुल्यं किन्तु मूल्यं विभिन्नम्।
पुत्रः प्राप्तस्तात सर्वमन्या पुत्री मूत्रीभावमेतीव घृण्या।।
घर्घरकण्ठा नाम काचिद् युवतिस्तत्रायाति । तत्र तयोश्चिरं पर्यन्तं स्त्रीपुरुषविषयकः वैषम्य-विवादः प्रचलति । विनोदो विज्ञानबलेन स्त्रीपुरुषयोः असमानताम् उन्मूलयितुं कामयते । जम्बालजिनी महिलानेत्री रङ्गमञ्चमागत्य दशसूत्रीययोजनाः प्रस्तावयति इति । ताः यथा -
१. प्रलम्बकेशच्छेदनम्
२. वक्षःपेषकपट्टबन्धनम्
३. व्यायामाभ्यासः
४. मृगयाव्यासङ्गः
५. खड्गचालनम्
६. सेनायां प्रवेशः
७. अवगुण्ठन-त्यागः
९. सगोत्रासवर्णविवाहः
१०. विवाह-बन्धनच्छेदनम् ।
तयोः प्रजननाङ्गम् अपेक्षमाणस्य कस्यचित् चिकित्सकस्य भयाद् विनोद-घर्घरकण्ठयोः तत्रैव विवाहकार्य संवृत्तम्। नाटके पात्राणां चारित्रिकविकासः कलात्मकविधिना प्रयोजितः।
विवाह-विडम्बनम्
विवाह-विडम्बनं श्रीजीवस्य प्रहसनं वर्तते । रूपकेऽस्मिन् भारतीयसमाजस्य कुरीतीनां वर्णनं विद्यते । अत्र रतिकान्तः षष्टिः वर्षीयो वृद्धो वर्तते । स विवाहाय उत्कण्ठितो दृश्यते । घटकेन केनचित्तस्य विवाहस्य पूर्णव्यवस्था कृता | स तत्रागत्य, रतिकान्तम् अब्रवीत् - 'गम्यतां कन्यां विलोकयितुम्' इति। कन्या शोभनीया भवेच्चत्तदा २००० रूप्यकाणि पितुः ऋणशोधनार्थं १००० रूप्यकाणि विवाहव्ययार्थं चाविलम्बं प्रदेयानि भवता । भवान् वरकर्तृरूपेण कन्यां विलोकयतु । वररूपेणाहं कश्चित्तरुणं प्रदर्शयिष्यामि । त्वं परिणयावसर एव वरपदं प्राप्स्यसि । अन्ततश्चैतस्य मूर्खस्य व्ययेन भास्करशर्मा नाम कश्चित् तरुणश्चन्द्रलेखायाः पाणिं जग्राह ।
रामनाम-दातव्य-चिकित्सालयः
प्रणव-पारिजाताख्यपत्रिकाप्रवर्तकः सीतारामदासोङ्कारनाथो रामनाम-दातव्य-चिकित्सालयशीर्षकं संलापकोटिकं निबन्धमेकं प्रस्तुतवान् । अयमेव निबन्धः श्रीजीवेन भाव-ग्रहण-पुरस्सरं रूपकायितः।
कश्चिन्मत्तो राम-नाम-दातव्य-चिकित्सालयम् उद्घाटितवान् | स सर्वेषां रोगाणां निवारणार्थं रामनामौषधिमेव प्रददाति सततम् । राजयक्ष्मपीडिताः, शर्करारोगक्षीयमाणकायाः मधुमेहविमर्दिताश्चैवंविधा विभिन्ना रोगिणः तत्रागत्य रामनामौषधिं गृहीत्वा स्वस्थाः भवन्ति ।
साम्यसागरकल्लोलम्
गणनाथः साम्यवादस्य प्रमुखनेता आसीत् । स सैन्यसङ्घटनमकरोत् । स सनातन-धर्मावलम्बिनं कञ्चित् सन्यासिनं लक्ष्यीकृत्य कथयति -
'अरे कपटकञ्चुकधारिन् धर्मं न धर्मध्वजिनं न वेद्मि,
श्रमार्तदीनान् हृदयेन जाने तेषामसृक्पान-सुपुष्टदेहान्,
युष्मान् हि देशस्य रिपून् प्रतीमः ।'
स कदाचिदुद्योगकर्मकराणां कदाचित् कृषकाणाम् आन्दोलनं सञ्चालयति । कश्चिद् आन्दोलनकारी कर्मकरो बुभुक्षया म्रियमाण आसीत् । साम्यवादिनस्तं स्कन्धप्रदेशे निधाय आवश्यक-वस्तु-क्रय-केन्द्रं कञ्चिदापणं जग्मुः । ते तत्र आपणसञ्चालकं प्रोचुः यत्त्वया एवान्नम् अदत्त्वायं भारवाहको मारितः । ते सर्वेऽपि सङ्घीभूय वणिजः सर्वस्वम् अलुण्ठन् । कालान्तरे सर्वेऽपि विप्लवकारिणः कश्चित् परिणाम् अमप्राप्य गणनाथाय रुष्टाः सञ्जाताः । पश्चात्तापं कुर्वन्तस्ते पथभ्रष्टकारिणो गणनाथस्य वधाय कृतनिश्चया बभूवुः । गणनाथो यतेः आश्रमं गत्वा स्वकीयप्राणान् ररक्ष ।
चौरचातुरीयम्
चौर-चातुरीय-प्रहसने चौर्यकलायाः विविधनिगृढरहस्यानि निरूपितानि श्रीजीवेन। चौर-चातुरीयस्य नायको घटङ्करः चौर्यकार्ये परमप्रवीणोऽस्ति । राजपुरुषाः तस्य निग्रहार्थं प्रयत्नशीला वर्तन्ते । स कदाचिन्नेत्रहीनस्य कदाचिन्मत्तस्य अभिनयं करोति । कदाचिद् राजपुरुषाणां नेत्रेषु तप्तधूलिं निक्षिप्य क्षिप्रं पलायते ।
द्वितीयसन्धौ कश्चित् साधुः घटङ्करस्य गृहं भिक्षार्थमागच्छति । तस्माद् रूपपरिवर्तिनीं विद्यां गृहीत्वा घटङ्करो राज्ञः कृष्णाश्वमेकम् अपहरति तं च श्वेतं कुरुते । ततः तस्य उपदेशप्रभावेण असौ चौरवृत्तिं विहाय पापानां परिमार्जनार्थं काशीवासं चकार। रूपकस्यारम्भो घटङ्करस्य उक्त्या भवति । प्रस्तुतं प्रहसनं प्रबुद्धरौहिणेयमिति मध्ययुगीन-नाटकमनुवर्तते ।
चण्डताण्डवम्
चण्डताण्डवं प्रहसनकोटिकं रूपकं वर्तते । नाटकेऽस्मिन् विगतविश्वमहायुद्धे योरप स्य महतां राष्ट्राणां १९४३ ईशवीतः १९४३ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तं हिंसात्मकमनोवृत्तीनां नग्ननर्तनस्य निरूपणं विद्यते। प्रथमाङ्के युद्धार्थिनां पारस्परिको वाचिकः सङ्घर्षों वर्णितः । रूसस्य नेता स्टार्लिनो धर्म-ध्वंसनम् उद्घोषयति -
धर्मो नाम कुकल्पनाल्पधिषणप्राणान्तकृद् भीषणो
यन्त्रं किं च पुरोधसां द्रविणदं दीनार्थविद्राषिणम्।
दौर्बल्यं भजतामलीकशरणं द्वन्द्वैककन्दं नृणां
स्त्रीणां मानसमोहनः स हि कथं नोत्सार्यतां मादृशैः॥
धर्मपुरुषस्तत्रागच्छति । स्टालिनस्तस्य निग्रहार्थं राजपुरुषान् समादिशति । धर्मपुरुषस्तु ज्योतिर्मयो भूत्वा भारतमाजगाम । ततो हिटलरो रङ्गपीठमागच्छति । नृत्यज्जम्बीरफलहस्तः असौ ब्रवीति -
जम्बीरफलमिव वीर नीरसारं वश्यं मे धरणितलं ह्यवश्यभाव्यम्।
चण्डताण्डवं प्राच्य-प्रतीच्य-नाटकानां सम्मिश्रणं व्यनक्ति ।
दरिद्र-दुर्दैवम्
जीवेन १९६८ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितस्य दरिद्र-दुर्दैवमिति नाटकस्य विषये निगदितं यदिदं ममान्तिमं प्रहसनम् । एतस्याभिनयो महर्षि-बङ्किम-चन्द्रमहाविद्यालयस्य देव-भाषा-परिषदो वार्षिकोत्सर्वे समद्यत ।
नायको वक्रेश्वरशर्मा भिक्षां याचते । स छिन्नकर्पटः, छिन्न-पादुकः, छिन्नातपत्रश्च वर्तते । कदाचिदसौ तण्डुलान् भिक्षारूपेणानयति । तस्य मन्दोदरी नाम गृहिणी कलहं कुर्वाणा भृशं खेदयति तम्।
ग्रीष्मसमयेऽसौ कदाचित् स्वकीयपरिवारस्य सर्वैः सदस्यैः सह भिक्षार्थं कञ्चिजगाम । सर्वे ते तृषाकुलाः जाताः । तेनैव मार्गेण शुद्गरामो नाम कश्चिद् वणिग् गम्यमान आसीत् । वक्रेश्वरो तमपि ययाचे किन्तु परमकृपणोऽसौ भिक्षादानार्थं समुद्यतो नाभवत् । 'त्वमपि मत्सदृशो भव' इति वक्रेश्वरेण अभिशप्तोऽसौ वणिक् स्वकीयगन्तव्यस्थानं जगाम ।
ततः कमण्डलुमादाय कश्चित् सिद्धस्तत्राजगाम । दयार्द्रहृदयोऽसौ दारिद्र्योत्पीडितवक्रेश्वराय दिव्यपाशं ददन्निजगाद - 'एतस्य दिव्यपाशस्य प्रभावेण यावन्मात्रं धनं त्वया प्राप्स्यते तद्विगुणं धनं प्रतिवेशिभिः उपलप्स्यते । सात्त्विकप्रयोगाभावे पाशोऽयं विगलितो भविष्यति ।
नाट्यशिल्पदृष्ट्या नाटकस्यास्याङ्कारम्भो नायकस्य उक्त्या भवति । स करुणापूर्णदशामेव सूचयति। रङ्गपीठे त्वाङ्गिकाभिनयः सौष्ठवशाली वर्तते । जीवः शिवस्तुतिसमावेशव्याजेन नाटके गीतप्रयोगं विदधाति ।
वनभोजनम्
श्रीजीवस्य वनभोजनं प्रहसनकोटिकं रूपकमस्ति । अस्याभिनयो बङ्किमचन्द्रमहाविद्यालयस्य शिष्ट-मण्डल-प्रीत्यर्थं सम्बभूव। कथानुसारं सुप्रिय-देवप्रिय-सुमन्त्र-सुबुद्धिप्रभृतयः षट् छात्राः वनभोजनार्थं सामग्रीं गृहीत्वा गतवन्तः । महतस्तरोरधस्ताद् भोजनपाकार्थं व्यवस्था सञ्जाता ।
तत्र सर्वैरपि कुतश्चित् पद्ध्वनिः अश्रूयत । सुबुद्धिरब्रवीत् -
शार्दूलस्याक्रमणमवश्यम्भावि वर्तते । यतो हि -
महान् व्याघ्रः कश्चिच् चलविपुललाङ्गूलसहित-
स्तले विभ्रमद्भीमः शमन इव नौ क्रामति पुरः ।
एतत्समाकर्ण्य सुप्रियः पलायितवान् । सुबुद्धिरपि कुत्रचित् जगाम, किन्तु स भिक्षुकरूपेण सन्ध्यासमये तत्रागत्य सर्वमपि भोजनं गृहीत्वा कुत्रचिद्गच्छत् । वनभोजनस्य प्रस्तावना हास्यमयी वर्तते । मध्ये गीतानां समावेशो हास्यसंवर्धकोऽस्ति । यथा सहजप्राप्तभोजनपरितृप्तो विदूषको गायति -
तव चरणागत-सततशरणरत-जनमिममुन्नय जय हे।।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
महाभारतम्
कृष्णः
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य संस्कृतकवयः
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तः निराश्रयः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि नैव किञ्चित् करोति सः ॥ २० ॥
अन्वयः
नित्यतृप्तः निराश्रयः कर्मफलासङ्गं त्यक्त्वा कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि सः किञ्चित् न एव करोति ।
अर्थः
यः पुरुषः संसारसम्बन्धं विना सदा परमानन्दपरमात्मनि नित्यतृप्तः भूत्वा फलासक्तिं विहाय कर्मणि आभिमुख्येन प्रवृत्तः वर्तते सः वस्तुतः कर्मशून्यः एव भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
यस्त्वकर्मादिदर्शी सोऽकर्मादिदर्शनादेव निष्कर्मा संन्यासी जीवनमात्रार्थचेष्टः सन्कर्मणि न प्रवर्तते, यद्यपि प्राग्विवेकतः प्रवृत्तो यस्तु प्रारब्धकर्मासन्नुत्तरकालमुत्पन्नात्मसम्यग्दर्शनः स्यात् स कर्मणि तत्फले च सङ्गरहिततया स्वप्रयोजनाभावाल्लोकसंग्रहार्थं पूर्ववत्कर्मणि प्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति।ज्ञानाग्निदग्धकर्मत्वात्। तदीयं कर्माकर्मैव संपद्यत इत्येतदर्थं दर्शयिष्पन्नाह-त्यक्त्वेति। त्यक्त्वा कर्मस्वभिमानं फलासंङ्ग च यथोक्ते ज्ञाने नित्यतृप्तोनिराकाङ्क्षो विषयेष्वित्यर्थः। निराश्रय आश्रयरहितः। आश्रयो नाम यदाश्रित्य पुरुषार्थं सिसाधयिषति। दृष्टादृष्टेष्टफलसाधनाश्रयरहित इत्यर्थः। विदुषा क्रियमाणंःकर्म परमार्थतोऽकर्मैव तस्य निष्क्रियात्मदर्शनसंपन्नत्वात्। तेनैवंभूतेन स्वप्रयोजनाभावात्ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यमेवेति प्राप्ते ततो निर्गमासंभवाल्लोकसंग्रहचिकीर्षयाशिष्टविगर्हणापरिजिहीर्षया वा पूर्वत्कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि निष्क्रियात्मदर्शनसंपन्नत्वान्नैव किंचित्करोति सः।।20।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
टि आर् अनन्तरामु
अनन्तरामु  कर्णाटकस्य कश्चित् भूविज्ञानी, संशोधकः, परिशोधकः, समर्थः जनप्रियः च विज्ञानलेखकः, सम्पादकः च । अनेकासु साप्ताहिकमासिकपत्रिकासु अत्यन्तं विद्वत्पूर्णान् विचारपूर्णान् च लेखान् प्रकाशितवान् । ५० अधिकान् ग्रन्थान् रचितवन् । नीरसभूविज्ञानस्य विषयेषु अपि कौतूहलपूर्णं जनमानससुगमम् आकर्षकं लिखितवान् । एतादृशः वैज्ञानिकः लेखकः कन्नडभाषायां न सन्ति । कन्नडविश्वकोशः, ज्ञानविज्ञानकोशः, किरियरकर्णाटक, कर्णाटकसङ्गाति, कर्णाटककोशः, इत्यादयः प्रसिद्धाः ग्रन्थाः कर्णाटकभाषया अनेन लिखिताः ।  क्रि.श. २००९तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य नवमे दिने अस्य अभिनन्दनकार्यक्रमः तुमकूरुनगरे वैभवेन समाचरितम् । ६०वयसः अस्य ५०ग्रन्थानां लोकार्पणमपि तद्दिने अभवत् । कर्णाटके कावेरीनदीविवादः उत्तुङ्गे वर्तमाने काले नद्याः पात्रम् आयामं च स्पष्टं विलिख्य लोकार्पितवान् ।
जन्म गृहपरिसरः च
ताळगुन्द रामण्णस्य पुत्रः अनन्तरामु क्रि.श. १९४९तमवर्षस्य अगस्टमासस्य तुमकूरुमण्डलस्य शिरोपमण्डलस्य ताळगुन्द इति ग्रामे अजायत । अध्ययानसक्ता माता वेङ्कटलक्ष्मम्मा बालस्य वेङ्करामस्य आदर्शव्यक्तिः । अध्ययने सा एव प्रेरणादायिनी । क्रि.श. १९७२तमे वर्षे मैसूरुविश्वविद्यालये भूविज्ञानविषयमधिकृत्य एम्.एस्सि पदवीं प्रथमश्रेण्या समुत्तीर्णः ।
अस्य योगदानम्
भारतीयभूवैज्ञानिकसर्वेक्षणसंस्थायां ज्येष्ठः विज्ञानी सन् अस्य अनन्तरामु वर्यस्य योगदानं महत्वपूर्णम् अस्ति । एषः अन्यविज्ञानिनः इव न केवलं विषयसङ्ग्रहणं, संस्करणं, विश्लेषणं, शुद्धीकरणं, पारिभाषिकपदानां सर्जनम्, कृतवान् किन्तु अन्यकार्येषु अपि सक्रियः अभवत् । यथा कर्णाटकस्य कोलार् गोल्ड् फील्ड् इति सुवर्णखनिसुरङ्गायां ३कि.मी.दूरं गत्वा ६९सें. तापमाने शोधकार्यं कृतवान् । उत्तरभारतस्य मेघालयराज्यस्य उपत्यकासु अपि निक्षेपानां शोधनकार्यं यशसा कृतवान् । दक्षिणभारतस्य मलेमहदेश्वरशैलेषु २५००च.कि.मी. विस्तीर्णे दुर्गमे कानने सञ्चरन् तत्रैव पटगृहे वसन् निक्षेपानां (खनिजः, मृद्भेदः, जलम्, अरण्यवैविध्यम्) मानचित्रं रचितवान् । एतादृशकार्यकर्तृषु अयं प्रथमः ।
कर्णाटकादमीप्रशस्तिः
अनन्तरामु वर्याय पश्चिममुखी इति प्रवासकथनग्रन्थरचनार्थं कर्णाटकसर्वकारस्य साहित्याकादेमी प्रशस्तिः प्रदत्ता । क्रि.श. २००८तमे वर्षे प्रवासोद्यमविभागे सुरक्षिता प्रशस्तिः अस्मै एव प्रदत्ता । क्रि.श. २००८तमे वर्षे परिसरंरक्षणपत्रिकोद्यमस्य प्रशस्तिः अनेन एव प्राप्ता । प्रशस्तिपुरस्कारकार्यक्रमेण दत्तं सर्वं धनं परिसरसंरक्षणस्य योजनायां विनियोजितवान् ।
न्याशनल् जियालोजिकल् मान्युमेण्ट्स् विशिष्टाकृतिः
भूवैज्ञानिकसर्वेक्षणसंस्थायाः १५०तमवर्षोत्सवे अनेन सम्पादिताकृतिः न्याशनल् जियोलाजिकल् मान्युमेण्ट्स् अतिविशिष्टा महत्वपूर्णा च कृतिः । इयं कृतिः बहुकालपर्यन्तं शोधच्छात्रानां सहाया भवति इति विमर्शकानाम् अभिप्रायः । कर्णाटकस्य मरडिहळ्ळि समीपस्थितः दिम्बुलावः, बेङ्गळूरुनगरस्य लाल्बागे स्थितः प्रस्तरशैलः, मङ्गळूरुनगरस्य समीपेस्थितः सेण्ट्मेरीद्वीपस्य शिलस्तम्भाः, के.जि.एफ्. समीपेविद्यमानः ज्वालामुखिशिलशैलः इत्यादीनाम् अध्ययनं कृत्वा स्वकृतिपट्टिकायां योजितवान् ।
परिशुद्धव्यक्तित्वम्
अनन्तरमु महोदयस्य व्यक्तित्वस्य सर्वायामेषु अत्युन्नताः भवन्ति तस्य आसक्तिः, श्रद्धा, सर्ननात्मकता, लेखनस्य गाढता विस्तारः वैविध्यं च । तस्य ५०कृतिषु ३५अधिकाः कृतयः भूविज्ञानसम्बद्धाः । अन्याः भूविज्ञानिनां चरित्रं, सम्पादितकृतयः, अनूदिताः च । कर्णाटकराज्यस्य विविधासु पत्रिकासु अस्य ८००अधिकाः लेखाः प्रकाशिताः । विस्मयविज्ञानमालिके इत्यस्मिन् ३३कृतीनां सम्पादनम्, साक्ष्यचित्रस्य साहित्यरचनम्, कन्नडविश्वकोशः, ज्ञानविज्ञानकोशः, किरियर कर्णाटक, कर्णाटकसङ्गाति, कर्णाटककोशः, इत्यादयः अस्य परामर्शनग्रन्थाः कन्नडभाषासाहित्यक्षेत्रे एतं विशिष्टाम्व्यक्तिम् अकुर्वन् ।
जनप्रियविज्ञानविषये आदरः
विश्वविद्यालयानाम् एतादृशेषु विषयेषु अनादरः इति अस्य खेदः आसीत् । अपि च ख्यातः न कोऽपि विज्ञानी कन्नडेन लेखितुम् इच्छति । वैज्ञानिकविषयानां भारतीयभाषालिखितारः विलरलाः एव । इति सर्वदा वदति स्म ।
कौटुम्बिकसहकारः
सहधर्मिणीति पदस्य अन्वर्थकत्वेन अस्य पत्नी अन्नपूर्णा । अस्य लेखनकार्येषु सर्वदा साहचर्यं करोति स्म । लेखपरिष्कारः सूचनादानं, मुद्रणे सहकारः च सर्वदा करोति स्म । पुत्रः बेङ्गळूरुनगरस्य संस्थायाम् अभियन्ता पुत्री स्पेन् देशे वसति । पौत्रः अमोघः पौत्री अनन्या च पितामहस्य अतिप्रियौ ।
प्रो.जि.टि.नारायण राव् इत्यस्य प्रशंसा
प्रो.जि.टि.नारायन राव् बहुपूर्वमेव अनन्तरामुवर्यस्य प्रतिभाम् अभिज्ञातवान् । जि.टि.नारायणः, नागेश हेगडे, ड. एच्.आर्.कृष्णमुर्तिः इत्यदयः एतं विज्ञानविश्वकोशः इत्येव प्राशंसन् । नागेश हेगडे अनेन सह मिलित्वा जनप्रिया विज्ञानपत्रिका कन्नडभाषायां कथं स्यात् इति दर्शितवान् । एतयोः सम्पादकत्वेन हम्पी कन्नडविश्वविद्यालयस्य पत्रिकाः सर्वदा सर्वश्रेष्ठं कन्नडकाव्यरुपेण तिष्ठन्ति । किन्तु इदानी सा पत्रिका स्थगिता अस्ति इति विज्ञानप्रियाणां दौर्भाग्यविशेषः ।
निवृत्तिः
अनन्तरामुवर्यः क्रि.श. २००८तमवर्षस्य डेसेम्बर् मासे वृत्त्या निवृत्तः अभवत् क्तिन्तु प्रवृत्त्या न हि ।
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
अटिला
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३२४
१३२४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३२४ १३२४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दूरेण ह्यवरं कर्म...
दूरेण ह्यवरं कर्म इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः सकामकर्मेच्छुकान् कृपणत्वेन सम्बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् कर्म कुर्वन् समत्वेन कथं भवितव्यम् ? इति उक्त्वा अत्र सकामत्वस्य तुच्छतां वर्णयति ।
पदच्छेदः
दूरेण, हि, अवरं, कर्म, बुद्धियोगात्, धनञ्जय । बुद्धौ, शरणम्, अन्विच्छ, कृपणाः, फलहेतवः ॥
अन्वयः
धनञ्जय ! बुद्धियोगात् हि कर्म दूरेण अवरम् । बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ । फलहेतवः कृपणाः ।
सन्धिः
ह्यवरम् = हि + अवरम् - यण्सन्धिः
समासः
१. बुद्धेः योगः, तस्मात् - षष्ठीतत्पुरुषः ।
२. फलस्य हेतवः - षष्ठीतत्पुरुषः ।
विष्णुवर्धनः
विष्णुवर्धनः (Vishnuvardhan) एकः कन्नडचलच्च्त्रनायकः वर्तते ।
दूरेण ह्यवरं कर्म...
अर्थः
हे अर्जुन ! ज्ञानयोगापेक्षया सकामं कर्म अत्यन्तं तुच्छम् । अतः त्वं ज्ञानयोगमेव आश्रयस्व । तेन परमार्थज्ञानं शरणं गतः भवसि । अवरं कर्म आचरन्तः तु फलतृष्णायुक्ताः भवन्ति इति ते दीनाः ।
विष्णुवर्धनः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राभिनेतारः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दूरेण ह्यवरं कर्म...
भावार्थः
'दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगात्' – बुद्धियोगस्य अर्थात् समतायाः अपेक्षया सकामभावेन कर्म अत्यन्तं निकृष्टम् अस्ति । यतः कर्म अपि उत्पन्नं, नष्टं च भवति । तथा च तस्य कर्मणः अपि संयोगः, वियोगश्च भवति । परन्तु योगः (समता) नित्यः अस्ति । तस्य कदापि वियोगः न भवति । तस्मिन् न कापि विकृतिः समुद्भवति । अतः समतायाः अपेक्षया सकामकर्म अत्यन्तं निकृष्टम् । सर्वेषु कर्मसु समता एव श्रेष्ठतमा । समतया विना सर्वेऽपि जीवाः कर्मरताः एव भवन्ति । तथा च ते कर्मणां परिणामेषु जन्ममृत्यू प्राप्नुवन् दुःखोपभोगं कुर्वन्तः भवन्ति । यतः समतया विना कर्मसु उद्धारस्य क्षमता नास्ति । कर्मसु समता एव परिपाकः अस्ति । यदि कर्मसु समता न भविष्यति, तर्हि शरीरे अहङ्कारः, ममता च उद्भविष्यति । शरीरे अहङ्कारः, ममता च पशुबुद्धेः लक्षणम् अस्ति ।
'दूरेण' – यथा प्रकाशः, अन्धकारश्च कदापि एकस्मिन्नेव काले न भवतः, तथैव बुद्धियोगः, सकामकर्म च कदापि एकस्मिन्नेव काले न भवतः । तौ उभौ दिनरात्र्यौ इव भिन्नौ स्तः । यतः बुद्धियोगः तु परमात्मनः साक्षात्कारं कारयति, अपरत्र सकामकर्म तु जन्ममृत्य्वोः बन्धने क्षिपति ।
'बुद्धौ शरणमन्विच्छ' – त्वं बुद्धौ शरणं स्वीकरु अर्थात् समतायाः शरणं स्वीकुरु । समतायां निरन्तरस्थितिः एव समतायाः शरणम् उच्यते । समतायां स्थिरत्वेनैव त्वं स्वरूपे स्वस्थितेः अनुभवं करिष्यसि ।
'कृपणा फलहेतवः' – कर्मणः फले इच्छा निकृष्टतमम् अस्ति । कर्म-कर्मफल-कर्मसामग्री-शरीरादिभिः सह सम्बन्धस्थापनम् एव कर्मफलस्य हेतुत्वम् उच्यते । अतः भगवान् कर्मफले इच्छायुक्तः मा भव इति कथयति । कर्म, कर्मफलं च भिन्नौ विभागौ स्तः । तयोः रहितं तत्त्वं नित्यम् अस्ति । तत् नित्यतत्त्वम् अनित्यकर्मफलस्य आश्रितं भवति – तस्मात् अपरा का निकृष्टता ?
शाङ्करभाष्यम्
यत्पुनः समत्वबुद्धियिक्तमीश्वराराघनार्थं कर्मैतस्मात्कर्मणो -
दूरेण  अतिविप्रकर्षेण अत्यन्तमेव  हि अवरम्  अधमं निकृष्टं कर्म फलार्थिना क्रियमाणं  बुद्धियोगात्  समत्वबुद्धियुक्तात् कर्मणः जन्ममरणादिहेतुत्वात्। हे  धनञ्जय  यत एवं ततः योगविषयायां  बुद्धौ  तत्परिपाकजायां वा सांख्यबुद्धौ  शरणम्  आश्रयमभयप्राप्तिकारणम् अन्विच्छ  प्रार्थयस्व परमार्थज्ञानशरणो भवेत्यर्थः। यतः अवरं कर्म कुर्वाणाः  कृपणाः  दीनाः  फलहेतवः  फलतृष्णाप्रयुक्ताः सन्तः यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः इति श्रुतेः।।
भाष्यार्थः
हे धनञ्जय ! बुद्धियोगस्य अपेक्षया अर्थात् समत्वबुद्ध्या युक्तः सन् क्रियमाणानां कर्मणाम् अपेक्षया, कर्मफलेच्छुकैः सकामिमनुष्यैः क्रियमाणानि कर्माणि जन्ममृत्य्वोः हेतुकारणात् अत्यन्तं निकृष्टानि भवन्ति । अतः त्वं योगविषयकबुद्धौ उत तस्याः परिपाकात् उत्पन्नायाः साङ्ख्यबुद्धेः अभयं प्राप्तुं प्रयत्नं कुरु । अर्थात् साङ्ख्यबुद्धेः (परमार्थज्ञानस्य) शरणं गच्छ । यतः फलतृष्णया प्रेरिताः सन्तः सकामकर्मकर्तारः कृपणाः दीनाः वा । श्रुतौ अपि उक्तम् अस्ति यत्, हे गार्गि ! यः एतत् अक्षरब्रह्म न ज्ञात्वा एतस्मात् लोकात् गच्छति, सः कृपणः अस्ति । (बृ. ३/८/१०) इति ।। ४९ ।।
== रामानुजभाष्यम् == किमर्थम् इदम् असकृद् उच्यते इत्यत आह -
यः अयं प्रधानफलत्यागविषयः अवान्तरफलसिद्ध्यसिद्ध्योः समत्वविषयश्च बुद्धियोगः तद्युक्तात् कर्मणः इतरत्  कर्मदूरेण अवरम्।  महद् एतद् द्वयोः उत्कर्षापकर्षरूपं वैरूप्यम् उक्तबुद्धियोगयुक्तं कर्म निखिलं सांसारिकं दुःखं विनिवर्त्य परमपुरुषार्थलक्षणं च मोक्षं प्रापयति इतरद् अपरिमितदुःखरूपं संसारम् इति अतः कर्मणि क्रियमाणे उक्तायां  बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ।  शरणं वासस्थानम् तस्याम् एव बुद्धौ वर्तस्व इत्यर्थः।  कृपणाः फलहेतवः  फलसङ्गादिना कर्म कुर्वाणाः कृपणाः संसारिणो भवेयुः।
एतादृशं किमर्थं पौनःपुन्येन उच्यते ? इति वदति –
प्रधानफलस्य त्यागविषयकः, अवान्तरफलरूपिण्योः सिद्ध्यसिद्ध्योः समत्वविषयकश्च यः बुद्धियोगः अस्ति, तेन बुद्धियोगेन युक्तः कर्मणाम् अपेक्षया अपरकर्माणि अत्यन्तनिकृष्टानि सन्ति । तयोः परस्परम् उत्कर्षरूपिणी, अपकर्षरूपिणी च महती विषमता अस्ति । उपर्युक्तेन बुद्धियोगेन युक्तं कर्म समस्तेभ्यः सांसारिकदुःखेभ्यः पूर्णतया मुक्त्वा परमपुरुषार्थरूपस्य मोक्षस्य प्राप्तिं कारयति । द्वितीयं बुद्धियोगाद् रहितं कर्म अपरिमितं दुःखरूपं संसारमेव प्रापयति । अत एव कर्म कुर्वन् त्वम् उपर्युक्तस्य बुद्धियोगस्य आश्रयं स्वीकर्तुम् इच्छतात् । वासस्थानम् इत्युक्ते आश्रयः (शरणम्) इति । तात्पर्यम् अस्ति यद्, त्वं तस्मिन् बुद्धियोगे स्थित्वा कर्माचरणं कुरु । फलहेतुकः मनुष्यः कृपणः अस्ति । अर्थाद् फलादीनाम् इच्छया कर्मकः मनुष्यः कृपणः अर्थाद् संसारी (विषयी) इति ।
अधिकवाचनाय
49 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गुल्फः
thumb|left|200px|मानवपादस्य गुल्फः thumb|left|200px
अयं गुल्फः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । अयं गुल्फः आङ्ग्लभाषायां Ankle इति उच्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
असौ मया हतः शत्रुः...
पदच्छेदः
असौ मया हतः शत्रुः हनिष्ये च अपरान् अपि ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहं बलवान् सुखी ॥ १४ ॥
अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
शब्दार्थः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
अर्थः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
14 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुकन्यासमृद्धिलेखायोजना
सुकन्यासमृद्धिलेखायोजना भारतसर्वकारस्य पुत्री रक्ष्यतां पुत्री पाठ्यताम् इत्येतस्याः योजनायाः अन्तर्गतातया वर्तते । यतो हि पुत्री रक्ष्यतां पुत्री पाठ्यताम् इत्यस्याः योजनायाः उद्देशः न केवलं भ्रूणहत्यानिवारणम् अस्ति, अपि तु कन्यासशक्तिकरणम् अपि विद्यते। महिलानां सामाजिकतया, आर्थिकरीत्या च सशक्तिकरणं कर्तुम् एषा योजना वर्तते। गृहसत्यापने रता महिला गृहधनसंरक्षणम् अपि चापल्येन करोति। २००८ तमस्य वर्षस्य GDP इत्यस्मिन् तत् गृहधनसंरक्षणम् ३८% आसीत्, परन्तु २०१३ केवलं ३०% एव अभवत्  । एतस्याः योजनायाः माध्यमेन पितरौ गृहधनसंरक्षणकार्याय प्रोत्सहिष्येते। एतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया एकस्याः बालिकायाः केवलम् एका एव लेखा उद्घाटयितुं शक्यते। एकः अभिभावकः एतस्यां योजनायां द्वयोः कन्ययोः कृते एव लेखाम् उद्घाटयितुं पारयति। केभ्यश्चन अपवादेभ्यः नियमाः निर्धारिताः सन्ति।
योजनायाम् अन्तर्भूतानां लेखानां व्याजप्रतिशतम् अधिकं भवति ।
लेखायै प्रपत्राणि
सुकन्यासमृद्धिलेखायोजनायां लेखाम् उद्घायितुं पत्रालयाधिकारिणे उत वित्तकोषाधिकारिणे आवश्यकानि प्रमाणपत्राणि, निश्चितेन प्रपत्रेण सह दातव्यानि।
२) अभिभावकस्य पेन-पत्रम्
३) अभिभावकस्य चित्रसहितं निवासप्रमाणपत्रम् (आधारपत्रं, पारपत्रम्)
४) अभिभावकस्य, बालिकायाः च त्रीणि चित्राणि
उक्तानि सर्वाणि पत्राणि अनेन पत्रेण सह योजयित्वा अधिकारिणे दातव्यानि।
उद्धरणम्
वर्गः:भारतसर्वकारस्य योजनाः वर्गः:मोदिशासनम्
३४९
३४९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३४९ ३४९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गोन्दियामण्डलम्
गोन्दियामण्डलं (गोंदिया जिल्हा, Gondia district) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गोन्दिया इति नगरम् | भण्डारामण्डलस्य विभाजनं कृत्वा १ मे १९९९ दिनाङ्के गोन्दियामण्डलं स्थापितम् । आदिवासिबहुसङ्ख्याङ्कं मण्डलम् इदम् ।
भौगोलिकम्
महाराष्ट्रराज्यस्य ईशान्यभागे गोन्दियामण्डलं स्थितमस्ति । गोन्दियामण्डलस्य विस्तारः ५,६४० च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पश्चिमदिशि भण्डारामण्डलम्, दक्षिणदिशि गडचिरोलीमण्डलं, पूर्वदिशि छत्तीसगढराज्यम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,१९७ मि.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । वैनगङ्गा इति अस्य मण्डलस्य मुख्यनदी ।
जनसङ्ख्या
जनगणनानुगुणं(२०११) गोन्दियामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,२२,५०७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६,६१,५५४ पुरुषाः, ६,६०,९५३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. क्षेत्रे २५३ जनाः वसन्ति, अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २५३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १०.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री-अनुपातः १०००-९९९ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.९५% अस्ति । गोन्दियामण्डलस्य ८२.९२% जनाः ग्रामीणभागे निवसन्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ अर्जुनी/मोरगाव
२ आमगाव
३ सडक/अर्जुनी
४ सालेकसा
एश्ली यंग
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोन्दियामण्डलम्
उपमण्डलानि
६ गोरेगाव
७ तिरोडा
८ देवरी मण्डलमिदं भागद्वये विभक्तं, तौ च भागौ देवरी, गोन्दिया च । अस्मिन्मण्डले ९५४ ग्रामाः सन्ति । द्वे एव मुख्यनगरे स्तः । ते तिरोडा, गोन्दिया च ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
विरजादेवी (जाजपुरम्)
विरजादेवी (जाजपुरम् ) एतत् शक्तिपीठं भारतस्य ओरिस्साराज्ये स्थिते प्रख्याते जगन्नाथक्षेत्रे पुर्यां अस्ति।
सम्पर्कः
देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । ओडिश्शाराज्यस्य राजधान्याः भुवनेश्वरतः सर्वदा अनेकविधवाहनानि उपलभ्यन्ते । समीपस्थविमानस्थानकं भुवनेश्वरम् अस्ति ।
वैशिष्ट्यम्
पुर्याः जगन्नाथरथयात्रा विश्वप्रसिद्धा अस्ति । अत्र सप्तमातृकादेवालयः अस्ति । केचन एतत् एव शक्तिपीठं मन्वते । विमलादेवालयः एव शक्तिपीठम् इति अन्ये केचन प्रतिपादयन्ति । अन्ये केचन जाजपुरे विद्यमानं विरजादेवीमन्दिरम् एव शक्तिपीठम् इति वदन्ति । अत्रत्या देवी विरजानाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः नाभिभागः पतितः इति विश्वासः । अतः एतस्य मेखलाक्षेत्रम् इति अपि नाम अस्ति । अत्रत्यशिवः जगन्नाथनाम्ना पूज्यते ।
१३२५
१३२५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३२५ १३२५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ब्रह्मदेशः
thumb|right|200px
बर्मा (म्यान्मार) एशियाखण्डे क्षेत्रे ‍देश: अस्‍ति । बर्माराष्ट्रस्य संस्कृतनामः ब्रह्मदेश अस्ति । तस्य राजधानी रङ्गून अस्ति ।
बाह्यशृङ्खला
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लाओस
लाओस एशिया-महाद्वीपे दक्षिणे-पूर्वे देश: अस्‍ति। राजधानी - वियेनतियेन. भाषा - लाओ
External links
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महाबोधिमन्दिरम्
महाबोधिः इति ख्यातं बुद्धगयामन्दिरम् इष्टिकया निर्मितं प्राचीनं बौद्धमन्दिरं वर्तते । अत्रत्यं पूर्वतनं मन्दिरं क्रि.पू.तृतीये शतके निर्मितम् । अत्रत्यानि अन्यानि मन्दिराणि पञ्चमे षष्ठे वा शतके निर्मितानि स्युः । बुद्धेन अत्रैव आत्मज्ञानं प्राप्तम् इत्यतः स्थलम् एतत् बौद्धानां प्रसिद्धं पवित्रयात्रास्थलं वर्तते । मन्दिरस्य भूतलप्रदेशः ४५ चतरस्रमीटर्-मितः अस्ति । सूच्यग्रस्तूपाकारयुक्तस्य मन्दिरस्य उपरि लघु चतरस्राङ्गणं द्दश्यते । मन्दिरस्य बहिर्भागेषु बुद्धस्य जीवनगाथा इष्टिकाभिः सुन्दरतया चित्रिता अस्ति । मन्दिरस्य अन्तः उपविष्टवतः बुद्धस्य महती प्रतिमा वर्तते, यत्र च बुद्धः दक्षिणहस्तेन भूमिं स्पृशन् अस्ति । अस्याम् एव स्थितौ बुद्धः आत्मज्ञानं प्राप्तवान् इति भावयन्ति जनाः । एषा प्रतिमा कृष्णशिलया निर्मिता अस्ति । सुवर्णकवचेन अलङ्कृता इयं प्रतिमा केसरवस्त्रेण आवृता अस्ति । मन्दिरस्य आवरणे लघुस्तूपाः बह्व्यः भुद्धमूर्तयः च द्दश्यन्ते, याः च बहुभ्यः शतकेभ्यः पूवं निर्मिताः। महाबोधिमन्दिरस्य पार्श्वे बोधिवृक्षः द्दश्यते । तस्य अधः एव बुद्धः आत्मज्ञानं प्राप्तवान् । तत्पार्श्वे आत्मज्ञानस्य प्राप्तेः अनन्तरं सप्त दिनानि यावत् बुद्धेन अचलध्यानं यत्र कृतं तच्च स्थलं वर्तते । २००२ तमे वर्षे युनेस्कोसंस्थया महाबोधिमन्दिरं जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन निर्दिष्टम् अस्ति ।
टिबेट्टीयः मठः
महाबोधिमन्दिरस्य पश्चिमदिशि अनतिदूरे स्थितः जिकिबोधगया अनुपमः विशिष्टः क्रि.श.१९३४तमे वर्षे निर्मितः प्राचीनमठः । गयाबोधगययोः मार्गे निरञ्जनानद्याः तटे निर्मितः बर्मीविहारमठः क्रिश. १९३६तमे वर्षे निर्मितः । अस्मिन् बौद्धविहारे प्रार्थनायाः प्रकोष्टद्वयम् अस्ति । बुद्धस्य कश्चन बृहद्विग्रहः अस्ति । अस्य पार्श्वे एव थायी मन्दिरम् अस्ति । अस्य विहारस्य चालः सुवर्णलोहेन चित्राङ्कितः अस्ति । अनेन स्य विहारस्य स्वर्णविहारः इत्यपि कथयन्ति । अस्य विहारस्य निर्माणं थाय्लेण्ड् राजपरिवाजनाः बौद्धमतारम्भस्य २५००वर्षसम्पूरणस्य स्मारणार्थं कृतवन्तः । महबोधिमन्दिरस्य ११.५कि.मी.दूरे विद्यमानस्य इण्डोसन् निप्पन् जपानि मन्दिरस्य निर्माणः क्रि.स. १९७२-७३वर्षयोः अभवत् । अस्य मन्दिरस्य निर्माणस्य शैली काष्टनिर्मितजपानीयमन्दिरस्य इव अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे बुद्धस्य जीवनघटनावल्यः चित्रशिल्पमाध्यमेन दर्शिताः । महाबोधिमन्दिरतः पञ्चकिलोमीटर् दूरे विद्यमानस्य चीनामन्दिरस्य निर्माणं क्रि.श. १९४५तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् मन्दिरे स्वर्णनिर्मितः बुद्धविग्रहः अस्ति । अस्य मन्दिरस् जीर्णोद्धारः क्रि.शा. १९९७तमवर्षे अभवत् । जपानीयमन्दिरस्य उत्तरदिशि भूटनी विहारः अस्ति । अस्य विहारस्य भित्तिषु उत्कीर्णकलायाः सुन्द्ररविन्यासः अस्ति । अत्र नूतनतमं नाम वियटनामीयं मन्दिरम् अस्ति । एतन्मन्दिरं महाबोधिमन्दिरस्य उत्तरे ५निमेषाणां चलनेन प्राप्यते । अस्य विहारस्य निर्माणं क्रि.श. २००२तमवर्षे अभवत् । अस्मिन् बौद्धविहारे भगवतः बुद्धस्य शान्त्यवतारः अवलोकितेश्वरस्य प्रतिमा स्थापिता । एतान् विहारन् अतिरिच्य अत्र कानिचन स्मारकानि अपि सन्ति । भारतस्य सर्वाधिकोन्नता बुद्धमूर्तिः ६पदपरिमित कमलपुष्पशिल्पे उपविष्टबुद्धस्य ८०पादपरिमितोन्नतः विग्रहः ।
राजगीरः
बोधगयापर्यटकैः अवश्य राजगीरप्रदेशः दर्शनीयः । अत्र गृध्रकूटपर्वतमस्तके कश्चित् विश्वशन्तिस्तूपः अत्याकर्षकः अस्ति । पर्वताग्रं गन्तुं रज्जुदोलिकानां व्यवस्था अस्ति । अस्य शान्तिस्तूपस्य निकटं वेणुवनम् अस्ति यत्र कदाचित् । राजगीरप्रदेशे प्रसिद्धा सप्तपर्णी गुहा अस्ति यत्र भागवान् बुद्धः निर्वाणं प्राप्य प्रथ ।  गुहा  राजगीरस्य दक्षिणे उष्णोदककूपतः १०००सोपानानाम् अरोहणेन प्राप्यते । उपरि आरोहणं कर्तुम् एकमात्रं वाहनम् आश्वशकटं यस्य तत्र टमटम इति नाम भवति । शताधिकरूप्यकाणां शुल्कं दत्त्वा अर्धदिनं यावत् प्रयाणं क्रियते ।
नालन्‍दा
नलन्दा तु रजगीरतः १३कि.मी. दूरे अस्ति । अत्र प्राचीनकाले नलन्दा इति विश्वप्रसिद्धः विश्वविद्यालयः आसीत् । अधुन अत्र तस्य विश्वविद्यालयस्य भग्नावशेषाः सन्ति । बिहारसर्वकारेण सद्यः काले एव अन्ताराष्ट्रियविश्वविद्यालयम् अत्र स्थापयितुं निश्चितः । अत्र कश्चित् वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । अस्मिन् अत्र उत्खननावसरे लब्धाः प्राचीनावशेषाः संस्थापिताः । नलन्दातः ५कि.मी दूरे प्रसिद्धं जैनतीर्थस्थानं पावपुरी अस्ति । एतत् स्थानं महावीरेन सम्बद्धम् अस्ति । अतः अत्र महावीरस्य भव्यदेवालयः अस्ति । नलन्दाप्रदेशस्य निकटे एव बिहारशरीफः अस्ति । मध्यकाले अस्य नम ओदन्तपुरी आसीत् । वर्तमाने एतत्स्थानं महमदीयायां तीर्थस्थानम् इति प्रसिद्धम् । अत्र तेषां कश्चित् मस्जिदः अस्ति । बिहारशरीफप्रदेशे पर्यटनार्थम् आगच्छन्ति तै मनीरामस्य अखाडा अपि दर्शनीया अस्ति । स्थानीयानां विश्वासः यत् अत्र शुद्धहृदयेन यदि प्रार्थ्यते तर्हि तस्य मनोकामनाः सिद्ध्यन्ति ।
मार्गदर्शनम्
गयां, राजगीरं, नलन्दां, पावापुरीं, बिहारशरीफं गन्तुः धूमशकटयानमेव उचितम् । एतेषां स्थानानां प्रवासार्थं भारतसर्वकारः।भारतसर्वकारस्य रेल्वेविभागेन बौद्धपरिक्रमा इति नाम्ना रेल् यानस्य व्यवस्था कल्पिता । एतदतिरिच्य श्रमजीवि एक्सप्रेस्, पटानराजगीर इण्टर् सिटी एक्स्प्रेस्, पटनाराजगीर् पेसेञ्जर् इत्यादीनि रेल् यानानि अत्र सञ्चरन्ति । भूमार्गेण लोकयाने अपि तानि तीर्थस्थानानि गन्तुं शक्यते । वायुमार्गस्यापि सौकर्यम् अस्ति । नवदेहलीविमाननिस्थानकतः
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:बिहारराज्यम्
अमर्त्य सेन
अमर्त्यसेनः विख्यातः भारतीयः अर्थशास्त्रज्ञः । अर्थशास्त्राय एतेन कृतानि योगदानानि, समाजस्य निर्धनानां समस्यानां विषये अस्य आसक्तिं च पुरस्कृत्य अयं १९९८ तमे वर्षे नोबल्-पारितोषिकेण सम्मानितः । दुर्भिक्षायाः हेतूनां विषये अनेन कृतानां प्रयासानां कारणतः आहाराभावसमस्यायाः प्रायोगिकपरिहारान् प्राप्तुं शक्तवन्तः । नेषनल्-हुमानिटिस्-पदकम् अनेन २०१२ तमे वर्षे प्राप्तम् । इदं पदकं प्राप्तवान् प्रथमः अनिवासी-अमेरिकाजनः अयमेव ।
अद्यत्वे अयं थामस् डब्ल्यू लमण्ट् विश्वविद्यालये प्राध्यापकः, हार्वर्ड् विश्वविद्यालये अर्थशास्त्र-तत्त्वशास्त्रयोः प्राध्यापकः च अस्ति । हार्वर्ड्-सोसैटि-सदस्येषु अयं ज्येष्ठः गौरवसदस्यः अस्ति । आल् सोल्स् विद्यालयस्य आक्स्फर्ड् विद्यालयस्य च विशिष्टगौरवसदस्यः, ट्रिनिटि-केम्ब्रिड्ज्-विद्यालययोः गौरवसदस्यश्च अस्ति । आक्स्ब्रिड्ज्-विद्यालयस्य प्रथमः भारतीयः प्रथमः एशियनीयः प्रमुखः अस्ति ।
चत्वारिंशत्सु वर्षेषु अमर्त्यसेनस्य पुस्तकानि एकत्रिंशदधिकाभिः भाषाभिः अनूदिताः सन्ति । शान्त्यै रक्षणाय च अर्थशास्त्रज्ञाः (Economists for Peace and Security) इत्येतस्य गणस्य विश्वस्तः अस्ति ।
'टैम्'पत्रिकया निर्दिष्टम् अस्ति यत् 'एशियन्-नायकानां ६० वर्षाणि' इत्यस्याम् आवल्यां तस्य नाम योजितवती अस्ति । अपि च 'जगतः १०० अति प्रभावशालिनः जनाः' इत्यत्र अपि अस्य नाम् योजितमस्ति । 'जगतः अपेक्षिताः ५० अति प्रभावशालिनः' इत्यस्मिन् २०१० तमायां सञ्चिकायाम् अस्य नाम निर्दिष्टवती अस्ति न्यू स्टेट्स्मन् पत्रिका ।
बाल्यजीवनं विद्याभ्यासश्च
पश्चिमवङ्गराज्ये शान्तिनिकेतने हिन्दुवङ्गवैद्यब्राह्मणकुले सेनस्य जन्म अभवत् । रवीन्द्रनाथठागूरेण 'अमर्त्यसेनः' इति नाम चितम् इति श्रूयते । तस्य मातामहः आचार्यः क्षितिमोहनसेनः रवीन्द्रनाथठागूरस्य आत्मीयः आसीत् । सः मध्यकालीनभारतीयेतिहासस्य तज्ज्ञः, हिन्तुतत्त्वशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमः, विश्वभारती-विश्वविद्यालयस्य द्वितीयः उपकुलपतिश्च आसीत् । तस्य मातामहः, प्रथमनिर्वाचनाधिकारिणः सुकुमारसेनस्य, प्रसिद्धवैद्यस्य अमियासेनस्य, न्यायवादिनः अशोककुमारस्य च पितृव्यः आसीत् । सेनस्य पिता प्राध्यापकः आशुतोषसेनः माता अमिता । एतौ ढाकायाः मणिक्गञ्जे जन्म प्राप्तवन्तौ । तस्य पिता ढाकाविश्वविद्यालये रासायनिकशास्त्रस्य प्राध्यापकः आसीत् । अग्रे वेस्ट्बेङ्गाल्-पब्लिक्-सर्वीस्-कमीषन्-संस्थायाः अध्यक्षरूपेण देहल्यां बहूनि वर्षाणि कार्यम् अकरोत् ।
आधुनिक-पश्चिमवङ्गराज्यस्य ढाकायां सैण्ट् ग्रेगोरिविद्यालये सेनस्य प्रौढशालाभ्यासः जातः । १९४७ तमे वर्षे भारतस्य विभजनानन्तरं तदीयं कुटुम्बं भारतं प्रति आगतम् । भारते सेनः विश्वभारती-विश्वविद्यालय-विद्यालये अपठत् । ततः कोल्कोतानगरस्थे प्रेसिडेन्सिविद्यालये अर्थशास्त्रम् अधीत्य बि ए पदवीं प्रथमश्रेण्यां प्राप्तवान् । १९५३ तमस्य गणस्य अति प्रतिभावान् विद्यार्थी आसीत् सः । तस्मिन् एव वर्षे सः केम्ब्रिड्ज्मध्ये विद्यमानं ट्रिनिटिविद्यालयं प्रति अगच्छत् । तत्र १९५६ तमे वर्षे ऐच्छिकपदवीपरीक्षां प्रथमश्रेण्या उत्तीर्णः । सः केम्ब्रिज् मजिसस्य अध्यक्षरूपेण चितः ।
ट्रिनिटिविद्यालये पठनावसरे एव सेनेन प्रशान्तचन्द्रमहलनोबिसः मिलितः, यः सेनस्य व्यक्तित्वात् नितरां प्रभावितः जातः । कलकत्तां गतः सः तदानीन्तनेन शिक्षणमन्त्रिणा त्रिगुणसेनेन अमिलत् । नूतनजादवपुरविश्वविद्यालयस्य संस्थापने त्रिगुणसेनः उपकरणरूपः जातः ।
परीक्षायाः समाप्तेः अनन्तरं सेनः अर्थशास्त्रे विद्यावारिधिं (डाक्टरेट्) प्राप्तुम् आवेदनं समर्प्य वर्षद्वयात्मकं विरामं प्राप्य भारतं प्रत्यागतः । त्रिगुणसेनः अनुपदमेव तं जाधवपुरस्य विश्वविद्यालये अर्थशास्त्रविभागे प्राध्यापकत्वेन नियुङ्क्तवान् । तदा तस्य वयः आसीत् २३ वर्षाणि । अद्यत्वे अपि तस्मिन् लघुवयसि विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वं प्राप्तवान् जनः सः एकः एव अस्ति । तत्र कार्यकरणावसरे बेनारस् हिन्दु विश्वविद्यालये पाठयतः अर्थशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमस्य ए के दासगुप्तस्य मार्गदर्शनं सेनेन प्राप्तम् । सेनः १९५९ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्विद्यालयं प्रतिगतवान् ।
ट्रिनिटीविद्यालयतः तेन विशेषानुमतिः प्राप्ता यत् वर्षचतुष्टयं तेन यत्किमपि कर्तुं शक्यते इति । तदवसरे तेन तत्वशास्त्रम् अध्येतव्यम् इति अपूर्वनिर्णयः कृतः । अग्रिमशोधकार्याय इदं नितरां प्रयोजनाय जातम् । तत्त्वशास्त्रस्य अध्ययनस्य महत्त्वविषये सः वदति - अर्थशास्त्रस्य केचन प्रमुखाः अंशाः तत्त्वशास्त्रस्य पृष्ठभूमिकायामेव समीचीनतया अवगन्तुं शक्याः इत्येतन्मात्रं न अपि च तत्त्वशास्त्रस्य पठनं स्वयं महत्त्वपूर्णम् इति ।
अध्यापनम्
१९६०-१९६१ वर्षयोः अमर्त्यः मस्सचुसेट्स् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि विद्यालये सन्दर्शक-प्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । बर्क्ले, स्ट्यान्फोर्ड्, कार्नेल् महाविद्यालयेषु अपि एवं कार्यम् अकरोत् । तेन कल्कत्ताविश्वविद्यालये अपि अर्थशास्त्रं बोधितम् । १९६१ तः-१९७२ पर्यन्तं डेल्लि स्कूल् आफ् एकनामिक्स् शिक्षणसंस्थायां प्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतम् । अयं कालः तस्याः संस्थायाः स्वर्णकालः इति कथ्यते । १९७२ तः १९७७ पर्यन्तं तेन लण्डन् स्कूल् आफ् एकनामिक्स् मध्ये अर्थशास्त्रप्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतम् । १९७७ तः १९८६ पर्यन्तम् आक्स्फर्ड्-विश्वविद्यालये कार्यं कृतम् । १९८६ तमे वर्षे तेन हार्वर्ड्-विश्वविद्यालयः प्रविष्टः । १९८८ तः २००४ पर्यन्तं केम्ब्रिड्ज्-विश्वविद्यालये कार्यम् अकरोत् । पुनः २००४ तमे वर्षे हार्वर्ड्-प्रति प्रत्यागच्छत् ।
संशोधनानि
१९८१ तमे वर्षे अमर्त्यसेनेन 'दारिद्र्य-दुर्भिक्षयोः सामर्थ्यं लोपाश्च' (Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation) इत्येतस्मिन् विषये किञ्चन पुस्तकं प्रकाशितम् । अस्मिन् पुस्तके दुर्भिक्षायाः कारणम् आहाराभावमात्रं न अपि तु आहारवितरणव्यवस्थायाः न्यूनताः इति समीचीनतया प्रतिपादितः अस्ति । वङ्गराज्यस्य दुर्भिक्षायाः कारणं नगरे जातस्य आहारमूल्यवर्धनम् । ततः ग्रामीणाः दिनभृत्यकाः आहाराभावेण मृत्युं प्राप्तवन्तः । नववर्षीयेण सेनेन १९४३ तमे वर्षे वङ्गराज्ये दुर्भिक्षा स्वयं दृष्टा आसीत् यस्यां ३० लक्षजनाः मरणं प्राप्तवन्तः । सेनस्य दृष्ट्या एतावता प्रमाणेन जीवनाशः अनिवार्यः न आसीत् । तेन दर्श्यते यत् तदवधौ वङ्गराज्ये अपेक्षितः आहारराशिः आसीत् एव । अचिरात् वर्धितम् आहारमूल्यं दातुं भृत्यगणः न अशक्नोत् । निरुद्योगः, असमीचीना आहारवितरणव्यवस्था, विविधाः सामाजिकाः समस्याः च दुर्भिक्षायाः कारणानि भवन्ति । सकारात्मकं स्वातन्त्र्यं सर्वेषां न आसीत् इत्यतः एवं महता प्रमाणेन जीवनाशः जातः इति प्रतिपादयति सेनः । एतदतिरिच्य तेन समाजोपरकराणि अन्यानि बहूनि संशोधनानि कृतानि |
आकराः
वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः‎ वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य पुरस्कारभाजः‎
उमापरिणयम्
उमापरिणस्य तिरुचिरपल्ल्याः संस्कृतसाहित्यपरिषदो वार्षिकोत्सवे १९५२ ईसवीये द्विवारमभिनयः संवृत्तः। सुन्दरार्यः अस्य रचयिता अस्ति।
कथावस्तु
हिमालयः स्वकन्यायाः पार्वत्याः परिणयाय चिन्तितः समागताय नारदाय स्वां चिन्तां प्रकटयामास | नारदोऽब्रवीत् - पार्वती पूर्वजन्मनि सती इतिनाम्ना दक्षप्रजापतेः कन्यासीत्, या शिव स्य अपमानम् असहमाना योगाग्नावात्मानं ददाह । इयमस्मिन् जन्मन्यपि तस्यैव पत्नी भविता । शिवोऽपि सतीवियोगात्तपसि लग्नोऽस्ति । पार्वती तत्सेवायै तत्रैव प्रेषणीया |
तारकासुरो देवलोकम् अभ्यषेणयत् । तस्य भटो रम्भां कल्पतरुच्च हृतवान् | इन्द्रेण पृष्टो बृहस्पतिः उक्तवान् शिवकुमार एव तारकासुरं हन्तुं शक्नोतीति ब्रह्मणा निर्दिष्टम् । एतादृश्यां परिस्थितौ पार्वतीशिवयोः परिणयाय देवेन्द्रेण कामः समाज्ञप्तः । रतिः तज्ज्ञात्वा अभिहितवती -
शक्यः किन्नु घटाम्भसा शमयितुं घोरस्य दावानलो
वज्रं वारयितुं पतन्तमथवा छत्रेण किं शक्यते।।
यो वा कर्तुमपेक्षते च तपसो विघ्नं पुरारेपि
क्रोधाग्नौ पतितुं स्वयं शलभतां प्राप्तुं स वाञ्छत्यहो।।
रत्याः स्पष्टं मतमासीद् यच्छिवविरोधेन कल्याणं न भवति । सापि तेन समं गता ।