cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गो, डोग। गो!
कथावस्तु
टैगः स्वस्य सर्वोत्तम-मित्रेण स्कूच्-इत्यनेन सह साहसिकस्य अनुसरणं करोति, समस्यानां समाधानं करोति, मार्गे च पावस्टोन्-नगरस्य नागरिकानां सहायतां करोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:दूरदर्शनधारावाहिन्यः
खानिजः
thumb|right|200px|खानिजानां स्वरूपम् खानिजः (खनिज, Mineral) प्राकृतिकपदार्थः वर्तते । पृथिव्यां शैलेषु बहवः पदार्थाः प्राप्यन्ते । ते पदार्थाः खानिजपदार्थाः कथ्यन्ते । प्राकृतिकतया प्राप्तपदार्थाः भवन्ति येषां निश्चितं रासायनिकं संघटनं भवति तत् खानिजः इति । खानिजं पृथिव्याः शैलपर्पटीषु सर्वत्र प्राप्यन्ते । ते खानिजाः केषुचित् विशेषक्षेत्रेषु, शैलसमूहेषु च सङ्केन्द्रिताः सन्ति । केचित् खानिजाः आर्कटिक-महासागरे, अण्टार्कटिका-महाद्वीपे च प्राप्यन्ते । किन्तु ते खानिजाः दुर्लभाः सन्ति । खानिजाः भूवैज्ञानिकदशासु भिन्नप्रकारेषु प्राप्यन्ते । तेषु खानिजेषु मानवीयप्रक्रियया विना प्राकृतिकप्रक्रियया एव निष्पद्यते । तेषां खानिजानां भौतिकगुणाः, वर्णः, घनत्वं, कठोरता, रासायनिकगुणाः दृश्यन्ते ।
खानिजानां प्रकाराः
पृथिव्यां त्रिसहस्राधिकाः खानिजाः सन्ति । अतः संरचनायाः आधारेण खानिजाः द्वयोः विभागयोः विभक्ताः सन्ति । धात्विकः अधात्विकश्च ।
धात्विकखानिजाः
धात्विकखानिजेषु धातोः अपक्वस्वरूपं भवति । धातुः कठोरः पदार्थः वर्तते । तेन ऊष्मा, विद्युत् च उत्पद्यते । सः खानिजः द्युते, प्रकाशते च । तेषु खानिजेषु लौह-अयस्कं, बॉक्साइट, मैङ्गनीज इत्यादयः सन्ति । धात्विकखानिजेषु लौहालौहौ भवन्ति । लौहखानिजेषु लौह-अयस्के, मैङ्गनीज इत्यस्मिन्, क्रोमाइट इत्यस्मिन् च लौहः विद्यते । अलौहखानिजेषु लौहः न विद्यते । तेषु अन्ये धातवः स्वर्णं, रजतं, ताम्रं, सीमं च इत्यादयः भवन्ति ।
अधात्विकखानिजाः
अधात्विकखानिजेषु धातवः न विद्यन्ते । चूर्णपाषाणः, अभ्रकम् इत्यादयः अधात्विकखानिजाः कथ्यन्ते । अङ्गारः, पेट्रोलियम इति अपि अधात्विकखानिजः वर्तते ।
खानिजस्य निष्कासनप्रक्रिया
खननप्रक्रियया, प्रवेधनप्रक्रियया, आखननप्रक्रियया च खानिजाः निष्कास्यन्ते । पृथिव्याः पर्पट्याः खानिजानां निष्कासनप्रक्रिया खननं कथ्यते । न्यूनगहनतायां स्थितानां खानिजानां निष्कासनप्रक्रिया विवृतखननं कथ्यते । अधिकगहनतायां स्थितानां खानिजानां निष्कासनप्रक्रिया कूपकीखननं कथ्यते ।
'पेट्रोलियम्', प्राकृतिकवायुः(gas) च अत्यधिकगहनतायां प्राप्यते । तेषां निष्कासनाय गहनानां कूपानां खननं क्रियते । तत्खननं प्रवेधनं कथ्यते । भूपर्पट्यां स्थितानां खानिजानां निष्कासनप्रक्रिया आखननं कथ्यते ।
खानिजानां वितरणम्
विभिन्नप्रकारकेषु शैलेषु खानिजाः प्राप्यन्ते । आग्नेयशैलः, कायान्तरितशैलः, अवसादीशैलः च शैलानां प्रकाराः सन्ति । धात्विकखानिजाः आग्नेयकायान्तरितशैलयोः प्राप्यन्ते । आग्नेयकायान्तरितशैलाभ्यां विशालशैलप्रस्थानां निर्माणं भवति । उत्तरीस्वीडन-देशे लौह-अयस्कं, कनाडा-देशे ताम्रस्य निकेल इत्यस्य निक्षेपः, दक्षिण-अफ्रिका-देशे लौह, निकेल, क्रोमाइट, प्लेटिनम् इत्येते खानिजाः आग्नेयकायान्तरितशैलेषु प्राप्यन्ते । क्षेत्राणां, नूतनवलितपर्वतानां च अवसादीशैलसमूहेषु अधात्विकखानिजाः प्राप्यन्ते । यथा – फ्रान्स्-देशस्य कॉकेशस् प्रदेशस्य चूर्णपाषाणनिक्षेपः, जार्जिया यूक्रेन-देशस्य मैङ्गनीखानिजस्य निक्षेपः, अल्जीरिया-देशस्य फास्फेट् संस्तर खानिजाः सन्ति । अङ्गारः, पेट्रोलियम् च इत्यपि अवसादीस्तरेषु प्राप्यते ।
एशिया
चीन-देशे, भारत-देशे च अधिकमात्रायां लौह-अयस्कानां निक्षेपः अस्ति । एतौ महाद्वीपौ विश्वस्य अर्धाधिकं टिन इत्यस्य उत्पादनं कुरुतः । चीन, मलेशिया, इण्डोनेशिया इत्येतौ देशौ विश्वस्य टिन इत्यस्य उत्पादने अग्रण्यौ वर्तेते । मैङ्गनीज, बॉक्साइट्, निकेल्, जस्ता, ताम्रम् इत्यादीनाम् अपि निक्षेपाः एशिया-महाद्वीपे सन्ति ।
यूरोप्
यूरोप्-महाद्वीपः लौह-अयस्कानाम् उत्पादने विश्वस्मिन् अग्रणी वर्तते । रूस्, यूक्रेन्, स्वीडन्, फ्रान्स् इत्यादिषु देशेषु लौह-अयस्कानां विशालनिक्षेपाः सन्ति । ताम्रं, सीसं, जस्ता, मैङ्गनीज्, निकेल् इत्यादीनां खानिजानां निक्षेपाः पूर्वी यूरोप, यूरोपीय रूस् इत्येतयोः प्राप्यन्ते ।
उत्तर अमेरिका
उत्तर अमेरिका-महाद्वीपे खानिजनिक्षेपाः त्रिषु क्षेत्रेषु स्थिताः सन्ति । लौह-अयस्कं, निकेल्, स्वर्णं, यूरेनियम्, ताम्रम् इत्यादीनां खानिजानां खननं कनाडियन् शील्डप्रदेशे भवति । अङ्गारस्य खननम् अप्लेशियन् प्रदेशे भवति । पश्चिमी कार्डीलेरा-प्रदेशे ताम्रं, सीसं, जस्ता, स्वर्णं, रजतम् इत्यादीनां विशालनिक्षेपाः सन्ति ।
दक्षिण-अमेरिका
ब्राजील्-देशः उच्चश्रेण्याः लौह-अस्यस्कानां बृहत्तमः उत्पादकः वर्तते । चिली, पेरू इत्येतौ ताम्रस्य उत्पादने अग्रण्यौ स्तः । ब्राजील, बोलीविया इत्येतौ टिन इत्यस्य उत्पादने बृहत्तमेषु उत्पादकेषु अन्यतमौ स्तः । दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे स्वर्णं, रजतं, जस्ता, क्रोमियम्, मैङ्गनीज्, बॉक्साइट्, अभ्रकः, प्लैटिनम्, एसबेस्टस्, हीरकः इत्यादीनां च विशालनिक्षेपाः अपि सन्ति । वेनेजुएला, अर्जेण्टीना, चिली, पेरू, कोलम्बिया इत्येतेषु देशेषु खानिजतैलं प्राप्यते ।
अफ्रीका
अफ्रीका-महाद्वीपः खानिजसंसाधनानां व्यापारे धनाढ्यः वर्तते । अयं महाद्वीपः हीरक, स्वर्णं, प्लेटिनम् इत्यादीनां खानिजानां विश्वस्मिन् बृहत्तमः उत्पादकः अस्ति । दक्षिण-अफ्रीका, जिम्बाब्वे इत्यादिषु देशेषु अधिकमात्रायां स्वर्णम् उत्पद्यते । ताम्रं, लौह-अयस्कं, क्रोमियम्, यूरेनियम्, कोबाल्ट्, बॉक्साइट्, इत्यादयः खानिजाः दक्षिण-अफ्रीका-देशे प्राप्यन्ते । नाइजीरिया, लीबिया, अङ्गोला इत्येतेषु देशेषु तैलम् अपि प्राप्यते ।
ऑस्ट्रेलिया
ऑस्ट्रेलिया-महाद्वीपः बॉक्साइट् खानिजस्य उत्पादनाय विश्वस्मिन् बृहत्तमः उत्पादकः वर्तते । अयं महाद्वीपः स्वर्णं, हीरकः, लौह-अयस्कं, टिन्, निकेल् इत्यादीनां खानिजानाम् उत्पादने अग्रणीः वर्तते । ऑस्ट्रेलिया-महाद्वीपस्य पश्चिमभागे कालगूर्ली, कुलगार्डी इत्यनयोः क्षेत्रयोः स्वर्णस्य बृहत्तमाः निक्षेपाः वर्तन्ते ।
अण्टार्कटिका
अण्टार्कटिका-महाद्वीपे ट्रांस्-अण्टार्कटिक-पर्वते अङ्गारस्य, पूर्वी-अण्टार्कटिका क्षेत्रेषु प्रिन्स्-चार्ल्स्-पर्वते अधिकमात्रायां विभिन्नखानिजानां निक्षेपानां पूर्वानुमानं कृतम् अस्ति । लौह – अयस्कं, स्वर्णं, रजतं, तैलम् इत्याद्यः खानिजाः वाणिज्यिकमात्रायाम् उपलब्धाः सन्ति ।
पृथिव्याः आन्तरिके भागे मैग्मा इति प्राप्यते । मैग्मा इत्यनेन एव खानिजाः उत्पद्यन्ते । यदा मैग्मा इति शीतलं भवति, तदा खानिजानां काचमणयः ( crystal ) निर्मान्ति । यथा यथा मैग्मा इति शीतलं भवति तथैव कठोरः भवति । तेन कारणेन खानिजानां क्रमबद्धं निर्माणं भवति । यथा अङ्गारः (coal), पेट्रोलियम्, प्राकृतिकवायुः इति क्रमशः कठोरद्रववायूनां रूपेण प्राप्यन्ते ।
फेल्डस्पर्
सर्वेषु फेल्डस्पर् इत्येतेषु सिलिकन्, ऑक्सीजन् च उपस्थिताः भवन्ति । सोडियम्, पोटेशियम्, कैल्सियम्, एलुमीनियम् इत्यादीनि तत्त्वानि भिन्न-भिन्नेषु फेल्डस्पत् इत्येतेषु प्राप्यन्ते । पृथिव्याः पर्पटेः अर्धभागः फेल्डस्पर् इत्यनेन निर्मितः अस्ति । अस्य वर्णः स्ववपीतारक्तः(cream), पाटल (pink) भवति । अनेन खानिजेन काचस्य पात्राणां निर्माणं भवति ।
क्वार्ट्ज्
सिकता, ग्रेनाइट् इतिमौ अस्य खानिजस्य प्रमुखौ घटकौ स्तः । अस्मिन् खानिजे सिलिका इत्ययं वर्तते । अयं कठोरखानिजः विद्यते । अयं श्वेतः, वर्णहीनः च भवति । अस्योपयोगः रेडियो, रडार् इत्येतयोः क्रियते । अयं ग्रेनाईट् इत्यस्य महत्वपूर्णः घटकः वर्तते ।
पाइरॉक्सीन्
कैल्सियम्, एलुमीनियम्, मैग्नेशियम्, आयरन्, सिलिका च इत्येते पाइरॉक्सीन् खानिजे सम्मिलिताः भवन्ति । पृथिव्याः भूपृष्ठस्य १०% भागः पाइरॉक्सीन् इति अनेनैव निर्मितः । अयम् उल्कापिण्डे प्राप्यते । अयं हरितवर्णीयः कृष्णवर्णीयः च भवति ।
एम्फीबोल्
एलुमीनियम्, कैल्शियम्, सिलिका, लौहः, मैग्नीशियम् च इत्येते एम्फीबोल् इत्यस्य खानिजस्य मुख्यघटकाः सन्ति । पृथिव्याः भूपृष्ठस्य ७% एम्फीबोल् इत्यनेन निर्मितः । अस्य वर्णः हरितः, कृष्णः च भवति । हॉर्नब्लेण्ड इत्यपि एम्फीबोल इस्यस्य प्रकारः वर्तते ।
माइका
अस्मिन् खानिजे पोटैशियम्, एलुमीनियम्, मैग्नेशियम्, लौहः, सिलिका च विद्यमानाः भवन्ति । पृथिव्याः ४% भागः माइका इत्यस्य अस्ति । अयं खानिजः सामान्यतः आग्नेयशैलेषु रूपान्तरितशैलेषु च प्राप्यते । विद्युतः उपकरणेषु अस्य उपयोगः क्रियते ।
ऑलिवीन्
मैग्नीशियम्, लौहः, सिलिका च इत्येते ऑलिवीन् इत्यस्य खानिजस्य प्रमुखानि तत्त्वानि सन्ति । अस्योपयोगः आभूषणनिर्माणे क्रियते । अयं प्रायः हरितवर्णीयाः काचमणित्वेन (crystal) भवन्ति । बैसाल्टिकशैलेषु अयं प्राप्यते ।
लौहः
भारत -देशे उच्चश्रेणीनां लौह-अयस्कानां निक्षेपाः सन्ति । झारखण्ड-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, छत्तीसगढ-राज्ये, मध्यप्रदेश-राज्ये, गोवा-राज्ये, महाराष्ट्र-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये च अयं खानिजः मुख्यत्वेन प्राप्यते ।
वार्तकीरसः
thumb|right|200px|वार्तकीरसः
ॠ
वर्णमालायां अयं अष्टमः वर्णः अस्ति । । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति ।  ऋटुरषाणां मूर्धा ।सि० कौ०
वार्तकीरसः
thumb|right|200px|करण्डकेषु संरक्षितः वार्तकीरसः thumb|left|200px|वार्तक्यः
ॠ
नानार्थाः
“ॠ वाक्यारम्भे रक्षायां वक्षः स्मृत्योरनव्ययम्। देवाम्बायां दनौ चापि भैरवे दनुजे गतौ॥“ – मेदिनीकोशः “ॠ- गतौ” (ॠणोति)
वार्तकीरसः
वार्तक्याः रसः एव वार्तकीरसः । एषा वार्तकी आङ्ग्लभाषायां Tomato इति उच्यते । तस्याः रसः Tomato Juice इति उच्यते । वार्तकीरसः आरोग्यार्थम् अपि उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य वार्तकीरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि वार्तकीरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं वार्तकीरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । वार्तक्याः बहवः प्रभेदाः सन्ति । तदनुगुणं रसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
ॠ
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला
खानिजः
अभ्रकम्
भारत-देशः अभ्रक-खानिजस्य विश्वस्मिन् बृहत्तमः उत्पादकः, निर्यातकः च अस्ति । झारखण्ड-राज्ये, बिहार-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, राजस्थान-राज्ये च अयं प्राप्यते ।
ताम्रम्
ताम्रं मुख्यत्वेन राजस्थान-राज्ये, मध्यप्रदेश-राज्ये, झारखण्ड-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये च उत्पद्यते ।
मैङ्गनीज्
भारतस्य महाराष्ट्र-राज्ये, मध्यप्रदेश-राज्ये, छत्तीसगढ-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, कर्नाटक-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये च अस्य खानिजस्य निक्षेपाः सन्ति ।
स्वर्णम्
भारतदेशस्य कर्नाटक-राज्यस्य कोलार-नगरे स्वर्णस्य निक्षेपाः सन्ति । इमाः खानयः विश्वस्य गहनतमासु खानीषु अन्यतमाः सन्ति । गहनतायाः कारणेन स्वर्णस्य निष्कासनप्रक्रियायाम् अधिकः व्ययः भवति ।
वार्तकीरसः
अस्य वार्तकीरसस्य निर्माणम्
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
खानिजः
चूर्णपाषाणः
भारत-देशस्य बिहार-राज्ये, झारखण्ड-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, मध्यप्रदेश-राज्ये, छत्तीसगढ-राज्ये, राजस्थान-राज्ये, गुजरात-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये च चूर्णपाषाणः उत्पद्यते ।
खानिजानाम् उपयोगः
खानिजानाम् उपयोगः बहुषु उद्योगेषु भवति । रत्नानां व्यापारे कठोरखानिजानाम् उपयोगः भवति । आभूषणानां निर्माणाय अपि खानिजाः उपयुज्यन्ते । ताम्रम् एकः अन्यधातुः वर्तते । तस्य उपयोगः नाणके, मूर्तौ इत्यादिषु प्रत्येकेषु वस्तुषु भवति । सङ्गणके उपयुक्तः सिलिकन् इति क्वार्ट्ज् इत्यस्मात् प्राप्यते । वाहनानां, वायुयानानां, भवनानां, पात्राणां च निर्माणे ऐलुमिनियम् इत्यस्य उपयोगः भवति । ऐलुमिनीयम् बॉक्साइट् इत्यनेन खानिजेन प्राप्यते ।
खानिजानां संरक्षणम्
खानिजाः अनवीकरणीयानि संसाधनानि सन्ति । खानिजानां निर्माणे, संचयने च बहुवर्षाणि व्यतीतानि भवन्ति । मानवीयानाम् उपयोगमानस्य तुलनायां निर्माणमानं न्यूनं वर्तते । खननप्रक्रियायां खानिजानां क्षये न्यूनता आवश्यकी वर्तते । धातूनां पुनश्चक्रणेन खानिजसंसाधनानि संरक्षितानि भवितुं शक्नुवन्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:खानिजः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विपर्ययो
विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्.
अदिलाबाद्-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति अदिलाबाद् मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आदिलाबाद् नगरम् ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
लकुचम्
thumb|150px|right|लकुचसस्यस्य शाखा, फलं चापि
अयम् अपि भारते वर्धमानः उपयुज्यमानः च सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लकुचम् आङ्ग्लभाषायां Monkey Jack इति वदन्ति । अस्य लकुचस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Artocarpus lakoocha इति । लकुचम् आम्लरुचियुक्तम् इति कारणतः प्रतिदिनम् अपि भोजने अस्य उपयोगः भवति एव । कुत्रचित् लकुचस्य फलस्य अपि उपयोगं कुर्वन्ति । अन्यथा आवर्षम् उपयोगार्थं चूर्णीकृत्य रक्षन्ति । सारस्य, क्वथितस्य, व्यञ्जनस्य, उपसेचनस्य वा निर्माणे लकुचस्य उपयोगः क्रियते । कुत्रचित् तिन्त्रिण्याः स्थाने लकुचस्य चूर्णस्य एव उपयोगः क्रियते प्रतिदिनं पाके ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लकुचस्य स्वभावः
एतत् लकुचं गुरु, रूक्षम्, उष्णं च । अस्य रुचिः आम्ल–मधुर–कषायमिश्रिता ।
वर्गः:धान्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आङ्ग्लविकिपीडिया
आङ्ग्लविकिपीडिया (English Wikipedia), विकिपीडिया-जालस्य आङ्ग्लभाषा याः संस्करणम् अस्ति, यस्य स्थापना १५ जनवरी, २००१ दिनाङ्के अभवत्। सितम्बर २००७ पर्यन्तं तत्र लेखानां सङ्ख्या २० लक्षं जाता। एतत् विकिपीडिया -जालस्य प्रप्रथमं, बृहत्तमं च संस्करणं वर्तते।
१४ अक्टूबर २०१२ स्थित्यानुसारं विकिपीडिया-जाले लेखानां सङ्ख्या ४०,७४,८३७+ अस्ति।
प्रथमं संस्करणम्
दक्षिणत|लघुत्तम|200x200पिट|आङ्ग्लविकिपीडिया-जाले सर्वाधिकाः लेखाः येभ्यः देशेभ्यः सन्ति।।
सदस्याः, सम्पादकाः च
दक्षिणत|लघुत्तम|200x200पिट|आङ्ग्लविकिपीडिया-जाले विभिन्नानां देशानां प्रतिभागिता।
इन्हें भी देखें
वर्गः:भाषाशः विकिपीडियाः वर्गः:विकिपीडिया-जालस्थलानि
इङ्गुदवृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम बलनिटिस् रोक्सबुर्गि(Balanistes roxburghii) इति । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति । आङ्ग्लम् - डेसर्ट् डेट्स्, । Desert Date कन्नडम् - इङ्गळीक, तापसरु, इङ्गळ । ಇಂಗಳೀಕ, ತಾಪಸರು, ಇಂಗಳ । हिन्दी - हिंगन । तमिळु - नञ्जुण्डन् । னம்ஜும்டன் । तेलुगु - गरा । గరా। मराठि - हिंग । मलयाळम् - नञ्जुण्टा । നംജുംടാ। अस्य कुटुम्बः सैमारुबेसि इति ।
सस्यगुणलक्षणानि
इङ्गुदवृक्षः उष्णप्रदेशेषु निर्जलेषु अपि प्रदेशेषु अधिकं प्ररोहति । अस्य औन्नत्यं १०मी.परिमितं भवति । कण्डः भस्मवर्णेन पत्राणि अण्डाकारेण हस्तमितविसृतानि भवन्ति । पत्राणां कक्षेषु पुष्पगुच्छानि भवन्ति । तानि सगन्धानि पीतमिश्रश्वेतवर्णीयानि लघूनि सन्ति । मार्चमासान्ते इङ्गुदवृक्षाः कुसुमिताः दृष्यन्ते । रूक्षाणि अण्डाकाराणि २.५तः६सें.मी.दीर्घाणि ५सन्धियुक्तानि हरिद्वर्णीयानि फलानि अयं वृक्षः उत्पादयति । अस्य वंशाभिवृद्धिः बीजैः सम्भवति ।
उपयोगाः
इङ्गुदवृक्षस्य बीजैः तैलोत्पादनं भवति । अस्मिन् तैले सूक्ष्माणुजिविनां शिलीन्ध्राणां च नासस्य शक्तिः भवति । दाहक्षते, चर्मरोगेषु च अस्य तैलस्य लेपः शमनकारी भवति । फेनकानां निर्माणे अपि अस्य तैलस्य प्रयोजनम् अस्ति । बीजचूर्णानाम् उपयोगः पश्वाहारोत्पादने अस्ति । पक्वफपानि मानवानां श्वनखासस्य चर्मव्यधेः निवारणार्थं च उ  पयोजयन्ति । बीजानि कफविसर्जकानि अतः शिषुप्रसवः सुकरः भवतु इति गर्भवतीमहिलाः बीजस्य चूर्णानि खादन्ति । पशवः अस्य पत्राणि सुखेन खादन्ति । वस्त्राणां कलङ्कनिवारणार्थम् अस्य फलरसः बहूपकारकः । अस्य काष्टानि वृद्धविकलाङ्गानां सञ्चरदण्डनिर्माणार्थम् इन्धनार्थं च उपयोजयन्ति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गृञ्जनकरसः
thumb|right|200px|गृञ्जनकरसः thumb|left|100px|कूप्यां संरक्षितः गृञ्जनकरसः thumb|right|200px|गृञ्जनकानि thumb|left|100px|गृञ्जनकरसस्य निर्माणम्
गृञ्जनकस्य रसः एव गृञ्जनकरसः । एतत् गृञ्जनकम् आङ्ग्लभाषायां Carrot इति उच्यते । तस्य रसः Carrot Juice इति उच्यते । गृञ्जनकरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य गृञ्जनकरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि गृञ्जनकरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं गृञ्जनकरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । गृञ्जनकानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं रसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
अस्य गृञ्जनकरसस्य निर्माणम्
अस्य गृञ्जनकरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् गृञ्जनकं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पेयानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऐ
एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु एकादशः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठतालुअस्ति ।
नानार्थाः
“ऎकारो दिङमुखे हस्ते हरेऽद्रिशिखरे त्वचि”-नानार्थरत्नमाला “ऐ शब्दो दृश्यतेहूतौ स्मृत्यामन्त्रणयोरपि” - मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चित्तूरु-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति चित्तूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति चित्तूरु नगरम् । अस्मिन् एव मण्डले प्रसिद्धं तिरुपतिक्षेत्रम् अस्ति ।
पालङ्करसः
thumb|right|150px|पालङ्करसः thumb|left|150px|पालङ्काः thumb|150px|left|विभिन्नवर्णानां पालङ्काः
पालङ्कस्य रसः एव पालङ्करसः । एषः पालङ्कः आङ्ग्लभाषायां beetroot इति उच्यते । तस्य रसः beetroot juice इति उच्यते । पालङ्करसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य पालङ्करसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि पालङ्करसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं पालङ्करसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । पालङ्काः बहुविधाः सन्ति । तदनुगुणं रसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
अस्य पालङ्करसस्य निर्माणम्
अस्य पालङ्करसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् पालङ्कं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शशर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।
‎
हिमांशु पण्ड्या
हिमांशु पण्ड्या भारते गुजरातराज्यस्य कर्णावर्त्यां स्थितस्य गुजरातविश्वविद्यालयस्य 17 तमः कुलपतिः।  पण्ड्या-महोदयः वनस्पति-विज्ञाने बी.एस.सी., एम.एस.सी. बोटनी पी.एच.डी. च वर्तते। तस्य विशेषज्ञताक्षेत्रम् In vivo and In vitro studies on physiological and biochemical parameters on Gladiolus, Chrysanthemum and LilyTitle: In vivo and In vitro इति वर्तते। गुजरातविश्वविद्यालयपक्षतः सर्वेभ्यः तस्य सन्देशः -
परिवारः, शैक्षणिकानुभवः च
हिमाशुमहोदयस्य पितुः नाम अनिरुद्धः, मातुः नाम सरयूबेन च। तस्य पत्न्याः नाम मयूरीबेन। तयोः पुत्रस्य नाम ओमः। पण्ड्या-महोदयस्य शैक्षणिकक्षेत्रे अनुभवः 27 वर्षामं वर्तते। 1995 तमे वर्षे सः स्वस्य शैक्षणक-सेवाः आरभत। सद्यः सः गुजरातविश्वविद्यालयस्य जैव-रसायनस्य, फोसेसिंग-विज्ञानस्य च विभागस्य प्रोफेसर, विभागाध्यक्षः च वर्तते।
विशेषज्ञता
वनस्पतिविज्ञानम् (Horticulture, Plant Biotechnology, Plant physiology, Plant Biochemistry), जैवसूचनाविज्ञानं, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य प्रबन्धनं, फोरेंसिक-विज्ञानं, जीवरसायनं च।
अनुभवः
कुलपतिः, वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर च वर्तते।
तिलभेदः
thumb|200px|right|श्वेतखसतिलः thumb|200px|left|कृष्णखसतिलः
अयं खसतिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं खसतिलः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं खसतिलः आङ्ग्लभाषायां Poppy seeds इति उच्यते । हिन्दीभाषायां खस् खस् के दाने इति, ल्याटिन्-भाषायां Paparer fomniferum इति च वदन्ति । अयं खसतिलः तृणकुले Paparsaecea कुले अन्तर्भवति । खाखसतिलः, तिलभेदः, खसबीजम् इत्यादीनि अपि अस्य खसतिलस्य अन्यानि नामानि । अनेन खसतिलेन निर्मितस्य पायसस्य समम् अन्यत् किमपि नास्ति एव इति उच्यते । अयं खसतिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्धा विभज्यते । जारणः, मारणः, धारणः, सारणः च इति । thumb|150px|right|खसतिलस्य सस्यं, पुष्पं, फलं चापि thumb|200px|left|खसतिलवृक्षः thumb|200px|left|खसतिलपुष्पाणि thumb|150px|left|मेक्सिकन्प्रदेशस्य कण्टकयुक्तं खसतिलफलम्
हिमांशु पण्ड्या
अनुभवः
वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर।
तिलभेदः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खसतिलस्य स्वभावः
thumb|150px|right|खसतिलस्य क्षेत्रम् अयं खसतिलः पचनार्थं जडः । खसतिलः अत्यन्तं रुचिकरः अपि ।
हिमांशु पण्ड्या
अनुभवः
गुजरातविश्वविद्यालयः 2005 - 2012
तिलभेदः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खसतिलस्य स्वभावः
बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ विषयः वर्धनीयः सारमञ्जूषा योजनीया‎ भाषानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:धान्यानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हिमांशु पण्ड्या
प्रकाशनानि (158)
विविधासु राष्ट्रियासु, अन्ताराष्ट्रियासु सहभागिता, उपस्थापनम्, उपस्थितिः, प्रकाशनानि च (सेमिनार, संगोष्ठी, कार्यशाला, सम्मेलनानि, सम्मेलनानि)
कोरस्पोन्डन्स 	प्रकाशनानि/पुस्तकानि 	प्रदर्शनानि 	सारांशाः अन्ताराष्ट्रियाः प्राष्ट्रियाः योगः 		    260+
पुनरीक्षकः
अन्ताराष्ट्रियानि/राष्ट्रियानि संशोधन-प्रकाशनानि - स्प्रिंगर वर्ल्ड एप्लाइड साइंस जर्नल आदिकम्
परामर्शकमण्डलः/ समितिसदस्यः / फैलोशिप / शैक्षणिकप्रतिनिधित्वम्
1) समन्वयकः, गुजरातविश्वविद्यालयस्य स्टार्टअप एवञ्च उद्यमितापरिषद् (GUSEC), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद
2) समन्वयकः, राष्ट्रिय-उच्चतर-शिक्षा-अभियानम् (RUSA), नवदेहली, गुजरातविश्वविद्यालयः
3) कोर कमेटी-सदस्यः, आन्तरिक-गुणवत्ता-आश्वासन-सेल (आईक्यूएसी), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद
4) कोर-कमेटी-सदस्यः, प्लेसमेंट सेल, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद
5) केयर 4 नेचर, आईएसएसएन-2249-8184, जर्नल फॉर इंट्रा एंड इंटर-डिसिप्लिनरी सब्जेक्ट्स इन एनवायर्नमेंटल बायोलॉजी, पुणे, भारतम्
6) एप्लाइड बॉटनी सेंटर (एबीसी), वनस्पतिविज्ञानविभागः, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद -380 009।
7) जलवायुपरिवर्तने प्रबंधनशिक्षाकेंद्रम् (एमईसी-सीसी), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद-380009
8) गुजरात यूनिवर्सिटी बॉटनिकल सोसाइटी (जीयूबीएस), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद
धानुष्कयज्वा
धानुष्कयज्वा त्रिषु वेदे षु भाष्यं प्रणिनायेत्येष उल्लेखो वेदाचार्यस्य सुदर्शनमीमांसायां दृश्यते । परञ्च न तदीयं भाष्यमाप्यते न च तस्यैव परिचयविशेषो लभ्यते । त्रयोदशशततमात् वैक्रमाब्दात् प्राक् स उद्बभूवेति कथ्यते । वेदाचार्येणायं 'त्रिवेदीभाष्यकारः' इति पदेन, 'त्रयीनिष्ठवृद्ध' इति पदेन च स्मृतोऽस्ति । वैष्णवाचार्योऽयं धानुष्कयज्वा अासीत् ।
हिमांशु पण्ड्या
पुनरीक्षकः
9) वी 4 नेचर, ए वर्किंग ग्रुप फॉर एंटरप्रेन्योर्स, अहमदाबाद-380009।
धानुष्कयज्वा
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
हिमांशु पण्ड्या
पुनरीक्षकः
10)गुजकॉस्ट आईपीआर सेल, गुजरातविश्वविद्यालयः, वनस्पतिविज्ञानविभागः, यूएसएससी, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद - 380009
ओ
एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु द्वादशः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठोष्ठम् अस्ति ।
हिमांशु पण्ड्या
पुनरीक्षकः
11) सदस्यः, इंटरनेशनल सोसाइटी फॉर हॉर्टिकल्चरल साइंस (आईएसएचएस), ल्यूवेन, बेल्जियम
ओ
नानार्थाः
“ओकारस्तु भवेद्ब्रह्मा”- एकाक्षरकोशः ब्रह्मा "ओ सम्बोधन आह्वाने स्मरणे चानुकम्पने” – मेदिनीकोशः
हिमांशु पण्ड्या
पुनरीक्षकः
12) फेलो, गुजरात विज्ञान अकादमी (जीएसए), अहमदाबाद
ओ
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
हिमांशु पण्ड्या
पुनरीक्षकः
13) बोर्ड ऑफ स्टडीज, बॉटनी एंड बायोकैमिस्ट्री बोर्ड, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद
15) बोर्ड ऑफ स्टडीज, हेमचंद्राचार्य-उत्तर-गुजरात-विश्वविद्यालयः, पाटण
16) इंडियन सोसाइटी फॉर प्लांट फिजियोलॉजी (आईएसपीपी), नवदेहली, भारतम्
17) फेलो, मेडिसिनल एंड एरोमैटिक प्लांट्स एसोसिएशन ऑफ इंडिया, बोरियावी, भारतम्
18) स्थानीय-अवेषण-समितिः (एलआईसी), गुजरातविश्वविद्यालयस्य शैक्षणिकसंस्थानेभ्यः, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद इत्यनेन सह सम्बद्ध-महाविद्यालयः
19) सदस्यः, यूजीसी 12 तमा योजना-कार्यान्वयन-समितिः, गुजरातविश्वविद्यालयस्य विभिन्नवैज्ञानिक-आयोजनानाम् आयोजनसचिवः: 06
विभिन्न-वैज्ञानिक-गतिविधीनाम् आयोजनसमिति-सदस्यः: 37
संशोधनानुभवः
वनस्पतिविज्ञानं, जैवसूचनाविज्ञानं, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबंधनस्य एवञ्च फोरेंसिक-विज्ञाने 2006 तः एमफिल एवञ्च पीएचडी विद्यार्थिनां मार्गदर्शनकरणम्। काश्चन शोधपरियोजनाः अधः सन्ति।
पुरस्कार, पारितोषिकाः च
1) प्रथमपुरस्कारः (वरिष्ठश्रेणी) द्वारा सम्मानितः प्रो. बी.एम. जौहरी रोलिंग शील्ड-प्रपत्र-प्रस्तुति-प्रतियोगिता, दिल्लीविश्वविद्यालयः, दिल्ली-1994-95।
2) उत्कृष्ट-उपलब्धि-पुरस्कारेण सम्मानितः, गुजरातविश्वविद्यालयस्य बॉटनिकल सोसाइटी (जीयूबीएस), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद-1995-1996।
3) डॉ विक्रम साराभाई यंग साइंटिस्ट अवार्ड, 1999, (गुजकोस्ट), गुजरातसर्वकारः, गांधीनगराय राज्यपुरस्काराय नामाङ्कितः।
4) सर्वश्रेष्ठप्रपत्रम् (पोस्टर) एवञ्च XXVI तमे अन्ताराष्ट्रिय-उद्यानक्रियायां नाणकपुरस्कार-प्राप्तः
कांग्रेस (IHC-2002), टोरंटो, कनाडा। 2002.
अन्ताष्ट्रियशैक्षणिक-आमन्त्रणानि
आलङ्कारिक-पादपानां कर्तनोत्तरं शरीरक्रियाविज्ञान-विषये सप्तमे (7) अन्ताराष्ट्रिय-संगोष्ठ्यै आयोजन-समिति-द्वारा आमन्त्रितः। फोर्ट लॉडरडेल, फ्लोरिडा, यू.एस.ए. 13 तः 18 नवंबर, 1999 (आईएसएचएस, ल्यूवेन, बेल्जियम-आयोजितः)।
2) XXVI तमे अन्तराष्ट्रिय-उद्यानविद्यायाः कांग्रेस (IHC-2002), टोरंटो, कनाडा इत्यस्मै आयोजन-समितिद्वारा आमन्त्रितः। -2002 (आईएसएचएस, ल्यूवेन, बेल्जियम-आयोजितः)।
3) XXVI तमाय इंटरनेशनल हॉर्टिकल्चरल कांग्रेस (IHC-2002), टोरंटो, कनाडा इत्यस्मै आयोजनसमितिद्वारा आमन्त्रितः। 2002 (आईएसएचएस, ल्यूवेन, बेल्जियम इतय्सय आयोजनम्)। श्रेष्ठप्रपत्राय (पोस्टर), नाणकपुरस्काराय च नामाङ्कितः।
4) टेक्सास-विश्वविद्यालयस्य, चिकित्साशाखायाः (UTMB) च, सेल लाइन- संस्कृतीनां भिन्नतायाः, स्थापनायाः च केषाञ्चन चयनितसंयंत्रसामग्रीणां कृते क्सास-विश्वविद्यालयः, गैल्वेस्टन, यूएसए, दिसंबर-2011।
अलि अक्बर् खान्
250px|thumb|उस्ताद् अलि अक्बर् खान् उस्ताद् अलि अक्बर् खान् (Ali Akbar Khan) (क्रि.श. १९२२ तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य १४दिनाङ्कतः क्रि.श. २००९तमवर्षस्य जून् मासस्य १८पर्यन्तम् ) इति नामकः प्रख्यातः सरोद् इति सङ्गीतवाद्यस्य वादकः । समग्रे विश्वे अनेन कृतसङ्गीतगोष्ठीनां कारणेन भारतीयसङ्गीतपदधतेः सरोद् वाद्यस्य च परिचयः प्रचारः च अभवत् ।
पृष्ठभूमिः शिक्षा च
अलि अक्बरखानः क्रि.श. १९२२ तमवर्षस्य एप्रिल मासस्य १४दिनाङ्के बाङ्ग्लादेशस्य शिवपुरमण्डलस्य कोमिल्ला इति ग्रामे अल्लावुद्दीन खान मदीना बेगम् इति दम्पत्योः पुत्रत्वेन जातः। अस्य पिता अल्लावुद्दीनः अनेकवाद्यानि वादयति स्म। स्वस्य जीवितकाले सेनिया मैहर् घराणायाः रूपम् एव परिवर्तितवान् । बाल्ये एव पितुः गुरुत्वेन गानं वादनं च शिक्षितवान् । आरम्भे अल्लावुद्दीनः पुत्राय वाद्यानि एव अशिक्षयत् । क्रमेण् अकेवलं सरोदवादनार्थं नियतं कृतवान् । अनेकवर्षाणां कठिणश्रमेण तस्य २०तमे वयसि प्रथमं सरोदवदनस्य गोष्ठीम् कृतवान् । कतिपयवर्षाणां पश्चात् जोधपुरमहारजस्य अस्थाने गोष्ठिं कृत्वा आस्थानस्य सङ्गीतविद्वान् इति नियोजितः।
विदेशप्रवासः
न केवलं भारतदेशे किन्तु अन्यदेशेषु अपि सङ्गीतगोष्ठीं सञ्चालयित्वा सरोद् वाद्यस्य परिचयं कारितवान् । क्रि.श १९५६तमे वर्षे कोलकतानगरे " अलि अक्बर् खान् कालेज़् आफ् म्यूसिक् " इति सङ्गीतशालां स्थापितवान् । क्रि.श. १९५८ तमे वर्षे अमेरिकादेशे, क्रि.श १९८५ तमे वर्षे स्विट्ज़र्ल्यांण्डदेशे च सङ्गीतशालाशाखाः आरब्धवान्।
सङ्गीतशैली
सरोद्वाद्यस्य वादने काचित् विशिष्टां शैलीं रूढिपथे आनीतवान् अलि अक्बर् खानः भारतस्य सङ्गीतस्य प्रथमम् एल्.पि.अभिलेखं पश्चात्त्यदेशे ध्वनिमुद्रणं कृतवान् इति अस्य विशेषः।
जुगलबन्धि
स्वस्य समाकालीनैः पण्डितः रविशङ्करः, पण्डित निखिल् ब्यानर्जी, डा. एल्. सुब्रह्मण्यम् इत्यादिभिः सङ्गीतविद्वद्भिः अलि अक्बर् खानः युगालन्धगानगोष्ठीं कृतवान् । एते कार्यक्रमाः लोकप्रियाः अपि अभवन् ।
प्रशस्तयः
क्रि.श. १९८९ तमे वर्षे अलि अक्बर् खानः पद्मभूषणप्रशस्तिं, क्रि.शाल् १९८९तमे वर्षे  पद्मविभूषणप्रशस्तिं च क्रि.श. १९९१ तमे वर्षे मेकार्थर् फेलोशिप् पुरस्कारं च प्राप्तवान् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
गुण्टूरु-नगरम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
औ
एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु त्रयोदशः  वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठोष्ठम् अस्ति ।
नानार्थाः
“ओऔशब्दौ तु होहौवसम्बुद्ध्याह्वानयोर्मती। विधातरि क्रमाद्विष्णावोऔशब्दावनव्ययौ॥“- हेमकोशः “औशब्दः कथितो हूतौ तथा सम्बोधनेऽपि च। स्त्री तु विश्वम्भरायां स्यात्पुमांस्तु निस्वने स्मृतः”- मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काकिनाड-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति पूर्वगोदावरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति काकिनाडनगरम् ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माधवः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
अं
एषः वर्णमालायां चतुर्दशः वर्णः। अयं स्वतन्त्रः वर्णः न। अकारादिभिः स्वरैः सह योगे सति एव एतस्य उच्चारणं सुशकम्। अतः योगवाहः अथवा "अ"योगवाहः इति अस्य संज्ञा। स्वरान् अनुसृत्य उच्यते, स्वतन्त्रतया नोच्चार्यते इति हेतोः "अनुस्वारः" इति संज्ञा भवति। देशीयभाषासु अनुनासिकानां परत्वेनापि अनुस्वार एव प्रयुज्यते। यथा- अङ्क इति वक्तव्ये अंक इति। किन्तु संस्कृते तथा नास्ति। "नासिकानुस्वारस्य" इति सिद्धान्तकौमुद्यामपि अनुस्वारस्य उच्चारणस्थानं नासिका इत्युक्तम्।
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मरुद्रुमः
सस्यगुणलक्षणानि
मरुद्रुमः १०-२०पादपरिमितम् औन्नत्यं प्राप्नोति । अस्य काण्डस्य वर्णः गाढपिङ्गलवर्णः । द्विदलयुक्तानि पत्राणि भवन्ति । पत्राणां दीर्घता २.५-५सें.मी. पर्यन्तमपि भवति ।६-८मि.मी.व्यासास्य वर्तुलाकारस्य पुष्पानां गुच्छम् एव भवति । पीतवर्णस्य पुष्पाणां सुगन्धः अतीव तीक्ष्णः भवति । नवेम्बर् तः मार्च मासाभ्यान्तरं वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । अस्य फलानि ५-९सें.मी.दीर्घाणि वक्राणि च भवन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशाभिवृद्धिः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अरुजावृक्षः
ग्रीक् मूलस्य अस्य वृक्षस्य नाम डयोस्कोण्डिस् क्यासिया इति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम कासिया फिस्टुला इति। ल्याटिन् भाषया पिस्टुल इत्युक्ते नालिका इत्यर्थः । अस्य फलं तु नलिकाकारेण । भवति आङ्ग्लम् - इण्डियन् ल्याबर्नम्, गोल्डन् पवर् । Indian lyabarnum, Golden power. कन्नडम् - कक्केमर, कोन्नि, अरगिना  । ಕಕ್ಕೆಮರ, ಕೊನ್ನಿ, ಅರಗಿನಾ । हिन्दी - अमस्तास, बन्दर् लाठि । तमिळु - अप्पै, अरगोरम्, कडुक्के । அப்பை, அரகோரம், கடுக்கே । तेलुगु - रेल, सुवर्णम्, कोलपोन्न । రేల, సువర్ణమ్, కోలపోన్న। मराठि - बोय,चिम्कनि, गिरिमाला । मलयाळम् - कृतमालम् । കൃതമാലമ്। अस्य कुटुम्बः फ्याबेसी इति । शुष्कप्रदेशेषु सर्वत्र अयम् अरुजा वृक्षः प्ररोहति ।
सस्यस्य गुणलक्षणानि
अरुजावृक्षः ६-९मी.औन्नत्यपर्यन्तं प्ररोहति । अस्य काण्डः हरिद्मिश्रभस्मवर्णेन भवति । प्राचीनवृक्षेषु केवलं भस्मवर्णः दृश्यते । संयुक्तपर्णाणि नाम एकस्मिन् दण्डे ४-८युगलपर्णानि भवन्ति ।२३-४०सें.मी.दीर्घाणि अण्डाकारेण भवन्ति । स्वर्णपीतवर्णस्य दीर्घं पुष्पगुच्छं प्रलम्बमानं ३०-३५सें.मी.दीर्घं च भवति । प्रतिपुष्पं पञ्जदलानि चमसाकारेण १०पुङ्केसराः च भवन्ति । एप्रिल्-मे मासयोः वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । तदनन्तरे काले ३०-६०से.मी.दीर्घाणि निबिडकपिलवर्णस्य फलनि उद्भवन्ति । प्रत्येकं फले ४०-१००बीजानि भवन्ति । बीजैः एव वृक्षस्य वंशप्रसारः सम्भवति ।
उपयोगाः
अरुजा कश्चित् सुन्दरपुष्पवृक्षः इति कारणेन उद्यानेषु मार्गपार्वेषु च शोभावर्धनार्थं प्रारोपयन्ति । अस्य वृक्षस्य शलटुषु विद्यमानाः गाढकपिलवर्णस्य पेशीः विरेचकत्वेन उपयुज्यन्ते । मूलानाम् उपयोगः क्षयस्य कुष्टरोगस्य सिफिलिस् रोगस्य चर्मरोगस्य च औषधनिर्माणेषु भवति । पत्राणाम् उपयोगः सन्धिवातस्य व्रणनिवारणस्य च औषधेषु भवति । मूलानि शक्तिवर्धकौषधेषु अपि उपयोगाय भवन्ति । पत्राणि देहस्य अधिकतापमानं न्यूनीकुर्वन्ति । दहनव्रणस्य चिकित्सार्थं वृक्षस्य वल्कलानाम् उपयोगः भवति । कण्डूयनं नियन्त्रयितुं पेशलपत्राणाम् उपयोगः भवति । फलानि कासस्य औषधेषु प्रयोजनाय भवन्ति । बीजचूर्णानां कषायम् उदरवेदानायाः उपशमनकारि भवति । अरुजावृक्षस्य दारु सुदृढं भवति अतः अस्य उपयोगः कृष्युपकरणानां निर्माणे भवति । त्वचाम् उपयोगः प्राणिचर्मणः उद्यमेषु भवति । फलसारं तमाकोः सुगन्धवर्धनार्थम् उपयुज्यते । केषुचित् प्रदेशेषु पुष्पाणि आहारवत् अपि उपयुज्यते ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अः
एषः वर्णमालायां पञ्चदशः वर्णः अस्ति । अस्य विसर्गः, विसर्जनीयः इति च संज्ञा अस्ति । एषः योगवाहेषु अन्तर्भवति । योगेन=सन्निकर्षेण वाह्यन्ते=उच्चार्यन्ते इति योगवाहाः । विसर्गस्य स्वतन्त्रः उच्चारः नास्ति । यदा स्वरेण सह योगः घटते तदैव एतस्य उच्चारणं सुशकम् । अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः । यथा- "अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः" सि.कौ. ।
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धाराफलवृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम टेर्मिनालिआ टोमेण्टोसा इति । अयं वृक्षः आर्द्रारण्येषु सहजः भवति । कृष्णत्वकः, वनजवृक्षः इति अस्य अस्य नामन्तरम् । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
कन्नडम् - मत्ति, ऐनि, बनपु, बेब्बुळुवे  । ಮತ್ತಿ, ಐನಿ, ಬನಪು, ಬೆಬ್ಬುಳುವೆ । हिन्दी - ऐन, असन्, साज । तमिळु - अरुचनम्, पुदवम् । அருசனம், பதவம் ॥ तेलुगु - मड्डि, इनुमड्डि, । మడ్డి, ఇనుమడ్డి । मराठि - मदत, येन, सडद । मलयाळम् - करिमरतु, तेम्पुव । കരിമരതു, തെംപുവ ।
सस्यगुणलक्षणानि
धाराफलवृक्षस्य औन्नत्यं ८०-१००पादपरिमितिपर्यन्तं वर्धते । अस्य कण्डस्य वर्णः कृष्णः । मकरस्य चर्म इव अस्य वल्कलं गूढछेदयुक्तं भवति । अस्य पत्राणि स्फीतानि अञ्चलेषु क्रकच इव दन्ताः भवन्ति । पत्रतलं चकासते । पेशलपत्रेषु लघुकेशाः इव दृश्यते । पत्रस्याधह् ग्रन्थिद्वयं भवति । मन्दपीतवर्णस्य लघुपुष्पाणि जडपीतकेसराः च भवन्ति । एप्रिल्-मेमासयोः अयं वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । अस्य फलानां दीर्घता ४-५सें.मी विस्तारः  २-३सें.मी. च भवतः । अस्य पीपमिश्रहरिद्वर्णस्य फले चर्मसदृशं पक्षद्वयं भवति । शुष्कपलं कृष्णवर्णेन भवति । प्रतेकं फले एकम् एव बीजं भवति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः
धारफलवृक्षस्य वल्कलं क्षतशमनार्थं भग्नास्थीनि योजयितुम् उपयुज्यते । वल्कलस्य कषायं हृदयारोग्यरक्षकः भवति । पत्रैः उत्तमं दोहदं कुर्वन्ति । अस्य काष्टभस्म सर्पदशनोपशमनार्थं हितकारि भवति । अस्य वृक्षस्य दारु सुदृढं भवति अतः स्तम्भार्थं रेल्यानस्य शय्यासनर्थं च उपयोजयन्ति । त्वचः चर्मोद्यमेषु उपयुज्यन्ते । काष्टं तु उत्तमम् इन्धनम् अपि । अनेन अङ्गारान् अपि निर्मान्ति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
ऋत्विजः
ऋत्विजः चत्वारः भवन्ति। क्रमेण होता, अध्वर्यः, उद्गाता, ब्रह्मा च ।
होता - आहृानकर्ता, स हि यज्ञा वसरे प्रक्रान्तदेवतानां प्रशंसायां रचितान् मन्त्रान् उच्चारयन् देवताम् आह्वायति, तत्कार्याय सङ्कलिता मन्त्राः स्तुतिरूपतया ऋचः समाख्याताः, तेषां सङ्ग्रह एव ऋग्वेदः ।
अध्वर्युः विधिवद्यज्ञं सम्पादयति, तत्राऽवश्यकमन्त्रा यजूंषि इति, तत्सङ्ग्रहो यजुर्वेदः ।
उद्गाता उच्चस्वरेण गानकर्त्ता, स हि स्वरबद्धान् मन्त्रानुच्चैर्गायति, तदपेक्षितमन्त्रसंग्रहः सामवेदः ।
वर्गः:यज्ञः वर्गः:कर्मकाण्डः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
कटलमेकलम्
लटकमेलकं नाम शङ्खधरकृतं प्रहसनं भगवदज्जुकीयात् परस्तात् ख्यातिमातनुते । बहुषु प्रहसनेषु ग्रन्थोल्लेखेन नाममात्रशेषेषु इदमद्यापि विजयते । कविः शङ्खधरो द्वादश्यां शताब्द्द्यां कान्यकुब्जाधीश्वरं गोविन्दचन्द्रमुपाश्रितो रचयामासैतत् । लटका धूर्तास्तेषां मेलकं सम्मेलनमत्र दृश्यतां नीतम् । यथाह कविः -
चित्रं चरित्रं स्खलितव्रतानां शीलाकरः शङ्खधरस्तनोति।
कतिपयनिमेषवर्तिनि जन्म-जरा-मरणविह्वले जगति
कल्पान्तकोटिबन्धुः स्फुरति कवीनां यशःप्रसरः।।
कथावस्तु
अस्मिन् प्रहसनेऽङ्कद्वये लटकमेलकस्य प्रधानपात्रं मदनमञ्जरी कथानकं व्याप्नोति । अस्याः कुट्टनी दन्तुरा भुजङ्गसङ्गीतकेनारभ्य वेश्यागामिनः परिगणयति - अज्ञानराशिस्तापसः दिगम्बरो जटासुरः आचार्यः सभासलिः, फुकटमिश्रः, महाभिषग् जन्तुकेतुः, ब्रह्मचारी कुलव्याधिः सङ्ग्रामविसरः, झकटकसारः, वन्दी व्यसनाकरश्चेति यथार्थनामान एव ।
आचार्यः सभासलिः शिष्येण कुलव्याधिना सार्धं मदनमञ्जर्याः प्रणयानुसन्धानपरो दन्तुरां प्रपन्नः। तदा विभीषितः स शिष्येण यत्ते भार्या कलहप्रिया कपालं ते द्विधा करिष्यतीति । अयमत्र पौरस्त्यो वृत्तान्तः – गृहे तौ दम्पती मिथो दन्तादन्ति, नखानखि, पादापादि, हस्ताहस्ति कलहायमानावास्ताम्। अन्ते च, उल्मुकः पीठकः भाण्डादिभिश्च प्रयुक्तैः युद्धतृप्तमानसं पतिं विधाय कलहप्रिया व्यसर्जयत् । तस्याः वार्धक्यकथितकलेवरत्वं सभासलिं शल्यमिव व्यथयति स्म । अत एवासौ मदनमञ्जर्यां मञ्जर्यामिव सहकारस्यालिः पतितः । तत्रोपस्थाय दन्तुरां श्वदष्टां दृष्ट्वा जन्तुकेतुं भिषजं तदुपचारायाकारयामास । विशेषज्ञोऽसौ स्वं प्राशंसत् -
व्याधयो मदुपचार-ललिता मत्प्रयुक्तममृतं विषं भवेत्।
किं यमेन सरुजां किमौषधैर्जीवहर्तरि पुरः स्थिते मयि।।
अजा-पालन-परस्य दिगम्बरस्य जटासुरस्यान्यतमामजां कदाचिदज्ञानराशिर्वसतरी-भ्रमेण भक्षणार्थं निहतवान् । भ्रमेण मारितवाननपराद्धः एवाज्ञानराशिरिति निर्णयो मदनमञ्जर्याः सभायां सभासलिना दत्तः । अथ मिथ्याराशेर्जाया सुषुवे। अत्रान्तरे मदनमञ्जर्याः प्रीतये स्वर्णमयीमार्हतीं मूर्तिं दातुकाममागतं जटासुरं मललिप्तं दृष्ट्वा दन्तुरा तत्क्षणं द्वारादेव प्रताड्य अपसारयितुमादिदेश।
द्वितीयेऽङ्क वेश्या-प्रणय-समपतप्राणाः सङ्ग्रामविसर-झकटकसार-मिथ्याशुक्ल-फुङ्कटमिश्रप्रभृतयो मदनमञ्जरीं स्तुवन्ति । यथा मिथ्याशुक्लः परमार्थसुन्दरीं तां प्रशंसति -
किं नेत्रयोरमृतवर्तिरियं विधातुराद्या किमद्भुत-शरीर-विधान-लेखा।
संसार-सारमहह त्रिजगत्पवित्रं तद् रत्नमेतदुपसर्पति पङ्कजाक्षी।।
यथा वा फुटमिश्रस्य सौन्दर्य-दर्शनप्रतिभास्फुरति -
लावण्यामृत-सरसी ललितगतिर्विकच-कमलदल-नयना।
कस्य न मदन-शरासन-विधुर-मनस्तापमनुहरति।।
मिथ्या शुक्लः कलहायित्वा फुङ्कटंफुंकृत्य शण्ड इव कुशवृषं पलायनशरणं चकार। स्थूलां रजकीमुपभोगेन सम्भावयन्तं व्यसनाकर कलहप्रियो। दिगम्बरो जटासुरः कलि कृत्वा दवयांबभूव। जटासुरो दन्तुरयैव कामक्रीडापरमातुरो बभूव । तयोः परिणयं कारयञ्जङ्गमश्चतुर्वेदी मन्त्रमपठत् -
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि।।
इति स हरीतकद्वयं दक्षिणां दीयमानां दृष्ट्वा जटासुरेण कलहंचकार।
असौ कविर्निसर्ग-पर्यवेक्षण-कौशलमपि व्यनक्ति
मुखकमलं परिचुम्बन्नलि-भर-दर-दलितपद्मिनी निवहः।।
भरत वाक्येनास्य सदिच्छापि व्यज्यते -
आस्तां विद्वत्प्रकाण्ड-श्रवणपुट-चमत्कारिकाव्यं कवीनाम्
अस्तुव्यामोहशान्तिः सृजतु हृदि मुदं निश्चलां चन्द्रचूडः॥
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उत्तराखण्ड:
भारतवर्षॆ उत्तरस्यां दिशि विद्यतॆ उत्तराखण्डम्|
मानसिक-उद्वेगः
मनोवैज्ञानिकस्तरस्य मानसिक-उद्वेगः महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति । वर्तमान यांत्रिकशारीरिकजीवनशैल्यां प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य जीवने -उद्वेगः विषवत् विलीनः अभवत् । अस्मिन् जगति एकः अपि व्यक्तिः प्राप्तुं कठिनं भवति यस्य जीवनस्य कस्मिन्चित् समये वा अन्यस्मिन् वा समये -उद्वेगः न अभवत् । सम्पूर्णे विश्वे -उद्वेगः प्रमुखा मानसिकस्वास्थ्यसमस्यारूपेण उद्भवति । प्रायः सर्वेषां प्रकारेषु शारीरिक-मानसिक-रोगाणां मूलकारणं -उद्वेगः इति गण्यते । हृदयरोगेषु कर्करोगेषु अपि -उद्वेगस्य भूमिकां वैज्ञानिकाः स्वीकृतवन्तः । पाठकाः, भवान् चिन्तयति स्यात्, एषः -उद्वेगः सम्यक् किम्? कथं भवति, तस्य प्रबन्धनस्य कोऽपि उपायः अस्ति वा, अतः भवतः एतेषां प्रश्नानाम् समाधानार्थं चर्चां कुर्मः। -उद्वेगस्य स्वरूपस्य तस्य समाधानस्य च विषये।
-उद्वेगः किम्
मनोवैज्ञानिकाः -उद्वेगस्य अर्थं भिन्नभिन्नरूपेण व्याख्यातवन्तः। वस्तुतः -उद्वेगः मानसिकरोगः न अपितु मानसिकरोगाणां मूलकारणः एव ।
यदि वयं -उद्वेगस्य व्याख्यां केनचित् सटीकशब्देन कर्तुम् इच्छामः तर्हि वयं वक्तुं शक्नुमः यत् मनसः अवस्थायाः परिस्थितेः च मध्ये सन्तुलनस्य अभावः एव -उद्वेगस्य अवस्था अस्ति। यदा तादृशी समस्या वा स्थितिः कस्यचित् व्यक्तिस्य पुरतः आगच्छति इति वक्तुं अर्थः । यदा सः एषा समस्या वा स्थितिः स्वसामर्थ्यानां नियन्त्रणात् परा इति अनुभवति अर्थात् तस्याः कष्टप्रदस्थितेः निवारणक्षमता न्यूनीभवति । यदि सः व्यक्तिः दुर्बलः असमर्थः च भवति तर्हि सः व्यक्तिः -उद्वेगग्रस्तः भवति ।
एवं वयं वक्तुं शक्नुमः यत् मनुष्यस्य शरीरं मनः च काले काले आव्हानानां सामनां करोति, येषां सामना कर्तुं सः स्वयमेव असहायः, अशक्तः च मन्यते। एतेन -उद्वेगः उत्पद्यते ।
परिभाषा
विभिन्नविद्वद्भिः दत्ताः -उद्वेगस्य विविधाः परिभाषाः निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
1. “-उद्वेगः बहुआयामी प्रक्रिया अस्ति या यदा वयं तादृशघटनानां प्रतिक्रियां कुर्मः ये अस्माकं शारीरिकं मनोवैज्ञानिकं च कार्यं बाधितुं वा बाधितुं वा धमकीम् अयच्छामः । (Barron: Psychology, 1992, p. 443)
2. "वयं तनावं परिभाषयामः यत् शरीरे शारीरिकमागधाः (रोगस्य अवस्थाः, व्यायामः, अत्यन्तं तापमानम् इत्यादयः) अथवा अन्यथा प्रेरिताः भवन्ति। "पर्यावरणीयः तथा... सामाजिकपरिस्थितयः येषां मूल्याङ्कनं यथार्थतया हानिकारकं, अनियंत्रितं, आव्हानात्मकं च विद्यमानं सामनाकरणसाधनम् इति भवति । उत्पद्यते । (Morgan, King, Wise & Scoplan, Introduction to Psychology, 1986, p. 321)
3. "-उद्वेगः शरीरस्य आग्रहं प्रति अविशिष्टप्रतिक्रियां निर्दिशति।" (Haines Style: The Stress of Life, 1979 p. 40)
यदि वयं -उद्वेगस्य विविधपरिभाषाणां विश्लेषणं कुर्मः तर्हि निम्नलिखितमुख्यविशेषताः अग्रे आगच्छन्ति -
1. -उद्वेगः प्रतिक्रिया अस्ति।
3. तनावे परिस्थितिः व्यक्तिस्य नियन्त्रणात् परा भवति।
4. यदा -उद्वेगः उत्पद्यते तदा शारीरिक-मानसिक-समस्यानां सामना कर्तव्यः भवति ।
5. -उद्वेगस्य अवस्थायाः नियतकालः नास्ति । अल्पकालं यावत् अपि च दीर्घकालं यावत् स्थातुं शक्नोति । -उद्वेगस्य कारणं किं भवति इति अवलम्बते ।
एवं स्पष्टं भवति यत् -उद्वेगः एतादृशी बहुआयामी प्रक्रिया अस्ति, या -उद्वेगजननघटना अस्ति, यस्य कारणेन न केवलं शारीरिकं अपितु मानसिकं कार्याणि अपि व्यक्तिस्य बाधितानि भवन्ति।
-उद्वेगस्य प्रकार
मुख्यतः -उद्वेगस्य द्वौ प्रकारौ भेदः कर्तुं शक्यते
(A) सकारात्मकः -उद्वेगः
(B) नकारात्मकः -उद्वेगः
A) सकारात्मकः -उद्वेगः
अस्मिन् -उद्वेगस्य अवस्थायां व्यक्तिः अनुभवति a stressful event सः तस्य विषये न व्यथितः चिन्तितः च न भवति, अपितु संसाधनैः सह तस्य सामना कर्तुं उत्तिष्ठति, तां स्थितिं च आव्हानरूपेण गृह्णाति, यस्य कारणात् सः -उद्वेगस्य क्षणानाम् सदुपयोगं कर्तुं समर्थः भवति तस्य चिन्तनं सकारात्मकं तिष्ठति, सः तुल्यकालिकरूपेण अधिकं सजगः, जागरूकः च भूत्वा स्वक्षमतायाः आधारेण तस्याः घटनायाः निवारणं करोति । एवं सकारात्मक-उद्वेगस्य अवस्थायां व्यक्तिः कार्यं कर्तुं सामान्यतः अधिकं सक्रियः भवति ।
(ख) नकारात्मक-उद्वेग
सकारात्मक-उद्वेगस्य विपरीतमेव भवति। अस्मिन् व्यक्तिस्य मनोवृत्तिः नकारात्मका भवति । नकारात्मकनिद्रायाः कारणात् सः -उद्वेगजननस्थितेः निवारणे असमर्थः, असहायः च भवति, येन चिन्तायाः सम्भावना वर्धते ।
-उद्वेगस्य कारणानि
के के कारकाः व्यक्तिस्य -उद्वेगस्य कारणं भवन्ति, अस्य विषयस्य मनोवैज्ञानिकैः अतीव गहनतया अध्ययनं कृतम्। अस्य अध्ययनस्य आधारेण -उद्वेगस्य मुख्यकारकाः निम्नलिखितरूपेण सन्ति
1. -उद्वेगपूर्ण जीवन घटनाएँ
2. अत्यन्तं प्रतिस्पर्धात्मक जीवन
3. सकारात्मकदृष्टिकोणस्य अभावः
4. समयव्यवस्थापनस्य अभावः
5. भवतः क्षमतायाः सम्यक् मूल्याङ्कनं कर्तुं न शक्नुवन्।
6. पराश्रितत्वस्य आदतिः ।
7. स्वार्थः दम्भः च।
8. ईश्वरस्य विषये विश्वासस्य विश्वासस्य च अभावः।
9. भावानाम् अभावः ।
१०. आत्मसम्मानस्य आत्मविश्वासस्य च अभावः।
एतेषां कारकानां चर्चा यथा
1. जीवनस्य -उद्वेगपूर्णघटनानि
व्यक्तिस्य दैनन्दिनजटिलताः जीवने च दुःखदघटनानां घटना -उद्वेगस्य प्रमुखं कारणं भवति
2. अत्यन्तं प्रतिस्पर्धात्मकं जीवनं
आधुनिकभौतिकजीवनशैल्या व्यक्तिषु धनं नाम अर्जयितुं च स्पर्धा अतीव प्रवर्धिता अस्ति, यस्य कारणात् तेषु अन्यैः सह स्पर्धायाः ईर्ष्यायाः च गलत् भावः वर्धमानः अस्ति। फलतः व्यक्तिः स्वस्य दुःखेन न्यूनतया दुःखितः भवति, परदुःखेन अधिकं -उद्वेगग्रस्तः भवति ।
अद्यतनः व्यक्तिः आत्मशक्तिः प्राणशक्तिः च अत्यन्तं दुर्बलः जातः, यस्य कारणात् यदा किमपि समस्या तस्य सम्मुखं आगच्छति तदा सः अतीव शीघ्रं भ्रमितः भवति तथा च तर्कसंगतरूपेण चिन्तयितुं न शक्नुवन्त्याः कारणात् नकारात्मकविचाराः आरभ्यन्ते उत्पन्नः ।
फलतः सः किमपि प्रयासं कर्तुं पूर्वं, आत्मनः असमर्थतां अनुभवन्, सः परिस्थितेः पुरतः बाहून् स्थापयति।
4. समयव्यवस्थापनस्य अभावः वर्तमानकाले -उद्वेगस्य कारणं भवति एकः प्रमुखः कारकः कालस्य मूल्यं न ज्ञायते । आलस्यस्य वर्धनेन सः व्यक्तिः समये कार्यं न सम्पन्नं करोति तथा च यदा स्थितिः तस्य वशतः बहिः भवति तदा सः -उद्वेगग्रस्तः भवति । अतः समयव्यवस्थापनस्य प्रभावः अपि -उद्वेगस्य प्रमुखं कारणम् अस्ति
5. भवतः क्षमतायाः सम्यक् मूल्याङ्कनं कर्तुं न शक्नुवन् *
अद्यतनस्य रन-ऑफ-द-मिल-जीवने अधिकांशजनानां कृते स्वस्य कृते शान्तिस्य द्वौ क्षणौ अपि नास्ति, यस्मिन् ते शान्तिपूर्वकं उपविश्य स्वस्य विषये गभीरं चिन्तयितुं शक्नुवन्ति। न जानाति यत् सः किं कर्तुं शक्नोति, तस्मिन् के दोषाः सन्ति, येन सः स्वस्य उन्नतिं कर्तुं शक्नोति । अतः आत्ममूल्यांकनस्य अभावः अपि -उद्वेगस्य प्रमुखं कारणम् अस्ति ।
6. पराश्रितत्वस्य आदतिः जीवने सुखिनः -उद्वेगग्रस्ताः च भवितुं सर्वोत्तमः उपायः अस्ति यत् आत्मनिर्भरता भवति तथा च अन्येषां किमपि प्रकारेण सद्भावः वा भद्रः वा इति अपेक्षा न भवति, परन्तु वास्तविकजीवने एतत् न भवति अद्यत्वे जनानां स्वकार्यस्य कृते स्वस्य उपरि न्यूनतया आश्रित्य पराश्रयस्य प्रवृत्तिः वर्धमाना अस्ति । अतः यदा तस्य अपेक्षानुसारं परिणामः अन्येभ्यः न प्राप्यते तदा व्यक्तिः -उद्वेगग्रस्तः भवति ।
8. ईश्वरस्य विषये विश्वासस्य विश्वासस्य च अभावः अद्यत्वे मनुष्यः प्रत्येकस्य कार्यस्य, घटनायाः च कर्ता इति स्वं मन्यते । अतोऽस्मात् एकतः अहङ्कारकर्तृत्वभावः तस्मिन् वर्धमानः अपरतः तं परमं दिव्यं अधिकारं न विश्वसति। अतः पुरतः कापि प्रतिकूलपरिस्थितिः आगच्छति एव सः तत् अन्येषां वा स्वस्य वा दोषं ददाति तथा च तस्य घटनायाः दबावं सहितुं पर्याप्तं सहनशक्तिः नास्ति फलतः -उद्वेगः उत्पद्यते ।
9. आत्मसंवेदनानां अभावः वर्तमाने भौतिकयुगे धननामस्य अन्धदौडं प्रातःतः रात्रौ यावत् यन्त्रवत् कार्यं कुर्वन् अस्ति । न जानाति यत् एषा अन्धः धनदौडः तं कुत्र नेष्यति। फलतः मनुष्यः एतावत् स्वार्थी जातः यत् स्वस्य हिताय परस्य सुखं गले गन्तुं यथावत् गन्तुं शक्नोति, यतः तस्य स्वस्य वा परस्य वा भावनां अवगन्तुं तासां भावानाम् आदरं कर्तुं च पर्याप्तं संवेदनशीलता अवशिष्टा नास्ति .. कर्तुं शक्नोति फलतः सः स्वयमेव -उद्वेगग्रस्तः तिष्ठति, अन्येषां कृते अपि तनावं जनयति ।
१०. आत्मसम्मानस्य विश्वासस्य च अभावः -
-उद्वेगस्य लक्षणम्
-उद्वेगस्य समये व्यक्तिस्य शारीरिकं मानसिकं च भङ्गः भवति अर्थात् न केवलं शरीरे अपितु मनः अपि दुर्प्रभावः भवति। अतः -उद्वेगस्य लक्षणं निम्नलिखितयोः बिन्दुयोः अन्तर्गतं चर्चा कर्तुं शक्यते ।
(क) शारीरिक लक्षण
(ख) मानसिक लक्षण
1. उच्च रक्तचाप
2. हृदयस्पन्दनवृद्धिः
3. नाडी गतिः श्वसनस्य गतिः च वर्धते
4. कब्ज, अपच
5. शिरोवेदना
6. समग्रशरीरे -उद्वेगः
7. शारीरिक थकान
8. निद्राहीनता
9. भूखस्य हानिः
10. वजन घटाने
11. रोगप्रतिरोधकता च न्यूनता इत्यादि।
(ख) मानसिक लक्षण -
1. मानसिक असन्तुलन
2. चञ्चलता च चिड़चिडापनं च
3. आत्मविश्वासस्य आत्मसम्मानस्य च अभावः
4. नकारात्मकचिन्तनम्
5. भयम्
6. चिन्ता
8. अन्यैः सह सन्तोषजनकं सम्बन्धं न धारयन्तु।
योगे -उद्वेगस्य समाधानम्
-उद्वेगस्य वर्धमानसमस्यायाः कारणात् अद्य प्रत्येकः व्यक्तिः स्तब्धः दुःखितः च भवति। तस्य समाधानं प्रति बहु प्रयत्नः क्रियते। आधुनिक एलोपैथिकचिकित्सायां -उद्वेगनिवारणाय किमपि स्थायी समाधानं नास्ति । परन्तु योगजीवनशैल्याः एतादृशाः केचन सूत्राणि पद्धतयः च सन्ति, येषां अधः आनेतुं प्रयत्नः क्रियते चेत् -उद्वेगः किञ्चित्पर्यन्तं नियन्त्रयितुं शक्यते। केचन प्रमुखाः समासौषधाः यथा सन्ति ।
1. स्वं परमशक्तेः अभिन्नं भागं इति अवगत्य -उद्वेगनिवारणस्य सर्वाधिकं प्रभावी उपायः अस्ति यत् स्वं ईश्वरस्य अभिन्नं भागं न मन्यते तथा च सर्वशक्तिमान् प्रतिक्षणं अस्माकं पालनं करोति इति सत्ये विश्वासः करणीयः। वयं एकान्ते न स्मः, तस्य सङ्गमे स्मः। तस्य दृष्टिः प्रतिक्षणं अस्मान् प्रति वर्तते। अस्माकं यत् किमपि भवति तत् भगवतः रक्षणेन भवति, सः अस्माकं दुष्टं न भवितुं अनुमन्यते।
2. कालस्य गौरवस्य पालनम् एतेन सह यदि वयं कालस्य महत्त्वं अवगच्छामः, प्राथमिकतायाः आधारेण कर्तव्यं कार्यं निर्णयं कुर्मः, समये एव सम्पन्नं कर्तुं आदतं कुर्मः, तर्हि -उद्वेगस्य महतीं न्यूनीकरणं कर्तुं शक्नुमः नियन्त्रयितुं शक्नोति।
4. भविष्यस्य चिन्ता न प्रायः भविष्यस्य अनावश्यकचिन्तायां -उद्वेगग्रस्तः एव तिष्ठति । अतः भविष्यस्य चिन्ता न कृत्वा वर्तमानस्य जीवनस्य अभ्यासः कर्तव्यः ।
5. प्रार्थना -उद्वेगमुक्तः भवितुं अतीव प्रभावी उपायः अस्ति, सुखे दुःखे च वेदनायां तम् ईश्वरं आह्वयति।
6. शतकर्म (A) जल नेति -