cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
तेलुगु
तेलुगु तदवलोकनं च
साम्प्रतं षड्विंशतिः (२६) द्राविडभाषाः व्यवहारे उपयुज्यमानाः सन्ति । तत्र प्राग्दिशि कूरसा मान्तो च भाषे, वायव्यदिशि पाकिस्तानस्य बलूचिस्तने ब्रहूयी भाषा, दक्षिणदिशि च तेलुगु- तमिल- कन्नड- मलयालादयः भाषाः सन्ति । केषाञ्चन भाषावैज्ञानिकानां विश्वासः यत् आर्यभाषाणां भारतस्य प्रवेशात् प्रागेव द्राविडभाषाः आ भारतं व्याप्य स्थिताः आसन् इति । यद्यपि सिन्धुनागरिकाणां भाषाविषये निर्दिष्टप्रमाणानि नोपलभ्यन्ते, तथापि तत्रत्या भाषा द्राविडा एव इति वक्तुं सम्भवः अधिकः इति भाषाविदाम् अभिप्रायः । तेलुगुभाषा इतरभाषापदानि सुलभतया स्वीकरोति । तेलुगुसाहित्ये संस्कृतस्य प्रभावः महान् एव अवलोक्यते । संस्कृतस्य यावान् प्रभावः तेलुगुभाषायाम् अस्ति, न तावान् अन्यस्याः भाषायाः अस्ति । वस्तुतः तेलुगुलिप्यां विद्यमानाः अनेके वर्णाः, विशिष्य महाप्राणव्यञ्जनानि (aspirated) संस्कृतनिमित्तं केवलं लिप्यां स्वीकृतानि । “उत्तमं संस्कृतोच्चारणं कोस्तान्ध्राप्रान्तस्य पण्डितानां मुखात् श्रोतुं शक्यम्” इत्यत्र न कापि अतिशयोक्तिः वर्तते । वैदिककर्मणां विधानार्थम् अन्यरज्येभ्यः अत्रत्यानां वेदपण्डितानां विशेषाह्वानं भवति स्म इति प्रसिद्धिः वर्तते । तेलुगुभाषायाः संस्कृतस्य च सम्बन्धः अतीव निकटः इत्यतः तेषाम् उच्चारणं स्फुटं भवति इत्यत्र नास्ति अतिशयः । अद्यापि तेलुगुभाषायां संस्कृतपदानि बाहुल्येन अवलोकयितुं शक्यानि । संस्कृतभाषाप्रभावः भारतीयासु सर्वास्वपि भाषासु वर्तते एव । परन्तु तेलुगुभाषाम् अवलोकयामः चेत् संस्कृतं तस्याः मातृमूर्तिः इति प्रतिभासते । यतो हि तदीयम् उच्चारणं भावश्च संस्कृतमेव स्मारयतः ।
चातुर्मास्यव्रतम्
चातुर्मास्यावसरे गुडवर्जनात् मधुरध्वनिः, तैलवर्जनात् सुन्दराङ्गं च प्राप्नुवन्ति इति वदन्ति पुराणानि ।
तेलुगु
तेलुगु तदवलोकनं च
यथा संस्कृतभाषा तेलुगुसाहित्यप्रपञ्चे किञ्चन शाश्वतं स्थानम् आक्रान्तवती, तथैव पारशीक (पर्षिया) – उर्दूपदानि अपि कार्यनिर्वाहकपदबन्धेषु विलसन्ति । ब्रिटिषाणां परिपालनप्रभावात्, साङ्केतिकान्दोलनवशात् च अद्य यौ कावपि द्वौ तेलुगुजनौ परस्परम् एकनिमेषकालात् अधिकम् आङ्ग्लपदरहितां वार्तां कर्तुं न शक्नुतः इति नास्ति सत्यदूरम् । भारते निवासेन स्थिरतां गतः प्रमुखः जन्यु (genetic) शास्त्रज्ञः जे.बि.एस्. हाल्डेन् महाशयः कस्मिंश्चित् सन्दर्भे अवदत् – “भारतस्य राष्ट्रियभाषास्थानम् अलङ्कर्तुं तेलुगुभाषायाः अपेक्षिताः सर्वाः अर्हताः सन्ति” इति । अस्य कथने न वर्तते आश्चर्यस्य किमपि स्थानम् ।
चातुर्मास्यव्रतम्
thumb|250px|left|शेषशयनः नारायणः
तेलुगु
तेलुगु तदवलोकनं च
यद्यपि आन्ध्रीयाणाम् आङ्ग्लभाषायां रुचिः अधिका वर्तते तथापि भाषाशास्त्रपरतया, संस्कृतिपरतया, व्याकरणपरतया च द्वयोः भाषयोः मध्ये महदन्तरं विद्यते । तेलुगुवाक्यनिर्माणं कर्ता, कर्म, क्रिया इत्येतेन क्रमेण प्रचलति । आङ्ग्लवाक्येषु तु कर्ता, क्रिया, कर्म इति क्रमशः आयान्ति । अतः आङ्ग्लभाषिणः तेलुगुपदपङ्क्तिषु व्युत्क्रमताम् अनुभवन्ति । भावाभिव्यक्तीकरणविषये तेलुगुभाषा विश्वभाषाभिः सह स्पर्धतेतराम् । अत्युत्कृष्टक्रमेण सुव्यवस्थीकृतासु अत्यल्पसङ्ख्याकासु च विश्वभाषासु तेलुगुभाषा अन्यतमा अस्ति । तेलुगुव्याकरणम् अत्यन्तं सरलं, निर्माणपरतया अतीव शुद्धं च भवति । अत्रत्यः सर्वोऽपि विषयः स्वरेण एव परिसमाप्तिं(अजन्त भाषा) याति इत्यतः इयं भाषा सङ्गीतपरतया सङ्गीतकाराणां प्रियतमा वर्तते । विशिष्य कर्णाटकसङ्गीतस्य नैकाः कृतयः तेलुगुभाषायाम् एव सन्ति । त्यागराजः, भद्राचलरामदासः, क्षेत्रय्यः, अन्नमाचार्यः च इत्यादयः स्वकीयकृतिरचनया सङ्गीतक्षेत्रे तेलुगुभाषां सुसम्पन्नताम् अगमयन् । नवदशशताब्दीयाः यूरोपीयाः तेलुगुभाषाम् इटालियन् आफ् दि ईस्ट् ( Italian of the East ) इति आख्यातवन्तः । तेलुगुभाषायाः ( अन्यभारतीयभाषाणां च ) प्रमुखः विषयः नाम सन्धिः । तत्र द्वयोः पदयोः अत्यन्तं संनिहिततया उच्चारणात् नवीनं तृतीयं पदम् आविर्भवति ।
चातुर्मास्यव्रतम्
उत्तरभारते विशेषरूपेण एतत् व्रतम् आचरन्ति । तत्रापि विशेषतया महिलाः आचरन्ति । एतत् व्रतम् आचर्यमाणाः उपवासं कृत्वा निद्रामुद्राभिरामं नारायणं ध्यान-स्तोत्र-पूजादिभिः आराधयन्ति । लौकिककार्याणि न्यूनीकृत्य ब्रह्मचर्यनियमं पालयन्ति । रादद्वेष-अनृतभाषणादिकं त्यजन्ति । व्रतदीक्षानुगुणं भवति तेषां वेषभूषणम् । प्राणिहिंसां न कुर्वन्ति । शास्त्रनिषिद्धम् आहारं न सेवन्ते । मधुमांसादिकं मासचतुष्टयम् अपि त्यजन्ति । श्रावणमासे शाकं, भाद्रपदे दधि, आश्वयुजे क्षीरं, कार्त्तीके च द्विदलधान्यं न उपयोक्तव्यम् । एतत् क्रमशः शाकव्रतं, दधिव्रतं, क्षीरव्रतं, धान्यव्रतम् इति वदन्ति ।
तेलुगु
इतिहासः
यथा अन्यद्राविडभाषाणाम् आविर्भावकालसम्बन्धीनि प्रमाणानि समुपलभ्यानि सन्ति, न तथा तेलुगुभाषायाः मूलान्वेषणाय सन्तृप्तिकराणि, निर्णेयाणि च प्रमाणानि लभ्यन्ते । तथापि क्री.श. प्रथमशताब्द्यां शातवाहनराजैः सृष्टे “गाथासप्तशती” इत्यस्मिन् महाराष्ट्रीयप्राकृतगद्य- सङ्कलने सर्वप्रथमं तेलुगुपदानि अदृश्यन्त । अतः तेलुगुभाषाभाषिणः शातवाहनवंश्यराजानाम् आगमनात् पूर्वं कृष्णागोदावरीनदीभ्यां मध्यभूभागे निवसन्ति स्म इति निर्णेतुं शक्यते । तेलुगुभाषायाः मूलपुरुषाः यानादयः । पुरातत्त्वपरिशोधकानां दृष्ट्या तेलुगुभाषायाः २४०० वर्षाणां प्राचीनता वर्तते ।
चातुर्मास्यव्रतम्
द्विदलधान्यं, बहुबीजफलं, वृन्ताकं च सम्पूर्णतया त्यजन्ति चेत् उत्तमम् इति । कूष्माण्डं, बदरीं, तिन्त्रिणीं, मूलकम्, इक्षुम्, आमलकं च वर्जयेत् । तत्तत्काले प्राप्यमाणानि शाकानि अपि त्यक्तव्यानि । एतेषु मासचतुष्टयेषु अपि हविष्यान्नभोजनम् अत्युत्तमम् ।
तेलुगु
इतिहासः
आदिमद्राविडभाषाणां चरित्रादिकं क्रीस्तोः पूर्वं कतिचनशताब्दीनां पृष्ठतः ज्ञातुं शक्यते । परन्तु तेलुगुभाषाचरित्रं क्री.श. षष्ठशतब्दीतः विद्यमानप्रमाणैः निर्णेतुं साध्यम् । तेलुगुभाषायाः सर्वप्रथमम् अतीव स्फुटं च प्राचीनशिलाशासनं सप्तमशताब्द्याः वर्तते । शासनेषु उपलब्धम् आदिमं तेलुगुपदं “नागबु” इति पदम् । क्री.श. एकादशशताब्दीतः ग्रन्थस्थीकृतं स्पष्टं तेलुगुभाषाचरित्रम् अवलोकयितुं शक्यते ।
चातुर्मास्यव्रतम्
व्रतसमाप्त्यनन्तरं श्रोत्रियान् आहूय गो-भू-हिरण्य-वस्त्रादिदानं दातव्यम् । काम्यदृष्ट्या गुड-तैल-कटुतैल-ताम्बूल-घृत-फल-शाकपत्राशन-दधिक्षीरत्यागं ये कृतवन्तः ते क्रमशः मधुरध्वनिं, सुन्दरशरीरं, शत्रुनाशं, सुखभोगं, लावण्यं, बुद्धिशक्तिं, बहुपुत्रभाग्यं, पक्वान्नलाभं, गोलोकं च प्राप्नुवन्ति । ब्रह्मचर्याचरणेन देहेन्द्रिय-मनो-बुद्धि-शक्तिवर्धनं भवति ।
तेलुगु
इतिहासः
तेलुगु, तेनुगु, आन्ध्रम् - एतेषां त्रयाणां पदानां मूलस्य, तन्मध्ये स्थितस्य परस्परसम्बन्धस्य च विषये चरित्रकाराणां भिन्नाभिप्रायाः सन्ति । क्री.पू. ७०० तमे वर्षे ऋग्वेदस्य ऐतरेयब्राह्मणे प्रथमतया “आन्ध्र” इति पदं जातिवाचकत्वेन प्रयुक्तम् । अतः अस्माकं ज्ञानानुसारम् इयमेव प्रचीनतमा प्रस्तुतिः । ततः पश्चात् बौद्धशासनेषु अशोकचक्रवर्तिनः शासनेषु च आन्ध्रीयाणां प्रस्तुतिः आसीत् । क्री.पू. चतुर्थशताब्द्यां मेगस्तनीसः इति ग्रीकराष्ट्रदूतः “आन्ध्रीयाः महासैनिकबलसम्पन्नाः” इति अवर्णयत् ।
चातुर्मास्यव्रतम्
एतैः नियमैः सह संन्यासिनाम् इतोपि केचन नियमाः भवन्ति । संन्यासी आषाढपूर्णिमायां क्षौरं समाप्य व्रतारम्भं कुर्यात् । व्रतसमाप्तिपर्यन्तं मध्ये क्षौरकरणं नास्ति । नदीक्रमणं न करणीयम् । क्रोशादपेक्षया अधिकं दूरं प्रयाणं न कुर्यात् ।
तेलुगु
इतिहासः
आन्ध्रीयैः भाष्यमाणायाः भाषायाः आन्ध्रं, तेलुगु, तेनुगु इत्याख्याः सन्ति । केषाञ्चन अभिप्रायोऽयं यत् आन्ध्रं तेलुगु इत्येतत् पदद्वयं भिन्नजातिद्वयम् इति, कालक्रमेण च तद्द्वयं सम्मिलितं जातम् इति । परम् अस्याभिप्रायस्य जन्युशास्त्रपरतया भाषाशास्त्रपरतया वा सबलानि प्रमाणानि नोपलभ्यन्ते । वैदिकवाङ्मयानुसारेण आन्ध्रीयाः नाम साहसोपेता सञ्चारजातिः । भाषाशास्त्रदृष्ट्या तेलुगुभाषा कृष्णागोदावर्योः नद्योः मध्यभागे निवसतां स्थिरवासिनां भाषा वर्तते । यस्मिन् प्रान्ते तेलुगु भाषा भाष्यमाणा आसीत् तत् प्रान्तम् आदौ अन्ध्रराजैः पालितम् इत्यतः आन्ध्रं, तेलुगु इति द्वे पदे समानार्थवचके सञ्जाते इति केषाञ्चित् अध्याहारः । दशमशताब्द्याः पारशीकचरित्रकारः श्रीमान् अल्बरूनिः तेलुगुभाषाम् “आन्ध्री” इति अभ्यवर्णयत् । क्री.श. १००० तमवर्षात् पूर्वशासनेषु वङ्मये वा “तेलुगु” इति शब्दः कुत्रापि न दृश्यते । एकादशशताब्द्याः आरम्भतः ’तेलुङ्गु भूपालुरु’, ’तेल्गरमारि’, ’तेलिङ्गकुलकाल’, ’तेलुङ्ग नाडोलगण माधविकेरिय’ इत्यादीनि पदानि शासनेषु प्रयुक्तानि । एकादशशताब्द्यां नन्नयभाट्टारकस्य काले तेलुगुशब्दस्य रूपान्तरत्वेन “तेनुगु” इति शब्दः व्यवहारपथमागतः । त्रयोदशशताब्द्यां महम्मदीयचारित्रकाः एतं देशं “तिलिङ्ग्” इति व्यवहृतवन्तः । पञ्चदशशताब्द्याः पूर्वभागे विद्वान् विन्नकोट पेद्दन्नः स्वकीये काव्यालङ्कारचूडामणौ आन्ध्रदेशं त्रिलिङ्गनाम्ना व्यपदिष्टवान् ।
चातुर्मास्यव्रतम्
सर्वभूतहितार्थं माधवः चतुरः मासान् शेषशयनं करोति तावदहम् अपि एकत्र वसामि । भवतां क्लेशः नास्ति चेत अहम् अत्रैव वसामि इति गृहस्थान् वदेत् संन्यासी । अनन्तरं तस्य शिष्यवर्गः वयमपि अत्र यथाशक्ति गुरुसेवां कृत्वा कृतार्थाः भवामः इति उक्त्वा तत्रैव वसन्ति । तदवसरे वेदव्यासं, सनकादियोगीन्, श्रीगणेशं, दुर्गां, सरस्वतीं, क्षेत्रपालकान्, व्यासशिष्यान् गुरून् च आराधयन्ति ।
तेलुगु
इतिहासः
श्रीशैलं, कालेश्वरं, द्राक्षारामः च इत्येतेषां त्रयाणां शिवलिङ्गक्षेत्राणां मध्ये विद्यमानः भूभागः त्रिलिङ्गदेशः इति तच्च “त्रिलिङ्ग” इति पदं गच्छता कालेन “तेलुगु” इति रूपान्तरं प्राप्नोत् इति एकः पक्षः । अन्यच्च गाम्भीर्यप्रकाशनार्थमेव “त्रिलिङ्ग” इति संस्कृतीकृतमिति, तेलुगु इति पदं तु प्राचीनरूपमेव इति चरित्रकाराणाम् अभिप्रायः । द्वादशशताब्द्यां पाल्कुरिकि सोमनाथः “नवलक्षतेलुङ्गु” इति अर्थात् नवलक्षग्रामैः विस्तीर्णः तेलुगुदेशः इति वर्णितवान् । निष्कर्षः अयमेव यत् तेलुगु, तेनुगु, आन्ध्रम् इति त्रीणि पदानि भाषायाः जातेश्च पर्यायवाचकत्वेन स्वरूपं प्राप्नुवन् ।
चातुर्मास्यव्रतम्
चतुरः मासान् आचरितुं न शक्यते चेत् आरम्भस्य मासद्वयं वा आचरेयुः एव । व्रतसमाप्त्यनन्तरं स्नात्वा मृत्तिकाशेषं जले विसर्ज्य पूर्वदिशि वा उत्तरदिशि वा प्रयाणं कृत्वा प्रत्यागच्छेत् । व्रतावसरे मौनव्रतम् आचरन्ति चेत् वरम् । अथवा ध्यान-जप-तप-पारायणं वा करणीयम् ।
तेलुगु
शब्दः
तेलुगु अजन्तभाषा, अर्थात् प्रायः सर्वोऽपि तदीयशब्दः स्वरेणैव अन्ततां याति । इदम् अवलोक्य एव (१५) पञ्चदशशताब्द्याम् इटलीदेशीययात्रिकः श्रीमान् निकोलो डा काण्टी तेलुगुभाषां “प्रागिटलीयभाषा” (Italian of the East) इति अभिवर्णितवान् । तेलुगुभाषा साधारणतया तत्रत्यपदानि अन्यपदैः साकं संमिलितानि भवन्ति इति परिगण्यते । अत्र नामवाचकस्य तदावश्यकतानुसारम् अन्यानि विशिष्टाक्षराणि संयोज्यन्ते । व्याकरणदृष्ट्या तेलुगुभाषायां कर्ता कर्म क्रिया इत्येतानि त्रीणि क्रमशः एकस्य अनन्तरम् एकम् इति क्रमेण वाक्येषु प्रयुज्यन्ते ।
चातुर्मास्यव्रतम्
वर्गः:धार्मिकपर्वाणि
तेलुगु
भाषायाः माण्डलिकाः
अङ्कति, आन्ध्र, बुडबुक्कल, डोक्कल, चेञ्चु, एकिडि, गिडारि, बेरादि, दासरि, दोम्मर, गोलारि, कम्मरि, कामादि, काशिकापिडि, कोडुव, मेदरि मालबास, मातङ्गि, नगिलि, पद्मसालि, जोगुल, पिच्चुकुण्ट्ल, पामुल, कोण्डारेड्डी, तेलङ्गाणा, तेलुगु, सगर, वडग, वडरि, वाल्मीकि, यानादि, बगट, श्रीकाकुलं, प्राग्गोदावरी, पश्चिमगोदावरी, रायलसीमा, नेल्लूरु, गुण्टूरु, मद्रासु (वडुग), ओरिस्सा (बडग), बञ्जारा (लम्बाडी) इत्यादयः ।
चातुर्मास्यव्रतम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तेलुगु
लिपिः
यथा अन्यभारतीयभाषालिपयः तथैव तेलुगुभाषालिपिः अपि ब्राह्मीलिपितः समुद्भूता । अशोकचक्रवर्तिनः काले मौर्यसाम्राज्यस्य सामन्तराजाः शातवाहनाः दक्षिणभारतं प्रति ब्राह्मीलिपिं समानयन् । अतः कारणादेव सर्वाः अपि दक्षिणभारतीयभाषाः यद्यपि मूलद्राविडभाषातः समुद्भूताः तथापि तत्तद्भाषायाः लिपयः तु ब्राह्मीतः एव समजायन्त । अशोककालीनायाः ब्राह्मीलिप्याः एव रूपान्तरं भट्टिप्रोलुलिपिः । ततः एव तेलुगुलिपिः समुद्भूता । बौद्धाः वर्तकाश्च तेलुगुलिपिम् आग्नेयासियाप्रान्तेभ्यः प्रदत्तवन्तः । इयमेव लिपिः तत्र मान्, बर्मीस्, थाय्, ख्मेर्, काम्, जावनीस्, बालिनीस् इत्यादिभाषाणा, लिपिसमुद्भवे कारणं जाता ।
तेलुगुसाहित्यम्
तेलुगुभाषासाहित्यं षट्सु युगेषु वर्गीकर्तुं शक्यते । यथा-
सा.श. १०२० पर्यन्तम् – नन्नयकवेः पूर्वतनकालः
(११) एकादशशताब्दकाले नन्नयविरचितं “श्रीमदान्ध्रमहाभारतं” तेलुगुभाषायाः सर्वप्रथमं साहित्यकाव्यमिति सर्वत्र वदन्ति । सपदि एव एतावत् बृहत्तरं परिपक्वं च महाकाव्यं समुद्भूतम् इति तु सर्वथा अनूह्यम् । अतः एतस्मात् पूर्वमपि योग्यं साहित्यं स्यादेव । प्रायः तत् साहित्यं ग्रन्थरूपतां न गतं स्यात् । अथवा अस्माभिः न उपलभ्येत । ततः पूर्वतनं साहित्यं बाहुल्येन जानपदरूपेण स्थितं स्यात् इत्यत्र अस्ति कश्चन सम्भवः । परं तद्विषये उपलभ्यमानं प्रमाणं सर्वथा शून्यम् । क्री.श. ५७५ तमवर्षस्य रेनाटिचोलानां शासनमेव आदिमं तेलुगुशासनम् ( कडपजिल्लायाः कमलापुरतालुकायाः एर्रगुडिपाडुग्रामे उपलब्धम् ) । ततः पूर्वकालसम्बद्धे अमरावतीशासने “नागबु” इति पदं दृश्यते ।
.श. १०२० – १४०० – पुराणयुगम्
युगमिदं नन्नययुगमिति वक्तुं शक्यते । नन्नयः आन्ध्रीयः आदिकविः । अयं च महाकविः श्रीमन्महाभारतं तेलुगुभाषया अनूदितुम् उद्युक्तः सन् तत्रत्यम् आदिमं पर्वद्वयं परिसमाप्य तृतीयं ( अरण्यपर्व ) च अर्धं यावत् विलिख्य पञ्चत्वं गतः । नारायणभट्टः नन्नयस्य सहायत्वेन अतिष्ठत् । नारायणभट्टः वाङ्मयदुरन्धरः अष्टभाषाकविशेखरः च । सहाध्यायिनौ नारायणनन्नयभट्टौ भारतयुद्धाय सन्नद्धौ कृष्णार्जुनौ इव महाभारतान्ध्रीकरणाय कृतसङ्कल्पौ भारतं विज्ञानसर्वस्वम् इति समुद्घोषयितुं प्रयत्नम् आरब्धवन्तौ । ततश्च तेलुगुकाव्यभाषास्वरूपस्य परिपूर्णतां सम्पाद्य पण्डितैः पामरैश्चापि श्लाघनीयां शैलीम् आरचय्य उत्तरोत्तरकवीनां मार्गदर्शकौ सञ्जातौ । आन्ध्रभाषाचरित्रे नन्नयनारायणभट्टौ युगपुरुषौ । एतौ तेलुगुभाषायाः कञ्चन मार्गं निर्दिष्टवन्तौ । अनयोः अनन्तरकवयः सर्वेऽपि तद्यदा नन्नयमार्गम् अनुसृतवन्तः एव । नन्नयकालानन्तरं मुख्यानि सामाजिकधार्मिकसंस्करणानि अभवन् । वीरशैवस्य भक्तिमार्गस्य च प्राबल्यवशात् नैकानि काव्यानि प्रादुरभूवन् । तिक्कनः (१३ शतब्दीयः ) एर्रणः ( १४ शतब्दीयः ) च भारतान्ध्रीकरणम् अनुवर्तितवन्तौ । नन्नयप्रदर्शितमार्गेण असंख्याकाः कवयः पद्यकाव्यानि व्यरचयन् । तत्र विद्यमानेषु अधिकानि पुराणानाम् आधारेण एव लिखितानि ।
सा.श. १४०० – १५०० – (मध्ययुगम् श्रीनाथयुगम्)
अस्मिन् काले संस्कृतकाव्यानां नाटकानां च अनुवादः अन्ववर्तत । कथाकाव्यानि अपि समुदितानि । “प्रबन्धः” इति काव्यप्रभेदः अस्मिन्नेव काले समजनि । श्रीनाथः, पोतनः, जक्कनः, गौरनः च इत्यादयः अस्मिन् काले सुप्रख्याताः कवयः आसन् । छन्दश्शास्त्रं च महतीं परिणतिं गता । श्रीनाथस्य शृङ्गारनैषधम्, पोतनस्य श्रीमद्भागवतम्, जक्कनस्य विक्रमार्कचरितम्, ताल्लपाक तिम्मक्कायाः सुभद्राकल्याणम् इत्यादीनि युगस्यास्य प्रमुखानि काव्यानि आसन् । सन्दर्भेऽस्मिन् रामायणकवीनां प्रस्तुतिः अपि शक्यते । गोन बुद्धारेड्डिविरचितं “रङ्गनाथरामायणम्” एव अस्मत्प्राप्तम् आदिमं रामायणम् ।
सा. १५१० – १६०० – (प्रबन्धयुगम्)
विजयनगरसाम्राज्यस्य चक्रवर्तिनः श्रीकृष्णदेवरायस्य समादरवशात् (१६) षोडशशताब्द्यां तेलुगुसाहित्यस्य स्वर्णयुगं विकसितम् । स्वयं कविः महाराजः “आमुक्तमाल्यदा” इति स्वकीयरचनया “प्रबन्धः” नाम काव्यप्रभेदं समुपास्थापयत् । अस्य कालस्य अतीव प्रमुखैः “अष्टदिग्गजकविभिः” महाराजास्थानं नितारां समशोभत ।
सा.श. १६०० – १८२० – (दाक्षिणात्ययुगम्)
कर्णाटकसङ्गीतस्य नैके विद्वांसः तदीयं साहित्यं तेलुगुभाषया एव अरचयन् । तादृशप्रसिद्धेषु विद्वत्सु त्यागराजः, अन्नमाचार्यः, क्षेत्रय्यः, रामदासः च इत्यादिवाग्गेयकाराः अन्यतमाः सन्ति । मैसूरुवासुदेवाचार् इत्यादयः आधुनिकरचयितारः अपि स्वरचनानां माध्यमत्वेन तेलुगुभाषाम् एव स्वीकृतवन्तः ।
सा.श. १८२० अनन्तरम् – आधुनिकयुगम्
यद्यपि १७९६ तमे वर्षे एव मुद्रितस्य तेलुगुग्रन्थस्य विमुक्तिः सञ्जाता, तथापि तेलुगुसाहित्यस्य पुनरुद्धरणं तु (१९) नवदशशताब्द्याः आरम्भे साध्यम् अभूत् । (१९) नवदशशताब्द्याः मध्यकाले षेल्ली, कीट्स्, वर्ड् वर्त् इत्यादिपाश्चात्यकवीनां कविताभिः नितरां प्रभाविताः युवकवयः “भावकवित्वम्” इत्यस्य विनूत्नस्य प्रणयकविताप्रभेदस्य आविष्कारम् अकुर्वन् ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:भारतीयभाषाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
2.1 तपः स्वाद्यायेशरप्रणिदानानि क्रियायोगः
व्यासभाष्यम्
उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः । कथं व्युत्थितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्यादित्येतदारभ्यते— नातपस्विनो योगः सिद्ध्यति । अनादिकर्मक्लेशवासनाचित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भेदमापद्यत इति तपस उपादानम् । तच्च चित्तप्रसादनमबाधमानमनेनासेव्यमिति मन्यते । स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणां जपो मोक्षशास्त्राध्ययनं वा ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं तत्फलसंन्यासो वा ॥१॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
‎
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कच्छसमुद्रकुक्षिः
गुजरातराज्यस्य वायव्यदिशः विशालभागः कच्छप्रदेशान्तरगतः अस्ति । अत्र कच्छसमुद्रकुक्षेः (Gulf of Kachchh) दक्षिणे गिरिक्षेत्राणि सन्ति ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुजरातराज्यस्य सागरतटाः
गुजरातराज्यस्य सागरतीराणि – गुजरातराज्ये पश्चिमे भागे अरब्बीसागरः अस्ति ।
क्याम्बे
अहमदाबाद् समीपे क्याम्बे सागरतीरमस्ति । नौकानिस्थानम् एतत् ।
चौपट्टी
पोरबन्दर्समीपे चौपट्टी बीच् अति सुन्दरमस्ति ।
जुनागढ
जुनागढस्य समीपे अहमदपुर तथा माण्डव नामके सागरतीरे आकर्षके स्तः । अत्र जलकेळिः विनोदाय भवति । डेखाड् धूमशकटनिस्थानतः १ कि.मी दूरे एतदस्ति ।
सूरत
सूरतनगरसमीपे डुमास् (१६ कि.मी) हाजीर् (२८ कि.मी ) उब्रात् (४२ कि.मी) दाण्डी (५० कि.मी ) दूरे उत्तम सागरतीराणि सन्ति । चोरवाड्बीच, द्वारकाबीच्, गोपनाथवीच् अपि उत्तमानि सन्ति । समीप विमाननिस्थानम् –केशोड्
धूमशकटमार्गः
मुम्बयी- अहमदाबाद्मार्गः – उन्यनिस्थानतः समीपे माण्डवाबीच अस्ति । सूरत् आनन्दपुर, जुनागड्, द्वारकानगरतः वाहनसम्पर्कः अस्ति ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सिन्थेरी राक्स्
सिन्थेरि राक्स् (Syntheri Rocks) कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डले दाण्डेलीनगरतः ३२ कि मी दूरे अस्ति । अत्रत्यः शिलापर्वतः एकशिलानिर्मितः अस्ति । शिलापर्वतः १ किलोमीटरदीर्घः अस्ति । एतस्य दर्शनार्थं वने सोपानमार्गेण अधः गन्तव्यम् । शिलासन्धितः जलं निस्सरति । सर्वदा अत्र जलं प्रवहति । अत्यन्तम् अपायकारि स्थलमेतत् । शिलापर्वते तत्र तत्र मधुमक्षिकाः वसन्ति । तेषां झेङ्कारः सदा श्रोतुं शक्यते । अत्रैव समीपे दर्शकस्थानम् अस्ति । इतः काळीनदी द्रष्टुं शक्यते । वसत्याः कृते यल्लापुरं, कारवारं, दाण्डेली हळियाळप्रदेशेषु व्यवस्था अस्ति । वर्षाकाले दर्शनं कष्टसाध्यम् ।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मराठीभाषा
मराठी आर्य-भाषापरिवारस्य भाषा अस्ति। अधिकतया महाराष्ट्रराज्ये भाष्यते । महाराष्ट्रराज्यस्य राजभाषात्वेन इयं भाषा प्रचलिताऽस्ति।
भाषापरिवारेऽस्मिन् स्थानम्
मराठीभाषा भारतीय-आर्यभाषापरिवार:, भारतीय-इराणीभाषापरिवार:, भारोपीयभाषापरिवार:, दाक्षिणात्यभाषापरिवार: च इत्येतेषु भाषापरिवारेषु अन्तर्भवति ।
इतिहासः
मराठीभाषाया: इतिहासविषये बहुजनै: संशोधनं, लेखनं च कृतम् अस्ति । तत्र केचन मतान्तराणि अपि सन्ति । परं सामान्यत: यत् मन्यते तत् वयम् अत्र पश्याम: ।
मराठीभाषाविकास: त्रिषु स्तरेषु वैविध्यपूर्णम् दृश्यते इति अभ्यासकानाम् अभिप्राय: । त्रय: स्तरा: यथा - महाराष्ट्री-प्राकृत, अपभ्रंशी, मऱ्हाठी च सन्ति । महाराष्ट्री इत्यस्मिन् स्थाने केचनजना: महारठ्ठी, मरहट्टी इत्येतयो: शब्दयोः योजनां कुर्वन्ति । मराठीभाषया 'विवेकसिन्धु:' इति कविमुकुन्दराजस्य(११८८) रचना प्रथमा मन्यते । आद्यग्रन्थेषु 'विवेकसिन्धु:', 'ज्ञानेश्वरी'-'भावार्थदीपिका'(१२९०) इति भगवद्गीताभाषान्तरं, 'लीळाचरित्रं' च इत्येतान् प्राचीनग्रन्थान् दीयते । प्रतिष्ठान(पैठण)स्थाः सातवाहन-प्रशासका: महाराष्ट्रीभाषाया उपयोगं प्रशासनार्थं कृतवन्त: । तदा मराठीभाषा, संस्कृते: च विकास: प्रारब्ध: । मराठा-आधिपत्ये मराठीभाषां राजाश्रयम् आसीत् अत: तस्मिन् कालेऽपि मराठीभाषा विकास:, रचना: च अधिका: जाता: । मराठा-आधिपत्यकाले मोरोपन्तः, मुक्तेश्वर:, वामनपण्डित एत्येते रचनाकारा: आसन् यै: राजाश्रय: लब्ध: । मराठीभाषाविकासे नाथसाम्प्रदायिकानां महत्त्वपूर्णसहभाग अस्ति । एकनाथी भागवतं, भावार्थ-रामायणं च महत्त्वपूर्णरचनाकार्ये । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरं मराठीभाषा राजभाषात्वेन स्वीकृता । अनन्तरं १९६० तमे वर्षे यदा मराठीभाषाधारिता राज्यरचना अभवत् तदा अधिकृततया राज्यभाषा जाता मराठीभाषा । १९३० तमवर्षात् मराठीसाहित्यसम्मेलनम् आरब्धम् ।
विन्स्टन चर्चिल
विख्यात पुरुषः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः (४७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
एवम्, उक्त्वा, अर्जुनः, सङ्ख्ये, रथोपस्थे, उपाविशत् । विसृज्य, सशरम्, चापम्, शोकसंविग्नमानसः ॥
अन्वयः
सङ्ख्ये एवम् उक्त्वा शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थे उपाविशत् ।
अर्थः
युद्धक्षेत्रे अर्जुनः श्रीकृष्णम् एवम् उक्त्वा धनुः बाणं च विसृज्य दुःखतप्तमानसः सन् रथे 	उपविष्टवान् ।
रामानुजभाष्यम्
सर्वथाहं न योत्स्यामीत्युक्त्वा बन्धुविश्लेषजनितशोकसंविग्नमानसं पार्थं सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थ उपाविशत॥१.४७॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
47 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गुरुः (अध्यात्ममार्गदर्शकः)
गुरु
भगवतः दैविकः वरः 'गुरुः’
'गुरु गोविन्द दोनो खरे कके लगु पाये बलिहरि अस् गुरु कि जो गोविन्द दियो दिखाये' 'मम गुरुः मम प्रभुः उभौ तिष्ठतः मम पुरः कं नमामि अहमादौ ? हे साधक ! तव गुरुः नम्यताम् ! प्रभुणा मेलनं साधितम् अनेनैव खलु ?' सन्तकबीरस्य दोहनामकपद्यस्य सारः अयमेव । वस्तुतः योग्यः गुरुः भगवता प्रदत्तः दैविकः वरः एव । श्री परमहंसयोगानन्दः लिखति – 'अस्मिन् जीवनारण्ये अन्धकारेण अजानन्तः अन्धाः इव अटनावसरे, नेत्रवतः कस्यचित् साहाय्यम् अस्माभिः अपेक्ष्यते – गुरोः – देवः इन्द्रजालैः न पाठयति अपि तु ज्ञानवद्भिः आत्मभिः…. गुरुशिष्यसम्बन्धेन दैवनियमः पूर्णः जायते ।'
उत्तमशिष्यस्य लक्षणम्
शिष्ये सज्जे सति गुरुः आगमिष्यति इत्येषा काचित् झेन्-उक्तिः । उत्तमेन शिष्येण कथं भवितव्यम् ? कृष्णस्य बह्व्यः शिष्याः आसन् तासु प्रियतमा, राधा । अन्याः सर्वाः राधायै असूयन्ते स्म । तासाम् असूयाम् अवलोकितवान् कृष्णः कदाचित् शिरोवेदनाम् अभिनीतवान् । गुरोः बाधां दृष्ट्वा सातङ्काः शिष्याः अतीव खेदम् अन्वभवन् । अन्ते कृष्णेन उक्तं – 'भवतीषु काचित् मम शिरसि स्थित्वा पादेन उद्घर्षयन्ति चेदेव मम शिरोवेदना अपगमिष्यति' इति । चकिताः ताः शिष्याः सभयम् अवदन् – 'तत् अस्माभिः कर्तुम् अशक्यम् ! भवान् अस्ति भगवान्, जगतः प्रभुः । भवतः पवित्रं शिरः अस्माकं पादैः यदि स्पृश्येत तर्हि भवतः दैवस्वरूपस्य अपचारः आचरितः स्यात्, महत् पापम् आचरितं भवेत् !' तावता राधा तत्र उपस्थिता अभवत् । प्रभुः महत्या वेदनया बाधितः इव अभ्यनयत् । सा धावन्ती तम् उपसर्प्य अपृच्छत् – 'भवदर्थम् अहं किं करवाणि कृपया उच्यताम्' इति । अन्याः शिष्याः उद्दिश्य यत् उक्तं तदेव अवदत् कृष्णः । राधा सपदि एव कृष्णस्य मस्तके अतिष्ठत् । प्रभोः वेदना अपगता, सः निद्रावशः जातः । अन्याः शिष्याः कोपेन राधां बलाद् आकृष्य अतर्जयन् – 'भवतीं मारयाम' इति । 'किन्निमित्तम् ?' दिग्भ्रान्त्या अपृच्छत् राधा । 'प्रभोः शिरसि तिष्ठसि, कियद् धार्ष्ट्यं भवत्याः ?' इति असहनया आक्रोशन् । 'तेन किम् ? ततः तस्य वेदना अपगता खलु ?' इति अवदत् राधा । क्रुद्धाः शिष्याः अगर्जन् – 'भवत्या कृतस्य अपचारस्य कारणतः भवत्या अधमाधमः नरकवासः करणीयः भवति' इति । राधा हसन्ती अवदत् – 'ओहो ! तन्निमित्तं भवन्तः चिन्तिताः किम् ? अहं शाश्वतरूपेण तत्रैव आनन्देन तिष्ठेयं यदि ततः मम प्रभोः आनन्दः क्षणमात्रं वा वर्धेत ।' इति । प्रभौ तस्याः परिपूर्णां शरणागतिं ज्ञातवत्यः अन्याः शिष्याः राधां नमस्कृतवन्तः । अधुना ताभिः अवगतमासीत् प्रभोः सन्तोषं विना राधायाः नान्या चिन्ता विद्यते इति । गुरोः विषयिणी तादृशी शरणागतिः केवला अस्मान् दैवं प्रति नयेत् । किन्तु कस्मिन् सा शरणागतिः स्यात् इत्येतत् जागरूकतया अस्माभिः निर्णेतव्यम् ।'
अन्धविश्वासः अयुक्तः
रामकृष्णपरमहंसेन काचित् कथा उच्यते – कश्चन युवकः गोविन्दः गुरुणा बोधितः आसीत् 'देवः सर्वत्र सर्वेषु विद्यते’ इति । गुरोः इदं वचनं सम्पूर्णतया अङ्गीकृतवान् गोविन्दः सर्वत्र मया देवः द्रष्टव्यः इति प्रतिज्ञातवान् आसीत् । कदाचित् ग्रामे गच्छतः तस्य पुरतः उन्मत्तः गजः आगच्छन् आसीत् । उन्मत्तं गजं निर्वोढुम् अशक्नुवन् तदुपरि उपरि उपविष्टः गजपालकः जनान् उद्दिश्य आदिशन् आसीत् सर्वे अपसरन्तु इति । किन्तु गुरोः वचनं स्मरन् गोविन्दः ततः अपसर्तुम् अनिच्छन् अचिन्तयत् – 'गुरुणा उक्तमस्ति सर्वं देवस्वरूपमिति । गजः अपि देवः । अहमपि दैवस्वरूपम् । देवः देवात् किमर्थं बिभ्येत् ?’ इति । उन्मत्तेन गजेन गोविन्दः मार्गे प्रक्षिप्तः । महता प्रमाणेन व्रणितः सः गुरोः कुटिरं नीतः । तस्य गुरुः अपृच्छत् – 'गोविन्द ! किमर्थं भवता मूर्खः व्यवहारः कृतः ? अन्यैः सह किमर्थं भवता न धावितम् ?’ इति । गोविन्दः अवदत् – 'गुरुवर्य ! भवता एव बोधितं खलु सर्वं ब्रह्ममयमिति ? किमर्थं देवात् भीतिः अनुभूतव्या ?’ गुरुः हसन् अवदत् – 'अरे गोविन्द ! गजः दैवस्वरूपम् इत्यत्र संशयलेशोऽपि न विद्यते । किन्तु गजपालः अपि दैवस्वरूपमेव खलु ? गजपालस्वरूपवान् देवः आदिशत् खलु अपसर्यतामिति ? सा दैववाणी किमर्थं भवता न परिपालिता ?’ इति । तदा गोविन्देन गुरोः वचनस्य अन्तरार्थः अवगतः - आन्तरिका वस्तुस्थितिः सर्वत्र समाना एव । किन्तु बाह्यस्वरूपेषु भिन्नताः विद्यन्ते । विभिन्नानां बाह्यस्वरूपाणां पृष्ठतः विद्यमानस्य एकत्वस्य अवगमनमेव ज्ञानम् । योग्यस्य गुरोः अन्वेषणावसरे अज्ञानेन अस्माभिः उन्मत्तस्य गजस्य सन्देशः अन्यथा न ग्रहीतव्यः । सः गजः स्वस्य उन्मत्ततागुणेन एव सूचयति स्म – सर्वे अपसरन्तु इति । सः सन्देशः स्पष्टः यदि न स्यात् तर्हि अपस्रियन्ताम् इति स्पष्टतया कथयतः गजपालस्य वा सन्देशः अस्माभिः श्रोतव्यः ।
धार्मिकसामरस्य विषये कस्मिंश्चित् सन्दर्शने दलैलामवर्येण उक्तम् – 'उत्पठिका विविधैः आहारपदार्थैः सम्पूर्णा विद्यते । प्रत्येकः अपि स्वस्य रुच्यनुगुणम् आहारं चेतुमर्हति एव । एवं सर्वः अपि धर्मः समानं लक्ष्यं प्रति नेष्यति । किन्तु ते वैविध्यतायाः कल्पनाय एव विविधेषु स्वरूपेषु विद्यन्ते ।…' अस्माभिः आन्तरिकम् अवलोकनं कर्तव्यम् – कस्य गुरोः वचनम् अस्मासु महतीं प्रेरणाम् उद्गमयति, साधने संयोजयति इति । किन्तु निर्णयस्य स्वीकरणानन्तरं, शरणागतेः अनन्तरं कस्याञ्चिदपि स्थितौ मार्गभ्रष्टाः न स्याम । श्री परमहंसः योगानन्दः लिखति – 'कश्चन अन्धः अन्यस्य अन्धस्य मार्गदर्शनं कर्तुं नार्हति । दैवसाक्षात्कारं प्राप्तवान् गुरुः मात्रम् अन्यान् तद्विषये योग्यरीत्या बोधयितुम् अर्हति । स्वस्य दैवत्वस्य प्राप्त्यै तादृशः गुरुः अपेक्षितः भवति' इति ।
गुरोः अभिज्ञानं कथम् ?
कथं वयम् अस्माकं गुरुम् अभिजानीयाम ? श्रीयुक्तेश्वरगिरिः लिखति – 'अस्माकम् अन्तःसाक्षिणः आदेशं यदि शृणुयाम, अस्माकं सहजाभिलाषं यदि अवलोकयेम तर्हि सकृद् अस्माभिः अवगम्यते यद् तादृशाः अस्माभिः इष्यन्ते येषाम् अयस्कान्तीयशक्तिः अस्मासु समरसताम् आनयेत्, शान्तिं प्रवर्धयेत्, अन्तःसत्त्वम् उद्दीपयेत्, सहजप्रेम वर्धयेत् ततः अस्माकं दुःखेभ्यः मुक्तिं दद्यात्, शान्तिं प्रयच्छेत् च ।” सहवासानन्दस्य निर्वचनम् एवं यदि स्यात् तर्हि अस्मद्गुरोः उपस्थितौ कियदधिकम् आनन्दं प्राप्नुयेम ?
शिष्यस्य अज्ञानस्य दोषाणाञ्च दर्शनं गुरोः लक्षणं नैव । अस्माभिः यदा यदा दोषः क्रियते तदा सर्वदा अपि आनन्देन सहायहस्तं प्रसारयति गुरुः । परिष्कर्तव्याः अंशाः व्यक्तिगतरूपेण एव गुरुणा सूच्यन्ते न कदापि अन्यस्य दोषदर्शनं गणे क्रियते । तेन क्रियमाणाय साहाय्याय प्रसिद्धिं यदि सः इच्छेत् तर्हि स्पष्टं जानातु यत् भवता स्वीयं दौर्बल्यं पूर्वमेव जितं चेदपि तस्य अहङ्कारः भवदीयानि दौर्बल्यानि निश्चयेन प्रकाशयिष्यन्ते एव इति ।
योग्यः गुरुः
योग्यः गुरुः कदापि भवन्तं न परित्यक्ष्यति । श्रीयुक्तेश्वरगिरिः स्वस्य शिष्यं परमहंसं योगानन्दम् उद्दिश्य अवदत् – ”इदानीम् आरभ्य चिरं यावत् अहम् भवतः सुह्द् भविष्यामि, भवान् अधमाधममानसिकस्तरे वा भवतु, अत्युन्नतज्ञानस्तरे वा भवतु नाम । भवता दोषः क्रियेत चेदपि अहं भवतः मित्रत्वेनैव तिष्ठामि यतः अन्यसमयापेक्षया तदा एव भवता मम मैत्री आधिक्येन अपेक्षिता भवति” इति । गुरुः सदा अस्माभिः सह तिष्ठति (भौतिकरूपेण न अपि तु अध्यात्मरूपेण, मानसिकरूपेण च) सहायहस्तं प्रसारयितुं सज्जः सन् । प्रश्नकरणद्वाराः वर्धनाय शिष्याणां कृते अवसरं कल्पयति गुरुः । सः कदापि अन्धनिष्ठां न अपेक्ष्यते यद्यपि योग्याः शिष्याः सहजतया सविश्वासं तम् अनुसरेयुः । शिष्याणाम् अपेक्षया सम्यक् जानामि इति दर्शनाय अहङ्कारयुक्तैः वचनैः गुरुणा तर्जनीयं न भवति यतः गुरुः सम्यगेव अवगच्छति यत् 'सर्वे सन्दर्भाः उद्भवन्ति यतः देवः मदपेक्षया अधिकमेव जानाति, अपि च प्रकाशस्य अनुभवप्राप्तै अन्धकारः नितराम् अपेक्ष्यते च' इति ।
परमहंसः योगानन्दः, गुरुणा श्रीयुक्तेश्वगिरिवर्येण सह स्वस्य जीवनं विवृणोति – 'अहं कदाचित् तस्य (श्रीयुक्तेश्वरस्य) आश्रमं परित्यक्तवान् हिमालये यशस्वितया अधिकं साधनं कर्तुं शक्नुयाम् इति चिन्तयन् । किन्तु मया दोषः कृतः आसीत् । अचिरात् मया तत् अवगतम् । मया यदा प्रतिगतं तदा मया ततः न गतम् इव व्यवाहरत् सः । तस्य व्यवहारः अतिसामान्यः आसीत् । तर्जनम् अकुर्वता तेन सहजतया उक्तम् – 'अद्य प्रातराशः कः स्यात् इति पश्याम' इति । अहम् अपृच्छं –”किन्तु गुरुवर्य ! इतः परित्यज्य गतवान् इति किं न भवान् क्रुद्धः ?' इति । तेन उक्तम् – 'कुतः अहं क्रुद्धः स्याम् ? अहम् अन्येभ्यः किमपि न अपेक्षे । अतः तेषां कृत्यानि मम आशयस्य विरुद्धं भवितुं नार्हति । अहं मन्निमित्तं भवतः उपयोगं न करिष्ये । भवतः नैजसन्तोषे एव मम सन्तोषः विद्यते' इति । तस्मिन् एवम् उक्ते अहं तस्य चरणौ गृहीत्वा रुदन् अवदं – 'ऐदम्प्राथम्येन जीवने अहं जनं पश्यन् अस्मि यः मां वस्तुतः प्रीणाति !' तादृशः दैविकप्रेमसम्बन्धः गुरुशिष्ययोः मध्ये यदि वर्धेत तर्हि शिष्ये गुरुद्रोहचिन्तनं न उदेति, शिष्यः निग्रहितव्यः इत्यपि गुरुः न प्रयतते । शिष्यः गुरवे आत्मसमर्पणं करोति, गुरोः स्वस्य हृदयं शिष्याय अर्पयति ।
आदिशङ्करः गुरोः निर्वचनम् एवं करोति – 'त्रिलोके अपि सद्गुरोः समानः अन्यः न विद्यते । तत्त्वज्ञानिनः शिला विशेषशक्तियुता इति चिन्त्यते चेदपि सा अयः स्वर्णरूपेण परिवर्तयेत् न तु अन्या तत्त्वज्ञानिशिलारूपेण । किन्तु सद्गुरुः शिष्यं सद्गुरुरूपेण परिवर्तयति । गुरुः अतः भवति अत्यमूल्यः अति विशिष्टश्च ।
सामान्या प्रेरणा सामान्यं जनं हृदयवन्तं सुजनं कुर्यात् । किन्तु सद्गुरुमात्रम् अस्मान् स्वस्य स्तरं प्रति उन्नेतुम् अर्हति । सः स्वस्य भौतिकप्रतिबिम्बानां निर्माणे आसक्तः न । अपि च प्रत्येकं शिष्यं स्वस्य अन्तारात्मानं साक्षात्कर्तुं सहकरोति । तादृशः गुरुः भगवतः दैविकः वरः । सद्गुरुं प्राप्य तस्य बोधनैः स्वस्य जीवनं संयोजितवन्तः एव धन्याः ।
वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया [गुरु अष्टकम]] शरीरं सुरुपं तथा वा कलत्रं
यशश्चारू चित्रं धनं मेरुतुल्यम् ।
मनश्चेन्न लग्नं गुरोरंघ्रिपद्मे
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।१।।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।२।।
षडंगादिवेदो मुखे शास्त्रविद्या
कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।३।।
विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः
सदाचारवृत्तेषु मत्तो न चान्यः ।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।४।।
क्षमामण्डले भूपभूपालवृन्दैः
सदा सेवितं यस्य पादारविन्दम् ।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।५।।
जगद्वस्तु सर्वं करे सत्प्रसादात् ।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।६।।
न भोगे न योगे न वा वाजिराजौ
न कान्तासुखे नैव वित्तेषु चित्तम् ।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।७।।
अरण्ये न वा स्वस्य गेहे न कार्ये
न देहे मनो वर्तते मे त्वनर्घ्ये ।
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ।।८।।
समालिंगिता कामिनी यामिनीषु ।
गुरोरष्टकं यः पठेत्पुण्यदेही
यतिर्भूपतिर्ब्रह्मचारी च गेही ।
लभेत् वांछितार्थ पदं ब्रह्मसंज्ञं
गुरोरुक्तवाक्ये मनो यस्य लग्नम् ।।१०।।
जयन्तीनिर्णयः
जयन्ती निर्णयग्रन्थस्य रचयिता मध्वाचार्यः भवति। अस्मिन् ग्रन्थे श्रीकृष्णजयन्तीव्रतं निरूपितम् अस्ति। कृष्णपक्षस्य अष्टमी रात्रौ रोहिणी नक्षत्रं यदा भवति तस्मिन् दिने जयन्तीं आचरणीयम् इति। सामन्यतः श्रावणमासे भवति। सकलपापनाशकं व्रतं भवति। अस्मिन् दिने निराहारः कर्तव्यः भवति। सन्द्यासमयेषु “योगाय योगपतये योगेश्वराय योगसम्भवाय श्री गोविन्दाय नमो नमः” अनेन मन्त्रेण स्नानं करणीयं भवति। “यज्ञाय यज्ञपतये यज्ञेश्वराय यज्ञसम्भवाय श्रीगोविन्दाय नमो नमः” अनेन मन्त्रेण रात्रौ श्रीकृष्णस्य पूजा कर्तव्या इति। तारतम्यानुसारं बलरामादीनां पूजा विहिता। अस्मिन् मध्यरात्रौ चन्द्रोदयानन्तरं श्रीकृष्णाय अर्घ्यसमर्पणं कर्तव्यम्। समनन्तरं चन्द्राय अपि अर्घ्यप्रधानं कर्तव्यम्। ब्रह्मचर्यपालनं करणीयम्। “विश्वाय विश्वपतये विश्वेश्वराय विश्वशम्भवाय श्रीगोविन्दाय नमो नमः” एनं मन्त्रं पठित्वा स्वापः कर्तव्यः इति। प्रातः उत्थाय आह्निकादिकं समाप्य, दानादिकं दत्त्वा, “सर्वाय सर्वपतये सर्वेश्वराय सर्वसम्भवाय श्रीगोविन्दाय नमो नमः” एनं मन्त्रम् उक्त्वा भोजनं कर्तव्यम्। “धर्माय धर्मपतये धर्मेश्वराय धर्मसम्भवाय श्रीगोविन्दाय नमो नमः” अनेन मन्त्रेण व्रतं समापनीयम् इति। एवम् अस्मिन् ग्रन्थे सरलतया निरूपितम् अस्ति।
कृष्णार्घ्यमन्त्रम्
जातः कंसवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च। कौरवाणां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च॥ पाण्डवानां हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च। गृहाणार्घ्यं मया दत्तं देवक्या सहितो हरे॥
चन्द्रार्घ्यमन्त्रम्
क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिनेत्रसमुद्भव। गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सहितः शशिन्॥
चन्द्रोपस्थानमन्त्रम्
शशिने चन्द्रदेवाय सोमदेवाय चेन्दवे। मृगिणी सितबिम्बाय लोकदीपाय दीपिने। शीतदीधितिबिम्बाय तारकापतये नमः।
‎
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वाल्ट डिज्नी
thumb||250px|वाल्ट डिज्नी, 1954 विख्यात पुरुषः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लेनी रीफेन्स्टाल
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१५३७
१५३७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५३७ १५३७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५३१
५३१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५३१ ५३१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
धीरूभाई अम्बाणी
भारतीय उद्योगपति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहम् एव च पाण्डव न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥
अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
शब्दार्थः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
अर्थः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
22 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
2.2 समादिभावनार्थः क्ले़श्तनूकरणार्थश्च
व्यासभाष्यम्
स ह्यासेव्यमानः समाधिं भावयति क्लेशांश्च प्रतनूकरोति । प्रतनूकृतान्क्लेशान्प्रसङ्ख्यानाग्निना दग्धबीजकल्पानप्रसवधर्मिणः करिष्यतीति । तेषां तनूकरणात्पुनः क्लेशैरपरामृष्टा सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताधिकारा प्रतिप्रसवाय कल्पिष्यत इति ॥२॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
लेक वलेंसा
लेच वालेसा एकः पोलिश राष्ट्र्पति अस्ति। नोबेल पुरस्कारें समानित अस्ति।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५३८
१५३८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५३८ १५३८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मानसिकस्वास्थ्यम्
चाञ्चल्यं मनसः मूलस्वभावः । परिसरे विद्यमानान् विविधान् अंशान् तत् अवलोकयत् भवति । परिसरस्य प्रचोदनेषु केचन मनसे हिताय न भवेत् । तदा दुःखं कोपः भयञ्च प्रकाशितं भवति । कस्मिंश्चित् उपयुक्ते विचारे कार्ये वा वयं मग्नाः स्याम । कार्यकलापादीन् निर्दिष्टे काले समापनाय सहना कौशलम् आग्रहश्च अस्मासु भवेत् । किन्तु मनः सज्जः न स्यात् । कष्टानि समस्याश्च सहजाः । तेषां सम्मुखीकरणावसरे मनः आतङ्कग्रस्तं भवेत्, धैर्यच्युतं भवेत् च । अस्माकम् इष्टानिष्टानि बहुधा अवधातुं न शक्नुमः । तदा मनः प्रतिरोधं दर्शयति । अस्माकं सम्पन्मूलानि सीमितानि यदा भवन्ति तदा अस्माभिः समञ्जनं कर्तव्यं भवति ।
मनसः भागाः
मनश्शास्त्रज्ञः सिग्मण्ड् फ्राय्डः एवम् उक्तवानस्ति – मनसि भागत्रयं विद्यते – आशानां साकारीकरणे मग्नः ’इद्’भागः । कथञ्चित् आशयाः साकारीकरणीयाः इत्येतदेव अस्य परमं लक्ष्यम् । अतः अयं भागः वस्तुस्थितिं कार्यकारणसम्बन्धं दोषादोषान् वा न अभिजानाति । किन्तु मनसः अन्यः भागः ’ईगो’ इत्येषः वस्तुस्थितिमपि अवगच्छति । वस्तुस्थितेः परिधौ एव ’इद्’भागस्य अपेक्षानां व्याक्षेपणे अनङ्गीकरणे च प्रयतमानः भवति । मनसः अन्यः भागः कथ्यते ’सूपर् ईगो’ इति । अयं भागः सामाजिक-नैतिक-धार्मिकनियमान् अवगच्छन् तेषां पालने प्रयतते । अस्मात् कारणात् ’इद्’ ’ईगो’ ’सूपर् ईगो’ इत्येतेषां भागानां मध्ये सर्वदा कस्मिंश्चित् विषये घर्षणं तुमुलं वा प्रचलति एव । मानसिकस्वास्थ्यं नाम शक्तः अहङ्कारः । एवं चेत् इद्-सूपर् ईगो – इत्येतयोः योग्यनिर्वहणं भवति । जनस्य आवश्यकताः पूरयन् अन्यैः सह समञ्जनपूर्णं जीवनं कर्तुं सहकरोति ।
मानसिकस्वास्थ्ययुतस्य जनस्य लक्षणानि
मानसिकस्वास्थ्यात् शारीरकस्वास्थ्यं वर्धते । शारीरक-मानसिकसामर्थ्यानि वर्धन्ते । ततः प्रगतिः साध्या भवति । ततः समृद्धिः सन्तृप्तिः प्राप्तुं शक्या ।
वर्गः:मनोविज्ञानम् वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५३२
५३२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
५३२ ५३२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दमण
दमण भारतस्य दमन-दीवकेन्द्रशासितप्रदेशस्य दमण-मण्डलस्य एकं नगरम् अस्ति । इदं नगरं अरबसागरे स्थितः कश्चन द्वीपः। गुजरातसमीपे भवति।
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अल्मोडा
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति अल्मोड़ामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अल्मोरानगरम् । हिमालयपर्वतश्रेण्यां स्वर्गमिव प्रकाशामानं गिरिधाम अल्मोरा । एतत् गिरिधाम दर्शकानां स्वर्गः इति ख्यातमस्ति । अत्र कन्दराः पर्वतशिखराणि नद्यः (रामगङ्गा, कोशी) सर्वाणि दिव्यानि भव्यानि च सन्ति । अत्र समतले वाटिकाः सन्ति । पर्वतारोहिणां प्रियं स्थानमस्ति ।अल्मोड़ातः कारूददेवि मन्दिरपर्यन्तं जनाः आरोहणं कुर्वान्ति । स्वामी विवेकानन्दः इतः एव भारतयात्राम् आरब्धवान् इति इतिहासः। उत्तराखण्डराज्यतः कुमांव् ट्रान्सपोर्ट् इति संस्था प्रवासव्यवस्थां करोति । स्वयं वाहनैः अपि गन्तुं शक्यते।
वाहनमार्गः
मथुरा-बरेली-काठगोदाम-अल्मोडा – देहली-पन्तनगरम्-अल्मोडा इति वाहनमार्गः अस्ति । काठगोदाम ९० कि.मी. दूरं भवति । अल्मोरानगरी वसतिगृहणि सन्ति ।
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
लोजबानम्
लोज़बानं कृत्रिमं भाषा अस्ति। तस्य निर्माणं लोगिकल-लैंगवेज-ग्रुपं अकरोत्। तस्य व्याकरणम् अपवादस्य रहितस्य अस्ति। तस्य व्याकरणं प्रेडिकेटलोजिके आधारितम् अस्ति। एतत् भाषा मानावाय असृजत्, परन्तु तस्य निर्माता प्रतिपादनम् अकरोत् भविष्ये लोज़बानं संगणकस्य भाषायाः रूपे प्रयोगं भविष्यति। लोज़बानस्य पितृपरयोजना 'लोग्लेनभाषा' अस्ति। शब्दसङ्गहेण लोज़बानम् आङ्ग्लभाषायाः, चीनीभाषायाः, हिन्दौ, स्पेनीशभाषायाः, रूसीभाषायाः, अर्बीभाषायाः च विधेयम् आसीत्।
= व्याकरणम् = न्यूयोर्कनगरे अमरीकायाः कृत्रिमभाषानां शोधीका एरीका अवदत्- 'कृत्रिमभाषासु लोज़बानस्य व्याकरणम् पूर्णतमम् अस्ति।'
कवकविज्ञान
लोज़बाने ३ शब्दवर्गाः ब्रिवला, शमावो, शमेने च सन्ति। प्रतिएकवर्गस्य शब्दस्य अद्वितीयसायुज्यम् अस्ति।
वाक्यनिर्माणम्
लोज़बानम् प्रेडिकेटलोजिके आधारितम् अस्ति, अतः तस्य वाक्यानां निरमाणं संगणकस्य भाषायाः फ़न्शनम् इव अस्ति। लोज़बानस्य धातवः संगणकभाषायाः फ़न्शनस्य कार्मं करोति।
= लोज़बानिस्तनम् = लोज़बानिस्तानं लोज़बानवादकाणां काल्पलिकराष्ट्रः अस्ति। लोज़बानिस्ताने लोज़बानेव प्रमुखभाषा अस्ति। तत्र आङ्ग्लभाषायाः प्रभावः नस्ति। thumb|right|220px|लोज़बानिस्तानस्य मानचित्रम्
= साहित्यम् = लोज़बानस्य अधिकतमं साहित्यम् आङ्ग्लभाषायाः अनुवादं करतुम् अभवत्।
लोज़बाने कविता
xekri je blanu nicte
= जनसंख्या = लोज़बानस्य सकलवादकानां संख्या अज्ञातम् अस्ति। lojban.org जालस्थानतस् लोज़बानस्य वादकाः सामान्यतः ऑस्ट्रेलियायां, आमरीकायाः, इज़राइले च सन्ति। हिन्दीभाषायाः वादकाः अपि अबहुवादकाः सन्ति।
= जालस्थाने लोज़बानम् = <li>Lojban.Org जालस्थानम् <li>लोज़बानस्य विकिपीडिया
वर्गः:भाषाः
लुक्रेजिया बोर्गिया
thumb|right|लुक्रेजिया बोर्गिया विख्यात पुरुषः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
झांसी लक्ष्मीबाई
झांसीराणीलक्ष्मीवर्यायाः (झांसी की रानी लक्ष्मीबाई, Rani of jhansi) (१८३५-१८५८) जन्म १८३५तमे संवत्सरे नवेम्बरमासस्य १९ तमे दिनाङ्के अभवत् । सा १८५८ तमे वर्षे जूनमासस्य १७ दिनाङ्के दिवङ्गता। लक्ष्मीबायी वारणास्याम् अजायत। सा झान्सी की राणी' इति नाम्ना ख्यातम् अगात । भारतस्य प्रथमे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे तस्याः प्रमुखं योगदानम्  आसीत्। सा आङ्लविरोधनीतेः प्रतीका आसीत्। लक्ष्मीबायी उत्तरभारतस्थितस्य झान्सीराज्यस्य राज्ञी आसीत्। सा आङ्लेयान् विरुद्ध्य भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामम् आरब्धवती।
महाराज्ञी लक्ष्मीः इत्यस्याः वीरांगनायाः जन्म महाराष्ट्रे राज्ये कृष्णानद्यास्तटे एकस्मिन् ग्रामे पञ्चत्रिंशदधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८३५) समभूत् । शैशवे अस्याः नाम् 'मनुबाई' इति अभूत् । अस्याः जनकः मोरोपन्तः तदानीं पेशवा बाजीरावस्य सेवायामसीत् । अस्याः जननी 'भागीरथी बाई' साध्वी ईशभक्ता च नारी आसीत् । उभावपि तां प्रियां सुतां मनुदेवीं स्नेहेन अपालयताम् । तदा बाजीरावः कानपुर नगरस्य समीपस्थे बिठूरनामके स्थाने न्यवसत्, मनुदेव्याः शिक्षणं तत्र अभवत् । तत्र सा अचिरं शास्त्रविद्यां शस्त्रविद्यां च अलभत । सा तत्र नैपुण्यम् अवाप्नोत् । अश्वारोहणेऽपि मनुवाई अतीव कुशलिनी अभवत् ।
अनन्तरं झांसीजनपदस्य नरेशः गंगाधरः मनुदेव्याः पाणिग्रहणम् अकरोत् । ततः परं मनुबाई, 'रानी लक्ष्मीबाई' इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत् । उद्वाहाद् अनन्तरम् अपि सा अश्वारोहणं शस्त्राभ्यासञ्च नात्यजत् । एतस्मिन्नेव काले आंग्लजनाः भारते स्व प्रभुत्वस्थापनाय यत्नशीलाः अभवन् । कूटनीतिप्रयोगेण दिने दिने तेषां प्रभुत्वम् अवर्धत । तदैव दैवयोगात् गंगाधरस्य एकलः पुत्रः स्वर्गं गतः । पुत्रवियोगसंतप्तो गंगाधरः दामोदरनामकं शिशुमेकं दत्तकपुत्ररूपेण स्वीचकार । किञ्चित् कालानन्तरं गंगाधरोऽपि स्वयमेव् पञ्चत्वं गतः ।
अथ पतिपुत्रवियोगेन नितरां संतप्ताऽपि राज्ञी सधैर्यं राज्यस्य शासनसूत्रम् अधारयत् । अस्याः शासनकाले प्रजाः सर्वथा सुखम् अभजन्, किन्तु एतत् वैदेशिकानां कृते असहनीयम् जातम् । ते अस्याः राज्यम् उत्तराधिकारिहीनम् उद्घोष्य हस्तगतम् अकुर्वन्, राज्ञ्यै लक्ष्म्यै च स्वल्पां मासिकवृत्तिं प्रादुः । आंग्लजनाः न केवलं राज्ञ्यां ;लक्ष्म्याम् अपि तु अन्येष्वपि जनेषु अत्याचारान् अकुर्वन् । अतः सम्पूर्णे भारते यत्र तत्र स्वातन्त्र्यस्य अग्नेः स्फुलिंगाः प्रकटिताः ।
right|thumb|180px|आग्रानगरे स्थिता लक्ष्मीवर्यायाः प्रथिमा
पूर्वजीवनम्
जन्मसमये मणिकर्णिका (मनु इति उपनाम्ना) इति नाम्ना परिचिता लक्ष्मीबायी १८३५तमे संवत्सरे नवेम्बरमासस्य १९तमे दिनाङ्के वाराणसीनगरे महाराष्ट्रजनपदमूलस्थे राजपुरोहितब्राह्मणकुटुम्बे अजायत। तस्याः मातापितरौ भागीरथीबायी मोरोपन्तताम्बे च इति। तस्याः उल्लसितसौन्दर्यात् चमेली इति नाम अपि आसीत्। यदा सा चतुर्वर्षीया आसीत्, तदा तस्याः माता दिवङ्गता। तस्याः विद्याभ्यासः गृहे अभवत्। तस्याः पिता मोरोपन्तः बिर्तूरे पेश्वासभायां कार्यं करोति स्म। माता इव सा अपि अत्यन्तं सुन्दरी । दीर्घाः कुन्तलाः विशालं नयनयुगलं मुखे राजवैभवं च दृश्यते स्म । यदा सा चतुर्वर्षीया आसीत् तदा तस्याः माता दिवङ्गता। अतः पुत्र्याः पालन- पोषणादिभारः सर्वोऽपि पितरि मोरोपन्ते एव पतितः। सः ताम् अन्यविषयैः सह खड्गचालनं, अश्वचालनं, गोलकास्त्रोपयोगादिसर्वविद्याः पाठितवान् । ईशवीये १८४२वर्षे झान्सीराजेन गङ्गाधररावेण सह मणिकर्णिकायाः विवाहोऽभवत् । विवाहोत्तरं ब्राह्मणकुलोत्मना निर्धनपरिवारस्य पुत्री मणिकर्णिका झांसीप्रदेशस्य राज्ञी अभवत् ।
तानि दिनानि
१९ तमशताब्दस्य आरम्भदिनानि तानि। ईस्टिण्डिया कम्पनी नाम्ना आङ्ग्लेयाः वाणिज्यमारब्धवन्तः आसन्। तेन सह भारतीयानाम् उपरि शासनमपि कुर्वन्तः आसन् । भारतदेशे राज्ञां मध्ये अन्तःकलहाः अधिकतया आसन् ।तस्य सदुपयोगं स्वीकुर्वन्तः आङ्ग्लेयाः स्वीयराज्यविस्तरणाय तान् उपयुक्तवन्तः। केचन अस्मद्देशीयराजानः अपि तेषां साहाय्यं कर्तुं परस्परं स्पर्धन्ते स्म।
सवातवृष्टेः पूर्वतनी प्रशान्तता
अन्तिमपेश्वामपि अधिकारात् च्युतं कृतवन्तः आङ्ग्लेयाः। तेन तेषामहङ्कारः अवर्धत । मुघलचक्रवर्तिनमपि ते न परिगणितवन्तः। एवम् एकत्र देशस्वातन्त्र्यविनाशाय कुतन्त्रे प्रचलति सति अन्यत्र दास्यात् विमुक्तयेऽपि प्रयत्नाः प्रचलन्ति स्म। स्वातन्त्र्यप्राप्त्यर्थं जायमाना आकाङ्क्षा अधिककालं निरोद्धुं न शक्यते। यावत् निरोद्धुं प्रयत्नः प्रचलति तावत् तस्याः बलं वर्धते एव । एकत्र राज्ञां सिंहासनानि कम्पन्ते स्म। आङ्ग्लेयैः कृताः अपमानकरनियमाः तैरवश्यं अङ्गीकरणीयाः भवन्ति स्म। तेषां स्वीयराज्यानि सामन्तराज्यानि इति उद्घोष्यन्ते स्म। आङ्ग्लसर्वकारं समूलम् उन्मूल्य देशस्य स्वातन्त्र्यं, गौरवं च रक्षणीयमिति आकाङ्क्षा जनेषु वर्धमाना आसीत् । बहिस्तु अत्यन्तप्रशान्तं वातावरणं दृश्यते स्म । सर्वं सहसा प्राचलत् ।
महान् आघातः
ईशवीये १८५१ तमे वर्षे महाराज्ञ्याः लक्ष्मीवर्यायाः एकः पुत्रः जातः । किन्तु दौर्भाग्यवशात् मासत्रये एव सः बालः मृतः | गङ्गाधररावस्य राज्यभवितव्यविषये चिन्ता जाता । सा चिन्ता मानसिकतया तं निर्वीर्यं कृतवती । तस्य मनोवेदनायाः अन्यदपि कारणमासीत् - तदानीन्तनः गवर्नर् जनरल् डल्हौसी इत्यस्य क्रूरपालनम् । तस्मिन् समये केचन राजानः आङ्ग्लेयानां साहाय्यं प्राप्तवन्तःआसन्। तदर्थं तेषां कृते कश्चन नियमः कल्पितःआसीत् । 'यदि सन्ततिं विना राजा मृतो भवति, तर्हि तस्य राज्यम् आङ्ग्लेयाः स्वायत्तीकुर्युः। यदि सः राजा यं कमपि बालकं दत्तकपुत्ररूपेण स्वीकृतवान् अस्ति तर्हि अपि तस्य बालकस्य परिपालनाधिकारो न भवेत् 'इति। तादृशऱाज्यकुटुम्बजनानां कृते प्रतिवर्षं भरणं देयम् । राज्यरक्षणं तु आङ्ग्लेयाः एव कुर्युः । एतत् डल्हौसीपालनविधानमासीत् ।
एतान् नियमान् आश्रित्य आङ्ग्लेयाः अनेकानि राज्यानि हस्तगतानि कृतवन्तः। अधुना झान्सीराज्ये तेषां दृष्टिः पतिता। गङ्गाधररावस्य वार्धक्ये एषः महान् आघातः। सः चिन्ताग्रस्तः जातः। ईशवीये १८५३ तमे वर्षे लक्ष्मीबायी- गङ्गाधररावौ आनन्दराव् इति कञ्चन बालकं दत्तकरूपेण स्वीकुर्वः इति निश्चितवन्तौ । स्वीकरणानन्तरं तस्य बालस्य दामोदरराव् इति नाम कृतवन्तौ।
आशा न नष्टा
दत्तकस्वीकरणानन्तरं गङ्गाधररावः आङ्ग्लेयानुद्दिश्य किञ्चन पत्रं लिखितवान् । दत्तकस्वीकारविधानस्य सर्वान् विषयान् सः तस्मिन् पत्रे विवृतवान् । स्वीयदत्तकपुत्रं स्वस्य राज्यस्य उत्तराधिकारिरूपेण अङ्गीकुर्वन्तु । तं राज्यस्य प्रतिनिधिरूपेण अङ्गीकुर्वन्तु इत्यपि प्रार्थितवान् आसीत् सः । आङ्ग्लेयानां, झान्सीराज्यस्य मध्ये विद्यमानं स्नेहसम्बन्धमपि सः तस्मिन् पत्रे स्मारितवान् असीत्। मेजर् एलिस् हस्ते एतत् पत्रं दत्त्वा लार्ड डाल्हौसी कृते एतत् प्रापणीयमिति प्रार्थितवान् ।
पत्रप्रदानसमये राज्ञः नेत्रयोः अश्रूणि उद्गतानि । कण्ठः अवरुध्दः । यवनिकायाः पृष्ठतः राज्ञ्याः रोदनस्वरः अपि श्रूयते स्म । "मेजर् महोदय ! अस्माकं महाराज्ञी अपि जात्या महिला एव। तथापि तस्याम् अनेके विशिष्टाः गुणाः सन्ति । विश्वे अतिश्रेष्ठजनेषु एव तादृशगुणाः भवन्ति।" इति पत्रं प्रयच्छन् उक्तवान् गङ्गाधररावः । एतानि वचनानि वदतः तस्य नयनयोः अश्रूणि प्रसृतानि । "मेजर् महोदय! कृपया झान्सीराज्यं कदाचिदपि अनाथं मा करोतु" इति सः प्रार्थितवान्। कतिपयदिनानामनन्तरं ईशवीये १८५३ तमे वर्षे नवम्बरमासे २१ दिनाङ्के गङ्गाधररावः दिवङ्गतः। १८ वर्षप्राया यौवनवती लक्ष्मीबायी विधवा जाता ।
तस्याः नियमनिबन्धनेषु मितिरेव न भवति स्म इत्यत्र आश्चर्यं किम् ? अपि च रक्षकरहितस्य राज्यस्य रक्षणभारः तस्यामासीत् । एकत्र लार्ड् ड्ल्हौसी तद्राज्यम् आक्रान्तुम् इच्छुकःआसीत्। अन्यत्र लक्ष्मीवर्ययाः ह्स्ते प्रियबालकः दामोदररावः । एतादृश्यां दीनावस्थायाम् आसीत् लक्ष्मीबायी। तस्याः समस्यानां, कष्टानां च मितिरेव नासीत् । महाराजस्य उत्तराधिकारत्वविषये लक्ष्मीबायी अनेकवारं लार्ड् डल्हौसीकृते वार्तां प्रेषितवती । मासत्रयानन्तरमपि किमपि प्रत्युत्तरं नागतम् |
ईशवीये १८५४ तमे वर्षे मार्चमासे कस्मिंश्चित् दौर्भाग्यपूर्णे दिवसे डल्हौसीतः आदेशः आगतः। 'दत्तकद्वारा स्वस्य उत्तराधिकारिणः निर्णयः गङ्गाधररावस्य नास्ति 'इति आङ्ग्लसर्वकारेण तस्य विज्ञप्तिः तिरस्कृता असीत् । झान्सीराज्यं आङ्ग्लसाम्राज्ये विलीनं करणीयमिति निश्चितञ्च। राज्ञ्या दुर्गं त्यक्तवा पट्ट्णे अन्यस्मिन् भवने निवासः करणीयः इति आदिष्टम्। तस्यै प्रतिमासं पञ्चसहस्ररूप्यकाणां भरणं दीयते इत्यपि सर्वकारेण उद्घोषितम् । आरम्भे राज्ञी स्वकर्णयोः विश्वासं न कृतवती । कांश्चन क्षणान् निश्चेष्टं स्तब्धा स्थितवती। सपद्येव पुनः सामान्यस्थितिं प्राप्तवती। " नैव शक्यते । अहं मम झान्सीराज्यं न त्यजामि " इति दृढमुक्तवती । आङ्ग्लजनानां बलस्य, वञ्चनानां च प्रतिभटनं झान्सीसदृशस्य लघुराज्यस्य कष्टतमः विषयः इति ज्ञातुम् तस्याः अधिकसमयः नापेक्षितः आसीत् । तत्रापि पेश्वा आङ्ग्लेयानां दासत्वमङ्गीकृतवानेव। देहलीचक्रवर्ती अपि तेषां शरणे असीत् ।