cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कौमुदीमहोत्सवः
कथानकम्
अथ पाटलिपुत्रे राज्यविप्लवः प्रवृत्तः । सुन्दरवर्मणो हन्ता चण्डसेनः प्रत्यन्तपालान् विजेतुं बहिर्जगाम । अत्रान्तरे कल्याणवर्मा राजधानीमाहूतः । चण्डेसेने विरक्तीकृताः प्रजाः कल्याणवर्माणं प्रत्यनुरक्ता अासन् । स च चण्डसेनं निहत्य राज्ये समभिषिक्तः । अन्ततः कल्याणवर्मा कीर्तिमत्या विरहेण सन्तप्तमेव चिन्तयन् प्रमदवने विदूषकेण सह प्रथमसमागमस्य वृत्तम् अवर्णयत् ।
र्यावद् विद्रुम-पाटलाधरपुटं वक्त्रं मयोन्नामितम्।
वैलक्ष्य-प्रतिषेध-विक्लव-गिरा तन्व्या तया मुग्धया
पश्चात् ताम्ररुचा करेण मम तु प्रच्छादिते लोचने॥५.२६॥
सः नातिदूरे वृक्षान्तरे स्थिता कीतिमती तत्सर्वं श्रुतवती । तस्याः सखी निपुणिका तच्चित्रं तयोः मध्येऽक्षिपत्। चित्रागमनकारणम् अनुसन्धातुं गतोऽसौ कल्याणवर्मा कीर्तिमतीं प्राप्तवान् ।
पुरातनकवीनां प्रभावाधीनपि कवयित्री प्रत्यग्रां कामपि चारुतां तत्र-तत्र वितनोति काव्यनैपुणस्य । यथा च बाल्यवर्णने प्रतिभा खेलति, यौवनं च धावति तथोदाह्रियते -
यौ द्वौ शैशव-मुष्टि-भेद-विशदौ रेखातपत्राङ्कितौ
वन्द्ये यावपि कारितौ गुरुजने मात्रा बलादञ्जलिं
तौ हस्तावुरगेन्द्र-भोग-सदृश-प्रौढ-प्रमाणौ कथम्। २.९
यथा वा रूपकालङ्कार-योजना -
नाभी-वापी-प्रविष्टः स्तनशिखरगतो रोमरेखापदेन
प्रत्युत्पन्नप्रतापः स्फुरदधर-मणि-व्याज-नीराजनेन ।
देव्या लब्धप्रसादः कल-मणि-रशना-डिग्डिमारोहणेन॥ ५.२२
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्षा-ऋतुवर्णनम्
।। वर्षा – वर्णनम् ।। प्रस्तावना अस्माकम् भारते वर्षे प्रतिवर्षम् प्रायः षण्णाम् ऋतूनाम् समागमनम् भवति । ताषामयम् क्रमः – शरद् – हेमन्तः, वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शिशिरः च । एतासाम् समासामपि ऋतूनाम् स्वकीयं स्वकीयं वैशिष्ट्यम् सौख्यम् दृश्यम् अनुभूतिश्च वर्तते ।
निदाघकालस्य तीव्रतमम् तापम् संहृत्य वर्षायामृतौ जलधरो जलधाराम् वर्षति । जलधरजेन जलेन जनानाम् शरीरस्य तापः समाप्तिम् गच्छति । जनाः शीतस्य सुखम् अनुभवन्ति । एवम् एकत्र शैत्यसुखम् अनुभावयन् घनो जनमाह्लादयति, अपरतः मृन्मये मार्गे पङ्कम् परिपोष्य जनानाम् कृते दुःखमपि जनयति । एवमत्र सुखदुःखयोः सह अनुभूतिः जायते । वस्तुतस्तु संसार एष सुखदुःखात्मकः । अत एव वर्षाकाले एकत्र हंसाः सुखानुभूतये मानसम् गच्छन्ति सुखानुभूतिम् च कुर्वन्ति, तदा अपरत्र सुखानुभूतये स्वकीयम् दयितम् तमेव हंसम् मानसरोवरम् प्रति गच्छन्तम् अवलोक्य तत्प्रिया कमलिनी तत्वियोगात् जलराशौ निमज्जति, एवं च दुःखानुभूतिम् करोति ।
वर्षायाः जलेन भरितोदराः सहस्रैः भयङ्करैः आवर्तैः आकुलिताः तटिन्यः कदाचित् उन्मार्गमपि प्रयान्ति । जलस्य प्रवाहस्य तीव्रतरेण वेगेन स्वकीयानि तटानि विपाट्य(भित्त्वा,त्रोटयित्वा वा) उन्मार्गम् प्रयान्ति । एतेन ग्रामजनानाम् गृहाणि पतन्ति, कृषकानाम् कृषिः विनश्यति, पशवः निमज्जन्ति, वृक्षाः निपतन्ति च ।
वर्षायाम् केवलम् विनाशलीलैव भवतीति तु न, अस्यामृतौ निरसाः तरुवराः सरसाः भवन्ति, निर्जलाः तडागाः सजलाः भवन्ति, निष्तृणानि (तृणविहिनानि) क्षेत्राणि सतृणानि भवन्ति । वनभूमिः कुटजैः पुष्पैः प्रपूरिता भवति । पर्वताः हरितावरेण आवृताः दृष्टिपथम् आयान्ति । पशवः सुकोमलनानि सद्योजातानि नवानि तृणानि यथेष्टम् खादयन्ति, यथेष्टम् जलम् पिबन्ति, पीनाः पुष्टाश्च भवन्ति । वर्षागमेन परमानन्दमनुभवन्तः केकिसमूहाः स्वकीयैः केकाभिर्जनानाम् मनांसि प्रीणयन्ति । एवम् सर्वत्र सुखम् प्रसृतम् भवति ।
चन्द्रस्य खण्डा इव बलाकाः दिवि शोभन्ते । यथा प्रियपुत्रस्य आगमनेन गेहेषु मातरः आनन्दिताः भवन्ति तथा जलदानाम् आगमनेन वृक्षेषु चातकाः आनन्दिताः भवन्ति । नद्यो यथा सागरम् कामयमानाः तम्प्रति शीघ्रम् प्रधावन्ति तथा प्रवासिनो जनाः अपि प्रियाः कामयमानाः सद्यः स्वगृहम् प्रधावन्ति ।
समाप्ते निदाघकाले, संहते तीव्रतमे तापे वर्षायाः आगमनम् भवति । समागतायाम् वर्षायाम् जलधरो जलधाराम् वर्षति । जलधरेण वर्षितेषु अप्सु जनानाम् शरीरस्य तापः समाप्तिम् गच्छति । समाप्ते तापे जनाः शीतस्य सुखम् अनुभवन्ति । एवम् स्वागमनेन शैत्यसुखम् अनुभावयन् घनो जनमाह्लादयति ।
वर्षायाः कालो∫यम् मृन्मये मार्गे पङ्कम् परिपोष्य जनानाम् कृते दुःखमपि जनयति । मार्गे पङ्कमये जाते गमनागमने जनानाम् कष्टम् भवति, परन्तु पङ्कमये क्षेत्रे सत्येव तत्र धान्यवपनम् संभवतीति कृषिवलाः क्षेत्रम् पङ्कमयम् भवत्विति कामयन्त एव । सत्यामपि अस्याम् स्थितौ समृद्धे पङ्के यदा भारवाहनानि अपि निष्फलानि जायन्ते, तदा कृषकानामपि कष्टम् भवति, विशेषतः क्षेत्रतः घासानयने कृषिसाधनानाम् गृहतः क्षेत्रपर्यन्तम् च परिवहने ।
वस्तुतस्तु संसार एष सुखदुःखात्मकः । अत एव वर्षाकाले एकत्र हंसाः सुखानुभूतये मानसम् गच्छन्ति सुखानुभूतिम् च कुर्वन्ति, तदा अपरत्र सुखानुभूतये स्वकीयम् दयितम् तमेव हंसम् मानसरोवरम् प्रति गच्छन्तम् अवलोक्य तत्प्रिया कमलिनी तत्वियोगात् जलराशौ निमज्जति, एवं च दुःखानुभूतिम् करोति ।
वर्षायाः जलेन भरितोदरासु सहस्रैः भयङ्करैः आवर्तैः आकुलितासु तटिनीषु कदाचित् विनाशो∫पि संभवति । जलस्य तीव्रतरेण प्रवाहस्य वेगेन स्वकीयानि तटानि विपाट्य(भित्त्वा,त्रोटयित्वा वा) नद्यः उन्मार्गम् प्रयान्ति । एतेन ग्रामजनानाम् गृहाणि पतन्ति, कृषकानाम् कृषिः विनश्यति, पशवः निमज्जन्ति, वृक्षाः निपतन्ति च । एवम् पतितेषु गृहेषु, विनष्टासु कृषिषु, निमज्जेषु पशुषु, निपतितेषु वृक्षेषु वर्षागमनेन पूर्वम् हानिरेव भवति ग्रामजनानाम् ।
वर्षायाम् केवलम् विनाशलीलैव भवतीति तु न, अस्यामृतौ सत्याम् वृष्टौ निरसाः तरुवराः सरसाः भवन्ति। समागतेषु जलेषु निर्जलाः तडागाः सजलाः भवन्ति । पीतेषु उदकेषु निष्तृणानि (तृणविहिनानि) क्षेत्राणि सतृणानि भवन्ति । वनभूमिः कुटजैः पुष्पैः प्रपूरिता भवति । जातेषु नवीनेषु घासेषु पर्वताः हरितावरेण आवृताः दृष्टिपथम् आयान्ति । पशवः सुकोमलनानि सद्योजातानि नवानि तृणानि यथेष्टम् खादयन्ति, यथेष्टम् जलम् पिबन्ति, पीनाः पुष्टाश्च भवन्ति । वर्षागमेन परमानन्दमनुभवन्तः केकिसमूहाः स्वकीयैः केकाभिर्जनानाम् मनांसि प्रीणयन्ति । एवम् सर्वत्र सुखम् प्रसृतम् भवति ।
अस्माकम् भारते देशे सुखदाः षड् ऋतवः यथासमयम् समागच्छन्ति । शरद्, हेमन्तः, वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शिशिरः चेति ताषामयम् क्रमः । एतासु समासु अपि ऋतूषु तदीयन्तदीयम् यत्यत् वैशिष्ट्यम् सौख्यम् दृश्यम् अनुभूतिश्च वा वर्तते, तत्तत् जनाः मनोयोगपूर्वकम् आस्वादयन्ति ।
वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१२२४
१२२४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१२२४ १२२४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पत्रगुप्तः
पत्रगुप्तः (आङ्गलेयम् : Leafbird अथवा Chloropsis; हिन्दी : हरेला)  कश्चन पक्षी अस्ति। सामान्यतः उष्णवलयेषु उपलभ्यते।
गाम्बिया
गाम्बिया अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२६३
२६३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२६३ २६३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ओदनवनेश्वरविजयम्
मानविक्रम एट्टन् तम्पुरान् महोदयेन विरचितं नाटकं भवति ओदनवनेश्वरीविजयम् । १८९१ तमे संवत्सरे सम्पादितम् ।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आवृतं ज्ञानमेतेन...
पदच्छेदः
आवृतं ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेण अनलेन च ॥ ३९ ॥
अन्वयः
कौन्तेय ! ज्ञानिनः नित्यवैरिणा कामरूपेण दुष्पूरेण अनलेन च एतेन ज्ञानम् आवृतम् ।
अर्थः
हे अर्जुन ! अयं कामः ज्ञानिनां सर्वदा वैरी । विषयैः पूरयितुम् अशक्यः अयम् अग्निः इव भाति । तादृशः कामः ज्ञानम् आवृत्य वर्तते ।
शाङ्करभाष्यम्
किं पुनस्तदिदंशब्दवाच्यं यत् कामेनावृतमित्युच्यते-आवृतमिति । आवृतमेतेन ज्ञानं ज्ञानिनो नित्यवैरिणा। ज्ञानी हि जानात्यनेनाहमनर्थे प्रयुक्तः पूर्वमेवेति।दुःखी च भवति नित्यमेव, अतोऽसौ ज्ञानिनो नित्यवैरी नतु मूर्खस्य । स हि कामं तृष्णाकाले मित्रमिव पशयंस्तत्कार्ये दुःखे प्राप्ते जानाति तृष्णायाहं दुःखित्वमापादितइति न पूर्वमेव । अतो असौ ज्ञानिन एव नित्यवैरी। किंरूपेण, कामरूपेण काम इच्छैव रूपमस्येति कामरूपस्तेन दिष्पूरेण दुःखेन पूरणमस्येति दुष्पूरस्तेनानलेन नास्यालं पर्याप्तिर्विद्यत इत्यनलस्तेन ।।39।।
अधिकवाचनाय
39 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
छन्दांसि
॥ छन्दांसि ॥
संस्कृतवाङ्मय स्य शेवधिः वेदाः। भारतीयानां समष्टिदर्शनस्य पूर्णफलं वेदेषु वरीवर्ति । वेदाङ्गानि विना वेदाध्ययनं अशक्यम् । वेदाङ्गानि षडेव हि । ते -
छन्दः ॥२।१॥ - इति सूत्रात् शब्दस्यास्य निर्वचनं एवम् प्रदत्तम् -- छन्दः शब्देनाक्षरसंख्यावच्छेदोऽत्राभिदीयते ।
' छन्दो हीनो न शब्दोऽस्ति न छन्दः शब्दवर्जितः ' - अतः शब्दछन्दसोः गतिसादृश्यं स्पष्टम् ।
शब्दानुपयुज्य कविभिः पद्यानि विरच्यन्ते । पद्यं नाम एका छन्दोबद्धरचना ।
परिभाषा
१) लघुः ( । ) :-   > ह्रस्वस्वराः लघुर्भवन्ति । [ अ इ उ ऋ लृ ]	     > ह्रस्वस्वरसहितव्यञ्जनान्यपि लघुरेव भवन्ति । [ क च द ... ]
२) गुरुः ( ऽ ) :-   > दीर्घस्वराः गुरुर्भवन्ति । [ आ ई ऊ ॠ ए ऐ ओ औ ]	     > दीर्घस्वरसहितव्यञ्जनान्यपि गुरुरेव भवन्ति । [ की मू दे ... ]
३) मात्रा / मात्रम् :- मात्रं नाम ह्रस्वस्वरोच्चारणसमयः ।
४) यतिस्थानम् ( caesura ) - " यतिर्जिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते । सा विच्छेदविरामाद्यैः पदैर्वाच्या निजेच्छया । "
५) गणः :- त्रिवर्णसमूहो नाम गणः ।
गणानां विभजनम् -
१) य : । ऽ ऽ २) म : ऽ ऽ ऽ ३) त : ऽ ऽ । ४) र : ऽ । ऽ ५) ज : । ऽ । ६) भ : ऽ । । ७) न : । । । ८) स : । । ऽ
विशेषनियमाः -
१) अनुस्वारस्य पूर्वः वर्णः गुरुर्भवति । २) विसर्गस्य पूर्वः वर्णः गुरुर्भवति । ३) संयुक्ताक्षरस्य पूर्वः वर्णः गुरुर्भवति ।
छन्दसां वर्गीकरणम् -
छन्दः - अ) वृत्तिः / वृत्तम् ।      आ) जातिः ।
अ) वृत्तिः त्रिधा -
१) समवृत्तम् । [ उदा० - अनुष्टुप्, उपजातिः ... ] २) अर्धसमवृत्तम्। [ उदा० - पुष्पिताग्रा , वेगवती .. ] ३) विषमवृत्तम् । [ उदा० - उद्गता, ललितम् ... ]
एकस्मिन् पादे वर्तमानानां वर्णानां संख्यामधिकृत्य ' वृत्तम् ' लक्षणीभूतो वर्तते ।
आ) जातिः - एकस्मिन् पादे वर्तमानानां मात्राणां संख्यामधिकृत्य ' वृत्तम् ' लक्षणीभूतो वर्तते । [ उदा० - आर्या, गीतिः ... ]
प्रचुरछन्दांसि -
१) अनुष्टुप् - प्रतिपादे अष्टाक्षराणि भवन्ति ।   लक्षणम् - पञ्चमं लघुसर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः ।	   गुरु षष्ठं च जानीयात् शेषेष्वनियमो मतः ॥     उदा० -   वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।             जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥			- कालिदासः ।
२) इन्द्रवज्रा - प्रतिपादे एकादशाक्षराणि भवन्ति ।          लक्षणम् - स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ।      उदा० - चित्रं तदेतच्चरणारविन्दं चित्र तदेतन्नयनारविन्दम् ।	             चित्रं तदेतद्वदनारविन्दं चित्रं तदेतद्वपुरस्य चित्रम् ॥			- लीलाशुकः।
३) उपेन्द्रवज्रा - प्रतिपादे एकादशाक्षराणि भवन्ति ।          लक्षणम् - उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ सा ।      उदा० - न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् ।              न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जसत्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥			- श्रीमद्भागवतम् ।
४) उपजातिः - प्रतिपादे एकादशाक्षराणि भवन्ति ।         उदा० - अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।              पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥			- कालिदासः ।
५) रथोद्धता - प्रतिपादे एकादशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - रात्परैर्नलगै रथोद्धता ।     उदा० - अन्तराय तिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्य वैभवम् ।            तन्नरं वपुषि कुञ्जरं मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलं महः ॥			- मल्लिनाथः ।
६) वंशस्थविलम् - प्रतिपादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ ।     उदा० - स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः ।            वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे चिरेण नाभिं प्रथमोदबिन्दवः ॥			- कालिदासः ।
७) भुजङ्गप्रयातम् - प्रतिपादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - भुजङ्गप्रयातम् चतुर्भिः यकारैः ।     उदा० - अजं शाश्वतं कारणं कारणानां शिवं केवलं भासकं भासकानां ।            तुरीयं तमःपारमाद्यन्तहीनं प्रपद्ये परं पावनं द्वैतहीनम् ॥			- शङ्कराचार्याः ।
८) तोटकम् - प्रतिपादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - वद तोटकमब्धिसकारयुतम् ।     उदा० - विधिताखिलशास्त्रसुधाजलधे महितोपनिषत्कथितार्थनिधे ।           हृदये कलये विमलं चरणं भव शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥			- तोटकाचार्याः ।
१०) रुचिरा - प्रतिपादे त्रयोदशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - जतौ सजौ गिति रुचिरा चतुर्ग्रहैः ।     उदा० - उपागतौ मिलितपरस्परोपमौ बहुश्रुतौ श्रुतिमधुरस्वरान्वितौ ।            विचक्षणौ विविधनरेन्द्रलक्षणौ कुशीलवौ कुशलवनामधारिणौ ॥			- भोजः ।
११) वसन्ततिलकम् - प्रतिपादे चतुर्दशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - ज्ञेयं वसन्ततिलकम् तभजा जगौ गः  ।     उदा० - यात्येकतोस्तशिखरं पतिरोषधीनां आविष्कृतोरुणपुरस्सर एकतोऽर्कः ।           तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनोदयाभ्यां लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥			- कालिदासः ।
१२) मालिनी - प्रतिपादे पञ्चदशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः  ।     उदा० - वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात् ।            त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं जननमरणदुःखच्छेददक्षं नमामि ॥			- शङ्कराचार्याः ।
१४) शिखरिणी - प्रतिपादे सप्तदशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी  ।     उदा० - प्रदीपज्वालाभिर्दिवसकरनीराजनविधिः सुधासूतेश्चन्द्रो प्रलजललवैरर्घ्यरचना ।          स्वकीयैरम्भोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरणं त्वदीयाभिर्वाग्भिस्तवजननि वाचां स्तुतिरियम् ॥			- शङ्कराचार्याः ।
१५) मन्दाक्रान्ता - प्रतिपादे सप्तदशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् -  मन्दाक्रान्ताऽम्बुधिरसनगैर्मा भनौ गौ ययुग्मम्   ।     उदा० - कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येन भर्तुः ।          यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुशु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ।			- कालिदासः ।
१६) पृथ्वी - प्रतिपादे सप्तदशाक्षराणि भवन्ति ।          लक्षणम् -  जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ।     उदा० - करौ शरदिजाम्बुजक्रमविलासशिक्षागुरुः पदौ विबुधपादपप्रथमपल्ल्वलोल्लङ्घिनौ ।          दृशौ दलितदुर्मदत्रिभुवनोपमानश्रियौ विलोकय विलोचनामृतमहोमहः शैशवम् ॥			- लीलाशुकः।
१७) शार्दूलविक्रीडितम् - प्रतिपादे नवदशाक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - सूर्याश्वैर्मसजास्ततास्सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्  ।     उदा० - यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठस्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः चिन्ताजडं दर्शनम् ।            वैक्लव्यं ममतावदीदृशमहो स्नेहादरण्यौकसः पीड्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥			- कालिदासः ।
१८) स्रग्धरा - प्रतिपादे एकविंशत्यक्षराणि भवन्ति ।         लक्षणम् - म्रम्भैर्यानां त्रयेण त्रिभुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्  ।     उदा० - या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणात् या स्थिता व्याप्य विश्वम् ।          यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरितियया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥			- कालिदासः ।
ग्रन्थसूची -
१) सर्वलक्षणसङ्ग्रहः, चौखाम्बा मुद्रणालयः, वाराणसी।
२) छन्दोवल्लरी, श्री अरविन्दाश्रमः ।
३) छन्दश्शास्त्रम्, चौखाम्बा मुद्रणालयः, वाराणसी।
वर्गः:छन्दश्शास्त्रम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रम्यका
पतिभक्ता रम्यका
मधुच्छन्दः ब्रह्मर्षेः विश्वामित्रस्य पुत्रः | एषः शर्यातिमहाराजस्य कुलपुरोहितः आसीत् । एषः उत्तमः तपस्वी, संयमी, शास्त्रज्ञः, विद्वान् च आसीत् । एतस्य पत्न्याः नाम रम्यका इति आसीत् । रम्यका पतिपारायणा, सदाचारसम्पन्ना च आसीत् । पत्युः पूजादैवभक्तिषु एषा निष्णाता ।  राजगृहस्य समीपे एव वासः चेदपि  सामान्यजीवनं यापयन्ती पत्युः सहचारिणी आसीत् । कदाचित् शर्यातिः विजययात्रां गतवान् । तेन सह कुलपुरोहितः मधुच्छन्दः  अपि गतवान्  ।  ज्योतिश्शास्त्रे अपारं पाण्डित्यं प्राप्तवान्  सः विश्वामित्रस्य पुत्रः स्वस्य प्रत्यागमनं कदा भविष्यति इत्यपि गणनां कृत्वा तस्मिन्दिने निश्चयेन आगमिष्यामि इति उक्तवान् आसीत् । पतिप्राणा इति नाम प्राप्तवती सा विप्रपत्नी पत्युः प्रत्यागमनस्य प्रतीक्षां कुर्वती आसीत् ।अनेकान् राज्ञः जित्वा, दिग्विजयं सम्प्राप्य विशालसैन्येन सह शर्यातिराजः प्रत्यागच्छन् आसीत् । 	दिग्विजयस्य विशेषानन्देन प्रत्यागमनसमये सैन्यं बहुमन्दगत्या चलत् आसीत् । एतेन निश्चितसमयाभ्यन्तरे नगरं प्राप्तुं न शक्यते इति सत्यं ज्ञात्वा मधुच्छन्दः खिन्नः आसीत् । तस्य अवलोकनं कृत्वा राजा शर्यातिः पृच्छति "अद्य भवान् बहुखिन्नः इव दृश्यते । भवतः मुखकमलं म्लानम् अस्ति ।  मम सेवकैः, राजसम्बन्धिभिः वा केनापि प्रकारेण वा भवान् अपमानितः किम् ?  अज्ञानवशात् मया किमपि उक्तं किम् ?  भवतः विषादस्य कारणं वदतु । अहं भवत्कृपया शत्रोः उपरि प्रचण्डं विजयं साधितवान् अस्मि ।  अस्माकं तु भगवदनुग्रहेण काऽपि हानिः नाभवत् ।  अस्माकं सन्तोषसमये भवान्  किमर्थं दुःखितः अस्ति ?” इति ।	ऋषिः मधुच्छन्दः शान्तस्वरेण वदति "राजन् ! यथा भवता ऊहितं तथा न केनापि अहम् अवमानितः । मम चिन्तायाः कारणं तु अन्यदेव वर्तते "इति । राजा पृच्छति	"किं कारणं तत् ?” इति । तदा सः मधुच्छन्दः	"अहं मम पत्नीम् श्वः प्रातःकालाभ्यन्तरे प्रत्यागमिष्यामि इति समयं सूचितवान् आसम् । तदर्थम् अद्यरात्रिकालमात्रम् अवशिष्टम् अस्ति । वयम् इतोऽपि नगरात् बहुदूरे स्मः । उक्तसमये यदि अहं गृहं न प्राप्नोमि मम साध्वीपत्न्याः अपारः क्लेशः भविष्यति । एतस्मिन् विषये चिन्तयन् अहं दुःखितः अस्मि” इति उक्तवान् ।
शर्यातिद्वारा मधुच्छन्दस्य परीक्षा
एतद् वचनं श्रुत्वा राज्ञः महान् हासः आगच्छति ।  सः तस्य राजपुरोहितं सान्त्वयन् वदति –“भवान् तपस्वी, प्रकाण्डपण्डितः, शास्त्रज्ञः संयमी च अस्ति ।  भवान् एवं पत्न्याः विषये व्याकुलताम् अनुभवन् अस्ति इति ज्ञात्वा दुःखं भवति ।  भवान् भवतः हृदयस्य नियन्त्रणं करोतु ।  मम पत्नी राज्ञी स्थविष्ठा अपि परमपतिव्रता इति भवान् जानाति एव ।  सा अहर्निशि मम ध्याने एव भवति ।  भवान् यस्मिन् समये प्रत्यागच्छामि इति सूचितवान् अस्ति तस्मिन् समये एव आगच्छामि इति अहं मम पत्नीं सूचितवान् अस्मि ।  भवान् सामान्यजनानाम् अपेक्षया अधिकप्रमाणेन पत्न्याः विषये चिन्तयन् अस्ति ।  एषा चिन्ता भवादृशाय ब्रह्मज्ञानिने न शोभते ….” इति । किन्तु एतानि वचनानि श्रुत्वा मधुच्छन्दः लज्जितः नाभवत् । तस्य कोपः अपि नागता । सः तस्य सरल- शान्तध्वनिना वदति	"हे राजन् ! सामान्यदृष्ट्या भवान् यद् वदन् अस्ति तत् सत्यमेव । किन्तु मम रम्यकायाः विचारः किञ्चित् विशिष्टः अस्ति ।  संसारे पतिपत्नीभ्यां समानतया परस्परं प्रीतिः करणीया ।  प्रीत्या एव गृहस्थाश्रमः आनन्दतया वर्धते ।  प्रीतिः गृहस्थस्य दोषः न, भूषणप्रायः अस्ति ।  मम पत्न्याः प्राणाः मयि निवसन्ति ।  मया विना सा क्षणमपि जीवितुं न शक्नोति ।  एतेन कारणेन एव मम चिन्ता तस्याः विषये अधिका अस्ति …..” इति ।	महाराजः तदा ज्ञातवान्  यद् स्वस्य सेना मन्दगत्या चलन्ती अस्ति इत्यनेन निश्चितसमये राजधानीं प्राप्तुं न शक्नुमः इति ।  अतः अनुक्षणं ततः प्रस्थातुं सैन्याय आदेशं ददाति ।  एवं सैन्यम् अग्रे गच्छति ।	किन्तु तदपेक्षया  राज्ञः मधुच्छन्दस्य वचने, तस्य पत्न्याः विषये च अधिका आसक्तिः आगता ।	अतः सः रम्यकायाः परीक्षार्थं काञ्चित् योजनां रचयति । तथैव सः शीघ्रगणस्य कञ्चित् वेगदूतं नगरं प्रति प्रेषयति ।  सः दूतः तीव्रवेगेन गमनसमर्थस्य अश्वस्य उपरि आरुह्य राजधानीं शीघ्रं प्राप्तवान् । राजगृहे महाराज्ञ्या सह गुरुपत्नी रम्यका अपि आसीत् । ते दृष्ट्वा दूतः उच्चैः रुदन्, गद्गदकण्ठेन एतानि वचनानि उक्तवान् ”अस्माकं महाराजः शर्यातिः शत्रूणाम् उपरि विजयं प्राप्य राजगुरुणा, सैन्येन सह आगच्छन् आसीत् ।  रात्रिकाले भयङ्करे अरण्ये भयानकः राक्षसः अवलम्बः महाराजं राजगुरुं च भक्षितवान् ।  अनुक्षणं सः राक्षसः पाताळलोकं प्रविष्टवान् । राजसेना एतेन दिग्भ्रान्ता अस्ति ।  विषयं सूचयितुम् अहं शीघ्रम् आगतवान् अस्मि ।  मया किं करणीयम् आज्ञापयन्तु” इति । 'राक्षसः महाराजेन सह राजगुरुम् अपि भक्षितवान्’ एतद् वचनं यदा कर्णे प्रविष्टं तावता रम्यका भूमौ पतितवती । क्षणाभ्यन्तरे तस्याः शरीरं कष्टेन प्राणहीनम् अभवत् । एतद् दृष्ट्वा महाराज्ञी स्तब्धा जाता । किं करणीयं, किं वक्तव्यम् इत्येव न स्फुरितं तस्याः । किन्तु किञ्चिदनन्तरं स्वयं समाधानं प्राप्य चिन्तितवती’ एतद् कथं स्म्भाव्यते ? एवं भवितुं शक्यते वा ?’ इति किमपि प्रष्टुं सा दूतस्य स्थानं पश्यति ।  तावता सः अपि ततः प्रस्थितवान् आसीत् । दूतद्वारा एतं समाचारं श्रुत्वा महाराजस्य विद्युत्स्पर्शः जातः इव अभवत् । शिरसि अशनिपातः जातः इव अभवत् । अतीव व्याकुलतया सः –“हन्त, अहं महापापी अभवम् किल ! अत्यन्तं नीचः अभवम् । कुतूहलवशात् स्रीब्रह्महत्यायाः दोषं प्रप्तवान् किल !” इति रोदिति । अनुक्षणं दूतम् आज्ञापयति "भवान् शीघ्रं राजधानीं गच्छतु । तत्र तस्याः परमपूज्यायाः सतीमणेः पवित्रं शरीरं जागरूकतया रक्षितुं व्यवस्था  करणीया इति वदतु !” इति ।
राज्ञः बलिदानम्
दूतः प्रस्थितवान् । अनन्तरं राजगुरुम् आहूय "मम आगमने विलम्बः भवति ।  अतः भवान् प्रस्थानं करोतु” इत्युक्त्वा तं राजधानीं प्रति प्रेषयित्वा राजा गौतमीनद्याः तटं प्राप्तवान् । तत्र सः स्नानादिकर्माणि समाप्य पितृतर्पणं दत्त्वा, ब्राह्मणेभ्यः वस्त्र- गो –स्वर्णदानं च कृत्वा तेभ्यः भोजनं दत्त्वा दीनदरिद्रेभ्यः अपि भोजनं दत्तवान् ।	ततः प्रस्थाय गङ्गातटं प्रति गत्वा तत्रापि स्नान- दानादिकं समाप्य बृहत् चितां निर्मितवान् ।  तत्र अग्निं प्रज्वाल्य प्रार्थनां कर्तुम् आरब्धवान्  "हे भगवन् ! एतावत्पर्यन्तं यदि अहं दानधर्मान्, होमहवनानि, प्रजापालनं च निष्कामभावनया कृतवान् अस्मि, तर्हि अग्निदेवः मम अवशिष्टं वयः मम पुरोहितस्य पत्न्यै रम्यकायै दत्त्वा तां जीवन्तीं करोतु !” इति । तथा प्रार्थयन् अग्निप्रवेशं कृतवान् । तस्य शरीरम् अग्नौ दग्धम् अभवत् । तस्मिन् एव समये राजगृहे रम्यकायाः शवे पुनः चैतन्यम् आगच्छति । जीवं प्राप्य सा उत्थाय उपविष्टवती । मधुच्छन्दः महाराजस्य शर्यातेः व्यवहारान् न जानाति स्म इत्यनेन सः उत्साहेन राजधानीं प्रति प्रस्थितवान् । मार्गे सः राजधानीतः गङ्गातटतः च आगतान् दूतान् दृष्टवान्  ।  पत्नी मृत्योः अनन्तरं पुनर्जीवनं प्राप्तवती इति श्रुत्वा बहु आनन्दितः अभवत् ।  किन्तु महाराजः प्राणत्यागं कृत्वा रम्यकायै जीवदानं कृतवान्  इति श्रुत्वा तस्य दुःखम् अभवत् । इदानीं सः स्वस्य कर्तव्यस्य चिन्तनं कृतवान् । 'इदानीम् अहं किं करोमि ? मदर्थं पत्नी प्राणत्यागं कृतवती । अतः तां प्रथमं पश्यामि उत मम जीवनार्थं चिताप्रवेशं कृतवान्  महाराजः इव अहमपि चिताप्रवेशं करोमि ?’इति	चिन्तयन् अन्ते महाराजस्य जीवनदानम् एव उचितम् इति निश्चयं कृत्वा सः मधुच्छन्दः भगवतः सूर्यस्य रथं स्थगयित्वा तस्य स्तुतिं कर्तुम् आरब्धवान्  "मुक्तेः प्रदातः, अपारतेजसस्विन्, भगवन् आदित्यदेव ! भवते प्रणामाः ।  हे देव ! भवान् छन्दोमयः, तत्त्वार्थस्वरूपी, सर्वविधरूपरहितः अपि भवान् एव ।  किन्तु सर्वाणि रूपाणि अपि भवान् एव ।  भवान् त्रिगूणी, त्रिमूर्तिः सृष्टेः, स्थितेः लयस्य च कारणकर्ता भवान् एव ।  हे प्रभो ! भवते हृत्पूर्वकम् अनन्तानन्तप्रणामाः” इति ।	एतया स्तुत्या सन्तुष्टः सूर्यभगवान् तस्मै दर्शनं दत्तवान् । मधुच्छन्दः वरं प्रार्थितवान् । तस्य आशा पूर्णा जाता ।  महाराजः दिव्यमुकुटकुण्डलैः युक्तः उत्थितवान् ।	मधुच्छन्दः यत्र भगवतः स्तुतिं कृत्वा तस्य प्रसन्नतां कारितवान् तद् स्थानं 'भावनतीर्थक्षेत्रम्’ इति वदन्ति । अद्यापि प्रसिद्धम् अस्ति ।	तस्मिन् स्थाने स्नानं कृत्वा दानं कृत्वा नियमानुसारं भगवतः सूर्यस्य आराधनां करोति चेत् समस्तानि पापानि दूरं गच्छन्ति इति विश्वासः अस्ति ।  एवमेव रम्यकायाः स्तवनेन तस्याः पतिभक्त्या आनन्दितः भगवान्  ये तस्याः प्रार्थनां कुर्वन्ति तेषाम् इच्छां पूर्णा भवतु इति अनुगृहीतवान्।
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विज्ञानम्
ज्ञानमिति पदं तु ‘ज्ञा अवबोधने’ इति धातुना व्युत्पन्नम्। वस्तूनां स्वरूपज्ञानं विषयाणाम् इन्द्रियजन्यं ज्ञानं च अस्य परिधिः। वि इति उपसर्गस्य योजनेन, ‘विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानम्’ इति अर्थः स्फुरति। पुरातनाः ज्ञानमिति शब्दम् आत्मज्ञानविषये, विज्ञानशब्दं लौकिकविषयाणां ज्ञाने उपयुज्यन्ते स्म इति ज्ञायते। अमरकोशे, ‘मोक्षे धी ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः’ इति लिखितमस्ति। अस्मिन्नर्थे, ‘विविधं ज्ञानं विज्ञानम्’ इति वक्तुं शक्यते। कूर्मपुराणेऽपि -
आङ्ग्लभाषायां विज्ञानम्, ‘Science’ इति पदेन व्यवह्रियते। अस्य पदस्य मूलं तु, ‘Scientia’ इति ल्याटिन् भाषापदम्। तस्यां भाषायां पदस्यास्य अर्थः ज्ञानमित्येव भवति। मानवः सर्वदा परितः स्थितानां वस्तूनां ज्ञानसम्पादने उत्सुकः वर्तते। अस्मिन् विषये सः अन्यैः जीविभिः भिन्न एव। प्राकृतिकानां विषयाणाम् अध्ययनम्, तेषां प्रायोगिकपरिशीलनं, फलितांशानां विचारणम् इत्यादयः विज्ञाने अन्तर्भवन्ति।
विज्ञानस्य विविधाः विभागाः
प्राचीनकाले विज्ञाने संयोजिताः अंशाः अल्पीया एव आसन्। अतः तस्य विभजनस्यापि आवश्यकता नासीत्। कालक्रमेण विज्ञानं बहुधा अवर्धत। विज्ञानिनः प्रत्यहं नूतनानि आविष्काराणि कुर्वन्ति। प्राचीनान् सिद्धान्तान् तिरस्कुर्वन्ति अथवा तेषां संस्करणं कुर्वन्ति। अनेन विज्ञानस्य विभजनम् आवश्यकम् अभवत्। प्रथमतः विज्ञानं भौतिकविज्ञानं (Physical Sciences) जीवविज्ञानं (Biological Sciences) चेति द्विधा विभक्तम्। अचेतनवस्तूनां ज्ञानं प्रथमभागस्य विषयः, द्वितीयभागः जीविनां विषयम् अभ्यस्यति। पुनः एतौ द्वौ भागौ अवर्धेताम्। भौतिकविज्ञानं, भौतविज्ञानम् (Physics), रसायनविज्ञानम् (Chemistry), भूगर्भशास्त्रम् (Geology), भूविवरणम् (Geography), खगोलशास्त्रम् (Astronomy), सागरशास्त्रम् (Oceanology) इत्यादिनाम्ना पुनः विभक्तं वर्तते। जीवशास्त्रेऽपि सस्यशास्त्रम् (Botany), प्रणिशास्त्रम् (Zoology), पक्षिशास्त्रम् (Ornithology), मानवशास्त्रम् (Anthropology), कीटशास्त्रम् (Entomology) इत्यादयः विभागाः सन्ति। एते सर्वे विभागाः इदानीम् उपविभागयुक्ताः पुनर्विभक्ताः अतीव वर्धिताश्च।
<br style="clear: both;" />
वर्गः:विज्ञानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कपोतः
कपोतः (आङ्गलेयम : Pigeon अथवा dove)
वर्गः:पक्षिणः
देवस्मिता
देवनगरे धर्मगुप्तः नामक कश्चन वैश्यः आसीत् । अस्य देवस्मिता इति पुत्री आसीत् । धर्मगुप्तः स्वस्य पुत्र्यै उत्तमां शिक्षां दत्त्वा तां काञ्चित् विदुषीम् अकरोत् । देवस्मिता रूपवती, गुणवती, धर्मपरायणा आसीत् । तस्याः विवाहः ताम्रलिप्तिनगरस्य मणिभद्रेन सह अभवत् । मणिभद्रः कश्चन सुन्दरः, धर्मात्मा युवा आसीत् । देवस्मिता तु गभीरतया पतिव्रताधर्मं पालयति स्म ।  गृहाकार्येण सह श्वश्रोः श्वशुरस्य च सेवां अतिव श्रद्धया करोति स्म । अतिथ्यभ्यागतानां सेवा तथा आसीत् यत् ते अस्याः गृहाद्विमुखाः न भवन्ति स्म एव ।
दुस्सहवासः
किञ्चित् कालानन्तरं देवस्मितायाः श्वशुरः मरणं प्राप्तवान् । तदा गृहस्य परिपालनस्य दायित्वं सर्वं मणिभद्रस्य अभवत् । अतः कुटुम्बस्य विदेशवाणिज्यम् अपि तेन निर्वहणीयम् अभवत् । एतस्मात् कारणात् सः कदाचित् कटाहनगरं गत्वा तत्रैव स्थित्वा वाणीज्यं  कुर्वन्नासीत् । तदा तस्य दौर्भाग्यम् इव त्रिचतुर्भिः दुराचारिभिः सह तस्य मित्रत्वं सञ्जातम् । कदाचित् ते सर्वे सुरां पीत्वा भ्रमायां स्त्रीनिन्दनम् आरब्धवन्तः । एतं विषयं मणिभद्रः न इष्टवान् । सः बहुकोपेन उक्तवान् " भवन्तः सर्वे असत्यवादिनः सन्ति । स्रियः देव्याः इव भवन्ति । मम पत्नी तु पतिव्रता अस्ति । जनाः तां देवीम् इव पूजयन्ति" इति । मणिभद्रस्य वचनेन तेषाम् आनन्दः नाभवत् । कोपेन ते मणिभद्रस्य गृहस्य स्थानं ज्ञात्वा तत्र गत्वा आग्रहेण, द्वेषेन मणिभद्रस्य पत्न्याः शीलहरणं कर्तुं निश्चितवन्तः । दुराचारिणः ते 'एतद् कार्यं सुलभतया कर्तुं शक्नुमः’ इति चिन्तितवन्तः । एतेन दुष्टनिश्चयेन ते ताम्रलिप्तिम् आगतवन्तः ।  ते कस्मिंश्चित् बौद्धविहारे स्थितवन्तः । तत्र स्थित्वा ते दुष्कर्मार्थं दुष्टोपायं चिन्तयन्तः आसन् । तस्मिन् बौद्धविहारे काचित् बौद्धसंन्यासिनी आसीत् । तस्यै एते धनस्य प्रलोभनं कृत्वा तां स्वपक्षं प्रति स्वीकृतवन्तः । तस्याः द्वारा देवस्मितां पातयितुं ते यत्नं कृतवन्तः । सा वृद्धसंन्यासिनी देवस्मितायाः गृहम् आगतवती । साध्वी देवस्मिता तस्याः बहुविधसत्कारं कृतवती । तदर्थं संन्यासिनी धर्मोपदेशं कृतवती । अनन्तरं मन्दं मन्दं तस्याः हृदये स्वस्यविषये यथा श्रद्धाभक्तिभावाः उत्पन्नाः भवेयुः तथा कृतवती । एवं तयोः मध्ये उत्तमस्नेहसम्बन्धः वर्धितः । तदा कदाचित् संन्यासिनी देवस्मितायाः यौवनस्य, तस्याः पत्युः वियोगस्य च चर्चाम् आरब्धवती । एतेन तस्याः विषये देवस्मितायाः प्रीतिः अधिका अभवत् । अन्ते कदाचित् सा दुष्टा संन्यासिनी, देवस्मिता यदा एकाकिनी आसीत् तदा तस्याः व्यर्थयौवनस्य विषये खेदं प्रकटितवती । पश्चात् 'मठे चत्वारः वणिजः सन्ति ये देवस्मितायाः विरहवेदनया तप्ताः सन्ति ’ इति उक्त्वा ’ ते भवत्याः सन्दर्शनाकाङ्क्षिणः सन्ति ।  तान् अत्र प्रेषयिष्यामि वा ’ इति अपृच्छत् ।
दुष्टदण्डनम्
तस्याः दुष्टस्त्रियाः वचनानि श्रुत्वा देवस्मिता आश्चर्यचकिता तस्याः दुरान्तर्यं ज्ञातवती । तस्याः गमनागमनस्य उद्देशं, स्नेहविश्वासस्य मूलं च अवगतवती । एवं तस्याः दुरुद्देशं सम्यक् अभिज्ञाय देवस्मिता जागरिता अभवत् । तेभ्यः दुष्टेभ्यः दण्डः दातव्यः इति निश्चितवती । अतः सा हसन्ती एव संन्यासिनीम् उक्तवती, 'अस्तु, उत्तमम्, अद्य सायङ्काले  तान् अत्र आनयतु ।  ते मां किमर्थं मेलितुम् इच्छन्ति इति अहमेव तान् पृष्ट्वा ज्ञास्यामि ’ इति । एतद् श्रुत्वा सा वृद्धा नितरां सन्तुष्टा । एतं शुभसमाचारं तस्याः विदेशीयमित्राणि श्रावितवती । ते दुष्टाः अपारम् आनन्दम् अनुभूतवन्तः । रात्रिः अभवत् । ग्रामे सर्वे शयितवन्तः । तदा सा संन्यसिनी चतुरः अपि क्रमशः आनीतवती। तेषाम् आगमनात् पूर्वं मार्गे विश्वासार्हं सेवकद्वयं देवस्मिता नियोजितवती । तयोः हस्ते अग्नितप्तः अयसः दण्डः आसीत् । तस्य दण्डस्य अन्ते शुनकस्य पादचिह्नम् आसीत् । यदा ते दुष्टाः गृहं प्रविष्टवन्तः तदा अन्धकारे तौ सेवकौ तेषां शिरसः पृष्ठभागे उष्णीकृतस्य अयसः दण्डस्य दृढतया स्पर्षं कारयित्वा  गृहात् बहिः प्रेषितवन्तौ  । एतेन तेषां स्थितिः चिन्ताजनिका अभवत् । ते दुष्टाः किमपि अनुक्त्वा, परेद्यवि एव सूर्योदयात् प्राक् ताम्रलिप्तितः धावितवन्तः । एतां वार्तां बौद्धसंन्यासिन्यै वक्तुम् अपि ते अवसरं न प्राप्नुवन् ।
कुमतिसन्यासिन्याः परिवर्तनम्
परेद्यवि देवस्मिता तां संन्यासिनीम् आहूय सम्यक् तर्जयन्ती उक्तवती "हे पापकरे, एवं जनान् पथभ्रष्टान् कारयितुमेव भवती संन्यासिन्याः वेषं धृतवती वा ? धिक् भवतीम् ।  वेशं पश्यामः चेत् साध्वी इव अस्ति ।  किन्तु कार्यं तु प्रदुष्टम् । तेभ्यः चतुर्भ्यः दुष्टेभ्यः अहं सम्यक् दण्डं दत्तवती अस्मि । इदानीं भवत्याः पर्यायः । भवती एव वदतु , कं दण्डं भवत्यै ददामि इति ?  तेन भवत्सदृश्यः महिलाः सम्यक् पाठं पठन्तु " इति । देवस्मितायाः चण्डीरूपं दृष्ट्वा सा वृद्धा भयेन कम्पितवती । अनुक्षणं सा तस्याः पादयोः पतित्वा क्षमां याचितवती । एतद् दृष्ट्वा देवस्मितायाः श्वश्रूः करुणया 'तस्याः क्षमां करोतु’ इति असूचयत् । किन्तु देवस्मिता अवदत् ’ हे आर्ये, नैव । एषा तीर्व्रं दण्डनीया । यतः दुष्टेभ्यः योग्यं दण्डं न दद्मः चेत् पापकार्यम् अधिकं कुर्वन्ति । एतेन अपरिमितः धर्मलोपः भवति । अन्ते देवस्मिता तस्य बौद्धविहारस्य प्रधानभिक्षुम् आहूय, तस्याः वृद्धायाः पूर्णवृत्तान्तं विवरितवती अनुक्षणं सा वृद्धा विहारात् बहिः प्रेषिता ।
विदेशगमनम्
पश्चात् कदाचित् देवस्मितायाः मनसि शङ्का उत्पन्ना । कदाचित् एते दुष्टाः विदेशं गत्वा पत्युः मनसि स्वस्य विषये शत्रुभावम् उत्पाद्य प्रतीकारं कुर्युः इति । अतः श्वश्रोः श्वशुरस्य च आज्ञां प्राप्य, पुरुषवेषं धृत्वा कटाहनगरं गतवती । तत्र पत्युः आपणस्य पार्श्वे भाटकार्थं बृहद्गृहं प्राप्य सहर्षं न्यवसत् । देवस्मिता पुरुषवेषेण अस्ति इति कारणेन तां पतिः मणिभद्रः अपि न अभिज्ञातवान् । ते चत्वारः दुष्टाः मणिभद्रस्य मनसि तस्याः विषये दुरभिप्रायोत्पादबीजानि वपन्ति इति सत्यं देवस्मिता स्वतर्कबुद्ध्या ज्ञातवती आसीत् । अतः अन्यम् उपायम् चिन्तितवती । सा साक्षात् तद्देशस्य राजास्थानं गत्वा मम चत्वारः सेवकाः पलायिताः सन्ति । ते इदानीम् अस्मिन् देशे सन्ति, तान् अन्विष्य समर्पयतु इति प्रार्थितवती । तत्रत्यः राजा शूरसेनः श्रेष्ठः धर्मात्मा, नीतिज्ञः च आसीत् । अतः एतस्य विदेशिवणिजः अक्षेपं श्रुत्वा, 'भवतः सेवकानां नामानि सूचयतु । निश्चयेन तान् अन्विष्य भवते अर्पयामि’ इति उक्तवान्  । एवं देवस्मिता तेषां नामानि यदा उक्तवती तदा राजास्थाने सर्वे आश्चर्यचकिताः अभवन् । यतः ते सर्वे तस्य राज्यस्य सुप्रसिद्धानां वणिजां पुत्राः आसन् । तान् चतुरः अपि राजास्थानम् आनीतवन्तः । राजा पुरुषवेषधारिणीं देवस्मिताम् अपृच्छत् । 'पश्यतु भवतः भ्रान्तिः नास्ति किल ? यतः भवान् यान् सेवकाः इति वदन् अस्ति ते सर्वे अत्रत्य धनिकवणिजां पुत्राः सन्ति । एतेषाम् अवमाननं यदि भवति तर्हि भवान् दण्डार्हः भवति इति । अनेन वचनेन देवस्मिता किञ्चिदपि न विचलिता । सा अवदत् 'मम सेवकानां शिरसः पृष्ठभागे शुनकस्य पादचिह्नम् अङ्कितम् अस्ति । अतः उष्णीषस्य अन्तर्भागे तानि चिह्नानि सङ्गुप्तानि । भवान् उष्णीषं निष्कास्य दृष्ट्वा अनन्तरम् एते मम सेवकाः वा न वा इति वदतु’ इति । राजाज्ञा इत्यतः चतुर्णामपि शिरोभ्यः यदा उष्णीशानि अपनीतानि तदा शिरसः पृष्ठभागे अयसः दण्डेन अङ्कितानि शुनकस्य पादचिह्नानि अदृश्यन् । एतद् दृष्ट्वा आस्थाने सर्वे चकिताः अभवन् । राजा पुनः पुनः तान् तस्मिन् विषये पृष्टवान् । तथापि ते तस्य रहस्यं न उक्तवन्तः । विषयं न वदन्ति चेत् दण्डः अनुभोक्तव्यः भवति इति यदा राजा असूचयत् तदापि लज्जिताः, अवनतशिराः सन्तः ते मुखं न उद्घाघाटितवन्तः । तदा देवस्मिता तेषां दुष्टकार्यस्य रहस्यं सभायां प्रकटितवती । तत् श्रुत्वा राजा कोपेन तान् सम्यक् तर्जयित्वा कारागृहं प्रेषितवान् । तदा तेषां युवानां पितरौ 'स्वपुत्राणां क्षमां करोतु’ इति देवस्मितायाः पादे पतितवन्तः ।
दयामयी देवस्मिता
दयया देवस्मिता 'तेषां क्षमां करोतु’ इति राजानं प्रार्थयति । राजा तान् दण्डमुक्तान् अकरोत् । देवस्मितायाः विषयेऽपि राजा प्रसन्नः अभवत् । तदा सा स्वस्य पुरुषवेषं निष्कास्य स्वस्य नामधेयम् उक्तवती । एतेन राजा आनन्देन तस्याः प्रशंसाम् अकरोत् । तस्यै बहुमूल्यानि वस्त्राभरणानि दत्त्वा, सत्कृत्य, ताम्रलिप्तिं प्रेषितवान् । पत्न्याः पातिव्रत्यस्य अद्भुतकथां श्रुत्वा मणिभद्रः अतुष्यत् । तैः दुष्टजनैः आरोपिताः सर्वाः शङ्काः तस्याः मनसः अपगताः । अतः सः अपि तया सह नगरं प्रस्थितवान् । मणिभद्रस्य माता एतां वार्तां श्रुत्वा आनन्देन स्नुषाम् आलिङ्ग्य हृदयं शान्तं कृतवती "पुत्रि निश्चयेन भवती देवी अस्ति । परमात्मा भवत्याः सौभाग्यं रक्षतु ।  भवादृश्याः देव्याः कारणेन एव समाजे महिलानाम् उन्नतं स्थानम् अस्ति । तस्मिन् नगरे, राज्ये सर्वत्र देवस्मितायाः साहसस्य, पातिव्रत्यस्य, धर्मप्रियतायाः, कुशलतायाः कथा प्रसृता । सर्वे तां "धन्या धन्या देवस्मिता" इति प्राशंसन् ।
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रूपं महत्ते बहुवक्त्र...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
रूपं महत् ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ॥ २३ ॥
प्राकृतिकविज्ञानम्
प्राकृतिकं विज्ञानं नाम प्रकृतेः तथा तदन्तर्गतानां प्रक्रियाणाम् अध्ययनम् । इदं प्राकृतिकं विज्ञानं प्रमुखतया पञ्चधा विभज्यते –
रूपं महत्ते बहुवक्त्र...
अन्वयः
महाबाहो ! बहुवक्त्रनेत्रं बहुबाहूरुपादं बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं महत् ते रूपं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ।
प्राकृतिकविज्ञानम्
१. खगोलविज्ञानम् २. जीवविज्ञानम् ३. रसायनविज्ञानम् ४. भूविज्ञानम् ५. भौतविज्ञानम् इति ।
रूपं महत्ते बहुवक्त्र...
अर्थः
दीर्घबाहो ! तव आकारः अत्यन्तं विचित्रः । तत्र बहूनि मुखानि लोचनानि सन्ति । बहवः हस्ताः ऊरवः पादाश्च सन्ति । बहूनि उदराणि अपि सन्ति । बहुभिः दन्तैः भयानकः दृश्यसे । एतादृशस्य आकारस्य दर्शनादेव सर्वे जनाः किं भवेदिति चिन्ताम् उपगताः तथा अहम् ।
प्राकृतिकविज्ञानम्
वर्गः:विज्ञानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रूपं महत्ते बहुवक्त्र...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
23 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२२५
१२२५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१२२५ १२२५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२६४
२६४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२६४ २६४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२६५
२६५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२६५ २६५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१२२६
१२२६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
नीरज चोपडा
नीरज चोपडा (Neeraj Chopra, नीरज चोपडा) इत्येषः अंजू बॉबी जॉर्ज इत्यस्माद् अनन्तरं विश्व-चैम्पियनशिप-स्तरे द्वितीयः भारतीयव्यायामिकोऽस्ति (athletics), येन वैश्विकस्पर्धायां सुवर्णपदकं प्राप्तम्। पोलैण्ड -देशस्य बाईगॉश-महानगरे (Bydgoszcz) जायमानायां विंशत्यून-वैश्विकस्पर्धायाम् (Under 20) एकोनविंशवर्षीयः कनिष्ठव्यायामिकः सः ज्येष्ठानाम् अपि अभिलेखम् (record) अत्यक्राम्यत्। एवं सः लेटवीएन् जिगीसमंड्स् (ज्येष्ठः शल्यक्षेपकक्रीडालुः) इत्यनेन २०११ तमे वर्षे रचितं ८४.६९ मीटर-यावत् पूर्वविश्वाभिलेखम् अतिक्रान्तवान्। नीरजः तस्यां वैश्विकस्पर्धायां ८६.४८ मीटरपरिमिते दूरे शल्यं प्रक्षिप्य नवीनम् अभिलेखम् अरचयत्। चिरस्मरणीयक्षेपणेषु नीरजस्य तस्य क्षेपणस्य गणना भवति।
जन्म, परिवारश्च
नीरजः भारत स्य उत्तरदिग्भागे स्थितस्य हरियाणा -राज्यस्य पानीपत -मण्डलस्य खान्द्रा-ग्रामस्य निवासी अस्ति। सः टोकियो ओलम्पिक्स् क्रीडायां स्वर्णपदकं प्राप्तवान् । तस्य जन्म १९९७ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर -मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४/१२/१९९७) दिनाङ्के अभवत्। नीरजस्य पिता कृषकः, माता च गृहिणी स्तः। नीरजस्य द्वे अनुजे स्तः। कस्मिंश्चित् साक्षात्कारे सः अवदद् यद्, मम भगिन्योः क्रीडाक्षेत्रे ईषदपि रुचिः नास्ति इति। यद्यपि नीरजस्य ग्रामस्थानां मित्राणां रुचिः करकन्दुकक्रीडायाम् (volleyball) आसीत्, तस्यापि तस्यां क्रीडायामेव रुचिः आसीत्। परन्तु ततः सः शल्यक्षेपणक्रीडायां प्रवृत्तः। सः जालन्धर-महानगरस्थे दयानन्द-एङ्ग्लो-वैदिक-महाविद्यालये (Dayanand Anglo Vedic College Jalandhar -DAV) पठन् आसीत्। परन्तु शल्यक्षेपणक्रीडायाः अभ्यासाय तेन बहुवारं स्वस्य विद्यालयीयम् अभ्यासं त्यक्त्वा गन्तव्यं भवति स्म। तस्य कथनम् आसीत् यद्, मम महाविद्यालयस्य अभ्यासकाले अवाञ्छितावकाशस्य कारणं मम पटियाला -महानगरे स्थितस्य प्रशिक्षणकेन्द्रस्य कृते यात्रावधिः आसीत् । यतो हि मम महाविद्याप्रशिक्षणकेन्द्रयोः मध्ये यात्रायै द्वित्राः घण्टाः भवन्ति स्म।
शल्यक्षेपणक्षेत्रे योगदानम्
नीरजस्य प्रप्रथमः स्मरणीयः विजयः २०१२ तमे वर्षे अभवत्। तस्मिन् वर्षे राष्ट्रियकनिष्ठस्पर्धायां सः अष्टादशोनदले ६८.४८ मीटरदूरे शल्यम् अक्षिपत्। २०१२ तमस्य वर्षस्य तस्य उत्कृष्टप्रदर्शनस्य बलादेव सः २०१३ तमे वर्षे आयोजितायां राष्ट्रिययुवस्पर्धायां भागम् अवहत्। ततः सः IAAF-वैश्विकयुवस्पर्धायां भागं वोढुम् अर्हतां प्राप्तवान् । ततः अष्टादशवर्षीयः नीरजः JSW-दलेन (Sports Excellence Program) सह सँल्लग्नः। तेन दलेन सह युक्तः सः ओस्ट्रेलिया -देशीयात् प्रशिक्षकाद् मार्गदर्शनम् अलभत। तस्य प्रशिक्षकस्य नाम गेरी कल्वर्ट् इति (Garry Calvert)। नीरजः JSW-संस्थायाः पोलेण्ड -देशस्य स्पाला-महानगरे स्थिते ओलम्पिक्-प्रशिक्षणकेन्द्रे मासद्वयं यावत् प्रशिक्षणं प्राप्तवान्।
यदा नीरजः अष्टादशवर्षीयः आसीत्, तदा २०१५ तमे वर्षे पटियाला -महानगरे आयोजितायाम् 'इन्टर्-वर्सिटि'-स्पर्धायां (Inter-Varsity Championship) सुवर्णपदं जितवान्। २०१६ तमस्य वर्षस्य आरम्भे नीरजः भारतवर्ष स्य गुवाहाटी -महानगरे आयोज्यमानायां दक्षिणजम्बूद्वीपक्रीडाः इत्येतस्यां स्पर्धायां ८२.२३ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा सुवर्णपदकं जितवान् आसीत्। तदारभ्य एव सः शल्यक्षेपणक्षेत्रस्य प्रभावशालिक्रीडालुत्वेन प्रसिद्धिङ्गतः। २०१६ तमे वर्षे अष्टसु उत्कृष्टेषु शल्यक्षेपकेषु उत्कृष्टतमप्रदर्शकत्वेन नीरजेन स्थानं प्राप्तम्।
विंशत्यून-वैश्विकस्पर्धा
२०१६ तमे वर्षे यदा वैश्विकस्पर्धायां ८६.४८ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा सः विजयं प्राप्तवान्, ततः अनन्तरं कश्चन पत्रकारः तस्य साक्षात्कारं स्व्यकरोत्। तस्मिन् साक्षात्कारे नीरजः अवदद् यद्, यदा शल्यं मे हस्तात् निर्गतं, तस्मिन् क्षेपणक्षणे मम अन्तःस्फुरणा आसीद् यद्, 'एतत् क्षेपणं विशिष्टम् आसीदिति' इति। तथापि अहं ८६ मीटर-तः अधिकं दूरे शल्यं क्षेप्स्यामि इति मे अपेक्षा नासीत्। गतद्वयोः मासयोः स्वस्वास्थ्याय, कौशलाय च बहुं परिश्रमं कृतवान् अहम् अद्य फलं प्राप्तवान् इति ।
तस्यां स्पर्धायां यदा प्रप्रथमावसरे नीरजः शल्यं न्यक्षिपत्, तदा सः सर्वेषु स्पर्धकेषु द्वितीयक्रमाङ्कं प्राप्तवान्। तस्मिन् अवसरे सः ७९.६६ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्तवान् आसीत्। परन्तु द्वितीयवारं यदा सः शल्यक्षेपणाय अवसरं प्राप्तवान्, तदा सः विश्वाभिलेखम् असृजत्। तस्यां स्पर्धायां दक्षिण-अफ्रिका -देशीयः जोह्न् ग्रोवलर् इत्येषः ८०.५९ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा द्वितीये क्रमे, ग्रेनाडा-देशीयः एन्डर्सन् पिटर् इत्येषश्च ७९.६९ मीटरदूरे शल्यं क्षिप्त्वा तृतीये क्रमे आस्ताम्।
२०१६ रियो-स्पर्धायाम् अनुपस्थितिः
यद्यपि विंशत्यून-वैश्विकस्पर्धायां (under nineteen) नीरजः सुवर्णपदकं प्राप्य भारत स्य उत्तमेषु व्यायामिकेषु स्वस्थानं समपादयत्, तथापि सः २०१६ तमे वर्षे रियो-स्पर्धायां (Rio) भारतस्य नेतृत्वं कर्तुं न शक्तवान् । यतो हि २०१६ तमस्य वर्षस्य रियो-स्पर्धायां भागं ग्रहीतुम् आवेदनाय समयः व्यपगतः। अन्यथा २०१६ तमे वर्षे आयोजितां रियो-स्पर्धां नीरजः साक्षात् प्रावेक्ष्यत्। रियो-स्पर्धायां साक्षात्प्रवेशं प्राप्तुं व्यायामिकेन ८३ मीटरदूरं यावत् शल्यक्षेपणं करणीयम् इति अर्हनियमः । परन्तु २०१६ तमस्य वर्षस्य मई-मासे दक्षिणजम्बूद्वीपीयस्पर्धायां नीरजः ८२.२३ मीटरदूरे शल्यम् अक्षिपत्। तथा च इण्डियन् जीपी-स्पर्धायां (Indian Grand Prix) ७९.५२ मीटर-यावत्, रेह्लिंगन् जर्मनी वेल्क्लस्-स्पर्धायां (rehlingen gemany weltklasse) ७९.५१ मीटरदूरे च शल्यं क्षिपयितुं शक्तवान्। यदि एषा वैश्विकस्पर्धा पूर्वम् अभविष्यत्, तर्हि नीरजः रियो-स्पर्धायां साक्षात् प्राविश्यत्।
बाह्यसम्पर्कन्तुः
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:क्रीडालवः
टोक्यो
टोक्यो (東京), 1869 CE तः, जपान्देशस्य राजधानि अस्ति। नियोगतः टोक्यो-महानगरः (東京都 - टोक्यो टो) नामिनः एषः 47 राज्येषु एकः प्रपञ्चे अति जनसङ्क्ययुक्तः महानगरः च अस्ति ।
केन्द्रम्|लघुचित्रम्|तोक्यो लघुचित्रम्|तोक्यो (2) टोक्यो नगरे अनेक सङ्ग्रहालयः अस्ति । देशस्य बृहत कौतुकागारः (Anime Wik Wik Terbaik 2021) अस्ति । विशेषज्ञ इति पारम्परिक सूर्यमूलीय  कला भवति ।एतत् देशे त्रयः वर्णराशिः अस्ति । हिरगणा च कटकान च कन्जिः अस्तिः । अनेकेन कौतुकागारः अस्ति । उदाहरणं  National Museum of Emerging Science and Innovation (ओदैब ) च Edo-Tokyo Museum ( सुमिदा ) ।  नाना प्रेक्षागार, नाटकशाला च रङ्गशालाः भवतिः । न परं नाटकशाला अपि  प्रेक्षागार हि सूर्यमूलीय पारम्परिक कला सूर्यमूलीयेन्  रूपकः च नातकः अस्ति । सङ्गीति वाद्यवृन्द च नाना आधुनिक तु  पारम्परिक सङ्गीतः अस्ति । बहु  उत्सवः परमसर्वत्र याति । प्रधान कार्यक्रमः the Sannō  (Hie Shrine) च कन्द उत्सवः अस्ति । सूर्यमूलीय पृथग्रूप आहार शैलीः लोकविश्रुतिः ।  कन्जिः  तोक्यो राजस्य प्रमुख भाषा अस्ति ।  अनेक  मुख्य, प्रमुख आविष्कारः तोक्यो(सूर्यमूलीय)  करोति । अकिहाबर (Akihabara)  नाम नगर: विश्वविख्यात: अस्ति ।  आनिमेषम् (anime)  च मागं (manga) च  हैकु (haiku) च बहु  प्रसिद्द:  अस्ति ।
साधाराः
वर्गः:जपान्-देशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कलावतीकामरूपम्
कृष्णदासकविना विरचितं नाटकं भवति कलावतीकामरूपम् । काशीराज्ञः पुत्रस्य कामरूपस्य कलावत्या सह विवाहः एव नाटकेस्मिन् वर्ण्यते । नाटकमिदम् मुद्रितं न ।
सम्बद्धाः लेखाः
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
न्‍यू आर्लीन्‍स
लुईजियाना प्रदेशस्य नगरम् अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नभःस्पृशं दीप्तमनेक...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥
अर्थः
हे विष्णो ! त्वं गगनचुम्बी, नानावर्णोपेतः, उद्घाटितवदनः, ज्वलितविस्तृतलोचनश्च भासि । मम चित्तं प्रकम्पते । तेन अहं धैर्यं शान्तिं च न प्राप्नोमि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
24 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्वासरोगः
रोगोऽयं ‘श्वासः’ इति कथ्यते । रोगेऽस्मिन् रोगी श्वासप्रश्वासयोः कष्टमनुभवति । यतोहि श्वासनले कफस्य घनीभूतत्वात् श्वासक्रियायां कष्टम् अनुभूयते । कदाचित् रोगी अकर्मण्योऽपि भवितुमर्हति । श्वासनलं परितः कफानां घनीभूतत्वात् रक्तकोषसमूहस्य सङ्कोचः भवति, येन श्वासस्य विसर्जने ग्रहणे च कष्टं भवति । आबालवृध्दाः सर्वेऽपि रोगेऽस्मिन् आक्रान्ताः भवन्ति । किन्तु उपलभ्यमानेन औषधेन रोगस्यास्य पूर्णनिराकरणं न भवति । रोगस्य कारणं तु दैनन्दिनसमयसारण्या असमता ।
आयुर्वेदे चिकित्सा
श्वासरोगी प्रातः काले उत्थाय मुखप्रक्षालनादिकं समाप्य सुखोष्णं जलं चषकद्वयं अवश्यं पिबेत् । ततः मलविसर्जनस्य अनन्तरं, भस्रिकाप्राणायामं दशवारं, कपालभातिं निमेषाभ्यन्तरे षष्टिवारम् च अवश्यं कुर्यात् । नाडीशोधनप्राणायामः रोगिणा विंशतिवारं यावदवश्यं कर्तव्यः । सः च रोगी सप्ताहे एकवारम् अवश्यं जलनेतिं कुर्यात्, येन श्वासनलस्य परिष्कारः भवेत् । ततः निर्दिष्टानि आसनानि कर्तव्यानि । ततः सार्धघटिकायाः अनन्तरं स्नानादिकं समाप्य प्रातरासः कर्तव्यः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रोगाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२६६
२६६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२६६ २६६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१२२७
१२२७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२२७ १२२७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चम्पायमण्डलम्
thumb|right|400px|चम्पायनगरस्य विहङ्गम-दृश्यम्
thumb|right|250px|फर्को ग्रामे Kungawrhi Puk इति गर्तः
चम्पायमण्डलं (Champhai District) मिजोरामराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं चम्पाय इत्येतन्नगरम् । बहुवर्णयुताः विशिष्टाः अत्रस्थाः परम्पराः, तदर्थं प्रसिद्धमिदं मण्डलम् । १९८७ तमे वर्षे फेब्रुवरि मासे भारतदेशस्य मण्डलत्वेन अस्य स्थापना कृता । सीमावर्तिमण्डलत्वेनाऽपि महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते अस्य । ७२२ कि.मी.मितः सीमाप्रदेशः अस्मिन् मण्डले अन्तर्भवति ।
भौगोलिकम्
चम्पायमण्डलस्य विस्तारः ३,१८५.८३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । भारतदेशस्य ईशान्यसीमायां स्थितं मण्डलमिदम् । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि तथा दक्षिणदिशि म्यानमारदेशः, उत्तरदिशि मणिपुरराज्यं, पश्चिमदिशि ऐजोलमण्डलं, सेरसिपमण्डलं च अस्ति । अत्र २०८ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।
जनसङ्ख्या
चम्पायमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १,२५,७४५ अस्ति । अस्मिन् ६३,३८८ पुरुषा:, ६२,३५७ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ३९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८४ अस्ति । अत्र साक्षरता ९५.९१ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ६१.४१% जना: ग्रामेषु निवसन्ति ।
ऐतिहसिकं किञ्चित्
अत्रस्थप्रमुखनिवासिनः मिजोजनाः पूर्वप्रदेशात् आगतवन्तः इति कथ्यते । १५००-१८०० तमवर्षे 'फेङ्गो' इति मिजोजातेः उपजातिसम्बद्धाः जनाः अत्र आगतवन्तः इति मन्यते । १८७९ तमे वर्षे मिजोरामराज्ये ऐतिहासिकं छाक-लेह-थ्लाङ्ग-इण्डोयुद्धं पूर्वमिजो-पश्चिममिजोजनयोः मध्ये जातम् । १९०९ मध्ये एच्.डब्लू.जी.कोल् इत्यनेन मिजोरामराज्यस्य आयुक्तपदं स्वीकृतम् । अनन्तरं बहुदिनानि यावत् आङ्ग्लाधिपत्यमासीत् । १९११ तमे वर्षे चम्पायपरिसरे पाठशाला निर्मिता इति विशेषः । अनन्तरं भारतसङ्घराज्यनिर्माणसमये भारतदेशे समाविष्टः अयं प्रदेशः । १९९० तमे वर्षे चम्पाय इति मण्डलत्वेन अस्य मण्डलस्य स्थापना जाता । अस्य प्रदेशस्य इतिहासः मिजोरामराज्ये उपलभ्यमाने इतिहासे पुरातनतर:, विशिष्टश्च ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले उपमण्डलानि सन्ति तानि यथा -
लोकजीवनम्
मिजो जनाः अत्रस्थाः मूलनिवासिनः । ग्रामः एतेषां जनानां सामाजिकमूलघटकः(social unit) । कृषिः अत्रस्थमिजोजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । इसाई मिशनरीजनानां कार्यम् आङ्ग्लप्रशासनात् पूर्वकालतः प्रचलति अत्र । तस्य कार्यस्य केचन सुपरिणामाः सन्ति । तेषु शिक्षणस्य प्रसारः, जनैः रोमन लिपेः आङ्गिकारः इति परिणामद्वयं महत्त्वपूर्णम् मन्यते । अस्य प्रदेशस्य मूलजनाः 'Tlawmngaihna' इति धर्मसम्बद्धसङ्कल्पनायाः आचरणं कुर्वन्ति स्म । तस्यां सङ्कल्पनायाम् आतिथ्यं, कारुण्यं, निःस्वार्थता, साहाय्यं च महत्त्वपूर्णाः गुणाः उक्ताः आसन् । सर्वे जनाः इदानीं प्रायशः इसाई जाताः, तथाऽपि तैः सर्वैः गुणैः सह निष्ठापूर्णतया कार्यं कुर्वन्ति । मिजोजनजात्याम् उच्चानीचता, जातिभेदाः न सन्ति । सम्पूर्णः ग्रामः एकः कुटुम्बः इति मत्वा प्रत्येकस्मिन् उत्सवे, समस्यायामपि जनाः हार्दं सहभागं वहन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
thumb|left|400px|रिह्दिल् सरोवरः
thumb|right|250px|मुरा पुक् - गह्वरः
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मिजोरामराज्यस्य मण्डलानि
त्यागराजः
‘त्यागराज’ (तेलुगु:త్యాగరాజు) इति, ‘त्यागय्य’ इति च विख्यातः काकर्ल त्यागब्रह्मः कर्णाटकसङ्गीतस्य (दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य) श्रेष्ठेषु वाग्गेयकर्तृषु मूर्धन्यः । अस्य जीवनकालः  क्रि.श.१७६७तमवर्षस्य मेमासस्य चतुर्थदिनतः क्रि.श.१८४७ जनवरिमासस्य षष्टदिनपर्यन्तम् । त्यागराजः, मुत्तुस्वामी दीक्षितः, श्यामशास्त्री च कर्णाटकसङ्गीतस्य त्रिमूर्तयः इत्येव प्रख्याताः । कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रवर्धने त्यागराजस्य योगदानं महदस्ति । एषः सहस्रशः भक्तिप्रधानाः कृतीः अरचयत् । महान् रामभक्तः एषः । अस्य कृतिषु बहुधा श्रीरामस्य स्तुतिः दृश्यते । अस्य बह्व्यः कृतयः अद्यापि अत्यन्तं जनप्रियाः सन्ति । विशेषोल्लेखम् अर्हन्ति ’पञ्चरत्नकृतयः’ इति प्रसिद्धाः पञ्च कृतयः । त्यागराजस्य स्मृतिसमारोहेषु गायकाः एताः कृतीः आदरेण गायन्ति । जननम् – क्रि.श.१७६७४तमवर्षस्य मे मासस्य चतुर्थदिनम् । (चैत्रशुक्लसप्तमी, पुष्यनक्षत्रम्) जन्मस्थलम् – तिरुवारूरु, तमिलुनाडुराज्यम्, भारतदेशः । मरणम् – क्रि.श.१८४७तमवर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने । (७९ वर्षाणि) वर्गः – कर्णाटकसङ्गीतम् वृत्तिः – कर्णाटकसङ्गीतवाग्गेयकारः लघुचित्रम्
बाल्यम्
त्यागराजः १७६७तमे वर्षे तमिलुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे जातः । अस्य पितरौ काकर्ल रामब्रह्मः सीतम्मा च । तेलुगुभाषायाः ब्राह्मणसमुदायान्तर्गतस्य मुलुकनाडुकुलीयौ । तिरुवारूरुग्रामस्य प्रधानः आराध्यदेवः त्यागराजः (शिवः) । अतः एव बालकस्य त्यागराज इति नाम कृतम् । त्यागराजः मातामहस्य गिरिराजकवेः गृहे जातः । गिरिराजकविः तञ्जावूरुमण्डलस्य राज्ञः आस्थाने कविः वाग्गेयकारः च आसीत् ।
सङ्गीतप्रीतिः
बाल्ये एव त्यागराजस्य सङ्गीताध्ययनं प्रसिद्धपण्डितस्य सोण्टि वेङ्कटरमणय्यस्य अन्तिके आरब्धम् । अस्य दृष्ट्या सङ्गीतं दैवाराधनस्य अपि च मोक्षप्राप्तेः साधनम् । सङ्गीताभ्यासे तस्य लक्ष्यं पूर्णतः भक्तिपरम् एव आसीत् । शास्त्रीयसङ्गीतस्य पाण्डित्यप्रदर्शने तस्य आसक्तिः कदापि न आसीत् । कृतिरचने तस्य विशेषाभिरुचिः । किशोरावस्थायाम् एव रचिता देसिकतोडि (देश्यतोडि) रागे विद्यमाना ‘नमो नमो राघवाय’ इति अस्य प्रथमा कृतिः गृहस्य भित्तिषु अङ्किता ।
केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः अनन्तरं सोण्टि वेङ्कटरमणय्यः तञ्जावूरुपत्तने स्वगृहे गातुं त्यागराजम् आहूतवान् । तदा त्यागराजः पञ्चरत्नकृतिषु पञ्चमीम् ‘एन्दरो महानुभावुलु अन्दरिकी वन्दनमुलु’ (अर्थः – ये ये सन्ति बहवः महान्तः, सर्वेभ्यः नमस्काराः) इति कृतिं गीतवान् । तेन प्रीतः वेङ्कटरमणय्यः त्यागराजस्य प्रतिभाविषये तञ्जावूरुराजम् उक्तवान् । सः राजा अनेकानि अमूल्यानि उपायनानि प्रेषयित्वा स्वीयम् आस्थानम् आगन्तुं त्यागराजम् आहूतवान् । किन्तु आस्थानजीवने अनासक्तः त्यागराजः सर्वाणि उपायनानि प्रत्यर्प्य राज्ञः आह्वानं निराकृतवान् । अस्मिन् काले एव अनेन जनप्रिया कृतिः कल्याणिरागे ‘निधि चाल सुखमा’ (‘हे मनः, सम्पद्भिः सुखं लभ्यते? उत श्रीरामस्य सन्निधौ सेवया?’ इति प्रश्नरूपा इयं कृतिः) विरचिता ।