cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पार्थपाथेयम्
पार्थपाथेयं नाम उपरूपकं काशिराजस्य प्रभुनारायणसिंहस्य सहृदयोल्लाप्यं वर्तते । तस्य शासन-समयः १८८६ ख्रीष्टाब्दतः १६३१ ख्रीष्टाब्दं यावत् वर्तते । वामाचरण-भट्टाचार्यानुसारं लेखकः शान्तमूर्तिः, सनातनधर्मस्य मूर्तरूपः, स्थविरोऽपि तरुण इवाध्यवसायशीलश्चासीत् । काव्य-प्रणयने शास्त्रार्थ-पारावारावगाहने च समानमेवासीदस्य पाटवम् ।
कथावस्तु
सुभद्रार्जुनं प्रति निबद्धानुरागा अभवदित्यर्जुनोऽपि न जानाति । सुभद्रार्जुनस्य चित्रं रचयन्ती सती मनो मोदयते स्म । चित्रस्याधस्ताल्लिखितं तया पद्यमिदं प्रसिद्धमस्ति -
अशक्नुवन्ती परिवोढुमात्मना भरं चलन्मानसगूढरागिणी।
प्रवर्धमानार्जुनमारुरुक्षते यदुन्मुखी तिष्ठति माधवीलता।।
तत्सहचरीविरचितमर्जुनस्य चित्रान्तरं नारद -प्रेरितेनानुचरेण केनचिद् अर्जुनाय समर्पितम् । तच्च द्रौपदी हस्तं गतम्।
नारदोऽचिन्तयद् यत्, कृष्णेन उलूपीप्राप्ति-प्रसङ्गे मदनुगृहीताप्सरसाम् उद्धारोऽपि कर्तव्यः । युधिष्ठिर सभामागत्य नारदो युधिष्ठिरं प्रत्याह - भावि-कलह-निवारणाय भवद्भिर्नियमो विधेयो यदस्माकं सर्वेषां पत्नी द्रौपदी केनचिदेकेन पत्या वर्षमेकं सहवासं कुर्यात् । ततोऽन्येन। एवं क्रमेणैकेन पत्या साकं निवसन्ती सा पत्यन्तरेण न द्रष्टव्या । विपरीताचरणेऽभियुक्तो द्वादशवर्षाणि यावद् ब्रह्मचारी भूत्वा भ्रमेद् वनाद् वनान्तरम्।
एकस्मिन् दिवसे चौरेण नीयमानां ब्राह्मण धेनुं रक्षितुकामोऽर्जुनो गाण्डीवार्थं युधिष्ठिरकक्षं प्राविशत्, व्यलोकयच्च द्रौपदीं युधिष्ठिरेण सह । समयानुसारमर्जुनो वनगमनाय समुद्यतो बभूव । तदा द्वारकातः पत्रमेकं प्राप्तं तेन । पत्राचारो ब्रह्मचारिणां कृते न शोभनीय इति पत्रम् अपठित्वैव वनं निर्जगाम।
गङ्गाद्वारं लब्ध्वासौ यावदेव अवगाहनार्थं नद्यामवतरति, तावदेव कयाचित् तरुण्या जलान्तर एव गृहीतः सन् क्रन्दितुमारेभे । पश्चाच्च रहस्यमिदं प्रकाशमागतम्।
समयान्तरे पार्थ उलूप्यां निहितानुरागो जातः । तयोस्तत्र गान्धर्वविवाहः संवृत्तः । उलूपी च प्रसवार्थं पितुर्गृहं गता।
कस्मिंश्चिद् दिने चित्राङ्गदा नाम नायिका तत्र आजगाम । अर्जुनस्तस्याः दर्शनेनासक्तोऽभूत् । तस्याः पितुश्चित्रवाहनस्य अनुज्ञया तयोर्विवाहः समपद्यत ।
चित्राङ्गदां पुनः संयोगेनाश्वास्यार्जुनो भ्रमन् पुनरपि द्वारकान्तिकं ययौ । तत्र स्नानार्थं मुनिजलाशयावतीर्णोऽसौ वर्गां नाम काञ्चिद् रमणीं व्यलोकयत् । ग्राहरूपिणी सार्जुनचरण-स्पर्शमात्रेणैव स्त्रीपदं प्रापिता । वर्गा कुबेरस्य दास्यासीत् । तया स्वस्य स्वसहचरीणां चाप्सरसां ग्राहरूप-प्राप्ति-कथा निवेदिता।
अचिरमेवार्जुनस्ताः सर्वाः उद्धृतवान् । ततोऽसौ प्रभासतीर्थं प्रतस्थे । पुनः कृष्णे न सह स द्वारकां जगाम । पाण्डवं विलोक्य माधवस्य भगिन्या सुभद्राया मनसि स्नेहाङ्कुर आविर्बभूव । अर्जुनं पतिरूपेण प्राप्तुं सा दुर्गां पूजयति स्म । दुर्गयाभीष्टं तस्या अपूरयत् । कृष्णेन एकस्मिन् दिने सुभद्रार्जुनयोः रहसि परस्परावलोकनाय संयोग उपस्थापितः । तत्रैवार्जुनेन द्रौपदीप्रेषितं प्रेमपत्रम् आसादितम्। सन्ध्यासमये गृहं प्रति प्रस्थितायाः सुभद्रायाः करं धृत्वार्जुनेनेदं निगदितम् -
विलप्य शून्या विदिशा विचिन्वती यदर्थमेवं करभोरु कम्पसे।
नितान्तहार्देन गतो विधेयतां ददाति तुभ्यं स करावलम्बनम्।।
बलरामः सुभद्रायां पार्थस्य अनुरागम् अशोभनं मेने । स मुसलमुद्यम्य तं प्रहर्तुम् इयेष किन्तु कृष्णेन स निवारितः।
प्रारूपम्
प्रथमेऽङ्के सुदूरं यावत् केवलं विदूषकस्य स्थितिः नाट्यनियमल्लङ्घनं व्यनक्ति । दौवारिकोऽपि तत्रैवागत्य ब्रवीति -
'दैवात्त्यक्तपुनः प्रसक्तविभवाः पार्थाः सुखं शेरते'।
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
अवगुण्डनमपसारय प्रियतम!
पार्थपाथेयम्
प्रारूपम्
अर्थोपक्षेपकस्य कार्यं तस्मिन्नेवाङ्के पत्रेण निर्व्यूढम् । उपरूपकमिदं मनोरञ्जननिर्भरमेव । तत्र गीतानां सम्भारोऽतीव रोचकोऽस्ति । नायिकोलूपी गायति -
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
अवगुंण्ठनमसारय।
पार्थपाथेयम्
प्रारूपम्
‘रुचिरशुचिनखे, पाटलापत्रपुष्पं पवित्राङ्गुलीभिश्च खर्जुरगुच्छम्। इत्यादि ।
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
यदस्मान् ऊष्मा पीडयति प्रिय!
पार्थपाथेयम्
प्रारूपम्
तृतीयेऽङ्के दूरस्थानां स्थलानां घटनाः समाविष्टाः । यद्यपि दृश्यानां विभाजननिर्देशो नास्ति तथापि तत्र बहूनि दृश्यानि स्पष्टं प्रतीयन्ते । क्वचित् भावानुकारि-शब्दानां सुष्ठु प्रयोगोऽपि रमणीयतामादधाति । यथा -
१– अले भाइओ धड़फडेदि मह जीओ।
२- ही ही इदो झणझणन्द वणसहो।
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
स्वेदः निःसरित भोः
पार्थपाथेयम्
प्रारूपम्
३–दुन्दुभी ठठणाअदि।
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
अस्मान् पीडयति तृष्णा शुष्यति कण्ठः
पार्थपाथेयम्
प्रारूपम्
अनेकत्र वाराणसेया शब्दावली शोभते ।
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
लिमकां पायय भोः।
पार्थपाथेयम्
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:महाभारतम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः
मातुः गेहं गच्छामि वसे नेह मातृगृहं प्रेषय
मह्यं रोचते न श्वश्रूवाक्
मातुः गृहं प्रेषय भोः।
पचामि भोजनं फुत्करोमि चुल्लीं
दाहयामि देहञ्च।
मह्यं प्रिय मेऽतीव प्रियतम
वातिभाण्डं सम्भारय।
दोलय व्यजनं भोः Sudipta dey52 (चर्चा)
श्रीवपोर्ट
लुईजियाना प्रदेशस्य नगरम् अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
स्थलम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कालमेघः
परिचयः
भूनिम्बूकः इत्यत्पि नामयुक्तम् एतत् सस्यं गुल्मरूपेण प्ररोहति । कालमेघः कश्चित् बहुवर्षीयः औषधीयः वृक्षकः अस्ति । अस्य वैज्ञानिकं नाम एंडोग्रेफिस पैनिकुलाटा इति । अस्य पत्रेभ्यः कालमेघी इति उपक्षारः प्राप्यते यः आयुर्वेदीयचिकित्साक्रमे उपयुज्यते । अयं गुल्मः श्रीलङ्कामूलनिवासी सत्यपि दक्षिणेशियाभागे सर्वत्र दृश्यते । अस्य देहदण्डः ऋजुः भवति यस्मिन् चतस्रः शाखाः निस्सरन्ति । पुनः एतासु शाखासु चतस्रः विशाखाः उद्भवन्ति । अस्य पत्राणि हरितानि सामान्याकारयुक्तानि भवन्ति । अस्मिन् सस्ये आगस्ट् मासे लघुलघु पुष्पाणि विकसन्ति यस्य वर्णः पाटलः भवति । अल्पप्रमाणस्य अयं गुल्मः वृक्षछायासु सम्यक् प्ररोहति । बीजानि प्राप्तुं फेब्रवरि मासे सस्यकर्तनं भवति । बीजानि औषधोत्पादनसमवायजनाः क्रीणन्ति ।
औषधीयगुणानि
भारतीयचिकित्सापद्धतौ कालमेघः कश्चित् दिव्यगुणकारी गुल्मः । भारते एतत् सस्यं पश्चिमवङ्गे, विहारे, उत्तरप्रदेशे च अधिकतया प्ररोहते । अस्य पत्रपुष्पफलकाण्डानां रुचिः तिक्ता भवति । अस्मात् सस्यात् एण्डोग्राफोलाइडस् इति कालमेगी प्रप्त्यते । अस्य पत्राणि ज्वरशमनकरीणि भवन्ति । जायण्डिस् शिरोवेदना इत्यादीनां प्रभावकारि औषधं भवति । क्रिमिनाशकत्वेन, रक्तशोधकत्वेन, विषनिवारकत्वेन च एतत् कार्यं करोति । उदरवेदनायाः चिकित्सायाम् अनिवार्यं सस्यम् एतत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२६९
२६९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२६९ २६९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१२३०
१२३० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२३० १२३० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वक्त्राणि ते त्वरमाणा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
वक्त्राणि ते त्वरमाणाः विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि केचित् विलग्नाः दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥
अन्वयः
अवनिपालसङ्घैः सह एव सर्वे च अमी धृतराष्ट्रस्य पुत्राः तथा असौ भीष्मः द्रोणः सूतपुत्रः अस्मदीयैः योधमुख्यैः सह त्वां विशन्ति । ते दंष्ट्राकरालानि भयानकानि वक्त्राणि त्वरमाणाः विशन्ति । केचित् 	दशनान्तरेषु विलग्नाः चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः (उपलक्षिताः) सन्दृश्यन्ते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
27 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यतन्तो योगिनश्चैनं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यतन्तः योगिनः च एनं पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् यतन्तः अपि अकृतात्मानः न एनं पश्यन्ति अचेतसः ॥ ११ ॥
अर्थः
ध्यानादिभिः सततं प्रयतमाना एव ज्ञानिनः देहे वर्तमानमिमं द्रष्टुं शक्नुवन्ति । किन्तु शास्त्रदिभिः प्रयतमाना अपि कश्मलचित्ताः देहे वर्तमानमपि इमं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
11 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः तृतीयोध्यायस्य एकचत्वारिंशत्तमः (४१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ नियम्य भरतर्षभ पाप्मानं प्रजहि हि एनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥
अन्वयः
भरतर्षभ ! तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनं पाप्मानम् एनं प्रजहि ।
अर्थः
अर्जुन ! अतः भवान् आदौ सर्वाणि इन्द्रियाणि संयम्य समस्तविज्ञाननाशकम् एनं पापं त्यजतु ।
शाङ्करभाष्यम्
यत एवं-तस्मादिति। तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ पूर्वं नियम्य वशीकृत्य भरतर्षभ, पाप्मानं कामं प्रजहिहि परित्यज, एनं प्रकृतं वैरिणं ज्ञानविज्ञाननाशनं ज्ञानं शास्रत आचार्यतश्चात्मादीनामबरोधः विज्ञानं विशेषस्तदनुभवस्तयोर्ज्ञानविज्ञानयोः श्रेयःप्राप्तिहेत्वोर्नाशनं नाशकरं प्रजहिहि आत्मनः परित्यजेत्यर्थः ।।41।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यदादित्यगतं तेजो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यदा आदित्यगतं तेजः जगद्भासयते अखिलम् यत् चन्द्रमसि यत् च अग्नौ तत् तेजः विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥
अन्वयः
यत् अखिलं जगत् भासयते (तादृशम्) आदित्यगतं तेजः, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ तत् तेजः मामकं विद्धि ।
अर्थः
सूर्ये चन्द्रे अग्नौ च वर्तमानं यत् तेजः जगत् भासयते तत् मम तेजः इति जानीहि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
12 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२७०
२७० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२७० २७० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कोलासिबमण्डलम्
कोलासिबमण्डलं (Kolasib District) मिजोरामराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कोलासिब इत्येतन्नगरम् । मिजोरामराज्ये उत्तरविभागे विद्यमानमिदं मण्डलम् । अतः यातायातदृष्ट्या अस्य स्थानं महत्त्वपूर्णम् ।
भौगोलिकम्
कोलासिबमण्डलस्य विस्तारः १,३७२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तर-वायव्यदिशोः अस्सामराज्यम् अस्ति । पूर्वदिशि चम्पायमण्डलं, दक्षिणदिशि ऐजोलमण्डलं, पश्चिम-नैऋत्यदिशोः मामितमण्डलम् अस्ति । अत्र १९७ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । 'त्लोङ्ग' अस्य प्रदेशस्य प्रमुखनदी । कोलासिबमण्डले अरण्यव्यापृतं, पर्वतीयं च स्थलम् अधिकं वर्तते । वनेषु वंशवृक्षाः अधिकाः सन्ति ।
जनसङ्ख्या
कोलासिबमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ८३,९५५ अस्ति । अस्मिन् ४२,९१८ पुरुषा:, ४१,०३७ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ६१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.२८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५६ अस्ति । अत्र साक्षरता ९३.५० % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ४४.१६% जना: ग्रामेषु निवसन्ति ।
ऐतिहसिकं किञ्चित्
११९८ तमे वर्षे ऐजोलमण्डलस्य विभाजनं कृत्वा कोलासिबपरिसरः मण्डलत्वेन स्थापितः ।
कृषि:
मण्डलेऽस्मिन् जल-पर्वत-सम्पत्कारणात् वनानां बाहुल्यं दृश्यते । वनेषु वंशाः, काष्ठानि च उपलभ्यते । कृषिः एव बहुसङ्ख्यजनानाम् उपजीविकां कल्पयति । कृषिः पारम्परिकपद्धत्या एव क्रियते । तण्डुलः, द्विदलसस्यानि, फलानि च प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले उपमण्डलद्वयम् अस्ति -
लोकजीवनम्
अत्र शिक्षणसुविधानाम् अभावः दृश्यते । चेरो(Cheraw), खोलाम्(Khuallam), छेह्-लाम् इत्येताः जनानां प्रमुखनृत्यप्रकाराः सन्ति । मिम् कुट्, चफर् कुट्, पोल् कुट् च उत्सवान् जनाः आचरन्ति । वनवासिजनजातीनां प्राचुर्यं दृश्यते । जनाः पारम्परिकजीवनपद्धतिम् अनुसरन्ति । अत्रस्थाः जनाः मिजो, आङ्ग्लम् इत्येताभ्यां भाषाभ्यां व्यवहरन्ति । कृषिसम्बद्धव्यवसायाः, हस्तोद्यमाः च जनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मिजोरामराज्यस्य मण्डलानि
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं...
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः स्वधर्मस्य अपालने का हानिः इति बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् यदृच्छया प्राप्तं धर्मयुद्धं स्वर्गप्राप्तेः साधनम् अस्ति इति उक्त्वा अत्र तस्य धर्मयुद्धस्य अर्थात् स्वकर्तव्यपालनस्य त्यागे का हानिः भवति ? इति एतस्माच्छ्लोकाद् आरभते । सः कथयति यद्, एतादृशं ज्ञात्वाऽपि त्वं युद्धं न करिष्यसि, तर्हि स्वधर्मस्य, कीर्तेः च त्यागं कृत्वा पापं प्राप्स्यसि इति ।
पदच्छेदः
अथ, चेत्, त्वम्, इमम्, धर्म्यम्, संग्रामम्, न, करिष्यसि । ततः, स्वधर्मम्, कीर्तिम्, च, हित्वा, पापम्, अवाप्स्यसि ॥
अन्वयः
अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ।
अर्थः
हे अर्जुन ! इदानीं तव धर्म्यं युद्धं प्राप्तमस्ति । यदि त्वम् एतद् युद्धं न करिष्यसि तर्हि आत्मधर्मात् च्युतः भविष्यसि । तव अपकीर्तिः भविष्यति । एतेन त्वं पापमपि अवाप्स्यसि ।
भावार्थः
'अथ चेत्त्वमिमं...पापमवाप्स्यसि' – अत्र 'अथ' इत्यव्ययस्य पक्षान्तरत्वेन उपयोगः । 'चेद्' इत्यस्याव्ययस्य च सम्भावनाऽर्थे उपयोगः । तात्पर्यम् अस्ति यद्, यद्यपि स्वस्य क्षात्रधर्मानुसारं त्वं युद्धं करिष्यत्येव, परन्तु यदि त्वं युद्धं न करिष्यसि, तर्हि त्वं स्वक्षात्रधर्मस्य त्यागं करिष्यसि । क्षात्रधर्मस्य त्यागे त्वं पापी भविष्यसि, कीर्तिः ते नङ्क्ष्यति (नष्टा भविष्यति) इति । यदृच्छं प्राप्तं स्वधर्मं त्यक्ष्यसि चेद्, अग्रे त्वं किं करिष्यसि ? स्वधर्मस्य त्यागे त्वया परधर्मणः स्वीकारः करणीयो भविष्यति । तेन त्वं पापभाक् भविष्यसि । "मृत्योः भयाद् अर्जुनसदृशः शूरवीरः अपि भीतः अभवत्" इति ते युद्धस्य त्यागे अन्ये मंस्यन्ते । तेन ते कीर्तिः नङ्क्ष्यति ।
शाङ्करभाष्यम्
अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं  धर्मादनपेतं विहितं  संग्रामं  युद्धं  न करिष्यसि  चेत्  ततः  तदकरणात्  स्वधर्मं कीर्तिं च  महादेवादिसमागमनिमित्तां  हित्वा  केवलं  पापम् अवाप्स्यसि।।
भाष्यार्थः
एतादृशं कर्तव्यपूर्णतया कर्मणि प्राप्ते सत्यपि –
यदि त्वं धर्मयुद्धं न करिष्यसि, तर्हि तस्य युद्धस्य अकृते स्वधर्मस्य नाशः भविष्यति । तथा च महादेवा दिभिः सह कृतात् युद्धात् या कीर्तिः प्राप्ता, सा अपि विनङ्क्ष्यति । तावदेव न, त्वं पापम् अपि अवाप्स्यसि ।
== रामानुजभाष्यम् == अथ  क्षत्रियस्य स्वधर्मभूतम्  इमम्  आरब्धं  संग्रामं  मोहाद् अज्ञानात्  न करिष्यसि चेत् ततः  प्रारब्धस्यधर्मस्याकरणात् स्वधर्मफलं निरतिशयसुखं विजयेन निरतिशयां  कीर्तिं च हित्वा पापं  निरतिशयम्  अवाप्स्यसि।
क्षत्रियधर्मरूपम् आरब्धम् एतत् युद्धं यदि त्वं मोहत्वाद् (अज्ञानत्वाद्) न करिष्यसि, तर्हि आरब्धस्य धर्मस्य सम्पादनम् अकृते त्वं स्वधर्मपालनस्य फलं (निरतिशयं सुखं), पूर्वविजयेभ्यः प्राप्तां कीर्तिं च त्यक्त्वा निरतिशयपापी भविष्यसि ।
अधिकवाचनाय
33 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यथा नदीनां बहवो...
पदच्छेदः
यथा नदीनां बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति तथा तव अमी नरलोकवीराः विशन्ति वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥
अन्वयः
यथा नदीनां बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति तथा अमी नरलोकवीराः अभिविज्वलन्ति तव वक्त्राणि विशन्ति ।
अर्थः
यथा स्रोतसाम् असङ्ख्याकाः जलप्रवाहाः सागरम् एव अभिमुखीभूय प्रविशन्ति तथा एते शूराः	 प्रकाशमानानि तव मुखानि प्रविशन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
28 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२३१
१२३१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
अनिल कुम्बले
भारतीय खिलाडी।
१२३१
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
अनिल कुम्बले
External links
वर्गः:भारतीयक्रिकेट्-क्रीडापटवः वर्गः:भारतीयक्रीडापटुसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
१२३१
बाह्य-सूत्राणि
१२३१ १२३१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पिलानी
पिलानी भारतस्य राजास्थान् राज्यस्य झुंझुनू मण्डले स्थितः एकः नगरः अस्ति। नगरः गणश्याम् दास् बिर्ला महोदयस्य जन्मस्थानम् अस्ति। पिलानी नगरे महान् विध्यालय बिर्ला तान्त्रिक, वैज्ञानिक महाविध्यालयम् स्थितः अस्ति।
आधारानि
वर्गः:राजस्थानराज्यम् वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कल्याणसौगन्धिकम्
कल्याणसौगन्धिकं नाम व्यायोगो नीलकण्ठेन रचितः । असौ कदा प्रादुरभूदिति न तावन्निश्चप्रचम् । आ नवम्या आ च पञ्चदश्याः शताब्द्द्याः अयं जनुषा भुवं भूषयांबभूवेति संशीतिरेव विवेचकानां दुनोति चेतः । भवतु, डेमहोदयस्तु एनं नवमशताब्दीकं निरधारयत् । व्यायोगश्चायं महाभारती यां वनपर्व -कथामधिष्ठाय रचितो यत्र द्रौपद्याः प्रीतये वृकोदरः सौगन्धिकं पुष्पमानिनीषू रक्षोभिर्युयुधे हनूमता च वाक्कलिं कल्पितवान् ।
वायुवेगेनापहृतं दिव्यं कुसुममाघ्राय तस्य रामणीयकं च निभाल्य पाञ्चाली तादृशं पुष्पं चकमे । वायुसूनु-र्वायुवेगेन धावन् विप्रदम्पतिभ्यां वार्यमाणोऽपि अविरतो दुर्गम-बन्धुरेषु गिरिपथेषु नैकवधान् विघ्नान् प्रतिद्रवन् गन्धमादनस्थं तं जलाशयं प्राप यो विकचैः सौगन्धिकैः प्रतिच्छन्नः परिमलेन वातलहरीः सम्भारयन् विरराज । निर्भीकं पुष्पाणि चिन्वानो भीमः क्रद्धेन रक्षसा संगतो विभीषितश्च तं मरिष्यसि एवेत्युक्त्वात्मपरिचयेन तमाहूय गदया निहत्य पलायनपरायणं चकार । अथ नेपथ्यात् श्रूयते स्म - भीमं पुष्पावचयान्मा स्म निवार्यतेति । सोऽपि पुष्पाण्यवचित्य कदलीवनं प्रविष्टस्तत्रत्यं सौमनस्यभाजं निसर्गमहिमानं वीक्ष्य मनसि चकार - अत्र कोऽपि प्रतापवान् निवसतीति । असौ कण्डूयमानभुजो युयुत्सालोलमना आह्वयत् । प्रत्याह्वानेन सह हनूमान् संस्कृतां गिरं संगिरन्नागतः । अथासौ जरठः कपिरिति कृत्वापसरणाय दत्तादेशो नाहं वार्धक्यपरिभूतः स्थानान्तरं गन्तुमपि प्रभुरिति प्रत्यवदत् । अपसारयितुं कृतोत्साहो भीमो न तस्य पुच्छमपि चालयितुं शशाकेति मनसि स्वं निन्दन्नपि देवैः स्तम्भितमिति तं तथास्थितमेव मुष्टिभिश्चूर्णयितुं घोषयन् ममाग्रजो हनूमान् स्वजातीयं त्वां रक्षितुं नापतेदिति समकथयत् । ततो मुष्टीमुष्टिरणे प्रवृत्ते विद्याधर-दम्पती तौ वारयित्वा सुरेन्द्र-सन्देशेन युवां भ्रातृभावेन रामलक्ष्मणाविव स्तामिति निरदिशताम् । रामनाम्ना श्रुतिगतेन भाव-विह्वलो वानरोत्तमः संग्रामेऽर्जुनस्य ध्वजे स्वस्यावस्थानं प्रत्यजानीत् ।
समीक्षा
व्यायोगानुरूपं कथावस्तु योजयन् भीमं च धीरोद्धतं चित्रयन् नीलकण्ठस्तत्र तत्र परिवर्तनानि विधत्ते स्म । प्रसङ्गाननुसृत्य लघुकलेवरेऽस्मिन् रूपके संवादेषु काव्य-कौशल-लेशानपि पश्यामः -
लज्जानमद्---वदन--मन्थरमीक्षणार्धं
सप्रश्रयाहृतकरद्वयरुद्धवक्षः।
साकूतदर्शनकृतैक-कटाक्षपात-
माश्लेषसौख्यमनुजस्य सुधेत्यभेदः।।
इति हनुमद्वचनसुधादीधितिविनिद्रयति मानसकुमुदं रसिकानाम् । वात्सल्यमिह सजीवामिव मूर्तिः दधानमवतरति । वय-वस्तु-माला-गुम्फन-पटिम्ना हरत्येव हृदयं नीलकण्ठः कामपि चित्र-पक्षति-विच्छित्तिमयमिव नृत्ते पदैर्योजयन् -
अन्तर्गहोद्गतमहाजगरस्य-दंष्ट्रा-व्याकृष्टपादमुरुगर्जितमेषसिंहः।
दंष्ट्राग्रकृष्टपृथुकुम्भतटास्थिवल्गद्-ग्रीवानिखातनखमाक्षिपति द्विपेन्द्रम्।।
इत्यहोऽजगरधृतैकपादः सिंहो गजेन्द्र-कुम्भे निखातदंष्ट्राश्चित्रितश्चित्रयते मनः। अन्येन आक्रान्तोऽन्यमाक्रामतीति सनातनी लोकयात्रा व्यज्यमाना भासतेतराम्। औद्धत्यप्रधाने व्यायोगे खलु विकत्थन-प्रचुरा एव संवादा योज्यन्ते किन्तु तत्र नैपुणं खिलीभूतमेव दृश्यते । यथा राक्षसः -
खड्गेन क्षतविग्रहस्य पिशितैः क्लृप्तोपदंशोत्तरं
कोष्णं ते रसयन् कपालचषकेणाकण्ठमस्रासवम्।
आन्त्रस्रग्गुणमुद्वहन् विरचन्नेपथ्यमस्थिव्रजै-
र्नृत्यन् मत्तविलासेजां धनपत्तेः प्रीतिं करिष्याम्यहम्।।३।।
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मिवारप्रतापम्
मिवारप्रतापं नाम नाटकं १६४४ ख्रीष्टाब्दे विरचितम् । अस्य प्रथमोऽभिनयो १९४५ ख्रीष्टाब्दे कोलकाता नगरे स्टाररङ्ग-मञ्चे समभूत् । प्रस्तावनायां सूत्रधारः संस्कृतभाषा याम् अमरताविषये स्पष्टयति -
वेदादि-शास्त्र-निचय-स्फुट-दिव्यमूर्तिः,
सा वाक् किमन्यवचनादमरा म्रियेत॥
मध्याह्नसूर्यकरणो हि यदि ब्रवीति,
रात्रिः किलेयमिति हन्त स एव मूढः॥
कथावस्तु
मानसिंहो राणाप्रताप स्य गृहमागच्छति पङ्किभोजनार्थं च निवेदयति । नानुमतोऽयं प्रस्तावः प्रतापेन। तिरस्कारजनितक्रोधान्धेन । मानसिंहेन सपद्येव प्रतिज्ञातम् -
यद्यमुष्य प्रतीकारं न कुर्यां वीर्यवानपि।
तदाम्बरं न यास्यामि यास्याम्यम्बरतां पुनः।।
मानसिंहस्य प्रस्थानानन्तरं प्रतापेनानुमितं यद् अकबरस्य आक्रमणमासन्न एवास्ति । प्रतिक्रियार्थं सन्नद्धोऽयं वीरान् सम्बोधयति ।
द्वितीयाङ्के महिलासम्मेलनं वर्तते । सौन्दर्यप्रतियोगितायां मुगल राज्ञ्यः सुन्दरीभ्यः पुरस्कारान् वितरयिष्यन्ति । प्रतियोगितायां पृथ्वीराजस्य पत्नी कमला सम्राजः अकबरस्य आज्ञया समागता । मार्गे मुगलोद्यानस्य पालिका कमलाम् अकबरहस्तपाशबद्धां विधातुं प्रयत्नशीलासीत् । कमला कथमपि शस्त्रसाहाय्येन गृहं परावर्तत ।
तृतीयेऽङ्के मानसिंहेन अकबरो राणाप्रतापकृतापमानविषये निवेदितः। चतुर्थेऽङ्के हल्दीघाटी स्थाने सञ्जातस्य सङ्ग्रामस्य वर्णनं विद्यते । अस्यैव गर्भाङ्के शक्तसिंहार्पित-तुरङ्ग-साहाय्येन प्रतापस्य प्राणरक्षा वर्णिता ।
पराजयानन्तरं प्रतापो मिवारशैलस्य पर्णकुटीरे सपरिवारो न्यवसत् । एकस्मिन् दिवसे वनमार्जारो तस्य कन्यकायाः करात् रोटिकां गृहीत्वा भक्षितवान् । क्षुधापीडितायाः कन्यकायाः करुण-क्रन्दनं समाकर्ण्य प्रतापस्य हृदयं द्रवीभूतम् । दुःखमेतत् सोढुम् अशक्नुवन्नसौ अकबरसन्निधौ सन्धिपत्रं प्रेषयामास । पश्चात् पृथ्वीराजस्य प्रबोधनेन सन्धितो विरतः स्वायत्तोऽभवत् ।
पश्चाद् भामाशाहामात्येन प्रतापाय अतुलधन-राशिः समर्पितः । तद्बलेन प्रतापेन महती सेना सज्जीकृत्य कमलमीरमुदयपुरं च क्रमशो जयः प्राप्तः।
षष्ठेऽङ्के देवी-दुर्ग-ग्रहणस्य चर्चा वर्तते । तत्रापि यवनैः साकं तुमुलं युद्धं समभूत् । निर्वहणे प्रताप एवाजयत् ।
नृत्यगीतादेः योजनं कवेः रोचकं संविधानं शोभते । कालीपर्वताद्धस्तादागत्य भिल्लसैनिकाः गायन्ति -
महु महु महुरं सी सीहु णिअरं पिउ पिउ चतुरं वीर।
लहु लहु चरणं वहु वहु करणं संहर जवणं धीर।।
करेहि जीवणपणं धरेहि णु पहरणं।
मारेहि जवणगणं पत्थरसमसरीर।।
तृतीयाङ्केऽकबरद्वारा सम्राजः पदस्य विडम्बना, कमलाद्वारोपेक्षा विविध-धर्मानुयायिभिः विघ्नोत्पादनं मनसि महती चिन्ता प्रदर्श्यते। अस्मिन्नङ्के मानसिंहस्य दीर्घतरं स्वगतभाषणं नास्ति नाट्योचितम् ।
चतुर्थाङ्कस्यारम्भे शक्तसिंहस्यैकोक्तिर्वर्तते । सोऽत्र मानसिंहप्रतापयोः स्थितिमाकलयन् कांक्षति -
‘यदि वयमत्र संग्रामे विजयलक्ष्मीं लप्स्यामहे तदावश्यमेव भारताद् यवनापसारणेन साम्राज्यमारोपयितुमेव यतिष्यामहे' इति।
रङ्गपीठे चेतकनामकस्य प्रतापतुरङ्गमस्य मृत्योः प्रदर्शनं संस्कृतनाट्यसाहित्ये परमाकर्षणस्य केन्द्रम्।
नाटकस्यास्य प्रथमाङ्कस्य आवश्यकतैव नासीत् । अस्मिन्नकबरस्य चरित्रस्य दूषितपक्ष एव प्रकाशितः । वस्तुतोऽस्य अङ्कस्य कथावस्तु नाट्यकथया सर्वथासम्बद्धम् । भारतीय-स्वातन्त्र्ययुद्धस्य अन्तिमचरणे हरिदासोऽगायत् -
स्व-स्वजीवनदानेन रक्षणीयैव जन्मभूः।
आदत्ते हि महद् वस्तु स्तोकत्यागेन बुद्धिमान्॥
भारतवर्ष हिन्दूनामेव निवासस्थानम् -
हिन्दुस्थाने यवनवसतिर्नोचिता भारतेऽस्मिन्,
तस्मादस्मान्निजनिजधिया यात यूयं स्वदेशान्
अस्रस्रोतः स्रवतु न खलु च्छिन्नभिन्नाच्छरीरात्।।
लोकोक्तीनामन्योक्तीनां च प्रयोगः प्रभविष्णुरस्ति । यथा -
अयं कल्याणकल्लोलः स्वयं सम्मुखमागतः।
दृढेन स विशालेन शिलाबन्धेन वारितः।।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:भारतम् वर्गः:महाराणाप्रतापः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चाड
चाड अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काव्यदोषाः
शब्द- अर्थ –गुण् –रीति –वृत्ति –अलङ्कार – रस भावादीनां काव्यसमाग्रीशब्देन व्यवहारो भवति । शब्दादीनां निर्दोषत्वे एव काव्यस्य परमप्रयोजनभूतं रसानन्दं साधयितुं ते प्रभवन्ति । दीपस्य समीपे अधोदेशे यथा छाया समाक्रम्य तिष्ठति, तथा सर्वान् काव्यांशान् आवृत्य दोषाः प्रवर्तन्ते प्रायशः । तान् दोषान् सर्वान् अपनुद्य काव्य मनवद्यं विधातुं दोषाणामपि स्वरुपं परिपूर्णतया वेदितव्यं भवति । प्राचीनाः केचिदालङ्कारिकाः, अदोषौ सगुणौ सालङ्कारौ शब्दार्थौ काव्यम्  इति काव्यलक्षणं व्याचख्युः । तेषां मते गुणसाहित्यमिव दोषराहित्यमपि काव्येऽवश्यमपेक्षितमस्ति । दण्डी तु – इत्युक्त्वा काव्ये दोषाणामल्पानामपि स्थानं नास्तीति समुद्घोषयत् । अयमतिवाद इवाभाति । यतस्तादृशं काव्यमलभ्यमेव स्याद्यत्र दोषलेशस्पर्शाऽपि न भवेत् । महाकविनामपि काव्येषु तत्र तत्र दोषलेशा स्संदृश्यन्त एव । तावन्मात्रेण तानि महाकाव्यान्यकाव्यानीति वक्तुं न शक्यते । तेषु काव्येषु दोषमल्पमाच्छादयितुं समर्थं रसवत्त्वमपि सन्निहितमवश्यं भवेत् । ततश्च ये दोषा रसस्यापकर्षं साधयितुमसमर्थाः ते दोषा काव्यत्वमपि नाशयितुमसमर्था इत्येव विभावनीयम् । एवञ्च रसापकर्षसाधकादोषा एव वस्तुतो दोष पदवाच्या इति ज्ञायते । अत एव साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः, रसापकर्षका एव दोषा भवन्तीति दोषान् व्याचख्यौ । भरतो गुणानां निर्वचनं कुर्वन् – दोषविपर्ययात्मानो गुणाः – इति प्रत्यपादयत् । वामनस्तु निर्वचनं पूर्वोक्तं विपर्यस्य  गुणविपर्ययात्मानो दोषाः इति व्याख्यातवान् । परं दोषेषु न केवलं गुणविपर्ययभूता एव दृश्यन्ते, केचित् केवलदोषा अपि दृश्यन्ते । अतो वामनस्य दोषनिर्वचनमसमग्रं प्रतिभाति ।
विद्यानाथस्तु – दोषः काव्यापकर्षस्य हेतुश्शब्दार्थगोचरः - इति निरवोचत् । यावच्छब्दार्थगतो दोषः काव्यापकर्षजनकस्तावत् रसापकर्षकोऽवश्यं दोषो भवतीति पुनर्न वक्तव्यं भवति । वस्तुतो रसापकर्षक एव प्रधानो दोषो भवति सर्वथा परित्याज्यश्च । शब्दमात्रसम्बन्धिनो दोषाश्शब्ददोषा भवन्ति । तत्र दुष्टस्य शब्दस्य परिवर्तनेनैव स दोषोऽपगच्छति । अर्थसम्बन्धिनो दोषा अर्थदोषा उच्यन्ते । एषु समानार्थकस्य शब्दान्तरस्य निवेशेन दोषो नापगच्छति । यत अर्थदोषः शब्देन सर्वथा न सम्बध्दो भवति । अर्थस्य विपरिवर्तनेनैव स दोषोऽपगच्छति । अर्वाचीनाः केचिदालङ्कारिकाः मुख्यार्थहतिं दोषपदार्थं मेनिरे । को नाम मुख्यार्थ इति विचार्य काव्यात्मभूतो रस एव मुख्यार्थ इति तदाश्रयतया वाच्यार्थोऽपि मुख्यार्थो भवितुमर्हतीति च व्याचख्युः । रसमये काव्ये रस एव काव्योद्देश्यभूतः । नीरसे तु काव्ये चमत्कारजनको वाच्यार्थ एव प्रधानो भवति । इति र्नामापकर्षः । ततश्च उददेश्यभूतयोः रसवाच्यार्थयो रसापकर्षजनका दोषा भवन्तीति पर्यवसितम् । उपर्युक्तं दोष निर्वचनमपि उद्देश्य प्रतीति विघातको दोष इति रुपेण प्रतिपादितम् । अयमपकर्षो रसवाच्यार्थयोरिव तदुपकारकेषु शब्देषु वर्णेषु रचनादिषु चावतिष्ठते । अत एव साहित्यदर्पणकारः, दोषाः पदे पदांशे वाक्ये रसे चाऽपि भवितु मर्हन्तीति, प्रत्यपादयत् ।
साहित्यदर्पणप्रोक्ता दोषा अत्र नाम्ना केवलं प्रस्तूयन्ते । तल्लक्षणानि तु तत एव ग्राह्यानि भवन्ति ।
पदवाक्यदोषाः
दोषाणां संख्याविषये मतभेदास्सन्ति । भरतो दोष विपर्ययात्मानो गुणा इति वर्णयन् दोषाणां प्राधान्यं संसूच्य शब्दार्थगत विभागमकृत्वा दशदोषान् प्रत्यपादयत् । दण्डी अपि तथैव दशदोषा नवोचत् । परं भरताभिमतानां दोषाणां दण्डिप्रोक्तानां च दोषाणां च मध्ये नाम्नि निर्वचने च भेदो दृश्यते । वामनस्तु काव्यसौन्दर्यापकर्षहेतून् दोषा नभावयत् । तेन दशशब्ददोषाः दशैवार्थदोषाश्च प्रतिपादिताः । भामहो भरतप्रोक्तानां दशदोषाणां, अपरा नेकादशदोषान् मेलयित्वा, एकविंशतिदोषान् कथयामास । रुद्रटस्य मते शब्दार्थगतत्व भेदेन दोषाः द्विविधा भवन्ति । शब्ददोषेषु पदगताष्षट्, वाक्यगतास्त्रयः, अर्थदोषेषु केवलार्थदोषानव उपमादोषाश्चत्वारः, आहत्य द्वाविंशतिदोषा रुद्रटेन प्रतिपादिताः ।
सर्वे दोषा नित्या अनित्याश्चेति द्विधा विभक्तुं योग्या भवन्ति । च्युतसंस्कारादयो दोषास्सर्वदा दोषा एवेति ते नित्यदोषा भवन्ति । एते च न केनापि प्रकारेण दोषभिन्ना भवन्ति । अनित्यदोषास्तु सर्वदा दोषा न भवन्तीति कदाचिदेषां गुणत्वमपि भवितुमर्हति । पारुष्यदोषः श्रृङ्गारादिषु दोष एव, रौद्रादिषु पुनस्स एव गुणो भवति । अप्रयुक्तादयो दोषाः श्लेषाद्यलङ्कारेषु दोषा न भवन्ति । ततश्चैतादृशा दोषा अनित्यदोषा भवन्ति । लाक्षणिकोक्तेषु दोषेषु बहवो दोषा अनित्या एव ।
रसदोषाः
‎
वर्गः:काव्यतत्त्वानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रामकृष्ण मिशन्
रामकृष्ण मिशन् इत्येषा संस्था विश्वव्याप्ता धार्मिकी सामाजिकी च सेवासंस्था । इयं संस्था श्रीरामकृष्ण परमहंसेन एव १८८६ तमे वर्षे स्वीयान्तरङ्गशिष्येभ्यः संन्यासदीक्षायाः अनुग्रहद्वारा संस्थापिता । तस्य दिवङ्गमनानन्तरं तदीयेन परमश्रेष्ठेन शिष्येण स्वामिना विवेकानन्देन १८९७ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य प्रथमदिनाङ्के व्यवस्थितरूपेण संरचितम् । शिक्षणं, वैद्यकीयचिकित्सा, वनवासिकल्याणं, ग्रामाभिवृद्धिः इत्यादिषु क्षेत्रेषु संस्था सेवाकार्यं करोति । दीक्षिताः संन्यासिनः, गृहस्थशिष्याः च मिलित्वा एतानि कार्याणि निर्वहन्ति । कर्मयोगसिद्धान्तस्य आधारेण अत्र कार्यम् आचर्यते । अस्याः संस्थायाः केन्द्रकार्यालयः पश्चिमवङ्गराज्यस्य हावरामण्डलस्य कोलकोत्तनगरे विद्यमानं बेलूरमठम् । सनातनहिन्दुधर्मस्य वेदान्ततत्त्वानुगुणम् अस्याः कार्यं प्रचलति । 'रामकृष्णमठ'नामकेन संन्यासिनां सङ्घटनेन सह अस्याः कार्यं प्रचलति ।
२७१
२७१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
रामकृष्ण मिशन्
इतिहासः
रामकृष्ण परमहंसः (१८३६-१८८६) एव रामकृष्ण संन्याससङ्घस्य संस्थापकः । रामकृष्णः दक्षिणेश्वरे कालीमन्दिरस्य अर्चकः आसीत् । तस्य बहवः संन्यासिशिष्याः गृहस्थशिष्याः च आसन् । तस्य प्रमुखः संन्यासशिष्यः विवेकानन्दः । १८८६ तमे वर्षे तस्य मरणात् केभ्यश्चित् दिनेभ्यः पूर्वं संन्यासं स्वीकर्तुम् उद्युक्तेभ्यः स्वीयतरुणशिष्येभ्यः सः काषायवस्त्रम् अयच्छत् । रामकृष्णः तेषां तरुणानां योगक्षेमनिर्वहणदायित्वं विवेकानन्दाय अददात् । तस्य मरणानन्तरं ते तरुणशिष्याः मिलित्वा अध्यत्मसाधनम् अकुर्वन् । १८८६ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासे ते अनौपचारिकरूपेण एकस्यां रात्रौ संन्यासप्रतिज्ञां स्वीकृतवन्तः ।
२७१
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
रामकृष्ण मिशन्
स्थूलपरिचयः
विवेकानन्देन संस्थापिता इयं संस्था स्वास्थ्य-शिक्षण-विपत्परिहारादिषु कार्येषु आत्मानं योजितवती अस्ति । अस्याः संस्थायाः पञ्जीकरणं १९०९ तमे वर्षे (१८६० नियमः XXI अनुगुणं) जातम् । अस्याः संस्थायाः मठस्य च बहु निकटसम्बन्धः वर्तते । मठस्य चितः विश्वस्तः एव अस्याः संस्थायाः निर्वहणाधिकारी भवति ।
२७१
बाह्य-सूत्राणि
२७१ २७१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रामकृष्ण मिशन्
निर्वहणम्
रामकृष्णमठस्य पदाधिकारिणां चयनं विश्वस्तमण्डल्या क्रियते । मण्डल्या विद्यमानैः विश्वस्तैः एव अध्यक्षः, उपाध्यक्षः, कार्यदर्शी, उपकार्यदर्शिनः, कोशाध्यक्षः च चीयन्ते । एतन्निमित्तं आ विंशतिभ्यः वर्षेभ्यः विद्यमानानां संन्यासिनाम् अभिप्रायः स्वीक्रियते । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः निर्वहणगणे रामकृष्णमठस्य विश्वस्ताः भवन्ति । रामकृष्णमठस्य मुख्यकार्यालयः बेलूरुमठः एव रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः अपि मुख्यकार्यालयः विद्यते । रामकृष्णमठस्य शाखा संन्यासिगणेन निरूह्यते ये च विश्वस्तैः प्रेष्यन्ते । विश्वस्तानां प्रमुखः भवति ज्येष्ठः संन्यासी यः अध्यक्षः इति निर्दिश्यते । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः शाखाकेन्द्रं निर्वहणगणेन निरूह्यते । तस्मिन् गणे संन्यासिनः अन्ये च भवन्ति । अन्ये सदस्याः रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः निर्वहणगणेन क्रियते यस्य कार्यदर्शी निर्वहणाधिकारिरूपेण कार्यं करोति । संस्थानिर्वहणस्य आधारभूताः भवन्ति सर्वे संन्यासिनः । सर्वेषां संन्यासिनां मेलनं वर्षत्रये एकवारं भवति यत्र विश्वस्तैः स्वीकृतानां नियमानाम् अङ्गीकारः कार्याणां मार्गदर्शनञ्च भवति । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः कार्यनिर्वहणस्य नीतिनियमाः स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचिताः सन्ति । १८९८-९९ तमयोः वर्षयोः स्वामी विवेकानन्दः स्वामिनं शुद्धानन्दम् उद्दिश्य एतान् नियमान् अवदत् । ततः ते नियमाः श्रीरामकृष्णस्य सर्वैः शिष्यैः प्रशिष्यैः च सर्वानुमतेन अङ्गीकृताः । अग्रे १८९९-१९०१ तमयोः वर्षयोः तेषां नियमानां पञ्जीकृतविश्वस्तपत्रं सज्जीकृतम् स्वामिना विवेकानन्देन, अन्यैः रामकृष्णभक्तैश्च ।
संन्यासिगणः
१८८६ तमे वर्षे श्रीरामकृष्णस्य मरणानन्तरं तदीयाः युवशिष्याः सम्मिल्य संन्यासदीक्षां स्व्यकुर्वन् । मूलः मठः कलकत्तासमीपस्थे बारानगरे आसीत् । ततः १८९२ तमे वर्षे सः मठः अलम्बझार्-नगरं प्रति, ततः नीलम्बार् मुखर्जिवर्यस्य उद्यानगृहं प्रति च परिवर्तितः । १८९९ तमे वर्षे हावराजनपदे विद्यमाने बेलूरुमठं प्रति परिवर्तितः जातः । इयं भूमिः स्वामिना विवेकानन्देन आसादिता । अयं बेलूरुमठः देशे विदेशे च विभिन्नेषु मठकेन्द्रेषु मिशिन् केन्द्रेषु च कार्यं कुर्वतां सर्वेषामपि संन्यासिनां मातृगृहं विद्यते । मठस्य सर्वः अपि सदस्यः प्रशिक्षणं संन्यासदीक्षां च बेलूरुमठे एव प्राप्नोति । संन्यासदीक्षाकांक्षी प्रथमवर्षे पूर्वपर्यवेक्षणावस्थायां भवति । अग्रिमाणि चत्वारिवर्षाणि पर्यवेक्षणावस्थायां भवति । तस्यान्ते सः ब्रह्मचर्यव्रतधारी भूत्वा प्रतिज्ञातः भविष्यति । ब्रह्मचर्यं, त्यागः, सेवा च प्रतिज्ञायाः प्रमुखाः विषयाः । चतुर्भ्यः वर्षेभ्यः अनन्तरं योग्यः इति निश्चीयते चेत् तस्मै संन्यासदीक्षा प्रदीयते । सः भवति काषायवस्त्रधारी ।
लाञ्छनम्
इदं लाञ्छनं स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचितम् अस्ति, एवं विवृणोति च - चित्रे दृश्यमानं तरङ्गयुक्तं जलं कर्मसूचकं, कमलं भक्तिसूचकम्, उदयमानः सूर्यः ज्ञानसूचकः, परितः आवृतः सर्पः योगस्य जागरितायाः कुण्डलिनीशक्तेः सूचकः, चित्रे विद्यमानः हंसः परमात्मसूचकः विद्यते । कर्म-ज्ञान-भक्ति-योगस्य संयोगेन परमात्मनः दर्शनं प्राप्यते इत्येतत् द्योतयति चित्रम् ।
कार्यक्रमाः
प्रमुखाः कार्यकर्तारः संन्यासिनः । अस्याः संस्थायाः प्रमुखकार्याणि - संस्थायाः स्वीयचिकित्सालयाः, साहाय्यकेन्द्राणि, कुष्ठरोगचिकित्सालयाः, चरचिकित्सालयाः, प्रसूतिकेन्द्राणि च विद्यन्ते । अनुवैद्यानां शिक्षणकेन्द्राणि अपि निरूह्यन्ते । ग्रामविकासः, वनवासिकल्याणकेन्द्राणि, वृद्धाश्रमाः इत्येतेषु अपि एतेषां कार्याणि प्रचलन्ति । अनया संस्थया भारते बहूनि शिक्षणसंस्थानि स्थापितानि । तदीयानि प्राथमिकविद्यालयाः, प्रौढशालाः, शिक्षकप्रशिक्षणकेन्द्राणि, महाविद्यालयाः, वृत्तिशिक्षणकेन्द्राणि, अन्धशालाः विश्वविद्यालयश्च विद्यन्ते । पश्चिमवङ्गराज्यस्य सुन्दर्बन्-प्रदेशेषु भौगोलिककारणतः विद्युच्छक्तेः सम्पर्ककल्पनम् अशक्यम् । अत्रत्याः सर्वे अपि मृत्तैलेनैव जीवन्ति स्म । तस्मिन् स्थले सूर्यशक्तेः साहाय्येन दीपव्यवस्था कल्पिता अस्ति अस्याः संस्थायाः परिश्रमेणैव ।
धार्मिककार्याणि
इयं संस्था जात्यतीतः विद्यते । अपि च जातिभेदविरोधी वर्तते । रामकृष्णाश्रमस्य धार्मिककार्यक्रमेषु अन्यतमाः सन्ति सत्सङ्गः, नीराजनं च । सत्सङ्गे प्रार्थना, भजनानि, प्रवचनम्, पठनं, ध्यानञ्च भवन्ति । दिने द्विः नीराजनाचरणं क्रियते । अत्र प्रमुखाः हिन्दु-उत्सवाः - महाशिवरात्रिः, रामनवमी, कृष्णाष्टमी, दुर्गापूजा च आचर्यते । रामकृष्ण-शारदादेवी-विवेकानन्द-अन्यसंन्यासिशिष्याणां च जन्मदिनं विशेषेण अत्र आचर्यते । जनवरीमासस्य प्रथमदिनाङ्कः 'कल्पतरुदिन'त्वेन आचर्यते । धर्मनिरपेक्षभावः, अन्यधर्मविषये गौरवञ्च अस्याः संस्थायाः वैशिष्ट्यम् । स्वामिना विवेकानन्देन प्रस्तावितेषु आदिमनियमेषु अन्यतमः विद्यते - सर्वैः धर्मैः, सर्वैः धर्मोपदेशकैः, विविधधर्मानुयायिभिः च गौरवेण व्यवहरणीयम् । विवेधेषु धर्मेषु पूज्यमानाः सर्वे देवाः अपि आदरणीयाः इति । " हिन्दुपर्वाचरणेन सह अत्र बुद्धपूर्णिमा, क्रिस्मस्दिनस्य अपि आचरणं क्रियते ।.
बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:धार्मिकसंस्थाः‎ वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः‎ वर्गः:परिशीलनीयानि
भारतीयबहिराकाशगवेषणसङ्घटना
भारतीय बहिराकाश गवेषण संघटना (Indian Space Research Organization) भारतदेशस्य राष्ट्रिय बहिराकाश संशोधना प्रतिष्ठानः ।
बलिचक्रवर्ती
thumb|200px|बलिः वामनाय दानं करोति बलिः कश्चन क्षत्रियः । प्रह्लादपुत्रस्य वीरोचनस्य पुत्रः बलिः । एतस्य पत्नी सुदेष्णा । एतस्य पुत्रः बाणासुरः । एतस्य इन्द्रसेनः इति नामान्तरः ।  एतस्य पत्नी विन्ध्यावळि ।  इन्द्रेन संहृतः बलिः शुक्राचार्यस्य मृतसञ्जीविनीद्वारा पुनर्जीवं प्राप्य विश्वजित् इत्यस्य यागं कृत्वा अग्निदेवेन रथाश्वध्वजं, पितामहेन प्रह्लादेन दिव्यधनुः, अक्षयतूणीरं च प्राप्य इन्द्रेन सह युद्धं कृत्वा जित्वा स्वर्गराज्यं स्वाधीने स्वीकृतवान् ।
अश्वमेधयागः
नर्मदातटे बलिः अश्वमेधयागं कुर्वन् आसीत् । तदा ब्रह्मादीनां प्रार्थनां श्रृत्वा विष्णुः अदितिदेव्यां वामनरूपेण अवतारं प्राप्तवान् । उपनयनानन्तरं बलिचक्रवर्तेः समीपम् आगतवान् । बलिः वामनम् आदरेण अपूजयत् । सः बलिं पादत्रयमात्रां भूमिं प्रार्थितवान् । शुक्राचार्यः न ददातु इति बलिम् उक्तवान् । तथापि बलिः दानं दातुम् उद्युक्तः जातः । तदा वामनरूपी विष्णुः भूम्यन्तरिक्षं पदद्वयेन सम्पाद्य तृतीयं पदं बलेः शिरसि स्थापयित्वा तं पातालं प्रेषितवान् । सहना एव श्रेष्ठा इति विषये प्रह्लादेन सह संवादः, श्रेयस्साधनायाः विषये गर्दभरूपिणा इन्द्रेण सह संवादं कृतवान् । बलेः कोटरे नामिका अन्या पत्नी आसीत् । तस्याः द्वारा बाणः, धृतराष्ट्रः, सूर्यः, चन्द्रः, चन्द्रांशुतापनः, निकुम्भनाभः, गुर्वक्षः, कुक्षिः, भीमः, विभीषणः इत्यादयः अनेकाः पुत्राः आसन् ।
प्राप्तः वरः
विष्णुः एतं पातालं प्रति नुदन् आसीत् तदा खिन्नं बलिं दृष्ट्वा विष्णुः 'श्रोत्रियेण विना श्राद्धः, विनाश्रद्धया दानं, विधिहीनयज्ञं, शौचेन विना देवब्राह्मणपूजाव्रताः, गुरुभक्त्या विना कृतं कर्म' एतेभ्यः पञ्च कार्येभ्यः यद् पुण्यं प्राप्येत तत् न प्राप्यते । तद् पुण्यं सर्वं भवते एव लभ्यते’ इति वरं दत्तवान् ।
प्रह्लादस्य शापः
देवानां प्रार्थनानुसारं यदा विष्णुः वामनावतारं धर्तुम् अदित्याः गर्भं प्रविष्टवान् तदा दैत्याः तेजोहीनाः अभवन् । अनेकाः उत्पाताः आरब्धाः ।  एतस्य कारणं किम् इति यदा बलिः स्वस्य पितामहं प्रह्लादं पृच्छति तदा प्रह्लादः ध्यानदृष्ट्या  सर्वं ज्ञात्वा  बलये वदति । बलिः विष्णुं निन्दयति ।  कुपितः प्रह्लादः 'मम शिरच्छेदनापेक्षया अधिकपातकं भगवन्निन्दावचनम् भवान् वदन् अस्ति । भवान् राज्यभ्रष्टः भवतु’ इति शापं दत्तवान् ।  यदा बलिः प्रह्लादं प्रार्थयति तदा सः एतस्य श्रेयः भवतु इति अभयं दत्तवान् ।
वामनस्य बोधनम्
वामनावतारकाले आगतान् उत्पातान् दृष्ट्वा बलिः शुक्रं पृच्छति । वामनमूर्तिः दानार्थं भवतः समीपम् आगच्छति इति शुक्राचार्यः विवृणोति ।  शुक्रबल्योः संवादः भवति ।  बलितः दानं प्राप्य वामनः तस्मै एककल्पप्रयाणस्य दीर्घायुं दत्तवान्  ।  एतस्मिन् वैवस्वतमन्वन्तरस्य अनन्तरस्य सार्वणिकमन्वन्तरे इन्द्रपदविं तावत्पर्यन्तं सुतललोके त्रिशतललनाभिः सह सर्वान् भोगान् अनुभवतु, यदि भवान् अन्यायमार्गे चलति तर्हि मरणपाशाः भवन्तं बध्नन्ति  इत्यपि नियमं स्थापितवान् ।  तर्हि मह्यं सुतललोके एतावत् भोगान् दातुं का साधना इति बलिः पृच्छति ।  तस्य उत्तरम् उक्त्वा त्रिविक्रमरूपी वामनः अदृश्यः जातः ।
वर्गः:पौराणिकराजाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:परिशीलनीयानि
मधु (आहारपदार्थः)
thumb|250px|right|मधुमक्षिका मधुश्च
अयम् आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र उपलभ्यते एव । अयं सस्यजन्यः एव आहारपदार्थः परन्तु कीटकुलीयाः मधुमक्षिकाः सङ्गृह्णन्ति । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् Honey इति वदन्ति । मधु विना आयुर्वेदस्य चिकित्सानां कल्पनाम् अपि कर्तुं न शक्नुमः तथा प्रसिद्धम् अस्ति मधु आयुर्वेदशास्त्रे । बालानां तु औषधस्य सेवनं नाम मधुना सह एव इति अर्थः । एतत् मधु पुष्पेषु भवति । मधुमक्षिकाः सङ्गृह्य नीडे रक्षन्ति । अनन्तरं मानवः नीडतः मधुमक्षिकाभिः सङ्गृहीतं मधु प्राप्नोति । पञ्चसु अमृतसदृशेषु वस्तुषु मधु अपि एकम् । अतः एव पूजावसरेषु सज्जीक्रियमाणे पञ्चामृते अपि मधु योजितं भवति । एतत् मधु मधुमक्षिकाणां गात्रानुसारं, मधुनः सङ्ग्रहणस्य सामर्थ्यस्य अनुगुणं च विभज्यते । आचार्यः चणकः मधु चतुर्विधम् इति वदति ।
मधुमेहादिषु रोगेषु (Sugar) माक्षिकस्य मधुनः उपयोगः एव करणीयः इति वदन्ति शास्त्राणि ।
आचार्यस्य सुश्रुतस्य अनुसारं मधु अष्ट विधं भवति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मधुनः स्वभावः
योगवाहिद्रव्येषु अत्यन्तं श्रेष्ठं मधु शरीरं शुष्कीकरोति । अस्य रुचिः कषायमिश्रितमधुरा । प्रधानरुचिः कषाया । मधु जीर्णानन्तरं कटुरूपेण परिवर्तितं भवति । किञ्चित् मधु जीर्णानन्तरम् अपि मधुररूपेण एव तिष्ठति । तादृशं मधु विश्वासार्हं न । तत्र कदाचित् शर्करायाः संयोगः जातः भवति । शुद्धं मधु तैलवर्णीयं भवति । शुद्धं मधु अग्नौ स्थाप्यते चेत् शब्दं न जनयति ।
<!मधु या शहद (अंग्रेज़ी:Honey हनी) एक मीठा, चिपचिपाहट वाला अर्ध तरल पदार्थ होता है जो मधुमक्खियों द्वारा पौधों के पुष्पों में स्थित मकरन्दकोशों से स्रावित मधुरस से तैयार किया जाता है और आहार के रूप में मौनगृह में संग्रह किया जाता है।
शहद मैं जो मीठापन होता है वो मुख्यतः ग्लूकोज़ और एकलशर्करा फ्रक्टोज के कारण होता है। शहद का प्रयोग औषधि रूप में भी होता है। शहद में ग्लूकोज व अन्य शर्कराएं तथा विटामिन, खनिज और अमीनो अम्ल भी होता है जिससे कई पौष्टिक तत्व मिलते हैं जो घाव को ठीक करने और उतकों के बढ़ने के उपचार में मदद करते हैं। प्राचीन काल से ही शहद को एक जीवाणु-रोधी के रूप में जाना जाता रहा है। शहद एक हाइपरस्मॉटिक एजेंट होता है जो घाव से तरल पदार्थ निकाल देता है और शीघ्र उसकी भरपाई भी करता है और उस जगह हानिकारक जीवाणु भी मर जाते हैं। जब इसको सीधे घाव में लगाया जाता है तो यह सीलैंट की तरह कार्य करता है और ऐसे में घाव संक्रमण से बचा रहता है।
विभिन्न धर्मों में
शहद को प्राचीन काल से ही विभिन्न धर्मों में उच्च मान्यता मिली हुई है। हिन्दु धर्म में भगवान विष्णु को कमल के फूल पर मधुमक्खी के रूप में विश्राम करते हुए दिखाया गया है। ३००० - २००० ईसा पूर्व के बीच में संकलन किये गए ऋगवेद में भी शहद तथा मधुमक्खियों के बारे में बहुत से सन्दर्भ मिलते हैं। शहद हिन्दू धर्म के बहुत से धार्मिक कृत्यों तथा समारोहों में प्रयोग होता है। प्राचीन यूनानी सभ्यता में भी शहद को बहुत मूल्यवान आहार तथा भगवान की देन माना जाता था। यूनानी देवताओं को अमरत्व प्राप्त था जिसका कारण उनके द्वारा किया गया ऐम्ब्रोसिआ सेवन बताया गया था, जिसमें शहद एक प्रमुख भाग होता था। अरस्तु की पुस्तक नेचुरल हिस्टरी में भी शहद पर बहुत से प्रत्यक्ष प्रेक्षण उपलब्ध हैं। उसका विश्वास था कि शहद में जीवन वृद्धि तथा शरीर हृष्ट-पुष्ट रखने के लिए आसाधारण गुण होते हैं। इस्लाम के पवित्र ग्रन्थ कुरान के सूरा-१६ अन-नह्ल के अनुसार शहद सभी बीमारियों को निदान करता है। यहूदी धर्म में भी शहद को आहार या हनी बनाने में प्रयोग किया जाता है। संसार के लगभग सभी धर्मो ने शहद की अनूठी गुणवत्ता की प्रशंसा की है।
पोषण
thumb|left|250px|एक [[मधुमक्खी गोल्डनरॉड पुष्प के कैलिक्स पर पराग सेवन करते हुए।]]
मधु शर्कराओं एवं अन्य यौगिकों का मिश्रण होता है। कार्बोहाईड्रेट के संदर्भ में मधु में मुख्यतः फ्रक्टोज़ (लगभग ३८.५%) एवं ग्लूकोज़ (लगभग ३१.०%) होता है, जो इसे कृत्रिम रूप से उत्पादित इन्वर्टेड शुगर सीरप के समाण रखता है, जिसमें ४८% फ्रक्टोज़, ४७% ग्लूकोज़ एवं ५% सकरोज़ होते हैं। मधु के शेष कार्बोहाईड्रेट में माल्टोज़, सकरोज़ एवं अन्य जटिल कार्बोहाईड्रेट होते हैं। मधु में नाममात्र को विभिन्न विटामिन एवं खनिज होते हैं। अन्य सभी पोषक स्वीटनरों की भांति ही, मधु में अधिकांश शर्करा ही होती है, और ये विटामिन या खनिजों का विशेष स्रोत नहीं है। मधु में अति लघु मात्रा में विभिन्न अन्य यौगिक भी होते हैं जो एंटीऑक्सीडेंट्स का कार्य करते हैं, साथ ही क्राइसिन, पाइनोबैंकसिन, विटामिन सी, कैटालेज़, एवं पाइनोसेंब्रिन भी होते हैं। फिर भी मधु के विशिष्ट संयोजन उसे बनाने वाली मधुमक्खियों पर व उन्हें उपलब्ध पुष्पों पर निर्भर करते हैं।
एक मधु के नमूने का विश्लेषण
मधु का घनत्व लगभग १.३६ कि.ग्रा./लीटर (जल से ३६% घना) होता है। मधु में कॉर्न सीरप या इक्षु शर्करा मिश्रण की मिलावट की जांच आइसोटोप रेश्यो मास स्पेक्ट्रोमीट्री द्वारा की जा सकती है। इस विधि द्वारा ७% तक की निम्न मात्रा भी जांची जा सकती है।
प्रकार
thumb|right|टेक्सास के एक मेल में शहद की विभिन्न किस्में एवं फ्लेवर मधु के कई प्रकार होते हैं। इन प्रकारों का वर्गीकरण प्रायः उन मधुमक्खियों द्वारा मधुरस एकत्रित किये जाने वाले प्रमुख स्रोतों के आधार पर किया जाता है। उदाहरणार्थ अल्फा-अल्फा मधु, बरसीम मधु, छिछड़ी या शैन मधु, लीची मधु आदि। इसके अलावा शहद के संसाधन और शोधन की प्रक्रिया के आधार पर किया जा सकता है :
निष्कासित मधु
निष्कासित मधु को छाना हुआ शहद भी कहते हैं। यह मधु निष्कासन मशीन द्वारा निकाला जाता है तथा शहद का शुद्धतम प्रकार होता है। यह मौनगृहों से पाली गई मधुमक्खियों जैसे एपिस मैलीफरा और एपिस सिराना से प्राप्त होता है। निष्कासित मधु निम्न प्रकार का हो सकता है।
तरल मधु
तरल मधु वह होता है जो शहद दृश्य रवों (क्रिस्टल) से मुक्त हो यानि जो एकदम रवेदार न हो।
रवेदार मधु
इसमें मधु पूर्ण रूप से रवेदार या ठोस बन जाता है। यह क्रिस्टलीकरण प्राकृतिक रूप से या भिन्न क्रिस्टलीकरण क्रियाओं द्वारा हो सकता है।
निचोड़ने से प्राप्त शहद
यह शहद मधुमक्खियों को निर्दयी ढंग से मारने के बाद प्राप्त किया जाता है क्योंकि शहद प्राप्त करने के लिए उनके छत्ते को निचोड़ा जाता है। इस प्रकार का शहद प्राकृतिक रूप से बने छत्तों से प्राप्त होता है जैसे जंगली मौन (एपिस डौरसेटा) या भारतीय मौन (एपिस सिराना) जो प्राकृतिक रूप से जंगलों, चट्टानों, पुरानी इमारतों आदि में छत्ते बनाती हैं। निचोड़ने से प्राप्त शहद न केवल अशुद्ध होता है परन्तु जल्दी ही खराब भी हो जाता है।
कोष्ठ मधु
thumb|कोष्ठ मधु या हनी कॉम्ब कोष्ठ या कॉम्ब मधु छत्तों के कोष्ठों में होता है जहां पर यह संग्रह किया जाता है। कौम्ब मधु भिन्न प्रकार का होता हैः
खण्ड कौम्ब मधु
यह भिन्न माप के वर्गाकार या आयाताकार मोमी छत्तों के खण्डों में पैदा किया जाता है।
व्यक्तिगत खम्ड कौम्ब मधु
इसे छोटे-छोटे मोमी छत्तों के खण्डों में पैदा किया जाता है। प्रत्येक खण्ड साधारण खण्ड के माप का एक चौथाई भाग होता है।
अम्बार कौम्ब मधु
यह मधु छिछली निष्कासन की जानी वाली फ्रेमों से, जिनमें पतली सुपर छत्ताधार लगी होती है, से पैदा किया जाता है। ये छत्ते जब पूरी तरह मधु से भर जाते हैं तथा कोष्ठक सील कर दिये जाते हैं तो इसे मौन गृह से निकाल कर ऐसे ही पैक कर बेच दिया जाता है।
काट कौम्ब मधु
इसमें अम्बार कौम्ब मधु को भिन्न माप के टुकड़ों में काटा जाता है, इसके किनारों को निष्कासित किया जाता है तथा व्यक्तिगत टुकड़ों को पोलीथीन के थैलों में लपेटा जाता हैं।
चंक मधु
इसमें कट कौम्ब मधु को एक डिब्बे में, जिसमें तरल निष्कासित मधु भरा होता है, पैक कर दिया जाता है।
भौतिक गुण
thumb|200px|एक मधु का जार जिसमें [[wikt:honey dipper|हनी डिपस है।]] शहद के भौतिक गुण इसकी शुद्धता मानक ज्ञात करने के लिए प्रयोग किए जाते हैं।
आद्रता बही गुण
शहद आर्द्र होता है तथा हवा से नमी सोख लेता है। जिन क्षेत्रों में बहुत अधिक नमी होती है वहां मधु के खराब होने की अधिक संभावना होती है। शहद में आर्द्रता सोखने की गुणवत्ता इसमें उपस्थित शर्करा की सान्ध्रता तथा नमी पर निर्भर करती है। शहद में उपस्थित नमी का विशेष आपेक्षिक आर्द्रता के साथ सन्तुलन में होती है। मधु को नमी सोखने तथा सड़ने से बचाने के लिए ठीक संग्रहण करना चाहिए।
आपेक्षिक गुरूत्व
आपेक्षिक गुरुत्व या विशिष्ट घनत्व तथा अपर्वतनांक
सुगन्ध और रंग
मधु का रंग तथा इसकी गन्ध पुष्पन स्रोत पर निर्भर करती है जहां से इसे एकत्र किया जाता है। भिन्न फूलों से प्राप्त मधुरस का रंग तथा गन्ध भिन्न होती है और यह मधुरस की मूल रचना पर निर्भर करता है। भिन्न मधु का रंग हल्के से गहरे अम्बर (तृणमणि) का तथा गन्ध मध्यम सुखद होती है।
औषधीय गुण
शहद को जीवाणु निवारण रूप में प्रयोग किया जाता है। इस प्रक्रिया में शहद के उत्पादन में काम करने वाली मधुमक्खियां एन्जाइम ग्लूकोज ऑक्सीडेज को नेक्टर में बदल देती हैं। जब शहद को घाव पर लगाया जाता है तो इस एंजाइम के साथ हवा की ऑक्सीजन के संपर्क में आते ही बैक्टीरीसाइड हाइड्रोजन पर आक्साइड बनती है। मनुका (मेडिहनी) औषधीय मधु होता है जिसके जीवाणु-रोधी कई तरह के स्रोतों से ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड आदि स्थानों से प्राप्त किए जाते हैं। वर्ष २००७ में हेल्थ कनाडा ओर यूएस फूड एंड ड्रग एडमिनिस्ट्रेशन (एफडीए) ने क्रमश: पहली बार इस मेडिसिनल हनी को घाव और जलने में प्रयोग की अनुशंसा की है। इनके अलावा शहद के प्रयोग से सूजन और दर्द भी दूर हो जाते हैं। घावों या सूजन से आने वाली दुर्गंध भी दूर होती है। शहद की पट्टी बांधने से मरे हुए ऊतकों की कोशिकाओं के स्थान पर नई कोशिकाएं पनप आती हैं। इस प्रकार मधु से घाव तो भरते ही हैं और उनके निशान भी नहीं रहते।
अहार-रूप में उपयोग
मधु एक ऊष्मा व ऊर्जा दायक आहार है तथा दूध के साथ मिलाकर यह सम्पूर्ण आहार बन जाता है। इसमें मुख्यतः अवकारक शर्कराएं, कुछ प्रोटीन, विटामिन तथा लवण उपस्थित होते हैं। शहद सभी आयु के लोगों के लिए श्रेष्ठ आहार माना जाता है और रक्त में हीमोग्लोबिन निर्माण में सहायक होता है।एक किलोग्राम शहद से लगभग ५५०० कैलोरी ऊर्जा मिलती है। एक किलोग्राम शहद से प्राप्त ऊर्जा के तुल्य दूसरे प्रकार के खाद्य पदार्थो में ६५ अण्डों, १३ कि.ग्रा. दूध, ८ कि.ग्रा. प्लम, १९ कि.ग्रा. हरे मटर, १३ कि.ग्रा. सेब व २० कि.ग्रा. गाजर के बराबर हो सकता है।
विश्व में उत्पादन व प्रयोग
thumb|right|२००५ में मधु उत्पादन thumb|चीन विश्व में मधु का सर्वोच्च उत्पादक देश है भारत में प्रति व्यक्ति प्रतिवर्ष शहद की खपत लगभग २५ ग्राम होती है जबकि अन्य देशों में इसकी खपत बहुत अधिक है। स्विटजरलैंड और जर्मनी में १.५ कि.ग्रा. से अधिक, अमेरिका में एक कि.ग्रा. तथा फ्रांस, इंग्लैंड, जापान, इटली में २५० ग्राम प्रति व्यक्ति प्रति वर्ष होती है। भारत में इसे अभी भी औषधि के रूप में प्रयोग किया जाता है तथा ऊर्जा दायक आहार के रूप में इसका प्रचलन नहीं हैं। वर्ष २००५ में चीन, अर्जेंटीना, तुर्की एवं संयुक्त राज्य एफ.ए.ओ के आंकड़ों के अनुसार विश्व के सर्वोच्च प्राकृतिक मधु उत्पादक देश रहे थे। यूरोप में मधु की सर्वाधिक मात्रा तुर्की में (विश्व में तृतीय स्थान) एवं यूक्रेन (विश्व में पांचवां) में उत्पादित हुई।
मधु में लौह, तांबा और मैंगनीज सूक्ष्म मात्रा में होने से मधु-पूर्ण आहार खाने के बाद रक्त में बढ़ोत्तरी होती है। शरीर में कुछ सूक्ष्ममात्रिक तत्वों की आवश्यकता होती है जिनके न मिलने से रोगों की संभावना हो जाती हैं। शहद खाने से इन रोगों का उपचार हो जाता है। शहद का उपभोग व्यक्ति की आयु तथा स्थिति पर निर्भर करता है। शहद की कितनी भी मात्रा सेवन की जा सकती है परन्तु अत्यधिक मधु का प्रत्यक्ष उपभोग ठीक नही होता। सामान्य व्यक्तियों के संदर्भ में निम्न मात्रा लाभादायक बतायी गयी है:
मधु उत्पादन प्रक्रिया की दीर्घा
--->
१२३२
१२३२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२३२ १२३२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बिहारराज्यम्
बिहार भारतस्‍य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । एतस्य राजधानी पटना अथवा पाटलीपुत्रम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वभागे पश्चिमवङ्गराज्यं, दक्षिणभागे झारखण्डराज्यं च विद्यते । 'बिहार' इत्येतत् पदं प्रायशः 'बौद्धविहारम्' इत्यत्र विद्यमानस्य विहारशब्दस्य विकृतरूपम् इति भासते। इदं राज्यं गङ्गानद्याः तस्याः उपनदीनाञ्च समृद्धक्षेत्रे विद्यते । प्राचीनकाले विशालसाम्राज्यानां मूलस्थानम् आसीत् इदं राज्यम् अधुना देशस्य अर्थव्यवस्थायाः कृते योगदाने अन्तिमस्थाने विद्यते।