cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कातन्त्रव्याकरणम्
कातन्त्रस्य स्वरूपम्
अन्तिम प्रकणस्य कर्तुः विषये सन्देहस्य नौकानि काराणानि विद्यन्ते । दुर्गसिंहोऽपि मिलित्वा बहवः व्याख्यानकर्तारः अस्य प्रकरणस्य आरम्भे उपयुक्तं 'सिद्धिः' इति पदं मङ्गलार्थसूचकम् इति कथयन्तः, 'एतद् अन्यकर्तृकम् इति कारणात् अत्र मङ्गलाचरणं कृतमस्ति इति वादं कुर्वन्ति। दुर्गसिंहस्तु तत् कात्यायनेन कृतमिति स्वव्याख्याने वदति । इतिहासे नैके कात्यायनाः जाताः । अतः को वा कात्यायनः इदं लिखितवान् स्यात् ? इति निश्चयेन कथनं क्लेशाय । अन्ये केचन कृत्प्रकरणं शाकटायनेन लिखितम् इति वदन्ति । दुर्गसिंहस्य वृत्तिमुद्धिश्य व्याख्यातुः रघुनाथ शिरोमणि महोदयस्य अभिप्राये तस्य भागस्य कर्ता तु वररुचिः । एतेषु तस्य कर्ता यःकोपि भवतु तत् मूलसूत्रपाठादनन्तरं योजितम् इति तु स्पष्टम् ।
एतदेव न, केचन पादाः अपि क्रमेण योजिताः इत्यत्र न सन्देहः । उदाहरणार्थं - सन्धिप्रकरणस्य निपातपादः, नामप्रकरणस्य स्त्रीप्रत्ययपादः, आख्यातप्रकरणस्य उणादिपादः इत्येते दुर्गसिंहस्य व्याख्याने न दृश्यन्ते किन्तु काश्मीरे लब्धे पाठान्तरे विद्यन्ते । अथैव कातन्त्रं दुर्गसिंहात् बहु पूर्वमेव काश्मीरे प्राप्तम् आसीत्, केचन भागाः तत्र योजिताः इति ज्ञातुं शक्यम् । एवमेव नामप्रकरणस्य तद्धितपादोऽपि शर्ववर्मणा न रचितम् इति ऊहा वर्तते । 'एतस्य पादस्य सूत्राणि सहजतया अनुष्टुब्छन्दसा युज्यन्ते । किन्तु अन्येषां पादानां विषये तथा न' इति बेळवळकर् महोदस्य अभिप्रायः। कातन्त्रस्य पृष्ठभूमिरूपेण स्थितां कथाम् आधारीकृत्य ते विवरणं कुर्वन्ति – राज्ञे पाठयितुं रचितं व्याकरणं तु लघुतमं सरलञ्च, राज्ञा केषुचिदेव मासेषु व्याकरणस्यास्य करतलामलकवत् अभ्यासः कृतः । अयमेव विषयः बहूनाम् आकर्षणमकरोत्, जनप्रियतां प्राप्नोत् च । किन्तु तस्मिन् ज्ञातव्यमिति सूचिताः बहवः अंशाः – तद्धिताः तथा इतरे अंशाः शर्ववर्मणा अथवा अन्यैः विद्वद्भिः सर्वेषां साह्यार्थं सूत्रीकृत्य मध्ये योजिताः ।  अतः तावत्पर्यन्तं व्याकरणस्य लघुपुस्तिकारूपेण स्थि तं कातन्त्रम् एवम् क्रमेण “व्याकरणपद्धतिः” इति ग्रन्थरूपत्वमाप्नोत् ।
दुर्गासिंहः
सम्प्रति कातन्त्रव्याकरणस्य समुपलब्धवृत्तिषु दुर्गवृत्तिरेव प्राचीना प्रामाणिकी च । दुर्गासिंहो हि दुर्गात्मा, दुर्गः, दुर्गप इत्यादिनामभिरपि स्मृतः । स हि भारवि किरातार्जुनीयञ्च, नामत एव स्मरतीति स भारव्यनन्तरवर्तीति सिध्यति । भारवेः स्थितिकालश्च विक्रमानन्तरं षष्ठशतकपूर्वार्द्धाऽनुमितः । दुर्गों मयूरमपि नामतः स्मरति । स तु. ६६३-७०५ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतः श्रीहर्षस्य सभासदिति प्रसिद्धिः । इयमेव दुर्गाचार्यस्य स्थितिकालस्य पूर्वसीमा ।
तथैव काशिकाकारो वामनाचार्यः ‘सन्वल्लघूनि चङ्परेऽनग्लोपे' इति सूत्रव्याख्याने 'कथमजीजागरत् ? अनेकवर्णव्यवधानेऽपि लघूनि स्यादेवेतिमतम् । इति। दुर्गवृत्तं ‘अत्र केचिद् गशब्दं लघुभाश्रित्य सन्वद्भावमिच्छन्ति । सर्वत्रैव लंघोरानन्तर्यमभ्यासेन नास्तीति कृत्वा व्यवधानेऽपि वचनप्रामाण्यांद् भवितव्यम् । तदसत्'••••' इत्युक्त्वा दूषयति तेन वामपूर्ववर्तना भाव्यमेव । तेनैव कातन्त्रवृत्तिकृतो दुर्गासिंहस्य स्थितिकालः ६००-६८० मितवैक्रमाब्दानभितः, इति । स हि निरुक्तवृत्तिकाराद् दुर्गाचार्याद्भिन्नो वा समान इति सम्प्रत्ययनिर्णीत मेंव । विचक्षणानां बहुमतं तु तयोः समानावधारणे एव दृश्यते ।
दुर्गवृत्तेरपि नैके व्याख्यातारः सन्ति । तत्र केचिदत्रोंद्धीयन्ते । ।
वैक्रमनवमशतकभवो दुर्गगुप्तसिंहः प्रथमं दुर्गाचार्यस्य दुर्गवृत्ति व्याख्यातवान् । तस्य हि ‘भगवान् वृत्तिकारः श्लोकमेवं कृतवान् देवदेवमित्यादि ‘इतिवचनात्तस्य वृत्तिकाराद्भिन्नत्वमुपपद्यते । सत्यपि परोक्षनिर्देशे न कोऽपि एवमेव भगवच्छब्देन विशेषयति ।
अस्या अपि गोह्रणाख्येन विदुषा 'चतुष्कटिप्पणिका' नाम्नी टीका प्रणीताऽस्ति । जिनप्रबोधस्थ‘दुर्गपदप्रबोधः,प्रबोधमूतगणेः दुर्गपदप्रबोध एव कुलचन्द्रस्य दुर्गवाक्यप्रबोधश्च दुर्गटीकाया व्याख्याग्रन्थाः ।
उग्रमूर्ताह आचार्योऽपि दुर्गवृत्तेः 'शिष्यहितन्यासाभिधं व्याख्याग्रन्थं प्रणीतवानासीत् । अस्य हि स्थितिकालो विक्रमानन्तरैकादशंशतकमभितोऽनुमितः । त्रिलोचनदासस्य कातन्त्रसम्प्रदायस्य न्यासः । अस्य स्थितिकालः सामान्यतो वैक्रमैकादशशतकमभितोऽनुमितः । अस्यापि त्रिविक्रमेण उद्योताख्या देशलाचार्येण प्रदीपाख्या,विश्वश्वरतर्काचार्येण पञ्जिकाव्याख्याऽऽख्या मणिकण्ठेन त्रिलो चनचन्द्रिकाख्या, सीतानाथेन सञ्जीवन्याख्या, पीताम्बरेण पत्रिकाख्याश्च व्याख्याः प्रणीताः सन्ति । एवमेव जिनप्रभसूरिकुशलाचार्य-रामचन्द्राचार्यादिभिरपि पञ्जिकाया व्याख्याग्रन्थाः प्रणीताः ।
वर्धमानस्य कातन्त्रविस्तरो दुर्गवृत्तेर्महनीयव्याख्याग्रन्थत्वेन गृहीतः । अस्य, हि स्थितिकालः विक्रमानन्तरं ११४५ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अयमेव गणतन्त्रमहोदधिकार इत्यपि विदुषां सम्मति । अस्यापि पृथ्वीधरस्य विस्तरव्याख्या, वामदेवस्य मनोरमा, श्रीकृष्णस्य वर्धमानसङ्ग्रहः रघुनाथदासस्य वर्ध: मानप्रकाशः, गोविन्ददासस्य वर्धमानानुसारिणी प्रक्रिया, अज्ञातकतृका कातन्त्रप्रक्रिया' इति व्याख्याग्रन्थाः।
प्रद्युम्नाख्येन सूरिणा दुर्गबृत्तेः त्रिसहस्रश्लोकयुता व्याख्या प्रणीता अस्याश्च । प्रणयनकालो विक्रमानन्तरं १३६९ मितवर्षमभितः ।सोमकीतनाऽपि दुर्गवृत्तेः कातन्त्रवृत्तिपञ्जिका नाम्नी टीका प्रणीता। इत्थमेवान्येऽपि दुर्गवृत्तेर्याख्याग्रन्था लभ्यते इति ग्रन्थान्तरेषु समुल्लिखितं दृश्यते ।
चिच्छुमः
चिच्छुमाख्येन विदुषाऽपि कातन्त्रव्याकरणस्य वृत्तिग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति स च विक्रमानन्तरैकादशशतकोत्तरार्द्धभवः ।।
उमापतिः
उमापतिपण्डितेनापि कातन्त्रसूत्राणांवृत्तिः प्रणीताऽस्ति । तस्य च स्थितिकाल विक्रमानन्तरद्वादशशताब्दी ।
जिनप्रभसूरिः
जिनप्रभसूरिणाऽपि कातन्त्रसूत्राणां कातन्त्रविभ्रमनाम्नी वृत्तिः प्रणीताऽस्ति । अस्य च प्रणयनकाल: १३५२ मितवैक्रमाब्दः । केचिदिमां पञ्जिकायाष्टीको मन्यन्ते । अस्योपरि चरित्रसिंहेन (१६०० वै०) अवचूणनाम्नी व्याख्या प्रणीता १६२५ मितवैक्रमाब्दे । एवमेव १७६३ मितवैक्रमाब्दे गोपालाचार्येणाऽपि अवचूणनाम्नी एव टीका प्रणीताऽस्ति ।
जगद्धरभट्टः
जगद्धरभट्ट नाऽपि कातन्त्रसूत्राणां बालबोधिनी नाम्नी वृत्तिः प्रणीताऽस्ति । असौ हि काश्मीरः स्तुतिकुसुमाञ्जलिकर्ता । अस्य स्थितिकालः १३५० मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अस्याश्च राजानकेन शितिकण्ठेन १४८० मितवैक्रमाब्दमभितो व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीत् ।
एवञ्च छुच्छुकभट्टस्य लघुवृत्तिः, कर्मधरस्य 'कातन्त्रमन्त्रप्रकाशः, धनप्रभस्य चतुष्कव्यवहारढुण्ढिका,' श्रीहर्षस्य कातन्त्रदीपिका च कांतन्त्रसूत्राणां व्याख्याग्रन्थाः । बलदेवाख्येन विदुषा आशानन्दशिष्येण कलाप्रक्रिया, नामकः प्रक्रियाग्रन्थः प्रणीतोऽति । तस्य च प्रणयनकालः १९०५ मितवैक्रमाब्दः ।
कातन्त्रसम्प्रदायस्य शर्ववर्मप्रोक्तो धातुपाठोऽपि लभ्यते यस्य बुद्धलधभेदेन द्वौ भेदौ दृश्येते । धातुपाठोऽपि दुर्गसिंहाचार्येण संस्कृत इति पण्डिता आमनन्ति । शर्ववर्मणा हि स्त्रप्रणीतधातुपाठस्य दुर्गाचार्येण च स्वसंस्कृतधातुपाठस्य वृत्तिश्च प्रणीताऽऽसीत् । त्रिलोचनदासेनापि धातुपरायणनाम्नी धातुपाठवृत्तिः कृता. ऽस्ति ।
शर्ववर्माचार्येण धातुपाठवद् गणपाठोऽपि प्रोक्त आसीदिति सर्वादि पूर्वादि इत्यादौ आदिपदपाठाज्ज्ञायते । तत्र हि तन्त्रभागे १८ गणाः, छन्दोभागे चत्वारो गणा निर्दिष्टाः । । एवमेव सम्प्रदायेऽस्मिन् कात्यायनप्रोक्त उणादिसूत्रपाठोऽपि लभ्यते यो हि कृदन्तपरिशिष्टत्वेन सङ्गृहीतोऽस्ति । अस्योपरि दुर्गासिंहस्य वृत्तिरपि लभ्यते । एवमेव सर्वधरोपाध्यायेन रमानाथेन च उणादिसूत्रपाठस्यैतस्य वृत्तिः प्रणीताऽस्ति । सम्प्रदायेऽस्मिन् दुर्गासिंहप्रणीतं लिङ्गानुशासनमपि लभ्यते ।
कातन्त्रस्य योगदानम्
कातन्त्रव्याकरणं प्राधान्येन प्रारम्भिकव्याकरणशिक्षणार्थं व्यवस्थितम् । अतः अस्मिन् व्याकरणे प्राधान्येन सामान्यतया च उपयोगीनि प्रकरणानि एव एकत्रीकृतानि । सारल्यम् अस्मिन् विशेषण दृश्यते । तद्नुगुणमेव अत्र संज्ञाः, वर्णानां व्यवस्था च । अत एव इदं व्याकरणम् एकस्मिन् काले बहु प्रचारे आसीत्, जनप्रियतां च प्राप्नोत् । दाक्षिणात्ये जनपदे रचितम् इदं व्याकरणम् आकाश्मीरात् श्रीलङ्कापर्यन्तं व्यापृतम् आसीत् इत्युक्ते तस्य सहजश्रेष्ठता, प्रयोगसारल्यं चैकत्र, अपरञ्च तस्य प्रचारार्थं राजाश्रयश्च कारणम् इति ऊहां कर्तुं शक्यते । पूर्वं तस्मिन् अविद्यमानान् कांश्चन अंशान् संयोज्य अनेकैः वृत्ति-व्याख्यानैश्च सह सज्जीकृतम् इदं कातन्त्रं क्रमशः लघुस्तिकारूपात् व्याकरणपद्धतिरूपं प्राप्नोत् । इदानीमपि बङ्गाल-काश्मीरप्रदेशेषु कुत्रचित् कातन्त्रव्याकणस्य उपयोगः क्रियमाणः अस्ति ।
आकरः
कातन्त्रव्याकरणम् (दुर्गसिंहस्य व्याख्यया सह )
वर्गः:संस्कृतव्याकरणम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखाः
संगोल्लि रायण्णः
परिचयः
संगोल्लि रायण्णः महोदयः प्रसिद्धः स्वतन्त्र सेनानिः आसीत् । सः कर्णाटकस्य कित्तूरु राज्यस्य सेनाधिपतेः रूपे कार्यं निर्वाहितवान् । रायण्णः १७५८ तमे वर्षे आगास्त् मासस्य पञ्चादश तमे दिने उत्तरकर्णाटकस्य संगोल्लि ग्रामे जातः । सः कुरुब-गौडा समुदाये जन्मं प्राप्तवान् ।
सम्पत्तिनियमः
सम्पत्तिनियमः कानूनस्य सः क्षेत्रः अस्ति यः वास्तविकसम्पत्तौ (भूमिः) व्यक्तिगतसम्पत्तौ च स्वामित्वस्य विविधरूपं नियन्त्रयति । सम्पत्तिः बौद्धिकसम्पत्त्या सहितं भूमिः, व्यक्तिगतसम्पत्त्याः च संसाधनानाम् कानूनानुसारं संरक्षितानां दावान् निर्दिशति ।[१] सम्पत्तिस्य आदानप्रदानं अनुबन्धनियमद्वारा कर्तुं शक्यते, यदि सम्पत्तिस्य उल्लङ्घनं भवति तर्हि तस्याः रक्षणार्थं टोर्ट्-नियमस्य अन्तर्गतं मुकदमा कर्तुं शक्यते ।[१] सम्पत्तिविषये अवधारणा, विचारः, दर्शनं वा सर्वेषां सम्पत्तिनियमानाम् अन्तर्निहितं भवति । केषुचित् न्यायक्षेत्रेषु ऐतिहासिकदृष्ट्या सर्वाणि सम्पत्तिः राजपुत्रस्य स्वामित्वे आसीत् तथा च सा सामन्तभूमिकक्षेण वा अन्यसामन्तीयनिष्ठा-निष्ठा-व्यवस्थाभिः वा वितरिता यद्यपि नेपोलियनसंहिता आधुनिककालस्य प्रथमेषु सर्वकारीयकार्येषु अन्यतमः आसीत् यत् निरपेक्षस्वामित्वस्य धारणाम् विधाने प्रवर्तयति स्म तथापि मध्ययुगीन इस्लामिककानूनेषु न्यायशास्त्रेषु च,[2] तथा च सामान्यन्यायन्यायालयेषु अधिकसामन्तवादीरूपेण व्यक्तिगतसम्पत्त्याधिकारस्य रक्षणं वर्तते स्म मध्ययुगीनस्य प्रारम्भिकस्य आधुनिकस्य च इङ्ग्लैण्डस्य सम्पत्तिशब्दः, नित्यप्रयोगे, कस्यचित् व्यक्तिस्य स्वामित्वं विद्यमानं वस्तु (अथवा वस्तूनि) निर्दिशति-कारः, पुस्तकः, सेलफोनः वा-तथा च व्यक्तिस्य तया सह सम्बन्धः विधिशास्त्रे अवधारणा अधिकं सूक्ष्मप्रतिपादनं प्राप्नोति । विषयस्य स्वरूपं, व्यक्तिस्य विषयस्य च सम्बन्धः, वस्तुसम्बन्धे कतिपयानां जनानां सम्बन्धः, प्रचलितराजनैतिकव्यवस्थायाः अन्तः वस्तु कथं गण्यते इति विचारणीयकारकाः अत्यन्तं व्यापकतया संक्षिप्ततया च कानूनी अर्थे सम्पत्तिः कतिपयेषु विषयेषु वा वस्तुषु वा जनानां अधिकारान् निर्दिशति ।[४] गैरकानूनीरूपेण मान्यताप्राप्ताः अथवा दस्तावेजिताः सम्पत्तिअधिकारः अनौपचारिकसम्पत्त्याधिकारः इति ज्ञायन्ते । एते अनौपचारिकसम्पत्त्याधिकाराः असंहिताकृताः अथवा दस्तावेजिताः सन्ति, परन्तु स्थानीयनिवासिनां मध्ये भिन्नप्रमाणेन मान्यताप्राप्ताः सन्ति । सम्पत्तिअधिकारस्य औचित्यदोषाः च
संगोल्लि रायण्णः
स्वातन्त्रा संग्रामे योगदानां
नवदशतमे शतके यद आङ्ग्लदेशिकाः कित्तूरु राज्यस्य राणि चेन्नम्मा पीडयन्ति स्म तदा रायण्णः ग्रामस्थान् जनान् एकीकृत्य तेषां नायको भूत्वा परदेशीनां आङ्ग्लानां गृहान् अवदहति स्म, तेषां राजकोशान् चोरयति स्म च । ईदृशौः व्यवहारैः क्रोधिताः आङ्ग्ल जनाः तस्य तस्य बन्धूनां भूमीं सम्पदं च स्ववशं अकुर्वन् । राणिचेन्नम्मायाः सङ्ग्रामे रायण्ण महोदयः प्रमुखं पात्रं अवहन् । यदा सा राणी वीरगतिं प्राप्ता तदापि एषः वीरपुरुषः पराजयं न स्वीकारं अकरोत् ।
सम्पत्तिनियमः
https://en.wikipedia.org/wiki/Property_law https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Property-Law.jpg
संगोल्लि रायण्णः
स्वातन्त्रा संग्रामे योगदानां
निगूडरूपेण निपुणतया च वारं वारं सः आङ्ग्ल सैनिकान् उपरि आक्रमणं कुर्वन् आसीत् । परन्तु विधिविपर्यासेन कस्यचित् द्रोहिणः सहायेन आङ्ग्लाः तं बन्धी कुर्वन्ति स्म । तेषां बन्धने एतेन शूरेण १८३१ तमे वर्षे जनवरि मासस्य २६ तमे दिवसे वीरस्वर्गं प्राप्तः । तस्य अन्तिमक्रया नन्दगड ग्रामे कृता ।
अद्यापि राणि चेन्नम्मायाः रायण्ण महोदयस्य च वीरगाया जनाः गानरूपे गायन्ति । रायण्ण महोदयस्य स्मरणे २०१५ तमे वर्षे कर्णाटक राज्यसर्वकारः बेङ्ग्लूरु नगरस्य रैल् स्थानकस्य नामं " क्रान्तिवीर संगोल्लि रायण्ण रैल्स्थानकं " इति नामतस् अकरोत् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
पिण्डखर्जूरः
thumb|200px|right|खर्जूरवृक्षः thumb|200px|left|पिण्डखर्जूरराशिः
एषः पिण्डखर्जूरः अपि भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एषः पिण्डखर्जूरः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं पिण्डखर्जूरः आङ्ग्लभाषायां Drydate इति उच्यते । एषः पिण्डखर्जूरः आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य पिण्डखर्जूरस्य फलं रसं चापि उपयुज्यते । एषः पिण्डखर्जूरः Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति । पिण्डखर्जूरः नाम शुष्कखर्जूरः एव । खर्जूरम् एव शुष्कीकृत्य स्थाप्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पिण्डखर्जूरस्य स्वभावः
thumb|200px|right|वृक्षे लम्बमानानि पक्वखर्जूरगुच्छानि thumb|left|200px|वृक्षे लम्बमानानि अपक्वखर्जूरम् एषः पिण्डखर्जूरः पचनार्थं लघुः । अयं पिण्डखर्जूरः स्निग्धः, मधुररसयुक्तः चापि । thumb|200px|right|आपणे पिण्डखर्जूरस्य, खर्जूरस्य चापि विक्रयणम् thumb|left|200px
‎
वर्गः:शुष्कफलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सामान्य प्रभन्धनं
सामान्य प्रभन्धनं
सर्वेषु उद्योगेषु, संस्थासु च सामान्यप्रबन्धनस्य उपयोगः भवति । सामान्यप्रबन्धनस्य पिता हेनरी फायोल् अस्ति । सः २० शतके प्रबन्धनस्य १४ सिद्धान्तान् सूचितवान् । तत्र १४ सिद्धान्ताः सन्ति ये हेनरी फयोल् इत्यनेन दत्ताः, ते सन्ति :-
•	कार्यविभागः :- कार्यविभागस्य अभिप्रायः समानप्रयत्नस्य कृते अधिकाधिकं उत्तमं कार्यं प्रदातुं भवति। विशेषीकरणं मानवीयप्रयत्नस्य सर्वाधिकं कार्यक्षमः उपायः अस्ति ।कम्पनीयां वित्तस्य, विपणननिर्माणस्य, मानवसंसाधनविभागस्य इत्यादीनां पृथक् पृथक् विभागाः सन्ति तेषु सर्वेषु विशेषव्यक्तिः सन्ति। ते कम्पनीयाः उत्पादनविक्रयलक्ष्यं साधयन्ति ।भवन्तः चिकित्सालये इत्यादिषु कस्मिन् अपि संस्थायां वा सर्वकारीयकार्यालये अपि कार्ये सिद्धान्तस्य पालनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
•	अधिकारः उत्तरदायित्वं च :- तत्र द्वौ प्रकारौ अधिकारौ स्तः, आधिकारिकः अधिकारः यः आज्ञां दातुं अधिकारः अस्ति तथा च व्यक्तिगतः अधिकारः यः व्यक्तिगतप्रबन्धकस्य अधिकारः अस्ति। अधिकारः औपचारिकः अनौपचारिकः च भवितुम् अर्हति ।प्रबन्धकानां दायित्वस्य अनुरूपं अधिकारं आवश्यकं भवति | अधिकारस्य उत्तरदायित्वस्य च सन्तुलनं भवेत्।
•	अनुशासनम् :- अनुशासनं संगठनात्मकनियमानां रोजगारसम्झौतेः च आज्ञापालनं भवति ये संस्थायाः कार्यानुष्ठानार्थं आवश्यकाः सन्ति। अनुशासनस्य कृते सर्वेषु स्तरेषु उत्तमाः वरिष्ठाः, स्पष्टाः निष्पक्षाः च सम्झौताः, दण्डानां न्यायपूर्वकं प्रयोगः च आवश्यकः भवति ।श्रमिकः प्रबन्धनश्च परस्परं प्रति किमपि पूर्वाग्रहं विना स्वप्रतिबद्धतायाः सम्मानं कुर्वतःI
•	आज्ञा एकता :- एकः अधीनस्थः एकस्मात् श्रेष्ठात् आदेशं प्राप्नुयात्, तस्य उत्तरदायी च भवेत् I द्वयम् अधीनतां निवारयति। तत् एकं व्यक्तिगतं कर्मचारीं प्रभावितं करोति।इदानीं आज्ञायाः एकत्वं नास्ति I यदि विभिन्नविभागानाम् मध्ये समन्वयः भवति तर्हि एतत् परिहर्तुं शक्यते।
•	दिक् एकता :- संस्थायाः सर्वाणि एककानि समन्वयेन, केन्द्रितप्रयत्नैः च एकमेव उद्देश्यं प्रति गच्छन्ति भवेयुःI समानलक्ष्ययुक्तानां प्रत्येकस्य कार्यसमूहस्य एकं शिरः एकयोजना च भवितुमर्हति । क्रियाकलापानाम् आच्छादनं निवारयति | सम्पूर्णं संगठनं प्रभावितं करोति।
•	व्यक्तिगतहितस्य सामान्यहितस्य अधीनता :- प्रत्येकस्य श्रमिकस्य तादृशे कम्पनीयां कार्यं कर्तुं किञ्चित् व्यक्तिगतरुचिः भवति केवलं कम्पनीयाः स्वकीयानि उद्देश्यानि प्राप्तानि सन्ति।व्यक्तिगतहितं अधिकं वेतनं प्राप्तुं भवति तथा च कम्पनीनां उद्देश्यं तस्य सर्वाणि लक्ष्याणि प्राप्तुं भवति ।
•	कर्मचारिणां पारिश्रमिकम् :- समग्रं वेतनं क्षतिपूर्तिं च कर्मचारिणां संस्थायाः च कृते न्याय्यं भवेत्। कर्मचारिभ्यः न्याय्यं वेतनं दातव्यं यत् तेभ्यः न्यूनातिन्यूनं उचितं जीवनस्तरं दातव्यम्। तत्सह कम्पनीयाः देयताक्षमतायाः अन्तः एव भवेत् ।
•	केन्द्रीकरणं विकेन्द्रीकरणं च :-  निर्णयाधिकारस्य एकाग्रता केन्द्रीकरणं इति उच्यते यत्र एकादशाधिकजनानाम् मध्ये तस्य विकीर्णता विकेन्द्रीकरणं इति ज्ञायते।विकेन्द्रीकरणद्वारा अधीनस्थसंलग्नतायाः संतुलनं केन्द्रीकरणद्वारा अन्तिमप्राधिकरणस्य प्रबन्धकीयधारणेन च आवश्यकता वर्तते।
•	स्केलार् चैन् :- एकं संगठनं श्रेष्ठैः अधीनस्थैः च भवति उच्चतमतः निम्नतमपर्यन्तं औपचारिकाधिकाररेखा स्केलार् चैन इति ज्ञायते ।संगठनस्य श्रेष्ठतः अधीनस्थपर्यन्तं अधिकारमार्ग भवेत्।
•	आदेशः :- अधिकतमदक्षतायै जनाः सामग्रीः च समुचितसमये उपयुक्तस्थानेषु भवितुमर्हन्ति।अयं क्रमसिद्धान्तः कथयति यत् स्वस्थाने सर्वस्य कृते स्थानं. मूलतः क्रमबद्धता इत्यर्थः । यदि सर्वस्य नियतं स्थानं तत्रैव वर्तते तदा व्यापारकर्मणि बाधकं न भविष्यति ।
•	कार्मिकस्य स्थिरता :- संगठनात्मकदक्षतां निर्वाहयितुम् कर्मचारिणां परिवर्तनं न्यूनीकर्तव्यम्। व्यक्तिगतं चयनं नियुक्तिः च यथायोग्यं कठोरप्रक्रियायाः अनन्तरं करणीयम्। परन्तु एकवारं चयनं कृत्वा तेषां न्यूनतमं नियतकार्यकालपर्यन्तं स्वपदे एव स्थापयितव्यम्।भर्ती, चयनं प्रशिक्षणं च व्ययः अधिकः भविष्यति। अतः कर्मचारिणां कार्यकाले स्थिरता व्यापाराय उत्तमम् अस्ति।
•	आरम्भः :- श्रमिकं सुधारस्य योजनानां विकासाय, निर्वाहाय च प्रोत्साहनं दातव्यम्। आरम्भः  इत्यस्य अर्थः आत्मप्रेरणया प्रथमं सोपानं ग्रहणं भवति। योजनां चिन्तयन् निष्पादयति च।एकस्याः उत्तमस्य कम्पनीयाः कर्मचारीसुझावव्यवस्था भवितुमर्हति यत्र सुझावद्वारा विचारः क्रियते तथा च कर्मचारिणः पुरस्कृताः भवन्ति। अनेन कालस्य न्यूनता भवति ।
•	एस्पिरित् डि कार्प्स :- प्रबन्धनेन कर्मचारिणां मध्ये एकतायाः सामञ्जस्यस्य च सामूहिकभावना प्रवर्तनीया। प्रबन्धनेन विशेषतः बृहत्सङ्गठने सामूहिककार्यस्य प्रचारः करणीयः अन्यथा लक्ष्यं प्राप्तुं अतीव कठिनं भविष्यति।
सामान्यप्रबन्धनं बहुषु उद्योगेषु प्रवर्तमानं क्षेत्रम् अस्ति I अतः स्पष्टं भवति यत् फ़योल् इत्यस्य प्रबन्धनस्य १४ सिद्धान्ताः प्रबन्धनसमस्यासु व्यापकरूपेण प्रयोज्यम् अस्ति तथा च अद्यत्वे प्रबन्धनचिन्तने गहनः प्रभावः भवति।परन्तु यस्मिन् वातावरणे व्यापारः भवति तस्य परिवर्तनेन सह एतेषां सिद्धान्तानां व्याख्या परिवर्तिता अस्ति |
उत्तमं तकनीकीकौशलं  भवन्तं उत्तमं  प्रबन्धकं न करोति  इति अनिवार्यम्। योजना, पूर्वानुमान, निर्णयनिर्माण, प्रक्रियाप्रबन्धन, संगठनप्रबन्धन, समन्वयः, नियन्त्रणं च इत्येतयोः कृते अपि भवतः अनेकानाम् अ-तकनीकीकौशलानाम् आवश्यकता भविष्यति । एतानि सर्वाणि कौशल्यं प्रबन्धनस्य १४ सिद्धान्तेषु शिक्षितानि सन्ति येन प्रबन्धकाः संस्थां कथं प्रभावीरूपेण चालयितुं शक्नुवन्ति इति अवगन्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
हेनरी फेयोल् इत्यस्य प्रबन्धनस्य १४ सिद्धान्ताः सर्वत्र स्वीकृताः सन्ति, विश्वे प्रबन्धकानां कृते मार्गदर्शिकारूपेण निरन्तरं च उपयुज्यन्ते । यद्यपि एते प्रबन्धनस्य सिद्धान्ताः १०० वर्षाणाम् अधिकपुराणाः सन्ति तथापि तेषां विना अस्मान् शतशः वर्षाणि पृष्ठतः धकेलति स्म यदा तकनीकीकौशलस्य सर्वोच्चं शासनं भवति स्म तथा च जनानां प्रबन्धनीयदायित्वस्य अभावः आसीत्।
केचन सिद्धान्ताः अद्यतनप्रबन्धनसंशोधनेषु पुनः परिभाषिताः पुनः व्याख्याताः च येन तेषां अनुप्रयोगे संस्थानां कृते उत्तमाः अधिकप्रभाविणः च भवेयुः तथापि अन्ये कतिचन यथा फयोल् इत्यनेन स्थापिताः तथा अवशिष्टाः सन्ति, अद्यतनसङ्गठनानां प्रबन्धने अद्यापि व्यापकरूपेण स्वीकृताः सन्ति । सामान्यतया सर्वाणि संस्थानि अभ्यासरूपेण प्रबन्धनस्य सन्दर्भे केनचित् प्रकारेण समानानि भवन्ति ।
यद्यपि ते स्पष्टाः सन्ति तथापि एतेषु बहवः विषयाः अद्यापि संस्थासु वर्तमानप्रबन्धनप्रथासु सामान्यज्ञानस्य आधारेण उपयुज्यन्ते । इदं हेनरी फयोल् शोधस्य आधारेण केन्द्रितक्षेत्रैः सह व्यावहारिकसूची एव तिष्ठति यत् अद्यत्वे अपि अनेकानाम् तार्किकसिद्धान्तानां कारणात् प्रवर्तते।
2nd PUC Business Studies Textbook
=सामान्य प्रभन्धनं=
स्केलार् चैन्
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Henry_Fayol.jpg
मॉडर्न विद्या निकेतन विद्यालयश्शृंखला
मॉडर्न विद्या निकेतन (MVN ) विद्यालयः फरीदाबादनगरे संनिवेशिन्ति| एषा  माधयमास्त्याङ्ग्लभाषा | एषा  केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड इत्येन स्वजास्ति |
सन्दर्भ
वर्गः:भारतस्य विद्यालयाः
रघुवर दास
रघुवर दास भारतदेशजाराजनीत्ज्ञ झारखंडराज्येऽस्ति |
सन्दर्भ:
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९५५ जननम्
खर्जूरम्
thumb|right|200px|खर्जूरराशिः thumb|200px|left|वृक्षे लम्बमानानि पक्वखर्जूरस्य गुच्छानि thumb|150px|left|खर्जूरवृक्षः thumb|200px|left|वृक्षे अपक्वानि खर्जूराणि एतत् खर्जूरं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् खर्जूरम् आङ्ग्लभाषायां Date इति उच्यते । एतत् खर्जूरम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य खर्जूरस्य फलं रसं चापि उपयुज्यते । एतत् खर्जूरम् Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खर्जूरस्य स्वभावः
एतत् खर्जूरं पचनार्थं लघुः । इदं खर्जूरं स्निग्धम्, मधुररसयुक्तं चापि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शुष्कफलानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भाषाविज्ञानम्
भाषाविज्ञानं केवल साहित्यसम्पत्तिसमृद्धायाः एव भाषायाः अध्ययनं नहि करोति अपितु साहित्यिकसम्पत्तिविरहितायाः अपि भाषायाः वैज्ञानिकमध्ययनं करोति । भाषाविज्ञानस्य सम्बन्धः कस्याश्चन भाषायाः केनचन कालविशेषेणैव साकं नहि भवति अपितु तस्य सर्वेषां कालानां भाषाविषयकाणां तत्वैः साकं भवति । भाषाविज्ञानं भाषायाः कस्याश्चन तत्वानि सङ्लय्य तानि चाश्रित्य सिद्धान्तानामपि निर्धारणं करोति । अस्मिन्नध्ययने ध्वनिनामुच्चारणस्य, अक्षराणां, शब्दानां, पदानां वाक्यानां च संरचनाया विवेचनं क्रियते ।
ध्वनिविज्ञानम्
मानवभाषायाः अध्ययनस्य प्रमुखो विषयः ध्वनिः विद्यते । समपूर्णा भाषा ध्वन्याश्रिता भवति। अत एव भाषाविज्ञानेऽपि ध्वनेरध्यनस्य महत्वपूर्णस्थानं भवति। ध्वनिविज्ञाने मानवशरीरस्य उच्चरणोपयोगिनाम् अवयवानां परिचयः क्रियते। तानि चाङ्गनि निम्नाङ्कितानि सन्ति - ध्वनीनामुच्चारणस्थानस्य उच्चारणप्रयत्नस्य दृष्ट्यापि वर्गीकरणं क्रियते। तदनन्तरमिदमपि विचार्यते यत् तेषु ध्वनिषु कदा-कदा केन-केन च प्रकारेण विकासः सञ्जातः इति। तानेव ध्वनिविकासानाश्रित्य केचन निश्चिताः ध्वनिनियमा अपि क्रियन्ते। अत एव ध्वनिविज्ञानस्य इमे विषयाः सन्ति-उच्चरणावयवाः, ध्वनीनां संख्या, ध्वनीनां वर्गीकरणम्, ध्वनिविकाराणां दिशः, तासां कारणानि ध्वनिनियमाश्च।
पदविज्ञानम्
पदपदार्थं निरूपयता महर्षिणा पाणिनिनाऽभिहितम् - ‘सुप्तिङ्न्तं पदम्’ । तथाविधाः वर्णाः पदशब्देनाभिधीयन्ते येषां वर्णसमूहानामन्ते सुप्विभक्तिनामथवा तिङ्विभक्तिनां संयोगो भवति। आचार्यविश्वनाथेन अपि अभिहितम्-‘वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः’ इति । अस्मिन् पदविज्ञाने नानाविधानां पदानामध्ययनं क्रियते। यथा-संज्ञा सर्वनाम-क्रियाक्रियाविशेषणादिकानाम्, धातुरूपाणाम्, शब्दरूपाणाम् । अनेनैव साकमस्मिन् विज्ञाने पदानां मूलम्, पदानां व्युत्पप्तिः पदानां वाक्येषु प्रयोगाः, पदानां काले-काले सञ्जातं रूपपरिवर्तनम्, पदानां वाक्येषु देशकालानुसारेण विकारादिकाः विवेच्यन्ते । पदानि एव भाषायाः मूलभूतानि सन्ति। अत एव पदविज्ञानं भाषाविज्ञानस्य मूलभूतं विद्यते ।
वाक्यविज्ञानम्
अनेकेषां सार्थकानाम् अन्वितानाञ्च पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते । वाक्यस्य स्वरूपं निरूपयता आचार्येण विश्वनाथेनाभिहितम् - ’वाक्यं स्याद् योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः’ इति। अयमाशयो यत् पदानां समूह एव वाक्यमित्यभिधीयते । परन्तु तस्मिन् पदसमूहे वैशिष्ट्यत्रयमपोक्षितं भवति वाक्यत्वाय -
योग्यता
योग्यानां पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते । यथा अग्नेः योग्यता दाहक्रियायामेवाऽस्ति, न तु सिञ्चनक्रियायाम्। अत एव अग्निना सिञ्चतीति वाक्यं न भवितुमर्हति, अपितु जलेन दह्यतीति वाक्यं न भवितुमर्हति, अपितु जलेन सिञ्चतीत्येव वाक्यम्।
आकाङ्क्षा
अनेनैव प्रकारेण साकाङ्क्षाणामेव पदानां समूहो वाक्यमित्यभिधीयते, न तु निराकाङ्क्षाणाम्। यथा ’रामो गच्छतीत्येव वाक्यम्, न् तु रामः श्यामः मोहनाः’ इति पदानां समूहो वाक्यं भवितुमर्हति, एतेषां पदानाम् आकाङ्क्षारहितत्वात्।
आसत्तिः
अननैव प्रकारेण पदेषु वाक्यत्वायासत्तिरप्यावश्यकम्। सा चासत्तिरपि द्विप्रकारकौ - कालकृता स्थानकृता च । कालकृताऽऽसत्तेरभावादेव अद्याभिहितस्य रामः इति पदस्य दिनान्तरेऽभिहितेन ’गच्छति’ इति पदेन साकं वाक्यता नहि जायते। इत्थमेव ’रामो गिरिर्भुङ्क्ते अग्निमान्’ इति पदानां समूहेऽपि वाक्यत्वं नास्ति स्थानकृतऽऽसत्तेरभावात्। अतः ’रामो गिरिरग्निमान्’ इत्यनेन प्रकारेण पदानां क्रमेण भाव्यम् । अस्मिन् पदविज्ञाने वाक्यरचनाविषयको विचारः प्रस्तूयते, वाक्यानां भेदाश्चाधीयन्ते । अत्र वाक्यानाम् ऐतिहासिकं तुलनात्मकमध्येयनमपि प्रस्तूयते।
अर्थविज्ञानम्
शब्दार्थयोः शब्दविदः अभोदसम्बन्धं स्वीकुर्वन्ति । सर्वे शब्दाः सार्थकाः भवन्ति । मानवाः तान्-तान् अर्थानेवोद्दिश्य, तान् बोधयितुं तेषां-तेषां शब्दानां प्रयोगं कुर्वन्ति । निरर्थकानां शब्दानामुच्चारयिता विक्षिप्त अथवा मूर्ख इत्यभिधियते। गौः शब्दस्य प्रयोगः गोत्वावच्छिन्नायाः व्यक्तेः बोधनायैव क्रियते। इत्थं ज्ञायते यत् यदि शब्दाः शरीरभूतास्सन्ति तदा अर्थाः तेषामात्माभूताः । येन प्रकारेणात्मानं विना शरीरं नश्यति, तेनैव प्रकारेण शब्दानामपि सार्थकता अर्थैरेव भवति। अत एवार्थविज्ञानं भाषाविज्ञानस्यातीव महत्वपूर्णमङ्गं वर्तते । अर्थविज्ञाने यथा अभियुक्तशब्दस्य प्रयोगः प्राचीने काले प्रामाणिकपुरुषरूपस्यार्थस्य बोधनाय क्रियते स्म, किन्तु वर्तमाने काले तस्य शब्दस्य प्रयोगः सातसपुरुषस्य बोधनाय क्रियते। इत्थं शब्दानाम् अर्थपरिवर्तनानि तेषामर्थपरिवर्तनानां कारणानि प्रभृतयो विषयाः अर्थविज्ञानस्य विषयाः सन्ति ।
वर्गः:भाषाविज्ञानम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
द्वितीयाविभक्तिः
कारकद्वितीया, उपपदद्वितीया, चेति द्वितीया द्विविधा । कर्मसंज्ञां पुरस्कृत्य प्रवर्तमाना द्वितीया कारकद्वितीया । परिगणितपदानां योगमात्रेण् प्रवर्तमाना द्वितीया उपपदद्वितीया । कर्मप्रवचनीयसंज्ञां पुरस्कृत्य प्रवर्तमाना द्वितीया कर्मप्रवचनीयद्वितीया । एषा उपपदद्वितीयायाम् एव अन्तर्भवति । कर्मणि द्वितीया -२.३.२ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् । द्वितीयाविभक्ति विधायकं सूत्रमिदम् । कर्मणि द्वितीया भवतीति अनेन सूत्रेण उच्यते । किं तर्हि कर्म ? इत्याकांक्षायां अष्टभिः सूत्रैः कैश्चित् वार्तिकैश्च कर्मसंज्ञा अभिधीयते । एतैः सूत्रैः इदं कर्मेति निर्णये जाते प्रकृतसूत्रेणैव द्वितीया प्रवर्तनीया । अतः कर्म संज्ञा –विधायकानि सूत्राणि बहूनि, कर्मसंज्ञाम् अवलम्बय् द्वितीयाविधायकं तु एकमेव सूत्रम् । (उपपदद्वितीयाविधायकानि सूत्राणि वार्तिकानि च अन्यानि सन्ति ।) अतः येन येन सूत्रेण कर्मसंज्ञा विधीयते तत्र तत्र कर्मणि द्वितीयेति एकेनैव सूत्रेण द्वितीया प्रवर्तते इति ज्ञेयम् । सर्वासु कारकविभक्तिषु एषैव सरणिः आदृता पाणिनिना इति स्मरणीयम् ।
कारकद्वितीया
कर्तुरीप्सिततमं कर्म -१.४.२९ कर्तुः क्रियया आप्तुम् इष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् । पाचकः तण्डुलान् पचति इत्यत्र पाचकः कर्ता । तस्य पाकक्रियया आप्तुम् इष्टतमः तण्डुलः कर्म । अतः कर्मभूतात् तण्डुलात् कर्मणि द्वितीयेति द्वितीया भवति । तथायुक्तञ्चानीप्सितम् – १.४.५० ईप्सिततमवात्क्रियया युक्तम् अनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ।
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आचार्यः देवव्रतः
आचार्यः देवव्रतः (जन्म -18 जनवरी 1959) कश्चन भारतीयः शिक्षाविद्, यः जुलाई 2019 तः गुजरातराज्यस्य राज्यपालः वर्तते । सः आर्यसमाज स्य प्रचारकः। मूलतः सः हरियाणा-राज्यस्य कुरुक्षेत्रे गुरुकुल-कुरुक्षेत्र- स्य प्राचार्यपदारूढः आसीत्।   प्राकृतिकृषौ तस्य अतीव रुचिः वर्तते।
गुजरातराज्यस्य राज्यपालत्वात् सः गुजरात राज्यस्य राज्यविश्वविद्यालयानां कुलाधिपतिः अपि वर्तते।
जून 2019 मध्ये सः ओम प्रकाश कोहली -महोदयस्य अनुपदाधिकारित्वेन गुजरातराज्यस्य राज्यपाल त्वेन पदारूढ जातः ।
प्राकृतिककृषौ तस्य योगदानम्
प्राकृतिककृषेः आरम्भे सः किञ्चुलकस्य पालनम् अकरोत्। प्रथमवर्षे एव तु तस्य प्रयोगः निस्फल इव जातः, यतः तस्य कृषिक्षेत्रे अनावश्यकानां तृणानां विकासः अत्यधिकः जातः, अन्यकीटानां च वृद्धिः अभवेत्। परन्तु सः स्वप्रयोगे किञ्चित् फलं प्राप्तवान्। परन्तु वर्षत्रये अपि सः किमपि विषयं कर्तुं न शक्तवान्। तस्मिन् कालखण्डे महाराष्ट्रवासिना पद्मश्रीसुभाषपालेकर-महोदयेन सह तस्य सम्पर्कः जातः।
बाह्यपरिसन्धयः
राज्यपालस्य व्यक्तिविवरणम्
वर्गः:गुजरातराज्यस्य राज्यपालाः वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य राज्यपालाः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९५९ जननम्
भारतीय-प्रीमियर् लीग्
इन्डियन् प्रीमियर् लीग् अथवा ऐ पि ल् भारतीयक्रिकेट्समित्या २० षट्कनां क्रीडास्पर्धा । एतच्च सम्पूर्णं वृत्तिनिरतानां कृते एव वर्तते । अस्यां क्रीडास्पर्धायां ९ गणानि सन्ति ।. अत्र च विदेशीयक्रीडापटवः अपि भवन्ति । इयं च स्पर्धा २००८ तमे वर्षे आरब्धा । स्पर्धा च भारतीयक्रिकेट्समित्या आयोज्यते । प्रस्तुतं इमां स्पर्धां भारतीयक्रिकेट्समितिः आयोजयति । तत्रापि भारतीयक्रिकेट्समित्याः उपाध्यक्षः राजीवशुक्ला निर्वहन् अस्ति । एषः सद्यः ऐ पि ल् स्पर्धासमित्याः अध्यक्षः वर्तते । अत्र च ये गणानां प्रायोजकत्त्वं स्वीकुर्वन्ति ते एव तस्य गणस्य रायभारिणः भवन्ति ।
मुम्बै इण्डियन्स्
मुम्बै इण्डियन्स् गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः मुम्बै नगरस्य प्रातिनिध्यं वहति । हर्भजनसिंहः एतस्य गणस्य नायकः । सचिनतेण्डुलकरः एतस्य गणस्य अत्युत्तमक्रीडालुः वर्तते ।
रायल् चालेञ्जर्स्
रायल् चालेञ्जर्स् गणः बेङ्गळूरुनगरं प्रतिनिधत्ते । एषोऽपि गणः भारतीय-प्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः । एतस्य गणस्य स्वामी विजयमल्यः वर्तते । गणस्यास्य नेता डेनियल् वेटोरि विद्यते । क्रिस् गेय्ल् अस्य गणस्य प्रमुखक्रीडालुः विद्यते ।
डेक्कन् चार्जर्स्
डेक्कन् चार्जर्स् इति एषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः हैदराबाद् नगरं प्रातिनिधत्ते । टि वेङ्कटरेड्डी एतस्य गणस्य निर्वाहकः वर्तते । एषः डेक्कन् क्रोनिकल् समूहसंस्थायाः प्रमुखः । कुमार सङ्गकारः गणस्यास्य नेता विद्यते ।
डेल्ली डेर्डेविल्स्
डेल्ली डेर्डेविल्स् इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः देहली नगरं प्रातिनिधत्ते । गौतमगम्भीरः एतस्य गणस्य नायकः । ग्रन्धी मल्लिकार्जुनराव् एतस्य गणस्य निर्वाहकः वर्तते । एषः जि एम् आर् संस्था प्रमुखः ।
किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः
किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः मोहाली नगरं प्रातिनिधत्ते । आडं गिल्क्रिस्ट् एतस्य गणस्य नायकः । नेस् वाडिया, प्रीति ज़िन्टा एतस्य गणस्य निर्वाहकौ स्तः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग् वर्गः:चित्रं योजनीयम्
3.13 एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः
व्यासभाष्यम्
एतेन पूर्वोक्तेन चित्तपरिणामेन धर्मलक्षणावस्थारूपेण भूतेन्द्रियेषु धर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्थापरिणामश्चोक्तो वेदितव्यः । तत्र व्युत्थाननिरोधयोर्धर्मयोरभिभवप्रादुर्भावौ धर्मिणि धर्मपरिणामः । लक्षणपरिणामश्च निरोधस्त्रिलक्षणस्त्रिभिरध्वभिर्युक्तः । स खल्वनागतलक्षणमध्वानं प्रथमं हित्वा धर्मत्वमनन्तिक्रान्तो वर्तमानं लक्षणं प्रतिपन्नो, यत्रास्य स्वरूपेणाभिव्यक्तिः । एषोऽस्य द्वितीयोऽध्वा । न चातीतानागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तः । तथा व्युत्थानं त्रिलक्षणं तिर्भिरध्वभिर्युक्तं वर्तमानं लक्षणं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तमतीतलक्षणं प्रतिपन्नम् । यत्रास्य स्वरूपाभिव्यक्तौ सत्यां व्यापारः, एषोऽस्य द्वितीयोऽध्वा । न चातीतानागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तमिति । एवं पुनर्निरोध एवं पुनर्व्युत्थानमिति तथावस्थापरिणामः, तत्र निरोधक्षणेषु निरोधसंस्कारा बलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्युत्थानसंस्कारा इति । एष धर्माणामवस्थापरिणामः । तत्र धर्मिणो धर्मैः परिणामो धर्माणां त्र्यध्वनां लक्षणैः परिणामो लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति ।
एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः शून्यं न क्षणमपि गुणवृत्तमवतिष्ठते । चलं च गुणवृत्तम् । गुणस्वाभाव्यं तु प्रवृत्त्कारणमुक्तं गुणानामिति । एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मधर्मिभेदात्त्रिविधः परिणामो वेदितव्यः । परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः धर्मिस्वरूपमात्रो हि धर्मो धर्मिविक्रियैवैषा धर्मद्वारा प्रपञ्च्यतिति । तत्र धर्मस्य धर्मिणि वर्तमानस्यैवाध्वस्वतीतानागतवर्तमानेषु भावान्यथात्वं भवति, न तु द्रव्यान्यथात्वम् । यथा सुवर्णभाजनस्य भित्त्वाऽन्यथाक्रियमाणस्य भावान्यथात्वं भवति, न सुवर्णान्यथात्वमिति ।
अपर आह—धर्मानभ्यधिको धर्मो, पूर्वतत्त्वानतिक्रमा, पूर्वापरावस्थाभेदमनुपतितः कौटस्त्व्येन विपरिवर्तेत यद्यन्वयी स्यादिति । अयमदोषः । कस्मात्? एकान्ततानभ्युपगमात। तदेतत्त्रैलोक्यं व्यक्तेरपैति । कस्मात्? नित्यप्रतिषेधात। अपेतमप्यस्ति विनाशप्रतिषेधात। संसर्गाच्चास्य सौक्ष्म्यम् । सौक्ष्म्याच्चानुपलभ्दिरिति । लक्षणपरिणामो धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽतीतलक्षणयुक्तोऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । तथा वर्तमानोऽनागतलक्षणयुक्तो वर्तमानातीताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । तथा वर्तमानो वर्तमानलक्षणयुक्तोऽतीतानागताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त इति । यथा—पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तो न शेषासु विरक्तो भवतीति ।
अत्र लक्षणपरिणामे सर्वस्य सर्वलक्षणयोगादध्वसङ्करः प्राप्नोतीति परैर्दोषश्चोद्यत इति । तस्य परिहारः—धर्माणां धर्मत्वमप्रसाध्यम् । सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपि वाच्यो न वर्तमानसमय एवास्य धर्मत्वम् । एव्घि न चित्तं रागधर्मकं स्यात्, क्रोधकाले रागस्यासमुदाचारादिति । किं च, त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकस्यां व्यक्तौ नास्ति सम्भवः । क्रमेण तु स्वव्यञ्जकाञ्जनस्य भावो भवेदिति । उक्तं च—रूपातिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुध्यन्ते । सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते । तस्मादसङ्करः । यथा रागस्यैव क्वचित्समुदाचार इति न तदानीमन्यत्राभावः । किन्तु केवलं सामान्येन समन्वागत इत्यस्ति तदा तत्र तस्य भावः, तथा लक्षणस्येति । न धर्मी त्र्यध्वा । धर्मास्तु त्र्यध्वानः । ते लक्षिता अलक्षिताश्च तां तामवस्थां प्राप्नुवन्तोऽन्यत्वेन प्रतिनिर्दिश्यन्तेऽवस्थन्तरतो न द्रव्यान्तरतः, यथैका रेखा शतस्थाने शतं दशस्थाने दशैकं चैकस्थाने । यथा चैकत्वेऽपि स्त्री माता चोच्यते दुहिता च स्वसा चेति ।
अवस्थापरिणामे कौटस्थ्यप्रसङ्गदोषः कैश्चिदुक्तः । कथं ? अध्वनो व्यापारेण व्यवहितत्वात। यदा धर्मः स्वव्यापारं न करोति, तदानापगतो, यदा करोति तदा वर्तमानो, यदा कृत्वा निवृत्तस्तदातीत इत्येवं धर्मधर्मिणोर्लक्षणानामवस्थानां च कौटस्थ्यं प्राप्नोतीति परैर्दोष उच्यते । नासौ दोषः । कस्मात्? गुणिआनांअत्वेऽपि गुणानां विमर्दवैचित्र्यात। यथा संस्थानमादिमद्धर्ममात्रं शब्दादीनां गुणानां विनाश्यविनाशिनामेवं लिङ्गमादिमद्धर्ममात्रं सत्त्वादीनां गुणानां विनाश्यविनाशिनाम् । तस्मिन्विकारसंज्ञेति । तत्रेदमुदाहरणम्—मृद्धर्मी पिण्डाकारोऽनागतं लक्षणं हित्वा वर्तमानलक्षणं प्रतिपद्यत इति लक्षणतः परिणमते । घटो नवपुराणतां प्रतिलक्षणमनुभवन्नवस्थापरिणामं प्रतिपद्यत इति । धर्मिणोऽपि धर्मान्तरमवस्था, धर्मस्यापि लक्षणान्तरमवस्थेत्येक एव द्रव्यपरिणामो भेदेनोपदर्शित इति । एवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यमिति । त एते धर्मलक्षणावस्थापरिणामा धर्मिस्वरूपमनतिक्रान्ता इत्येक एव परिणामः सर्वानमून्विशेषानभिप्लवते । अथ कोऽयं परिणामः ? अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्तिः परिणामः ॥१३॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
दैर्घ्यमापनम्
वैज्ञानिकं मापनं तौलनञ्च
यदा अस्माभिः कश्चित् भौतिकराशिः माप्यते तौल्यते च तदा तद्राशेः तुलना तादृश एव राशेः मात्रकेण क्रियते । अर्थात् अस्माभिः परिज्ञायते यत् कस्याञ्चित् भौतिकराशौ तादृशः एव भौतिकराशेः मात्रकं कतिवारं सम्मिलितम् अस्ति । यथा-यदा अस्माभिः कस्यचित् कक्षस्य दैर्घ्यं १५ मीटर्-परिमितं कथ्यते तदा अस्माकं तात्पर्यं भवति यत् कक्षस्य दैर्घ्यं मीटरदैर्घ्यं पञ्चदशवारं सम्मिलितं वर्तते । इत्थमेव यदा कस्यचित् वस्तुनः भारः ग्रामपरिमितः कथ्यते तदा अभिप्रायोऽयं यत् अस्माभिः प्रमाणीकृतात् ग्रामभारात् तद्भारः पञ्चगुणीतोऽस्ति । सर्वेषां भौतिकराशीनां मापनं तौलनं वा केवलं दैर्घ्यस्य, संहत्याः समयस्य च मात्रकैः कर्तुं शक्यते । अत्र इमानि त्रीणि मौलोकानि मात्रकाणि [Fundamental Units ] कथ्यन्ते । इतराणि सर्वाणि मात्रकाणि एभ्यः मौलिकेभ्यः मात्रकेभ्यः निस्सारितानि । अतएव तानि व्युत्पन्नानि मात्रकाणि इति [Derived Units ] अभिधीयन्ते।
दैर्घ्यस्य मात्रकाणिः (Units of Length)
आग्लपध्दत्यां दैर्घ्यस्य तुलना आग्लेन साम्राज्यिकेन गणमापकेन (British Imperial Yard ) क्रियते । अस्य परिभाषा आग्लदेशीयया विघायिकया निम्नांङ्कितेन प्रकारेण कृता । “एक्सचेकरनामकस्य अधिकारिणः कार्यालये लन्डननगरे स्थापितस्य कांसमयस्य दण्डस्थोपरि द्वयोः निश्चितयो रखयोरन्तरालस्य विस्तारं ३२० फा० इति तापे एकगजमापकस्यैव तुल्यं भविष्यति ।“ अस्यां पध्दत्यां दैर्घ्यस्य मात्रकं १ फुटपरिमितं भवति । एकफुटमापकस्तु गजमापकस्य तृतीयंशो भवति । अन्येषां दैर्घ्याणां मात्रकाणि निम्नप्रकारकाणि भवन्ति ।
'''१२ इञ्चपरिमितिः =१ फुटपरिमितिः
'''३ फुटपरिमितिः = १ गजपरिमितिः
२२० गजपरिमितिः =१ फर्लाङ्परिमितिः ५ फर्लाङ्परिमितिरथवा १७६० गजपरिमितिः =१ मीलपरिमितिः
मीटरपध्दत्या दैर्घ्यस्य मूलाधारम् एक मीटरमिति । फ्रान्सदेशीयगणराज्यानुसारेण पेरिसनगरतः निर्गच्छता देशान्तरेण सह प्रमीयमाणस्य औदीच्यात् घ्रुवात् विषुवद्रेखापर्यन्तं व्याप्तस्य अन्तरालस्य एककोटिकांशो मीटरपरिमित इति निर्धारितोऽभवत् । किन्तु, इदनीं पेरिसनगरे निहिते प्लेटिनमेरीडियमवारुनिर्मितस्य दणडकस्य दैर्घ्यं c°  अर्थात् शून्यशतांशे तापे चिन्हयोर् द्वयोर्मध्ये वर्तमानमन्तरालम् एकमीटरपरिमितं मन्यते । अस्यां पध्दत्यां अन्येषां दैर्घ्याणां मात्रकाणि निम्नप्रकारेण निर्घानिरानि ।
मैट्रिकपद्धत्या : दैर्घ्यतालिका
'''१० मिलीमीटराणि (मि. मी.) = १ सेण्टीमीटरम् (से.मी.)
'''१० सेण्टीमीटराणि (से.मी.) = १ डेसीमीटरम् (डे.मी.)
'''१० डेकामीटराणि (डे.मी.) = १ हेक्टोमीटरम् (हे.मी.)
१० हेक्टोमीटराणि (हे.मी.) = १ किलोमीटरम् (कि.मी.) वैज्ञानिकाः मापतौलकर्मणि आंग्लमात्रकाणां प्रयोगं न कुर्वन्ति । यतः आंग्लपध्दत्यां मात्रकस्यैकस्य अन्यस्मिन् मात्रके परिवर्त्तनार्थं दशमलवप्रयोगः कर्त्तुं न शक्यते । किन्तु मीटरपध्दत्यां वामपार्श्वे दक्षिणे वा दशमलवस्य अपसारणात् मात्राकमेकं अन्यस्मिन् मात्रके रूपान्तरीकर्त्तुं शक्यते आंग्लीयायाः मैट्रिकपध्दत्याः मात्रकेण सह सम्बन्ध :- '''१ मीटरम् = २६’३६ इञ्चानि
'''१ किलोमीटरम् = ०’६२१ मीलम्
१	गजम् = ०’ ६१४ मीटरम्
दैर्घ्यस्य मापनम्
सामान्यतः दैर्घ्यस्य मापनार्थं प्रयुज्यमानम् उपकरणं मीटरमापक इति (Metre scale) नाम्मा अभिधीयते । इयं तु काष्ठमयी लौहमयी वा एका समतला पट्टिका भवति । अस्या एकस्मिन् पार्श्वे से.मी. इति परिमाणे तस्य दशमांशे च चिन्हानि अङ्कितानि वर्त्तन्ते । अपरस्मिन् च पार्श्वे इञ्चपरिमाणस्य तस्य दशमांशस्य, दशमांशस्य षोडशांशस्य वा चिन्हानि अङ्कितानि भवन्ति । उपकरणोनानेन सेण्टीमीटरस्य दशमभागपर्यन्तस्य यथार्थं मानं कर्तुं शक्यते । दीर्घातिशयस्य सरलरेखायाम् अनवस्थितस्य व अन्तरालस्य मापनार्थं मापकशृङ्खला (Measuring chain) प्रयुज्यते । अस्यां परस्परसंयुक्ताः लोहकण्डिकाः वर्त्तन्ते । प्रत्येका लोहकण्डिका १ फुटपरिमिता भवति । इयं लोहशृङ्खला ६० फुटपरिमाणादारभ्य १०० फुटपरिमाणपर्यन्तं दीर्घा भवति ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ठुमरि
ठुमरि (Thumri) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः ठुमरि भवति । ठुमरि प्रकारः भावनाप्रधानः भवति । अस्मिन् प्रकारे खयाल् प्रकारस्यापेक्षया गायने स्वातन्त्र्याधिक्यं भवति । विप्रलम्भशृङ्गारकरुणरसयोः प्रतिपादकः प्रकारः भवति । नृत्यगानस्य आङ्गं भवति अयं प्रकारः। अस्मिन् प्रकारे मूलरागाणां सह स्वान्तरङ्गाय यथा मिलिताः भवन्ति, तादृश अन्यान्य रागाणां योजना शक्या ।
इतिहासः
“शोरिवंशस्य” गुलाम् नबि इत्यने अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः । गच्छताकाले लखनौ प्रान्तस्य “वझीर् अलीशाहस्य” आस्थाने ‘कदरपीया’,’ललनपियौ’ आस्ताम् । एतौ उभौ अपि अस्य प्रकारस्य प्रचारं प्रसिद्धिञ्च सम्पादितवन्तौ । एवं बन्दादीन् महाराज् नामकोऽपि ठुमरि गीतानि रचयित्वा प्रचारं कृतवान् । ठुमरि प्रायः पीलु, काफि, खमाज, देश, झंझोटि, जोगिया, पहाडि, तिलक् कामोदादिषु रागेषु गायन्ति । अस्मिन् प्रकारे स्वराणां सूक्ष्मविन्यासाय अवकाशोऽस्ति । भावरसप्रदर्शनाय विशेषतया अयं प्रकारः सहायं करोति । ठुमरि प्रकारं प्रायः ‘पूरब्’, ‘पञ्जाबि’, ‘दिल्लि’, ‘पहाडि’ चतुर्षु अङ्गेषु (विभागेषु) गायन्ति ।
प्रसिद्धाः गायकाः
बडीमैना, छोटीमैना तथा विद्याधरी अन्याश्च। भय्यागणपतराव्, मौजद्दीन खान्, गिरिजादेवी, अब्दुल् करींखान्, सोनीजि, भय्याश्याम लालजी, उस्ताद् बरकत अलीखान्, उस्ताद बडेगुलाम् अलीखान्, सिद्देश्वरीदेवि, बडिमोतीबायि, रसूलन् बायि, बेगम् अख्तर्, गिरिजादेवी, सुरेशबाबु इत्यादयः भवन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव्
thumb|right|200px thumb|right|200px|पाव्लोव्-सङ्ग्रहालये संरक्षितः पाव्लोवेन प्रयोगार्थम् उपयुक्तः शुनकः
(कालः – १४. ०९. १८४९ तः २७. ०२ .१९३६)
अयम् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् (Ivan Petrovich Pavalov) सोपाधिकप्रतिवर्तनस्य संशोधकः । अयम् एव रष्यादेशे "नोबेल्” पुरस्कारं प्राप्तवान् प्रथमः विज्ञानी । अयं १८४९ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के रष्यादेशस्य रैजान् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता क्रैस्तधर्मगुरुः आसीत् । एषः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् १८७५ तमे वर्षे विज्ञानस्य विषये डिप्लोमापदवीं प्राप्नोत् । चार्ल्स् डार्विनस्य "जीवजातेः उदयः” इति पुस्तकात् प्रभावितः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् स्वयम् अपि विज्ञानिना भवितव्यम् इति निर्णियम् अकरोत् । एषः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् १८७९ तमे वर्षे वैद्यशिक्षणं समाप्य शरीरविज्ञानस्य प्रयोगशालायां संशोधनकार्यस्य अनुवर्तनम् अकरोत् । १८८४ तमात् वर्षात् वर्षद्वयं यावत् जर्मन्-देशे अध्ययनम् अकरोत् । अध्ययनं समाप्य ततः रष्यादेशं प्रति प्रतिनिवृत्तः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् सैण्ट् पिटर्स् बर्ग् नगरे शरीरविज्ञानस्य विभागे प्राध्यापकपदं प्राप्नोत् । सः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् यदा विद्यार्थी आसीत् तदा एव कस्यचित् शशस्य मेदोजीरकग्रन्थेः नाडीं संशोध्य, तां नाडीं कर्तयित्वा, तदनन्तरं जातानां परिणामानां विषये प्रबन्धं लिखित्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् आसीत् । अनन्तरं हृदयस्य कार्यनिर्वहणे नाडीजालस्य प्रभावं विशदीकृत्य प्रौढं प्रबन्धं लिखित्वा १८३३ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् ।
मानवस्य अङ्गक्रियासु मानसिकानां प्रतिवर्तनानां विषये इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् विशिष्टान् प्रयोगान् अकरोत् । तदर्थं शुनकम् उपयुज्य तेन कृताः निश्चित-प्रतिवर्तनस्य प्रयोगाः प्रसिद्धाः जाताः । सः प्रतिदिनं शुनकस्य कृते आहारदानसमये प्रथमं घण्टानादं कृत्वा अनन्तरम् आहारं ददाति स्म । आहारसेवनस्य समये तस्य शुनकस्य मुखात् लाला स्रवति स्म । आहारं पश्यति चेत् अपि लाला स्रवति स्म । कालान्तरे घण्टानादस्य श्रवणस्य अनन्तरम् आहारः नास्ति चेत् अपि शुनकस्य मुखात् लाला स्रवति स्म । एवं प्रतिवर्तनस्य नियन्त्रणं शक्यते इति इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् अदर्शयत् । घण्टानादस्य श्रवणेन एव लाला स्रवति इत्येतां क्रियां सः निश्चितं प्रतिवर्तनम् (कण्डीषन्ड् रिफ्लेक्स्) इति अवदत् । शुनकः घण्टानादस्य आहारस्य सम्बन्धं ज्ञातवान् । तदनुगुणं जठररसस्य उत्पादनक्रियायां मनसः (नाडीसमूहस्य) प्रभावोऽपि अस्ति इति अंशः अनेन प्रयोगेण सिद्धः अभवत् । अयम् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् नाडीसमूहस्य पचनक्रियायाः सम्बन्धं दर्शयित्वा अस्माकं शरीरस्य सर्वाः अपि क्रियाः नाडीसमूहेन एव नियन्त्र्यन्ते इति वादं प्रस्तुतवान् । पचनक्रियायाः सम्बद्धस्य अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रबन्धस्य कृते १९०४ वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारः प्राप्तः । रष्यादेशे अपि बहूनि उपायनानि प्राप्तानि । तथैव लण्डन्-नगरस्य रायल् सोसैटि–सदस्यत्वम् अपि प्राप्तम् । एतत् सोपाधिकप्रतिवर्तनम् एव प्राणिनां मनोविज्ञानस्य संशोधनस्य आधारः अभवत् । रष्यादेशस्य सर्वकारः तस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रयोगशालायाः विस्तरणार्थम्, अपेक्षितानाम् आनुकूल्यानां कल्पनार्थं च धनसाहाय्यम् अकरोत् । तावत्पर्यन्तं प्राणिनां विषये प्रयोगान् कृतवान् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् मानवानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । सः तदर्थं मस्तिष्करोगेण पीडितान्, बुद्धिहीनान् च चितवान् । रष्यादेशस्य सर्वकारः लेनिन्-ग्राड्-नगरस्य समीपे अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य नाम्ना विज्ञाननगरस्य एकस्य आरम्भम् अकरोत् । स्वस्य जीवनस्य अन्तिमेषु दिनेषु इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् तत्र स्थित्वा मानवानां नाडीव्याधिविषये प्रयोगान् अकरोत् । रक्तपरिचलनस्य विषये अपि अभ्यस्तवान् ।
अनेन इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवेन शुनकस्य विषये कृताः प्रगोगाः बालानां शिक्षणस्य निरूपणे अपि साहाय्यम् अकुर्वन् । माता वा पिता वा तडित्तः, शुनकात्, आरक्षकात् वा भीतः भवति चेत् बालाः अपि तेभ्यः बिभ्यति । मातापितरौ धैर्यवन्तौ चेत् बालाः अपि धैर्यवन्तः भवन्ति । तथैव बालाः अपि ज्येष्ठेषु प्रभावं जनयन्ति । रोदनम्, आक्रोशनं वा क्रियते चेत् यदिष्यते तत् प्राप्यते इति ज्ञानेन बालाः हठम् अधिकं कुर्वन्ति । इत्येतादृशानां बालानां ज्येष्ठानां वा व्यवहारस्य निरूपणाय मार्गम् अकल्पयन् इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रयोगाः । अस्य इवान् पेत्रोविच् पाव्लोवस्य प्रायोगाः यशस्वितां प्राप्तुम् एकदशककालः अपेक्षितः अभवत् । तथापि सः कार्यरतः एव सन् साधितवान् । सः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् कार्यकरणावसरे एव ८७ तमे वयसि १९३६ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य २७ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
निवेश बैंकिंग
लघुचित्रम्|281x281अणवः|स्वर्णमनः सच्
निवेशबैङ्किंग् एकः प्रकारः बैंकिंग् अस्ति यः विलयम् अथवा प्रारम्भिकसार्वजनिकप्रस्तावः (IPO) अण्डरराइ
टिङ्ग् इत्यादीनां बृहत्, जटिलवित्तीयव्यवहारानाम् आयोजनं करोति । एते बङ्काः कम्पनीनां कृते विविधरीत्या धनसङ्ग्रहं कर्तुं शक्नुवन्ति, यथा निगमस्य, नगरपालिकायाः, अन्यस्य वा संस्थायाः कृते नूतनानां प्रतिभूतीनां निर्गमनस्य अंडरराइटिंग् ते निगमस्य आईपीओ प्रबन्धयितुं शक्नुवन्ति। निवेशबैङ्काः विलयेषु, अधिग्रहणेषु, पुनर्गठनेषु च सल्लाहं ददति ।
निवेशबैङ्किंग् वित्तीयसेवाकम्पन्योः अथवा निगमविभागस्य कतिपयेषु क्रियाकलापैः सम्बद्धं भवति येषु व्यक्तिनां, निगमानाम्, सर्वकाराणां च पक्षतः सल्लाहकार-आधारितवित्तीयव्यवहारः भवति परम्परागतरूपेण निगमवित्तेन सह सम्बद्धः, एतादृशः बैंकः ऋणस्य अथवा इक्विटीप्रतिभूतीनां निर्गमने ग्राहकस्य एजेण्टरूपेण वा अण्डरराइटिंग् कृत्वा वा वित्तीयपुञ्जस्य संग्रहणे सहायतां कर्तुं शक्नोति। निवेशबैङ्कः विलय-अधिग्रहणेषु (M&A) सम्बद्धानां कम्पनीनां सहायतां च कर्तुं शक्नोति तथा च सहायकसेवाः प्रदातुं शक्नोति यथा बाजारनिर्माणं, व्युत्पन्नानां तथा इक्विटीप्रतिभूतीनां व्यापारः, FICC सेवाः (नियत-आय-उपकरणाः, मुद्राः, तथा च वस्तुनः) अथवा अनुसन्धानं (स्थूल-आर्थिकं, ऋणं वा इक्विटी रिसर्च)। अधिकांशः निवेशबैङ्काः स्वनिवेशसंशोधनव्यापारैः सह संयोजनेन प्रमुखदलालीविभागं सम्पत्तिप्रबन्धनविभागं च निर्वाहयन्ति । एकः उद्योगः इति नाम्ना एतत् बल्ज ब्रैकेट् (उच्चस्तरीयः), मिडिल मार्केट् (मध्यस्तरीयव्यापाराः), बुटीक् मार्केट् (विशेषव्यापाराः) च इति विभक्तः अस्ति ।
वाणिज्यिकबैङ्कानां, खुदराबैङ्कानां च विपरीतम् निवेशबैङ्काः निक्षेपं न गृह्णन्ति । १९३३ तमे वर्षे ग्लास-स्टीगल-अधिनियमस्य पारितत्वात् आरभ्य १९९९ तमे वर्षे ग्राम-लीच्-ब्लिले-अधिनियमेन तस्य निरसनपर्यन्तं अमेरिका-देशे निवेशबैङ्क-व्यापारिक-बैङ्कयोः मध्ये पृथक्त्वं निर्वाहितम् अन्ये औद्योगिकदेशाः, यत्र जी-७-देशाः अपि सन्ति, ऐतिहासिकदृष्ट्या एतादृशं पृथक्त्वं न स्थापितवन्तः । २०१० तमस्य वर्षस्य डॉड्–फ्रैङ्क् वालस्ट्रीट् सुधारस्य उपभोक्तृसंरक्षणस्य च अधिनियमस्य (२०१० तमस्य वर्षस्य डॉड्–फ्रैङ्क् अधिनियमस्य) भागरूपेण वोल्कर नियमः वाणिज्यिकबैङ्किंगात् निवेशबैङ्कसेवानां किञ्चित् संस्थागतपृथक्करणं प्रतिपादयति |
सर्वाणि निवेशबैङ्कक्रियाकलापाः "विक्रयपक्षः" अथवा "क्रयणपक्षः" इति वर्गीकृताः सन्ति । "विक्रयपक्षे" नगदार्थं वा अन्यप्रतिभूतिभ्यः वा प्रतिभूतिव्यापारः (उदा. लेनदेनस्य सुविधा, विपण्यनिर्माणं), अथवा प्रतिभूतिप्रचारः (उदा. अंडरराइटिंग, अनुसन्धानम् इत्यादयः) अन्तर्भवति "क्रयणपक्षः" निवेशसेवाक्रयणं कुर्वतां संस्थानां सल्लाहस्य प्रावधानं भवति । निजीइक्विटीनिधिः, म्यूचुअल् फण्ड्, जीवनबीमाकम्पनयः, यूनिट् ट्रस्ट्, हेज फण्ड् च क्रयपक्षस्य संस्थाः सर्वाधिकं सामान्याः प्रकाराः सन्ति ।
निवेशबैङ्कं निजीसार्वजनिककार्यक्रमेषु अपि विभक्तुं शक्यते यत्र सूचनानां पारगमनं न भवति इति द्वयोः पृथक्करणं कृत्वा पटलः भवति । बैंकस्य निजीक्षेत्राणि निजीअन्तःस्थसूचनया सह व्यवहारं कुर्वन्ति, येषां सार्वजनिकरूपेण प्रकटीकरणं न भवति, यदा तु सार्वजनिकक्षेत्राणि, यथा स्टॉकविश्लेषणं, सार्वजनिकसूचनाभिः सह व्यवहारं कुर्वन्ति संयुक्तराज्ये निवेशबैङ्कसेवाः प्रदातुं सल्लाहकारः अनुज्ञापत्रधारी दलाल-व्यापारी भवितुमर्हति तथा च अमेरिकीप्रतिभूतिविनिमयआयोगस्य (SEC) तथा वित्तीयउद्योगनियामकप्राधिकरणस्य (FINRA) नियमनस्य अधीनः भवितुमर्हति |
उद्योगस्य प्रोफाइलः
एकः उद्योगः इति नाम्ना एतत् बल्ज ब्रैकेट् (उच्चस्तरीयः), मिडिल मार्केट् (मध्यस्तरीयव्यापाराः), बुटीक् मार्केट् (विशेषव्यापाराः) च इति विभक्तः अस्ति । सम्पूर्णे विश्वे विविधाः व्यापारसङ्घाः सन्ति ये लॉबिंग् इत्यत्र उद्योगस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति, उद्योगस्य मानकानां सुविधां कुर्वन्ति, आँकडानि प्रकाशयन्ति च । अन्तर्राष्ट्रीयप्रतिभूतिसङ्घस्य परिषदः (ICSA) व्यापारसङ्घस्य वैश्विकः समूहः अस्ति ।
संयुक्तराज्ये प्रतिभूति-उद्योग-वित्तीय-बाजार-सङ्घः (SIFMA) सम्भवतः सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णः अस्ति; तथापि, बृहत्निवेशबैङ्केषु कतिपये अमेरिकनबैङ्कर्एसएसोसिएशन् सिक्योरिटीजएसोसिएशनस्य (ABASA) सदस्याः सन्ति, यदा तु लघुनिवेशबैङ्काः नेशनल् इन्वेस्टमेण्ट्बैङ्किंग् एसोसिएशनस्य (NIBA) सदस्याः सन्ति
यूरोपे २००७ तमे वर्षे विभिन्नैः यूरोपीयव्यापारसङ्घैः यूरोपीयप्रतिभूतिसङ्घस्य यूरोपीयमञ्चस्य गठनं कृतम् । अनेकाः यूरोपीयव्यापारसङ्घः (मुख्यतया लण्डन् इन्वेस्टमेण्ट् बैंकिंग् एसोसिएशन् तथा यूरोपीय सिफ्मा सम्बद्धः) नवम्बर् २००९ तमे वर्षे मिलित्वा यूरोपे वित्तीयबाजारसङ्घस्य (AFME) इति संस्थां निर्मितवती
वैश्विक आकारः राजस्वमिश्रणं च
वैश्विकनिवेशबैङ्किंगराजस्वं २००७ तमे वर्षे पञ्चमवर्षे वर्धितम्, अभिलेखात्मकं ८४ अरब अमेरिकीडॉलर् यावत्, यत् पूर्ववर्षस्य तुलने २२% अधिकम् आसीत्, २००३ तमे वर्षे च स्तरात् दुगुणाधिकम् आसीत् ।[२६] संयुक्तराज्यसंस्थायाः उप-प्राइम-प्रतिभूतिनिवेशानां सम्पर्कस्य अनन्तरं बहवः निवेशबैङ्काः हानिम् अनुभवन्ति । २०१२ तमे वर्षे निवेशबैङ्कानां वैश्विकराजस्वं २४० अरब डॉलर इति अनुमानितम्, यत् २००९ तमे वर्षात् प्रायः तृतीयभागं न्यूनम् आसीत्, यतः कम्पनयः न्यूनानि सौदानि अनुसृत्य न्यूनव्यापारं कुर्वन्ति स्म ।[२७] कुलराजस्वस्य भेदः निवेशबैङ्कराजस्वस्य वर्गीकरणस्य भिन्नमार्गस्य कारणेन सम्भाव्यते, यथा स्वामित्वव्यापारराजस्वस्य घटनम्
कुलराजस्वस्य दृष्ट्या संयुक्तराज्यसंस्थायाः प्रमुखस्वतन्त्रनिवेशबैङ्कानां एसईसी-दाखिलाः दर्शयन्ति यत् निवेशबैङ्किंग् (M&A-परामर्शसेवाः सुरक्षा-अण्डरराइटिंग् इति परिभाषितः) १९९६ तः २००६ पर्यन्तं एतेषां बङ्कानां कुलराजस्वस्य केवलं प्रायः १५–२०% भागं कृतवान्, यत्र बहुसंख्यकं राजस्वं (केषुचित् वर्षेषु ६०+%) "व्यापारेण" आनयितम् यस्मिन् दलालीआयोगाः स्वामित्वव्यापारः च समाविष्टाः सन्ति; स्वामित्वव्यापारः अस्य राजस्वस्य महत्त्वपूर्णं भागं प्रदाति इति अनुमानितम् अस्ति ।[६]