cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बौद्धदर्शनस्य मतानि
बौद्धचतुष्टयान्तर्गतं माध्यमिकतम्
४. अङगुत्तरनिकायः,
५. खुद्दक निकायः,
एतानि च सन्ति तेषां नामानि ।
एवं विनयपिटक-अभिधम्मपिटके च सुत्तविभङ्गखण्डयोविभक्ते स्तः । बौद्धेषु प्रथमष्टीकाकारस्तथा 'विशुद्धिमग्ग'-ग्रन्थलेखक: श्रीबुद्धघोष एवाऽऽसीत् । तञ्च ग्रन्थं ४०० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वमक्षुण्णतया संरक्षणपरायणः सन् लिखित
बौद्धानामाक्रमणानन्तरं वैदिकधर्मस्य विलुप्त्यनन्तरं पुनरभ्युदयो जातः पुनरुत्थानं वा ज़ातम्, तदनन्तरकालावच्छेदेनैव बौद्धदार्शनिकग्रन्थानां सङ्कलनम्, प्रकाशनम्, निबन्धनं वा संस्कृतभाषायामेव गुप्तसाम्राज्ये समभूत् ।
ततस्तेन निबन्धेन, प्रकाशनेन वा बौद्ध दर्शनस्य तथाविधस्य धर्मस्य च प्रचुरप्रचारो जातो भारतेऽपि वर्षे ।
योगाचारमतम्
योगाचारमतावलम्बिनो बौद्धदार्शनिकाः 'योगस्य आचारस्य चार णात योगाचार-नाम्ना कथ्यन्ते'। योगस्य आचारस्य च विज्ञानसम्बावरा इमे वैज्ञानिका अपि व्याहियन्ते ।।
शून्यवादसिद्धान्तावलम्बिनो बौद्धदार्शनिका यथा 'माध्यमिक'-नाम्ना गीयन्ते, तथैव विज्ञानसिद्धान्तानयायिनो बौद्धदार्शनिका 'योगाचारे'ति नाम्ना भण्यन्ते । अस्य योगाचारसम्प्रदायस्य प्रादुर्भावः पौर्वापर्यदृष्टितो विचार्यमाणे माध्यमिकस्य शून्यवादं निराकर्तुमेव जातः ।
इदञ्च मतं दृष्टिसृष्टिभेदतः सिद्धान्तद्वये विभक्तं समभूदिति बौद्धसिद्धान्त विदो वदन्ति । यथा-आध्यात्मिक्या दृष्ट्या खल्विदं मतं 'विज्ञानवादे'ति नाम्ना व्यवह्रियते । अयमेव विज्ञानवादश्चास्ति बौद्धन्यायस्य कृते जन्मदाता ।
अस्य सम्प्रदायस्य सम्प्रवर्तको जन्मदाता वा चास्ति असङ्गोपाह्वः 'श्रीवसु बन्धुः' इति च बौद्धग्रन्थानां पौर्वापर्यक्रमानुशीलनतो विज्ञायते । अतोऽस्य विज्ञानवादस्य मूलतः प्रचारकर्तृत्वेनाऽयमेव वसुबन्धुः योभाजनभूतो भवतीत्यत्र नास्ति कापि विप्रतिपत्तिः ।
श्रीवसुबन्धोराविर्भावकाल: 'सम्राट्' इति पदप्राप्तस्य 'समुद्रगुप्त'स्य चतुर्थ शताब्दी चास्तीति बहवो वदन्ति विवदन्ते चात्र मनीषिणः ।
यद्यपि विज्ञानवादस्य मूलभूत सिद्धान्तानां समर्थकः श्रीअश्वघोष एव सर्व प्राथम्येन परिगण्यते, अत एव श्रीअश्वघोषश्चास्ति ब्रह्माऽद्वैतविज्ञानसिद्धान्त समर्थकः । एतद्विज्ञानसिद्धान्तानां मूलतः समर्थनं प्रतिपादनं वा लङ्कावतार सूत्रे एव मिलति ।
तथाप्यस्य विशेषतः प्रसिद्धि ( निरूपणम् =प्रस्फोरणं वा ) श्रीमैत्रेयनाथस्य प्रधानशिष्यः श्रीवसुबन्धुरेव कृतवान् । अत एव विज्ञानवादसिद्धान्तस्य प्राधा न्येन परिपोषकश्चास्ति केवलमसङ्गः ।
यद्यपि लङ्कावतारसूत्रान्तर्गतस्थलविशेषेषु महान् सिद्धान्तभेदः समुप लभ्यते । यथा तत्रैव बाह्य जगतः प्रवृत्तिविज्ञानकार्यत्वं स्वीकृतमस्ति । तत्रैव च पुनरग्रे गत्वा प्रवृत्तिविज्ञानकार्यत्वं जगतो निषिध्याऽऽलयविज्ञानकार्यत्वमङ्गी कृतम् । इदमेव चास्ति सैद्धान्तिक रूपम् ।
यत आलयविज्ञानस्य समष्टिविज्ञानरूपतास्वीक्रियमाणे सति तदेवाऽऽलय विज्ञानं समष्टिरूपत्वेन सर्वस्यापि प्रवृत्तिविज्ञानस्य बाह्यजगतश्च कारणमस्तीति मन्तव्यम् । अथवा प्रवृत्तिविज्ञानं जगतोऽवान्तरकारणमस्ति, आलयविज्ञानञ्च प्रधानमिति मत्वाऽपि विरोधपरिहारो विधातुं शक्यते ।
अपि च यथा समुद्रे परिदृश्यमाना वीचयो वायुना प्रेर्यमाणाः सन्तो नृत्यन्ति, नहि कदाचिद् विश्रान्ति भजन्ते । तथैवाऽऽलयविज्ञाने विषयरूपपवनप्रेरिताः प्रवृत्तिविज्ञानतरङ्गा अपि नृत्यमानाः सन्तो नहि ते कदाचिद् विश्रामं लभन्ते । तथा चोक्तम्
'तरङ्गा उदधेर्यद्वत् पवनप्रत्ययेरिताः ।
नृत्यमानाः प्रवर्तन्ते व्युच्छेदश्च न विद्यते ।
आलयौघस्तथा नित्यं विषयपवनेरितः ।
चित्रस्तरङ्गविज्ञानैर्नृत्यमानः प्रवर्तते ॥
एतन्मते सर्वेऽपि व्यवहारा जगतो मिथ्यात्वप्रतिपादनपरा शङ्कराभिमत वदेव सम्पादनीयाः, विज्ञानाऽद्वैतवादोऽपि शङ्कराचार्याऽभ्युपगतब्रह्माऽद्वैत सिद्धान्तवदेव विज्ञेयः ।
एतावांस्तु विशेष: यदत्र क्षणभङ्गुरवादः, नैरात्म्यवादः, निरीश्वरवादश्च स्वीक्रियन्ते । परन्तु श्रीशङ्करमते त्रयाणामभावः।
लङ्कावतारसूत्रनिर्माता साक्षादस्ति भगवान् बुद्ध एव, अतः सूत्राणि च सन्ति साक्षाद् बुद्धवचनानीति चास्ति केषाञ्चिद् विदुषां कथनम् । अत्रेदमस्ति कारणं यत् खलु दक्षिणलङ्कायां वर्तमानस्य सीमान्तकूटपर्वतस्योपरि सन्तिष्ठ मानो भगवान् बुद्ध एव साक्षात् लङ्कावतारसूत्राणि समुपदिदेश ।
योगाचारस्येदमप्यस्ति कथनं यत् खलु बाह्यपदार्थानां व्यवहारं सम्पाद यितुमेव केवलं घट-पटादीनां, चैत्र-मैत्रादीनां संज्ञाकथनमस्ति न पुनः स्वरूप परिचयदृष्ट्या । यथोक्तम् -
'दृश्यं न विद्यते बाह्यं चित्तं चित्रं हि दृश्यते ।
देहयोगप्रतिष्ठानं चित्तमात्रं वदाम्यहम् ॥
अर्थात् बाह्यपदार्थो न दृश्यते, नापि च स्वास्तित्वं ब्रूते, अर्थात् नापि च तेषां कापि सत्ता। वेदान्तमतसिद्धघट-पटादिपदार्थवत् । केवलं चित्तमेव = विज्ञानमेव विचित्रं = नाना-रूपेण भासमानं भवतीति भावः ।
योगाचारमते विज्ञप्तिः (चित्तम्- विज्ञानञ्च) अस्ति खलु तादात्म्यापन्नमेक मेव वस्तू । अस्यैव तादात्म्यापन्नस्य विज्ञानस्य चास्ति सत्त्वम् । घट-पटादयः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्ति तस्यैव विज्ञानस्य विवर्तभूता इति विज्ञानस्यैवाऽऽकार विशेषस्वरूपतामापन्नास्ते घट-पटादयः पदार्था नहि स्वातन्त्र्येण स्वास्तित्व साधयितुं प्रभवन्तीति विज्ञानसत्तैव तेषां घट-पटादीनां सत्ता ।
अपि चायं योगाचारमतप्रवर्तको 'वसबन्धः' विज्ञानात्मवादी चास्ति विज्ञानाऽद्वैतवादी। यतः विज्ञानातिरिक्तो नास्ति कश्चिदपि पदार्थः स्वास्तित्व सम्पन्नः । घट-पटादयः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्ति विज्ञानस्यैवाऽऽकारविशेषा इत्युक्तं प्राक् ।
तच्च विज्ञानं क्षणिकम् । क्षणिकत्वञ्चात्र स्वाऽव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिध्वंस प्रतियोगित्वरूपम् । एतेन न केवलं विज्ञानस्य किन्तु विज्ञानाकारभूतानां सर्वे षामेव घट-पटादिपदार्थानां ( वस्तूनाम् ) एव क्षणिकत्वं विज्ञेयम् ।।
इदमत्रावधेयमस्ति सुषुप्तौ विषयानुभूति व जायते । परन्तु सुषुप्तिकाला वच्छेदेन निराकारा ( निर्विषयिणी ) क्षणिकाऽऽलयविज्ञानधारा सर्वथा निरा बाधा सती सन्तिष्ठतेऽतो न तदानीं घट-पटादिरूपविषयाऽभासप्रसङो दाने शक्यते, विज्ञानधारायास्तदानीं सत्त्वेऽपीति भावः ।
विज्ञान-बाह्यघट-पटादिविषयाणाञ्चास्त्यभेदः इत्युक्तं प्राक् । तथाहि -
'विज्ञानमात्रमत्रोक्तं योगाचारेण धीमता।
ज्ञानं ज्ञेयं विना नास्ति बाह्यार्थोऽप्यस्ति चेतनः ॥
सौत्रान्तिकमते नित्यं बाह्यार्थस्त्वनुमीयते ।।
विषयत्वविरोधस्तु क्षणिकत्वेऽपि नास्ति नः ।
विषयत्वं हि हेतुत्वं ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥'
अत्राशङ्कते यज्ज्ञानाद्भिन्न कालस्यार्थस्य ग्राह्यत्वमेवाऽनुपपन्नमिति चेत्तदप्य नुपपन्नम् । इन्द्रियसनिकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञाने स्वाकारसमर्पकतया समर्पितेन चाऽऽकारण तस्याऽर्थस्याऽनुमेयतोपपत्तिरपि जायते सौत्रान्तिकनये । उक्तञ्च -
'भिन्न कालं कथं ग्राह्य मिति चेद् ग्राह्यतां विदुः ।
हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्जानाकारार्पणक्षमम्' ।।
इत्थं च यथा धूमेन वह्निरनुमीयते, भाषया देशोऽनुमीयते, शारीरिपुष्टि दर्शनेन च भोजनमनमीयते, तथैव ज्ञानाकारेण ज्ञेयो विषयोऽनमीयते । तथा चोक्तम्
तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं भेदरूपता' । -तत्रैव ।
तत्र च 'अहम्' इत्याकारकं विज्ञानमालयविज्ञानम् । घट-पटाद्युल्लेखि 'अयम्' इत्याकारकम्, 'इदम्' इत्याकारकञ्च विज्ञानं प्रवृत्तिविज्ञानं कथयति । यथोक्तम् -
'तत् स्यादालय विज्ञानं यद्भवेदहमास्पदम् ।
तत् स्यात् प्रवृत्तिविज्ञानं यन्नीलादिकमुल्लिखेत्' । —तत्रैव ।
सौत्रान्तिकमतम्
'अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्धयेति सौत्रान्तिकाः' ।
अयं सौत्रान्तिकनाम्ना व्याहियमाणो बुद्धमतसमीक्षणविधानार्थमेव खल सौत्रान्त्रिको बौद्धः सूत्रमेव अर्थात् सूत्रान्तमेव प्रामाणिकं मन्यमानोऽयं स्वमात्मानं 'सौत्रान्तिके'ति संज्ञया संज्ञितवान् ।
एतावता खल्विदं समीचीनमेव प्रतिभाति यत् सर्वथा प्रामाणिकस्य सूत्र स्यान्ते गुरुं प्रति प्रश्नकर्तृत्वेन 'सौत्रान्तिके ति नामकरणं नितान्तं युक्तियुक्तं रोचते ।
भगवतो बुद्धस्य सूत्रान्तानां सर्वथा प्रामाणिकानां शिक्षायाः मूलाधारभूत त्वेन भ्रान्तिविपर्ययादिदोषाणां तत्राऽवसर एव नास्तीति सूत्राणां ( सूत्रान्तानां) प्रामाणिकत्वम्, अभ्रान्तत्वम्, सर्वथा निर्दोषत्वञ्च मन्यमानोऽयं सौत्रान्तिकेति संज्ञया संज्ञितोऽभूत् ।
अर्थात् सन्ति त एव सौत्रान्तिका ये वुद्धवचनस्य केवलं प्रामाण्यं स्वीकृर्वन्ति सूत्रान्तञ्च प्रमाणयन्ति । अर्थाद् ये कात्यायनीपुत्रादिशास्त्रकारद्वारा विनिर्मित 'अभिधर्मग्रन्थानां प्रामाण्यं नाऽभ्युपगच्छन्ति यतस्तेषां ग्रन्थानां वुद्धोक्तप्रामाण्य दिशा प्रामाण्यानवगाहनात् । म
अत एव अभिधर्मकोशव्याख्यायां पृ० ११; ३० पङ्क्तौ लिखितमस्ति यत्
'ये सूत्रप्रामाणिका न तु शास्त्रप्रामाणिका' इति ।
एतन्मतानुसारं ज्ञानमपि सत्यम्, ज्ञेयमपि सत्यम्, कथञ्चिदसत्यत्वप्रकारि कायां सम्भावनायां जायमानायामपि तात्त्विकी असत्यता तु नास्त्येव, यतोऽनु भूयमानस्य घट-पटादेः कथमप्यपलपितुमशक्यत्वात्, मिथ्यात्वं वदितुमशक्य त्वादित्यर्थः । तथैव ज्ञानस्यापीति ।
सौत्रान्तिकाः खल सत्ताविषये ज्ञान-ज्ञेययोः सत्तामङ्गीकुर्वाणाः सन्तः सर्वास्तितावादमभ्युपगच्छन्तीत्यतस्ते सर्वेषामेव धर्माणां वाह्यपदार्थानाञ्चाऽस्ति त्वमङ्गीकुर्वन्ति, नहि केवलं चित्तस्वरूपस्यैव विज्ञानस्य सत्तां स्वीकुर्वन्ति ।
एवमेतन्मते पृथिवी-जल-तेजो-बायवश्चत्वार एव सन्ति पदार्थाः । घट पटादिकम्, तथा स्थूलजलादिकञ्च खल्वस्ति तत्तत्परमाणुपुञ्जरूपमिति नास्ति न्यायवैशेषिकमतसिद्धं तादृशपुजातिरिक्तमवयविस्वरूपम् इति ।
एवमत्र नये विशेष-समवायाऽभावानां त्रयाणां पदार्थत्वमेव नाङ्गीक्रियते । गुणकर्मादीनां द्रव्यान्तर्भूतत्वान्नैव तेषां पार्थक्यकथनं साधु सङ्गच्छते । एवमेव सामान्यापरपर्यायभूताया जातेरपि पदार्थत्वमेव नास्ति । जातेरपोहवादाऽङ्गी कारेणैव निराकरणात् । अपि च
'न याति न च तत्रासीत् न चोत्पन्नं न चांशवत् ।
'''जहाति पूर्वं नाधारमहो ! व्यसनसन्ततिः' ।'''
इत्यादिना जातेनिराकरणं स्वयमेवोहनीयम् ।
आत्मा चैतन्मते शरीरेन्द्रियबुद्धिसुखदुःखधर्माऽधर्मसमुदायस्वरूप एवेति ध्येयम् । प्रत्यक्षाऽनुमानयोरेव चास्ति प्रामाण्यम् । न चैतन्मते शब्दस्यास्ति प्रामाण्यम्, तस्य प्रागेव दर्शितत्वात् ।
प्रश्न:-बाह्य जगतश्वास्ति चेत् सत्यत्वम् ( कीदृशी सत्ता स्वीकार्या, प्रत्यक्षसत्ता स्वीकार्या, अनुमेयसत्ता वेत्युच्यताम् ?
अत एवाऽयं सौत्रान्तिकः सन्ततिवादी क्षणिकवादीति गण्यते । एतन्मते सर्वमेव वस्तु क्षणिकम्, यद् वस्तु क्षणमात्रमेव सन्तिष्ठते तदेव क्षणिकं,
नान्यत् ।
वैभाषिकमतम्
अयञ्च वैभाषिकसम्प्रदायो वर्ततेऽतीव प्राचीनम् । अत एव वैभाषिका हीनयानाऽवलम्बिनः सन्तीति कथयन्त्यन्ये दार्शनिका विद्वांसः । सम्प्रदायश्वायं प्राचीनकाले सर्वास्तितावादनाम्नैव प्रसिद्धि प्राप्त आसीत् ।
वैभाषिकाणां सर्वास्तिवादित्वं श्रीशङ्कराचार्योऽपि पुष्टीकृतवान् स्वाय शाङ्करभाष्ये । तथाहि -
'तत्र ते सर्वास्तिवादिनो' बाह्यमन्तरञ्च वस्तु अभ्युपगच्छन्ति भूतञ्च, भौतिकञ्च, चित्तञ्च, चैत्तञ्चेति ।'
एवं षडदर्शनाचार्यः श्रीवाचस्पति मिश्रोऽपि शाङ्करभाष्यस्य भामताटाकाया वैभाषिकनिष्ठं सर्वास्तिवादित्वं समर्थितवान् । तथा चोक्तम्
'यद्यपि वैभाषिक-सौत्रान्तिकयोरवान्तरभेदोऽस्ति, तथापि सर्वास्तिताया मस्ति सम्प्रतिपत्तिरित्येकीकृत्य उपन्यस्तः'। अपि च--
'अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहु मन्यते ।
आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य सम्मता ।
केवलां संविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः ।।
एतेनेदमेवाऽऽयातं यत् सौत्रान्तिक-वैभाषिकयो स्ति महान् भेदः, स्वल्प मेवाऽन्तरमस्तीति न दोष इति ध्येयम् ।
सर्वास्तिवादमतानुसारं सकलानेव जागतिकान् पदार्थान् बाह्याभ्यन्तर रूपान् समभ्युपगच्छति वैभाषिकः । अत एवेदं सर्वास्तिवादीति संज्ञाविधानमस्य सर्बथाऽन्वर्थकत्वेन साधू सङ्गच्छते ।
बौद्ध भिक्षूणां चतुर्थसङ्गीतेरवसरेऽस्य सर्वास्तिवादसम्प्रदायस्य आर्यकात्या यनीपुत्रविनिर्मितस्य 'ज्ञानप्रस्थान'-नामकग्रन्थस्योपर्येका महती सर्वास्तिवाद सिद्धान्तान् प्रकाशयित्री प्रामाणिकी टीका विनिर्मिता चास्तीति श्रूयते, या च 'विभाषा' इति नाम्ना महती प्रसिद्धि प्राप्ता चास्तीति तां विभाषामादायैवाऽस्य सम्प्रदायस्य वैभाषिकेति नामकरणं सर्वथा समीचीनमेव संवृत्तमिदमहं समुचित मेव मन्ये ।
'प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरञ्च सकलं वैभाषिको भाषते' ।
अनेनैव चतुर्णा बौद्धानां मतानि प्रदर्शितानि भवन्ति । तथाहि -
योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोऽखिलः ।।
अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्धयेति सौत्रान्तिकाः ।
प्रत्यक्षं क्षणभङगुरञ्च सकलं वैभाषिको भाषते ।।
एतेन चतुर्णामेव बौद्धदार्शनिकानां स्वस्वमतानुसारमात्मविषयकं गूढं रहस्यं सक्षेपेण दर्शितम् इति न तत्र काप्यनुपपत्तिरापत्तिर्वा इति विज्ञेयम् ।
अनात्मवादः
कातपयाऽऽस्तिकजना दार्शनिका आत्मन: स्वरूपमित्थं निरूपयन्ति विचार यन्ति च किमिदमात्मनोऽस्तित्वं केवलमस्मिन्नेव जन्मनि पर्याप्तमस्ति आहास्विद तज्जीवनान्तरं कालान्तरेऽपि ( जन्मान्तरेऽपि ) तदीयमस्तित्वं सन्तिष्ठमानं भवति ।
यम-नचिकेतसोः संवादेन सुस्पष्टमिदं विज्ञायते यत्-आत्मनोऽस्तित्वं कालान्तरेऽपि अर्थात् सर्वस्मिन् काले स्वास्तित्वं संस्थापयन्नक्षुण्णतया वर्तते -
इत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विवादः । अन्यथा कृतहान-अकृताभ्यागमप्रसङ्गः स्यात् इत्यतो ह्यात्मनो नित्यत्वं नितान्तमावश्यकम् ।
अपि च प्राणिमात्रान्तर्गता बहवः प्राणिनः खल्वेतद्वर्तमानकालीनं सुखं सम्यक समनुभूय वदन्ति यदग्रिमेऽपि जन्मनि वयमेवमेव सुखिनो भवेमः—इत्य नेनाप्यात्मनो नित्यत्वं सिद्धयति । उक्तञ्च -
'सुखी भवेयं दुःखी वा माऽभूवमिति तृष्यतः ।
यैवाहमिति धीः सैव सहजमात्मदर्शनम् ॥' -श्रुतमात्रम् ।
आत्मनः पारमार्थिकत्वखण्डनम्
बुद्धो हि भगवान् स्वयमनात्मवादस्य स्वभावत एव महान् पक्षधर आसीत् । अत एव बौद्ध दर्शनस्य सर्वथाऽऽधारभूतभित्तिश्चास्ति केवलमनात्म वादः । अस्मादेव हेतोर्भगवान् बुद्धः साभिनिवेशोऽनात्मवादं व्यवस्थापयामास ।
अनात्मवादमधिकृत्यैव साक्षाद् बुद्धो बौद्धाश्च स्वीयं सकलं बौद्धसिद्धान्त सिद्धमाचारविचारादिकं सम्पादयन्ति सञ्चालयन्ति च ।
अनात्मवादस्थापनस्य महात्मनो बुद्धस्येदमेव चरमं लक्ष्यमासीत् यत् सर्वे एव सांसारिका जना आत्मनो यथार्थस्वरूपमविज्ञायैव तत्प्रसन्नतायै सर्वथा व्यर्थ मेव खलचितानुचितकर्मादिकं समाचरन्ति । यज्ञ-यागादिरूपं स्वशास्त्रसमर्थितं तथा सर्वथा निषिद्धं परस्त्रीगमनमपि समनुतिष्ठन्ति केवलमात्मनः प्रसन्नतायै । आत्मा कीदृश स्वरूपवान्, कीदृश रंगरूपादिमान्, का चास्ति तस्याकृतिः, कीदृशश्चास्ति तस्य परिमाणः ह्रस्व-लघु-महदादिरूपः ? ____इत्थञ्चेत्यादिरूपेण नैव वराका भवन्तो वेदप्रामाण्यमभ्युपगन्तारो दार्शनिका विद्वांसो यदाऽऽत्मनः स्वरूपं विजानन्ति, परिचिन्वन्ति कथं पुनस्तत्प्रसन्नतायै यज्ञ-यागादिरूपकार्याणां समनुष्ठानं ब्रुवन्ति प्रकुर्वन्ति च--'छिन्ने मूले नैव पत्रं न शाखा' अर्थात् आत्मनः स्वरूपात्मके मूले छिन्ने सति तत्र पत्रशाखादिरूपेण नित्यत्वाऽनित्यत्वादिप्रकारको विचारोऽपि सर्वथा निरर्थक एवेति मन्तव्यम् । तत्रोदाहरणमाह -
भगवान् बुद्धो ब्रूते यत्-हे भिक्षवः ! यथा कश्चित् चैत्रप्रभृतिर्व्यक्तिविशेषो मैत्रनामकं व्यक्तिविशेष प्रति ब्रूते यत्- 'शकुन्तला'-नाम्नी युवती महिला चास्त्यतीव सौन्दर्य-आह्लादकत्वादिधर्मावच्छिन्नेति तामदृष्ट्वैव केवलं श्रवण मात्रेण तां युवतीं हृदयङ्गमाञ्चेद् विधातुं कामयते मैत्रनामकः कश्चिद् विपश्चित्तदन्यो वा।
तदा हे भिक्षवः ! किमतः परं तेषामनभिज्ञत्वं मौयं वेति ते एव वेद प्रामाण्याऽभ्युपगन्तारो विदाकुर्वन्तु विचारयन्तु च । अपि च -
'मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीतिकी'। - प्रायः श्रूयते ।
इति प्राचीनोक्त्या दशहस्ता हरीतिकीवत् साऽपि स्वरूपाऽऽकृत्या दृष्टा युवती शकुन्तला मिथ्या। एवं स्थिते मैत्रनिष्ठस्य तदीयहृदयङ्गमत्वस्याऽपि मिथ्यात्वेन वैयर्थ्यमेवेति मन्तव्यम् ।
अत आशामोदकायमानायाः केवलं श्रवणमात्रेण पदार्थोपस्थितिविषयी भूतायाः, शाब्दबोधविषयीभूताया वा तस्या युवत्याः परमार्थतो मिथ्यात्वेन सत्ताशून्यत्वमेव निश्चीयताम् ।
आत्मनोऽपि तथात्वेन वस्तुतः सत्ताशून्यत्वमेव प्रमीयताम् इति दूरेऽपास्ता तदीया यज्ञ-यागादिभिः, परस्त्रीगमनादिभिश्च तस्याऽऽत्मनः प्रसन्नतेति यज्ञ यागादीनां भवच्छास्त्रविहितानामपि विधानं सर्वथा व्यर्थमेवेति ध्येयम् ।
अतो हे भिक्षवो जनाः ! आत्मनो विषयेऽपरिवर्तनशीलत्वस्य ध्वंसाप्रति योगित्वे सति प्रागभावाऽप्रतियोगित्वरूपस्य नित्यत्वस्य च नहि कदापि सम्भाव यितुं शक्यते अत एव तादृशीं बुद्धोक्तां मूलभूतां प्रभूतां सरणि समनुसरन्तो वैभाषिका अपि बौद्धदार्शनिका नहि कस्यापि मूलकारणस्यैकस्य जगदुत्पादनविषये व्यवस्थां प्रकुर्वन्ति । नहि ते कदापि कथमपि विष्णोर्वा, महादेवतो वा आहो स्वित् प्रकृतितो वा कस्मादप्येकस्मात् कारणात् जगतो जान स्वीकुर्वन्ति ।
यद्येवं स्यात अर्थात भावभूतपदार्थानां सर्वेषामेवैककारणतः समुत्पत्तिर्यदि स्यात्तदा कारणान्तरानपेक्षत्वेनेश्वरो युगपदेन अर्थात एककालावच्छेदेनैव जगतो जनि विदध्यात् । परन्तु नैवं भवति तत्र भावानां समुत्पत्तौ क्रमोऽपेक्ष्यते । अतो कार्याणां कादाचित्कत्वं तत्रापेक्षितं भवति । तथा चोक्तम्
नेश्वरो जन्मिनां हेतुरुत्पत्तिविकलत्वतः ।
अतो नास्तीश्वर आत्मा वा परमार्थतो वस्तुभूतः पदार्थः । अत एवाऽस्माभि बौद्धदार्शनिकै.रात्म्यवादो निरीश्वरवादो वा स्वीक्रियते ।
श्रीअश्वघोषः
१८९२ ईसवीये वर्षे 'सिलवां लेवी' नामकः कश्चिन्महाशयः श्रीअश्व घोषस्य महाकवेर्महादार्शनिकस्य च 'बद्धचरित'-नामकग्रन्थस्य प्रथमसग प्रका शितवान् । तावत्कालपूर्वकालावच्छेदेन 'योरोप'-प्रदेशे नहि कोऽपि जानातिस्म यद् अश्वघोषश्चास्ति कश्चिदेको महान् कविः, महान् दार्शनिकश्चेति ।
आकाशसममात्मानं सङ्क्षिप्य त्वपरो बुधः ।
तदैवाऽनन्ततः पश्यन् विशेषमधिगच्छति ॥
अध्यात्मकुशलेष्वन्यो निर्वात्मानमात्मना ।
अपि च -
ततो मुजादीषिकेव शकुनिः पञ्जरादिव ।
क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान्मुक्त इत्यभिधीयते ॥
एतत्तत् परमं ब्रह्म निलिङ्गं ध्रुवमक्षरम् ।
यन्मोक्ष इति तत्त्वज्ञानं कथयन्ति मनीषिणः ।।
विज्ञेयम् ।
अस्य माता परमतपस्विनी जगद्वन्द्या 'श्रीसुवर्णाक्षी'-नाम्नी परमसनातन धर्मावलम्बिनी आसीदित्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विचिकित्सावसरः ।
अयञ्चाऽप्यश्वघोषः कस्यचिज्जन्म-जन्मान्तरीणकर्मवैगुण्यरूपकारणवशादेव बौद्धधर्मावलम्बी संवृत्त इत्यहं 'शशिबालागौडः' अस्येतिहासं पौर्वापर्यक्रमञ्च विज्ञाय खल्वनुमानतो ब्रवीमि ।
राजा कनिष्कः ( १२०-१६० ईसवीये वर्षे ) 'पटना' इत्याख्यां पाटलि पुत्रेति बिहारप्रान्तीय राजधानीमाक्रम्य श्रीअश्वघोष 'पुरुषपुरे' जायमानाया बौद्धधर्ममहासभाया उपसभापति नियुक्तवान् । अनेन महानुभावेन श्रीअश्वघोषेण निम्नोल्लिखिता बहवो ग्रन्था विरचिताः । तथाहि
१. 'बुद्धचरित'-नामकमेकं महाकाव्यम्,
२. 'सौन्दरनन्द'-नामकं द्वितीयं महाकाव्यम्,
३. 'सूत्रालङ्कारः',
४. 'महायानश्रद्धोत्पादः',
५. 'वज्र सूचिः',
६. 'गण्डिस्तोत्रम्',
७. 'शारिपुत्रप्रकरणञ्चे'ति सप्तसङ्ख्याकाः ग्रन्थाः विरचिताः ।
अपि च सौन्दरनन्दमहाकाव्येनाऽप्यस्य श्रीअश्वघोषस्य महादार्शनिकत्वं महाकवित्वञ्च सुस्पष्टतया प्रतीयमानं भवति । तथाहि
'रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः' ।।
दिङ्नागः
अयञ्च बौद्ध दर्शनाचार्यो बौद्ध दर्शनमहामनीषी श्रीदिङ्नागः ४८०-५२० ईसवीयवर्षीयः स्वीयजीवनास्तित्वसंरक्षणपरो बौद्धन्यायशास्त्रीयपदार्थानाम तीव गूढज्ञानवत्त्वेन बौद्धनैयायिकेष्वतीव श्रेष्ठत्वेन परिगण्यमान आसीत् ।
अस्य दिङ्नागस्य विषये तदानीन्तनानां बौद्धविदुषामियमासीत् किंवदन्ती यद्-बौद्ध दर्शनाऽध्ययनाऽध्यापनयोस्तदर्थज्ञानज्ञापनयोस्तथा बौद्धधर्म-दर्शना चार्योक्तकर्मानुष्ठानाऽनुष्ठापनयोश्चायमेवास्ति दक्षो बौद्धश्रेष्ठो दिङ्नागः । अतोऽयं प्रमाणपुरुषो यदपि कार्य नियमेनाऽनुतिष्ठति तदेव कार्य प्रमाणसिद्धं युक्तिसिद्धं कर्तव्यत्वेनाऽनुष्ठेयञ्च मन्यते लोकः ।
अयञ्च श्रीदिङ्नागश्चास्ति वसुबन्धुशिष्यस्तथा निम्नोल्लिखितानां नाना ग्रन्थानाञ्चास्त्ययं निर्माणकर्ता । तथाहि -
१. 'सटीकप्रमाणसमुच्चयः',
२. 'न्यायप्रवेशः',
३, 'हेतुचक्रडमरू:',
४. 'आलम्बनपरीक्षा',
५. 'प्रमाणशास्त्रप्रवेशः',
इत्यादिग्रन्थानां बौद्धदर्शन मार्गप्रदर्शकानां रचनां कृतवान् स्वयं दिङ्नागः । गोतमीयन्यायशास्त्रीयभाष्य भूतस्य प्रभूतस्य वात्स्यायनस्याऽयं खण्डनमपि कृतवान् श्रीनागः । केवलं चत्वारिंशद् ( ४० ) वर्षावस्थायामेवाऽयं प्रागुक्तम् ( उपर्युक्तं ) सर्वमनित्यं कृत्यं परिसमापितवान्, गतवांश्चेति विज्ञेयम् ।
वसुबन्धुः
अयञ्च 'श्रीवसुबन्धु'-श्वासीत् साक्षादाचार्यप्रवरश्रीदिङ्नागस्य विद्यागुरुः । सर्वानेव बौद्धशास्त्रसम्बन्धिनो धार्मिकान् दार्शनिकांश्च ग्रन्थान् श्रीवसुबन्धोः सकाशादेवाऽधीतवान् श्रीनागः । अनेनैव श्रीवसुबन्धोः पाण्डित्यं ( बौद्धशास्त्रीयं वैदुष्यं ) सर्वथा महदुच्चकोटिक प्रतीयते श्रीदिङ्नागगुरुत्वेन ।
अयञ्च महानुभावः श्रीवसुबन्धुः श्रयते यत्- 'पेशावर'-नामकस्य प्रदेश विशेषस्य जनिमान् सन् कौशिकगोत्रोत्पन्न आसीत् ।
अपि चाऽयं खल श्रीबन्धुः ४२०-५०० इसवाय 4२०-५०० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वसंरक्षण परायणः सन् नालन्दा-विद्यालयेऽध्यापकस्य 'श्रीआसङ्ग'स्याऽनुजभ्राता चाऽऽसीत् हशत च कस्यचित् प्रामाणिकस्य बौद्धविदुषः प्रामाण्यं समुपस्थापितं मया शशि बालागी नेत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि सन्देहानध्यवसायावसर इति ।
अयञ्च बौद्धदर्शनविद्वान् महामनीषी श्रीवसुबन्धुः ४८९ ईसवीये वर्षे श्रीसङ्गभद्रस्य समानकालीनतामापन्नः सन्नेवाऽशीति (८०) वर्षाऽवस्थायां स्वर्ग प्रति प्रस्थितवान् विद्वान् ।।
अपि चाऽयं श्रीबन्धुः काशी-गया-अयोध्या-काञ्ची-शाकल्य-कौशाम्बीप्रभृति तीर्थेषु परिभ्रमन् चरन् विचरंश्च सात्त्विकतापूर्वकं स्वीयं सात्त्विकजीवनं यापयन् कालं नीतवानिति ।
'अभिधर्मकोश'-नामको ग्रन्थोऽनेनैव महानुभावेन श्रीवन्धुना विरचित इति । अयञ्च ग्रन्थो वर्तमानकालावच्छेदेन द्वित्रिभागेषु मिलतीत्यपि विज्ञेयम् ।
वसुबन्धुः कथयति यद्-आलयविज्ञानम् अनिवृत्तम्, अव्याकृतञ्चास्तीति प्रवाहवत् स्रोतसि सर्वथाऽनुवर्तमानं सत् सन्तिष्ठते । 'तच्च वर्तते स्रोतसौ घवत्' इति चास्ति कथनं श्रीवसुबन्धोः । तच्च कथनञ्चास्ति सर्वथाऽनुभवसिद्धं याथार्थ्य गभितमेवेति विज्ञेयम् ।
यतः 'यत् सत् तत् क्षणिकम्' इति व्याप्तिबलेन भावमात्रस्यैव क्षणिकत्वेन विज्ञानस्यापि क्षणिकत्वात्, तदन्तर्गतस्याऽऽलयविज्ञानस्यापि तथात्वेन क्षणिकत्वं विज्ञेयम् ।
प्रश्नः-नन्वेवं क्षणिकत्वपक्षे सुषुप्त्यवस्थायामालयविज्ञानरूप आत्मा नैव सिद्धयेत् । यतः पूर्वोत्पन्नविज्ञानस्य विनाशात्, विज्ञानान्तरस्योत्पादकाभावाच्च ।
उत्तरम् — पूर्वपूर्वविज्ञानस्योत्तरोत्तरविज्ञानं प्रति कारणत्वेन सुषुप्त्यवस्था यामप्यालयविज्ञानधारा 'अहम्' इत्याकारिकारिका निराबाधा सती सञ्चरति । अतः सुषुप्तावात्मा आलयविज्ञानरूपो निराबाधस्तिष्ठति । मृगमदवासनावासित वसन इव पूर्वपूर्वविज्ञानजनिताः संस्कारा उत्तरोत्तरविज्ञाने सङ्क्रान्ता भवन्ति, इत्यतः स्मरणादेरपि नास्ति काचिदनुपपत्तिः ।
अतश्चाऽऽलयविज्ञानरूपोऽयमात्मा नास्ति कदापि नित्यः शाश्वतो नापि चोच्छिन्नः । अत एवेदं विज्ञानसन्तानमनादिकालत एवोच्छेदं विनवाऽनवरतं प्रवाहितं भवतीति वसुबन्धुः स्वीयं प्रकाशं प्रकाशयति । क्षणिकत्वावच्छिन्नत्वेन चेदं विज्ञानं प्रतिक्षणं जायते नश्यति च पौर्वापर्यक्रमेण परिवर्तितं प्रवर्तितञ्च भवति ।
नागार्जुनः
अयञ्च 'श्रीनागार्जुनः' खल्वार्यत्वेन व्यवह्रियमाणत्वेन 'आर्यनागार्जुने'ति नाम्ना तदानीन्तनकालावच्छिन्नर्जनाह्रियमाण आसीत् । ___ अयं खलु 'आर्यनागार्जुनः' शतत्रयात्मके ( ३०० ) ईसवीये वर्षे माध्यमिकः शून्यतत्त्वस्य शून्यवादस्य वा पथप्रदर्शनप्रवर्तको बभूव । तस्मादेव कालादयं शून्यवादः पूर्णतया प्रचलितः प्रसृतश्चाऽभूत् ।
तदानीमेव लम्बायमाने कालेऽयमेव श्रीआर्यनागार्जुनः 'कृष्णा' इति नाम्न्यो नद्यास्तटवर्तिनि श्रीपर्वते महतीं कठिनं तपश्चर्यां चरन्नासीत् । तादृशकठिन तमरूपावच्छिन्नतपोबलप्रभावेनैवाऽयं श्रीनागार्जुनः स्वकीयं बौद्धमतैकदेशीयं स्वतन्त्रमेकं स्वीयबुद्धिवैभवं शून्यवादम् आहोस्वित् शून्यतत्त्वं संस्थापितवान् ।
श्रूयते यत् नालन्दा-विश्वविद्यालयस्याऽयमेव खलु श्रीनागार्जुनः संस्थापकः सम्प्रवर्तकश्वासीत् ।
अयञ्च श्रीनागार्जुनः श्रीनिमिचन्द्रस्य राज्ञः शतत्रयात्मके ( ३०० ) ईस वीये वर्षे स्वास्तित्वसम्पन्नः सन् समकालीन आसीत् ।
अनेन श्रीनागार्जुनेन स्वयं विनिर्मिताः सम्पादिताश्च सन्ति बहवो ग्रन्था इति । येषां ग्रन्थानां नामानि सन्ति खल्वधो लिखितानि । तथाहि
३. 'प्रज्ञापारमिता',
४. 'उपायकौशल्यम्',
५. 'विग्रहव्यावर्तिनी',
६. 'युक्तिषष्ठिका',
७. 'शून्यतासप्ततिः',
८. 'प्रतीत्यसमुत्पादहृदयः', इत्यादयः सन्ति ग्रन्थाः प्रसिद्धिं गताः श्रीनागार्जुनस्य ।
तत्र 'माध्यमिककारिका'-ग्रन्थे, 'माध्यमिकसूत्र'-नामके वा ग्रन्थे चतुःशतक( ४००)कारिकाः सन्ति । अस्योपरि श्रीनागार्जुनः 'अकुतोभया'-नाम्नीमेकां टीकां लिखितवान् । अस्याः केवलं तिब्बतीभाषायामेवाऽनुवादो मिलति नान्यत्र कुत्रापीति च ।
अयमपि विषयः परम्परया कर्णाकर्णिकया श्रुतिगोचरतां गतः समायाति यत्-४०० ईसवीये वर्षे मिहिराकुलेन हूणजातीयेन गान्धारदेशं महता वेगेन समाक्रम्य बौद्धदर्शनानां तादृशधर्मग्रन्थानाञ्च महती क्षतिळधायि । तेन संस्कृत भाषायां सुनिबद्धाः ग्रन्थाः-आधिक्येन विलोपं गताः श्रूयन्ते । येनाऽधुनातन कालावच्छेदेनापि ते नोपलभ्यन्ते इति ।
चीनदेशीयभाषायामवश्यमेवाऽनुवादितास्ते मिलन्ति, परन्तु नैव ते सर्वजन सुखकरा सर्वजनसमुपयोगिनः सन्तीति नूनं विभावनीयम् । ___ अयमेव खलु नागार्जुनो माध्यमिकसम्प्रदायस्यापि स्थापनां कृतवान्, अय मेव च शून्यवादोऽप्यभिधीयते शून्यतत्त्वमेव वा । उक्तञ्च
'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत्' ।
श्रीधर्मकोतिः
६०० ईसवीये वर्षे लब्धसत्ताकेन श्रीधर्मकीर्तिना-१. 'प्रमाणवार्तिक'स्य २. 'न्यायबिन्दो'श्चेत्येतद् द्वयस्य ग्रन्थस्य निर्माणं कृतम् । ग्रन्थद्वयमिदं श्रीसम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयीयपरीक्षायामपि चास्ति निर्धारितम् । मया शशिबालागोडेन स्वयमेवैतद् ग्रन्थद्वयं स्वीयाध्यापनकालावच्छेदेनाऽनुभूतम् ।
तथा-उद्योतकराऽपरनामधेय-श्रीभारद्वाजविरचित-'न्यायवार्तिक'स्य चास्ति खण्डनकर्ताऽयमेव खल 'धर्मकीति'-नामको बौद्धदार्शनिको बौद्धविद्वान् इति विवादशून्यतापंरोऽयं विषयः ।
अयञ्च वार्तिककारः श्रीधर्मकीतिर्भगवतो बुद्धस्य प्रामाण्यं बोधयितुं तदीया मभ्याससाध्यां करुणामेव साधनं ब्रूते । तथा चोक्तम् -
'साधनं करुणाऽभ्यासात् सा बुद्धेर्देहसंश्रयात् ।
असिद्धोऽभ्यास इति चेन्नाश्रयप्रतिषेधतः ॥
'अभ्यासात् सा' इत्यस्य व्याख्यां कृतवान् मनोरथनन्दी। तथाहि— 'गोत्र विशेषात् कल्याणमित्रसंसर्गादनुशयदर्शनाच्च कश्चिन्महासत्त्वः कृपायामुपजात स्पृहः सादरनिरन्तराऽनेकजन्म-जन्मान्तरीणपरम्पराप्रभवाऽभ्यासेन सात्मीभूत कृपया प्रेर्यमाणः सर्वसत्त्वानां समुदयहान्या दुःखहानाय मार्गभावनया निरोध प्रापणाय च देशनां कर्तृकामः स्वयमसाक्षात्कृतस्य देशनायां विप्रलम्भसम्भा वनाच्चतुरार्यसत्यानि साक्षात्करोतीति भगवति मार्गदर्शनं कृपाप्रामाण्यस्य' । -तत्रैव ।
अपि च श्रावकात् प्रत्येकबुद्धाच्च बुद्धानामेतावांस्तु विशेषः । यथोक्तवान् धर्मकीर्तिः -
'परार्थवृत्तेः खड्गादेविशेषोऽयं महामुनेः ।
तत्र सम्यकसम्बद्धस्य स्वयं परार्थवृत्तित्वेन सर्वोत्तमत्वं परिगण्यते । तां दयां सत्त्वदृष्टिमूलिकां मन्यमानो वार्तिककारः श्रीधर्मकीर्तिः 'वस्तुधर्मः सा' इति कथयति । उक्तञ्च -
'दुःखज्ञानेऽविरुद्धस्य पूर्वसंस्कारवाहिनीं।
अपि च पुनस्तस्यैव पुष्टीकरणम् -
'दुःखसन्तानसंस्पर्शमात्रेणैवं दयोदयः । -तत्रैव, १।१७८ ।
महायानविचारः
महायानमपि वज्रयान-मन्त्रयानभेदेन भिन्नमेव जातम् । अर्थात् शाखाद्वये विभक्तमभूत् । तत्र वज्रयाने तन्त्राणाम्, मन्त्रयाने च मन्त्राणां प्रतिपादनमस्ति । द्वयोरेवाऽनयोर्यानयोरधिकांशतो विचारो विशेषरूपेण बंगलाप्रदेशे. मिथिला प्रदेशे च मिलति । एवम् उडीसाप्रदेशे तथा आसामप्रदेशेष्वपि कियन्मात्रं समु पलभ्यते इति महदेव चमत्काराधायकत्वं विज्ञेयम् ।
तत्रेदं श्रूयते यद्-बंगलाप्रदेशे कमच्छातोऽग्रिमक्षेत्रे चास्ति कश्चन महान् दुर्लद्ध्यः पर्वतः, यस्मिन् पर्वते साक्षात् युञ्जानयोगिमहात्मवृन्दः सन्तिष्ठते । तत्रत्येयं किंवदन्ती श्रूयते यद्य दि कश्चन मृतव्यक्तिरपि तत्र कदाचित् कथञ्चित् गच्छेत्तदा तत्र सन्तिष्ठमानास्ते महात्मानो मृतशरीरेऽपि प्राणसञ्चारं कुर्वन्ति स्म ।
अस्तु विस्तृतोऽयं विषयः, अस्य महायानस्य प्रवर्तकाः सन्ति महा साङ्घिकाः । अस्य महायानस्यैव परम्पराक्रमेण योगाचारसम्बन्धितविज्ञान वादस्य तथा माध्यमिकसम्मतशून्यवादस्य च विकासक्रमो जातः ।।
एवं योगाचारी योऽस्ति विज्ञानवादः स समस्तं चराचरात्मकं जगदिदं चेतन भित्तौ संस्थाप्य जडवादं सर्वथा समापितवान् । सर्वेऽपि ये सन्ति घट-पटादयः पदार्थास्ते सर्वेऽपि सन्ति विज्ञानस्यैवाऽऽकारविशेषाः, नहि ते सन्ति विज्ञानतो. भिन्ना इति ।
एवं माध्यमिकस्य शून्यवादोऽपि अभूतपूर्वचितोऽयमस्ति विषयः । यं शून्यवादमधिकृत्याऽन्ततो गत्वा भगवान् शङ्कराचार्योऽपि शून्यवादस्यैव शरणं गतवान् । यथोक्तवान् श्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यग्रन्थे
'अन्तर्भावितसत्त्वं चेत् कारणं तदसत्ततः ।
नान्तर्भावितसत्त्वं चेत् कारणं तदसत्ततः ॥
अन्यच्चापि श्रूयताम्-
'यदि कारण सत्तासहित यदि वा सत्ताहीन ।
उभयपक्ष कारण असत् जानो तुम मतिपीन ॥ -तत्रैव ।
महायानस्य प्रसिद्धा ग्रन्थाः -
१. 'अष्टसाहस्रिका',
२. 'प्रज्ञापारमिता',
४. 'दश भूमीश्वरः',
५. 'समाधिराजः',
६. 'लङ्कावतारः',
७. 'सद्धर्मपुण्डरीकम्',
८. 'तथागतगुह्यकम्',
९. 'ललितविस्तरः',
१०. 'सुवर्णप्रभासः'-
हीनयानमार्गः
अयञ्चास्ति सर्वानुभवसिद्धो विषयो यद्-यदा कस्यापि गृहस्य, संस्थाया वा जातिविशेषस्य वा जनानां सङ्ख्या वृद्धि गता भवति तदा तत्र सर्वत्र परस्परं पार्थक्यं विभाजनं वा नितान्तमावश्यकं भवतीत्यत्र नास्ति कोऽपि विचिकित्सा वसरः ।
एवमेव भगवता बुद्धेन प्रचालितस्य बौद्धधर्मस्य, बौद्धदर्शनस्य च सङ्ख्या यावत्कालपर्यन्तं न्यूनाऽऽसीत् तावत्कालपर्यन्तं पार्थक्यं वा विभाजनं नैव जातम् ।
परन्तु यदा बौद्धधर्मस्य बौद्धदर्शनाऽध्येतृणामबाधतया सङ्ख्या वृद्धि गता ऽभूत् तदा तत्रापि मतभेदस्य जायमानत्वं सर्वथा स्वाभाविकमेव, अतस्तत्रापि हीनयान-महायानभेदेन विभाजनं समभूत् । तत्र हीनयानं प्राचीनानां महायानं नवीनानाम् ।
तत्र हीनयानमपि कर्मवादं स्वीकरोति किन्तु नैवेश्वरवादमिति । महात्मनो बुद्धस्योपदेशा आधिक्येनाऽत्रैव हीनयाने समुपलभ्यन्ते ।
भगवान् बुद्धो भिक्षुजनान् प्रति ब्रूते-हे भिक्षवः ! भवन्तः सर्वे एव 'आत्मदीपो भव' अर्थात् आत्मानं प्रकाशयन्तः सर्वानेवाऽऽत्मनः प्रकाशयन्तु । अंर्थात् सर्वतः प्राक् स्वात्मनि प्रकाशं नयन्तो भवन्तः पश्चादन्यस्मिन्नप्यात्मनि प्रकाशं प्रयच्छन्तु विस्तारयन्तु च । इदञ्च खल विषयजातमज्ञानाऽन्धकारनिरा करणे पर्यवस्यति ।
सकलमार्गसहितं बौद्धदर्शनमिदं तदवलम्बिभ्यः सर्वेभ्य एव स्वावलम्बित्वं प्रयच्छति शिक्षयति च, येन बौद्धधर्मावलम्बिनो जनाः बौद्ध दर्शनाध्येतारो वा जना 'वीरपुरुषाः' इत्युपाधिधारिणो भवन्तु । अयमेव खलु हीनयानमार्गः 'श्रावकयान'-नाम्ना तथा 'स्थविर'-नाम्नापि कथ्यते इति । अयमेव वादः स्थिरः साक्षाद् भगवता बुद्धेन समुपदिश्यमानत्वात् इति ।
हीनयानमार्गस्य प्रसिद्धाः ग्रन्थाः
१. 'अभिधर्मसङ्ग्रहः',
२. 'खगाविसामसुत्तम्',
३. 'कारण्डव्यूहम्',
४. 'सुखावनीव्यूहम्',
५. 'अमितायुानसूत्रम्',
६. 'वज्रच्छेदिका'-इत्यादयो ग्रन्थाः सन्ति हीनयानमार्गप्रदर्शनपराः ।
अयमेव खलु मार्गो वीरपुरुषत्वं प्रापयति । एवमेवाऽत्रापि सन्ति बहवोऽप्रसिद्धि प्राप्तिपरा ग्रन्था ये सर्वे नाऽत्र लेखविस्तरभयात् प्रदर्श्यन्ते ।
आर् लेनेक् मानारल्
(कालः -१७. ०२. १७८१ तः १३. ०८. १८२६)
अयम् आर् लेनेक् मानारल् (René Laennec) कश्चन प्रसिद्धः फ्रेञ्च्-वैद्यः । सः १७८१ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । एषः स्यन्दमापिन्याः (स्केतस्कोप्) निर्माता । अयं फ्रान्स्-देशस्थः । सः १३१६ वर्षे जगति प्रथमवारं स्यन्दमापिनीं रूपितवान् । सः १८२६ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य १३ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:फ्रेञ्च्-देशीयाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मैसूरु राज्यम्
मैसूरु राज्यं, अथवा संवादिक भाषायां पूर्वतन मैसूरु, १९४७तः भारत प्रभुत्वे च १९५६पर्यन्तं तस्मिन् अनुसररूपस्मिन् भारतामहाराज्ये राज्यमेकम् अभवत् । मैसूरु राज्यं मैसूरुराजसंस्थानं पुनर्नाम दत्त्वा अविसृजितवत् । तथा मैसूरु नगरात् बे्गळूरु नगरं राजधानीं अनिसृष्टवत् । यदा १९५६तमे वर्षे भारतस्य संसत् राज्यानां पुनर्गठन विधिं अनुमोदितवत् यस्मात् कन्नड़ समभाषारूपवत् मैसूरु राज्यं बहुधा अविस्तृतवत्।
डिमः (रूपकम्)
दशरूपके डिमः षष्ठः प्रभेदः । डिमो नाम उपद्रवः । स अत्रास्तीति डिम इति सार्थकं नाम । ’अर्शआदिभ्योऽच्’ इति मतुबर्थिकेऽचि डिम इति शब्दः । केचित् पुनः डयन्ते दर्पेण सञ्चरन्ति इति डिमाः । दृप्ता नायका इत्यर्थः । ते सन्ति अत्र अस्य वा इति डिमः । तन्मतेन प्रथमान्तात् तच्छब्दात् स एव अच् प्रत्ययः षष्ट्यर्थे सप्तम्यर्थे वा इति बोध्यम् । अस्य लक्षणं तावदिदम् -
अत्र कथावस्तु पुराणादौ प्रसिद्धम् । माया, इन्द्रजालम्, युद्धम्, क्रोधाविष्टस्य भर्त्सनादिकम्, सूर्यादिग्रहणम् इत्यादयो विशेषा अत्र भवन्ति, तदेतदुक्तम् -
अत्र रौद्रो रसः प्रधानः । रसान्तरं तु सर्वम् अप्रधानम् । अत्र चत्वारः अङ्का भवन्ति । चूलिका, अङ्कावतारः, अङ्कमुखं चेति त्रय एव अर्थोपक्षेपकाः सम्भवन्ति । अत्र नायकाः षोडश सन्ति । तेषु केचित् देवाः, केचित् गन्धर्वाः, केचित् यक्षाः, केचित् उरगाः, केचित् भूताः, केचित् प्रेताः, केचित् पुनः पिशाचा इति नानाविधाः । एते सर्वेऽपि अहङ्कारिणः । अत्र कैशिकी वृत्तिः न भवति । सात्वती, आरभटी, भारती चेति अन्याः सर्वा अपि वृत्तयः सम्भवन्ति । विमर्शं विना मुखं प्रतिमुखं गर्भः निर्वहणं चेति चत्वारोऽपि सन्धयो भवन्ति । अत्र शान्तः हास्यः शृङ्गारा रसो न भवति ।
अस्य उदाहरणं त्रिपुरदाहः ।
वर्गः:रूपकाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मलैमहादेश्वराद्रिः
मलैमहदेश्वरपर्वतः
कर्णाटकराज्यस्य चामारनगरमण्डले अयं पर्वतप्रदेशः विराजते । कन्नडभाषया ’मले’ नाम पर्वतः इति अर्थः तमिळुभाषया मलै इति वदन्ति । पर्वतप्रदेशे विद्यमानः स्वामी महदेश्वरः इति भावः । कोळ्ळेगालतः ८०कि.मी दूरे मैसूरुतः १५०कि.मी. दूरे विस्तृता पर्वतश्रेणी एव मलैमहदेश्वरपर्वतः । मादेशनबेट्ट, मलैमहदेश्वरबेट्ट, एं.एं हिल्स्, इत्यादिभिः नामभिः  ख्यातम् एतत् श्रद्धालूनां पवित्रं यात्रास्थलम् ।  विशालस्य पर्वतस्य मस्तके महदेश्वरस्वामिनः देवालयः अस्ति । पर्वतस्य आरोहणार्थं उरगपथः वृषभपथः इति मार्गद्वयम् अस्ति । अस्य पर्वतस्य मालिकायां आनेमले जेनुमले कानुमले पष्पेमले, पवळमले, पोन्नाचिमले, कोङ्गुमले, इत्यादीनि ७७ शिखराणि सन्ति । एतेषु पर्वतेषु महदेश्वरस्वामिनः मन्दिरस्य पर्वतशिखरम् एव पवित्रतमम् इति भक्तजनानां भावः । गिरिजनाः सोलिगजनाः इत्यादयः ये पर्वतं परितः वसन्ति तेषां कुलदैवं श्री मलेमहदेश्वरः । अयं महदेश्वरः स्वामी इति कश्चित् महाजनः क्रि.श.१५ अस्मिन् प्रदेशे अवसत् इति पुराणगाथा वदति । लोकमाङ्गल्यार्थं  श्रीमहदेश्वरस्वामी देशसञ्चारं कृत्वा  बहूनां साधकानां कष्टपरिहारं कृत्वा चमत्कारी महापुरुषः इति प्रसिद्धः अभवत् । अयं महापुरुषः हरदनहळ्ळि मठस्य तृतीयः पीठाधीशः इत्यपि इतिहासः । एषः पर्वतः ३२०० पादपरिमितोन्नतः पर्वतपङ्क्तियुक्तः । अस्य स्थलस्य श्रीमलेमहदेश्वरः मुख्यः देवः अस्ति । एषः लिङ्ग्गाकारः। शासनानाम् आधारेण एतस्य नाम महदेश्वर इति । श्रेष्ठयोगिनः १४-१५ शतकेषु अस्मिन् प्रदेशे आसन् । एते परशिवस्य अवतारपुरुषाः इति जनानां विश्वासः अस्ति । एते अत्र तपः कृत्वा सिद्धपुरुषाः इति नाम प्राप्तवन्तः । एतेषां सिद्धपुरुषाणां वनवासिनः अजपालकाः व्याधाः च भक्ताः आसन् । एतेषां स्मरणार्थं देवस्थानं निर्मितम् अस्ति । ते सर्वे अत्रैव लिङ्गैक्यतां प्राप्तवन्तः इति इतिहासः अस्ति । एतत् तीर्थस्यानं प्रति कर्णाटक-तमीलनाडुराज्यतः सहस्रशः भक्ताः आगच्छन्ति । दर्शनं कुर्वन्ति । टिप्पुसुल्तान् मैसूरुओडेयर प्रभृतयः देवालयाय अपरिमितं दानं दत्तवन्तः सन्ति । मार्गसूची-मैसूरुतः २६० कि.मी । मेट्टूरुतः ४० कि.मी।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
छायाग्राहिका
छायाग्राहिका
मनवैरनेकैः छायाग्राहिका (Camera कैमरा) दृष्टा स्यात्, चित्रे सा प्रदर्शिता । अत्र निम्नलिखिताः भागाः भवन्ति ।
प्रकाशरोधकपिटकम् (Light Tight Box)
इदन्तु कृष्णचर्मणा, स्थूलपटेन, कर्गदेन वा निर्मीयते । यत्रानेकानि बलितानि भवन्ति । बलितानां कारणाद् इदम् आकृष्य बृहद् सम्पीड्य च लघु कर्तुं शक्यते । तथाच लेन्सस्य तिरस्करिण्याश्च मध्यवर्त्यन्तरालं परिवर्तयितुं शक्यते । इदन्तु आभ्यन्तरे कृष्णं भवति यतः पिटककुड्यैः प्रकाशस्य परावर्तनं न स्यात् । एतत् सम्मुखे एको लघुलेन्सः तस्य पृष्ठभागे च एका तिरस्करिणी भवति ।
लेन्सः
प्रकाशरोधकफिटकस्य अग्रभागे एको लेन्सः संयुक्तो भवति यः छायाग्राहिकाया अभिदृश्यक (Objective) इति नाम्नाभिधीयते । एकस्याः समीचीनायाः छायाग्राहिण्याः लेन्से न्यूनातिन्यूनं चत्वारः कदाचिच्च षडपि लेन्साः भवन्ति । ईदृशः एको लेन्सः चित्रे प्रदर्शितः
छिद्रपटम् (Diaphragm)
लेन्सस्य पृष्ठभागे एव संयुक्त एकं गोलाकारकं छिद्रपटं भवति यस्य मध्ये एकं गोलाकारकं छिद्रं भवति । सुपिरमिदं आवश्यकता नुसारेण सङ्कोच्यं वर्धनीयञ्च भवति । लेन्सतञ्च संक्रम्य छायाग्राहिकाभ्यन्तरे गच्छतः प्रकाशस्य मात्रा न्यूना अधिका वा कर्तुं शक्या भवति ।
घृष्ठशीशकस्य तिरस्करिणी
प्राअशरोधकोऽयं पिटके लेन्ससम्मुखे सन्निविष्टं घृष्टशीशकर्निर्मितञ्च भवति । छायाग्राहिकायां पटलस्य संयोजनात् पूर्वं लेन्सस्य तिरस्करिण्याश्च मध्यवर्ति अन्तरालं परिवर्त्य वस्तुनः स्पष्टं प्रतिबिम्बं तिरस्करिण्याः निर्वर्त्यते । तदनन्तरं तिरस्करिण्याः स्थाने छायाग्राहिपटलं निवेश्यते ।
अवसर्पिणी(Slide)
इयमेका चिपिटा प्रकाशरोधिका पिटका भवति यत्र अन्धकाराच्छन्ने प्रकोष्ठेऽथवा रत्कप्रकाशे पटलं संयुज्यते । यदि पटले प्रकाशक्षेपेऽपेक्ष्यते तर्हि अवसर्पिण्याः (Slide) तिरस्करिणी अपसार्यते ।
पटलम् (Plate)
इदन्तु शीशकमयं भवति यस्य एकस्मिन् तले सिल्वरक्लोराइडस्य, ब्रोमाइडस्य सरेसपदार्थस्य च मिश्रणम् उपलिप्तं भवति । एतेषु रासायनिकपदार्थेषु प्रकाशद्वारा रासायनिक्याः क्रियायाः निष्पत्याः पटले छायाचित्रं सम्पद्यते । पटलस्थाने सैल्यूलाइडस्य फिल्मेष्वपि छायाचित्राणि गृह्यन्ते ।
छायाचित्रग्रहणविधिः
यस्य वस्तुनः छायाचित्रग्रहणं अभिलष्यते तस्य सम्मुखे ततश्च कि~झ्चिददूरे छायाग्राहिकायाः लेन्सः निधीयते आचछादकञ्च अपसर्य वस्तुनः प्रतिबिम्बं घृष्टशीशकस्य तिरस्करिण्यामवलोक्यते । भूयश्च लेन्सस्य तिरस्करिण्याश्च मध्यवर्ति अन्तरालं परिवर्त्य वस्तुनः स्पष्टं प्रतिबिम्बं तिरस्करिण्यां निर्वर्त्यते । पुनश्च छिद्रपटस्य आकारो एतावद्बृहद् क्रियते यत् प्रतिबिम्बे प्रकाशो प्रतिफलेत् । इदानीं अन्धकारावृते प्रकोष्ठे पटलं स्लाइडे इत्थं सन्निवेश्यते यत् पटलस्य यस्मिन् तले रासायनिकः पदार्थः उपलिप्तः भवति स प्रकाशाभिमुखो स्यात् । पटलं स्लाइडे निधाय राटरोऽवरूध्यते स्लाइडसम्मुखाच्च तिरस्करिणी अपसार्यते । इदानीं छायाग्रहणार्थं वस्तु सर्वथा प्रस्तुतं क्रियते । तदनु “रेडी (Ready) इति शब्दोच्चारणां कृत्वा शटरोऽपसार्यते तथाच प्रकाशस्य तीव्रतायाः पटलस्य च गत्यनुसारेण १/१० इत्यतः १/१०० इति सैकेण्डं यावत् तदपावृत्य त्वरितमेव आरूध्यते । इप्थं पटले रासायनिकी क्रिया निप्पद्यते । पटलेन सह स्लाइडं अन्धकराच्छन्ने प्रकोष्ठे नीत्वा पटल एकस्मिन् रासायनिके मिश्रणे निक्षिप्यते । मिश्रणञ्चेदं डेवलपर् (Developer) इति नाम्नाभिधीयते । अस्य कार्यन्तु पटलस्य तेषु भागेषु यत्र भूयोऽग्रे रासायनिक क्रियायाः प्रवर्तनं भवति तथा च यत्र प्रकाशः प्रक्षिप्तो भवति । अवशिष्टे च भागे अस्य कोऽपि प्रभावो न भवति । डेवलपरस्य रासायनिकक्रियाद्वारा सिल्वरस्य लवणानि सिल्वररूपेण प्रिवर्त्यन्ते । चत्वारि पञ्च वा मिनटानि यावत् डेवलपरे निधानोत्तरं पटलं जलेन प्रक्षाल्य हाइपोपदार्थस्य (Hypo) विलयने निक्षिप्यते विलयनेऽस्मिन् निक्षेपणात् यस्मिन् रासायनिके पदार्थे प्रकाशस्य प्रभावो न भवति स प्रक्षालनेन शोध्यते । क्रिया चेयं फिस्मिङ्गेति (fixing) नाम्नाभिधीयते । फिक्सिङ्गोत्तरं पटलं जलेन अनेकवारं प्रक्षाल्य शुष्कीक्रियते । इथं पटले यत् प्रतिबिम्बं निर्वर्त्यते तद् निगेटिव (Negative)  इति नाम्नाभिधीयते यतः तद् वस्तुनः विपरीतं भवति । वस्तुनः ये भागाः शुक्लाः भवन्ति ते निगेटिव कृष्णाः ये च भागाः कृष्णाः सन्ति ते शुक्ला भवन्ति । ऋजु प्रतिबिम्बम् उपलब्धुं निगेटिवं पटलसदृशे एकस्मिन् आलोकग्राहिणि (Light Sensitive) कर्गदे निधाय भूयश्च किञ्चिद् कालं यावत् प्रकाशक्षेपणं क्रियते कर्गदे च निगेटिववत् प्रतिबिम्बं संवर्ध्य स्थिरीकृत्य च ऋजु छायाचित्रं निर्वर्त्यते ।
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स्पन्दमापिनी
thumb|right|200px|आधुनिकी स्यन्दमापिनी
इयं स्यन्दमापिनी किञ्चित् उपकरणम् । अस्य उपकरणस्य निर्माता अस्ति आर् लेनेक् मानारल् । अस्य उपकरणस्य निर्माणं सः १३१६ वर्षे अकरोत् । इदम् उपकरणं वैद्यकीये क्षेत्रे उपयुज्यते ।
वर्गः:चिकित्सोपकरणानि वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पाण्डीचेरीनगरम्
पाण्डीचेर्याः इतिहासः
पुदिचेर्याः इतिहासः दितीयशतकात् लभ्यते । द्वितीयशतकस्य आदिमभागे रचिते पेरिप्लस् आफ् दि एरिथ्रीन् सी (प्राचीनः ग्रीकग्रन्थः)ग्रन्थे पोदुकु नामिका विपणिः उल्लिख्यते (६० अध्यायाः) । इदम् आधुनिकपुदुचेरीतः २ मैल्दूरे विद्यमानम् अरिकमेडु (अधुना अरियङ्कुप्पमस्य भागः) स्यात् इति ऊह्यते हण्टिङ्ग्फोर्डेन । अस्मिन् अरिकमेडुप्रदेशे १९३७ तमे वर्षे रोमन्-कुम्भनिर्माणकार्यं (पाटरि) दृष्टम् । १९४४ तः १९४९ पर्यन्तं जातैः पुरातत्त्वशोधनैः ज्ञातं यत् 'इदं वाणिज्यक्षेत्रम् आसीत् यत्र रोमन्देशस्य वस्तूनां वाणिज्यं प्रथमशतकस्य उत्तरार्धे प्रचलति स्म इति ।
फ्रेञ्चप्रभावः
अद्यत्वे अपि पुदुचेर्यां फ्रेञ्चप्रभावः दृष्टिगोचरः भवति । पुदुचेर्याः विन्यासः फ्रेञ्चविन्यासवत् विद्यते । नगरं द्विधा विभक्तं - फ्रेञ्च्-भागः (श्वेतनगरम्) भारतभागः (कृष्णनगरम्) च । बहूनां मार्गाणां नामानि फ्रेञ्च्-नामानि एव सन्ति । गृहाणि अपि फ्रेञ्चविन्यासयुक्तानि एव । फ्रेञ्चभागे भवनानि दीर्घप्राङ्गणयुक्तानि शोभायुताभिः भित्तिभिः युक्तानि च । भारतभागे गृहाणि वितर्दिभिः युक्तानि महाद्वारैः युक्तानि भवन्ति । 'इन्टाख्' (INTACH) संस्थया फ्रेञ्च्-शैलीयानि भारतशैलीयानि भवनानि अभिज्ञाय तेषां रक्षणं क्रियते । फ्रेञ्चभाषायाः उपयोगः अद्यत्वे अपि पुदुचेर्यां दृश्यते ।
१९५४ तमे वर्षे पाण्डीचेरीप्रदेशः यदा भारतं प्रति हस्तान्तरितः तदा तत्रत्याः जनाः भारतीयपौराः भवितुं वा फ्रेञ्चपौरत्वं रक्षितुं वा स्वतन्त्राः आसन् । अतः अद्यत्वे अपि अत्र केचन दृश्यन्ते ये फ्रेञ्च्पौराः । फ्रेञ्चसांस्कृतिकसंस्थाः बहवः सन्ति । फ्रेञ्चयुद्धेषु भागम् ऊढवतां सैनिकानां कृते स्मारकमन्दिरं निर्मितम् अस्ति । फ्रेञ्चमाध्यमविद्यालयः अपि अत्र विद्यते ।
पूजास्थानानि
thumb|तिरुनल्लार् धर्बारन्यीश्वरदेवालयः
अरविन्दाश्रमः
अगस्त्यमुनेः आश्रमः यत्रासीत् तत्रैव अरविन्दयोगिनः आश्रमः अपि अस्ति इति शिल्पशास्त्रज्ञाः वदन्ति । सेण्ट् गैलस् मार्गे अरविन्दयोगिनः स्मारकम् अस्ति । महर्षिः अरविन्दः कविः संन्यासी च आसीत् । देशविदेशे च नैके भक्ताः अरविन्दमहर्षेः उपदेशेन प्रभाविताः सन्ति । सा.श.१९८० तमे वर्षे अरविन्दमहर्षिः समाधिस्यः अभवत् । पश्चात् मातापि प्रभावशालिनी आसीत् | सा एव आश्रमस्य व्यवस्थां निरवहत् । साऽपि सा.श.१९७३ तमे वर्षे दिवङ्गता ।
अरोविले
एतत् नगरं विश्वस्य १२४ देशानां प्रतिनिधीनां सन्दर्शनस्थानम् अस्ति । अत्र म्यूसियबोटानि कल्गार्डन् अरेकमड् प्राचीननौकास्थानम् इत्यादीनि सन्ति । मैत्रीमन्दिरम् इति आध्यात्मिकं केन्द्रम् अस्ति । विश्वस्य ५५० जनाः विनाभेदभावम् अत्र निवासन्ति । जलक्रीडास्थानं, चुन्नम्बार्, आनन्दरङ्गपिल्ले मन्दिरं (सा.श.१७७३) ,मनुकुल विनायगर् देवालयः, क्रैस्तप्रार्थनमन्दिराणि , इत्यादीनि आकर्षणीयानि सन्ति । वस्तुसङ्ग्रहालये टूप्ले प्रतिमा, ग्राण्ड् पियानो, शिलोत्कीर्णानि, प्राचीनवृक्षमूलं डूप्ले शय्या इत्यादयः अत्र सन्ति । वसति गृहणि अनेकानि सन्ति ।
मार्गः
चेन्नैतः १६२ कि.मी. । तिरुच्चीतः १९८ कि.मी. तञ्जावूरुतः १७० कि.मी. दूरे भवति ।
धूमशकटमार्गः
पाण्डिचेरी-विल्लुपुरमार्गः ३९ कि.मी. दूरम् ।
चित्रशाला
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि
जङ्गमदूरभाषयन्त्रम्
जङ्गमदूरभाषयन्त्रम् अद्य आधुनिकतायाः प्रतीकत्वेन प्ररिगण्यते ।
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काळी
काळीनदी उत्तरकन्नडमण्डलस्य कारवारद्वारा प्रवहन्ती भारतस्य काचन नदी । उत्तरकन्नडमण्डलस्य १३.५ लक्षजनानां जीवनाधारम् ।एषा पश्चिमघट्टेषु जन्म प्राप्य सिन्धुसागरं प्रवहति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कबिनी
कबिनीं कपिला इत्यपि आह्वयन्ति  । एषा दक्षिणभारते विद्यमाना काचित् नदी । केरलराज्यस्य वयनाड्मण्डले पनमरम् तथा मानन्तवाडी नद्योः सङ्गमेन  उद्भूता एषा पूर्वाभिमुखं प्रवह्य्य कर्णाटकस्य रिमकूडलु नरसीपुरे कावेरीं सङ्गच्छति । अग्रे तमिळुनाडुद्वार प्रवह्य्य गङ्गासागरं गच्छति ।एषा कावेर्याः उपनदी अस्ति । एषा कावेर्या सह सम्मेलनात् २३० किलोमीटर्पर्यन्तं प्रवहति ।
वर्गः:केरलराज्यस्य नद्यः वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सहमतिज्ञापकपत्रम्
सहमतिज्ञापकपत्रम् अति प्राथम्यमेन सहमत्याः बोधकत्वं कारयति ।
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उपजातिच्छन्दः
लक्षणम्
इदानीमेव उक्ते ये द्वे लक्षणे वर्तेते ताभ्यां लक्षणाभ्यां युक्तौ यदीयौ पादौ भवतः तदा उपजातिर्ज्ञेया। तथैव अन्यासु मिश्रितासु अपि इदमेव नाम वदन्ति अर्थात् उपजातिः भवतीति आचार्याः वदन्ति|
अर्थः
कर्पूरम् इव गौरवर्णयुतम्, करुणायाः अवतारस्वरूपं, जगतः तत्वभूतं भुजगेन्द्रहारं, हृदयरूपे अरविन्दे नित्यवसन्तं भवानीसहितं भवं शिवं नमामि।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सीमानियन्त्रणरेखा
thumb|240px|The areas shown in green are the two Pakistani-controlled areas— [[Gilgit-Baltistan in the north and Azad Jammu and Kashmir (AJK) in the south. The area shown in orange is the Indian-controlled state of Jammu and Kashmir, and the diagonally-hatched area to the east is the Chinese-controlled area known as Aksai Chin.]] thumb|[[United Nations map of the Line of Control.]]
सीमानियन्त्रणरेखा (एल्.ओ.सी ) साधारणतया द्वयोः देशयोः अथवा सैन्यनियन्त्रितप्रदेशयोः मध्ये विद्यमाना विभजनरेखा । किन्तु सामान्यतः काश्मीरप्रदेशे भारत पाकिस्तानयोः मध्ये स्थितां सैन्यनियन्त्रितसीमां 'सीमानियन्त्रणरेखा’ इति कथयन्ति । पूर्वम् युध्दविरामसीमा इति प्रसिद्धस्य अस्य प्रदेशस्य १९७२तमे वर्षे डिसेम्बरमासे प्रचलितस्य शिम्लासन्धानानन्तरं सीमानियन्त्रणरेखा (एल्, ओ, सि) इति नामाङ्कनम् अभवत् । भारतदेशः स्वदेशे स्थितं काश्मिरप्रदेशं जम्मू-काश्मीरम् इति, तथा पाकिस्तानवशेस्थितं काश्मीरप्रदेशं पाकिस्तानाक्रमितकाश्मीरम् (पि. ओ. के) इति वदति । पाकिस्तानदेशः स्ववशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं स्वतन्त्रकाश्मीरम् (आझाद् कश्मीर्) इति तथा भारतस्य वशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं 'भारताक्रान्तकाश्मीरम्’ (ऐ, ओ, के) इति नाम्ना निर्दिशति । सीमानियन्त्रणरेखां भारतपाकिस्तानयोः मध्ये स्थिता अन्ताराष्ट्रियसीमारूपेण परिगणनीयम् इति प्रस्तावः अस्ति । किन्तु भारतपाकिस्तानसर्वकारौ एतं प्रस्तावं विरोधयतः । सीमानियन्त्रणरेखायां केषुचित् भागेषु तन्त्रिकन्टकवृतिः निर्मिता अस्ति । भारतपाकिस्तानयोः मध्ये बहुवारं सीमानियन्त्रणरेखादेशे युद्धं प्रवृत्तम् । सद्यः तावत् १९९९ तमे वर्षे कार्गिल् युध्दं प्राचलत् । सदा अस्मिन् प्रदेशे भारतपाकिस्तानसैन्ययोः मध्ये परस्परं गोलिका प्रहारः यदा तदा प्रवर्तते । अक्टोबर् अष्ट्मे दिनाङ्के २००४तमे वर्षे अस्मिन् प्रदेशे घटितस्य भुकम्पस्य अनन्तरं सन्त्रसानां साहाय्यं कल्पयितुं, मानवीयदृष्ट्या च भारतपाकिस्तानसर्वकारौ ६०वर्षेभ्यः अनन्तरं सीमां निष्कासितवन्तौ । सीमां पञ्चस्थलेषु एव निष्कासितवन्तः । अनेनसन्तप्तानां परिहारकार्यं सुकरम् अभवत् ।
वर्गः:प्रदेशाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ओ मुर आपुनार देख
ओ मुर आपुनार देख अथवा ओ मोर आपोनार देश (অ’ মোৰ আপোনাৰ দেশ, "हे मम प्रिय देशः") इति भारतस्य असमराज्यस्य राज्यगीतम्। गीतस्य रचक: लक्ष्मीनाथ बेजबरुवा अस्ति। १९१० ख्रिष्टाब्दे रचित ओ मुर आपुनार देखस्य मूल रूपं कोदोमकोलि ग्रंथस्य "मुर देख" (मम देश:) अध्याये सन्निविष्ट: अस्ति। कमला प्रसाद अगरवाला अस्य गीतस्य सुरकारः। १९२७ वर्षे आनुष्ठानिकरूपे असमस्य छात्रसम्मेलने (ओखोम् सात्रो खोन्मिलोन्) एतः गीतं "जातीय" इति घोषितम्।