cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
★ स्नायु-अस्थि-प्रभुत्वम्
★ संयोजक ऊतकों का प्रधानता
★ साहसी
★ ऊर्जावान
★ निर्धारित
(ग) बहिर्रूपता - बहिर्रूपरचनायुक्तस्य व्यक्तिस्य मुख्यलक्षणं यथा-
कृषक-शरीरं, शारीरिक-कोमलता मष्तिष्कस्य विशालता
★ कलाप्रेमी
★ भयग्रस्तः
★ अन्तर्मुखिन्यः प्रवृत्तयः
★ नियंत्रितस्वभावयुक्तः
★ प्रमष्तिष्कीय-प्रधानता
शेल्डन् इत्यनेन शरीरस्य निर्माणस्य संरचनायाः आधारेण व्यक्तित्वस्य त्रयः भेदाः कृताः । अधुना मानवस्वभावविषये शेल्डन् इत्यस्य मतानाम् अध्ययनं कुर्मः। शरीरनिर्माणवत् शेल्डन् इत्यनेन मानवस्वभावः अपि त्रयः वर्गाः कृताः, येषां व्याख्या निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कर्तुं शक्यते-
(क) विसेक्रोटोनिया
(ख) सोमाटोटोनिया
(ग) सेरेब्रोटोनिया
(क) विसेक्रोटोनिया - अस्य प्रकारस्य व्यक्तिस्य स्वभावे निम्नलिखितलक्षणं दृश्यते-
★ विश्रामार्थं उत्सुकः
★ भोजने रुचिः
★ समाजिकता
★ सहिष्णुता
★ कल्याण-प्रकृति:
(ख) सोमाटोटोनिया - शेल्डनस्य मते एतादृशप्रकृतियुक्तानां जनानां निम्नलिखितलक्षणं भवति-
★ जोखिमं कर्तुं वा जोखिमं ग्रहीतुं वा प्रवृत्तिः
★ महत्त्वाकांक्षी
★ निर्दयम्
★ प्रबलं बलवान् च
(ग) सेरेब्रोटोनिया - ९.
★ समाजात् दूरं निवसन्
★ विचारणीय
★ अल्पाः सुप्ताः
★ चिन्तनात्मक स्वभाव
(क) शरीरसंरचनायाः व्यवहारेण सह सम्बन्धः-.
प्रियपाठकाः, यथा भवन्तः अवश्यं अवगतवन्तः यत् शेल्डन् इत्यनेन शरीरस्य संरचनायाः आधारेण त्रीणि भेदाः कृताः, मानवस्वभावस्य अपि त्रयः भागाः वर्गीकृताः। शेल्डन् इत्यस्य मतं यत् शरीरस्य संविधानस्य व्यवहारस्य च निकटसम्बन्धः अस्ति अर्थात् कस्यापि मानवस्य स्वभावः, आदतयः, व्यवहारः, मनोवृत्तिः इत्यादयः तस्य भौतिकसंरचनायाः कार्यस्य च आधारेण निर्धारिताः भवन्ति । तस्य शरीरस्य स्वरूपानुसारेण तदनुसारेण तस्य प्रकृतिः अस्ति अथवा जीवस्य स्वभावानुसारेण तदनुसारेण तस्य शरीरस्य निर्माणं भवति।
पाठकाः, स्वमतस्य पुष्ट्यर्थं शेल्डन् २०० प्रौढपुरुषेषु अध्ययनं कृतवान् । अस्मिन् अध्ययने एतत् तथ्यं ज्ञातं यत् अन्तःरूपता विसेरोटोनिया इत्यनेन सह निकटतया सम्बद्धा अस्ति, मेसोमोर्फी सोमाटोटोनिया इत्यनेन सह निकटतया सम्बद्धा अस्ति तथा च बाह्यरूपस्य सेरेब्रोटोनिया इत्यनेन सह निकटतया सम्बन्धः अस्ति शरीरसंविधानं प्रकृतिश्च निकटसम्बन्धी परस्परं प्रभावं च कुर्वन्ति इति वक्तुं अभिप्रेतम् ।
अतः अस्य सिद्धान्तस्य आधारेण शरीरनिर्माणस्य आधारेण मानवस्वभावस्य विषये पूर्वानुमानं कर्तुं शक्यते तथा च मानवस्वभावस्य आधारेण शरीरस्य निर्माणस्य विषये भविष्यवाणी कर्तुं शक्यते।
भौतिकसंरचनायाः प्रकृतेः च परस्परसम्बन्धाः अपि निम्नलिखितरीत्या स्पष्टीकर्तुं शक्यन्ते । यद्यपि कोऽपि सिद्धान्तः प्रस्तावितः, कोऽपि सिद्धान्तः स्वयमेव पूर्णः नास्ति ।
शेल्डनस्य सिद्धान्तस्य सीमाः-
शेल्डन् इत्यस्य सिद्धान्तस्य अपि कतिपयेषु आधारेषु आलोचना कृता अस्ति।
एतेषां आलोचनानां आधारः यथा-
(i) कोऽपि निर्णायकः प्रमाणः नास्ति - सर्वप्रथमं शेल्डनस्य सिद्धान्तस्य आलोचना अस्य आधारेण क्रियते यत् शेल्डन् इत्यनेन मानवस्वभावस्य शरीरस्य निर्माणस्य च मध्ये यः सम्बन्धः कथितः तस्य पुष्ट्यर्थं तस्य समीपे कोऽपि दृढः प्रमाणः उपलब्धः नास्ति।
अतः निर्णायकप्रमाणाभावे केचन विद्वांसः अस्य सिद्धान्तस्य आलोचनां कृतवन्तः ।
(ii) शोधं केवलं पुरुषैः सह एव कृतम् - शेल्डनस्य सिद्धान्तस्य आलोचनायाः द्वितीयः प्रमुखः आधारः अस्ति यत् सः यत्किमपि प्रयोगं स्वसिद्धान्तस्य सम्बन्धे कृतवान्, ते केवलं पुरुषेषु एव कृताः, न तु महिलासु।
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
व्यासभाष्यम्
यथा क्लेशा दग्धबीजभावा न प्ररोहसमर्था भवन्ति, तथा ज्ञानाग्निना दग्धबीजभावः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययप्रसूर्भवति । ज्ञानसंस्कारास्तु चित्ताधिकारसमाप्तिमनुशेरत इति न चिन्त्यन्ते ॥२८॥
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
अध्ययनस्य समग्रतायाः दृष्ट्या आवश्यकं यत् स्त्रीपुरुषयोः संशोधने समावेशः करणीयः, येन अध्ययनपरिणामानां सामान्यीकरणं कर्तुं शक्यते
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
तस्य अभावे अध्ययनं अपूर्णं एकान्तं च तिष्ठति।
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
अत एव समीक्षकाः अस्मिन् आधारे अपि शेल्डन्-सिद्धान्तस्य आलोचनां कृतवन्तः, यतः अस्माकं उद्देश्यं न केवलं पुरुषाणां व्यक्तित्वस्य अध्ययनं, अपितु स्त्रीपुरुषयोः व्यक्तित्वस्य अध्ययनम् अस्ति।
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
अतः प्रियपाठकाः उपर्युक्तविमर्शात् भवन्तः अवश्यमेव अवगतवन्तः यत् शेल्डनस्य व्यक्तित्वस्य घटकसिद्धान्तस्य केचन गुणाः अपि च केचन दोषाः सन्ति तथापि शरीरमनोविज्ञानस्य व्यक्तित्वमनोविज्ञानस्य च क्षेत्रे तस्य सिद्धान्तस्य महत्त्वं न निराकर्तुं शक्यते।
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
क्रेत्जमेर के अनुसार व्यक्तित्व विश्लेषण
शेल्डन् इव क्रेट्जमेर् अपि शरीरस्य संरचनां मानवस्वभावेन सह सम्बद्धं मन्यते स्म ।
4.28 हानमेषां क्लेशवदुक्तम्
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
क्रेत्जमेर के अनुसार व्यक्तित्व विश्लेषण
क्रेत्स्मेरस्य मते अस्माकं व्यक्तित्वस्य निर्माणे विकासे च अस्माकं शारीरिकसंरचना महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति ।
अर्थात् भौतिकसंविधानं व्यक्तित्वस्य महत्त्वपूर्णं निर्धारकं भवति ।
शेल्डन् इत्यस्य सदृशं क्रेत्स्मेर् इत्यनेन अपि शरीरनिर्माणस्य केचन भेदाः दत्ताः ये निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
(i) अस्थेनिक शरीरप्रकार
(ii) एथलेटिक काया प्रकार
(iii) Pyknque काया प्रकार
(iv) विकृत काया प्रकार
(i) क्षीणशरीरप्रकारः - क्रेत्स्मेरस्य मते एतादृशं प्रकारस्य निर्माणं यस्य व्यक्तिस्य निम्नलिखितलक्षणं भवति-
★ कृश शरीर
★ अल्पभारः भवति
(ii) वक्रशरीरप्रकारः - एतादृशः संविधानः यस्य व्यक्तिस्य मुख्यलक्षणं निम्नलिखितम् अस्ति-
★ पर्याप्तं मांसपेशीद्रव्यं कृत्वा शरीरस्य निर्माणम्
(iii) गोलाकारप्रकारः - अस्य मुख्यविशेषताः यथा-
★ शरीर मेदः
★ गोल-मटोल शरीर
(iv) विकृतशरीरप्रकारः - क्रेत्स्मेरस्य मते विकृतशरीरप्रकारयुक्तस्य व्यक्तिस्य मुख्यलक्षणं निम्नलिखितम् अस्ति-
★ विकृत शरीर आकार
शरीरस्य संरचनायाः आधारेण क्रेत्ज्मेर् चतुर्विधं व्यक्तित्वं कथितवान् ।
एतेषु प्रत्येकं मनुष्यवर्गं स्वस्य भौतिकसंरचनानुसारं वर्तयति ।
सारांश
मेसोमोर्फी इत्यनेन सह सम्बद्धम्।
० अन्तःरूपतायाः सम्बन्धी अस्ति ।
० बहिर्रूपतायाः सम्बन्धी अस्ति ।
० मेसोमोर्फी इत्यनेन सह सम्बद्धम् अस्ति ।
मनुष्यस्य व्यवहारः, स्वभावः, आदतयः च निर्धारयितुं शरीरस्य संरचना, कार्यप्रणाली, हार्मोन इत्यादीनां महत्त्वपूर्णा भूमिका अस्ति अथवा एतत् अपि वक्तुं शक्यते यत् यथा मनुष्यस्य स्वभावः, तथैव तस्य शारीरिकसंविधानम् अपि अस्ति।
अत एव प्रियाः छात्राः, प्रायः भवन्तः श्रुतवन्तः स्यात् यत् मुखं व्यक्तित्वस्य दर्पणम् अस्ति अर्थात् व्यक्तिस्य मुखस्य भावाः दृष्ट्वा तस्य स्वभावः बहुधा अवगन्तुं शक्यते।एवं क्रेत्ज्मेरस्य व्यक्तित्वम् तथा शेल्डन् सिद्धान्तः मानवस्वभावस्य भौतिकसंविधानस्य च निकटसम्बन्धं स्वीकुर्वति ।
मुखं व्यक्तित्वस्य दर्पणम् अस्ति अर्थात् व्यक्तिस्य मुखस्य भावाः दृष्ट्वा तस्य स्वभावः बहुधा अवगन्तुं शक्यते।एवं क्रेत्ज्मेरस्य व्यक्तित्वम् तथा शेल्डन् सिद्धान्तः मानवस्वभावस्य भौतिकसंविधानस्य च निकटसम्बन्धं स्वीकुर्वन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
त्यजन्तु भारतम् आन्दोलनम्
ब्रिटिश् जनाः भारतं त्यजन्तु इति घोषणस्य आन्दोलनं महात्मागान्धेः नेतृत्वे क्रि.श.१९४२तमे वर्षे आरब्धम् । पूर्वम् एतत् असहकारान्दोलनम् इति आसीत् । ब्रिटिष् हस्तात् भारतस्य विमोचनम् एव अस्य सत्याग्रहस्य परमं लक्ष्यम् आसीत् । तस्मिन् एव वर्षे अगस्ट् अष्टमे दिने गोवाली क्रीडाङ्गणे गान्धिमहात्मना  करोतु नो चेत् प्राणान् त्यजतु  इति घोषणपूर्वकम् आरब्धम् इदम् आन्दोलनम् । अस्य घोषणस्य २४होरातः पूर्वमेव काङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतारः ब्रिटिष् अधिकरिभिः बद्धाः भूत्वा कारावारे एव वर्षं यापयन् । thumb|बेङ्गळूरुनगरे शोभायात्रा
द्वितीयमहायुद्धं भारतस्य पात्रं च
क्रि.श.१९४२तमे वर्षे ब्रिटिष् अधिकारिणः द्वितीयमाहयुद्धे भारतस्य नेतॄन् अपरिगणय्य भारतस्य सेनायाः उपयोगम् अकुर्वन् । अनेन कुपितः सुभाष्चन्द्रबोसः भारतीयराष्ट्रियसेनां जपान् देशस्य सहाय्येन एकीकृतवान् । इयं सेना अस्सामस्य बङ्गालस्य बर्मायाः अरण्यप्रदेशेषु आङ्ग्लैः सह वीरावेशेन युद्धम् अकरोत् । किन्तु जपानीयानाम् अपूर्णसहकारात् अयुधानां च अभावात् पराजयः प्राप्तः । बोस् महोदयस्य धैर्यसाहसादिभिः आकृष्टाः भारतीययुवानः अस्य अन्दोलनम् प्राविशन् । द्वितीयमहयुद्धस्य आरम्भकाले कङ्ग्रेस् पक्षस्य कार्यकारिणीसभा ब्रिटिष् सर्वकारस्य क्रमं समर्थयति किन्तु फलरूपेण भारताय् पूर्णस्वातन्त्र्यं दातव्यम् इति आग्रहम् अकरोत् । किन्तु ब्रिटिष् सर्वकारः एतत् वचनं नाशृणोत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य अस्मिन् निर्णये गान्धिमहात्मनः आलम्बनं नासीत् । यतः ब्रिटिष् सर्वकारस्य चिन्तनं नायकत्वम् एव विश्वासयोग्यं नास्ति इति अस्य भावः आसीत् । thumb|बेङ्गळूरुनगरे सार्वजनिकसमावेशः
शीघ्रस्वान्तन्त्र्यप्राप्तये निर्णयः
क्रि.श.१९४२तमे वर्षे जुलैमाससय् १४दिनाङ्के काङ्ग्रेस् पक्षः ब्रिट्न्तः भारतस्य सम्पूर्णस्वातन्त्र्यार्थं निर्णयमेकं प्रैषयत् । यदि इयम् अभ्यर्थना तिरस्कृता तर्हि असहकारान्दोलनम् आरप्स्यते इति घोषणा कृता । किन्तु अस्मिन् विषये पक्षे एव ऐकमत्यं नासीत् । सि.राजगोपालाचारीमहोदयः अनेन हेतुना एव अन्यैः प्रादेशिकनेतृभिः सह पक्षम् अत्यजत् । जवाहर लाल नेह्रू मौलाना आज़ाद् च एतं निर्णयं अनुमन्येते अपि गान्धिमहोदयस्य नायकत्वं विश्वस्य तूष्णीं स्थितवन्तौ । सरदार वल्लभभाई पटेल, डॉ. राजेन्द्रप्रसाद च एतं निर्णयं बहिरङ्गे एव समालम्बितवन्तौ । किन्तु अन्यपक्षाः अस्य सहमतं न सूचितवन्तः । भारतीयकम्युनिष्टपक्षः हिन्दुमहासभा च अस्य विरोधम् एव अकुरुताम् । मोहम्मद् अलि जिन्ना इत्यस्य विरोधस्य कारणेन अधिकाः मुसल्मानजनः ब्रिटिश् पक्षं समालम्बनम् अकुर्वन् । अनेन मुस्लिम् लीग् पक्षीयानां कृते सर्वकारीयः अधिकारः प्राप्तः । क्रि.श.१९४२तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य अष्टमे दिने अखिलभारतकाङ्ग्रेस् समितिः मुम्बै अधिवेशने भारतं त्यजन्तु  इति घोषणस्य निर्णयः प्रस्थावितः । मुम्बयी नगरस्य गोवालिक्रीडाङ्गणे अहिंसात्मकम् असहकारान्दोलनम् आरब्धुं सूचनां दत्तवान् । ब्रिटिश् सर्वकारम् अनवलम्ब्य एव जीवनं निर्वोढुम् अपि सूचितवान् । अस्य आह्वानम् अङ्गीकृत्य सहस्राधिकाः भारतीयाः समागच्छन् ।
आन्दोलननिग्रहः
जपान्देशस्य सेना यदा बर्मायाः सीमाप्रदेशे पादार्पणम् अकरोत् तदा ब्रिटिष् अधिकारिणः गान्धिमहोदयं बन्धनं कृतवन्तः । अपि च काङ्ग्रेस् पक्षस्य सर्वे नायकाः बद्धाः । ब्रिटिष् अधिकारिणः काङ्ग्रेस् पक्षम् एव निषेधितवन्तः । अनेन भारतीयेषु ब्रिटिष् विरोधभावः इतोपि संवृद्धः। प्रौढनायकत्वस्य अभावम् अतिरिच्यापि महाप्रमाणेन विरोधप्रदर्षनस्य सभाः अभवन् । किन्तु सर्वे विरोधस्य आन्दोलनानि अहिंसायुतानि नासन् । कुत्रचित् प्रस्फोटाः विस्फुटिताः । सर्वकारीयभावनानि दग्धानि । विद्युत्सम्पर्कः कर्तितः । सञ्जारव्यवस्था निर्बद्धा । किन्तु ब्रिटिष् अधिकारिणः लक्षाधिकान् आन्दोलनप्रदर्शनकारान् बद्धवन्तः। अधिकप्रमाणेन दण्डकराः सङ्ग्रहिताः । आन्दोलनकारिणः सार्वजनिकस्थानेषु दण्डितवन्तः । अनेकाः राष्ट्रीयाः नायकाः भूगताः भूत्वा आकाशवाण्या भारतियेभ्यः सन्देशम् अयच्छन् । किङ्कर्तव्यविमूढाः ब्रिटिष् अधिकारिणः महात्मागान्धिं अन्यान् च नायकान् बद्ध्वा दक्षिणाफ्रिकादेशं नेतुं युद्धनौकायाः व्यवस्थाम् अकुर्वन् । किन्तु सङ्घर्षः इतोऽपि वर्धितः स्यात् इति विचिन्त्य तथा न कर्तुं निश्चितवन्तः । काङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतारः वर्षत्रयं सम्पूर्णविश्वस्य सम्पर्कभ्रष्टाः अभवन् । गान्धिमहात्मनः पन्ती कस्तूर् बा गान्धिः कार्यदर्शी महादेव देसायी द्वयोः मरणानन्तरं तस्य आरोग्यम् अतीव असन्तुलितम् अभवत् । तथापि सः २१दिनानि उपवासं कृत्वा सत्याग्रहम् अनुवर्तयितुम् अतिमानुषप्रयत्नम् अकरोत् । आङ्ग्लाधिकारिणः तस्य आरोग्यम् असन्तुलितम् अबवत् इति कारावारात् विमोचनं कृतवन्तः । किन्तुः सः अन्यनेतॄणां विमोचनार्थम् आग्रहं कुर्वन् सत्याग्रहम् अनुवर्तितवान् । क्रि.श.१९४४तमवर्षस्य आरम्भे भारतं शान्तम् आसीत् । आन्दोलनं पराजितम् इति ब्रिटिष् अधिकारिणां विश्वासः व्याप्तः। जिन्ना मुल्सिं लीग् काङ्ग्रेस् पक्षस्य विरोधिनः कम्युनिष्ट् जानाः च हिन्दुसङ्घटनं काङ्ग्रेस् पक्षं गान्धिं च दूषयन्तः स्वेच्छापूर्तये प्रायतन्त ।
वर्गः:भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अष्टादश महाशक्तिपीठ
लघुचित्रम्| कोल्हापुर अम्बमाता लघुचित्रम्| अष्टादशमहाशक्तिपीठः अष्टादशमहाशक्तिपीठशाक्तानुसारं सतीदेव्याः १०८ शरीराङ्गाः पृथिव्यां पतिताः । पीठतन्त्रस्य मते एतेषु ५१ मुख्याः सक्तिपीठाः सन्ति । आदिशङ्कराचार्यः परिब्रजनस्य समये १८ सक्तिपीठेषु यात्रां कृतवान् । सः तान् महाशक्तिपीठः इति संज्ञापयति स्म |
अष्टादशमहाशक्तिपीठस्तोत्रम्
अष्टादशमहापीठे शङ्कराचार्यः स्तोत्रं लिखितवान्-
शक्तिपीठ की सूची
आदिशङ्करेण लिखिते अष्टादशमहाशक्तिपीठस्तोत्रे महाशक्तिपीठरूपेण उल्लिखितानां १८ शक्तिपेठानां सूची निम्नलिखितम् अस्ति :
लङ्कायां शङ्करीदेवी
श्रीलङ्कादेशे स्थिता शक्तिपीठः शङ्करी देवी इत्यनेन स्थापिता अस्ति । स रावणेन पूज्यते। रामायणस्य अनुसारं देवी पार्वती शिवात् प्रासादं याचितवान् । शिवः पुनः पुनः तं निवर्तयति परन्तु अन्ते तत् दातुं सहमतः भवति। विश्वकर्मा लङ्कायां स्वर्णमन्दिरं निर्मितवान् । रावणः शिवपार्वतीप्रवेशस्य अध्यक्षः । प्रतिफलस्वरूपं रावणः तेभ्यः प्रासादं याचितवान् । देवी आशीर्वादरूपेण दत्तवती। किन्तु रावणस्य अनुरोधेन सः शङ्करीरूपेण एव स्थितवान् ।
काञ्चिकापुरे कामाक्षी
आदिशङ्कराचार्येन स्थापितेषु चतुर्षु आश्रमेषु काञ्चीपुरम् अन्यतमम् अस्ति । कामाक्षी अम्मन श्रीकुल के देवी। कामाक्षी धनुः पारधनुषः धनुषः बाणः। पाशः मायायाः प्रतीकः, अङ्कुशः मोक्षस्य प्रतीकः, पञ्चबन् पञ्च इन्द्रियाणां प्रतीकः, इक्कुधनुः मनसः प्रतीकः ।
प्रद्युम्ने शृङ्खला देवी
लघुचित्रम्| आलोक चक्रवर्ती विरचित श्रृंखला देवी अस्याः देव्याः स्थानं पश्चिमबङ्गस्य हुगलीमण्डलस्य पाण्डुआनगरे इति मन्यते । अत्र सतिस्य उदरं पतितम्।
चामुण्डी क्रौञ्चपट्टन
भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य प्रमुखनगरात् मैसूरुतः श्रीचामुण्डेश्वरी मन्दिरं प्रायः १३ कि.मी दूरे अस्ति । उग्ररूपम् । देवी अष्टभुजा च सा च महिषं ताडयति।
आलमपुरे जोगुलाम्बा
तेलङ्गानाराज्यस्य तुङ्गभद्रनद्याः तटे आलमपुरनगरे जोगुलाम्बा सक्तिपीठः स्थितः अस्ति । देव्याः नाम जगुलम्बा अथवा योगुलम्बा । देवी भैरवः वालब्रह्मेश्वरः अस्ति। अत्र सतीयाः दन्ताः बहिः पतिताः इति विश्वासः अस्ति । अष्टादशमहाशक्तिपेठस्य अन्तर्भवति .चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Jogulamba_temple_gopuram_alampur.JPG|चित्रपाठ्यम्=জোগুলাম্বা মন্দির|जोगुलाम्बा मन्दिर
श्रीशैले भ्रमरम्बिका
देवीभ्रमरम्बा सक्तिपीठं मल्लिकार्जुनज्योतिर्लिंगं च आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य कुर्नूलमण्डलस्य पर्वतप्रदेशेषु स्थितौ स्तः । श्रीशैलम् इत्यत्र स्थापितं 'माँ भ्रमरम्बा मन्दिरम्', माँ सती इत्यस्याः पवित्रेषु ५१ सक्तिपीठेषु अन्यतमम् अस्ति । अत्रैव मातुः सतिगर्भः पतितः इति विश्वासः अस्ति । अत्र माता भ्रारम्बिका अथवा भ्रारामम्बा देवी इति रूपेण पूज्यते या वस्तुतः माँ भ्रमरी अस्ति। शंबरानन्दभैरवरूपेण मल्लिकार्जुन इति ख्यातः तेन सह भगवान् शिवः उपविष्टः अस्ति।
कोल्हापुरे महालक्ष्मी
महालक्ष्मी इति देवी अत्र चण्डीयां मुख्यरहस्यरूपेण वर्णिता अस्ति | सा महाराष्ट्रे अम्बबाई इति नाम्ना अपि प्रसिद्धा अस्ति । लघुचित्रम्| देवीयाः केन्द्रीयप्रतिमा 'लक्ष्मीविजय' 'कर्बिरक्षेत्रमाहात्म्य' इति पुस्तकेभ्यः ज्ञायते यत् प्राचीनकाले 'कोलासुर' नामकः राक्षसः आसीत् यस्य घोरशक्तिः आसीत् । सः देवीभक्तः आसीत् । देवानामपि दुर्जयः ऋषीभ्यः बहु कष्टप्रदः | अन्ते ते देवा भयभीताः सर्वे महाविष्णुमाश्रिताः | सः पूर्वमेव वरं प्राप्तवान् आसीत् यत् स्त्रीशक्तिं विना कोऽपि तं मारयितुं न शक्नोति। अतः भगवान् विष्णुः स्वस्य शक्तिं स्त्रीरूपेण प्रकटितवान् सा च महालक्ष्मी अस्ति। सिंहमारुह्य महादेवी कार्बीरनगरं प्राप्य तत्र कोलासुरनाम्ना राक्षसेन सह घोरं युद्धं कृतवती । अन्ते देवी हत्वा मोक्षं प्रयच्छति ।
मुहुर्ये एकवीरा
एकवीरा इति चतुर्भुजा भद्रकाली। देवी रेणुका इति अपि ज्ञायते । महाराष्ट्रे पुणा मण्डलस्य करला-गुहामध्ये स्थितं मन्दिरम्। एकवीरा आई
उज्जैन्यङ महाकाली
इति देवी हरसिद्धि देवी। एषा शक्तिपीठः शिवेन एव प्रबोधिता इति कथ्यते। देवी भैरव लम्बकर्ण या महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग. देवी सती अत्र पतिता। अत्र पुण्यसलीलशिप्रानद्याः तटे भैरवपर्वते महादेवः 'महाकाल' इति नाम्ना पूज्यते । तस्य मन्दिरस्य समीपे रुद्रसागरसायरः अस्ति । तस्याः तटे महाकालीदेव्याः पीठमन्दिरम् अस्ति ।
पीठिकायङ पुरुहुतिका
ध्यानमन्त्रानुसारं देवी पुरुषहुतिका चतुर्भुज। चतुर्हस्तेषु परशुं बीजपूर्णं पुटं पद्मं अमृतकुम्भं च अस्ति । देवीमन्दिरं आन्ध्रप्रदेशस्य पिठापुरम्-नगरे स्थितम् अस्ति । दक्षिणहस्ते कुठारबीजपुटं वामहस्तस्य प्रतीकं वामहस्ते कमलं कलशं च दक्षिणाचारस्य प्रतीकं भवति ।
ओढ्यायाङ गिरिजादेवी
चित्रपाठ्यम्=Goddess spearing an animal|वामतः|लघुचित्रम्|267x267अणवः| बिर्जा देवी जाजपुर में स्थित मन्दिर। सः बिर्जा इति अपि प्रसिद्धः । ध्यानमन्त्रस्य मते सः गणेशं, शिषणं, योनिं, नागं च शिरसि धारयति । महिषस्य वक्षःस्थलं विदारितं शूलं दक्षिणहस्ते धारयति। महिषस्य वक्षःस्थलात् द्रवितं रक्तं भूमौ प्रवहति । सः वामपादेन महिषं ताडयति।
माणिकाङ दक्षवाटिके
देवी मणिकाम्बा गोदावरी-नगरे स्थिता अस्ति । लघुचित्रम्| देवी मणिकाम्बस्य मूर्तिः पीठतन्त्रानुसारं देव्याः सतीयाः वामगण्डः गोदावरीतीरे पतितः । देवी विश्वमातृका त् भैरव दण्डपाणी। '''गोण्डो गोदावरी विश्वस्तरीयः जलसम्पदः अस्ति । ४०. वामहस्तः राकिणी । भैरव वत्सनभस्त तत्र सिद्धिंसंशय: ..'''
हरिक्षेत्रे कामरूपी
कामरूपी कामाख्या देवी। अयं असम-राज्यस्य गौहाटी-नगरे स्थितः अस्ति । भगवतीसती इत्यस्याः योनिः (गर्भः) नीलाचलपर्वते पतितः इति भक्ताः मन्यन्ते, योनिः (गर्भः) कामाख्या देवी इति स्त्रियाः रूपं गृहीतवान् इति । योनि (गर्भः) इति स्थानं यत्र ९ मासान् यावत् गर्भस्य पोषणं भवति तथा च यस्मात् बालकः अस्मिन् जगति जन्म प्राप्नोति तथा च जगतः निर्माणस्य कारणं मन्यते भक्ताः अत्र आगच्छन्ति लोकमातुः पतितां योनिं (गर्भं) कामाख्यारूपेण पूजयित्वा सतीदेव्याः गर्भं जगतः सृष्टेः, पोषणस्य च कारणत्वेन पूजयन्ति। यथा बालः मानवमातुः योनितः (गर्भः) उत्पद्यते तथा जगत् कामाख्यदेव्याः सतीयाः योनितः (गर्भः) उत्पद्यते ।
प्रयागे माधबेश्वरी
ललिता शक्तिपीठ, माधवेश्वरी शक्तिपीठ, प्रयाग अथवा इलाहाबाद स्थित। त्रिधा विभक्तम् अस्ति । सतीः अङ्गुली अत्र पतिता।
जाल्याङ् वैष्णवीदेवी
हिमाचलप्रदेशे जालामुखी अथवा अम्बिका(सिद्धिदा)देवीमन्दिरम् । देवी अत्र अग्निरूपा। न तु काश्मीरस्य वैष्णोदेवी । लघुचित्रम् देवी चतुर्भुजा रक्तवर्णा। चतुरस्रहस्तेषु बाणपार्श्वे वर, अभयमुद्रा |
गया मंगलगौरीका
देवीमन्दिरं बिहारस्य गयानगरे स्थितम् अस्ति । देवी मंगलगौरी चतुर्भुज, सिंह सेना। माला त्रिशूलं बारामुद्रां च कमण्डलुः चतुःहस्तेषु ।
वाराणस्याङ् विशालाक्षी
विशालाक्षी इत्यस्य अर्थः "सा (स्त्री) बृहदक्षिणी"), (देव्याः पार्वती /गौरी इत्यस्य रूपम्) वाराणसी, उत्तरप्रदेशस्य भारतस्य गङ्गायाः तटे मीरघाटे । सामान्यतया हिन्दुदेव्याः मातुः समर्पितं पवित्रतमं तीर्थं शक्तिपीठम् इति गण्यते । अष्टादशमहाशक्तिपेठस्य अन्तर्गतम् अस्ति . अत्र देव्या कर्णसहितः कुण्डलः पतितः।
कश्मीरेषु सरस्वती
लघुचित्रम्| शारदा देवी ध्यानमन्त्रस्य मते शारदादेवी षड्भुजसिंहसेना अस्ति । सर्वप्राप्तिप्रदाता यः शारदा । तस्य त्रिनेत्रं, पूर्णिमा इव उज्ज्वलं मुखम्; तस्य षट् उज्ज्वलहस्तेषु शूलं (शक्तिशस्त्रम्), धनुः, बाणः, घण्टाः, अमृतस्य घटः; रत्नयुक्तं च कुम्भम् । शार्दा शिलायां निहितहासदेवी त्रिलोकजननी सूर्याग्निलोचना षड्भुजः सर्वशक्तिमान् रूपम्। नमो भगवत्यै या साधवभक्त्या लभ्यते।। सिंहासनस्थः शारदा शीघ्रमेव इष्टं फलं पूरयतु !
सन्दर्भः
2: http://www.blog.vedicfolks.com/अष्ट -दास-शक्ति-पीठ-महा-यज्ञ/
4: कामाख्या देवी https://www.boldsky.com/yoga-spirituality/faith-mysticism/2014/ambubasi- जद-माता-पृथिवी-मासिकधर्म-041120.html </ref
4.29 प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
शेख् हसीना
शेख् हसीना (जन्म - २८ सितम्बर १८४७) बाङ्ग्लादेशस्य प्रधानमन्त्री, बाङ्गलादेश अवामी लीग राजनैतिकपक्षस्य नेता च अस्ति।
२३ फरवरी
२३ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुःपञ्चाशत्तमं (५४) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३११ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
करवीरः
करवीरः अधिकतया शतकुन्दः इति नाम्ना प्रसिद्धः, एकः गुल्मः अथवा लघुवृक्षः अस्ति यः विश्वव्यापीरूपेण समशीतोष्ण-उपोष्णकटिबंधीयक्षेत्रेषु अलङ्कारिक-भूदृश्य-वनस्पतिरूपेण संवर्धितः भवति। सम्प्रति नेरियम - जाति - मध्ये वर्गीकृता एषा एकमात्रा प्रजातिः अस्ति, या एपोसिनेसी - कुटुम्बस्य एपोसिनोइडी - उपपरिवारे अन्तर्भवति | एतस्य कृषिः एतावत् व्यापकं भवति यत् अस्य उत्पत्तिप्रदेशः सटीकः न चिह्नितः, यद्यपि प्रायः भूमध्यसागरीयबेसिन् इत्यनेन सह सम्बद्धः अस्ति ।
करवीरः 2 - 6 मानः (7 - 20 पादः) ऊर्ध्वं वर्धते । प्रायः प्राकृतिकगुल्मरूपेण वर्धते, परन्तु एककन्दयुक्तं लघुवृक्षं प्रशिक्षितुं शक्यते । अनावृष्टि-जलप्लावनयोः सहिष्णुः, परन्तु दीर्घकालं यावत् हिमस्य सह न । श्वेत, गुलाबी, रक्तं वा पञ्चपल्लवपुष्पाणि वर्षपर्यन्तं समूहेषु वर्धन्ते, ग्रीष्मकाले शिखरं प्राप्नुवन्ति । फलं दीर्घं संकीर्णं कूपयुगलं भवति, यत् परिपक्वतायां विभज्य असंख्यानि डौनीबीजानि मुक्तं भवति ।
करवीरः इत्यत्र अनेके विषाक्ताः यौगिकाः सन्ति, ऐतिहासिकदृष्ट्या च विषयुक्तः पादपः इति मन्यते । परन्तु अस्य कटुता मनुष्याणां अधिकांशपशूनां च कृते अरुचिकरं करोति अतः विषप्रकरणाः दुर्लभाः सन्ति तथा च मानवमृत्युः सामान्यः जोखिमः न्यूनः भवति अधिकमात्रायां सेवनेन उदरेण, वमनं, अतिरिक्तं लारं, उदरवेदना, रक्तातिसारः, हृदयस्य अनियमितता च भवति रसस्य दीर्घकालं यावत् सम्पर्कः भवति चेत् त्वचायाः जलनम्, नेत्रशोथः, त्वचाशोथः च भवितुम् अर्हति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वृक्षाः
विंशतिशतकस्य नाटकानि
विंशतिशतके नाटकानि रचतिनानि रचनाकारैः। तेषु कानिचतन प्रसिद्धानि काव्यानि प्राप्यन्ते।
गणेशपरिणयम्
गणेशपरिणयस्य रचयिता वाराणसी वास्तव्यो वैद्यनाथो वर्तते । 'व्यास' इत्यस्य वंशोपाधिः । बाल्यावस्थात एव कविकर्मणि नैपुण्याद् "बालकवि"रित्युपाधिनासौ समलङ्कृतः। गणेशसम्भवं नाम काव्यं कविना १९०२ ईसवीये विरचितम् । मिथिलाराजवंशोद्भवेन श्रीजनेश्वरसिंहेन तत् पुरस्कृतम् । तेनैवोत्साहितो व्यासो गणेशपरिणयं नाम सप्ताङ्क-नाटकं प्रणीतवान् ।
अस्मिन् ब्रह्मणस्तनूजाभ्यां सिद्धि -बुद्धि भ्यां सह गणेश विवाहवृत्तान्तो विलसति। इदं १९०४ ईसवीयाब्दे भारतीयमुद्रणालये (Indian Press) प्रकाशितम् । सूर्योदयपत्रिकायां पुनः १९६३ ईसवीयाब्दमारभ्य १९६४ ईसवीयाब्दं यावत् प्रकाशितेष्वङ्केष्विदं प्रकाशितम् । अस्यैका प्रतिः प्रयागविश्वविद्यालये वर्तते।
पुष्पतनयराज्यारोहणम्
प्रस्तुनाटकस्य प्रणेता गोविन्दकविः जोशी वर्तते । पुष्पाञ्जलिनामकं वैष्णवस्तोत्रमपि कविना विरचितम् । अस्मिन् राजा पुष्पसेनोऽमरसेनं पराजयते । कलत्रशतस्यापि स्वामी राजा सन्तानाभावाद् दरिद्रः ब्राह्मणा नां सेवां कुरुते । ब्राह्मणानां शुभाशिषा नृपतिः नीलसेनकन्यां बालावतीं गान्धर्वविधिना परिणयति । अथ बालावत्यामापन्नसत्त्वायां राजा पुष्पसेनः पञ्चत्वं गतः । राजन्युपरते दुष्टबुद्धिर्मन्त्री राज्ञीं हन्तुं व्यवस्यति । सेनापतिस्तं पापात् निषेधति । अथ बालावती मृतं बालं प्रसूते । स गुरोः सुधन्वनो हस्तस्पर्शेन सजीवो जायते । ततः स बालो वृद्धिं गतो दुष्टबुद्धिं मन्त्रिणं हत्वा धर्मेण प्रजाः पालयति ।
नाटकेऽस्मिन् प्राकृत भाषा-बहिष्कारो वर्तते । अस्य प्रकाशनं १९०५ ईसवीये पुण्यनगरे संवृत्तम् । अस्य प्रतिगुरुकुलकांगडी-पुस्तकालये समुपलभ्यते।
वसन्तमित्रभाणः
प्रस्तुतभाणस्य रचयिता मङ्गलगिरिकृष्णद्वैपायनाचार्यो विद्यते । कविरयं विंशशतकस्य प्रथमचरणे विद्यमानः आसीत् । कविना संस्कृतेन तेलगू भाषया चानेकाः कृतयः प्रणीताः । श्रीकृष्णदानामृतं नाटकं, श्रीकृष्णचरितं काव्यं, हयग्रीवाष्टकं नाम स्तोत्रञ्च तस्य संस्कृतकृतयः । एकावलीराका परिणयनाटक-पार्वतीपतिशतकानि तस्य तेलगूभाषाकृतयः सन्ति।
अस्मिन् भाणे मङ्गलगिरेः स्वामिनो नृसिंहस्य मन्दिरस्य देवदास्या माध्व्याः अनुजा वेश्यावृत्तये दीक्षिता भवति । तदुत्सवे सम्मिलितः प्रसन्नो विटो वारवीथीषु परिभ्रमन् नारी-नरैः समं नगरव्यवहारस्य चर्चां करोति । भाणेऽस्मिन् विटानां शृङ्गारविजृम्भणेन समं समाजस्य तास्ता व्यवस्थाः प्रति आक्रोशः सुव्यक्तः । तासां परिस्थितीनां विवेचनं वर्तते यासु कुलाङ्गना अपि वारविलासिनीनां वृत्तिमङ्गीकुर्वन्ति इति।
कोकिलवाणीनाम्नी त्रयोदशवर्षीया कन्या द्वादशशतरूप्यकाणि गृहीत्वा तज्जनन्याष्टाशीतिवर्षाय वृद्धवराय प्रदत्ता । सा वाराङ्गना सञ्जाता । काश्चन महिलाः पतिदुर्व्यवहारेण वारविलासिनीमार्गं स्वीकुर्वन्ति । विधवाविवाहमुपलक्ष्य कविः भृशं निर्वदति। कविमतेन चरित्रभ्रष्टा एव विधवाः पुनर्विवाहायाग्रेसराः भवन्ति। अस्य भाणस्य प्रकाशनं विजयनगरात् सम्पन्नम् । अस्य विस्तृतः परिचयः १९७४ ईसवीयाब्दीये The Mysore Orientalist नामकपत्रिकायाम् उपलभ्यते।
कमलाविजयं, जीवसञ्जीवनञ्च
कमलाविजयं, जीवसञ्जीवनं नाम रूपकद्वयं वेङ्कटरमणार्येण प्रणीतम् । सः मैसूर प्रदेशस्य संस्कृतपाठशालायामाचार्योऽवर्तत । तस्य निवासस्थानं चन्नराय नगरी बभूव । महामहोपाध्याय-गङ्गानाथकामहोदयेन तस्य विषये प्रोक्तम् - It is a great consolation to find among us such writers of Sanskrit. His Poems bear true mark of the true poet and bear testimony to his wonderful command over the language and its niceties.
जीवसंजीवनीनाटके लेखको वेद -शास्त्रेषु समुदितानाम् आयुर्वेद स्य तत्त्वानां समावेशं कृतवान् । अस्य कथानायको जीवदेवोऽस्ति, यः सर्वप्राणिषु वर्तते। इदं नाटकं रचयित्रा १९३८ ख्रिष्टाब्दे स्वयमेव प्रकाशितम्।
मुकुटाभिषेकः
मुकुटाभिषेकस्य लेखकः श्वेतरण्य नारायणदीक्षितो मद्रासनगरे संस्कृतमहाविद्यालये प्रधानाचार्य आसीत् । स मूलतः काञ्चीमधिवसति स्म । काञ्चीं विहाय तञ्जौरे कावेरी तटे श्वेतरण्ये पुनः न्युवास। स काश्यां बालुशास्त्रि-विश्वनाथशास्त्रिभ्यां समधीतवान्, वेदेषु च परं पाण्डित्यं लेभे । स्वयमपि सोमयागं कृतवान् । दीक्षितेनानेककाव्यानि विरचितानि । अनेके ग्रन्थाः प्रणीताः । तेन सप्त कथाः गद्ये निबद्धाः।
वल्लीपरिणयम्
वल्लीपरिणस्य प्रणेता टी० ए० विश्वनाथमहाभागोऽस्ति। १९२१ तमेऽब्दे कुम्भकोणतः प्रकाशितम्। नाटकस्यास्य पञ्चाङ्केषु किरातराजस्य कन्यकया वल्ल्या सह कार्तिकेयस्योद्वाहो वर्णितः । अङ्का दृश्येषु विभक्ताः सन्ति । अत्र संवादेषु प्राकृतानामुपयोगो भारतीयनियमानुसार विद्यते।
नलविजयम्
नलविजयस्य रचयिता रामशास्त्री कर्णाटके चिराय विद्वन्मण्डलसनाथे मण्डिकलनाम्नि नगरे निवसति स्म । अस्य पिता वेङ्कटसुब्बार्य-सुधीमणिर्ब्रह्मवादी बभूव । असौ महाराजस्य कृष्णराजस्य सभापण्डित आसीत् । महाराजोऽमुं महाविद्वत्पदे प्रतिष्ठापितवान्, अस्य कृते गृहारामस्याग्रहारस्य च व्यवस्थां चकार । कविः महाराजकालेज-महापाठशालायां प्रथमोपाध्यायपदे नियुक्त आसीत्।
नलविजयं नाम नाटकं रामशास्त्रिणा चरमावस्थायां प्रणीतम् । अस्य प्रथमाभिनयः कपिला तीरे प्रतिष्ठितस्य श्रीकण्ठेश्वरस्य यात्रायाः समाप्तौ महाजनानां प्रीत्यर्थं सम्पन्नः । दशाङ्कमिदं नाटकं महानाटकमप्युच्यते। नाटकमिदं १९१४ ईसवीये मैसूरतः प्रकाशितम् । अस्य प्रतिः प्रयागविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये वर्तते ।
श्रीरामकृष्णचरितम्
केरलीयविदुषो वेङ्कटकृष्ण-तम्पी-महोदयस्य जीवनावधिः १८६० ख्रिष्टाब्दमारभ्य १९३८ ख्रिष्टाब्द पर्यन्तं वर्तते । तम्पीमहोदयः बी० ए० कक्षापर्यन्तमधीतवान् । ततोऽयं त्रिवेन्द्रम्-संस्कृतमहाविद्यालये क्रमशोऽध्यापकः प्राचार्यश्च नियुक्तः । श्रीरामकृष्णचरितं, ललिता, प्रतिक्रिया, वनज्योत्स्ना तथा धर्मस्य त्वरितगतिः इत्यस्य कृतयः । कश्मिंश्चिदपि रूपके प्रस्तावना भरतवाक्यञ्च न स्तः । विष्कम्भक-प्रयोगो वर्तते । लेखकेन रचनासु भारतीय-योरोपीय-नाट्यपरम्परयोर्मिश्रणं प्रकटीकृतम् । उपरि निर्दिष्टानां सर्वासां कृतीनां प्रकाशनं १९२४ ईसवीये वर्षे बभूव, प्रतयश्च प्रयागविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये वर्तन्ते।
दुर्गाभ्युदयम्
दुर्गाभ्युदयस्य सप्ताङ्कस्य नाटकस्य प्रणेता छज्जूरामः शास्त्री वर्तते । अस्य जन्म १९६५ ईसवीये कुरुक्षेत्र प्रदेशे करनालजनपदे बभूव । अस्य पिता मोक्षराम आसीत् । कर्मकाण्डप्रवणे कुटुम्बे पौराणिकादशनुरूपं छज्जूरामस्य विकासः समभवत् । अनेकेषु स्थानेषु संस्कृतस्याध्यापनं कुवन् शास्त्रिमहाभागो दिल्ल्यां यमुनातटवर्तिनि गौरीशङ्करमन्दिरविद्यालये पाठयामास । स संस्कृतोन्नायकेषु वर्तते । संस्कृतसाहित्योपाख्यानं नाम तस्य ग्रन्थः पुरातत्त्वज्ञानाय विजयते । साहित्यशास्त्रीयमर्मोद्घाटनाय स साहित्यबिन्दुं व्यरचयत् । अस्य सुलतानचरितं नाम महाकाव्यमपि विलसति।
शासिपहाभाग आशुकविरप्यासीत् । अतः स "कविरत्नम्" इत्युपाधिना विभूषितः । वयसा पञ्चविंशतिवर्षीयः शास्त्री षड्दर्शनविषयकभाषणेन जगद्गुरुशङ्कराचार्यस्य मनो जग्राह । ततश्च 'विद्यासागरः' इत्युपाधिञ्चावाप्तवान् । प्रस्तुते दुर्गाभ्युदये देव्याः सवतिशायिन्याः शक्तेर्नाटकानुसारि वर्णनं विद्यते । अस्य प्रकाशनं १९३१ ईसवीयाब्दे रचयित्रा स्वयं कृतम्।
अब्दुलमर्दनं, प्रतीकारञ्च
धारवाडनिवासिना सहस्रबुद्धे-महोदयेन अब्दुलमर्दननाटकं प्रतीकारनाटकं च प्रणीते । उभयोर्नाटकयोश्छत्रपतिशिव वीरस्य (शिवाजी) उपलब्धीनां वर्णनं विद्यते।
प्रकृतिसौन्दर्यम्
प्रकृतिसौन्दर्यस्य रचयिता मेधाव्रत-शास्त्री संस्कृत स्य विंशशतकस्योच्चोन्नायकेषु गण्यते । असौ मूलतो गुर्जरो ब्राह्मणः । चिरकालाद् नासिक स्य सविधे येवला-ग्रामे निवासिनि सनातनधर्म-परिवारे १८६३ ख्रिष्टाब्दे जन्म लेभे ।
मेधाव्रतो दयानन्दस्वामिनो व्याख्यानमुपश्रुत्य आर्यसमाजं प्रति प्रवृत्तः । येवलाग्रामे स आर्यसमाजं स्थापितवान् । तस्य भार्यापि तद्विचारवासिता बभूव । १९२३ ईसवीये स जगज्जीवनसंन्यासी भूत्वा हरद्वाराय प्रातिष्ठत । तत्र नित्यानन्दो बभूव । ततो हिमालयकन्दरायामन्तर्दधौ । मेधात्रतेन नैकाश्चरितग्रन्थाः, बहुनि लघुकाव्यानि च निर्मितानि। सस्य नाटकमेकमेव वर्तते प्रकृतिसौन्दर्यं नाम । षडङ्कस्यास्य काल्पनिकेतिवृत्तस्य नाटकस्य राजा चन्द्रमौलिः सुहृदा चन्द्रवर्मणा सार्धं विमानमारुह्य हिमालयस्य तपोवनेषु वसन्तादीनां षण्णामृतूनां विजम्भणं दृष्ट्वा प्रहृष्टः सन् तत्तद् वर्णयति।
कामकन्दलम्
कामकन्दलस्य प्रणेता कृष्णपन्तो रत्नावली नाम गद्यकाव्यकलिका मन्दाक्रान्ताशतकच्च प्रणीतवान् । कृष्णपन्तस्य जन्म एकोनविंशशतकस्य चरमे भागेऽभवत्।
अङ्कत्रयसमन्विते कामकन्दले नाटके श्रीपतिशमभिधानो ब्राह्मणः प्रकामानगर्या राज्ञः कामसेनस्य प्रासादे द्वारस्थः सङ्गीतं शुश्राव । अनन्तरं स राजानं न्यवेदयद् यदस्मिन् सङ्गीते मृदङ्गवादकोऽङ्गुष्ठहीन आसीत् । सत्यं परीक्ष्य राजा तस्मै पुरस्कारं प्रदत्तवान् । श्रीपतिः तत्सर्वं पुरस्कारप्राप्तं धनं नर्तक्यै कामकन्दलायै व्यसृजत् । एतस्माद् रुष्टो नरपतिः कविं नगरान्निःसारयामास ।
अनन्तरं श्रीपतिविक्रमादित्याय पत्रमलिखत् । मया गुरुभ्यो धर्मः, नरपतेरर्थः प्रकाममुपलब्धौ । भवन्तो मलं कामनामकं वर्गं वितरन्तु । विक्रमादित्यस्तस्याशयं सम्यगवगत्य कामसेनं समरे विजित्य श्रीपतेरभीष्टां कामकन्दलां नाम वारविलासिनीं तस्मै प्रदत्तवान्।
अस्य प्रकाशनं काव्यमञ्जूषायां चौखम्भा-संस्कृत ग्रन्थमालायाः ७८ संख्यायां १९६४ ख्रिष्टाब्दे समभवत् । अस्य प्रतिगुरुकुलकांगडीपुस्तकालये वर्तते।
श्रीशिवाजिविजयम्
श्रीशिवाजिविजयस्य नाटकस्य रचयिता रङ्गाचार्यः आसीत् । द्व्यङ्केऽस्मिन्नाटके आगरायाः कारागाराद् मिष्टान्नभाजनेऽन्तर्धाय शिवाजिः बहिर्गत इति कथा । अस्य प्रकाशनं संस्कृत-साहित्यपरिषत्पत्रिकायां १९३८ ईसवीयाब्देऽभवत्।
हर्षबाणभट्टीयं रङ्गाचार्येण बाणभट्टविरचितं हर्षचरितमुपजीव्यं विरचितम् । हर्षचरितस्यै व बहवो घटना अस्मिन् नाटके रूपायिताः। अस्य प्रकाशनं कोलकाता याः संस्कृतसाहित्यपत्रिकायां २१.९ संख्यामारभ्य संवृत्तम्।
पाण्डित्यताण्डवितम्
प्रहसनेऽस्मिन् बलियावास्तव्यस्य हलधरमिश्रस्य शिष्यो दण्डधरमिश्रो लघुदण्डं दधानो महान् आचार्यो मूर्खपण्डितानां विजेता, सर्प इव मण्डूकेषु, समग्रायां धरण्यां भ्रमति । अस्य प्रथमं प्रकाशनं वल्लर्यां समभवत् । द्वितीयं संस्करणं काश्याः सूर्योदयपत्रिकायां १९७२ ख्रिष्टाब्दस्यागस्तमासे बभूव।
देशस्वातन्त्र्य-समरकाले राष्ट्रधर्मः
प्रस्तुतैकाङ्कस्य रचयिता का० र० वैशम्पायनो वर्तते । असौ कान्हेजनपदस्य भालोदग्रामस्य माध्यमिकविद्यालयेऽध्यापक आसीत् । स वार्षिकस्नेहसम्मेलनस्यावसरे स्वकीये निर्देशनेऽस्याभिनयं प्रयुक्तवान्।
अस्मिन्नेकाङ्के देवालयं गच्छन् कश्चन ब्राह्मणः पथि राष्ट्रसेवकं भर्सयति यत्त्वं मां स्पर्ष्टुमिच्छसीति । अथ स राष्ट्रसेवकस्य तर्कैः प्रभावितः तं देवालयं नयति।
द्वितीये दृश्ये गो सेवकचायनिषेधकयोः विवादो जायते । ततो भाषाशुद्धिप्रचारकस्य समाजसेवकस्य, साम्यवादिनः स्त्रीस्वातन्त्र्यवादिनश्च परस्परं घोरः संघर्षः सञ्जायते । ततो ब्राह्मण-राष्ट्रसेवकौ मन्दिरादायातौ तयोः प्रयत्नेन सर्वे ते राष्ट्रधर्मपालनाय तत्पराः अभूवन्। अस्य प्रकाशनं पूनातः शारदे १९७० ईसवीयाब्दस्य फरवरीमासेऽभवत्।
कलिपलायनं, पूर्णानन्दं, दुर्बलबलञ्च
विद्याधरशास्त्रिणो जन्म राजस्थानस्य चुरूनाम्नि नगर्यां बभूव । अस्य पिता देवीप्रसादशास्त्री विद्यावाचस्पतिरासीत् । पितामहो हरदत्तशास्त्री स्वसमयस्य महानाचार्य आसीत् । विद्याधरस्य प्रसिद्धानि नाटकानि सन्ति — कलिपलायनं, पूर्णानन्दं, दुर्बलबलञ्च।
कलिपलायने चत्वारोऽङ्कास्सन्ति । अस्मिन् कलिपरीक्षित्संबद्धा भागवती-कथा प्रपञ्चिता । पूर्णानन्दे पञ्चाङ्काः वर्तन्ते । अस्मिन् लोकप्रचलिता भक्तशिरोमणेः पूरनमलस्य कथा रूपकायिता । आधुनिका पतनोन्मुखा प्रणय-पद्धतिरस्मिन् चर्चिता। दुर्बलबले चत्वारोऽङ्का विद्यन्ते । अस्मिन् चीन द्वारा तिब्बत स्यात्मसात्करणस्य वृत्तान्तोऽस्ति । अस्य कथानायक आनन्दकाश्यपनामा बौद्धः कर्मण्यो विद्यते ।
शृङ्गारशेखरभाणः, प्रेमविजयञ्च
सुन्दरेशस्य काव्यकला तञ्जौरे विलसिता । त्यागराजचरितमहाकाव्यं, रामामृततरङ्गिणी, राघवगुणरत्नावली च रूपकव्यतिरिक्ताः सुन्दरेशस्य कृतयः सन्ति । शृङ्गारशेखरभाणः, प्रेमविजयं नाम नाटकञ्चास्य रूपकद्वयम् । प्रेमविजयस्य प्रथमाभिनयः "संस्कृत एकेडमी-" द्वारा निष्पन्नः।
प्रेमविजयनाम्नो नाटकस्य कथावस्तु कल्पितं वर्तते । अस्य चरितनायको हेमचन्द्रः कविकुमारः आसीत् । स मगध नृपतिना प्रतापरुद्रेण स्वाङ्गरक्षको नियुक्तः । वैदेहयुद्धे स युद्धकौशलेन राजानं ररक्ष । प्रसन्नो राजा तस्मै रत्नकृपाणं प्राददात् । दुर्मतिर्नामा सेनापतिस्तस्मै ततः प्रभृतीर्ष्यति स्म। दुर्मतिवृषसेनद्वारा हेमचन्द्रमानाय्योपवने तं हन्तुमैच्छत्, किंतु स तत्र सफलो नाभवत् । राजकुमारी तदा तं हेमचन्द्रमवलोकितवती प्रेमपरवशा स तमुद्याने समाहूय वार्तालापमारेभे । दुर्मतिः हेमचन्द्रराजकुमार्योः वर्धमानं प्रेम दृष्ट्वा राज्ञे निवेदयामास । एकदा कलहे हेमचन्द्रः सेनापतिं जघान । ततो राजा तस्मै कारावासदण्डं विहितवान् । कालानन्तरं राजा शत्रुराज्ञो विध्वंसाय हेमचन्द्रं प्रेषयत् । विजयिने तस्मै राजा स्वां दुहितरं परिणीतवान्।
शृङ्गारशेखरभाणस्याभिनयो बृहदीश्वरस्य वसन्तोत्सवे समागतानां नागरिकाणां परितोषाय समभवत्। अत्र शृङ्गारेण समं हास्यमुत्फुल्लति। प्रेमविजयनाटकं शृङ्गारशेखरभाणञ्च रामनगरमहाराजस्य पुस्तकालये वर्तते।
श्रीकृष्णार्जुनविजयनाटकम्
प्रस्तुतनाटकस्य रचयिता वेङ्कटरामयज्वा वर्तते। अस्य पिता वैद्यनाथयज्वा, पितामहश्च सुब्रह्मण्ययज्वासीत् । नाटकव्यतिरिक्तम् अष्टप्रासरामायणमस्य कृतिर्वर्तते।
बलरामे णोक्तम्-कोऽपि भवतु । गयस्तु हन्तव्य एव । बलराम-कृष्णप्रमुखाणां यादवानां सेना, युधिष्ठिरभीमार्जुनादीनां पाण्डवानां सेना च युद्धाय सम्मुखमायाते । ततो यावद् युद्धं प्रारभते, तावद् ब्रह्मा समागत्य गयं पुरतश्चकार । पाण्डवयादवयोः पुनरपि सीमनस्यं सम्पन्नम् । अस्य प्रकाशनं १९४४ ईसवोयाब्दे पालघाटतः संवृत्तम् । अस्य प्रतिलिपिः सागरविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये वर्तते।
मणिमञ्जुषा
श्री एस० के० रामनाथशास्त्री मणिमञ्जूषारूपकस्य लेखकः। संस्कृत साहित्य-पत्रिकाय १९४१ वर्षे प्रकाशितम्। अत्र अष्टादशदृश्यानि सन्ति । आद्यन्तं प्रभावोत्पादकानि गीतानि सन्ति । अपहारवर्मणः साहसचरिताख्यानं विद्यतेऽस्मिन् रूपके। रूपकस्यास्य उपजीव्यमस्ति दण्डिनो दशकुमारचरितम्।
संस्कृत-वाग्विजयम्
संस्कृतवाग्विजयस्य प्रणेता प्रभुदत्तशास्त्री दिल्ल्यां इम्पीरियल-बैङ्क-कॉलनी, दरीवां कलायां वसति। १९४२ ई० वर्षे दिल्लीतः प्रकाशितम्। पालवाटतः १९४४ ई० प्रकाशितम्। नाटकस्य पञ्चाङ्का अनेक दृश्येषुविभक्ताः सन्ति । अत्र संस्कृतेन सह हिन्दीभाषा प्राकृतभाषा याः स्थानेऽस्ति संस्कृतस्य उच्चावचस्थितेरपि विश्लेषणं विद्यते । अस्मिन्नाटके आधुनिकभाषाणां साह्यम् आङ्गलभाष या वैपरीत्यञ्च प्रदर्शितम् । नाटकेऽस्मिन् विदूषको विदूषिका च हास्यं सृजतः ।
गुरुदक्षिणा
गुरुदक्षिणानाटकस्य प्रणेता श्रीनिवासरङ्गार्यो वर्तते । अस्य नाटकस्य त्रिष्वङ्केषु रघुवंश स्य पञ्चमसर्गस्य वरतन्तोः शिष्यस्य कौत्स स्य कथा कतिपयैरभिनवसंविधानैः सह वर्णिता वर्तते । अस्मिन् व्याधात् कौत्सोऽवगच्छति यद् रघुणा सर्वा सम्पत्तिः विश्वजिति यागेऽर्थिसात्कृता | तदा तु कौत्सः आत्महत्यायै उद्यतः । संयोगान् मृगयार्थमटन् रघुस्तत्रैवायाति । रघुः कुबेर स्य सहायतामैच्छत् । यदृच्छया नलकूबरेण सह कुबेरस्तत्रैवायातः । कौत्सस्यावश्यकता पूर्णा भवति । कौत्सो निखिलां दक्षिणां गुरवे समर्प्य शुभाशिषमाप्नोति। अस्य प्रकाशनममृतवाणीपत्रिकायां १९४६ ईसवीये संवृत्तम्।
मुकुन्दलीलामृतम्
मुकुन्दलीलामृतनाटकस्य रचयितुर्विश्वेश्वरदयालोश्चिकित्सक चुडामणेर्निवासस्थानं ‘हरि-हरभवनं' वरालोकपुरे उत्तरप्रदेश स्य इटावा जनपदे वर्तते । कविर्वैद्यः सम्मेलनेषु वैद्यके निष्णातत्वाध्यक्ष आसीत् । संस्कृतं प्रति जनानां मन्दादरत्वं दृष्ट्वापि स संस्कृतलेखने मुद्रणे च बद्धपरिकरः। विश्वेश्वरो भारतीय-स्वातन्त्र्यसेनानीनां समर्थकः, विदेशि-शासकानां विरोधको बभूव।
सप्ताङ्कविलसितेऽस्मिन्नाटके देवकी -वसुदेव योः परिणयादारभ्य कंस वधपर्यन्तं भागवतीय मुपाख्यानं रूपकरूपेण समुपस्थापितम् । अस्य प्रकाशनमिटावातः कविना स्वयमेव कृतम् ।
विश्वेश्वरस्यापरं रूपकं हनुमन्नाटकं वर्तते । अस्मिन् रामकथा पल्लविता । लेखकानुसारं “वर्तमानभारतं न त्यजति सुसंस्कृतिम् ।” अस्यापि प्रकाशनमिटावातः कविनैव कृतम्।
महर्षिचरितामृतम्
प्रस्तुतनाटकस्य प्रणेता सत्यव्रतो “वेदविशारदो” वर्तते । अस्य जन्म गुर्जर प्रदेशस्य अमरेली ग्रामेऽभवत्।
मुम्बय्याम् आर्यविद्यासभया सञ्चालिते गुरुकुले वयसा चतुर्दशवर्षीयः सत्यव्रतो मायाशङ्करस्याचार्यत्वेऽधीतवान् । ततो वैदिकधर्मस्य दीक्षां गृहीतवान् । १९३६ ख्रिष्टाब्दे ‘वेदविशारद' इत्युपाधिं लब्धवान् । तस्य अधिकतमः समयः आर्य धर्मस्य प्रचारेऽध्यापने च व्यतीतः।
महर्षिचरितामृतनाटकस्य पञ्चाङ्केषु क्रमशः शिवरात्र्यु त्सवः, महाभिनिष्क्रमणं, गुरुदक्षिणा, पाखण्डखण्डनं, मृत्युञ्जयत्वञ्च महर्षिदयानन्द स्वामिविषयकाणि प्रकरणानि वर्तन्ते।
अस्य प्रकाशनं १९६५ ईसवीये मुम्बयीतः सञ्जातम् । अस्य प्रतिः प्रयागस्य “गङ्गानाथझानुसन्धान केन्द्रे' समुपलभ्यते ।
शिविवैभवम्
शिविवैभवस्य रचयितुः जग्गू-शिंगरार्यस्य जन्म १९०२ ईसवीयाब्दे बभूव, मृत्युश्च १९६० ईसवीयाब्देऽभवत् । प्रस्तुतनाटकातिरिक्तमस्य पुरुषकारवैभवं, अन्योक्तिमाला, ऋतुवर्णनं, ग्रन्थिज्वरचरितं, वेदान्तविचारमाला, युवचरितं चाप्रकाशिताः कृतयः सन्ति ।
शिविवैभवस्य प्रथमाङ्के शिवे देश-विदेशयोः समादरस्य वर्णनमस्ति । द्वितीयाङ्के मनोरञ्जकानां क्रीडानां चर्चा विद्यते । तृतीयाङ्के पालितं कपोत द्वयमानीयते । कपोतयुगलं राजा उड्डाययते । महाश्वेतमेधोदयाभिधानयोः कपतयोः कः उच्चैरुड्डीयते इति महाराज्ञी विलोकयति । तदा गगने श्येनः कश्चिदागत्यैकं कपोतं हतवान् । राज-श्येनयोर्विवादो भवति । अतः परं पौराणिकाख्यानेन तुल्यमेव कथानकं विलसितम्।
परिवर्तनम्
काशीहिन्दूविश्वविद्यालस्य धर्मशास्त्रविमागाध्यक्षतनूजस्य राधाप्रसादशास्त्रिणः पुत्रः कपिलदेवद्विवेदी परिवर्तन-नाटकस्य प्रणेता वर्तते। द्विवेदिमहाभाग आशास्तेस्म यत्स्वतन्त्रे भारते भारतीयसंस्कृतेः पुनर्जागरणं भविष्यति । किंतु स्वतन्त्रताप्राप्तौ तद्विपरीतमवलोक्य निराशाप्लुतः प्रस्तुतनाटकं स प्रणिनाय।
अस्य प्रकाशनं “लखनऊतः” चतुर्थसंस्करणे १९५६ ईसवीयाब्दे समभवत् ।
वासुदेवद्विवेदिनो रूपकाणि
उत्तरप्रदेश स्य देवरिया -जनपदवास्तव्यो वासुदेवद्विवेदी समग्रं जीवनं संस्कृतप्रचाराय समर्पितवान्। द्विवेदिमहाभागेन स्थापितः संस्कृतप्रचारकार्यालयो वाराणस्यां वर्तते । तद्यथानामसंस्कृतप्रचारे निरतः । तेन स्थापिते संस्कृतमहाविद्यालये संस्कृताध्यापनस्य सुष्ठु व्यवस्था विद्यते । शास्त्रिमहोदयेन लघूनि एकाङ्करूपकाणि विरचितानि । इमानि सर्वाण्यपि रूपकाणि भारतीयचरित्रनिर्माणार्थं विलसन्ति । कौत्सस्य गुरुदक्षिणा, भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यं, स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनं, बालनाटकं चास्य प्रसिद्धाः कृतयः । सर्वेषु रूपकेषु कविः रोचकसंविधानानां संयोजनं विधाय कथानकं हृदयस्पर्शि व्यधात्।
क्षमाशीलो युधिष्ठिरः
प्रस्तुतस्य लघुनाटकस्य प्रणेता ओम्प्रकाश-शास्त्री हरियाणा प्रदेशेऽध्यापको वर्तते । अस्य त्रिषु दृश्येषु युधिष्ठिर स्य विद्यार्थिजीवनस्य त्रीणि दृश्यानि सन्ति । अस्य प्रकाशनं भारत्या ३.६ अङ्के संवृत्तम् । आचार्यः द्रोणस्तमशिक्षयत् - सदा क्षमामाचरेत् । एकदा युधिष्ठिरं पाठस्यानभ्यासाद् गुरुरताडयत् । कतिचिद्दिनान्यतीत्य युधिष्ठिरेण कथितं तस्मिन् दिनेऽहं पाठस्य मननं कुर्वाण आसम् । तच्छुत्वा द्रोणोऽब्रवीत् -
उपदेशं प्रकुर्वाणा लभ्यन्ते बहवो नराः।
स्वयमाचारसम्पन्ना दुर्लभा भुवि मानवाः।।
सिंहलविजयम्
उत्कल-वास्तव्यः सुदर्शनत्रिपाठी सिंहलविजयस्य प्रणेतास्ति । सिंहलविजयं १९५१ वर्षे बेरहामपुरतो प्रकाशितम् । पञ्चाङ्केऽस्मिन्नाटके ‘उडिया-गीतानां' निर्भरता रोचते । अङ्काः दृश्येषु विभक्ताः सन्ति । अत्र कलिङ्गानां सिंहलविजयस्य पुरातनी कथा 'रूपकायिता'।
सुदर्शनत्रिपाठिनामरभारतीति रूपके सत्यवती -पराशर योः दाम्पत्येन द्वैपायन स्य जन्म, तस्य तपः, वेद-ब्रह्मसूत्र-पुराणानां साहित्य-सौधे प्रतिष्ठापनं, कृष्णजन्म च वर्णितानि । अत्र प्रतिभा, प्राकृता, वेदादयश्च पात्राणि सन्ति । गीति-सौरभं राजते सर्वेष्वङ्केषु । अङ्कानां विभाजनं बहुषु लघुदृश्येषु वर्तते। अमरभारत्याः प्रकाशनं बेरहामपुरतः ( गञ्जाम ) मनोरमेति पत्रिकायां १८८५ शकाब्देऽभवत्।
मालाभविष्यं, लालावैद्यं, हा हन्त शारदे च
नागपुरस्य स्कन्दशंकरखोतो मालाभविष्यं, लालावैद्यं, हा हन्त शारदे चेति नाटकत्रयं प्रणीतवान् । लेखकः स्वयमेव स्वकीयनाटकानां प्रकाशकः। १९५१ ई० वर्षे प्रणीते मालाभविष्ये लेखकेन प्रस्तावितम् “राशिभविष्यं वितथं कल्पितं कृत्रिमम्” चेति । मालाभविष्ये मुम्बईनगरस्य वैषम्यपूर्णं परिहासात्मकं च चित्रणं रुचिकरं वर्तते । तत्र संवादाश्चटुलाः सन्ति । मालाचौर्यं प्रधानघटना वर्तते । मनोविनोदार्थं १९५५ ई० वर्षे प्रणीतस्य प्रहसनस्य लालावैद्यस्य कथावस्तु कतिपयवैद्यानधिकृत्य प्रवर्तते । निर्वहणे धूर्ती लालावैद्यो दण्डितो भवति।
१९५६ ई० वर्षे प्रणीतं “हा हन्त शारदे” इति रूपकं लेखकानुसारं सामाजिकं प्रहसनमस्ति । अनया रचनया लेखकः स्वर्णं पुरस्कारं लब्धवान् । अस्य कथावस्तु स्त्रीणामशिक्षया समुत्पन्नवैषम्यमधिकृत्य प्रवर्तते। १९५२ ई० वर्षे प्रणीते ध्रुवावतारे बोधकः (शिक्षकः) ध्रुवप्रह्लादयोश्वरितचर्चां प्रस्तौति । आदर्शो बालकः सुधीरो ध्रुव स्य नवावतार इति विख्याप्यते ।
कश्मीरसंधानम्
१९०३ ख्रिष्टाब्दे समुप्पन्नस्य भीमभट्टस्य प्राथमिकशिक्षा कम्मेज-संस्कृतपाठशालायां संजाता । दक्षिणकर्नाटकस्य परेडालसंस्कृतमहाविद्यालये साहित्यशिरोमणिकक्षायाश्चतुर्थे वर्षे पठन्नसौ भीमभट्टः कश्मीरसंधानसमुद्यमं विरचितवान्।
वारद्वयमभिनीतस्य कश्मीरसंधानसमुद्यमनाटकस्य प्रारम्भः श्यामाचरणमुखर्जी महोदयस्यैकोक्त्या भवति। कश्मीरविभाजनस्यानौचित्यप्रदर्शनमेवास्य लक्ष्यं वर्तते । निर्वहणे नेहरु-शेखयोर्निर्णयेन श्यामाप्रसादः क्षुभितो भवति । अमृतवाण्या १९५२-५३ वर्षयोः प्रकाशितम् । हैदराबादविजयं नीपजेविरचितं द्वितीयं राजनीतिकं नाटकं वर्तते । अमृतवाण्यां प्रकाशितम् । कतिपयदृश्येषु विभक्तेऽस्मिन् रूपके स्वतन्त्रताप्राप्तेरनन्तरं हैदराबादविषयकषड्यन्त्रं नेहरूपटेलप्रभृतिभिस्तन्निराकरणं च कविः सोत्साह निरूपयति।
नपुंसकलिङ्गस्य मोक्षप्राप्तिः
श्रीसत्यव्रतशास्त्रिणोऽस्मिँल्लघुरूपके मुख्यतो नपुंसकस्य स्वकीयमहिमगानं वर्तते । भारत्या १९५३ खीष्टाब्वे प्रकाशितम् ।
प्रतारकस्य सौभाग्यम्
प्रतारकस्य सौभाग्यमित्यस्मिन् लघुरूपके प्रतारकाणव्यवसायः कथं सम्यक् प्रचलतीति दर्शितम् । मंजूषायां १९५५ ई० वर्षे प्रकाशितम् । तेषां कुकृत्यैरतिखिन्नो दीनश्च राजेन्द्रः कथयति "दैवमपि साधूनां प्रातिकूल्यमसाधूनां चानुकूल्यं विदधदिव प्रतिभाति" ।
अन्धैरन्धस्य यष्टिः प्रदीयते
अस्य लघ्वेकाङ्कस्य प्रणेता बङ्गदेशस्य विद्वन्मनीषी डा० क्षितीशचन्द्रचट्टोपाध्यायोऽस्ति । अस्य पिता शरच्चन्द्रो माता च गिरिबालादेवी आस्ताम् । डी० लिट् उपाधिना विभूषितोऽयं न केवलं भारतीयभाषास्वपितु आङ्गलजर्मन-फ्रेञ्चादिविभिन्नवैदेशिकभाषास्वपि निष्णातोऽनुसन्धानात्मकान् बहून् ग्रन्थान् प्रणीतवान् । कोलकातानगरीतः सुप्रसिद्धा मञ्जूषानाम्नी पत्रिका क्षितीशस्य सम्पादकत्वे विलसिता । मंजूषायां १९५५ ई० वर्षे प्रकाशितम्।