cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
फतेहपुरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
४ सितम्बर
४ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तचत्वारिंशत्तमं (२४७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टाचत्वारिंशत्तमं (२४८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अयोध्यामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अयोध्यामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अयोध्यानगरम् ।
२ सितम्बर
२ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चचत्वारिंशत्तमं (२४५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषट्चत्वारिंशत्तमं (२४६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मडिकेरिगिरिः
मडिकेरिगिरिः (Madikeri Hill) कर्णाटकस्य मैसूरुनगरतः मङ्गळूरुगमनस्य मार्गे मडिकेरी इति स्थानस्य समीपे विद्यते । अयं अय्यप्पबेट्ट इति ख्यातः अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मोक्षः
मोक्षशब्दः 'मोक्ष्’ मोचने इत्यस्मात् धातोः व्युत्पन्नः । यथा स्वर्गः नाम 'दिव्यसुखोपभोगसाधनैः’ युक्तं स्थानं यत्र पुण्यवन्तः जनाः मरणानन्तरं गच्छन्ति इति भवति सर्वेषां विश्वासः । तथा मोक्षः नाम न कश्चित् स्थानविशेषः । तत्रोक्तम् – वस्तुतः जीवः परमात्मनः एव अंशः । परन्तु अज्ञानवशात् स तत् तथ्यं न जानाति । यदा अज्ञानं विनश्यति तदा साक्षात्कारेणा स परमात्मना सह तादात्म्यम् अनुभवति । एवं अज्ञानात् मुक्तिः एव मोक्षः । मरणानन्तरं स्वकर्मानुसारं पुनः नूतनं जन्म गृह्णाति । एव भ्रममाणस्य तस्य यदा वासनाक्षयः भवति तदा अस्मात् जन्ममरणचक्रात् स मुक्तिं प्राप्नोति । स एव मोक्षः । अन्ये पुनः षडरिपूणां प्रभावात् मुक्तिः नाम मोक्षः इति मन्यन्ते । मनुष्यमात्रं सुखसंपादनार्थं दुःखनिवारणार्थं च प्रयतते । तत्र किं कर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम् इत्यस्मिन् विषये धर्मेण कृतं मार्गदर्शनं स सम्यक्तया जानाति । दुर्योधनस्य 'जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिः जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः’ इति उक्तिः प्रसिध्दा एव तदनुसारं विकारैः अभिभूतः मानवः धर्माचरणे स्वभावतः एव न प्रवृत्तो भवति । यथा अधोगमनं स्वभावः जलप्रवाहस्य तथा प्रवाहपतित इव अधोगतिः स्वभाव्ः मनुष्यस्य इति प्रतीयते । धर्माचरणं नाम प्रवाहस्य विरुध्दं संतरणम् । अधोगमनं विनासायासं सम्पद्यते । किन्तु प्रवाहस्य प्रतीपं संतरणाय शरीरसामर्थ्यं मनोनिग्रहः आत्मविश्वासः इत्यादयः गुणाः आवश्यकाः भवन्ति । अतः यदि स्वकल्याणं साधयितुं धर्माचरणं काम्यते तर्हि विकाराणाम् उपरि विजयसम्पादनम् आवश्यकम् । अस्माकम् ऋषिमुनिभिः सूक्ष्मेक्षिकया मानवप्रवृत्तीः अभ्यस्य प्रामुख्येन षडविकाराः निर्धारिताः । तेभ्यश्च रिपुः इति संज्ञा प्रदत्ता । काम क्रोध-लोभ-मोह-मद-मत्सराः इति षडरिपवः विश्रुताः एव । प्रत्येकस्य अन्तः करणे एते विकाराः निभृतरुपेणा निवसन्ति एव । मनसः दुर्बलायाम् अवस्थायां ते उपरि आगच्छन्ति । तपः पूताः योगिनः अपि अस्मिन् विषये न अपवादाः । विश्वामित्रमेनकयोः –आख्यानम् तु सर्वेषां सुपरिचितमेव । 'मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः’ इति वचनानुसारेणा मनः एव सर्वासाम् आपत्तीनां मूले तिष्ठति । अतः एव मनोनिग्रहः इन्द्रियजयः वा वारंवारं उपदिश्यते शास्त्रकारैः । शीतोष्ण-सुखदुः ख –जयपराजय-मानापमानादिद्वन्द्वातीतत्वमेव इन्द्रियजयस्य निदर्शनम् । एवम् इन्द्रियाणां निग्रहेण, संयमेन, विकाराणां षडरिपूणाम् उपरि विजयः तेषां च प्रभावात् मुक्तिः एव मोक्षः । यदि विकाराणां प्रभावः न स्यात् तर्हि तस्य प्रज्ञा स्थिरा भवति । एतादृशः विकाररहितः मनुष्यः अनुपमं सुखम् अद्वितीयं च आनन्दम् अनुभवति । स आत्मस्वरुपं साक्षात्करोति, परमात्मनः अंशत्वं प्रत्यक्षीकरोति । स एव जीवन्मुक्तः । इयमेव कृतार्थता मनुजजन्मनः इति ।
=मोक्ष-स्वरूपविषये मतान्तराणि=
वर्गः:पुरुषार्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५ सितम्बर
५ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टाचत्वारिंशत्तमं (२४८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवचत्वारिंशत्तमं (२४९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दार्दिकभाषाः
दार्दिकभाषाः (दार्दिक भाषा, 𑆢𑆳𑆫𑇀𑆢𑆴𑆑 𑆨𑆳𑆰𑆳) (दर्दु अथवा पिसाका इत्यपि ज्ञायन्ते) गिलगित-बाल्टिस्थाने-खैबर्पख्तूङ्ख्वायां, काश्मीरद्रोण्यां, पूर्व-अफगानिस्थानस्य भागेषु च देशीयरूपेण भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणाम् उपसमूहः अस्ति । भारतस्य २२ अनुसूचितभाषासु अन्यतमत्वेन आधिकारिकमान्यतायाः पार्श्वे काश्मीरीभाषा सर्वाधिकं प्रमुखा दार्दिकभाषा अस्ति, यस्याः साहित्यिकपरम्परा स्थापिता अस्ति ।
उपविभागाः
दार्दिकभाषाः निम्नलिखित उपकुटुम्बेषु वर्गीकृताः सन्ति –
अन्येषु वर्गीकरणेषु पाशायी कुनारस्य अन्तः समाविष्टः भवितुम् अर्हति; काश्मीरी शीनायाः अन्तः च ।
पोगली काश्मीरी-पश्चिमपहाडी-योः मध्ये मध्यवर्ती इति न्यायकृतः अस्ति (कॉल् २००६) ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
७ सितम्बर
७ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चाशत्तमं (२५०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकपञ्चाशत्तमं (२५१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
फर्रुकाबादमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति फर्रुकाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फतेहगढनगरम् ।
उपमण्डलानि
फतेहगढ़ं
कमालगंजं
कायमगंजं
अमृतपुरं
लोकसभाक्षेत्राणि
एतत् जनपद एकमात्र लोकसभा पीठिका नामन् फरुखाबादं अस्ति । सांसदः नाम सलमान खुर्शीद अस्ति । एषः प्रपौत्र भारतस्य पूर्व राष्ट्रपति जाकिर हुसैनस्य । सलमान: जन्मस्थलि अलीगढ़ः आसीत् । सलमानः वर्तमान भारत्स्य विदेश मंत्री अन्तः भारत सरकारः ।
भाषाः
हिंदी फरूखाबादी च संस्कृत भाषा
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
८ सितम्बर
८ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकपञ्चाशत्तमं (२५१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्विपञ्चाशत्तमं (२५२) दिनम् एतत् ।एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१ सितम्बर
१ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुश्चत्वारिंशत्तमं (२४४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चचत्वारिंशत्तमं (२४५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२१ दिनानि अवशिष्टानि ।
गोण्डामण्डलम्
सांस्कृतिकम्
[[
१ सितम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गोण्डामण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
९ सितम्बर
९ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्विपञ्चाशत्तमं (२५२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयःपञ्चाशत्तमं (२५३) दिनम् एतत् ।एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११३ दिनानि अवशिष्टानि ।
६ सितम्बर
६ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवचत्वारिंशत्तमं (२४९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चाशत्तमं (२५०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१० सितम्बर
१० सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयःपञ्चाशत्तमं (२५३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुःपञ्चाशत्तमं (२५४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गोरखपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति गोरखपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोरखपुरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गाझिपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति गाझिपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गाझिपुरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
११ सितम्बर
११ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुःपञ्चाशत्तमं (२५४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चपञ्चाशत्तमं (२५५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १११ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१२ सितम्बर
१२ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चपञ्चाशत्तमं (२५५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषट्पञ्चाशत्तमं (२५६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कामः
धर्ममधिकृत्य अस्माभिः पूर्वमेव विवेचितम् । अधुना कामपुरुषार्थम् अधिकृत्य चिन्तयामः । 'श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च' इत्यत्र निर्दिष्टानां पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां विषयेषु तृप्तेः वासना एव कामः । तत्र स्पर्शविशेषजन्यं रतिसुखम सर्वश्रेष्ठम् । इत्यतः प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन रतिसंबन्धिनी वासना एव कामः इति प्रायः निगद्यते । 'सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु’ इति संकल्पं कृत्वा शास्त्ररचनायां प्रवृत्ताः शास्रकाराः सुखदायिन्यः वासनाः न निन्दन्ति । अपि तु तेषां तृप्तिः अवश्यं कर्तव्या इति दर्शयितुमेव कामः पुरुषार्थरुपेण प्रतिपादितः । अस्माकं भगवान् अपि 'आप्तकामः’ इति वर्ण्यते । एवं कामतत्त्वं न गर्हणीयं न त्याज्यम् अपि तु अवश्यं सेवनीयम् । श्रीमद-भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः ब्रूते 'भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ' इति । चतुर्षु पुरुषार्थेषु अहं कामः अस्मि इति । किन्तु तत्र केवलम् एकः पूर्वसमयरुपेण निर्बन्धः वर्तते । तेन कामेन धर्माविरोधेन भाव्यम् । तत्रोक्तं 'धर्माविरुध्दो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ' इति । एवं यदि कामः नाम वासनातृप्तिः अभिमता शास्त्रकाराणाम् इति विचिन्त्य कोऽपि कामपि लावण्यवतीं ललनां दृष्ट्वा तां धर्षितुम् इच्छेत् वा कस्यापि धनिकस्य वित्तम् आहर्तुं प्रवृत्तो भवेत् तर्हि तत्र धर्मः 'मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्’ इति ब्रुवन् तं वारयेत् । धर्मेण व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विधाः पुरुषार्थाः उपदिष्टाः इत्यस्माभिः दृष्टमेव । एवं कामस्यापि द्विविधो हेतुः –एकः व्यष्टिनिष्ठः अपरः समष्टिनिष्ठः वर्तते । तत्र् व्यष्टिनिष्ठः हेतुस्तु सुखावाप्तिः ।रतिसुखं सर्वाणि अन्यानि सुखानि अतिशेते इति तु विश्रुतमेव । अत एव भारते विषयेऽस्मिन् अधिकं सुखं कथं प्राप्येत्, सुरतिः कथं निष्पद्येत् इति विवेक्तुं वात्स्यायनेन कामसूत्रस्य रचना कृता । कामसूत्रकारः कामम् एवं व्याख्याति –‘स्पर्शविशेषविषयत्वस्याभिमानिकसुखानुविध्दा फलवती अर्थप्रतीतिः प्राधान्येन कामः (का. सू. १-२-१२) इति । अत्र फलवती इत्यनेन शब्देन रतिसुखम् अपि संतानोत्पत्तिरुपप्रयोजनेन सेवितव्यं, सा एव कृतार्थता कामस्य इत्युक्तम् । रघुवंशीयानां वर्णने कालिदासोऽप्याह –‘प्रजायै गृहमेधिनाम्’ इति । एवं सुप्रजाजननं भवति समष्टिनिष्ठि द्वितीयः हेतुः कामस्य । इदं भारतीयविचारधारायाः एव् वैशिष्ट्यम् । संपूर्णसमाजस्य बलम् सुसंततिसापेक्षम् । यदि संततिः निरोगा सुदृढा बलसंपन्ना च स्यात् तर्हि समाजोऽपि तादृशः स्यात् । यदि केवलम् अनिर्बन्धं रतिसुखमेव काम्येत् तर्हि समाजः विच्छिद्येत । अतः समाजकल्याणार्थं तत्र निर्बन्धाः आवश्यकाः सन्ति । समष्टिकल्याणार्थं व्यष्टिसुखस्य संकोचः अपेक्ष्यते । तत्र धर्मस्य अंकुशः कामस्योपरि सुप्रतिष्ठितो भवति । धर्मेण विरुद्धः कामः निन्दितः तिष्ठति । तत्रोक्तं श्रीमद्भगवद्गीतायाम् – यथा चतुर्विधेषु पुरुषार्थेषु अन्यतमः पुरुषार्थः भवति कामः तथा षड्रिपुषु अपि भवति अन्यतमः रिपुः कामः । एकः सेव्यः अपरश्च त्याज्यः । एतयोः द्वयोः कः भेदः । तत्रोच्यते –धर्मेण अविरुद्धः कामः रतिसौख्यप्रदानेन व्यष्टेः सुखाय भवति तथा सुप्रजोत्पादनेन समष्टेः अपि कल्याणाय कल्पते । तथा अनियन्त्रितः कामः व्यष्टेः स्वास्थ्यं सौख्यं च नाशयति । अनिर्बन्धेन् कामाचरणेन समाजोऽपि द्रुतगत्या विनाशपथे अग्रेसरो भवति । अतः भारतीय –शास्त्रकारैः पुनः पुनः कामादिविकारेभ्यः सतर्कता उपदिष्टा तत्रोक्त्ं गीतायाम् –
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:पुरुषार्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५ सितम्बर
१५ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टापञ्चाशत्तमं (२५८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवपञ्चाशत्तमं (२५९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१४ सितम्बर
१४ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तपञ्चाशत्तमं (२५७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टापञ्चाशत्तमं (२५८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पुष्पगिरिः
पुष्पगिरिः (Pushpagiri) कर्णाटकस्य कोडगुमण्डलस्य सोमवारपेटे उपमण्डले विद्यमानं वनधाम । अस्य औन्नत्यं १७१२ मीटर्मितम् अस्ति । पश्चिमपर्वतस्य भागे एव अन्तर्गच्छति अयं गिरिः । प्रतिवर्षं सहस्राधिकाः चारणप्रियपर्यटकाः अत्र आयान्ति ।
सूर्योदयः सूर्यास्तमश्च
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३ सितम्बर
१३ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषट्पञ्चाशत्तमं (२५६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तपञ्चाशत्तमं (२५७) दिनम् एतत् ।एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गाझियाबादमण्डलम्, भारतम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति गाझियाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गाझियाबाद् नगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१७ सितम्बर
१७ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषष्टितमं (२६०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकषष्टितमं (२६१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०५ दिनानि अवशिष्टानि ।
१८ सितम्बर
१८ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकषष्टितमं (२६१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वाषष्टितमं (२६२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१६ सितम्बर
१६ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवपञ्चाशत्तमं (२५९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषष्टितमं (२६०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१९ सितम्बर
१९ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वाषष्टितमं (२६२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयःषष्टितमं (२६३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२१ सितम्बर
२१ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुःषष्टितमं (२६४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चषष्टितमं (२६५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२० सितम्बर
२० सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयःषष्टितमं (२६३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुःषष्टितमं (२६४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कुन्दाद्रिः
कुन्दाद्रिः (Kundadri) कर्णाटकस्य् शिवमोग्गमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । एषः पर्वतः शिवमोग्गमण्डलस्य तीर्थहळ्ळि उपमण्डले अस्ति । तीर्थहळ्ळितः आगुम्बे गमनस्य मार्गे गुड्डेकेरि इति ग्राम प्राप्यते । ततः ९ कि.मी.दूरे कुन्दाद्रिः अस्ति । अयं पर्वतः जैनानां पवित्रं यात्राक्षेत्रम् अस्ति । प्रतिवर्षं सहस्राधिकाः पर्यटकाः चारणप्रियाः च आयान्ति । पर्वतमस्तकात् यत् दृश्यते तत् मनोहरं दृश्यम् । परितः सर्वत्र वनराजिः, कृषिक्षेत्राणि वाटिकाः च दृश्यन्ते ।
छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गौरीगञ्जनगरम् । २०१०तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनाङ्के एतत् मण्डलम् अस्तित्वे आगतम् ।२०१२तमवर्षस्य जुलैमासस्य २३ दिनाङ्के एतस्य मण्डलस्य गौरीगञ्जमण्डलम् इति पुनर्नामकरणं कृतम् । एतत् मण्डलं फैजाबादविभागे अन्तर्भवति ।
कुन्दाद्रिः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम्
विधानसभाक्षेत्राणि
अस्मिन् मण्डले ५ विधानसभाक्षेत्राणि सन्ति ।
लोकसभाक्षेत्राणि
उपर्युक्तानि पञ्चविधानसभाक्षेत्राणि अपि अमेठीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवन्ति ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
व्यक्तित्वस्य अध्ययनम्
व्यक्तित्वस्य अध्ययनम् इति मनोविज्ञाने महत्त्वपूर्णः विषयः वर्तते। व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं ज्ञातुं बहवः मनोवैज्ञानिकाः स्वकीयानि दृष्टिकोणानि सिद्धान्तानि च प्रस्तुतवन्तः, ये भवन्तः अस्मिन् अध्याये अधिकं पठिष्यन्ति । अस्मिन् अध्याये जर्मन-मनोवैज्ञानिकानां क्रेट्जमेर्, विलियम शेल्डन्, आल्पोर्ट्, सिग्मण्ड् फ्रायड्, मास्लो इत्यादीनां व्यक्तित्वसिद्धान्तानां विषये संक्षिप्तसूचनाः प्राप्नुमः ।
व्यक्तित्वपृष्ठभूमिः
मनोवैज्ञानिकाः शताब्दशः कस्यचित् व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं अवगन्तुं अध्ययनं च कर्तुं प्रयतन्ते। नूतनान् सिद्धान्तान् आविष्कृत्य व्यक्तिं भिन्नवर्गेषु स्थापयित्वा व्यक्तित्वस्य अध्ययनस्य प्रयासाः कृताः । ख्रीष्टस्य चतुर्शतवर्षपूर्वं प्रसिद्धः दार्शनिकः वैद्यः च हिप्पोक्रेटिस् शरीरस्य रसस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं चतुर्धा विभजति स्म । अध्ययने सः मनुष्येषु चतुर्णां रसानां उपस्थितिं विचारितवान्, एते चत्वारः रसाः सन्ति – 1. रक्तं, 2. कृष्णपित्तं, 3. पीतपित्तं, 4. कफः च। हिप्पोक्रेटिसस्य मते एतेषु चतुर्षु शरीरस्य रसानाम् एकः व्यक्तिः तदनुसारं तस्य मनःवृत्तिः च प्रधानः भवति ।
तथा भारते अपि आयुर्वेदे वात-कफ-पित्त-आधारेण मनुष्यस्य मनसः स्वरूपं वर्णितम् अस्ति। श्रीमद्भागद्गीतायां अपि सत्, राज, ताम इति गुणत्रयस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य वर्गीकरणं कृतम् अस्ति । पूर्वकालस्य अस्य शताब्दस्य च बहवः मनोवैज्ञानिकाः अपि भिन्न-भिन्न-सिद्धान्तैः व्यक्तित्वस्य अध्ययनं कर्तुं प्रयतन्ते स्म । जर्मनमनोवैज्ञानिकः क्रेत्स्मेर् (1925) इत्यनेन मनःप्रकृतेः शरीररचनाशास्त्रस्य च आधारेण व्यक्तित्वप्रकारानाम् वर्गीकरणं कृतम् । सः व्यक्तिनां व्यक्तित्वं चतुर्धा वर्गीकृतवान् । तथैव अमेरिकनचिकित्सकः विलियम शेल्डन् (1942 ) इत्यनेन व्यक्तिनां व्यक्तित्वं त्रयः वर्गाः कृताः - अन्तःरूपी अथवा मोटापा, मेसोमोर्फी अथवा मध्यम, बाह्यरूपी अथवा लम्बित
जङ्ग इत्यादयः प्रमुखाः मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तिनां व्यक्तित्वं द्वयोः भागयोः विभक्तवन्तः – बहिर्मुखी, अन्तःमुखी च । तथैव अन्ये बहवः मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तित्वं त्रयः भागाः विभक्तवन्तः – अन्तःमुखी, बहिर्मुखी, द्विपक्षीयः च । आयसेन्क् (१९७०, १९७५) इत्यनेन व्यक्तित्वं चतुर्धा विभक्तम् - अन्तःमुखी, बहिर्मुखी, स्थिरः, अस्थिरः च । आल्पोर्ट् (1966) इत्यनेन व्यक्तित्वलक्षणानाम् आधारेण व्यक्तित्वस्य वर्गीकरणं कृतम् । सिग्मण्ड् फ्रायड् इत्यस्य सिद्धान्तस्य माध्यमेन व्यक्तिस्य चेतनं, अवचेतनं, अचेतनं च मनः जीवनं च विश्लेष्य व्यक्तित्वस्य अध्ययनं भवति । अस्तित्ववादः मानववादः च सिद्धान्ताः व्यक्तिस्य मानवीयचेतना, व्यक्तिपरकभावनाः, रागाः च व्यक्तिगत-अनुभवाः च व्याख्यायन्ते ।
व्यक्तित्वसिद्धान्तः
एवं प्रकारेण व्यक्तित्वस्य सम्पूर्णाध्ययनार्थं बहवः सिद्धान्ताः प्रस्ताविताः । एतेभ्यः सिद्धान्तेभ्यः चत्वारः सिद्धान्ताः संक्षेपेण वर्णयिष्यन्ते ।
व्यक्तित्वस्य प्रकारसिद्धान्ताः
1. व्यक्तित्वस्य लक्षणसिद्धान्तः
2. मनोगतिशीलः उत मनोविश्लेषणात्मकः सिद्धान्तः
3. मानवतावादिसिद्धान्तः
उपर्युक्तप्रकारस्य सिद्धान्तस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य वर्गीकरणं अध्ययनं च कर्तुं शक्यते ।
1. व्यक्तित्वप्रकारसिद्धान्तः (Types theory of personality)
Kretschmer and Sheldon's Classification of Personality (Kretschmer and Sheldon's Classification of Personality) वर्गीकृतम्। शरीरं चरित्रं च (शरीरं चरित्रं च) इति स्वस्य एकस्मिन् शोधपुस्तके सः व्यक्तिस्य शारीरिकनिर्माणस्य स्वभावस्य च आधारेण व्यक्तित्वस्य वर्गीकरणं कृतवान् । सः चत्वारः मुख्याः प्रकाराः व्यक्तित्वं दत्तवान्-
1. एथलेटिकप्रकारः (एथलेटिक प्रकार)
2. कृषकप्रकारः (अस्थेनिक प्रकार)
4. मिश्रितप्रकारः (Dysplastic Type)
1. एथलेटिक-प्रकारः (Athletic Type)
एतादृशस्य व्यक्तित्वस्य जनानां शारीरिकसंविधानं उत्तमं भवति। तेषां स्कन्धाः विस्तृताः पृष्ठः ऋजुः हस्तपादस्नायुः सुविकसिताः च भवन्ति । एषः प्रकारः साहसी, निर्भयः, आधिपत्यकामो च भवति । सः सफलतां प्राप्तुं रुचिं लभते। ते अधिकं सक्रियरूपेण तिष्ठन्ति, विश्रामस्य अपेक्षया कार्यस्य अधिकं महत्त्वं ददति। एते जनाः समाजे अधिकं सफलाः भवन्ति। अस्य वर्गस्य जनानां सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) रोगस्य सम्भावना अधिका भवति ।
2. कृष्णकायप्रकारः (Asthenic Type)
एतादृशव्यक्तित्वयुक्तस्य शरीरं कृशं लम्बं च भवति, तस्य शरीरं कृशं भवति इत्यर्थः । कृशत्वदीर्घतायाः प्रभावः तस्य मुखरूपेषु, कण्ठे, मेरुदण्डे इत्यादिषु स्पष्टः भवति । एतादृशः व्यक्तिः अन्येषां आलोचकः भवति । परन्तु आत्म-आलोचना तस्य असह्यम् अर्थात् यदा अन्ये तस्य आलोचनां कुर्वन्ति तदा तस्य विषये अतीव दुःखं भवति । एते जनाः भावुकाः, शान्ताः, एकान्तप्रियाः च सन्ति । एतादृशव्यक्तित्वयुक्तस्य व्यक्तिस्य मानसिकरोगस्य (Schizophrenia) प्रबलसंभावना भवति ।
3. तुन्दिलप्रकारः (Pyknic Type)
क्रेत्स्मेरस्य मते एतादृशस्य व्यक्तित्वस्य जनानां शरीरे उदरस्य प्रधानता भवति तथा च ते ह्रस्वाः, स्थूलाः, गोल-मटोलाः च भवन्ति तेषां कूपः, शरीरस्य गुहाः च विशालाः भवन्ति । वक्षःस्थलस्कन्धौ सुवृत्तौ स्तः । कण्ठं करपादं च लघु ह्रस्वकदम् । तस्याः विस्तारितं उदरं, गोलस्निग्धं मुखं, ह्रस्वबाहुपादौ च तस्याः टोन्ड् व्यक्तित्वस्य चिह्नम् अस्ति । एते जनाः मिलनशीलाः, प्रसन्नाः, मित्रवतः च सन्ति । एते जनाः अतीव वाक्पटुः भवन्ति, तस्य अर्थः अस्ति यत् ते बहु वार्तालापं कुर्वन्तः आनन्दं लभन्ते। एतेषां जनानां आरामः अपि रोचते। एतादृशव्यक्तित्वयुक्तानां जनानां मनोभावाः शीघ्रं परिवर्तन्ते एव । अतः क्रेत्स्मेर् इत्यनेन एतादृशव्यक्तित्वयुक्तानां जनानां मनः-स्वभावं साइक्लोथाइमिक (Cyclothymic) इति उक्तम् अस्ति । एतादृशः व्यक्तिः सुखदुःखयोः अधिकं प्रभावी भवति । एतादृशानां जनानां यूफोरिया-डिप्रेशन (Manic-Depressive) इति रोगस्य सम्भावना अधिका भवति ।
4. Dysplastic Type (Dysplastic Type)
क्रेत्स्मेरस्य मते एतादृशस्य व्यक्तित्वस्य जनानां शरीरस्य निर्माणं अलोचना असामान्यं च भवति । पूर्वोक्तानां त्रिविधानां सर्वेषां च मिश्रणं तेषां व्यक्तित्वे लभ्यते । क्रेत्स्मेरस्य मते अधिकांशस्य मानसिकरोगिणां शरीरस्य संरचना मिश्रिता भवति । तेषां शारीरिकविकासे बहवः प्रकाराः असामान्यताः दृश्यन्ते । एतेषु अन्तःस्रावीग्रन्थिषु भावः अपि सामान्यः नास्ति ।
अमेरिकादेशस्य चिकित्सकः शेल्डन् (1942 ) इत्यनेन अपि शरीरस्य प्रकारस्य मनःस्वभावस्य च अध्ययनं कृतम् । तेन शरीररचनेषु त्रयः घटकाः प्रधानाः इति मत्वा । एतेषु त्रयेषु अवयवेषु यस्य शरीरे प्राधान्यं भवति तदनुसारेण तस्य व्यक्तित्वं भविष्यति । सः प्रथमघटकं स्थूलं वा अन्तःरूपं वा मन्यते । द्वितीयः घटकः मध्यमशरीरस्य वा मेसोमोर्फी इत्यस्य तृतीयः घटकः लम्बितस्य वा बहिःरूपस्य वा भवति । यस्य शरीरे स्थूलतायाः अथवा अन्तःरूपतायाः प्रधानता भवति, तर्हि तस्य शरीरं मेदः भवति तथा च यदि मेसोमोर्फिज्म अथवा मेसोमोर्फी घटकस्य प्रधानता भवति तर्हि भौतिकसंरचना मध्यमशरीरस्य भवति विस्तारः, बाह्यरूपप्रधानघटकैः सह शरीरस्य बनावटः लम्बितः भवति । एवं प्रकारेण शेल्डन् इत्यनेन घटकाधारितं जनान् निम्नलिखितत्रिषु वर्गेषु वर्गीकृतम्- )
3. दीर्घः अथवा लम्बः मस्तिष्कशिरः (Ectom-orphic or Cerebrotonic )
उपर्युक्तत्रयस्य लक्षणं संक्षेपेण वर्णयिष्यामः शेल्डन् द्वारा वर्गीकृतव्यक्तित्वस्य प्रकाराः।
अस्य वर्गस्य व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं आत्मीयशिरः भवति। एतेषु तेषां दैनन्दिनजीवनस्य, कार्यपद्धतेः च विशेषलक्षणं भवति । तेषां मुख्यलक्षणं (1) आरामप्रेमी (2) मन्दप्रतिक्रिया (3) गमने मन्दता (4) अन्नप्रेमी (5) पाचनसुखम् [@ (8 ) अनुचित मिलनसारता - ( 6 ) जन-प्रेमी ( 7 ) शिष्टाचार प्रेमी (8) अयुक्त सामाजिकता (9) प्रेम-अनुमोदनार्थी ( 10 ) जन-उन्मुखता [ @( 11 ) भावनात्मक प्रवृत्ति ( 12 ) सहिष्णुता ( 13 ) आत्मसंतुष्टि ( 14 ) गहरी निद्रा ( 15 ) समन्वयात्मक ( 16 ) शान्त सरल प्रकृति ( १७) दुःखे सहचरं अन्विष्य (१८) परिवारप्रेमी
२.मध्यमशरीरप्रबलव्यक्तित्वम् (Mesomorphic or Somatotonic)
एतादृशव्यक्तित्वयुक्तानां जनानां शरीरं क्रीडालुः सुनिर्मितं च भवति।तेषां... शारीरिकबलं पर्याप्तं विकसितं भवति। तेषां स्नायुः अस्थि च पर्याप्तरूपेण विकसिताः, शक्तिशालिनः च भवन्ति । एते जनाः क्रीडासु भागं ग्रहीतुं रुचिं लभन्ते । तेषां शरीरे चोटादिप्रभावः न्यूनः भवति । ते स्वशरीरस्य परिचर्यायां अधिकं ध्यानं ददति। शरीरं दृढं, सुस्थं, ऊर्जावानं च स्थापयितुं सः व्यायामादिकं शारीरिकं क्रियाकलापं कुर्वन् एव तिष्ठति । प्रायः एतादृशव्यक्तित्वयुक्तेषु जनासु ये गुणाः दृश्यन्ते ते निम्नलिखितरूपेण सन्ति -
1. शारीरिकश्रमः कार्यप्रेमी च 2. ऊर्जा नेतृत्वं च 3. व्यवहारे आत्मकेन्द्रितः 4. व्यायाम-मनोरञ्जनप्रेमी 5. अध्ययन- अनुपस्थितः लेखनम् 6. साहसिकस्य जोखिमपूर्णस्य च अवसरस्य प्रेमी 7. वार्तालापे निर्भयः 8. प्रबलः 9. दृढहृदयः 10. धर्मपरायणतायाः अभावः 11. प्रतियोगितायां आक्रामकः 12. खुले अगोराफोबिया 13 कोलाहलप्रेमी 14. उच्चैः स्पष्टतया च स्वरः 15. अतिपरिपक्वः शरीरः 16 .वेदनादुःखयोः उदासीनता 17. कठिनतायां अपि सक्रियता 18. चिन्तने रूढिवादः
3. मस्तिष्कप्रबलव्यक्तित्वम्. शारीरिकरूपेण ते लम्बाः, कृशाः, कृशाः च भवन्ति । ते सम्यक् वेषं धारयन्ति। ते चिन्तनशीलाः परन्तु शारीरिकबलेन दुर्बलाः सन्ति। श्रमसाध्यं कार्यं न्यूनीकरोति ।
शेल्डन् इत्यनेन वर्णितस्य मस्तिष्कप्रधानव्यक्तित्वस्य व्यक्तिस्य लक्षणं संक्षेपेण अधः प्रस्तुतं क्रियते-
1. शारीरिकक्रियाकलापः 2. तत्कालप्रतिक्रिया 3. गतिनिरोधः 4. एकान्तप्रेमी 5. सीमितसामाजिकसम्बन्धाः जनाः च - भयम् 6 .मानसिकक्रियाकलापः - दक्षिणमस्तिष्करोगयुक्ते व्यक्तिषु अत्यधिकमानसिकक्रियाकलापः प्राप्तः 7. भावनात्मकगोपनीयता 8. लज्जालुः स्वभावः 9. मुक्तस्थान-भयम् 10. अनिश्चितवृत्तिः 11. आदतेः परिहारः 12. संवेदनशीलगहननिद्रायाः अभावः - एतादृशवर्गस्य व्यक्तित्वयुक्तः व्यक्तिः गभीरं सुखेन च निद्रां कर्तुं न शक्नोति 14. नित्यं श्रान्ततायाः अनुभवः 15. संयमितवाक् 16. अन्तःमुखी 17. विपत्तौ एकान्तस्य आवश्यकता 18. शाश्वतयौवन 19. सौजन्य प्रेमी
2. लक्षण सिद्धान्त (Traits theory of personality)
प्रो. व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य क्षेत्रे गोर्डन् डब्ल्यू आल्पोर्ट् इत्यस्य विशेषं महत्त्वपूर्णं च योगदानम् अस्ति । आल्पोर्ट् इत्यनेन व्यक्तित्वस्य अवगमनाय "व्यक्तित्वस्य लक्षणसिद्धान्तः" प्रस्तावितः । तेषां व्यक्तित्वं गुणचरित्रप्रकृतिसंकलनम् इति मत्वा व्यक्तित्वव्याख्याने अपि तेषां प्रयोगः भवति । तेन व्यक्तिस्य व्यक्तित्वे गुणाः, चरित्रं, प्रकृतिः, मूल्यानि, आदतयः इत्यादयः प्रत्ययाः प्रयुक्ताः सन्ति । आल्पोर्ट् इत्यस्य मते व्यक्तित्वस्य मूल्याङ्कनं व्यक्तिस्य चरित्रेण भवति, चरित्रस्य मूल्याङ्कनं तस्य व्यक्तित्वेन भवति अतः उभयम् अपि परस्परं पूरकं भवति । सद्शीलस्य व्यक्तिस्य नैतिकगुणाः उच्चतमाः भवन्ति, सः समाजे आदरणीयः व्यक्तिः भवति ।
आल्पोर्ट् इत्यस्य मते प्रत्येकस्मिन् व्यक्तिषु केचन विशेषाः प्रकाराः विशेषाः दृश्यन्ते, ये गुणाः इति उच्यन्ते । सः विनयं मानसिकसंरचना इति मन्यते स्म । तस्य मते नैतिकगुणाः मनसः क्रियाकलापैः निर्मीयन्ते, तेषां कार्यं च विभिन्नप्रकारस्य उत्तेजकानां सामर्थ्यस्य कार्यस्य च उपरि निर्भरं भवति ।
आल्पोर्ट् इत्यनेन स्वस्य व्यक्तित्वसिद्धान्ते गुणानाम् अतिरिक्तं स्वस्थस्य व्यक्तिस्य व्यक्तित्वविकासः, कार्यात्मकस्वायत्तता, लक्षणं मूल्यानि च प्रकाशितानि सन्ति।
व्यक्तित्वसंरचना (व्यक्तित्वसंरचना) - ऑलपोर्टस्य मते व्यक्तित्वसंरचने विनयगुणानां महत्त्वपूर्णं योगदानं भवति। एतान् विनयगुणान् अधः व्याख्यास्यामः ।
विनयगुणाः विशेषणानि वा ( लक्षणाः) - यथा वयं पूर्वं गुणानाम् विषये किञ्चित् स्पष्टीकृतवन्तः यत् गुणाः व्यक्तिस्य केचन विशिष्टाः मानसिकसंरचनाः सन्ति। आल्पोर्ट् इत्यनेन विनयगुणाः परिभाषिताः येषां अनुवादः प्रो. डॉ. सीताराम जायसवालस्य वचने यथा- “गुणाः सामान्याः व्यक्तिस्य न्यूरो-साइकिक-तन्त्रे एकाग्राः च सन्ति। भिन्न-भिन्न-उत्तेजक-सम्बद्धेषु क्रियासु एकरूपतां निर्वाहयितुं अनुकूल-व्यञ्जक-व्यवहारस्य आरम्भं निरन्तरताम् एकरूपतां च निर्देशयितुं क्षमता अस्ति
आल्पोर्ट् गुणानाम् विषये कानिचन विशेषाणि वस्तूनि अवदत् - 1. प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य जीवने विनयगुणाः आवश्यकाः सन्ति। 2. विनयगुणाः न दृश्यन्ते किन्तु मनोदैहिकसृष्टिः एव। 3. ते प्रत्यक्षतया द्रष्टुं न शक्यन्ते किन्तु व्यवहारस्य निरन्तरतायाः अनुमानं कर्तुं शक्यन्ते। 4. मानवव्यवहारशैल्यां या निरन्तरता लभ्यते सा विनयगुणाधारिता भवति। 5. विनयगुणाः सर्वथा स्वतन्त्राः न भवन्ति। ये गुणाः पुरुषस्य व्यक्तित्वे लभ्यन्ते ते परस्परं सम्बन्धिनो भवन्ति । 6. विनयगुणानां परिमाणं भिन्न-भिन्न-व्यक्तिषु भिन्नं भवति ।
लक्षणस्य प्रकाराः (Types of Traits) - Allport इत्यनेन त्रयः प्रकाराः चरित्रलक्षणाः विचारिताः-
2. केन्द्रीयगुणाः (Central traits) - केन्द्रीयगुणाः व्यक्तिस्य ताः प्रवृत्तयः सन्ति, येषां दर्शनेन एव जनाः ज्ञातुं शक्नुवन्ति। यथा व्यक्तिस्य बहिर्मुखता, बहिर्मुखी मनोवृत्तिः, तस्य समाजिकता, जीवन्तता, प्रामाणिकता, कर्तव्यनिष्ठा च इत्यादयः।
3. गौण लक्षण (Secondary traits) - अस्मिन् प्रकारे गुणेषु विशिष्टाभ्यासाः, जीवनशैल्याः, आहारस्य आदतयः, मनोवृत्तिः, प्राधान्यानि इत्यादयः आगच्छन्ति। आल्पोर्ट् इत्यस्य मते एतेषां विनयगुणानां आधारेण प्रायः अन्येभ्यः जनाभ्यः पृथक् तादात्म्यं धारयति ।
उपर्युक्ताः सर्वे त्रयः प्रकाराः गुणाः व्यक्तिस्य व्यवहारं निर्धारयति इति व्यक्तित्वस्य संरचनां भवन्ति । ऑलपोर्ट् इत्यनेन पर्यावरणस्य परिस्थितेः अपेक्षया व्यक्तिस्य व्यवहारस्य उत्तरदायी व्यक्तित्वसंरचना इति मन्यते । अस्य कृते उदाहरणं दत्तवान् यत् यत्र स एव अग्निः घृतं द्रवयति तत्र अण्डं कठिनं करोति । अत्र अग्निः एकः एव प्रकारः उत्तेजकः अस्ति किन्तु तस्य प्रभावः भिन्नः अस्ति । तथैव एकस्मिन् वातावरणे निवसन्तः जनाः स्वव्यक्तिसंरचनाकारणात् भिन्नरूपेण वर्तन्ते ।
उपर्युक्तगुणानां अतिरिक्तं आल्पोर्ट् इत्यनेन द्वौ अपि गुणौ चर्चा कृता अस्ति---व्यक्तिगतसामान्यगुणयोः। एते गुणाः कस्यचित् समाजस्य संस्कृतिस्य वा जनानां मध्ये सामान्याः सन्ति ।
यथा समाजस्य केचन जनाः शिष्टाः केचन आक्रामकाः वा वक्तुं शक्नुमः। एतादृशानां गुणानाम् अस्तित्वस्य पृष्ठतः अवधारणा अस्ति यत् समाजस्य संस्कृतिः विशेषः सामाजिकः प्रभावः अपि विशेषः अस्ति । एतेषु समायोजनं स्थापयितुं जनाः सामान्यपद्धतीनां आधारं गृह्णन्ति ।
मनोविश्लेषणसिद्धान्तः (Psycho-dynamic or Psycho-analytic theory of personality)
सिग्मण्ड फ्रायड मनोविश्लेषण सिद्धान्त के जनक है। अस्य सिद्धान्तस्य त्रयः प्रमुखाः मनोवैज्ञानिकाः आसन् - सिग्मण्ड् फ्रायड्, आल्फ्रेड् एड्लरः, कार्ल जी च । युङ्ग् । मनोविश्लेषणस्य मुख्यतया त्रयः अर्थाः सन्ति -
1. अस्य सिद्धान्तस्य माध्यमेन व्यक्तिस्य चेतनं, अवचेतनं, अचेतनं च मनः, व्यक्तिस्य जीवनस्य च विश्लेषणं कृत्वा तस्य उपचारस्य दृष्ट्या तस्य व्यवहारस्य वेगस्य अध्ययनं भवति।
2. मनोचिकित्सायां मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तस्य उपयोगः भवति। 3. मनोविज्ञानक्षेत्रे व्यक्तित्वस्य अध्ययनस्य सिद्धान्तः अथवा विद्यालयः अस्ति ।
अस्मिन् सिद्धान्ते व्यक्तिस्य जीवनस्य मूलभूतप्रवृत्तिद्वयं मुख्यं मन्यते । जीवने मनुष्यस्य व्यवहारस्य उत्तरदायी कः। एताः वृत्तयः सन्ति-
2. मृत्युमूलवृत्तिः (Thanatos Instinct)
अस्य अतिरिक्तं व्यक्तिस्य व्यक्तित्वाध्ययनार्थं अस्मिन् सिद्धान्ते तस्य चेतनः, अवचेतनः अचेतनचित्तं च इदम-अहम-परहम्-इत्येतयोः उपरि बलं दत्तम् अस्ति।
फ्रायडः स्वस्य मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्ते व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य प्रमुखपक्षद्वयं प्रति ध्यानं दत्तवान्, एते पक्षाः सन्ति-
1. व्यक्तित्वस्य संरचना
1. व्यक्तित्वस्य संरचना (व्यक्तित्वस्य संरचना)-:
फ्रायड् इत्यनेन निम्नलिखितविषये विचारः कृतः concepts as main in the structure of personality -
1. चेतना के स्तरों की अवधारणा (Concept of Conscious Levels)
2. इदम, अहम तथा परहम् की अवधारणा
5. स्वप्न की अवधारणा (Concept of Dreams)
चेतनास्तराः (चेतनास्तराः)
मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तस्य विकासं कुर्वन् फ्रायडः मनः अथवा चेतनां त्रयः स्तराः विभजति स्म ।
1. चेतनस्तर
3 अचेतनस्तर
1. चेतनस्तर (Conscious Level) :-
मनसः चेतनस्तरः बाह्यजगत्संपर्के एव तिष्ठति, तान् सर्वान् अनुभवान् अनुभवति [@ (सुख-दुःख) ) तथा च चेतनकर्माणि समाविष्टानि सन्ति, येषां ज्ञातुं व्यक्तिः कदापि ज्ञातुं शक्नोति। फ्रायड् इत्यनेन व्यक्तिस्य मानसिकजीवनस्य विचाराः, बोधाः, अनुभवाः, स्मृतयः च तस्य परिधिषु वर्णिताः । चेतनस्तरः चैतन्यस्य कुलस्तरस्य १/१० भागः एव भवति अर्थात् चैतन्यस्य लघुः सीमितः च पक्षः अस्ति ।
2. अवचेतनस्तर (Sub-conscious Level)
एषः चैतन्यस्तरस्य सः भागः यः चेतनायाः चेतनस्तरस्य अचेतनस्तरस्य च मध्ये सेतुरूपेण कार्यं करोति। एतत् प्रायः उपलब्धस्मृतिः (उपलब्धस्मृतिः) इति उच्यते । चैतन्यकेन्द्रस्य समीपे यः स्तरः निवसति सः एव। अवचेतनस्य तु अनुभवाः चैतन्यकेन्द्रात् पराः सन्ति। अवचेतनस्य अनुभवाः सहजतया चैतन्यस्तरं प्रति आनेतुं शक्यन्ते । अस्य अनुभवाः सर्वदा चेतनायां आगन्तुं प्रयतन्ते स्म ।
3. अचेतनस्तर (Unconscious Level)
फ्रायडस्य मते मानवस्य मनसः गहनतमः मुख्यः च भागः अचेतनस्तरः अस्ति। मनसः गहनतमः स्तरः, अवचेतनस्य अधः स्तरः च । अस्माकं सर्वाणि कार्याणि चेतन-अवचेतन-स्तरात् न क्रियन्ते, परन्तु अनेकानि कार्याणि अपि अचेतनतायाः आधारेण क्रियन्ते । अचेतनभागोऽपि तानि कार्याणि करोति ये चैतन्यमनसः कर्तुं न शक्नोति।
अचेतन मनः बृहत्तमः भागः अर्थात् ९/१० भागः। अचेतनः एकप्रकारेण मनसः सः भण्डारः अस्ति यस्मिन् अस्माकं भावाः, विचाराः, इच्छाः, इच्छाः, ये चेतनचित्तेन तृप्ताः न भवन्ति, ते दमिताः सङ्गृहीताः च तिष्ठन्ति। ते अचेतनस्तरं स्थित्वा व्यक्तिस्य व्यवहारं प्रभावितं कुर्वन्ति एव। एते दमिताः भावाः, विचाराः, इच्छाः, इच्छाः इत्यादयः व्यक्तिस्य व्यवहारेण अन्यरूपेण प्रकटिताः भवन्ति । मनः एतान् दमितान् कामनान् व्यक्तिस्य असामान्यव्यवहारे स्वप्नावस्थायां वा पूरयितुं प्रयतते ।
2. इदम, अहम तथा परहम् (Id, Ego and Super-ego) :-
फ्रायड् इत्यनेन व्यक्तित्वसंरचनायाः प्रमुखत्वेन त्रयः तत्त्वानि वर्णितानि सन्ति। एते तत्त्वानि इदम् (Id), अहम् (Ego ) तथा पराहम् अथवा नैतिक मनः (Super ego ) इति । एतेषां त्रयाणां तत्त्वानां चैतन्यस्तरैः सह बहु सम्बन्धः अस्ति । इदं अहं परहं च परस्परं गतं पृथक् पृथक् द्रष्टुं च अवगन्तुं च न शक्यते। नामदृष्ट्या भिन्नं भवति, परन्तु वस्तुतः एतेषां त्रयाणां कर्मणा मनुष्यस्य समग्रं व्यवहारं व्यक्तित्वं च प्रभावितं भवति ।
3. मूलप्रवृत्तीनां प्रत्ययम् (Concept of Instincts) :-
फ्रायडः मूलप्रवृत्तिं मनः ऊर्जायाः स्रोतः इति मन्यते। मूलभूतवृत्तीनां व्याख्यानं कुर्वन् फ्रायड् इत्यनेन स्पष्टीकृतं यत् idm इत्यस्य आवश्यकतानां परिणामेण उत्पद्यमानानां तनावानां मूले ये बलाः प्राप्यन्ते ते मूलभूताः वृत्तिः इति उच्यन्ते फ्रायडस्य मते मूलभूतवृत्तिः द्वयोः भागयोः विभक्तुं शक्यते—
1. जीवनस्य मूलभूतवृत्तिः अथवा जीवनवृत्तिः (Life Instinct or Eros ) एषा ऊर्जा मनुष्यस्य शरीरस्य पदार्थेषु संतुलनं स्थापयति, रचनात्मकं कर्तुं प्रेरयति च कार्यम्‌। मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या जीवनस्य मूलप्रवृत्तिः यौन-आवेगान् जनयति, यस्य परिणामेण मनुष्यः स्वस्य भोजन-पान-वस्त्र-व्यवस्थां करोति ।एषा मूलभूत-वृत्तिः बौद्धिक-स्तरस्य अपि विकासं करोति ।
2. मृत्युः वा मुमुर्शः मूलप्रवृत्तिः (Death Instinct or Thanatos) एषा मूलप्रवृत्तिः व्यक्तिं स्वस्य वा समाजस्य प्रति हानिकारककर्मणां प्रति प्रेरयति। फ्रायड् इत्यनेन स्वस्य प्रसिद्धे वचने उक्तं यत् "सर्वस्य जीवनस्य लक्ष्यं मृत्युः एव" इति । फ्रायडस्य मते यदा मनुष्यः अचेतनस्तरस्य मृत्युं इच्छति तदा सः शनैः शनैः स्वस्य मृत्युं प्रति गच्छति । मनुष्यैः कृतानि विनाशकारी कार्याणि यथा विध्वंसः, क्रोधेन शिरःभङ्गः, अग्निप्रकोपः, आत्महत्यायाः प्रयासः इत्यादीनि सर्वाणि अस्याः मूलप्रवृत्तेः कारणम् एव सन्ति । मनुष्येषु दुर्भावना अपि अस्याः मूलप्रवृत्तेः कारणम् अस्ति ।
फ्रायडस्य मते यदा यदा मूलप्रवृत्तिः सक्रियः भवति तदा तदा कामेच्छा अपि तया सह एव तिष्ठति। परन्तु सर्वाणि मूलप्रवृत्तयः कामेच्छायाः अभिव्यक्तिः न भवन्ति। अनेकेषु जनासु कामेच्छायाः प्रभावः केषाञ्चन काल्पनिकवस्तूनाम् प्रति भवति, एतादृशे सति व्यक्तिः अन्तःमुखी भवति ।
5. स्वप्नप्रत्ययः (स्वप्नसंकल्पना)
सर्वेषां मनुष्याणां निद्रायां स्वप्नाः भवन्ति। बहवः जनाः अपि वदन्ति यत् स्वप्नकारणात् निद्रायां बाधकं भवति, ते गभीरं निद्रां कर्तुं न शक्नुवन्ति। परन्तु फ्रायड् स्वप्नान् निद्रायाः बाधकं न मन्यते स्म, अपितु स्वास्थ्याय सहायकं मन्यते स्म । मनुष्यः स्वप्नद्वारा स्वस्य दमितकामानां पूर्तिं करोति। स्वप्नाः मानसिकप्रक्रियाः अचेतनचित्तसम्बद्धाः। फ्रायडस्य मते सर्वे स्वप्नाः इच्छापूर्तिः एव भवन्ति । फ्रायड् इत्यनेन 'The Interpretation of dreams' इति पुस्तके स्वप्नानां विस्तरेण व्याख्यानं कृतम् अस्ति । विभिन्नस्तरस्य जनानां इच्छाः, आवश्यकताः, आकांक्षा च भिन्नाः भवन्ति अस्य आधारेण तेषां भिन्नप्रकारस्य स्वप्नाः प्राप्यन्ते । यदा कश्चन व्यक्तिः चेतनावस्थायां स्वकामान् पूर्णं कर्तुं न समर्थः भवति अथवा केनचित् कारणेन तान् दमनं करोति तदा ते न समाप्ताः भवन्ति अपितु अचेतनं गच्छन्ति ततः ते (कामानि) भिन्नरूपेण दृश्यन्ते यदा तेषां प्राप्तेः अवसरः।प्रयत्नः करोति स्वप्नाः एतेषां कामनाभिव्यक्तिसाधनम् । फ्रायडस्य मते स्वप्ननिर्माणस्य द्वौ प्रकारौ स्तः -
प्रथमप्रकारस्य निर्माणस्य मूलभूतप्रवृत्तीनां आवेगाः ये प्रायः मानवेन दमिताः भवन्ति, ते सुप्तकाले अहङ्कारं पूर्णक्षमतापूर्वकं दबावयन्ति तथा च तेभ्यः स्वप्नाः आगच्छन्ति। द्वितीयप्रकारे सृष्टौ यदि जाग्रदवस्थायां कापि तीव्रकामना न पूरिता भवति तर्हि सुप्तावस्थायां अचेतनस्तरात् शक्तिसङ्ग्रहेण अहङ्कारे बहिः आगन्तुं दबावं करोति यथा कारागारस्य कोष्ठात् बहिः आगन्तुं बन्दी व्याकुलः भवति। स्वप्नाः संक्षिप्ताः सन्ति, तेषु तर्कस्य विशेषं स्थानं नास्ति। न च ते स्पष्टाः न च तेषु विवेकस्थानं विद्यते।
मास्लो इत्यस्य मानवतावादी सिद्धान्तः ( Humanistic theory of personality)
विंशतिशतके व्यक्तित्वाध्ययनसम्बद्धाः त्रयः महत्त्वपूर्णाः सिद्धान्ताः अग्रे आगताः । प्रथमः फ्रायडस्य मनोविश्लेषणात्मकः सिद्धान्तः अस्ति, अस्य सिद्धान्तस्य अन्तर्गतं मानवस्वभावस्य व्याख्या मूलभूतप्रवृत्तीनां, विग्रहाणां च आधारेण भवति । द्वितीयः व्यवहारवादस्य सिद्धान्तः यस्मिन् व्यक्तिस्य व्यवहारः बाह्योत्साहसम्बन्धेन व्याख्यातः भवति । तृतीयः विचारः सिद्धान्तः वा मानववादस्य सिद्धान्तः अस्ति । एषः सिद्धान्तः मनोविज्ञानजगति व्यक्तित्वसिद्धान्तानां तृतीयबलम् अपि उच्यते । अयं सिद्धान्तः अन्येभ्यः सिद्धान्तेभ्यः सर्वथा भिन्नरूपेण व्याख्यातः अस्ति । अस्मिन् सिद्धान्ते विशेषतया मन्यते यत् व्यक्तिः मूलतः उत्तमः आदरणीयः च भवति तथा च यदि तस्य पर्यावरणस्य स्थितिः अनुकूला भवति तर्हि सः स्वस्य गुणानाम् सकारात्मकं विकासं करोति अस्मिन् सिद्धान्ते व्यक्तिस्य व्यक्तिगतविकासः, आत्मनः परिष्कारः, वृद्धिः, मूल्यानि, अर्थाः च व्याख्यायन्ते । अस्य सिद्धान्तस्य प्रतिपादकः अब्राहम मास्लो अस्ति
अस्तित्वमनोविज्ञानस्य अपि मानवतावादी इति सिद्धान्तस्य विकासे योगदानम् अभवत् । अस्तित्ववादः मानववादः च द्वौ अपि व्यक्तिस्य मानवीयचेतनां, व्यक्तिपरकं भावनां, उत्साहं, व्यक्तिगतं अनुभवं च व्याख्याय जगति सह सम्बद्धं कर्तुं प्रयतन्ते
अस्य सिद्धान्तस्य मनोवैज्ञानिकाः मानवव्यवहारस्य पशुव्यवहारस्य च सापेक्षिकं भेदं विचारितवन्तः। ते व्यवहारवादं नकारयन्ति यतोहि व्यवहारवादः पशुव्यवहारात् आरभ्यते। मास्लोः तस्य सहकारिभिः सह मानवव्यवहारः सर्वविधपशुव्यवहारात् भिन्नः इति मन्यते स्म । अतः सः पशुव्यवहारस्य मानवव्यवहारस्य उपमाम् अङ्गीकृतवान् । मानवव्यवहारं अवगन्तुं पशूनां विषये कृतं शोधकार्यं सः अङ्गीकृतवान् यतोहि पशुषु आदर्शाः, मूल्यानि, प्रेम, लज्जा, कला, उत्साहः, रोदनं, हसनं, ईर्ष्या, आदरः, समानता च इत्यादयः मानवीयगुणाः न सन्ति। प्राप्यन्ते । एते गुणाः पशुषु न विकसिताः भवन्ति । तथा कविता, गीत, कला, गणित आदि विशेष मस्तिष्क कार्य नहीं कर सकते |
अस्मिन् सिद्धान्ते मानवव्यवहारस्य व्याख्याने मानवस्य आत्मीयस्वभावे विशेषं बलं दत्तम् आसीत् । तस्य मते व्यक्तिस्य एकः आन्तरिकः आत्मनः अस्ति यः केनचित् प्रमाणेन स्वाभाविकः, स्थायी, अपरिवर्तनीयः च अस्ति । एतदतिरिक्तं मनुष्याणां सृजनात्मकानि कार्याणि तेन विशेषकर्माणि मन्यन्ते । अस्मिन् मास्लो-सिद्धान्ते प्रेरणा समग्ररूपेण मानवं प्रभावितं करोति इति कल्पना अस्ति ।
मास्लो इत्यादयः मानववादिनः मन्यन्ते यत् अन्ये सिद्धान्ताः मनोवैज्ञानिकैः मानवव्यवहारस्य अध्ययने एतादृशं किमपि पक्षं न वर्णयन्ति। कृतं, यत् पूर्णतया स्वस्थस्य मानवस्य कार्याणि, जीवनशैल्याः, लक्ष्याणि च वर्णयितुं शक्नोति। मानसिकस्वास्थ्यस्य अध्ययनं विना व्यक्तिस्य मानसिकदुर्बलतायाः अध्ययनं व्यर्थम् इति मास्लो इत्यस्य मतम् आसीत् । मास्लो (१९७०) इत्यनेन उक्तं यत् केवलं असामान्यस्य, अविकसितस्य, विकलाङ्गस्य, अस्वस्थस्य च अध्ययनेन 'विकलाङ्ग'-मनोविज्ञानस्य जन्म भवति सः मनोवैज्ञानिकरूपेण स्वस्थानाम् आत्मसाक्षात्कृतानां च व्यक्तिनां अध्ययने अधिकं बलं दत्तवान् । अतः मानवतावादी मनोविज्ञाने 'आत्मपूर्तिः' मानवजीवनस्य मूल्यं मन्यते । अस्याः विश्वासस्य आधारेण मास्लो इत्यनेन मानवप्रेरणायाः पदानुक्रमसिद्धान्तः प्रस्तावितः ।
मास्लो इत्यस्य प्रेरणापदानुक्रमितसिद्धान्तः (मास्लो इत्यस्य प्रेरणापदानुक्रमिकसिद्धान्तः)
मास्लो इत्यस्य प्रेरणापदानुक्रमिकसिद्धान्तस्य अनुसारं व्यक्तिस्य व्यवहारं अवगन्तुं तस्य प्रवृत्तिः अवगन्तुं आवश्यकम्। १९५४ तमे वर्षे 'Motivation and Personality' (Motivation and Personality) इति पुस्तके मास्लो इत्यनेन प्रेरणा व्याख्यायमानस्य व्यक्तिस्य मूलभूतानाम् आवश्यकतानां विश्लेषणं कृतम् । तस्य मते प्रेरणायाः किञ्चित् अन्यत् वा मूल्यं भवति येन मानवव्यवहारः लक्ष्यप्रधानः भवति । मनुष्यस्य जीवनस्य उद्देश्यं पूरयितुं स्वस्य व्यक्तित्वस्य समायोजनाय च स्वस्य आवश्यकताः पूर्तव्याः सन्ति ।
जिम्बार्दो (1989) इत्यस्य मते मास्लो इत्यनेन मानवस्य मूलभूतजैविकमनोवैज्ञानिकआवश्यकतानां लक्ष्यसाधनावश्यकतानां च ८ चरणेषु स्थापिताः। यदा कश्चन व्यक्तिः स्वस्य मूलभूतजैविक-मनोवैज्ञानिक-आवश्यकतानां सुचारुतया पूर्तये न समर्थः भवति तदा मानसिक-क्रोध-तनाव-चिन्ता-कुण्ठा-आदिभिः पीडितस्य सम्भावना वर्धते, येन तस्य व्यक्तित्व-विकासः बाधितः भवति । मास्लो इत्यनेन उद्धृतानां एतेषां चरणानां संक्षेपेण वर्णनं क्रियते :
1. जैविकं वा शारीरिकं वा आवश्यकताः
2. सुरक्षायाः आवश्यकताः (सुरक्षिताः आवश्यकताः)
3. सम्बद्धतायाः प्रेमस्य च आवश्यकता (स्वतात्वं प्रेम च आवश्यकताः वा आसक्तिः) 4. सम्मान आवश्यकताएँ (सम्मान आवश्यकताएँ)
२३ सितम्बर
२३ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषट्षष्टितमं (२६६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तषष्टितमं (२६७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
व्यक्तित्वस्य अध्ययनम्
मास्लो इत्यस्य मानवतावादी सिद्धान्तः ( Humanistic theory of personality)
8. पारलौकिकता
1. जैविकाः उत शारीरिक्यः आवश्यकताः
मनुष्यस्तरे प्रमुखाः आवश्यकताः। एतेषु आवश्यकतासु मुख्यतया क्षुधा, तृष्णा, निद्रा, महत्त्वपूर्णवायुः, यौनसम्बन्धः, आरामः, तनावनिवृत्तिः, उच्चतापमानात् रक्षणं च इत्यादीनां आवश्यकताः महत्त्वपूर्णाः सन्ति एतासां शारीरिकाणां आवश्यकतानां पूर्तये व्यक्तिः प्रेरितः भवति । भौतिकनिरन्तरताम् अपि निर्वाहयितुम् एताः आवश्यकताः आवश्यकाः सन्ति । एतासां आवश्यकतानां पूर्तये व्यक्तिः आवश्यकतानुसारं व्यवहारं करोति । मास्लो इत्यस्य मते एताः आवश्यकताः सहजाः सन्ति न तु शिक्षिताः ।
2. सुरक्षा-आवश्यकताः (सुरक्षा आवश्यकताएँ)