cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ज्योतिषस्य संहितास्कन्धः
अद्भुतसागरः
वस्तुतः अद्भुतसागरोऽद्भुत एव । ग्रन्थोऽयं १०८९ मितशकाब्दे पूरितः । अत्र हि वाराह्यामिव विषयाः । सन्ति बहवो नवीना अपि विषयाः, ये खलु अन्तरिक्षभूमीराश्रित्य बहवोऽद्भुतरूपा उत्पातास्तेऽप्यत्र विवेचिता येषां खलु वाराह्यां चर्चाऽपि नास्ति । तत्र दिव्याश्रया अन्तरिक्षाश्रया भौमाश्रेयाश्च विविधोत्पाताः सोपपत्तिकं वणिताः कथितश्च तेषां शान्त्युपायोऽपि । तत्र दिव्याश्रये सूर्यचन्द्रराहुभौमबुधगुरुशुक्रशनिराहुकेतुधुवादीनामदभुतावर्ताः, ग्रहयुद्धातावर्ताः, आकृत्यादियोगाभुतावर्ताः, रव्यादिवर्षाद्भुतावर्ताः, संवत्सराद् भुतावर्ताः ऋक्षाद्यद्भुतविर्ताश्च सप्रपञ्चं निरूपिताः । अन्तरिक्षाश्रयाद्भुतप्रसङ्गे प्रतिसूर्य-परिवेषेन्द्रधनू-रश्मिदण्ड-गन्धर्वनगर-निर्यात-सन्ध्या-सन्ध्याकालिकरविकिरण-दिग्दाह-छाया-तमोधूमनोहारोल्का-विद्युद्-वात-मेघ-मेघगर्भप्रवर्षणातिवृष्टि-कबन्धातावर्ताः साङ्गोपाङ्गं प्रपञ्चिताः । भौमाश्रये तु भूकम्प-जलाशयाग्नि-दीप-देवप्रतिमा-शक्रध्वज-वृक्ष-गृह-वातजोपस्कर-वस्त्रोपानहासन-शस्त्र-पुरा-दीव्यस्त्रीपुरुषदर्शन-मानुष-पिटक-स्वप्न-कायरिष्ट-दन्तजन्मप्रसव-सर्वंशाकुन-नानामृगविहग-गजाश्व-वृषमहिष-बिडाल-शकुन-शृगाल-गृहगोधिकापिपीलिकापतङ्गमशक-मक्षिक-लूताभ्रमरभेक-खञ्जरीटदर्शन-पोतकी-कृष्णपेचिका-बायसादभुतावर्ताः, मिश्रकाद्भुताबर्ताः, अद्भुतशान्त्यभुतावर्ताः, सद्योवर्षनिमित्ताभुतावतः, अविरुद्धाद्भुतवर्षाः पाकसमयाभुतावतश्च निरूपिताः ।. ग्रन्थोपक्रमे तत्रोक्तम्
'ज्योतिर्विदार्यवचनानि विचार्य तेषां तात्पर्यपर्यवसितो ग्रथनानुपूर्त्या ।
विप्रप्रसादनवशादवसादबुद्धिनिःशङ्कशङ्करनृपः कुरुते प्रयत्नम् ॥
ग्रन्थेऽत्र वृद्धगर्गगर्गपराशरवसिष्ठगार्गीयान् ।।
बार्हस्पत्यबृहस्पतिकठश्रुतिब्रह्मसिद्धान्तान् ।
आथर्वणाभुताशितषत्रिशद् ब्रह्मर्षिकृतीः ।
गार्गीयमतौशनसे कालावलिसूर्यसिद्धान्तौ ।।
विन्ध्यवासिबादरायणोशनशालिहोत्रविधुगुप्तसुश्रुतान् ।
पीलुकार्यनूपपुत्रदेवलान् भार्गवीयविजवायकाश्यपान् ।
निखिलं वराहमिहिराचार्यग्रन्थं वसन्तराजकृतिम् ।।
मार्कण्डेयपुराणं स्कन्दं भागवतमाद्यमाग्नेयम् ।
पाझं मत्स्यपुराणं रामायणमहाभारताख्याने ।।
हरिवंशविष्णुधर्मोत्तरे निबन्धं चरिण्यमाणञ्च ।
वचनं तेषां सारान् बहुशोऽर्थान्वीक्ष्य सोऽद्राक्षीत् ॥'
एवमेवाग्रे उक्तम् -
'शाके नवाष्टखेन्द्राख्य आरम्भेऽदभुतसागरम् ।।
गौडेन्द्रकुञ्जरालानस्तम्भबाहुर्महीपतिः ॥'
ग्रन्थोऽयं वङ्गेशेन लक्ष्मणसेनेन प्रारब्धस्तत्तनयेन बल्लालसेनेन पूरितः १०८९ शकाब्दे । यथोक्तं तत्रैव--
'ग्रन्थेऽस्मिन्नसमाप्त एव तनये साम्राज्यलक्ष्मीं मुदा
दीक्षापर्वणि दक्षिणे निजकृतेनिष्पत्तियस्थापयत्।
नानादानतिलाम्बुसंवलनभं सूर्यात्मजासङ्गमं
गङ्गायां विरचय्य निर्जरपुर भार्यानुयातो गतः ॥
श्रीमल्लक्ष्मणसेनभूपतिरतिश्लाघ्यो यदुद्योगतो
निष्पन्नोऽभुतसागरः कृतिरसौ वल्लाभूमीभुजः ।
ख्यातः केवलमर्णवः सगरजस्तातस्य तत्पूरण
प्रावीण्येन भगीरथेन भुवनेष्वद्यापि विद्योतते ।। इति ।
अदभुतो यथा -
अभूतपूर्व यल्लोकस्य पूर्वं भवति पूर्वञ्च यदन्यथा भवति तदद्भुतम् । तच्च नैमित्तानैमित्तभेदेन द्विविधम् । तदुभयमपि द्विविधं शुभसूचकमशुभसूचकञ्च । यदसूचकं स एवोत्पातः । यथोक्तम् -
'प्राग्विनाशाय सम्प्रोक्तो योऽत्रोत्पात इति स्मृतः ।' इति ।
सोऽपि त्रिविधः दिव्यनामसभूमिजभेदात् । तस्योत्पत्तिर्यथा -
नरापचारान्नियतमुपसर्गः प्रजायते ।।' इति ।
अयनचलनविषये तत्रोक्तम्--
सकलवसुधाधिनाथश्रीमबल्लालसिंहदेवेन ।
अयनद्वयं यथा तत्परीक्ष्य संलिख्यते सवितुः ।।
इदानीं तद्विसंवादादयनं दक्षिणं रवेः ।।
भवेत् पुनर्वेसोरादौ विश्वादावुत्तरायणम् ॥' इति ।
'द्वौ द्वौ राशी मकरादृतवः षट् सूर्यगतिवशाद् ग्राह्याः ।
शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरदः सहेमन्ताः ॥'
पञ्चसिद्धान्तिकायां तु--
'' उदगयनं मकरादातृतवः शिशिरादयश्च सूर्यवशात् ।
द्विभवनकालसमाना दक्षिणमयनञ्च कर्कटकात् ।।
वल्लालकाले तु -
‘धनुषो विंशत्यंशात् षष्ठांशकभोगसम्मिता ऋतवः ।।
शिशिराद्याः षट् क्रमशः सम्प्रत्ययनक्रमेण रवेः ॥'
पाराशर्यां तु--
'तस्य श्रविष्ठाद्यात्पौष्णान्तं चरतः शिशिरः वसन्तः पौष्णोद्धद्रोहिण्यन्तम् । सौम्यात सापद्धं ग्रीष्मः प्रादृट् सापद्धद्धस्तान्तम् । चित्राद्यादिन्द्राधं शरत् हेमन्तो ज्येष्ठाद्धाद्वैष्णवान्तमिति ।
ग्रन्थोऽयं श्रीमुरलीधर शर्मणा संशोध्य प्रकाशितः काश्यां प्राभाकरीयन्त्रालयतः ।
व्यवहारप्रदीपः व्यवहारप्रदीपो हि मुहूर्त विषयकग्रन्थः । अस्य प्रणेता पद्मनाभमिश्र इति तु तत्रत्यार -
'किल पद्मनाभनामा कुरुते व्यवहारदीपाख्यम् ।।
इति वचनाज्ज्ञायते । स हि काशीवासिनः कृष्णदेवाख्यस्य पुत्र इत्यपि तत्रत्यवर्णनाज्ज्ञायते । स हि स्वपितामहप्रपितामहत्वेन गङ्गादासशिवदासौ स्मरति च । असौ भास्कराचार्येण ‘ब्रह्माह्वयश्रीधरपद्मनाभबीजानि' इति स्मृतोऽन्य एवेति न निश्चितं किन्त्वसौ भोजकृत-राजमार्तण्डं स्मरतीत्यस्य स्थितिकालः ९६४ मितशकाब्दादनन्तरमेवेति निश्चय एव । सामान्यतो बीजगणितकारो हि पद्मनाभः ७०० मितशकाब्दात् पूर्ववर्तत्वेनानुमितः । भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणिः १०७२ मितशकाब्दे पूरितः । व्यवहारप्रदीपसिद्धान्तशिरोमण्योः कतिपयश्लोकानां साम्यं दृश्यते । तत्र सुधाकरः भास्करेण व्यवहारप्रदीपाद गृहीता इमे इति मन्यते ( ग० त० २८,२९ ); किन्तु शङ्करबालकृष्णस्तु पद्मनाभेन भास्करतो गृहीता इमे इति निश्चिनोति । यथा हि भास्करीये -
अबोधेन हसन्तो मां तोषमेष्यन्ति दुर्जनाः ॥' इति ।
‘तुष्यन्तु सुजना बुद्ध्वा विशेषान्मदुदीरितान् ।
अबोधेन हसन्तो मां स्वतस्तुष्यन्तु दुर्जनाः ॥ ' इति । ( १/७)
तथैव, शिरोमणौ गोलाध्यायस्य छेद्यकाधिकारे समुपन्यस्तं दिव्यज्ञानमतीन्द्रिय::::(९) इत्यादिपद्यं व्यवहारंप्रदीपे तथा शौनकसंहितायाम् इत्युपक्रम्य दत्तमस्ति यथापाठम् । तथैव सिद्धान्तशिरोमणी गोलाघ्याये यत् 'यो वेद वेदवदनम्' (८) इति पद्यं व्यवहारप्रदीपे 'यथा चोक्तं वासिष्ठे' इत्युपक्रम्य वेदवदनमित्येतस्य स्थाने वेदनयनमिति पाठं कृत्वा यथायोगं पठितमस्ति । वस्तुतस्तु भास्करीयेऽपि नयनमेव पाठः समीचीनः प्रतिभाति, ज्योतिषशास्त्रप्रशंसनप्रसङ्ग तथैवान्वयित्वात् । ‘शब्दशास्त्रे पटिष्ठ' । इति पूर्वमेवोक्तत्वाच्च । प्रथमं शब्दशास्त्रं ततो गणितशास्त्रं ततश्च समग्न ज्योतिषशास्त्रं च ज्ञात्वैव वेदाध्ययनेऽधिकारी भवति इति पद्यद्वयस्याशयाच्च । एतदपि सम्भवति यदुभाभ्यामेव तद्ग्रन्थान्तरतो यथा शौनकसंहिता वसिष्ठसंहितादितो गृहीतं स्यात् ।
यतो हयभावेव समकालिकाविव दश्येते । भास्करः १०३६ मितशकाब्दे जातः, पद्मनाभोऽपि राजमार्तण्डं स्मरतीति न हि १००० मितशकाब्दपूर्ववर्ती यतो हि ९७० मितशकाब्दमभितो राजमार्तण्डस्य प्रणयनकालः । स्याद्यत्किञ्चिदपि तथ्यमेतत्तु निश्चितमेव यद्भास्कर स्मृत: पद्मनाभो बीजगणितकृद् व्यवहारप्रदीपकृतोऽन्य एवेति शङ्करबालकृष्णमतं समीचीनमेव । ज्योतिषशास्त्रे हि आर्यभटद्वयं भास्करद्वयं पद्मनाभद्वयमिति यद् द्विकं तद् भ्रमहेतुरेव पाठकानाम् । व्यवहारप्रदीपे हि बहवः पूर्ववत्र्याचार्यास्तद्ग्रन्थाश्च स्मृता दृश्यन्ते । तत्र हि भीमपराक्रमः रत्नमाला रूपनारायणः राजमार्तण्डः सारसागरः रत्नावली ज्योतिस्तन्त्रम्, व्यवहारचण्डेश्वरः मुक्तावली चेत्यादिग्रन्थाः असकृत्स्मृताः शौनकसंहिता बार्हस्पत्यं व्याससंहिताऽत्रिसंहिता वसिष्ठसंहिता वासिष्ठतन्त्रम्, चन्द्रिका दीपिका लल्लसंहिता खण्डखाद्यकम्, सारावली देवलसंहिता वामनपुराणं स्कन्दपुराणं पाठकगृह्यसूत्रं भारद्वाजसंहिता कश्यपसंहिता मणित्थः जैमिनिसूत्रम्, विष्णुधर्मोत्तरं वायुपुराणञ्च । ग्रन्थोऽयं बाहुल्येन प्रचारयोग्यः ।
ज्योतिविदाभरणम् । मुहूर्तविषयकग्रन्थोऽयं कालिदासप्रणीतत्वेनात्मानं परिचाययति । अत्रोक्तं यद्ग्रन्थोऽयं कलिगत ३०६८ वर्षे रघुवंशादिकाव्यप्रणेत्री कालिदासेन प्रणीत इति । तत्र वराहमिहिरोऽपि कालिदाससमकालिकत्वेन स्मृतः । किन्तु वराहमिहिरो न कथमपि ४२७ मितशकाब्दपूर्ववर्ती सम्भवति, यतो हि स पञ्चसिद्धान्तिकायामार्यभटं स्मरति ( १५।२० )। आर्यभटस्तु कलिगत ३६०० वर्षमभित आसीदिति तस्यैव षष्टयब्दानां षष्टिः-' इति कथनेन सिद्धयति । तेन ज्योतिर्विदाभरणोक्तमसत्यमिति स्पष्टमेव । नैतावन्मात्रमपितु स्वयमेवापि ऐन्द्रयोगस्य तृतीयांशे व्यतीते सूर्याचन्द्रमसोः क्रान्तिसाम्यं वर्णयति, येन हि तस्य प्रणयनकालः ११६४ मितशकाब्दमभित आपतति । यदि ह्यस्य प्रणेता कालिदास.. एव तदाऽसौ महाकविकालिदासाद्भिन्नः कश्चिदपरे एव स्याद्यो ह्यात्मानं तथा प्राचीनत्वेन परिचाययति । न च श्रीहर्षमेव विक्रमादित्यं मत्वा तथा कल्पना सम्भवति यतो हि श्रीहर्षः कलिगत ३६४९ वर्षे एव राज्यारूढ आसन्न तु ३०६८ वर्षमभितः । वस्तुतस्तु ज्योतिविदाभरणं हि भोजप्रबन्ध इव कल्पनाप्रधानो ग्रन्थः । विषयनिरूपणे तु ग्रन्थोऽयं प्रामाणिक एव ।
विवाहवृन्दावनम्
विवाहवृन्दावनं हि वराहस्य विवाहपटल इव विवाहसम्बद्धग्रन्थः । असौ : हि केशवप्रणीतत्वेन प्रसिद्धः । केशवोऽसौ ग्रहलाघवप्रणेतुर्गणेशस्य पितृतोऽभिन्न इति सुधाकरमतं भिन्नः कश्चित्प्राचीन इति शङ्करबालकृष्णमतम् । अस्य टीकायां गणेशदैवज्ञस्य ग्रन्थप्रणयनकाले अयनांशा १२ आसन्निति कथनेनास्य प्रणयनकाल: ११६५ भितशकाब्दमभित इति गणेशपितुः केशवस्य तु १४१८ मितशकाब्दमभितः स्थितिरिति शङ्करबालकृष्णमतपृष्ठभूमिः । अस्य हि पितुर्नाम राणग इति पितामहस्य श्रियादित्यः प्रपितामहस्य जनार्दन इति । यदा मुहूर्ततत्वकृतस्तु पितुनम कमलाकर इति । ' आद्यो भारद्वाजगोत्रीय औदीच्यो ब्राह्मणो द्वितीयस्त कोशिकगोत्रीयो दाक्षिणात्यः । । अस्य करणकण्ठीरवो नाम करणग्रन्थोऽप्यासीदिति शङ्करबालकृष्णः कथयति । रत्नमालाटीकायां माधवेन केशवः स्मर्यते इति तस्य ११८५ शकाब्दपर्ववतित्वं सिध्यति । तत्रैवास्य केशवव्यवहारराख्यग्रन्थान्तरमपि स्मृतं माधवेन । विवाहवृन्दावनं हिं प्रसिद्ध ग्रन्थः । अस्य गणेशदैवज्ञेन व्याख्याग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति ।
विवाहपटलः
विवाहपटलो हि शार्ङ्गधरप्रणीतो ग्रन्थो मुहुर्तविषयकः । अत्र हि हेमाद्रिमाधवौ स्मृतौ इत्यस्य रचनाकाल: १४०० मितशकाब्दमभितः । अत्र हि हरिगदाधर-मुकुन्द-भार्गव-पवनेश्वर-लक्ष्मीधरभट्टप्रभृतय आचार्याः स्मृताः ।।
मुहूर्ततत्त्वम्
मुहर्ततत्त्वं हि केशवस्य कमलाकरसुतस्य १४०० मितशकाब्दमभितः स्थितिमतः कृतिः । अस्य गणेशदैवज्ञेन टीका प्रणीताऽस्ति । अत्र विषयान्तरातिरिक्तं ग्रहचारयुद्धादिविषया अपि संक्षेपेण निरूपिताः । नौकाप्रकरणमस्य वैशिष्ट्यं मौलिकञ्च, यत्र नौकानिर्माणजलावतारणजलयात्राविषयकमुहूर्ता निरूपिताः । अत्र वसन्तराजभूपालनृसिंहादयः स्मृता आचार्यत्वेन । अस्य हि पूर्वखण्डे गर्भाधानादिसंस्कारमुहूर्ता उत्तरखण्डे ग्रहचारादिविषयाः । अस्यैव जातकपद्धतिस्ताजिकपद्धतिश्च परां प्रसिद्धि प्राप्ताः ।
विवाहपटलः
विवाहपटलः जगन्नाथपौत्रेण पीताम्बरेण १४४४ मितशकाब्दे प्रणीतः । अस्य हि ग्रन्थकर्तुरेव निर्णयामृतनाम्नी टीका लभ्यते । अत्रापि सन्ति बहवो ख्याता अज्ञाताश्च ग्रन्थाः ग्रन्थकाराश्च स्मृताः ।
ज्योतिनबन्धः
ज्योतिनबन्धो हि शिवदासप्रणीतो धर्मशास्त्रसम्बद्धो मुहूर्तविषयकग्रन्थः । असौ हि विवाहपटलस्य निर्णयामृतटीकायां स्मर्यते इति १४४६ मितशकाब्दप्राग्वतित्वमस्य सिध्यति ।
मुहूर्तमार्तण्डः
ग्रन्थोऽयमनन्ताऽऽख्यसुतेन नारायणेन १४९३ मितशकाब्दमभितो हि प्रणीतः । ग्रन्थोऽयमतीव लोकप्रियः सर्वत्र सुलभश्च । अत्र हि त्याज्यप्रकरणं नक्षत्रप्रकरणं संस्कारप्रकरणं विवाहप्रकरणमग्न्याधानप्रकरणं यात्राप्रकरणं मिश्रप्रकरणं गोचरप्रकरणं सङक्रान्तिप्रकरणमनध्यायप्रकरणञ्चेति सन्ति दश प्रकरणानि ग्रन्थान्ते प्रणेता कथयति -
‘श्रीमत्कौशिकपावनो हरिपदद्वन्द्वापतात्मा
हरितज्जोऽनन्त इलासुरार्चितगुणो नारायणस्तत्सुतः ।
ख्यातं देवगिरेः शिवालयमुदक्तस्मादुदक् टापर
ग्रामस्तद्वसतिर्मुहूर्तभवनं मार्तण्डमत्राकरोत् ।'
अत्र हि काव्यगुणगुणितानि सन्ति १६० पद्यानि सुगुम्फितानि । असौ हि १४९३ मितशकवर्षे माघे मासि प्रणीतः । अस्य ग्रन्थकत्रैव १४९४ मितशकाब्दे प्रणीता मार्तण्डवल्लभाऽऽख्या टीका लभ्यते । ज्योतिर्विदसौ कौशिकगोत्रीयो माध्यन्दिनीयशाखाध्यायी कृष्णाख्यः प्रपौत्रः हयख्यस्य पौत्रोऽनन्ताख्यस्य पुत्रः । निभाल्यतामस्य काव्यात्मकत्वम् -
'चौलं माघादिपञ्चस्वमधुषु गदितं द्वित्रिपञ्चोन्मितेऽब्दे
स्वाचाराद्वा सगर्भा यदि भवति जनन्यत्र नो कार्यमेतत् ।
साकं यात्रोपनीत्या क्रियत इह तदाऽयं निरोधो न हि स्या
ग्रन्थस्यास्य प्रयोजनं मन्दमतीनामपि विषयज्ञानसौकर्याय । यथाऽऽह ग्रन्थकृत्स्वयमेव --
‘पूर्ववाक्यार्थमादाय ग्रन्थोऽयं रचितो लघुः ।
पठनार्थमशक्तानामङ्गीकार्यों बुधैर्मुदा ॥' इति ।
तोडरानन्दः
सुविस्तृतोऽयं ग्रन्थः १५०९ शकाब्दे नीलकण्ठेन सङ्कलितः । अत्र चण्डेश्वरपवनेश्वरदुर्गादित्यप्रभृत्याचार्याः स्मृताः दैवज्ञ मनोहरव्यवहारोच्चयकल्पलताप्रभृतिग्रन्थाश्च ।' सुधाकरस्त्विम् रामदैवज्ञसङ्कलितं मन्यते ।।
मुहूर्तचिन्तामणिः
मुहूर्त चिन्तामणिहि अनन्तदैवज्ञात्मजेन रामाख्येन दैवज्ञेन प्रणीतः १५२२ मितशकाब्दे । अतीवलोकप्रिये ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति बहवष्टीका यासु ग्रन्थकृत एवं प्रमिताक्षरा गोविन्दस्य पीयूषधारा च प्रसिद्धाः । सुधाकरो हि ग्रन्थमेनं श्रीपतिप्रणीतरत्नमालाप्रतिबिम्बं मन्यते । ग्रन्थोऽयं १५२२ मितशकाब्दे प्रणीतः । ग्रन्थेऽस्मिन् शुभाशुभ-नक्षत्र-सङ्क्रान्ति-गोचर-संस्कार-विवाह-वधूप्रवेश-द्विरागमन-अग्न्याधान-राजाभिषेक-यात्रा-वास्तु-गृहप्रवेशप्रभृतिप्रकरणानि सन्ति । अहो अस्य काव्यात्मकताऽनिर्वर्णनीया । दिङ्मात्रमुद्धरणं यथा -
क्रियाकलापप्रतिपत्तिहेतुं संक्षिप्तसारार्थविलासगर्भम् ।
अनन्तदैवज्ञसुतः स रामो मुहूर्त चिन्तामणिमातनोति ॥ ( १॥२ )
एवं सुलग्ने स्वगृहं प्रविश्य वितानपुष्पश्रुतिघोषयुक्तम् ।
शिल्पज्ञदैवज्ञविधिज्ञपौरान राजाऽर्चयेद् भूमिहिरण्यवस्त्रैः ॥ (१३॥७ )
आसीद्धर्मपुरे षडङ्गनिगमाध्येतृद्विजैर्मण्डिते
ज्योतिवित्तिलकः फणीन्द्ररचिते भाष्ये कृतातिश्रमः ।
तत्तज्जातकसंहितागणितकृन्मान्यो महाभूभुजां
तकलङ्कृतिवेदवाक्यविलसद्बुद्धिः स चिन्तामणिः ॥ १ ॥
ज्योतिवद्गणवन्दितान्त्रिकमलस्तत्सुनुरासीत्कृती ।
नाम्नाऽनन्त इति प्रथामधिगतो भूमण्डलाहस्करः ।
यो रम्य जनपद्धति समकरोद दुष्टाशयध्वंसिनीं ।
टीकाञ्चोत्तमकामधेनुगणितेऽकार्षीत् सदां प्रीतये ।। २ ।।
गणेशपदपङ्कजं हृदि निधाय रामाभिधः ।
गिरिशनगरे वरे भुजभुजेषुचन्द्रमिते
शके विनिरमादिम खलु मुहूर्तचिन्तामणिम् ॥ ३ ॥ इत्यादि ।
मुहूर्तचूडामणिः
अन्वर्थनामा ग्रन्थोऽयं शिवाख्येन दैवज्ञेन १५४० मितशकाब्दमभितः प्रणीतः ।
मुहूर्तकल्पद्रुमः
विठ्ठलदीक्षितस्य कृतिरियं मुहूर्तविषयैव । ग्रन्थोऽयं १५४५ मितशकाब्दं प्रणीतः । अस्य ग्रन्थकर्तुरेव १५४९ मितशकाब्दमभितः प्रणीता मञ्जर्याख्या टीका लभ्यते ।
मुहूर्तमाला
ग्रन्थोऽयं १५८२ मितशकाब्दे रघुनाथदैवज्ञेन प्रणीतः । रघुनाथो हि शाण्डिल्यगोत्रीयो महाराष्ट्रब्राह्मणः । ग्रन्थोऽयमपि ग्रन्थान्तरवन्मुहूर्तविषयकः ।
मुहूर्तदीपकः
ग्रन्थोऽयं महादेवाऽऽख्येन विदुषा १५८३ मितशकाब्दं प्रणीतः । अस्य ग्रन्थकत्रैव प्रणीता टीकाऽस्तीति श्रूयते ।
कल्पलता
ग्रन्थोऽयं जलदाख्यग्रामवास्तव्येन रुद्रभटात्मजेन सोमदेवज्ञेन १५६४ मितशकाब्दे प्रणीतः ।।
मुहर्तगणपतिः
ग्रन्थोऽयं गणपतिनाम्ना दैवज्ञेन १६०७ मितशकाब्दे प्रणीतः । असो हि भारद्वाजगोत्रीयो गुर्जरब्राह्मणः । तद्वृत्तान्तो यथा -
‘गौडोर्वीशशिरोविभूषणमणिर्गोपालदासोऽभवन्मान्धातेत्यभिरक्षिताद् व्यलभते ख्याति न दिल्लीश्वरात् । तत्पुत्रो विजयी मनोहरनृपो विद्योतते यः सदा भुतु'"""
मुहूर्तसिन्धुः
ग्रन्थोऽयं गङ्गाधरशास्त्रिणा १८०५ मितशकाब्दे प्रणीतः। ग्रन्थेऽस्मिन् प्राचीनग्रन्थाधारेण विषया निरूपिताः सन्ति । सुसङ्ग्राह्योऽयं ग्रन्थः ।।
शकुनविचारोऽपि संहिताया भाग एव । विषयेऽस्मिन्नपि सन्त्यनेके ग्रन्था येषु नरपतिदैवज्ञेन प्रणीताः नरपतिजयचर्या प्रसिद्धा ।
नरपतिजयचर्यास्वरोदयः
व्ररपत्याख्येन दैवज्ञेन १०९७ मितशकाब्दमभितः प्रणीतोऽयं ग्रन्थः । अत्र शास्त्रसङ्ग्रह-
मास्वर-द्वादशवाषिकादिस्वर-चक्रबन्ध-भूबल-शान्त्याख्याः षडध्यायाः । तत्रोक्तम्---
‘श्रुत्वादौ यामलान् सप्त तथा युद्धजयार्णवम् ।
कौमारी कौशलञ्चैव योगिनीजालसञ्चरम् ।।
रक्षोघ्नञ्च त्रिमुण्डञ्च स्वरसिंहं स्वरार्णवम् ।
भूबलं भैरवं नाम पटलं स्वरभैरवम् ।।
तन्त्रं रणाह्वयं ख्यातं सिद्धान्तं जयपद्धतिम् ।
पुस्तकेन्द्रञ्च ढौकञ्च श्रीदर्शज्यौतिषं तथा ।।
मन्त्रयन्त्रण्यनेकानि कूटयुद्धानि यानि च ।
तन्त्रयुक्तिञ्च विज्ञाय विज्ञानं वडवानले ।।
एतेषां सर्वशास्त्राणां दृष्टसारोऽहमात्मना ।।।
सारोद्धारं भणिष्यामि सर्वसत्त्वानुकम्पया ॥' इति
ग्रन्थेऽस्मिन् हरिवंशस्य जयलक्ष्मीः नरहरिकृता भूधरप्रणीता रामनाथविरचिता गणेशदत्तस्य सुबोधिनी टीका च व्याख्याग्रन्थाः ।
समरसारः
ग्रन्थोऽयं नैमिषारण्यनिवासिनः सूर्यदासस्य सुतस्य रामस्य कृतिः स्वरशास्त्रविषयकः । अस्योपरि भरतस्य टीका लभ्यते । असौ हि १६७१ मितशकाब्दमभितः प्रणीतः । यथा -
‘ग्रन्थे वत्समुनीश्वरस्य शिवदासाख्या दुरुख्यातितः
सम्राडग्निचिदाप यस्य जनकः श्रीसूर्यदासोऽजनि ।
यन्मातुर्यशसा दिशो दश विशालाक्ष्या बलक्षा व्यधात्
स प्राज्यस्वरशास्त्रसारविचितं रामो वसनैमिषे ॥ इति ।
बृहद्वास्तुमाला
रामनिहोरद्विवेदेन सम्पादिता बृहद्वास्तुमालाऽपि प्रकरणेऽस्मिन् स्मर्तव्यो ग्रन्थः । अत्र हि वास्तुपुरुषस्वरूपं वर्गज्ञानं दिग्दिशाज्ञानं भूमिलक्षणं भूशोधनप्रकारः निषिद्धग्राह्यकाष्ठानि मानादि दिक्साधनानि मुहूर्त विचार इतिप्रभृतयो विषयाः सप्रपञ्चं निरूपिताः । अन्ते च वास्तुशान्तिः ।
गृहरत्नविभूषणम्
ग्रन्थोऽयं १८७८ मितशकाब्दे मातृकाप्रसादपाण्डेयसङ्गृहीतः । अत्रापि सर्वे वास्तुविषयाः सयुक्तिकं निरूपिताः । तत्रोक्तं
‘गृहस्थस्य गेहं विना सर्वकार्यं न सिध्यन्त्यतो गेहिनाञ्चैव गेहम् ।।
अवश्यं तु रम्यं पवित्रेऽतिभूमौ विनिमय कार्या क्रिया सर्वदैव ॥'
इति संक्षेपतो निरूपितो ज्योतिषशास्त्रस्य सुविपुलः संहितास्कन्धः । विस्तृतज्ञानाय तु तत्तद्ग्रन्था एव अध्येतव्याः ।।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
नासिका
एषा नासिका अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । नासिका पञ्चेन्द्रियेषु अन्यतमा अपि । सर्वविधं गन्धम् अपि नासिकया एव जिघ्रामः । नासिकाः बहुविधाः भवन्ति । इयं नासिका आङ्ग्लभाषायां Nose इति उच्यते । नासिका एषा वदने भवति । इयं नासिका इन्द्रियेषु अन्यतमा । एषा घ्राणेन्द्रियम् इति उच्यते ।
3.29 नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम्
व्यासभाष्यम्
नाभिचक्रे संयमं कृत्वा कायव्यूहं विजानीयात। वातपित्तश्लेष्माणस्त्रयो दोषाः सन्ति । धातवः सप्त त्वग्लोहितमांसस्नाय्वस्थिमज्जाशुक्राणि । पूर्वं पूर्वमेषां बाह्यमित्येष विन्यासः ॥२९॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
शब्दमालिन्यम्
ध्वनिः न्यूनाधिकः भवितुमर्हति । इयमेव भवति ध्वनेः तीब्रता । इयं हि तीब्रता यदि न्य़ूना भवति, तर्हि ध्वनिः कर्णप्रियः भवति । अर्थात् यदि अस्य तीब्रता न्यूना भवति, सामान्या वा भवति, तर्हि सः ध्वनिः कथ्यते । परं यदि तीब्रता अधिका भवति, तर्हि सः ध्वनिः गर्जनम् (शोर) इति कथ्यते । अर्थात् तीब्रतरः ध्वनिः कर्णविदारकः भवति । अतः सः ध्वनिरिति न भवितुमर्हति, स तु गर्जनं(शोर) भवति । अपि च इदं गर्जनमेव भवति ध्वनिप्रदूषणस्य कारणम् । अपि च इदं गर्जनमेव भवति ध्वनिप्रदूषणस्य कारणम् । ध्वनिः शब्दः भवति । भवन्तः जानन्ति एव शब्दः नित्यः भवति । अस्य नाशः कदापि न भवति । अयं सदा आकाशे निवसति । अतः ये गर्जनात्मकाः ध्वनयः ते आकाशं गत्वा स्वस्थानं गृह्णन्ति । एवं प्रकारेण वायुमण्डले बहवः गर्जनात्मकाः ध्वनयः सन्निहिताः सन्ति, येन वयमपेक्षितमपि ध्वनिं श्रोतुं न परयामः । इदमेव भवति ध्वनिप्रदूषणम् ।
अलेग्जेण्डरग्राहमबेलमहोदयाः ये दूरभाषयन्त्रस्य आविष्कारः कृतवन्तः ध्वनिमापनाय एकस्य ध्वनिपरिमापस्याऽपि आविष्कारः कृतवन्तः । अस्य मानकं भवति डेसीबेल (डी.बी.) । अर्थात् डेसीबेल अस्य मानकस्य ऎककं भवति । एकः डेसीबेल इति, बेल इत्यस्य दशांशः भवति । अयं हि डेसीबेल ध्वनेः सः परिमापः अस्ति यं ध्वनिं जनाः श्रोतुं पारयन्ति । अर्थात् ध्वनेः न्य़ूनतमः परिमापः भवति डेसीबेल । अयं हि परिमापः लघुगुणकसिध्दान्तस्याधारे नीर्मितः अस्ति । अस्यानुसारेण न्यूनतमः परिमापः डेसीबेल भवति, १० डेसीबेल ध्वनिः दशगुणितः भवति । उदाहरणार्थं जनानां परस्पर-ऎकान्तिकं वैचारिकं विमर्शं १० डी.बी. ध्वनिः भवति । तथैव ध्यानमग्नजनयोः वार्तालापः २० डी.बी. ध्वनिः भवति । अथ च सामान्यः सामूहिकः वार्तालापः ३० डी.बी. ध्वनिः भवति । एवमेव सामान्यरुपेण प्रचलतां आकाशवाणि –दूरदर्शनयन्त्राणां ध्वनिः ५० डी.बी. भवति अयं हि ध्वनिः न्यूनतमपरिमापेभ्यः लक्षाधिकञवति । ध्वनेः सामान्यपरिमापः सारणीमाध्यमेन प्रस्तूयते ।
कस्यचित् सामान्यजनस्य ध्वनिसहनक्षमता ७०-८० डी.बी. इति वैज्ञानिकैः स्वीकृताः । अतः ८० डी.बी. सामान्यजनानामौसतजनानां ध्वनिश्रवणक्षमता स्वीकृताऽस्ति । अतोऽधिकः ध्वनिः गर्जनं (शोर) भवति । भवतु तद् ध्वनिः सुरमयं संगीतमेव । अनेन ध्वनिप्रदूषणं भवति एव । एतदतिरिक्तामपि प्रदूषणं प्रभावयति ।
ध्वनेः अवधिः (Duration of Sound)
ध्वनिप्रदूषणस्य कृते इदमपि आवश्यकं भवति यत् कश्चिद् ध्वनिः कति समयं यावद् भवति । यद्यधिकः तीव्रः ध्वनिः बहुकालं यावत् भवति श्रूयते वा तर्हि सः हानिप्रदो भवति । अनेनैव ज्ञायते यत् रुच्यनुकूलं डिस्को गीतमपि अधिकं समयं यावत् जनाः कथं श्रोतुं न पारयन्ति । अपि च १४० डी.बी. तीव्रता-युक्तं ध्वनिं जनाः श्रोतुं पारयन्ति, यतो हि तस्यावधिः एकमिनटं यावदेव भवति । भवन्तः जानन्ति एव यत् सामान्यजनानां ध्वनि –तीव्रता- सहनक्षमता ८० इत्येवास्ति । अतस्ते एनमेव प्रतिदिनं स्वीकुर्वन्ति । एवमेव सामान्यजनानां कृते ध्वनीनामावृतिः सहस्त्रपरिमितं सहनस्तरे भवति, परमिदमपि स्तरं सर्वत्र समानं न भवति । यथा- स्थाने स्थाने (होटले, शयन-कक्षे, पुस्तकालये, चिकित्सालये च )भिन्नं भवति । समये समये (प्रातः काले, अपराह्ने, सायंकाले, रात्रौ,मध्यरात्रौ च ) भिन्नं भवति । अवस्थायाः कृते (बाल्यावस्थायाः, युवावस्थायाः, बृध्दावस्थायाश्च कृते ) च भिन्नं भवति । अतः प्रतिपादयितुं शक्नुमः यन्न्यूनः एव ध्वनिः कश्मिश्चित् समये, कुत्रचित् स्थाने, कस्मैचिच्च प्रदूषणं भवति । यथा मध्यरात्रौ, पुस्तकालये वृध्दानां कृते वा न्यूनोऽपि ध्वनिः प्रदूषको भवति । अथ चाधिकोऽपि ध्वनिः कस्मिंश्चित् समये, कुत्रचित् स्थाने, कस्मैचिच्च प्रदूषको न भवति । यथा तीव्रतमोऽपि ध्वनिः सायंकाले,हट्टे, रेलयाने, युवकानां कृते वा प्रदूषकः न भवति । अर्थात् सर्वे ध्वनयः सर्वत्र, सर्वेषां कृते, सर्वस्मिन् काले च प्रदूषकाः न भवन्ति । अल्पः अपि ध्वनिः कुत्रचित्, केषाञ्चित्, कस्मिंश्चिच्च प्रदूषकः भवति । अत्र स्थानस्य, व्यक्तेः, समयस्य च महत्वं वर्तते । एतदर्थमत्र सारणी मध्यमेन स्थाने-स्थाने स्वीकृतस्य ध्वनि-परिमापस्य विवरणं प्रस्तूयते ।
वस्तुतः विश्वस्वास्थ्यसंघटनेन स्वीकृतं यत् कर्णप्रियः मानवीयस्वास्थ्यस्य कृते सुरक्षितश्च ध्वनिः रात्रौ ३५ डी.बी. दिवा ४५ डी.बी. च भवेत् ।
ध्वनि-प्रदूषणस्य कारकाणि (Factor of Noise Pollution)
सामान्यतः ध्वनिप्रदूषणं द्विप्रकारकं भवति, मानवकृतं, प्राकृतञ्च । एतदतिरिक्तमपि बहूनि कारकाणि सन्ति ध्वनिप्रदूषणस्य । यथा- जनसम्मर्दमेला-आपण-चलचित्रालयभवननिर्माण–विवाहादिषु विविधसंस्कारेषु ध्वनिविस्तारकयन्त्राणामुपयोगः, समाजे प्रचलितः सांस्कृतिकः कार्यक्रमः, भजन-कीर्तनं, नेतृणां भाषणानि, बस्-विश्रामस्थलं, रेल-विश्रामस्थलं, जनानां पारस्परिकविवादश्चेत्यादीनि कारकाणि ध्वनिप्रदूषणं प्रभावयति
ध्वनिप्रदूषणस्य प्रभावः (Effect of Noise Pollution)
सामान्यरुपेण जनाः चिन्तयन्ति यत् ध्वनिप्रदूषणं कथं भविष्यति । यतः यदा दूरदर्शनादियन्त्रे ध्वनेः आधिक्यं भविष्यति तर्हि श्रवणमस्पष्टं भविष्यति । तेषां दुष्प्रभावानां विषये ते न चिन्तयन्ति ।ये जनाः कुत्रचित् औद्योगिकप्रतिष्टाने कार्यं कुर्वन्ति, ते बहुध्वनि-श्रवणे अभ्यस्ताः भवन्ति । ते अल्पध्वनिमपि श्रोतुमसमर्थाः भवन्ति । अर्थात् तेषां श्रवण-क्षमता न्यूना, नष्टा वा भवति । अर्थात् ध्वनिप्रदूषणस्य प्रभावः जनेषु भवति एव । परमयं प्रभावः निम्नलिखितेषु तथ्येषु आधारितः भवति ।
एभिः कारणैः प्रदूषणं प्रभावितं भवति । यतः यदा वयं गच्छामः रेलयाने, तत्र ध्वनिः भवति । प्रारम्भे वयं किमपि श्रोतुं न शक्नुमः, परं किञ्चित् क्षणात्परं सर्वं श्रोतुं पारयामः । यथा रेलयानस्य ध्वनिः भवति तथैव तस्य हार्न इत्यस्यापि । परं हार्न वादनकाले किमपि न श्रूयते कारणं भवति अन्तरम् । अर्थात् रेलध्वनिः अन्तररहितः भवति । अतः जनाः अभ्यास्ताःभवन्ति । परं हार्न-ध्वनिषु अन्तरं भवति फलतः तेषु जनाः अभ्यस्ताः न भवन्ति । एवमेव उच्चस्वरेण कृतः ध्वनिः अपि हट्टे प्रदूषकत्वेन न प्रभावयति । परं स ध्वनिः ग्रामस्य शान्ते वातावरणे प्रदूषकः भवति । स एव उच्चध्वनिः दिवा प्रदूषकः न भवति अपिच रात्रौ प्रदूषकः भवति । एवं प्रकारेण ध्वनेः तीव्रता, आवृतिः वा जीवनस्य कार्यव्यवस्था., जनानां सहनक्षमता, वयः, उपकरणानां क्षमता च ध्वनि-प्रदूषणानां प्रभावं प्रभावयति । वस्तुतः अस्य प्रभावः निश्चितः न भवति । यतः यः ध्वनिः कुत्रचित् प्रदूषकः भवति स एव ध्वनिः कुत्रचित् प्रदूषको न, न प्रभावयति जनानां जीवनम् ।
शारीरिकः प्रभावः
ध्वनि-प्रदूषणस्य सर्वाधिकः हानिकरः प्रभावः श्रवणशक्तौ कर्णयोर्वा भवति । अधिकेन ध्वनिना अथवा यत्र अधिकः ध्वनिः भवति तत्र कार्य- करणेन अथवा अकस्मात् कर्णयोः यदि अधिकं ध्वनिं गर्जनं वा आगच्छति तर्हि कर्णयोः अन्तः झिल्ली अन्तरावरणं वा कदाचित् छिन्नं –भिन्नं भग्नं वा भवति । फलतः जनः बधिरः भवति । श्रवणं सम्यक्तया न भवति । कर्णयोः सीटी इत्यस्य ध्वनिः सदा आगच्छति । कर्णौ शून्यौ भवतः । जनः कदाचित् सर्वथा बधिरः अपि भवितुमर्हति । ध्वनि –प्रदूषणेन हृदयरोगः, पाचनतन्त्र-सम्बन्धीरोगः, तन्त्रिकातन्त्रस्य रोगाः अपि भवितुमर्हन्ति । ये जनाः अधिकध्वनि- युक्ते वातावरणे निवसन्ति तेषां रक्तचाप- वर्धनं हॄदयगतिवर्धनञ्च भवति । तान् हृदयगति अवरोधः अपि भवति । पाचनतन्त्रस्य असन्तुलनेन अल्सरनामकः रोगः अपि भवितुमर्हति । जनाः शिरोवेदना बेचैनी-शिरघूर्णन- वमन- शारीरिक-श्रम-अपस्मार-मिर्गी इत्यादि रोगेण आक्रान्ताः भवन्ति । उच्च-स्वरेण वार्त्तालापकरणेन स्वरयन्त्र उत्फुल्लितं भवति । फलतः कासरोगः जायते । अपि चानेन रोगेन स्थायी रुपेण सः आक्रान्तोऽपि जायते । ध्वनिप्रदूषणेन चक्षुषोः पिप्पिलिकायाः आकारः सूक्ष्मः भवति । फलतः वर्ण-परिचये असौविध्यमायाति । रात्र्यन्धरोगोऽपि भवति शरीरस्य वाह्यत्वक्षु रोगप्रतिरोधकक्षमता न्य़ूना भवति ।
संरक्षणोपायाः
मूलतः ध्वनिप्रदूषणनियन्त्रणाय, संरक्षणाय च प्रति स्तरेषु चिन्तनस्यावश्यकता वर्तते । यतोहि एतानि प्रदूषणानि उनानामुपेक्षां प्राप्य दिनानुदिनं वृध्दिं प्राप्नुवन्ति ।
बाह्यासम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरमालिन्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शाङ्ख्यायनारण्यकम्
शाङ्ख्यायनारण्यकम् ऋग्वेद स्य द्वितीयमारण्यकमस्ति । एतस्मिन् कौषीतकि-उपनिषद्, संहितोपनिषद् च अन्तर्भवतः।
स्वरूपम्
एतस्मिन् पञ्चदशाध्यायाः सन्ति । आतृतीयाध्यायम् अत्र षष्ठाध्यायपर्यन्तं कौषीतकि-उपनिषदिति कथ्यते, तथा सप्तमाष्टमावध्यायौ संहितोपनिषदि ति कथ्येते । एतद्भिन्नाध्यायेषु अारण्यकस्य मुख्याविषयाणां प्रतिपादनमस्ति ।
विषयवस्तु
प्रथम-द्वितीयाऽध्याययोः महाव्रतस्य वर्णनमुपलब्धमस्ति । वर्षावधी सम्पाद्यमानस्य गवामयन-नामकयज्ञस्य उपान्त्यदिने महाव्रतस्य अनुष्ठानं भवति । तस्मिन्नेव दिने सवनत्रयमपि भवति । अस्मिन्नारण्यके होतृनामकेन ऋत्विजा प्रयुक्तशस्त्राणां वर्णनमस्ति । महाव्रतस्य समग्राऽनुष्ठानिकविधानानां विवरणं शाङ्खायनश्रौतसूत्रे समुपलब्धमस्ति। अस्यानुष्ठानस्य सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णमङ्गं महदुक्थस्य अथवा निष्केवल्यशस्त्रस्य सविस्तृतं वर्णनं तत्रैवान्याध्यायेषु उपलब्धो भवति ।
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद् चतुर्षु अध्यायेषु विभक्तो भूत्वा ( तृती०-षष्ठ० अध्या० ) अस्य एवारण्यकस्य अंशोऽस्ति तथा संहितोपनिषद् पुरोभागस्य द्वयोरध्याययोः विद्यमानमस्ति । इमे द्वे उपनिषदौ शाङ्खायनारण्यकस्य अविभाज्यमङ्गमस्ति । नवमाध्याये प्राण स्य श्रेष्ठतायाः वर्णनमस्ति । दशमाध्याये अान्तराग्निहोत्रस्य साङ्गोपाङ्गं वर्णनमस्ति । अस्य अध्यायस्य कथनमस्ति यद् अग्निहोत्रे ण सन्तृप्तस्तथा आप्यायितो देवः जीवस्य आभ्यन्तरे एव विद्यमानोऽस्ति । बाह्याग्निहोत्रेण अस्य तृप्तिर्भवति । यो हि साधकः अज्ञात्वैव तत्त्वमिदं केवलं बाह्यहवने एवासक्तो भवति, सः भस्मचये एव जुहोति । मृत्योः अपसारणाय एकस्य विशिष्टयागस्य एकादशतमाध्याये विस्तृतं विवरणं प्रदत्तमस्ति । द्वादशतमाध्याये बिल्वफलेन मणिनिर्माणस्य प्रक्रियायाः, कालस्य तथा स्वरूपस्य च वर्णनमस्ति । यं धृत्वा साधकः शत्रूणामुपरि विजयं लभते । त्रयोदश-चतुर्दशतमाध्याययोः सङ्क्षिप्तेन आत्मनः ब्रह्मणा सहैकत्वस्य प्राप्तेः प्रतिपादनं जीवस्य सर्वोत्तमोपलब्धिः कथ्यते । ‘अात्मावगम्योऽहं ब्रह्मास्मीति' इयमेवोक्तिः अस्यारण्यकस्य सर्वोच्चोपदेशत्वेन स्वीक्रियते।
'ऋचां मूर्धानं यजुषामुत्तमाङ्गम्,
साम्नां शिरोऽथर्वणां मुण्डमुण्डम्।
नाधीतेऽधीत वेदमाहुस्तमज्ञं
शिरस् द्वित्वासौ कुरुते कबन्धम्।।'
पञ्चदशतमाध्याये अाचार्यस्य वंशवर्णनमस्ति । अनेनाध्ययनेन स्पष्टरूपेण प्रतीतो भवति यद् अस्य आरण्यकस्य द्रष्टुः ऋषेः नाम गुणाख्यशाङ्ख्यायनः आसीत्। तस्य गुरोः नाम कहौलः कौषीतकिः इति अासीत् । उभावेतौ अन्तिमाचार्यौ स्तः । अनेनैव कारणेनास्य शाङ्ख्यायनारेण्यकस्य अन्तर्गतोपनिषद् कौषीतकि-नाम्ना ख्याताऽस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:आरण्यकम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पौषमासः
भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं दशमः मासः । पुष्यक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । मार्गशीर्षमासस्य अनन्तरं माघमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । अस्य मासस्य शून्यमासः इति लोके व्यवहारः । यतो हि अस्मिन् मासे पर्वदिनानि पुण्यतममुहूर्तानि च न भवन्ति । अस्मिन् मासे भारतीयाः जनाः विशेषतः विश्रान्ताः भवन्ति ।
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
सर्बानन्द सोणोवाल
सर्वानन्द सोनोवाल (Sarbananda Sonowal) (जन्म ३१ अक्टोबर १९६२) असमतः भारतीयजनतापक्षस्य भारतीयराजनेता अस्ति। यः वर्तमानस्य बन्दरगाह-नौका-जलमार्ग-मन्त्रिमण्डलस्य मन्त्रिमण्डलस्य मन्त्रीरूपेण कार्यं कुर्वन् अस्ति। भारतसर्वकारस्य आयुषमन्त्री तथा २०२१ तः असमस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन् राज्यसभायाः सदस्यः तथा च २०२१ तः राजनैतिककार्याणां मन्त्रिमण्डलसमितेः सदस्यः अपि अस्ति। सः २०१६ तः २०२१ पर्यन्तं असमस्य १४तमः मुख्यमन्त्री अस्ति तथा च २०१६ तः २०२१ तः राजीनामापर्यन्तं माजुलीतः असमविधानसभायाः पूर्वः अस्ति, तथा च २००१ तः २००४ पर्यन्तं मोरन निर्वाचनक्षेत्रात् पूर्ववर्ती अस्ति।
वि.के. नारायण भट्टतिरि
मलयालम लेखक एवं वैदिक विद्वान च असीत् श्री वि.के नारायणभट्टतिरी (१८८०-१९५४) सः समाजसुधारकर्तारूपेण अपि प्रासंगिकः अस्ति तथा च वडाकञ्चरी श्रीकेरलवर्मा ग्रान्धशालस्य संस्थापकः अस्ति । मलयालमभाषायां वैदिकसाहित्यस्य परिचये तेन प्रशंसनीयं योगदानं कृतम् ।
जीवनरेखा
१८८० तमे वर्षे अगस्तमासस्य १ दिनाङ्के वरावूर कपलिङ्घाटमना इति नामके ब्राह्मणगृहे नीलकंठनभट्टतिरिपाट्- नीली-अन्थर्जनयोः पुत्रत्वेन वी.के.नारायण भट्टथिरिः जातः । १९०५ तमे वर्षे स्मार्तविचारे साम्प्रदायिकविघटनस्य आदेशः प्राप्तः । तस्य विरुद्धं आदेशितं गबनं पश्चात् अपाकृतम् ।
वि के नारायणभट्टतिरि पुरस्कारः
वडाकञ्चरी श्री केरलवर्मा सार्वजनिक पुस्तकालय एवं कोझीकोड वि. के. नारायण भट्टथिरी स्मृति न्यासेन एषः पुरस्कारः प्रदत्तः अस्ति ।
बाह्यलिङ्काः
वर्गः:१९५४ मरणम् वर्गः:१८८० जननम् वर्गः:नवम्बर २० दिने मृताः वर्गः:अगस्त् प्रथमे दिने जाताः
वदनम्
thumb|right|200px|महिलायाः वदनम्
इदं वदनम् अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । वदनम् एव कस्यापि प्राणिनः व्यक्तेः परिचये प्रमुखं स्थानं वहति । अस्मिन् वदने नासिका, नेत्रे, मुखं, कपोलः, चिबुकं, ललाटं, भ्रूः, पक्ष्म चापि अन्तर्भवन्ति । वदनम् इति अर्थे एव मुखम् इति पदम् अपि उपयुज्यते । इदं वदनम् आङ्ग्लभाषायां Face इति उच्यते ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सौरभ साहा
सौरभ साहा (Saurabh Saha), भारतस्य सम्पूर्णस्य पूर्वोत्तरक्षेत्रस्य च संरक्षणाय बहुमूल्यं योगदानं कृत्वा प्रसिद्धः असमिया-ब्लॉगरः अस्ति। साहा स्वस्य ब्लोग्, आकर्षककथाकथनस्य माध्यमेन च अस्य प्रदेशस्य विविधपरम्परासु, कलारूपेषु, इतिहासेषु च प्रकाशं प्रसारयति। असमस्य सांस्कृतिकविरासतां प्रवर्धनं, रक्षणं च कृत्वा सः अतीव सम्मानितः अस्ति।
कपोलः
एषः कपोलः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । अयं कपोलः आङ्ग्लभाषायां Cheek इति उच्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
3.30 कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
बान्धवगढराष्ट्रियोद्यानम्
विमानमार्गः
किस्लीविमाननिस्थानतः समीपे
धूमशकटमार्गः
उमरियानिस्थानतः ३५ कि.मी ।
वाहनमार्गः
सतनाकटनीतः वाहनानि सन्ति ।
वसतिः
बाण्डवघरजङ्गल् क्याम्प्, वैटटैगरफारेस्टलाड्ज् वसतिगृहाणि ।
कालः
जुलैमासतः अक्टोबरपर्यन्तं प्रवेशावकाशः नास्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य राष्ट्रियोद्यानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अण्ण मणि
अण्णमणि (२३ आगस्ट् १९१८-१६ आगस्ट् २००१) भारतीया भौतशास्त्रज्ञा, वातावरणतज्ञा च । सा भारतीय-मौसम-विज्ञानविभागस्य उपनिर्देशिका आसीत् । वातावरणोपकरणानां क्षेत्रे तस्याः योगदानं महत्त्वभूतं वर्तते। सूर्यरश्मिविकिरणविषये, ओजोन्-विषये, वायुशक्तिविषये च तया संशोधनं कृतं, बहूनि शोधपत्राणि प्रस्तुतानि च ।
बाल्यम्
अण्ण मणि केरलस्य तिरुवनन्तपुरस्य पीरुमेडु-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । तस्याः पिता अभियन्ता आसीत् । कुटुम्बस्य अष्टसु अपत्येषु सा सप्तमम् अपत्यम् । बाल्ये पठने तस्याः महती अभिरुचिः आसीत् । सा महात्मा गान्धिवर्येण प्रभाविता आसीत् । खादिवस्त्राणि एव तया ध्रियन्ते स्म । आदौ सा वैद्यकीयशिक्षणं प्राप्तुम् इष्टवती, किन्तु अग्रे सा भौतशास्त्राध्ययनम् अकरोत् । सा चेन्नैनगरस्थेन प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालयतः १९३९ तमे वर्षे भौत-रसायनशास्त्रयोः विज्ञानपदवीं प्राप्तवती ।
वृत्तिजीवनम्
प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालयतः पदवीप्राप्तेः अनन्तरं सा सि वि रामन्वर्त्यस्य मार्गदर्शने वज्रमाणिक्ययोः प्रकाशीयगुणविषये संशोधनम् अकरोत् । तया पञ्च संशोधनपत्राणि प्रस्तुतानि किन्तु तया विद्यावारिधिपदवी न प्राप्ता यतः तया भौतशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवी न प्राप्ता आसीत् । ततः सा भौतशास्त्रे अधिकाध्ययनाय सा ब्रिटन् गतवती किन्तु सा लण्डन्नगरस्थे इम्पेरियल्-महाविद्यालये अन्तरिक्षविज्ञानस्य उपकरणानाम् अध्ययनम् अकरोत् । १९४८ तमे वर्षे भारतं प्रति प्रत्यागमनानन्तरं पुणेनगरस्थे अन्तरिक्षविद्याविभागे उद्योगिनी जाता । अन्तरिक्षविद्यायाः उपकरणानां विषये तया अनेकानि शोधपत्राणि प्रस्तुतानि । सा १९७६ तमे वर्षे भारतीय-अन्तरिक्षविद्याविभागस्य उपनिर्देशिकारूपेण निवृत्ता अभवत् ।
१९९४ तमे वर्षे सा पक्षाघातेन अस्वस्था जाता, २००१ तमस्य वर्षस्य आगस्ट्मासस्य १६ दिनाङ्के तिरुवनन्तपुरे सा दिवङ्गता ।
बाह्यसम्पर्काः
अण्ण मण्याः परिचयः वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५
मानवपेशी
मानवपेशी शरीरस्य सञ्चलनकारणं वर्तते। पेशीसंस्थानम्, तस्य संरचना:, प्रकारः, कार्याणि, गतयः:, मुख्यमांसपेशयः च अत्र मुख्यविषयाः। शरीरस्य संरचनायाः कार्यस्य च, कोशिकानां ऊतकानाञ्च संरचनायाः कार्यस्य च, अस्थिसंस्थानां संरचनायाः कार्यस्य च, मानवशरीरे दृश्यमानानां विविधप्रकारस्य सन्धिनिर्माणस्य कार्यस्य च अध्ययनं आवश्यकम् अस्ति तदनन्तरं स्नायुतन्त्रं अस्थितन्त्रापेक्षया सूक्ष्मतरमपि भवति।किमिदं स्नायुतन्त्रं कथं भवति? स्नायुः कति प्रकाराः सन्ति ? शरीरस्य कः भागः केन स्नायुना निर्मितः अस्ति ? एते स्नायुः कथं कार्यं कुर्वन्ति ? तेषां मुख्यगतयः कानि इत्यादयः ज्ञातुं शक्यन्ते।
पेशीयप्रणाली [(Muscular System)]
मानवशरीरस्य संरचना अस्थिभिः निर्मितं भवति, यस्मिन् अस्थिः लीवर इव कार्यं कुर्वन्ति, परन्तु मांसपेशिकाः तेभ्यः गतिशक्तिं ददति। शरीरस्य समग्रसंरचना स्वैच्छिक [(स्वेच्छा)] अथवा कङ्काल [(Skeletal)] मांसपेशिभिः आवृतं भवति तथा च एते सन्धिः [(सन्धि)] एकेन अस्थिना अन्येन अस्थिना सम्बद्धाः भवन्ति। स्नायुषु संकुचने अस्थिः नमति, विस्तारे ऋजुः भवति । एते स्नायुः अस्मान् स्थातुं, चलितुं, धावितुं, वृक्षान् उत्थापयितुं इत्यादिषु सहायकाः भवन्ति। अस्माकं शरीरे प्रायः ६०० कङ्कालस्नायुः सन्ति, येषां सामूहिकरूपेण मांसपेशीतन्त्रम् इति उच्यते । युवकेषु तेषां कुलशरीरभारस्य प्रायः ४० तः ५० प्रतिशतं भागं, युवकानां कुलशरीरभारस्य प्रायः ३० तः ४० प्रतिशतं च कङ्कालस्नायुः भवति अस्थिस्नायुः अस्थि, उपास्थि, स्नायुबन्धः, त्वचा वा अन्येषु मांसपेशीषु [(Tendons)] तथा aponeuroses [(Aponeuroses)] इत्यनेन सह संलग्नाः भवन्ति । एतेषां स्नायुषु प्रत्येकं तन्तुं सार्कोलेमा इति झिल्लीना आवृतं भवति । एते तन्तुः समूहेषु संगठिताः भूत्वा लघुसमानान्तरगुच्छाः भवन्ति, येषां नाम फस्सिकुली इति ।
एते पट्टिकाः अन्तःमायसियम् इति संयोजक ऊतकस्य कृशस्तरेन आच्छादिताः भवन्ति । गुच्छाः अथवा फस्सिकुली [( Fasciculae )] अन्येन मोटेन झिल्लीना पेरिमिसियम [(Perimysium)] द्वारा एकत्र बद्धाः भवन्ति । एते शरीरे कंकालस्नायुसमूहान् निर्मान्ति ये एपिमाइसियम [(एन्डोमाइसियम तथा पेरिमाइसियम इत्येतयोः संरचनायाः सदृशाः)] इति संयोजक ऊतकेन आच्छादिताः भवन्ति सर्वेषां मांसपेशिनां परितः रक्तवाहिनीभ्यः यथायोग्यं रक्तं प्राप्यते । धमनीकोशिकाः पेरिमिसियमस्य कोशिका [(Capillaries)] विस्तारयन्ति, ये अन्तःमिसियमस्य रेशायाः उपरि विस्तारयन्ति । रक्तवाहिकाः, तंत्रिकाः च हिलुमस्य समीपे स्नायुं प्रविशन्ति । अधिकांशः कङ्कालस्नायुः मांसलः [(मांसयुक्तः)] च मध्ये विस्तृतः भवति, यः स्नायुस्य उदरः [(उदरः)] इति उच्यते, उभयान्तेषु कृशः भवति, ये [(Tendons)] इति उच्यन्ते, यत्... अन्यैः ऊतकैः सह सम्बद्धाः भवन्ति ।
कण्डराः [(कण्डराः)]
मांसपेशीनां [(अन्ताः)] अन्ताः कण्डराः [(कण्डराः)] इति उच्यन्ते, ये मांसपेशिनां अस्थिभिः अथवा उपास्थिभिः सह संयोजयन्ति । एते सघनकोलेजनतन्तुषु उपास्थिषु वा संलग्नाः भवन्ति । एते सघनकोलेजनतन्तुभिः [(Packed collagen fibers)] इत्यनेन निर्मिताः संयोजक ऊतकस्य कठोररज्जुवत् संरचनाः सन्ति ये मांसपेशीं परितः गभीरस्य फस्सिया [(Deep fascia)] अथवा एपिमाइसियमस्य विस्तारः भवन्ति कल्केन कण्डरा शरीरस्य स्थूलतमः कण्डरा अस्ति, यः सामान्यतया अकिलेस् कण्डरा इति ज्ञायते । एतत् वत्सस्नायुं [(Gastrocnemius)] पार्ष्णिस्थले [(Calcaneus)] इत्यनेन सह संयोजयति । कण्डरासु लचीलता नास्ति, यस्मात् तेषु संकोचनं न भवति । अस्ति । साक्षात् परोक्षतया वा नानास्नायुमज्जनेषु, पेरिओस्टियमेषु च संलग्नं भवति । यथा हस्ततलस्य त्वचायाः अधः स्थितं रेशेदारं म्यानं [(Fibrous sheath)] यत् हथेली एपोन्यूरोसिस [(Palmaraponeumosis)] इति कथ्यते तथैव उदरभित्तितन्तुः मिलित्वा नाभिस्य उपरि खांचेसदृशं संरचनां निर्मान्ति, यत् Linea Alba [(Linea alba)] इति कथ्यते, यत् दृग्गतरूपेण द्रष्टुं शक्यते
Fascia [(Fascia)]
रेशेदारसंयोजक ऊतकेन [(Fibrous connective tissue)] इत्यनेन निर्मितं आवरणं यत् कङ्कालस्नायुषु आच्छादयति, एकत्र बध्नाति च, यत् fascia [(fascia) इति अपि कथ्यते ] वदन्ति. इदं सतही [(उपरि)] गभीर [(गहन)] प्रकारस्य च अस्ति । सतही फास्सिया त्वक्-त्वक्-भागे गभीरं भवति, विशेषतया शिरोभागे, तालुकयोः, तलवयोः च दृश्यते । शरीरस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु भिन्न-भिन्न-स्थूलता भवति । सामान्यतया सतही फास्सिया शिथिलसंयोजी ऊतकैः [(Losse connective tissues)] निर्मितं भवति यस्मिन् रक्तवाहिनी, तंत्रिका, लसिकावाहिका [(Lymphatic vessels)], तथा च बहवः वसाकोशिकाः दृश्यन्ते एतत् रक्षात्मकं स्तरं प्रदाति, गभीरतरसंरचनानां उपरि त्वचां स्वतन्त्रतया गन्तुं च शक्नोति । गभीरा पट्टिका सतही पट्टिकायाः ​​अधः भवति, यत् सघनसंयोजक ऊतकस्य अनेकस्तरैः निर्मितं भवति तथा च सः मांसपेशिनां वेष्टनं करोति, बध्नाति च अस्मिन् रक्तवाहिकाः, तंत्रिकाः, लसिकावाहिकाः, किञ्चित् मेदः च भवति ।
मांसपेशीनां नामकरणम्
सामान्यतया मांसपेशीनां नाम तेषां आकारानुसारं, तन्तुनां दिशानुसारं, मांसपेशीयाः स्थितिः, तेषां कार्याणि च, यथा डेल्टोइड् मांसपेशी [(Deltoid muscle)] तस्य त्रिकोणस्य अनुसारं नामकरणं भवति or delta shape, गुदा उदरस्य मांसपेशी [(Rectus abdominis muscle)] इत्यस्य नामकरणं तस्य तन्तुनां दिशानुसारं भवति, ग्लूटियस मैक्सिमस [(Gluteus maximus)] यत् दीर्घं भवति तथा ग्लूटस न्यूनतमं [(Gluteus minimus)] इति । यः लघुः अस्ति।आकारस्य अनुसारं सुप्रास्पिनेटस् [(Supraspinatus)] तथा इन्फ्रास्पिनेटस् [(Supraspinatus)] इत्येतयोः नामकरणं स्कैपुलायाः उपरि अधः च स्थित्यानुसारं भवति। केचन स्नायुः तेषां आसक्तिस्थानानुसारं नामकरणं भवति, यथा उरोस्थि-ह्योइड्-अस्थिषु संलग्नः उरो-हायोइड्-स्नायुः । क्रियानुसारं कार्यानुसारं वा स्नायुः फ्लेक्सर्, एक्सटेंसर इति उच्यते ।
मांसपेशीनां उत्पत्तिः निवेशनं च [(स्नायुनां उत्पत्तिः निवेशनं च)]
शरीररचनाशास्त्रे Origin [(Origin)] तथा Insertion [(Inawerion)] इति शब्दाः मांसपेशीनां कृते प्रयुज्यन्ते । उत्पत्तिः स स्नायुः अन्तः यः संकोचनकाले नियतं तिष्ठति इति अर्थः । अस्थिप्रसक्तं स्थानं यद् स्थानं तद् अस्थिस्थानात् स्नायुप्रभव इत्यर्थः । निवेशः स्नायुस्य चलान्तः इत्यर्थः, अस्थिमुद्रे तस्मिन् स्नायुप्रवेशः भवति इति यावत् । सामान्यतया मांसपेशीयाः उत्पत्तिः निकटतरं भवति [(Axial skeleton)] [(Proximal)] तथा सम्मिलनं दूरस्थं भवति [(Distal)] आसक्तिः [(Attachment)] मांसपेशीनां क्रियानुसारं तेषां उत्पत्तिस्थानं निवेशनं च परिवर्तनं भवति । द्विपक्षीयस्नायुः स्कैपुला-अस्थितः उत्पद्यते, त्रिज्या-अस्थिस्य त्रिज्या-नली-तायां च प्रविशति । एवं प्रकारेण स्कैपुला अधिकं स्थिरं स्थलं जातम्, द्विचक्रिकास्नायुना निर्मितं त्रिज्या अस्थि च अधिकं चलस्थलं जातम्, परन्तु यदि कश्चन व्यक्तिः हस्तेन क्षैतिजकन्दुकं धारयन् लम्बते ततः नत्वा शरीरं बाहुसमीपं आनेतुं प्रयतते तर्हि the elbows and rising up अस्मिन् गतिसाहाय्यार्थं द्विचक्रिका मांसपेशी संकुचति ततः उत्पत्तिप्रवेशयोः विपरीतरूपेण कार्यं करिष्यति । एतादृशे सति त्रिज्या अधिकं स्थिरं स्थलं भवति, स्कैपुला अधिकं चलस्थलं भवति ।
मांसपेशीनां संरचना
कंकालस्य मांसपेशीतन्तुः [(Fibres )] लघुगुच्छानां समूहे भवन्ति येषां बन्धः [(Fascicles)] इति उच्यते एतेषु तन्तुः परस्परं समानान्तराः भवन्ति । यद्यपि एते खण्डाः भिन्न-भिन्न-स्नायुषु भिन्नरूपेण संगठिताः भवन्ति तथापि ते स्नायुस्य गति-परिधिं, बलं च निर्धारयन्ति । यदि स्नायुस्य [(Belly)] इत्यस्य मध्यभागः दीर्घः भवति तर्हि गतिपरिधिः अपि अधिका भविष्यति । यदि स्नायुषु तन्तुसङ्ख्या अधिका भवति तर्हि स्नायुजनितशक्तिः अपि अधिका भविष्यति । - फस्सिकुलसस्य व्यवस्था [(व्यवस्था)] तथा तेषां कण्डरानां आसक्तिः - पट्टा [(Strap)] मांसपेशी, Rational or Fusiform [(Fusiform)] मांसपेशी, Feather like [(Pennate)] मांसपेशी, तथा Circular @[ (वृत्ताकार)] मांसपेशीरूपेण भवन्ति।पट्टिकास्नायुः [(Strap muscle)] – अस्य पट्टिकाः लॉग-अक्षस्य समानान्तरे एव तिष्ठन्ति, गतिपरिधिः पर्याप्तः अस्ति किन्तु अत्यन्तं शक्तिशाली नास्ति। यथा कण्ठस्य स्टर्नोहायोइड् स्नायुः, उदरभित्तिः रेक्टस् उदरस्नायुः । Fusiform muscle [(Fusiform muscle )] - इदं धुरीरूपं भवति, तेषां मध्यभागः [(Belly)] स्थूलः भवति, यथा बाहुस्य द्विपक्षीयस्नायुः । Pennate muscle [(Pennate muscle )] - अस्य लघुकण्डिकाः मांसपेशीयाः सम्पूर्णदीर्घतायां कण्डरा सह [(oblique )] कोणे अथवा कण्डरासङ्गमे भवन्ति ते पंख इव दृश्यन्ते। अधिकांशः पट्टिकाः प्रत्यक्षतया कण्डरासु संलग्नाः भवन्ति । सामान्यतया अन्यप्रकारस्य मांसपेशीनां अपेक्षया अधिकं शक्तिशालिनः । इदं त्रिविधं भवति- 1. Uni-Pennate muscle [(Unipennate muscle)] 2. Bi-Pennate muscle [(Bipennate muscle)] 3. Multi-Pennate muscle [(Multipennate muscle)] Unipennate muscle इत्यस्मिन् कण्डरा अस्ति कण्डरायाः एकस्मिन् पार्श्वे तिर्यक् पट्टिकाः यथा गुदा-फेमोरिस्-स्नायुषु अङ्गुष्ठस्य फ्लेक्सर्-पोलिसिस्-लोङ्गस्-स्नायुषु । बहुपिन्नस्नायुषु स्कन्धस्य डेल्टोइड् मांसपेशी इत्यादिभिः कतिपयैः कण्डराभिः सह अनेकाः तिर्यक् पुटिकाः व्यवस्थापिताः भवन्ति । 4. वृत्तमांसपेशी [(Circular muscle )] - अस्मिन् मुखस्य orbicularis oris [(Orbicularis oris)] मांसपेशी तथा orbicularis oculai इत्यादीनां उद्घाटनस्य [(Opening)] अथवा संरचनायाः परितः पट्टिकाः व्यवस्थिताः भवन्ति @ नेत्रस्य।[(Orbicularis oculi)] मांसपेशी।
मांसपेशियों के प्रकार
मांसपेशियों के तीन प्रकार के होते हैं- [(i)] स्वैच्छिक मांसपेशी [(स्वैच्छिक मांसपेशी)] [(ii)] अनैच्छिक मांसपेशी [( अनैच्छिक मांसपेशी )] [(iii)] हृदय मांसपेशी [(हृदयस्नायुः )]
[(i)] स्वैच्छिकस्नायुः [(स्वैच्छिकस्नायुः )]
पट्टिकायुक्तः मांसपेशी [(Striated muscle )] इति अपि कथ्यते । एते स्नायुः स्वेच्छानुसारं संकुचिताः प्रसारिताः च भवितुम् अर्हन्ति, येन शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु गतिः भवति, अतः ते स्वेच्छास्नायुः इति उच्यन्ते एते स्नायुः अस्थिसक्तत्वात् कङ्कालस्नायुः अपि उच्यन्ते । स्वैच्छिकस्नायुः अनेकतन्तुभिः निर्मिताः भवन्ति ये संयोजक ऊतकैः परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति । प्रत्येकं मांसपेशी [(Myofibrils)] तन्तुभिः निर्मितं भवति । इदं कोशिकाद्रव्येण उत्पादिते कठोरकोशिकाझिल्ली [(Cell membrane)] इत्यस्मिन् निरुद्धं तिष्ठति, यत् सार्कोलेम्मा [(Sarcolemma)] इति कथ्यते प्रत्येकं मांसपेशीतन्तुं अनेकाः अण्डाकारनाभिकाः सन्ति, ये सार्कोलेम्मायाः अधः एव स्थिताः सन्ति । स्नायुतन्तुषु माइटोकॉन्ड्रिया, गोल्गी-अङ्गाः अपि भवन्ति । कोशिकाद्रव्ये सार्कोस्टाइल्स् [(Sarcostyles)] इति नामकं अनेकाः अनुदैर्घ्यमायोफिब्रिल्स् [(Myofibrils)] तथा च सरकोप्लाज्म [(Sarcoplasm)] इति स्पष्टद्रवः वर्तन्ते प्रत्येकं तन्तुः परस्परं समानान्तरः भवति तथा च सूक्ष्मदर्शकेन दृष्टे तेषां स्पष्टाः क्रमेण [(Alternately )] अनुप्रस्थकृष्णशुक्लपट्टिकाः भवन्ति ।
यस्मात् कारणात् पट्टिकायुक्तं दृश्यते। प्रत्येकस्य श्वेतपट्टिकायाः ​​सीमारेखायां बिन्दुपङ्क्तयः क्षैतिजाः विपरीतबिन्दवः कृशकृशरेखायाः माध्यमेन सम्बद्धाः दृश्यन्ते एषा रेखा कृष्णपट्टिकां लङ्घ्य स्थिता अस्ति । प्रत्येकं श्वेतपटलं अन्यरेखायाः द्वारा द्वयोः भागयोः विभक्तं भवति, यत् क्राउसस्य झिल्ली अथवा डोबिस् रेखा [(क्राउसस्य झिल्ली अथवा डोबिस् रेखा)] इति उच्यते Dobies line [(Dobies line)] प्रत्येकं sarcostyle इत्येतत् sarcomere [(Sarcomere)] इति लघुविभागेषु विभजति । प्रत्येकं सार्कोमेरे एवं कृष्णफलकं [(Asrcous element )] उभयतः अर्धशुक्लफलकं च भवति । प्रत्येकं सर्कसतत्त्वं मध्यभागे एव अन्येन रेखाया विभक्तं भवति ।
दीर्घदिशि नलिकां सन्ति, येषां मुक्तं मुखं श्वेतफलके एव तिष्ठति, निमीलितं पृष्ठभागं च कृष्णफलकस्य मध्यरेखायां डोबीरेखायां तिष्ठति यदा स्नायुः संकुचति तदा सार्कोप्लाज्मः एतान् नालिकान् पूरयति तथा च एतेन क्रियायाः कारणेन कृष्णप्लेटः सरकोप्लाज्मेन सह पूरणात् प्रफुल्लितः भवति, श्वेतपट्टिका च संकुचति एषः प्रकारः स्नायुः मध्ये स्नायुः [(स्थूलः)] भवति, उभयान्तेषु च अतीव कृशः भवति । एते अन्ताः तन्तुयुक्ताः ऊतकाः कण्डराः इति उच्यन्ते । एतेषां कण्डराभिः स्नायुः अस्थिसङ्गतः भवति । कङ्कालस्नायुः [(Skeletal muscles)] द्विविधः भवति - ये परस्परं विपरीतरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । अङ्गं मोचयन्ति ये मांसपेशिकाः ते संकुचनात्मकाः [(Flexor)] इति उच्यन्ते, अङ्गानाम् प्रसारणं वा सीधां वा कुर्वन्ति ये मांसपेशीः ते एक्सटेंसर [(Extensor)] इति उच्यन्ते
[(ii)] अनैच्छिकस्नायुः [( अनैच्छिकस्नायुः )]
अस्तरयुक्तः [(अनस्तरितः)] तथा स्निग्धः [(Smooth)] मांसपेशी इति अपि कथ्यते । अस्य वर्गस्य स्नायुः स्वैच्छिकः न भवति । एतेषु अनैच्छिकतंत्रिकातन्त्रस्य नियन्त्रणव्यवस्था अस्ति [(Involuntary nervous system)] । सूक्ष्मदर्शकेन एतादृशस्य मांसपेशीयाः परीक्षणे तस्मिन् धुरीरूपाः [( Spindle shaped )] दीर्घाः तन्तुः दृश्यन्ते । तेषां मध्ये एकः एव अण्डाकारः नाभिकः अस्ति । अस्मिन् प्रकारे स्नायुतन्तुषु पट्टिकाः न दृश्यन्ते, येन ते अस्तरयुक्ताः स्नायुः इति उच्यन्ते । एतादृशाः स्नायुः कस्मिंश्चित् अस्थि-सङ्गतिं न कुर्वन्ति अपितु केषुचित् आन्तरेषु सक्ताः भवन्ति, येन ते आन्तरिकस्नायुः अपि उच्यन्ते । अस्य वर्गस्य मांसपेशीः खोखला आन्तरिकनलिकानां भित्तिषु, ग्रन्थिनां नलिकासु, श्वसनमार्गेषु, आहारनलिकेषु, मूत्रपिण्डे, मूत्रनलिकेषु, गर्भाशये, फैलोपियनलिकासु, प्लीहा, त्वचा, नेत्रगोलकादिषु दृश्यन्ते । एतादृशानां मांसपेशीनां साहाय्येन आहारनालिकायां पेरिस्टल्टिकगतिद्वारा अन्नस्य गतिः, गर्भाशयं प्रति अण्डानां गर्भाशयं प्रति गतिः इत्यादयः स्वयमेव भवति
Sphincter muscle [(Sphincter muscle)]
एषः एकः प्रकारः अनैच्छिकस्नायुः, यः वृत्तस्नायुतन्तुभिः निर्मितः भवति । छिद्रमुखे वा नलिके बाह्याभ्यन्तरे वा । यदा संकुचति तदा छिद्रस्य अथवा नलिकेः उद्घाटनं दृढतया बन्दं भवति, यथा - गुदा स्फिंक्टर् [(गुदा स्फिंक्टर्)] यत् गुदां बन्दं करोति; उदर एवं अन्ननलिका के संयोजक भाग पर उपस्थित हृदय स्फिंक्टर [( Cardiac sphincter)] आदि।