cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
व्यक्तित्वस्य अध्ययनम्
मास्लो इत्यस्य मानवतावादी सिद्धान्तः ( Humanistic theory of personality)
सुरक्षा आवश्यकताएँ आवश्यकताओं के द्वितीय स्तर पर आते हैं। यदा कस्यचित् व्यक्तिस्य जैविकाः आवश्यकताः पूर्यन्ते तदा सः सुरक्षायाः आवश्यकतानां विषये चिन्तयितुं आरभते । सः स्वस्य शारीरिकं मनोवैज्ञानिकं च सुरक्षां प्राप्तुं प्रयतते। एषा प्राथमिका आवश्यकता वातावरणे विधेयस्य नियतक्रमं, संरचना, भावः च निर्धारयति । एतादृशी आवश्यकता अधिकतया बालकेषु दृश्यते । यतः ते असहायः प्रौढाश्रिताः च भवन्ति। यदि ते सम्पूर्णं सुरक्षां न प्राप्नुवन्ति तर्हि तेषु भयम् अनिश्चितता च उत्पद्यते। सुरक्षायाः आवश्यकतायाः पदानुक्रमः जन्मनः अनन्तरं सक्रियः भवति, परन्तु तस्य दिशा परिवर्तते । सुरक्षायाः आवश्यकता बालेन वातावरणे क्रियमाणैः विविधैः व्यवहारैः सूचितं भवति । यस्मिन् वातावरणे ते असुरक्षिततां अनुभवन्ति तस्मिन् वातावरणे ते अन्यपर्यावरणानि अन्विषन्ति येषु ते सुरक्षिताः अनुभवन्ति । येषु कुटुम्बेषु बालकानां प्रति अनुमतं वा प्रतिबन्धकं वा व्यवहारः भवति तत्र तेषां बालकेषु सुरक्षायाः आवश्यकता कदापि न पूर्यते, यतः परिवारे मातापितृणां मध्ये विग्रहः, शारीरिकः आक्रमणः, तलाकः वा मातापितृणां एकस्य मृत्युः वा भवति।इदमपि प्रभावितं करोति बालस्य सुरक्षायाः आवश्यकता। उपर्युक्ताः कारकाः बालस्य वातावरणं असुरक्षितं अस्थिरं च कुर्वन्ति । बाल्यकालात् परं व्यक्तिः या सुरक्षां इच्छति तत् - आर्थिकसुरक्षा, बचतम्, अनुकूलभवनस्य निर्माणं, चोरी-डकैतीभ्यः रक्षणं च निर्भयम् इत्यादयः। युद्धे, अपराधे, जलप्रलये, भूकम्पे, दङ्गे इत्यादिषु व्यक्तिना सुरक्षायाः आवश्यकता स्पष्टतया अनुभूयते। एतादृशानां आवश्यकतानां पूर्तये मनुष्यस्य वस्त्रभवनादिसहचरानाम् आवश्यकता भवति । मास्लो इत्यनेन न्यूरोटिक डिसऑर्डर्, ओब्सेसिव्-कम्पल्सिव् डिसऑर्डर् इत्येतयोः रोगिषु अपि एतादृशी आवश्यकता ज्ञाता ।
3. सम्बद्धतायाः प्रेमस्य च आवश्यकता अस्मिन् मनुष्यः परेभ्यः स्नेहं प्रेम च प्राप्तुम् इच्छति तथा च परेभ्यः स्नेहं प्रेम च दातुम् इच्छति । सः समाजे सम्मिलितः भूत्वा प्रेम्णः स्नेहं च प्राप्तुम्, दातुम् च इच्छति। यदा एषा आवश्यकता न पूरिता तदा व्यक्तिः एकान्ततायाः, सामाजिकनिर्वासनस्य, प्रत्याख्यानस्य च पीडां अनुभवति । मास्लोवः व्यवहारे अस्याः आवश्यकतायाः अभावस्य प्रभावं सहसंबद्धवान् तथा च सामाजिकगतिशीलतायाः औद्योगिकीकरणस्य च परिणामेण अस्याः आवश्यकतायाः अभावस्य भावः भवति इति ज्ञातवान् अस्मिन् आवश्यकतायां पारिवारिकविघटनम् अपि महत्त्वपूर्णं कारकम् अस्ति । मास्लोः फ्रायड् इत्यस्य मतेन सह सहमतः नासीत् । तेषां मतं आसीत् यत् प्रेम्णः स्नेहः च यौनवृत्तिभ्यः जायते । तस्य मते परस्परसम्मानस्य, प्रशंसायाः, विश्वासस्य च भावाः स्नेह-प्रेमयोः निहिताः सन्ति ।
4. आत्मसम्मानस्य वा प्रतिष्ठायाः आवश्यकता (Self - Esteem Needs)
आत्मसम्मानस्य प्रतिष्ठायाः च आवश्यकता तदा जायते यदा व्यक्तिषु शारीरिक-रक्षात्मक-सम्बन्ध-प्रेमयोः आवश्यकताः पूर्णाः भवन्ति। अस्मिन् स्तरे व्यक्तिः आदरस्य, आदरस्य च आवश्यकतां अनुभवति । एषा आवश्यकता मास्लो इत्यनेन द्वयोः शक्तियोः रूपेण व्यक्ता अस्ति-
1. आत्मसम्मानः (आत्मसम्मानः), 2. अन्येभ्यः जनाभ्यः प्राप्तः सम्मानः (अन्येभ्यः सम्मानः)
प्रथमरूपेण व्यक्तिः of desire अस्मिन् स्पर्धायाः इच्छा, आत्मविश्वासः, व्यक्तिगतशक्तिः, उपलब्धिः, स्वातन्त्र्यं च इत्यादीनि मूल्यानि सन्ति । अस्मिन् व्यक्तिः स्वस्य सामर्थ्यं का अस्ति, कथं कार्याणि कर्तुं शक्नोति, जीवनस्य आव्हानानि कथं स्वीकुर्वितुं शक्नोति इति अनुभवितुम् इच्छति येन तस्य आत्मसम्मानः वर्धते
आवश्यकतायाः द्वितीयं रूपं परेभ्यः प्राप्तं प्रतिष्ठा, परेभ्यः अनुमोदनं, ध्यानं, स्वस्थानं यशः इत्यादयः । सत्कार्यं कृत्वा प्रतिष्ठां प्राप्तुम् इच्छति । तस्य कृतं सत्कार्यं प्रशंसितमिति कामयते इत्यर्थः । मास्लो इत्यस्य मते प्रतिष्ठायाः आत्मसम्मानस्य च आवश्यकता सम्बन्धस्य प्रेमस्य च आवश्यकतायाः अनन्तरं भवति । आत्मसम्मानः अथवा आत्मसन्तुष्टिः व्यक्तिं आत्मयोग्यतायां, आत्मविश्वासे, शक्तिक्षमतायां, प्रशंसायां च तस्य उपयोगितायाः भावनां मनोवृत्तिं च प्रदाति, यत् तस्य व्यक्तित्वविकासे सहायकं भवति प्रत्युत यदि एताः आवश्यकताः न पूर्यन्ते तर्हि व्यक्तिस्य मध्ये हीनता, दुर्बलता, असहायता, विसंगतिः इत्यादयः मनोवृत्तयः विकसिताः भवन्ति ।
जिम्बार्दो (1985) इत्यस्य मते मास्लो इत्यनेन आवश्यकतानां पदानुक्रमे एतां आवश्यकतां पञ्चमस्थाने स्थापिता। यदा उपर्युक्तचतुर्णां पदानाम् आवश्यकताः कस्यचित् व्यक्तिस्य पूर्तिः भवति तदा व्यक्तिः संज्ञानात्मकानि आवश्यकतानि प्रति गच्छति । अस्मिन् ज्ञानलाभस्य, परबोधस्य, नवीनतालाभस्य च इच्छा वर्धते। सः अन्येषां अवगन्तुं प्रयतते, सः स्वस्य अन्यघटनानां च उच्चस्तरस्य ज्ञानस्य विश्लेषणं कर्तुम् इच्छति।
अस्य पदानुक्रमस्य आवश्यकतायां व्यक्तिस्य प्राकृतिकं मानवीयं च सौन्दर्यं प्रति समर्पितं भवितुं इच्छा भवति। सः समाजस्य विकासाय, उत्तमाय च समर्पितः अस्ति । आर्थिकसुरक्षा, प्रशंसा-स्तर, प्रतिष्ठा, पौरुषं च न तु न्यायं, सत्यं, सद्भावं, सौन्दर्यं च इत्यादीन् आकांक्षन्ति। एताः आवश्यकताः मेटा-प्रेरितानां अथवा मेटा-आवश्यकतानां अथवा सम्भाव्यप्रेरणायाः (Meta Needs or B' Needs) इत्यस्य अन्तर्गतं आगच्छन्ति ।
7. आत्मसाक्षात्कारस्य आत्मसिद्धेः वा आवश्यकता (Self-actualization Needs)
दोषपूर्णप्रेरणा तथा वृद्धिप्रेरणा (Deficient Motivation and Growth Motivation)
== मास्लो इत्यनेन प्रेरणायाः क्रमिकपदं मुख्यतया द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति। एतौ भागौ दोषपूर्णप्रेरणा (Deficient Motives or 'D' Motives) तथा वृद्धिप्रेरणा (Growth motives) इति । वृद्धि-ड्राइव्-इत्येतत् मास्लो-द्वारा मेटा-नीड्स अथवा सम्भाव्य-ड्राइव् (Meta Needs or Being or B. Needs) इति परिभाषितम् अस्ति । शारीरिक-जैविक-आवश्यकता इत्यादिषु दोषपूर्णप्रेरणासु, येषु क्षुधा, तृष्णा, यौनसम्बन्धः च मुख्या आवश्यकताः भवन्ति । तथैव सुरक्षा-आवश्यकतानां पूर्तिः तथा सम्बद्धतायाः प्रेम-आवश्यकतानां च पूर्तिः आवश्यकी भवति।वृद्धिप्रेरणाः (वृद्धिप्रेरणाः), यस्य मास्लोवः मेटा-आवश्यकता वा सम्भाव्यप्रेरणा (मेटा आवश्यकताः वा भवितुं वा 'B' आवश्यकताः) इति आह्वयति स्म यथा परिभाषितम् in, व्यक्तिस्य उद्देश्यं भवति यत् सः स्वस्य अनुभवान् वर्धयितुं शक्नोति येन सः जीवने आनन्दं प्राप्तुं शक्नोति। यद्यपि एताः प्रेरणानि दोषपूर्णप्रेरणानां संशोधनं न कुर्वन्ति तथापि ते अस्मान् वास्तविकहर्षस्य परिचयं कुर्वन्ति । पर-प्रेरिताः जनाः सत्यं, न्यायं, सौन्दर्यं, सिद्धि, प्रकृतेः समीपस्थं, सद्भावं च भक्ताः भवन्ति। ते प्रशंसा, प्रतिष्ठा, आर्थिकसुरक्षा, वर्चस्वं, पौरुषं च न तु न्यायं, सत्यं, सद्भावं इत्यादीन् आकांक्षन्ति। व्यक्तिगतस्वार्थविहीनाः सत्याः सद्गुणाः ।
सारांशः
मनोवैज्ञानिकाः शताब्दशः कस्यचित् व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं ज्ञातुं प्रयतन्ते । व्यक्तिं भिन्नवर्गेषु स्थापयित्वा व्यक्तित्वस्य अध्ययनस्य प्रयासः कृतः । हिप्पोक्रेटिस् शरीरस्य रसस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं चतुर्धा विभजति स्म । एतेषु चतुर्षु यस्य शरीरस्य प्राधान्यं पुरुषे तदनुसारेण च तस्य मनःवृत्तिः। तथा भारते अपि आयुर्वेदे वात-कफ-पित्त-आधारेण मनुष्यस्य मनसः स्वरूपं वर्णितम्। श्रीमद्भागद्गीतायां अपि सत्, राज, ताम इति गुणत्रयस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य वर्गीकरणं कृतम् अस्ति । अनेकाः पाश्चात्यमनोवैज्ञानिकाः अपि भिन्न-भिन्न-सिद्धान्तैः व्यक्तित्वस्य अध्ययनं कर्तुं प्रयतन्ते स्म, यथा क्रेत्स्मेर् (1925) इत्यनेन शरीरस्य रचनायाः आधारेण चत्वारः प्रमुखाः प्रकाराः दत्ताः - 1. एथलेटिक-प्रकारः (एथलेटिक-प्रकारः) 2. स्किनी-प्रकारः [ @( Asthenic Type) 3. Tundil Type (Pyknic Type) 4. मिश्रितशरीरप्रकारः (Dysplastic Type), Sheldon (1942 ) इत्यनेन घटकानां आधारेण व्यक्तिनां वर्गीकरणं निम्नलिखितत्रिषु वर्गेषु कृतम् अस्ति –
1. स्थूल या गोलाकार या अंतरंग शिरः (Endomorphic or Viscerotonic)
2. मध्यम या आयताकार या शरीर सिर (Mesomorphic or Somatonic)
3. लम्बा या लम्बी मस्तिष्क शिरः (Ectomorphic or Cerebrotonic)
प्रो. गोर्डन् डब्ल्यू आल्पोर्ट् इत्यनेन व्यक्तित्वस्य अवगमनाय "व्यक्तित्वस्य लक्षणसिद्धान्तः" प्रस्तावितः । विनयगुणाः प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य जीवने अत्यावश्यकाः सन्ति, ये न दृश्यन्ते, परन्तु ते मनोदैहिकसृष्टिः एव । साक्षात् द्रष्टुं न शक्यन्ते किन्तु व्यवहारस्य निरन्तरतायाः अनुमानं कर्तुं शक्यन्ते ।
ऑलपोर्ट् इत्यनेन त्रयः प्रकाराः गुणाः विचारिताः - 1. मूलभूताः गुणाः 2. केन्द्रीयगुणाः 3. गौणगुणाः। एते त्रयः प्रकाराः गुणाः व्यक्तिस्य व्यवहारं निर्धारयति इति व्यक्तित्वस्य संरचनां भवन्ति । आल्पोर्ट् इत्यनेन व्यक्तित्वसंरचना पर्यावरणस्य परिस्थितेः अपेक्षया व्यक्तिस्य व्यवहारस्य उत्तरदायी इति मन्यते स्म ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
२२ सितम्बर
२२ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चषष्टितमं (२६५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषट्षष्टितमं (२६६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १०० दिनानि अवशिष्टानि ।
२४ सितम्बर
२४ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तषष्टितमं (२६७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टाषष्टितमं (२६८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
न्यायविवरणम्
‎
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गौतमबुद्धनगरमण्डलम्
लोकसभाक्षेत्राणि
गौतमबुद्धनगरम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कवळागुहाः
कवळगुहाः (Kavala Caves) उत्तरकन्नडमण्डलस्य हळियाळ-उपमण्डले उळविनामके ग्रामे विद्यन्ते । एष: दाण्डेलीतः ५७ कि.मी. दूरे अस्ति । उळवीग्रमस्य १० कि.मी. परिधौ निसर्गेन निर्मिताः एताः अद्भुताः गुहाः सन्ति ।
‘उळवी’ द्वादशशतकस्य वचनकारैः अन्विष्य आगतं स्थानम् । कल्याणस्य शिवशरणाः बिज्जळस्य मारणानन्तरम् अन्यत्र गत्वा स्थितवन्तः । बसवेश्वरस्य भागिनेयः चन्नबसवण्णः अन्यैः शरणैः सह उळवीम् आगत्य स्थितवान् ।  उळवीं परितः गहनारण्यस्य मध्ये शैवसंस्कृतिम् आधरीकृताः अनेकाः गुहाः सन्ति । तेषु अक्कनागम्मगवि (प्रादेशिकभाषायां गवि नाम गुहा), विभूतिकणजगवि, आकळगवि, रुद्राक्षिगवि च प्रख्याता: सन्ति ।
अरण्यमध्ये काचित् विशिष्टा गुहा एषा । गुहायाः प्रवेशद्वारः लघुः अस्ति । ६० पादपरिमितं नत्वा एव गन्तव्यम् । गुहायां कवलेश्वरः अथवा गुहेश्वरः इति शिवलिङ्गौ स्तः । अतिप्राचीना एषा गृहा । एकतः प्रविश्य अन्यमार्गतः बहिः आगन्तुं शक्यते ।
अत्रगमनाय वनमार्गे पर्वतारोहणं कर्तव्यम् । वनप्रदेशे मृगाः मयूराः वनमहिषाः तत्र तत्र दृश्यन्ते । निसर्गप्रियाणाम् उत्तमचारणक्षेत्रमिदम् । नागझरि विद्युदागारप्रदेशतः कवळे पर्वतं गमनाय व्यवस्था अस्ति । कुळगि निसर्गधामतः ३५० सोपानानि आरुह्य गुहाप्रदेशः प्राप्तुं शक्यः ।
अक्कनागम्मगुहा
समुद्रसमतलतः सामान्यतः ३०० मीटर् औन्नत्ये ‘अक्कनागम्मगवि’ अस्ति । एषा गुहा २.५ मीटर् उन्नता ३ मीटर् वैशाल्ययुता अस्ति ।  एतस्यां गुहायाम् उपरिष्टात् लम्बमानाः  बृहत् ‘सास्नादिवत् आकाराः’  सन्ति । शरणानां दृष्ट्या एताः रचनाः स्त्रीरूपेण दृष्टाः इति कारणेन चन्नबसवण्णस्य मातुः  अक्कनागम्मायाः नाम अत्रत्यगुहायै स्थापितवन्तः सन्ति ।
विभूतिकणजदगुहा
एतस्याः गुहायाः समीपे एव अन्या काचित् ‘विभूतिकणजदगुहा’ नामिका गुहा अस्ति ।  अत्र गुहायाः भूमितः मीटर् द्वयोन्नते  ‘भूसास्ना’ उत्थाय स्थितमस्ति ।  एतस्याः गुहायाः विशालता ३ मीटर् ।  तस्याः अन्तर्भागे सूक्ष्मतया म्याङ्गनीस् लेपनमस्ति ।  अतः एतस्य अन्तर्भागः कृष्णवर्णीयमस्ति ।  यदि अत्र नखैः घर्षणं क्रियते  तर्हि क्याल्शियं कार्बोनेटद्रव्यस्य(सुधा) श्वेतवर्णस्य चूर्णं पतति ।
आकळगुहा
आकळगवेः पुरतः पार्श्वे ‘रुद्राक्षिगवि’ अस्ति । एतस्याः गुहायाः विशालता प्राय: ३ मीटर् अस्ति ।  एतस्यां गुहायां रुद्राक्षरूपेण शिलारचनाः  सन्ति ।
‘कवळा’ गुहाः गहनारण्यस्य मध्ये एव सन्ति । ‘नागरझरि’ नामकं खातम् अम्बिकानगरात्  सामान्यतः सप्त कि.मी. दूरे अस्ति । अत्रत्ये कस्मिंश्चित् दुर्गमे शैले ‘कवळागुहाः’ सन्ति ।  सङ्कुचितः प्रवेशद्वारतः अन्तः गन्तव्यम् । प्राय: १० मीटर्-पर्यन्तं चङ्क्रमणं कुर्वन् अन्तः गच्छति चेत्  भव्यः अलिन्दः दृश्यते ।  अत्र लम्बमानाः रचनाः, भूमेः उद्गताः रचनाः च सन्ति ।  भूमेः उद्गताः रचनाः लिङ्गरूपेण घनीभूताः सन्ति ।  एतस्य उपरि यः तोलनतोङ्गलु अस्ति ततः अन्तर्जलं भूमेः तोङ्गलोः उपरि स्रवति ।  एतां क्रियां भक्ताः शिवलिङ्गस्य अभिषेकः इति भावयन्ति ।
एताः सुधाशिलायाः गुहाः । अस्माकं कृते प्रकृत्या दत्तं वरदानम् ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२५ सितम्बर
२५ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टाषष्टितमं (२६८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवषष्टितमं (२६९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२६ सितम्बर
२६ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवषष्टितमं (२६९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्ततितमं (२७०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कांशीरामनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कांशीरामनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कासगञ्जनगरम् । एतत् मण्डलम् अलिगढविभागे अन्तर्भवति । अस्य मण्डलस्य कासगञ्जमण्डलम् इत्यपि अपरं नाम अस्ति ।२००८तमवर्षस्य एप्रिलमासस्य १५ दिनाङ्के अस्य मण्डलस्य स्थापना तदानीन्तनमुख्यमन्त्रिण्या मायावत्या कृता ।
उपमण्डलानि
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२८ सितम्बर
२८ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकसप्ततितमं (२७१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वासप्ततितमं (२७२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२७ सितम्बर
२७ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्ततितमं (२७०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकसप्ततितमं (२७१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९५ दिनानि अवशिष्टानि ।
२९ सितम्बर
२९ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वासप्ततितमं (२७२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रिसप्ततितमं (२७३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३० सितम्बर
३० सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रिसप्ततितमं (२७३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुस्सप्ततितमं (२७४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९२ दिनानि अवशिष्टानि ।
हरदोयीमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हमीरपुरमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति हमीरपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हमीरपुरम्,उत्तरप्रदेशः ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सिद्दरबेट्टः
सिद्दरबेट्टः (Siddarabetta) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले विद्यमानः कश्चन प्रसिद्धः पर्वतः । मण्डलकेन्द्रात् ३०कि.मी.दूरे तोविनकेरे (ತೋವಿನಕೆರೆ) समीपे विद्यमानः अयं पर्वतः ओषधानां खनिः अस्ति । द्विसहस्राधिकाः वनस्पतयः अत्र सन्तीति शोधकानाम् अभिप्रायः । पर्वतमस्तके श्री सिद्धेश्वरदेवस्य मन्दिरम् अस्ति । दक्षिणकाशीति ख्यातः सिद्धगिरिः सुवर्णगिरिः इत्यपि नामयुक्तो अस्ति । सम्पूर्णपर्वतः गुहामयः अस्ति । अत्र सुवर्णगवि(गवि नाम गुहा इत्यर्थः) बङ्गारदगवि, बूदगवि, लक्ष्मीदेवी गद्दुगे, योगसाधनागद्दुगे च सन्ति । अनेके सिद्धाः अत्र तपः आचरितवन्तः । पर्वतस्य एकस्यां गुहायां सिद्धेश्वरलिङ्गः अस्ति । अत्र पर्वते सञ्जीविनी अस्ति (रोगनाशकवनस्पतिः )। श्वासरोगः, क्षयरोगः, उदररोगाः, अत्रत्यपर्णानां खादनेन विनश्यन्तीति जनानां विश्वासः अस्ति । कर्णाट्कस्य प्राक्तन- मुख्यमन्त्री श्री केङ्गल् हनुमन्तरायः अत्र आगत्य वासं कृतवान् इति विशेषविषयः ।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:अशुद्धं शीर्षकम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
महामायानगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति महामायानगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हाथरसनगरम् ।
२ अक्तूबर
२ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चसप्ततितमं (२७५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषट्सप्ततितमं (२७६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१ अक्तूबर
१ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुस्सप्ततितमं (२७४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चसप्ततितमं (२७५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:अक्तूबर वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३ अक्तूबर
३ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषट्सप्ततितमं (२७६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तसप्ततितमं (२७७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८९ दिनानि अवशिष्टानि ।
झान्सीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति झान्सीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति झान्सीनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जालौनमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति जालौनमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ओराय् नगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
६ अक्तूबर
६ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवसप्ततितमं (२७९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाशीतितमं (२८०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८६ दिनानि अवशिष्टानि ।
५ अक्तूबर
५ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टासप्ततितमं (२७८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवसप्ततितमं (२७९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
७ अक्तूबर
७ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाशीतितमं (२८०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकाशीतितमं (२८१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
८ अक्तूबर
८ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकाशीतितमं (२८१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्व्यशीतितमं (२८२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
९ अक्तूबर
९ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्व्यशीतितमं (२८२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्र्यशीतितमं (२८३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१० अक्तूबर
१० अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्र्यशीतितमं (२८३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुरशीतितमं (२८४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
११ अक्तूबर
११ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुरशीतितमं (२८४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चाशीतितमं (२८५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८१ दिनानि अवशिष्टानि ।
जौनपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति जौनपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जौनपुरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मुदनूरुग्रामस्य जलस्रोतसी
मुदनूरुग्रामस्य जलस्रोतसी (Mudanuru Wells) कर्णाटकस्य गुल्बर्गामण्डले विद्यते । देवरदासिमय्यः अत्रत्यजलस्य स्रोतसं  तवनिधि इति निर्दिष्टवान् अस्ति ।  अत्र बृहत् कूपद्वयम् अस्ति । पश्चिमदिशि यः कूपः अस्ति तं लक्ष्मेश्वरतीर्थम् इति आह्वयन्ति ।  अन्यः कूपः रामनाथस्य मन्दिरस्य पार्श्वे अस्ति । तं रामेश्वरतीर्थम् इति निर्दिशन्ति ।  कूपद्वयेऽपि जलं कदापि न्यूनं न अभवत्  ।  तावदेव न, कूपद्वयतः सामान्यतः २०० हेक्टेर्मितभूमये जलदानं भवति । अतः देवरदासिमय्यस्य 'तवनिधि' इति आह्वाने आश्चर्यं किमपि नास्ति ।
एतस्य अन्तर्जलस्य स्रोतः कथं रूपितम् इत्येव आसक्तिदायकः अंशः । उत्तरकर्णाटके विशेषतया बिजापुर-गुल्बर्गामण्डलयोः आर्षेयकल्पस्य शिलाः सन्ति ।  तासाम् उपरि प्रि-केम्ब्रियन् कालस्य अल्पवयस्काः शिलाः आगताः ।  एताः सामान्यतः ३,२०० च.कि.मी. प्रदेशेषु प्रसृताः सन्ति । भीमानद्याः पात्रे एवम् आधिक्येन रूपितम् इति कारणेन  एतत् स्थानं भीमाश्रेणी इति वदन्ति ।
एतस्याः भीमाश्रेण्याः भागद्वयं कर्तुं शक्यते । अधोस्तरे सिकताः जेडुशिलाः च सन्ति  । उपरितनस्तरे सुधाशिलाः एव प्रधानतया सन्ति । एताः शहबाद् हासुगल्लु इति वदन्ति ।
उन्नतस्तरे यत्र सुधाशिलाः भवन्ति, तस्य अधोभागे जेडुशिलायाः स्तरः भवति,  तादृशेषु स्थानेषु अन्तर्जलम् अधिकं भवति ।  सुधाशिलाः स्वनेमिद्वारा जलस्य शुष्कतां कारयन्ति ।  जेडुशिलायां जलसंवहनाय प्रतिकूला रचना अस्ति इति कारणेन तस्य उपरि अन्तर्जलस्य सङ्ग्रहणाय अधिकम् आनुकूल्यं भवति ।
कानपुरदेहातमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति रमाबायीनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अक्बरपुरम्, रमाबायीनगरम् ।
मुदनूरुग्रामस्य जलस्रोतसी
मुदनूरुग्रामस्य कूपद्वयमपि भीमाश्रेण्याम् अस्ति । भीमाश्रेण्याः शिलाः भूसमतले वक्ररूपेण अधः गताः सन्ति । भूमेः अन्तः जलस्य स्रोतसः रूपणार्थम् अन्तः परस्परं सम्पृक्ताः तथा नेमियुक्ताः च भवन्ति । अतः एतेषु भागेषु अन्तर्जलस्य सङ्ग्रहणम् अधिकम् अस्ति ।
कानपुरदेहातमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुदनूरुग्रामस्य जलस्रोतसी
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कानपुरदेहातमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कन्नौजमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कन्नौजमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कन्नौजनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१२ अक्तूबर
१२ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चाशीतितमं (२८५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषडशीतितमं (२८६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चिन्ता
चिन्ता-अवसादयोः लक्षणं कारणं च मनोविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति । तस्मिन् योगस्य प्रभावं ज्ञातव्यम् । चिन्ता-विषादयोः कारणानि, लक्षणं, यौगिकप्रबन्धनं च विषये अध्ययनं कर्तुं । पाठकाः, भवतः सूचनार्थं भवन्तं वदामः यत् यदा नकारात्मकतनावस्य स्थितिः दीर्घकालं यावत् स्थास्यति तदा पश्चात् एषः तनावः चिन्ताम् अवसादं च जनयति। इदानीं भवन्तः अवश्यं चिन्तयन्ति यत् तनावस्य चिन्तायाः च अवसादस्य च भेदः अस्ति? तेषां नियन्त्रणार्थं कानि कारणानि परिमाणानि च।
चिन्ता का अर्थ परिभाषा च
न केवलं अस्माकं दैनन्दिनजीवनस्य कार्याणि चिन्तया प्रभावितानि भवन्ति, अपितु अस्माकं कार्यप्रदर्शनं, बुद्धिः, सृजनशीलता इत्यादयः अपि नकारात्मकरूपेण प्रभाविताः भवन्ति। अतिचिन्ताकारणात् मनुष्यस्य व्यक्तित्वं दुर्प्रभावितं भवति, सः किमपि कार्यं सम्यक् कर्तुं न शक्नोति इति वक्तुं शक्यते ।
परिभाषा
अनेकाः मनोवैज्ञानिकाः चिन्ताम् स्वकीयेन प्रकारेण परिभाषितवन्तः। केचन प्रमुखाः यथा -
1. “चिन्ता एकः भावनात्मकः दुःखदः च अवस्था अस्ति या व्यक्तिस्य अहङ्कारं आसन्नधमकीविषये सचेष्टयति, येन व्यक्तिः पर्यावरणेन सह अनुकूलरूपेण व्यवहारं कर्तुं शक्नोति (Freud, 1924)
2. "चिन्ता सुखानुभवस्य सम्भाव्यधमकीयाः कारणेन अतिसतर्कतायाः अवस्था अस्ति।" (Rhoff, 1985)
3. “चिन्ता चिह्नितनकारात्मकप्रभावेन, तनावस्य शारीरिकलक्षणानाम् सम्भावनायाः भयेन च लक्षणीयः मनसः अवस्था अस्ति । (American Psychiatric Association 2005, & Barlop, 1988)
4. "चिन्ता अवसादस्य अपि निकटसम्बन्धी अस्ति।" (Barlow, 1998)
5. "चिन्ता अवसादः च तनावस्य क्रमिकभावनात्मकप्रभावौ स्तः।" अत्यन्तं तनावः कालान्तरे चिन्तायां परिणमति, दीर्घकालीनचिन्ता च अवसादस्य रूपं गृह्णाति । (आर. अग्रवाल, 2001)
चिन्ता के प्रकार-
प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिग्मण्ड फ्रायड ने निम्नलिखित त्रयः प्रमुखाः प्रकाराः चिन्ता-
1. वास्तविकचिन्ता
2. न्यूरोटिक चिन्ता
3. नैतिकचिन्ता
स्पीलबर्ग, 1985 निम्नलिखित द्वे प्रकाराः वर्णिताः सन्ति -
1.लक्षणचिन्ता
चिन्ता लक्षणम्
चिन्ता लक्षणं निम्नलिखितबिन्दुनान्तर्गतं व्याख्यातुं शक्यते -
1.शारीरिकलक्षणं
2.भावनात्मकलक्षणं
3. संज्ञानात्मकलक्षणं
4. व्यवहार लक्षण
अवसादार्थः
मनोविकारः ।  यदा कश्चन व्यक्तिः दीर्घकालं यावत् चिन्तास्थितौ तिष्ठति तदा तत् "विषादस्य" रूपं गृह्णाति । अवसादस्य अवस्थायां व्यक्तिस्य मनः अतीव विषादग्रस्तं तिष्ठति तथा च मुख्यतया निष्क्रियतायाः, एकान्ते निद्रायाः, आत्महत्यायाः प्रयासस्य च प्रवृत्तिः भवति एतादृशः विषादग्रस्तः स्वं दरिद्रं, दुर्बलं च मन्यते, जीवनं निष्प्रयोजनं मन्यते च ।
अवसादस्य लक्षणं
क. भावनात्मक लक्षण
ख. संज्ञानात्मक लक्षण ग. प्रेरक लक्षण घ. व्यवहारलक्षणं च. शारीरिकलक्षणम्
तस्य विस्तृतं वर्णनं यथा-
क. भावनात्मक लक्षण-
ख संज्ञानात्मक लक्षण -
अपने भविष्यस्य विषये अत्यधिकं नकारात्मकं चिन्तनं
ग प्रेरक लक्षणम् -
"विषादः कामानां पक्षाघातः।" (Aaron Beck)
d. व्यवहारस्य लक्षणम् -
च. शारीरिक लक्षण-
अवसादस्य प्रकाराः
मनोवैज्ञानिकाः अवसादं निम्नलिखितद्वये वर्गे विभक्तवन्तः-
क. प्राथमिक विषाक्त विकृति विज्ञान
b. विकारविकार
एतेषां व्याख्या यथा-
क. प्रमुखविषादविकारः -
च. शारीरिक लक्षण-
ख. Dysthymic pathology-
अस्मिन् अवसादस्य मनोभावः दीर्घकालीनः भवति। अस्मिन् न्यूनातिन्यूनं एकवर्षद्वयं यावत् मनुष्यस्य दैनन्दिनकार्येषु रुचिः नष्टा भवति, जीवनं च व्यर्थं दृश्यते । एतादृशाः जनाः प्रायः दिवसं यावत् अवसादस्य अवस्थायां तिष्ठन्ति । ते प्रायः अतिनिद्रा वा निद्रायाः अभावः, निर्णयेषु कष्टं, एकाग्रतायाः अभावः, अतिक्लान्तिः च भवन्ति ।
चिन्ता अवसादस्य च कारणानि
चिन्तायाः कारणानि -
मनोवैज्ञानिकानां मते चिन्तायां मुख्यकारणानि निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
2. मनोवैज्ञानिक कारक
3. शिक्षण सम्बन्धी कारक
4. संज्ञानात्मक
एतेषां व्याख्या यथा-
1. जैविककारक- केषाञ्चन विद्वांसस्य मतं यत् चिन्ता आनुवंशिककारणात् अपि भवति अर्थात् व्यक्तिस्य अन्तः केचन जीनाः सन्ति ये चिन्तायाः उत्तरदायी भवन्ति
इदं मनसि स्थापयितुं योग्यं यत् कोऽपि एकः जीनः चिन्ताजनकः नास्ति, अपितु एतादृशः एकादशाधिकः जीनः अस्ति। अस्य मतस्य समर्थनं कुर्वतां विद्वान् मध्ये आइसेन्फ्, ग्रे, लेडर, विङ्ग इत्यादीनां नामानि उल्लेखनीयाः सन्ति ।
2. मनोवैज्ञानिककारकाः
अस्य विचारधारानुसारं अहंकारस्य पदार्थस्य च इच्छानां अचेतनविग्रहस्य कारणेन चिन्ता उत्पद्यते ।
3. शिक्षणसम्बद्धाः कारकाः : अनेके विद्वांसः मतं यत् पर्यावरणे अपि एतादृशाः बहवः कारकाः सन्ति, येषां कारणात् व्यक्तिः चिन्तितः भवति
4. संज्ञानात्मक-व्यवहारकारक-
मनोवैज्ञानिकानां मते यदा कस्यचित् व्यक्तिस्य पुरतः एतादृशी स्थितिः उत्पद्यते, या तस्य नियन्त्रणात् बहिः भवति, तदा सः चिन्तितः भवति। एतेन सह यदा कश्चित् आत्मनः असहायः दुर्बलः च मन्यते तदा अपि सः चिन्तां कर्तुं आरभते । एवं चिन्तायाः बहूनि कारणानि इति स्पष्टम् ।
अवसादस्य कारणानां व्याख्या यथा-
जैविक विचारधारा-
अस्य मतस्य अनुसारं अवसादस्य कारणं जीनानि वा केचन वा भवन्ति शारीरिकसमस्या वा आनुवंशिकता वा.
मनोगतिशीलविचारधारा-
अस्याः विचारधारायाः जन्म फ्रायडस्य तस्य शिष्यस्य कार्ल अब्राहमस्य च इति मन्यते।
अस्य मतेन यदा कश्चित् प्रियजनेन वा परिस्थित्या वा विरक्तः भवति अर्थात् यदा सः व्यक्तिः, वस्तु वा परिस्थितिः तस्मात् दूरं गच्छति तदा सः अवसादं गच्छति।
संज्ञानात्मकविचारधारा-
अस्य मतस्य अनुसारं अवसादस्य मुख्यकारणं व्यक्तिस्य नकारात्मकचिन्तनम् एव भवति। अस्य कारणात् सः अतीतानां घटनानां कृते पश्चात्तापं करोति, येन तस्मिन् आत्मदोषस्य भावः सृज्यते, भविष्यस्य विषये निराशाजनकाः कल्पनाः च भवन्ति । फलतः सः वर्तमानकालस्य सम्यक् उपयोगं कर्तुं असमर्थः भवति, दुःखितः निराशः च तिष्ठति ।
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
चिन्ता-अवसादयोः योग-समाधानस्य विषये ज्ञातुं पूर्वं एषा चिकित्सा केन सिद्धान्ते कार्यं करोति इति ज्ञातव्यम्।
योगचिकित्सायाः सिद्धान्तः-
वास्तवतः यदि दृष्टः तर्हि योगः औषधं न अपितु जीवनशैली अस्ति। यस्य माध्यमेन जीवनस्य विविधानां आवश्यकतानां प्रबन्धनार्थं प्रयत्नाः क्रियन्ते। योगः कोऽपि अभ्यासः भवेत्, यथा आसनः, प्राणायामः, मन्त्रजपः इत्यादयः। एतेषां सर्वेषां मुख्यं उद्देश्यं व्यक्तिस्य चिन्तनस्य, चरित्रस्य, व्यवहारस्य च परिष्कारः भवति । यथा यथा सद्गुणो वर्धते तथा तथा चिप्तस्य परिष्कारः। अतः योगाभ्यासः प्राणशक्तिविघ्नान् दूरीकृत्य मनः शुद्धयति । फलतः नकारात्मकचिन्तनं त्यक्त्वा व्यक्तिः सकारात्मकतां प्रति गच्छति तस्य सर्वाः समस्याः रोगाः च क्रमेण गच्छन्ति ।
चिन्ता का योग समाधान-
षट्कर्म – जलनेति, कपालभाटी, शतक्रम व कुञ्जल
आसन – श्वास की जागरूकता के साथ संयुक्त संचालन के लिये व्यायाम
तदासन (5-10 बार)
तिर्यक ताडासन (5-10 बार)
कति चक्रासन (5- 10 बार)
सूर्य नमस्कार (3-5 पुनरावृत्ति)
सिद्धासन
स्वस्तिकासन गोमुखासन
शषशासन
सर्वंगासन
हलासन
सिंघासन तथा हसासन
शवासन (15-20 मिनट) आदि के लिये
नोट-प्रत्येक आसन मस्त विश्राम के बाद कतिपयानि क्षणाः।
प्राणायाम-
नाडी शोधन प्राणायाम
भ्रमारी प्राणायाम
उज्जयि प्राणायाम
चन्द्रभेदी प्राणायाम
नोट- आदौ कोई भी अभ्यास अपने समय व बल के अनुसार करना चाहिए। क्रमेण व्यायामानां आवृत्तिः वर्धनीया। प्राणायामस्य अभ्यासः प्रारम्भे ३-५ पुनरावृत्तिभिः सह कर्तुं शक्यते । चन्द्रभेदी प्राणायामस्याभ्यासोऽत्यन्तशीते न कर्तव्यः।
विश्राम व्यायाम
योग निद्रा
मन्त्र जप – गायत्री मंत्र जप
अन्य अभ्यास
ओमकार का नियमित जप
स्वाध्याय
प्रातःकाल
१४ अक्तूबर
१४ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्ताशीतितमं (२८७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टाशीतितमं (२८८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७८ दिनानि अवशिष्टानि ।
चिन्ता
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
समय प्रबंधन का अनुसरण
ईश्वर की नियमित मार्ग एवं सद्वृत्ति करने की प्रार्थना करें
विषाद का यौगिक समाधान -
जल नेति
कपालभंति
१४ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चिन्ता
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
वामन
व्युत्क्रम
नोट- आदौ अतिदीर्घ काल कपालभाति का अभ्यास न करें।
जलनेति, इन्वर्जन तथा शीतकर्म भी नित्य अभ्यास कर सकते हैं तथा च सप्ताहे २-३ बार वामन कर सकते हैं।
आसन
सांची ऑपरेशन अभ्यास
तदासन
तिरियाक ताडासन
काति चक्रासन
सूर्य नमस्कार
१५ अक्तूबर
१५ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टाशीतितमं (२८८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवाशीतितमं (२८९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७७ दिनानि अवशिष्टानि ।
१६ अक्तूबर
१६ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवाशीतितमं (२८९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवतितमं (२९०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७६ दिनानि अवशिष्टानि ।
१५ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१६ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चिन्ता
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
विपितार करणी आसन
शीर्षासन
मर्धरियासन
सिंघासन हसासन
शशंक-भूजंगासन
काष्टासन आसन आदि।
कौशाम्बीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कौशाम्बीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मञ्झानपुरम् ।
चिन्ता
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
आसनं कुर्वन्तः सदा आरम्भे सुलभासु कठिनासनेषु गच्छन्तु।
कौशाम्बीमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चिन्ता
चिन्ता-अवसादयोः योग-प्रबन्धनम्
प्रत्येकं योगाभ्यासं श्वासजागरूकेन सह भवेत्। प्रत्येकं व्यायामं कुशलस्य योगप्रशिक्षकस्य निरीक्षणे भवतः शरीरस्य क्षमतानुसारं करणीयम्।
भस्त्रिका प्राणायाम
सूर्यभेदी प्राणायाम
नोट- अत्यन्त ग्रीष्मकालीन दिनेषु भस्त्रिका एवं सूर्यभेदी प्राणायाम का अधिक अभ्यास न करना चाहिए।
जप मंत्र-
महामृत्युंजय मंत्र का जप
ओंकार उच्चारण
अन्य अभ्यास -
प्रातः भ्रमण
शरीर मन को एक या अन्य कार्य में व्यस्त रखना। हल्के पचने योग्य भोजन
टिप्पणी -
विषादरोगी कोऽपि व्यायामः न कर्तव्यः येन सः अन्तःमुखी भवति। यथाशक्ति तादृशव्यायामान् कर्तुं कर्तव्याः येन शरीरं मनः च गतिशीलं तिष्ठति।
विषादरोगिभ्यः योगनिद्राध्यानभ्यासं न दातव्यम्। स्पष्टं यत् यदि केचन योगव्यायामाः नियमितरूपेण क्रियन्ते तर्हि चिन्ता-विषादस्य समस्यां बहुधा नियन्त्रयितुं शक्यते ।
सारांशः
उपर्युक्तविमर्शात् भवन्तः अवश्यमेव ज्ञातवन्तः यत् चिन्ता-विषादयोः समस्या कथं उत्पद्यते, चिन्ता-विषादयोः कति प्रकाराः सन्ति इति। एते के सम्बन्धिनः, कथं च तेषां प्रबन्धनं कर्तुं शक्यते। मनुष्यस्य कीदृशी समस्या भवति चेदपि तस्य मूलकारणं जीवनस्य सम्यक् अवगमनस्य अभावः एव । यदि वयं स्वजीवनं गभीरं अवगन्तुं शिक्षेम तथा च तस्य अनुभवं कुर्मः तथा च यदि वयं किमपि कार्यं कर्तुं पूर्वं बुद्धिपूर्वकं चिन्तयामः तर्हि वयं किञ्चित्पर्यन्तं स्वसमस्यानां समाधानं कर्तुं शक्नुमः। वस्तुतः योगः व्यक्तिस्य समानविवेकस्य सकारात्मकतायाः च निर्माणस्य नाम अस्ति ।
वर्गः:मनोविज्ञानम्
पाशायीभाषाः
पाशायी अथवा पाशाई (زبان پشه‌ای) ईशान्य-अफगानिस्थानस्य कपिसा, लघमान्, नाङ्गर्हर्, नुरिस्थान, कुनार, काबुल (सुरोबीमण्डलम्) च प्रदेशयोः भागेषु पाशाई-जनाः भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । पाशायीभाषासु २००३ तमे वर्षात् पूर्वं लिखितरूपं नासीत् । अत्र चत्वारि परस्परम् अबोधनीयानि प्रजातयः सन्ति, येषु केवलं प्रायः ३०% शाब्दिकसादृश्यम् अस्ति–
सामान्याः शब्दाः
पाशायीशब्दानां केचन सामान्याः शब्दाः अधः दत्ताः सन्ति । ध्यानं कुर्वन्तु यत् पाशायीभाषायाः चतस्रः उपभाषाः परस्परं सर्वथा भिन्नाः सन्ति अतः तेषु कस्मिन् अपि शब्दाः भिन्नाः अपि भवितुम् अर्हन्ति ।
कुशीनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कुशीनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पडरौनानगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कानपुरनगरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हल्बिकभाषाः
हल्बिकभाषाः हिन्द-आर्यभाषायाः पूर्वशाखायाः सन्ति, भारतस्य दक्षिणछत्तीसगढराज्ये मुख्यतया भाष्यन्ते । ताः ओडिया-मराठी-योः मध्ये माध्यमिकाः सन्ति । तेषु हल्बी, कमर, भुञ्जिया, नाहरी च सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
१९ अक्तूबर
१९ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वानवतितमं (२९२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयोनवतितमं (२९३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१७ अक्तूबर
१७ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवतितमं (२९०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकनवतितमं (२९१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२० अक्तूबर
२० अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयोनवतितमं (२९३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुर्नवतितमं (२९४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१८ अक्तूबर
१८ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकनवतितमं (२९१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वानवतितमं (२९२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ललितपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति ललितपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ललितपुरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
योगाय स्थानविचारः
योगाय स्थानविचारः कश्चन अतीव महत्त्वपूर्णः साधनापक्षः वर्तते। परिवेशः बहुधा सुख-दुःखयोः, विकास-पतनयोः, ज्ञान-अज्ञानयोः, सुविधा-असुविधयोः च निर्धारणं करोति। यदि साधकः योग्यं स्थानं न प्राप्नोति, तर्हि तस्य मार्गः अतीव दुष्करः, दुष्प्राप्यः च भवति। तद्विपर्यये तु साधकः स्वशक्तिं, ध्यानं च केवलं साधनायां निक्षेप्तुं शक्नोति। अनेन तस्य सहजः विकासः भवितुम् अर्हति। अतः सः स्थानविचारः अपि कुर्यात् इति महत्त्वपूर्णम्।
योग
मठिकायै देशविचारः
मठिकायाः परिवेशः योगिनं प्रभावयितुं शक्नोति, अतः योगानुकूलः परिवेशः आवश्यकः भवति। अत एव उक्तं यत् -
सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे।
धनुःप्रमाणपर्यन्तं शिलाऽग्निजलवर्जिते।
एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिना।।१२।।
२२ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
योगाय स्थानविचारः
मठिकायै देशविचारः
अर्थात्, हठयोगी एतादृशे एकान्त-स्थाने निवसेत्, यत्र राज्यम् अनुकूलं स्यात्, देशः धार्मिकः स्यात्, धन-धान्येन परिपूर्णः स्यात्, यः सर्वप्रकारकेभ्यः उपद्रवेभ्यः रहितः स्यात्। एतादृशे स्थाने, कस्मिंश्चित् आश्रमे लघ्व्यां मठिकायां निवसेत्, यत्र चतुर्हस्तपरिमिते स्थाने पाषाणः, अग्निः, जलं वा न स्यात्।
मठिकायाः परितः
साधकः देशस्य, प्रदेशस्य च योग्यतया चयनं कृत्वा कुत्रचित् मठिकायाम् एकान्तवासं कुर्यात् इति बोधः तु प्राप्तः। परन्तु सा मठिका कीदृशी, कुत्र च भवेत् इत्यपि स्वामी स्वात्मारामः वदति। यथा -
अल्पद्वारमरन्ध्रगर्तविवरं नात्युच्चनीचायतम् ।
सम्यग्गोमयसान्द्रलिप्तममलं निःशेषजन्तूज्झितम् ।
बाह्ये मण्डपवेदिकूपरुचिरं प्राकारसंवेष्टितम् ।
प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणमिदं सिद्धैर्हठाभ्यासिभिः ।।१३।।
मठिका तु अल्पद्वारम् अरन्ध्रगर्तविवरं, न अति उच्चं न अतिनीचं, न आयतमं, सम्यक्-गोमय-सान्द्रलिप्तम्, अमलं, निःशेषजन्तूज्झितं, बाह्ये मण्डप-वेदि कूप-रुचिरं (तथा च) प्राकारसंवेष्टितम् (भवितव्यम्) । हठाभ्यासिभिः सिद्धैः योगमठस्य इदं लक्षणं प्रोक्तम् ।
अर्थात्, तस्याः मठिकायाः द्वारं लघु स्यात्, तस्यां कुत्राऽपि छिद्रम् अथवा बिलं (मूषकाणां, सर्पादीनां वा) न स्यात्, तत्रस्था भूमिः असमा (अत्युच्चा, अतिनीचा) न स्यात्, अधिका विस्तृता अपि न स्यात्। सा मठिका गोमयस्य स्थूल-मात्रायां लिप्ता,  स्वच्छा, कीटादिभ्यः रहिता च स्यात्। तस्याः बहिः मण्डपः, वेदी, योग्यः कूपः, मठिकायाः बहिस्तनं भागं परितः भित्तिका स्यात्। सिद्धैः हठयोगिभिः योगमठस्य एतादृशं लक्षणम् उक्तम् अस्ति।
एकान्ते मनोनिग्रहः
एवं विधे मठे स्थित्वा सर्वचिन्ताविवर्जितः ।
गुरूपदिष्टमार्गेण योगमेव सदाभ्यसेत् ।।१४।।
एवं विधे मठे स्थित्वा (साधकः) सर्वचिन्ताविवर्जितः (सन्) गुरूपदिष्टमार्गेण सदा योगम् एव अभ्यसेत्।
साधनानुकूलं स्थानम् एव पर्याप्तं नास्ति, यतः अनुकूलतायां सत्याम् अपि मनसः योगक्रियायां प्रवृत्तिः अतीव महत्त्वपूर्णा भवति। बहुधा गृध्राः आकाशे डयमानाः अपि सर्वदा दृष्टिं भूमिस्थं मांसम् एव अन्विषन्ति, तथैव यदि कुत्रचित् एकान्ते मठिकामध्ये अनुकूले स्थाने स्थित्वा साधकः विषयाणां चिन्तायाम् एव समयं यापयितुं शक्नोति। तादृश्यां स्थित्यां सर्वप्रयत्नः व्यर्थः भवति। अतः गुरूपदिष्टस्य मार्गस्य एव अनुसरणं कृत्वा मनोनिग्रहपूर्वकं सर्वदा योगाभ्यासः करणीयः इति तात्पर्यम् अस्ति। जीवने अनेके विषयाः सन्ति, ये सन्मार्गं प्रति नयन्ति, अनेकानि कार्याणि सन्ति, यानि कृत्वा साधकः अनुकूलतां प्राप्तुं शक्नोति, परन्तु तेभ्यः सर्वेभ्यः विषयेभ्यः आत्मानं दूरे कृत्वा केवलं गुरूपदिष्टमार्गेण एव योगाभ्यासः करणीयः भवति, ततः एव योगयोग्ये वातावरणे साधना सुफला भवति।
सन्दर्भाः
वर्गः:योगदर्शनम् वर्गः:हठप्रदीपिका
२६ अक्तूबर
२६ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशतैधिकनवनवतितमं (२९९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशततमं (३००) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२३ अक्तूबर
२३ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषण्णवतितमं (२९६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तनवतितमं (२९७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२१ अक्तूबर
२१ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुर्नवतितमं (२९४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चनवतितमं (२९५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२९ अक्तूबर
२९ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्वितीयं (३०२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकतृतीयं (३०३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:अक्तूबर वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२८ अक्तूबर
२८ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकप्रथमं (३०१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्वितीयं (३०२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२५ अक्तूबर
२५ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टानवतितमं (२९८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवनवतितमं (२९९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३१ अक्तूबर
३१ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुर्थं (३०४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चमं (३०५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६१ दिनानि अवशिष्टानि ।
२७ अक्तूबर
२७ अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशततमं (३००) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकप्रथमं (३०१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६५ दिनानि अवशिष्टानि ।
३१ अक्तूबर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३० अक्तूबर
३० अक्तूबर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकतृतीयं (३०३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुर्थं (३०४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२ नवम्बर
२ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषष्ठं (३०६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकसप्तमदिनं (३०७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१ नवम्बर
१ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चमं (३०५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषष्ठं (३०६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मराठी-कोङ्कणीभाषाः
भाषाः
समाविष्टाः भाषाः सन्ति – मराठी, कोङ्कणी, फुदगी, सामवेदी (कादोडी), कातकरी, वारली, अन्ध ।
मराठी-कोङ्कणीभाषायाः अनेकाः भाषाः मराठी-कोङ्कणी-उभयोः उपभाषाः इति विविधरूपेण दावान् कृताः सन्ति ।
आधिकारिकमान्यता
मराठीं कोङ्कणीं च विहाय भाषाणाम् आधिकारिकस्थितिः नास्ति । अधिकांशः एकस्याः बृहत्तरस्य स्थानीयभाषायाः उपभाषा इति मन्यते । गोंयचीकोङ्कणी भारतीयराज्यस्य गोवाराज्यस्य राजभाषा अस्ति, मराठी महाराष्ट्रराज्यस्य, उभयं भारतस्य अनुसूचितभाषासु अन्यतमम् अपि स्तः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
३ नवम्बर
३ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकसप्तमदिनं (३०७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकाष्टम (३०८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लखीमपुरखीरीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लखीमपुरखीरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति खीरीनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया