cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रमुख उद्देश्य विधि
i) मिनेसोटा बहुचरणीय व्यक्तित्व सूची - 2 (MMPI-2)
ii) कैलिफोर्निया मनोवैज्ञानिक निरीक्षक
iii) घण्टा समायोजन आविष्कारक
iv) द कैटेल सोलह व्यक्तित्व-कारक प्रश्नावली
एमएमपीआई मूलतः १९४० तमे दशके हैथवे-मैककिन्ले-इत्यनेन निर्मितम् आसीत् । अस्मिन् ५५० वस्तूनि आसन्, प्रत्येकस्मिन् द्रव्ये निम्नलिखितत्रयम् उत्तराणि आसन् ।
(क) सत्यम्
ख) असत्यम्
ग) conn't say
म.म.प्र.इ. मूलभूतस्वरूपस्य द्वौ संस्करणौ उपलभ्यते - (१) व्यक्तिगतकार्डस्वरूपं (२) समूहपुस्तिकास्वरूपं च । मूलस्वरूपेण निदानमापकानां संख्या दश, वैधतामापकानां संख्या च त्रीणि च ।
म.म.प्र.इ. परीक्षणस्य मूल उद्देश्यं रोगात्मकव्यक्तित्वगुणानां मापनं भवति । अतः तस्य १० चिकित्सापरिमाणाः १० रोगात्मकलक्षणानाम् मापनं कुर्वन्ति तथा च वैधता तराजूषु एव भवेत् । व्यक्तिना व्यक्तप्रतिक्रियायाः विश्वसनीयता वैधता च स्कोरस्य अंकैः निर्धारिता भवति ।
मूल एमएमपीआई इत्यस्य समयस्य, स्थितिः, आवश्यकतायाः च अनुसारं बहवः संशोधनाः अभवन् । एतेषां सर्वेषां नवीनतमं संशोधनं MMPI-2 इति नामाङ्कितम् अस्ति । किं भवन्तः जानन्ति यत् एतत् संशोधनं केन कृतम्? अस्मिन् परिवर्तने वुच्टर, डाहस्ट्रॉम्, ग्राहम्, टेलिमैन्, केमर च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति स्म । एमएमपीआई-२ इत्यस्य मुख्यविशेषताः निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
1. 10 निदानमापदण्डाः त्रयः वैधतामापकाः च सन्ति।
2. अस्मिन् कुलम् 567 वस्तूनि सन्ति, येषु प्रथमानि 370 वस्तूनि केवलं सम्पादकीयपरिवर्तनेन सह मूल MMPI तः गृहीताः सन्ति। एतेषां ३७० वस्तूनाम् माध्यमेन १० चिकित्सापरिमाणानां मापनं भवति, शेषं १९७ वस्तूनाम् व्यक्तित्वस्य अन्यपक्षेषु मापनं भवति । १९७ यूनिट् मध्ये १०७ यूनिट् सर्वथा नवीनाः सन्ति ।
एमएमपीआई-2 इत्यस्य निदानं वैधता च स्केलम् निम्नलिखितरूपेण वर्णितम् अस्ति-
नैदानिक स्केल – 1.1.
1. भ्रमाः
2. नॉस्टेलजिया-.
3. परिवर्तन हिस्टीरिया-.
6. स्थिरः व्यामोहः
7. दुर्बलता
8. मनोविज्ञान-.
9. अल्पवाक्यम्-.
• अस्मिन् कुलम् ४६ एककाः सन्ति ।
10. सामाजिक अभिमुखता— 10.
वैधता स्केल - 1.
निदानपरिमाणस्य अनन्तरं अधुना वैधतामापकस्य चर्चा यथा भवति
(न वक्तुं शक्नोति) -.
क) वा व्यक्तिः एककान् सम्यक् अवगन्तुं न शक्नोति।
ख) व्यक्तिः परीक्षकेन सह सहकार्यं न करोति, अथवा
ग) व्यक्तिः रक्षात्मकं मनोवृत्तिं स्वीकृतवान् अस्ति।
“न वक्तुं शक्नोमि” वैधतामापदण्डस्य सम्बन्धे मनोवैज्ञानिकैः उक्तं यत्-
"एतेषां त्रयाणां वैधतामापकानां विहाय एकः अपि वैधतामापकः अस्ति, यः ? अथवा इति सूचितः भवति, तानि च एककानि तस्मिन् एव स्थापयति।" यस्मै व्यक्तिः उत्तरं दातुं न शक्नोति।, ९.
ल (असत्य) -. अस्मिन् स्केले कुलम् १५ एककाः सन्ति ।
F (आवृत्ति वा अप्रावृत्तिः) -.
i) व्यक्तिः वस्तुनां प्रतिक्रियायां प्रमादं कृतवान् अस्ति। अन्यतर
उपर्युक्तविशेषतानां अतिरिक्तं M.M.P.I-2 इत्यस्य अन्ये केचन विशेषताः सन्ति, ये निम्नलिखित-
ख. 4 वृद्धावस्थापरिमाणानां अतिरिक्तं एमएमपीआई-2 इत्यस्मिन् द्वौ अपि नूतनौ वैधतामापदण्डौ समाविष्टौ स्तः। तेषां चतुर्णां वैधतामापकानां सह उपयोगः करणीयः। एतौ वैधतामापौ स्तः— १.
i) VRIN - चर प्रतिक्रिया असंगति
ii) त्रिं - सत्यप्रतिक्रियाविसंगतिः
म.म.प्र.इ. -२ परीक्षणं किम् ? यद्यपि अनेके मनोवैज्ञानिकाः केनचित् आधारेण अस्याः परीक्षायाः आलोचनां कृतवन्तः। परन्तु तदपि वयं व्यक्तित्वस्य मापने एमएमपीआई इत्यस्य महत्त्वं न नकारयितुं शक्नुमः।
कैलिफोर्निया मनोवैज्ञानिक आविष्कारक-
घंटी समायोजन आविष्कारक-.
1. छात्रप्रपत्रम्
2. व्यावसायिक रूप
1. छात्ररूप— 1.1.
अस्मिन् कुलम् १४० यूनिट् सन्ति ।
अस्य एककस्य चत्वारि क्षेत्राणि सन्ति
एकः। गृहम्‌
ख. आरोग्यम्‌
स. सामाजिक स्थिति
द. भावनात्मकदशासम्बद्धाः समायोजनसमस्याः अन्वेषणाय अनुकूलाः भवन्ति ।
2. व्यापारिक खेत-.
कैटेल सोलह व्यक्तित्व कारक प्रश्नावली-
उपर्युक्तानां वस्तुनिष्ठपरीक्षाणां अतिरिक्तं अन्ये बहवः उद्देश्यपरीक्षाः सन्ति।
समान-
i) आयसेन्क व्यक्तित्व प्रश्नावली (EPQ) 1.1.
ii) व्यक्तित्व शोध प्रपत्र (PRF) 1.1.
iii) मूलभूत व्यक्तित्व सूची आदि।
वस्तुनिष्ठविधेः गुणदोषाः
वस्तुनिष्ठपद्धतेः गुणदोषाणां विषये वयं निम्नलिखितरीत्या चर्चां कर्तुं शक्नुमः-
गुणाः
1. द्रुतमापनम्
मनोवैज्ञानिकानां मतं यत् वस्तुनिष्ठपद्धतीनां कार्यान्वयनम् सुकरं सुलभं च भवति। एतेषां माध्यमेन अनेकेषां जनानां व्यक्तित्वं एकस्मिन् समये सुलभतया मापनं कर्तुं शक्यते ।
2. नैदानिक-सामान्य-स्थितौ प्रयोगः-.
एतेषां परीक्षणानां उपयोगः नैदानिक-सामान्य-स्थितौ समानरूपेण कर्तुं शक्यते।
दोष
उच्चवैधतायाः अभावः-.
वस्तुनिष्ठपद्धतीनां पर्याप्तवैधतायाः अभावः इति समीक्षकाणां मतम्।
अत्यन्तप्रत्यक्षं एककविमलं च भवति-.
वस्तुनिष्ठविधौ वस्तूनि एतावन्तः स्पष्टाः प्रत्यक्षाः च भवन्ति यत् किं पृष्टं तत् सहजतया ज्ञातुं शक्यते । अस्य परिणामः अस्ति यत् सः पूर्णतया प्रामाणिकतया न प्रतिवदति । एतेषु परीक्षासु बहुवारं सम्भावना भवति यत् सः व्यक्तिः वस्तुनः सम्यक् उत्तरं न दत्त्वा मनसि अन्यत् उत्तरं दातुं शक्नोति । अतः एतादृशे परिस्थितौ परीक्षाफलस्य वैधता विश्वसनीयता च प्रश्नास्पदं भवति।
अनपढ़लघुबालेषु कार्यान्वयनम् सम्भवं नास्ति-
वस्तुपरीक्षाणां एककेषु भाषा प्रयुक्ता भवति अर्थात् तेषां रूपं वाचिकम्। अतः तेषु व्यक्तिषु एव तेषां प्रयोगः भवति । यः शिक्षितः अशिक्षिताः, लघुबालाः ये भाषां न अवगच्छन्ति। तेषु कार्यान्वितुं न शक्यते। अतः एतेषां परीक्षणानां उपयोगिता अत्र सीमितं भवति ।
भिन्नगुणैः व्यक्तित्वमापनम्-.
समीक्षकाणां मते वस्तुनिष्ठविधिषु व्यक्तित्वस्य मापनं भिन्नलक्षणरूपेण भवति । परन्तु एवं प्रकारेण व्यक्तित्वं सम्यक् व्याख्यातुं न शक्यते।
"यतो हि व्यक्तित्वं पूर्णतया व्यक्तित्वसूचिकायां न परिमितं भवति।" अतः एषा पद्धतिः अतीव वैज्ञानिकः इति न गणयितुं शक्यते। (फ्रीमैन, १९६२) २.
अतः उपर्युक्तवर्णनात् भवन्तः अवश्यमेव अवगतवन्तः यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः वस्तुनिष्ठाः पद्धतयः के सन्ति? ते प्रक्षेप्यविधिभ्यः कथं भिन्नाः सन्ति ? प्रमुखाः उद्देश्यपरीक्षाः कानि सन्ति, तेषां उपयोगः कथं भवति। इत्यादि.
प्रत्येकं पद्धतिः, प्रत्येकस्य तकनीकस्य स्वकीया उपयोगिता सीमा च भवति। काल-आवश्यकतानुसारं भिन्न-भिन्न-विधयः आवश्यकाः भवन्ति । अतः यत्किमपि प्रकारस्य परीक्षणं भवेत् तस्य स्वकीयं महत्त्वम् अस्ति । यत् कथमपि न निराकर्तुं शक्यते।
सारांश
एवं उपर्युक्तविमर्शस्य आधारेण भवता अवश्यमेव अवगतम् यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य प्रक्षेपात्मकाः वस्तुनिष्ठाः च पद्धतयः के सन्ति? एतेषां अन्तर्गतं काः परीक्षाः आगच्छन्ति, तेषां उपयोगः कथं भवति इति। व्यक्तिस्य अचेतनमनसि निगूढाः इच्छाः, भावनाः, प्रक्रियाः च चेतनस्तरं प्रति आनयितुं व्यक्तित्वस्य विभिन्नपक्षेषु अवगमने च प्रक्षेपणविधयः अतीव उपयोगिनो भवन्ति अपरं तु वस्तुनिष्ठविधिनामपि स्वकीयं महत्त्वम् अस्ति । वस्तुतः स्थिति-आवश्यकतानुसारं चिकित्सादृष्ट्या उभयप्रकारस्य पद्धतीनां महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । न कश्चित् एकः विधिः स्वयमेव पूर्णः भवति। प्रत्येकस्य पद्धतेः स्वकीया उपयोगिता, सीमाः च सन्ति । अतः मनोविज्ञानस्य मनोचिकित्सायाः च क्षेत्रे प्रक्षेप्य-वस्तुनिष्ठ-पद्धतयोः महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते ।
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
दार्चुलामण्डलम्
दार्चुलामण्डलम् नेपालदेशस्य महाकाली अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आफ्रिकाखण्डः
पृष्ठभूमिका
बहोः कालतः अन्धकारखण्डः इति प्रसिद्धः अयम् आफ्रिकाखण्डः अद्यत्वे अपि अन्ये खण्डाः इव आधुनिकप्रगतिं न प्राप्नोत् । बहु विशालतया व्याप्ता 'सहरामरुभूमिः', समुद्रतरङ्गैः निरन्तरं ताड्यमानं समुद्रतीरम् अनानुकूलाः नद्यः नौकाश्च अस्याः परिस्थितेः कारणीभूतानि स्युः । विशेषः नाम आस्ट्रालोपिथेकस्नामकस्य मनुष्यसदृशप्राणिनः अवशेषाः अस्य खण्डस्य छिद्रखातासु (इथियोपिया, कीन्या, ताञ्जानिया इत्यादिषु प्रदेशेषु) प्राप्ताः । अत्र मानवस्य समीपबन्धोः 'होमो एरेक्टस्' इत्येतस्य साक्ष्यं लभ्यते । अयमेव २५,००० वर्षाणाम् अनन्तरं होमो सेपियन् जातः । मध्यकालीने क्रैस्तधर्मयुद्धसमये अरबजनैः उत्तराफ्रिकाविषयः क्रमशः ज्ञातः । १५ शतमाने पोर्चुगल्-राजकुमारस्य प्रिन्स् हेन्रेः समुद्रयानप्रयत्नैः आफ्रिकाविषये अधिकं ज्ञानं प्राप्तम् । आफ्रिका विशेषप्राणिभिः पक्षिभिः खनिजैः युक्तः विपरीतवातावरणैः युक्तः वनवासिभिः युक्तः भूभागः विद्यते ।
वृष्टिः औष्ण्यञ्च
१५ अक्षांशतः (उत्तरगोलार्धे) उत्तरभागे वृष्टिः नास्ति । मोरोक्को, अल्जीरिया, ट्युनिसियप्रदेशमात्रे २५०-१००० मि मि परिमिता वृष्टिः भवति । १५ अक्षांशतः दक्षिणभागेषु सर्वत्र वृष्टिः भवति । किन्तु सोमालिया, नमीबिया, अङ्गोलाकरावलीप्रदेशेषु सम्पूर्णशुष्कता दृश्यते । बाञ्जुल्तः किंषासां यावत् १००० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । फ्रीटौन्, मून्रोविया, लिब्रेविलेप्रदेशेषु वृष्टिः ३००० मि मी अपेक्षया अधिका भवति । अस्मिन् भागे समभाजकवृत्तस्य नित्यहरिद्वर्णयुक्तारण्यानि विद्यन्ते । दक्षिणाफ्रिकायाः पश्चिमभागे वृष्टिः २५० मि मी अपेक्षया न्यूना । अस्मिन् खण्डे तद्विरिद्धऋतवः समानकाले भवन्ति । जनवरिमासे उत्तरभागे शैत्यकालः यदा स्यात् तदा दक्षिणभागे औष्ण्यं भवति २५० सेल्शियस्मितम् । जुलैमासे सहाराप्रदेशे औष्ण्यं भवति ३५० सेल्शियस् अपेक्षया अधिकम् । सस्यानि न विद्यन्ते इत्यतः इदं वातावरणम् असहनीयं वर्तते । अस्मिन् काले दक्षिणाफ्रिकायाम् औष्ण्यं १०० अपेक्षया न्यूनं भवति । जनवरिमासे मोरोक्कोप्रदेशः नितरां शीतलतायुक्तः भवति -५० सेल्शियस्मितमं भवति ।
जलसम्पत्तिः
अत्र विद्यमानेषु सरोवरेषु विक्टोरिया-ताङ्गानिका च मुख्ये स्तः । मलावि, अल्पर्ट्, बङ्ग्वेल, रुडाल्फ्, करिबा, छाड्, टना, नासेर् इत्यादयः साधारणप्रमाणयुक्ताः सरोवराः सन्ति । जाम्बेजिनद्याः १०० मी औन्नत्ययुतः विक्टोरियानामकः जलपाताः विद्यते । अयं खण्डः जलविद्युच्छक्तेः उत्पादने अग्रेसरः अस्ति । आस्वान् (नैल्), जवेन् (नैल्), वोल्टा, करिबा (जाम्बेजि) कोहोरा (जाम्बेजि) इत्यादीनि विद्युच्छक्त्युत्पादनकेन्द्राणि उद्यमानुकूलाः सन्ति । ताञ्जानिया इथियोपियाप्रदेशेषु जलप्रवाहसमस्या अधिका वर्तते । दक्षिणाफ्रिकाप्रदेशे झाञ्झावातः, मोजाम्बिक्समुद्रप्रदेशेषु उष्णवलयस्य झञ्झावातस्य भयं विद्यते ।
सस्यानि फलोदयश्च
इथियोपिया, दक्षिणाफ्रिका, सोमालिया, मोजाम्बिक्, जिम्बाब्वे प्रदेशेषु यावानलः उत्पाद्यते । ऐवरिकोस्ट्, घाना, नैजीरिया, कमेरून् प्रदेशेषु कोको वर्धन्ते । लिबेरिया, सियेरा लियोन्, नमीबिया, मध्याफ्रिका, काङ्गो, अङ्गोल, ताञ्जानियादिषु काफी उत्पद्यते । बिसावो, ताञ्जानिया, जिम्बाब्वे, नैजीरिया, गिनि, मोरोक्कोप्रदेशेषु फलानि वर्धन्ते । सुदानिप्रदेशे कलायः वर्धते । ईजिप्ट्, छाड, नैजर्, मारिटेनिया, कीन्यादिषु ओट्स् वर्धते । दक्षिणाफ्रिका मोरोक्कोप्रदेशे लिम्बूकसदृशफलानि, ताञ्जानियायां कदली, दक्षिणाअफ्रिका, मोरोक्कोप्रदेशे द्राक्षा, अङ्गोल, गबान्, कमेरून्, काङ्गो, लिबिया, नैजीरिया, बेनिन्भागेषु खर्जूरं, कीन्या, ताञ्जानियादिषु चायं, कमेरून्, ऐवरिकोस्ट्, लिबेरिया, नैजीरियादिषु रब्बर्-वृक्षः, ताञ्जानियायां सीसल्वृक्षः, दक्षिणाफ्रिका, मोजाम्बिक्, जिम्बाब्वे, ताञ्जानियादिषु तमाखुः च वर्धते ।
प्राणिपक्षिणः
ओष्ट्रः, विशिष्टजातेः गजाः, खड्गमृगः, झीब्रा, चिम्पाञ्जि, सर्पाः, गोरिल्ला, उष्ट्रपक्षी, ओरिङ्क्स्, सिंहश्च अत्रत्याः प्रमुखाः वन्यप्राणिनः ।
उद्यमाः
उद्यमक्षेत्रे दक्षिणाफ्रिका, नैजीरिया, मोरोक्को प्रदेशाः अधिकां प्रगतिं साधितवन्तः । तृणचारणं, पशुपालनं, कृषिः, उद्यानाभिवृद्धिः इत्यादयः अत्र अधिकप्रमाणकाः उद्योगाः । खनिकर्म, इन्धनतैलोत्पादनम् अस्य खण्डस्य प्रमुखोद्यमाः ।
वैशिष्ट्यानि
सहारामरुभूमिः, नैल्-नदी, सरोवराः, विक्टोरियाजलपातः, पिरमिड्भवनानि, जलबन्धाः, जलविद्युच्छक्तिः, उष्ट्रः, खर्जूरवृक्षाः, अबुसिम्बेल्देवालयः, आफ्रिकानाभाषा, नैल्नद्याः संस्कृतिः, त्सेत्से नामकः महामक्षिका, उष्ट्रपक्षी, मेडीटरेनियन्-वातावरणयुक्ताः उत्तरकरावलीप्रदेशाः च अस्य खण्डस्य विशेषाः । अल्पजनसम्मर्दयुक्तेषु उत्तरभागेषु यवनाः, दक्षिणभागेषु नेग्रायिड्कुलीयाश्च वसन्ति । दक्षिणाफ्रिका जिम्बाब्वेप्रदेशेषु श्वेताः दृश्यन्ते ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:भूखण्डाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पञ्चैतानि महाबाहो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
अन्वयः
महाबाहो ! साङ्ख्ये कृतान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे (वचनात्) निबोध ।
अर्थः
अर्जुन ! सर्वेषां कर्मणां यत्र परिसमाप्तिः भवति तादृशे वेदान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये निर्णीतानि पञ्च कारणानि मम वचनात् जानीहि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गौरीरागः
गौरीरागः (Gauri Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । पूर्वि थाट् गणस्य रागः भवति । करुणरसः तथा शृङ्गाररसयोः प्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । ओढव तथा सम्पूर्णजात्यासहितः भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायङ्कालः भवति ।
समयः
सायं ५ तः ७ पर्यन्तं भवति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गङ्गापूजा
गङ्गापूजागङ्गापूजा उत्तरभारतीया दक्षिणभारतीयेति द्विविधा । दक्षिणभारते आश्विनकृष्णपक्षस्य अष्टम्यां सौभाग्यवृद्ध्यर्थं गृहिण्य: सूर्योदयात्पूर्वम् उष:काले नदी-ह्रद-कूपजलं गङ्गाभावनया पूजयित्वा तज्जलं कलशद्वये आनीय देवपीठे संस्थापयन्ति । अनन्तरं गृहस्थ: एककलशस्य जलेन देवम् अभिषिञ्चति । अन्यजले गङ्गाम् अर्चति । मधुरभक्ष्यं निवेद्य विप्रम् अर्चयित्वा भोजनं कुर्वन्ति । अन्यश्च गङ्गापूजा उत्तरभारतस्य त्रिपुराराज्यस्य धार्मिक: उत्सव: वर्तते । त्रिपुराया: वनवासिजना: देवनदीं गङ्गां पूजयन्ति प्रार्थयन्ति च साङ्क्रामिकरोगत: सत्वापन्नाया: रक्षणार्थं सुखजीवनार्थञ्च । उत्सवाचरणसमये वंशनिर्मितदेवभवनं नदीजलमध्ये निर्मान्ति । प्रसिद्धा नदी गङ्गा पूज्यते एकतमा च भवति चतुर्दशदेवतारूपेण प्रदेशेऽस्मिन् । भारतीयपञ्चाङ्गाधारेण मार्च-एप्रिल्-मेमासेषु पूर्वसूचिते एकस्मिन् दिनाङ्के एष: उत्सव: प्रसिद्धतया आराज्यम् आचर्यते ।
पद्धति:-
व्रीहिफलोदये नवान्नोत्सवानन्तरं गङ्गापूजा आचर्यते । उत्सवदिनव्यत्यास: भवति परन्तु मार्च-एप्रिल् मासे । अस्मिन् उत्सवे त्रिपुराया: चतुर्दशदेवतासु अन्यतमां देवनदीं गङ्गां पूजयन्ति । अवसरेऽस्मिन् वनवासिन: जना: सर्वे नदीतीरे सम्मील्य वंशकाण्डत्रयै: सुन्दरपुष्पं निर्मान्ति । अनन्तरं वंशनिर्मितसामयिकदेवमन्दिरं विन्यस्य अ्गाधजलमध्ये भक्त्या उत्सवम् आचरन्ति । साङ्क्रामिकरोगनिवारणार्थं देवतानां शक्ति: प्रवर्धते इति धिया विश्वासेन च देवेभ्य: मराल-अज-वृषभाणां बलिं निवेदयन्ति । गर्भवत्या: पालनार्थं देवतासु प्रार्थना उत्सवस्य अन्य: उद्देशो भवति । उत्सवाङ्गतया त्रिपुराराज्ये सम्पूर्णे पारम्परिकनृत्यं प्रसादयन्ति सर्वे ।
त्रिपुराया: भाषा भवति बेङ्गाली, बिहुनृत्यञ्च प्रसिद्धम् ।
दीनदयाल उपाध्याय
लघुचित्रम्|दीनदयाल उपाध्याय
दीनदयाल उपाध्याय ( २५ सितम्बर १९१६–११ फरवरी १९६८) इत्ययं एकात्ममानवतावादस्य प्रणेता जनसङ्घस्य नेता आसीत् । सः राजकारणे सत्यपि कोऽपि तं राजकारणी इति कथयितुं न शक्नुयात् तादृक् ऋषि तुल्यं जीवति स्म । तेन जनतायै निरपेक्षत्यागं नाम किम् इत्यपि सूचितम् ।
जन्म
दीनदयाल उपाध्याय इत्यस्य जन्म उत्तरप्रदेश स्य मथुरामण्डल स्य चन्द्रभाण नामनि ग्रामे १९१६ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य २५ दिनाङ्के अभवत् ।
बाल्यं शिक्षणञ्च
दीनदयाल इत्यस्य बाल्यम् अत्यन्तदुःखेषु व्यतीतम् । स्वस्य पञ्चमे वर्षे पितुः, सप्तमे वर्षे मातुः मरणम् अभवत् । अनाथं दीनदयाल इत्येतं मातुलः नारायण शुक्ल स्वकर्मस्थलं राजस्थानराज्यम् अनयत् । तेन सह अनुजः शिवदयाल इत्ययमपि आसीत् । मातुलस्य सर्वकारवृत्तिवशात् पुनःपुनः स्थानान्तरणं भवति स्म । अतः दीनदयाल एकत्र स्थित्वा अभ्यासं न प्रापत् । प्रथमां कक्षां स्वग्रामे अधीत्य ततः परं गङ्गा पुरस्य शालां प्रविष्टः । आचतुर्थं तत्र अपठत्, मातुलस्य वृत्तेः स्थानान्तरणवशात् पञ्च, षड्, सप्त कक्षात्रयं कोटा -नगरे पठित्वा अष्टमा, नवमा च कक्षा राजगढ इत्यत्र अपठत् । इत्थं सर्वत्र भ्रमणेन, पृथक् पृथक् सुज्ञानां व्यक्तिनां मेलनेन च तस्य विचाराः गाम्भीर्ययुताः अभूवन् । सः अजानात् यत् भारत स्य अनेकतायाम् एव एकता अस्ति । सः यदा राजगढ -नगरे न्यवसत् तदानीं तस्य अनुजः शिवदयाल रुग्णतावशात् मृतः । इत्थम् आदौ पित्रोः, परं भ्रातरि मृते सत्यपि तस्य धैर्यं न नष्टम् । सः सम्पूर्णं समाजम् एव स्वपरिवारम् अमन्यत । मातुलस्य राजगढ -नगरात् सीकर-नगरं प्रति स्थानान्तरणम् अभवत् । तत्र कल्याण-विद्यालयात् दीनदयाल मेट्रिक् परीक्षायां प्रथमक्रमे उत्तीर्णः अभवत् । इयं परीक्षा अजमेर -नगरस्य मण्डलात् सञ्चाल्यते स्म । दीनदयाल उपाध्याय इत्यस्य प्रथमक्रमे आगते सति सीकर -नगरस्य राजा तस्मै सुवर्णचन्द्रकम् अददात् । २५० रूप्यकाणि पुरस्कारत्वेन दत्त्वा १० रूप्यकाणि छात्रवृत्तित्वेन प्रतिमासं प्रदातुं घोषितवान्
उच्चशिक्षणम्
मेट्रिक् परीक्षां समुत्तीर्य दीनदयाल पिलानी-नगरस्य बिरला-महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । तत्र १९३७ तमे वर्षे इन्टर् इति परीक्षायां प्रथमक्रमे समुत्तीर्णः । उद्योगपतिः घनश्यामदास बिरला इत्ययं स्वमहाविद्यालयस्य विद्यार्थिने दीनदयाल उपाध्याय इत्यस्मै सुवर्णचन्द्रकम् अयच्छत् । प्रतिमासं १० रूप्याकाणि छात्रवृत्तित्वेन दीयते इति सः घोषितवान् । परीक्षायां तस्य आरोग्यम् असमिचीनम् आसीत् । तथापि सः उत्तमतया परीक्षाम् अलिखत् । तस्य भूगोल शास्त्रस्य उत्तरपत्रं तु बहुवर्षाणि यावत् विद्यालये आदर्शत्वेन स्थापितम् । परीक्षायां समुत्तीर्य दीनदयाल उच्चाभ्यासाय कानपुर -नगरं गतः । तत्र बी.ए. इत्यस्मिन् प्रथमश्रेण्यां समुत्तीर्णः । तदानीं कानपुर -नगरे पण्डित सातवणेकर राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घे कार्यरतः आसीत् । अतः दीनदयाल सङ्घस्य परिचयं प्रापत् । भाउराव देवरस इत्यनेन तस्य राष्ट्रभावना जागरिता । तेन दीनदयाल सङ्घस्य घनिष्ठः स्वयं सेवकः अभवत् । अध्ययनेन सह सङ्घकार्यं कुर्वन् अपि सः अभ्यासे तु अग्रेसरः आसीत् ।
स्नातकोत्तरः अभ्यासः
बी.ए. अभ्यासं समाप्य दीनदयाल यदा एम्.ए. अभ्यासार्थं आगरा -नगरस्य सेन्ट् जोन्स्-महाविद्यालयं प्राविशत्, तदा सीकर -नगरस्य बिरला इति उद्योगपतिना छात्रवृत्तिं प्राप्नोति स्म । अतः एकं प्रकोष्टं भाटकेन क्रीत्वा तत्र न्यवसत् । एम्.ए. प्रथमवर्षे दीनदयाल प्रथमक्रमाङ्के समुत्तीर्णः अभवत् । द्वितीयवर्षे मातुलपुत्र्याः रोगकारणात् परीक्षाप्रदानम् अशक्यम् अभवत् । तां सुहृज्जनाः आगरा -नगरस्य चिकित्सालयं नीतवन्तः । तस्याः सम्पूर्णं दायित्वं दीनदयाल इत्यस्य आसीत् । अतः मातुलस्य ऋणम् अपाकर्तुं एम्.ए. परीक्षां त्यक्त्वा मातुलपुत्र्याः अहर्निशं सेवाम् अकरोत् । एम्.ए. परीक्षा न प्रदत्ता अतः सीकर -नगरात्, उद्योगपतिना बिरला इत्यस्मात् च छात्रवृत्तिः स्थगिता अभवत् ।
नियोगं त्यक्त्वा राष्ट्रसेवायै जीवनार्पणम्
धनस्य प्राप्तिः अवरुद्धा, अतः नियोगस्य आवश्यकता अभवत् । किन्तु सङ्घरागयुतः दीनदयाल नियोगं कर्तुं नैच्छत् । तथापि मातुलस्य आज्ञया व्यापारक्षेत्रस्य स्पर्धात्मिकां परीक्षाम् अददात् । तत्र प्रथमक्रमाङ्कः प्राप्तः । तेन मातुलः प्रसन्नः जातः, दीनदयाल उच्चवेतनयुक्तं नियोगं प्राप्नोत् इति व्यचारयत् च । किन्तु दीनदयाल नियोगस्य अस्वीकारं कृत्वा अधिकम् अभ्यस्तुम् इलहाबाद -नगरम् अगच्छत् । ततः परं मातुलः नियोगं कर्तुं कथयेत् ततः प्रागेव स्वस्य सर्वाण्यपि प्रमाणपत्राणि प्राज्वालयत् । मित्रं वस्तराव इत्ययं दीनदयाल इत्येनं बोधयितुं प्रयासम् अकरोत् किन्तु दीनदयाल राष्ट्रसेवायै जीवनार्पणं कर्तुं प्रमाणपत्राणाम् आवश्यकता नास्ति इति अवदत् ।
प्रचारकत्वेन कार्यारम्भः, भारतीयजनसङ्घस्य स्थापना च
प्रमाणपत्राणि प्रज्वाल्य दीनदयाल प्रचारकस्य कार्यं स्वीकृत्य उत्तरप्रदेशा त् प्रचारकत्वेन निर्गतः प्रथमजनः अभवत् । दीनदयाल इत्यनेन प्रचारस्य कार्यं लखीमपुर-तः आरब्धम् । ततः परं शाहजहापुरे, सीतापुरे, खीरीनगरे च प्रचारकत्वेन स्थितः । सर्वत्र सुविधाः न भवन्ति स्म, तथापि सरलजीवनपद्धत्या सर्वं हसन्नेव सहते स्म । १९४७ तमे वर्षे यदा देशः स्वातन्त्र्यम् अलभत्, तदा सर्वकारः महात्मनः मृत्युविषये सङ्घं प्रति प्रतिबन्धं कृत्वा अकारणं स्वयंसेवकान् अपीडयत् । अतः सङ्घस्य कृते राजकीयपक्षस्य आवश्यकता आपतिता । अतः सङ्घः श्यामाप्रसाद मुखर्जी इत्यस्य नेतृत्वे भारतीयजनसङ्घस्य स्थापनाम् अकरोत् ।
जनसङ्घस्य महामन्त्रिपदे
श्यामाप्रसाद राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सञ्चालकात् माधव सदाशिवराव गोलवलकर (गुरुजी) इत्यस्मात् भारतीयजनसङ्घे दीनदयाल इत्यस्य साहाय्यम् अयाचत् । गुरुजी जनसङ्घकार्याय दीनदयाल इत्येनम् असूचयत् । दीनदयाल अपृच्छत् “त्वं मां किमर्थं पङ्के क्षिपसि” ? गुरुजी अवदत् “अहं जाने पङ्के निवसन्नपि त्वं पङ्कजवत् कार्यं करिष्यसि” इति । १९५२ तः १९६७ पर्यन्तं दीनदयाल जनसङ्घस्य महामन्त्री आसीत् । नेतृत्वात् दूरं निवस्य सः सङ्घटनकार्यम् एव अकरोत् । अपवादत्वेन जौनपुर-तः लोकसभा याः निर्वाचने स्पर्धयितुम् अवसरं प्राप्तवान् । किन्तु तत्र पराजितः । तथापि विजयी नेतुः कृते दीनदयाल उक्तवान् यत् – “सः अत्र अधिकः सक्रियः, लोकप्रियश्च अस्ति । अतः तस्य विजयः स्वाभाविकः” । १९६७ तमे वर्षे केरल -राज्यस्य केलिकट्-नगरे जनसङ्घस्य राष्ट्रियम् अधिवेशनम् आयोजितम् आसीत् । तत्र पण्डित दीनदयाल इत्यस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तिः जाता । अध्यक्षप्रवचने तेन उक्तं यत् – “आर्थिकयोजनायै, प्रगतेः मापनकार्याय च समाजस्य मुखरपदारूढाः न, किन्तु सामान्यजनाः आवश्यकाः” । इत्थं राष्ट्रियस्तरे अध्यक्षे सत्यपि तस्य जीवनशैल्यां परिवर्तनं नासीत् ।
पत्रकारक्षेत्रे दीनदयाल इत्यस्य योगदानम् पण्डित इति उपाधिः च
राजनीतिं विहाय साहित्ये तथा पत्रकारक्षेत्रेऽपि दीनदयाल इत्यस्य योगदानम् आसीत् । सः १९४७ तमे वर्षे राष्ट्रधर्म नामाख्यं मासिकपत्रं प्रकाशितुम् आरभत । यदा १९४८ तमे वर्षे सङ्घोपरि प्रतिबन्धः स्थापितः, तदा सः स्वमासिकपत्रे सर्वकारस्य विरुद्धं निन्दात्मकलेखान् अलिखित् । अतः सर्वकारेण राष्ट्रधर्म मासिकपत्राय अपि प्रतिबन्धः घोषितः । तदनन्तरं दीनदयाल हिमालय नामकं सामयिकं प्रकाशितुम् आरभत । सम्राट् चन्द्रगुप्त, आद्यः शङ्कराचार्यः इत्येते दीनदयाल इत्यस्य आदर्शपुस्तके स्तः । दीनदयाल अर्थशास्त्रम् अपि जानाति स्म । भारतीया अर्थनीतिः तस्य प्रसिद्धं पुस्तकम् अस्ति । तत्र तेन प्रथमपञ्चवार्षिकयोजनायां त्रुटयः दर्शिताः । इत्थं अनेकानां क्षेत्राणां ज्ञानम् आसीत्, अतः पण्डित इति उपाधिः लब्धा ।
विचारकः पण्डितः
पण्डितः उच्चकक्षायाः विचारकः अपि आसीत् । भारतीयदर्शना धारेण तेन राजकीयं दर्शनं सज्जीकृतम् । तत् एकात्ममानवतावाद इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत् । तत्र पण्डितेन उक्तम् यत् – “सर्वे मानवाः समानाः सन्ति । एकत्र धनाढ्यता, अन्यत्र धनाभावश्चेत् तं समाजं बलवन्तं कथयितुं न शक्नुमः । विश्वदेशकुटुम्बव्यक्त्यादयः सर्वेऽपि परस्परं संयुक्तास्सन्ति, सर्वेऽपि अन्योन्याश्रितास्सन्ति । अतः मानवस्य उदरपूर्तौ एव चिन्तां मा कुरुत समग्रस्य शरीरस्य चिन्तां कुरुत । ईश्वरपार्श्वे समग्रस्य समाजस्य चिन्ताम् अपाकर्तुं तथा अस्मान् सन्तोषयितुं पर्याप्तानि साधनानि न सन्ति । अतः अस्माभिः उपभोगेषु न्यूनता कर्तव्या अर्थात् आवश्यकतानुसारम् उपभोगः कर्तव्यः” । पण्डितस्य विचाराः साधुपुरुषाणां सदृशाः आसन् । किन्तु तस्य महत्वाकाङ्क्षया पक्षस्य विचारधारायाः नाशः अभवत् । तं नाशं द्रष्टुं पण्डितः नासीत् । आजीवनं सारल्येन जीवनयापनकर्ता पण्डितः रेलयानस्य तृतीय-वर्गे यात्रां करोति स्म । अतः रक्षकस्य विषये तु कः प्रश्नः ?
मृत्युः
१९६८ तमस्य वर्षस्य फरवरी मासस्य ११ दिनाङ्के दीनदयाल पटना -नगरात् लखनऊ नगरं गच्छन् आसीत् । किन्तु सः लखनऊ नगरं न प्राप्तः । मोगलसराय रेलस्थाने एव दीनदयाल इत्यस्य मृतदेहः प्राप्तः । किन्तु इदानीम् अपि तस्य हननं रहस्यमयी एव अस्ति । अजातशत्रोः पण्डितस्य हननस्य कारणमपि किं स्यात् इति वयम् अद्यापि न जानीमः । सर्वत्र तस्मै श्रद्धाञ्जलिः प्रदत्ता । यद्यपि पण्डितः स्वयं कदापि संसद्सभ्यः न अभवत् तथापि सर्वैः संसद्सभ्यैः तस्मै सादरं श्रद्धाञ्जलिः प्रदत्ता ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स्वप्नवासवदत्तम्
एतदेकम् प्रसिद्धम् संस्कृतनाटकम् । महाकविः भासः एतस्य रचयिता इति अस्मिन् ग्रन्थ एव उल्लेखः लभ्यते । क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीं सोमदेवस्य कथासरित्सागरं च आधृत्य विरचितमिदं नाटकम्, समग्रे संस्कृतवाङ्मये दृश्यकाव्यप्रकारेषु आदर्शकृतिरिति जेगीयते दशरूपकविद्वद्भिः ।
नाटकसाहित्ये महाकविभासस्य महती प्रसिध्दिरस्ति । अन्येषां नाटककाराणां का कथा ? स्वयं महाकविः कालिदासोऽपि भासस्य वैशिष्ट्यं मुक्तकण्ठेन स्वीकरोति मालविकाग्निमित्रस्य प्रस्तावनायां स्पष्टमुक्तं सूत्रधारेण प्रथितयशसां भाससौमिल्ल कविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य कथं वर्तमानस्य कवेः कालिदासस्य कृतौ बहुमानः । अनेन ज्ञायते यत् कालिदासस्य समये भासस्य महती प्रसिध्दिरासीदिति । अस्य कृतयः सर्वसाधारणजनेषु विख्याता आसन् । अत एव कालिदासस्य कमनीयनाटकमपि जनाः समादरेण नावलोक्यन्ति स्म । कालिदासस्य परवर्तिनः कायोऽपि भासं भृशं प्रशंसयामासुः । श्रीबाणभट्टेन हर्षचरितस्यादौ भासस्यातिप्रशंसा कृता । महाकविः राजशेखरः तु एवं लिखति यत् यदा नाटकस्याग्निपरीक्षा जाता तदा भासस्य नाटकचक्रं प्रज्वलितेषु विह्निषु प्रक्षिप्तं, परन्तु स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकः पावकोऽपि नाभूत् ।
स्वप्नवासवदत्ते कविः भासः पात्राणं चरित्रचित्रणे नाट्य कलायाः अद्भुतं चित्रं चित्रयति । विशुध्दस्य विशदप्रेम्णः यादृशं वर्णनं भासेन कृतं, तादृशं संस्कृतसाहित्ये सुदुर्लभम् । नाटकेऽस्मिन् नाटकीयघटनानामीदृशं मनोहरस्वरुपं प्राप्यते, यत् अस्वाभाविकतायाः दर्शनमेव कुत्रापि न भवति । स्वप्नवासवदत्तं संस्कृतसाहित्यस्य जाज्वल्यमानं महार्हं रत्नं विद्यते इति नात्र संशयः । नाटकमिदं यथैव साहित्यिकदृष्ट्या महत्त्वास्पदं, तथैव व्यावहारिकदृष्ट्यापि परमोच्चस्थानं लभते ।
यौगन्धरायणो हि आदर्शमन्त्री, सदैव राज्ञः राज्यस्य च सुरक्षां चिन्तयति, निजकर्तव्यपालनार्थं राज्ञः प्रियं कर्तुं यौगन्धरायणः वासवदत्तायाः वह्नौ ज्वलनस्य मिथ्यावृत्तं प्रसारयति । शत्रून् पराजयितुं दर्शकस्य सहायताऽत्यावश्यकीति ज्ञात्वा तेन कौशलेन पद्मावत्या स ह वत्सराजस्य विवाहः विहितः । विजयानन्तरं सः पुनः राज्ञः समीपे वासवदत्ताम् आनयति । लध्वपि वाक्यं विचित्रं भावार्थं द्योतयति । भासस्य कविता –कामिनी पदविन्यासेषु यादृशं प्रकृष्टं स्थानं भजते तादृशमेव भावप्रकाशनेऽपि । भासः मानव –हृदय –विकार- मर्मज्ञः, प्रकृतिवर्णनस्य महान् शिल्पी, रसालङ्कारयोः कलापक्षस्य च प्रियः कविरिति प्रतिभाति ।
स्वप्नवासवदत्तम्
नाट्यशास्त्रकृता रामचन्द्रेण स्वग्रन्थे नाट्यदर्पणम् नाम्नि स्वप्नवासवदत्तस्य विमर्शं कुर्वता "यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते शेफालिकाशिलातलमवलोक्य वत्सराजः ’पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोष्म चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहसा गता ॥’ इति उदाह्रियते ।
अस्य नाटकस्य नामकरणे पञ्चमाङ्कस्य प्रकरणमेव कारणमिति ज्ञायते, यथोक्तम् भोजदेवेन स्वग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशे -"स्वप्नवासवदत्ते पद्मावतीमस्वस्थां द्रष्टुं राजा समुद्रगृहकं गतः पद्मावतीरहितं च तदवलोक्य तस्या एव शयनीये सुष्वाप; वासवदत्तां च स्वप्नवदस्वप्ने ददर्श ; स्वप्नायमानश्च वासवदत्तामाबभाषे। स्वप्नशब्देन चेह स्वापो वा स्वप्नदर्शनं वा स्वप्नायितं वा विवक्षितम् ।" इति । एवमिदम् अभिधातुम् शक्यम् यथा-स्वप्ने (इव)दृष्टा स्वप्नदृष्टा, स्वप्नदृष्टा चासौ वासवदत्ता च स्वप्नवासवदत्ता; ताम् अधिकृत्य कृतं नाटकम् इति "स्वप्नवासवदत्तम्" । अस्मिन् नाटके षट् अङ्काः भवन्ति । एकैकशः अङ्कगता कथा इतः परं निर्दिश्यते ।
स्वप्नवासवदत्तम्, नाटकस्य पात्राणां परिचयः
अत्र नाटके अष्टौ पुरुषपात्राणि भवन्ति । १)राजा-उदयनो नाम वत्सदेशस्य नृपतिः । २)यौगन्धरायणः-उदयनस्य मन्त्री । ३)विदूषकः-वसन्तकनामा उदयनस्य नर्मसचिवः । ४)ब्रह्मचारी -लावाणकग्रामे वेदाध्ययनकर्ता छात्रः । ५)काञ्चुकीयः-मगधराजकुले सेवकः । ६)सम्भषकः-पद्मावत्याः सेवकः । ७)भटः -अन्यः पद्मावत्याः सेवकः । ८)काञ्चुकीयः-अवन्तिराजकुले भृत्यः । एते अष्टौ पुरुषपात्राणि । नव स्त्रीपात्राणि च भवन्ति । यथा-१)वासवदत्ता-अवन्तिराजपुत्री, उदयनस्य प्रथमा भार्या; आवन्तिकाऽपरनाम्नी । २)पद्मावती- मगधराजस्य दर्शकनाम्नः स्वसा ; उदयनस्य द्वितीया भार्या । ३)तापसी-मगधदेशे तपोवनप्रदेशे किमपि व्रतमाचरन्ती कापि वृद्धा । ४)कुञ्जरिका-पद्मावत्याः दासी चेटीति नाम्नी । ५)मधुकरिका -पद्मावत्याः सखी चेटी च । ६)पद्मिनिका- पद्मावत्याः चेटी । ७)धात्री- पद्मावत्याः उपमाता । ८)विजया- वत्सराजस्य प्रासादे द्वारपालिका । ९)धात्री -वासवदत्ताया उपमाता ।
प्रथमाङ्ककथा
कदाचित् वत्सदेशस्य राजा उदयनः मृगयाविनोदार्थं लावाणकग्राममार्गात् महद्वनं प्रविष्टः । तदवसरे लब्धावकाशाः यौगन्धरायणप्रभृतयो मन्त्रिणः स्वामिहितार्थं महाराज्ञ्या वासवद्त्तया सह संमन्त्र्य "प्रवृत्ते ग्रामदाहे वासवदत्ता तद्रक्षणपरः यौगन्धरायणश्च भस्मीभूतौ इति वार्तां यथा राजा शृणुयात् तथा सर्वत्र प्रसारितवन्तः । स्वयं च मन्त्री यौगन्धरायणः परिव्राजकवेषं धृत्वा राज्ञीं वासवदत्तां अवन्तिदेशीयैः भूषणैर्विभूष्य गूढं देशान्तरं प्रस्थाय मगधदेशस्य राजधान्याः समीपे विद्यमानं तपोवनं प्राविशत् । तदा तत्रत्याया वृद्धतापस्याः पादवन्दनाय समागता मगधदेशराजस्य दर्शकस्य भगिनी पद्मावती तत्रोपस्थिता आसीत् । यौगन्धरायणः तां सम्प्रार्थ्य एषा मम भगिनीति नाम्ना "अवन्तिका" इति च निर्दिश्य वासवदत्तां तस्याः समीपे न्यासभूतां कृतवान् च । तदैव कस्यचिद् ब्रह्मचारिणॊ मुखात् सामात्यां वासवदत्तां अग्निदग्धां श्रुत्वा पद्मावती उदयनगुणरागवशंवदा सती तदनुरागपरवशा भवति ।
द्वितीयाङ्ककथा
मन्त्रालोचनवत् कार्यं कुर्वद्भिः रुमण्वदादिभिः उदयनाय द्वितीयविवाहार्थं पद्मावत्येव कन्या व्रियते । अयं मे भगिन्या अनुरूपॊ वर इति निश्चित्य पद्मावतीभ्रात्रा दर्शकेन सा वाचा द्त्ता इति रहस्योद्भेदः संवृत्तः । तद्वृत्तान्तमाकर्ण्य यथा पद्मावत्याः कौतुकमङ्गले सर्वेषां मनः त्वरते तथा वासवदत्तायाः हृदयम् अन्धताम् अन्वभवत् ।
तृतीयाङ्ककथा
"अन्धीकरोति मे हृदयम्" इति यथा पूर्वमुक्तम् तथा वासवदत्ता, परिजनेषु पद्मावत्याः कौतुकमङ्गलोत्सवेषु व्यग्रेषु सत्सु स्वयं सपत्नीशङ्काव्याकुलितमानसा मनोविनोदाय विहाराकामा प्रमदवनं गच्छति । पद्मावत्याः कौतुकमाला तु अवन्तिकया (एवं गुप्ताभिधानया वासवदत्तया) एव गुम्फनीयेति पद्मावत्या भ्रातृजायया दर्शकपत्न्या समादिष्टम् । तदर्थं च काचित् चेटी पुष्पभाजनं गृहीत्वा वासवदत्ताम् अन्विष्य तत्रागच्छति । तदभिप्रायं ज्ञात्वा पुनरपि अधिकतरमेव सन्तप्यमाना सा, पद्मावत्याः स्नेहवशंवदा समुचितकार्यव्याकुलतया तत्कार्यम् अङ्गीकरोति । मालां च गुम्फित्वा समर्पयति । तथापि विनोदम् अलभमाना सा निद्रयाऽपि शमो लभ्येत इति कृत्वा शय्यास्थानं गतवती ।
चतुर्थाङ्ककथा
विवाहस्तु संवृत्तः । उदयनस्य नर्मसचिवः वसन्तकः राज्ञा सह नानाकष्टानि अनुभूयमान औदरिकः कानिचनाहानि यापयति । उदयनपद्मावत्योः विवाहप्रसङ्गेन यथेष्टाहारविहारलाभेन च सन्तृप्तः वसन्तकः कृतभोजनादीनां विपरिणामैः क्लिश्यन् भोजनमेव द्वेष्टि । अथैकदा पद्मावती सपरिवारा वासवदत्तया सह शेफालिकागुल्मकाः कुसुमिता वा न वेति परिज्ञातुं प्रमदवनं गच्छति । तत्र परस्परं संल्लापमग्ने ते उभे । अत्रान्तरे वसन्तकेन सह सम्भाषमाण उदयनोऽपि तदेव वनं प्रविशति । उदयनदृशः वासवदत्तामपवारितुकामा पद्मावती तया सह माधवीलतामण्टपं प्रविशति । शृणोति च तयोः संल्लापम् । ततः वसन्तकेन पृष्टः उदयनः वासवदत्तायां पद्मावत्यां च स्वस्य स्नेहं समानं विशदयति । पुनः पुनः तस्याः गुणान् संस्मृत्य मुह्यति च । तदा पद्मावती तत्रागत्य वसन्तकेन आनीतं जलम् तस्य मुखे संसिच्य तमुपचरति ।
पञ्चमाङ्ककथा
अत्र प्रथममेव पद्मावत्याः शिरोवेदना श्रूयते । अथ परिजनः तस्याः शिरोवेदनायाः शमनाय समुद्रगृहके शयनं परिकल्पयति । उदयनोऽपि तस्या अनामयं प्रष्टुकामः विदूषकेन साकं तत्रोपस्थितः । किन्तु तत्र सा इतोऽपि नागताऽऽसीत् । उदयनोऽपि तदागमनं प्रतीक्षमाणः तस्मिन्नेव शयन उपाविशत् । निद्रापीडितश्च ततः वसन्तकात् सरसाभिः कथाभिः मनोविनोदमिच्छन् कथाकथनाय तमादिशति । वसन्तके कथां कथयति निद्रामुपगतः । वसन्तकोऽपि तदवसरे प्रावारकमानेतुं बहिर्गच्छति । अत्रान्तरे पद्मावतीं द्र्ष्टुकामा वासवदत्तापि तत्रागत्य सुप्तम् उदयनं पद्मावतीं ज्ञात्वा तस्यामेव शय्यायामुपविशति । तदा स्वप्नायितेन उदयनेन सह सम्भाषते । ततः यौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञां स्मृत्वा कोऽपि मां पश्येदिति निष्क्रान्ता भवति । अत्रान्तरे काञ्चुकीय आगत्य दर्शकः अरुणिना परराज्ञा सह योद्धुं सन्नद्ध इति वार्ता श्राविता ।
षष्ठाङ्ककथा
अरुणिना सह योद्धुं उदयनोऽपि सहकरोति । राज्यं च जितं भवति । पुनः कारणान्तरेण वासवदत्तायाः स्मृत्या शोकाविष्टं पद्मावती सान्त्वयति । अङ्गारवत्या वासवदत्तायाः मात्रा तद्विनोदाय प्रेषितं विवाहसमये लिखितं चित्रमेकं काञ्चुकीयो राज्ञे उपाहरति । तत्र वासवदत्ताचित्रे अवन्तिकासादिश्यं समुत्प्रेक्षमाणा पद्मावती निजाशङ्कां उदयनाय कथयति । यावद्राजापि अवन्तिकां द्रष्टुमुद्युक्तः तावद्यौगन्धरायणः पुनरपि ब्राह्मणवेषेण तत्रागत्य पूर्वं न्यासरूपेण स्थापितां स्वभगिनीं प्रत्यर्पयितुं प्रार्थयति । ततः क्रमेण सर्वं रहस्योद्भेदं स एव करोति । ततो राजा सर्वं वृत्तान्तं श्वशुराय महासेनाय कथयितुं वासवदत्तया साकम् उज्जयिनीं गच्छति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:भासस्य कृतयः
सती
सति(दाक्षायणी इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धा) हिन्दुधर्मे देव्याः आदिशक्तिः। सा भगवतः महादेवस्य प्रथमा पत्नी प्रजापति दक्षस्य च पुत्री। एषा सति पुनर्जन्मरूपेण पार्वती भूत्वा महादेवस्य द्वितीया पत्नी अभवत्। सति च पार्वती च द्वे अपि महादेवम् अक्रोधं कर्तुं तं च शांतिरुपे आनेतुं समर्था अतः द्वे अपि पूजनीया। नवदुर्गा अपि देव्याः पार्वत्याः रूपाः।
जन्म
आदिशक्ति ब्रह्मदेवस्य प्रार्थनया मनुष्यरूपेण जनिम् अलभत्। सति प्रजापति दक्षस्य तस्य पत्न्याः प्रसुत्याः च पुत्री। दक्षः ब्रह्मदेवस्य पुत्रः स्वस्य निर्णयेन समर्था च। सति जन्मसमये अतीव सुन्दरा गौरवर्णा च। अतः सा गौरी इति नाम्ना अपि प्रसिद्धा।
सतिशिवयोः विवाहः
आदिशक्तिः शिवस्य भक्तिः कृत्वा तस्य पत्नी भवेत् इति ब्रह्मदेवस्य इच्छा। किन्तु प्रजापति दक्षः महादेवस्य अरिः। येन केन प्रकारेण दक्षेण सत्याः विरोधः कृतम्। अतः सतिः तस्याः गृहं तत्याजित्वा अरण्यम् जगाम तत्र च शिवाराधना चकार। तत्र केवलं एकस्य बिल्वपत्रस्य भक्षणं चकार। शिवः तेन प्रभावितः सत्या सह विवाहः कर्तुं सिसिद्धः। किन्तु दक्षस्य विरोधेन सत्या स्वयंवरस्य उपायः सूचिता। दक्षेण महति मण्डपे सत्याः स्वयंवरः आयोजितः। तत्र शिवस्य मूर्तिः स्थापयित्वा दक्षः शिवस्य अपमानं कृतम्। सति शिवमूर्तिम् एव पुष्पहारः समर्पयत्। शिवः तत्र आविर्भूतः। एवं सतिशिवयोः विवाहः स्वयंवरमण्डपे जातः।
दाक्षयज्ञः
प्रजापति दक्षः सतिशिवयोः विवाहेन न सन्तुष्टः। तदा शिवस्य अपमानं कर्तुं दक्षः एकः यज्ञः समायोजितः। तदा सतिशिवाभ्यां न निमंत्रणं प्राप्तम्। तथापि सति आग्रहेण शिवं यज्ञमण्डपे आनयत्। तदा दक्षः शिवस्य अपमानं कृतम्। सतिम् अशुभम् अगदत्। तेन दुःखिता सतिः तस्यैव यज्ञमण्डपे अपतत्। तेन सा दिवंगता। क्रोधेन शिवः स्वस्य जटायां वीरभद्रः भद्रकाली च समुत्पन्नः। भद्रकाली सम्पूर्णं यज्ञमण्डपं उद्ध्वस्तः कृतम्। वीरभद्रेण दक्षस्य मस्तकं धडात्पृथक्चकार। ब्रह्मदेवः एषः ज्ञात्वा शिवं क्षमायाचना चकार। तदा शिवः यज्ञमण्डपं पुनः जीवितः कृत्वा दक्षाय एकस्य पशोः मस्तकः ददौ। सत्याः ज्वलशरीरं गृहीत्वा शिवः सम्पूर्ण पृथिव्याः परिभ्रमणं कृतम्। भगवतः विष्णोः प्रार्थनया शिवः व्यरमत्। किन्तु एतस्माद्विरोधात् सत्याः शरीरं पृथिव्यां एकपञ्चाशत्सु (५१) स्थानेषु पतितम्। तत्र च शक्तिपीठाः प्राभवन्।
सत्याः पुनर्जन्मः
सति पुनर्जन्मेण नगाधिराजस्य हिमालयस्य पुत्री अभवत्। हिमालयः शिवस्य गाढः भक्तः । तदा पार्वतीशिवयोः विवाहः अभवत्। तदनन्तरं पार्वतीं गणेशः स्कन्दः च एतौ द्विपुत्रौ अपि जाता।
वर्गः:हिन्दुदेव्यः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कृष्णशरीरविकिरणम्
=कृष्णशरीरविकिरणम्=
मैक्स कार्ल प्लैंक (लेखकस्य विषये)
मैक्स कार्ल् अर्न्स्ट् लुड्विग् प्लैङ्क् (२३ एप्रिल १८५८ – ४ अक्टोबर् १९४७) जर्मन-सैद्धान्तिक-भौतिकशास्त्रज्ञः आसीत् यस्य ऊर्जा-क्वाण्टा-आविष्कारेण १९१८ तमे वर्षे भौतिकशास्त्रस्य नोबेल्-पुरस्कारः प्राप्तः | प्लैङ्क् इत्यनेन सैद्धान्तिकभौतिकशास्त्रे बहवः पर्याप्ताः योगदानाः कृताः, परन्तु भौतिकशास्त्रज्ञत्वेन तस्य प्रसिद्धिः मुख्यतया क्वाण्टम्-सिद्धान्तस्य प्रवर्तकत्वेन तस्य भूमिकायाः उपरि अवलम्बते,[५] यया परमाणु-उपपरमाणु-प्रक्रियाणां विषये मानवीय-अवगमने क्रान्तिः अभवत् | १९४८ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य वैज्ञानिकसंस्थायाः कैसर विल्हेल्म् सोसाइटी (यस्याः प्लैङ्क् द्विवारं अध्यक्षः आसीत्) इत्यस्य नाम मैक्स प्लैङ्क् सोसाइटी (MPG) इति अभवत् ।
कृष्णशरीरविकिरणम्
सर्वे सामान्यपदार्थाः विद्युत्चुम्बकीयविकिरणं उत्सर्जयन्ति यदा तस्य तापमानं निरपेक्षशून्यात् अधिकं भवति । विकिरणः शरीरस्य आन्तरिकशक्तिः विद्युत्चुम्बकीयशक्त्या परिवर्तनं प्रतिनिधियति, अतः तापविकिरणः इति उच्यते । एन्ट्रोपीयाः विकिरणीयवितरणस्य स्वतःस्फूर्तप्रक्रिया अस्ति । तद्विपरीतम् सर्वे सामान्यपदार्थाः विद्युत्चुम्बकीयविकिरणं किञ्चित्पर्यन्तं अवशोषयन्ति । यत् वस्तु तस्मिन् पतितं सर्वं विकिरणं, सर्वेषु तरङ्गदैर्घ्येषु अवशोषयति, तत्स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः कृष्णपिण्डम् इति उच्यते । यदा कृष्णपिण्डः एकरूपेण तापमात्रे भवति तदा तस्य उत्सर्जनस्य लक्षणीयं आवृत्तिवितरणं भवति यत् तापमानस्य आधारेण भवति । अस्य उत्सर्जनं कृष्णशरीरविकिरणम् इति कथ्यते । कक्षतापमाने कृष्णशरीरं अधिकतया अवरक्तवर्णक्रमे विकीर्णं भवति, यत् मानवनेत्रेण न ज्ञातुं शक्यते, परन्तु केभ्यः सरीसृपैः अनुभूयते | यथा यथा वस्तुनः तापमानं प्रायः ५०० °C यावत् वर्धते तथा तथा उत्सर्जनवर्णक्रमः प्रबलः भूत्वा मानवस्य दृष्टिपरिधिपर्यन्तं विस्तारं प्राप्नोति, वस्तु च जड रक्तवर्णः दृश्यते | यथा यथा तस्य तापमानं वर्धते तथा तथा अधिकाधिकं नारङ्ग-पीत-हरिद्रा-नील-प्रकाशं (अन्ततः वायलेट्, पराबैंगनी-वर्णात् परं) उत्सर्जयति ।
कृष्णशरीरविकिरणः कृष्णपिण्डेन उत्सर्जितः शरीरस्य अन्तः, परितः वा तापगतिकीसन्तुलने स्थितः तापविद्युत्चुम्बकीयविकिरणः भवति | अस्य विशिष्टः, निरन्तरः तरङ्गदैर्घ्यवर्णक्रमः भवति, यः तीव्रतायां विपरीतरूपेण सम्बद्धः अस्ति, यः केवलं शरीरस्य तापमानस्य उपरि आश्रितः अस्ति, यत् गणनानां सिद्धान्तानां च कृते एकरूपं नित्यं च कल्प्यते | सम्यक् इन्सुलेटेड् परिसरः यः आन्तरिकरूपेण तापसन्तुलने भवति, तस्मिन् कृष्णशरीरविकिरणं भवति | भित्तिनिर्मितेन छिद्रेण तत् उत्सर्जयिष्यति, यद्यपि छिद्रं लघु भवति यत् समतायां नगण्यः प्रभावः भवति | अनेकसाधारणवस्तूनाम् स्वतःस्फूर्तरूपेण उत्सर्जितं तापविकिरणं कृष्णशरीरविकिरणरूपेण अनुमानितुं शक्यते | विशेषं महत्त्वं यद्यपि ग्रहतारकाः (पृथिवीसूर्यसहिताः) न स्वपरिवेशेन सह तापसन्तुलनं न च सिद्धकृष्णपिण्डानि, तथापि कृष्णशरीरविकिरणं अद्यापि तेषां उत्सर्जितशक्तेः उत्तमः प्रथमसन्निकर्षः अस्ति | सूर्यस्य विकिरणं पृथिव्याः वायुमण्डलेन छानयित्वा एवं “दिवसप्रकाशस्य” लक्षणं भवति, यस्य उपयोगाय मनुष्याः विकसिताः सन्ति |
सन्दर्भाः
https://www.britannica.com/science/blackbody-radiation
https://en.wikipedia.org/wiki/Black-body_radiation
https://en.wikipedia.org/wiki/Max_Planck
काव्यालङ्कारः(रुद्रटविरचितः)
काव्यालङ्कारः (Kavyalankara) इति ग्रन्थः रुद्रटेन लिखितः । अस्मिन् ग्रन्थे १६ अध्यायाः सन्ति । सर्वाः अपि कारिकाः आर्याछन्दसि वर्तन्ते । उदाहरणानि सर्वाणि स्वेनैव लिखितानि । शैली अतीव सरला मनोरञ्जिका च वर्तते ।
विषयवस्तु
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारे षोडशाध्यायाः । प्रत्यध्याये प्रकरणान्यपि षोडशैव । ग्रन्थस्यास्य नाम काव्यालङ्कारः। सम्बन्धश्चास्य काव्यस्वरूपविवेचना । प्रयोजनञ्चास्य कविशिक्षा । काव्यस्य प्रयोजनं यशः । ततश्च -
अर्थमनर्थोपशमं शमसममथवी मतं यदेवास्य।
विरचितरुचिरसुरस्तुतिरखिलं लभते तदेव कविः।।
काव्यस्य हेतुः शक्तिर्व्युत्पत्तिरभ्यासश्च । तत्र -
मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणमनेकधाऽभिधेयस्य।
अक्लिष्टानि पदानि च विभान्ति यस्यामसौ ज्ञक्तिः।।
सा द्विविधा सहजोत्पाद्या च । तत्र सहजा प्रतिभाऽऽख्या । उत्पाद्योपार्जनीया । एवमेव -
छन्दोव्याकरणकलालोकस्थितिपदपदार्थविज्ञानात् ।
युक्तायुक्तिविवेको व्युत्पत्तिरियं समासेन॥
शब्दार्थौ काव्यम् । अर्थवद्वर्णसमुदायः शब्दः। स च नमाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयभेदेन पञ्चविधः । मेधाविरुद्रेण तु चत्वार एवोक्तास्तेन कर्मप्रवचनीयो नोक्तः । नाम्ना द्वेधा वृत्तिः समासासमासभेदेन । समासवत्या वृत्तेस्तिस्रो रीतयः पाञ्चाली लाटीया गौडीया च क्रमेण लघुमध्यायतविरचनसमासा। द्वित्रिपदा पाञ्चाली, पञ्च सप्त वा लाटीया, यथाशक्तिसमासा गौडीया। असमासा तु वैदर्भी । पञ्चविधस्य शब्दस्य वाक्ये उपयोगः परस्परं सव्यपेक्षवृत्तीनामेकपराणां शब्दानामनाकाङ्क्षः समुदायो वाक्यम् । अन्यूनाधिकवाचकसुक्रमपुष्टार्थशब्दचारुपदं क्षोभक्षममधूणं वाक्यं प्रयुञ्जीत । वाक्यं द्वेधा भवति गद्यं छन्दोगतञ्च, भाषाभेदात् षोढा, ताश्च प्राकृत-संस्कृत-मागध-पिशाच-सूरसेनी-अपभ्रंशाः । वक्रोक्त्यनुप्रासयमकश्लेषचित्राणि शब्दालङ्काराः। मधुरा प्रौढा परुषा ललिता भद्रेति पञ्च वृत्तयः ।
असमर्थमप्रतीतं विसन्धि विपरीतकल्पनं ग्राम्यम् अव्युत्पत्तिदेश्यं च पदं दुष्टं भवेत् । अर्थः पुनरभिधावान् प्रवर्तते यस्य वाचकः शब्दः । तस्य च द्रव्यं गुणः जातिः क्रियेति भेदाः । मूर्तिमद् द्रव्यम् । द्रव्यादपृथग्भूतो द्रव्यसमवायी गुणः। स च सहज-आहार्य-आवस्थिकभेदात् त्रिविधः, नित्यं क्रियाऽनमेधा द्रव्यविकारेण भवति धात्वर्थः । करकसाध्या द्वेधा सकर्मिकाकर्मिका चेति । भिन्नक्रियागुणेष्वपि बहुषु द्रव्येषु चित्रगात्रेषु एकाकारा बुद्धिर्भवति यतः सा भवेज्जातिः । वास्तवमौपम्यमेतिशयः श्लेषश्चार्थालङ्काराः । वस्तुस्वरूपमात्रकथनं वास्तवम् । तस्य सहोक्ति-समुचय-जाति-यथासङ्ख्य-भाव-पर्याय-विषम-अनुमान-दीपक-परिकर-परिवृत्ति-परिसङ्ख्या-हेतु-कारणमाला-व्यतिरेक-अन्योन्य-उत्तर-सार-सूक्ष्म-लेश-अवसर-मिलित-एकावल्यश्च भेदाः ।
समानमिति वस्त्वन्तराभिधानमौपम्यम् । तस्योपमोत्प्रेक्षादयो भेदाः । ते चोपमोत्प्रेक्षा-रूपकापह्नुति-संशय-समासोक्तिमतोत्तरान्योक्तिप्रतीयार्थान्तर-न्यासोभयन्यास-भ्रान्ति-मदाक्षेप-प्रत्यनीक-दृष्टान्तपूर्वसहोक्ति-समुच्चय-साम्यस्मरणानीति एकविंशतिः । यत्रार्थधर्मनियमः प्रसिद्धबाधाद्विपर्ययं याति । कश्चित्क्वचित् स्यादतिलोकमतिशयस्तस्य। तस्य च पूर्वविशेषोत्प्रेक्षाविभावना-तद्गुणाधिकविरोध-विषयासङ्गति-पिहित-व्याघातहेतवो भेदाः । यत्रैकार्थमनेकार्थैर्वाक्यं रचितं पदैरनेकस्मिन् । अर्थे कुरुते निश्चयमर्थश्लेषः स विज्ञेयः । तस्य चाविशेषविरोधाधिकवक्रव्याजोक्त्यवयवाः। अर्थस्य दोषास्तु -
'अपहेतुरप्रतीतो निरागमो वाऽथ यन्न सम्बद्धः।
ग्राम्यो विरसस्तद्वानतिमात्रश्चेति दुष्टोऽर्थः॥'
काव्याद्धि सरसानां चतुर्वर्गे सुखेनावगमः । तेन तत्सरसं स्यात् । नीरसे हि न कस्यचिदपि प्रवृत्तिः। रसाश्च काव्ये शृङ्गार-वीर-करुण-बीभत्स-भयानक-अद्भुत-हास्य-रौद्र-शान्त-प्रेयाः इति दश ।
रसनाद्रसत्वमेषा मधुरादीनामिवोक्तमाचार्यैः।
स्नेहप्रकृतिः प्रेयान् सङ्गतशीलार्यनायको भवति । इति ।
कथा हि द्विविधा उत्पाद्याऽनुत्पाद्या च । ते हि महान्तो येषु चतुर्वर्गः, चतुर्वर्गेष्वन्यतमो येषु ते लघवः । कथायां शास्त्रलोकमर्यादा नोल्लङ्घनीया ।
व्याख्याः
काव्यशास्त्रस्य विशदरूपेण विवेचकः शास्त्रग्रन्थोऽयं नमिसाधुना ११२५ मितवैक्रमाब्दे व्याख्यातोऽस्ति । तत्पूर्वमपि ग्रन्थस्यास्य वृत्तिग्रन्थः प्रणीत आसीदिति नमिसाधोरेव -
पूर्वमहामतिविरचितवृत्यनुसारेण किमपि रचयामि।
सङ्क्षिप्ततरं रुद्रटकाव्यालङ्कारटिप्पणकम्।।
इति वचनाज्ज्ञायते । स च वृत्तिकृन्महामतिः सम्भवति रुद्रट एव स्यादिति। काव्यालङ्कारस्य काश्मीरकेण वल्लभदेवेन टीकाग्रन्थः प्रणीतः आसीदिति मन्यते। सम्भवति नमिसाधुनाऽस्यैव संक्षिप्तं रूपं प्रस्तुतं स्यात् । काव्यालङ्कारग्रन्थस्य व्याख्यानं वल्लभधरः आशाधरः च लिखितवन्तौ स्तः ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कोशी अञ्चलम्
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानम्
विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानम् केरलराज्यस्थ: संस्कृतकार्यसंघटनास्ति| तृश्शूर् जनपदे प्रतिष्ठानस्य संस्थानकार्यालय: वर्तते|
मेघरागः
मेघरागः(मल्हार) (Megha/ Meghamalhar Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । "काफिथाट्" गणस्य रागः भवति । करुणरसप्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः षड्जः (स) भवति ।  एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । ओडवजात्यासहितः रागः भवति ।
समयः
मध्याह्नकालः अस्य रागस्य प्रशस्तकालः भवति । वर्षाकालः अतीवोत्तमकालः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काव्यालङ्कारः (भामहविरचितः)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
दत्तात्रेयः
250px|thumb|right|भगवान् दत्तात्रेयः दत्तात्रेयः भारतीयसनातनधर्मीयैः त्रिमूर्तिनां ब्रह्माविष्णुमहेश्वराणाम् अवतारः भगवान् इति परिगणितः । दत्त इति पदस्य अर्थः अनुग्रहीतम् इति । स्वयम् आत्मानं त्रिमूर्तयः अत्र्यनसूयादम्पतीभ्यां दत्तवन्तः । एषः अत्रेः पुत्रः अतः आत्रेयः इति नाम अपि अस्ति । अतः त्रिमूर्तिभिः दत्तः अत्रेः पुत्रः इति भावेन दत्तात्रेयः इति ख्यातः । एतस्य विषये अधिकं ज्ञातुं गुरुचरित्रम्  इति ग्रन्थः पठनीयः । ईश्वरीयशक्तित्रयस्य साकारमूर्तिः दत्तात्रेयः । अतः अस्य आराधनेन अपरिमितं फलम् अचिरेण लभते । भगवान् दत्तात्रेयः आजन्म ब्रहमचारी, सर्वव्यापी, सङ्कटे पतितं भजकं क्षिप्रं विमोचयति ।
जन्म ख्यातिः च
दत्तात्रेयस्य जन्म महाराष्ट्रराज्यस्य माहुर् इति ग्रामे अभवत् । सह्याद्रिश्रेण्यां समचरत् इति भक्तानां विश्वासः । एषुचित् दिनेषु गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिनः दत्तात्रेयविषये प्रचारं प्रसारं च कुर्वन् अस्ति । ७०सङ्ख्याधिकानि दत्तात्रेयमन्दिराणि अनेन निर्मितानि । चिक्कमगळूरुमण्डलस्य चन्द्रदोणपर्वतस्य प्रदेशे प्राचीनः दत्तात्रेयदेवालयः अस्ति । तत्र सू्फीसन्तः पूजां करोति स्म इति ज्ञायते । मैसूरुमहारजः दत्तत्रेयः इति कश्चित् ग्रन्थं रचितवान् । गुजरात्राज्यस्य गिरिनार् इति पर्वतप्रदेशे प्राचीनं दत्तात्रेयमन्दिरम् अस्ति ।
श्रीदत्तात्रेयस्य उपासनाविधिः
दत्तात्रेयस्य प्रतिमां वा चित्रम् आनीय रक्तवस्त्रे स्थापयित्वा चन्दनं लेपयित्वा पुष्पैः अलङ्कुर्वन्तु । धूपधूमं दत्त्वा, नैवेद्यं समर्प्य मङ्गलारतिं कुर्यात् । तन्नाम वेदोक्तरीत्या षोडषोपाचारपूजाम् समाचरेत् ।
श्रीदत्तात्रेयस्तोत्राणि
जगदुत्पति कर्त्रै च स्थिति संहार हेतवे। भव पाश विमुक्ताय दत्तात्रेय नमो॓‍ऽस्तुते॥ जराजन्म विनाशाय देह शुद्धि कराय च। दिगम्बर दयामूर्ति दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ कर्पूरकान्ति देहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च। वेदशास्त्रं परिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ ह्रस्व दीर्घ कृशस्थूलं नामगोत्रा विवर्जित। पंचभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यशरूपाय तथा च वै। यज्ञ प्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णु: अन्ते देव: सदाशिव:। मूर्तिमय स्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ भोगलयाय भोगाय भोग योग्याय धारिणे। जितेन्द्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ दिगम्बराय दिव्याय दिव्यरूप धराय च। सदोदित प्रब्रह्म दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ जम्बूद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुर निवासिने। जयमान सता देवं दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ भिक्षाटनं गृहे ग्रामं पात्रं हेममयं करे। नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ ब्रह्मज्ञानमयी मुद्रा वक्त्रो चाकाश भूतले। प्रज्ञानधन बोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ अवधूत सदानन्द परब्रह्म स्वरूपिणे। विदेह देह रूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ सत्यरूप सदाचार सत्यधर्म परायण। सत्याश्रम परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ शूल हस्ताय गदापाणे वनमाला सुकंधर। यज्ञसूत्रधर ब्रह्मान दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ क्षराक्षरस्वरूपाय परात्पर पराय च। दत्तमुक्ति परस्तोत्र दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ दत्तविद्याठ्य लक्ष्मीशं दत्तस्वात्म स्वरूपिणे। गुणनिर्गुण रूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥ शत्रु नाश करं स्तोत्रं ज्ञान विज्ञान दायकम। सर्वपाप शमं याति दत्तात्रेय नमोऽस्तुते॥
मन्त्रः
एतत् स्त्रोत्रं पठित्वा १०८वारं "ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां ऊँ द्रां " इति मन्त्रस्य जपनं मनसि कृत्वा दशवारं " ऊँ द्रां दत्तात्रेयाय स्वाहा" इति मन्त्रं जपेत् ।
वर्गः:हिन्दुदेवताः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विषमबाणलीला
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते नरः न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥