cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ओ मुर आपुनार देख
रचनाकालम्
अस्य गीतस्य रचनाकालम् १९१०। १९१० वर्षस्य बेजबरुवा-सम्पादित "बाही" पत्रिकायां अस्य गीतस्य प्रथम प्रकाशनम्। तत्र गीतस्य लेखकस्य नाम: "श्रीकृपाबोर"/ "श्रीकृपावर" उल्लिखित:। प्रथमावस्थात् अस्य गीतस्य संरचना आङ्लगीतवत् आसीत। एतः गीते ४ अंश: आसीत्, यस्य शेषस्य भागं एतः प्रकारस्य--
"ओ मुर आपुनार देख
ओ मुर खुरिया देख
रा ता ता, रा ता ता,
ता ता ता मोरोमोर देख"
("অ’ মোৰ আপোনাৰ দেশ
অ' মোৰ সুৰীয়া দেশ
ৰা তা তা, ৰা তা তা,
তা তা তা মৰমৰ দেশ!" )
वर्तमानस्य मान्यरूपम्
অ’ মোৰ আপোনাৰ দেশ অ’ মোৰ চিকুণী দেশ এনেখন সুৱলা, এনেখন সুফলা এনেখন মৰমৰ দেশ।
অ’ মোৰ সুৰীয়া মাত অ’ মোৰ সুৱদী মাত পৃথিৱীৰ ক'তো বিচাৰি জনমটো নোপোৱা কৰিলেও পাত।
অ’ মোৰ ওপজা ঠাই অ’ মোৰ অসমী আই চাই লওঁ এবাৰ মুখনি তোমাৰ হেঁপাহ মোৰ পলোৱা নাই।
ओ मुर आपुनार देख ओ मुर सिकुनिर देख एनेखोन खुवोला एनेखोन खुफोला एनेखोन मोरोमोर देख
ओ मुर खुरिया मात ओखोमोर खुवोदि मात प्रिथिबिर कोतु बिसारि जोनोमतु नुपुवा कोरिलेउ पात
ओ मुर उपोजा थाइ ओ मुर ओखोमि आइ साइ लोउ एबार मुखोनि तुमार हेपाह मुर पोलुवा नाइ
हे मम प्रिय देश: हे मम निर्मल देश: एतावत् सुंदरम् एतावत् सुफलितम् एतावत् प्रिय देश:
हे मम संगीतमय वाणी हे असमस्य मधुरा वाणी अप्राप्यम् अपि करोषि जन्मं प्राप्नोमि
हे मम जन्मभूमि हे असमी मातृ एकवारं तव मुखं पश्यामि अहं अतृप्तः अस्मि
अन्य भाषा
असम तथा भारतस्य उत्तर-पूर्वांचल अंचलस्य अनेक भाषात् ओ मुर आपुनार देख उपलब्ध: अस्ति।
बंगाली भाषा
ओगो आमार स्वोदेश ओगो श्रीमोयी देश एमोन मोधुर शोस्योषालिनी ओगो स्नेहोमोयी देश৷
ओगो सुरोमोयी सुधामोयी मागो पृथिबीरा कोथाओ पाबेना खुजे जोन्मो होक ओबोशेष৷
बागानिया भाषा
ओ मोर आपोन देश् ओ मोर चिकोन देश এएरोकोम मोधुर एरोकोमो सुन्दोर एरोकोम मोरोमेर देस
ओ मोर सुरेला आवाज आसामेर मिथा आवाज दुनियार काहाओ खोजे जोनोमता नाइ पाबि कोरलेओ सेस
ओ मोर जोनोमेर थान ओ मोर ओसोमी मा देखे लि तोर मुखता एकबार साध मोर होये ना सेसा৷(অনুবাদ: সমীৰ তাঁতী, চাজন নায়ক)
नेपाली भाषा
ओ मेरो आफेना देश ओ मेरो निर्मल देश येस्तो यो सुंदर येस्तो यो उर्बर येस्तो यो प्यारा देश
ये मेरु सुरीलो भाषा (बोली) असमको सुमधुर (मधुर) भाषा (बोली) पाइन्न होइ संसारमा कतोइ खोजेर जीवन सारा৷
एमेरो जन्मभूमि ए मेरो आम्मा असमी हेरोउ न तिम्रो मुहार एकबाजि (एकखेप) पुगेको छोइन रहर नोइ৷ (অনুবাদ: পুষ্পধৰ শৰ্মা)
राजवंशी भाषा
ओ मोर आपोन देश ओ मोर सिकोन देश एमोन मोनोमोहा एमोन सुफोला एखोन अदोरेर देश৷
ओ मोर सुरेला आओ ओसोमेर दोरोदि राओ पृथिविर कोनो थे घुंतिया जोनोमतु निपात कोइल्लेउ पाबुना बाउ৷
ओ मोर उप्जोनेर थाइ ओ मोर ओसोमि आइ देखों तोमार मुखखान एकबार हाबिलास मोर शेष होइ ना৷ ( ড° দ্বিজেন্দ্ৰ নাথ ভকত)
दिमासा भाषा
ओ आनि जार्निबा थानि ओ आनि लालिबा थानि एलाइब माजंबा एलाइबा जानाबा एलाइबा हामजाइबा थानि
ओ आनि बिरिलि गाराङ् ओ आनि मुरिलि खुरां हाबेछाउ थानिहा श्माइबो माइनांया थांराइथ एलाइबाखो৷
ओ आनि हाजाइबा थानि ओ आमाइ असमी आनि फिंसि नाइनांखो मुखं निनिखे नाइहि नाइहिबो नाइहाया৷(অনুবাদ: নজেন্দ্ৰ নুনিছা)
मार भाषा
ओ कान सिंना रम नै ओ कान् नोइ राम् इन्होइ रम् रौछा ले इन्है रम लिमौमले लमो उम् रम ह्रिङ् इनहोइ इलौ नि
ओ का रोल मोइताक हि आसाम रम रोल मोइ निনি खोवेल मोन तिना जों मो तुम इनोला खोम।
ओ का पिंना रम न्याइ ओ कानि रम आसाम इ मेल हेइ मु रिम खोनिम का खिर खन् क ङाइ छे ए৷ ( অনিবাদ: ছেইমি জ’থুই হাংচাল)
मापुपेत्य पुनर्जन्म..
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
माम् उपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयम् अशाश्वरतम् न आप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥
अन्वयः
परमां संसिद्धिं गताः महात्मानः माम् उपेत्य अशाश्वंतं दुःखालयं पुनर्जन्म न आप्नुवन्ति ।
अर्थः
उत्कृष्टां मोक्षरूपां सिद्धिं प्राप्तवन्तः महापुरुषाः यदा मां लभन्ते पश्चाजत् ते क्षणिकं दुःखस्थानमिदं पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति ।
अमरजानदी
एषा काचन नदी या गुल्बर्गामण्डले प्रवहति ।एषा दुत्तरगांव इति स्थाने उद्भवति । एषा ५०-६० किलोमीटर्पर्यन्तः प्रवह्य गुल्बर्गामण्डले सङ्गमदेवल्गाणगागपुरप्रदेशे भीमानद्या सह सङ्गच्छति ।
प्रत्यक्षः विदेशी निवेशः
प्रत्यक्षः विदेशी निवेशः (Foreign direct investment) भारते प्रचलितः अति महत्त्वपूर्णः निवेशप्रकारः वर्तते ।
अमरजानदी
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रत्यक्षः विदेशी निवेशः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुमारधारा
एषा भारतस्य नदीषु अन्यतमा ।कर्णाटकस्य सुळ्य इति उपमण्डलस्य प्रमुखनद्योः अन्यतरा एषा ।दक्षिणकन्नडमण्डलस्य उप्पिनङ्गडि इति स्थाने नेत्रावत्या सङ्गच्छति ।अग्रे पश्चिमाभिमुखं प्रवह्य्य मङ्गळूरु समीपे सिन्धुसागरं गच्छति । कर्णाटकस्य देवलयेषु अन्यतमा श्री कुक्के सुब्रह्मण्यदेवालयः कुमारनद्याः समीपे अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
मौक्तिकमालाछन्दः
लक्षणम्
यत्र प्रत्येकम् अपि चरणे क्रमशः एकः भगणः, एकः तगणः, एकः नगणः तथा च गुरुद्वयं भवति तद्वृत्तं मौक्तिकमालावृत्तम् इति उद्यते ।
उदाहरणम्
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जयन्त भट्ट
जयन्त भट्ट ( 820  – 900 CE ) काश्मीरी कविः, शिक्षकः, तार्किकः, राजा सङ्करवर्मनस्य सल्लाहकारः च आसीत् । सः हिन्दुदर्शनस्य न्यायविद्यालयस्य दार्शनिकः आसीत् | सः न्यायदर्शनस्य विषये त्रीणि ग्रन्थानि रचितवान् : येषु एकं न ज्ञायते, द्वितीयं रूपकनाटकं, तृतीयं पाणिनीयव्याकरणस्य टीका आसीत् ।
प्रारम्भिक जीवन
जयन्तः सम्पन्न ब्राह्मणकुटुम्बे जातः | सः बालविदुषी आसीत्, पाणिनीयस्य अष्टाध्यायी इत्यस्य टीका रचयन् नव-वृत्तिकारः अथवा नूतनः भाष्यकारः इति नाम अर्जितवान् । पश्चात् जीवने सः विविधशास्त्रेषु आगमेषु च निपुणतां प्राप्तवान्, विद्वान्विमर्शेषु विशिष्टः अभवत्, स्वज्ञानं च छात्राणां कृते प्रसारितवान्|
जयन्तस्य जन्मवर्षं, आयुः, तस्य लिखितग्रन्थानां विद्वान्विमर्शस्य विषयः अस्ति। तस्य दार्शनिकग्रन्थः न्यायमञ्जरी अपि च तस्य नाटकम् आगमण्डाम्बरः, राजा सङ्करवर्मन (883 – 902 CE.) समकालीनत्वेन निर्दिशति ।
शिलालेखः
शिलालेखः
भारते बहवः शिलालेखाः लभ्यन्ते।
जयन्त भट्ट
प्रारम्भिक जीवन
जयन्तस्य पुत्रस्य अभिनन्दस्य कादम्बरिकाथासारः इति ग्रन्थे जयन्तस्य प्रपितामहः राजा ललितादित्य मुक्तपीडस्य मन्त्री आसीत् इति उल्लेखः अस्ति, यः ८ शताब्द्याः द्वितीयचतुर्थांशस्य कर्कोटावंशस्य शासकः आसीत्|
शिलालेखः
लिपिः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ईहामृगः (रूपकम्)
दशरूपके ईहामृगः सप्तमः प्रभेदः । यथा वेगेन धावन्मृगः ग्रहीतुं न शक्यते तथा दुर्जनसमावृतत्वादिना कारणेन नायिकात्र ग्रहीतुं न शक्यते । तादृशीं नायिकां नायकोऽत्र ईहते-इच्छतीति ईहामृग इति सार्थकं नाम । ईहायुक्तो मृग इति मध्यमपदलोपी कर्मधारयः । नायके तु औपचारिकः प्रयोगः । अस्य लक्षणं तावदिदम् - अत्र कथावस्तु किञ्चिदंशेन प्रसिद्धं भवति किञ्चिदंशेन तु कल्पितम् । अत एव मिश्रमिति कथयितुं शक्यते । अङ्कचतुष्टययुक्तेऽत्र मुखम्, प्रतिमुखम्, निर्वहणं चेति त्रय एव सन्धयो भवन्ति । नायको यदि दिव्यः तर्हि प्रतिनायकः मर्त्यो भवति । अथ नायको मर्त्यः तर्हि प्रतिनायको दिव्यः । अत्र यः प्रतिनायकोऽस्ति स बलात् देवस्त्रीहरणादिना गोप्यतया नायकस्य अनर्थमाचरति । अत एवात्र शृङ्गाररसाभासो नियमेन सम्भवति ।
अत्र पताकानायकाः दश भवन्ति । पताका नाम महति कथावस्तुनि बहुदूरव्यापि इतिवृत्तम्, तदुक्तं दर्पणे - व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते ॥ तत्र यो नायकः स पताकानायकः, यथा - रामचरितप्रधाने रामायणे सुग्रीवः । एवं विभीषणादिरपि पताकानायको भवति । पताकानायकाा देवाः मर्त्या वा भवितुमर्हन्ति । ते च सर्वेऽपि अहङ्कारिणः । तत्र केचित् नायकस्य पक्षे सन्ति, केचित्तु प्रतिनायकस्येति विशेषः । अत्र घोरं युद्धं प्रवर्तमानमिव भाति किन्तु केनापि कारणेन तन्न प्रवर्तते । अत्र महात्मानोऽपि घोरमपराधं कुर्वन्ति तथापि न तेषां हननं भवति ।
केचित् एकाङ्के अस्मिन् देवो नायक इति कथयन्ति । अपरे तु नायकाः षट्, दिव्यस्त्रीनिमित्तेन तेषु युद्धं भवतीति विशेषः ।
अस्योदाहरणं कुसुमशेखरविजयः ।
वर्गः:रूपकाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जयन्त भट्ट
वंश:
कादम्बरिकाथासारः जयन्तस्य वंशस्य विषये किञ्चित् सूचनां ददाति । तत्र उक्तं यत् तस्य पूर्वजः शक्तिः ब्राह्मणः आसीत्, गौडप्रदेशस्य भारद्वाजगोत्रस्य प्रत्यक्षपितृवंशजः च आसीत्, यः काश्मीरस्य सीमासमीपे दरवाभिसर-नगरे निवसति स्म तस्य पुत्रस्य नाम मित्रं पौत्रः शक्तिस्वामिनः (शक्तिस्वामिनः) ।
जयन्तस्य प्रपितामहः शक्तिस्वामिनः कर्कोटावंशस्य काश्मीरस्य ललितादित्य मुक्तपीडस्य मन्त्री आसीत् ( c. ७२४ – ७६१ ई.) । जयन्तः न्यायमञ्जरी-ग्रन्थे उल्लेखं करोति यत् तस्य पितामहः आधुनिकराजौरी -नगरस्य उत्तरदिशि स्थितः इति मन्यमानं गौरमुलकं नाम ग्रामं मुक्तपीडराजात् प्राप्तवान् शक्तिस्वामिनः जयन्तस्य पिता चन्द्रः नाम पुत्रः आसीत् ।
जीवन विशेषा:
अगमदम्बरे भट्टस्य राजनैतिकवृत्तेः विषये विवरणं प्राप्यते । सः काश्मीरीराजस्य सङ्करवर्मनस्य सल्लाहकारः आसीत् | स्वपदे निलम्बरा सम्प्रदायस्य काश्मीरतः निर्वासने भूमिकां निर्वहति स्म। तांत्रिकसाहित्यस्य विषये टिप्पणीं कुर्वन् सः तर्कयति स्म| यत् नीलम्बरसम्प्रदायः "अनैतिकशिक्षाणां" प्रचारं करोति इति । जयन्ता निलम्बराः "केवलं नीलवस्त्रं धारयन्ति, ततः समूहरूपेण अप्रतिबन्धितं सार्वजनिकमैथुनं कुर्वन्ति" इति दावान् अकरोत् । सः तर्कयति स्म यत् एषा प्रथा "अनावश्यकम्" अस्ति तथा च समाजस्य मौलिकमूल्यानां कृते तर्जनं करोति ।
दार्शनिक कृतियाँ
जयन्तेन न्यायदर्शनस्य विषये त्रीणि ज्ञातानि ग्रन्थानि लिखितानि, येषु द्वे अद्यापि जीविताः सन्ति ।
तस्य द्वितीयः न्यायकालिका (न्यायवृक्षस्य अङ्कुरः) न्यायविद्यालयस्य आधारग्रन्थस्य न्यायसूत्रस्य मूलसिद्धान्तानां अवलोकनम् अस्ति | तस्य तृतीयः ग्रन्थः पल्लवः (सम्भवतः न्यायपल्लवः, A Twig of the Nyaya tree)।
द्वितीयं जयन्तस्य मते न्यायस्य उद्देश्यं हिन्दुधर्मस्य प्राचीनतमानां शास्त्राणां वेदानाम् अधिकारस्य रक्षणं भवति, यदा तु पूर्वन्यायविद्वांसः न्यायं संज्ञानवस्तूनाम् वास्तविकस्वभावविषये यथार्थज्ञानं प्रदातुं अनविक्षिकी (वैज्ञानिकाध्ययनम्) इति मन्यन्ते स्म|
साहित्यिक कृतियाँ
तस्य प्रमुखं साहित्यिकं आगामदम्बर, चतुर्विधं संस्कृतनाटकम् । तस्य नाटकस्य नायकः मीमांसाविद्यालयस्य युव स्नातकः अस्ति, यः तर्कद्वारा सर्वान् वेदविरोधिनां पराजयं कर्तुम् इच्छति ।
भगवान
ईश्वरस्य अस्तित्वस्य चर्चा न्याय मञ्जुरी इत्यस्य प्रथमभागे प्राप्यते । जयन्तः ईश्वरस्य जगतः च यथार्थदृष्टिकोणस्य अनुसरणं करोति तथा च ईश्वरं जगतः यथार्थं पर्याप्तं च कारणं इति अनुकूलतर्कयुक्तानां तर्कानाम् सम्भावनायाः रक्षणं करोति।
लोकायतानां विशये
जयन्तभट्टः लोकायत- दर्शन-विद्यालयस्य आलोचनं कृतवान् यत् तेन लोकायत-संस्कृतेः विकासः न कृतः । सः अवदत्, "लोकयतः न आगमः . अर्थात् सांस्कृतिकजीवनस्य मार्गदर्शकः नास्ति, न कर्तव्यं न कर्तव्यं च इति व्यवस्था; अतः गैरजिम्मेदारविवादः एव अन्यत् किमपि नास्ति।
आङ्ग्ल अनुवादा:
द क्ले संस्कृत् लैब्ररि Csaba Dezső इत्यस्य आगमडम्बार अनुवादः Much Ado about Religion इति शीर्षकेण प्रकाशितः |
सन्दर्भाः
वर्गः:न्यायदर्शनम् वर्गः:काश्मीरिलेखकाः वर्गः:वैय्याकरणाः
अगस्त्यगोत्रम्
अगस्ति गोत्रम् नेपाल देशे, भारतवर्षे च निवसन्तानाम्  हिन्दूधर्मावलम्बीनां  एकं गोत्रमस्ति ।
दोधकच्छन्दः
लक्षणम्
एकादशाक्षरयुते अस्मिन् छन्दसि क्रमेण भगणत्रयं गुरुद्वयं च भवति।
अर्थः
हे देव हे सवत्स हे कदम्बतले स्थित श्रीधर भवतां नाम प्राणान्ते काले स्वल्पम् अपि क्षणं योगम् एष्यति। अर्थात् मरणकाले मम कण्ठात् भवताण् नाम आगमिष्यति।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
केदकनदी
भारतस्य नदीषु अन्यतमा एषा । कर्णाटक्स्य कुन्दापुर-गङ्गोळ्ळिप्रदेशयोःप्रवह्य्य पश्चिमाभिमुखं गत्वा सिन्धुसागरं संमिलति ।एतस्याः उपनद्यः सौपर्णिका, वराही, चक्र, कुब्जा च ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
राँची
रांची झारखण्ड-राज्यस्य राजधानी अस्ति ।
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अगेन्स्ट अल इनिमिज (उपन्यास)
अगेंस्ट ऑल एनमीज़ अमेरिका देशस्य उपन्यासकारः टोम क्लैंसी इति महोदयेन लिखितः एकः उपन्यासः वर्तते।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नेत्रावती
नेत्रावती  भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य पश्चिमघट्टप्रदेशेषु उद्भवति ।  अस्याः तटे सन्ति मङ्गळूरुनगरम्, पाणेमङ्गळूरु, धर्मस्थलम्, उल्लाळ इति स्थानानि । अन्ते एषा सिन्धुसागरं सङ्गच्छति
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तोटकच्छन्दः
लक्षणम्
प्रत्येकम् अपि पादे यदा सगणचतुष्टयं भवति तदा तोटकं वद ।
अर्थः
यदि कलेरघमपनेतुमिच्छसि, तथा च यदि निजं जन्म सफलीकर्तुम् इच्छसि तर्हि श्रीकृष्णस्य नृत्यकलया शोभायमानचरणकमलस्य सम्पर्केण वर्धिता कान्तिर्यस्य यमुनातटस्य वर्तते, तत्र मुदितः सन् अट।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भुजङ्गप्रयातच्छन्दः
लक्षणम्
यत्र प्रत्येकम् अपि पादे यगणचतुष्टयं भवति तत्र भुजङ्गप्रयातम् इति चिन्तनीयम् ।
उदाहरणम्
नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे त्वया हिन्दु...................
भुजङ्गप्रयातम्।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भि:।केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५५
।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
य य य य।
यति: पादान्ते।
यदा धर्मलोपो यदाधर्मवृद्धिस्तदा संसृजाम्यर्जुनाहं स्वमेव। सतां रक्षणायासतां नाशनाय पुनर्धर्मसंस्थापनार्थं तथैव॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रहर्षिणीछन्दः
लक्षणम्
अस्मिन् वृत्ते त्रयोदशाक्षराणि भवन्ति तथा च प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸
एकः नगणः एकः जगणः एकः रगणः तथा च गुरुः भवति तदा प्रहर्षिणी उच्यते ।
उदाहरणम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
द्रुतविलम्बितच्छन्दः
लक्षणम्
यत्र प्रत्येकस्मिन् अपि पादे यदि क्रमेण एकः नगणः¸भगणद्वयं, एकः रगणश्च भवति तर्हि द्रुतविलम्बितं वृत्तं भवति ।
अर्थः
विपत्तिकाले धैर्यम्,अभ्युदये सति क्षमा, सभासु वाक्कौशलम्, युद्धकाले पराक्रमः,
यशसि अभिरुचिः श्रुतौ व्यसनम् इत्येते सर्वेऽपि गुणाः महात्मनां प्रकृत्या एव सिद्धाः भवन्ति।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नन्दिनी (नदी)
पावञ्जे इति नन्दिनीनद्याः अपरं नाम । एषा ससिहित्लु समीपे सिन्धुसागरं  प्रविशति । अस्याः तटे सन्ति कटीलु, अट्टूर्-केम्राल्, पावञ्जे इति क्षेत्राणि ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
काव्यात्मविमर्शः
काव्यात्मविमर्शः अलङ्कारशास्त्रिणामग्रे काव्यस्यात्मा कः ? इत्येष प्रश्न उपस्थित आसीत् । एतादृशं किं तत्त्वं वस्तुतः प्रधानमस्ति येन काव्यस्याधानं जायते -- इत्येतस्याः समस्यायाः समाधानार्थमनेके मनीषिणः प्रचक्रमिरे केचनालङ्कारमेव काव्यस्य जीवनं मन्यन्ते स्म, तदितेरे गुणान्, तदन्ये रीतिम् तदपरे च ध्वनिकाव्यस्य प्राणभूतत्त्वेन विचारयन्ति स्म । काव्यस्यात्मानमधिकृत्य सञ्जातायाः समीक्षाया विभिन्नता नवनवसम्प्रदायान् उत्पादयामास ।
रसस्य काव्यात्मरूपता सर्वेरेवालङ्कारिकैर्यदैकमत्येन सम्मन्यते, तदपि अर्थे काव्यत्वविरहेनोपपद्यते । यतो हि रसोऽप्यर्थः, एवञ्च -
यद्यर्थरहितमेव शब्दशास्त्रं काव्यम् तदा कथम् रसात्मकं तत् अर्थरहितोऽर्थवान्, अर्थानात्मको वा अर्थस्वरूपः अर्थसामान्यभिन्नो वा अर्थविशेषात्मा इत्युक्तितुल्यत्वात् । यदि च काव्यं शरीरं रसस्तु तस्यात्मा ततो भिन्न एव, शरीरात्मनोभेदस्यात्मनिरूपणे दर्शनशास्त्रे तु बहुशो व्यवस्थापितत्वात् इत्युच्यते तदपि न, काव्यस्वरूपनिरूपणं प्रतिज्ञाय तदितरस्य रसात्मनो अनिरूपणीयत्वापत्तेः । रसेतरार्थस्य चात्मनः शरीरतश्च भिन्नत्वेन तस्य तवृत्तिदोषालङ्कारयोश्च काव्यासंबद्धतयाऽनिरूपणीयत्वापत्तेश्च । अपि च शरीरं हि आत्मनो भोगायतनतयैव प्रसिद्धम् । तत् किम् रसात्मनो भोगायतनं शब्दमात्रम्, न शब्दार्थौ शरीरमित्याप्तप्रसिद्धिविरोधात् । शब्दार्थावाश्रित्यैव रसोगमाच्च ।
आत्मनः शरीरात् भिन्नत्वेऽपि शरीरान्तः स्थितिकत्वस्य व्यापकत्वा व्यापकंत्वपक्षद्वये अपि तत्र नियतत्त्वेन शब्दमात्रेऽपि रसात्मनः सत्त्वेन तन्मात्रादपि रसाविर्भावप्रसङ्गात् । अर्थाच्च वाच्यलक्ष्यादेः रसेतरस्मात् रसानाविर्भावप्रसङ्गाच्च, अर्थस्य रसात्मनः शरीरत्वाभावेन तत्र रसस्यासत्वात् सत्त्वे वा, तस्य भोगायनरूपशरीरत्वाभावेनाभिव्यक्त्यनाधारत्वात् । यदि त्वत्रात्मपदं न मुख्यया वृत्या प्रसिद्धात्मपरमपितु गौण्या वृत्या तत्सदृशपरमेवेत्यभिप्रेतं तदपि किमत्र सदृशघटकं सादृश्यम् । सम्भिन्नशब्दार्थस्य काव्यत्वे तु रसस्य स्वप्रकाशात्मत्वे तस्यैव च काव्यात्मत्वे परस्परसम्भिन्नरसेतरवाच्याद्यर्थशब्दविशेषस्यैव व्यञ्जकतयाऽवच्छेदकतया वा भोगायतनत्वरूपं शरीरत्वं युक्तमेव । अवयविघटकेभ्यः इतरावयवेभ्यो विलक्षणत्वरूपत्वे वाऽत्मनः सर्वविधार्थसम्भिन्नः शब्दार्थोभयात्मके अवयविनि रसरूपार्थस्य घटकत्वात् इतरावयवविलक्षणत्वाच्च युक्तमेव तत्रात्मत्वमवयवत्वेन काव्यत्वञ्च । अर्थस्यार्थत्वं सामान्यरूपेण शरीरघटकत्वेऽपि रसत्व-स्वप्रकाशत्व-आनन्दमयत्वादि-रूपान्तरेणात्मत्वे क्षत्यभावेन शरीरात्मत्वानुपपत्तिविरहात् ।
ध्वनिकारस्तु अस्य प्रश्नस्य युक्तिसंगतं बुद्धिग्राह्यं समुचितं चोत्तरं दातुमक्षमत। ‘काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति' स्वकीयं मतं बलीयसीभिर्युक्तिभिगैरीयोभिस्तनँः पूष्टतरैश्च प्रमाणैः प्रतिपाद्य तस्य युक्ततां साधयामास । यद्यपि रसस्यैव तेनाऽपि काव्यात्मत्वमुक्तं तथाऽपि तन्न रस एवेति अवधारणपरं किन्तु श्रेष्ठतम रसमुखेन उपलक्षकतया -
प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् ।
यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभातिलावण्यमिवाङ्गनासु ।।
नान्ध्रीपयोधर इवातितरां प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः ।
इत्यादिना यथा ह्यङ्गनासु लावण्यं पृथङ् निर्वण्यमानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरं तद्वदेव सोऽर्थः । सह्यर्थो वाच्यसामथ्र्याक्षिप्तं वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयश्चेत्यनेकप्रभेदप्रभिन्नो दशिष्यते ।। सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम् । 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरि'त्यादिनाऽपि अस्यार्थस्यैवाभिप्रेतत्वात् । रसभावादि-अलङ्कार-वस्तुभेदेन त्रिविधध्वनेरेव तत्राऽपि काव्यत्मत्वेन विवक्षाविषयत्वात् ।
ध्वनिकारस्तु ‘काव्यस्यात्मा ध्वनिः' इत्येतत् स्वकीयं मतं बलीयसीभियुक्तिभिर्गरीयोभिस्तनँः पुष्टतरैश्च प्रमाणैः प्रतिपाद्य तस्य युक्ततां साधयामास । स ध्वनिविरोधे समुपस्थापिता वैयाकरण-वेदान्ति-मीमांसक-नैयायिकानां युक्तीनिराकृतवान् । किञ्च ये केऽपि साहित्यशास्त्रिणो अलङ्कारं वा गुणं वा रीति वा वक्रोक्ति वा काव्यस्यात्मत्वेन किं वा प्राणत्वेनोपपादयाम्बभूवुस्तेषामपि सर्वांस्तर्कान् सर्वांश्च युक्तींश्चिच्छेद । ध्वनिमतं वस्तुतस्तु रसमतस्यैव विकसितं स्वरूपमस्ति -
काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा ।
क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥
सव्यङ्गो रसादिरेवार्थः काव्यस्य जीव इव शरीरस्य जीवनाधायकत्वादात्मा प्रधानमस्तीति न, अभेदेनान्वितस्य स इत्यस्य न रसमात्रपरकत्वमपितु उपलक्षकतया पूर्वोदितत्रिविधप्रतीयमानपरकत्वमेव न च -
योऽर्थः सहृदयश्लाघ्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः ।
वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥
सहृदयैरतिप्रशंसनीयः काव्यस्य शब्दार्थोभयमयस्य देहस्य जीव इव योऽर्थो व्यवस्थितस्तस्य वाच्योऽभिधेयः प्रतीयमानो व्यङ्गयश्चेति उभौ भेदौ कथितौ । अत्र सहृदयश्लाघ्यो वाच्यः प्रतीयमानश्वार्थः काव्यात्मा, न तु प्रतीयमान एव । अत एव तदग्रे ‘वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृती' इत्यत्र वाच्यप्रतीयमानभेदेन तद्वैविध्योक्तिरपि सङ्गतेति वाच्यम् । पूर्वापसन्दर्भाशुद्धतया शरीरतया च वाच्यलक्ष्यार्थयोः काव्यात्मत्वासम्भवात्, योऽर्थः इत्यादिना हि वाच्यलक्ष्यार्थयोः सहृदयश्लाघ्यत्वेन काव्यात्मत्वं न विवक्षितम् । किन्तु काव्यस्यात्मा इत्यादिना तेन बूम इत्येवं जातायां ग्रन्थकंर्तुः प्रतिज्ञायां कि काव्यात्मनः स्वरूपमिति सामान्यजिज्ञासोदये सति तत्प्रशमाय ‘योऽर्थः' इत्याद्युक्तम् ।
तत्राभिप्रेतान्वयश्चेत्थम्-अर्थप्रभेदेषु अखिलेषु अर्थेषु अर्थयोर्वा मध्ये, योऽर्थः सहृदयश्लाघ्यः स काव्यात्मेति, सामान्यतः पूर्वजातसामान्यजिज्ञासानिवर्त्तकोत्तरतयाभिप्रेतो दशितः पूर्वार्द्धन, अनन्तरं च अर्थाः कति कौ वा अर्थी तत्र कतमः सहृदयश्लाघ्यतया काव्यस्यात्मा इति जिज्ञासो दये सति, द्वौ अर्थी वाच्यः प्रतीयमानश्च, तत्र प्रतीयमान एव सहृदयश्लाघ्यतया काव्यात्मेति प्रतिपादयिषितप्रतिपत्तये उपात्तः –
‘वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ इत्युत्तराद्घ भागः । न चार्थभेदजिज्ञासोत्तरं तद्भेददर्शनपरत्वं, यद्येतदुत्तरार्धभागस्य, तह लक्ष्यार्थानुक्ति-प्रयुक्तन्यूनतैव, लक्ष्यस्यापि अर्थभेदान्तरङ्गत्वात भेदत्रैविध्यकथनस्यैव युक्तत्वादिति वाच्यम्, लक्षणायाः अप्रसिद्धाभिधारूपकत्वेन लक्ष्यार्थस्यापि वाच्यान्तर्गतत्वात् । लक्षणायाऽभिधातोऽत्यन्तभिन्नत्वाभावादेव चे व्यञ्जनाविशेषणपरकायाऽभिधातो द्वितीयेन, इत्युक्तेः काव्यप्रकाशस्थरसनिरूपणान्तर्गतायाः नासंगतिः, अभिधापुच्छभूतालक्षणेति प्रामाणिकोक्तिसङ्गतिश्च । न च -
प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गयः काव्यस्य दृश्यते ।
यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्य-चारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ॥
तथा -
प्रसन्नगम्भीरपदाः काव्यबन्धाः सुखावहाः ।
ये च तेषु प्रकारोऽयमेवं योज्यः सुमेधसा ।।
एवञ्च सर्वत्र वाच्यालङ्कारेषु गुणीभूतव्यङ्गयवैशिष्टे चारुता सम्पंद्यत । इत्याह -
वाच्यालङ्कारवर्गोऽयं व्यङ्गयांशानुगमे सति ।
प्रायेणैव परां छायां विभ्रल्लक्ष्ये निरीक्ष्यते ।।
इत्यादिभिः प्रदर्शितो गुणीभूतव्यङ्गयोऽपि विलक्षणबोधजनकः काव्यात्मा न वा ? तस्य काव्यात्मत्वविरहे महाकविविरचित प्रचुरकाव्यबन्धेषु काव्यत्वविरहापत्तिः, तत्राऽपि काव्यत्वस्वीकारे काव्यस्यात्मा ध्वनिरित्युक्तौ न्यूनतापत्तिः -
यत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रक्लिष्टत्वेन भासते ।
अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स्खलगतेः ।
शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिवषयो ध्वनेः ।।
इत्यादिभिर्गुणीभूतव्यङ्गयस्य ध्वनितो भिन्नतयैव. समुपपादितत्वात्तथैवौचित्याच्चेति वाच्यम्, गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रदर्शितध्वनितो भेदे निर्विवादेऽपि ‘काव्यस्यात्मा स एवार्थ' इत्यत्र स पदं यथा उपलक्षकतया भावादेर्वस्त्वलङ्कारयोश्च बोधनपरं तथा 'काव्यस्यात्मा ध्वनि'रित्युक्तौ ध्वनिपदमपि उपलक्षकतया ध्वन्यतेऽभिव्यज्यते यत्तत् ध्वनिरित्येवं व्युत्पत्त्या वा गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि बोधनाभिप्रायकमित्यङ्गीकारे दोषविरहात् । वस्तुतस्तु ध्वनिभिन्नेष्वपि गुणीभूतव्यङ्गयेषु च मुख्यमुख्यकाव्यव्यवहारविषयत्वसाम्यात् । गुणीभूतव्यङ्गयस्य रसादितात्पर्यालोचनया ध्वनिरूपताधारणस्यापि सम्भवात् -
दुराराधा राधा सुभग यदनेनाति सृजत-स्तवैतत् प्राणेशाजघनवसनेनाश्रुपतितम् ।
कठोर स्त्रीचेतस्तदलमुपचारैविरमहे, क्रियां कल्याणं वो हरिरनुनयेष्वेव मुदितः ॥
इत्यादौ प्रसिद्धगुणीभूतव्यङ्गये ध्वनिरूपसाधारणस्य दर्शनात् । गुणीभूतव्यङ्गयस्थलेषु प्रतीयमानस्य गुणत्वे चमत्कारित्वकविव्यापाराव्यापारविषयत्वयोस्सत्वेन आत्मत्वं नानुपन्नम्, भृत्यविवाहाद्यनुगते राज्ञि इव अप्रधानेऽपि चमत्कारित्वानुभवात् ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयोभयभिन्ने वाच्यचित्रे शब्दचित्रे | च न काव्यस्य मुख्यो व्यवहारः तत्र काव्यत्वविरहात्, किन्तु अमुख्य एव आरोपनिबन्धनो माणवके सिंहव्यवहार इव, तदुक्तम् -
प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्गयस्यैवं व्यवस्थिते ।
काव्ये उभे ततोऽन्यद् यत् तच्चित्रमभिधीयते ।।
चित्रं शब्दार्थभेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम् ।
तत्र किञ्चित् शब्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ।।
तत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्ये ध्वनिः, अप्राधान्ये तु गुणीभूतव्यङ्गचं काव्यं । भवति ततस्ताभ्याम् भिन्नं यत्काव्यम् विवक्षितव्यङ्गयशून्यमलङ्काराद्युक्तम् तत् चित्रवत्तात्त्विकरूपहीनमपि प्रकृतिरूपं चित्रमभिधीयत । ननु तन्मुख्यं काव्यम्, काव्यानुकारा ह्यसौ इति पुनश्च किमिदं चित्रमित्यादिना विशेषविचारोपक्रमं कृत्वा तत्रैवान्ते -
रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ।
रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्यवती यदा तदानास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्तु न गोचरः ।।
एतेन च रसापेक्षया भावादेरिव प्रधानभूतव्यङ्गयात्मकध्वन्यपेक्षया गुणी-|| भूतव्यङ्गयस्य न प्रशस्ततमात्मतेति तु अन्यदेतत्, अनेकात्मवादे सर्वात्मनां | सर्वथैकरूपत्वाभावात् । चित्रयोर्द्वयोः काव्यात्मत्वविरहे अपि न सर्वथा वैयथ्यपत्तिः ।
उपमायाः शिक्षमाणानां बालानामुपलालनाः ।
असत्येवात्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥
इत्युक्तेः । न चैवं गुणीभूतव्यङ्ग्यपर्यन्तस्य काव्यात्मत्वे विवक्षिते अलङ्कारस्यापि काव्यात्मत्वं कुतो न, तस्य प्रतीयमानविरहेऽपि स्वतः एव अलंकारत्वेन सहृदयश्लाघ्यतया काव्यात्मत्वौचित्यात् । उपमादीनां रसादेरुत्कर्षत्वे एवालङ्कारत्वात् स्वरूपतस्तत्रतदभावात् तदुक्तम् -
रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् ।।
अलङ्कृतीनां सर्वासामलङ्कारत्वसाधनम् ।।
पण्डितराजः जगन्नाथोऽपि अस्य प्रागभिहितलक्षणस्य काव्यात्मनो व्यङ्गयस्य रमणीयता प्रयोजका अलङ्कारा निरूप्यन्ते इति उपमानिरूपणारम्भे द्वितीयानने तत्रैव च प्रधानव्यङ्गयानां वस्त्वलङ्कारयोर्वाच्ययोश्वोपस्कारकतया पञ्चधेति चानिवघ्नन् अनुकूल एव शरीरर्वात्तनोऽप्यलङ्कारस्य शरीरद्वारा आत्मनः उत्कर्षकत्वात् अन्यथा निरात्मशवशरीरस्थितालङ्काराणामपि उत्कर्षकत्वापातात्, वाच्यालङ्काराणां शरीरतो भिन्नत्वेऽपि कटककुण्डलादिवत् शरीरीकृतत्वेन आत्मत्वौचित्याविरहात वाच्यालङ्कारस्य वाच्यार्थविधया शरीरत्वस्यैवमुक्तत्वात् । तस्यैव प्राधान्येन प्रतीयमानत्वेऽपि अप्राधान्येऽपि चमत्कारिव्यङ्गयत्वेन शरीरभिन्नत्वेन च आत्मत्वस्वीकारात् । तथोक्तं ध्वन्यालोके -
शरीरकरणं येषां वाच्यत्वेन व्यवस्थितम् ।
तेऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गताङ्गताः ।।
इति प्रधानतया व्यङ्गयत्वे तत्रालङ्कारविरहत्वेऽपि ब्राह्मणश्रवणन्यायेन पूर्वकालिकालङ्कारत्वस्य चमत्कारिप्रधानव्यङ्गयतया काव्यात्मत्वस्य चोपपत्तेः । तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यैः प्रकारैरुपमादिभिः इत्यादौ उपमादिपदं नोपमाद्यलङ्कारतात्पर्यकमपितु उपमीयतेऽनेनेति व्युत्पत्या विभावादिवाच्यसाधारणपरमेव, लोचनादावपि तथैव विवरणदर्शनात् ।
अत एव स्वयमलङ्कारसर्वस्वं निबध्नता राजानकरुय्यकेनापि प्राच्यानां भामहोद्भटरुद्रटादीनां मतं विवृण्वता–प्रधानस्य अप्रधानस्य वा व्यङ्ग्यस्य रसादिरूपालक्ष्यक्रमस्य, वस्त्वादिरूपसंलक्ष्य वा वाच्यार्थोपस्कारकतया अलंकाररूपता, अलंकारस्य च काव्ये प्रधानतया काव्यात्मरूपतेति कुन्तकेन विवृतं सम्यक् व्यङ्ग्यपरामर्शरहितं सर्वथैव निरस्तमित्युक्तम् ।
अन्ते च चमत्कारिणो व्यङ्गयस्यैव काव्यात्मता स्वीकृती समुपपादिता च, यथोक्तम्-‘तस्माद् व्यङ्गय एव वाक्यार्थीभूतः काव्यजीवितमिति एष एव च पक्षो वाक्यार्थविदां सहृदयानामावर्जकः व्यञ्जनाव्यापारस्य सर्वैरपह्नतत्वात् तदाश्रयणे च पक्षान्तरस्याप्रतिष्ठानादिति । एवञ्चालङ्कारे काव्यात्मता सर्वथैवानुपपन्नैव । अलङ्कारेऽलङ्कारताऽपि काव्यात्मत्वे प्राधान्ये च बाधिकैव, अलंकारस्य साक्षात् शरीरद्वारा वा आत्मोत्कर्षकत्वस्याप्रधान्यस्य चानुभवात् । गुणानां संघटनाधर्मस्वीकाररसधर्मत्वास्वीकाराभ्यां आश्रयरूपविषयमात्रभेदेन नाम्नैव विभिन्नानां गुणालङ्काराणां वस्तुतः साम्येन अभिन्नत्वमाश्रित्य वामनेनालङ्कारापेक्षया गुणस्यैव काव्ये उत्कर्षमनुभवता गुणाभिव्यञ्जकरचनारूपाया रीतेरेव काव्यात्मत्वं यदुक्तं तदप्येतेन निरस्तं वेदितव्यम्-अङ्गविन्यासविशेषरूपाया रीतेः शरीरतया शरीरघटकतया वा आत्मत्वौचित्यविरहात् ।
वक्रोक्तिजीवितकारेण उक्तिवैचित्र्यरूपायाः विलक्षणयुक्तयुक्तिरूपाया वा वक्रोक्तेरेव कविसंम्भोद्देश्य भूतव्यापारविशेषात्मिकायाः काव्यजीवितता रूपाकाव्यात्मता स्वीकृतार्दाशता च भट्टनायकेन च न्यग् भावित शब्दार्थस्वरूपस्य भोगनामकस्य आस्वादनापरपर्यायव्यापारविशेषस्य काव्ये प्रधानतया काव्यात्मता स्वीकृता । पूर्वसन्दर्शितदिशा एतन्मतत्रयमपि आपातरमणीयमपास्तमेव । प्रतिपाद्यसाध्यरूपपरमुखापेक्षिणि व्यापारे द्वारभूतक्रियाविशेषरूपे प्रतिपाद्यं व्यङ्गयार्थं विहाय काव्यात्मत्वायोगाच्च । वक्रोक्तेर्भावकत्वस्य वा काव्यात्मत्वासम्भवात् । औचित्यस्यापि अनौचित्यादृते नान्यद् रसभंगस्य कारणम् । ‘औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा' इत्युक्तेर्वास्तविकत्वेऽपि रसादिपरिपोषकत्वेन काव्यात्मत्वायोगात् ।
तथा च काव्यात्मा न औचित्यं, नापि रीतिः, वृत्तिव संघटना वा, नापि वक्रोक्तिः, न वा भोगः, नाप्यलङ्कारः, न वा केवलो रसः, न वा असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यमात्रम्, किन्तु प्रधानाप्रधानसाधारणं चमत्कारि व्यङ्ग्यमात्र काव्यात्मतेति सिद्धम् । ततश्च शरीरावच्छिन्नात्मनः, आत्मावरुद्धशरीरस्य वा देवदत्तादिपदसंज्ञित्वस्येव शब्दार्थरूपशरीरावच्छिन्नसहृदयश्लाघ्य प्रतीयमानात्मनः अवच्छेदकतात्मकेन व्यञ्जकतात्मकेन वा सम्बन्धेन तादृशकाव्यात्मावरुद्धशब्दार्थस्वरूपशरीरस्य वा काव्यपदसंज्ञिता शक्यता युक्तिप्रमाणोपेतेत्येवेति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:काव्यशास्त्रम्
पञ्जाबप्रदेशः, पाकिस्थानम्
पञ्जाबः (پنجاب, ਪੰਜਾਬ) पाकिस्थानदेशे कश्चन प्रदेश: अस्‍ति । २०१७ पाकिस्थानस्य जनगणनानुसारम् अस्य जनसङ्ख्या प्रायः ११ कोटयः भवति । पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति ।
पारराष्ट्रियप्रदेशस्य अधिकांशं भागं निर्माय, अस्य सीमा पाकिस्थानस्य सिन्ध, बलूचिस्थान, खैबर्पख्तूङ्ख्वा इत्यनयोः प्रदेशयोः, इस्लामाबाद् बहि:क्षेत्रे, पाकिस्थानप्रशासितः आजादकाश्मीरे च वर्तते । पञ्जाब, राजस्थान, जम्मूकाश्मीर इत्यादीनां भारतीयप्रदेशैः सह अस्य सीमाः अपि सन्ति । अस्य राजधानी लाहोर पाकिस्थानस्य सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, आर्थिक विश्वनगरीयकेन्द्रं च अस्ति । यत्र देशस्य चलचित्र-उद्योगः अधिकांशः नव्यता-उद्योगः च आधारितः अस्ति । गुजराण्वाला, फैसलाबाद्, मुल्तानम्, रावलपिण्डी, सियालकोट अन्याः प्रमुखाः नगराणि सन्ति ।
शाम्भवी
शम्भोः अपत्यं स्त्री अथवा तस्य भार्या शाम्भवी भवति। "शम्भु" शब्दे, 'शं' शब्दस्य अर्थः आंनन्दः। अतः या आन्दात् उद्भवति च आनन्दं अभिसृजति सा शाम्भवी। शम्भुः भगवतः शिवस्य नाम अस्ति। शाम्भवी दुर्गा देव्याः नाम अस्ति।
शाम्भवी नाम नदी अपि वर्तते। एषा नदी मुल्की समीपे प्रवहति।
पश्चिमघट्टाः
पश्चिमघट्टाः भारतस्य पश्चिमभागे स्थिता पर्वतश्रेणी । अस्याः सह्यपर्वतम् इति अपरं नाम अस्ति । दक्षिणप्रस्थभूमौ पश्चिमदिग्भागे व्याप्तः पश्चिमघट्टप्रदेशः पीठभूमिम् अरब्बिसमुद्रस्य सूक्ष्मम् कोङ्कण प्रदेशात् पृथक करोति । महाराष्ट्र – गुजरातराज्ययोः सीमाप्रदेशे तपतीनद्याः दक्षिणे आरब्धा एषा श्रेणी दक्षिणाभिमुखं कन्याकुमारी पर्यन्तम् दृश्यते । आहत्य १६०० कि.मी यावत् व्याप्तः पश्चिमघट्टप्रदेशः महाराष्ट्रम्, गोवा, कर्णाटकम्, केरळम्, तमिळ्नाडु राज्येषु अन्तर्भवति । अर्धादधिकभागः कर्णाटकराज्ये अस्ति । पश्चिमघट्टप्रदेशः आहत्य ६०,००० च.कि.मी. प्रदेशे व्याप्तः, सङ्कीर्णनदीव्यवस्थायाः मूलं च अस्ति । अत्र सञ्जाताः नद्यः भारतस्य जलानयनप्रदेशस्य ४०% भागं प्रति जलव्यवस्थां कुर्वत्यः सन्ति । घट्टप्रदेशस्यास्य (माकिम्) सर्वसामान्यम् औनत्यम् १२०० मीटर् यावत् भवति । एषः प्रदेशः विश्वस्य अत्यन्तं सक्रियेषु जीववैविध्याश्रयेषु अन्यतमः।
thumb|200px|भारतमानचित्रे पश्चिमपर्वतश्रेणी ॥
जीविसङ्कुलानि
अत्र सहस्राधिकविधाः तरुलताः, १३९ विधाः सस्तनिनः, ५०८विधाः प्रादेशिकपक्षिणः, २५९विधाः प्रादेशिकाः द्विचरिणः च सन्ति ।एतेषां सर्वेषाम् आश्रयस्थानम् अस्ति पश्चिमघट्टप्रदेशः । जगति नाशं अनुभवत्सु जीववैविध्येषु ३२५ वंशीयाः जीविनः पश्चिमघट्टे सन्ति । पश्चिमघट्टः नैजार्थे पर्वतश्रेणी न । दक्षिणपीठभूमेः पश्चिमपरिधौ एते सन्ति । सामान्यतः १५० दशलक्षवर्षेभ्यः पूर्वम् गोण्डानामहाभूखण्डः छिद्रः अभूत् । तदा पश्चिमघट्टानाम् रचनाऽपि अभूत इति शङ्कते । घट्टप्रदेशेस्मिन् सामान्यतः दृश्यमानाः शिलास्तावत् बसाल्ट् । अस्य स्तरः भूमौ ३ कि. मी. पर्यन्तं व्याप्य तिष्ठति । एवम् अन्यः शिलाप्रकारास्तावत् ग्रानैट्, स्वोंडालैट्, लेप्टिनैट्, चार्नोकैट् इत्यादयः । उत्तरे सात्पुरश्रेणीतः आरभ्य दक्षिणे स्थितपश्चिमघट्टानां मुख्यश्रेण्यः, सह्याद्रिः, बिळिगिरिः सर्वरायन् श्रेणी, एवं नीलगिरिः । बिलिगिरिपर्वतश्रेण्यः पश्चिमपूर्वघट्टयोः सन्धिस्थाने अस्ति । पश्चिमघट्टस्य मुख्यशिखराणि साल्हेर, कळसूबाई, महाबळेश्वरः सोनसागरः, मुळ्ळय्यनगिरिः, (१९५० मी.) केम्मण्णुगुण्डि, कुटजाद्रिः, कुदुरेमुखः (अश्वमुखः) चेम्ब्र (११०० मी.), वेल्लरिमरः (१२०० मी.) बाणासुरः (२०५३ मी.) दोड्डाबेट्टा, (बृहत् गिरिः) (२६२३ मी.) आनैमुडिः (२६९५ मी.) एवं महेन्द्रगिरिः च। हिमालयस्य दक्षिणे भागे दक्षिणभारते तमिळुनाडुप्रदेशस्य आनैमुडिः अत्यन्तम् उन्नतः पर्वतः । पश्चिमघट्ट-अरब्बिसमद्रयोः मध्ये स्थितः दक्षिणतीरभूमेः उत्तरभागः कोङ्कणप्रदेशः इति प्रसिद्धः । मध्यभागः केनरा इति दक्षिणभागः मलबारप्रान्तः इति च आहूयेते । पश्चिमघट्टाः पश्चिममारुतं मध्ये अवरोधयन्ति। अतः प्रदेशः एषः अधिकर्षाधारयुक्तः भवति । घट्टप्रदेशे तथा पश्चिमसीमाप्रदेशे अत्यधिका वृष्टिः भवति । अस्याः प्राक्रियायाः प्रमुखं कारणम् अत्रत्य नित्यहरिद्वर्णकाननानि । घट्टप्रदेशेस्मिन् ऊटी(उदकमण्डलम्), कौडैक्यानल् बेरिजम् इत्यादीनि बृहत् सरोवराणि सन्ति ।
नद्यः तथा जलपाताः
भारतस्य अत्यन्तं प्रसिद्धेषु सुन्दरजलपातेषु अन्यतमः अस्ति जोगजलपातः ।भारतस्य अनेकासां सार्वकालिकीनां नदीनाम् पश्चिमघट्टः एव मूलस्त्रोतः । अत्र ताम्रपर्णी, गोदावरी, कृष्णा एवं कावेरी एताः प्रमुखनद्यः । एताः प्राङ्मुखा: प्रवहन्ति । पश्चिमाभिमुखगामिन्यः नद्यः वेगेन प्रवहन्ति तासां व्याप्तिरपि अल्पा । माण्डवी, जुवारी, शरावती नेत्रावती एतासु प्रमुखाः । वेगेन प्रवहन्ति इत्यतः एताः अनेकजलविद्युत्योजनानाम् आधारभूताः । विद्युत् योजनार्थं अनेके जलबन्धाः निर्मिताः सन्ति। । तेषु खोपोलि कोयना, लिङ्गनमक्की तथा परम्बिकुलं योजनाः प्रमुखाः । भारतस्य अत्यन्तं प्रसिद्धेषु सुन्दरजलपातेषु अन्यतमः अस्ति जोगजलपातः ।अत्रत्यजलपातेषु उञ्चळ्ळीजलपातः (लुषिंगूटन्) कुञ्चिकल्, मेन्मुट्टी, एवं शिवनसमुद्रजलपातः प्रमुखाः प्रसिध्दाश्च ।
वायुगुणः, वर्षाप्रमाणं च
पश्चिमघट्टे उष्णवलयस्य वायुगुणः भवति । अत्युन्नतप्रदेशेषु समशीतोष्णवायुगुणः दृश्यते । घट्टप्रदेशे सर्वसाधारण-उष्णमानः तावत् उत्तरे २४० सेलिसियस्, दक्षिणे २८० से. केषुचित् भागेषु शैत्यकाले रात्रेःतापमानः ०० सेल्सियस् भवति । जूनमासतः सप्टेम्बर्मासपर्यन्तम् अत्र सर्वसामान्या वर्षा तावत् ३००० तः ४००० मी. मी. कर्णाटकस्य केषुचित् भागेषु ९००० मी. मी. यावत् वर्षा भवति । कर्णाटकस्य आगुम्बेप्रदेशः भारतस्य अत्यधिकवर्षाधारायाः प्रदेशेषु अन्यतमः ।
अरण्यवलयाः जीववैविध्यानि च
जीववैविध्यस्य स्त्रोतः इति ख्यातं पश्चिमघट्टस्य अरण्यं चतुर्विधवलयान् भजते। •	उत्तरपश्चिमघट्टस्य पत्रमोचन-अरण्यानि •	 उत्तरपश्चिम घट्टानां वर्षारण्यानि •	दक्षिणपश्चिमघट्टस्य पत्रमोचन-अरण्यानि •	दक्षिणपश्चिमघट्टस्य वर्षारण्यानि
पश्चिमघट्टानाम् उत्तरभागः सामान्यतः दक्षिणभागापेक्षया न्यूनां वर्षाम् आप्नोति । अतः अधिकशुष्कतां अनुभवति । १००० मी. तः निम्नोन्नते स्थितानि पत्रविमोचन- अरण्यानि अतिपत्रवृक्षैः(Teak) पूर्णानि सन्ति । ततोप्यधिके उन्नतप्रदेशे नित्यहरिद्वर्णारण्येषु लारेसीकुटुम्बस्य वृक्षान् अधिकतया पश्यामः । पश्चिमघट्टस्य दक्षिणभागस्य प्रदेशाः अधिकतया कुल्लेनियावंशस्य वृक्षैःपूर्णाः सन्ति । तैः साकम् अतिपत्रवृक्षाः डिप्टेटोकार्प्स्, इत्यादयः वृक्षाः अपि वर्तन्ते ।
अरण्यसंरक्षणम्
पश्चिमघट्टः सामान्यतः समृध्दकाननयुक्तः दुर्गमप्रदेशः आसीत् । ब्रिटिशजनानाम् आगमनानन्तरं महता प्रमाणेन अरण्यानि छित्त्वा वाणिज्यकृषिम् आरब्धवन्तः । अनेन पश्चिमघट्टस्य बहुभागः कृषिभूमिरभवत् । पश्चिमघट्टः भारतस्य भूभागस्य ५% भागं केवलं यावत् आवृत्त्य स्थिताः सन्ति तथापि देशस्य २७% भागादपि अधिकप्रमाणेन उन्नतवर्गियसस्यानि अत्रैव सन्ति । जगति अन्यत्र कुत्रापि द्रष्टुं दुर्लभानि ८४ जातेः द्विचरः अत्र सन्ति । १६ प्रकारकाः पक्षिणः, ७ विधाः सस्तनिनः, १६०० पुष्पसस्यानि अत्र सन्ति । अस्मिन् प्रदेशे १३ राष्ट्रिय-उद्यानानि, २ संरक्षितजीवारण्यकवलयौ च घोषितानि सन्ति । तेन साकम् अनेकानि रक्षितारण्यानि , वन्यजीविधामानि अपि सर्वकारेण उद्घुष्टानि सन्ति । एतानि तत्तत् राज्यस्य अरण्यविभागस्य अधीने कार्यं कुर्वन्ति । तादृशेषु नीलगिरिसंरक्षितजीववलयः अन्यतमः । अस्मिन् ५५०० च. कि. मी. विस्तीर्णवति वलये, कर्णाटकस्य नागरहोळेराष्ट्रिय-उद्यानम् बण्डिपुर- राष्ट्रिय-उद्यानम्, एवं नुगुप्रदेशस्य अरण्यं, केरळराज्यस्य वयनाड्, तथा तमिळ्नाडुराज्यस्य मुदुमलैराष्ट्रिय-उद्यानम् च अन्तर्भवति । एष जीवगोलः पश्चिमघट्टस्य अतिविस्तृतः एकैकः संरक्षितप्रदेशः । केरळस्य सैलेण्ट् व्याली राष्ट्रिय- उद्यानम् भारते मानवाक्रमणरहितम् अन्तिमम् नित्यहरिद्वर्णभरितम् उष्णवलयस्य काननम् । २००६ तमे वर्षे पश्चिमघट्टं विश्वपरम्परायाः स्मारकस्थानरूपेण घोषणार्थम् आवेदनं कृतम् अस्ति । अतः एषः प्रदेशः सप्तधा विभक्तः अस्ति । पश्चिमघट्टस्थाः प्रमुखाः कतिचन पर्वताः अत्र निर्दिष्टाः सन्ति ।
प्राणिसङ्कुलः
पश्चिमघट्टः सहस्रशः प्राणिवंशानां मूलस्थानम् अस्ति । प्रपञ्चे विनाशस्य अञ्चले विद्यमानेषु ३२४ वंशीयाः प्राणिसङ्कुलाः अत्र विद्यन्ते । अत्रत्याः अनेके प्राणिसङ्कुलाः विशालव्याप्तिमन्तः सन्ति । आहत्य १३९ विधाः सस्तनिनः पश्चिमघट्टे सन्ति । तेषु अवसानस्य अञ्चले स्थितः मलबारमहानक्षत्रचिह्नवान् अरण्यमार्जालः, सिङ्गळिकनामकः कृष्णमुखी वानरः च सन्ति । सिंगळिकाः अद्य सैलेन्ट् व्यालीप्रदेशे तथा कुदुरेमुख-राष्ट्रिय-उद्याने एव सन्ति । नीलगिरिजीववलयः एषियाखण्डस्य गजानां बृहत् स्थानम्। प्राजेक्ट् एलिफण्ट् एवं प्राजेक्ट् टैगर् (व्याघ्र-संरक्षण-योजना) योजनायाः केन्द्रम् । कर्णाटकस्य घट्टाः ६००० गजानां तथा देशे विद्यमानानां १०% व्याघ्राणाम् आवासस्थानमस्ति । सुन्दरबनम् विहाय भारते अत्यधिकसंख्याकाः व्याघ्राः कर्णाटके, केरळे तमिळ्नाडुराज्ये च सन्ति । बण्डिपुरम्, एवं नागरहोळे-उद्याने अरण्यमहिषीनां बृहत् समूहं द्रष्टुं शक्नुमः । कूर्गप्रदेशस्य कानने नीलगिरिलङ्गुरजातेः कपयः गणनीयसंख्यया दृश्यन्ते। भद्रा-अभयारण्ये इण्डियन् मुण्टजाक्जातीयाः वानराः दृश्यन्ते । एतदतिरिच्य सम्बारमृगाः, भल्लूकाः, शार्दूलाः, अरण्यसूकरादयः केरळे तथा कर्णाटकस्य पश्चिमघट्टे सामान्यतया दृश्यन्ते। कर्णाटकस्य दाण्डेल्यां तथा अणशी-राष्ट्रिय-उद्याने कृष्णव्याघ्रः तथा ‘ग्रेट् इण्डियन् हार्नबिल्’ जातेः पक्षिणः निवसन्ति । भीमगडस्य वन्यजीविधाम्नि अपायस्य अञ्चले स्थितः ‘राटन्स् फ्रीटैल्ड् व्याट्’ इति वर्गस्य जतुकाः सन्ति । युरोपेल्टिडे कुटुम्बस्य उरगाः पश्चिम घट्टे एव द्रश्यन्ते ।
thumb|1000px|मुन्नारस्य चायपत्रवाटिका
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वसन्ततिलकाछन्दः
लक्षणम्
यस्मिन् वृत्ते चतुर्दशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे यदि क्रमेण एकः तगणः¸
एकः भगणः द्वौ जगणौ गुरुद्वयञ्च भवति तर्हि तदेव वृत्तं वसन्ततिलकावृत्तम् इति कथ्यते।
अर्थः
पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं निगूहति, गुणान् प्रकटीकरोति, विपत्तिकाले न त्यजति, अवसरे आगते सति ददात्यपि, एतानि एव सन्मित्रस्य लक्षणानि सन्ति इति सज्जनाः प्रवदन्ति ।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सरदार पटेल स्मारकभवनम्
सरदार पटेल-स्मारकभवनं (સરદાર પટેલ સ્મારક, Sardar Patel Memorial) कश्चन सङ्ग्रहालयः, प्रदर्शनकेन्द्रं च । भारतस्वतन्त्रसेनानिनः, राजनेतुः लोहपुरुषस्य स्मारकत्वेन समर्पितम् । तत् स्मारकं गुजरातराज्य स्य कर्णावती -महानगरस्य शाहिबाग-विस्तारे विद्यमानम् अस्ति । तस्य स्मारकभवनस्य नाम 'मोती शाही महेल' इति । तं प्रासादं परितः बृहत् उद्यानम् अस्ति । प्रासादस्य पुरः भागस्थे उद्याने लोहपुरुषस्य विशालप्रतिमा अस्ति । तस्य उद्यानस्य उपयोगः प्रलेखिचलच्चित्रप्रदर्शनाय (Documentary Film) अपि भवति ।
इतिहासः
१६१८-१६२२ मध्ये मोगलशासकेन शाहजहाँ इत्यनेन 'मोती शाही'-प्रासादः कर्णावती -महानगरे निर्मापितः । तस्मिन् समये सः गुजरातराज्य स्य राज्यपालः आसीत् । एकोनविंशे शताब्दे सैन्यशिबिरत्वेन कर्णावती-महानगरस्य स्थापना अभवत्, तस्मिन् काले सः प्रासादः आङ्ग्लसर्वकाराधीनः अभवत् । १९८० तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य सप्तमे दिनाङ्के एतस्य सैन्यशिबिरत्वेन स्थापना अभवत् । वङ्गप्रदेश स्य महान् कविः, लेखकः, चिन्तकः रवीन्द्रनाथठाकुरः १८७८ तमे वर्षे एतस्मिन् प्रासादे निवासम् अकरोत् । तस्मिन् समये सः सप्ततिवर्षीयः आसीत् । ततः भारतस्वान्तत्र्योत्तरम् एषः प्रासादः गुजरातराज्यस्य राज्यपाल स्य निवासस्थानम् अर्थात् राजभवनम् आसीत् ।
सरदारस्मारकम्
thumb|200px|लोहपुरुषस्य मूर्तिः १८७५ तमस्य वर्षस्य अक्तूबरमासस्य एकत्रिंशे दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य नडियाद -नगरे लोहपुरुषस्य जन्म अभवत् । पञ्चसप्ततिवर्षीयस्य लोहपुरुषस्य मृत्युः १९५० तमस्य वर्षस्य दिसम्बरमासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के अभवत् । तस्य मरणोत्तरम् एतस्य प्रासादस्य स्मारकत्वेन घोषणा अभवत् । अत्र लोहपुरुषस्य मूर्तिः अपि विद्यते । एषः भागः मेमोरियल् ग्राउण्ड इति प्रसिद्धम् अस्ति । एतस्मिन् भागे एकं सभागारं अन्ये चत्वारः प्रकोष्ठाः सन्ति । मुख्यसभागारे लोहपुरुषस्य चित्राणि सन्ति, येषु सः स्वान्त्र्यक्रान्तिकारिभिः, कुम्बेन, मित्रैः च सह स्वातन्त्र्यान्दोलनकाले समयं यापयन् दृष्टुं शक्यते । लोहपुरुषस्य १९३० तमे वर्षे महात्मना सह सम्बन्धः, युवावस्थायाः चित्राणि, शिक्षणे, अभ्यासे च उपयुक्तानि वस्तूनि, भारतीयराजवंशीयानाम् एकत्रसङ्घटने तस्य योगदानस्य चित्राणि च तत्र एकस्मिन् प्रकोष्टे सङ्ग्रहीतानि सन्ति । तस्मिन् प्रासादे प्रवेशद्वारस्य वामतः प्रकोष्टे खादि-कुन्तकं, धौतवस्त्रं, पादत्राणं च स्थापितम् अस्ति । तत्रैव तस्य वैदेशिकशैल्याः वस्त्राणि अपि स्थापितानि सन्ति । thumb|left|200px|लोहपुरुषस्य उपयोगीनि वस्तूनि
सरदारसरोवरं, गान्धि प्रकोष्ठश्च
मुख्यसभागारस्य उपरि अपि उपसभागारम् अस्ति । तस्मिन् उपसभागृहे सरदारसरोवरयोजानायाः (एषा योजना सरदारसरोवरजलबन्धेन सह संल्लग्ना अस्ति ।) प्रारूपं परिलक्षितम् अस्ति । तस्मिन् उपसभागृहे चित्राणि, पुस्तकानि, प्रकल्पसम्बद्धानि तथ्यानि च प्रदर्शितानि सन्ति । तस्मिन् प्रकोष्ठे सरदारसरोवरयोजनायाः प्रलेखनचलच्चित्रक(प्रोजेक्टर)-माध्यमेन अपि प्रदर्शनं भवति । तस्य प्रकोष्ठस्य समीपस्थे प्रकोष्ठे लोहपुरुषेण सह महात्मनः जीवनस्य, कार्याणां च प्रदर्शनम् अस्ति । तस्मिन् प्रदर्शने चित्राणां, सुवाक्यानां, मूर्तीनां, पुस्तकानां च समावेशो भवति । समग्रे स्मारके महात्मना सह तस्य घनिष्ठतायाः दर्शनं प्रत्यक्षम् अस्ति ।
ठाकुरस्मारकम्
१८७८ तमे वर्षे रवीन्द्रनाथः एतस्मिन् प्रासादे न्यवसत् । अतः यस्मिन् प्रकोष्ठे सः निवसति स्म, तस्मिन् प्रकोष्ठे तस्य चित्राणि, प्रतिमा, वस्तूनि च स्थापितानि सन्ति । तत्रापि प्रलेखनचलच्चित्रमाध्यमेनापि तस्य स्मारकं चलच्चित्रं प्रदर्श्यते ।
भारते निर्मीयन्ताम्
भारते निर्मीयन्ताम् (मेक इन इंडिया, Make in India) उत मेक् इन् इण्डिया इति कश्चन प्रकल्पः वर्तते । भारतसर्वकारस्य सुतरां महत्त्वपूर्णस्य प्रकल्पस्यास्य आरम्भः २०१४ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/०९/२०१४) दिनाङ्के अभवत् । समग्राभियानस्य मूलप्रेरणास्रोतः पण्डितः दीनदलायः उपाध्यायः अस्ति । भारते निर्मीयन्ताम् इत्याकारकस्य प्रकल्पस्य आरम्भं कुर्वन् श्रीनरेन्द्रः अवदत्, जनसामान्यस्य क्रयणशक्तौ वृद्धिः आवश्यकी । यतः तेन अभ्यर्थनायां वृद्धिः भविष्यति । अभ्यर्थनायां वृद्धौ सत्यां विकासः वेगवान् भविष्यति । निर्धनाः जनाः यावच्छीघ्रं मध्यमवर्गे अन्तर्भविष्यन्ति, तावच्छीघ्रं वैश्विकव्यवसायस्य नवीनाः अवसराः समुत्पत्स्यन्ते । सर्वेषाम् आवश्यकता अल्पमूल्यस्य निर्माणस्य, मनसेप्सितक्रयणस्य च अस्ति । क्रयणशक्तेः बाहुल्यम् अर्थात् अधिकाजीविका इति ।
इतिहासः
२०१४ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य पञ्चदशे (१५/८२०१४) दिनाङ्के (स्वातन्त्र्योत्सवपर्वणि) स्वस्य भाषणे श्रीनरेन्द्रः अघोषयत्, शीघ्रं हि वयं मेक् इन् इण्डिया इत्याकारकस्य प्रकल्पस्य आरम्भं करिष्यामः इति । तस्याः घोषणायाः एकमासानन्तरमेव २०१४ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/९/२०१४) दिनाङ्के देहली-महानगरस्थिते विज्ञानभवने श्रीनरेन्द्रेण प्रकल्पस्यास्य घोषणा कृता । २०१४ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे (२९/१२/२०१४) दिनाङ्के प्रकल्पसम्बद्धायाः कार्यशालायाः आयोजनम् अभवत् । तस्याः कार्यशालायाः आयोजनं भारतसर्वकारस्य "औद्योगिकी नीतिः संवर्धनं च" इत्याख्यः विभागः (Department of Industrial Policy and Promotion) अकरोत् । तस्यां कार्यशालायां श्रीनरेन्द्रस्य आध्वर्यवे केन्द्रियमन्त्रिमण्डलं, सर्वेषां राज्यानां मुख्यमन्त्रिणः, अनेके उद्योगपतयः च भागं निरवहन् ।
क्षेत्राणि
उक्तेषु सर्वेषु क्षेत्रेषु भारते निर्मीयन्ताम् इति प्रकल्पेन क्रान्तिः भूयात् इति आशा अस्ति । अनेन भारतस्य आर्थिकवृद्धेः, करराजस्वस्य (Tax revenue) च स्थितिः सुदृढा भविष्यति इत्यपि मन्यते । सामान्यतः विकासस्य कालक्रमेण सह पर्यावरणस्य स्थितिः अति दयनीया, अवहेलिता च भवति । परन्तु प्रकल्पेऽस्मिन् पर्यावरणसंरक्षणस्यापि प्रावधानम् अन्तर्भवति ।
उद्देश्यानि
२.	विदेशिनिवेशकानां भारते निर्माणकार्यारम्भः
३.	भारतीयनिवेशक्षेत्रे वृद्धिः
४.	नूतनप्रौद्योगिकीनाम् आगमनम्
५.	कौशलविकासस्य अवसराः
६.	मध्यमावधेः तुलनायां विनिर्माणस्य क्षेत्रे १२-१४ प्रतिशतं वृद्धिः
७.	भारते स्वदेशीयनिर्माणस्य सहभागिता २०२२ पर्यन्तं १६ तः २५ प्रतिशतं भवेत्
८.	२०२२ पर्यन्तं भारते विनिम्राणक्षेत्रेण दशकोटिः नूतनाजीविकानां निर्माणम्
प्रोत्साहनात्मकम्
भारते निर्मीयन्ताम् इत्यस्मिन् प्रकल्पे सर्वे सुलभरीत्या निवेशं कर्तुं प्रभवेयुः इत्युद्देशेन भारतसर्वकारेण अनेके नवीननियमाः उद्घोषिताः । अधिकारपत्रस्य (Licence) निर्माणम् अन्तर्जालमाध्येन आरब्धम् । अधिकारपत्रस्य वैधतायाः समयसीमां वर्धयित्वा वर्षत्रयं निर्धारितम् । अनेके अन्ये नियमाः अपि निवेशकेभ्यः अनुकूलिताः भारतसर्वकारेण ।
२०१४ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासे भारतीयमन्त्रिपरिषदा प्रत्यक्षविदेशिनिवेशस्य (Foreign Direct Investment (FDI)) नियमेषु अनेकानि परिवर्तनानि कृतानि । रक्षाक्षेत्रे ४९ प्रतिशतं, रेल-मार्गक्षेत्रे १०० प्रतिशतं च प्रत्यक्षविदेशिनिवेशाय अनुमतिः प्रदत्ता ।
प्रतिक्रियाः
२०१५ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे स्पाइस् इत्याख्या संस्था अकथयत्, सा स्वजङ्गमदूरभाषयन्त्रस्य निर्माणकार्याय एकस्याः कार्यशालायाः आरम्भम् उत्तरप्रदेशराज्येषु करिष्यति इति । तस्यै कार्यशालायै ५०० कोटिरूप्यकाणां निवेशं करिष्यति सा संस्था । सहमतिज्ञापकपत्रे (Memorandum of understanding) हस्ताक्षरं कृत्वा पक्षद्वयेन अर्थात् स्पाइस्-संस्थया, उत्तरप्रदेशस्य सर्वकारेण च कार्यशालायाः निर्माणप्रक्रियायै कटिबद्धता प्रदर्शिता ।
२०१५ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे सैम्सङ्ग-संस्थायाः प्रशासकः ह्युंगचिंग होंग कालराज मिश्र-महोदयश्च एम् एस् एम् ए इत्यस्य सहभागित्वं स्वीकृत्य १० "MSME-Samsung Technical"-शालानां भारते आरम्भविषयिणीं मीमांसां कर्तुम् अमिलताम् । फरवरी-मासे सैमसङ्ग-संस्थायाः प्रतिनिधिः अवदत्, उत्तरप्रदेशराज्यस्य नोयडा-महानगरे वयं 'सैमसङ्ग झेड् १'-जङ्गमदूरवाण्याः निर्माणाय कार्यशालायाः आरम्भं करिष्यामः इति ।
२०१५ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासे हिटाचि-आख्या संस्था प्रत्यजानात्(प्रतिज्ञाम् अकरोत्), अस्माकं संस्था भारते १०,००० तः १३,००० सङ्ख्याकान् वृत्त्यवसरान् उद्भाविष्यति । २०१३ तमे वर्षे भारतात् अस्माकं संस्थायाः आयः १०० अर्बुदम् (बिलयन्) आसीत्, तस्मिन् वृद्धिं कृत्वा वयं २१० अर्बुदं (बिलयन्) करिष्यामः । २०१६ तमे वर्षे ओटो-कोम्पोनट्स्-कार्यशाला अस्माभिः चेन्नै-महानगरे आरप्स्यते ।
२०१५ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासे बेङ्गळुरु-महानगरे "संशोधनम् एवं निर्माणकार्यम्" इत्याख्यायाः कार्यशालायाः आरम्भं हौरी-नामिका संस्था अकरोत् । तस्यै कार्यशालायै सा संस्था १७० कोट्यात्मक (मिलियन् डॉलर्) धनराशिं व्ययीकृतवती ।
फरवरी-मासे 'मरिन् प्रोट्यूस् एक्स्पोर्ट् टेवलोपमेन्ट् ऑथोरिटि'-संस्थया उद्घोषितम् यत्, वयं भारतीयेभ्यः जलवृश्चिकस्य (shrimp) अण्डान् दातुम् उद्युक्ताः स्मः इति ।
२०१५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे सोनि-संस्थायाः अध्यक्षः केनिचिरो हिबि अवदत्, वयम् अस्माकम् एकां जङ्गमदूरभाषयन्त्रस्य निर्माणकार्यशालां भारते स्थापयिष्यामः इति ।
अधिकवाचनाय
भारते निर्मीयन्ताम्
बीहु-नृत्यम्
बिहु नृत्य
बिहु नृत्य भरतस्य अस्सां राज्यस्य  नृत्य अस्ति | इति विश् नृत्य अस्ति |बिहु नृत्य अस्सां राज्यस्य अपूर्व नृत्यकला अस्ति | इति नृत्य: अति उत्तमम् अस्ति| बिहु उत्सव एप्रेल मासे परिगीत | इति नृत्य: कतिचन प्रदेषु हिन्दु कल्प: अस्ति |  नूतन वर्षे समये बिहु नृत्य प्रदर्शित | बिहु इन्द्र देव्यै अर्पित: अस्ति | बिहु नृतस्य गीतानि सामान्यतः डमरुं मुरली च वादका: अकुर्वन् |
बिहु नृतस्य गीतानि चलच्चित्रत् अपि सङ्गृहीत | एतानि चालच्छित्राणि पुरातन चालच्छित्राणि सन्ति | बिहु नृतस्य गीतं अति दोलायित अस्ति | वृष्ट्दिने अपि बिहु नृतस्य नर्थका: नृत्यं कुर्वन्ति | अतः बिहु नृत्ये नर्थका: तेषाम् क्रोध रूपं दर्शयितुं | "मोर जान " - इति कन्नड चलनाचित्रे, वयं उत्तम बिहु नृत्य पश्याम:| इति चित्रस्य नायक: नाम: शुबॆन् गर्ग अस्ति | बिहु नृत्य अन्यत् सुन्दर: कन्नड: चलच्चित्रे कस्य नाम: - "सर्कारी हिरिया प्राथमिक शाले" अपि दृश्यते | पूर्वतन चलच्चित्र: एक: बालानां चलच्चित्र: अपि अस्ति | अस्सां राज्ये अपि बिहु नृत्य प्रसिध: अस्ति | हिन्दु भाषे बिहु नृतस्य  नाम: पिली वेष अस्ति| नूतन वर्षे सर्वे नर्थका:, तेषां देहेषु मुखेषु सन्तोष धारयति | कदाचित् देहस्य वर्णलेपनं एकं दिनं अधिकं अपि अवशेष: अस्ति | | वयं बिहु नृत्य भिन्न चलच्छित्रेषु पश्याम: | ते कदाचित् रजत वर्ण: कृत्रिमकेशा वा लोमचार्मन अपि धारयन्ति | इति नृत्य: कतिचन प्रदेषु हिन्दु कल्प: अस्ति | लघुचित्रम्|Bihu
स्थानं
बिहु नृत्य असाम एतेषु स्थलानि प्राधान्येन दृश्यन्ते - गुवहति, दिस्पुर, मिर्श्श च कर्कल | बालका: बालिकाः च संतुष्टेन नर्थिष्यन्ति | बिहु उत्सव समये इति नृत्य: अत्यावश्यक: अस्ति | गणेश चतुर्थी:, कृष्ण जन्माष्टमी च इत्यादि उत्सवेषु अपि जना: बिहु नृत्य कुर्वन्ति | दुर्गापूजायाम् इति नर्थकानं सङ्घाः मार्गेषु वा जात्रेषु पूर्ण काल: नृत्यं कुर्वन्ति |नर्थका: गृहाणां वा आपणानाम् समीपे दशनिमेषः नृत्यं कृत्वा प्रेक्षकवर्गात् द्रविणा: स्वीकरोति | तत् पश्चात् ते शारदा शोभायात्रा मिलन्ति | |दुर्गा देवी दुष्टात्मन् जना: मारयति |सा अदृष्टिनाम् जनात् अपि संरक्षणं करोति | दुर्गा देवी तस्या: विगृह्य भावाय प्रसिद्धम् |दुर्गा देवी तस्या: भक्था: रक्षणं करोति |
उत्सवः
यदा शारदा शोभायात्रा परिसमाप्तं तदा नर्थका: नृत्य: प्रदर्शनं समापनं कुर्वन्ति | तद्वत् नर्थका: दसरस्य प्रथम: दिनात् यावत् अन्तिम दिनं अपि नृत्यं कुर्वन्ति | तद्वत् नर्थका: नूतन वर्षे समये  प्रथम: दिनात् यावत् अन्तिम दिनं अपि नृत्यं कुर्वन्ति | तत् पश्चात् ते शारदा शोभायात्रा मिलन्ति | यदा शारदा शोभायात्रा परिसमाप्तं तदा नर्थका: नृत्य: प्रदर्शनं समापनं कुर्वन्ति |
बिहु नृत्य नेत्राभ्यम् मधुरभक्ष्यं अस्ति | एवमपि अस्ति बिहु नृत्य रक्षित परिवर्द्ध च | बिहु नृत्य अधिकं कीर्तिमत् भवतु इति मम इच्छं अस्ति | बिहु नृत्य विश्वविख्यात: भवतु पर्याप्त: सुन्दर: अस्ति |  बिहु नृत्य असामस्य गर्व: अस्ति | यदि कश्चन दसरस्य समये असामस्य प्रवास: कुर्वन् तदा स: बिहु नृत्य ईक्षितुम् प्रयत्नं करोतु |
उल्लेखाः
१. https://en.wikipedia.org/wiki/Bihu