cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् (योगसूत्रम्)
भाष्यार्थः
२. देवत्वप्राप्तिः - विदेहप्राप्तिः एव देवत्वप्राप्तिः अस्ति।
३. स्वर्गराज्यप्राप्तिः - स्वर्गराज्यस्य प्राप्तिः 'वाजपेय'-यागेन भवति।
४. प्रकृतिलीनता - प्रकृतिलीन-नामकस्य देवत्वस्य प्राप्तिः।
एतासु आमुष्मिक(परलोकीय)गतिषु प्रथमा, द्वितीया च वेदेषु अपि अतिप्रथिता अस्ति, अतः स्पष्टतः सर्वविदिता अस्ति, किन्तु विदेहत्वस्य, प्रकृतिलीनत्वस्य च स्वरूपं स्पष्टतः विदितं नास्ति। सांख्यकारिका यां, सांख्यसूत्रे , योगसूत्रे , योगभाष्ये , एतेषां ग्रन्थानां टीकासु च वैदेह्यस्य, प्रकृतिलयत्वस्य च यत्किञ्चित् निर्देशनं तु प्राप्यते, किन्तु एतस्य स्वरूपे अपेक्षितः प्रकाशः न दरीदृश्यते। एतेषां द्विविधानां देवतानां विषये वायुपुराणे वर्णनं प्राप्यते। यथा -
'दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।
भौतिकास्तु शतं पूर्णं, सहस्रं त्वभिमानिकाः ॥
बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ।
पूर्णं शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ।
निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ॥
बारडोलीसत्याग्रहः
गुजरातराज्यस्य बारडोलीमण्डले जातः एषः सत्याग्रहः ।
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् (योगसूत्रम्)
भाष्यार्थः
एतेषां सर्वेषाम् आधाराणां निर्गलितार्थः भवति यत्, पञ्च महाभूताः, इन्द्रियम्, अहङ्कारः, बुद्धिः इत्येतेषां पूर्णसाक्षात्कारकर्तारः, परन्तु पुरुषख्यातिरहिताः योगिनः एतानि तत्त्वानि एव 'आत्मा' उत 'पुरुषः' इति मत्त्वा तेषां तत्त्वानाम् एव उपासनां कुर्वन्ति। एतेषां तत्त्वानाम् उपासनाकरणात् ते तेषां सम्बद्धेन वासितान्तःकरणेन (वासनायुक्त-अन्तःकरणेन) अभिभूताः भूत्वा स्थूलशरीरस्य पतने सति एतेषु तत्त्वेषु यथायोग्यतया लीनाः भूत्वा रक्तशोणितनिर्मितषाट्कौशिकशरीर-रहिताः भूत्वा वायुपुराणोक्तकालपर्यन्तं 'विदेह'-देवतानां स्थित्यां भवन्ति।
'अव्यक्त'प्रकृतिं 'सर्वस्व'त्वेन स्वीकृत्य 'अव्यक्त'स्य उपासनाद्वारा तद्वासनावासितान्तःकरणयुक्ताः भूत्वा शरीरपातस्य अनन्तरम् अव्यक्त-'प्रकृतौ' लीनाः भवन्ति। एवञ्च शतसहस्र-मन्वन्तरपर्यन्तं  'प्रकृतिलीन'-देवतानां स्थित्यां तिष्ठन्ति।
विदेहगणाः स्थूलदेह-रहिताः किन्तु 'व्यक्त'-लिङ्गशरीरधारिणः भवन्ति। प्रकृतिलीनाः 'अव्यक्त'-कारणशरीरधारिणः भवन्ति।
'विदेहगणाः' सावरणब्रह्माण्डस्य अन्तर्गताः भवन्ति, किन्तु 'प्रकृतिलीनाः' सावरणब्रह्माण्डात् बहिर्भूताः भवन्ति। विदेहानाम् ऐश्वर्यं प्रकृतिलीनानाम् अपेक्षया स्थानस्य, कालस्य, भोगस्य च दृष्ट्या अतीव सीमितं भवति।
विदेहास्तु सावरणब्रह्माण्डान्तर्गता इति भेदस्ते च मलिनाल्पैश्वर्यभोगाः । प्रकृतिलयास्तु तेषामपीशाः स्वसंकल्पमात्रनिर्मितसत्त्वप्रधाननिर्मलविषयभोगास्त ईश्वर कोटय उच्यन्ते'।
"प्रकृतिलयानाञ्च विदेहेभ्योऽयं भेदः-विदेहाः सावरणब्रह्माण्डान्तर्गता एवाल्प मैश्वयं मलिनञ्च विषयं भुजते, प्रकृतिलयास्तु बहिर्गमनेन विदेहान् प्रत्यपीशते, स्वसंकल्पमात्रेण तव निर्मलं कारणसत्त्वनिमितं विषयञ्च भुञ्जते त ईश्वरकोटय उच्यन्त इति।
सांख्यकारिका सं० ४४ सूत्रस्य टीकां कुर्वन् तत्त्वकौमुदी कारः 'वाचस्पतिमिश्रः' लिखति यत्, बन्धनाः त्रिप्रकारकाः भवन्ति। यथा -
'प्रकृतेर्वत बन्धेन तथा वैकारिकेण च ।
दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्धो जन्तुर्विवर्तते'।।
(२) वैकारिकाः - वैकारिकबन्धः तेषां भवति, ये विकाराः अर्थात् महाभूतः, इन्द्रियम्, अहङ्कारः, बुद्धिः इत्येतानि तत्त्वानि एव पुरुषं मत्त्वा उपासनां कुर्वन्ति।  'ते खल्वमी विदेहाः येषां वैकृतिको बन्धः इत्यर्थः।' येषाम् एषः वैकृतिक-बन्धः भवति, ते "विदेहाः' उच्यन्ते।
(३) दक्षिणाबन्धाः - दक्षिणाबन्धः तेषाम् इष्टापूर्तादिकर्तॄणां, पुरुषज्ञानरहितानां, कामना-परिपूर्ण-मनोयुक्तानां साधारणजनानां भवति।
किन्तु आश्चर्यमस्ति यत्, स एव 'वाचस्पतिमिश्रः' यदा योगभाष्यस्य तत्त्ववैशारदीं टीकां लखति, तदा तुं केवलं 'भूतेन्द्रिया'णाम् उपासकान् विदेहगति-प्राप्तप्राप्तान् एव स्वीकरोति, परन्तु बुद्धिः, अहङ्कारः, पञ्चतन्मात्रा इत्येतेषाम् उपासकान् तेषु तेषु तत्त्वेषु लीनतायाः अनन्तरं तान् 'प्रकृतिलीनाः' इति प्रदर्शयति, तान् च सः 'विदेहाः इति न स्वीकरोति। एतादृशस्य प्रकाण्डस्य दार्शनिकस्य वचनेषु शास्त्रीयसिद्धान्तानां विषये एतावान् गभीरः स्ववचो व्याघातः कुतः समुत्पन्नः? इति न अवगम्यते। वस्तुतः यं विषयं ‘सांख्यतत्त्वकौमुदी'मध्ये सः उक्तवान् - तदेव शास्त्रीयम् अस्ति, अविरुद्धम् अस्ति, युक्तिसंगतं च अस्ति इति विदुषां मतम्।
'तत्त्ववैशारदी'-मध्ये तस्य एतत्कथनम् -  'तथा प्रकृतिलयाश्च अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेवन्यतममा स्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनया तद्वासनावासितान्तःकरणा: पिण्डपातानन्तरमव्यक्तादीना मन्यतमस्मिल्लीनाः। इत्यस्य किं कारणं भवितुम् अर्हति? तस्मिन् विषये चिन्तनं कर्तुं न शक्यते। अत एव केवलम् 'अव्यक्तप्रधाने' लयः एव सूत्रस्य, भाष्यस्य च अनुसारं 'प्रकृतिलयः' अस्ति - इति अवगन्तव्यं भवति। यदा तत्त्वज्ञानहीनशून्यवत्-समाधिः अधिगतः भवति, परन्तु पुरुषतत्त्वस्य साक्षात्कारस्य अभावत्वात् एनं समाधिम् एव चरमगतिं मत्त्वा अन्तर्मुखः भूत्वा यदा (वशीकारवैराग्यद्वारा विषयविमुखतात्वात्) अन्तःकरणं 'प्रकृतौ' लीनं भवेत्, तदा 'प्रकृतिलीनता'याः सिद्धिः भवति ।। १९ ।।
विशेषभाष्यव्याख्या
स खलु अयं द्विविधः - सः एषः असम्प्रज्ञातसमाधिः द्विविधः वर्तते।
(१) उपायप्रत्ययः - उपायः प्रत्ययः कारणं यस्य सः। अर्थात्, उपायैः सिद्ध-जायमानः समाधिः। एषः उपायकारणकः असम्प्रज्ञातसमाधिः अपि उच्यते।
(२) भवप्रत्ययः - भवः तत्तद्योनिषु जन्म एव प्रत्ययः कारणं यस्य सः। जन्मतः एव सिद्धिप्राप्तः समाधिः। एषः जन्मकारणकः असम्प्रज्ञातसमाधिः अपि उच्यते।
या, भवत्यनेनेति भवः अविद्या, सा एव प्रत्ययः कारणं यस्य सः, तथोक्तः। अर्थात् अविद्याजन्यः असम्प्रज्ञातसमाधिः । तत्र - तयोः उभयोः । उपायप्रत्ययोः योगिनां भवति उपायप्रत्ययः उत उपायकारणकः असम्प्रज्ञातसमाधिः योगिनां भवति।
भवप्रत्ययः - 'भवप्रत्यय'-नामकः (जन्मकारणकः) असम्प्रज्ञातसमाधिः। विदेहप्रकृतिलयानाम् - विदेहानां, प्रकृतिलीनानां च भवति। अत्र  'सूचीकटाहन्यायः'  इत्यस्य माध्यमेन प्रप्रथमं 'भवप्रत्यय'स्य असम्प्रज्ञातसमाधेः विवरणं प्रदीयमानम् अस्ति।  'देवलोके भवप्रत्ययो जन्ममात्रकारणक इति'। एषः समाधिः मोक्षदायकः न भवति। अत एव एषः 'योगः' न उच्यते। एषः तु 'योगाभास'मात्रः भवति। है।  'तेषां पतनत्वादर्शनाद्योगाभासोऽयम्'।
विदेहानां देवानाम् - विदेह-नामक-देवतानाम्। भवप्रत्ययः - अविद्याकारणकः उत जन्मकारणकः 'भवप्रत्यय'-नामकः असम्प्रज्ञातसमाधिः भवति। अविद्यायाः कारणेन जायमानः ( परवैराग्यात् अनुत्पन्नः ) उत विदेहादिरूपे जन्मप्राप्तिमात्रेण सिद्धङ्गम्यमानः असम्प्रज्ञातसमाधिः भवति। ते हि - ते विदेहदेवताः। स्वसंस्कारमात्र-उपगेन चित्तेन – स्वस्मिन् ( चित्ते ) संस्काराः इति स्वसंस्काराः, त एव इति संस्कारमात्राः, तान् उपगच्छतीति स्वसंस्कारमात्रोपगं, तेन तथोक्तेन अर्थात् स्वसंस्कार-मात्ररूपतां यावत् प्राप्तिना अर्थात् सर्ववृत्तिशून्ययुक्तेन एवञ्च स्वसंस्कारमात्रावशिष्टरूपयुक्तेन चित्तेन। कैवल्यपदमिवानुभवन्तः - कैवल्यपदवत् अनुभवं कुर्वन्। विदेहानां, प्रकृतिलीनानां च एतस्याः अवस्थायाः कैवल्येन सह ( उत असम्प्रज्ञातेन ) एतत् साम्यम् अस्ति यत्, एतस्मिन् अपि चित्तं सर्वथा 'वृत्तिहीनं' भवति, वैषम्यम् एतदस्ति यत्, एतस्मिन् चित्ते विद्यमानाः संस्काराः साधिकाराः भवन्ति, परन्तु कैवल्ये ( असम्प्रज्ञातयोगे ) चित्तं साधिकारसंस्कारात् पूर्णतया शून्यं भवति।
स्वसंस्कारविपाकं तथा जातीयकम् अतिवाहयन्ति - तस्य तस्य प्रकारस्य स्वस्य ( कर्माशयानां ) संस्काराणां फलम्, अतिवाहयन्ति - अभिनिहरन्ति, अतिक्रामन्ति, भुञ्जन्ते अर्थात् भोगयन्ति। अन्ते संस्कारविपाकस्य समाप्तिं कृत्वा 'पुनरपि संसारे विशन्ति' अर्थात् संसारं प्रत्यागच्छन्ति। तथा - तेनैव प्रकारेण। प्रकृतिलयाः - 'प्रकृतिलीन'-नामकाः देवताः अपि। साधिकारे चेतसि - चित्तस्य निवृत्ताधिकारः न अभवत् इत्यतः (भावे सप्तमी) एव । प्रकृतिलीने सति - प्रकृतौ लीने सति ( भावे सप्तमी)। कैवल्यपदमिवानुभवन्ति - कैवल्यपदं प्राप्तम् इति आभासीयम् अनुभवं (चित्तस्य संस्कारमात्रावशेषतायाः कारणेन) कुर्वन्ति। यावन्नपुनरावर्ततेऽधिकारवशाच्चित्तमिति - यावत् पर्यन्तं तेषां चित्तं 'भोगापवर्गरूपि'णं कार्यं पूर्णं न करोति अर्थात् चरितार्थं न करोति उत यावत्पर्यन्तं पुनः ( संसारे ) न अवतरति उत प्रादुर्भूतं न भवति॥ १९ ॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मीमांसादर्शनस्य द्वैतोपयोगित्वम्
द्वैतदर्शने पूर्वमीमांसायाः स्थानम्
‘सुखमेव मे स्याद् दुःखं मनागपि माभूत्’ इति प्राणिमात्रस्य सुखानुबुभूषा सर्वानुभवसिध्दा । सुखप्राप्तिर्दुःखनिवृत्तिश्च धर्मानुष्ठानादेवेति वेदशास्त्राणां निर्गलितः पन्थाः । तदुक्तम् –धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा’ इति । तत्र धर्माधर्मस्वरुपविज्ञानं च न वेदमन्तरा सम्भवति । ‘वेदप्रणिहितो धर्मः अधर्मस्तद्विपर्ययः’ इति बादरायणोक्तेः । स च वेदः मीमांसापरपर्यायविचारशास्त्रोपकृत एव धर्मज्ञानजननायेष्टे । नान्यथा । तदुक्तम् –
तत्र सर्वज्ञभगवद्बादरायणान्तेवासिना जैमिनिना कर्म –देवता –यज्ञस्वरुप –फल- साधनादिविमर्शः द्वादशलक्षण्यां मीमांसायां सुष्ठूपवर्णिता । किमथोत्तरमीमांसाप्रणयनप्रयोजनमिति चेत्, अत्र ब्रूमः यद्यपि कर्मानुष्ठानं भगवता जैमिनिना प्रतिपादितम् । तथापि तत्सहकारितया विषयवैराग्यभागवद्भक्तिज्ञानादीनां कर्मसहकारित्वं न प्रतिपादितम् । नाऽपि तदङ्गभूतानां मन्त्राणां भगवत्परत्वमुक्तम् । निष्कामकर्मणां ज्ञानद्वारा मोक्षजनकत्वं न प्रतिपादितम् । कर्मणा शुध्दान्तः करणस्यैव ब्रह्मजिज्ञासाध्यानादिना अप्राकृतसुखानुभवरुपा मुक्तिरपि नोक्ता । तत्प्रतिपादनार्थमुत्तरमीमांसारम्भ इति ।
तदुक्तं टीकाकृत्पादैः खण्डार्थनिर्णये – ननु कर्मनिर्णयो जैमिनिना पूर्वमीमांसायामेव कृतः । तत्किमनेन ? सत्यम् । कर्मस्वरुपमात्रं जैमिनिना निर्णीतम् । न तु तदितिकर्तव्यताविषयवैराग्येश्वरज्ञानभक्तिसमर्पणादिलक्षणा । न च तदङ्गभूतानां मन्त्राणां भगवत्परत्वम् । नाप्यन्तः करणशुध्दिद्वारकमीश्वरसाक्षात्काररुपं मुख्यं फलम् । अतस्तत्प्रदर्शनार्थोऽयमारम्भः । न चैतत् निर्मूलम् । उत्तरमीमांसासिध्दत्वात् । उक्तं हि ‘अन्यार्थं तु जैमिनिः’ इत्यादि । (पुट-२)
जीवब्रह्मणोः जीवानां परस्परं जडानां च भेदः द्वैतनयेऽभ्युपेयते । सम्मतश्चायं भेदाभ्युपगमः मीमांसकानामपि । वेदः किं जीवब्रह्मणोरभेदं प्रतिपादयति आहोस्वित भेदमित्यस्यां विप्रतिपत्तौ भेदप्रतिपादनस्य उपकारकतन्त्रानरसिध्दत्वे द्वैतसिध्दान्तप्रतिपादितप्रमेयाणामुपकारकाः इति प्रतिपादनार्थं द्वैतसिध्दान्तगतः कश्चन विषयः निरुप्यते ।
जीवब्रह्मणोः जीवानां परस्परं जडानां च भेदः द्वैतनयेऽभ्युपेयते । सम्मतश्चायं भेदाभ्युपगमः मीमांसकानामपि । वेदः किं जीवब्रह्मणोरभेदं प्रतिपादयति आहोस्वित् भेदमित्यस्यां विप्रतिपत्तौ भेदप्रतिपादनस्य उपकारकतन्त्रान्तरसिध्दत्वे द्वैतवादिनां प्राबल्यं जात्या सम्भवतीति निरुपयितुं मीमांसादर्शनोपयोगः चिकीर्षितः । यदि वेदे उपनिषत्सु च भेदावेदकानि बहूनि वाक्यानि, आपात्तोऽभेदप्रतिपादकानि कानिचन वाक्यानि समुल्लसन्ति । तर्हि तेषां विरोधः कथं परिहरणीय इति शङ्का समुन्मिषति । अत्र भेदवादिनां एवं विमर्शप्रणाली चकास्ति । निरवकाशबहुवाक्यबाधस्याऽन्याय्यत्वात् भेदस्य बहुप्रमाणासिध्दत्वाच्च् अभेदप्रतिपादकागमानां भेदाविरोद्ध्यर्थः गौणः कथनीयः इति । अत्र मीमांसादर्शनसम्मतिकथने सिध्दमस्माकमभिलषितम् । अतोऽत्र पूर्वं द्वैतदर्शनरीत्या अभेदवाक्यविमर्शक्रमः ततः पूर्वमीमांसाशास्त्रसम्मतिश्च प्रतिपाद्यते । अभेदश्रुतयः भेदाविरोधिन्यः (भेदपोषकाः) ‘तत्त्वमसि’ (छा. ६.३.१०) ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (बृ. १.४.१०) ‘अयमात्मा ब्रह्म’ (बृ.२.५.१९) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ इति अद्वैतप्रतिपाद्कत्वेनाभिलषिताः श्रुतयः प्रत्यक्ष –अनुमानागमविरोधेन सादृश्याभेदपरा इति भेद एवैदम्पर्यं श्रुतीनां द्वैतनये प्रसाधितम् । तथाहि –श्रुतिः जीवब्रह्मणोरभेदं प्रतिपादयन्ति आपाततः दृश्यते । तथापि प्रत्यक्षविरुध्दमर्थं कथं वा श्रुतिः प्रतिपादयेत् । सार्वज्ज्ञादिगुणविशिष्टः परमात्मा अल्पगुणको हि जीवः । नानन्योः अभेदः शक्यते वक्तुं जलानलयोरिव विरुध्दधर्माधिकरणयोः । अतोऽत्र प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय श्रुतेः गौणोऽर्थः कथनीयः । तदुक्तमानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यैः ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने –
१.स्वातन्त्र्येऽभेदव्यपदेशो यथा – वशीकृतग्रामं देवदत्तमभिवीक्ष्य ‘देवदत्तोऽयं ग्रामः’ इत्युच्यते । अत्र सर्वोप्ययं जनपदः देवदत्ताधीन इत्येवार्थः । तथैव जीवजडात्मकं सर्वमपीदं विश्वं ब्रह्माधीनमिति तस्य स्वातन्त्र्यबोधनाय सर्वात्मकत्वमुच्यते – ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ ब्रह्मैवेदं सर्वं’ ‘तत्त्वमसि’ इत्यादि ।
३.स्थानैक्येऽभेदव्यपदेशो यथा – ‘गोष्ठे गावः एकीभवन्ति’ इत्यत्र एकस्थानस्थित्वनिमित्तेन यथा अभेदव्यपदेशः तथैव वैकुण्ठादिरुपमुक्तस्थानस्थितत्वरुपस्थानैक्यमादायायमभेदोपदेशः ।
४.मत्यैक्येऽभेदव्यपदेशो यथा – ‘अस्मिन् ग्रामे ब्राह्मणा एकीभूताः’ इति । मत्यैक्यनिमित्तोऽयमभेदव्यपदेश इति स्फुटः ।
५.सादृश्येऽभेदव्यपदेशो यथा – ‘अग्निर्माणवक’ इत्यादि । अत्र पावनत्वादिधर्ममनुलक्ष्य अग्न्यभेदः उक्तः । एवं च प्रकृते उपजीव्यप्रत्यक्षविरोधेन अभेदश्रुतिः गौणाभेद पर इति निर्गलितोऽर्थः ।
श्रुतेः गौणार्थवर्णनं पूर्वमीमांसानयसम्मतम्
उपजीव्यप्रत्यक्षविरोधे श्रुतिवाक्यस्यार्थान्तरोपवर्णनं पूर्वमीमांसाशास्रसम्मतमेव । तथा हि –प्रथमे चतुर्थपादे प्रस्तरादिस्तुत्यर्थत्वाधिकरणे ‘तत्सिध्दिजातिसारुप्यप्रशंसाभूमलिङ्गसमवायागुणाश्रयाः ’ (१.४.२३) इति सूत्रे एवं विमर्शः कृतः । ‘यजमानः प्रस्तरः’ ‘ अग्निर्वै ब्राह्मणः ‘आदित्यो यूपः’ ‘अपशवो वा अन्ये गो अश्वेभ्यः’ इत्यत्र श्रुतौ अग्निब्राह्मणयोः आदित्ययूपयोः यजमानप्रस्तरयोस्तादात्म्यं श्रुतौ प्रतीयते । न ह्यापातप्रतीत् एव वाक्यार्थः अपि तु उपक्रमाद्यविरुध्दः सङ्गतश्च । प्रकृते च यजमानप्रस्तरयोरभेदे ‘प्रस्तरं प्रहरति’ इत्युक्तस्याग्नौ प्रहरणस्यापि प्राप्तत्वेन यज्ञविलोपप्रसङ्गः । यजमानप्रस्तरयोरभेदस्य प्रत्यक्षबाधितत्वाच्च । अतोऽत्र प्रत्यक्षाविरोधाय यज्ञसाधनत्वरुपगुणयोगेन विधेयः प्रस्तरः यजमानपदेन स्तूयते इति श्रुतेर्गौणार्थः स्वीकृतः । विवृतोऽयमर्थः जैमिनीयन्यायमालायां विजयीन्द्रतीर्थश्रीमच्चरणैः - तत्र् यजमानशाब्दस्य प्रस्तरे प्रवृत्तौ तत्सिध्दिः तत्कार्य करत्वं गुणः । उभयोरपि यज्ञसाधनत्वेन एककार्यकरत्वात् । ब्राह्मणे अग्निशाब्दस्य प्रवृत्तौ जातिर्जन्म एकप्रभवत्त्वं गुणः । ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्’ ‘मुखादग्निश्चेन्द्रशेति’ तयोः मुखजत्वश्रवणात् । यूपे आदित्यशब्दप्रवृत्तौ ऊर्ध्वत्वमाज्यांजननिमित्तमौज्वल्यमिति गुणः । तदेव सारुप्यमित्युक्तम् । सूत्रे यद्यपि तत्सिद्ध्यादिकमिति सारुप्यमेव तथापीदं चाक्षुर्ग्राह्यं सारुप्यमिति विशेषात् तथोक्तम । अपशुशब्दस्य अजादिषु प्रशंसा निमित्तम् । पशुशब्देन गवाश्वगतेन उपकारातिशयेन प्रशस्तत्वे लक्षिते तदभावः पश्चन्तरेषु बोध्यते इति । (पुट्- ९-१०) अयमेव न्यायः ‘तत्त्वमसि’ ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इत्यादि श्रुतावपि द्वैतिभिरनुसृतः । एवञ्च भेदप्रतिपादकानन्तश्रुत्यनुरोधेन आपाततः अभेदप्रतिपादकतया प्रतियमानानां श्रुतीनां पूर्वमीमांसोपदर्शितमार्गेण भेदाविरोध्यभेदार्थोपवर्णने (गौणार्थवर्णने) सर्वश्रुतिव्याख्यानं समीचीनं भवति । तदुक्तं भाटटसङ्ग्रहे – यज्ञसाधनत्वरुपयजमानगुणयोगेन विधेयः प्रस्तरो यजमानपदेन स्तूयत इत्यर्थवाद इति सिध्दान्तः । (पुट् ३१)
टिप्पणी
१. भाट्टसङ्ग्रहः – श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितः बृन्दावनं आफीस्, मन्त्रालयम्, सं.पि.पि. उपाध्यायः, १९७४.
२. न्यायामृतोदाहृतजैमिनियन्यायमाला –गुरुसार्वभौमसंस्कृतविद्यापीठम्, मन्त्रालयः सं.के.टि पाण्डुरङ्गि, १९९२.
३. ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानम् – श्रीमदुत्तरादिमठः, बेङ्गलूरु, १९८०.
वर्गः:द्वैतदर्शनम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१४५३
१४५३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४५३ १४५३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
संस्कृतभाषासम्बद्धलेखाः
अधः विद्यमानाः सर्वे अपि लेखाः संस्कृतभाषासम्बद्धाः सन्ति ।
वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गोडचिनमल्किजलपातः
गोडचिनमल्किजलपातः गोकाक नगरतः प्रायशः १९ कि.मी. दूरे अस्ति । गोकाक नगरतः ७ कि.मी. दूरे स्थितं गोकाकजलपातं दृष्ट्वा ततः ९ कि.मी. दूरे गोडचिनमल्कि ग्रामः लभते । एषः ग्रामतः वाहने इतोपि २ कि.मी. अग्रे गच्छति चेत् गोडचिनमल्किजलपातः लभति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गीताजयन्ती
लघुचित्रम्|450px प्रतिवर्षं मार्गशिर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशीदिनं ‘मोक्षदा’ गीताजयन्ती ‘समर्पणदिनम्’ इति आचरन्ति । यतः अस्मिन्नेव दिने भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति गीतोपदेशं कृतवान्। सम्पूर्णे देशे गीताजयन्तीं भक्त्या आचरन्ति । महाभारतस्य भीष्मपर्वणि कुरुक्षेत्ररणाङ्गणे कौरवपाण्डवयोः सैन्ये युध्दसन्नध्दे स्तः । कौरवाणां सैन्ये भीष्मपितामहः गुरु द्रोणाचार्यः, कर्णः, शकुनिः इत्यादयः आसन् । पाण्डवानां सैन्ये विराटमहाराजः दृपदः, इत्यादयः आसन् । अर्जुनः सर्वान् दृष्ट्वा खिन्नः अभवत् । श्रीकृष्णः एव अर्जुनस्य रथे सारथिः आसीत् । प्रथमम् उभयोः सेनयोः मध्ये रथं स्थापयितुम् अर्जुनः उक्तवान् आसीत् । किन्तु पितामहं, बन्धून् गुरुं श्वशुरं दृष्ट्वा हे कृष्ण अहं युध्दं न इच्छामि । बन्धुहत्या न सन्तोषाय । इति वदन् रथादवरुह्य अतीव दुःखितः अभवत् । तदा श्रीकृष्णः अर्जुनाय हितकरम् उपदेशं कृत्वा ‘कर्तव्यं कुरु’ इति यदुक्तवान् तदेव ‘भगवद्गीता’ इति प्रसिध्दाऽस्ति ।
उपनिषदः एव गावः । दोग्धा गोपालनन्दनः कृष्णः पार्थः वत्सः । गीतामृतम् एव दुग्धम् इति भगवद्गीतायाः महत्वं वर्णितम् अस्ति । एषा भगवद्गीता व्यासकृता महाभारतकाव्ये ग्रथिता अस्ति । सप्तशताधिकश्लोकाः सन्ति । अष्टादशाः अध्यायाः सन्ति । मुख्यतः श्रीकृष्णार्जुनसंवादरुपः अस्ति एषःउपदेशः । आरम्भे धृतराष्ट्रमहाराजः कुरुक्षेत्रे प्रवृत्तं युध्दम् ईक्षितुम् असमर्थ इति व्यासमहर्षिभिः सञ्जयाय दिव्यदृष्टिः दत्ता आसीत् । तया सञ्जयः युध्दस्य वार्तांवर्णने प्रवृत्तः । धृतराष्ट्रः यदा कुरुक्षेत्रे मामकाः पुत्राः पाण्डवाः किं कुर्वन्तः सन्ति इति पृष्टवान् । एषः प्रश्नः एव भगवद्गीतायाः आद्यः श्लोकः । सञ्जयः अनन्तरं सर्ववृत्तं धृतराष्ट्राय उक्तवान् ।
भगवद्गीतायां कर्म भक्ति, ज्ञान, संन्यास त्रिगुणाः इत्यादिगुणाः वर्णिताः सन्ति । मध्ये श्रीकृष्णः विश्वरुपम् अर्जुनाय प्रदर्शितवान् । आध्यात्मिकोपदेशेन अर्जुनस्य मोहं दूरीकृतवान् । अन्ते च अर्जुनः मम मोहः नष्टः अभवत् । हे कृष्ण तव वचनानुसारं करिष्यामि इत्युक्तवान् । एवं भगवद्गीता सर्वेषां योगिनामपि दिव्यदर्शनम् इति ख्याता अभवत् । हिन्दुधर्मस्य रत्नत्रये एकमभवत् । सर्वे दार्शनिकाः भगवद्गीतायाः व्याख्यानं कृतवन्तः । भगवद्गीताम् ‘उपनिषत्’ इति वदन्ति ।
भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेन अर्जुनाय दत्ताः उपदेशाः सन्ति । एते उपदेशाः मानवकल्याणाय दत्ताः सन्देशाः सन्ति । अर्जुनः नररुपः मानवानां प्रतीकः अस्ति । भगवान् सर्वेषां हिताय एव गीताम्रुतं दत्तवान् । सर्वे भारतीयाः भगवद्गीतां सगौरवं पठन्ति । गीताजयन्तीदिने गीतायाः विषये उपन्यासाः, कण्ठपाठ स्पर्धाः, सामूहिकगीतापठणम् इत्यादि कार्यक्रमाः भविष्यन्ति । भगवद्गीता सर्वसमर्पणभावं मुख्यतया बोधयति ।
टिप्पणी
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हृदयनारायणदेव:
हृदयनारायणदेव:।
एष: मध्यप्रदेशे शासक आसीत्।क्वचिदेष: शत्रो: पराभूत:।अनन्तरं स मण्डला इत्यत्र न्यवसत्।तस्य पितु: नाम प्रेमशाह:। हृदयनारायणदेवेन १७तमे शतके हृदयकौतुकम् तथा हृदयप्रकाश: इत्येतयो: ग्रन्थयो: रचना कृता।उभौ अपि संस्कृतभाषया कृतौ।हृदयकौतुके रागतरङ्गिणी-ग्रन्थसयानुसरणं दृश्यते।हृदयप्रकाशे अहोबलवत् वीणातन्तुषु स्वराणां स्थापना कृता।श्रुतिस्वरदृष्ट्या एतौ उभौ अपि ग्रन्थौ महत्त्वपूर्णौ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यम् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अक्षरम्
अक्षरविषये अस्थिरता
अक्षराणि कति सन्ति ? इति पृच्छामश्चेत चतुश्चत्वारिंश्त्तः षड्पञ्चाशत्पर्यन्तं संख्यानाम् एकाम् आवलिं प्राप्नुमः अद्य समाजतः । अक्षरविषये एतादृश्याः अस्थिरतायाः कारणम् अनेके स्यात् । तत्र प्रधानम् अक्षरस्य लिपेश्च भेदज्ञानं नास्ति इत्येव । अतः तद् अस्माभिः चिन्तनीयमस्ति ।
अक्षरस्य सांस्कृतिकपश्चात्तलम्
अक्षरस्य पश्चात्तले महान् कश्चित् सांस्कृतिकसङ्कल्पः अस्ति भारतीयानां चिन्तने । ओम् इत्येकमेव अद्वितीयमक्षरं विवर्तनभावेन अनेकरूपैः भासते । भारतीयानां दृष्ट्या एकैकस्यापि अक्षरस्य देवतासङ्कल्पश्च अस्ति । अपि च भारतराष्ट्र्स्य शरीरे याः शक्तिपीठाः सन्ति तेषां बीजमन्त्राक्षराणि च मातृकावर्णमालाम् अनुसरन्ति इत्यपि ज्ञातव्यम् । अस्माकं शरीते स्नायुकेन्द्ररचना तस्याः स्पन्दः इत्यादयः अपि अक्षरैः सम्बद्धाः सन्ति । व्यक्तिशरीरं समूहशरीरं राष्ट्रशरीरं प्रपञ्चशरीरं च समानतां भजन्ति तस्य धटनाविशेषे इति अस्मत्सिद्धान्तः । एतैः सर्वैः एव अक्षराणां विशकलनं सुष्टु भवितुमर्हति ।
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चम्पारणसत्याग्रहः
बिहासराज्यस्य चम्पारणमण्डले जातः एषः सत्याग्रहः ।
वर्गः:सत्याग्रहाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कपिला वात्स्यायन
कपिला वात्स्यायन इन्दिरा-कलाकेन्द्रस्य संस्थापिका लेखिका च ।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
काव्यप्रकाशदर्पणम्
कुवलयाश्वचरितम् इति ग्रन्थः लिखितः । अस्य विषये अधिकविचाराः नोपलभ्यन्ते । एतत्तु काव्यप्राकाशस्य व्याख्यानग्रन्थः वर्तते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रीरामचन्द्रापुरमठः
शाङ्करपीठपरम्परायाः मठेषु अयम् अन्यतमः । एषः मठः १४००वर्षेभ्यः पूर्वं गोकर्णसमीपे श्री अदिशङ्कराचार्येण प्रतिष्ठापितः । पूर्वे एतस्य मठस्य रघूत्तममठः इति नाम आसीत्। कर्णाटके अविच्छिन्नपीठाध्यक्षस्य परम्परायुतः मठः एषः एकः एव । ईदानीं ३६तमः पीठाधिपतिः गोकर्णमण्डलाधीश्वरश्रीमज्जगद्गुरुशङ्कराचार्य श्रीराघवेश्वरभारतीमहास्वामी अस्ति । यः गोसंरक्षणान्दोलनेन 'गोस्वामी’ इत्येव प्रथितः। निखिले अपि जगति हस्तिदन्तसिंहासनः अत्र केवलं वर्तते। लघुत्तम|श्रीमद्रामचन्द्रापुर मठः, होसनगर
इतिहासः
एकदा आदिशंकराचार्याः स्वकीये प्रवासे भारतदेशस्य पश्चिमे सागरतटे गोकर्ण क्षेत्रम् आगतवन्तः। तत्रत्यां स्थानदेवतां श्री महाबलेश्वरं अर्चितवन्तः। अनन्तरं श्री वरदेशम् अर्चयितुं शतशृंगं गतवन्तः। सः स्थलः अतीव प्रशान्तः आसीत्। वन्याः मृगाः व्याघ्राः, सर्पाः इत्यादयः साधुभिः प्राणिभिः धेनुभिः, हरिणैः सह सख्यभावेन आसन्। यत्र वरदमुनिः प्रायश्चित्तमकरोत् तत्र अशोकवने व्याघ्रिणी अनाथस्य हरिणशिशोः मातृवात्सल्यं प्रकटयति स्म। एतत् दृश्यं दृष्ट्वा श्री शंकराचार्याः विस्मिताः। तत्र वरदमुनिः श्री शंकराचार्य महास्वामिनां स्वागतं कृत्वा महात्मनां पूजानुकूलाय स्वगुरुणा अगस्त्य मुनिना दत्तान् राम-लक्ष्मण-सीता विग्रहान् चन्द्रमौलेश्वर लिंगं च दत्तवान्। तेषां विग्रहानां पूजार्थं श्री शंकराकार्याः तत्रैव श्री रघूत्तममठं स्थापितवन्तः।
श्री श्ंकराचार्याः स्वशिष्येण श्री सुरेश्वराचार्येण दीक्षितं श्री विद्यानन्दं तत्रत्यं प्रथमं पीठाध्यक्षम् अकरोत्। ततः आरभ्य इदानीं श्रीराघवेश्वरभारतीमहास्वामिनां पर्यन्तं ३६ यतयः अविच्छिन्नतया पीठाध्यक्षाः अभवन्।
वर्गः:हिन्दुमठाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महाराष्ट्रस्य सागरतीराणि
महाराष्ट्रराज्यस्य सागरतीराणि
वसयी
महाराष्ट्रराज्ये ठाणेमण्डले वसयीसागरतीरम् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । पूर्वमत्र पोर्तुगीसदेशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । अनन्तर मराठाः वशीकृतवन्तः । मुम्बयीतः ७७ कि.मी दूरे एतदस्ति ।
डहाणुबोर्डि
ठाणेमण्डले एव स्थितम् अन्यत् सागरतीरम् एतत् । अत्र फार्सीजनानाम् अतीव प्रभावः अस्ति । बोर्डिप्रदेशे फार्सिजनैः ज्वालितः अग्निः इदानीमपि ज्वलन्नेव अस्ति । मुम्बयीतः १४५ कि.मी दूरे एतदस्ति ।
मुरुडजञ्जीरा
सागरतीरं नारिकेलवाटिकाभिः आवृतं सुन्दर सागरतीरमस्ति । अत्र दुर्गाणि गुहाः च सन्ति । मुम्बयीतः १६५ कि.मी दूरे एतदस्ति । समीपे पनवेल् धूमशकनिस्थानमस्ति ।
माण्डवा
अलीबागतः २० कि.मी दूरेऽस्ति पनवेल निस्थानतः समीपेऽस्ति ।
श्रीवर्धन
मुम्बयीतः २११ कि.मी दूरेऽस्ति । दक्षिणमहाराष्ट्रे गणपतिपुळे सागरतीरधार्मिक केन्द्रमपि प्रकृति सुन्दरमप्यस्ति। रत्नागिरिधूमशकट निस्थानस्य समीपेऽस्ति । सिन्धूदुर्ग, विजयदुर्ग, सागरतीरेषु पूर्वम् नौकानिस्थानानि आसन् । कणकवलीधूमशकटनिस्थानं समीपे अस्ति । मुम्बयीतः ४६० कि.मी । वेङ्गुर्ला मानतवान् सागरतीरे महाराष्ट्रे दक्षिणभागे सन्ति मुम्बयीमहानगरे चौपाटी, जुहू (मरीना), वेरसोवा (२९ कि.मी । अलीबाग् सागरतीराणि जनप्रियाणि सन्ति ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१४५४
१४५४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
विधिहीनमसृष्टान्नं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
१४५४
बाह्य-सूत्राणि
१४५४ १४५४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विधिहीनमसृष्टान्नं...
पदच्छेदः
विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७.१३॥
अन्वयः
विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।
अर्थः
यः यज्ञः शास्त्रसम्मतो न विद्यते, यत्र अन्नं परेभ्यः न दीयते, यत्र स्वरादिशुद्धः मन्त्रः नास्ति, यत्र दक्षिणा अपि नास्ति, यश्च अश्रद्धया क्रियते सः तामसः इति कथ्यते ।
पुरुषः (वेदाः)
पुरुष: ब्रह्मस्वरूपम्। विमानं (मन्दिरं, प्रासादं) पुरुषाकारम्।
विधिहीनमसृष्टान्नं...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पुरुषः (वेदाः)
वर्गः:शिल्पशास्त्रम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कलघटगीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति धारवाडलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कलघटगीविधानसभाक्षेत्रम् ।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ७५। कलघटगीविधानसभाक्षेत्रमण्डलदृष्ट्या धारवाडमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या धारवाडलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।कलघटगी विषये अधिकविवरणार्थं कलघटगी इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ...
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः कामनादिरहितस्य साधकस्य स्थितिः कीदृशी भवेत् इति वर्णयति । पूर्वस्मिन् श्लोके कामनादीनां त्यागे सति शान्तिप्राप्तिः भवति इत्युक्त्वा अत्र कामनादिरहितस्य साधकस्य स्थितिवर्णनं करोति । भगवान् कथयति यत्, हे पृथानन्दन ! एषा ब्राह्मी स्थितिः अस्ति । ब्राह्मीस्थितिप्राप्तः साधकः कदापि मोहितः न भवति । एषा स्थितिः यदि अनन्तकालेषु अपि सिद्ध्यति, तर्हि निर्वाणब्रह्मणः (शान्तेः) प्राप्तिः भवति इति ।
पदच्छेदः
एषा, ब्राह्मी, स्थितिः, पार्थ, न, एनाम्, प्राप्य, विमुह्यति । स्थित्वा, अस्याम्, अन्तकाले, अपि, ब्रह्मनिर्वाणम्, ऋच्छति ॥
अन्वयः
पार्थ ! एषा ब्राह्मी स्थितिः । एनां प्राप्य न विमुह्यति । अन्तकाले अपि अस्यां स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ।
अर्थः
हे पार्थ ! इयं ब्राह्मी स्थितिः इति उच्यते । एनां स्थितिं यः प्राप्नोति सः कदापि मोहवशः न भवति । अन्तकाले अपि अस्यां स्थितौ स्थित्वा सः ब्रह्मानन्दं प्राप्नोति ।
भावार्थः
'एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ' – एषा ब्राह्मी स्थितिः अस्ति अर्थात् ब्रह्मप्राप्तस्य मनुष्यस्य स्थितिः । अहङ्काररहिते सति यदा व्यक्तित्वं नष्टं भवति, तदा सा स्थितिः स्वतः एव सिद्ध्यति । किञ्च संसारेण सह सम्बन्धे सति एव व्यक्तित्वम् आसीत् । तस्य सम्बन्धस्य विच्छेदे सति योगिनः व्यक्तिगतस्थितिः विनश्यति ।
'एषा' इति पदेन निकटतायाः बोधः भवति । अतः तेन पदेन अग्रिमश्लोकस्य 'विहाय कामान्', 'निःस्पृहः', 'निर्ममः', 'निरहङ्कारः' इत्येतेषां पदानाम् अपि निर्देशनं भवति । मोहकलिलं, श्रुतिविप्रतिपत्तिं च तव बुद्धिः यदा लङ्घयिष्यति, तदा त्वं योगमवाप्स्यसि इति भगवतः मुखात् श्रुत्वा अर्जुनस्य मनसि अहङ्काररहितस्य मनुष्यस्य स्थितिविषये जिज्ञासा अभवत् । अतः अर्जुनः स्थितप्रज्ञस्य विषये चतुरः प्रश्नान् अपृच्छत् । सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं दत्त्वा अत्र भगवान् तस्य स्थितप्रज्ञस्य ब्राह्मीस्थितिं वर्णयति । अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, सा स्थितिः व्यक्तिगता स्थितिः न, अपि तु तस्यां स्थित्यां व्यक्तित्वस्य एव नाशः भवति । ततः नित्ययोगः प्राप्यते । तस्मिन् योगे एकमेव तत्त्वं भवति । एनं विषयं प्रति ध्यानम् आक्रष्टुमेव अत्र 'पार्थ' इति सम्बोधनम् ।
'नैनां प्राप्य विमुह्यति' – यावत् पर्यन्तं शरीरे अहङ्कारः अवशिष्यते, तावत् पर्यन्तं मोहाय अवसरः अपि । परन्तु यदा अहङ्कारस्य सर्वथा अभावे सति ब्रह्मणि स्वस्थितिः अनुभूयते, तदा व्यक्तित्वखण्डनत्वात् पुनः कदापि मोहः न बाधते । सत्यासत्ययोः ज्ञानाभाव एव मोहः । तात्पर्यम् अस्ति यत्, स्वस्य सत्स्थितिम् अज्ञात्वा असता सह आत्मनः ऐक्यकल्पनम् एव मोहः । यदा साधकः असन्तम् अवगच्छति, तदा तस्य सम्बन्धः तस्मात् विच्छिनत्ति । असतः ज्ञानोत्तरम् असतः निवृत्तिः जायते । यतः असतः स्वतन्त्रा सत्ता नास्ति । सता एव असतः सत्ता अस्ति । असतः ज्ञाने सत्यपि यदि असन्निवृत्तिः न भवति, तर्हि वास्तव्येन असतः ज्ञानं नाभवत् इति ज्ञातव्यम् । किञ्च मनसि असतः सत्ता विद्यते । असतः सम्बन्धे विच्छिन्ने सति वास्तव्येन सतः अनुभवः जायते । तस्याः स्थित्याः अनुभवोत्तरं कदापि मोहः न बाधते ।
श्लोकेस्मिन् भगवान् ब्रह्मीस्थितेः वर्णनं कुर्वन् तस्याः स्थितेः महिमानं करोति । ब्राह्मीस्थित्यां यदि अन्तकालेऽपि कोऽपि स्थितः भवति, तर्हि सः ब्रह्मपदं प्राप्नोति । यथा समबुद्धेः विषये भगवान् अवदत् यत्, स्वल्पमपि अनुष्ठानं महतात् भयात् रक्षति इति, तथैव अत्रापि अन्तकाले प्राप्तब्राह्मीस्थितिः मनुष्यः निर्वाणं प्राप्नोति । तस्याः स्थितेः अनुभवाय जडपदार्थनां रागत्यागः अनिवार्यः । यतः तस्यै स्थित्यै जडपदार्थरागः एव बाधकः । तं रागम् अन्तकाले अपि त्यजति मनुष्यः, तर्हि तां स्वतःसिद्धां वास्तविकस्थितिम् अनुभवति सः ।
अत्र शङ्का भवति यत्, यः अनुभवः आजीवनं नाभवत्, सः अन्तकाले कथं भवेदिति ? अर्थात् स्वस्थावस्थायां साधकस्य बुद्धिः विचारशक्तियुक्ता, सावधाना च भवेत् । तस्यां स्थित्यां ब्राह्मीस्थित्यनुभवाय अवकाशः अस्ति, परन्तु अन्तावस्थायां तु साधकस्य बुद्धिः शिथिला भवेत् । तस्यां स्थित्यां प्राणनिर्गमनकाले असमर्था, असावधाना च तस्य बुद्धिः ब्राह्मीस्थित्याः अनुभवं कथं कर्तुं शक्नुयात् ? इति ।
अस्य समाधानम् अस्ति यत्, मृत्युकाले यदा प्राणाः निर्गच्छन्ति, तदा शरीरादिभ्यः स्वतस्सम्बन्धः विच्छिनत्ति । यदि तस्मिन् सः स्वतःसिद्धतत्त्वं प्रति लक्ष्यं कुर्यात्, तर्हि सः सहजतया तां ब्राह्मीस्थितिम् अनुभूयात् । यतः निर्विकल्पावस्थायाः प्राप्त्यै बुद्धि-विवेकादीनाम् आवश्यकता भवति । परन्तु अवस्थातीततत्त्वस्य प्राप्त्यै तु केवलं लक्ष्यस्य आवश्यकता भवति । तल्लक्ष्यं अभ्यासेन, शुभसंस्कारैः, भगवतः उत गुरोः अहैतुक्या कृपया वा सिद्ध्येत् । परन्तु लक्ष्यसिद्ध्युत्तरं लक्ष्यस्य प्राप्तिः निश्चयेन स्वतः भवति । निर्विकल्पावस्थायाः प्राप्त्यै अभ्यास-विचार-निदिध्यासनादीनाम् आवश्यकता भवति, परन्तु निर्विकल्पबोधिकायाः अवस्थातीतायाः ब्राह्मीस्थित्याः प्राप्त्यै बुद्धिः अनुपयुक्ता सिद्ध्यति । तस्यां स्थित्यां बुद्धिः कार्यं न करोति । यतः निर्विकल्पावस्थायां बोधः करणनिरपेक्षः अस्ति अर्थात् तस्यां स्थित्यां करणस्य किञ्चिदपि अपेक्षा न भवति । तस्यै स्थित्यै करणात् सम्बन्धविच्छेदः एव कारणं भवति ।
"अन्तकालेऽपि" इत्यत्र कृतस्य "अपि"-प्रयोगस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, अन्तकालात् पूर्वं यदि एतां स्थितिं प्राप्नुयात्, तर्हि सः जीवन्मुक्तः भवति । परन्तु यदि साधकः अन्तकालेऽपि इमां स्थितिं प्राप्नुयात्, तर्हि जीवनमुक्तस्य स्थितिवत् सोऽपि तत्कालं मुक्तः भवति । तस्यै स्थित्यै अभ्यासः, ध्यानं, समाधिः इत्यादीनां किञ्चिदपि आवश्यकता न भवति ।
अत्र कर्मयोगिभ्यः भगवान् 'ब्रह्मनिर्वाणम्' इति पदं प्रयुक्तवान् । तस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, यथा साङ्ख्ययोगी निर्वाणब्रह्मणः प्राप्तिं करोति, तथैव कर्मयोगी निर्वाणब्रह्मणः प्राप्तिं करोति । साङ्ख्ययोगी यत् स्थानं प्राप्नोति, तत् स्थानं कर्मयोगी अपि प्राप्नोति इति ।
मर्मः
जडः, चेतनः च पदार्थौ स्तः । प्राणिनां स्वरूपं चेतनम् अस्ति । परन्तु तस्य सङ्गः जडेन सह अस्ति । जडं प्रति आकर्षणम् एव तस्य पतनमार्गं प्रति धावनं परिगण्यते । एवं जडं प्रति आकर्षणं पतनं प्रति, चिन्मयं प्रति आकर्षणञ्च उत्थानं प्रति प्राणिनं नयति । जडं प्रति अग्रेसरः प्राणी मोहप्रधानः, परमात्मतत्त्वं प्रति अग्रेसरः प्राणी विवेकप्रधानश्च भवति । प्रत्येकयोः मोहविवेकयोः द्वौ विभागौ स्तः ।
१. अहन्ताममतायुक्तः मोहः, कामनायुक्तः मोहश्च ।
२. सदसतोः विवेकः, कर्तव्याकर्तव्ययोः विवेकश्च ।
प्राप्तवस्तुशरीरादीनाम् अहन्ता, ममता च अहन्ताममतायुक्तः मोहः उच्यते । अप्राप्यवस्तुघटनापरिस्थित्यादीनां कामना एव कामनायुक्तः मोहः उच्यते । शरीरी, शरीरं च भिन्नम् । शरीरी सत्, शरीरम् असत्, शरीरी चेतनः, शरीरं जडम् इति विवेकः सदसतयोः विवेकः अस्ति । कः धर्मः, कः अधर्मः, किं कर्तव्यं, किं न कर्तव्यम् इति कर्तव्याकर्तव्यविवेकः अस्ति ।
प्रथमे अध्याये अर्जुनोऽपि द्विविधाभ्यां मोहाभ्यां ग्रस्तः आसीत् । ययोः प्राणिमात्रं मोहितम् अस्ति । अहन्तायाः, ममतायाः च कारणेन क्रमेण "वयं दोषज्ञातारः धर्मात्मानः स्मः", "एते मे कुटुम्बकाः मरिष्यन्ति" इति अहन्ताममतायुक्तः मोहः जातः । अहं पापी न भवेयं, नरकं न गच्छेयं, पितॄणां पतनं न भवेत् इत्यादिः कामनायुक्तः मोहः जातः । उक्तान् सर्वान् मोहान् अपाकर्तुं भगवान् द्वितीयेऽध्याये द्विविधं विवेकम् अदर्शयत् । शरीरिशरीरयोः, सदसतोः च विवेकः, कर्तव्याकर्तव्ययोः विवेकश्च ।
शरीरिशरीरयोः विवेकं दर्शयितुं भगवान् अथयत् यत्, त्वम्, एते राजानश्च पूर्वं नासन्, पश्चाच्च न भविष्यन्ति इति नास्ति । अर्थात् वयं सर्वे पूर्वम् अपि आस्म, पश्चादपि भविष्यामः इति । एतानि शरीराणि पूर्वं नासन्, भविष्यत्काले चापि न भविष्यन्ति । यथा शरीरे कुमारयुववृद्धावस्थाः परिवर्तन्ते, तथैव मनुष्यः पुरातनवस्त्राणि त्यक्त्वा नवीनानि वस्त्राणि धरते । एषः अचलः नियमः अस्ति । तत्र चिन्तायाः, शोकस्य च स्थानेव कुत्र ?
कर्तव्याकर्तव्ययोः विवेकं दर्शयितुं भगवान् क्षत्रियाय युद्धात् महान् न कोऽपि धर्मः इत्युक्तवान् । अनायासेन प्राप्तं युद्धं स्वर्गप्राप्तेः सहजमार्गः अस्ति । त्वं युद्धरूपिणः धर्मस्य आचरणं न करिष्यसि, तर्हि त्वं पापी भविष्यसि । यदि त्वं जयपराजयं, लाभहानिं, सुखुदुःखं च समं मत्वा योत्स्यसि, तर्हि त्वं पापी न भविष्यसि । तव कर्तव्यकर्मणि एवाधिकारः अस्ति, न तु फले । कर्मफलस्य इच्छायुक्तः मा भव तथा च अकर्मासक्तः अपि मा भव । अतः सिद्ध्यसिद्ध्योः समानत्वं दृष्ट्वा समतापूर्वकं कार्यं कुरु । यतः समता एव योगः अस्ति । यः मनुष्यः समबुद्धिः सन् कार्यं करोति, सः जीवितावस्थायाम् अपि पुण्यपापेभ्यः विमुक्तः भवति । यदा ते बुद्धिः मोहरूपिणं कलिलं, श्रुतिविप्रतिपत्तिं च लङ्घयिष्यति तदा त्वं योगं प्राप्स्यसि ।
शाङ्करभाष्यम्
सैषा ज्ञाननिष्ठा स्तूयते - एषा ब्रह्मीति ।
एषा  यथोक्ता  ब्राह्मी  ब्रह्मणि भवा इयं  स्थितिः  सर्वं कर्म संन्यस्य ब्रह्मरूपेणैव अवस्थानम् इत्येतत्। हे  पार्थ न एनां  स्थितिं  प्राप्य  लब्ध्वा न  विमुह्यति  न मोहं प्राप्नोति।  स्थित्वा अस्यां  स्थितौ ब्राह्म्यां यथोक्तायां  अन्तकालेऽपि  अन्त्ये वयस्यपि  ब्रह्मनिर्वाणं  ब्रह्मनिर्वृतिं मोक्षम्  ऋच्छति  गच्छति। किमु वक्तव्यं ब्रह्मचर्यादेव संन्यस्य यावज्जीवं यो ब्रह्मण्येव अवतिष्ठते स ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति इति ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः।।
भाष्यार्थः
अथ तस्याः उपर्युक्तायाः ज्ञाननिष्ठायाः स्तुतिः क्रियते –
एषा उपर्युक्ता अवस्था ब्राह्मी अर्थात् ब्रह्मस्थितिः अस्ति । एतस्य तातत्पर्यम् अस्ति यत्, सर्वकर्मणां सन्न्यासं कृत्वा केवलं ब्रह्मणि स्थितिः भवेत् इति । हे पार्थ ! एतां स्थितिं प्राप्य मनुष्यः पुनः कदापि मोहितः न भवति । यदि अन्तकालेऽपि उपर्युक्तायां ब्राह्मीस्थितौ अवस्थितः भूत्वा मनुष्यः ब्रह्मणि विलीनः भवति अर्थात् मोक्षं प्राप्नोति, तर्हि यः ब्रह्मचर्याश्रमादेव सन्न्यासं गृहीत्वा आजीवनं ब्रह्मणि स्थितः भवति, तस्य ब्रह्मनिर्वाणप्राप्त्यै तु किं वक्तव्यम् ?
== रामानुजभाष्यम् == एषा  नित्यात्मज्ञानपूर्विका असङ्गकर्मणि  स्थितिः  स्थितधीलक्षणा  ब्राह्मी  ब्रह्मप्रापिका। ईदृशीं कर्मस्थितिं  प्राप्य न विमुह्यति  न पुनः संसारम् आप्नोति।  अस्यां  स्थित्याम् अन्तिमे अपि वयसि  स्थित्वा ब्रह्म निर्वाणम् ऋच्छति  निर्वाणमयं ब्रह्म गच्छति सुखैकतानम् आत्मानम् आप्नोति इत्यर्थः।
एवम् आत्मयाथात्म्यं युद्धाख्यस्य च कर्मणः तत्प्राप्तिसाधनताम् अजानतः शरीरात्मज्ञानेन मोहितस्य तेन च मोहेन युद्धात् निवृत्तस्य तन्मोहशान्तये नित्यात्मविषया सांख्यबुद्धिः तत्पूर्विका च असङ्गकर्मानुष्ठानरूपकर्मयोगविषया बुद्धिः स्थितप्रज्ञतायोगसाधनभूता द्वितीयेऽध्याये प्रोक्ता। तदुक्तम् नित्यात्मासङ्गकर्मेहागोचरा सांख्ययोगधीः। द्वितीये स्थितधीलक्ष्या प्रोक्ता तन्मोहशान्तये।। (गीतार्थसंग्रहे 6) इति।
एवं द्वितीये अध्याये आत्मनः यथार्थस्वरूपम्, आत्मतत्त्वस्य साधनत्वेन युद्धकर्म अस्ति इति विषयं यः न जानाति, तस्य शरीरमेव आत्मत्वेन स्वीकृत्य मोहितं, मोहाद् युद्धविरतम् अर्जुनं प्रति तस्य मोहं नाशयितुं भगवान् नित्यात्मविषयस्य साङ्ख्यबुद्धिम् अवदत् । साङ्ख्यबुद्धेः विवेचनेन सह भगवान् साङ्ख्यबुद्धिसहितां आसक्तिरहितां कर्मानुष्ठारूपिणीं कर्मयोगविषयिणीं बुद्धिम् अपि अवदत् । अर्थाद् स्थितप्रज्ञतारूपिणः योगस्य साधनरूपिण्याः बुद्धिम् अवर्णयत् । उक्तं च तद् – तस्य अर्जुनस्य मोहस्य शान्त्यै नित्यात्मज्ञानविषयिणीं साङ्ख्यबुद्धिम्, आसक्तिरहितकर्मानुष्ठानविषयिणीं योगबुद्धिं च भगवान् अकथयत् । ययोः साध्यं 'स्थितप्रज्ञता' अस्ति इति ।
अधिकवाचनाय
72 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मन्दिरम्
मन्दिरम् प्रासादम् अस्ति।
वर्गः:शिल्पशास्त्रम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
४५५
४५५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४५५ ४५५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गोविन्दवल्लभ पन्त
गोविन्दवल्लभः पन्तः (जीवितकालः क्रि.श.१८८७तमवर्षस्य सेप्टम्बर्मासस्य दशमदिनात् क्रि.श. १९६१तमवर्षस्य मार्चमासस्य सप्तमदिनपर्यन्तम्) पसिद्धः कश्चित् भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य योद्धा, उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रथममुख्यमन्त्री असीत् । अस्य जन्म उत्तरप्रदेशराज्यस्य अलोडामण्डलस्य खोत इति स्थाने अभवत् । एषः स्वभावशः बद्धसङ्कल्पः, साहसी चासीत् । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा भवतु इति अस्य आग्रहः आसीत् । भारतरत्नप्रशस्तिः अस्य गृहमन्त्रित्वस्य काले एव आरब्धः अभवत् । गोविन्दवलभः पन्तः क्रि.श. १९५७तमे वर्षे भारतरत्नप्रशस्या भूषितः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:१८८७ जननम् वर्गः:१९६१ जननम्
देवद्विजगुरुप्राज्ञ...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवम् ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ॥
अन्वयः
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ।
सिन-इतिरो तोमोनागा
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
देवद्विजगुरुप्राज्ञ...
अर्थः
देवस्य द्विजस्य आचार्यस्य पण्डितस्य च अर्चनम्, शुद्धता, आर्जवम्, ब्रह्मचर्यम्, अहिंसा च शारीरं तपः इत्युच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
14 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अम्बोली
चित्रशाला
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य गिरिधामानि
अलङ्कारराघवम्
ब्रह्मा And विष्णुः
ब्रह्मा जगतः प्रवर्तकः । जगतः पालनकर्ता विष्णुः,संहारकर्ता शिवः तथैव ब्रह्मा सृष्टिकर्तारूपेण स्थितः। वैदिकदेवता प्रजापतेः साकं अस्य अभेदः कल्पितुं शक्यते। किन्तु वेदान्तदर्शनस्य सर्वोच्चदिव्यसत्त्वा ब्रह्मोऽपलब्धिः योऽस्ति स तु भिन्नविषयः।संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'ब्रह्मन्' इति प्रातिपदिकस्य पृथक् द्वे शब्दरूपे प्रचलतः। एकं रूपं 'ब्रह्मन्' इति नपुंसकलिङ्गे प्रचलति। यस्य कर्तरि प्रथमाया एकवचनर रूपं भवति ' ब्रह्म'। अस्य विशेष्यस्य साधारण-विमूर्तश्च द्वौ अर्थौ स्तः। अपरपक्षे पुं-लिङ्गे ' ब्रह्मन् ' इति शब्दरूपस्य प्रथमाएकवचनरूपं ' ब्रह्मा ' भवति। अस्य प्रयोगः जगतः प्रवर्तकरूपेण एव प्रसिद्ध:। अस्य विषयैव अस्माकं निबन्धः। सृष्टेः प्रारम्भकाले ब्रह्मणा प्रजपतयः रचिता। एते प्रजापतय एव मानवानाम् आदिपितरः भवन्ति। मनुस्मृतौ एतेषां नामानि वर्तन्ते।(मारीचि, अत्रिः, अङ्गिरसः, पुलस्तः, पुलहः, क्रतुजः, वशिष्टः, प्रचेतसः वा दक्षः, भृगुः, नारदश्च ) एते ' सप्तर्षिः' नाम्ना ख्यातः। एते ब्रह्मणः मानसपुत्राः भवन्ति। यथा अस्य (ब्रह्मणः) देवतानां विषये हस्ताक्षेपः न तथा नश्वरानां (मानवानां) विषये भवति। ब्रह्मा अत्रि-धर्मयोः पितारूपेऽपि स्थितः। ब्रह्मा अरुणवस्त्रं परिधरति। ब्रह्मा चतुर्भुजः चतुर्मुखश्च। इतरदेवतावत् ब्रह्मा अस्त्रं वा शस्त्रं वा न धरति। सः एकहस्ते दण्डम् अन्यहस्ते पुस्तकञ्च धरति। जपमाला तथा वेदाः इतरहस्तौ भवन्ति। विष्णुः सनातनधार्मिकाणां प्रमुखः देवः अस्ति। सः त्रिमूर्तिषु एकः। विश्वरक्षकः च। तस्य पत्नी लक्ष्मीः। वाहनं गरुडः। आदिशेषस्य उपरि तस्य शयनम्। सः सर्वेषां जगताम् एकएव स्वामी। विष्णुः एव परमात्मारूपेण सर्वेषु भूतेषु तिष्ठति। विष्णोः उपासकः वैष्णवः नाम्ना ज्ञायते। वैष्णवेषु शिवः इव कोऽपि नास्ति "वैष्णवानां यथा शम्भुः"। विष्णुः सवेषां जीवानां परमः सुहृत्। भगवान् विष्णुः क्षीरसागरे निवसति। तस्य धाम वैकुण्ठः इति नाम्ना ज्ञ‌ायते। विष्णोः नाभेः कमलः जातः यत्र ब्रह्मा स्थितः अस्ति। इदं कृत्स्नं जगत् तस्य एव शक्त्या सञ्चालितम् अस्ति। सः निर्गुणः सगुणश्च अस्ति। पद्मपुराणस्य उत्तरखण्डे वर्णितम् अस्ति यत् भगवान् श्रीविष्णुः एव हि परमार्थं तत्त्वं वर्तते। सः अत्यन्तः दयालुः अस्ति। ध्रुवः प्रह्लादः अजामिलः द्रौपदी गणिका आदीनाम् अनेकेषां भक्तानाम् उद्धारः अस्य विष्णोः कृपया जातः। सः खलु भक्तवत्सलः विद्यते।निरुक्ते "यद्विषितो भवति तद्विष्णुर्भवति"इति कथ्यते। आदिशङ्करः विष्णोः अर्थः सर्वत्रगतः इति अवदत्।विष्णुः चतुर्भुजः अस्ति। तेषु पाञ्चजन्यम्-शङ्खम् सुदर्शन-चक्रम् कौमोदकी-गदाम् पद्मम् च धारयति। उक्तञ्च "वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी श्रीमान् नारायणोर्विष्णुः वासुदेवोभिरक्षतु” इति। सः मेघश्यामः अस्ति। तस्य वक्षः श्रीवत्सेन अङ्कितः। सः कौस्तुभमणिं वनमालां च धारयति। सः अनन्तनागे शेते।भीष्मः युधिष्ठिरस्य विज्ञप्तिम् अनुमन्यमानः विष्णोः सहस्रानामस्तुतिम् अकरोत्। यः विष्णोः सहस्रनामानि जपेत् सः जन्मसंसारबन्धनात् विमुच्यते इति मन्यते। एष: सहस्रनामावली महाभारते अनुशासनिके पर्वणि अस्ति।
पार्वती and  काली
लयकर्तुः परमशिवस्य शक्तिरूपा पार्वती । सैव तस्य पत्नी च । विघ्नेश्वरस्य गणपतेः, स्कन्दस्य च माता सा । तस्याः नामानि रूपाणि चअनेकानि । हैमवती, गिरिजा, दाक्षायिणी इतीमानि नामानि । सा हिमवतः पुत्री, जन्मान्तरे दक्षप्रजापतेश्च पुत्री आसीदिति वदन्ति ।एवमेव शिवा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी इतीमानि तस्याः नामानि सा महादेवस्य रुद्रस्य महिषी इति कथयन्ति ।केनोपनिषदि (३.१२) साउमा हैमवती इति नामभ्यां कथ्यते । देवराजं महेन्द्रं सा परतत्त्वविषये अबोधयत ।प्रथमे जन्मनि सा दक्षप्रजापतेः पुत्री सती यदा आसीत्, तदा पितुर्यज्ञे जातां स्वपत्युः अवज्ञाम् असहमाना आत्मानम् अग्नेराहुतिं कृतवती । तदनन्तरजन्मनि सा पर्वतराजस्य हिमवतः मेनायाश्चपुत्री पार्वती जाता । कठिनं तपः कृत्वा सा पुनरपि परमशिवमेव पतिं लब्धवती । तपसि स्थितया निराहारया तया पर्णान्यपि न आह्रियन्तइति कारणात् सा अपर्णा इति नाम अलभत । देवी, शक्तिः इति नामनी यद्यपि सर्वाः स्त्रीदेवताः व्यपदिशतः, तथापि ताभ्यां सामान्यतयापार्वतीदेवी एव व्यपदिश्यते ।देव्याः शक्त्याः सौम्यासौम्ये द्वे रूपे भवतः । पार्वती उमा चेति शिवस्य पत्नीरुपेण सा सौम्यं रूपं वहति । तदातस्याः द्वौ हस्तौ एव । दक्षिणहस्तेन कुमुदं धरन्ती सर्वालङ्कारभूषिता पत्युः पार्श्वे दृश्यते सा । यदा एकाकिनी तदा चतुर्भिः हस्तैः भूषितादृश्यते । द्वाभ्यां हस्ताभ्यां कमलं कुमुदञ्च धरन्ती अपराभ्यां वरदाभयमुद्रे प्रदर्शयति । शिवस्य अर्धाङ्गिनी सा अर्धनारीश्वरस्य तस्यदेवस्य वामभागम् अलङ्करोति ।काली, दुर्गा, चामुण्डा, महिषासुरमर्दिनी इति तस्याः असौम्यानि अर्थात् उग्ररूपाणि सन्ति । एषु रूपेषु साबहूनि आयुधानि,रुण्डमालां च धरति । अनेन रूपेण जनानां पापानि विनाशयति ।
अनन्दशक्तिसंयुता सनातनधर्मस्य देवी काली । एतत् पदं कालः (समयः विधिः) इति पदेन निष्पन्नम् । कृष्णवरीया देवी इत्यपि अस्यभावः । शिवस्य अपरं नाम कालः इति अस्य पत्नी काली भवति । एषा परिवर्तनस्य देवता । विविधेषु शाक्तहिन्दुविश्वशास्त्रेषुशाक्ततान्त्रिकविश्वासेषु च एताम् एव परमसत्यं ब्रह्मन् इति पूजयन्ति । भवतारिणी इति भक्ताः एताम् अर्चयन्ति । प्रकृतदिनेषुभक्तिपथस्य जनाः कालीं मङ्गलकरा महामाता इत्यपि पूजयन्ति । काली भगवतः शिवस्य सखी । तस्य शीरे एव तिष्ठति । दुर्गा, सती, भद्रकाली, रुद्राणी, पार्वती, चामुण्डेश्वरी इत्यादीनि रूपाणि अपि भवन्ति । दशमाहाविद्याः, दशभयङ्करतान्त्रिकदिविषु एषा अग्रगण्याअस्ति । कालः नाम समयः इत्यपि अर्थः काली इत्यस्यार्थः कृष्णवर्णीया अथवा कालवती, कालातीता इति भवति ।काली शिवेन शैवैः चदृढः सम्बन्धः अस्ति । काल्याः स्त्रीलिङ्गरूपं कालस्य स्तीरूपेण प्राप्तम् । संस्कृतस्य प्राचीननिघण्टुः शब्दकल्पदुरमम् एवं वदति कालःशिवः तस्य पत्नी काली इति । अस्याः नामावल्यां कालरात्रिः इत्यापि अस्ति । देव्यः तन्त्रयोगस्य अध्ययने आचरणे च महत्तरं भूमिकांनिर्वहन्ति । पुरुषदेवताः इव वास्तवस्वरूपं ज्ञातुं विवेचनशक्तियुक्तं केन्द्रम् इति विश्वस्तम् । तथापि पार्वती स्वीकर्त्री तन्त्ररूपेण शिवस्यपाण्डित्यं प्राप्यमाना छात्रा इति उक्तम् । तान्त्रिकप्रतिमाशास्त्रे ग्रन्थेषु आचरणेषु च काली एव प्रमुख्यं प्राप्तवती । डि.किन्ल्से १२२पुटानिब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति देवाः समुद्रस्य फेनबुद्बुदानि इव ताया एव उद्भूताः स्वेषां मूलम् अपरिवर्त्य संरक्ष्य निर्गच्छन्ति इति निर्वाणतन्त्रम् ।निरुत्तरतन्त्रम्, पिच्चिलतन्त्रम् च काल्याः सर्वे मन्त्राः सर्वश्रेष्ठाः इति घोषयतः ।
https://www.shareyouressays.com/essays/essay-on-goddess-parvati/111935
https://www.shareyouressays.com/essays/1302-words-essay-on-vishnu/111939
अलङ्कारराघवम्
यज्ञेश्वरदीक्षितेन निर्मितः अयम् अलङ्कारग्रन्थः अस्ति । स्वप्ने प्रभुरामचन्द्रेण कृताज्ञया इमं ग्रन्थं लेखकः निर्मितवान् । रामाज्ञया स्वप्ननिरूढया मे विनिर्मितेऽलङ्कृतिराघवेऽस्मिन् । न युक्तिदौर्बल्यमुदाहृतीनां न मान्द्यमित्यादरयन्तु सन्तः॥ अत एव ग्रन्थस्यास्य नामकरणं लेखकः अलङ्कारराघवम् इति कृतवान् । अन्यन्यरामभक्तः अयं ग्रन्थे सर्वत्र रामसम्बद्धोदाहरणानि लिखित्वा स्वभक्तिं प्रकटितवान् ।यथा उपमालङ्कारप्रकरणे- दौर्दण्डौ विटपाविवोपचयकौ मुक्ता विभूषोज्ज्वलाः सम्फुल्लाः कलिका इवाङ्गकिरणा संसर्गिभृङ्गा इव । भक्तेभ्यो ननु धर्मकाममुखराभीष्टानि दत्तान्यहो दिव्यानीव फलानि कल्पविटपीवाभाति सीतापतिः॥ स्वकीयग्रन्थे दण्डिरुद्रटादिभ्यः आरभ्य वीरनारयणपर्यन्तादीनां नामोल्लेखं करोति अयं ग्रन्थकारः। अतः विद्वद्भिः एतस्य समयः सप्तमशताब्द्याः प्रारम्भे ऊहितः । अत एव ग्रन्थस्यास्य समयः अपि सप्तमशताब्द्याः प्रारम्भः इति ज्ञातुं शक्यते । ग्रन्थेस्मिन् नायकनायिकानिरूपणं, वृत्तिनिरूपणं, रीतिस्वरूपवर्णनं, काव्यविशेषनिरूपणं, नाट्यप्रकरणं, रसस्वरूपनिरूपणं, दोषसामान्यलक्षणं, गुणसामान्यलक्षणं, शब्दालङ्कारनिरूपणम्, अर्थालङ्कारनिरूपणम् इत्यादयः विषयाः सन्ति । तत्र तत्र ग्रन्थकारः प्राचीनालङ्कारिकाणाम् अभिप्रायान् अनुवदति । ग्रन्थेस्मिन् स्वरचितानि उदाहरणानि एव ग्रन्थकारः समुपस्थापितवान्। रामपरतया रचितानि एतानि उदाहरणानि ग्रन्थस्य नाम अन्वर्थकतां नयन्ति । ग्रन्थस्यास्य शैली यद्यपि सुलभा अस्ति तथापि लक्षणनिरूपणे ग्रन्थकारः तर्कशास्त्रसरणिम् अनुसरति । वेदान्तादिशास्त्रविचारान् अपि सन्दर्भानुगुणं ग्रन्थकारः विचारयति। अयं ग्रन्थः मैसुरुनगरे विद्यमानेन प्राच्यविद्यासंशोधनालयेन १९९७ तमे वर्षे प्रकाशितः ।
आयुधम्
आयुधं प्रतीकम्।
ध्वजदण्ढः आयुधान्तः।
वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सिमोन वान डर मीर
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पादपीठम्
पादपीठम् मन्दिरस्य पादभागः अस्ति।
वर्गः:शिल्पशास्त्रम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अनुद्वेगकरं वाक्यं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ॥
अन्वयः
अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च यत् वाक्यं स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ।
अर्थः
अक्षोभकरं यथार्थम् इष्टं हितकरं च यत् वचनम्, वेदाभ्यासः तथा वाङ्मयं तपः उच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
15 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
४५६
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia