cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सिद्धान्तशिरोमणिः
करणकुतूहले सोड्ढलपद्मनाभशङ्करादिप्रणीताष्टीकाः सन्ति । एवमेव केशवार्कस्य ब्रह्मतुल्यगणितसारः हर्षगणितकृतगणककुमुदकौमुदी विश्वनाथस्योदाहरणम् एकनाथस्य टीका च ।
लीलावत्याः १५०९ शकाब्दे बीजगणितस्य १५९७ शकाब्दे पर्शियन ( परश्वायन ? ) भाषायां रूपान्तरं कृतम् । एवमेवोभयोरेव १७५५ शकाब्दे अङ्ग्रेजी ( अङ्गराजीय ? ) भाषायामपि । गोलाध्यायस्य १७९३ शकाब्दे बापूदेवेन अङ्ग्रेजीभाषायां रूपान्तरं कृतम् । भारतेऽपि सिद्धान्तशिरोमणेः समग्रस्य करणकुतूहलस्य च सन्ति परःशतानि संस्करणानि मुद्रितानि । एतदतिरिक्तमपि भास्कराचार्यप्रणीतत्वेन व्यवहारदर्पणाख्यो मुहूर्तग्रन्थः स्मर्यते रत्नमालाटीकायां माधवेन ( ११८५ शा० )। एवमेव भास्करस्य विवाहपटलाख्यस्य ग्रन्थस्यास्तित्वं सूचितं शङ्करबालकृष्णेन ।।
एतत्प्रागेवोक्तं यद्भास्करो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ताद्विषयजातं राजमृगाक्काच्च गृहीत्वा ग्रन्थप्रणयनमकरोत् तेन तत्र नास्ति तत्र काऽपि नवीनोपपत्तिस्तथापि प्रस्तुतिकौशल्यमेव तस्य साफल्ये हेतुः । तेन तत्र न चेदपि वेधसाध्यं विचारसाध्यं नवीनं वस्तु तु विद्यत एव । गोलं हि तत्र करतलामलकात स्पष्टम् । त्रिप्रश्नाधिकारे नवीनी रीतयो निर्दिष्टाः । तेन हि शङ्कोरिष्टदिक्छायासाधनं कृतं यद्धि पूर्वाचार्यग्रन्थेषु न विद्यते । पातसाधने पूर्वाचार्याणां मतं निरस्य स्वमतमुपस्थापितम् । यथा हि पूर्वं ग्रहाणां शराः क्रान्तिवृत्ते ध्रुवाभिमुखत्वेन वय॑ते स्म किन्तु भास्करेण ते हि क्रान्तिवृत्ते लम्बत्वेन वर्णिताः । उदयान्तरमस्य नवीन शोधनम् । अहर्गणद्वारा मध्यमग्रहानयने सर्वेषां दिनानां समानदैर्घ्यमानमावश्यक किन्तु यथार्थस्तु तद्विपरीतमेव । विषुवदिनेऽपि दिनदैर्घ्यं त्रिशद्घटिकातः किञ्चिन्यूनमधिकं वा भवति । तेन मध्यमसूर्ये स्पष्टसूर्ये उदयस्यान्तरं भवति । अहर्गणागतग्रहा मध्यमसूर्यस्यैव भवन्ति । तेषां स्पष्टोदयकालीनकरणाय पूर्वाचार्यैर्भुजान्तरचरसंस्कारा निर्दिष्टाः । भास्करस्तत्रोदयान्तराख्यं संस्कारमपि संयोजयति । सूर्यस्य क्रान्तिवृत्ते नैव सदैव समाना गतिः । इष्टकालीनमध्यमस्पष्टरवेर्यदन्तरम् एतदेव फलसंस्कार इत्युच्यते । तदनुसारेण स्पष्टोदयोऽग्रे पश्चाद्वा भवति । एतत्सम्बद्ध संस्कारो हि भुजान्तर इत्युच्यते । भूहि स्वंकक्षायां विषुवत्येव भ्रमति न तु क्रान्तिवृत्ते । तेन हि क्षितिजे क्रान्तिवृत्तीयत्रिशदंशस्योदये यावान् कालोऽपेक्षितो नाडीवृत्तीयत्रिशदंशोदये सदैव न तावानेव कालोऽपेक्ष्यते । अयमेवोदयान्तरसंस्कारः। संस्कारोऽयमपेक्षितः । यत्र कुत्र तु भास्कराचार्यों ब्रह्मगुप्तस्य त्रुटीरपि सङ्केतयति । तेन हि भास्करो न केवलं व्याख्याताऽपितु सिद्धान्तप्रवर्तकोऽपि । तेन हि अहर्गणतो ग्रहानयनपद्धतिमारभ्य ज्योत्पत्तिसदृशगहनविषयोऽपि सोपपत्तिकं निरूपितः । अस्य हि प्रतिपादनरीतिश्च सरसा स्पष्टा च । तस्य हि गणितसाधकश्लोका अपि काव्यानन्दायापि भवन्ति । वेधविषये भास्कराचार्येण न किमपि चिन्तितं कृतं वा । तस्य हि समग्रः प्रयास उपपत्तिविवेचनायैव सम्प्रवृत्तः । तेन स्वकीयसिद्धान्तशिरोमणेस्तृतीयचतुर्थमयोर्वासनाभाष्यमपि प्रणीतम् । सर्वप्रथमत्वेन तेनैवाङ्कगणितीयक्रियासु अपरिमेयराशीनां प्रयोगः कृतः । चक्रविधिनाऽऽविष्कृतमनिश्चितमेकवातीयवर्गासमीकरणव्यापकसमाधानमेव तस्य गणितशास्त्रीय सर्वोत्तममुपायनम् । अनेन गोलाध्याये माध्यकर्षणतत्त्वनाम्ना गुरुत्वाकर्षणसिद्धान्तोऽपि प्रणीतः । अनेन हि दशमलवप्रणाल्याः क्रमिकरूपेण व्याख्याऽपि कृता ।. .
ज्योतिषसिद्धान्तस्य, भास्करोऽन्तिम आचार्यः । भास्करादेव प्रारब्धं शास्त्र भास्करं प्राप्य विश्रान्तमिति नात्युक्तिः । भास्करानन्तरं केवलं व्याख्याकृत एव सजाता न तु सिद्धान्तपर्यालोचकाः । यच्च बार्हस्पत्ये -
‘शतन्यूने सहस्राणां चतुष्के तु कलौ युगे ।
इति कथितं तदविन्ध्यदक्षिणेऽपि भास्करानन्तरं सत्यमेव सञ्जातम् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषग्रन्थाः
आत्मौपम्येन सर्वत्र...
पदच्छेदः
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योः अर्जुन सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमः मतः ॥
अन्वयः
अर्जुन ! (तस्मात्) सुखं (भवतु) यदि वा (तस्मात्) दुःखं (तथापि) यः आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति सः परमः योगी मतः ।
शब्दार्थः
यः = यः पुरुषः
अर्थः
यदि कस्माच्चित् सुखं जायेत कस्माच्चित् दुःखं वा तथापि सर्वेऽपि एते मम समानाः इति मत्वा सर्वेषु 	अपि प्राणिषु यः समानताबुद्धिं धारयति सः उत्तमः योगी इति मम मतिः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
32 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नवमी
भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य नवमं दिनं भवति नवमी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च नवमं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । विविधमासानां नवम्यां भिन्नानि पर्वाणि भवन्ति । तेषु आश्वीजमासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ आचर्यमाणा महानवमी विशेषं पर्व अस्ति । इदं नवत्रात्रपर्वणः नवमं दिनं भवति ।
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रङ्ग अवधूत महाराज
रङ्ग अवधूत महाराज (रंग अवधूत महाराज, rang avadhut maharaj)इत्यस्य प्राक्तनं नाम पाण्डुरङ्ग विठ्ठल वणामे इति आसीत् । तस्य मातुः नाम रुक्मिणी, अनुजस्य नाम नारायणः इति आसीत् । महाराष्ट्र स्य रत्नागिरिमण्डल स्य देवल-ग्रामे जयरामभाई वणामे नामकः एकः कर्मकाण्डी ब्राह्मणः वसति स्म । जयरामभाई कथा दिकं करोति स्म, अतः जनाः तं जयरामभट्टः इत्यपि कथयन्ति स्म । तस्य चत्वारः पुत्राः आसन् । तेषु तृतीयः विठ्ठल वणामे इति आख्यः आसीत् । अयमेव पाण्डुरङ्गस्य पिता इति । यदा विठ्ठलः स्वग्रामं त्यक्त्वा गुजरातराज्य स्य गोधरा -नगरमागतः, तदा गोधरा -नगरस्य विठ्ठलमन्दिरे अर्चकस्य आवश्यकता आसीत् । मन्दिरार्थम् अर्चकम् अन्वेष्टुं सखाराम इति नामा जनः देवल-ग्रामं गतवान् । सः जयरामभट्टस्य मित्रम् आसीत् । विठ्ठलनाथपूजायै विठ्ठलं प्रेषयतु इति तेन जयरामभट्टः प्रार्थितः जयरामभट्टेन मित्रप्रार्थनया विठ्ठलः प्रेषितः। ततः परं विठ्ठलः स्वपरिवारेण सह गोधरा -नगरे स्थायी अभवत्  । अतः गुजरातराज्यं रङ्गावधूतं प्राप्तवान् ।
जन्म
१८९८ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य एकविंशति(२१)तमे दिनाङिके संवत् १९५५ तमस्य वर्षस्य कार्तिकशुक्लनवम्यां चन्द्रवासरे प्रदोषसमये रुक्मिण्या कुक्षौ एकः बालः अजीजनत् । तस्य नाम पाण्डुरङ्गः इति अभवत् । वर्षद्वयान्ते तस्य गृहे अपरस्य पुत्रस्य जन्म अभवत् । यस्य नाम नारायणः इति प्रसिद्धः अभवत् ।
पितुः मरणानन्तरं स्वाभिमानयुक्यं जीवनम्
यदा पाण्डुरङस्य पञ्चवर्षीयः आसीत्, तदा तस्य पितुः मरणम् अभवम् । पितरि मृते सति मात्रा रूक्मिण्या उभावपि पुत्रौ दायित्वपूर्वकं पालितौ । माता बालकस्य संस्कारशाला भवति, इयम् उक्तिः तया सार्थकीकृता । माता पुत्राभ्याम् धर्म स्य देशभक्तेः च संस्कारं दत्त्वा, याचनावृत्तिः मरणादपि लघीयसी इति बोधितवती । निर्धनत्वे सत्यपि मनसा धनाढ्यत्वस्य भावं गृहीत्वा माता मितव्ययेन गृहं चालयति स्म । एकदा गृहे शाकम् नासीत् । मात्रा सुपः रोटिका च निर्मिता । किन्तु पुत्राभ्याम् एतादृशं भोजनं प्रदातव्यम् इति विचार्य माता खिन्ना आसीत् । तदानीमेव प्रातिवेश्यः आगत्य चतुरः वृन्ताकान् अददात् । माता शाकं विनिर्माय पुत्राभ्याम् अयच्छत् । ज्येष्ठः पाण्डुरङ्गः अपृच्छत् मातः ! स्थालिकायां शाकम् कुतः ? माता अवदत् प्रातिवेश्यः अयच्छत् इति । पुत्रः अवदत् – भवती सिंह समानयोः पुत्रयोः माता अस्ति । अन्येभ्यः याचनापेक्षया तु शाकेन विना भोजनं वरम् । भवत्या एव उक्तम् याचनावृत्तिः मरणादपि लघीयसी इति ।
विनययुक्तं स्वाभिमानम्
(१) सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् इति उक्तिः पाण्डुरङ्गेन स्वजीवने सार्थकीकृता । असत्यस्य विनयपूर्वकविरोधः कर्तव्यः । इत्थं कर्तुं सङ्कोचः न करणीयः इति पाण्डुरङ्गः अमन्यत । गोधरा -नगरस्य तैलङ्गशालायां पाण्डुरङ्गः पठति स्म । तत्र कक्षायां छात्राः कोलाहलं कुर्वन्तः हसन्तः आसन् । तदानीं शिक्षकः आगत्य पाण्डुरङ्गम् अपराधिनं मत्वा उत्पिठिकायाः उपरि उत्थितः अकरोत् । किमपि अज्ञात्वा एव दण्ड प्रदानम् - इति विचिन्त्य पाण्डुरङ्गः आश्चर्यचकितः आसीत् । सर्वेषां शिक्षकानां मनसि पांडुरङ्गाय उच्चाभिप्रायाः आसन् । तथापि पाण्डुरङ्गेन शिक्षकस्य आज्ञायाः सविनयं पालनं कृतम् । किन्तु अज्ञानवशात् दण्डदातारं शिक्षकं स्वयं निर्दोषः अस्ति इत्यपि असूचयत् । ततः परम् आचार्यः आगत्य किम् अभवत् इति पाण्डुरङ्गम् अपृच्छत् । पाण्डुरङ्गः शिक्षकम् एव पृच्छतु इति अवदत् । शिक्षकेन तु शङ्कायाः आधारेण दण्डः प्रदत्तः अतः सः मूकः अभवत् । पाण्डुरङ्गमुपावेश्य अयम् उच्छृङ्खलः वा स्वच्छन्दः नास्ति इति प्राचार्येण शिक्षकाय सूचितम् ।
(२) पाण्डुरङ्गस्य वडोदरा -नगरे बी.ए. इत्यस्य अन्तिमं वर्षं चलति स्म । तथापि प्रमाणपत्रस्य मोहं त्यक्त्वा अहमदाबाद -नगरे गुजरात -विद्यापीठं गतः । वडोदरा -नगरस्य विद्यार्थिनां प्रतिनिधित्वेन पाण्डुरङ्गस्य महात्मना सह मेलनम् अभवत् । महात्मा अपृच्छत् – कुतः आगच्छसि ? पाण्डुरङ्गः- वडोदरा -नगरात् महाविद्यालयस्य विद्यार्थिनां प्रतिनिधित्वेन आगतोऽस्मि । महात्माः- भवान् विद्यार्थिनां प्रतिनिधिः अस्ति तस्य प्रमाणं किम् ? पाण्डुरङ्गः – प्रश्नस्तु तदा भवति यदा कश्चन शङ्कां कुर्यात् किन्तु अत्र तु प्रश्नः निरर्थकः । वने सिंह स्य राजपदे अभिषेकः कः कुर्यात् ? इत्थम् वचः श्रुत्वा महात्मा मन्त्रमुग्धः सन् पाण्डुरङ्गस्य प्रशंसां कृत्वा अवदत् भवादृक्षु शतेषु युवसु प्राप्तेषु स्वराजं क्षणेन लप्स्यामहे इति ।
पाण्डुरङ्गस्य सकारात्मकदृष्टिः
एकदा महात्मा डाकोर -नगरात् अहमदाबाद नगरम् गतः । पाण्डुरङ्गः अपि तथैव अहमदाबाद -नगरं गतः । महात्म ना पाण्डुरङ्गः पृष्टः- इदानीं कुतः समागतः ? पाण्डुरङ्गः अकथयत् - इदानीं डाकोर -नगरात् आगतोऽस्मि । महात्मा – डाकोर -नगरं देवस्थलमस्ति किन्तु तत्र बहुप्रदूषणम् अस्ति । पाण्डुरङ्गः- अहं तु डाकोरनाथ स्य दर्शनार्थं गतवान् । तत्र आह्लादकीं, भव्यां, रम्यां च मूर्तिं दृष्ट्वा देहभानं विस्मृतवान् । अतः प्रदूषणविचाराय मनसि स्थानमेव नासीत् । अविनयः अभवत् चेत् क्षमां याचे किन्तु यदा यद् कार्यं कुर्मः, तदा तस्मिन्नैव कार्ये ध्यानं केन्द्रितं कुर्याम चेत् मनोरथसिद्धिर्भवति इति भवान् न मन्यते ? इत्थं श्रुत्वा महात्मा पाण्डुरङ्गोपरि प्रसन्नः अभवत् ।
संस्कृतिसंस्कृतयोः प्रेम
प्रत्येकस्मिने जने स्वधर्मस्य, स्वसंस्कृतेः, स्वदेशस्य च अभिमानम् आवश्यकम् इति पाण्डुरङ्गः मन्यते स्म । स्वधर्मे निधनं श्रेयः इति उक्त्यनुसारं पाण्डुरङ्गस्य हिन्दुसंस्कृतिं प्रति बहुमानम् आसीत् । तथैव मातृभूमिं प्रति अपि तस्य बहुमानम् आसीत् । पाण्डुरङ्गेन यदा मेट्रिक् परीक्षा प्रदत्ता, तदा मौखिकी परीक्षापि भवति स्म । परीक्षकः आङ्ग्लाधिकारी भवति स्म । आङ्ग्लाधिकारिणः आङ्ग्लज्ञानेन सह शिस्तबद्धतायाः अपि आग्रहिणः भवन्ति स्म । अन्ये विद्यार्थिनः भयभीताः आसन् । किन्तु परीक्षायाः सज्जताकर्ता, प्रत्युत्पन्नमतियुक्तः च कथं बिभेत् ? । सठे साठ्यं समाचरेदिति विचारयुतः पाण्डुरङ्गः अपि सत्यशिस्तयोः आग्रही आसीत् । अधिकारिणा मौखिकपरीक्षायै यथाक्रमात् विद्यार्थिनः आहूताः । पाण्डुरङ्गस्य क्रमः आगतः । पाण्डुरङ्गस्य मित्राणि तम् अविचार्य चर्चा न कर्तव्या इति औपदिशत् । “रोबर्टसन्’ इत्यनेन शिखासूत्रतिलकादिभिः भारतीयब्राह्मण स्य वेशभूषायां पाण्डुरङ्गः दृष्टः । पाण्डुरङ्गेन भारतीयपरम्परानुसारम् अधिकारिणे नमस्कारः कृतः ।
उभयोर्संवादः
रोबर्टसन्  – भवान् ब्राह्मणः ? पाण्डुरङ्गः – आम् प्राचार्यः । रोबर्टसन्  – भवन्तः यज्ञोपवीतम् किमर्थं धारयन्ति ? पाण्डुरङ्गः – भवताम् प्रश्नोत्तरम् प्रश्नेन दास्यामि वा उत्तरेणैव । रोबर्टसन्  – यथा तुभ्यं रोचते । पाण्डुरङ्गः – भवान् ग्रेवैयकण्ठबन्धौ कथम् धारयन्ति ? रोबर्टसन्  – तद् मम धर्मचिह्नमस्ति अतः । पाण्डुरङ्गः – तथैव यज्ञोपवीत म् अस्मद्धर्मचिह्नम् अस्ति । रोबर्टसन्  – यदि यूयं यज्ञोपवीतं न धारयन्ति तर्हि ब्राह्मणाः न भवन्ति ? पाण्डुरङ्गः – यदि त्वं ग्रेवैयम्(collar) एवं कण्ठबन्धनम् न धारयन्ति तर्हि ख्रिस्ती न भवति ? रोबर्टसन् – अनयोः धारणं मह्यं स्वधर्मं स्मारयति, स्वधर्मानुसारेण आचरणं कुर्तुं शुद्धजीवनाय च प्रेरयति । पाण्डुरङ्गः – तथैव यज्ञोपवीतमपि स्वधर्मस्मारयन् शुद्धजीवनाय अस्मभ्यं प्रेरयति । रोबर्टसन् पाण्डुरङ्गस्य तर्कबद्धविचारशैल्या प्रसन्नः जातः पुनर्मुण्डनमेवं शिखाविषये उभयोः संवादः अभवत्। रोबर्टसन् – इत्थं गोलाकारं विहाय मुण्डनं किमर्थम् ? पाण्डुरङ्गः – इत्थं कर्तनेन न्यूनव्ययः भवति एवम् अन्यैच्छिककर्तने बहुव्ययः भवति अतः दरिद्रदेशाय इदमेव सुकरम् ।रोबर्टसन् – अन्यः किमपि लाभः अस्ति ? पाण्डुरङ्गः – आम्, इत्थं करणेन मस्तिष्कं शीतलं भवति, सद्विचारस्फुरणे सम्पूर्णावकाश्च भवति । रोबर्टसन् – सत्यं खलु ? पाण्डुरङ्गः – इत्थं माभूच्चेत् मह्यम् अनुत्तीर्णं करोतु । पाण्डूरङ्गस्य कथनेन रोबर्टसन् इत्ययं प्रसन्नः अभवत् । तस्य नम्रतां, तर्कशक्तियुतां बुद्धि च दृष्ट्वा रोबर्टसन् इत्ययं तस्मै प्रथमक्रमम् अददात् ।
संस्कृतप्रेम
पाण्डुरङ्गस्य हृदि संस्कृतिप्रेमवदेव संस्कृतप्रेम अपि वहति स्म । पपाण्डुरङ्गः स्नातककक्षासु मित्रैः साकं संस्कृतभाषा यामेव भाषते स्म । देवभाषा संस्कृतम् यादृशी समृद्धा भाषा अस्ति तादृशी अपरा कापि भाषा नास्ति । तस्य पठनकाले संस्कृते रूचिः आसीत् । पठनान्ते सः विद्यार्थिभ्यः संस्कृतं पाठयन्ति स्म । व्याकरणं कठिनं किन्तु तद् तरिष्यामश्चेत् बहुलाभान्विताः भवामः इति विचार्य तेन संस्कृतव्याकरणं सरलीकर्तुम् एकं पुस्तकं प्रकाशितम् । तस्य नाम गीर्वाणभाषा प्रवेशः इति अददात् । तस्य पूर्वार्धम्, उत्तरार्धम् इति भागद्वयम् अप्रकाशयत् । पुस्तकमिदं गुर्जरविद्यापीठ स्य मान्यताप्राप्तिः भवेत् तदनन्तरम् एव शालायाः अभ्यासक्रमे स्थापितुं शक्यते । मान्यतादानस्य कार्यं संस्कृतस्य पराध्यापकस्य मु.किशोरभाई मशरूवाला इत्यस्य आसीत् । तेन मान्यतादानात् पूर्वं पाण्डुरङ्गाय द्वादश प्रश्नाः पृष्टाः। तेषु प्रथमः प्रश्नः गीर्वाण इत्यर्थं देवः किम् । पाण्डुरङ्गेन सविनयम् उत्तरः प्रदत्तः यद् – “शब्दकोशे सर्वत्र अस्यार्थः देव इत्यैव भवति अतः भवता कथमयं प्रश्नः उपस्थापितः इत्येव अहं न जाने । कोऽपि स्वपुस्तकस्य मुख्यपृष्ठम् अर्थरहितं कर्तुं प्रयतते खलु ? । पुस्तकमिदं हर्षद ध्रुव इति आख्येन विदुषा दृश्टम् किन्तु तेनापि अयं प्रश्नः न उपस्थापितः” इति ।
धनप्रभावितानां गतिः
पाण्डुरङ्गमते धनप्रभाविताः जनाः अविवेकिनः भवन्ति ते आत्मानमेव ईश्वरः मन्यन्ते । तेषां दशा कीदृशी भवति इति विषये एकम् उदाहरणं लिखितम् अस्ति यत् – जामनगर -ग्रामे राजभवने सर्पदंशेन एका सिंहिः मृता । तस्याः शिशवः शुनक्याः दुग्धम् अपिबन् । यदि सिंहिः वने स्यात् चेत् तस्याः शिशवः अन्यायाः सिंह्याः दुग्धम् प्राप्नुयुः । किन्तु सा शिशूनां सुखाय राजभवने गता अतः शिशवः शुनक्याः दुग्धम् अलभन्त । अतः श्रीमतां सहवासेन वा स्वयं श्रीमते सति सर्वेषां दुर्दशा भवति । अतः अस्माभिः शुचीनां श्रीमन्तः इति सूक्त्यनुसारम् आचरणीयम् ।
देशभक्तिः
पाण्डुरङ्गस्य देशप्रेम अनन्यः आसीत् । लोकमान्यतिलकावसाने पाण्डुरङ्गस्य वेदना असह्यासीत् । यदा पाण्डुरङ्गः महाविद्यालये पठन् आसीत्, तदानीं देशस्वतन्त्रतायै विविधानि कार्यक्रमाणि करोति स्म ।  जनेभ्यः देशभक्तिविषये प्रवचनानि अपि ददाति स्म । यदा महात्म ना देशाय महाविद्यालयं त्यक्तुं पाण्डुरङ्गः सूचितः, तदा सः प्रमाणपत्रमोहं त्यक्त्वा गुजरातविद्यापीठ म् अगच्छत्, देशाय किमपि करिष्यति इति अविचारयत् च । पाण्डुरङ्गः देशे अतिवृष्टि वा अनावृष्टिः भवेच्चेत् जनाः अन्नं प्राप्नुयुः इति विचार्य भक्तेभ्यः अक्षतभक्षणत्यागं कर्तुं कथयति स्म, स्वयं त्यागं करोति स्म, तदन्नं दीनजनेषु वितरन्ति स्म च । यदा चीन -देशेन भारतोपरि आक्रमणं कृतं, तदा पाण्डुरङ्गः मातश्चाम्बे जागृही इति स्तोत्रं रचित्वा देशरक्षायै देवीम् अप्रार्थयत्, नारेश्वर -नगरे भुशुण्डिकाचालनस्य प्रशिक्षणकेन्द्रम् अचालयत् च । सर्वकारः साधून् युद्धाय आह्वयेच्चेत् अवधूतः मुखरः भविष्यति इत्यपि सः वदति स्म । रङ्गावधूतः महात्मनः आदर्शानुसारेण “खादी”अम्बरं स्वीकृत्य आजीवनम् खादी-वस्त्राणि एव अधात् । अतः रङ्गावधूतः देशभक्तः आसीत् इति ज्ञायते ।
देवभक्तिः
पाण्डुरङ्गः मूलतः महाराष्ट्री यन् ब्राह्मणः आसीत् । अतः तस्मिन् बाल्यादेव भक्तिसंस्कारः आसीत् त्रयः वर्षस्य वयसि पिता राम इति मन्त्रः अददात् । अतः वयस्के सति कर्गदोपरि राम इति लिखित्वा प्रतिशनिवासरे ह्नुमतः चरणे अर्पयति स्म । विठ्ठलनाथमन्दिरस्य पूजाम् आरार्तिक्यञ्च करोति स्म ।
स्वप्नवाणी
पाण्डुरङ्गः अष्टवर्षस्य वयसि उपवीतम् अधरत् । तस्यां रात्रौ स्वप्ने कथां कुरू वा पोथी पठ इति देवस्य आदेशात् कथां कर्तुं दृढसङ्कल्पम् अकरोत् । अत्र पोथी अर्थात् किम्  ? तर्हि ई.१५०० तमस्य वर्षस्य दत्तावतारी देवपुरूषस्य श्रीपादवल्लभः वर्णनकारी पुस्तकमेव पोथी इति कथ्यते । शालायां शिक्षकः आसीत् तदानीं सालायाम् अवकाशे सति साधनास्थलानि अन्विष्यति स्म । एकदा रात्रौ शयिते सति पुनः स्वप्नवाणी जाता यद् दत्त पुराणस्य शताधिकान् अष्टौ पाठान् कुरु इति । अतः पाण्डुरङ्गेन वेदव्यास स्य अष्टादशपुराणानाम् अन्येषाम् उपपुराणानाम् च अवलोकनं कृतम् । किन्तु तेषु दत्तपुराणस्य उल्लेखः नासीत् । ततः परं यदा पाण्डुरङ्गः कश्चन संस्कृतज्ञं मिलति, तदा दत्तपुराणविषये पृच्छति स्म । किन्तु कस्याऽपि पार्श्वे तद्विषयकं ज्ञानं नासीत् । पाण्डूरङ्गः पुनर्देवानामुपरि विश्वासम् अधरत् ।
भरूच-नगरे गमनम्
पाण्डुरङ्गेन सह शालायां शिक्षकत्वेन रतनलाल त्रिपाठी आसीत्, इदानीं सः रणापुर-ग्रामस्य माधवशालायां सेवारतः अस्ति । तस्य पुत्रः गृहात् पलायनम् अकरोत् । अतः तम् अन्वेष्टुम् उभौ भरुच -नगरे मोहनलाल इत्यस्य गृहं गतौ । मोहनलाल इत्ययं रतनलाल त्रिपाठी इत्यस्य मित्रम् आसीत् । रतनलाल इत्यस्य पुत्रः तत्र आसीत् । पुत्रे मिलिते सति  पाण्डुरङ्गः  मोहलाल इत्यस्मै दत्तपुराणविषये अपृच्छत्  । मोहनलाल-इत्ययम् अवदत् - जानामि टेम्बेश्वरस्वामिना रचितः अयं ग्रन्थः मम ग्रन्थालये अस्ति । इदं श्रुत्वा पाण्डुरङ्गेन १०८ पारायणानि कर्तुं ग्रन्थः याचितः । तदा मोहलाल स्वगृहे पारायणानि कर्तुम् अनुमतिम् अददात् । पाण्डुरङ्गः खिन्नः जातः किन्तु गुरोरुपरि  श्रद्धा आसीत् ।
पुस्तकप्राप्तिः पारायणारम्भः
कालान्तरे पुनर्मोहनलाल इत्ययं कल्याणजी इत्यस्य गृहे इदं पुस्तकमस्ति इति असूचयत् ततः पुस्तकम् च अददात् । अनन्तरं पांडुरङ्गः साधनायै स्थलमन्विषन् नारेश्वर-वने प्राचीनशिवमन्दिरं तद्दीव्यतां दृष्ट्वा अचिनोत् । १९२५ तमस्य वर्षस्य दिसम्बरमासस्य चतुर्थे दिनाङ्के मार्गशीर्ष-कृष्ण-चतुर्थ्यां शिवालयसमीपं नीमवृक्षस्याधः आसन्दम् स्थाप्य रात्रौ त्रिवादनात् सूर्योदयं यावत् योगसाधनाम् अकरोत् । सूर्योदये सति दत्तपारायणम् च आरभत । अस्यां साधनायां सः १ धनस्पर्शस्य २ प्रवचनकरणस्य ३ प्रचारकार्यस्य ४ प्रतिष्ठाप्राप्तेः ५ पीठपरम्परायाः इत्येतेषां पञ्चानां त्यागम् अकरोत् । सभाभासो वृथा लोके’ इत्युक्त्वा स्वस्य आचरणमाध्यमेन जनेभ्यः औपदिशत् । पाण्डुरङ्गस्य वृत्त्या वृत्तिरक्षणमिति सूत्रमासीत् अतः तेन एकस्मिन् भजने उक्तम् – करनी बिन कथनी की कीमत कौडी जान बजारो है । जिन कथनी करनी कर बन्द उधरे सन्त हजारो है ॥ पाण्डुरङ्गस्य मतानुसारं विद्वांसः वाचा धनमर्जयति, नर्तकी नर्तनेन तच्च समानमेव । अतः प्रवचनकर्तुः जीवनम् प्रेरणामयं भवेत् सः प्रतिष्ठां च प्राप्नोत् इत्यपि पाण्डुरङ्गः ऐच्छत् । पाण्डुरङ्गः प्रतिष्ठाविषये एकं श्लोकम् औपदिशत् । तच्च –
अभिमानं सुरापानं गौरवं रौरवं महत् ।
प्रतिष्ठा सूकरीविद्या तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥
धार्मिकभक्तियुक्तस्य जीवनं सदाचारयुतं स्यात् । तस्मिन् मानवतायाः सुगन्धः स्फुरेत् । असत्याचरणं मा भूत्, कर्तव्यपालनात् च्युतिः मा भूत्, परपीडनम् अनीतेः धनग्रहणम् च मा भूद इत्येतानि धार्मिकमनुष्यस्य चिह्नानि सन्ति इति पाण्डुरङ्गः अमन्यत । पुनः ते सर्वधर्म समभाविनः, सर्वधर्म ममभाविनश्च स्युः इत्यपि पाण्डुरङ्गः अमन्यत । इत्थम् जनेभ्यः अपेक्ष्य पाण्डुरङ्गः स्वयमपि तथैव व्यवहारम् अकरोत् ।
नर्मदायाः परिक्रमणम्
नर्मदा भगवतः शङ्करस्य तपस्यावशात् उत्पन्ना नदी अस्ति । इयम् एतादृशी नदी अस्ति यस्याः उभयतटतः परिक्रमा भवितुं शक्या । अस्याः प्रतिकङ्करः(पत्थर) शङ्कर इवास्ति । जनाः कथयन्ति यद् गङ्गा याः पाने, यमुनायाः स्नाने रेवायाः दर्शनमात्रेण च पावनाः भवाम इति । मेकलपर्वतात् निर्गतायाः नर्मदायाः सम्पूर्णापरिक्रमा ३२०० कि.मी. पर्यन्ताऽस्ति । इयं परिक्रमा सरला नाऽस्ति । शूलपाणेश्वरस्य वने आदिवासिनः परिक्रमा कारकान् लुण्ठन्ति । वने सिंहादि हिंसकपशूनामपि भीतिः अस्ति । किन्तु नर्मदायां श्रद्धावशात् श्रद्धालवः परिक्रमां कुर्वन्ति । अवधूतः नारेश्वरङ्गतः ततः तस्य नर्मदया सह सम्बन्धः आसीत् । अतः नर्मदायां श्रद्धावशात् अवधूतः अपि परिक्रमां कर्तुम् अविचारयत् । अवधूतः स्वेच्छया आचरितं कष्टम् तपश्चर्या अमन्यत । अवधूतः निरोगी अवस्थायाम् आसीत् अतः प्रतिदिनं ६० कि.मी. रोगेन पीडिते सति ३० कि.मी. चलति स्म । इत्थम् सर्वान् विघ्नान् अवतीर्य भरूच -नगरे स्वामी चन्द्रशेखरम् अमिलत् । तेन द्वारकापीठ स्य शङ्कराचार्य पदम् अलङ्कर्तुम् अवधूतः प्रार्थितः । किन्तु अवधूतेन आशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखमिति इति उक्तम् । नर्मदा परिक्रमां कुर्वन् अवधूतः अमरकण्टकं प्राप्तवान् । तत्र नर्मदा कुण्डे स्नात्वा पुनः परिक्रमायाः आरम्भस्थलं मोरटङ्का-ग्रामं प्राप्य ३२०० कि.मी. परिक्रमां पूर्णाम् अकरोत् । एतादृशी श्रद्धायुक्तपरिक्रमाकर्तुः रक्षणं भगवता कर्तव्यं भवति । यत्र श्रद्धायाः वार्ता भवति तत्र प्रमाणस्य कृते स्थानम् नास्ति ।
साहित्यसर्जनम्
पाण्डुरङ्गः वा रङ्गावधूतः गुजरातविद्यापीठ मासीत् तदानीं शतत्रयेषु काकासाहेब एभिः चितानां १०८ श्लोकानां टीकां विलिख्य सर्वान् प्राभावयत् । संस्कृतगुर्जरमराठीआङ्ग्लहिन्द्या दिषु भाषा सु सः साहित्य रचनाम् अकरोत् । तस्य ग्रन्थानामत्र लघुपरिचयः दीयते ।
१ रङ्गहृदयम् – सर्वधर्मसमभावः सर्वधर्म ममभावः इत्येतयोः पुरस्कर्त्रा पूज्येन अवधूतेन दत्तः, रामः, कृष्णः, शङ्करः, हनुमान्, अम्बा, इत्येषां सर्वेषां देवानां विषये संस्कृते स्तोत्राणि रचितानि सन्ति । तानि रङ्गहृदय इति नाम्ना प्रसिद्धानि सन्ति । तथा स्वामीरामदासस्य ’मनाञ्चे’ श्लोक इव संस्कृते १०८ श्लोकाः रचिताः । मनसि प्रतिश्वासम् दत्तनामस्मरणं कर्तुम् जनान् औपदिशत् । तथा आत्मनि परिष्कारः भवेत्, जगति न इति आदर्शम् अस्थापयत् ।
२ अवधूती आनन्दः – अवधूति आनन्दः भजनसङ्ग्रहस्य नाम अस्ति । यस्मिन् विविधरागेषु सात्विकानुभूतियुक्तानि भजनानि सन्ति । मानवजीवनस्य सार्थकता कुत्र, कया रीत्या च प्राप्तुं शक्यते तस्य ज्ञानं भजनैः भवति । एवं शङ्कराचार्यस्य अद्वैतवादः अपि भजनेषु दृश्यते । काचन भजन पङ्क्तयः -
૧ ભર્યું જ્યા ત્યા પ્રભુ તારું અનુપમ રૂપ હે અવધૂત. નિરાકારી નિજેચ્છાએ બન્યો સાકાર તું અવધૂત. ૨ ખૂનીનાં ખંજરોમાં તુ પ્રિયાના ચુમ્બનોમાં તું. હરે હરિગર્જનામાં તુ રહ્યો પીકકૂજને અવધૂત.
स्थूलवर्णनात् सूक्ष्मवर्णनम् प्रति गमनस्य दृष्टिः, येषां प्रज्ञा जागृताऽस्ति त एव जानन्ति ।
३ श्रीगुरुलीलामृत - देवाज्ञया १९०५ दोहरायुक्तेऽस्मिन् ग्रन्थे ज्ञानकर्मोपासना एत्येतानि त्रीणि काण्डानि सन्ति । यथा संस्कृतज्ञानां कृते श्रीमद्भागवतम्, हिन्दीज्ञानाङ्कृते रामायणं तथैव गुर्जरज्ञानां कृते श्री गुरुलीलामृतम् अस्ति । ग्रन्थस्यास्य ज्ञानकाण्डम्, ब्रह्मसूत्रगीतोपनिषदां सिद्धान्तान् सरलतया बोधयति । इत्थं केवलम् ईश्वरानुभवकर्ता जनः एव बोधयितुं शक्नोति । अस्मिन् ग्रन्थे दत्तात्रेयस्य तथा तेषामन्येषाम् अवताराणां वर्णनम् प्राप्यते । गृहं, समाजञ्च कथं रक्षितुं शक्नुमः इत्यपि प्राप्यते ।
यथा – રોગ ભોગનું મૂળ છે, ભોગ મૂળ અવિચાર,
યૌવન,ધન સત્તા મદે થાય નષ્ટ વિચાર.
આપું ત્રિભુવન ધનમાં તોયે મટે ન તેહ.
४ सङ्गीत गीता - ग्रन्थोऽयं श्रीमद्भगवद्गीतायाः भीमपलासी इति रागे गुर्जरभाषायां कृतः । अस्य रूपान्तरणं गायनवृत्त्याभ्याम् कुर्मश्चेत् नादब्रह्मणः वातावरणं सृज्यते ।
६ पत्रगीता – अत्र पाण्डुरङ्गः स्वमित्रम् अमृतलाल इत्यस्मै पत्रमाध्यमेन प्रश्नानामुत्तराणि दत्त्वा गीतायाः श्लोकान् अवर्णयत् । अतः तस्य पुस्तकस्य नाम पत्रगीता इति अभनत् ।
७ प्रश्नोत्तरमाला- यथा यक्षयुधिष्ठिरयोः प्रश्नोत्तरं, तुलसीदास रचिता प्रश्नोत्तरं, जगद्गुरु-रचिता प्रश्नोत्तरम् एताभिः समानाः एका अवधूतरचिता प्रश्नोत्तरं अस्ति सा एव प्रश्नोत्तरमाला इति नाम्ना विख्याता ।
८ अमर-आदेशः – पाण्डुरङ्गः वा	अवधूतः प्रवचनानि न कुर्वन्ति स्म । किन्तु भक्तानामधिकाग्रहेण स्वस्य जन्मदिने रङ्गजयन्त्योपरि लिखितम् प्रवचनम् अपठत् । तद् प्रप्रथम् वडोदरा -नगरस्य पार्श्वे बाजवा-नगरे पठितम् । तस्य शीर्षकमासीत् अमरः आदेशः । ततः भक्ताः अमर-आदेशः इति पत्रिकाम् अप्रचारयत् ।
उत्सवस्य भिन्ना रीतिः
परम्परापोषकाः उत्सवाः समाजं सङ्गठितं करोति । तस्मिन् नवचेतनायाः सञ्चारं विदधाति । अवधूतः दत्तोपासकः आसीत्, अतः नारेश्वर-ग्रामे दत्तजयन्ति उत्सवः आयोजयति स्म । अनेन कार्यक्रमेण राष्ट्रियकविना स्व.श्री झवेरचन्द मेघाणी इत्येतेन तस्य प्रशंसा कृता । स्वयम् अर्जितेन धनेन उत्सव स्य आयोजनम् कर्तव्यम् इति तस्य  सिद्धान्तः आसीत् । पाण्डुरङ्गः उत्सवाय श्रीमद्भिः किमपि न अयाचत । अपि तु भक्ताः स्वेच्छया निजगृहे अवलेहनिर्माणे सति उत्सवाय भिन्नमनलेहं निर्म्यन्ति स्म । स्वगृहे पर्पटः निर्माणे सति एका पर्पटपेटिका उत्सवाय अपि निर्म्यन्ति स्म । इत्थम्  स्वेच्छानुसारम् उत्सव म् आयोजयितुं भक्ताः पाण्डुरङ्गस्य सहायतां विदधन्ति स्म ।
मानवसेवा एव माधवसेवा
येन केन प्रकारेण यस्य कस्यापि देहिनः । सन्तोषं जनयेत् प्राज्ञः तदेवेश्वर पूजनम् ॥ इति श्लोकानुसारं पाण्डुरङ्गः मानवेभ्यः अन्नं, गोभ्यः तृणं च दत्त्वा ईश्वरं पूजयति स्म । एकदा राजपीपला-ग्रामस्य समीपे वणखूटा ग्रामे हनुमतः मन्दिरे तैलाभिषेकः आसीत् । स्वयम् अवधूतः अभिषेकं करिष्यन्ति इति विचिन्त्य भक्तैः अभिषेकाय बहुतैलम् प्रदत्तम् । किन्तु अवधूतेन स्वल्पेन तैलेन अभिषेकं कृत्वा अवशिष्टं तैलं दरिद्रेभ्यो प्रदत्तम् ।
सर्वधर्मसमभावः
स्वामी नारायणो यस्य नान्य कोऽपि कदाचन । न मे तस्यैव मन्येत स्वामीनारायणः स वै ॥
यस्य नाथः साक्षात् नारायणः परमेश्वरः अस्ति सः अन्येषां छत्रं कालत्रयेषु अपि न स्वीकरोति । तथा हृदयेन मदीयम् किमपि नास्ति यद्किमपि अस्ति तद् भगवतः अस्ति इति मन्यते सैव स्वामीनारायणः । यथा दत्तः नारायणस्य स्वरूपम अस्ति, तथा अन्ये देवाऽपि नारायणस्य स्वरूपम् अस्ति । यथा चित्रसङ्ग्रहे एकस्य जनस्य बाल्यकालाद् वृद्धं यावत् चित्राणि भवन्ति किन्तु सर्वेभ्यः भिन्नानि चित्राणि रोचन्ते । तथैव ईश्वरोऽपि एकैव किन्तु जनाः पृथक् पृथक् रूपेण पूजयन्ति । अस्मिन्नैव विषये अवधूतेन दत्तशतकस्तोत्रे लिखितमस्ति  यद् – દત્ત કહે કોઈ તને રામ કૃષ્ણ વળી કોઈ દિનમણિ શિવ શક્ત્યાદિ તુ નામરૂપ સહુ એક. इत्थं सर्वेषां धर्माणां लक्ष्यं तु एकमेव । यस्मिन् धर्मे अनुकूलता भवेत् सः स्वीकृत्य मानवतायुक्तं जीवनं जीवन्तु तदेव धर्माणां मूलहेतुः ।
अवधूतस्य सत्वं, पवित्रता च
एकदा भक्तेन एकस्मिन् ग्रामे मुस्लिम-जनसङ्ख्याधिक्यात् कार्यक्रमे कालुष्यं न स्यादतः दण्डधारिणः सैनिकाः आहूताः । इदं दृष्ट्वा अवधूतेन तान् दूरीकर्तुं भक्तः आदिष्टः । तदानीम् अवधूतस्य परीक्षायै मुस्लिमजनाः एकां रुग्णां स्त्रियम् आनीय तां निरोगिनी कर्तुम् अवधूतम् अप्रार्थयत् । अवधूतः सम्पूर्णं वृत्तम् अजानत् । तेन पाकमुस्लिमगृहात् जलयुक्तं चषकम् आनेतुम् उक्तम् । मुस्लिमजनाः तादृक्मुस्लिमस्य अभावात् युगपत् परस्परं मुखावलोकनम् अकुर्वन् । तद् दृष्ट्वा अवधूतेव उक्तं भवतु कस्याऽपि मुस्लिमगृहात् जलमानयतु । वाक्यस्य समाप्तौ सहसा जलमागतम् । तच्चावधूतेन आच्छाद्य अक्षिणी निमिल्य उक्तम् - या अल्ला यद्यहं पाकमुस्लिमश्चेत् एनां निरोगिणी कुरू । इत्युक्त्वा तज्जलं तस्यै अपास्यत् सा जलं पीत्वा पद्भ्यां गृहङ्गताः । अनेन ज्ञायते यद् सात्विकविचारधारया चित्तशुद्धिः भवति, तेन जनः व्यक्तिः सङ्कल्पेषु साफल्यं च प्राप्नोति ।
अन्तिमः प्रवासः
संवत् २०१४ शरदपूर्णिमायां चन्द्रग्रहणमा सीत् अतः आश्विन-शुक्ल प्रतिपत्तिथौ लीञ्च -नगरम् गन्तुं नारेश्वर -नगरात् हरि ॐ मोटा इत्यस्य मित्रभावनया आग्रहेण च अवधूतः नडियाद-नगरमागतः तत्र हरि ॐ मोटा इत्यस्य आश्रमे च स्थितः । ततः अरेरा-ग्रामं ततः कपडवञ्ज ग्रामं च गतः । तत्र महाराष्ट्रप्रान्तस्य मुञ्ज-ग्रामात् गांडामहाराज-इत्यस्य भक्तारः अवधूताय आमन्त्रणं प्रदातुम् आगमिष्यन्ति इति श्रुतं किन्तु ते न आगताः।
जयपुरनगरे गमनम्
जयपुर नगरस्य भक्तः ममगृहनिर्माणे सति भवन्तः आगमिष्यन्ति इति भवद्भिः उक्तमिति सस्मार, कदा सेवावसरं दास्यन्ति इति च सभावम् उक्तम् । भक्तस्य वचनं श्रुत्वा अवधूतः इतः एव जयपुर -नगरम् गच्छावः इति अवदत् । ततः लीञ्च-नगरजनान् साबरमती तटैव मिलित्वा विमानमार्गेण जयपुर -नगरं गतः ।
हरिद्वारनगरे गमनम्
ततः हरिद्वारं गत्वा आर्यनिवास नामाख्यायां धर्मशालायाम् अतिष्ठत् । तदानीमेव धर्मशालायाः स्वामी रोग ग्रस्तः आसीत् । तस्य पुत्री अवधूताय आशीर्वादम् अयाचत् । अवधूतेन पत्रमाध्यमेन आशीषाः प्रेषिताः । धर्मशालाप्रभुः शनैः शनैः रोगात् निर्मुक्तः अभवत् । किन्तु अवधूतस्य स्वास्थ्यम् असमिचीनम् अभवत्
मृत्यृः
१९६३ वर्षस्य नवेम्बर-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के कार्तिकमासस्य कृष्ण-अमावस्यायां रात्रौ ८:४५ घटिकायाम् अवधूतः ब्रह्मलीनः अभवत् । तस्य देहं विमानमार्गेण अहमदाबाद -नगरमानीय ततः वाहनमार्गेंण नारेश्वरम् अनयत् । मार्गेषु दर्शनार्थं भक्ताः समुपस्थिताः आसन् । १९६८ वर्षस्य नवेम्बरमासस्य २१ तमे दिनाङ्के मार्गशीर्ष-शुक्लद्वितीयायां बृहस्पतीवासरे रात्रौ नारेश्वर-ग्रामे भक्तैः अन्त्येष्ठि-संस्कारः सम्पादितः। योगानुयोगः जन्म एवम् अन्त्येष्ठि-इत्यनयोः दिनाङ्कः समानः आसीत् । रेवा तटे तपः कुर्यात् मरणं जाह्नवी तटे इति उक्त्यनुसारम् अवधूतः अजीवत् । तेन व्यवस्थायै आश्रमपीठस्य नियुक्तौ अपि सूचना न प्रदत्ता । इत्थं जनमनसि स्वभक्तेभ्यश्च मानवसेवा नैतिकसदाचारस्य च अग्निं प्राज्वालयत् । इत्थम् अवधूतः धर्म माध्यमेन इदानीमपि अस्मत्सु राराजते ।
।। अवधूत चिन्तन श्री गुरूदेव दत्त ।।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जातीफलम्
thumb|left|200px|जातीफलस्य बीजम् thumb|right|200px|कूप्यां सङ्गृहीतं जातीबीजस्य चूर्णम्
एतत् जातीफलम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् जातीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीफलम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg इति उच्यते । एतत् जातीफलम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीफलस्य उपयोगः क्रियते । thumb|200px|left|जातीफलस्य अन्तः दृश्यमानं जातीबीजम् thumb|right|200px|जातीवृक्षस्य शाखा, पुष्पं, फलं, बीजं चापि
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य जातीफलस्य स्वभावः
thumb|left|200px|जातीफलम् thumb|200px|left|जातीवृक्षः
एतत् जातीफलं कषाय-कटुरसयुक्तम् । एतत् उष्णवीर्यम् अपि । एतत् जातीफलं पचनार्थं लघु अपि ।
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:गृहौषधम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः
धात्री
साम्राज्यम् - पादपः
विभागः - मैंगोलियोफाइटा
वर्गः - मैंगोलियोफाइटा
क्रमः - सक्सीफ्रैगल्स्
कुटुम्बः - ग्रोसुलैरीसी
जातिः - रिबीस्
प्रजातिः - आर् यूवाक्रिस्पा
वैज्ञानिकं नाम - रिबीस् यूवा क्रिस्पा
परिचयः
धात्री कश्चित् फलदः वृक्षः । २०-३०पादपरिमितः संवर्धते अयं वृक्षः । अयं पादपः भारतदेशस्य नित्यहरिद्वर्णारण्येषु, एशियाखण्डे यूरोदेशे आफ्रिकादेशे भारतस्य द्वीपदेशेषु च प्ररोहति । अस्य पष्पाणि लघुघण्टा इव दृश्यते । अस्य आमलकम् अमृतः, आमलकी, पञ्चरसः इत्यादीनि नामानि सन्ति । अस्य फलं लघु गोलकं इव भवति यत् मुष्टौ सङ्गोपयितुं शक्यते । अस्य फलस्य रुचिः कशायः भवति । आङ्ग्लभाषाया Indian gooseberry इति ल्याटिन् भाषया Phyllanthus emblica इति कथयन्ति । अयम् आयुर्वेदीयम् औषधसस्यम् इति जगति प्रसिद्धः । प्रसिद्धस्य प्राचीनायुर्वेदवैद्यस्य चरकस्य मते शारीरिकावनतेः प्रतिरोधकेषु अवस्थास्थापकेषु औषधेषु धात्री प्रधाना भवति । माता इव इयं रक्षणं करोति इति अस्य धात्री इति नाम प्राप्तम् इति प्रतीतिः । अस्य फलानि पूर्णपक्वात् पूर्वम् एव उपयोगार्थं चिन्वन्ति । फलैः रक्तशोधकौषधं निर्मीयते । अतिसारस्य प्रमेहस्य दाहस्य आम्पपित्तस्य रक्तपित्तस्य मूलव्याधेः शमनार्थं वीर्यवर्धनार्थम् आयुवर्धनार्थं च धात्रिफलानि उपयुज्यन्ते । अधुनिकवैद्यकीयानुसारम् धात्रिफलेषु विटामिन् (जीवसत्त्वम्) - सी अधिकप्रमाणेन अस्ति ।
कृषिः
भारतदेशस्य मृत्तिकावातावरणगुणः धात्रिवृक्षसंरोपणार्थम् अनुकूलकरः अस्ति । भारतीयाः कृषकाः वाणिज्यफलचयरूपेण अस्य कृषिं कुर्वन्ति । ईदानीं बहुत्र प्रसंस्कृतजातीया धात्री अपि दृश्यते । ब्रिटेन, फ्रांस, इटली, सकॉटलैंड, नॉर्वे आदिषु देशेषु अपि अस्य कृषिः सफला अस्ति । अस्य वृक्षस्य संवर्धनार्थं यथेष्टं जलं प्रखरः सूर्यप्रकाशः च आवश्यकौ भवतः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नेपालदेशे प्रचलितभाषाः
व्यवहारे प्रयुक्ताः भाषाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दशमी
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
केन्द्रीयकुक्कुटसंस्था
केन्द्रीयकुक्कुटसंस्था एषा केन्द्रीयकृषिपशुविज्ञानमन्त्रालयस्य अधीने कार्यं करोति । एषा कर्णाटकराज्यस्य बेङलूरुनगरमण्डलस्य हेसरघट्ट इति प्रदेशे अस्ति । एषा २००३वर्षस्य जून्मासतः कार्यं कुर्वती अस्ति ।
अस्याः मुख्याङ्गानि
वर्गः:प्रशासनिकसंस्थाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लाचित बड़फुकन
लाचित बड़फुकन अथवा चाओ लाचित फुकान्लुङ्ग असमराज्यस्य अथवा मु'ङ्ग दान चोन खामस्य नवमः बड़फुकन अथवा फुकान्लुङ्गः आसीत्। १६७१ तमे वर्षे सः विशालं मुगलसेनाम् असमीयसेनाया: पराजय्य असमतः बहिः निष्कासितवान्। सरायघाटयुद्धे कृतानां पराक्रमानां फलस्वरूपं लचितस्य नाम असम-इतिहासस्य मध्ये प्रकाशते।
परिवारं
लचितबर्फुकनस्य वंशस्य विषये लाइ-लिट् बुरञ्जीयां चकरी फेटी बुरान्जिषु च काचित् सूचना अस्ति। तस्य जन्म १६२२ तमे वर्षे नवम्बर्-मासस्य २४ दिनाङ्के सेङ्ग-लुङ्ग्-मुङ्ग्, चे-राइ-डोइ-नगरे अभवत्। तस्य पिता आहोम-वंशस्य लान्-फिमा-वंशस्य मोसाई सेङ्ग-कालुकः आसीत्। लचितः तस्य सप्तमः पुत्रः (चतुर्थः जीवितः बालकः) आसीत्। तस्य भ्रातरः चाओ माई-चेओ, चाओ त्याओ म्युङ्ग् सेङ्ग्, चाओ मोबाओ-लाओ, चाओ लापेट्-लाओ च आसन्, तस्य भगिनी नाङ्ग लैसेङ्ग् इति नामधेयेन इति नामकरणं कृतम् नामकरणं कृतम् आसीत् तथा च लचितस्य वंशजाः अधुना दक्षिणमराजन्, जाजली लेचाई हाबी ग्रामे लैसेङ्गग्रामे निवसन्ति।
शिक्षण
राजपरिवारे जन्म प्राप्य लचितस्य सैन्यशिक्षणं नागरिकशिक्षणं च कर्तव्यम् आसीत् । लचितः राजकुटुम्बे जन्म प्राप्य स्वपरिवारात् अन्तःकरणीयता, समर्पणं, प्रामाणिकता च इत्यादयः गुणाः प्राप्तवन्तः । आहोमजनानाम् एकः प्रसिद्धः जनजातिः प्रसिद्धः लान् फिमा वंशः अस्ति । अस्य गोत्रस्य जनाः लचिताः सन्ति। अस्य कुलस्य प्रथमः पुरुषः चुकाफा सह असमम् आगतः।
लचितः तस्मिन् एव दिने फुकान्लुङ्गस्य पदं न प्राप्तवान् । सः प्रारम्भे अश्ववाहकः आसीत् । अस्मिन् स्थाने स्थित्वा सः अतीव शक्तिशालिनः अश्वानाम् वशीकरणं कृतवान् । अश्वबरोउआ, दुलिया बरोउआ, शिमुल्गुरिया फुकान्, स्विंग् बरोउआ (यः डोलाम् वहति, पालीरक्षकान् च चालयति स्म) भवितुं अनन्तरमेव चाओफा चुपुङ्गमु फुकान्लुङ्गः अभवत्
लचितस्य कौशलं चाओफायाः लक्ष्यं तदा आसीत् यदा सः डोलकसरिया बरुआ इत्यस्य स्थाने आसीत् । एकस्मिन् दिने झूले उपविष्टः चाओफाई लचितं आहूय अवदत्, “बङ्गशत्रुः समीपे अस्ति, सैयद फिरोजः सैयद सलाहः च कथं गृह्णीमः?” लचितः प्रत्युवाच-चाओफा-राज्ये जनाः न सन्ति वा ? बङ्गला इति किम् ? मानवः एव अस्ति ! अस्माकं राज्ये एतादृशाः जनाः नास्ति। भवता चाओफा आदेशः दातव्यः” इति ।
मृत्यु
सरायघाटयुद्धस्य अन्त्यं प्रति अहोमसेना विशालस्य मुगलसेनायाः सम्मुखे पश्चात्तापं कर्तुं आरब्धा । तस्मिन् समये लचितस्य उच्चज्वरः आसीत् । सः रोगी नौकायाम् आरुह्य मुगलविरुद्धं युद्धं कर्तुं गत्वा सैनिकान् सम्बोधितवान् – असमियाः योद्धाः, अहं युद्धं कुर्वन् म्रियमाणः भविष्यामि। अथवा मां बङ्गलाः गृहीत्वा हरन्तु, त्वं च सुखेन गृहं गच्छसि” इति । एतेन वचनेन सैनिकाः चोदिताः, ते च द्विगुणं साहसेन युद्धं कृत्वा मुगलान् पराजितवन्तः ।
सरायघाटयुद्धविजयस्य किञ्चित्कालानन्तरं लचितस्य मृत्युः अभवत् । युद्धकाले सः बाणज्वरः आसीत्, तेन ज्वरयुक्तेन शरीरेण युद्धं कृतवान् । अनन्तरं चावफा उदयादित्यसिंहेन १६७२ तमे वर्षे जोरहाटतः १६ कि.मी दूरे स्थितं “लचितमैदम” निर्मितम् ।
सन्दर्भः
वर्गः:असमराज्यस्य स्वातन्त्र्ययोधाः
टाइटेनियम
संक्षिप्तचरित्रम्
टैटानियं लोहस्य आविष्करणं द्वौ परिशोधकौ विभिन्नसमये कृतवन्तौ । ' ग्रेगोर् '( W. Gregor ) नामकः १७९१ तमे संवत्सरे प्रथमतया प्रकटितवान् आसीत् । अनन्तरं 'क्लप्रोथ् '( Klaproth ) नामकः यवन देशस्य देवपन्थस्य टैटनजात्याः नाम उपयोज्य " टैटानियम् " इति नाम कृ्थापितवान् । धातुसारणी ( धातु-अनुक्रमणिका - periodic table ) मध्ये सङ्क्रमणजाति-धातुसमुदाये चतुर्थे वर्गे प्रथमलोहः अस्ति । एतस्य परमाणुसंख्या २२ एवं माध्यभारः ४८ अस्ति । एतस्य वर्गे एव भ्रातृलोहौ गोमेदातु ( zirconium )  एवं गावातु ( Hafnium ) स्तः ।
उपलब्धिः
भूगर्भे, नद्यौ, शिलायां, समुद्रतीरे अपि बहवः विविधखनिजरूपेण लभ्यन्ते । सर्वेषु खनिजेषु "रुटैल्" एवं "इल्मेनैट्" इति नाम्नौ प्रसिद्धौ, व्यापारस्थायि उत्पादनार्थम् अधिकतया उपयुज्यमानौ अपि च । अद्य, टैटानियं लोहस्य उत्पादनं भारत-चीन-जपान्-अमेरिका-रष्या-उक्रैन् देशाः एव कुर्वन्ति । प्रपञ्चस्य आहत्यखनिजधनेषु भारतस्य निधिः ४०% भवति । भारत देशे खनिजाः गोवाराज्यतः ओरिस्सा / वङ्गळराज्यपर्यन्तं समुद्रतीरे लभ्यन्ते । सर्वेषु स्थलेषु खनिजनिधिः आधिक्येनधिकं केरळ, तमिळनाडु राज्ययोः वर्तते ।
उपयोगाः
अस्य लोहस्य द्वौ गुणौ प्रसिद्धौ - भारस्य अपेक्षया अधिकबलम् एवं संक्षारणविरोधकप्रतिक्रिया(corrosion resistance)शक्तिः । एतयो: कारणेन वायुयान, क्षिपि, नौकायान, रसायनयन्त्र, उपग्रह निर्माणार्थं बहवा एतस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
टैटानियं लोहस्य बहु मुख्य एवम् अधिकोपयोगः तस्य मिश्रधातुरूपेण अस्ति । स्फट्यातु ( अल्युमिनियम् ), रोचातु (वनेडियम् ) एताभ्यां सह मिश्रधातु ( Ti-6Al-4V ) बहु प्रसिद्धम् । उपग्रह, क्षिपि, रसायनयन्त्र, नौकायान, वायुयानानाम् उत्पादने बहु अधिकम् उपयुज्यते ॥
टैटानियं द्विजारेयं ( titanium dioxide) (प्राणवायुना कृतं भस्म इति वक्तुं शक्यते) इति रसायनं बहु प्रसिद्धम् । श्वेताञ्जनं ( white paint ) इत्यादि रङ्गलेपनानाम् एवम् औषधानाम् उत्पादने उपयुज्यते । श्वेतीकरणप्रक्रियायां ( whitening / bleaching ) एतं जारेयम् उपयुज्य श्वेतकागितं उत्पाद्यते । सूर्यकान्तिसंग्रहण- विद्युत् शक्ति-उत्पादन ( solar power generation ) यन्त्रेषु, टैटानियं द्विजारेयम् उपयुज्यते ॥
पाली-ऎथिलीन्, पाली-प्रोपिलीन् इत्यादि प्लास्टिक् एवं कृत्रिम पदार्थानाम् उत्पादने रसायनप्रतिक्रियायां (chemical reaction) उत्पादनस्य वेगं वर्धयितुं "रासायनिकमध्यवर्ती " (आवेजक - catalyst)रूपेण अपि टैटानियं त्रिनीरेयम् एवं चतुर्नीरेयं (Titanium trichloride & tetrachloride) बहुभि: उपयुोज्यते । टैटानियं चतुर्नीरेयं रसायनिक युद्धे अपि उपयोगकरं भवति ॥
अयसा ( iron ) सह मिश्रणं कृत्वा अयोटैटानियं मिश्रधातुः ( ferrotitanium ) उत्पादयते । एतस्य मिश्रधातोः उपयोगः निर्मलायस ( stainless steel ), चित्रायस ( alloy steel ), वज्रायस ( stainless / forging steel ) इत्यादि मिश्रित आयसाम् ( titanium steels ) उत्पादने अस्ति ॥
टैटानियं लोहस्य उत्पादनप्रक्रिया एवं विधानम्
प्रप्रथमं लोहखनिजस्य चूर्णीकरणं ( pulverisation ) भवति । धरणीतः लभ्यते इति कारणेन टैटानियं जारेयम् अधिकं सिकतया एवम् अयोजारेयेन् मिश्रितं भविति । सिकता ( sand ) एवम् अयसरहितं कर्तुं कौकिलीयेन ( coke - carbon ) सह मिश्रणं कृत्वा भर्जनं ( roasting, frying ) कुर्वन्ति ।  नीरेय ( chloride ) उपयुज्य, नीरजना ( chlorination ) इति प्रक्रियया रसायनरीत्या टैटानियं द्विजारेयं, टैटानियं चतुर्नीरेयं ( titanium tetrachloride ) रूपेण परिवर्तयन्ति । टैटानियं चतुर्नीरेयं द्रव्यरूपेण भवति । एतेन सह अयोत्रिनीरेयं ( फेर्रिक् क्लोरैड् -  ferric chloride ), सिकतनीरेयं ( चतुर्नीरेयं - सिलिकान् टेट्राक्लोरैड् - silicon tetrachloride ) एवं स्फट्यत्रिनीरेयं ( aluminium trichloride ) अपि आगच्छति ।  एतानि शुद्ध टैटानियस्य उत्पादनार्थम् अवाञ्चित कल्मष पदार्थानि एव ॥
एतस्याः रसायन प्रतिक्रियायाः समीकरणं ( equation ) एवमस्ति -
2FeTiO3 + 3C + 7Cl2 = 2FeCl3 + 2TiCl4 + 3CO2
TiCl4 + 2Mg = Ti + 2MgCl2 + उष्ण शक्ति
वर्गः:लोहाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तैत्तिरीयब्राह्मणम्
स्वरूपम्
प्रथम-द्वितीयकाण्डयोः अष्टाध्यायाः सन्ति, तृतीयकाण्डे च द्वादशाध्यायाः सन्ति । अस्यावान्तरखण्डः ‘अनुवाक्' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य प्रथमकाण्डे अग्न्याधान-गवामयन-वाजपेय-सोम-नक्षत्रेष्टि-राजसूयादीनां वर्णनमस्ति। द्वितीयकाण्डे अग्निहोत्र-उपहोम-सौत्रामणी-बृहस्पतिसव-वैश्यसवादीनां नानासत्राणां विवरणमस्ति । सौत्रामणीसत्रे सोमस्थाने सुरापानस्य अपि विधानमस्ति । प्रत्यनुष्ठानं ऋग्मन्त्राणामपि सर्वत्रोल्लेखोऽस्ति । अस्मिन् अनेकाः ऋचः ऋग्वेदा त् समुद्धृताः सन्ति । नासदीयसूक्त स्य मन्त्राणां विनियोगः सामान्योपहोमनिमित्ताय एवास्ति । उपनिषदीयब्रह्मतत्त्वस्य सङ्केतो अत्र अविस्मरणीयशब्देषु कृतोऽस्ति । यस्य वेदिमेव पृथिव्याः परमन्तं मध्यश्च मन्यते ।
'वेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्याः वेदिमाहुर्भुवनस्य नाभिम्'॥
तृतीयकाण्डस्तु अवान्तरकालिका रचना कथ्यते । अस्मिन् काण्डे प्रथमतः नक्षत्रेष्ट्याः वर्णनमस्ति । चतुर्थप्रपाठके पुरुषमेधस्योपयुक्तानां पशूनां वर्णनमस्ति । वर्णनमिदं कृष्णयजुर्वेदस्य संहितायामनुपलब्धमस्ति । अस्य काण्डस्यान्तिमाः त्रयः प्रपाठकाः (१०-१२) काठकनाम्नाऽभिहिताः सन्ति । सम्भवतः अंशोऽयं काठकशास्त्रीयब्राह्मणस्य भवेत्तथा केनाऽपि विशिष्टोद्देश्येनात्र सड्गृहीतो भवेत्। एकादशप्रपाठके ऋषिभरद्वाजः स्वब्रह्मचर्येण मुष्टित्रयमेव अलभत् । इदमेव त्रयीविद्या नाम्ना ख्याताऽभवत् । द्वादशप्रपाठके चातुर्होत्र-वैश्वसृज्यागादीनां वर्णनमस्ति । वैश्वसृज्यागस्तु प्रतीकात्मकानुष्ठानमस्ति । अस्मिन् यज्ञे समस्तानां पदार्थानां होमः सम्पन्नो भवति । देवास्तु सहस्रवर्षपर्यन्तम् अनुष्ठानमिदं कृतवन्तः । तेन ते ब्राह्मणैः सह सायुज्यम्, सालोकतां, साषितां, समानलोकतां चालभन् ।
विषयवस्तु
अस्मिन् ब्राह्मणे सामवेदः समस्तानां वेदा नां शीर्षस्थानीयो मन्यते । मूक्तिस्तथा वैश्यस्योत्पत्तिः ऋग्वेदात्, गतिस्तथा क्षत्रियस्योत्पत्तिः यजुर्वेदात्, ज्योतिस्तथा ब्राह्मणस्योत्पत्तिः सामवेदादिति उक्त्वा सामवेदस्य श्रेष्ठत्वं स्थापितमनेन ब्राह्मणेन । नानाविधेषु यज्ञेषु गवां दक्षिणायाः एव सर्वत्र विधानमस्ति । वर्णव्यवस्थायाः पूर्णप्रतिष्ठा सर्वत्र समादृतास्ति । अश्वमेधस्तु केवलं क्षत्रियराज्ञे एव विहितोऽस्ति । अस्य वर्णनमपि विस्तरेण विशदतया अस्ति । वर्णनमिदं शतपथब्राह्मणस्य विवरणेन सह साम्यं भजते । क्षत्रियेषु भेदद्वयं दृश्यते ।
राज्याधिकारिणः क्षत्रियाः राजपुत्रा इति कथ्यन्ते, अनधिकारिणः क्षत्रियास्तु ‘उग्र' इति नाम्ना ख्याता आसन् । शूद्रास्तु यज्ञाय अपवित्राः आसन् । दुग्धोऽपि यच्छूद्रो दोग्धि यज्ञायापवित्रम् एवासीत्। ‘अहविरेव तद् यच्छूद्रो दोग्धीति'। पुरुषमेधाय निर्दिष्टपशूनाम् आलोचनया प्रतीतो भवति यत्तदा सङ्करजातीनामपि समुत्पत्तिरजायत । समाजे स्त्रीणां विशेषः समादर आसीत् । तदर्थमुपयुक्ताभूषणानामपि वर्णनं प्राप्यते। ऋत्विजः यज्ञीयदक्षिणास्वरूपे स्त्रीभ्य आभूषणानां महत्त्वं विशेषरूपेण अददः। ब्राह्मणाः यज्ञावसरे यजीयविषयोपरि शास्त्रार्थमकुर्वन् । पुराणेषु उल्लिखितानाम् अवतारकथानां बीजमपि समुपलब्धो भवत्यत्र। वाराहावतारस्य स्पष्टतः सङ्केतो लभते।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम्
एकादशी
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य एकादशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च एकादशं दिनं एकादशी तिथिः भवति । एकादश्यां साधकाः उपवासव्रतम् आचरन्ति । पुष्यमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ प्रथमैकादशी अथवा वैकुण्ठैकादशी इति पर्व भारतीयाः आचरन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः अष्ठाध्याय्याः अपि पुरातनः अस्ति। ( मुखं व्याकरणं स्मृतम्) विदन्ति विद्वांसो यद्वेदाश्चत्वारो भवन्ति । यथा कस्यापि शरीरधारिणः पुरुषस्य विभिन्नान्यङ्गानि भवन्ति तद्वत् वेदपुरुषस्याप्यङ्गानि सन्ति । अङ्गानि संयोज्यव पुरुषाकृतिनिर्मीयते । तद्वत् वेदस्य वेदानां वा षडङ्गानि मुख्यानि भवन्ति । तेषु षडङ्गेषु व्याकरणं तृतीयमङ्गमस्ति । तच्च वेदपुरुषस्य प्रधानतममङ्गं मुखमस्ति 'मुखं व्याकरणं स्मृतमिति निर्देशात् । मुखरूपत्वादस्य शास्त्रस्य मुख्यत्वं स्वयमेव सिद्धं भवति ।
व्याकरणस्य प्रयोजनानि
साम्प्रतं विचारणीयोऽयं वर्तते यदस्य शास्त्रस्य कि प्रयोजनम् ? यतो हि-कस्यापि शास्त्रस्याध्ययनायतदावश्यकं भवति तस्य शास्त्रस्य कि प्रयोजनम् । प्रयोजनमनुद्दिश्य मन्दोऽपि न प्रवर्तते । अतः प्रयोजनेन विना कस्यापि कुत्रापि प्रवृत्तिर्न भविष्यति, इति निष्कर्षः समापतति । अध्ययनस्य यत्किञ्चिद् दृष्टमदृष्टं वा फलं भवत्येव । निष्प्रयोजनन्तु किमपि न भवति । अतो निर्विवादमेतत् यच्छास्त्राध्ययनस्य पूर्व तच्छास्त्रस्य प्रयोजनज्ञानमावश्यकं भवति । इति लक्ष्यमादायव मोमांसकेन कुमारिलभट्टेन स्वीये श्लोकवातिके उच्चर्घोषितं यत् -
'सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित् ।
यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत्केन गृह्यते' ।
इत्येव नहि । अपरञ्चोक्तं तत्रैव, तद्यथा -
'सिद्धार्थज्ञातसम्बन्धे श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते ।
शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः' ।
'न तावत् शास्त्रकारेण किञ्चिदुक्तं प्रयोजनम् ।
कथं चैतानपि ग्रन्थे स्यात् प्रयोजनविस्मृतिः' ॥ ( तन्त्रवार्तिके )
अस्योत्तरे केवलमियदेव कथनं समुचितं भविष्यति यत्---पाणिनिना प्रयोजनं नोपदिष्टम्, तेन न कापि हानिर्भवति । येन प्रकारेण धार्मिकानुष्ठानतत्परं जनं सन्ध्यावन्दनादीनां प्रयोजनख्यापनस्य कापि आवश्यकता न भवति, तेनैव प्रकारेणा त्मोत्कर्षेच्छुकं जनं व्याकरणपाठशिक्षणस्याथवा तत्प्रयोजनख्यापनस्य काप्यावश्यकता न भवति । अस्मिन विषये श्रुतिरप्युच्चर्घोषयति-'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' ।
अतो यदि स्वोत्तराधिकारिभ्यः पाणिनिना किमपि प्रयोजनं । निर्दिष्टं तदाऽसङ्गतं किं कृतमिति । दशमे शतके काश्मीरनिवासिना जयन्तभटे न्यायमञ्जर्याः प्रमाणप्रकरणे कथितं यत---'यद्यपि सूत्रकृता स्वयं प्रयोजनं किमिति न वक्तव्यमिति । यस्मिन् स्थले यस्य शब्दस्यार्थोऽन्वितो न भवेत्. तस्मिन् स्थले तस्य पदस्य त्यागं विधायान्वययोग्या पदयोजनाविधानस्य नाम--'ऊहः' विद्यते। यथा निर्वपनसंस्कारे—'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इति पाठो भविष्यति परञ्च प्रोक्षणसंस्कारे 'निर्वपामि' इति पदस्य परिवर्तनं विधाय 'प्रोक्षयामि' इति पाठो भविष्यति ।
(ग ) आगमः -- इत्यस्मिन् विपये महाभाष्ये लिखितमस्ति–'आगमः खल्वपि ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति प्रधानं च षट्स्वङ्गेषु व्याकरणं प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति' इत्यनेन व्याकरणशास्त्रस्य सर्वशास्त्रेषु प्रधानत्वं सिद्धयति । अस्मिन् विषये कैयटवैयाकरणाः कथयन्ति-"आगमः प्रयोजनः प्रवर्तको नित्यकर्मता व्याकरणाध्ययनस्य दर्शयति । प्रयोजनशब्देन च प्रयोजक श्वोच्यते"। इत्येव नहि भट्टोजिदीक्षिता अपि आगमस्य प्रवर्तकत्वमेव ख्यापयन्ति । तेषां कथनमस्ति–रक्षोहलाघवासन्देहाख्यानि चत्वारि फलानि, आगमस्तु प्रवर्तक इति ।
(घ) लघुता- अस्मिन् विषये शब्दशास्त्रस्य प्रमुखव्याख्यातारो भाष्यकाराः पतञ्जलयः कथयन्ति यत्-लघ्वर्थं चाध्येयं व्याकरणं ब्राह्मणेनावश्यं शब्दा ज्ञेया इति । न चान्तरेण व्याकरणं लघुनोपायेन शब्दाः शक्या ज्ञातुम्' । इत्यनेन सिद्धयति यत्-शब्दशास्त्रस्य ज्ञानं ब्राह्मणायावश्यकमिति । किञ्च व्याकरणातिरिक्तं लघूपायेन शब्दज्ञानं न भवितुमर्हति । अत्र महर्षेरभिप्रायोऽयमस्ति यत्-पुरा कल्पपद्धत्यनुसारं प्रतिपदपाठेन शब्दज्ञानलाभापेक्षया सामान्यविशेषात्मकं नियमावलम्बनपूर्वकं शब्द ज्ञानं सुलभं भवति । तथा चाह तन्त्रवात्तिके -
'यदि वा गौरवस्यैव लघुत्वमुपचर्यते ।
विपर्ययापदेशेन शूरे कातरशब्दवत्' ।
अपरञ्च व्याकरणाध्ययने प्रयोजनस्यापेक्षा अनिवार्यरूपेणास्ति न वेति समुचितैः उदाहरणः भाष्यकाशः सुस्पष्टमुद्घोषयन्ति यत्--'व्याहृतं तदप्यदूषणमेव व्याकरणं हि वेदाङ्गमिति प्रसिद्ध मेतदाहिमवत् आ च कुमारीभ्यः, वेदश्च यदि निष्प्रयोजन: स्वस्ति प्रजाभ्यः समाप्तानि दृष्टादृष्टफलानि सर्वकर्मणि जितं चातुर्वर्ण्यबाह्यैरन्त्यजनवासिभिः म्लेच्छः, अथ सप्रयोजनो वेदः पडङ्गत्वादङ्गः स एव सप्रयोजनतां भजत इति कोऽर्थः प्रयोजनान्तरचिन्तया नहि दर्शपूर्णमासप्रयोजनादन्यत् प्रयोजनमिष्यते इति मत्वा नः स्वयं सूत्रकृत् प्रयोजनं नाख्यात्' इति ।
अपरञ्च–पश्चातिकाले व्यवहारपक्ष मादाय कैयटमहानुभावाः कथयन्ति यत्-पाणिनिकाले वेदपाठेन सह व्याकरणा ध्ययनस्य प्रचलनमासीत् । अतोऽध्येतृणां मध्ये आबाल्यादेव प्रयोजनज्ञानस्यौत्सुक्यं नासीदतः पाणिनिनाऽस्य किमपि प्रयोजनं नोपदिष्टम् । अस्मिन् विषये-कात्यायनकुमारिल-जयन्तभट्टादयो व्याख्याकारा बहुशो विमृशन्ति । अलमत्र कथनोपकथनेन । चार्याणां प्रयोजनविषयिका धारणा समादरयोग्या विद्यते ।
अथापि कात्यायनेन प्रयोजनमुद्दिश्य कथितं यत्-'रक्षोहागमलध्वसन्देहाः व्याकरणप्रयोजनम्' । एषां प्रयोजनविषयाणां क्रमेणकैकस्य विचारः प्रस्तूयते । तद्यथा -
(क) रक्षा- व्याकरणस्य प्रयोजनचतुष्टयेषु रक्षा प्रथमं प्रयोजनं विद्यते । अस्मिन् विषये पतञ्जलिना कथितं यद्-'रक्षार्थ वेदानामध्येयं व्याकरणम् । लोपागमवर्ण विकारज्ञो हि सम्यक् वेदान् प्रतिपालयिष्यति इति ।' अत्रायमाशय:-व्याकरणस्य नियमानुसारं वर्णलोपादीनामज्ञानात् सर्वेषां शास्त्राणामाकारस्वरूपस्य वेदस्य परि पालनं न भवितुमर्हति । एतत्तथ्यं मीमांसका न स्वीकुर्वन्ति । कुमारिलभट्टास्तु सुस्पष्टं कथयन्ति यत्--
'वेदरक्षापि नैतस्मादृतेऽध्येतृपरम्पराम् ।
सम्प्रदायानुवृत्तिश्चेद् वेदस्तेनैव रक्ष्यते' ॥
न केवलं शिष्याचार्याभ्यामेव वेदरक्षा न भवति, प्रत्युत व्याकरणस्य स्पष्टतः प्रयोजनमप्यस्ति । 'ईश्वरो विचरितोः' इत्येषो वैदिकः प्रयोगः । इत्यत्र 'विचरितो' एतत्पदं 'ईश्वरे तो सुनक्सुनौ' इति सूत्रस्यानुसारं निष्पन्नं भवति । अनेन प्रकारेण शब्दस्य साधुत्वं लोके न सिद्धयति । एतदेव कारणमस्ति यत् कात्यायन-पतञ्जल्यो मंतमस्ति यत्-व्याकरणज्ञानस्याभावे मन्त्रेषु विकारः उत्पत्स्यते । निष्कर्षश्चात्र व्याकरणं पुरुषार्थस्य साधनोपायः, यतो हि व्याकरणेन वेदार्थज्ञानं, कर्मानुष्ठानजनितं सुखम्, उपनिपज्जनितं सुखञ्च वस्तुतो व्याकरणपाठस्यैव फलमस्ति ।
( ख ) ऊहः - ऊहस्यार्थः नूतनपदानां कल्पनया विद्यते । अस्मिन् विषये महर्षयः पतञ्जलयो महाभाष्ये प्रतिपादयन्ति यत्-ऊहः खल्वपि न सर्वलिङ्गः न च. सर्वाभि विभक्तिभिर्वेदे मन्या निगदिताः, ते चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयि तव्या । तावन्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुं तस्मादध्येयं व्याकरणम्' ।
अस्मिन् विषये मीमांसकानां भिन्नः पन्था विद्यते, ते कथयन्ति यदूहस्तु मीमांसा शास्त्रविषयः न तु व्याकरणस्य । अस्मिन् विषये कुमारिलभट्टाः तन्त्रवार्तिके वदन्ति -
'ऊहार्थमपि शब्दानां न व्याकरणमर्थवत् ।
ऊहस्याप्यन्यतः सिद्धे ऊह्यानूह्य विभागवत्' ।
(ग ) आगम:- स्वयं श्रुतिरेव व्याकरणाध्ययनाय प्रमाणभूता विद्यते । श्री रुच्चै?षयति यत् ब्राह्मणस्येदं कर्तव्यमस्ति यत् स निष्कारणं धर्मस्याङसहित वेदस्याध्ययनं ज्ञानञ्च प्राप्नुयात् । यतो हि पडङ्गेषु व्याकरणमेव मुख्यमस्ति । मख्य विषये कृतो यत्नो विशेषफलवान् भवति । अतः श्रुतिप्रामाण्यं स्वीकृत्य व्याकरणस्या. ध्ययनं द्विजमात्रस्य कर्त्तव्यमस्ति ।.
(घ ) लघुः-- अस्यायं निष्कर्षो वरीवति यत्-वीरे यथा कातरशब्दस्याधान क्रियेत तेनैव प्रकारेण गुरुत्वे लघुताया उपचाराय विपरीतलक्षणावत् गुरुं लघुः कथितः। लोकप्रसिद्धान् शब्दानादायालौकिकानां संज्ञापरिमाणनिबद्धानामनेकप्रक्रियाणां नियम धातु-प्रत्यय-सूत्रादीनां प्रयोगपूर्वकं भाष्यं निनिमित्तकाक्षेपेण समाधानादिनाऽत्यन्तं कष्टं भवति । तत् पूर्वपरिचिते शब्दे प्रत्यावर्तनं विधाय व्याकरणे तस्यानुवादमात्रं भवति । तदा तं लघु कथं विजानीयात् । अस्योत्तरे सिद्धान्तपक्षधारकाः कथयिष्यन्ति शब्दस्य साधुत्वातिरिक्तमपि अध्यापनं सम्भवं नास्ति, एकैकेन शब्देनोपदेशस्त्वथापि दुःसाध्यो विद्यते । अनेन प्रकारेण सामान्य-विशेषयोरनुगमकलक्षणातिरिक्तस्य पठन पाठनयोः सौकर्य नास्ति । श्रुतिरपि कथयति
'बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम' । अत एव पतञ्जलिमहर्षयः कथयन्ति यत्-शास्त्रस्य लघुतासम्पादन मपि व्याकरणस्य प्रयोजनमस्ति।