cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बर्केलियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ध्यानबिन्दु उ-पनिषत्
ध्यानबिन्दु उ-पनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
निहत्य, धार्तराष्ट्रान्, नः, का, प्रीतिः, स्यात्, जनार्दन । पापम्, एव, आश्रयेत्, अस्मान्, हत्वा, एतान्, आततायिनः ॥
अन्वयः
जनार्दन ! धार्तराष्ट्रान् निहत्य (स्थितानाम्) नः का प्रीतिः स्यात् ? (प्रत्युत) आततायिनः एतान् हत्वा स्थितान् अस्मान् पापम् एव आश्रयेत् ।
बाबाबुडनगिरिः
बाबाबुडनगिरिः (Baba Budangiri) कर्णाटकराज्यस्य चिक्कमगळूरुमण्डले पश्चिमाद्रिशृङ्खलायां विद्यमानः गिरिः । दत्तगिरिः, चन्द्रद्रोणपर्वतः इत्यपि स्थानीयाः कथयन्ति । अयं पर्वतः हैन्दवानां महम्मदीयानां च तीर्थक्षेत्रम् अस्ति । मुळ्ळय्यनगिरिः अपि अस्मिन् पर्वतमालिकायाम् एव अन्तर्गच्छति ।
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का...
अर्थः
हे जनार्दन! एतेषां कौरवाणां मारणेन अस्माभिः का वा तृप्तिः जायते ? प्रत्युत कृतपातकानाम् एतेषां मारणेन पापमेव अस्मान् स्पृशेत् ।
बाबाबुडनगिरिः
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
36 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टः
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टपादः
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टपादः (Melputtur Narayanabhattapada) संस्कृतभाषायां महान् पण्डितः आसीत् । केरलस्य उत्तरभागे निलानद्या: उत्तरतीरे चन्दनक्कावुनामकग्रामे मेल्पुत्तूर् इति प्रतिथे नम्पूतिरिब्राह्मणकुले नारायणभट्टस्य जन्म अभवत्। तस्य पिता मातृदत्तः, माता पय्यूर् द्विजकुलान्तर्गतैका च आस्ताम्। मातृदत्ततः बहुशिष्यसम्पन्नतः वेदपण्डिततःआसीत्। स्वकीयान्तर्गतश्लोके भट्टपादेन स्वजीवनविषयतः सूचिततः। तद्यदा -
अस्य जीवनकालविषये प्रमाणानि उद्धृत्य डा.के कुञ्जुण्णिराजामहोदयेन उक्तं यद् श्रीमन्नरायणभट्टपादतः १५६० तमवर्षततः १६६६ तमवर्षं यावद् जीवितवानिति। मीमांसादिशास्त्राणि स्वपितुतः सकाशात्, वेदशास्त्रं माधवाचार्यात्, तर्कशास्त्रं दामोदरार्यात्, व्याकरणशास्त्रम् अच्युतपिषारकात् च अधीतवान् इति प्रक्रियासर्वस्वश्लोकात् ज्ञातुं शक्यते।
नारायणभट्टपादस्य कृतयः
महापण्डितेन तेन प्रक्रियासर्वस्वम्, धातुकाव्यम्, अपाणिनीयप्रामाण्यसाधनम् इति त्रयः संसकृतव्याकरणग्रन्थाः विरचिता:। तन्त्रवार्त्तिकनिबन्धनम्, मानमेयोदयम् इति द्वौ पूर्वमीमांसाग्रन्थौ, श्रीमन्नारायणीयम्, श्रीपादसप्ततिः, गुरुवायुपुरेशस्तवम्, सूक्तश्लोकाः, इत्याद्याः स्तोत्रग्रन्थाः, राजसूयम्, दूतकाव्यम्, अष्टमीप्रबन्धः, कोटिविरहप्रबन्धः, निरनुनासिकप्रबन्धः, वामनावतारप्रबन्धः, दक्षयागप्रबन्धः, सन्तानगोपालचम्पू, कुचेलवृत्तचम्पू, स्वाहासुधाकरचम्पू, मत्स्यावतारचम्पू, सुभद्राहरणचम्पू, पाञ्चालीस्वयंवरचम्पू, इत्याद्यनेके प्रबन्धाः, गोश्रीनगरवर्णना, वीरकेरलप्रशस्तिः, देवनारायणप्रशस्तिः, बिंबलीशगोदवर्मप्रशस्तिः, मानविक्रमप्रशस्तिः इत्याद्यनेकाः प्रशस्तयः, आश्वलायनक्रियाक्रमम्, चतुरंगाष्टकम्, मुक्तकश्लोकाः इत्यादयः नारायणभट्टपादेन  विरचिताः केचन प्रशस्तग्रन्थाः। नारायणभट्टपादस्य सर्वासु कृतिषु विशेषप्रयोगेषु काव्यशोभा इव व्याकरणपाटवमपि समीचीनरीत्या द्रष्टुं शक्नुमः। तेन विरचिताः त्रयः व्याकरणग्रन्थाः तस्य व्याकरणपाण्डित्यप्रतिपादकाः भवन्ति।
प्रक्रियासर्वस्वम्
नारायणभट्टपादस्य कृतिषु प्रधानस्थानं वहति पाणिनीयसूत्राणां सम्पूर्णव्याख्यानात्मकं प्रक्रियासर्वस्वम्। चम्पकश्शेरी देवनारायणराज्ञः आज्ञया भट्टपादेन प्रक्रियासर्वस्वस्य रचना कृता। ग्रन्थनाम तथा खण्डाविभागाः, तेषां नामानि च देवनारायणेन निर्दिष्टानि। तदाज्ञानुसारेणैव ग्रन्थरचनां कृतवान् नारायणभट्टपादः। अस्मिन् ग्रन्थे विषयविभागमनुसृत्य देवनारायणेन निर्दिष्टाः विंशतिखण्डाः सन्ति। तदुक्तम्
एवं विंशतिखण्डात्मकस्यास्य रचनाकालः १६१७ तमे वर्षे आरभ्य १९१९ तमे वर्षे समाप्तिंगतमिति पण्डितानामभिप्राय:।
अपाणिनीयप्रामाण्यसाधनम्
व्याकरणशास्त्रे नारायणभट्टपादस्य अतिमहदेका सम्भावना भवति अपाणिनीयप्रामाण्यसाधनम् इत्याख्यमेकं क्रोडपत्रम्। पाणिनीयानुसारी केचित् वैयाकरणा: केचन शब्दाः अपाणिनीयप्रयोगाः इति निन्दन्ति। पाणिनेः अर्वाचीनाः चन्द्रभोजादयः तेषां व्युत्पादनं प्रयोगं च कृतवन्तः। तेषां स्वीकारेण मुनित्रयसिद्धान्तविरोधः न भविष्यन्तीति चिन्ता सयुक्तिकं प्रतिपादयति नारायणभट्टपादः अस्मिन् क्रोडपत्रे। प्रक्रियासर्वस्वे अनेन प्रयुक्तानाम् अपाणिनीयप्रयोगानां विमर्शनं चोलदेशीयैकेन वैनतेयपण्डितेन कृतम्। अस्य विमर्शनमवखण्ड्य सुदर्शननामकपण्डितः नारायणभट्टस्य मतं समर्थितवान्। एतं विषयमवलम्ब्य
इति श्लोकेन क्रोडपत्रमारभ्यते। अस्य उपक्रमे एव तेन एवमुक्तम् -
पाणिनीयव्याकरणस्य बहुभिः अङ्गीकरणे कारणं तस्य गुणविशेषः एव। किन्तु बहुज्ञानां चन्द्रभोजादीनां वचनं कथम् अप्रमाणं भवेत्? पाणिनेः पूर्वमपि वैयाकरणाः आसन्, तेषां वचनानि पाणिनिः अपि उद्धरति। पाणिनिना अनुक्ताः केचन शब्दाः कात्यायनेन पतञ्जलिना च उक्ताः। तैः अनुक्ताः शब्दाः भोजाद्यन्यैः वैयाकरणैः उक्ताः। तेऽपि महापण्डिताः आसन्, निर्मूलं किञ्चित् ते न वदेयुः। तस्मात् तेषां वचनानि च प्रमाणान्येव। पाणिनेः अन्येषां वैयाकरणानां च वचनानां परस्परं यत्र वैरुध्यं दृश्यते, तत्र अन्यतरस्य स्वीकरणमुचितम्, इति व्याकरणविषये आधुनिकानामप्यङ्गीकार्या विधिः नारायणभट्टपादेन स्वीकृता। एवं वैनतेयेन ये ये वादाः उन्नीता: तान् सर्वान् युक्तियुक्तं प्रतिपक्षबहुमानेन सह खण्डयति भट्टपादः।
एवं, वैनतेयः अन्यग्रन्थानुद्धृत्य मम वादगतिमेव समर्थयति। तस्मात् तत्रभवान् ममबन्धुरेवेति उक्त्वा सः क्रोडपत्रम्  उपसंहरति।
झालावाडमण्डलम्
झालावाडमण्डलं (झालावाड़ जिला, Jhalawar district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति झालावाडनामकं नगरम् ।
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टः
धातुकाव्यम्
सरसस्य कस्यचित् इतिवृत्तस्य प्रतिपादनेन सह यत्किञ्जित् शास्त्रमपि उदाहरन्ति चेत् तत् शास्त्रकाव्यमिति प्रसिद्धम्। नारायणभट्टपादेन कृतं एकं व्याकरणशास्त्रकाव्यं भवति धातुकाव्यम् । केरलीयेन केनचित् वासुदेवेन वासुदेवविजयम् इति व्याकरणशास्त्रकाव्यं रचितवान्, अस्य अनुबन्धत्वेन विरचितं भवति इदम् । वासुदेवविजयस्योपरि माधवेन विरचितं धातुवृत्तिग्रन्थमाश्रित्य भीमप्रणीतधातुपाठान्तर्गतान् धातून् तदीयक्रमेण अस्मिन्नुदाहरति।
झालावाडमण्डलम्
भौगोलिकम्
झालावाडमण्डलस्य विस्तारः ६९२८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे, पश्चिमे, दक्षिणे मध्यप्रदेशराज्यम्, उत्तरे कोटामण्डलं, बाडमेरमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले ८० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले काली सिन्ध इत्येषा एका एव नदी प्रवहति ।
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टः
धातुकाव्यम्
इति श्लोकेन धातुकाव्यमारभ्यते। कंसदूतस्य अक्रूरस्य गोकुलयात्रादारभ्य कंसवधान्ता श्रीमद्भागवतकथा अस्य काव्यस्य इतिवृत्तम्। सर्गत्रयात्मकेऽस्मिन् काव्ये श्रीकृष्णलीला वर्णिता।
झालावाडमण्डलम्
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं झालावाडमण्डलस्य जनसङ्ख्या १४,११,३२७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २२७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २२७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.५७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.१३ % अस्ति ।
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टः
धातुकाव्यम्
इति द्वितीयश्लोके भू सत्तायाम्, एध वृद्धौ, स्पर्ध संघर्षे, गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च, बाधृ लोडने, नाधृनाथृ याच्ञोपतायैश्वर्यादिष्षु, दध धारणे, स्कुदि आप्रवणे इत्येवं धातुपाठस्यादिमनवधातून् क्रमेणोदाहरति। धातूनां तिङन्तरूपाणि कृदन्तरूपाणि चोदाहरणरूपेण प्रदर्शितानि। प्रायेण एकस्य धातोः एकमुदाहरणमिति रूपेण प्रदर्शितवान्, किन्तु कदाचित् धातूनामर्थभेदं सूचयितुं पदभेदं प्रकाशयितुं च अधिकरूपाणि उदाहर्तुं सः विमुखः नासीत्। द्विनवतिपद्यात्मकप्रथमसर्गं सम्पूर्णं तथा द्वितीयसर्गस्य त्रिचत्वारिंशत्पद्यानि च भ्वादिगणधातूनामुदाहरणानां प्रदर्शनाय उपयुक्तवान्। अदादि-जुहोत्यादि-दिवादि-स्वादि-तुदादि-रुधादिगणधातूनि द्वितीयसर्गस्य त्रिचत्वारिंशत् पद्येषु उदाहृतानि। तृतीयसर्गस्य षट्षष्टिपद्येषु तनादि-क्र्यादि-चुरादिगणान्तर्गतधातूनि उदाहृतानि। एवम् आहत्य चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशत(२४४)पद्यानि धातुकाव्ये सन्ति।
झालावाडमण्डलम्
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
मेल्पुत्तूर् नारायणभट्टः
धातुकाव्यम्
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:षोडशतमशताब्द्याः कवयः
झालावाडमण्डलम्
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
धूमः रात्रिः तथा कृष्णः षण्मासाः दक्षिणायनम् तत्र चान्द्रमसं ज्योतिः योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥
अन्वयः
धूमः रात्रिः कृष्णः तथा षण्मासाः दक्षिणायनं तत्र योगी चान्द्रमसं ज्योतिः प्राप्य निवर्तते ।
अर्थः
यत्र धूमः (देवता) रात्रिः (देवता) एवं कृष्णपक्षः (देवता) षण्मासाः दक्षिणायनम् (देवता) तत्र 	काले गतः योगी चन्द्रलोकं प्राप्य निवर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
25 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नीमचमण्डलम्
नीमचमण्डलम् (नीमच जिला, Nimach district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य उज्जैनविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नीमच इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
नीमचमण्डलस्य विस्तारः ४,२५६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मन्दसौरमण्डलं, पश्चिमे राजस्थानराज्यम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे मन्दसौरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बलनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं नीमचमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८,२६,०६७ अस्ति । अत्र ४,२२,६५३ पुरुषाः, ४,०३,४१४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९४ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १३.७७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५५ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.८०% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- नीमच, जीरन, जावद, सिङ्गोली ।
नीलकण्ठमहादेव-मन्दिरम्
नीलकण्ठमहादेव-मन्दिरं बोरखेडी-ग्रामात् १ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । स्थलमिदं कस्याश्चित् नद्याः तटे स्थितमस्ति । मन्दिरे सुन्दरं शिवलिङ्गम् अस्ति । इदं मन्दिरं परितः रमणीयस्थलानि सन्ति ।
भादवामाता-मन्दिरम्
भादवामाता-मन्दिरं नीमच-नगरात् २० कि. मी. दूरे अस्ति । इदं मन्दिरं नीमचमण्डलस्य बृहत्तमं धार्मिकस्थलम् अस्ति । इदं मन्दिरं चमत्कारिकम् अस्ति । ये जनाः सुप्तिरोगात् (paralysis) पीडीताः सन्ति ते तत्र गच्छन्ति चेत् तेषां रोगस्य निवारणं भवति इति चमत्कारः । मन्दिरे एकः कुण्डः अस्ति । कुण्डस्य जलेन ये स्नानं कुर्वन्ति तेषां रोगस्य निवारणं भवति ।
रामपुरा
रामपुरा इति इदं क्षेत्रं पुरातनकाले रामाभील इत्यस्य शासने आसीत् । किन्तु तत्पश्चात् दुर्गभाण चन्द्रावत इत्यनेन सः पराजितः । दुर्गभाण चन्द्रावत इत्यनेन तत्र बहूनि निर्माणकार्याणि कारितानि । उच्यते यत् – “रामपुरा दुर्गभाण को, देखत भागे भूत । घर घर पारी पद्मनी, चौरे चम्पा रुख” ॥ रामपुरा इत्यत्र कल्याणराव-मन्दिरं, लक्ष्मीनारायण-मन्दिरं, जगदीश-मन्दिरं, ’जामा मस्जिद’ इत्यादीनि दर्शनीयस्थलानि अपि सन्ति ।
अठाना
अठाना मेवाडसाम्राज्यस्य राज्ञः महाराणालाखा इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य आधिपत्ये आसीत् । तत्र एकं विशालं भवनमस्ति । तद्भवनं कलात्मकम् अस्ति । तस्य भागद्वयमस्ति, ’बादल महल’ ’शीश महल’ च । बादल महल इत्यस्मिन् कलात्मकानि १० वातायनानि सन्ति । शीश महल इत्यस्मिन् काचस्य नयनमनोहराणि कलात्मककार्याणि कृतानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://neemuch.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/299-neemuch.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
प्रकाशवर्षः
प्रकाशवर्षः(संक्षिप्तरूपम् : प्र व) ज्योतिर्विज्ञाने व्यवहृतः एकः मानकः(unit)। शून्यस्थले (महाकाशे) एकस्मिन् संवत्सरे प्रकाशेन अतिक्रान्तं दूरं यदस्ति तदेव प्रकाशवर्षः इति निर्दिश्यते । प्रकाशेन अतिक्रान्तं दूरं भवति प्रायः १० ट्रिलियन् कि.मी.परिमितम् (६ ट्रिलियन् मैल् ) ।
<!astronomical unit of length equal to just under 10 trillion kilometres (or about 6 trillion miles). As defined by the International Astronomical Union (IAU), a light-year is the distance that light travels in vacuum in one Julian year.
The light-year is most often used when expressing distances to stars and other distances on a galactic scale, especially in non-specialist and popular science publications. The preferred unit in professional astrometry is the parsec (symbol: pc, approximately 3.26 light-years), because it can be more easily derived from, and compared with, observational data.
The light-year is a measure of distance, not of time.
गाणितिकमानम्
The figures above are based on a Julian year (not Gregorian year) of exactly 365.25 days (each of exactly 86,400 SI seconds, totalling 31,557,600 seconds) and a defined speed of light of 299,792,458 m/s, both included in the IAU (1976) System of Astronomical Constants, used since 1984.
Other values
Before 1984, the tropical year (not the Julian year) and a measured (not defined) speed of light were included in the IAU (1964) System of Astronomical Constants, used from 1968 to 1983. The product of Simon Newcomb's J1900.0 mean tropical year of 31,556,925.9747 ephemeris seconds and a speed of light of 299,792.5 km/s produced a light-year of 9.461 m (rounded to the seven significant digits in the speed of light) found in several modern sources  was probably derived from an old source such as C. W. Allen's 1973 Astrophysical Quantities reference work, which was updated in 2000.
Other high-precision values are not derived from a coherent IAU system. A value of 9.461 m found in some modern sources is the product of a mean Gregorian year of 365.2425 days (31,556,952 s) and the defined speed of light (299,792,458 m/s). Another value, 9.461 m, is the product of the J1900.0 mean tropical year and the defined speed of light.
History
The first successful measurement of the distance to a star other than our Sun was made by Friedrich Bessel in 1838. The star was 61 Cygni, and he used a 6.2 in heliometer designed by Joseph von Fraunhofer. The largest unit for expressing distances across space at that time was the astronomical unit (AU), equal to the radius of the Earth's orbit (1.5 km; 9.3 mi). In those terms, trigonometric calculations based on 61 Cygni's parallax of 0.314 arcseconds, showed the distance to the star to be 660000 AU. Bessel realised that a much larger unit of length was needed to make the vast interstellar distances comprehensible.
James Bradley stated in 1729 that light travelled 10,210 times faster than the Earth in its orbit. In 1769, a transit of Venus revealed the distance of the Earth from the Sun, and this, together with Bradley's figure, allowed the speed of light to be calculated as 3.01 m/s, very close to the modern value.
Bessel used this speed to work out how far light would travel in a year, and announced that the distance to 61 Cygni was 10.3 light-years. This was the first appearance of the light-year as a unit of distance, and, although modern astronomers prefer the parsec, it is popularly used to gauge the expanses of interstellar and intergalactic space.
Distances in light-years
Distances measured in fractions of a light-year (or in light-months) usually involve objects within a star system. Distances measured in light-years include distances between nearby stars, such as those in the same spiral arm or globular cluster.
One kilolight-year, abbreviated "kly", is one thousand light-years (about 307 parsecs). Kilolight-years are typically used to measure distances between parts of a galaxy.
One megalight-year, abbreviated "Mly", is one million light-years (about 307 kiloparsecs). Megalight-years are typically used to measure distances between neighbouring galaxies and galaxy clusters.
One gigalight-year, abbreviation "Gly", is one billion light-years (about 307 megaparsecs)—one of the largest distance measures used. Gigalight-years are typically used to measure distances to supergalactic structures, including quasars and the Sloan Great Wall.
Related units
Other units of length can similarly be formed by multiplying units of time by the speed of light. For example, the light-second, useful in astronomy, telecommunications and relativistic physics, is exactly 299,792,458 metres or 1⁄31,557,600 of a light-year. Units such as the light-minute, light-hour and light-day are sometimes used in popular science publications. The light-month, roughly one-twelfth of a light-year, is also used occasionally for approximate measures. The Hayden Planetarium specifies the light month more precisely as 30 days of light travel time.
A light-foot is not a related unit, since its a measure of time (commonly referred to as a nano-second).
टिप्पणी
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५१६
५१६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५१६ ५१६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तेजो-बिन्दु उपनिषत्
तेजो-बिन्दु उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आइन्स्टाइनियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
न अन्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टा अनुपश्यति गुणेभ्यः च परं वेत्ति मद्भावं सः अधिगच्छति ॥ १९ ॥
अन्वयः
द्रष्टा यदा गुणेभ्यः अन्यं कर्तारं न अनुपश्यति (आत्मानम्) गुणेभ्यः च परं वेत्ति सः मद्भाम् अधिगच्छति ।
अर्थः
अत्र यावन्ति कर्माणि भवन्ति तानि सर्वाणि गुणाः एव कुर्वन्ति, न तु आत्मा । स च गुणेभ्यो व्यतिरिक्तः केवलं कर्मणां साक्षिभूतः इति पुरुषः यदा जानाति तदा मोक्षं प्राप्नोति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
19 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शुक-रहस्य उपनिषत्
शुक-रहस्य कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पतञ्जलिः
भगवान् पतञ्जलिः (पतञ्जलि मुनि, Patañjali) योगसूत्रस्य रचनाकारः । माहेश्वरसम्प्रदायान्तर्गतं पाणिनीयं नव्यव्याकरणंत्रिमुनि-व्याकरणम् इत्युच्यते । त्रिषु मुनिषु महामुनिः पतञ्जलिः अप्यन्यतमः इति जगतीतले को वा न विजानीते? भगवान् पतञ्जलिः पाणिनीयाष्टके महतीं व्याख्यां व्यलेखीत् । सेयं व्याख्या महाभाष्यम् इत्याख्या जगति प्रसिद्धाऽस्ति । एषः पतञ्जलिः विश्वविश्रुतः भाषाविदासीत् । महाभाष्यं व्याकरणसन्निभं कठिनं दुरूहञ्च विषयं सारल्येन ज्ञापयितुं समर्थः इत्यत्र सर्वेऽपि विद्वांसः एकमतयः । समस्ते वैयाकरणसमुदाये महाभाष्यं महताऽदरेण प्रामाणिकत्वेन च परिगण्यते ।
केचिद्वन्ति यत्पतञ्जलिरुपाधिरासीदिति, अपि चानेकाः पतञ्जलय आसन्, अस्य प्रमाणमिदं यद्महाभाष्यं शुङ्गकाले लिखितमासीत् किन्तु योगदर्शनस्तु भारतथुधात्पूर्वमासीत् तदैव व्यासेन भाष्यं रचितम्
विशालकाये महाभाष्येऽपि भगवतः पतञ्जलेः इतिवृत्तम् ईषदुपलभ्यते । अतः पतञ्जलेः देशविषये “इदम्-इत्थम्” इत्येवं वक्तुं न शक्यते । तथापि महाभाष्ये “विभाषा साकाङ्क्षे” इति सूत्रव्याख्यावसरे “अभिजानासि देवदत्त ! कश्मीरान् गमिष्यामः तत्र सक्तून् पास्यामः” इत्युदाहरणबलेन इदं प्रतीयते यत् पतञ्जलेः जन्मभूः कश्मीरदेशः स्यादिति । महाभाष्यस्य उदाहरणैः इदमपि ज्ञायते यत् पतञ्जलिः आधिक्येन पाटलिपत्रनगरे वासञ्चकार । ततश्च सः भारतस्य दक्षिणपूर्वदिग्भागे महाभाष्यस्य प्रचारप्रसाराय मथुरायां, वाराणस्यां, पाटलिपुत्रे, साकेते, कौशम्ब्यां च प्राचरत् इति प्राक्तनभारतीयैतिह्यानुशीलनेन ज्ञायते ।
पतञ्जलेः देशसम्बद्धः अपरः तर्कः अपि प्राप्यते यथा - पतञ्जलेः देशकालविषये दृढ: मानदण्ड: विद्यते । अस्य देशः 'गोनर्दः' इति ज्ञायते यतः तेन एव उच्यते - 'गोनर्दीयस्त्वाह' इति । तत्र भाष्ये 'पुष्यमित्रं याजयामहे' इति दत्तात् उदाहरणात् पतञ्जलिः पुष्यमित्रस्य पुरोहितः इत्यपि केचन वदन्ति । पुष्यमित्रस्य प्रधानभूता राजधानी पाटलीपुत्रम् आसीत् । तथापि अयोध्या उपराजधानी आसीत् इति वदन्ति इतिहासकाराः । अतः गोनर्द(गोण्डा)देशवासिनः पतञ्जलेः पुष्यमित्रेण सह सम्बन्धः स्यात् एव | पतञ्जलिः क्रि०पू० २ शतके आसीत् इति पण्डिताः मन्यन्ते ।
परिचयः
विभिन्नेषु प्राच्यग्रन्थेषु पतञ्जलेः गोर्नदीयः, गोणिकापुत्रः, नागनाथः, अहिपतिः, फणिराट्, शेषराजः, चूर्णिकारः तथा च पदकारः इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धिं भजन्ते । एभिर्नामभिः इदं स्पष्टं प्रतीयते यत् पतञ्जलिः शेषनागस्य अवतारः आसीदिति ।
नामान्तराणि
पतञ्जलिर्भगवान् शेषावतारः सर्वमपि पाणिनीयं मूलतन्त्र तदुपरि प्रोक्तानी विविधानां वातकानाञ्च महाभाष्यं प्रणीतवान् । तत्र भगवान् पतञ्चलिरनेकैर्नामभिः स्मर्यते ग्रन्थेषु । यथा गोनर्दीयः गोणिकापुत्रः, नागनाथः, अहिपतिः, फणी, फणिभृत्, शेषः,, शेषराजः, शेषाहिः, चूर्णिकारः पदकारश्चेति । स हि गोनर्दसम्बद्धत्वेन गोनदयः । गोनद नाम कश्चिद्चुग्रामः सम्प्रदायश्च । गोणिकायाः पुत्र इति गोणिकापुत्रः, शेषावतार इति नागनाथः, तस्यैव पर्यायाः अहिपति-फणि-फणिभृत्-शेष-शेषराज-शेषाहिशब्दाः, चूर्णिनीयभाष्यं तस्य कर्ता चुणकारः, पदानां कर्ता इति पदकारः-सूत्रकारः ' पाणिनिर्वाक्यकारो वररुचिः पदकारश्च पतञ्जलिरिति त्रिनुनिव्याकरणम् ।
यादवप्रकाशप्रणीते वैजयन्तीकोशे स हि ‘गोनर्दीय' पतञ्जलिः इति स्मृतः । कैयटो भर्तृहरिश्च तथैव । पण्डिता गोणिकापुत्रो काव्यकार इत्याहुरिति नागेशः । कैयटो हि तं नागनाथ इति पदेनापि स्मरति । चक्रपाणिः तं चरकव्याख्याप्रारम्भे अहिपतिनाम्ना स्तौति । यथा--
पातञ्जलमहाभाष्यचरकप्रतिसंस्कृतैः ।
मनोवाक्कायदोषाणां हन्त्रेऽहिपतये नमः ।।
नागेशो हि तं फणिनाम्ना स्मरति । यथा -
फणिभाषितभाष्येऽस्मिन्.कृतभूरिपरिश्रमः ।
सन्नती
सन्नती (Sannati) - कर्णाटकस्य गुल्बर्गामण्डले विद्यमानं तीर्थक्षेत्रम् एतत् । अत्र ८०० वर्ष प्राचीनः चन्द्रलापरमेश्वरी देवालयः पूर्वाभिमुखः विशालः अस्ति । देवीं चन्द्रलाम्बां सन्तिहोन्नम्म इति च कथयन्ति । सीतादेव्याः अवताररूपा प्रसन्नवदना इति देवीं कथयन्ति । चालुक्यवंशीयानाम् अधिदेवता चन्द्रलाम्बा भीमानदीतीरे स्थितवती अस्ति । शङ्कराचार्यः अत्र एकस्य श्रीचक्रस्य निर्माणं कृतवान् । सन्नती बैद्धानामपि पवित्रं क्षेत्रमास्ति । अत्र बौद्धधर्मस्य अवशेषाः, नागायिबौद्धविश्वविद्यालयः विद्याकेन्द्राणि च (१२ शतकीयानि) अत्र आसन् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पतञ्जलिः
नामान्तराणि
नत्वाः फणीशं नागेशस्तनुते ऽर्थप्रकाशकम् । भोज श्च तं फणिभृद्भत इति नाम्ना स्मरति -
वाक्चेतोवपुषां यथा फणिभृतां भव येनोद्धृतः । हैमवृहद्वत्यवचूर्णिकारो ऽमरचन्द्रस्तं येदाह श्रीशेषराजः इत्युल्लिखति । शिशुपालवधटीकायां वल्लभः .. देवस्तं शेषाहिनाम्ना स्मरति’ पदं शेषाहिविरचितं भाष्यम् इति ।
भर्तृहरि चूणकारपदेन तमुल्लिखति । क्षीरस्वामी भाष्यं चूणिरिति । पैरिभाषां करोति । स्कन्दस्वामिप्रमृतयस्तं पदकारं कथयति । एवमेपोव्वटोऽपि ।
पतञ्जलिनामविषयिणी किंवदन्ति
एकदा कश्चित् मुनिः कस्मिंश्चित् तडागे स्नानरतः आसीत् । स्नानसमये कश्चित् क्षुद्रः सर्पः तस्य अञ्जलौ अपतत् । किञ्चिद् भीतः मुनिवरः अपृच्छत् “कोડर्भवान् ?” इति । सर्पः उदतरत् - “सपोડहम्” । ततः श्रुत्वा मुनिवरः पुनः अपृच्छत् “रेफःक्वगतः?” इति । सर्पः उक्तवान् - “त्वया अपहृतः” इति । मुनिवरः स्वत्रुटिं ज्ञात्वा लज्जितः अभवत् । सः ज्ञातवान् यत् अवश्यम् अयं कश्चन महापुरुषः विद्वान् च वर्तते । पतञ्जलेः जीवन-वृत्तान्तविषये अन्याः अपि काश्चन किंवदन्त्यः सन्ति ।
देशः
एवं बहुभिर्बहुभिर्नाममिर्बहुधा स्मृतः परमप्रामाणिक आचार्यो भगवान् पतञ्जलिः कुत्रत्य इति संम्प्रत्यपि नैव निश्चितम् । केचित्तं गोतयंसंज्ञया. पौर्वात्यं मन्यन्ते । मत्स्यपुराणे हि गोनर्दजनपदः प्राच्यदेशेषु परिगणित इति । अपरे तु गोनर्दनाम्ना काश्मीरेषु त्रयाणां राज्ञां सत्त्वात् काश्मीरेषु हि गोनर्दजनपदोऽस्तीत्यपि मन्यन्ते । स हि महामाष्ये पाटलिपुत्र-मंथुरा-साकेत-कौशाम्बी प्रभृति जनपदां संस्मरति । पाटलिपुत्रे हि तेन चिरमुषितं विद्याध्ययनायेति, इहाधीमहे, इह वसामः इह पुष्यमित्रं याजयाम'-इति महाभाष्य - वचनीज्ज्ञायते । तथैव राजशेखरस्य पतञ्जलेः पाटलिपुत्रे शास्त्रकारत्वेन परीक्षणवचनादपि सिध्यतीदम् । यथोक्त -
‘श्रूयते हि पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा - अत्रोपवर्षबर्षावि पाणिनिपिङ्गलाः विहव्याडिः । वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमपजग्मुः' इति । साकेत मथुरे हि रामकृष्णविहारभूमित्वेने स्मर्तब्ये एव सर्वैः । कौशाम्बी च वाक्यकारजन्मभूमित्वेने स्मरतीति किमांश्चर्यम् । अथांवशिष्यते तस्यांसकृत् काश्मीरस्मरणम् । स हि अभिजानासि देवदत्तं काश्मीरान् गमिष्यामः तत्र सक्तुन् । पास्यामः' इति । (३।२।११४) समल्लिखति। अन्यत्र चं स्मरति काश्मीरानसकृदेव । तस्य च काश्मीरस्मरणं हिंदूंचंयंतिं यत्स, काश्मीरेषु' गोनर्दमण्डले जन्मावाप्य विद्याध्ययनार्थं पाटलिपुत्रं गतः तत्रैव पुष्यमित्रसत्कुतो न्युवासेति । | तस्य हि काश्मीरगमनोत्कण्ठा तं सततं वाधते स्मेति महाभाष्ये तदुपस्थापितोदाहरणतो ज्ञायते । तत्र सक्तून् पास्यामः' इति तस्य काश्मीरपरम्परयो संह घनिष्ठतमः सम्बन्धः सुच्यते । पार्वत्यप्रदेशे हि भृष्टमकायं पेषणके पिष्ट्वा सक्तुन्निर्माय भुज्यते जलपयोदध्यादिभिः सह वा केवलमपि। किन्तु तत्र सक्तवो ८. भुज्यन्ते न तु पीयन्ते । सक्तूनां पानं तु मध्यदेशीयप्रभाव एव । स स्वयमपि तज्जानाति यतः स तैलमुक्तधृतमुक्तम्' इति’ समुल्लिखति । किन्तु पाटलिपुत्रप्रभावात्स सक्तून् । पास्याम' इति कथयति न तु भोक्ष्याम इति । तेनास्य काश्मीरेषु जन्म पाटलिपुत्रेः कर्मेति स्पष्टमेब । स्थाने स्थाने हि स गोनर्दीय| शब्दप्रयोगेण जन्मस्थानं स्मरति । केचित्तु गोनर्दीयशब्देन साम्प्रतिकगोण्डा मण्डलमाकलयन्ति । तत्तु वादार्थं वाद एव । तत्तु ‘गोनदी' शब्दस्यापभ्रंश एव प्रतीयते । गोभिः सुकेन यत्र पेयी नदी विद्यते रापतीनाम । अथवा घासबहुलत्वाद् गावो यत्र नन्दन्ति इति गोनन्दस्तस्यापभ्रंशो गोण्डा इति ।
अपरञ्च काश्मीरेष्वेव महाभाष्यस्यासकृदुद्धारोऽपि श्रूयते राजतरङ्गिणी अंमृतिगन्थेषु । सम्भवति महाभाष्यं हि निर्मुक्त भगवति पतञ्जलौ तच्छिष्यैर्महा| भाष्यं हि काश्मीरेषु नीतम् । तस्य शिष्येषु काश्मीराःदाक्षिणात्याश्वासन् । 'तैः स्वस्वसङ्गृहीतं पाठं स्वान् स्वान्, प्रदेशानुनयन्ति स्म । इदमपि सम्भवति यदुपरते पुष्यमित्रे विद्वदनुरागवति तत्पुत्रोऽग्निमित्रो मगधसाम्राज्यमवाप । स हि । विद्याविरत आसीदिति मालविकाग्निमित्रे चित्रितेन तच्चरित्रेण ज्ञायते । अग्नि-..। मित्राननुमोदितो हि भगवान् वार्धक्ये पुनः काश्मीरानेव प्रतिनिवृत्त इत्यपि । स्याद्यद्वा तद्वा, काश्मीरेण हि राज्ञाऽभिमन्युना जयापीडेन च भाष्यस्योद्धारः । कृतः इति सज़तरङ्गिणीतो ज्ञायते । यथोक्त तत्र -
प्रवततं महाभाष्यं स्वञ्च व्याकणं कृतम् ।।
भारतीयभूगोलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भूमिशास्त्रम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पतञ्जलिः
देशः
कालश्चैषः -
भारतीयभूगोलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
Indien
पतञ्जलिः
देशः
तदा भगवतः शाक्यसिंहस्य परनिवृतेः ।
अस्मिन् महीलोकधातौ साधं वर्षशतं ह्यागात् ॥
तथ्यमिदं भतृहरिपि स्मरति वाक्यपदीये कथनानेन -
'प्रायेण सङ्क्षेपरूचीमल्पविद्यापरिगहान् ।
( सङ्ग्रहो' नाम व्थाडिप्रणीतो ग्रन्थः)।
सर्वेषां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने ।
अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सौष्ठवान् ।।
तस्मिन्नकृतबुद्धीनां नैवावास्थितनिश्चयः ।।
बैजिशौभवहर्यक्षैः, शुष्कतर्कानुसारिभिः ।
आर्षे विप्लाविते ग्रेन्थे सङ्ग्रहप्रतिकञ्चुके।
यः पतञ्जलिशिष्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः।
काले स दाक्षिणात्येषु ग्रन्थमात्र व्यवस्थितः ।।
स नीतो बहुशाश्वत्वं चन्द्राचार्यादिभिः पुनः ।
उभयस्मिन्नेव कथने काश्मीरादेव स्मृता । पुनश्च कालेन प्रणष्टे महाभाष्ये काश्मीरेण महीभुजा जयापीडेन - क्षीरादिविद्वत्साहाय्येन विच्छिन्नं महाभाष्यं पुनः प्रवर्ततमिति राजतरङ्गिणीत ज्ञायते यथोक्त -
उत्पत्तिभूमौ देशेऽस्मिन् दूरदूरतिरोहिता।
कश्यपेन वितस्तेन तेन : विद्यावतारिता।
वचोमूखऽयमित्येव कस्मैचिद्वदते स्फुटम् ।
सर्वज्ञानान्, ददच्चकै सर्वान् विद्याभियोगिनः।
प्रावर्तयत विच्छिन्नं महाभाष्यं महीतले ।
क्षीरामिधाच्छब्दविद्योपाध्यायात्सम्भृतश्रुतः ।
बुधैः सह ययौ वृद्धिं स जयायीडपण्डितः।
केचिद्धि राजतरङ्गिणी प्रोक्त तस्माद्देशात्तदागमम्' इत्यत्र तस्मादित्येतस्य कस्माच्चिद् दाक्षिणात्यप्रदेशादिति। निरर्गलमर्थं कुर्वन्ति । तत्तेषां. प्रादेशिकमतिरेव । वस्तुतस्तु प्रकरणानुसारेण तस्मादिति काश्मीरसंज्ञकाः देव । यथा च प्रकरणम्-
स्वनामाङ्क शशाङ्काङ्कशेखरं विरचय्य स ।
परार्थ्यविभवं, श्रीमानमिमन्युपुर व्यधात् ।।
अनेनैतज्ज्ञायते यत्पतञ्जहिहि भगवान् ज़न्मना किंवा कर्मणा कि वा न्यैरप्यज्ञातैः कांग्गै काश्मीरैः सह घनिष्टरूपेण सम्बद्ध आसीत् । वयन्त्वेतदेवानुमामो यत्तस्य जन्मभूमिः काश्मीरमण्डलं कर्मभूमिश्च पाटलिपुत्रमिति ।
कालः
वररुचिः कात्यायनो नन्दोत्तरकाले ह्यासीत् । नन्दकालश्च श्रीमद्भागतानुसारेण १०७९ मित वर्षेषु कलिगतेषु समापतति । राजतरङ्गिणीकारानुसारेण तु कलेः ६५३ मित वर्षेषु व्यतितेषु ' पाण्डवा अभूवन् । यदा ते नवाशीति, वर्षवयस्काः सञ्ञातास्तदा महाभारतयुद्ध समभूत् । ततश्च दशमे मासि परीक्षिज्जन्म लेभे । परीक्षित आरम्य नन्दाभिषेकपर्यन्तं १११५ मितः कालो व्यतीतः । तेन ६५३ +८९x१११५= १७५७ मित वर्षेषु कलेर्यातेषु नन्दकालः । कलेः ३०४५ मितवर्षेषु व्यतीतेषु विक्रमकालस्तेन नन्दकालो - विक्रेमार्कात् ३०४५-१७५७=१२८८ मितवषैपूर्व समापतति । नन्दकालश्च ११० वर्षाणि चलति । ततश्च चन्द्रगुप्तोदयः । चन्द्र गुप्ताद्या दश मौर्याः १३७ मितवर्षाणि भुवमशासुः । ततश्च पुण्यमित्रोदय इति पुण्यमित्रस्य कालो कलणानुसारेण कलिगतेषु ११५७X२३७= २०९४ ) २०९४ मितवर्षेषु भागवतानुसारेण तु (१०७९४२३७=१३१६) १३१६ मितवर्षेषु समापतति । तथैव सः कालो भागवतानुसारेण विक्रमाकद. १७२९ वर्षपूर्वं राजतङ्गिणीकारानुसारेण तु ९५१ वर्षपूर्वं सम्भवति । अत्रेदमन्तरं यद्भागवतं हि कृष्णस्य वैकुण्ठगमनदिनादारभ्य कलि प्रारब्धं मन्यते । राजतरङ्गिणीकारस्तु कृष्णजन्मतोऽपि ६५० वर्षांपूर्वमेव कलि प्रबृत्तं मन्यते । वस्तुतस्तु राजतरङ्गिणीकार एव साधुः । |, यतः कलिस्तु कृष्णजन्मनःः पूर्वमेव प्रवृत्त आसीत्कन्तु कृष्णमहिमा न तथा प्रस्फुटितम् आसीत् । याते हि कृष्णे वैकुण्ठं स सम्यक्प्रवृत्तः । भुचुकुन्दो यदी गुहातो निष्क्रान्तस्तदा स क्षुल्लकान् दृष्ट्वा कलियुगं प्राप्त मत्वा विरक्तः सन्नुत्तरां दिशं ययाविति भागवत एवोक्तम् ।
तेनात्र राजतरङ्गिणीकारमेवानुसृत्य पुष्यमित्रकालो तिर्णीतः स हिं विक्रमार्कात १०५१ वर्षपूर्वमासीदिति । अयमेव हि पतञ्जलिरपि कालः । यदा हि जना दीर्घायुषोऽभूवन्नेव । तेन तस्ये कात्यायनशिष्यत्वमपि स्थितिकालदृष्टया न विरुध्यते । राजतरङ्गिणीकारार्नुसारेण अभिमन्युह बुद्धनिर्वाणानन्तरसार्द्धकशतवषण्यभित आसीत् । तद महाभाष्यं हि प्रणष्टमासीदिति तत्कथनेन महाभाष्यस्य तस्मादपि पूर्ववतत्व सिध्यति । कनिष्कस्यावस्थितिमपि तत्कालमभित एव मन्यते राजतरंङ्गिणीकारः । यद्यपि तथ्यं गुहासु निहितं महदन्वेषणमपेक्षते तथापि सामान्यतोऽभिमन्युह पुष्यमित्रादनन्तरवत्र्येव । राजतरङ्गिणीकारो हि अभिमन्योरनन्तरवति । १३०२ मितवर्षाण्यभितो विक्रमस्यावस्थिति मन्यते ।.महाभाष्यस्या पूर्ववर्तत्वमपि तत्रैव वणितमिति तदृष्टया तु पतञ्जलेरवस्थितिवक्रमपूर्व-पञ्चदशशतकमभित आपतति । तेन हि विक्रेमपूर्वपञ्चदशशतकमारम्य दशम-- शतकपूर्वपर्यन्तं सामान्यतः पतञ्जलेरवस्थितिमनुमातुं शक्यते।
सामान्यतो विक्रमपूर्वदशमशतकमेव पतञ्जलेः स्थितिकाल: ' समीचीनः । महाभाष्यगंतानि, ‘अरुणद्यवनः साकेतमु, 'अरुणद्यवनो माध्यमिकाम्' 'अनुशोणे पाटलिपुत्रं', ‘मौर्यैहरण्याथिभिरचः प्रकल्पिताः' पुष्यमित्रसमा, इह पुष्यमित्रं याजयामः,"। पुष्यमित्रो यजते, याजका याजयन्ति' इतिप्रभृतिवाक्यानि चादाय पण्डिताः । पतञ्जलेरवस्थितिविषये स्वामिमतं मतं स्थापयन्ति । तत्र ‘अरुण यवनः । साकेतम्' इति वाक्ये लङः प्रयोगमादाय तच्च प्रयोक्तर्दर्शनविषयं मत्वा मिनाण्डर .. इति संज्ञकस्याक्रमणेन सह संयोजयन्ति । किन्तु यवनस्योल्लेखस्तु प्राचीनेषु । पुराणेष्वपि दृश्यते । केन सह घटनेयमन्वितेति न शक्यते यथार्थतो वक्तम् । वयन्तु ब्राह्मणाः ब्राह्मणविद्यामेव जानीमहे । ताश्च वेदवेदाङ्गपुराणाद्याः । भागवत-विष्णुपुराणादिंग्रन्थानुसारेण हि शासतिं युधिष्ठिरे चित्रशिखण्डिनः ।, सप्तर्षयः (मद्यास्वासन् । ते). हि एकनक्षेत्रे शतं वर्षाणि तिष्ठन्ति । यदा हि पूर्वाषाढासु विचरन्त आसंस्तदा नन्दाभिषेकः सम्पन्नः । ते च यदा श्रवणेषु प्रविष्टास्तदा पुण्यमित्रणाश्वमेघयज्ञः कृतः । ६५३ वर्षेषु कलेयतेषु युधिष्ठिरो जनि लेभे । स च ८९ वर्षे साम्राज्यमवापेजे चाश्वमेधेन द्वोनवतितमे वर्षे । तेन हि कलेः २०९४ वर्षेषु व्यतीतेषु पुष्यमित्रस्याभिषेको यस्य.प्रधान', 'आचार्यैः पतञ्जलिरिति । यतो हि तस्यावस्थिविक्रमपूर्वदशमशतकमेव न्याय्यम्। स्याद्दतदन्यथाऽपि।
पतञ्जलिर्हि भगवान् काठकसंहिताध्यायीति कथ्यते ।
संवादशैल्यां प्रोक्तं हि महाभाष्यमिदं वातकानामेव व्याख्यानम् ।
वार्तिकमेवावलम्यास्य प्रायः प्रवृत्तिः । सूत्राणि तु स्वातन्त्र्येण कानिचिदेव व्याख्यातानिं । तेनेदं हि वार्तिकभाष्यं वर्तिकानि च भाष्य सूत्राणि । येषु हि सूत्रषु वार्तकानि न सन्ति तत्र प्रायेण भाष्यमपि न दृश्यते । तथापि भाष्यं हि सूत्रसमर्थकम् । यत्रापि वार्तिककारेण सूत्रकारः प्रत्याख्यातोऽपि तत्र भाष्य हिं युक्तया-सूत्रमेव मण्डयति ।
अन्ये तु प्रागंदेशे इति व्याख्यन्ति । तथैव सुत्रान्तरेऽपि तदिदं प्रामाणशास्त्रमेव विपन्नं दष्टवा भगवता पतञ्जलिना सूत्राशयसंरक्षक प्रमाणशास्त्रं महाभाष्यं प्रणीतम् । अनेन हि व्याख्यानमुखेन व्यकिरणदर्शनसिद्धान्तानामपि निरूपणं कृतं यदाधारी :: कृत्य भतृहरिणा वाक्यपदीयं प्रणीतम् । लोकप्रचलितभाषायां प्रोक्तत्वादपि महाभाष्यं लोकप्रिय सञ्जातम् । अस्य हि यथार्थानुवतिता सर्वातिशायिनी । सूत्रस्य प्राप्तिज्ञों देवानां प्रियो न तु दृष्टिज्ञः” इति कथनं कमप्यनाकर्षयेत् । महाभाष्यकारस्तु उभय एवासीत्प्राप्तिज्ञः इष्टिज्ञश्च । व्यवहारे प्राप्त्यप्रेक्षया इष्टेरेवाधिकं महत्वं भवति । सूत्राणामेवानुसरणं प्राप्तिः प्रयोगानुसरणमिष्टिः । तथैवात्र शब्दगडूमात्रं, काकपेया नेदी, चन्वा ( तृणमयः पुरुषः ) प्रभृतिशब्दानां प्रयोगोऽपि तस्य व्यावहारिकत्वं साधयन्ति । एवमेव द्विर्बद्धं सुबद्ध भवति, संमानगुणे एव स्पर्धा भवति न ह्याब्धाभिरूप स्पर्धेते, पर्याप्तोप्येक पुलाकः स्थाल्यानिदर्शनार्य, न च मृगा, सन्तीति यवा नोप्यन्ते, आम्रान् पृष्टः। कोविदारानाचष्टे इत्यादिवाक्यान्यप्यस्य प्रभावोत्पादकतां साधयन्ति । एवंविधैरन्यैरपि वैशिष्टयैर्वैयाकरणैर्यथोत्तरं मुनीणां प्रामाण्यमिति 'वादः स्वीकृतः । पाणिन्यपेक्षया कात्यायनस्य तदपेक्षया पतञ्जलेः कथनं प्रामाणिक मित्यवस्याशयः ।
यथा हि अकारलोपस्य स्थानिवद्भावेन गुणवृद्धेरप्राप्तेः न धातुलोप आर्धधातुके इत्यस्यादृष्टार्थकत्वम्, 'न बहुव्रीहौ' इत्यनेन बेहुव्रीहिः विषये सर्वादीनां निषिद्धयां सर्वनामतायामपि तेषामकजन्तुप्रयोगों घंथा त्वपितृक इत्यत्र त्वकत्पिवृक इति, ‘सामान्यवचनं विभाषितं विशेषवचने इत्यत्र बहुवत्रनयोगेन सामान्यवचनस्य प्रत्याख्याने, “उपसर्गादनोत्परः इत्यत्र अतिव्याप्त्यव्याप्तिनिवारणाय बहुलमिति पाठः, असति तथा द्र णो नमः इत्यत्र ओत्परत्वेनणत्वस्यासिद्धिः स्यात् प्र नः पूषा इत्यत्रानात्परत्वेन णत्वं स्यात् । एवञ्च पदव्यवायेऽपि ( नुमो णत्वं न ) इत्सस्य बाधकत्वेनं 'अतद्धिते इति वक्तंव्यम्' इति वातिकेन सिद्ध.णत्वे आई गोमयेणेति वाक्यंकारेण पदे साधितम् । किन्तु भाष्यकारेण पदेव्यवायः इति सप्तमीसमासं, परिकल्ध्य सूत्रेणैव समस्या समाहिता । तेनैव कैय्टः कथयति-.
पाणिनीयव्याख्यानभूतत्वेऽपि इष्ट्यादिकथनेन ।
अन्वाख्यातृत्वादस्येतरभाष्यवैलक्षण्येन महत्वम् ॥ ' इति ।
ञ्चेष्टित्वेन । स हि लक्ष्यानुसारं लक्षणं करोति । अनेन नैतच्चिन्तनीयं यत्पतञ्जलिहिं पाणिनिकात्या तौ समाद्रियते । तस्य मतभेदस्तु इष्टावेव न तु प्राप्तौ । तेन यथोत्तरं मुनीनां प्रोमाण्यमिति प्रायोवाद एव । सर्वेषामप्याचार्याणां स्वस्वस्थाने प्रामाणिकत्वम् । असति तु तथा शब्दानां नित्यत्वमेवे हीयते । स्वयमेव पाणिनिरपि पूर्वसिद्धप्रयोगान् समांद्रियते । स हिं सूत्रेषु स्वप्रणीय मानसूत्रासिद्धानपि प्रयोगान् प्रयुक्त यथा - जनिकर्तुः इत्यत्र सकारलत्वं, पुराणं प्रोक्त षु ब्राह्मणकल्पेषु' इत्यत्र पुराणबाह्मणशब्दौ च । तथैव पाणिनिनी । ., पञ्चबाणः क्षिणोति' इत्यत्रं क्षिाणु ( हिसायां ) धातोस्तनादिके उप्रत्यये प्राप्त', स्योप्रधागुणस्य निषेधाय कोऽपि प्रबन्धों न कृतस्तेन तन्मते तु क्षेणोति इत्येव भवति किन्तु इष्टौ न तथा । तेन हिलं, आत्र यमैत्रेयौ, संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः इति गुणाभावं मन्येते । तेन हि ऋणु ‘इत्येतस्य, ‘ऋणोति' 'अर्णोति' इति रूपद्वयस्यैव सिद्धिः। तेन हि सर्वेषामेव मुनीनां प्रामाण्यं न तु यथोत्तरमेव । ". यथा-हि पतञ्जलिः पाणिनि समाद्रियते तथैव कात्यायनमपि । सहि कात्यायनस्य न केवलं. वातकानि व्याख्याति अपितु तेषां सम्भविप्रत्याख्यानमुपस्थाप्य तत्समादधात्यप । स हि दार्शनिकपक्षे कात्यायनोपरि व्याडेः प्रभावं, मन्यते पतञ्जलिहि कात्यायनापेक्षयाऽधिकमेव वैदिकमार्गानुसारी प्रतिभाति ।
मह्यभाष्यातिरिक्त पतञ्जलिकृतत्वेन महानन्दकाव्यं, चरकपरिष्कारः ।। सिद्धान्तसारावली, कोषग्रन्थः आर्यापञ्चाशीति, साहित्यशास्त्र, लोहशास्त्र चे प्रसिद्धा ग्रन्थाः पतञ्जलेर्महानन्दकाव्यं समुद्रगुप्तः कृष्णचरिते स्मरति । अवशिष्टग्रन्थानां प्रणेता कतमः ‘पतञ्जलिंरितिं नैवाधुनाऽपि निर्णीतम्। केचित्तुं : चरकमपि पतञ्जलेरेव नार्मान्तरं मन्यन्ते।
प्रक्रियाकौमुद्युदयेन यथाष्टाध्याय्याः पठनपाठनादिकं लुप्तप्रायमेवाऽभूत्तथैव महाभाष्यस्य महत्त्वं न्यूनीकृतमेव । किन्तु न हि दीपः सूर्यमभिभवितुं प्रभवति । महाभाष्यं हि न केवलं व्याकरणग्रन्थ एवापितु इदं हि भारतीयसंस्कृते विश्वकोश एव । तस्योपेक्षा तु भारतीयसंस्कृतेरेवोपेक्षा । महाभाष्यस्येदमेवासाधारणं महत्त्वं विचिन्स्य तस्य हि बहुभिर्भतृहरिसदृशैव्यख्यातृभिव्यख्यिाग्रन्थाः विरचिताः। तेषु हि भर्तृहरिः कैयटः, ज्येष्ठकलशः, मैत्रेयरक्षितः पुरुषोत्तमदेवः, धनेश्वरः, शेषनारायणः, विष्णुमित्रः, नीलकण्ठः शेषविष्णुः, तिरुमलयज्वा, गोपालकृष्णः, शिवरामेन्द्र, सदाशिवश्व प्रसिद्धाः अथैषां संक्षेपेण परिचयोऽत्र प्रस्तूयते ।
कृतयः
महाराजः समुद्रगुप्तः कञ्चन “कृष्णचरितम्” इत्याख्यम् एकं महाकाव्यं निर्ममे तत्रोच्यते पतञ्जलेः विषये यत्- महानन्दमयं काव्यं  योगदर्शनमद्भतम्। योगव्याख्यानभूतं तद् रचितं चित्रदोषहम्।।
एवञ्च राधावल्लभो भोजः स्वनर्मितशब्दानुशासनग्रन्थे पतञ्जलिम् इत्थं सस्मार -
योगेन चित्तस्य पदेनवाचां मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन। योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि।।
आभ्याम् श्लोकाभ्यां स्पष्टतयेदं ज्ञायते यत्, आयुर्वेदस्य, योगसूत्रस्य तथा च महाभाष्यस्य पतञ्जलिप्रणेतृत्वम् । तत्रादौ महाभाष्यविषयेचर्च्यते ।
महाभाष्यम्
योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य तु वैद्यकेन। योपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोस्मि॥
महामुनेः पतञ्जलेः विषये उक्तं सुप्रसिद्धं पद्यम् इदम् । एतेन ज्ञायते यत् सः योगशास्त्रे, व्याकरणशास्त्रे, वैद्यकशास्त्रे च ग्रन्थरचनां कृतवान् आसीत् इति । एषः महाभाष्यकाररूपेण प्रसिद्धः अस्ति ।
भविष्यपुराणे गदितं यत् – चित्रकूटे गिरौ रम्ये, नानाधातुविचित्रिते । तत्रावसन्महाप्राज्ञ: उपाध्यायः पतञ्जलिः ॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो, गीताशास्त्रपरायणः । विष्णुभक्तः सत्यसन्धो, भाष्यशास्त्रविशारदः॥ ३५/१-२
चित्रकूटनामके रमणीये पर्वते महाप्राज्ञः पतञ्जलिः अवसत् । काश्याम् एतस्य पतञ्जलेः तथा कात्यायनस्य मध्ये महान् वादः अभूत् । वादोऽयम् एकवर्षं यावत् प्राचलत् । वर्षान्ते पतञ्जलिः कात्यायनेन पराजितः । लज्जितः सः धर्मात्मा सरस्वत्याः आराधनं चकार । तदनु सः पुनः कात्यायनं पराजित्य प्रसन्नताञ्च प्राप्य महाभाष्यस्य रचनामकरोत् । भर्तृहरेः लेखेनेदं विदितम्भवति यत्, सौभव-हर्यक्षादीनां वैतण्डिकानां शुष्कतार्किकाणां प्रभावेण महाभाष्यस्य प्रचारप्रसारः विलुप्तः जातः । परन्तु चन्द्राचार्येण अपि च कश्मीरस्थैः भूभृद्भिश्च जयापीडादिभिः कथमपि महाभाष्यं पुनः प्राकाश्यम् आनीतम् ।
महाभाष्यं नव्यव्याकरणस्य प्रमाणभूतो ग्रन्थः इत्यत्र नास्ति कस्यापि संशीतिः ।
महान्दनकाव्यम्
इदं महाकाव्यं भगवता पतञ्जलिना रचितम् ।
योगसूत्रम्
भगवान् पतञ्जलिः चित्तवृत्तिशोधनाय उपायभूतानि योगसूत्राण्यपि प्रणिनाय यानि च विश्वप्रसिद्धानि सन्ति ।
सिद्धान्तसारावली
अयं वैद्यकग्रन्थः अपि भैषज्यशास्त्रविचक्षणेन पतञ्जलिना प्राणायि ।
भाषाशैली
पाणिनिमुनिना प्रणीतस्य व्याकरणग्रन्थस्य अष्टाध्याय्याः महद्व्याख्यानम् एतेन रचितम् । तत् भाष्यं वार्तिककारस्य कात्यायनस्य वार्तिकम् अधिकृत्य अपि लिखितम् आसीत् । अस्य भाष्यस्य नाम - 'महाभाष्यम्' । इदं नाम तस्य आकारस्य, माहात्म्यस्य च परिचायकम् अस्ति । महाभाष्यस्य अध्ययनं विना संस्कृतव्याकरणस्य ज्ञानम् अपूर्णम् एव । अत एव पतञ्जलिः व्याकरणस्य 'मुनित्रये' अन्यतमः इति परिगणितः । अष्टाध्याय्यां विषयाः सूक्ष्मतया वर्णिताः सन्ति । उदाहरणप्रत्युदाहरणैः शङ्कासमाधानपद्धत्या विषयस्य स्पष्टीकरणं पतञ्जलिना कृतम् । लौकिकैः उदाहरणैः, लघुकथाभिः, विनोदवचनैः च नीरसः व्याकरणविषयः अपि मनोरञ्जकः जातः । अत एव भाष्यविषये एका प्रशंसोक्तिः श्रूयते -
महाभाष्यकारस्य पतञ्जलेः शैली वैदर्भी अस्ति । यस्याः स्वरूपम् अधोलिखितमस्ति - अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः । तत्तु वैदर्भरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरं भवेत् ॥
समासरहितं गद्यं चूर्णकम् इति कथ्यते । पतञ्जलेः एतादृशी चूर्णकगद्यशैली अस्ति । एषा गद्यशैली विषयनिरूपणदृष्ट्या अतीव सरला सम्भाषणात्मिका च अस्ति । तत्र कठिनविषयाणाम् उपक्रमे मध्ये मध्ये 'किं वक्तव्यमेतत्', 'कथम् अनुच्यमानं गंस्यते', 'अहोस्वित्', 'अस्ति प्रयोजनमेतत्', 'कथं तर्हि' इत्येतादृशैः सम्भाषणात्मकैः वचनैः पाठकानां मनः लक्ष्यं प्रति समाकृष्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः
पाणिनिः
कात्यायनः
महाभाष्यम्
योगसूत्रम्
अधिकवाचनाय
पतञ्जलेः कथा
पतञ्जलेः जीवनम्]
सन्दर्भाः
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:व्याकरणभाष्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:प्रथमशताब्दीपूर्वतनाः कवयः वर्गः:योगाचार्याः वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः
फर्मियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सर्व-सारोपनिषत्
सर्व-सारोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
क्षुरिक-उपनिषत्
क्षुरिक-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
तञ्जावूरुमण्डलम्
तञ्जावूरुमण्डलं (Thanjavur District) (तमिऴ्:தஞ்சாவூர்மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तञ्जावूरुपत्तनम् ।
जनसंख्या
२०११ तमे वर्षे जनगणनानुगुणं तञ्जावूरुमण्डलस्य जनसंख्या २,४०२,७८१ अस्ति। जनसंख्यादृष्ट्या भारतस्य ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य १८५ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ६९१ (१,७९० प्रतिचतुरस्शमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ८.४२% आसीत् । तञ्जावूरुमण्डाले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०३१, साक्षरताप्रमाणं च ८२.७२% अस्ति।
उपमण्डलानि
तञ्जावूरुमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
कृषिः वाणिज्यं च
इदं मण्डलं कावेरीनद्याः तीरप्रदेशे वर्तते । अतः अस्मिन् राज्ये फलवत्तमः प्रदेशः अयम् । अत्र तण्डुलः अत्यधिकप्रमाणे उत्पाद्यते । अतः इदं मण्डलं राज्यस्य तण्डुलपात्रम् इत्येव विख्यातम् । कावेरी नदी, तस्याः उपनद्यः च कृष्यर्थं जलं प्रयच्छन्ति । तण्डुलम् अतिरिच्य नारिकेलः, इक्षुखण्डश्च अत्र अधिकप्रमाणे रुह्यते । तमिऴ्नाडु राज्ये नारिकेलस्य अधिकतमम् उत्पादनं तञ्जावूरुमण्डले एव भवति ।
तञ्जावूरुराजभवनम्
इदं राजभवनं बृहदीश्वरदेवालयात् एककिलोमीटर्‌ दूरे अस्ति । भवनं परितः बृहत्यः दुर्गभित्तयः सन्ति । इदं भवनं चतुर्दशशतके नायकैः मराठैः च निर्मितम् । मराठराजपरिवारः अत्र वसति । राजपरिवारस्य आराध्यदेवस्य चन्द्रमौलीश्वरस्य देवालयः भवनस्य अन्तः अस्ति ।
कलासङ्ग्रहालयः
तञ्जावूरुनगरे विद्यमाने अस्मिन् कलासङ्ग्रहालये विशिष्टाः कांस्यमूर्तयः, शिलाशिल्पानि, कलाकृतयः च सन्ति । हिन्दूदेवताभिः पुराणैः च सम्बद्धाः बहवः कलाकृतयः अत्र द्रष्टुं शक्याः । ऐतिहासिकदृष्ट्या अयं सङ्ग्रहः अमूल्यः ।
सरस्वतीमहलग्रन्थालयः
तञ्जावूरुमहाराजस्य सरफोजेः अयं ग्रन्थालयः मध्यकालिकग्रन्थानां सङ्ग्रहवत्सु ग्रन्थालयेषु प्रमुखः, विश्वप्रसिद्धः च । नायकानां मराठानां च वंशस्थैः अयं ग्रन्थालयः संरक्षितः । अत्र कलासंस्कृतिसाहित्यसम्बद्धाः ताडग्रन्थाः, पुस्तकानि, भूपटानि, चित्राणि च सन्ति । अयं ग्रन्थालयः १९१८ तमे वर्षे सार्वजनिकः कृतः ।
राजराजमणिमण्डपः
अयं तञ्जावूरुनगरस्य दक्षिणभागे अस्ति । १९९५ तमे वर्षे अष्टमस्य तमिऴ् सम्मेलनस्य सन्दर्भे अयं निर्मितः । अस्मिन् मणिमण्डपे वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति ।
शिवगङ्गातडागः
अयं तडागः बृहदीश्वरदेवालयस्य वायव्यभित्तेः बहिः अस्ति । एतं तडागं परितः बृहत्यः भित्तयः सन्ति । अस्य जलं बहु मधुरम् इति विख्यातम् ।
तिरुक्करुगावूरुः
तञ्जावूरुनगरात् २० किलोमीटर् दूरे ईशान्यदिशि कावेर्याः उपनद्याः वेट्टारुनद्याः तीरे इदं क्षेत्रम् अस्ति । अत्र अरुळमिगुमुल्लैवननाथस्य गर्भरक्षाम्बिकायाः च मन्दिरे स्तः । शिवभक्ताभ्यां तिरुज्ञानसम्बन्धर् तिरुनावुक्करसर्भ्याम् एते देवते उद्दिश्य अनेके उल्लेखाः कृताः ।
पट्टीश्वरम्
अयं ग्रामः कुम्भकोणस्य समीपे अस्ति । अत्र दुर्गादेव्याः देवालयः अस्ति । इयं दुर्गा चोळानां आराध्यदेवी आसीत् । अस्याः अनुग्रहेण एव चोळाः १००० शिवलिङ्गानि स्थापयितुं समर्थाः इति प्रतीतिः ।
मनोरः
राजा सर्फ़ोजिः १८१४ तमे वर्षे नेपोलियनस्य विरुद्धं ब्रिटिशानां विजयस्य स्मरणार्थम् इदम् अष्टस्तरीयं नगरं निर्मितवान् । इदं तञ्जावूरुमण्डलस्य पट्टुकोट्टैपत्तनात् २० किलोमीटर् दूरे बङ्गालसमुद्रस्य तीरे शरभेन्द्रराजपत्तनाख्ये ग्रामे अस्ति ।
पापनाशम्
तञ्जावूरुपत्तनात् ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पत्तने पल्लवनाथस्वामिनः देवालयः अस्ति । १०८ शिवालयाः अपि अत्र सन्ति । १६००-१६३४ मध्ये नायकैः निर्मितः बृहत् तण्डुलागारः अत्र अस्ति । अस्य औन्नत्यं ३६ पादाः ।
स्वामिमलै
अयं सुब्रह्मण्यस्य ‘आरुपडैवीडु’ क्षेत्रेषु अन्यतमः, तञ्जावूरुतः ३२ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कार्त्तिकेयः स्वपित्रे परमेश्वराय प्रणवस्य रहस्यं बोधितवान् इति स्थलपुराणम् । अतः अत्र कार्त्तिकेयः गुरुरूपेण, परमेश्वरः तच्छिष्यत्वेन च राजगोपुरे द्रष्टुं शक्यः ।
कुम्भकोणम्
तञ्जावूरुतः ४० किलोमीटर् दूरे इदं पत्तनम् अस्ति । देवालयानां पत्तनम् इत्येव इदं ख्यातम् । सारङ्गपाणिदेवालयः, कुम्भेश्वरदेवालयः, नागेश्वरदेवालयः, रामस्वामिदेवालयः च अत्रत्येषु देवालयेषु प्रमुखाः । अत्र प्रतिद्वादशवर्षम् एकवारं महाकुम्भाभिषेकः प्रचलति ।
उप्पिलियप्पन् देवालयः
अयं देवालयः कुम्भकोणतः ६ किलोमीटर् दूरे, तञ्जावूरुपत्तनात् ४६ किलोमीटर् दूरे च अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः वेङ्कटेश्वरः ।
तिरुविडैमरुदूरुः
अयं कुम्भकोणतः ८ किलोमीटर् दूरे अस्ति । कावेरीनदी अस्मिन् ग्रामे प्रवहति । अयं ग्रामः ‘मध्यार्जुनम्’ इत्यपि ख्यातः । अत्रत्य आराध्यदेवः महालिङ्गेश्वरः, देवी च पेरुनमुलै अम्माळ् अस्ति।
नवग्रहक्षेत्राणि
कुम्भकोणस्य समीपे नवसु ग्रामेषु नवग्रहसम्बद्धाः देवालयाः सन्ति । तानि -
पूण्डिमाता बेसिलिका
पूण्डिग्रामः तञ्जावूरुतः ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । इदं रोमन् काथोलिकानां पवित्रं क्षेत्रम् ।
ष्वार्ट्ज़् क्रिस्तदेवालयः
तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः अयं क्रैस्तदेवालयः अष्टादशशतके निर्मितः । अयं शिवगङ्गातडागस्य पूर्वभागे अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतंतुः
वर्गः:तमिळनाडुराज्यस्य मण्डलानि
१५२३
१५२३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५२३ १५२३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५१७
५१७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
५१७ ५१७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नोबेलियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्मयोगः (गीता)
कर्मयोगनाम्ना अयं च अध्यायः अभिधीयते । अस्मिन्नध्याये प्राधान्येन कर्मणः विषये चर्चितं वर्तते । भारतीयविचारानुसारेणा आत्मोन्नतिं साधयितुं चत्वारो मार्गाः उपदिष्टाः सन्ति- ज्ञानमार्गः, भक्तिमार्गः, कर्ममार्गः योगमार्गश्च । स्वनामधन्यैः श्रीरमणमहर्षिभिः अत्यन्तसरलरीत्या एतेषां चतुर्णां मार्गाणां विवेचनं कृतम् उपलभ्यते ।
गीतायाः पूर्वं मीमांसाशास्त्रे कर्मणो महत्त्वं स्वीकृतम् आसीत् । जैमिनिना तु वेदस्य प्रयोजनमेव कर्मणः प्रतिपादनं कथितम् । तत्र कर्मणः अभिप्रायः यज्ञेन प्रतिपादितम् । गीतायामपि 'यज्ञ' शब्दस्य प्रयोगो विस्तृतार्थे विहितः । निः स्वार्थबुद्ध्या क्रियमाणं परमात्मानं प्रति उपयन्तारं निखिलं कर्मजातं 'यज्ञ्’ मेवास्ति । यज्ञास्तु अनेकधा प्रतिपादिताः । यथा –द्रव्ययज्ञः, तपोयज्ञः, ज्ञानयज्ञश्चेति । श्रीमद्भगवद्गीताया अवधारणाऽस्ति यत् फलाकांक्षाया दृष्टिकोणेन अक्रियमाणानि कर्माणि कदापि बन्धनं नोत्पादयन्ति किन्तु कर्मचक्रात् न कश्चिदपि प्राणी पलायनं कर्त्तुं शक्नोति । यतो हि प्राणिनां जीवनयात्राया मुख्य आधारः कर्म एवास्ति । क्षणमपि कश्चिदपि प्राणी कर्म न कुर्वन् नैव तिष्ठति । सत्त्वादिगुणत्रयस्य प्रभावात् प्राणी सदैव कर्म कुर्वाणो विद्यते ।
लौकिककर्मसु वासनाख्यो दोषो भवति । अनेनैव दोषेण कर्त्ता बन्धने निपतति, कर्मणा बद्धो भवति च । फलाकांक्षा अथवा आसक्तिरुपिण्या वासनाया एव अपरं स्वरुपम् अस्ति । यथा कामनया इच्छया वा कर्म क्रियते, तस्य कर्मणः फलन्तु अवश्यमेव भोक्तव्यं भवति । यद्यपि तत्फलभोगात् प्राणी पृथक न भवितुं शक्नोति, तथापि फलस्य बन्धनात् अवश्यं मुक्तिं लब्धुं शक्नोति । कर्मणां क्रियमाणतायां यदि एतादृशं कौशलं भवेत्, तदैव कर्मणा तस्य भोगो भवति । कर्मयोगस्य सार्थकताऽपि अस्मिन्नेवास्ति । अतएवोक्तम् –“योगः कर्मसु कौशलम्” इति ।
कर्मयोगे प्रवृत्त्यर्थं त्रिविधस्याचरणस्य उपयोगिता श्रीमद्भगवद्गीतायां सम्प्रोक्ता । तत त्रिविधमाचरणमत्रोल्लेखनीयमस्ति –(१) फलाकांक्षां वर्जयेत् (२)कर्त्तृत्वे अहंकारं परित्यजेत् (३) स्वक्रियमाणं कर्मजातम् ईश्वराय अर्पयेत् चेति । श्रीमद्भगवद्गीतायास्तु उपदेशोऽस्ति यत् प्राणिनां कर्मकरणे एवाधिकारो वर्तते, कर्मफलस्योपभोगे तेषामधिकारो नास्ति –
भगवतः श्रीकृष्णस्येदं कथनं कर्मयोगस्य चतुस्सूत्री अस्ति । अत्र कर्मणां परित्यागस्य शिक्षा नैव प्रद्त्ता अपितु कर्मफलस्य परीत्यागविषये स्वोपदेशो विहितः । कर्मफलस्य परित्यागोऽपि 'संन्यास' इति नाम्ना विज्ञायते । गीतोक्तम्तेन कर्मपरित्यागः संन्यासो नास्ति –
कर्मफलविषये चत्वारः सिद्धान्ताः प्रतिपादिताः सन्ति (१) प्रमादवशात् फलेच्छाया अभावः अथवा कर्मप्रवृत्तेरभावः (२) फलाकाङ्क्षया तदुचितकर्मणां निष्पादनम् (अयमेव गीतायामुक्तो निष्काकर्ममार्गोऽस्ति )
कर्मयोगमार्गः
=श्लोकानाम् आवलिः= १)	ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते...
२)	व्यामिश्रेणेव वाक्येन...
३)	लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा...
४)	न कर्मणामनारम्भात्...
५)	न हि कश्चित्क्षणमपि...
६)	कर्मेन्द्रियाणि संयम्य...