cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बीहु-नृत्यम्
उल्लेखाः
२. http://www.bihufestival.org/short-essays-on-bihu-festival.html#:~:text=Bohaag%20Bihu%20or%20Rongaali%20Bihu,in%20the%20month%20of%20Magh.
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:नृत्यप्रकाराः
भारते निर्मीयन्ताम्
अधिकवाचनाय
वर्गः:भारतसर्वकारस्य योजनाः वर्गः:मोदिशासनम्
वासकसस्यम्
सिंहपुरी, अडुसा, वासकः इति कथ्यमानम् एतत् औषधीयं सस्यं अल्पप्रमाणेन वर्धमानः वृक्षकः । उत्कृष्टगुणयुक्तस्य अङ्कातकीकुटुम्बस्य अस्य सस्यस्य सस्यशाश्त्रीयं नाम अडतोड झीलानिका (Adhatoda zeylanica) इति । सदा हरिद्वर्णेन शोभमानस्य अस्य गुल्मस्य पत्राणि आम्रपत्राणि इव दीर्घाणि किन्तु मृदूनि कुशाग्राणि च भवन्ति । अस्मिन् दलद्वयस्य श्वेतपुष्पाणि विकसन्ति । भारतदेशस्य उष्णप्रदेशेषु स्वयं प्ररोहन्ति । कृषकैः स्वक्षेत्राणां संरक्षणार्थं सीमासु एतेषां सस्यानां वृतिः निर्मीयते । अस्य गुल्मस्य गरिष्ठौन्नत्यं नाम २मी. एव । इदं वासकसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं यत्र अधिका वृष्टिः सञ्जायते तादृशेषु प्रदेशेषु अधिकतया वर्धते । इदं किञ्चित् गुल्माकारकं सस्यम् अस्ति । ६ – ८ अङ्गुलमितस्य काण्डस्य आरोपणेन नूतनं सस्यं वर्धयितुं श्क्यते । बीजस्य वा मूलस्य वा आवश्यकता न भवति । अस्य वासकसस्यस्य पर्णं, रसः च औषधत्वेन उपयुज्येते । अस्य वासकसस्यस्य “वासा”, “सिंहास्यं, “भिषङ्माता” इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति ।
वासकः एक नित्यहरिद्वर्णः सस्यम् । बेङ्गलूरु मैसूरु मण्ड्य इत्यादि प्रदेशेषु इदं सस्य वृतौ वर्धयन्ति । केषुचिन् प्रदेशेषु प्राकृतिकतया इदं न वर्धते ।	सस्यस्य काण्डे अधिकाः उपशाखाः वर्धन्ते इति कारणेन इदं गुल्पवत् वर्धते । काण्डः धूसरवर्णः नयः च भवति । सस्य पर्णानि काण्डे अभिमुखं योजितानि भवन्ति । पुष्पस्य दलानि श्वेतानि भवन्ति । दलानम् उपरि तत्र तत्र रक्तवर्णस्य बिन्दवः रेखाः च भवन्ति दलानाम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वासकसस्यस्य प्रयोजनानि
इदं वासकसस्यं यद्यपि आकारेण लघु तथापि प्रयोजनदृष्ट्या महत् एव । इदं प्रायः सर्वत्र गृहौषधेषु उपयुज्यते एव । वासाकासस्यस्य पत्राणि त्वक् मूलानि पुष्पाणि इति सर्वाङ्गाणि आयुर्वेदचिकिस्ताक्रमे उपयुज्यन्ते । आस्त्मा, शीतपीडा, खासः अतिसारः इत्यादिषु सामान्यरोगेषु अस्य उत्मन्नानि औषधानि भवन्ति । अस्य पत्रं antispasmodic रूपेण mucolytic एजेंट रूपेण च कार्यं करोति ।
पुष्पम्
वर्गः: सस्यानि वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पाङ्गळा
एषा पाङ्गळा ग्रामस्य समीपे प्रवहति । अनन्तरं मट्ट् इति ग्रामस्य समीपे सिन्धुसागरं  प्रविशति ।
वर्गः:[[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पञ्चचामरच्छन्दः
लक्षणम्
यत्र प्रत्येकम् अपि पादे प्रमाणिकापदद्वयं { जरौ लगौ, जरौ लगौ } इति भवति
तत्पञ्चचामरमिति कथ्यते । अस्मिन् वृत्ते षोडशाक्षराणि भवन्ति ।
उदाहरणम्
अकोऽकि दीर्घसन्धिमाहुराद्गुणो भवेदिकि,
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विद्युत्
लघुत्तम|विद्युत् सौदामिनी विद्युत् इयम् ऊर्जाप्रकारा यस्याम् विद्युत्कणानाम् प्रचलनेन सञ्जाता प्रक्रिया।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोकिलसन्देशः
कोकिलसन्देशः (कोकिलसन्देश, Kokil Sandesh) इति उद्दण्डशास्त्रिविरचितं संस्कृतभाषायाः सन्देशकाव्यम् । द्विषष्ट्यधिकशतपद्यात्मकं खण्डकाव्यमेतत् । अस्मिन् काव्ये कोऽपि प्रेमी स्वपत्नीसकाशात् दिव्यमहिलाभिरपहृयते । विरहपीडितेन तेन कोकिलेन प्रेयस्यै सन्देशः प्रेष्यते । एतत् सन्देशकाव्यं कालिदासस्य मेघदूतनाम्नः काव्यस्य अनुसरणं करोति । केरलीयसन्देशकाव्येषु कोकिलसन्देशः अतिप्रसिद्धतां गतोऽस्ति ।
कविः
तमिलप्रदेशे पञ्चशताब्दे उत्पत्तिरुद्दण्डशास्त्रिणः । यस्मिन् ग्रामे तस्य उत्पत्तिस्तत्र विद्यातिशयात् कीरा अपि वेदान् पठन्तीति काव्ये उच्यते । उद्दण्डमहोदय आश्रयदातुरन्वेषणस्य कृते पश्चिमं दिङ्मुखं गत्वा केरलप्रदेशे उषितवान् । या जयन्तमङ्गलनगरे (कोच्चीनगरस्य समीपे) कोकिलेन मार्गितव्या, सा नयिका तस्य पत्नीति कैश्चित् पण्डितैरुच्यते । कुक्कुटक्रोडस्थात् (कोझिकोडे) समूथिरिराजात् तेनोद्दण्ड इति स्वोपाधिर्लब्धेत्युच्यते । तस्य प्रकृतनामधेयमिरुगुपनाथ इति । अधस्ताद् दत्तस्य श्लोकस्य हेतुरेव कविः उद्दण्ड इति उपाधिं समूथिरिराजात् प्राप्नोदिति उच्यते । उद्दण्डः परदण्डभैरव भवद्यात्रासु जैत्रश्रियो हेतुः केतुरतीत्य सूर्यसरणिं गच्छन् निवार्यस्त्वया । नो चेत् तत्पटसम्पुटोदरलसच्छार्दूलमुद्राद्रवत् सारङ्गं शाशिबिम्बमेष्यति तुलां त्वत्प्रेयसीनां मुखैः ॥
ग्रन्थाः
‎
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मन्दाक्रान्ताछन्दः
लक्षणम्
अस्मिन् वृत्ते अपि सप्तदशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸
एकः भगणः, एकः नगणः, तगणद्वयं गुरुद्वयञ्च भवति तदा मन्दाक्रान्ता भवति ।
उदाहरणम्
अर्थस्तु स्पष्टः एव ।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कर्णाटकस्य मन्त्रिणः
६-१२-२०११ तमे दिनाङ्के यथा आसीत् तथा -
वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सीता (नदी)
एषा हेब्री इति पट्टाणस्य समीपे पश्चिमघट्टेषु जन्म प्राप्नोति । एषा उडुपि उपमण्डले प्रवहति ।समुद्रप्रवेशात् पूर्वं सुवर्णानद्या सह सङ्गच्छति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
उत्तानपादासनम्
उत्तानपादासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:हठप्रदीपिकायाः आसनानि
पश्चिमवङ्गस्य प्रतीकम्
पश्चिमवङ्गराज्यस्य प्रतीकं भारतस्य पश्चिमवङ्गराज्यस्य सर्वकारस्य आधिकारिकमुद्रा अस्ति।
प्ररचन
प्रतीकं बांग्लावर्णमालायाः प्रतिनिधित्वेन प्रकाशितेन पश्चिमवङ्गराज्येन सह भूमण्डलस्य चित्रणं कृत्वा वृत्तं भवति। भारतस्य राष्ट्रियचिह्नं भूमण्डलस्य उपरि दृश्यते तथा च प्रतीकचिह्ने आङ्ग्लभाषायां राज्यस्य नाम अन्तर्भवति अर्थात् पश्चिमवङ्गा तथा बाङ्ग्ला भाषा अर्थात् পশ্চিমবঙ্গ. अस्य प्रतीकस्य केन्द्रीयतत्त्वस्य उपयोगः बिश्वबाङ्ग्ला-अभियानेन पारम्परिक-पश्चिमवङ्ग-हस्तशिल्प-वस्त्र-विक्रयणार्थं अपि कृतः।
इतिहास
वर्तमानस्य प्रतीकचिह्नस्य परिकल्पना राज्यस्य मुख्यमन्त्री ममता बन्द्योपाध्यायेन कृता, तस्य आधिकारिकरूपेण २०१८ ई. जनवरीमासे स्वीकृतम् । २०१८ ई. तमे वर्षे नूतनचिह्नस्य स्वीकरणात् पूर्वं राज्यसर्वकारेण आधिकारिकप्रयोजनार्थं भारतस्य राष्ट्रियचिह्नस्य उपयोगः कृतः परन्तु विपणनप्रयोजनार्थं विशिष्टं प्रतीकं स्वीकृतम् आसीत्। "बाङ्ग्लार्मुख्" (बङ्गस्य मुखम्) इति नाम्ना प्रसिद्धम् एतत् प्रतीकं रक्तपर्देन परितः स्त्रीमुखस्य चित्रणं करोति स्म।
पश्चिमवङ्गे स्वायत्त जिलापरिषत्
पश्चिमबङ्गस्य एकः स्वायत्तः जिलापरिषदः अस्ति, गोर्खालैण्ड् प्रादेशिकप्रशासनम्, यया अक्टोबर् २०१४ तमे वर्षे स्वस्य प्रतीकं स्वीकृतम् । प्रतीकं वृत्ताकारमुद्रा अस्ति यस्मिन् दार्जिलिङ्गहिमालयीरेलमार्गस्य इञ्जनः, चायपत्राणि उद्धृत्य महिला, प्राधिकरणस्य नामेन परितः रोडोडेण्ड्रोण्पुष्पं, हिमालयस्य पर्वतशिखराणि च, पारितकुक्रीखड्गयुग्मद्वयं च दृश्यते
सर्वकारस्य ध्वजः
पश्चिमवङ्गसर्वकारस्य प्रतिनिधित्वं श्वेतक्षेत्रे राज्यस्य प्रतीकं प्रदर्शितेन ध्वजेन कर्तुं शक्यते ।
उपवर्षः
उपवर्षः एकः मीमांसकः । जैमिनिसूत्राणाम् उपरि प्रथमतया वृत्तिं लिखितवान् एषः । एषः एव बोधायनः इत्यस्मिन् विषये संशयः वर्तते । परन्तु कुत्रापि स्पष्टतया उल्लेखाः न विद्यन्ते । एतस्य कालः समीचीनतया न ज्ञायते । तथापि शबरस्वामिनाम् अपेक्षया प्राकालीनः इति कारणतः प्रायः क्रिस्तशक २०० वर्षेभ्यः पूर्वं आसीत् इति वक्तुं शक्नुमः ।
उल्लेखाः
वृत्त्तिकारः उपवर्षः इत्येव प्रसिद्धः । शबरस्वामिः तु एतं भगवान् उपवर्षः इत्येव उल्लिखितवान् । शङ्कराचार्याः अपि वर्णा एव तु शब्दाः इति भगवान् उपवर्षः इति देवताधिकरणे ऊचुः ।
वर्गः:मीमांसकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चक्रा
एषा पश्चिमघट्टेषु जन्म प्राप्नोति ।सिन्धुसागरं प्रति गच्छति । मध्ये हेम्माडि इति प्रदेशस्य स्पर्शं करोति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वृक्षासनम्
वृक्षासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
हनुमानप्रसाद पोद्दार
हनुमानप्रसाद पोद्दार(हनुमानप्रसाद पोद्दार, hanuman prasad poddar )इत्ययम् गीता, वेदाः, पुराणानि, उपनिषदः, रामायणं, महाभारता दीनि धार्मिकपुस्तकानि ग्रामं ग्रामं प्रापयितुं कार्यरतः आसीत् । तं ‘गीता प्रेस गोरखपुर’ इति प्रकाशनं को वा न जानाति ? । अस्य प्रकाशनस्य मुख्यसूत्रधारत्वेन हनुमानप्रसाद पोद्दार इत्ययम् आसीत् । अनेन ‘कल्याण’ इति सामयिकमाध्यमेन धार्मिके, आध्यात्मिकपत्रकारक्षेत्रे च महत्वपूर्णं योगदानं प्रदत्तम् । तस्मिन् अपि महत्मना सूचिताः नियमाः सिद्धान्तत्वेन पालिताः । अद्यापि  अस्य प्रकाशनस्य पुस्तकानि न्यूनेन मूल्येन प्राप्नुमः इत्यत्र हनुमानप्रसाद पोद्दार इत्यस्य महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति ।
वृक्षासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हनुमानप्रसाद पोद्दार
जन्म, परिवारश्च
हनुमानप्रसादस्य जन्म १८९२ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य १७ तमे दिनाङ्के मेघालय-राज्यस्य शिलन नामाख्ये नगरे अभवत् । तस्य पूर्वजाः राजस्थानवासिनः आसन् । किन्तु व्यापारार्थं पूर्वभारतं गताः । अतः हनुमानप्रसादस्य बाल्यकालः कोलकाता -नगरे व्यतीतः । तस्य पिता भीमराजः व्यापारी आसीत् । तस्य बाल्ये मातुः मृत्युरभवदतः तं पितामही अपोषयत् ।
शिक्षणम्
हनुमानप्रसादेन शालाकीयं शिक्षणं न प्राप्तम् । तेन स्वध्यायेन शिक्षणं प्राप्तम् । सः हिन्दीभाषायाः विद्वद्भिः, सम्पादकैश्च सह सम्पर्कवशात् हिन्दीसाहित्यम् अपठत् । अयोध्याप्रसादनामकेन विदुषा आङ्ग्लम् अपठत् । बङ्गाली यक्रान्तिकारिणां, सताञ्च जीवनचरित्राण्यपि अपठत् ।
पितुः जीवनात् प्रेरणा
हनुमानप्रसादस्य पिता भीमराजः व्यापरी आसीत् । किन्तु धार्मिकवृत्तियुतः आसीत् । तस्य आपणे अहर्निशं सत्सङ्गः भवति स्म । सः कतिचिद्भिः मित्रैस्सह मिलित्वा सनातनधर्म स्य पुष्टिकारिणी सभा इत्येतस्याः संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । तस्य एतादृशः स्वभावस्य प्रभावः पुत्रस्य उपरि आसीत् । तेन पितुर्जीवनात् प्रसिद्ध्याः दूरे वनास्तव्यमित् प्रेरणा प्राप्ता ।
भारतीयसंस्कृतेः ज्ञानं, गुणानां च विकासः
कोलकाता -नगरे दानचन्द चोपडा इत्येकः व्यापारी वसति स्म । तस्य गृहे प्रतिदिनं जैनमुनी नाम् आगमनं भवति स्म । हनुमानप्रसादः तत्र प्रतिदिनं गच्छति स्म । तेन वैष्णवेतरां भारतीयसंस्कृतिं ज्ञातुं सः सहायतां प्रापत् । तेन किशोरावस्थायां धार्मिकसहिष्णुतायाः, उदारतायाः च गुणाः प्राप्ताः ।
क्रान्तिकारिभिः सह सम्पर्कः
बङ्गाल -राज्यं तदानीं क्रान्तिकारिप्रवृत्तीनां केन्द्रम् आसीत् । कोलकाता -नगरे तदानीं क्रान्तिकारिणः वसन्ति स्म । तेषां सहवासेन हनुमानप्रसादः क्रान्तिकारिविचारयुतः अभवत् । १९०६ तमे वर्षे कोलकाता -नगरे कोंग्रेस-पक्ष स्य अखिलभारतीयम् अधिवेशनम् आसीत् । तत्र हनुमानप्रसादेन जहाल इति पक्षतः कार्यं कृतम् । ततः परं तस्य गोपालकृष्ण गोखले, महात्मा, लोकमान्यः तिलकः, श्री अरविन्दः, सुभाष चन्द्रः बोस इत्यादिभिः सह सम्पर्कः अभवत् । मदन मोहन मालवीय इत्येतेन सह तु तस्य आजीवनं सम्बन्धः आसीत् ।
जयदयाल गोएन्का इत्यस्य आध्यात्मिकगुरुत्वेन स्वीकारः
कोलकाता -नगरस्य पारकजी-कोठी इत्यत्र तस्य पितुः आपणः आसीत् । किशोरः हनुमानप्रसादः पितुः सहायतां कर्तुं प्रतिदिनम् आपणं गच्छति स्म । तदानीं जयदयाल गोएन्का इत्ययं हनुमानप्रसादस्य निकटवर्तिनम् आपणं प्रतिदिनं गच्छति स्म । जयदयाल गोएन्का अत्यन्तधार्मिकप्रकृतियुक्तः मनुष्यः आसीत् । गीता याः सन्देशप्रचारः तस्य जीवनलक्ष्यम् आसीत् । जयदयाल गोएन्का इत्यस्य ज्ञानयोगे, कर्मयोगे, भक्तियोगे च अद्भुतं ज्ञानम् आसीत् । जयदयाल गोएन्का इत्यस्य व्यक्तित्वस्य प्रभावेण हनुमानप्रसादः आध्यात्मिकगुरुत्वेन तम् स्व्यकरोत् ।
चम्पावत
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति चम्पावतमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति चम्पावतनगरम् ।
हनुमानप्रसाद पोद्दार
लेखनारम्भः
२० वर्षाणां न्यूने वयसि हनुमानप्रसादः लेखनम् आरभत । तस्य "मर्यादा", "नवनीतम्" इति लेखौ कोलकाता -नगरस्य समाचारादिपत्रेषु प्रकाशितौ भवतः स्मः । याभ्यां सः प्रसिद्धिं प्रापत् । यैः तस्य साक्षात्कारः न कृतः, तैः सन्देशमाध्यमेन हनुमानप्रसादस्य परिचयः साधितः ।
दानग्रहणे मालवीय इत्यस्य साहाय्यम्
१९१४ तमे वर्षे मदन मोहन मालवीय बनारस हिन्दुविश्वविद्यालयनिर्माणहेतवे धनार्जनं कर्तुं कोलकाता-नगरं गतः । तदानीं मारवाडी-समाजात् धनसङ्ग्रहाय हनुमानप्रसादेन महत्वपूर्णं योगदानं प्रदत्तम् । १९१५ तमे वर्षे महात्मा कोलकाता -नगरं समागतः । तदानीं हनुमानप्रसादेन स्वदेशसेवायाः व्रतं धृतम् । किन्तु महात्मना प्रभावितः सता अपि तेन क्रान्तिकारिविचाराः न त्यक्ताः । तदानीम् अपि सः क्रान्तिकारिदले सक्रियः आसीत् ।
चम्पावत
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हनुमानप्रसाद पोद्दार
कारावासः, जीवनपरिवर्तनं च
हनुमानप्रसादः क्रान्तिकारिदले सक्रियः आसीत् अतः १९१६ तमे वर्षे राजद्रोहस्य आरोपेण बन्दीकृतः । ततः परं हनुमानप्रसादः अलीपुरस्य केन्द्रकारागारं, शिमलापाल इति नामकं कारागारं च प्रेषितः । तत्र सः भजनकीर्तनेन सह आध्यात्मिकसाधनाम् अकरोत् । इत्थं २१ मासान् यावत् कारागारे साधनाम् अकरोत् येन तस्य जीवने परिवर्तनम् आगतम् ।  हिंसावादिराजनीतिं प्रति तस्य मनः खिन्नताम् अन्वभवत् च ।
चम्पावत
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हनुमानप्रसाद पोद्दार
कल्याणाङ्कस्य आरम्भः
हनुमानप्रसादेन १९२६ तमे वर्षे 'गीता प्रेस' इत्यतः 'कल्याण'-नामकं हिन्दी-सामयिकम् आरब्धम् । अस्य प्रारम्भात् प्राक् हनुमानप्रसादः महात्मनः आशीर्वादाय अगच्छत् । महात्मना प्रसन्नेन सता उक्तं – “कल्याणाङ्के" नियमद्वयं पालनीयम् । कस्यापि विज्ञापनं न स्वीकर्तव्यम्, कस्यापि पुस्तकस्य समालोचना न कर्तव्या” इति । महात्मनः वचांसि श्रुत्वा हनुमानप्रसादः अवदत् हे महात्मन् !  नियमद्वयस्य पालनाय” आशीर्वादं ददातु ।
कल्याणाङ्कस्य हेतुः
हनुमानप्रसादः महात्मने प्रदत्तं वचनम् अपालयत् । साम्प्रतं नवतिः वर्षान्तेऽपि कल्याणाङ्के विज्ञापनं न प्रकाश्यते । कल्याणाङ्कस्य प्रथमे प्रकाशने तेन स्पष्टता कृता यद् - १ कल्याणाङ्कस्य प्रकाशनं संसारं, मानवकल्याणं च उद्दिश्य भवति । २ कल्याणङ्कः साधूनां, महात्मनां, महापुरुषाणां च दिव्यवाणीप्रचारेण जनान् जीवितुं प्रेरयिष्यति । ३ देश-जाति-धर्मादीनां लघुताग्रन्थितः विमुच्य सांसारिकजनान् भगवत्प्राप्तिमार्गं दर्शयिष्यति । ४ धनार्जनहेतुना विना कल्याणाङ्कः जनसामान्यस्य धार्मिकस्य, आध्यात्मिकस्य च उन्नतौ कार्यरतः भविष्यति | 'कल्याण'-सामयिकेन भारतीयवाङ्मयं शुद्धस्वरूपेण प्रतिगृहं गच्छेत् इति हनुमानप्रसादः प्रयत्नम् अकरोत् । भारतीयेषु सामयिकेषु 'कल्याण' इत्यस्य विशिष्टा प्रगतिः अभवत् । ४५ वर्षेषु तेन ४४ विशेषाङ्कानां प्रकाशनं कृतम् । 'कल्याण' इत्यस्य प्रारम्भात् हनुमानप्रसादः सम्पादनप्रकाशनकार्याभ्यां धनं न स्वीकरोति स्म । भोजनवस्त्रे अपि स्वरीत्यैव आनेष्यति इति सङ्कल्पितवान् । ‘कल्याण’ इत्यस्य विकासाय हनुमानप्रसादेन कदापि अन्यसामयिकैः सह स्पर्धा न कृता ।
महाभारतकल्पतरोः सामयिकयोः आरम्भः
१९३३ वर्षतः गीता प्रेस इत्यनेन प्रकाशनेन आङ्गलभाषा यां कल्पतरु इति सामयिकस्य प्रकाशनं कृतम् । विदेशे अस्य बहुमानम् अभवत् । तस्मिन् भागवत स्य, रामायण स्य, महाभारत स्य च अनुवादाः प्रकाश्यन्ते स्म । हनुमानप्रसादः आमरणम् एतेन सह सम्मिलितः । भारतस्य प्राचीनग्रन्थं महाभारतं सामान्यजनं यावत् प्रेषयितुं १९५५ तमे वर्षे महाभारत नामाभिधं मासिकम् आरभत । तस्मिन् यथाक्रमं संस्कृतकथातः हिन्दीभाषा याम् अनुवादं कृत्वा लेखान् प्राकाशयत् । कथेयम् आपञ्चवर्षं प्रचाल्यमाना आसीत् । कथायाः समाप्तौ सत्यां सामयिकस्य प्रकाशनम् अपि पिहितम् अभवत् ।
हनुमानप्रसादस्य सेवा
हनुमानप्रसादस्य जीवनं गवां, गङ्गा याः च सेवायां समर्पितम् आसीत् । गीता प्रेस प्राकाशनेन गीता याः प्रचारप्रसारः कृतः । प्रकाशनकार्यं तेन प्रकाशनं यावदेव सीमितं न कृतम्  । अतिवृष्ट्यादिषु ईश्वरीय-आपत्तिषु पीडितानां सहायता अपि विहिता । गवां सेवायै अपि बहूनि कार्याणि कृतानि ।
हनुमानप्रसादस्य त्यागः
एकदा हिन्दीसाहित्यसम्मेलनम् आसीत् । तत्र हनुमानप्रसादः साहित्यवाचस्पति इति पदवीं प्रापत् । किन्तु तेन अस्य विषयस्य उल्लेखः कुत्रापि न कृतः । तस्मै 'राव बहादुर' भवितुं ब्रिटिश-सर्वकारः प्रस्तावम् अस्थापयत् । संयुक्तः प्रान्ताध्यक्षः सर् हेगी तस्मै सर् इति उपाधिं दातुं प्रस्तावम् अस्थापयत् । किन्तु हनुमानप्रसादः अभिनन्दनादिभिः सदैव दूरमेव स्थितवान् ।
मृत्युः
साधनायै कार्यमुक्तः अभवत्,किन्तु ईश्वरेच्छया रुग्णे जाते सति निदानेन उदरे कर्करोग वशात् आवर्षद्वयं प्रतिकारं कृत्वा १९७१ वर्षस्य मार्च-मासस्य २२ तमे दिनाङ्के ईश्वराङ्कं प्रापत् ।
सन्दर्भः
वर्गः:मेघालयराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
त्रिकोणासनम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पृथ्वीछन्दः
लक्षणम्
यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः जगणः¸ एकः सगणः, पुनः एकः जगणः, एकः सगणः,एकः यगणः एकः लघुश्च भवति ।
तद्वृत्तं पृथ्वीवृत्तं भवति। अस्मिन् वृत्ते अपि सप्तदशाक्षराणि भवन्ति तथा च यतिः अष्टमे नवमे च भवति।
अर्थः
प्रयत्नं कुर्वन् कश्चित् जनः सिकताकणान् मर्दयन् तेभ्यः तैलं प्राप्तुं शक्नुयात् ।
पिपासकुलः सन् मृगमरीचिकाभ्यः अपि जलं प्राप्नुयात् ।
किन्तु दुराग्रहिणः मूर्खस्य चित्तम् आराधयितुं न प्रभवेत् ।
उदाहरणसङ्ग्रह:-
१)यदा विकलधर्मता भवति चोत्थिताधर्मता,त्वजोऽपि निजमाययार्जुन जनिं तदानीं लभे। सतां च परिपालनं प्रमथनं खलानां तथा,करोमि विदधे स्थिरं प्रतियुगं च धर्मं पुन:॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सौन्दरानन्दकाव्यम्
सौन्दरनन्दकाव्यम् महाकविना अश्वघोषःकविना विरचितम् । काव्यमिदं वस्तुना बुद्धचरितम्काव्यस्य संवादिरूपम् धरति ।
‎
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वेदविज्ञानगुरुकुलम्
वेदविज्ञानगुरुकुलं भारतदेशे कर्णाटकराज्ये बेङ्गलूरुमण्डले चेन्नेनहल्लिग्रामे विद्यते । अस्मिन् गुरुकुले वेदपाठः, विज्ञानबोधनं, विविधभाषाणां बोधनञ्च भवति । दशमकक्ष्याम् उत्तीर्णाः बालकाः अत्र सप्त वर्षाणि यावत् अध्ययनं कर्तुं शक्नुवन्ति । गुरुकुलस्य विषये अधिकपरिचयार्थं वेदवि़ज्ञानगुरुकुलस्य जालताणं प्रविषन्तु| जालताणस्य सङ्केतः एवमस्ति www.vvgurukulam.org
वर्गः:गुरुकुलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अघनाशिनी
अघनाशिनी (अनुवादः पापनाशकः) भारतस्य कर्णाटकराज्ये अघनाशिनीनद्याः दक्षिणतटे स्थितः लघुग्रामः अस्ति। अघनाशिनीनद्याः सिरसीनगरस्य 'शङ्करहोण्डा' इत्यत्र उत्पद्यते। एषा विश्वस्य कुमारीनदीषु अन्यतमा अस्ति। अस्याः नदीतः जलं पश्चिमघाटशृङ्खलायां निर्बाधं प्रवहति ततः अरबसागरेण सह मिलति।
पीठिका
अघनाशिनी काचित् नैऋत्यकर्णाटकस्य नदी । यथार्थम् इयं नदी जनानां अघान् नाशयति । पश्चिमाद्रौ सञ्जाता एषा पश्चिमदिशि सिन्धुसागरं सङ्गच्छति ।
उल्लेख:
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
प्रसूतिका
प्रसूतिका नाम या प्रसवं कारयति सा । इदानीं तु वैद्याः तु प्रसवं कारयन्ति । तदर्थम् एव सुसज्जिताः वैद्यालयाः अपि सन्ति । किन्तु पूर्वतने काले एतादृशी व्यवस्था न आसीत् । तदा वैद्याः अपि न आसन्, वैद्यालयाः चापि । औषधाधिकं चिकित्सा वा गृहौधम् एव अवलम्बन्ते स्म । कुत्रचित् स्थानीयाः आयुर्वेदस्य वैद्याः केचन भवन्ति स्म । गर्भवतीनां प्रसवः यदि कष्टकरः भवति तर्हि अधिकांशाः मरणम् एव प्राप्निवन्ति स्म । तादृशे काले तादृश्यः प्रसवकारणे निपुणाः वृद्धाः काश्चन भवन्ति स्म । ताः एव प्रसूतिकाः इति उच्यन्ते । ताः अनुभवद्वारा एव तां कलां सम्पादितवत्यः भवन्ति स्म ।
वर्गः:सामाजिकवृत्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जानुवातः सन्धिवातश्च
“ मम जानुद्वये सन्धिषु च पीडा भवति, अहं सन्धौ ज्वलनपीडामनु भवामि, कश्चिद्वदति मम जानुनि शोथः जायते, मम जानु रक्तवर्णं दृश्यते” इत्येवं प्रकारेण बहुधा अस्य रोगस्य विषये श्रूयते । वातजनितशरीरचालनं कष्टकरं भवति । वातरोगाः विभिन्नप्रकारकाः सन्ति । तेषु जानुवातः, सन्धिवातः, कटिवातः, हस्तग्रन्थिवातश्च प्रधानाः । बहुव्यापकत्वात् अस्य रोगस्य मूलकारणं वर्णयितुं न शक्यते । तथापि एवम् ऊहितुं शाक्यते यत् –समीचिनखाद्याभावः, स्वस्थस्य यत्नाभावः, नियमितयोगासनस्याभावः, शरीरदौर्बल्यं, कोष्ठकाठिन्यं, विश्रान्त्यभावः इत्यादीनि कारणानि । रोगः बहुप्राचीनः भवति चेत्, औषधेन अस्य उपशमः न भवितुमर्हति । हृत्पिण्डः अपि दुर्बलः भवति ।
इदानीं समग्रविश्वे यः कोऽपि अनेन रोगेण आक्रान्तः भवति, तत्क्षणादेव औषधेन सह योगासनं कर्तुं वैद्येन सूच्यते । नियमितरुपेण निर्दिष्टानि कानिचन आसनानि यदि रोगी अभ्यसेत्, तर्हिनूनं शनैः शनैः औषधं विना अपि रोगस्य उपशमः भवति । अवश्यं, नियमितरुपेण आसनाभ्यासेन सह समुचितखाद्यविश्रान्त्यादीनामपि आवश्यकता अस्ति । रोगी एतान् सर्वान् प्रति जाग्रतः भवति चेत् औषधस्य आवश्यकता न भवति ।
सन्धिवातरोगिभ्यः खाद्यसूची
सन्धिवातस्य प्रधानकारणं तु कोष्ठकाठिन्यम् । अतः रोगी स्वेदरपरिष्कारार्थं यत्नं कुर्यात् । तदर्थमपि सः पर्याप्तं जलं पिबेत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रोगाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
खैबर्पख्तूङ्ख्वाप्रदेशः
खैबर्पख्तूङ्ख्वा (خیبر پښتونخوا) पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । अयं देशस्य वायव्यक्षेत्रे स्थितः अस्ति, अफगानिस्थान–पाकिस्थानसीमायाः पार्श्वे ताजिकिस्थानस्य सीमायाः समीपे च ।
मलप्रभा
एषा नदी बेळगावीमण्डलस्य पश्चिमघट्टप्रदेशेषु उद्भवति । प्रथमं पूर्वाभिमुखं प्रवह्य्य अनन्तरं उत्तरपश्चिमाभिमुखं प्रवहति । कूडलसङ्गमे कृष्णया सङ्गच्छति ।एषा स्वोद्भवस्थानात् ३०४ किलोमीटर् पर्यन्तं प्रवहति ।
फ्रेञ्चभाषा
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मलप्रभा
वर्गः:[[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
घटप्रभा
घटप्रभा नद्यः भारतस्य पश्चिमघट्टेषु उद्भवति। २८३ किलोमीटर् पर्यन्तं पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा नदी बेळगावी मण्डलस्य गोकाक इति स्थाने ५३मीटर्तः अधः पतति } एषा ८८२९ चतुरस्रकिलोमीटर्प्रदेशं यावत् जलसेचनं करोति।
उगमः
अनन्तरं बागलकोटेमण्डले कलादगी ग्रामे इशान्यदिशि ३५कि.मी दूरे कृष्णानद्या मिलति । घटप्रभानद्याः जलानयनप्रदेशस्तावत् ८८२९ च .कि.मी विस्तृतः अस्ति ।
उपनद्यः
हिरण्यकेशी एवं मार्कण्डेयनदी अस्याः उपनद्यौ ।
धूपदाळ् जलबन्धः
घटप्रभानद्याः गोकाक-उपमण्डले धूपदाळ् ग्रामस्य समीपे १८९८ तमे वर्षे एकः जलबन्धः निर्मितः । अस्मात् जलबन्धात् ७१ कि.मी. यावत् कुल्याः निर्मिताः । अनेन NaN हेक्टेरप्रदेशस्य जलव्यवस्था जाता । स्वातन्त्र्यानन्तरं कर्णाटकसर्वकारेण एषा कुल्या १०९ कि.मी. यावत् विस्तारिता ।
हिडकल् जलवन्धः
हिडकल् ग्रामस्य समीपे निर्मिते जलाशये ६५९ दशलक्षघन.मी. जलं सङ्गृह्णन्ति। अनेन जलनयनप्रदेशस्य विस्तारस्तावत् – NaN हेक्टेरमितं जातम् ।
भविष्यत्कालीनयोजनाः
हिडकल् जलाशयस्य उन्नतीकरणम् । अनेन३,३१,००० हेक्टेर् प्रदेशस्य जलव्यवस्था भविष्यति ।
जलपातः
गोकाकपट्टणात् १० कि.मी दूरे सुन्दरः जलपातः गोकाकजलपातः इति प्रसिद्धः। तस्य औन्नत्यं तावत् ५३ मी. जलपातस्य उपरि पुरातनदोलासेतुः आकर्षिका विद्यते ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सिन्धप्रदेशः
सिन्ध (سنڌ, सिन्ध) पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । देशस्य आग्नेयक्षेत्रे स्थितं क्षेत्रफलानुसारं पाकिस्थानस्य तृतीय-बृहत्तमः, जनसङ्ख्यानुसारं पञ्जाबस्य अनन्तरं द्वितीय-बृहत्तमः प्रदेशः च अस्ति । अस्य भूमिसीमाः उत्तरदिशि पाकिस्थानस्य प्रदेशैः पञ्जाब, बलूचिस्थान सह, पूर्वदिशि भारतस्य राज्यैः राजस्थान, गुजरात सह च अस्ति । अस्य सीमा अरबसागरेण अपि दक्षिणतः अस्ति । सिन्धस्य परिदृश्यं अधिकतया सिन्धूनद्याः पार्श्वे स्थिताः जलोत्पन्नाः समभूमयः, भारतेनसह अन्तर्राष्ट्रियसीमायाः पार्श्वे प्रदेशस्य पूर्वेभागे थारमरुभूमिः, प्रदेशस्य पश्चिमेभागे किर्थरपर्वताः च सन्ति ।
प्रमिताक्षरा
प्रमिताक्षरा।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
प्रमिताक्षरा ससजसैरुदिता। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६२
।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।।ऽ
स ज स स।
यति:पादान्ते।
उदाहरणम् -
अबलं यदा भवति धर्ममतं ह्यथ चेदधर्म उदितश्च तदा। विदधे स्वयं तनुमहं सुजनान्परिरक्षितुं च मथितुं च खलान्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कैवल्यपादः
पातञ्जलयोगसूत्रग्रन्थे चत्वरः पादाः सन्ति । तत्र अन्तिमः पादः कैवल्यपादः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
समाधिपादः वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पाणिनीया शिक्षा
परिचयः
पाणिनीयशिक्षा शिक्षाग्रन्थेषु महत्त्वाधायी एकः ग्रन्थः। शिक्षाग्रन्थास्तु उच्चारणशास्त्रस्य सर्वप्राचीनाः आधारभूताश्च ग्रन्थाः सन्ति। तत्र उपपञ्चविंशतिग्रन्थानामुल्लेखः यत्र तत्र लभ्यते। परन्तु केवलाः केचित् ग्रन्थाः एव अधुना उपलभ्यन्ते। तेषु पाणिनीया शिक्षा नाम ऋग्वेदसम्बन्धिताऽस्ति।
विषयनिरूपणम्
एवम् अनुष्टुभादिभिः लघुभिः छन्दोभिः निबद्धेयं "पाणिनीया शिक्षा" नाम पुस्तिका लघुतमा च । केवलं षष्टिश्लोकात्मकोऽयं ग्रन्थः । वेदकालीनां शिक्षापद्धतिम् अनुसृत्य इमां शिक्षां (कश्चन) प्राचीनः वैय्याकरणः लिखितवान् इति भाति । यतः अस्मिन् पुस्तके विद्यमानाः अनेके श्लोकाः विविधेषु प्राचीनेषु ग्रन्थेषु उदाहरणरूपेण उद्धृताः दृश्यन्ते । अपि च प्रसिद्धः तथा च मन्त्रस्वराणां निरूपणान्ते इत्ययं श्लोकोऽपि अत्रस्थ एव । एवं जनप्रियः विद्वदुपयुक्तश्चायं ग्रन्थः अमरकोष इव बालानां कण्ठपाठाय च अत्यन्तम् उपयुक्तः भवति । किं बहुना संस्कृतशिक्षासौधं प्रविविक्षूणां द्वारमिदम् । अस्मिन् पुस्तके पाणिनीयाम् अष्टाध्यायीम् अनुसृत्य वर्णानां सङ्ख्यापनं, विभागः, संज्ञाः, बाह्याभ्यन्तराः प्रयत्नाः, कण्ठादीनि वर्णोच्चारणस्थानानि, अनुस्वारानुनासिकयोर्व्यवस्था, उदात्ताणुदात्तस्वरितानाम् स्वराणाम् निरूपणम्, उदात्तादिभिः स्वरैः निषादादीनां स्वराणां समीकरणम्, इत्यादीनि मनोज्ञानि निरूपणानि भवन्ति । प्रसङ्गवशात् अत्र वेदपाठकस्य गुणाः, दोषाश्च निर्दिष्टाः सन्ति ।
पुरातनकाले संस्कृतं जनभाषाऽऽसीत् इति अनेन ज्ञायते, यथा- यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्राँ इत्यभिभाषते ।
मूलपाठनिदर्शनानि
वर्गः:शिक्षाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वैश्वदेवी
वैश्वदेवी।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६४
ऽऽऽ ऽऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
म म य य।
यति: पञ्चभि: सप्तभि: च।
उदाहरणम् -
धर्मे वा ग्लानि:स्यादधर्मस्य पुष्टिरात्मानं पार्थाहं तदानीं सृजामि। साधूनां रक्षायै वधायासुराणां धर्मस्यास्मिन्विश्वे पुन:स्थापनाय॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बलूचिस्थानप्रदेशः, पाकिस्थानम्
बलूचिस्थानम् (बलूची: بلوچستان) पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । देशस्य नैऋत्यक्षेत्रं निर्माय, भूक्षेत्रफलस्य दृष्ट्या अयं बृहत्तमः प्रदेशः किन्तु न्यूनतमजनसङ्ख्यायुक्तम् अस्ति । अस्य प्रदेशीयराजधानी, बृहत्तमं नगरं च क्वेट्टा अस्ति ।
मधुराविजयम्
मधुराविजयमिति (Madhuravijayam) गङ्गादेवीविरचितं संस्कृतभाषायाः महाकाव्यम् । वीरकम्परायचरितमिति  अन्यत् नाम एतस्य काव्यस्य । गङ्गादेवी चतुर्दशशतककवयित्री । सा विजयनगरराजस्य कम्पनाम्नः पत्न्यासीत् । एतस्य काव्यस्य स्वपत्युरेव चरिताणि वर्णयन्ते ।
कविः
आन्ध्रप्रदेशे १३०१ तमे वर्षे गङ्गदेव्या उत्पत्तिर्जाता । १३४३ तमे वर्षे कम्पराजस्तां परिणीतवान् । १४०० तमे वर्षे सा पञ्चत्वमगात् । इति विवद्भिरुच्यते । मधुराविजयं पठित्वा गङ्गदेव्याः पण्डित्वं कवित्वं च साक्षात् दृश्यते । उदाहारार्थं अस्त्रशास्त्रेषु सूक्ष्मा विद्या द्रष्टुं शक्यते । अपि च सप्तमे सर्गे चन्द्रोदयादिवर्णनात् तस्याः काव्यकौशल्यः प्रकाशते ।
काव्यम्
मधुराविजयं तिरुवनन्तपुरे १९२५ तमे वर्ष एव प्राप्तम् । काव्यस्यैक एव हस्तलेखो लब्धोऽसीत् । इदानीं पर्यन्तं कोऽपि अन्यो मधुराविजयहस्तलेखो न विद्यते । अपि चैतस्मिन् हस्तलेखे कानिचित् पत्राणि भ्रष्टानि । । न्यूनतमं ७० पद्यानि लुप्तानि ५८ च विकलीकृतान्यासन् । अद्य काव्यं नवसर्गात्मकं वर्तते । पूर्वं कति सर्गाः श्लोकास्च वर्तन्ते स्म इति न ज्ञायते । काव्येऽस्मिन् कम्पराजस्य जननं, बालावस्था, परिणयश्च वर्णयन्ते । तस्यानन्तरं पितुर्बुक्कराजस्योपदेशमनुसृत्य कम्पराजस्तुण्डीरमण्डलभूमिपतिं चम्पराजमाक्रम्य नाशयति । ततः सो मधुरानगरवर्तिणस्तुलुष्कमहाराजस्य पराजयं सम्पादयति ।
ग्रन्थाः
‎
हेमावती
पश्चिमघट्टप्रदेशे उद्भवति एषा नदी । एषा कृष्णराजसागरस्य समीपि कावेर्या सह सम्मिलति ।
मधुराविजयम्
ग्रन्थाः
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उज्ज्वला
उज्ज्वला।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
ननभरसहिताभिहितोज्ज्वला। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६३
न न भ र।
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् -
यदि विगलितधर्ममतं भवेद्यदि सबलमधर्ममतं तदा। स्वमहमवसृजामि युगे युगे,सदवनमपि कर्तुमसद्वधम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वामनपुराणम्
thumb|250px
अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते वामनपुराणम्। इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम्। पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते।नारदपुराणे १०५ अध्याये १०,००० श्लोकात्मकस्य वामनपुराणस्य लक्षणम् उक्तमस्ति। तद्यथा,
'''शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणां वामनाभिधम्।''' त्रिविक्रमचरित्राढ्यं दशसाहस्रसंख्यकम्॥
कूर्मकल्पसमाख्यानं वर्गत्रयकथानकम्। भागद्वयसमायुक्तं वक्तृश्रोतृशुभावहम्॥ मत्स्यपुराणे ब्रह्म त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य त्रिवर्गस्य कीर्तनं कृतमस्ति। तदेव वामनपुराणं भवति। प्रमाणं दर्शयति एकेन श्लोकेन,
पुराणं दशसाहस्रं कूर्मकल्पानुगं शिवम्। इति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुराणानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:विष्णुः
औष्ण्यमालिन्यम्
अस्य प्रदूषणस्य मुख्यं स्त्रोतः भवति विद्युत्तापगृहम् । विद्युत्तापगृहेभ्यः प्रदूषकद्वयं बहिरागच्छति । इदं प्रदूषकद्वयमतीव –विनाशकं, हानिकरं च भवति । प्रथमं प्रदूषकं भवति अतीवोष्णं जलम् । इदमुष्णं जलं तस्मिन्नेव जलस्त्रोते मिलति यस्मात् जल- स्रोतात् तापगृहं जलं स्वीकरोति । तज्जलम् इत्थमुष्णं भवति येन जलीयजीवाः नष्टाः भवन्ति । जलीयजीवानाम् अधिकमात्रायां मृत्युः भवति, तेन तत्रत्यं जलं प्रदूषितं भवति । जलप्रदूषणेन तत्रत्यवायुः अपि प्रदूषितः भवति । एवं प्रकारेण निःसृतेन उष्णजलेन विविधानां प्रदूषणानामुत्पत्तिः भवति । अपरं प्रदूषकं भवति धूम्रकर्कटः (राख, धूआँ) एवं प्रकारकेभ्यः प्रतिष्ठानेभ्य मात्राधिक्येन धूम्रः निस्सरति । धूम्रेण वायुमण्डलं पूर्णतः प्रदूषितं भवति । धूम्रेण सह कर्कटाः अपि निस्सरन्ति । निस्सरिताः कर्कटाः अपि –उष्णाः भवन्ति । तत्स्थानीयं वायुमण्डलं कर्कटमयं भवति । जनस्य नासिकायाम् अस्य प्रभावः द्रष्टुं शक्यते । तत्स्थानीयः विशालभूभागः कर्कटेन प्रदूषितः भवति । अतः कथयितुं शक्यते यदनेन वायुप्रदूषणं, जलप्रदूषणं, भूप्रदूषणं च भवति ।
शरावती
शरावती काचन नदी या शिवमोग्गमण्डलस्यतीर्थहळ्ळी इति उपमण्डले  अम्बुतीर्थ इति स्थानात् उद्भवति । एषा उत्तरपश्चिमाभिमुखं प्रवहति । विश्वप्रसिद्धः जोगजलपातः अनया सञ्जाता । एषा होन्नावरस्थाने सिन्धुसागरं प्रविशति। एषा १२० किलोमीटर्पर्यन्तं प्रवहति।होन्नावरे अस्याः नद्याःसेतुः कर्णाटाके एव अतेदीर्घः । जोगप्रदेशे शरावती९०० पादपरिमितात् पतित्वा जलपातं निर्मितवती। सागरसमीपि लिङ्गनमक्कि इति प्रदेशे अस्याः जलबन्धः निर्मितः अस्ति ।जलबन्धस्य अधः शरावतिजलविद्युदागारस्य कार्यं प्रचलति ।दीर्घकालं यावत् कर्णाटकस्य विद्युच्छक्तिं एषा पूरयति स्म ।
वर्गः:[[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दि ओपस् रुरालियं कमोडोरम्
"दि ओपस् रुरालियं कमोडोरम्" इत्येषा आधुनिकवाटिकाकृषेः मूलकृतिः । १४७१ तमे वर्षे तस्याः प्रकाशनम् अभवत् । एषा कृतिः १३०० कालावधौ "पियोट्रो क्रेसेञ्जि" नामकेन लिखिता । शतकपर्यन्तं तस्याः कृतेः हस्तप्रतिः एव आसीत् । शतकानानन्तरं तस्याः कृतेः प्रकाशनम् अभवत् ।
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पुस्तकानि वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
औष्ण्यमालिन्यम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरमालिन्यम् वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पियोट्रो क्रेसेञ्जि
"पियोट्रो क्रेसेञ्जि" इत्याख्यः "दि ओपस् रुरालियं कमोडोरम्" इत्येतस्याः कृतेः लेखकः । सा आधुनिकवाटिकाकृषेः मूलकृतिः । १४७१ तमे वर्षे तस्याः प्रकाशनम् अभवत् । एषा कृतिः १३०० कालावधौ "पियोट्रो क्रेसेञ्जि"ना लिखिता । शतकपर्यन्तं तस्याः कृतेः हस्तप्रतिः एव आसीत् । शतकानानन्तरं तस्याः कृतेः प्रकाशनम् अभवत् ।
वर्गः:अन्यदेशीयलेखकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जलधरमाला
जलधरमाला।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
अब्ध्यङ्गै: स्याज्जलधरमाला म्भौ स्मौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६५
ऽऽऽ ऽ।। ।।ऽ ऽऽऽ
म भ स म।
यति: चतुर्भि: अष्टाभि:च।
उदाहरणम् -
धर्मो ग्लानो बलवदधर्मो यद्वा, पार्थात्मानं समवसृजाम्येतस्मिन्। साधुत्राणं खलदलनाशं कर्तुं, काले काले रचयितुमेवं धर्मम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
महात्मा पुनितः
महात्मा पुनितः (મહાત્મા પુનિત, મહાત્મા ) सर्वप्रथमं जनसेवा तदनन्तरं हरिस्मरणं इति मन्यते स्म । अयं पुनित महाराज इति अपर नाम्ना अपि विश्वस्मिन् विख्यातः अस्ति । सः कृष्ण स्य भक्तः आसीत् । सः रणछोडराय इत्यस्य परमभक्तः आसीत् ।
बाल्यं, शिक्षणञ्च
सः धन्धुका -ग्रामस्य शालायां पठति स्म । तत्र शालायाम् एकस्य शिक्षक स्य मृत्युः अभवत् । अतः शोकसभा याः आयोजनम् आसीत् । तत्र अनेन काव्य निर्माणं कृतम् । तत् श्रावयित्वा पुनितमहाराज इत्यनेन नयनानि अश्रुपूर्णानि कृतानि । तत्रत्यः आचार्यः सियावर इत्यनेन प्रसन्नः सन् प्रतिदिनम् एकं काव्यं निर्मातुम् आदिशत् । तथा प्रतिकाव्ये पुरस्कारः दीयते इति उद्घोषितवान् । किन्तु काव्य निर्माणेन उदरपूर्ति न भवति । यस्य जीवने भक्तेः, दारिद्र्यस्य च सन्तुलनं स्यात् स एव साधुः भवितुं शक्नुयात् । अस्य जीवने अपि तथैव अभवत् ।
पितुः अवसानं, मातुः परिश्रमश्च
पुनितस्य पिता भाईशङ्कर भाई भट्ट श्रीलङ्का-देश म् अगच्छत् । तत्र तस्य मृत्युः अभवत् । यदि गृहस्य ज्येष्ठस्य मृत्युः भवेत्, तर्हि गृहस्य का दशा भवति इति तु अनुभवस्य विषयः । पितुः मृत्योः अनन्तरं माता ललिताबेन आरात्रि अन्येषां सस्य-पेषणं कृत्वा गृहं चालयति स्म ।
पुनितस्य हठः, प्रार्थना च
एकदा शिरसः केशाधिक्ये सति पुनितः तस्य कर्तनार्थं हठम् अकरोत् । माता गृहस्य घटं विक्रीय तस्य केशस्य कर्तनम् अकारयत् । यदा गृहे अन्नस्य समाप्तिः अभवत्,तदा अहं बुभुक्षिताय भोजनं दातुम् अशक्नोत् तादृक् शक्तिः ददातु इति पुनितः भगवन्तं प्रार्थयत् । भगवता तत् श्रुतम् इति साम्प्रतं प्रतिभाति ।
अहमदाबाद आगमनम्
बालकृष्णः अहमदावाद-नगरे आगत्य ब्राह्मण स्य पुत्रः अस्मि इत्येतत् सर्वम् अविचार्य रेवडी-बजार इति स्थले भोजनशाला(Hotel)यां कार्यं स्वीकृतवान् । तत्रत्या वृत्तिः न्यूना आसीत् । अतः सः वैद्य स्य गृहेऽपि कार्यं करोति स्म । वैद्यः तस्मै द्वे रोटिके, शयनार्थम् अजिरं च ददाति स्म । यदा बालकृष्णः वृत्तिम् अयाचत, तदा वैद्यः तस्य अपमानम् अकरोत् । तस्मिन्नैव दिवसे सः वृत्तिम् अत्यजत् । तदनन्तरं तार सेवा इति स्थलेऽपि वृत्तिम् अलभत । किन्तु दौर्भाग्येण तदपि अत्यजत् । तदानीं जी.वी माळवङ्कर इत्यस्य सम्बन्धी अहमदाबाद -नगरे गर्जना-नामकं वर्तमानपत्रं चालयति स्म । तत्र बालकृष्णः क्लार्क् इत्यस्य वृत्तिं प्रापत् । बालकृष्णः क्लार्क् इति पदे सत्यपि सर्वाणि कार्याणि करोति स्म । कालान्तरे यदा "असहकारि आन्दोलनम्", "दाण्डि कूच्" अभवत्, तदा बालकृष्णः लोकशक्तिसामयिकस्य वृत्तान्तलेखकत्वेन कार्यं प्रापत् । किन्तु आङ्लजनैः तद् सामयिकमेव पिहितम् । पुनः बालकृष्णः वृत्तिरहितः अभवत् ।
शिक्षकत्वेन, लेखकत्वेन च जीवनम्
पीरमशाह रोड् इति स्थलस्य न्यू हाई-स्कूल् नामिकायां शालायां शिक्षकः अभवत् । इतस्ततः भ्रमणं कृत्वा तस्य साहित्यसर्जनस्य शक्तिः नष्टा, किन्तु शिक्षकः अभवत् अतः सा शक्तिः पुनः पल्लविता अभवत् । अतः "अमृत" प्रकाशनात् मातुः नाम्ना "ललित", पत्न्याः नाम्ना "वीणा" इति मासिकं च आरभत । उभयोः मासिकयोः प्रकाशनकाले यदा "सळगतो संसार" इति नवलकथा म् अलिखत्, तदा प्रकाशन स्य कर्मकरः, तन्त्री च सः स्वयमेव आसीत् । सः येन केनाऽपि प्रकारेण प्रकाशनं चालयति स्म ।
भक्तिनाशः, वृत्तिपरिवर्तनं च
बालकृष्णः बाल्यकालात् ईश्वरं भजति स्म किन्तु ईश्वरेण किमपि चमत्कारः न कृतः । अनेन बालकृष्णस्य ईश्वरं प्रति श्रद्धा, भक्ति च नष्टा अभवत् । सः समाजं प्रति क्रान्तिकारी अभवत् । तेन धूम्रशलाकायाः पानम् आरब्धम् । उभयोः मासिकयोः अपि अन्तः अभवत् । बालकृष्णः खिन्नः अभवत् । सः वैयक्तिक्(private)संस्था(company)यां क्रमेण क्लार्क इत्यस्य, टङ्कणकस्य , विक्रेता(Salesman) इत्यस्य च कार्यम् अकरोत् ।
जीवनपरिवर्तनम्
सततम् अधोगमनं कुर्वन्तं जीवनं सहसा परिवर्तितं भविष्यति इति केनाऽपि विचारितं नासीत् । एकदा सः चिकित्सकं प्रति अगच्छत् । चिकित्सकः परीक्षणं कृत्वा टी.बी अस्ति । षण्मासान्ते तव मृत्युः भविष्यति इति अवदत् । बालकृष्णः आश्चर्यचकितः अभवत् । रोगः नष्टः भवेत् इति विचिन्त्य तेन धूम्रशलाका अपि त्यक्ता । भळानाथ इति वाचनालयमपि गच्छति स्म । वाचनालयस्य समीपे एकं मन्दिरम् आसीत्, तत्र ईश्वरलाल शास्त्रिणः कथा प्रचलति स्म । बालकृष्णः तस्य कथां श्रुत्वा तं धिक्करोति स्म । कः भगवान् ? कीदृशः सः ? इत्येतत् आत्मगतं वदति स्म । किन्तु पुरा कृतायाः भक्त्याः प्रभावात् एकं प्रयासं कुर्यां चेत् किम् ? इत्यपि आत्मनि अपृच्छत् । सः मालां गृहीत्वा भगवतः नामस्मरणम् आरभत । षण्-मासान्ते रोगः नष्टः अभवत् । चिकित्सकः अपि कस्य औषधं स्वीकृतम् इति अपृच्छत् । रामनाम्नः औषधं स्वीकुतम् इति बालकृष्णः अवदत् ।
संसारस्य त्यागः
रोगस्य नाशः अभवत् । अतः राम एव मम वैद्यः इति बालकृष्णः अमन्यत । ततः परम् अहं तन्वा, मनसा पुनितः अभवम् इति उक्त्वा संन्यासम् अगृह्णत् । संन्यासान्ते सः "सन्त पुनित" इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत् । तेन स्वस्य जीवनकाले ३५० भजनानि रचितानि । तानि च भजनानि साम्प्रतं जनेषु प्रसिद्धानि अभवत् । तदनन्तरं नवधाभक्तिः इत्यस्य ११ भागाः, पुनित भागवतं च रचितम् । तेन बाल्यकाले दुःखानि सोढ्वा यत् ईश्वराराधनं कृतं, तत्  सफलं जातम् । तेन दीन जनेभ्यो वस्त्रदानम्, अन्नदानं च कृतम् । सः दीनजनानां विभूतिरूपः अभवत् ।
मृत्युः
१९६२ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के हृदयरोग स्य अपघातेन तस्य मृत्युः अभवत् । सहस्राधिकानां जनानाम् अक्षीणि क्लीन्दानि अभूवन् ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भीमा
महाराष्ट्रस्य पुणेपत्तनस्य समीपे भीमाशङ्करवनप्रदेशात् उद्भवति एषा नदी ।   महाराष्ट्रकर्णाटकयोः प्रवहति एषा नदी । कृष्णया मेलनात् पूर्वं ८६१ किलोमीटर्  दूरं प्रवह्य्य रायचूरु-उपमण्डलस्य कुड्लु इति स्थाने कृष्णया सम्मिलति ।
उगमः सङ्गमः च
भीमानदी महाराष्ट्रस्य पुणेसमीपे भीमाशङ्कर-अरण्यप्रदेशे जायते । कर्णाटकराज्ये रायचुरुमण्डलस्य कडलूरुसमीपे आन्ध्रप्रदेशस्य सीमायाः समीपे भीमानदी कृष्णानद्या मिलति । कर्णाटके अस्य विस्तारः ३०० कि.मी यावत्  ।
उपनद्यः
कर्णाटके अमरजा, मुल्लामरी, गण्डोरि, कागिना एवं बेण्णेतोरा एते भीमानद्याः उपनद्यः ।
जलबन्धः
गुल्बर्गामण्डले सोन्नग्रामस्य समीपे जलबन्धनिर्माणस्य योजना अस्ति । भीमानद्याः उपनद्योः तत्र तत्र जलबन्धाः निर्मिताः सन्ति ।
भीमातीरस्य प्रसिध्दानि यात्रास्थलानि
भीमानद्याः उगमस्थाने (भीमाशङ्करः) द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमः भीमशङ्करः भीमाशङ्करे अस्ति । अष्टविनायकेषु अन्यतमः विनायकदेवालयः सिध्दटेके अस्ति । सुप्रसिध्दस्य पण्ढरपुरस्य विठलदेवालयः सोलापुरमण्डले अस्ति । प्रसिद्धं दत्तपीठं गाणगापुरं भीमनद्याः उपनद्याः अमरजायाः तीरे वर्तते । प्रसिद्धशक्तिपीठेषु अन्यतमं शक्तिपीठं चन्द्रलापरमेश्वरीदेवस्थानं सन्नतिग्रामे अस्ति ।
पौलो ब्यागेलार्डो
अयं पौलो ब्यागेलार्डो "लिट्ल् बुक् आन् डिसीसस् आफ् चिल्ड्रन्" इत्येतस्य पुस्तकस्य लेखकः । इदं पुस्तकं १४७२ तमे वर्षे प्रकाशितम् अभवत् । इदं शिशुवैद्यविज्ञानसम्बद्धं पुस्तकम् । अस्मिन् पुस्तके शिशूणां रोगाः, तेषां चिकित्सादिकं विवृतम् अस्ति ।
वर्गः:अन्यदेशीयलेखकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
शवः
शवः नाम मृतं शरीरम् । यस्य कस्यापि जीविनः मरणस्य अनन्तरं यत् शरीरं शिष्यते तदेव शवम् इति उच्यते । अयं शवः आङ्ग्लभाषायां Cadaver अथवा Dead body इति उच्यते ।
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लिपिशास्त्रम्
मानवानां परस्परं विचारविनिमयार्थं भावनाभिव्यक्तये च भाषा अनन्यसाधारणम् उपकरणमस्ति । विशालेऽस्मिन् प्रपञ्चे बहव्यः भाषाः सन्ति । प्रायः सर्वभाषाणां जननी संस्कृतभाषा इति वैशिष्ट्यं संस्कृतभाषायाः । पुरा अत्यन्तं प्राचीनायाः अस्याः संस्कृतभाषायाः लेखनार्थम् उपयुज्यमाना लिपिः ब्राह्मीलिपिः इति विदुषामभिप्रायः । यथा संस्कृतभाषा अनेकासां भाषाणां जननी तथा ब्राह्मीलिपिः बह्वीनां लिपीनां जननी विद्यते ।
प्राचीनलिपिवैभवम्
एवं भारतस्य प्राचीनब्राह्मीलिपेः अर्वाचीनाः लिपयः उत्पन्नाः इति सुस्पष्टम् । अतः भारतीयज्ञानविज्ञानम् आविष्कर्तुं लिपिशास्ते नितान्तम् अध्ययनं गवेषणं च अवश्यम् अस्त्यस्माकं कर्तव्यम् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:लिपिशास्त्रम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हालेण्ड्
अयं विश्वे विद्यमानः कश्चन देशः ।
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्त्रीशिक्षणम्
दुर्गासप्तशत्यां विद्यमानः अयं श्लोकः । अनेन स्त्रीणां विद्यायाश्च महिमा ज्ञायते । प्राचीनकाले शिक्षणं कथमासीत् इति चिन्तयन्तः वयं तदानीन्तनमहिलानां मातृणां शिक्षाया विषये चिन्तयामः । “ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः” इति मनुस्मृतिः । यत्र स्त्रियः भवन्ति तत्र देवताः वसन्ति इत्यर्थः । भारतीयमहिलाः प्राचीनकालतः अपि ज्ञाने, शौर्ये च अग्रेसराः एव आसन् । महिलानमपि उत्तमं शिक्षणं प्रदीयमानमासीत् । माता एव शिशूनां प्रथमः गुरुः इत्युच्यते ।
यमस्मृतौ एवमुक्तमस्ति –
पुराणेतिहासेषु साक्षरमहिलाः
बालकानां बाल्ये उपनयनसंस्कारः दीयते, तदनन्तरमेव गुरुकुलप्रवेशः अध्ययनस्य आरम्भः भवति इति वयं जानीमः न केवलं बालकानां, बालिकानामपि उपनयनसंस्कारं दत्त्वा तासामपि वेदाभ्यासः कार्यते स्म । स्त्रीणां विशेषशिक्षणप्रदानसमये सर्वाः स्त्रियः वेदादिविशेषशास्त्रेषु न प्रवर्तन्ते स्म । अतः निसर्गतः एव तासु ब्रह्मवादिनी, सद्योवधु इति द्विविधं परिकल्पितम् । वेदाध्ययनम् अध्यापनमेव यासां महिलानां जीवने प्रमुखं, ताः ब्रह्मवादिन्यः इति आहूयन्ते स्म । ब्रह्मवादिनीनाम् अग्निहोत्रं, वेदाध्ययनं तथैव स्वगृहे भिक्षास्वीकरणाधिकारः इत्यादिकम् आसीत् । वेदकाले गार्गी, मैत्रेयी, सुलभा, विश्ववारा, वागम्भ्रणी इत्यादिब्रह्मवादिन्यः आसन् । काश्चन स्त्रियः वेदमन्त्राणाम् आविष्कारमपि कृतवत्यः । एवमासीत् तदानीन्तनमहिलाशिक्षणम्, ताः विद्यासु कुशलाः अपि आसन् इति ज्ञायते । गार्गी तु विदर्भस्य राज्ञः जनकस्य आस्थाने महर्षियाज्ञवल्क्येन सह आध्यात्मिकविषये चर्चां कृतवती । मैत्रेयी पतिना एव मोक्षार्थं यत् ज्ञानमावश्यकं तत् ज्ञानं प्राप्तवती । ब्रहदारण्यकोपनिषदि एतादृशाः कथाः लभ्यन्ते । मेधातिथिमहर्षिः सुतायाः अरुन्धत्याः शिक्ष्णमुद्दिश्य महर्षिब्रह्मणा सह एवं वदति, बालिकानां शिक्षा पुरुषद्वारा न भवेत् । स्त्री एव स्त्रीणां शिक्षा दातुं शक्नोति । भवतां सकाशे तादृश्यः पाठयितुं योग्याः स्त्रियः यदि न सन्ति, तर्हि स्वकन्यां सावित्रीबहुलयोः समीपं प्रेषयतु । भवतां पुत्री ताभ्यां सह उषित्वा शिघ्रम् उत्तमा गुणवती च भवति ।
एवं स्त्रीणां शिक्षणस्य विषये पितरौ अपि चिन्तयतः स्म । त्रेतायुगेऽपि स्त्रीणाम् उत्तमं शिक्षणं दीयते स्म । विवाहात्पूर्वमेव समीचीनां शिक्षां प्राप्नुवन्ति स्म । यतः धार्मिककार्येषु अपि ताभिः स्वयम् अथवा पत्या सह वा पूर्णरुपेणभागः गृहीतव्यः आसीत् । एतत् अनिवार्यमपि आसीत् । अतः विवाहात्पूर्वं वैदिकक्रियाकलापाः तथा तेषु उपयुज्यमाणाः मन्त्राः अपि पाठ्यन्ते स्म । वाल्मीकिरामायणे सीता वैदिकप्रार्थनां करोति स्म । रामस्य माता कौसल्या प्रतिदिनं मन्त्रपूर्वकम् अग्निहोत्रं निर्वहति स्म । रामस्य वनगमनसमयेऽपि सा अग्नौ मन्त्रसहिताम् आहुतिं यच्छन्ती आसीत् इति वाल्मीकिरामायणस्य अनेन श्लोकेन ज्ञायते
वानरस्त्रियोऽपि वैदिकक्रियाकलापान् जानन्ति स्म । वानरराजः वालिः, तस्य पत्नी तारा च मन्त्रविदौ आस्तांम् । यदा वाली सुग्रीवेणा योध्दुं प्रस्थितः तदा पत्युः प्रस्थानमङ्गलं कृतवती ।
महिलाभ्यः विशेषतः कर्मकाण्डस्य शिक्षणं दीयते स्म । तथापि कर्मकाण्डशिक्षणेन सह कुत्रचित् युध्दविद्यायामपि निपुणाः आसन् ।	त्रेतायुगे सूर्यवंशस्य राज्ञः दशरथस्य पत्नी कैकेयी देवासुरसङ्ग्रामे पत्या सह रथे उपविश्य पत्युः साहाय्यार्थं गतवती । दशरथस्य रथस्य चक्रस्य कीलकं यदा भग्नं जातं तदा स्वस्य अङ्गुली साहाय्येन तस्य विजयस्य कारणीभूता जाता इति रामायणे स्मर्यते । द्वापरयुगे सुलभा नाम प्रख्याता ब्रह्मवादिनी आसीत् । अस्याः असाधारणं ज्ञानमासीत् । शङ्कराचार्याणां ब्रह्मसूत्रभाष्ये अस्याः उल्लेखः लभ्यते । स्वस्य पाण्डित्यानुसारं पतिः न प्राप्तः इति हेतोः सा आमरणं तपस्विनी (ब्रह्मचारिणी) अभवत् । एकाकिनी ज्ञानार्जनार्थं देशसञ्चारं कृतवती ।
‘द्वापरयुगे श्रीकृष्णस्य पत्नी सत्यभामा गरुडनामके वाहने देवासुरयुध्दार्थं गतवती, अर्जुनस्य पत्नी सुभद्रा युध्दे सारथिः भूत्वा अर्जुनस्य रथं चालितवती । प्राचीनकाले, स्त्रीणां शिक्षणं विशेषतः अनौपचारिकरुपेण भवति स्म । एका बालिका विवाहं कृत्वा पतिगृहं प्रविशति चेत् तत्र ये भवन्ति, तत्र गृहीयैः सह कथं भवेत् इति शिक्षणं दीयते स्म । माता गृहे एव बहून् अंशान् ज्ञापयति स्म । एवम् अनौपचारिकरुपेणैव बहवः विचाराः बोध्यन्ते स्म ।
बह्व्यः मातरः अनेकान् सत्पुरुषान् महापुरुषान् देशाय प्रादुः । स्वपुत्राय स्वाभिमानिनः स्वावलम्बिनः शिक्षणस्य ज्ञानमपि स्वयं माता ददाति स्म । स्वयं यादृशं शिक्षणं (अनौपचारिकं ) प्राप्तवत्यः तदाधारेण स्वपुत्रेभ्योऽपि शिक्षणं प्रयच्छन्ति स्म । मातृणाम् उत्तमशिक्षायाः कारणेनैव भारते महावीराः महापुरुषाः वीरमहिलाः च जन्म प्राप्तवन्तः । रामायणे सीता वने दुःखी आसीत्, परं तु स्वयं स्वपुत्राभ्यां लवकुशाभ्यां स्वाभिमानित्वम् अशिक्षयत् । इतिहासे तौ द्वावपि शौर्ये प्रसिध्दौ जातौ । द्वापरयुगे वीरः अभिमन्युः अपि स्वमात्रा सुभद्रया एव उत्तमां शिक्षां प्राप्तवान् ।
वेदे वेदान्ते रामायणे महाभारते च स्त्रीशिक्षणं कथं आसीदिति ज्ञातवन्तः, न केवलं वेदे वेदान्ते व्याकरणाध्ययने अपि महिलाः उत्कृष्टतां प्रापुः । क्रि.शक पञ्चमे शतमाने अपि वैदिककालस्य शिक्षा आसीत् । तदा याः ब्रह्मवादिन्यः स्वयम् अध्यापिकारुपेण भवन्ति स्म, ताः उपाध्यायी, आचार्या इति कथ्यन्ते स्म । याः गुरुपत्न्यः सद्योवध्वः भवन्ति स्म, ताः उपाध्यायानी इति व्यपदिश्यन्ते स्म । महर्षिपाणिनिः स्वस्य ग्रन्थे एतासां ब्रह्मवादिनीनां उल्लेखमपि कृवतान् । या महिला अपिशलिव्याकरणाध्ययनं करोति सा आपिशली इति आहूयते । कशकृत्स्नायाः मीमांसाध्यायी या सा काशकृत्स्ना इति नाम्ना एव व्यपदिश्यते स्म । एवं व्याकरणाध्ययने अपि महिलाः अग्रगण्याः आसन् ।
अर्वाचीन भारते महिलाशिक्ष्णम्
क्रि. श. नवमे शतमाने बहवः महिलाः संस्कृत भाषायां कविताः अपि लिखितवत्यः । रामभद्राम्बा इति नामिका कवयित्री ‘रघुनाथाभ्युदयः’ नामकं ग्रन्थं लिखितवती । तिरुमलाम्बा इति नामिका एका कवयित्री प्रसिध्दा आसीत् । विजयनगरसाम्राज्ये १६ तमे शतमाने ‘वरदाम्बिका’ इति नामकं चम्पूकाव्यं रचितवती ।
गङ्गादेवी विजयनगरस्य शासनकाले आसीत् । महाराष्ट्रप्रान्ते सुप्रसिध्दः शिवाजिमहाराजः हैन्दवसाम्राज्यं स्थापयित्वा च्छत्रपतिः इति नाम्ना अङ्कितः अभवत् । सः कुतः, केन शिक्षणं प्राप्तवान् इति विचार्यमाणे स्पष्टम् अवगम्यते यत् तस्य माता जीजाबाई तस्य औन्यत्यस्य मूलम् अभूत् इति । बाल्ये एव रामायणे महाभारते विद्यमानानां महावीराणां कथाः उक्त्वा अस्मिन् मार्गे प्रेरितवती । प्रतिदिनमपि एवमुक्त्वा तस्य मनसि हिन्दुत्वस्य शौर्यस्य च बीजावापं कृतवती इति विज्ञायते । यदि जीजाबाई उत्तमरीत्या संस्कारिता शिक्षिता न स्यात्, तर्हि शिवाजिसदृशः केसरी कुतो वा छत्रपतिः भूत्वा देशं उध्दर्तुं शक्नुयात् । इतिहासकाले राजकुमार्याः अपि सर्वासु विद्यासु प्रावीण्यं प्राप्नुवन्ति स्म । कित्तूरु राज्ञी चेन्नम्मा, झान्सी राज्ञी लक्ष्मीबाई, अहल्याबाई होल्कर्-प्रभृतयः अद्यापि पूर्वोक्तविषये निदर्शनानि भवन्ति ।
एवं प्राचीनकाले महिलानां शिक्षाप्रदानव्यवस्था अपि उत्कृष्टा एव आसीत् । तेनैव कारणेन प्रत्येकं परिवारः अपि सुसंस्कृतमासीत् । यतः तदा महिलानाम् अथवा पुरुषाणां शिक्षणं स्वावलम्बि, स्वाभिमानि जीवनाय प्रेरणादायि च आसीत् । तत्र स्वार्थस्य लेशोपि न आसीत् ।
एवं भारते प्राचीनकालतः शिक्षाप्रक्रिया निरन्तररुपेण आगता । एतेन शिक्षणेन भारते जनानाम् आत्मविश्वासस्य वर्धनमभवत् । प्रजानामपि मम देशः मातृभूमिः इत्यादिविषये आदरः श्रध्दा च आसीत् । तेन कारणेन एव देशे प्रजाः अपि धीराः धर्मनिष्ठाः, देशभक्ताश्च आसन् । अत एव देशोपि समृध्दमासीत् । कालक्रमेण समाजे (जगति) परिवर्तनं जातम् । परिवर्तनमेव जगतः नियमः इति उक्तिरेव अस्ति । तस्मिन् एव समये भारतदेशेऽपि किञ्चन परिवर्तनम् अभवत् ।
भारते इदानींतन स्थितिः
सामान्यतः क्रि.पू. तृतीये चतुर्थे (३-४) च शतमाने भारतस्योपरि अपि विदेशीयानाम् आक्रमणम् आरब्धम् । भारते सः कालः राज्ञां शासनकालः आसीत् । राजसु परस्परम् अन्तः कलहाः उत्पन्नाः । ये आक्रमणकारिणः अत्रागताः ते तु एतम् अवसरं तेषां स्वार्थार्थमेव सम्यक् उपयुक्तवन्तः । आक्रमणकारेषु ग्रीक् अरब्, अफघन्, मोघलाः डच्, प्रेञ्च, आङ्ल इत्यादयः विदेशीयाः सहस्रेभ्यः वर्षेभ्यः पर्यन्तं भारतस्योपरि आक्रमणं कुर्वन्तः एव् आसन् । ते अनेकानि कारणानि अवलम्ब्य भारतदेशम् आगतवन्तः । केचन सम्पत्तेः लुण्ठनं कर्तुम्, अन्ये केचन व्यापारार्थम् आगतवन्तः । तेषु अन्ते आगताः आङ्लाः । ते इदान्तीनकालस्यापेक्षया द्विशतात् वर्षेभ्यः पूर्वम् आगताः । एते व्यापारार्थम् आगताः । अन्ये सर्वे इतः पलायिताः । आङ्ग्लाः भारतदेशे शासनं कर्तुम् इच्छन्ति स्म । भारतदेशं स्वायत्तीकर्तुं प्रयतमानाः आसन् । परन्तु भारतीयाः आत्मविश्वासिनः इति कारणतः ते स्वीयं उद्देश्यं सफलीकर्तुं न अशक्नुवन् । अतः अस्य कारणीभूता शिक्षणपध्दतिरेव अस्मभ्यं समस्या इति ज्ञातवन्तः । भारतस्य हृदयसम्पत्तिरिव आसीत् अत्रत्यं शिक्षणम् । तस्य मूलोत्पाटनादेव भारत्ं स्वायत्तीकर्तुं शक्यते इति मत्वा तस्य नाशाय कङ्कणबध्दाः अभवन् । तस्मिन् कर्मणि निरतेषु प्रमुखः नाम आङ्ग्लाधिकारी लार्ड मेकाले महाशयः । सः इङ्ग्लेण्डदेशे निवसत्यै स्वपत्न्यै पत्रं लिखितवान् – “कानिचन वर्षेषु एव भारतीयचर्ममांसैर्युक्तान् आङ्लहृदययुक्तान् मनुष्यान् सज्जीकुर्मः” इति ।