cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
डा लेस्लि सि कोल्मन्
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मनाली
प्रपातनगरम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति एतत् नगरम् । ‘मनु’ इति शब्दतः मनाली इति नाम आगतम् अस्ति । पुराणानुसारं प्रलयकाले मनुमहर्षिः सप्तर्षिभिः सह अत्र नौकया आगतवान् । प्रपाते यदा जलं पूर्णमभवत् तदा उन्नते प्रदेशे स्थितवान् । अनन्तरं पुनः नवसृष्टिं कृतवान् । एकां नदीम् अत्रैव त्यक्त्वा गतवान् सा नदी मानरलु इति प्रसिद्धा अस्ति । मनालीप्रदेशे मनुमहर्षेः मन्दिरम् अस्ति । अत्र स्थितः हिडिम्बादेवालयः धुङ्ग्रिटेम्पल् नाम्ना ख्यातम् अस्ति । वसिष्ठगुहा इति स्थाने उष्णजलनिर्झरः अस्ति । जगत्सुख (६ कि.मी), अर्जुनगुम्फ्(गुहा), नेहरुगुम्फ, सोलाङ्ग् -उपत्यका (१४. कि.मी) रोहताङ्ग्पास् (५६कि.मी) इत्यादिस्थानानि दर्शनीयानि सन्ति । बियास्नद्याः शिलासु प्रवहणदृश्यं मनमोहकमस्ति । हिमपर्वतेभ्यः पर्वतशिखराणां दर्शनं मनालीप्रदेशस्य वैशिष्ठयम् अस्ति । मनालीस्थाने शीतकाले ग्रीष्मकाले च विविधाः क्रीडाः प्रचलन्ति । स्कीयिङ्ग्, हेलीस्कीयिङ्ग् मौण्टेनियरिङ्ग्, कियाकिङ्ग्,  हैकिङ्ग् इत्यादयः । युवजनानां जनप्रियं  ‘हनिमून् प्लेस्’(मधुचन्द्रस्थानम्) विवाहानन्तरीयप्रवासस्थानम् इति अस्य प्रसिद्धिः अस्ति ।
मार्गः
शिम्लातः २३५ कि.मी ।
विमाननिस्थानम्
भुन्तार् इति
धूमशकटनिस्थानम्
चण्डीगढ समीपनिस्थानम् ।
वाहनमार्गः
जोगिन्दरनगरतः ४५ कि.मी । पठानकोटतः २८५ कि.मी । धर्मशालातः २१४ कि.मी । चण्डीगढतः ५१२ कि.मी । वसत्यर्थम् अनेकानि आहारवसतिगृहाणि सन्ति ।
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य गिरिधामानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वेदानां व्याख्यापद्धतिः
वेदानां व्याख्यापद्धतिः त्रिविधा अस्ति। भारतीयापद्धतिः, पाश्चात्यपद्धतिः, आध्यात्मिकपद्धतिः। भारतीयपाश्चात्ययोः पद्धत्योः मध्ये महान् भेदः दृश्यते।
भारतीयपद्धतिः
भाषाविज्ञानपण्डितानां मते आर्यभाषा-सेमेटिकभाषयोश्चेति द्वयोरेव भाषयोर्व्यवहर्त्तारः सभ्यतां संस्कृतिञ्च सृष्टवन्तः। आर्यभाषाऽपि पाश्चात्य-पौस्त्यभेदेन द्विविधा। अस्मिन्नार्यभाषायाः पाश्चात्यप्रभेदे युरोपीयदेशस्य प्राचीना अाघुनिक्यश्च ग्रीक-लैटिन-फ्रेञ्च-जर्मन-आङ्ग्लप्रभृतयो भाषाः समायान्ति। आर्यभाषायाः पौरस्त्यप्रभेदे ईरानी-भाषा संस्कृतभाषा च समागच्छतः। ईरानीभाषा 'जेन्द-अवेस्ता'-नाम्ना व्यवहियते, यत्र पारसीकानां धर्मग्रन्थाः निबद्धाः सन्ति। संस्कृतभाषायां भारतीयानां धर्मग्रन्थाः निबद्धाः।
कालक्रमेणात्यन्तातीतकाले निर्मितस्य कस्याऽपि ग्रन्थस्य आशयस्य अवबोधः तदुत्तरकालिकसन्ततिक्रमेभ्यः अतीवदुरूहो व्यापारो भवति। यदा प्राक्तमत्वेन सह भावानां गाम्भीर्यं भाषायाश्च काठिन्यमपि समायाति तदा तु समस्येयमतीव विषमा भवति। वेदार्थानुशीलनस्य विषये कथनमिदमक्षरशः समुपयुक्तमस्ति। वेदास्तु प्रथमं तावत् स्वयं कस्यापि दूरालोकगतस्याऽतीतकालस्य कृतयस्सन्ति। तदुपरि भाषायाः वैषम्यं विचारधारायाः गाम्भीर्यश्च तेषामुपरि स्वप्रभुत्वं स्थापितम्। फलतः वेदार्थाऽवबोधनं, गवेषणं, मर्मान्वेषणञ्चैका दुबोधप्रहेलिकाऽभवत्। तथाऽप्यस्याः प्रहेलिकायाः अर्थावबोधनस्य उचितोद्योगः प्राचीनकालादेव समायाति। यास्कमहोदयस्य निरुक्ते अस्योद्योगस्य किञ्चिदाभासोऽपि प्राप्यते -
‘षड्भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः। जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति॥' (१।२०॥१)
यास्कस्य कथनानुसारेण प्राचीनऋषयः स्वकीयेन विशिष्टतपोबलेन धर्मस्य साक्षात्कारं कृतवन्तः। किञ्चार्वाचीनाः ऋषयस्तद्वद्धर्मस्य साक्षाद्दर्शनं कर्तुं नाशक्नुवन्। अपरकालिकानामृषीणामीदृशी शक्तिहीनता दृष्ट्वा दयावशेन तैः मन्त्राणामुपदेशः तेभ्यः ग्रन्थतो वाऽर्थत उभयप्रकारेण दत्तः। प्राचीनऋषयस्तु श्रवणं विनैव धर्माणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः। अतः धर्मस्य साक्षाद्दर्शनकर्त्तृत्वेन तेषामृषित्वं स्वतः सिद्धमेव आसीत्। किञ्चार्वाचीनाः ऋषयस्तु ग्रन्थरूपेणार्थरूपेण च श्रवणं कृतवन्तस्तत्पश्चात्ते धर्मदर्शने कृतकार्याः अभवन्। अतः श्रवणान्तरदर्शनयोग्यतासम्पादनेन एतेषामृषीणाम् उपयुक्ताभिधा ‘श्रुतर्षि' एवाऽभवत्।
'अवरेभ्योऽवरकालिकेभ्यः शक्तिहीनेभ्यः श्रुतर्षिभ्यः॥ तेषां हि श्रुत्वा तत्पश्चादृषित्वमुपजायते न यथा पूर्वेषां साक्षात्कृद्धर्माणां श्रवणमन्तरेणैव' (दुर्गाचार्यः)।
एते श्रुतर्षय एव लोकहिताय वेदार्थावबोधनस्योपयोगिनः शिक्षा-निरुक्तादि-वेदाङ्गानां रचनां कृतृवन्तः। आधुनिकास्तु दुरूहुतायाः दोषारोपणं कृत्वा वेदार्थानां विस्मरणं न कुर्युः, वेदमूलकाचाराद्धर्माद्वा विमुखाः न भवेयुरिति समुन्नतया भावनया प्रेरिताः भूत्वा प्राचीनाः ऋषिगणाः वेदार्थोपदेशाय सन्ततं जागरूकाः अासन्। यास्कमहोदयस्यैते मानवाः शब्दाः दर्शनीयाः सन्ति -
'साक्षात्कृद्धर्माण ऋषयो बभूवुः॥ तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मेभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुः॥ उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणाय इमं ग्रन्थं समाम्नाषिषुः वेदञ्च वेदाङ्गानि च॥'
वेदानां गम्भीरार्थबोधने प्रथमोद्योगः कः ? इति कठिनः विषयः। आधुनोपलब्धाद् यास्कविरचितनिरुक्तादपि प्राचीनतरः निघण्टुग्रन्थोऽस्ति, तत्र वैदिकशब्दानां विस्तृतव्याख्याऽस्ति। निघण्टुशब्दस्याप्यर्थो भवति ‘शब्दानां सूची' निघण्टुग्रन्थे संहितायाः कठिनाः सन्दिग्धार्थशब्दाश्चैकत्र समाहरणं कृत्वा तेषामर्थस्य तत्र सूचना उल्लिखिता। प्रातिशाख्यानामपि रचना तत्कालिका किं वा तत्पूर्ववर्तिनी नैवासीत्। ग्रन्थेष्वेतेषु वैदिकभाषायाः विचित्रपदानां, स्वराणां, सन्धिपदानाञ्चैव विवेचनमस्ति। साक्षादूपेण पदार्थपर्यालोचनस्यास्मिन् ग्रन्थे नितान्तः अभावः एवाऽस्ति। पुराऽनेकानां निरुक्तग्रन्थानां सत्ताऽऽसीत्। येषां सूचनाऽवान्तरग्रन्थेषु यत्र तत्रोद्धरणरूपेण समुपलब्धा भवन्ति, तदपि वेदार्थविवेचनस्य विस्तृतयोजनायाः योग्यग्रन्थः यास्कविरचितनिरुक्तम् एवाऽस्ति। ग्रन्थरत्नस्यास्य परीक्षणेनानेकविधानां ज्ञातव्यविषयाणां पर्याप्तबोधो भवत्यनायासेनेति। ग्रन्थेऽस्मिन् यत्र तत्र यास्कमहोदयेन आग्रायण-औपमन्यवकात्थक्य-शाकटायन-शाकपूणि-शाकल्यप्रभृतीनां बहूनां निरुक्ताचार्याणां तथैतिहासिकयाज्ञिक-नैदानप्रभृति-व्याख्याकतृृणां क्रमशः व्यक्तिगतानां सामूहिकानाञ्च सम्मत्या उल्लेखः समादरेण सह कृतः। अनेन ज्ञातो भवति यद्वेदार्थानुशीलनस्य परम्पराऽतीविप्राचीनकालादेव समायाति इति।
यास्कमहोदयेन स्वनिरुक्ते (१।१५) कस्यचित् कौत्सनामकस्य आचार्यमतस्योल्लेखः कृतः। कौत्सनामकः कोऽप्याचार्य अासीत् वा इति बोधो भवति। वस्तुतः कौत्सोऽयं कोऽप्यैतिहासिकः पुरुषः अासीदथवा केवलं पूर्वपक्षनिमित्तेन स्थापितः कोऽपि यास्ककल्पनाप्रसूतो जनः।
कौत्समहोदयस्य सम्मतिरियमस्ति यन्मन्त्राः निरर्थकाः भवन्ति -
‘अनर्थका हि मन्त्राः। तदेतेन उपेक्षितव्यम्॥ यदि मन्त्रार्थप्रत्याय अनर्थं भवति कौत्सः' (नि० १॥५)।।
कथनस्यास्य सम्पुट्यर्थं तत्रानेकविधाः युक्तयः प्रदशितास्तेन। कौत्समतमेव परवर्तिनः चार्वाक्-बौद्ध-जैन-प्रभृतिवेदनिन्दकाः स्वीकृतवन्तः।
कौत्समहोदयस्य पूर्वपक्षः
१. मन्त्राणां पदं नियतमस्ति, तथैव शब्दक्रमोऽपि नियतः एवाऽस्ति। सामवेदस्यायं प्रथमो मन्त्रः - ‘अग्न अायाहि वीतये'। एतानि पदानि समानार्थकशब्देषु परिवर्तनं कृत्वा — 'वह्नेः अागच्छ पानाय' इत्यपि कथितुं न शक्यते। अत्रानुपूर्वीयक्रमोऽपि नियतमेवाऽस्ति। पूर्वोक्तमन्त्रे व्यवस्थापितं –‘अग्न आयाहि' इत्यत्र पदक्रमं परिवर्त्य व्यतिक्रमेण — ‘अायाह्यग्ने' इत्यपि कथितुं न शक्यते। एतयोः नियतवाचोयुक्त्याः नियतानुपूर्व्याश्च कोऽर्थः ? ननु मन्त्राः यदि सार्थकाः भवेयुस्तर्हि, तेषां पदानां पदक्रमस्याऽपि परिवर्तनं सार्थकवाक्यानां शैली इव सर्वथा न्याय्यं भवेत्। तद्यथा — ‘नियतवाचोयुक्तयः, नियतानुपूव्याः भवन्ति।।'
२. अथ ब्राह्मणवाक्यैः मन्त्राणां विनियोगः विशिष्टानुष्ठानेषु भवति। यथा - ‘उरूप्रथस्व' अस्य मन्त्रस्य विनियोगः प्रथनकर्मणि, विस्तारकार्ये च शतपथब्राह्मणं करोति। यदि मन्त्रेष्वर्थद्योतनस्य क्षमता भवति तर्हि स्वतःसिद्धार्थस्य मन्त्रस्य ब्राह्मणग्रन्थेन विनियोगदर्शनस्यापेक्षा कथं भवति ? तद्यथा निरुक्ते — “अथापि ब्राह्मणेन रूपसम्पन्नाः विधीयन्ते॥ ‘उरूप्रथस्व' इति प्रथयति॥ ‘प्रोहाणि' इति प्रोहति '' ।
३. मन्त्राणामर्थोऽनुपपन्नो भवति, अर्थादुपपत्त्या युक्त्या वा सिद्धोऽयं भवितुं न शक्यते। यजमानो वदति - ‘'''औषधे ! त्रायस्व एनम् अर्थात् हे औषधे ! त्वमस्य वृक्षस्य रक्षां कुरु। ओषधिस्तु स्वयमेव निर्जीवा भवति। या स्वात्मानमपि रक्षितुमसमर्थाऽस्ति, सा वृक्षस्य रक्षां कर्तुं कथं शक्नोति? यजमानः स्वयं परशुना वृक्षस्योपरि प्रहारं करोति कथयति च — हे परशु ! त्वमेनं वृक्षं मा छिन्धि - ‘अथापि अनुपपन्नार्थाः भवन्ति॥ ‘ओोषधे त्रायस्व एनम्। स्वधिते मा एनं हिंसीः, इत्याह हिंसन्'। यजमानः स्वयं यस्योपरि प्रहारं करोति तस्यैव रक्षार्थं प्रार्थनामपि करोति। अतोऽनुपपन्नार्थाः मन्त्राः भवन्ति।
४. वैदिकमन्त्रेषु परस्परं विरोधोऽपि दुग्गोचरो भवति। रुद्रविषये द्रष्टव्योऽयं मन्त्रः - 'एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः'। रुद्रः एक एवाऽस्ति नापरो वेति। अत्रैव द्वितीयो मन्त्रः तस्याऽनेकतायारुद्घोषं करोति'। यथा - 'असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम्'। अर्थादस्यां धरायां संख्यातीताः रुद्राः सन्ति। अनेन प्रकारेण एकताऽनेकतयोः आयासे रुद्रस्य विषये कस्याऽपि तथ्यस्य निर्णयो भवितुं शक्यते ? (अथापि विप्रतिषिद्धार्थाः मन्त्राः भवन्ति)
५. वैदिकमन्त्रेष्वर्थज्ञपुरुषाणां कार्यविशेषस्य अनुष्ठानाय सम्प्रेषणं भवति। यथाहोतारं कथयति - ‘अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि'। अर्थात् प्रज्ज्वलिताग्नयेऽनु ब्रूहि। होता स्वकर्त्तव्यक्रियया स्वयं परिचितो भवत्येव एवं सति तदर्थे सम्प्रेषणस्य इयं मुक्तिः निरर्थकेति।
पूर्वपक्षोऽयं कौत्समहोदयस्य।
यास्काचार्यस्य पूर्वपक्षखण्डनम्
यास्केन स्वतर्कैः पूर्वपक्षस्य खण्डनं कृतम्। अस्मिन्विषये यास्कस्य प्रमुखसिद्धान्तोऽस्ति – सर्वे शब्दाः अर्थवन्तः भवन्ति। लोकभाषायामपि सर्वत्रायं नियमोऽस्ति यद्, वैदिकमन्त्राणामपि शब्दाः लोकभाषाशब्दान्न भिन्ना भवन्ति। सुतरां लौकिकशब्दवदेव वैदिकशब्दानामप्यर्थों भवितव्यम् (अर्थवन्तः शब्दसामान्यात्)। तदनन्तरं कौत्सकृतपूर्वपक्षस्य खण्डनं कृतं यास्कमहोदयेनेति। यास्कमहोदयस्य सिद्धान्तपक्षः एवम् अस्ति -
१. लौकिक भाषायामपि पदानां नियतप्रयोगस्तथा पदक्रमस्य नियतरूपः दृग्गोचरो भवत्येव। यथा - ‘इन्द्राग्नी' एवं ‘पितापुत्रौ'। एतयोः प्रयोगयोरपि न तु क्रमभङ्गं कर्तुं शक्यते न च शब्दपरिवर्त्तनमेव भवितुमर्हति। एवं नियमाभावेऽपि एतेषां शब्दानां सार्थकता स्वतःसिद्धा एवेति।
२. ब्राह्मणग्रन्थेषु मन्त्राणां विनियोगविधानमुदितानुवादमात्रमेवाऽस्ति, अर्थात् मन्त्रेषु यस्यार्थस्य प्रतिपादनमभीष्टं भवति, तस्यैवार्थस्यानुवादो ब्राह्मणग्रन्थेषु वर्त्तते।
३. वैदिकमन्त्राणाम् अर्थोऽनुपपन्नो नास्ति। पशुप्रहारकाले यस्याः अहिंसायाः चर्चा वर्त्तते, साऽपि वेदविहिता एवेति। परशुना वृक्षच्छेदनमापाततः हिंसाद्योतकमवश्यमस्ति, किञ्च वेदेनैव ज्ञातो भवति यत्परशुच्छेदनं हिंसाद्योतकन्न भवति। हिंसायाः अहिंसायाश्च सूक्ष्मविवेचनस्यापि ज्ञानं वेदेनैव भवति। यस्मिन् कर्मणि पुरुषः वेदेन नियुक्तो भवति, तत्कर्म अहिंसात्मको भवति तथा यस्मिन् कर्मणि वेदेन पुरुषो निषिद्धो भवति तदेव हिंसात्मको भवति। औषधि-पशु-मृग-वनस्पतिप्रभृतीनां निषिद्धो भवति। तेन ते परमोत्कर्षं प्राप्नुवन्ति। अतः यज्ञे एतेषां विधानमाभ्युदयिकं भवति, न तु हिंसात्मकमिति। अनेन प्रकारेण कस्यापि वृक्षस्य यज्ञार्थं विधिपूर्वकं शाखाच्छेदनमनुग्रहमेवाऽस्ति न तु हिंसेति। इयमहिंसा इयं हिंसा इत्यागमादेतत्, प्रतीयते। प्रतिविशिष्टश्चायमेव वैदिक आम्नाय आगमः। एतत्पूर्वकत्वात् अन्येषामागमनाम्। अनुगृह्णाति यज्ञविनियोगार्थविधानतः छिन्दन्।
४. मन्त्रेष्वेवं रुद्रस्यकत्वमनेकत्वस्योल्लेखेऽपि पारस्परिकविरोधो नास्ति, यतो हि देवा महिमाशालिनो भवन्ति। एकत्वेऽपि तेऽनेकविभूतिषु वर्त्तमानाः भवन्ति। इन्द्रमप्यजातशत्रुस्तथा शत्रु-विजेताकथने न कोऽपि दोषो भवति। वर्णनमिदं रूपकाश्रितकल्पनायामुपरि अवलम्बितमस्ति। लोकेऽपि शत्रुसम्पन्नत्वेऽपि राजा शत्रुहीनः कथ्यते।
६. अदितेः सर्वात्मकत्वेन कथनमपि तस्य महत्ता प्रदर्शने एव निहिताऽस्ति। भक्तिभावेन प्रेरितो भूत्वा कस्यचित् भक्तस्यैव कथनमिदमस्ति।
७. मन्त्राणामर्थः यदि स्पष्टरूपेण ज्ञातो न भवति, तदा तस्य ज्ञानार्थं यत्नः कर्त्तव्यः। निरुक्तग्रन्थेषु शब्दानां धातुभिः सह सम्बन्धं स्थापयित्वाऽर्थविधानस्य समुचिता व्यवस्था कृतेति। स्वदोषं परशिरस्य अक्षेपणं कियतांशेन युक्तितरं भवति। ‘नैष स्थाणोः अपराधः यदेनम् अन्धो न पश्यति। पुरुषापराधः स भवति। यथा जानपदीषु विद्यातः पुरुषविशेषो भवति। पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयो विद्यः प्रशस्यो भवति। अनेन रूपेणार्थविवेचकस्य ग्रन्थस्याभ्यासः कर्त्तव्यः। उपयोगिनां ग्रन्थानामभ्यासं विना मन्त्राणामुपरि अनर्थकस्य दोषारोपणं नोचितमिति। यथा - ‘अम्यक'-शब्दस्यार्थो भवति ‘प्राप्नोति', 'यादृश्मिन'-शब्दस्यार्थों भवति ‘यादृशः', `'जर्भरी' इत्यस्यार्थो भवति ‘भक्तारौ'। तदैव ‘तुफंरी'-शब्दस्यार्थो भवति ‘हन्तारौ'। अयं प्रसङ्गः मीमांसासूत्रेषु द्रष्टव्यः।
पाश्चात्यपद्धतिः
वेदार्थानुसन्धानविषयेऽद्यत्वे प्रधानतया त्रीणि मतानि सन्ति, येषु प्रथमं पाश्चात्यवैदिकार्थानुसन्धित्सुनां मतमस्ति। अन्ये च द्वे मते भारतीयविदुषामेव स्तः। पाश्चात्यपण्डितानां मतानुसारेण वेदार्थानुशीलनाय तुलनात्मकभाषाशास्त्रस्य ह्यैतिहासिकग्रन्थस्य चाध्ययनस्य आवश्यकता तु अस्त्येव। भारतेतरदेशानां आचारव्यवहाराणां अध्ययनस्य अप्यपेक्षा तद्वदेवास्ति। यतः एतयोरुभयोः - पारस्परिकतुलनैव वैदिकधर्मस्य मूलस्वरूपस्य परिचयं दातुं शक्नोति। अकः इयं पद्धतिः (Historical method) इति नाम्ना ख्याताऽस्ति। भारतीयपरम्पराम्प्रति वैदेशिकविद्वांसः उदासीना एव सन्ति। अस्मिन् विषये एतेषां विदुषां त्वेतत्पर्यन्तं कथनमस्ति यत् भारतीयपरम्परायाः पक्षधरत्वेन तेषां वेदस्य मूलार्थपर्यन्तमभिगमनमेव न भवति। अतः ब्राह्मणटीकाकत्तृृणामुपरि अन्धश्रद्धायाराक्षेपः कुर्वन्ति आंग्लविद्वांसः। राथप्रभृतिपाश्चात्यालोचकाः भारतीयपण्डितान् वेदार्थानुसन्धाने सर्वथा अयोग्या एव मन्यन्ते। मन्यन्ते च तान् पाश्चात्यपण्डितान्, योग्याः ये भारतीयपरम्परातः पूर्णतोऽनभिज्ञे सत्यपि भाषाशास्त्रप्रभृतीनां विषयाणां ज्ञातारः सन्ति।
अस्यां पद्धतौ सन्ति केचिद् गुणाः किन्तु बहुविधाः अवगुणाः अपि सन्ति। वेदानामाविर्भावः अस्मिन्नार्यावर्त्ते अभवत्। वेदेषु निहितबीजकानि दृष्ट्वैव कालान्तरे स्मृत्यादिग्रन्थानां प्रणयनमभवत्। वेदाः भारतीयानां स्वकीया समृद्धिरस्ति। ऋषयः, अात्मज्ञानिनो विद्वांसः, तत्त्वद्रष्टारो महर्षयश्च वेदानां दर्शनं येन रूपेण कृतवन्तस्तेनैव रूपेण तेषामनुशीलनमपि सर्वेषां कर्त्तव्यमस्ति। तेनैव रूपेण तेषां गूढार्थावबोधनमेव वेदानामर्थस्य वास्तविकमनुशीलनं कथितुं शक्यते। वेदाद्भारतीयतां निस्सार्य भारतेतरधर्मेण विज्ञानेन च साहाय्यं गृहीत्वा तदर्थावबोधनस्य दुःसाहसं मूले कुठाराघात इव भवति नान्यत्। अनेन प्रकारेण वेदानामर्थं कृत्वा वैदिकाचार्याणां विषयेऽनर्गलप्रलापं कथमपि समुचितं न भवेत्। उदाहरणार्थं वैदिकयुगेऽस्मिन्देशे लिङ्गपूजाऽसीन्न वेति विषये एते पाश्चात्यपण्डिताः येन शब्दबलेन स्वकीयं सिद्धान्तं स्थापितवन्तस्तत्तु महदुपहसनीयमेव। ‘शिश्नदेवः' इति पदस्य प्रयोगः ऋग्वेदे (७॥२१॥५, १०॥९९॥३) द्वयोः स्थानयोः प्राप्यते। पाश्चात्यविद्वांसः शब्दस्यास्योत्तरभागमभिधाप्रधानं मत्वा स्वसिद्धान्तं संस्थाप्य कथयन्ति यत्, वैदिककालेऽप्यस्मिन् देशे लिङ्गपूजायाः प्रचलनमासीत्। किञ्चास्य शब्दस्य वास्तविकार्थोऽयं नास्ति। वस्तुतः देवशब्दः अत्र आलङ्कारिकार्थे ‘देव इव' इति व्यवह्रितोऽभवत्। वेदेऽन्यत्र प्रयुक्ताः पितृदेव-मातृदेव-आचार्यदेवप्रभृतयः शब्दास्तथैव सन्ति। अत्र देवशब्दस्यार्थः ‘पूजकः' इत्येव भवति नान्यदिति। तैत्तिरीयोपनिषदि (१।१) प्रयुक्तानाम् — ‘मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव' इत्यादीनां शब्दानामर्थो भवति -- मातरं देवता इव पूजय, पितरं देवता इव पूजय, आचार्यं देवता इव पूजय। एतेषां शब्दानां व्याख्यानावसरे आचार्यशङ्करो वदति - “देवतावत् उपास्याः एते' इत्यर्थः। श्रद्धादेवशब्दोऽपि शिश्नदेवाद्भिन्नो नास्ति। अतः उभयोः स्थलयोः 'देव'-शब्दस्य प्रयोगः आलङ्कारितक एव भवितव्यम्। अस्यां स्थितौ शिश्नदेवस्याप्यर्थो भवति - शिश्नः (लिङ्गः) देवता अस्ति अस्येति, अर्थात् कामक्रीडायां निरतः पुरुषः। अतः यास्केन सायणे चास्य शब्दस्यार्थः 'अब्रह्मचर्य' एवाऽस्ति। अतोऽत्र भारतीयपण्डिताः संस्कृतभाषायाः व्यवहारानुकूलः परम्परातार्थः 'अब्रह्मचर्यः' एव मन्यते। किञ्च पाश्चात्यविद्वांसोऽत्र प्रयोगमूलकस्य परम्परागतार्थस्योपेक्षां कृत्वा निर्मूलाऽप्रामाणिकसिद्धान्तस्योद्भावनां कृतवन्तः। अनेनैव प्रकारेण पारस्करगृह्यसूत्रस्य 'कूर्मपित्तमङ्के निधाय जपति' वाक्येऽस्मिन् प्रयुक्तस्य कूर्मपित्त-शब्दस्य परम्परागतार्थस्य जलपूर्णघटस्य उपहासं कृत्वा जर्मनविदुषा अोल्डनवर्ग-महोदयेन ‘कच्छपपित्तं क्रोडे निधाय’ इत्यर्थः कृतः।
वैदिकमन्त्रेषु पाठभेदस्य लेशमात्रमपि सम्भावना नास्ति। यतो हि पदपाठ-क्रमपाठ-जटापाठ-घनपाठप्रभृतिपाठानां कल्पनां कृत्वा मन्त्राणां प्रत्येकपदस्य स्वरूपं स्थापयन्ति भारतीयविद्वांसस्तत्र वर्णभेदस्य का कथाऽस्ति ? सूक्ष्मस्वरेऽपि परिवर्त्तनस्य तत्र स्थानं नास्ति। अस्यां स्थितौ पाठभेदस्य दुरारोहकल्पना नितान्तानुपयुक्ताः भवन्ति।
वेदानां परमोपादेयत्वाद् अतिशयतममहत्त्वशालित्वञ्च महर्षयस्तान् रक्षितुमपि पूर्णमुपायञ्चकुः। वेदा एतावद्दीर्घकालान्तरमपि लोके समवाप्ताः सन्तीत्यत्र कारणमेष महर्षिकृतः प्रयत्न एवाऽस्ति। महर्षयो हि वेदरक्षार्थमष्टविकृतीनां व्यवस्थां विदधुः। ताः विकृतयः अधःस्थितेन श्लोकेन अभिव्यतीक्रियन्ते
'जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रथो घनः।
अष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्वा महषिभिः॥'
प्रक्षेपच्युत्यवसादादिविकारेभ्यः परित्रातुं श्रुतिं पद-क्रम-घन-जटादिपाठाः अाविष्कृताः। एषां सद्भावेन न श्रुतिष्वद्यपर्यन्तमणुमात्रमपि दोषलेशः प्रविष्टो भवितुमशकत्। प्रातिशाख्यग्रन्था अपि वेदपाठस्य रक्षणार्थं विरचिताः अभूवन्। तथापि पाश्चात्य-पण्डिताः स्वकल्पितार्थसिद्धये बहुविधविचित्राश्रुतपूर्वकाविचारितरमणीयपाठानां स्वेच्छानुकूलोद्भावनाः कृतवन्तः। 'वैदिकमीटराख्य'स्य विख्यातग्रन्थस्य रचयिता डा० अनल्डिमहोदयेन स्वग्रन्थे लिखितम् - वैदिकसंहितायां यत्र यत्र ‘पावक' इति शब्दस्य प्रयोगो विद्यते, तत्र तत्र वैदिकच्छन्दसंरक्षणदृष्टव्या ‘पवाकः’ इति पाठो भवितव्यम्। किञ्च प्राचीनवैदिकमन्त्रोच्चारणस्य यथार्थस्वरूपवेत्तारः अस्माकं भारतीयवैदिकाः अस्मात् काल्पनिकशब्दपरिवर्तनाद् अनभिज्ञा एव सन्ति। कस्यचित्काल्पनिकार्थस्य सिद्धये परिवर्तनमिदमशोभनीयमेवेति।
आध्यात्मिकपद्धतिः
स्वामीदयानन्दसरस्वतीमहोदयेन कतिपयानां विशिष्टानां वार्तानां स्वभाष्ये चर्चा कृताऽस्ति। वेदानामनादित्वस्य सिद्धान्तं प्रतिपादितमनेन विदुषा स्वभाष्ये। अस्य महापुरुषस्य विचारे वेदेषु लौकिकेतिहासस्य सर्वथाऽभावोऽस्ति। वेदेषु प्रयुक्ताः सर्वे शब्दाः यौगिकाः योगारूढाश्च सन्ति न रूढा इति। स्वामिनोऽर्थनिरूपणपद्धत्याः सिद्धान्तस्याधारशिला इयमेवाऽस्ति। इन्द्राग्निवरुणादयः ये देवतावाचकाः शब्दाः सन्ति, ते सर्वे यौगिकत्वेनैकस्यैव परमात्मनः पर्यायवाचकाः वर्त्तन्ते। स्वामिमहोदयस्तु एवंविधायाः आाध्यात्मिक्याः शैल्याः स्वीकर्त्ताऽऽसीत्। अंशतः स्वामिनोऽयं सिद्धान्तः समुचित एव प्रतिभाति। नियुक्तकर्ता तु स्पष्टशब्देषु अकथयत् - यावन्तो देवाः सन्ति, ते सर्वे एक एव महतः देवस्य परमेश्वरस्य विशिष्टशक्त्याः प्रतीकस्वरूपाः सन्ति। ‘महाभाग्यात् देवतायाः एक आत्मा बहुधा स्तूयते॥ एकस्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति'। ऋग्वेदस्य तु स्पष्टप्रतिपादनमस्ति - 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः'। अतोऽग्निः ऐश्वर्यशालिनः परमेश्वरस्यैव रूपमस्तीति स्वीकरणन्तु सर्वथोचितमेव। अत्र न कोऽपि विरोधः केषांचिदपि प्रतीयते, किश्च यदाऽस्यां शैल्याम् अग्न्यादिदेवानां प्रत्याख्यानं भवति, तदा तु विरोधस्याप्युदयो भवत्येव।
वेदेषु देवतानां स्थानं महत्त्वमावहते। मानवः प्रत्यहं प्रकृतिदेव्याः नानालीलाः पश्यति। वैदिककालस्य महर्षयः तस्यास्तत्तल्लीलाः अवधारयितुं विभिन्ना देवताः अकल्पयन्। महर्षीणां विश्वासोऽयं यद् देवतानुकम्पयैव सर्वाणि कार्याणि सम्पद्यन्ते। जगति घट्यमानानां सर्वासामपि घटनानां कारणभूताः देवता एव। यास्को वदति यद्देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः सन्ति। पृथिवीस्थानीयदेवतासु अग्निदेवता, अन्तरिक्षस्थानीयासु इन्द्रदेवता, द्युस्थानीयासु सूर्यविष्णुप्रभूतिदेवताः सन्ति महीयस्यः। ऋग्वेदे हि देवताः प्राणशक्तिशालित्वात् ‘असुर' इति प्रोक्ताः। प्रतीच्यानां प्रधीनां देवताः उद्दिश्य विचारोऽयं यद्, भौतिकघटनोपपत्त्यै प्राकृतिकानि दृश्यानि देवतात्वेन कल्पितानि। ऋग्वेदस्य आदिमे युगे बहुदेवतानां सत्ता अभ्युपेता बभूव। गच्छता कालेन सति मानसिके विकासे देवतानां तासामेक एवाधिपतिः कल्पितोऽभूत्। पुरुषसूक्तं सर्वेश्वरवादं स्पष्टतः समुपस्थापयत् दृश्यते। परं पश्चिमीयानामेष देवताविषयको विचारो नावितथः। देवतावादी न भौतिक एतावान्। यास्केन निरुक्ते दैवतकाण्डे देवतास्वरूपविवेचनं हि अतिशयं विशदतयाऽनुष्ठितम्। जगतो मूले एकैव महत्ताशालिनी महाशक्तिः शोभते। सा निरतिशयैश्वर्यशालिनीत्वात् ‘ईश्वर' इति गीयते। सैव शक्तिर्बहुभिः प्रकारैः स्तुतेति। ऐतरेयारण्यकञ्च 'एतं हेव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतमग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगाः' इत्येतेन वचनेनोक्तमेव विचारं परिपोषयति। देवताः प्रायेण त्रीणि रूपाणि बिभ्रति-अाधिभौतिकम्, अाधिदैविकम्, अाध्यात्मिकश्च। इन्द्रियगम्यं रूपमाधिभौतिकं भवति, अाधिदैविकमाध्यात्मिकञ्च स्तः इन्द्रियागम्ये। 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि'। ‘प्र विष्णवे शूषमेतु'। 'मन्यगिरिरिक्षत उरुगयाय वृष्णे...' इत्यादिमन्त्रैः वेदो विष्णुदेवतायाः उत्तानि त्रीणि अपि रूपाणि प्रदर्शयति।
मानवाः देवतानां तां तां शक्तिं साध्वभिज्ञाय तद्द्वारेणात्मानम् उपकुर्युः इत्येतदर्थं श्रुतिमातरस्तासां रूपाण्यस्मत्पुरः समुपस्थापयन्ति। मन्त्रैर्हि यदा देवतानां न केवलमेकमपि तु एकस्मादधिकानि रूपाणि उद्भाविततां नीतानि वीक्ष्यन्ते, तदा प्रतीच्यानां तस्मिन् वचसि कथं विश्वासो विहितो भवेत्, यत्र देवताः भौतिकदृश्यानामधिष्ठातृत्वेन प्रतीकत्वेन वा कल्प्यन्ते ? वेदवर्णितेषु प्रमुखेषु विषयेषु देवतास्तुतिरप्येकतमः प्रमुखो विषयः।
अनेन विचारेण अग्न्यादिशब्दाः न केवलं परमपदपरमेश्वरस्यैव वाचकाः, अपि तु तत्तद्विशिष्टदेवतापदवाचकाः सन्ति। अग्निशब्दोऽत्र भौतिकाग्निपदस्य बोधको भवति; यस्याग्नेः कृपयाऽस्य चराचरस्य सकलव्यवहाराः सिद्धयन्ति। शब्दोऽयं तस्य देवस्याऽपि सूचकोऽस्ति, योऽस्य भौतिकाग्नेरप्यधिष्ठाताऽस्ति। सहैवाऽसौ जगतोऽस्य नियामकस्य परमात्मनोऽर्थमपि प्रकटयति। अग्निदेवस्यैतानि त्रीणि रूपाण्यपि समुचितान्येव। अग्निमन्त्रस्य सूक्ष्मपर्यालोचनेन सिद्धो भवति यदयमग्निमन्त्रः उपरि वर्णिताग्निदेवस्य त्रीण्यपि रूपाणि समभावेन लक्षयति। अतोऽग्निदेवस्य पूर्ववर्णितं रूपद्वयं समुपेक्ष्याग्निपदं परमपदवाचकमेवास्तीति कथनं प्राचीनपरम्परायाः सर्वथा विरुद्ध एवाऽस्तीति। अनेनैव कारणेनास्याः शैल्याः सर्वथानुसारणं सर्वमान्यो न भवेदिति।
स्वामी जीवमहोदयः ब्राह्मणग्रन्थान् संहिताग्रन्थमिवानादिः प्रामाणिकाश्च नामन्यत्। श्रुतेरन्तर्गते ब्राह्मणग्रन्थानां गणना तस्याभीप्सितो नास्ति। तर्हि संहितायाः स्वरूपदृष्टया स्वामिनः सिद्धान्तोऽयमयथार्थ एवाऽस्ति। तैत्तिरीयसंहितायां मन्त्रैः सह ब्राह्मणांशस्यापि गद्यात्मकस्वरूपः समुपलब्धो भवति। एवं सति तैत्तिरीयसंहितायाः भागमेकं श्रुतिरपरभागञ्च अश्रुतिरेवंविधकथनं कीदृग्भवति ? स्वामिनोऽनुयायिनां वैदिकपण्डितानां सम्मतौ वेदेष्वाधुनिकभौतिकविज्ञानस्य सर्वेषामाविष्कृतानां पदार्थानां सत्ता स्वीकृताऽस्ति। तर्हि किं वेदस्येयमेव महिमा वर्त्तते यदेतेषु वेदेषु विज्ञानाविष्कृतसकलवस्तूनां वर्णनं समुपलब्धो भवति ? वेदास्त्वाध्यात्मिकज्ञानस्य निधय एव सन्ति। भौतिकविज्ञानाविष्कृतपदार्थानां वर्णनं नास्ति तेषां प्रयोजनम्। सत्येवं यौगिकप्रक्रियानुसारेणैतेषां भौतिकविज्ञानाविष्कृतपदार्थानां वेदेष्वस्तित्वस्वीकरणं नोपयुक्तं प्रतिभाति। अतोऽस्य स्वामिनः पद्धतिरियं सवांशतः स्वीकार्या भवितुं नार्हतीति।
वैदिकमन्त्राणामर्थः नितान्तः गूढोऽस्ति; ऋषिप्रदर्शितमार्गानुसारेण आर्षदृष्ट्या चैव मन्त्रार्थः अवबोधितव्यः। मन्त्राणां शब्देषु सत्यपि व्याकरणजन्यसरलता, तेषामभिधेयार्थस्यान्वेषणं नितान्तं दुरूहमस्ति। गूढार्थप्रतीत्यर्थमस्य मन्त्रस्य रहस्यवादमिदं द्रष्टव्यम् —
'चवारि श्रुङ्गा त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य।
त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्याम् आविवेश।।
अस्य मन्त्रस्य सामान्योऽर्थः - अस्य चत्वारि शृङ्गानि, त्रीणि पदानि, शिरसी, सप्त हस्ताश्च सन्ति। प्रकारत्रयेण बद्धोऽयं वृषभस्तारस्वरेण कोलाहलं करोति। महादेवो मर्त्यलोके प्रवेशमलभत्। किञ्चास्त्यत्र जिज्ञासाविचित्रवेषधारकः कोऽयं महादेववृषभः ? यास्केनास्य मन्त्रार्थस्य रहस्योद्घाटनं कृतम् - केषाञ्चिन्मते महादेववृषभोऽयं यज्ञोऽस्ति। चत्वारो वेदाऽस्य चत्वारि शृङ्गानि सन्ति, त्रीणि पदानि तु त्रिकालिकसवनकर्माण्येवाऽस्ति, द्वे शिरसी तु प्रायणीय-उदयनीय-नाम्नी द्वे हविषी स्तः। सप्तहस्तास्तु सप्तछन्दांस्येव सन्ति, यज्ञोऽयं मन्त्र-ब्राह्मण-कल्पैस्त्रिधा बद्धोऽस्ति। अनेन प्रकारेण यज्ञरूपेण महादेवो यजनार्थं मरणधर्मिषु प्रविष्टोऽभवत्। अन्ये तु महादेववृषभोऽयं सूर्योऽस्ति, यस्य चत्वारो दिश एव चत्वारि श्रृङ्गाणि सन्ति, त्रयो वेदाः पादत्रयमस्ति अहोरात्रश्च द्वे शिरसी स्तः, सप्तकिरणानि च सन्ति सप्तहस्ताः। सूर्यस्तु पृथिव्याकाशान्तरिक्षैः सम्बद्धोऽस्ति, किं वा ग्रीष्म-वर्षा-शिशिर-ऋतूनामुत्पादकोऽयमस्ति सूर्यः, अतः असौ अस्मिन्मन्त्रे ‘त्रिधा बद्धः' इति कथ्यते। पतञ्जलिना पस्पशाह्निके अस्य मन्त्रस्य शाब्दिकव्याख्या समुपस्थापिता। तन्मते तु महादेवोऽयं शब्दोऽस्ति, यतोऽस्य चत्वारि श्रुङ्गाणि चतुविधशब्दाः (नाम-आख्यात-उपसर्गनिपाताः) सन्ति, त्रीणि पदान्यस्य भूत-वर्त्तमान-भविष्यत्त्रिकालमेवाऽस्ति, द्विविधा भाषा नित्या कार्या चेति द्वे शिरसी सप्तहस्तास्तु प्रथमादि सप्तविभक्तयस्सन्ति। शब्दस्योच्चारणन्तु हृत्कण्ठमुखत्रयमाध्यमेन भवति, अतोऽयं शब्दस्त्रिधा बद्धोऽस्ति। शब्दगतार्थस्य वृष्टिकरणेन शब्दोऽयं वृषभपदवाच्यो भवति। राजशेखरेणास्य मन्त्रस्य व्याख्या स्वकीयकाव्यमीमांसायां साहित्यशास्त्रदृष्ट्यैव कृतेति। सायणभाष्ये एतदतिरिक्तार्थस्यैव वर्णनमस्ति। उपरि वर्णितेष्वर्थेषु प्रत्येकार्थः परम्परित एवाऽस्ति, अतः सर्वे तेऽर्थाः स्व-स्वदृष्टया समादरणीयाः माननीयाश्च सन्ति। मन्त्राणां गूढार्थस्य एषः एव महिमा भवति। तेषां पवित्रमन्त्राणामर्थः विविधरूपेण कर्तुं शक्यते। यास्केनास्मिन्प्रसङ्गे षडाधिकमतानां चर्चा कृतेति। अस्यां चर्चायामैतिहासिक-वैयाकरण-परिव्राजक-याज्ञिकादयः प्रमुखाः सन्ति। एतदतिरिक्तः विविधग्रन्थानां समर्थकाचार्याणां मतस्यापि यथास्थाने उल्लेखो लभते। परम्परामूलकानाम् एतेषामाचार्याणां मतस्योपहासं कर्तुं न शक्नोति कोऽपि सहसेति।
परम्परायाः महत्त्वं
यास्केन स्वयं परम्परायाः प्रशंसा कृतेति, तत् ज्ञातारम् पारोवर्यविच्च कथितम्।
अर्थात् मन्त्रार्थस्य विचारः परम्परागतार्थस्य श्रवणेन तर्केण वा निरूपितो भवति। यतः -
‘न तु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्वक्तव्याः प्रकरणश एव निर्वक्तव्याः।'
मन्त्राणां व्याख्या पृथक्त्वेन भवितुं नार्हति, अपि तु प्रकरणानुसारेणैव भवितव्या।
केन कर्त्तुं शक्यते वेदानामर्थः ? विषयेऽस्मिन् यास्कस्य कथनमस्ति - मानवाः न तु ऋषयो भवन्ति, न तपस्विनस्ते तु मन्त्रार्थस्य साक्षात्कारं कर्तुं न शक्नुवन्ति।
'पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवति इत्युक्तं पुरस्तात्॥'
निरुक्तकर्त्तुः कथनमिदमस्ति। परम्परागतज्ञानप्राप्तकर्त्तृषु तेऽधिकश्रेष्ठजनाः भवन्ति, येऽधिकाध्ययनं कृतवन्तः। वेदार्थज्ञानाय मीमांसा-निरुक्त-व्याकरणादिशास्त्राणां ज्ञानमतीवावश्यकं वर्त्तते।
यास्केनाऽस्मिन् विषयेऽष्टाधिकमतानां चर्चा कृताऽस्ति। तेन मन्त्राणां व्याख्यानावसरे यत्र तत्र वैयाकरण-नैदान-परिव्राजक-ऐतिहासिकादीनां मतस्योल्लेखः कृतः। तेषां मतानां प्रचुरप्रयोगः ब्राह्मणग्रन्थेष्वप्युपलब्धो भवति। यथा 'अश्विनौ' इति पदस्य विवेचने यास्केनानेकविधानां मतानामुल्लेखः कृतः। कतिपयानामालोचकानां मते उभावश्विनौ स्वर्गःपृथिव्यौ स्तः। अस्य मतस्योल्लेखः शतपथब्राह्मणेऽपि उपलब्धो भवति। यास्केनाप्यस्मिन्नेव स्थाने स्वमतमपि स्थापितम्। मतस्यास्य प्रामाणिकताऽपि स्पष्टा एवेति।
उद्धरणानि
वर्गः:वेदाः
शिशिरः
भूमौ प्रकृतेः परिवर्तनस्य ६काला भवन्ति । एतस्य ऋतुः इति शब्देन व्यवहारः । शिशिरः तु एतेषु षट्सु ऋतुषु अन्यतमः यस्मिन् शीतकालः भवति ।
वर्गः:ऋतवः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मध्यभारतम्
मध्यभारतम् (मध्य भारत, Central India) शिथिलरूपेण परिभाषितः भारतस्य मध्यभागात्मकः क्षेत्रम् । स्पष्टा आधिकारिकपरिभाषा नास्ति विविधानि च प्रयोक्तव्यानि । एकसामान्यपरिभाषायां छत्तीसगढ मध्यप्रदेशः राज्यानि सन्ति, ये प्रायः सर्वेषु परिभाषेषु समाविष्टाः सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम्
बारोग् सुरङ्गमार्गः
बारोग् सुरङ्गः ‘काल्कासिम्ला’ विशिष्टः धूमशकटमार्गः अस्ति । तत्र प्रायः २ कि.मी दीर्घः सुरङ्गमार्गः मध्ये आगच्छति । बारोग् नामकः अभियन्ता ।एतत् निर्मितवान् । एषः सुरङ्गमार्गः ३३ तमः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९०० १९०३ मध्ये एषः सुरङ्गः रचितः अस्ति UNSCO संस्था एतत् विश्वपारम्पारिकस्थानानां पट्टिकायां योजितवती अस्ति । दशनिमेषान् यावत् सुरङ्गे एव प्रयाण भविष्यति ।
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य गिरिधामानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वराटिका
thumb|250x250px|Cowry (Cypraea chinensis) with fully extended mantle. वराटिकाः उदरपादिकुटुम्बे सैप्रिडी वर्गे एते मृद्वङ्गिनः भवन्ति। आधिक्येन उष्णवलये वसन्ति चेदपि समशीतोष्णवलये शीतवलये च एतासां वासः दृश्यते। तत्रापि हिन्दूमहासागरे शान्तसागरे च एतासां वासः विपुलतया भवति। आस्ट्रेलियादेशस्य ग्रेट् ब्यारियर् रीफ् समुद्रतीरे वराटिकानां विक्रयणं महता प्रमाणेन भवति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:क्रीडाविषयकः
शौनकसंहिता
शौनकसंहिता अथर्ववेद स्य संहिता वर्तते। एतस्याः संहितायाः शाखा शौनकशाखा अस्ति।
परिचयः
अथर्ववेदे २० काण्डानि ७३१ सूक्तानि ५९८७ मन्त्राश्व सन्ति । अस्य वेदस्य मीमांसा कृते सति ज्ञातो भवति यदथर्ववेदे मन्त्राणां सङ्कलनं कस्यचित् विशिष्टोद्देश्येन कृतमस्ति । प्रथमकाण्डे प्रत्येकस्मिन् नियमेन चत्वारो मन्त्राः, द्वितीयकाण्डे पञ्च मन्त्राः, तृतीयकाण्डे षड्मन्त्राः, पञ्चमकाण्डेऽष्टमन्त्राः च सन्ति। षष्ठकाण्डे १४२ सूक्तानि सन्ति तथा प्रतिसूक्ते अल्पादल्पतरास्त्रयो मन्त्राः सन्ति । सप्तमकाण्डे ११८ सूक्तानि सन्ति, येष्वधिकतरसूक्तेषु एकः द्वौ वा मन्त्रौ स्तः । अष्टमकाण्डादारभ्य द्वादशकाण्डपर्यन्तम् आयतसूक्तानि सन्ति । किञ्च तत्र विषयाणाम् एकतास्थाने विभिन्नतैव दृग्गोचरीभवति । त्रयोदशकाण्डाद् आरभ्य अष्टादशकाण्डपर्यन्तं विषयानामेकता दर्शनीयाऽस्ति । द्वादशकाण्डस्यारम्भे पृथिवीसूक्ते त्रयःषष्टिः मन्त्राः सन्ति । मन्त्रेष्वेतेषु बहुविधस्य राजनैतिक-भौगोलिकसिद्धान्तानां च भव्यभावना सर्वेषामालोचकानां दृष्टिहारिका वर्तते । त्रयोदशकाण्डः तु अध्यात्मविषयकः वर्तते। चतुर्दशकाण्डे द्वे अायते सूक्ते स्तः। सूक्तेऽस्मिन् प्रधानतया वैवाहिकवर्णनमस्ति । पञ्चदशकाण्डः व्रात्यकाण्डनाम्ना ख्यातः अस्ति, यस्मिन् व्रात्यानां यज्ञसम्पादनस्य आध्यात्मिकं वर्णनमस्ति । षोडशकाण्डः तु दुःस्वप्ननाशकानां त्रयोऽधिकशतमन्त्राणां सङ्ग्रहोऽस्ति । सप्तदशाख्ये काण्डे त्रिंशन्मन्त्राणामेकमेव सूतमस्ति । यस्मिन् सूक्तेऽभ्युदयार्थं भव्या प्रार्थनाऽस्ति । अष्टादशकाण्डः श्राद्धकाण्डनाम्ना ख्यातोऽस्ति, अस्मिन् काण्डे पितृमेधसम्बन्धिनः मन्त्राः सङ्कलिताः सन्ति । अन्तिमे द्रे काण्डे खिलकाण्डनाम्ना ख्याते स्तः । ऊनविंशतिकाण्डे द्वासप्ततिसूक्तानि, त्रयःपञ्चाशदधिकचतुःशत-मन्त्राः सन्ति, येषु भैषज्य-राष्ट्रवृद्धि-अध्यात्मविषयकानां मन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । अन्तिमे काण्डे मन्त्राणां संख्याः प्रायः सहस्राः सन्ति ।
अनेन प्रकारेण अथर्ववेदस्य एकपञ्चमांश-मन्त्राः ऋग्वेदीयमन्त्रा इव सन्ति । विशेषतः प्रथम-अष्टम-दशममण्डलेषु एते मन्त्राः प्राप्यन्ते। अन्तिमे काण्डे प्रसिद्धं कुन्तापसूक्तं सम्मिलितमस्ति । वर्त्तमान-ऋग्वेदे सूक्तमिदं समुपलब्धं नास्ति । सम्भवतः ऋग्वेदस्य कस्याः अपि अन्यशाखातः सङ्कलिताः सन्ति । संख्यायां कुन्तापसूतानि दश सन्ति। कौषीतकिब्राह्मणे ऽस्य स्पष्टतः निर्देशो लभते। गोपथब्राह्मण स्य कथनानुसारेण 'कुन्ताप'-शब्दस्य अर्थो भवति — पापकर्माणि ज्वालकं सूक्तं मन्त्रो वेति। ऐतरेयब्राह्मणे तथा कौषीतकिब्राह्मणे अस्योल्लेखः प्राप्यते यद्, एतेषां मन्त्राणामुपयोगः यज्ञविधाने आवश्यकः आसीत् । अस्मिन् सूक्ते राज्ञः परीक्षित स्य नाम तथा तस्य राष्ट्रस्य वर्णनं विशेषरूपेण लभते, तेनास्य सूक्तस्य ऐतिहासिकमहत्त्वमप्यस्ति ।
विशेषम्
अथर्ववेदस्य निर्माणमृग्वेदादिसंहितायाः समकालेऽभवदथवोत्तरकाले, इति त्वन्यत्, केिश्च तस्मिन् चित्रिता संस्कृतिः मानवसमाजस्य प्रारम्भिकयुगं सङ्केतयति । प्राचीनमानवसमाजस्य क्रियाकलाप-अनुष्ठान-विश्वासादीनां विशदचित्रणमन्यत्र वैदिकसाहित्ये अनुपलब्धं भूत्वापि अथर्वसंहितायां समुपलब्धमस्ति। शत्रुजयाय, क्लिष्टरोगनिवारणाय, सद्योजातबालकान् तेषां मातुः सन्तापकारकभूतप्रेतादिविनाशाय विविधाभिचाराणां विचित्रवर्णनमथर्ववेदे प्रार्यते। मनवशास्त्राभ्यासनिमित्ताय वेदोऽयं विश्वकोष इवाऽस्ति । अभिचारस्य प्रचारः आथर्वणयुगस्यैका विशिष्टा घटनाऽस्ति। अभिचारोऽपि द्विविधो भवति। शोभनप्रकारकस्य अभिचारे अन्यकृतानिष्टादात्मरक्षणस्य भावना प्रबला भवति। अन्यस्मिन्नभिचारे शत्रुविशेषोपरि मारण-मोहन-उच्चाटनादीनां भावना विशेषरूपेण जागरूका भवति । अथर्ववेदे उभयप्रकारकस्य अभिचारस्य उत्कृष्टं साम्राज्यं मानवसंस्कृतेः आदिमयुगस्य परिचायकमस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
भजन
भजन इति धार्मिकविषयं वा आध्यात्मिकविचारं वा युक्तं किमपि भक्तिगीतं, विशेषतया भारतीयधर्मेषु, कस्यापि भाषायां निर्दिशति । भजनम् ( संस्कृत : भजनम्) इति पदस्य अर्थः श्रद्धा भवति तथा च भज (संस्कृत: भज्) इति मूलशब्दात् उत्पद्यते, यस्य अर्थः पूजयितुं भवति, यथा 'भाजगोविन्दम्' ( Revere Govinda ) इत्यत्र ।भजनपदस्य अर्थः अपि भागः भवति |
' भजन ' इति पदं सामान्यतया समूहकार्यक्रमस्य उल्लेखार्थमपि प्रयुक्तं भवति, यत्र एकः वा अधिकः मुख्यगायकः भवति, सङ्गीतेन सह, कदाचित् नृत्यं च भवति । सामान्यतया भजनस्य सह तबला, ढोलक वा डफरी इत्यादीनि ताडनवाद्यं भवति । ताडनं निर्वाहयितुम् हस्तगतं लघु झांझं ( कार्तालम् ) अपि सामान्यतया उपयुज्यते । भजनं मन्दिरे, गृहे, मुक्ते वृक्षस्य अधः, नदीतीरे समीपे वा ऐतिहासिकमहत्त्वस्य स्थाने वा गायितुं शक्यते।
काफीबीजम्
thumb|200px|right|भर्जितानि काफीबीजानि thumb|200px|left|काफिफलस्य अन्तः दृश्यमानं काफीबीजम् thumb|left|200px|पक्वानि काफीफलानि thumb|right|200px|विक्रयणार्थं सज्जीकृतं काफीबीजम् thumb|right|200px|काफीसस्यम् thumb|left|200px|सिद्धं काफीपेयम्
भजन
शास्त्रेभ्यः विचाराः, पौराणिकमहाकाव्याः, सन्तानाम् उपदेशाः, देवतायाः प्रेम्णः भक्तिः च भजनेषु विशिष्टाः विषयाः सन्ति ।
काफीबीजम्
एतत् काफीबीजं भारते अपि वर्धमानस्य काफीसस्यस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीबीजम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीबीजम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Bean इति उच्यते । अनेन काफीबीजेन एव काफीचूर्णं निर्मीयते । तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।
भजन
भजनाः बहुधा अनामरूपेण रचिताः सन्ति, सङ्गीतकलापरम्परारूपेण च साझाः कृताः सन्ति । निर्गुनी, गोरखानाथी, वल्लभापन्थी, अष्टच्छप, मधुरा-भक्ति तथा पारम्परिक दक्षिणभारतीय रूप सम्प्रद्य भजन इत्यादीनां विधानां प्रत्येकस्य स्वकीया रेपर्टरी, गायनस्य पद्धतयः च सन्ति
व्युत्पत्ति विज्ञान
संस्कृतशब्दः भजनः अथवा भजनः भज इति bhaj निष्पन्नः, यस्य अर्थः "विभजतु, भागं कुरु, भागं गृह्णातु, भागं गृह्णातु, तस्य भवितुं" इति ।  "आध्यात्मिकं धार्मिकं सिद्धान्तं मोक्षसाधनं वा किमपि वस्तुनः प्रति आसक्तिः, भक्तिः, प्रीतिः, श्रद्धा, श्रद्धा वा प्रेम, पूजा, धर्मपरायणता" इति अपि अस्य शब्दस्य अभिप्रायः अस्ति
काफीबीजम्
काफीसस्यस्य बीजानि संस्कृत्य एव काफीचूर्णं निर्मातव्यं भवति । प्रथमं काफीफलानि उत्पाटनीयानि, अनन्तरं तेभ्यः फलेभ्यः बीजानि पृथक् करणीयानि । ततः तानि बीजानि शुष्कीकरणीयानि । तदनन्तरं तानि बीजानि भर्जयित्वा चूर्णं सज्जीक्रियते । काफीबीजानां भर्जनस्य आधारेण काफीपेयस्य रुचिः निर्धारिता भवति । भर्जनेन बीजे तैलस्य उत्पत्तिः भवति । तथैव कतिपयः आम्लाः अपि उत्पद्यन्ते । तस्मात् एव कारणात् काफीपेयं विशिष्टां रुचिं गन्धं च प्राप्नोति । फिल्टर्-काफीपेयनिमित्तं अतिसूक्ष्मचूर्णं न क्रियते । "क्षणसिद्ध"-काफीनिमित्तं अतिसूक्ष्मकूर्णं सज्जीक्रियते ।
भजन
ऐतिहासिक मूलम्
हिन्दुधर्मे भजनस्य तस्य भक्तिपदस्य च कीर्तनस्य मूलं वैदिकयुगस्य प्राचीनमेट्रिक-संगीतपरम्परासु विशेषतः सामवेदे अस्ति । सामवेदसंहिता पाठरूपेण पठितुं न अभिप्रेता, अपितु सङ्गीतस्य स्कोरपत्रमिव गायिता यत् अवश्यं श्रोतव्यम्.
अन्येषु उत्तरार्धवैदिकग्रन्थेषु प्राचीननाटकगायननृत्ययोः अध्ययनस्य अग्रणीत्वेन श्रेयः दत्तौ शिलालिन् ( IAST : Śilālin) तथा कृष्णाश्व (IAST: Kṛshashva) इति विद्वानद्वयस्य उल्लेखः अस्ति शिलालिन-कृशश्वयोः कलाविद्यालयाः वैदिकसंस्कारस्य प्रदर्शनेन सह सम्बद्धाः आसन्, यस्मिन् निहितैः नैतिकमूल्यैः सह कथाकथनं भवति स्म वैदिकपरम्परासु संस्काराः प्रदर्शनकलाभिः सह एकीकृताः आसन्, यथा नाटकीयनाटकम्, यत्र न केवलं देवानां स्तुतिः पाठ्यते वा गाय्यते वा, अपितु संवादाः आध्यात्मिकविषयाणां नाटकीयप्रतिपादनस्य चर्चायाः च भागाः आसन् : Cite journal requires  (help)
भजनं व्यक्तिगतरूपेण गायितुं शक्यते, परन्तु अधिकतया एकत्र कोरल-कार्यक्रमरूपेण यत्र गीतेषु स्थानीयभाषायां धार्मिकाः आध्यात्मिकाः वा विषयाः समाविष्टाः सन्ति । भजनेषु प्रायः कस्यचित् देवतायाः प्रेम्णः भक्तिः, महाकाव्येभ्यः अथवा पुराणेभ्यः आख्यायिकाः, भक्ति-आन्दोलन- सन्तानाम् रचनाः, अथवा हिन्दु-शास्त्रेभ्यः आध्यात्मिक-विषयाणां वर्णनं भवति । अनेकहिन्दुपरम्परासु भजनाः सङ्घीयगायनस्य, बन्धनस्य च एकः रूपः अस्ति, यत् व्यक्तिं सङ्गीत-सञ्चालित-आध्यात्मिक-धर्म-अनुभवे भागं ग्रहीतुं अवसरं ददाति तथा च समुदायाय साझीकृत-परिचय-भावनाम् अयच्छति, यत्र जनाः भोजनं साझां कुर्वन्ति, मिलन्ति,... पुनः संयोजयन्तु। १९ तमे २० शताब्द्याः औपनिवेशिकयुगे बी हजनाः सामुदायिकसङ्गठने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति, यदा भारतीयश्रमिकाः वृक्षारोपणेषु सस्तेन श्रमरूपेण त्रिनिदाद, फिजी, दक्षिण आफ्रिका इत्यादिषु दूरस्थेषु भूमिषु आनीताः आसन्
केचन भजनाः शताब्दपुराणाः, सर्वक्षेत्रीयरूपेण लोकप्रियाः, सामुदायिकपरम्परारूपेण प्रचलिताः, अन्ये तु नवनिर्मिताः सन्ति । हिन्दुपरम्परायां सर्वेषां स्वातन्त्र्यम् अस्ति यत् तेन विचारेण वा स्वस्य इच्छायाः कस्यापि देवतायाः स्तुतिरूपेण वा भजनं रचयितुं शक्नुवन्ति। परन्तु यतः ते गायन्ति, ते सामान्यतया शास्त्रीयभारतीयसङ्गीतस्य, रागस्य, तालायाः च मीटर्-मात्रायां वाद्ययन्त्रैः सह गन्तुं अनुसरणं कुर्वन्ति । ते मुक्तवायुः, स्वामीनारायण-आन्दोलनादिमन्दिरानाम् अन्तः, वैष्णवमठेषु, उत्सवेषु वा विशेषेषु वा, तीर्थस्थलेषु च गायन्ति ।
भजनसम्बद्धाः केचन पदाः सन्ति । भजनसिमरनः भजनकीर्तनः च शिष्यस्य ईश्वरस्य प्रति उच्चतरं श्रद्धां प्राप्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
हिन्दू परम्पराओं में भजन बनाम कीर्तन
एकः भजनः कीर्तनस्य निकटतया सम्बद्धः अस्ति, यत्र उभयत्र सामान्यलक्ष्याणि, विषयाः, संगीतविषयाः च भक्तिप्रदर्शनकलाः च सन्ति । भजनः अधिकं स्वतन्त्रः भवति, एकैकः रागः च भवितुम् अर्हति यः एकेन गायकेन एकेन अधिकेन वाद्ययन्त्रेण सह वा विना वा क्रियते । कीर्तन, तस्य विपरीतम्, अधिकसंरचितं दलप्रदर्शनत्वेन भिद्यते, सामान्यतया आह्वानप्रतिसादसङ्गीतसंरचनायाः सह, आत्मीयवार्तालापस्य वा विचारानां सौम्यसाझेदारी इत्यस्य सदृशं, तथा च अस्मिन् द्वौ वा अधिकौ वाद्ययन्त्रौ, सह वैदिकयुगस्य गद्यसिद्धान्तेषु मूलम् ।
अनेकाः कीर्तनानि अधिकदर्शकानां सहभागितायाः कृते संरचिताः सन्ति, यत्र गायकः आध्यात्मिकं जपं, स्तोत्रं, मन्त्रं वा विषयं वा आह्वयति, ततः प्रेक्षकाः जपस्य पुनरावृत्तिं कृत्वा अथवा स्वस्य साझीकृतप्रत्ययानां उत्तरं प्रतिजप्य प्रति प्रतिक्रियां ददति भजन, तस्य विपरीतम्, मौने वा "गान सह" वा अनुभवति ।
त्रिविधसंहिता
त्रिविधिसंहिता अथर्वेद स्य अन्तर्भूता संहिता वर्तते। एतस्यां संहितायां त्रिस्र संहिताः सन्ति, अतः अस्याः नाम त्रविधिसंहिता इति। एतस्य संहितायाः अपरे नामनी "आचार्यसंहिता", "ऋषिसंहिता" च।
स्वरूपम्
अथर्ववेदस्य कौशिकसूत्र स्य दारिलभाष्ये आसां त्रिविधसंहितानां नाम्नः, स्वरूपस्य च परिचयो वर्तते। आसां संहितानां नामानि सन्ति - (१) आषीसंहिता, ( २) आचार्यसंहिता, ( ३) विधिप्रयोगसंहिता च। अस्यां त्रिविधसंहितायां ऋषिभिः परम्परागतप्राप्तमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । तेनैताः संहिताः ‘ऋषिसंहिता' नामभिः ख्याताः सन्ति । अपरसंहितायाः नाम आचार्यसंहिताऽस्ति ।
विषयवस्तु
अस्याः संहितायाः विवरणं दारिलभाष्ये निम्नरूपेण अस्ति - 'येन उपनीय शिष्यं पाठयति सा आचार्यसंहिता ।' उपनयनानन्तरं गुरुर्येन प्रकारेण शिष्यं वेदमध्यापयति, सा एव आचार्यसंहिता कथ्यते । उदाहरणार्थम् अथर्ववेदस्य मन्त्रोऽयम् उपस्थापयितुं शक्यते । शौनकीयाथर्वसंहितायाः प्रथमकाण्डस्य तृतीयसूक्तस्य प्रथमो मन्त्रः निम्नप्रकारकोऽस्ति।
विद्याशरस्य पितरं पर्जन्यं शतवृष्ण्यम्।
तेनाते तन्वे शंकरं पृथिव्याम् ते निषेचनं बहिष्टे अस्तु बालिति।।
किश्चास्यैव सूक्तस्य अपरो मन्त्रोऽयमस्ति -
‘विद्याशरस्य पितरं मित्रं शतवृष्ण्यम्।
तेना ते तन्वे'******'अस्तु बालिति'।।
तृतीयोऽपि मन्त्र एवमेवाऽस्ति । अस्मिन् मन्त्रे– ‘विद्याशरस्य पितरम् आदौ तथा तेना ते तन्वे अस्तु बालिति’ अन्तेऽस्ति । एतेषां त्रयाणां मन्त्राणामनुशीलनेन प्रथमे मन्त्रे ‘पर्जन्यं शतवृष्ण्यम्' अपरस्मिन् मन्त्रे ‘मित्रं शतवृष्ण्यम्' तथा तृतीये मन्त्रे ‘तरुणं शतवृष्ण्यम्' इत्येते अंशा एव नवीनाः सन्ति । एतदतिरिक्तः एतेषां मन्त्राणाम्--'विद्याशरस्य पितरम् इत्यादौ तथा तेना ते तन्वे शङ्करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष्टे बालिति' मन्त्रस्यांशः समनः अस्ति, प्रत्येकस्मिन् मन्त्रे अावृत्तमस्ति । अतः आचार्यः स्वशिष्यान् अध्यापनकाले केवलं मन्त्रे समागतानां नवीनांशानाम् अध्यापनम् अकारयत् । एतेषां नवीनमन्त्राणां सङ्ग्रह एव आचार्यसंहिताऽस्ति । अस्याः अाचार्यसंहितायाः पदपाठेन युक्ता हस्तलिखिता प्रतिः अपि उपलब्धा अस्ति।
सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्षः
वर्षः कालगणनायाः मापकपरिमाणम् ।
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गायत्री (मन्त्रः)
गायत्री इति पदं मूलतः संस्कृतस्य ’गायत्र’ इति पदस्य स्त्रीलिङ्गरुपम् । संस्कृते अस्य विग्रहं तु गायन्तं त्रायते यस्मात् इति गायत्री इति । अस्य अर्थः एवं सम्पन्ना भवति यत्, यस्य उच्चारणेन सङ्कष्टनिवारणादिकं भवति इति । हिन्दूधर्मानुयायिनां वचनलेखनादिषु एवं धर्मग्रन्थेषु च स्वरुपत्रये इदं पदं दृश्यते ।
गायत्रीमन्त्रः
योऽयं गायत्रीमन्त्रः सः प्रथमतः ऋग्वेदे दृश्यते, तदनन्तरम् इतरवेदोपनिषत्सु प्रस्तापितः । अयं हिन्दूधर्मस्य प्रमुखमन्त्रः । गायत्री छन्दसि लिखितः यः कोऽपि मन्त्रः गायत्रीमन्त्रः इत्येवं प्रतीतिरप्यस्ति । सैषा गायत्री वेदमाता, देवीसरस्वत्याः स्वरूपिणी ।
हिन्दू धर्मसम्बन्धिषु अतिश्रेष्ठमन्त्रेषु गायत्रीमन्त्रः अपि अन्यतमः । अनेन मन्त्रेण सवितृदेवस्य आवाहनं क्रियते इत्यतः अयं मन्त्रः सावितृमन्त्रः इत्यपि प्रसिद्धः । अयं च मन्त्रः महर्षिणा विश्वामित्रेण लिखितः इति केचित् अङ्गीकुर्वन्ति । किन्तु ऋग्वेदेन सहितः समग्रवेदभागः ब्रह्ममुखात् विनिसृतः इत्ययं विषयः ज्ञायते ।
आवैदिककालात् अयं अभिप्रायः वर्तते यत्, गायत्रीमन्त्रस्य वर्ग-जाति-लिङ्गानां सीमा नास्ति इति । एवं यः कोऽपि इमं मन्त्रम् उच्चारयितुं (पठितुम्) शक्नोति । इत्येवं अनेके धर्मशास्त्रज्ञाः स्वाभिप्रायं मण्डयन्ति । ऋग्वेदस्य तृतीयमण्डलस्य, द्विषष्ठि सूक्तस्य, दशमं वर्तते अयं मन्त्रः । ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ अस्य मूलार्थस्तु एवमस्ति यत्-
भूम्याकाशान्तरिक्षम् अभिव्याप्य स्थितः तेजोमयः, दिव्यरुपी, पूजितः सः परब्रह्म (सतितृदेवः) अस्माकं बुद्धिं, विवेकं च तेजोमार्गे (ज्ञानमार्गे) प्रेरयतु ।
ॐ –ॐ, भूः- भूमिः भुवः आकाशः, स्व –अन्तरिक्षम तत्-सः सतितु- सतितृनामकः परमात्मा,वरेव्यम्= पूजितः, भर्गः तेजोमय, देवस्य, देवम्, धीमहि- तमुद्दिश्य ध्यानं कुर्मः, धियः- बुद्धिः, विवेकश्च, यः यावान् नः अस्मान्, प्रचोदयात्= प्रचोदनं कुर्यात् ।
वेदेषु प्रथमः ऋग्वेदः, तस्य अंशाः यजुर्वेदादि-वेदत्रयेष्वपि अन्तर्गताः, अतः अस्य मन्त्रस्य उल्लेखः गर्वेष्वपि वेदेष्वस्ति । भगवदीतायाम्, अनेकासु उपनिषत्सु शङ्कराचार्याणां कृतिषु, एवं भागवतेऽपि गायत्रीमन्त्रस्य प्रस्तापः अस्ति ।
गायत्रीदेवी
एषा ब्रह्मपत्न्याः सरस्वत्याः स्वरूपिणी, इति प्रतीतिरस्ति । वेदमाता इति प्रथितायाः तस्याः पञ्चमुखानि, दश बाहवः च सन्ति । एवं सा कमलासना, हंसवाहिनी इत्यपि वर्णयन्ति । केचित्, वैदिककाले अस्याः उल्लेखः नासीत् इति वदन्तः तस्याः अर्चनादिकमपि अवैदिकं इति वदन्ति । किन्तु सामान्यतः सर्वेऽपि गायत्रीदेवीम् अङ्गीकुर्वन्ति ।
वर्गः:मन्त्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अयातुल कुरसी
लघुचित्रम्|Chinese 18th-century bowl with an inscription of Ayat al-Kursi महासनस्य अयातम् (Arabic: آيَة الْكُرْسِي, ʾāyat al-kursī) कुरआन शास्त्रे द्वितीय अध्यायस्य पञ्चपञ्चाशोऽधिकद्विशततमः अयातम् अस्ति৷ एष न किमपि वदति विना अल्लाहस्य एकत्वताः अनन्यताः च निष्ठत्वश्च सन्ति।
परिसरविज्ञानम्
वस्तुत: परित: आवरणं नाम पर्यावरणमिति सर्वे जानन्ति एव । अर्थात् यानि जैविकानि अजैविकाने च तत्वानि अस्मान् परित: विराजन्ते तानि सर्वाणि पर्यावरणस्य घटका: सन्ति । अपि च मानवजीवने प्रत्यक्षरूपेण च एतेषां पर्यावरणघटकानां ये प्रभावा: भवन्ति ते एव पर्यावरणम्  । अर्थात् अस्मान् परित: यानि तत्वानि विराजन्ते तेषां प्रभाव: एव पर्यावरणम् ।प्राचीने काले विश्वस्य जनसंख्या नियन्त्रिताऽसीत् । प्राकृतिकसाधनेनैव मानवानाम् आवश्यकतापूर्ति: भवति स्म ।पर्यावरण प्रदूषकाणि कार्याणि न भवन्ति स्म । तथापि यदि येन-केन प्रकारेण वा पर्यावरणप्रदूषणानि भवन्ति स्म, तर्हि प्रकृत्या एव तस्य निवारणं भवति स्म । यत: तस्मिन् समये प्रकृतौसर्वेषां तत्वानां सन्तुलनमासीत्  । सम्प्रति जनसंख्याविस्फोट: संजात: । जनसंख्यावृध्दया सह अस्माकमावश्यकता अपि वर्धिता । फलत: वनकर्तनं जातम् । औद्योगिकविस्तार: जात: । विविधप्रकाराणि प्रदूषणानि जातानि  । अत्र विचारणीयं भवति यत् केषां तत्वानामभावेन प्रकृति: असंतुलिता जाता । अर्थात् येषां तत्वानामभावेन प्रकृति: असंतुलिता जाता, पर्यावरणप्रदूषणां जातं ,वातावरणमसुरक्षितं  जातं,तेषामस्माकं जीवने, पर्यावरणे, प्रकृतौ च क: प्रभाव: इति । अत: आवश्यकं  भवति पर्यावरणे स्थितेन घटकानांपरस्परसम्बन्धस्य च अध्ययनम् । इदमेवाध्ययनं पारिस्थिकीति नाम्ना अभिधीयते । अर्थात् मानवानां पर्यावरणेन सह पर्यावरणस्य घटकै: सह सम्बन्धस्य, पर्यावरणे स्थितानां घटकानां परस्परसम्बन्धस्य च अध्ययनं  भवति पारिस्थितिकी ।
परिसरविज्ञानम् इत्यस्य आङ्ग्लभाषायां ECOLOGY इत्युच्यते । ECOLOGY शब्द: ग्रीकभाषाया:  (oikos =Home and Logos=Study ) Oikos logos शब्याभ्यां निष्पन्न: ,यस्यार्थ: भवति आवासीयमध्ययनम्, Ecology=Study of Home or Habitat. सन्दर्भेऽस्मिन् परिभाषात्रयमुपस्थापितं वर्तते । यथा- १.पारिस्थितिकी केषाञ्चित् जीवधारीणां तेषां पर्यावरणस्य सन्दर्भे एकमध्ययनमस्ति । २.पारिस्थितिकी जीवधारिषु परस्परसम्बन्धस्य, जीवधारि-पर्यावरणायोर्मध्ये परस्परसम्बन्धस्यचाध्ययनमस्ति । ३.पारिस्थितिकी वनस्पति -पशु - मानवानां तथा तेषांपर्यावरणेन सह सम्बन्धस्यान्तिम: परिणाम: अस्ति ।
यद्यपि एताषां परिभाषाणामालोचनेन इदमेव तथ्यं स्पष्टं भवति यज्जीवधारीणां पर्यावरणेन सह सम्बन्धस्याध्ययनं पारिस्थितिकीति । वस्तुत: अत्र तु प्रत्येकेषां जीवधारीणां, तेषां परिस्थितिना तेषां पर्यावरणस्य, तेषां परस्पर-सम्बन्धस्य, पर्यावरघटकेषु परस्परसम्बन्धस्य,जीवधारिणां परस्परसम्बन्धस्य च सामाजिकं वैयक्तिकञ्चाध्ययनं भवति । एवं प्रकारेण अत्र वनस्पतिविज्ञानं ,जीवविज्ञानं,रसायनविज्ञानं ,भूगर्भविज्ञानं ,भूगोलशास्त्रं , वातावरणविज्ञानं , जलवायुविज्ञानं, समाजविज्ञानं , नक्षत्रविज्ञानञ्चान्तर्भूतं भवति । अनेनास्य क्षेत्रं बृहदाकारं प्राप्नोति । मूलत: सर्वविधप्राकृतिक-विज्ञानं सामाजिकविज्ञानञ्चागच्छति अत्र ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरविज्ञानम् वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शुकमुनिः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:पौराणिकव्यक्तयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पर्यावरणव्यवस्था
thumb|275px|समुद्रस्य पर्यावरणव्यवस्था पर्यावरणव्यवस्था एव पारिस्थितिकीतन्त्रम् इति, आङ्ग्लभाषया च Ecosystem इति आख्यायते ।
पर्यावरणक्षेत्रे काँश्चिदेकां सन्तुलितव्यवस्थास्थितिः या निरूपयति सा एव पर्यावरणव्यवस्था । वस्तुत: जगत्यस्मिन् ये जीवा: निर्जीवाश्च सन्ति ते परस्परं संयोगं संस्थाप्य एकां व्यवस्थायां तेषां पर्यावरणं सन्तुलितं भवति । यथा वनमेकं पूर्णं परितन्त्रमस्ति । तत्र प्राकृतिकरूपेण सर्वा: क्रिया: स्वयमेव भवन्ति । स्वप्रक्रियामाध्यमेनैव पर्यावरणसंरक्षणं भवति ।एवमेव जलाशय:, ग्राम:, नगरं,जीवमण्डलादिकञ्चैकं परितन्त्रमस्ति । एवं प्रकारेण पारिस्थितिकीतन्त्रस्य पूर्णज्ञानं, तस्याधारस्य च ज्ञानमावश्यकं भवति । अत: सम्प्रति पश्यामो वयं परितन्त्रस्याधारस्वरूपं घटकम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:परिसरविज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हनुमान बेनीवाल
हनुमान बेनिवाल (जन्म २ मार्च १९७२) २०१९ तः नागौरतः १७ तमे लोकसभायां संसदसदस्यत्वेन कार्यं कुर्वन् भारतीयराजनेता अस्ति। सः २९ अक्टोबर् २०१८ तमे वर्षे जयपुरे राष्ट्रियलोकतान्त्रिकपक्षस्य संस्थापकसदस्यः राष्ट्रियसंयोजकः च अस्ति।
व्यक्तिगतजीवनम्
बेनिवालस्य जन्म राजस्थानस्य नागौरमण्डलस्य बरगांवग्रामे रामदेवस्य मोहिनीदेवीयाश्च गृहे २ मार्च १९७२ तमे वर्षे अभवत्। सः १९९३ तमे वर्षे राजस्थानविश्वविद्यालयात् कलास्नातकपदवीं प्राप्तवान्। सः एल.एल.बी. १९९८ तमे वर्षे। सः २००९ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य ९ दिनाङ्के कनिका बेनिवाल इत्यनेन सह विवाहं कृतवान्, तया सह तस्य पुत्रः, एकः पुत्री च अस्ति।
राजकीयप्रवेशः
प्रतिद्वन्द्वी भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य नेतारैः सह सम्बन्धः अस्ति इति दलस्य सदस्येषु आरोपं कृत्वा बेनिवालः २०१३ तमे वर्षे भारतीयजन्तपक्षतः निलम्बितः आसीत्। नागौर, बाडमेर, बीकानेर, सीकर, जयपुर इत्यत्र पञ्च किसान हुंकर महासभाः सफलतया आयोजयित्वा जयपुरे 29 अक्टोबर् 2018 दिनाङ्के बोटल इत्यस्य निर्वाचनप्रतीकेन राष्ट्रीयलोकतान्त्रिकपार्टी इति राजनैतिकदलस्य आरम्भं कृतवान्।
सदस्य:DreamRimmer/Articles
राजनेता
अशोक गहलोत वसुंधरा राजे हनुमान बेनीवाल कैलाश चौधरी दिया कुमारी किरोड़ी लाल मीणा राजेश पायलट हीरा लाल शास्त्री गजेन्द्र सिंह शेखावत राज्यवर्धन सिंह राठौड़ चन्द्रेश कुमारी कटोच कृष्ण कुमारी (रीजेंट) बरकतुल्लाह ख़ान हरिदेव जोशी टीका राम पालीवाल जय नारायण व्यास मोहन लाल सुखाड़िया वाई एस जगनमोहन रेड्डी पेमा खांडू भूपेश बघेल प्रमोद सावंत मनोहर लाल खट्टर सुखविंदर सिंह सुक्खू हेमंत सोरेन बसवराज बोम्मई एकनाथ शिंदे एन बीरेन सिंह कॉनराड संगमा ज़ोरामथंगा पिनाराई विजयन पुष्कर सिंह धामी प्रेम सिंह तमांग भगवंत मान एम॰ के॰ स्टालिन के॰ चंद्रशेखर राव माणिक साहा रेखा (राजनेता) रेखा वर्मा रमन सिंह राधा मोहन सिंह जय पांडा अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद
अभिनेता
दिलीप जोशी
भूगोल
अजमेर मंडल भरतपुर मंडल बीकानेर मंडल जयपुर मंडल जोधपुर मंडल कोटा मंडल उदयपुर मंडल
धर्म व जातियाँ
इक्ष्वाकु वंश चन्द्रवंशी अग्निवंशी जाट गुर्जर
बिलासपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बिलासपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बिलासपुरम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया