गीतातात्पर्यम्
‘गीतातात्पर्यस्य वैशिष्ट्यम्’
यथा चानुव्याख्याने- ब्रह्मसूत्ररचनेन गतार्धतामाशङ्कस्य “स्वयं कृतापि तद्वव्यारण्या क्रियते स्पष्टतार्थतः” इति अनुव्याख्यानस्य प्रणयनस्य सार्थक्यं प्रत्यपीपदत तथाऽत्रापि “गीतातात्पर्यमुच्यते” इति प्रतिज्ञचैव गीताभाष्यरचनानन्तरमपि गीतातात्पर्यप्रणयनस्य आवश्यकतां स्वयमेवावोचद्भगवानाचार्यः । यथाऽहं श्रीजयमुनिः ‘स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेप्यतः तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुद्धयारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यते इति भावः। सुस्पष्टमिदमेतैर्वाक्यैर्यत् गीताभाष्ये एव सङ्क्षेपतः सूचितस्य, तत्र, तत्र निक्षिप्य रचितस्य वा, क्वचिच्च भाष्ये अनुक्तस्यैव गीतातत्पर्यस्य स्फुटीकरणं अपव्याख्यान निरासेनं स्वोक्तार्थस्य दृढीकरणं च गीतातात्पर्यै क्रियते इति । उद्देश्यश्चायं भागवतस्तात्पर्यकृतः सर्वथा सफला इति तु सुवक्तव्यमेव अतिरोहित विमतीनां विमर्शनशीलानां प्राज्ञानाम् । अथापि कतिपथानां तादृशानां निदर्शनानां अत्र प्रदर्शनं सर्वथा नानौचित्यमावहतीति प्रत्ययेन तेषां निरूपणे किञ्चिदिव प्रवर्तते । गीताभाष्यस्यादौ ‘महाभारतान्तर्गतत्वात् भगवद्गीतायाः तस्याऽपि तत्सेत्स्यते’ इत्याशयेन महाभारतप्रामाण्यं साधयितुकामेन भगवता महाभारतसंहिता तावत् ‘सर्ववेदार्थबृंहिता तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्ता च’ इति समुपावर्णि अनन्तरं च गीतेयं ‘सर्वभारतार्धसङ्ग्रहात्मिका यदुक्तं-भारतपारिजातमधुभृता’ च । इति गीतायाः सर्वशास्त्रसारत्वं समासूचि । गीतातात्पर्ये चारम्भे गीतामवतारयितुकामेन आवार्येन ‘स्वविहितवृत्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मस्तद्वितुद्धः सर्वोऽप्यधर्मः भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवन्नारायणः’ इति गीताप्रतिपाद्यः सर्वशास्त्रसारः समग्राहि । गीताप्रतिपाद्यत्वेन अत्र सङ्गृहीताश्च ‘सर्वधर्मेणैव- भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं, विष्णुभक्तेः सर्वसाधनोत्तमत्वं, ज्ञानिनोऽपि मोक्षस्य भगवदधीनत्वं, सर्वस्मात् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, भगवतः  सर्वगुणपरिपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां भगवत्परत्वं इत्यादयः प्रमेयः गीतायां निरुप्यन्ते’ इति एतत् विपुलतया तत्र प्रमेयप्रदिपादकगीताश्लोकोदाहरणे न अत्यन्तसमिचीनतया प्रादर्शि । एवमादावेव गीतातात्पर्यस्य गीताभाष्योक्तस्पष्टीकरणपरत्वं समासूचयदाचार्यवर्यः । गीतायाः बह्वर्थगर्भितत्वप्रदर्शनमपि तात्पर्यकर्तुरभिप्रेतम् । ‘नासतो विद्यते भावः’ इति श्लोकव्याख्यानमत्रैकं निदर्शनं । गीताभाष्ये हि अस्वच्छन्दस्य प्रकृति परत्वं, स्वच्छन्दस्य ब्रह्मपरत्वं, ‘असतः अभावः’ इति पदच्छेदं च स्वीकृत्य न केवलमात्मा नित्यः किन्तु प्रकृतिः ब्रह्म च नित्यमिति आत्मनो नित्यत्वसाधने दृष्टान्तप्रदर्शनपरतया श्लोको व्याख्यातः । गीतातात्पर्ये तु सदसदच्छन्दयोः सत्कर्मासत्कर्मपरत्वं भावाभावशब्दयोः च सुखदुःखपरत्वं सप्रमाणं प्रदर्श्य, भगवद्वोषिहननरूपस्वधर्मस्य सत्कर्मत्वात् सत्कर्मणः सकारात् दुःखस्य  असत्कर्मणश्च सकारात् सुखस्य चा भावात् बन्धुहननरूपात् युद्धात् परलोके दुःखशङ्कायाः युद्धत्यागो न कर्तव्यः इति मनोज्ञा व्याख्या दर्शिता । अपूर्वस्यात्यन्तस्वरस्य आचार्यस्य निरूपणमाचार्यस्य अन्यद्वैशिष्ट्यम् । ‘योगे त्विमां श्रुणु’ इति प्रतिज्ञातज्ञानोपायनिरूपणार्धं प्रस्तुतं ‘त्रैगुण्यविषया वेदानिस्त्रैगुण्यो भवार्जुन’ इति लोकं ‘त्रैगुण्याख्यं विषयापयन्त्यपगमयन्तीति- त्रैगुण्यविषया वेदाः । तानाश्चित्य निस्त्रैगुण्यो भव’ । इति व्याचरव्याचार्यः । आचार्यस्येयं क्लिष्टकल्पना तस्य व्याख्यानाकौशलमेव संसूचयति इति केचित् किन्तु- इति स्मृतिं स्वव्याख्याने प्रमाणयतः आचार्यस्येयं कल्पना क्लिष्टेति केवलं प्रमाणपरिचयदरिद्राणां प्रतिभायात् । अपि च इममेव श्लोकं गीताभाष्ये ‘वेदानां परोक्षार्चत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गदि प्रतीताधौ इव भाति । परोक्षवादी वेदोऽयं इति द्युक्तम् । अतः प्रतीतिकैऽधै भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्धः’ ।