cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः
किमर्थम् अन्ताराष्ट्रियव्यापारस्य अस्तित्वम्
उत्पादने वैशिष्ट्यं वर्तते । अतः अन्ताराष्ट्रियव्यापारस्य महत्वं वर्तते । अनेन विश्वस्य अर्थव्यवस्थायाः अपि विकासः भवति । आधुनिके समये विश्वस्य आर्थिकसङ्घटनस्य आधारः व्यापारः अस्ति । अयं देशानां वैदेशिकनीत्या सह सम्बद्धः अस्ति । येषु देशेषु विकसितपरिवहनं, सञ्चारः च वर्तते, ते देशाः अन्ताराष्ट्रियव्यापारे लाभं प्राप्नुवन्ति एव ।
राष्ट्रियसंसाधनेषु भिन्नता
भूविज्ञानेन, मृदाजलवाय्वोः भिन्नतायाः कारणेन च विश्वस्य राष्ट्रियसंसाधनानि भिन्नानि सन्ति ।
जनसङ्ख्या
विभिन्नदेशेषु जनसङ्ख्यायाः वैविध्येन अपि वस्तूनां प्रकारः, मात्रा च प्रभाविता भवन्ति ।
संस्कृतिः
विशिष्टसंस्कृतिषु कलायाः, हस्तशिल्पस्य च विभिन्नरूपाणि विकसितानि सन्ति । यथा - चीन -देशे चीनीमृत्तिकायाः पात्राणि (पॉर्सलिन्), ईरान् -देशस्य कालीन, उत्तरी अमेरिका -महाद्वीपस्य चर्मोद्योगः, इण्डोनेशिया इत्यस्य बटिक्-वस्त्राणि, बहुमूल्यानि हस्तशिल्पानि च ।
जनसङ्ख्यायाः आकारः
येषु देशेषु जनसङ्ख्या अधिका भवति तेषु व्यापारः अपि अधिकः भवति । जनसङ्ख्यायाः जीवनस्तरेण अधिकगुणवत्तायुतानाम् उत्पादनानाम् अभियाचना निश्चीयते । यतः निम्नस्तरे केचित् जनाः एव बहुमूल्यवस्तूनि क्रेतुं समर्थाः भवन्ति ।
आर्थिकविकासस्य अवस्था
देशानाम् आर्थिकविकासस्य विभिन्नासु अवस्थासु व्यापारस्य वस्तूनां स्वरूपं, प्रकारः च परिवर्तते । कृषिदृष्ट्या महत्वपूर्णदेशेषु विनिर्मितवस्तुभ्यः कृष्युत्पादनानां विनिमयः क्रियते । किन्तु औद्योगिकाः देशाः यन्त्राणां, निर्मितोत्पादनानां च निर्यातं कुर्वन्ति । खाद्यान्नस्य अपक्वपदार्थानाम् आयातम् अपि कुर्वन्ति ।
विदेशीनिवेशमर्यादा
विदेशीनिवेशेन विकासिदेशेषु व्यापारस्य वृद्धिर्भवति । विकासिदेशेषु उद्योगानां विकासेन औद्योगिकाः देशाः खाद्यपदार्थानां, खानिजानां च आयातं निश्चिन्वन्ति । स्वनिर्मितोत्पादनानां वणिग्विथ्याः निर्माणं कुर्वन्ति । इदं व्यापारचक्रं विश्वस्य देशानां मध्ये व्यापारस्य परिमाणे वृद्धिं करोति ।
परिवहनम्
पुरातने काले परिवहनस्य पर्याप्तसाधनानि न आसन् । तेषाम् अभावेन स्थानीयक्षेत्रेषु व्यापारः सङ्कुचितः आसीत् । बहुमूल्यवस्तूनाम् एव दैर्घ्यान्तरे व्यापारः क्रियते स्म ।
अन्ताराष्ट्रियव्यापारस्य महत्वपूर्णः पक्षः
अन्ताराष्ट्रियस्य व्यापारस्य त्रयः महत्वपूर्णाः पक्षाः सन्ति । परिमाणं, प्रखण्डीयं संयोजनं, व्यापारस्य दिशा च ।
व्यापारस्य परिमाणम्
येषां वस्तूनां व्यापारः भवति, तेषां वस्तूनां वास्तविकः भारः परिमाण इति उच्यते । किन्तु व्यापारिणां सेवानां भारस्य मानम् अशक्यं भवति । अतः तासां व्यापारिणां सेवानां मूल्यम् एव व्यापारस्य परिमाणम् इति कथ्यते ।
व्यापारस्य संयोजनम्
गतशताब्द्यां विभिन्नदिशैः विभिन्नवस्तूनाम् आयातः निर्यातश्च अभवत् । तेषां वस्तूनां, सेवानां च प्रकारेषु परिवर्तनम् अभवत् । गतशताब्द्याः आरम्भे प्राथमिकोत्पादनानां व्यापारः प्रधानः आसीत् । तदनन्तरं विनिर्मितवस्तूनां प्राधान्यम् अभवत् । साम्प्रते काले विश्वव्यापारस्य अधिकांशः भागः विनिर्माणक्षेत्रस्य आधिपत्ये अस्ति ।
====विश्वस्य आयातः निर्यातश्च (US दशलक्ष डॉलर्-मुद्रायां)====
यन्त्राणां, परिवहनस्य उपकरणानाम्, इन्धनस्य, खननोत्पादनानां, कार्यालयस्य उपकरणानां, दूरसञ्चारस्य उपकरणानां, रासायनिकपदार्थानां, वाहनानां, कृषेः उत्पादनानां, लौहस्य, वस्त्राणां, व्यापारिकवस्तूनां च समूहः एकस्य बृहद्व्यापारस्य संरचनां करोति । सेवाक्षेत्रे व्यापारः, विनिर्माणक्षेत्रस्य प्राथमिकोत्पादनानां व्यापारः इत्येतयोः मध्ये भिन्नता वर्तते । यतः सेवानाम् अमर्यादितविस्तारः क्रियते ।
व्यापारस्य क्षेत्रम्
ऐतिहासिकपरम्परानुसारं वर्तमानकालिकाः विकासिदेशाः बहुमूल्यवस्तूनां, शिल्पानां च निर्यातं कुर्वन्ति। एकोनविंशतितमायां शताब्द्यां व्यापारस्य क्षेत्रे परिवर्तनम् अभवत् । यूरोप् -महाद्वीपस्य देशाः विनिर्माणवस्तूनां निर्यातं कुर्वन्ति स्म । यूरोप् -महाद्वीपः, संयुक्तराज्य-अमेरिका -देशश्च एतौ द्वौ व्यापारिकौ मित्रदेशौ स्तः । विनिर्माणवस्तूनां व्यापारे एतौ द्वौ अग्रण्यौ अपि स्तः । तदा जापान् -देशः अपि व्यापारिकदेशेषु तृतीयः आसीत् । विंशतितमायाः शताब्द्याः उत्तरार्द्धे विश्वव्यापारस्य पद्धत्यां तीव्रपरिवर्तनानि जातानि । यूरोप्-महाद्वीपस्य उपनिवेशाः समाप्ताः अभवन् । किन्तु भारत -देशस्य, चीन -देशस्य, अन्येषां विकासिदेशानां प्रतिस्पर्धाः आरब्धाः । व्यापारयोग्यवस्तूनां प्रकारे प्रकृतौ अपि परिवर्तनानि जातानि ।
व्यापारस्य सन्तुलनम्
व्यापारस्य सन्तुलनेन देशानां वस्तूनां परस्परम् आयातस्य, निर्यातस्य, सेवानां च परिमाणः ज्ञायते । यदि आयातस्य मूल्यं देशस्य निर्यातमूल्यस्य अपेक्षया अधिकं भवेत्, तर्हि देशस्य व्यापारस्य सन्तुलनम् ऋणात्मकं प्रतिकूलं वा अस्ति इति ज्ञायते । यदि निर्यातस्य मूल्यं देशस्य आयातमूल्यस्य अपेक्षया अधिकं भवेत्, तर्हि देशस्य व्यापारस्य सन्तुलनं धनात्मकम् अनुकूलं वा अस्ति इति ज्ञायते ।
व्यापारसन्तुलने ऋणात्मकसन्तुलनम् अर्थात् देशः वस्तूनां क्रयणे विक्रयणस्य तुलनायाम् अधिकं व्ययं करोति इति । तेन कारणेन वित्तीयसञ्चयस्य समाप्तेः सूचना प्राप्यते ।
अन्ताराष्ट्रियव्यारस्य प्रकाराः
अन्ताराष्ट्रियव्यापारस्य प्रकारद्वयं वर्तते । द्विपार्श्विकः व्यापारः, बहुपार्श्विकः व्यापारः च ।
बहुपार्श्विकः व्यापारः
अस्य व्यापारस्य नाममात्रेण ज्ञायते यत्, अस्मिन् व्यापारे बहवः देशाः परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति । ते देशाः अनेकैः देशैः सह व्यापारं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
अखिलभारतीयायुर्विज्ञानसंस्थानम्
अखिलभारतीयायुर्विज्ञानसंस्थानम् (आङ्ग्लः-National Institute of Ayurveda) काचित् आयुर्वेदसम्बद्धा संस्था भवति । जवाहरलालनेहरुमहाभागस्य स्वप्नः आसीत् “भारतदेशः वैज्ञानिकसांस्कृतिकसम्पदा युक्तः भवेत् इति ।
अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः
मुक्तव्यापारस्य स्थितिः
व्यापाराय निर्मितानाम् अर्थव्यवस्थानाम् उद्घाटनाय कृतः व्यापारः मुक्तव्यापारः उच्यते । अस्मिन् व्यापारे व्यापारिकावरोधानां निवारणं भवति । मुक्तव्यापारेण प्रतिस्पर्धकेभ्यः गृहोद्योगानां, सेवानां च व्यापारस्य अनुज्ञा प्रदीयते । परिवहनतन्त्रेण सञ्चारतन्त्रेण च दूरस्थक्षेत्रान् प्रति तीव्रगतिना वस्तूनां यातायातः भवति ।
अखिलभारतीयायुर्विज्ञानसंस्थानम्
वैद्यकविज्ञानक्षेत्रे प्रकृष्टमेकं केन्द्रं स्थापनीयं यत्र च वैद्यविज्ञाने संशोधनं भवेत्” इति । तदानीन्तन-आरोग्यमन्त्रिणी राजकुमारी अमृताकौर् सहानुमतं प्रकटितवती । न्यूझीलेण्ड्सर्वकारस्य "कोलोम्बोप्लान्" इति नाम्ना धनसाहाय्यम् अपि प्राप्तम् । १९५२ तमे वर्षे अखिलभारतीयायुर्विज्ञानसंस्थानस्य कार्यं आरब्धम् । आरोग्यरक्षणे प्रकृष्टं कार्यं कुर्वदस्ति एतत् संस्थानम् । अत्र स्नातकोत्तर-स्नातकपूर्वकक्ष्याः प्रचलन्ति । आरोग्यविषयकं ज्ञानम् एकत्र लभेत इति अस्य आशयः । अत्र अध्ययनाध्यापनार्थं, रोगिणाम् अवधानार्थं च व्यवस्था प्रकल्पिता वर्तते । अत्र ४२ विभिन्नविषयेषु अध्ययनाध्यापनं संशोधनं च प्रचलति । अत्र शुश्रूषकाणाम्  एकः महाविद्यालयः विद्यते यत्र ये अध्ययनं कुर्वन्ति । ते बि.एस्.सि पदवीं प्राप्नुवन्ति ।
अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः
विश्व-व्यापार-सङ्घटनम् (WTO)
१९४८ तमे वर्षे विश्वस्मै अन्यबाधाभ्यः मुक्तिं दातुं कैश्चित् देशैः जनरल् एग्रीमेण्ट् ऑन् ट्रेड् एण्ड् टैरिफ् (GATT) इत्यस्याः संस्थायाः रचना कृता । १९९४ तमे वर्षे विभिन्नेषु देशेषु मुक्तनिष्पक्षव्यापारम् उन्नेतुम् एकस्याः स्थायिसंस्थायाः निर्माणस्य निश्चयः विश्व-व्यापार-सङ्घटनस्य सदस्यदेशैः कृतः । तदा १९९५ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासात् जनरल् एग्रीमेण्ट् ऑन् ट्रेड् एण्ड् टैरिफ् (GATT) इति अस्याः संस्थायाः विश्व व्यापार सङ्गचनम् (WTO) इत्यस्यां रूपान्तरणम् अभवत् ।
अखिलभारतीयायुर्विज्ञानसंस्थानम्
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:स्वास्थ्यसंस्थाः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः
विश्व-व्यापार-सङ्घटनम् (WTO)
विश्व व्यापार सङगटन (WTO) इति एकम् अन्ताराष्ट्रियसङ्घटनम् अस्ति । अस्य सङ्घटनस्य मुख्यालयः स्विटजरलैण्ड् -देशे जिनेवा-महानगरे स्थितः अस्ति । २००५ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासे अस्मिन् सङ्घटने १४९ देशाः सम्मिलिताः आसन् । तेषु देशेषु सदस्यदेशेषु भारत -देशः अन्यतमः आसीत् । अनेन सङ्घटनेन वैश्विकनियमानां व्यवहारः भवति । इदं सङ्घटनं विश्वस्य व्यापारतन्त्राय नियमान् रचयति, सदस्यदेशानां विवादान् अपि निवारयति । दूरसञ्चारस्य सेवाः, वित्तकोषालयस्य (Bank) सेवाः, बौद्धिकसम्पदाम् अधिकारस्य व्यापारश्च अपि विश्वव्यापारसङ्घटनस्य कार्येषु अन्तर्भवति । मुक्तव्यापारेण, अर्थव्यवस्थानां भूमण्डलीकरणस्य प्रभावैः च ये जनाः त्रस्ताः सन्ति, ते सर्वे अस्य सङ्घटनस्य आलोचनां, विरोधं च कुर्वन्ति । मुक्तव्यापारेण सामान्यजनानां जीवने आर्थिकवृद्धिः न भवति इति तर्कः अस्ति । अनेन व्यापारेण धनिकाः अधिकधनं प्राप्नुवन्ति । अतः निर्धनधनिकयोः अन्तरं वर्धते । यतः विश्व व्यापार सङ्गठन इत्यस्मिन् प्रभावशालिनः देशाः केवलं स्वेषां वाणिज्यहितेषु एव ध्यानं ददति ।
प्रादेशिकव्यापारसमूहाः
देशानां मध्ये व्यापारस्य वृद्ध्यर्थं, व्यापारशीलदेशेषु व्यापारप्रतिबन्धानां निवारणार्थं च प्रादेशिकव्यापारसमूहानां रचना कृता । साम्प्रते १२० प्रादेशिकव्यापारसमूहाः विश्वस्य ५२% व्यापारं कुर्वन्ति । वैश्विकसङ्घटनानाम् असफलतायाः कारणेन तेषां प्रादेशिकव्यापारसमूहानां विकासः अभवत् ।
एते प्रादेशिकसमूहाः सदस्यदेशेषु व्यापारशुल्कम् अपाकुर्वन्ति, मुक्तं व्यापारं वर्धयन्ति च । किन्तु भविष्यत्काले विभिन्नानां व्यापारिकसमूहानां मध्ये मुक्तव्यापारः कठिनः भविष्यति ।
विश्वस्मिन् बहवः प्रादेशिकसमूहाः भवन्ति । तेषु केचित् प्रमुखप्रादेशिकव्यापारसमूहाः निम्नलिखिताः सन्ति । तेषां स्थापना, मुख्यालयः, सदस्यदेशाः इत्यादि सङ्क्षिप्तपरिचयः प्रदत्तः अस्ति ।
आसियान् (ASEAN)
अस्य समूहस्य मुख्यालयः इण्डोनेशिया -देशस्य जकार्ता -महानगरे वर्तते । १९६७ तमस्य वर्षस्य ऑगस्ट्-मासे अस्य स्थापना कृता आसीत् । अस्मिन् समूहे ब्रुनेई, इण्डोनेशिया, मलेशिया, सिङ्गापुर, थाईलैण्ड्, वियतनाम् इत्यादीनि सदस्यराष्ट्राणि सन्ति ।
सी. आई. एस्. (C.I.S.)
अस्य समूहस्य मुख्यालयः मिन्सक्, बेलारूस् वर्तते । अस्मिन् समूहे आरमीनिया, अजरबैजान्, बेलारूस्, जॉर्जीया, कजाखस्तान्, खिरगिस्तान्, मॉल्डोवा, रूस्, ताजीकिस्तान्, तुर्कमेनिस्तान्, यूक्रेन्, उजबेकिस्तान् इत्यादीनि सदस्यराष्ट्राणि सन्ति ।
===यूरोपीय सङ्घ (E. U.) === अस्य समूहस्य मुख्यालयः ब्रूसेल्स्, बेल्जियम् वर्तते । अस्य समूहस्य स्थापना १९५७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे अभवत् । अस्मिन् समूहे ऑस्ट्रेलिया, बेल्जियम्, डेनमार्क्, फ्रान्स्, फिनलैण्ड्, आयरलैण्ड्, इटली, नीदरलैण्ड्, लक्जमबर्ग्, पुर्तगाल्, स्पेन्, स्वीडन्, यूनाइटेड् किङ्गडम् इत्यादीनि सदस्यराष्ट्राणि सन्ति ।
===लेटिन् अमेरिकन् इण्टीग्रेशन् एसोसिएशन् (L.A.I.A.) === अस्य समूहस्य मुख्यालयः मॉण्टेविडियो उरुवे वर्तते । अस्य समूहस्य स्थापना १९६० तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् समूहे अर्जेण्टाइना, वोलीविया, ब्राजील्, कोलम्बिया, इक्वाडोर्, मैक्सिको, पराग्वे, पेरू, उरुग्वे, वेनेजुएला इत्यादीनि सदस्यराष्ट्राणि सन्ति ।
ऑर्गेनाइजेशन् ऑफ् पैट्रोलियम् एक्स्पोर्टिङ्ग् कण्ट्रीज् (O.P.E.C.)
अस्य समूहस्य मुख्यालयः वियना वर्तते । अस्य समूहस्य स्थापना १९४९ तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् समूहे अल्जीरिया, इण्डोनेशिया, ईरान्, ईराक्, कुवैत्, लीबिया, नाइजीरिया, कतर्, सऊदी अरब, संयुक्त अरब अमीरात्, वेनेजुएला इत्याीनि सदस्यराष्ट्राणि सन्ति ।
अन्ताराष्ट्रियव्यापारसम्बद्धाः विषयाः
यदि अन्ताराष्ट्रियव्यापारः प्रादेशिकं वैशिष्ट्यम्, उत्पादनस्य उच्चस्तरम्, उच्चनिवासस्य स्तरं, वस्तूनां, सेवानां च उपलब्धिं, मूल्यानां वेतनानां च समानीकरणं, ज्ञानस्य, संस्कृतेः च प्रस्फुरणं प्रेरयेत्, तर्हि अन्ताराष्ट्रियव्यापारः राष्ट्राणां पारस्परिकस्थितौ लाभकरं भवति । यदि अन्ताराष्ट्रियव्यापारः अन्यदेशेभ्यः आधारितः भवेत्, तर्हि देशेभ्यः हानिकरः भवति ।
विश्वव्यापकेन व्यापारेण जीवनस्य अनेकाः पक्षाः प्रभाविताः भवन्ति । अनेन व्यापारेण विश्वस्य पर्यावरणं, जनानां स्वास्थ्यं, कल्याणं च प्रभावितं भवति । यथा यथा देशे अधिकव्यापाराय प्रतिस्पर्धिनां वृद्धिः जायते, तथैव उत्पादनसंसाधनानां, प्राकृतिकसंसाधनानां च उपयोगे अपि वृद्धिः भवति । तेन कारणेन सामुद्रिकं जीवनम् अपि तीव्रतया नष्टं भवति । वनानां छेदनं भवति, पेयजलस्य संस्थाभ्यः नदीनां विक्रयणं भवति ।
पत्तनम्
पत्तनम् अन्ताराष्ट्रियव्यापाराय अस्माकं देशस्य प्रवेशद्वारं भवति । इदं पत्तनं पोताश्रयः अपि कथ्यते । एतेषां पत्तनानां साहाय्येन यात्रिणः जलयानानां वस्तूनां विश्वस्मिन् परिवहनं कुर्वन्ति ।
पत्तनानि जलयानेभ्यः यातायातस्य सौकर्याणि प्रददति । एतेभ्यः सौकर्येभ्यः पत्तनानाम् अधिकारिणः विभिन्नसेवानाम् आयोजनं कुर्वन्ति । कस्यचित् पत्तनस्य महत्त्वं नौका भारस्वरूपेण, बृहज्जलयानानां सङ्ख्यया च निश्चयीक्रियते । नौकाभारः पत्तनस्य पृष्ठप्रदेशस्य विकासस्य सूचकः वर्तते ।
==पत्तनस्य प्रकाराः == प्रायः पत्तनानां वर्गीकरणं तेषां यातायातस्य प्रकारानुसारं क्रियते ।
नौभारानुसारं पत्तनस्य प्रकाराः अधः लिखिताः सन्ति ।
औद्योगिकं पत्तनम्
इदं पत्तनं महाविक्रयनौकाभाराय विशिष्टम् अस्ति । एतेषु पत्तनेषु धान्यानां, शर्करायाः, अयस्कस्य, तैलस्य, रसायनस्य च यातायातं भवति ।
वाणिज्यिकं पत्तनम्
एतानि पत्तनानि सामान्यनौकाभारस्य उत्पादनानां, विनिर्मितवस्तूनां च यातायातं कुर्वन्ति । एतेषु पत्तनेषु यात्रिणां यातायातम् अपि भवति ।
अन्तर्देशीयपत्तनम्
एतानि पत्तनानि समुद्रतटात् दूरं स्थितानि भवन्ति । नदीमाध्यमेन, कूल्यामाध्यमेन च समुद्रैः सह एतानि पत्तनानि सम्बद्धानि सन्ति । एतानि पत्तनानि वर्गतलयुतैः जलयानैः एव गन्तुं योग्यानि सन्ति । मानचेस्टर् इति एतन्नगरम् एकस्या कूल्यया सह सम्बद्धं वर्तते । मेम्फिस् इत्येतन्नगरं मिसीसिपी-नद्यां घोषे स्थितम् अस्ति । कोलकाता -महानगरं हुगलीनद्याः तटे स्थितमस्ति । हुगली -नदी गङ्गायाः एव अपरा शाखा वर्तते ।
बाह्यपत्तनम्
एतानि पत्तनानि गहनजलयुतानि सन्ति । एतानि पत्तनानि वास्तविकपत्तनेषु सुदूरं निर्मितानि भवन्ति । यानि बृहज्जलयानानि भवन्ति, तानि जलयानानि पत्तनं प्राप्तुम् असमर्थानि भवन्ति । तानि जलयानानि बाह्यपत्तनानि प्रानुवन्ति । एथेन्स्, यूनान् इत्येतयोः पत्तनयोः पिरेइअस् नामकं बाह्यपत्तनं वर्तते ।
तैलपत्तनम्
एतानि पत्तनानि तैलस्य प्रक्रमणस्य, नौकापरिवहनस्य च कार्यं कुर्वन्ति । तेषु पत्तनेषु किञ्चित् टैङ्कर्-पत्तनं, किञ्चित् तैलशोधन-पत्तनं च वर्तते । वेनेजुएला -देशे माराकाइबो, ट्युनिशिया-देशे एस्सखीरा, लेबनान्-देशे त्रिपोली च टैङ्कर्-पत्तनम् अस्ति । पर्शिया-देशस्य गर्ते अबादान्-नामकं तेलशोधनपत्तनं वर्तते ।
पैकेट् स्टेशन्
एतानि पत्तनानि फेरी-पत्तनम् इत्यपि कथ्यते । एतैः पत्तनैः लघ्वन्तराले जलीयक्षेत्रं प्रति सन्देशानां, यात्रीणां च परिवहनं क्रियते ।
आन्त्रपो-पत्तनम्
एतेषु पत्तनेषु विभिन्नदेशेभ्यः निर्याताय वस्तूनि एकत्रीक्रियन्ते । एशिया -महाद्वीपे सिङ्गापुर-महानगरम् आन्त्रपो-पत्तनम् अस्ति । यूरोप्-महाद्वीपे रोटरडम् इति नामकम् आन्त्रपो-पत्तनं स्थितम् अस्ति ।
नौसेनापत्तनम्
एतेषां पत्तनानां सामाजिकं महत्त्वं वर्तते । एतानि पत्तनानि युद्धजलयानेभ्यः सेवाः प्रददति । तेभ्यः जलयानेभ्यः तानि पत्तनानि कार्यशालाः अपि प्रचालयन्ति । भारत -देशे कोच्चि, कारवाड इत्येते द्वे नौसेनापत्तने स्तः ।
3.11 सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
पिबरे रामरसम्
सदशिवब्रह्मेन्द्रप्रणीतं एकं शास्त्रीयगानम् पिबरे रामरसम्
गीतम्
पल्लवी
चरणम्
दूरीकृत पातक संसर्गम् ।
पूरित नानाविध फलवर्गम् ॥
जनन मरण भय शोक विदूरम् ।
सकल शास्त्र निगमागम सारम् ॥
परिपालित सरसिजगर्भाण्डम् ।
शुद्ध परमहंस आश्रमगीतम् ।
शुक शौनक कौशिक मुखपीठम् ॥
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जाह्न (इंगलैंड)
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
किस्त्वारमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति किस्त्वारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति किस्त्वारनगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जाह्न बालियोल
ब्रिटेनस्य शासकः। (स्काटलैंड)
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ताप्लेजुङमण्डलम्
ताप्लेजुङमण्डलम् एतत् सम्प्रति पूर्वाञ्चलविकाशक्षेत्रस्य  मेची अञ्चले अवस्थितेषु चतुर्षु मण्डलेषु इदं एकं वर्तते एतत् हिमगिरीमण्डलं च  वर्तते  अस्य पूर्वदिशि भारतदेशस्य सिक्किमराज्यं   तथा उत्तरदिशि चीनदेशश्च वर्तेते एवं दक्षिणे च पाँचथरमण्डलम् एवं तेह्रथुमण्डलम् अवस्थिते स्तः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एदिर्ने
एदिर्ने (Edirne; Αδριανούπολη; Одрин), तुर्कीस्य नगरम् अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तुर्की
3.12 ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
तिङर्थः
पचति इत्यादौ तिङ्प्रत्ययः श्रूयते । तिङ्प्रत्य्यस्य कारकं/ भावः, कालः, सङ्ख्या च अर्थाः । यथा –पचति / ते इत्यत्र ‘ति/ते’ प्रत्ययः कर्तृकारकं, वर्तमानकालम्, एकत्वसङ्खयां च बोधयति । पच्यते इत्यत्र तु ‘ते’ इति प्रत्ययः कर्मकारकं, वर्तमानकालम्, एकत्वसङ्ख्यां च बोधयति । एवं च तिङ्प्रत्ययः कर्तृकारकं कर्मकारकं वा बोधयति, न अन्यानि कारकाणि इति ज्ञेयम् । भूयते इत्यादौ ‘ते’ इति प्रत्ययः भावं कालञ्च् बोधयति । अत एव प्रयोगः त्रिधा – १. कर्तरि २. कर्मणि ३. भावे चेति । अथवा – १. कर्तृवाच्यः २. कर्मवाच्यः ३. भाववाच्यः च इति त्रिधा ।
वर्गः:कारकम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वैदर्भी
रचनागतं शब्दगतं वा काठिन्यं यत्र न विद्यते, यत्र च रचना असमासाः अल्पसमासाः वा भवति तत्र वैदर्भीरीतिरित्यर्थः । यथा – अत्र बन्धपारुष्यस्य शब्दकाठिन्यस्य वाऽदर्शनात् नातिदीर्घसमासत्वात् वैदर्भीरीतिर्भवति ।
वर्गः:काव्यरीतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कुप्वाडामण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति कुप्वाडामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कुप्वाडानगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
पाँचथरमण्डलम्
पाँचथरमण्डलम् एतत् मण्डलं नेपालदेशस्य पूर्वभागस्य  एवं पूर्वांचलविकाशक्षेत्रस्य मेचीअञ्चले वर्तते अस्य पूर्वदिशि भारतदेशः एवं उत्तरे ताप्लेजुङमण्डलम् दक्षिणे इलाममण्डलम् च वर्तन्ते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उधमपुरमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति उधमपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति उधमपुरम्नगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कलय यशोदे तव बालम्
नारायणतीर्थप्रणीतं एकं शास्त्रीयगानम् कलय यशोदे तव बालम्
कृतिः
पल्लवी
कलय यशोदे तव बालम् ।
खल बालक खेलन लोलम् ॥
चरणम्
अपहृत-बहुतर-नवनीतं अनुपम-लीला-नटनकृतम् ।
कपट-मानुष-बालक-चरितं कनक-कन्दुक-खेलन-निरतम् ॥१॥ (कलय..)
अधिक-बलोद्धृत-जगदण्डं आनन्द-बोधरसं अखण्डम् ॥ २॥ (कलय..)
मल्ल-बालक-खेलन-चतुरंमनसिजकोटि-लावण्यधरम् ।
कल्याणगुण नवमणि-निकरम्कमनीय-कौस्तुभ-मणि-शेखरम् ॥३॥ (कलय..)
नवनीतचोर-बालक-चरितंनन्दादि-व्रज-पुण्य-तरु-फलितम् ।
ध्रुवपद-फलमेतत् अति ललितंभुवि नारायण तीर्थ यति भणितम् ॥४॥ (कलय..)
पल्लवी कलय यशोदे तव बालम् ।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नवोदयविद्यालयाः
नवोदयविद्यालयाः (Navodaya Vidyalaya) शिक्षणसम्बद्धाः संस्थाः भवन्ति । भारतीय शालाशिक्षणक्रमे नवोदयविद्यालयपद्धतिकल्पना नूतना अस्ति । एतेषाम् आशयः अस्ति अत्र ग्रामीणबालाः ये   धीमन्तः भवन्ति तान् चित्वा तेभ्यः शिक्षणदानम् इति । शिक्षणे गुणवत्ताम् अपि परिगणय्य एते विद्यालयाः स्थापिताः सन्ति । एते आवसीयविद्यालयाः सन्ति । एतावत्पर्यन्तं  गुणवत्ताशिक्षणं केवलं धनिकपुत्राणाम् कृते लभ्यते स्म । राष्ट्रियशिक्षानियमस्य (१९८६) अनुगुणं  जवाहरलालनवोदयविद्यलयाः स्थापिताः ।
प्रवेशपरीक्षा
प्रतिवर्षं प्रवेशार्थं परीक्षा प्रचाल्यते । परिशिष्टजातीयस्य परिशिष्टवर्गस्य बालानां कृते आरक्षणं भवति । स्थानेषु १/३ भागः बालिकानां कृते आरक्षितः भवति । विकलाङ्गानां कृते अपि ३ प्रतिशतम् आरक्षितः भवति । षष्टकक्ष्यातः आरभ्य द्वादशकक्ष्यापर्यन्तम् अत्र केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डल्याः पाठ्यक्रमः अनुस्रियते । बालकाः बालिकाः च एकत्र पठन्ति । नवमीतः आरभ्य मासे २०० रूप्यकाणि शुल्करूपेण स्वीक्रियते । परन्तु परिशिष्टजातीयानां, परिशिष्टवर्गस्य, बालिकानां, विकलाङ्गीयच्छात्राणां च शुल्कं न भवति । दारिद्र्यरेखातः अधः ये भवन्ति ते अपि शुल्कदानेन विमुक्ताः भवन्ति । नवोदयविद्यालयाः ग्रामीणभागेषु एव स्थापिताः सन्ति । राज्यसर्वकाराः एतदर्थं विना शुल्कं भूमिं दद्युः । तात्कालिकरूपेण भवनं दद्युः यावत् पर्यन्तं नूतनभवनस्य निर्माणं न भवेत् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतस्य विद्यालयाः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः
श्रीनगरमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति श्रीनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति श्रीनगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मनोविज्ञान
सन्दर्भः = []
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Media_Psychology.jpg https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Media_Psychology_in_world.jpg
कुल्गांवमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति कुल्गांवमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कुल्गांवनगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
काव्यरीतयः
विशिष्टायाः पदरचनायाः रीतिः इति नाम । राष्ट्रे देशे वा सर्वत्र वर्तमानाः जनाः एकविधामेव पदरचनां न कुर्वन्ति । पदरचना तावत् तत्तत्कवीनामभिरुचिमाधारीकृत्य प्रवर्तते । स्थानभेदं प्रदेशभेदं वा समभिलक्ष्य तत्तद्रीतीनां तानि तानि नामान्यासन् ।
रीतेर्भेधाः
भामहात् पूर्वं वैदर्भी, गौडी नामके द्वे एव रीती वर्तेते इति, तयोर्वैदर्भी उत्तमा रीतिरिति, गौडी, अधमा रीतिरितिच सम्भाव्यते स्म । भामहस्तु रीत्योर्मध्ये उत्तमाधमभावं निरस्य, यदि वक्रोक्तिस्स्यात् तदा या कापि रीतिरुपादेयैवेति प्रत्यपादयत् । दण्डी रीतिशब्दस्य स्थाने मार्ग- वर्त्मशब्दावुपायुङ्क्ते । सः वैदर्भी गौडी नामकं मार्गद्वयमेव स्वीकृत्य तौ मार्गौ गुणैः प्रादुर्भवत् इत्यवोचत् । वामनो वैदर्भी गौडीभ्यां पाञ्चालीरीतिमप्यङ्गीकृत्य, गुण्संघटनात्मिका भवति रीतिरिति, सैव काव्यात्मेति च निरणैषीत् । सः, अलङ्काराः काव्यसौन्दर्याऽभिवर्धकाः इत्यमन्यत । रुद्रटो लाटीनाम्नीं चतुर्थीं रीतिमङ्गीचकार । भोजः सरस्वतीकण्ठाभरणे पूर्वोक्तानां चतुसृणां रीतीनां, मागधी- अवन्ती नामकं रीतिद्वयं अतिरिक्तमङ्गीकृत्य, आहत्य षड्रीतीरङ्गीचकार । शारदातनयो रीतयः प्रतिपुरुषं प्रतिवचनं च भिन्नभिन्ना भवन्तीति, कैश्चित् पञ्चोत्तरशतं रीतयः प्रोक्ता इति, परं प्राधान्येन चतस्रो रीतयोऽङ्गीकर्तव्या भवन्तीति चाऽकथयत् । ग्रन्थकर्तृननुसृत्य रीतयः प्रादुर्भवन्तीति तस्याशयः । परं तन्नसमीचीनम् । रसानुकूलतामाश्रित्य केवलं रीतयो भवन्ति, न तु तत्कर्तृन् । विद्यानाथ- नरसभूपालीयकर्तारौ वामनमनुसृत्य तिस्रो रीतीरभ्युपागच्छताम् ।
लावा
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काव्यरीतयः
रीतेर्भेधाः
यद्यपि रीतिमतं प्रथमं दण्डिनैवाऽऽविष्कृतं तथापि तस्य हेतुवादबलेन दार्ढ्यसम्पादको वामनः एव । सः विशिष्टा (गुणसहिता) पदरचना रीतिरिति, सूक्ष्मैस्तन्तुभिः रज्जुरिव गुणसमुदायेन रीतिः प्रादुर्भवतीति, रीतिरेव काव्यस्य आत्मेति च स्पष्टमकथयत् । तस्य मतेरसापेक्षयाऽपि रीतेरेव प्राधान्यम् । आनन्दवर्धनो रीतिवादमनङ्गीकृत्य वस्त्वलङ्काररसात्मको ध्वनिरेव काव्यस्याऽऽत्मेति, शौर्यधैर्यादयो यथा आत्मनो धर्मा भवन्ति, तथा माधुर्यादिगुणास्तत्समुदायात्मिका रीतयश्च आत्मभूतरसधर्माः  भवन्तीति च न्यरुपयत् । स रीतिं संघटनाशब्देन व्यवहृत्य सा प्रायशो रसानुसारिणी भवति, कदाचित्तु वक्तृ –वाच्य- प्रबन्धौ चित्यमनुसृत्यापि प्रवर्तत इत्युक्तवान् । अत्र वक्तृ- वाच्य- प्रबन्धौचित्यं नाम तदाश्रितरसौचित्यमेव ग्राह्यं वक्ता कविस्तन्निबध्दो नायको वा स्यात् । वाच्यो नाम वर्णनीयो विषयः । प्रबन्धो नाम काव्यभेदः । एवं च नायकं वर्णनीयविषयं काव्यभेदं च नाटकादिरुपमाधारीकृत्य, तदनुगुणं संघटना प्रयोज्येतिः, आनन्दवर्धनस्याऽऽशयः । पाश्चात्येष्वपि डेमिट्रियन् मुर्रे प्रभृतयः काव्यशैली तावत् वक्तृ –वाच्यानुसारिणी भवेदित्यकथयन् । केशवमिश्रोऽपि रीतयस्तत्तद्रसोपस्कारिका भवेयुरिति समसूचयत् । कलापूर्णोदयकाव्यकर्ता पिङ्गलिसूरन्ननामा आन्ध्रभाषाकविरपि रीतयो रसभावानुगुणा भवेयुरिति प्रतिपादितवान् । परमान्ध्रभाषाकविरपि रीतयो रसभावानुगुणा भवेयुरिति प्रतिपाद्तवान् । परमान्ध्रभाषाप्रबन्धनिर्मातारः केचन कवयः वक्तृवाच्यप्रबन्धौचित्यमानादृत्य यथेच्छं दीर्घसमासबहुलां संघटनां रीतिं चादृतवन्तः । परमालङ्कारिकनियमाननुसृत्य रसाननुगुणरीतिप्रयोगो निन्द्य एव भवति । उपात्ता रीतिरभिव्यञ्जनीयस्य रसस्य, अनुपस्कारिका भवतीत्येवात्र दोषः ।
‎
वर्गः:काव्यगुणाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लेहमण्डलम्
चित्रपाठ्यम्=नामग्याल त्सेमो गोम्पा|लघुचित्रम्|नामग्याल त्सेमो गोम्पा लेहमण्डलं भारतस्य लद्दाख-राज्यस्य केन्द्रशासितमण्डले स्थितं मण्डलम् । ४५,११० कि.मी.परिमितं क्षेत्रं केवलं कच्छतः लघुतरं देशस्य द्वितीयं बृहत्तमं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लेहनगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ह्यूगो द व्रीस्
(कालः – १६. ०२. १८४८ तः २१. ०५. १९३५)
अयः ह्यूगो द व्रीस् (Hugo De Vries) उत्परिवर्तनस्य व्याख्याता अस्ति । चार्ल्स् डार्विन्, लामार्क् इव विकासवादं स्वीयरीत्या एव विवरितुं प्रयत्नं कृतवत्सु हालेण्ड्-देशस्य ह्यूगो द व्रीस् अपि अन्यतमः । अयं ह्यूगो द व्रीस् १८४८ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १६ दिनाङ्के हालेण्ड्-देशे जन्म प्राप्नोत् । अयं चार्ल्स् डार्विनस्य "प्राकृतिकचयनेन आनुवंशिकजननम्” इत्येतं विकासवादं गभीरतया अधीतवान् । एकस्याः वंशश्रेण्याः अन्यस्याः च भेदः कथं जायते इति तस्मिन् विकासवादे विवरणम् एव नास्ति इति सः ह्यूगो द व्रीस् आक्षिप्तवान् । प्रतिवंशश्रेण्यां नूतनस्य लक्षणस्य उदयस्य विवरणार्थं सः "उत्परिवर्तनस्य" वादं प्रस्तुतवान् । अस्य वादस्य अनुसारं कस्यापि सस्यस्य अथवा प्राणिनः गुणलक्षणानि परस्परं न अवलम्बन्ते । विभिन्नाः एव अनन्तरं मेलनेन रूपपरिवर्तनं प्राप्नुवन्ति इति । अनेन ग्रोगोर् जोहान् मेण्डेलस्य अनुवंशीयसिद्धान्तस्य एव पुनः समर्थनम् अभवत् ।
१९०० तमे वर्षे अनेन ह्यूगो द व्रीसेन सस्यानां विषये कृतेन संशोधनेन स्वीयः वादः समीचीनः इति अभासत । तदा पुनः एकवारं विकासस्य साध्यासाध्यस्य सम्बद्धानि पूर्वं कृतानि सर्वाणि अपि कार्याणि पर्यशीलयत् । तेन शतकात् पूर्वम् एव अयं विकासवादः ग्रोगोर् जोहान् मेण्डेलेन संशोधितः आसीत् इति विषयः ज्ञातः । तदा तं विषयम् अङ्गीकृत्य एतत् मम संशोधनं किमपि न इति मुक्तमनसा अघोषयत् ह्यूगो द व्रीस् । १८८६ तमे वर्षे आकस्मिकतया घटितायाः कस्याश्चित् घटनायाः कारणतः अयं ह्यूगो द व्रीस् ग्रोगोर् जोहान् मेण्डेलस्य तत्त्वस्य अपेक्षया अपि एकं पदम् अग्रे गतवान् । कदाचित् सयङ्काले यदा सः अटनार्थं गतवान् आसीत् तदा सः अमेरिकातः नूतनातया आनीय वर्धितं "सन्ध्यामल्लिका”याः सस्यम् अपश्यत् । तत् सस्यं कस्मिंश्चित् रिक्ते स्थाने सर्वत्र वर्धितम् आसीत् । तेषु कानिचित् सस्यानि अन्येभ्यः सस्येभ्यः भिन्नानि आसन् । अस्याः भिन्नतायाः कारणम् एव "उत्परिवर्तनम्” इति अवदत् सः ह्यूगो द व्रीस् । तस्मिन् सस्ये जातायाः भिन्नतायाः कारणं वर्णतन्तवः एव । वर्णतन्तुषु जायमानं परिवर्तनं जीविषु अपि परिवर्तनं कारयति । भूमौ वासावरे तत्रत्यः परिसरः सर्वदा परिवर्तनं प्राप्नुवन् भवति । तत्र जीवनीयं चेत् जीविभिः अपि नूतनानि परिवर्तनानि करणीयानि एव । भूमौ परिसरेण सह यत् सामञ्जस्यं करणीयं भवति तदर्थं जीविषु अपि नूतनानि परिवर्तनानि जायन्ते तदनुगुणम् । तानि परिवर्तनानि अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गच्छन्ति च । एषः विषयः यद्यपि तावता ज्ञातपूर्वः एव आसीत् तथापि तद्विषये कस्यापि वैज्ञानिकं ज्ञानं न आसीत् ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
महाराज जयचामराजेन्द्र वडियर्
महारजः जयचामराजेन्द्र वडियर् मैसूरु राजसंस्थानस्य पन्चविम्शततम महराजः आसीत् । असौ महान् तत्त्वज्नः, सङ्गीतज्नः, राजनैतिकचिन्तकः चापि आसीत्।
सङ्गीतप्रेमः
महराज महोदयः पाश्चात्य तथा कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते परिणीतः आसीत्। लन्डन् नगरस्य गिल्डाल् स्कूल् आफ् म्यूसिक् इतः "लैसेन्शियेट्" पदवीं तथा विश्वख्यातः ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्युसिक् इतः सम्मानार्थक फेल्लो पदवीम् प्राप्तवान्। विद्वान् वेङ्कटगिरियप्प महोदयस्य पालने वीणवादनं आस्थानविद्वान् श्रिवासुदेवाचर्यस्य गुरुत्वे शास्त्रीयसङ्गीतम् च महाराजेन अधिगतः । "ब्रह्माण्ड वलये", "चामुण्डेश्वरी पालय माम्", "भजरे मानस", "श्रीविद्यां ललिताम्" इत्यादयः महाराजेन विरचित कृतयः।
अद्वैतवेदान्तः भगवत्गीता कुण्डलिनियोगः इत्यादि विषयेषु महाराजमहोदयः ग्रन्थानि रचितवान्। ऋग्वेदस्य पुराणानां कन्नडभाषायाः प्रचीनग्रन्थानां कन्नाडानुवादं महाराजमहोदयेन प्रायोजितम्। १९७४ तमे वर्षे सेप्तेम्बर् मासे २३ तमे दिने बेङ्गळूरु नगरस्थे राजप्रासादे महाराजः जयचामराजेन्द्र वडियर् महोदयः स्वर्गं प्राप्तवान्। तेषां विषये ख्यातकविकुवेम्पु महोदयः उक्तवान् - "अन्ये जनाः तु सिंह्मासनम् आरुह्य राजानः भवन्ति, परं एतैः सिंह्मासनं परित्यज्य महाराजो भूतः" इति।
विभक्तिः
कारकविभक्तयः
कृद्योगे कर्तरि कर्मणि च प्रवर्तमाना (न तु सम्बन्धं पुरस्कृत्य प्रवर्तमाना ) षष्ठी अपि (श्लोकस्य पठनम् इत्यादौ )कारकविभक्तिः एव । तृतीयाविभक्तिः कर्तरि, करणे च प्रवर्तते इति विशेषः । उपपदविभक्तयः अपि ताः एव द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, सप्तमी चेति । यथा –कृष्णम् अभितः गावः । अक्ष्णा काणः । सर्वेभ्यः स्वस्ति । कृष्णात् अन्यः अयम् । मातरि साधुः इति । कर्मप्रवचनीयः इति काचित् संज्ञा । सा संज्ञापि द्वितीयायाः पञ्चम्याः सप्तम्याः च प्रवृत्तौ निमित्तं भवति । यथा – वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । आ हिमालयात् । अधि भुवि रामः इति । वस्तुतस्तु उपपदवि भक्तौ एव अस्य अन्तर्भावः । पाणिनेः अयं क्रमः । आदौ अपादानादिकारकसंज्ञां विधत्ते ‘ध्रुवमपायेऽपादानम् – १.४.२४’ इत्यादिना सूत्रेण प्रथमाध्याये चतुर्थपादे । ततो विभक्तिं विधत्ते ‘कर्मणि द्वितीया’ इत्यादिना सूत्रेण द्वितीयाध्याये तृतीयपादे । तत्रैव उपपदविभक्तिं षष्ठी विभक्तिञ्च विधत्ते । प्रथमाविभक्तिं प्रातिपदिकार्थं पुरस्कृत्य विधत्ते, याम् एतां प्रथमां ‘षष्ठी शेषे -२.३.५०’ इति सूत्रात्प्राक् प्राह । एवञ्च ‘आदौ कारकं निश्चेतव्यम् । ततो विभक्तिः विधेया’ इत्येषः क्रमः कारकविभक्तौ इति ज्ञेयम् ।
राजौरीमण्डलम्
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गौडी
ओजः कान्ति गुणोपेता गौडीया रीति रिष्यते । यथा – उद्यद्दोस्स्तम्भ खड्गत्रुटदरिमकुटाटोपसंजात राहु भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभय करणस्फारनासीर रेणुः । आन्ध्रक्ष्माभर्तुरासीदधिकरण्धुराभिन्नमत्तेभकुम्भ प्रोद्य न्मुक्तौघतारा निकर परिवृता स्स्वर्वधूवक्त्रचन्द्राः ॥ अत्र बन्धस्य परुषाक्षरप्रायत्वा द्दीर्घसमास भूयिष्ठत्वाच्च गौडीरीतिर्भवति ।
‎
वर्गः:काव्यरीतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लेखापरीक्षा
सर्वे विभागाः लेनदेनस्य अभिलेखनार्थं दस्तावेजितव्यवस्थायाः उपयोगं कुर्वन्ति इति सुनिश्चित्य लेखापरीक्षा लेखापरीक्षकेन अनेकलेखपुस्तकानां परीक्षणं वा निरीक्षणं वा तदनन्तरं सूचीयाः भौतिकनिरीक्षणं भवति संस्थायाः वित्तीयलेखाः समीचीनाः सन्ति इति सुनिश्चित्य क्रियते।
आन्तरिकलेखापरीक्षाः कर्मचारिभिः विभागनेतृभिः वा कर्तुं शक्यते, यदा तु बाह्यलेखापरीक्षा बहिः कम्पनीद्वारा अथवा निष्पक्षलेखापरीक्षाद्वारा कर्तुं शक्यते सर्वाणि लेखापुस्तकानि न्यायपूर्वकं सम्पन्नानि सन्ति तथा च कोऽपि दुर्निरूपणं वा धोखाधड़ी वा न भवति इति गारण्टीं दातुं स्वतन्त्राधिकारिणः कृते लेखानां जाँचं सत्यापनञ्च महत्त्वपूर्णम् अस्ति आन्तरिकलेखापरीक्षाः कर्मचारिभिः विभागनेतृभिः वा कर्तुं शक्यते, यदा तु बाह्यलेखापरीक्षा बहिः कम्पनीद्वारा अथवा निष्पक्षलेखापरीक्षाद्वारा कर्तुं शक्यते सर्वाणि लेखापुस्तकानि न्यायपूर्वकं सम्पन्नानि सन्ति तथा च कोऽपि दुर्निरूपणं वा धोखाधड़ी वा न भवति इति गारण्टीं दातुं स्वतन्त्राधिकारिणः कृते लेखानां जाँचं सत्यापनञ्च महत्त्वपूर्णम् अस्ति
कस्यापि त्रैमासिकस्य कृते स्वपरिणामान् प्रकाशयितुं पूर्वं सर्वेषां सार्वजनिकरूपेण व्यापारितानां कम्पनीनां वित्तीयविवरणानां लेखापरीक्षणं स्वतन्त्रलेखापरीक्षकेन करणीयम्।
एकः लेखापरीक्षां कर्तुं शक्नोति ? भारते कस्यापि संस्थायाः स्वतन्त्रलेखापरीक्षां ICAI, अथवा The Institute of Chartered Accountants of India इत्यस्मात् चार्टर्ड् एकाउण्टेण्ट् इत्यनेन कर्तुं शक्यते । USA लेखापरीक्षा CPAs, अथवा प्रमाणितसार्वजनिकलेखाकारैः क्रियन्ते । लेखापरीक्षाप्रक्रिया चतुर्णां प्रमुखपदार्थेषु विभक्ता अस्ति । प्रथमं सोपानं लेखापरीक्षकस्य उत्तरदायित्वस्य रूपरेखां सङ्गतिशर्तानां च रूपरेखा भवति, यत् प्रायः एकस्य पत्रस्य माध्यमेन क्रियते यस्मिन् ग्राहकः विधिपूर्वकं हस्ताक्षरं करोति ।
द्वितीयः चरणः लेखापरीक्षायाः परिकल्पना भवति, यस्मिन् लेखापरीक्षकः परीक्षिष्यमाणानां विभागानां विषये सूचनाः भवितुमर्हति, कस्यापि समयसीमायाः विषये च सूचनाः भवेयुः । लेखापरीक्षकः सम्पूर्णं संस्थां आच्छादयति वा केवलं एकं विभागं वा? लेखापरीक्षायाः प्रकृतेः आधारेण एकदिनं वा सम्भवतः सप्ताहं वा स्थातुं शक्नोति ।
लेखापरीक्षायाः सूचनानां संग्रहणं महत्त्वपूर्णं अग्रिमपदं भवति। कम्पनीयाः पुस्तकानां लेखापरीक्षायाः अथवा तस्याः महत्त्वपूर्णवित्तीयविवरणानां परीक्षणस्य परिणामाः प्रायः प्रतिवेदने प्रकाशिताः भवन्ति । निष्कर्षाणां प्रतिवेदनं लेखापरीक्षायाः अन्तिमः महत्त्वपूर्णः च घटकः भवति । लेखापरीक्षकस्य प्रतिवेदने परिणामानां अभिलेखः भवति |
आन्तरिकलेखापरीक्षा कम्पनीयाः संस्थायाः वा कर्मचारिभिः क्रियते । एते लेखापरीक्षणाः कम्पनीतः बहिः न वितरिताः भवन्ति। अपि तु प्रबन्धनस्य अन्येषां च आन्तरिकहितधारकाणां उपयोगाय सज्जाः भवन्ति ।
आन्तरिकलेखापरीक्षाणां उपयोगः कम्पनीयाः अन्तः निर्णयनिर्माणे सुधारं कर्तुं प्रबन्धकानां कृते आन्तरिकनियन्त्रणसुधारार्थं कार्यवाहीयोग्यवस्तूनि प्रदातुं भवति । ते कानूनविनियमानाम् अनुपालनं अपि सुनिश्चितयन्ति तथा च समये, निष्पक्षं, सटीकं च वित्तीयप्रतिवेदनं निर्वाहयन्ति ।
प्रबन्धनदलानि बाह्यलेखापरीक्षकाणां वित्तीयविवरणानां समीक्षां कर्तुं अनुमतिं दातुं पूर्वं कम्पनीयाः अन्तः दोषाणां अथवा अक्षमतानां पहिचानाय आन्तरिकलेखापरीक्षाणां उपयोगं अपि कर्तुं शक्नुवन्ति। कम्पनीयाः करयोग्य-आयस्य राशिं न दुर्निरूपयितुं वित्तीयविवरणानि समीचीनतया निर्मिताः इति सुनिश्चित्य सर्वकारीय-लेखापरीक्षाः क्रियन्ते
U.S.-देशस्य अन्तः आन्तरिकराजस्वसेवाः (IRS) लेखापरीक्षां करोति यत् करदातुः कर-रिटर्न्-व्यवहारयोः सटीकताम् सत्यापयति । IRS इत्यस्य कनाडादेशस्य समकक्षः Canada Revenue Agency (CRA) इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ।
कम्पनयः स्वस्य करयोग्य-आयस्य दुर्निरूपणं न कुर्वन्ति इति सुनिश्चित्य लेखापरीक्षाचयनं क्रियते । करयोग्य आयस्य, इच्छया वा न वा, दुर्वर्णनं कर-धोखाधड़ी इति मन्यते । अधुना IRS, CRA च सांख्यिकीयसूत्राणां यन्त्रशिक्षणस्य च उपयोगं कृत्वा करदातृणां अन्वेषणं कुर्वन्ति येषां कृते करधोखाधड़ीं कर्तुं उच्चजोखिमः भवति। बाह्यसङ्गठनैः तृतीयपक्षैः च क्रियमाणाः बाह्यलेखापरीक्षाः निष्पक्षं मतं प्रददति यत् आन्तरिकलेखापरीक्षकाः दातुं न शक्नुवन्ति कम्पनीयाः वित्तीयविवरणेषु यत्किमपि भौतिकं दोषं वा दोषं वा निर्धारयितुं बाह्यवित्तीयलेखापरीक्षायाः उपयोगः भवति ।
यदा लेखापरीक्षकः अयोग्यमतं स्वच्छं मतं वा ददाति तदा तत् प्रतिबिम्बयति यत् लेखापरीक्षकः विश्वासं प्रदाति यत् वित्तीयविवरणानां प्रतिनिधित्वं सटीकतया पूर्णतया च कृतम् अस्ति।
बाह्यलेखापरीक्षा महत्त्वपूर्णा अस्ति यत् विभिन्नाः हितधारकाः लेखापरीक्षा क्रियमाणायाः कम्पनीयाः परितः आत्मविश्वासेन निर्णयं कर्तुं शक्नुवन्ति।
बाह्यलेखापरीक्षकस्य आन्तरिकलेखापरीक्षकस्य च मुख्यः अन्तरः अस्ति यत् बाह्यलेखापरीक्षकः स्वतन्त्रः भवति । अस्य अर्थः अस्ति यत् ते आन्तरिकलेखापरीक्षकस्य अपेक्षया अधिकं निष्पक्षं मतं दातुं समर्थाः सन्ति, यस्य स्वातन्त्र्यं नियोक्तृ-कर्मचारि-सम्बन्धस्य कारणेन क्षतिग्रस्तं भवितुम् अर्हति
अत्र बहवः सुस्थापिताः लेखासंस्थाः सन्ति ये सामान्यतया विभिन्ननिगमानाम् बाह्यलेखापरीक्षां सम्पन्नं कुर्वन्ति । अत्यन्तं प्रसिद्धाः सन्ति बिग फोर – डेलोइट्, केपीएमजी, अर्नस्ट् एण्ड् यंग (EY), तथा च प्राइसवाटरहाउसकूपर्स् (PwC) ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg/640px-Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg https://www.investopedia.com/terms/c/ca.asp#:~:text=A%20chartered%20accountant%20(CA)%20is,certified%20public%20accountan
दश अवताराः
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च रामश्च कृष्णः कल्किश्च ते दशः ॥
प्रथम पञ्चावताराः देहविकासपरिचायकाः अग्रे पञ्चवताराः संस्कृतिविकासपरिचायकाः | वैज्ञानिकरुपेण चिन्तयामः तर्हि एषा व्याख्या सत्यं दृश्यते |
वर्गः:हिन्दुदेवताः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काव्यतत्वानि
अत्र
वर्गः:काव्यतत्त्वानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः (न्यायसूत्रम् – १.१.१९ )
भाष्यानुसारेण एवं सूत्रार्थॊ विज्ञेयः । या ’पुनरुत्पत्तिः’ मरणानन्तरं जन्म स ’प्रेत्यभावः’ ’प्रेत्य’ मृत्वा ’भावः’ उत्पत्तिरिति सूत्रान्वयः ।
सूत्राशयस्तु विवृतः जयन्तभट्टेन – पुनरुत्पत्तिः कस्य ? आत्मनः शरीरस्य वा ? तत्रात्मनः पुनरुत्पत्तिरेव न विद्यते नित्यत्वात् । का कथा पुनःशब्दार्थस्य ? शरीरस्य तु उत्पत्तिरस्ति । न क्रियासमभिव्याहारेण । न हि मृतं शरीरं तदेव पुनरुत्पद्यमानं क्वापि दृष्टम् । तस्मात् पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभाव इति सूत्रमनर्थकम् । अत्रोच्यते । नित्यस्यॆवात्मनः मृतिजन्मनी अभ्यपेयेते । शरीरेन्द्रियादिसंयोग एव जन्म भवति । तद्वियोगश्च मृतिरुच्यते । जननमरणयोर्यः सम्बन्धः पॊनःपुन्येन भवन् स संसार उच्यते । एवं चास्थिरशरीरावस्थानं कस्य न दुःखदायकम् । तदुक्तं –
देहेन्द्रियरचनाप्रकारः
येषां देहेन्द्रियाणां सम्बन्धादात्मा जनिमानित्युच्यते तेषां देहेन्द्रियादीनामुत्पत्तिः कथं भवति ? तत्रोक्तं सूत्रकृता – ’व्यक्ताद् व्यक्तानाम् प्रत्यक्षप्रामाण्यात्’ इति (न्या.सू.४.१.११) । ’व्यक्तानां’ शरीरादीनां मूर्तपदार्थानां ’व्यक्तात्’ – कारणीभूतात् मूर्तादेव भूतपदार्थादुत्पत्तिर्भवति । ’प्रत्यक्षप्रामाण्यात्’ । प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । यथा व्याक्तात् मृत्प्दार्थात् व्यक्तस्य घटस्य उत्पत्तिर्द्दश्यते तथा शरीरस्यापि शुक्रशोणितादिभिरुत्पत्तिर्भवति इति सूत्रार्थः ।
तेनेदं विज्ञायते – नह्यव्यक्तस्वभावात्प्रकृतेः जगदुत्पत्तिः सम्भवति । कपिलाभ्युपगतायास्त्रिगुणात्मकप्रकृतेः कार्णत्वं प्रतिषिध्य परमानुकारणत्व – म्भ्युपेयते शरीराद्युत्पत्तॊ । तथाहि पार्थिवं – आप्यं – तॆजसं वायवीयं चेति चतुर्विधं कार्यं स्वावयवाश्रितमुपलभ्यते । यथा घटः सावयवः कपालाश्रितः । कपालान्यपि सावयवत्वात्तदवयवेषु । एवं तदवयवाः तदवयवान्तरेषु यावत् परमाणवो निरवयवाः । तत्र यावत्कार्यजातं स्वावयवाश्रितं तस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम् । ततः परमनुमानमेव मानम् ।
परमाणुसाधकानुमानम्
’सर्वं कार्यं स्वावयवाश्रितम् सावयवत्वात् परिदृश्यमानकार्यवत्’ एत्यनुमानेन परमाणुपर्यन्तमवयवाः कल्प्यन्ते । यदि परमाणुः सावयवः स्यात् तर्हि तदवयवा एव परमाणुशब्दवाच्या भवेयुः । यत्र अवयवव्यस्था नास्ति त एव परमाणवो भवन्ति । यदि नित्यः निरवयवश्च परमाणुः नाभ्युपेयते तर्हि अनवस्था अपररिहार्या । अवयवानन्त्यं च अप्रामाणिकमभ्युपेयं (मेरुसर्षपादीनां) इति नित्यो निरवयवश्च परमाणुराङ्गीकार्यः ।
तत्र परमाणुः द्वचणुकश्चाणुपरिमाणवन्तॊ । त्र्यणुकादारभ्य प्रत्यक्षयॊग्यता भवति । महत्त्वोद्भूतरूपयोः प्रत्यक्षत्वप्रयॊजकयोस्तत्र सत्वात् । अणुपरिमाण-विशिष्टयोः परमाणुद्वयणुकयोः कारणत्वं नास्ति । तदुक्तं – ’पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम्’ इति । परिमाणसामान्यं स्वाश्रयारब्धद्रव्यपरिमाणारम्भकं द्रुष्टम् ।  यथा कपालपरिमाणादिकम् । अणुपरिमाणस्य तु स्वाश्रयारब्ध-द्रव्यपरिमाणारम्भकत्वं नास्ति । परिमाणसामान्यस्य स्वसमानजातीयोत्कृत्त्व-मपरिहार्यम् । तर्हि द्वयणुकपरिमाणस्य किमसमवायिकारणमिति चेत् परमाणुगतद्वित्त्वसङ्खयॆवेत्यवेहि । एवं त्र्यणुकपरिमाणं प्रत्यपि द्वयणुकगत-त्रित्वसङ्खयॆव कारणमिति बोध्यम् । तथा च यतः परमणुर्नास्ति तादृशाः परमाणवः अभ्यौपेयाः निरवयवाश्च ते ।
परमाण्वभ्युपगमे युक्तिरेवंविधा भवति –
अत्र त्रयी गतिः १. घटादेः कार्यस्य निरयवत्वं २.अवयवानन्त्यं ३.परमाण्वन्तता वा इति । आद्ये घटादीनां सावयवत्वोपलम्भात् प्रत्तक्षबाधः । द्वितीये मेरुसर्षपयोरवयवानन्त्यात् तुल्यपरिमाणत्वप्रसङ्गः । तस्मात् परमाण्वन्ततॆव युक्तिमती । जडेषु पमाणुषु स्वतः क्रियया असम्भवात् ईश्वर एव परमाणुषु सङ्घातकारणीभूत इति परमाणुषु कार्यसिद्धिरङ्गीकार्या । ते च क्रमेण कार्यमुत्पादयन्ति । परमाणुद्वयसंयोगे द्वयणुकमुत्पद्यते । ततः द्वयणुकत्रये त्र्यणुकोत्पत्तिः । एवं कपालादिक्रमेण घटरूपकार्योत्पत्तिः ।
शरीरविषये मतान्तराणि
अनुत्पत्तिधर्मकत्वान्नित्यमेव शरीरमिति केषाञ्चिन्मतं प्रत्यक्शबाधितम् ।
पूञ्छमण्डलम्, भारतम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति पूञ्छ्मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पूञ्छनगरम्।
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः
शरीरविषये मतान्तराणि
आकस्मिकत्वमपि न युक्तम् । कारणनियमोपलम्भात् । अनिमित्त-भावोत्पत्तेरदर्शनाश्च । एतेन अभावाद् भावोत्पत्तिरपि प्रतिषिद्धा वेदितव्या । अनारब्धावयविरूपकार्याः परमाण एव लोकयात्रां निर्वहन्तीति बॊद्धा मन्वते । परमाणूनामतिसॊक्ष्म्यादप्रत्यक्षत्वाश्च कल्पनॆषा न पारमार्थिकी । शब्दविवर्तवादोऽप्यप्रमाणकत्वादुपेक्ष्यः । प्रमाणाभावादेव ब्रह्मपरिणामपक्षोऽपि भर्तृप्रपञ्चादीनामङ्गीकारानर्हः । अनादिकालीनमिदं विश्वमिति स्वभाववादि-मतमपि उक्तदिशा परमाण्वादिद्वारा सृष्टेः समर्थनान्नाङ्गीकर्तुमुचितः ।
पूञ्छमण्डलम्, भारतम्
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः
शरीरविषये मतान्तराणि
वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रथमाविभक्तिः
प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा – २.३.४६ नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे, लिङ्गमात्राद्याधिक्ये, सड्ख्यामात्रे च प्रथमा स्यात् । प्रवृत्तिनिमित्तं व्यक्तिश्च प्रातिपदिकार्थः । उदाहरणम् -वृक्ष इति प्रातिपदिकस्य वृक्षत्वविशिष्टः वृक्षः इत्यर्थः । अत्र वृक्षत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । वृक्षः व्यक्तिः । एतादृशे प्रातिपदिकार्थे प्रथमा स्यात् । अत्र गो इति प्रातिपदिकस्य अर्थः गोत्वविशिष्टः गौः इति । अत्र गोशब्दात् प्रथमा । अत्र श्लोक इति प्रातिपदिकस्य अर्थः श्लोकत्वविशिष्टश्लोकः इति । अतः श्लोकशब्दात् प्रथमा ।
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतीयकाफीमण्डली
भारतीयकाफीमण्डली एषा मण्डली स्वायत्ता संस्था अस्ति । वाणिज्यमन्त्रालयस्य तथा उद्योगमन्त्रालयस्य अधीने कार्यं करोति । एषा मण्डली मित्रं, मार्गदर्शकः, उपदेशकः इव कार्यं निर्वहति । संसदः अधिनियमानुगुणम् एषा १९४२ तमे वर्षे स्थापिता  । एतस्याः मुख्यं कार्यम् अभिवृद्धिः, संशोधनं, गुणवत्तावर्धनं, विपणिवार्ता,  देशे विदेशेष्वपि भारतीयकाफीपेयस्य प्रचारः, प्रसारः च । १९९५ पूर्वं पूर्णतया अस्य अधीने एव सर्वं कार्यं प्रचलति स्म। काफीमण्डली मूलभूतसंशोधनकार्यं सद्यः काले किम् आवश्यकम् इति मत्वा तदनुगुणं कार्यं करोति । एतस्याः मुख्यालयः कर्णाटकस्य चिक्कमगळूरुमण्डले अस्ति । एषा विश्वे एव उत्तमा संस्था इति ख्याता अस्ति । एषा संस्था अनेकाः संस्थापत्रिकाः, संशोधनपत्रिकाः च प्रकटयति । काफीबीजोत्पादकाः ये कृषकाः सन्ति तेभ्यः विदेशे ये विक्रयणं कुर्वन्ति तेभ्यः च अनेकविधसाहाय्यमाचरति ।
वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कातन्त्रव्याकरणम्
कातन्त्रम् नाम संस्कृतव्याकरणेषु विद्यमाना मुख्या काचित् पद्धतिः । 'कालपकम्' अथवा ’कौमारव्याकरणम्’ इत्यपि अस्य नामान्तरम् । भारते बहुत्र पाणिनीयव्याकरणं यद्यपि प्रसिद्धं, कस्मिंश्चित् काले कातन्त्रव्याकरणं न केवलं समग्रे भारते अपि च भारतात् बहिरपि प्रसृतमासीत्, अन्येषां भाषाणां व्याकरणग्रन्थेषु अपि एतस्य प्रभावः दृश्यते स्म इत्यस्य प्रमाणानि दृश्यन्ते । एषः कस्याश्चन व्यकरणपद्धतेः ग्रन्थः न किन्तु जनानाम् आवश्यकतायाः कारणात् वर्धितः ग्रन्थः इति कथयितुं शक्यम् ।
कातन्त्र-कालपक-कौमार-इत्येतेषां नाम्नां पृष्ठभूमिः
व्याकरणस्यास्य पृष्ठभूमिमुद्दिश्य कथासरित्सागरे विद्यमानायां कथायां किञ्चन विवरणं विद्यते । दाक्षिणात्यो शातवाहनो महाराजः स्वमहिष्या सह जलक्रीडामग्नः आसीत् । मध्ये सा 'मोदकं देहि राजन् !' 'मोदकैः ताडय राजन्' (इत्युक्ते, ’राजन्-पर्याप्तम्,’ इतः परं मा उदकैः ताडय इति उक्तवती । संकृतभाषायाम् अज्ञः इति कारणात् सः राजा मोदकानि आनाय्य ताडितवान् इति कथा । (मोदकैः - इत्युक्ते कैश्चित् भक्षैः इत्यपि अर्थॊ भवति ) । अनन्तरं संस्कृतभाषायां स्वज्ञानं ज्ञात्वा लज्जितो राजा बहुअल्पकाले एव सम्यगध्येतुमैच्छत् । एतदर्थमॆव तस्य आस्थानपण्डितेन शर्ववर्मणा रचितमिदं कातन्त्रव्याकरणम् । सः शिवपुत्रस्य कार्तिकेयस्य अनुग्रहात् इदं रचितवान् इति एतस्य ’कौमारम्’ इति नाम कार्तिकेयस्य वाहनं मयूरः अथवा कलापिन् (कलाप इत्युक्ते बर्हिः) एतन्निमित्त्तं सहाय्यम् अभवत् इति कारणात् ’कलापकम्’ इत्यपि एतस्य व्याकरणस्य नाम प्रसिद्धम् इति कथ्यते ।
विद्वांसः एवमपि वदन्ति यत् – एतत् बालान् उद्दिश्य रचितम् व्याकरणम्, अतः ’कौमारम्’ इति उच्यते ।  काशकृत्स्नतन्त्रस्य संक्षेपः अयम् । तस्य तन्त्रस्य शब्दकलापः इति नाम विद्यते. अतः कालापकः इति नाम इति ।
कातन्त्रव्याकरणस्य वृत्तयः व्याख्यानानि
अधुना एतस्य व्याकरणस्य लभ्यमाना प्राचीनतमा वृत्तिः विद्यते दुर्गसिंहस्य । हेमचन्द्रः दुर्गसिंहस्य नाम्नः उल्लेखं कृतवान् इत्यतः, दुर्गसिंहः कातन्त्रधातुपाठं रचयितुं चान्द्रधातुपाठं उपयुक्तवानिति कारणात् दुर्गसिंहस्य कालः सामान्यतया ८ शताब्द इति वक्तुं शक्यम् ।
एतस्याः वृत्तेः अनेकाः टीकाः रचिताः । तासु वर्धमानेन रचिता ’कातन्त्रविस्तरम्’ नाम टीका प्राचीनतमा । एषः दशमे शताब्दे गुर्जरदेशे राज्ञः आस्थाने आसीत् । त्रिलोचनदासस्य कातन्त्रवृत्तिपञ्जिका, महादेवस्य शब्दसिद्धिः च कातन्त्रवृत्तेः लभ्यमाने द्वे टीके । कातन्त्रस्य सहायकग्रन्थौ नाम दुर्गस्य लिङ्गानुशासनम्, दुर्गसिंहस्य उणादिपाठ-धातुपाठश्च । दुर्गः दुर्गसिंह च भिन्नौ, दुर्गसिंहः व्रुत्तेः कर्ता ।
कातन्त्रस्य कर्तुः शर्ववर्मणः देश-कालादयः
शर्ववर्मा एव कातन्त्रस्य मूलकर्ता इति निर्देशो अनेकेषु स्थलेषु विद्यते । उपरि उक्ता कथा कथासरित्सागरे निर्दिष्टा वर्तते । पर्शियादेशस्य यात्रिकविद्वान् अल् बिरूनि (एकादशशताब्दः) अपि एतस्य उल्लेखं कृतवान् अस्ति । विद्यमानासु कातन्त्रटीकास्वपि शर्ववर्मा एव मूलकर्ता इति उक्तम् । तेन कियद्भागः रचितः अन्यैः संयोजितम् कियदिति विवादो विद्यते चेदपि अधिकांशतया कातान्त्रं शर्ववर्मणा एव रचितम् इति कथने विवादो न विद्यते । किन्तु शर्ववर्मणा कातन्त्रव्याकरणस्य संक्षेपः कृतः, कातन्त्रस्य मूलम् अति प्राचीनामिति युधिष्ठिरमीमांसकैः 'संस्कृतव्याकरणशास्त्र का इतिहास’(हिन्दी) इति स्वीये ग्रन्थे प्रतिपादितम् ।
कातन्त्रस्य कालनिर्णयः अपि कष्टसाध्यमेव । क्रि. श. प्रथमशताब्दे एव कातन्त्रं बहु जनप्रियम् आसीत् इति श्रीमतः बेळवळकर् महोदयस्य अभिप्रायः । तदीयः अभिप्रायः अयम् – क्रि. श. अष्टमशताब्दः दुर्गसिंहस्य कालः, सः एव कातन्त्रस्य प्रथमः व्याख्याता इति न । तेन उपयुक्तः सूत्रपाठः इतरसूत्रपाठात् भिन्नः इति कारणात् (प्रायः एकादश शताब्दस्य काश्मीरपाठान्तरम्) । तदा 'कातन्त्रम्' न्यूनातिन्यूनम् ६००-७००वर्षाणि पुरातनं स्यात् ।
परं तु मीमांसकस्य युधिष्ठिरस्य अभिप्रायः एवम् अस्ति ।
कातन्त्रस्य स्वरूपम्
कातन्त्रस्य सूत्रपाठे चत्वारः भागाः दृश्यन्ते । संस्कृतभाषानुगणं चत्वारि प्रकरणानि बालबोधनाय अत्र सविवरं उक्तानि । तानि – सन्धिप्रकरणम्, नामप्रकरणम्, आख्यातप्रकरणं, कृत्प्रकरणं च । एतेषु अन्तिमं प्रकरणं शर्ववर्मणा एव रचितम् उत न इति विषये विप्रतिपत्तिः विद्यते ।
एतेषां चतुर्णां प्रकरणानां स्थूलः परिचयः ।
१.	सन्धि प्रकरणम् – एतत्तु संज्ञा, स्वरसन्धिः, स्वरसन्धि-निषेधः, व्यञ्जनसन्धिः, विसर्गसन्धिः, निपातः च इत्येतैः षड्भिः पादैः उपेतम् (षट्पादी) ।
२.	नामप्रकरणम् --  अस्मिन् अन्यान्यविभक्तिषु नामपदानां रचनासम्बन्धीनि सूत्राणि विद्यन्ते । स्वरान्तपादः, ( लिङ्गपादः वा ) व्यन्ञ्जनान्तपादः, सखिपादः, युष्मत्पादः, कारकपादः, समासपादः, तद्धितपादः, स्त्रीप्रत्ययपादः -इत्येते भागाः सन्ति ।
३.	आख्यातप्रकरणम् - क्रियापदानां रचनाविषयकः विभागः । अस्मिन् परस्मैपादः, प्रत्ययपादः, द्विवचनपादः, घुट्पादः च विद्यन्ते ।
४.	कृत्प्रकरणम् - सिद्धिपादः, धातुपादः, कर्मणिपादः क्वन्सुपादः, उणादिपादः, धातुसम्बन्धपादः चापि विद्यन्ते ।