cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अधश्चोर्ध्वं प्रसृताः...
अन्वयः
तस्य गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः शाखाः अधः ऊर्ध्वं च प्रसृताः । मनुष्यलोके अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मूलानि अधः च ।
अर्थः
तस्य अश्वत्थवृक्षस्य हिरण्यगर्भादयः शाखाः याः ऊर्ध्वम् अधश्च प्रसृताः सन्ति । अधश्च कर्मानुसारिणः जीवाः । अवान्तरमूलानि यानि वृक्षस्य अधः ऊर्ध्वं च विमुखं प्ररूढानि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सर्वकर्माणि मनसा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य त्रयोदशः (१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्य आस्ते सुखं वशी नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन् ॥ १३ ॥
अन्वयः
वशी देही नवद्वारे पुरे सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्य न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते ।
अर्थः
यः जितेन्द्रियः अस्ति सः पुरुषः किमपि कर्म अकुर्वन् अकारयन् च नवद्वारयुते शरीररूपे नगरे 	सर्वाणि अपि कर्माणि मनसा परित्यज्य सुखेन तिति । परमात्मन्येव तिति इत्यर्थः ।
शाङ्करभाष्यम्
यस्तु परमार्थदर्शी सः। सर्माणि कर्माणि कर्वकर्माणि संन्यस्य परित्यज्य नित्यं नैमित्तिकं कान्यं प्रतिषिद्धं च सर्वकर्माणि तानि मनसा विवेकबुद्धया। कर्मादावकर्मसंदर्शनेनसंत्यज्येत्यर्थः। आस्ते तिष्ठति सुखं त्यक्तवाङ्मनःकायचेष्टो यतिर्निरायासः प्रसन्नचित्त आत्मनोऽन्यत्र आत्मनोऽन्यत्र निवृत्तबाह्यसर्वप्रयोजन इति सुखमास्तइत्युच्यते। वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः। क्क कथमास्त इत्याह-नवद्वारे पुरे सप्तशीर्षण्यान्यात्मन उपलब्धिद्वाराण्यर्वाग्द्वे मूत्रपुरीषविसर्गार्थे तैर्द्वारैर्नवद्वारं
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१८६७
१८६७ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८६७ १८६७ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आनंद कर्वे
एष: जीवशास्‍त्रज्ञ: ख्रिस्‍ताब्‍दे २००७ तमे अँशडेन पारितोषिकेन सन्‍मानित:। भवता जैवव्‍यर्थपदार्थै: ऊर्जानिर्माणं कृतम्‌ ।
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:वैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पुराणम्
thumb|300px| रक्तबीजासुरेण सह योद्धुं प्रस्थिता दुर्गा, मार्कण्डेयपुराणम् पुरा नवं पुराणमिति(पुरापि नवमिति पुराणञ्चेति) व्युत्पत्तिः ।
बि एम् डब्ल्यू K1300R
बि एम् डब्ल्यू K1300R एकं नाकेड्-श्रेण्याः यान्त्रिक-द्विचक्रिकायानम् । २००८ तमे वर्षे  बि एम् डब्ल्यू संस्थया K1200R इति अपरयानस्य स्थाने इदं यानं प्रस्तावितम् आसीत् ।  'बि एम् डब्ल्यू K1300R' यानस्य 1,293 cc चत्वारि ईन्जिन्-माध्यमेन 173 hp @ 9,250 rpm शक्तिः उत्पद्यते । तथा इदं ईन्जिन्-यन्त्रं 140 Nm @ 8,250 rpm घुर्णनशक्तिम् उत्पादयति । ब्रिटिश्-यान्त्रिकसंस्था रिकार्डो(Ricardo plc.) अस्य यानस्य इन्जिन्-निर्माता ।
पुराणम्
पुराणलक्षणम्
पुराणं पुरातनमाख्यानमुच्यते । संस्कृते पुराणशब्दश्चिरन्तनपर्यायः । पुराणेषु भूता वर्त्तमाना भाविनश्चार्या वर्ण्यन्ते । इतिहासे तु भूता एवार्था वर्ण्यन्त इति पुराणेतिहासयोरन्तरम् । प्राचीनास्तु पुराणमपीतिहासशब्देनाभिदधते । पुराणेषु पुराणलक्षणमित्यमुक्तम् –
बि एम् डब्ल्यू K1300R
प्रचारः
२०१३ तमे वर्षे धूम 3 इति हिन्दीचलच्चित्रे आमिर खान-महोदयेन BMW K1300R यानमिदं चालितम् ।
पुराणम्
पुराणानां रचनाकालः
पुराणानां रचना कदा जातेति प्रश्ने निम्नलिखितविषयाः पूर्वं ध्यातव्याः – एवमिमे सर्वे वेदाः निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वयाख्याताः सपुराणाः सस्वराः । (गोपथप्रपा.२) तदिमानि सर्वाणि तत्त्वानि पुराणानां वैदिककालेऽप्यस्तित्वं समर्थयन्ते । ईसवीयशतकात् षट शतकपूर्वतनकाले पुराणानामस्तित्वमासीदिति कल्पनाऽपि सत्यानुमोहिता । इदं तु सत्यं यत् पुराणस्यादिमं रुपं सम्प्रति नावाप्यते । पुराणं कदाचिदेकत्र समये नारच्यत, समये समये तत्राध्याया योजिताः गुप्तकालपर्यन्तं तेषां वर्त्तमानरुपमुपन्नमासीत् ।
बि एम् डब्ल्यू K1300R
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:वाहनानि वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पुराणम्
महापुराणानि
महापुराणानि अष्टादश । एतानि वेदव्यासमहर्षिणा रचितानि इति प्रतीतिः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं च गारुडम् ।
नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कन्दमेव च ॥
भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं च वामनम् ।
मात्स्यं कौर्मं च वाराहं तथा ब्रह्माण्डसंज्ञितम् ।
अष्टादशपुराणानि व्यासोक्तानि विदुर्बुधाः ॥
पुराणानां विषयव्याप्तिः
वेदोपनिषत्सु विद्यमानानि गहनतत्त्वानि कथानां द्वारा बोधनम् इतेतत् पुराणानां प्रमुखं प्रयोजनम् । एतत् अतिरिच्य भारतस्य प्राचीनयुगस्य इतिहासस्य पुनर्निर्माणे अपि एतत् साहित्यं महता प्रमाणेन उपकरोति इत्येतत अवश्यं स्मर्तव्यम् । अष्टादशसु महापुरणेषु एकैकस्मिन् अपि भारतस्य विविधस्थलानां परिचयः, विविधकालस्य च निरूपणं दृश्यते । इतिहासे प्रसिद्धानां राजवंशानां विवरणं, राज्ञां विजयपराभवानां विवरणं च उपलभ्यते । तस्मिन् काले प्रसिद्धानां बहु जनानां प्रस्तावः दृश्यते । शुङ्ग-नन्द-मौर्य-इक्ष्वाकु-पुरूरववंशीयानां चरित्रं दृश्यते । भविष्यत्पुराणे चन्द्रगुप्त-विक्रमादित्य-पाणिनि-पतञ्जलि-कबीरदास-कृष्णचैतन्यादीनां विवरणं लभ्यते । ब्रह्माण्डपुराणे शातवाहन-आन्ध्रवंशस्य राज्ञां विवरणेन सह तस्य कालस्य राजनैतिकपरिस्थितेः उल्लेखाः अपि दृश्यन्ते । तेन सह धार्मिकपरिस्थितिः अपि निर्दिष्टा अस्ति । शैव-वैष्णवसम्प्रदाययोः विभिन्नता, देवालयानां माहात्म्यं, व्रतानां विवरणं, पुण्यक्षेत्राणां महिमा च वर्णिता दृश्यते । स्कान्दपुराणे सहस्राधिकानां पुण्यक्षेत्राणां भौगोलिक-ऎतिहासिकविवरणम् उपलभ्यते । चातुर्वर्ण्यव्यवस्था, देशाचार-कुलाचाराः, नित्यनैमित्तिककर्माणि, संस्काराः, पर्वाचरणं, स्वामि-भृत्यसम्बन्धः, राज-प्रजासम्बन्धः, पितृ-पुत्रसम्बन्धः - इत्यादयः विषयाः अत्र निरूपिताः सन्ति । अग्निपुराणे वास्तुशिल्प-वर्णचित्र-नाट्यकलायाः प्रस्तावः अस्ति । अश्वचिकित्सा-हस्तिचिकित्सा-सर्पदष्टमन्त्रचिकित्सा-बालग्रहचिकित्सा च विवृता अस्ति । नारदपुराणे ज्योतिषस्य निरूपणमस्ति । आयुर्वेदस्य इतिहासनिर्माणे ब्रह्माण्डपुराणं सहकरोति । एवं पुराणानां विषयविस्तारः अस्ति सुमहान् ।
पुराणविभागः
left|thumb|right| द्वारिकानगरी, हरिवंशः
सन्दर्भ
वर्गः:पुराणानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
येरकौड
यर्काड्- दक्षिणाभरणम् सेलं नगरसमीपे स्थितं यर्काड् गिरिधाम षेवरायन् पर्वतप्रदेशे अस्ति । ४८०० पादपरिमिन्नोन्नते पर्वतप्रदेशे एतत् विहारधाम अस्ति । सेलमतः ३० कि.मी यावत् भूमार्गेण गन्तव्यम् । मार्गम् उभयतः वनं, सुन्दरवृक्षाः, काफीवाटिकाः, द्रष्टुं शक्याः । अतः एव एतं प्रदेशम् काफीकण्ट्री इति वदन्ति । अत्र प्रमुखाकर्षणं नाम सुन्दरसरोवरम् । नौकाविहारस्य व्यवस्था अस्ति । स्वयं नौकां चालयित्वा विहारः कर्तुं शक्यः अस्ति । इतः षट्स्थलदर्शनं वाहनेन कर्तुं शक्यम् । एतानि दर्शनीयस्थलानि लेडी सीट्  जेण्ट्स् सीट्, षवरले हिल्स् ,बेट्स् हिल्स्, किलियनूरजलपातः, राष्ट्रिय-आर्किड् उद्यानं च । उद्याने २५,००० आर्किड् सस्यानि सन्ति । पादचारणेन अत्र अतीव सन्तोषम् अनुभवामः । अतिप्राचीनसस्यानां तथा वृक्षाणां प्रचीनावशेषान् (३४५ मिलियन् वर्षेभ्यः पूर्वतनान्) अत्र पश्यामः । पुरातनमानवाः यत्र वसन्ति स्म तादृशीः गुहाः अत्र पश्यामः । सुन्दरं प्रयोगोद्यानम् अत्रास्ति । वेदकालीन- पूजामन्दिराणि अपि सन्ति । इङ्ग्लेण्ड्देशस्य प्राचीनं नगरम् ‘डाटेमूर्’ इव अस्ति एतत् इति जनाः कथयन्ति।
भूमार्गः
पळनीतः ६४ कि.मी, मधुरैतः १२० कि.मी. । त्रिचितः १६९ कि.मी । सेलमतः ३२ कि.मी । चेन्नैतः ३६३ कि.मी बेङ्गळूरुतः १८० कि.मी. एप्रिल्- मेमासयोः तथा जूनमासे अत्रागमनेन अतीव सन्तोषः भवति ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मन्यसे यदि तच्छक्यं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मन्यसे यदि तत् शक्यं मया द्रष्टुम् इति प्रभो योगेश्वर ततः मे त्वं दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥ ४ ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि...
पदच्छेदः
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः न कर्मफलसंयोगं स्वभावः तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
मन्यसे यदि तच्छक्यं...
अन्वयः
प्रभो ! तत् मया द्रष्टुं शक्यम् इति यदि मन्यसे ततः हे योगेश्वर ! त्वम् अव्ययम् आत्मानं मे दर्शय ।
न कर्तृत्वं न कर्माणि...
अन्वयः
प्रभुः लोकस्य कर्तृत्वं न सृजति । कर्माणि न, कर्मफलसंयोगं न । स्वभावः तु प्रवर्तते ।
मन्यसे यदि तच्छक्यं...
अर्थः
श्रीकृष्ण ! तत् रूपं मया अवलोकितुं शक्यम् इति यदि चिन्तयसि तर्हि त्वं तत् अनश्वरं रूपं मां दर्शय ।
न कर्तृत्वं न कर्माणि...
शाङ्करभाष्यम्
न कर्तृत्वमिति। न कर्तृत्वं स्वतः कुर्विति नापि कर्माणि रथघटप्रासादादीनीप्सिततमानि लोकस्य सृजत्युत्पादयति प्रभुरात्मा नापि रथादिकृतवतस्तत्फलेन संयोगं नकर्मफलसंयोगम्। यदि किंचिदपि स्वतो न करोति न कारयति च देही कस्तर्हि कुर्वन्कारयंश्च प्रवर्तत इत्युच्यते। स्वभावस्तु स्वो भावः स्वभावोऽविद्यालक्षणा प्रकृतिर्मायाप्रवर्तते दैवी हीत्यदिना वक्ष्यमाणा ।।14।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मन्यसे यदि तच्छक्यं...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
04 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
के कामराज
'''के. कामराज''' दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धः राजनेता आसीत् । अयं भारतीयराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेता आसीत् । ई. स. १९५४ तमवर्षस्य अप्रैल मासस्य १३ दिनाङ्कतः (१३ अप्रैल १९५४) ई. स. १९६३ तमवर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २ दिनाङ्कपर्यन्तं (२ दिसम्बर १९६३) कामराजः तमिळ्नाडु-राज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन पदारूढः आसीत् । ई. स. १९६४ तमे वर्षे कामराजः मृत्योः अनन्तरं सर्वकारेण भारतरत्नप्रशस्तिना विभूषितः । कामराजः भारतीयराजनीतौ “किङ्ग मेकर” इति नाम्ना अपि ज्ञायते स्म ।
जन्म, परिवारश्च
ई. स. १९०३ तमवर्षस्य जुलाई-मासस्य १५ दिनाङ्के (१५ जुलाई १९०३) भारतस्य तमिळ्नाडु-राज्यस्य विरुधु-नगरे कामराजस्य जन्म अभवत् । तस्य मूलनाम “कामाक्षी कुमारस्वामी नादेर” इति आसीत् । किन्तु समयानन्तरे सः “के. कामराज” इति नाम्ना सर्वत्र प्रसिद्धः जातः । कामराजस्य पिता व्यापारी आसीत् । किन्तु असमये एव कामराजस्य पितुः मृत्युः अभवत् । तेन तस्य परिवारः कष्टम् अनुभवति स्म । ई. स. १९०७ तमे वर्षे कामराजस्य “नागम्मल” इत्याख्यायाः भगिन्याः जन्म अभवत् ।
शिक्षणम्
ई. स. १९०७ तमे वर्षे पञ्चवर्षीये सति कामराजः पारम्परिकविद्यालयं प्राविशत् । अनन्तरं ई. स. १९०८ तमे वर्षे सः “येनधि नारायण विद्या सलई” इत्यस्मिन् विद्यालये प्रवेशं प्रापत् । ई. स. १९०९ तमे वर्षे “विरुदुपत्ति उच्चविद्यालये” तस्य प्रवेशः कारितः आसीत् । पितुः मृत्योः अनन्तरं तस्य माता परिवारस्य साहाय्यार्थं उक्तवती । तदा सः अध्ययनं त्यक्त्वा स्वस्य पितृत्वस्य आपणे कार्यं करोति स्म ।
राजनैतिकजीवनम्
यदा सः पितृत्वस्य आपणे कार्यं करोति स्म, तदा सः भारतीयहोमरूलान्दोलनस्य गोष्ठ्याम् अपि गच्छति स्म । अनन्तरं सः प्रतिदिनं समाचारपत्रमाध्यमेन राजनीतिसम्बद्धम् अद्यतनं पठति स्म । “जलियाँवाला बाग हत्याकाण्ड” तस्य जीवनस्य परिवर्तनकालः आसीत् । तस्मात् हत्याकाण्डात् परं तेन स्वस्य लक्ष्यं निर्धारितं यत् – “राष्ट्रियस्वतन्त्रतायै युद्धं कृत्वा वैदेशिकानां नियमानाम् अवसानं कर्त्तव्यम्” इति । पञ्चदशवर्षीये सति कामराजेन स्वस्य गृहमण्डले कॉङ्ग्रेस्-पक्षाय धनार्जनं कर्तुं अभियानं चालितम् । तस्मिन् समये सः राजनीतिक्षेत्रं प्राविशत् । ई. स. १९२० तमे वर्षे अष्टादशवर्षीये सति सः राजनैतिककार्यकर्तृत्वेन सक्रियः जातः, कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य पूर्णकालिककार्यकर्तृत्वेन अपि कार्यम् आरब्धवान् । ई. स. १९२१ तमवर्षे कामराजेन विरुधुनगरे कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य नेतृभ्यः जनसभाः कृताः । ई. स. १९२१ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य २१ तमे (२१ सितम्बर १९२१) दिनाङ्के यदा महात्मागान्धिः मधुराई-नगरे जनसभाम् आयोजितवान्, तदा कामराजः अपि तस्यां जनसभायाम् उपस्थितः जातः । तस्मिन् समये कामराजः गान्धिनं मिलितवान् । यतः कामराजः गान्धिनं मेलितुम् उत्सुकः आसीत् । ई. स. १९२२ तमे वर्षे सः “असहयोगान्दोलने” भागं वहितुं चेन्नै-नगरं प्राप्तवान् । सः वैकम-सत्याग्रहान्दोलनेन आकर्षितः जातः । तस्मिन् आन्दोलने अपि तेन कार्यं कृतम् आसीत् । ई. स. १९२३ तमवर्षतः ई. स. १९२५ तमवर्षपर्यन्तं कामराजः नागपुरध्वजसत्याग्रहान्दोलने भागम् अवहत् । ई. स. १९३० तमे वर्षे कामराजः प्रथमवारं वर्षद्वयेभ्यः कारागारं गतवान् आसीत् । तेन लवण-सत्याग्रहान्दोलने भागः गृहीतः आसीत्, अतः वर्षद्वयेभ्यः अलिपुर-कारागारे आसीत् । ई. स. १९३१ तमे वर्षे गान्धि-ईरविन्-सन्धेः सः कारागारात् बहिः आगतः । विरुधुनगरे कामराजस्य नेतृत्वे प्रतिदिनं शोभायात्राः, प्रदर्शन्यः च भवन्ति स्म । अतः ई. स. १९३२ तमे वर्षे सः पुनः एकवर्षाय कारागारं गतवान् ।
ई. स. १९३३ तमे वर्षे कामराजः विरुधुनगरे अग्निगोलककाण्डे असत्याधारेण आक्षिप्तः । अनन्तरं “डॉ. वरदराजुलु नायडू”, “जॉर्ज् जोसेफ्” इत्याख्याभ्यां कामराजपक्षात् आयोगः अध्याहृतः । ताभ्यां सः आयोगः आधारहीनः इति सिद्धः कृतः । यदा सः कारागारे आसीत्, तदा सः विरुधुनगरस्य परिषद्यत्वेन चितः । किन्तु नवमासानन्तरम् ई. स. १९४१ तमवर्षस्य नवम्बर-मासे तेन पदमिदं त्यक्तम् । यतः तस्य मानसिकता आसीत् यत् – “तस्य समीपे तस्मात् पदात् अपि भारतस्य उत्कृष्टतमं दायित्वम् आसीत्” इति । तस्य सिद्धान्तः आसीत् यत् – “यदि कस्मिँश्चिदपि पदे सम्पूर्णन्यायपूर्वकं कार्यं कर्तुं अक्षमः स्यात्, तर्हि तत्पदं न स्वीकर्त्तव्यम्“ इति । ई. स. १९४२ तमे वर्षे कामराजेन मुम्बई-नगरे अखिलभारतीयकॉङ्ग्रेससमितेः सभायां भागः गृहीतः । अनन्तरं सः गान्धिना आरब्धे “भारत छोडो” इत्यस्मिन् आन्दोलने प्रचाराय आगतः । अस्मिन् आन्दोलने अपि सः पुनः कारागारं गतवान् । वर्षत्रयेभ्यः सः कारागारे आसीत् । ई. स. १९४५ तमवर्षस्य जून-मासे सः कारागारात् मुक्तः जातः ।
ई. स. १९५२ तमे वर्षे लोकसभायाः निर्वाचने सः विजयी अभवत् । सः लोकसभायां स्थानम् अपि प्राप्तम् आसीत् । ई. स. १९५४ तमवर्षस्तः ई. स. १९६३ तमवर्षपर्यन्तं सः मद्रासप्रान्तस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । किन्तु कामराजयोजनायाः कारणात् तेन मुख्यमन्त्रिपदं त्यक्तम् । तदनन्तरं सः कॉङ्ग्रेसपक्षस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः जातः । समयान्तरे इन्दिरागान्धिना कामराजः पक्षस्य नेतृत्वात् निष्कासयितुं सफला जाता । ई. स. १९६९ तमे वर्षे कामराजः पुरातननेतॄणां समूहस्य सदस्य आसीत् । तस्य समूहस्य सदस्याः इन्दिरां शासनात् निष्कासयितुं प्रयासाः कृताः । किन्तु पक्षस्य विभाजनम् अभवत् । तेषु कामराजः स्वसहयोगिभिः सह लघुसमूहं निर्मितवान् ।
शिक्षणक्षेत्रे योगदानम्
मुख्यमन्त्रिपदे आरूढे सति कामराजेन शैक्षणिकनीतिः परिवर्तिता । राज्ये शैक्षणिकक्षेत्रे, व्यापारिकक्षेत्रे च प्रगतिः जाता । नूतनाः विद्यालयाः उद्घाटिताः । निर्धनाः जनाः विद्यालयस्य लाभं प्राप्तुं शक्नुयुः इति विचिन्त्य ग्रामेभ्यः विद्यालया केवलं ३ किलोमीटर्मितात् अधिकं दूरं नासीत् । ग्रामेषु सौकर्यानि अपि वर्धितानि । कोऽपि ग्रामः प्राथमिकविद्यालयहीनः, उच्चविद्यालयहीनः वा नासीत् । कामराजेन शुल्कहीनम्, अनिवार्यं च शिक्षणम् आरम्भं कर्तुं महत्प्रयासाः कृताः आसन् । कामराजेन विद्यालयेषु मध्याह्नभोजनस्य व्यवस्था अपि कारिता । सर्वप्रथमं ई. स. १९२० तमे वर्षे चेन्नै-नगरनिगमेन विधानपरिषदः मान्यतानुसारम् अल्पाहारत्वेन मध्याह्नभोजनयोजना आरब्धा । ई. स. १९६० तमे वर्षे कामराजेन मध्याह्नकालस्य शुल्कहीनस्य भोजनस्य योजना आरब्धा । अनन्तरं “एम्. जी. रामचन्द्रन” इत्याख्येन अस्याः योजनायाः विस्तारः कृतः । युवावर्गस्य मनसः जातिधर्मवर्गभेदानां मलीनतां स्वच्छकर्तुं विद्यालयेषु गणवेशस्य योजना आरब्धा । अतः एव तस्य स्मृतौ चेन्नै-नगरस्य “मरीना बीच” इत्येतत् स्थले कामराजस्य प्रतिमा अपि स्थापिता अस्ति । यतः शिक्षणक्षेत्रे तस्य महद्योगदानम् आसीत् । यदा ब्रिटिश-शासनम् आसीत्, तदा प्रदेशस्य साक्षरतामानं केवलं ७ प्रतिशतम् एव आसीत् । किन्तु कामराजस्य प्रयासानन्तरं इदं मानं ३७ प्रतिशतम् अभवत् । विद्यालयानां वृद्ध्यर्थं शिक्षणस्तरस्य विकासः कृतः । शिक्षणस्तरस्य विकासाय विद्यालयेषु कार्यस्य दिवसाः वर्धिताः । १८० तः २०० दिवसाः विद्यालयकार्येभ्यः निश्चिताः । अनावश्यकाः अवकाशाः न्यूनीकृताः । पाठ्यक्रमाः अपि क्षमतानुसारं निर्मापिताः । ई. स. १९५९ तमे वर्षे कामराजेन, तत्कालीनेन राज्यपालेन “भिष्नुराम मेधी” इत्याख्येन च “आई आई टी मद्रास” इतीमां शैक्षणिकसंस्थां स्थापयितुं प्रयासाः कृताः । कामराजः व्यापकत्वेन “शिक्षणस्य पिता” इति नाम्ना अपि ज्ञायते ।
कामराज-योजना
कामराजः कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य “किङ्गमेकर” इति नाम्ना ज्ञायते स्म । कामराजः “जवाहरलाल नेहरु” इत्याख्यस्य गाढमित्रम् आसीत् । अतः “जवारहरलाल नेहरू” इत्याख्येन एव कामराजः राजनीतिक्षेत्रे प्रवेष्टुम् प्रेरितः । कामराजेन अनुभूतं यत् – “कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य स्थितिः शिथिला भवती अस्ति” इति । अतः तेन “जवाहरलाल नेहरू” इत्याख्याय युक्तिः उक्ता । अनन्तरं स्वयम् ई. स. १९६३ तमवर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २ दिनाङ्के तमिलनाडु-राज्यस्य मुख्यमन्त्रिपदात् त्यागपत्रं दत्तम् । तेन चिन्चितं यत् “सर्वकारस्य वरिष्ठनेतारः स्वपदात् त्यागपत्रं दद्युः”. स्वशक्तिं कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य विकासाय, उद्धाराय च योजयेयुः इति । इयमेव तस्य योजना आसीत् । तेन “लाल बहादुर शास्त्री”, “जगजीवन राम”, “मोरारजी देसाई”, “एस् के पाटिल” इत्यादयः नेतारः स्वपदं त्यक्तुं प्रेरिताः । प्रेरितैः नेतृभिः कॉङ्ग्रेस-पक्षस्य विकासाय, उद्धाराय च स्वस्य पदं त्यक्तम् । इयं कामराज-योजना इति नाम्ना विख्याता जाता आसीत् ।
किङ्गमेकर
ई. स. १९६४ तमे वर्षे “जवाहरलाल नेहरू” इत्याख्यस्य मृत्योः अनन्तरं कामराजेन अशान्तसमयेऽपि कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य संचालनं कृतम् आसीत् । भारतीयराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-पक्षस्य अध्यक्षे सति तेन प्रधानमन्त्री भवितुम् अस्वीकृतम् । किन्तु ई. स. १९६४ तमे वर्षे “लालबहादुर शास्त्री” इत्याख्यस्य, ई. स. १९६६ तमे वर्षे “इन्दिरा” इत्याख्यायाः च प्रधानमन्त्री भावयितुं महत्प्रयासाः कृताः । दक्षिणभारतस्य राजनीतौ सः प्रसिद्धः आसीत् । तेन शिक्षणक्षेत्रे अपि महद्योगदानं प्रदत्तम् आसीत् । सत्यमूर्तिः कामराजस्य राजनैतिकगुरुः आसीत् । सत्यमूर्तिना कामराजस्य व्यक्तित्वे निष्ठावान्, कुशलश्च सङ्घटनकर्ता दृष्टः ।
मुख्यमन्त्रित्वेन कामराजः
स्वतन्त्रतानन्तरं ई. स. १९५४ तमवर्षस्य अप्रैल-मासस्य १३ दिनाङ्के (१३ अप्रैल १९५४) कामराजः मुख्यमन्त्रिपदं स्वीकृतम् । मुख्यमन्त्रिपदं स्वीकर्तुं तस्य इच्छा नासीत् । तथापि इच्छां त्यक्त्वा तेन पदमिदम् अलङ्कृतम् । कामराजेन “सी. सुब्रह्मण्यम”, “एम् भक्तवात्सल्यम” इत्येतौ द्वौ मन्त्रिमण्डले समाविष्टौ । कामराजेन कामराजयोजनायाः अन्तर्गते ई. स. १९६३ तमवर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २ दिनाङ्के (२ अक्टूबर १९६३) तमिळनाडू-राज्यस्य मुख्यमन्त्रिपदं त्यक्तम् ।
योगदानम्
कामराजः सततं वारत्रयं तमिळनाडू-राज्यस्य मुख्यमन्त्री अभवत् । तेन प्रदेशस्य साक्षरतामानं ३७ प्रतिशतं कृतम् । राज्यसभायाः सांसदेन डॉ. “ई. एम्, सुदर्शन” इत्याख्येन उक्तं यत् – “कामराजः दृढः, सबलः च आसीत् । कामराजः निम्नवर्गीयः आसीत् । अतः सः निम्नवर्गीयजनान् कॉङ्ग्रेस-पक्षं प्रति आकर्षितवान् । तेन राज्यस्य ग्रामेषु व्यक्तिगतरीत्या सम्पर्कः कृतः आसीत् । शिक्षणक्षेत्रे अपि तस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् । ग्रामेषु विद्यालयाः स्थापिताः । विद्यालयेषु मध्याह्नभोजनस्य व्यवस्थ अपि कारिता आसीत् । अपि च एकादशकक्षापर्यन्तं निःशुल्कम्, अनिवार्यं च शिक्षणं आयोजितम् । तमिळनाडू-राज्ये तेन तमिळ्भाषामाध्यमेन शिक्षणम् आरब्धम् । तस्य मुख्यमन्त्रिकालादेव बालकाः तमिळ्भाषायां शिक्षणं प्राप्नुवन्ति ।
भारतरत्नप्रशस्तिः
कामराजेन ई. स. १९६४ तमे वर्षे “लालबहादुर शास्त्री”, ई. स. १९६६ तमे वर्षे “इन्दिरागान्धिः” इत्येताभ्यां मुख्यमन्त्रिभ्यां च सह कार्यं कृतम् आसीत् । कामराजः “दक्षिणस्य गान्धिः” इति नाम्ना ज्ञायते स्म । ई. स. १९७६ तमे वर्षे मृत्योः अनन्तरं कामराजाय देशस्य सर्वोच्चनागरिकत्वेन भारतरत्नप्रशस्तिः प्रदत्ता ।
मृत्युः
ई. स. १९७५ तमवर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २ दिनाङ्के (२ अक्टूबर १९७५) कामराजस्य मृत्युः अभवत् । तस्मिन् समये सः द्विसप्ततिवर्षदेशीयः आसीत् । तस्मै न कोऽपि रोगः आसीत् । सः स्वस्थः आसीत् । रात्रौ निद्रायामेव सः प्राणान् त्यक्तवान् ।यदा तस्य मृत्युः अभवत्, तदा तस्य पार्श्वे काऽपि सम्पत्तिः नासीत् ।
सन्दर्भः
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य व्यक्तयः
आनापालिस्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२०९
बाह्य-सूत्राणि
२०९ २०९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
केङ्गल् हनुमन्तय्य
व्यक्तित्वम्
राज्यसर्वकारस्य शक्तिकेन्द्रम् इव प्रशासनस्य गर्भगृहम् इव विद्यमानस्य विधानसौधस्य निर्मापकः इत्येव प्रसिद्धः केङ्गल् हनूमन्तय्यः मैसूरुराज्यस्य द्वितीयः मुख्यमन्त्री आसीत् । प्रजातन्त्ररीत्या चितः प्रथमः मुख्यमन्त्री इत्यपि ख्यातिः अस्य अस्ति । तस्य अकर्षकं शरीरम् आसीत् ।शुभ्रं वसनं धरति स्म । नैषः स्थूलः न कृषः न कुब्जः नोन्नतः गोधूमवर्णी सुन्द्ररवदनः आसीत् । जीवने श्रद्धा उत्साहः विश्वासः कार्यसाधने स्थैर्यं च तस्य सद्गुणाः आसन् ।
जन्म बाल्यं च
केङ्गल् हनूमन्तय्यस्य ग्रामः रामनगरमण्डलस्य लक्कप्पनहळ्ळी । पिता वेङ्कटगौडः माता नञ्जम्मा कुलदैवतं केङ्गल् हनूमन्तस्वामी(हनुमान्) ।  कृषकानां सम्प्रदायानुगुणं प्रथमपुत्रस्य कृते कुलदेवस्य नाम एव अङ्कितम् । अस्य बाल्ये कुटुम्बे अतिदारिद्र्यम् आसीत् । गृहं गोष्टं च एकम् एव आसीत् । हनूमन्तय्यस्य प्राथमिकी शिक्षा केङ्गेरीग्रामे एव समाप्ता । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे कन्नडएल्.एस्.परीक्षाम् उत्तीर्णवान् । धनाभावात् मध्ये एकं वर्षं यावत् शालां न गतवान् । तस्य श्रद्धां सामर्थ्यं च दृष्ट्वा तद्ग्रामीणाः सहाय्यम् आचरितवन्तः । तेन बालकः हनूमन्तय्यः बेङ्गळूरु गत्वा एल्.एस्.परीक्षां समापितवान् । वेस्लिप्रौडशालायां मेट्रिक्, मैसूरुसर्वकारीयमहविद्यालये च प्रैढशिक्षणस्य अध्ययनम् अभवत् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे महाराजमहाविद्यालयतः पदवीं प्राप्तवान् । क्रि.श.१९३२तमे वर्षे पुणेशासनविद्यालयतः एल्.एल्.बि.पदवीम् अवाप्नोत् । अस्य प्रतिदिनं दिनचर्यालेखनस्य सदभ्यासः आसीत् । बाल्ये राजाजी-इत्याख्यस्य चक्रवर्ती राजगोपालाचार्यस्य भाषणम् अशृणोत् । अतः तस्य प्रभावः जीवने अतीवः आसीत् । राजाजिमहोदयस्य आङ्ग्लभाषाभाषणेन बहुधा अकृष्टः । स्वयं भाषणकलायां परिणतिं साधयितुम् इष्टवान् । सर्वदा प्रयत्नशीलः अल्पकालेनैव अङ्गभाषया कन्नडाभाषया च भाषणस्य नैपुण्यं सम्पादितवान् । अध्ययनावसरे विद्यार्थिसङ्घं रचयित्वा तस्य नायकः अपि अभवत् । सर्वदा सर्वत्र नायकत्वम् इच्छति स्म । अन्यायम् असहमानः विरोधं प्रकटयति स्म । क्रि.श.१९२७तमे वर्षे सञ्चालिते भारतकाङ्ग्रेस् छात्रसम्मेलने प्रतिनिधिरासीत् । तत्र एव काङ्ग्रेस् नायकानां परिचयः अभवत् । गान्धिमहात्मनः दर्शनस्य प्रेरणादयकान् अंशानां प्रापणस्य सदवकाशः तेन प्राप्तः ।
राजकीयप्रवेशः
प्रभुत्वेन विहीनः अपि तेन अलसेन न स्थितम् । मण्ड्यमण्डले केङ्गल् महोदयः स्वात्रन्त्रवीराणां स्मारकत्वेन सत्याग्रहसौधं निर्मितवान् । स्वग्रामे केङ्गल् मध्ये हनूमतः मन्दिरं निर्मितवान् । बेङ्गळूरुनगरे हनूमन्नगरे श्रीरामहनूमतोः समालिङ्गनप्रतिमासहितं देवालयं निर्माय तस्य गिरिस्थानस्य आनन्दमिलनाद्रिः इति नाम दत्तवान् । केङ्गल् इति ग्रामतः देहलीति महानगरपर्यन्तं संवृद्धः अभवत् एषः केङ्गल् हनुमन्तय्य महोदयः । दारिद्र्याग्नौ जातः देशस्य महानायकः भूत्वा दुस्साध्यं साधितवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:१९०८ जननम् वर्गः:१९८० मरणम् वर्गः:कन्नडजनाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बास्टन्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मङ्गलः
परिचयः
मङ्गलः(Mars) सूर्यमण्डलस्य तृतीयः ग्रहः अस्ति। मङ्गलस्य वर्णः रक्तः अस्ति । अतः अस्य ’अङ्गारकः’ इति कथयन्ति । अस्य ग्रहस्य व्यासः भवति ४२०० मैल्-परिमितम् । अयं ग्रहः सूर्यात् २२८,०००,००० कि मी (१४२,०००,०००मैल्) परिमिते दूरे विद्यते । अस्य ग्रहस्य वातावरणे स्वस्य भ्रमणाय अयं ग्रहः ३७ निमेषाधिक २४ घण्टाः स्वीकरोति । सूर्यं परितः भ्रमणाय ६८७ दिनानि स्वीकरोति। अस्य ग्रहस्य फोबोस्-डैमोस्(Phobos-Deimos) -नामकौ द्वौ उपग्रहौ स्तः । विलक्षणरूपयुक्तौ इमौ उपग्रहौ पूर्वं लघुग्रहरूपेण (अस्टेरायिड्स्) स्याताम् इति ऊह्यते । भूग्रहात् मङ्गलग्रहः साक्षात् द्रष्टुं शक्यः । मङ्गलस्य गोचरप्रमाणं (apparent magnitude)- २.९पर्यन्तं भवति । भूम्याः दर्शनेन शुक्रः, चन्द्रः, सूर्यश्च मङ्गलस्य अपेक्षया अधिकाः प्रकाशमानाः दृश्यन्ते । किन्तु वर्षे कानिचन दिनानि गुरुग्रहः मङ्गलस्य अपेक्षया अधिकप्रकाशमानः दृश्यते ।
ऐदम्प्राथम्येन १९६४ तमे वर्षे जातस्य म्यारिनर्-मङ्गलयानतः पूर्वं बहुभिः ऊहितम् आसीत् यत् मङ्गलग्रहे यथेष्टं जलं द्रवरूपेण उपलभ्येत इति । मङ्गलध्रुवाणां समीपे दृष्टाः शिथिल-गाढचिह्नानि आकारे पौनः पुन्येन परिवर्तमानानि आसन्। अपि च, जलनालाः इव दृश्यमानाः गाढपट्टिकाः अपि दृष्टाः। मङ्गलग्रहे जलराशिः स्यात् इत्येतस्याः आशापूर्णायाः प्रतीक्षायाः इदमेव कारणं स्यात्।
वस्तुतः एताः पट्टिकाः न आसन् एव, भ्रममात्रम् इति आनन्तरीयविश्लेषणैः अवगतम् । तथापि भूग्रहं विहाय मङ्गलग्रहे एव जलस्य (जीवजन्तोश्च) अस्तित्वं सम्भाव्यते। अतः अद्यत्वे अपि तत्र सूक्ष्मजीविनाम् अभिज्ञानाय प्रयत्नः प्रचलति । मङ्गलस्य दैनन्दिनचलनम् ऋतुमानादयः भूमेः विद्यमानानां सादृश्यं भजते। सौरमण्डले विद्यमानस्य अत्युन्नतः पर्वतः ओलिम्पस् मान्स्(यश्च पर्वतः गौरीशङ्करस्य अपेक्षया त्रिगुणितोन्नतः वर्तते), अतिगभीरा दरी म्यारिनेरिस्-खातम्, ध्रुवप्रदेशे हिमवलयाश्च अस्मिन् ग्रहे दृश्यन्ते। केभ्यश्चित् वर्षेभ्यः पूर्वमपि अस्मिन् ग्रहे जलं द्रवरूपेण स्यात् इति केचन आधाराः कथयन्ति ।
अद्यत्वे मङ्गलं परितः मङ्गल-ग्लोबल्-समीक्षकः, मङ्गल-ओडिस्सि, मङ्गल-एक्स्प्रेस्, मङ्गल-गुप्तचर-परिभ्रमकः इत्येताः ४ गगननौकाः(spacecraft) परिभ्रमन्तः सन्ति । अपि च मङ्गलस्य बहिरावरणे स्पिरिट्-आपर्चुनिटि-नामकौ पर्यटकौ अपि कार्यं निर्वहन्तौ स्तः ।
भौतिकलक्षणानि
लौहमलेन युक्तात् उपरितनभागात् प्रतिफलितः अस्य प्रकाशः रक्तवर्णीयः भवति । तस्मात् एव अयं ग्रहः रक्तग्रहः(Red Planet) इति उच्यते । मङ्गलग्रहस्य व्यासः भूमेः व्यासस्य अर्धभागमितः अस्ति । मङ्गलग्रहस्य घनत्वं न्यूनमस्ति इत्यतः तत्रत्यः द्रव्यराशिः भूमेः दशांशः अस्ति । किन्तु मङ्गलस्य बाह्यविस्तारः भूमेः शुष्कभूतलविस्तारसमः अस्ति । मङ्गलग्रहः गात्रे द्रव्यराशौ च यद्यपि बुधग्रहस्य अपेक्षया बृहत्तरः तथापि बुधस्य गुरुत्वबलम् अधिकं वर्तते । अस्य कारणम् अस्ति बुधस्य नैबिड्याधिक्यम् । रोमन् जनाः एतं मङ्गलग्रहं स्वयुद्धदेवतायः नाम्ना मार्स् इत्येव नामाङ्कितवन्तः । ईजिप्त् जनाः हर् देशर् इति नाम्ना अभिजानन्ति यस्य अर्थः रक्तवर्णः एव । भारतीयानां भावानुगुणं अयं भूमिपुत्रः मङ्गलः । रक्तवर्णेन शोभमानः ग्रहः मङ्गलः। संस्कृतभाषया अस्य अङ्गारकः इत्यपि नाम अस्ति। अङ्गारस्य वर्णः रक्तः एव । प्राचीनभारतीयाः अस्य ग्रहस्य वर्णः रुधिरवर्णः इति जानन्तिस्म इति वक्तुं शक्यते । मङ्गलस्य वर्णः रक्तः यतः अत्र प्रसृतानि अयसा युंक्तपदार्थस्य रजांसि। तानि सूक्ष्मस्तररूपेण मङ्गलस्य परिसरे प्रसृतानि भवन्ति अतः मङ्गलः रक्तवर्णेन दृश्यते। मङ्गलः शीतलं मरुस्थलम् । अस्य ग्रहस्य बाह्यकायस्य मुख्यांशः शिलाः। अस्य व्यासः भूमेः अर्धं भवति । भूमिरिव शुष्कप्रदेशाः अपि सन्ति । सर्वषाम् ॠतूनां वयुमण्डलम् अत्र भवति यथा भूमौ । अस्य कारणं तु अस्य आवर्तनाक्षांशः भूमिः इव २३० प्रमाणेन वक्रः अस्ति । ग्रहस्य ध्रुवप्रदेशेषु तुषारकिरीटं, ज्वालामुखिनः, महादर्यः च सन्ति । ऋतुमानानुगुणं हिममुकुटस्य विस्तारः सङ्कोचः वा भवति । अस्य वातवरणं पुनः पुनः परिवर्तते इति छिद्रितप्रदेशाः सूचयन्ति। अस्य शीतलं शिथिलं च वायुमण्डलं सूचयति यत् अत्र जलस्य बिन्दुरपि नास्ति इति ।
संशोधः
३.५दशलक्षवर्षेभ्यः पूर्वं महापूरः आगतस्य लक्षणानि सन्त्यपि कुतः आगतं जलं कति दिनानि आसीत् इति कोऽपि न जानाति। क्रि.श.अ२००२तम वर्षात् अनन्तरं  नासा संस्थया प्रेषितात् ओडिस्सी इति उपग्रहात् प्राप्तसूचनानुगुणम् अधिकजलनिक्षेपाः ध्रुवीयभागे सन्ति। अधिकप्रमाणेन जलं हिमशिलारूपेण अस्ति। यदि समग्रे ग्रहे हिमशिलाः सन्ति तर्हि अन्तर्जलम् अवश्यं भवति स्म । किन्तु हैमशिलाः केवलं ध्रुवप्रदेशे सन्ति । क्रि.श.२००४तमे वर्षे अपर्चुनिटि स्फिरिट्  चेति गगननौके कानिचन निर्दिष्टरासायनिकरचनानि, खनिजांशान् शोधयित्वा नौकावतरणस्थले जलांशः अस्तीति सूचितम् । सौरमण्डलस्य बुधः, शुक्रः,भूमिः इव मङ्गलस्य बाह्यकायः ज्वालामुख्या, शुक्तीनां स्थानान्तरेण, जञ्झावातेन परिवर्तितः ।  ज्वालामुखिनः पर्वताः दशलक्षवर्षेभ्यः पूर्वम् उत्पन्नः इति वक्तुं शाक्यते। सौरव्यूहस्य अतिमहान् ज्वालमुखी पर्वतः ओलिम्पस् मान्स् अपि च अतिनिम्नदरी वल्लेस् मारिनेरिस् अस्मिन् ग्रहे एव स्तः ।
रूपं चलनं च
मङ्गलस्य सञ्चलपथः अण्डाकारेण अथवा दीर्घवृत्ताकारेण अस्ति । अतः सूर्यस्य अन्तरे भूमेः अपेक्षया अधिकः व्यत्यासः भवति । अतः ऋतुमानः बहुव्यत्यस्तः भवति। मङ्गलग्रहस्य बाह्यरूपं भूमितः सम्पूर्णं दृष्टुं न शक्यते चेदपि दूरदर्शकयन्त्रेण पश्यति चेत् अस्य ग्रहस्य ध्रुवप्रदेशे हिमटोपिकाः दृग्गोचराः भवन्ति । मङ्गलग्रहस्य फोबोस् डैमोस् चेति उपग्रहद्वयम् अस्ति। एतौ मङ्गलस्य गुरुत्वाकर्षणात् बद्धौ क्षुद्रग्रहौ । एतयोः द्रव्यराशिः न्यूना अस्ति इति कारणेण गोलकाकारे न स्तः । मङ्गलग्रहः सौरव्यूहस्य कश्चन सङ्कीर्णः ग्रहः इति विज्ञानिनाम् अभिप्रायः। अस्य ग्रहस्य कन्तक्षेत्रं नास्तीति वादः । किन्तु नासा प्रेषितस्य मार्स् ग्लोबल् सर्वेयर् नाकानुगुणं दक्षिणगोलार्धस्य शुक्तिप्रदेशे केवलम् अत्यधिकं कान्तक्षेत्रमस्ति ।
बाह्यानुबन्दाः
Media
Cartographic resources
वर्गः:नवग्रहाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बेलं गुहा
बेलं गुहा आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले चतुसाहस्रवर्षप्राचीना दीर्घा गुहा अस्ति । ३.५ कि.मीटर् दीर्घा गुहा प्रपञ्चे एव द्वितीया इति प्रसिध्दास्ति । एतत्सदृशीगुहा भारते मेघालयराज्ये अपि एका अस्ति । एतां किम् उं लावेन केव्स् इति वदन्ति । बेलं गुहा शालिक्षेत्राणां मध्ये सुधाशिलाप्रदेशेऽस्ति । क्रिस्ताब्दे १९८२ -८४ तमे समये युरोपदेशीयः राबर्ट ब्रूस् फुट् महोदयः एतां गृहां ज्ञातवान् । गुहां प्रवेष्टुं ३० पादपरिमितम् अधः गन्तव्यम् । सोपानानि सन्ति । गुहां प्रति नेतुं मार्गदर्शकाः सन्ति । अन्तः वायुनियन्त्रणव्यवस्था दीपानां व्यवस्था च अस्ति । १.५ कि. दूरं यावत् गन्तुं शक्यम् । मार्गः सुगमः नास्ति । क्वचित् विशालं भवनं क्वचित् च कष्टतरमार्गः, क्वचित् निर्झराणि एवम् प्रयासेनैव गन्तव्यम् अस्ति । सिंहद्वारम् आकर्षकम् अस्ति । लम्बमानाः सिंहाकृतयः तत्र सन्ति । सुधाशिलाः अत्र कोटिलिङ्गरुपेण भान्ति । पाताललिङ्गदर्शनम् अन्तिमस्थानमस्ति । पुनः बहिरागमनसमये सप्तस्वरगुहा दर्शनीया अस्ति । तत्र शिलासु मधुरध्वनिः श्रोतुं शक्यते ।
वाहनमार्गः
बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी । विशाखपट्टणतः ९० कि.मी । हैदराबाद्तः ३२० कि.मी । चेन्नै कर्नूलुतः च वाहनसम्पर्कः अस्ति । वसतिव्यवस्था अत्र अस्ति । प्रवेशकालः प्रातः १० वादनतः । सायम् ५ वादनम् ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:कर्नूलुमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
फाल्गुनदी
फाल्गुनदी अथवा निरञ्जनानदी (Phalgu river) प्रवहति मल्लिजनस्य ३२० किलोमीटर् (अर्थात् २मैल) लीलानः (नरिञ्जनः नलिनजानः वा नम्नापि परिचितः) एवं महनायां द्वे वृहत् पर्वतः स्तः, अत्र जलप्रवाहति २७० मिटारः(३०० वर्गकिलोमिटारः) प्रसस्तरुपे प्रसारितः भवति | फाल्गुः नाम उल्लेखः अस्ति|  यत्र उभौ उत्तरगोयानगरस्य उत्तरे प्रवाहितः भवति, तत्र ४२०मीटारोऽधिकः प्रसरति| अत्र फाल्गुनदी सौन्दर्यपूर्णवक्ररुपेनण प्रवहति| तस्याः वामपश्वे तीरे नेत्रस्थानीयः वहुसुन्दुरं मन्दिरमस्ति|  अत्र सन्निकतटे तीर्थस्थानानि सन्ति |यदा एषा उत्तर-पूर्वे प्रायः २७ किलोमिटारः (१७ माइलः) प्रवहति, एवं पर्वतस्य विपरीते यदा प्रवहति तदा एषा महोना नाम भवति|  शाखाद्वे प्रचलतः स्तः,अन्ते एकाशाखायां प्रवहति|
प्रसिद्धः कथास्ति रामेण सह सीता मित्राणि गयायां दशरथाय पूजाया गतवन्तः| ते यदा नद्यां स्नाति(स्नानं कोरोतीत्यर्थः) तदनीम् सीता सिकताभिः क्रिडतन्ति स्म| अकस्मात् दशरथः सिकताभ्यः वहिः आगतः, पिनदानं पृष्ठवन् ,स क्षुधार्त अस्ति|
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:भारतस्य नद्यः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वेदाविनाशिनं नित्यं...
वेदाविनाशिनं नित्यम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः आत्मा हननक्रियायाः कर्ता उत कर्म न भवति इति बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् आत्मनः निर्विकारित्वम् उक्त्वा अत्र सः आत्मा न घातयति, न मारयति इति अर्जुनं बोधयति । अत्र न मारयति इति तु पूर्वस्मिन् श्लोके उक्तं परन्तु सः आत्मा न घातयति इति एतस्मिन् श्लोके कथयति । सः कथयति यत्, हे पृथानन्दन ! यः मनुष्यः एनं शरीरिणम् अविनाशिनं, नित्यं, जन्मरहितम्, अव्ययं जानाति, सः कथं, कं च घातयति ? सः कथञ्च मारयति ? इति ।
पदच्छेदः
वेद, अविनाशिनम्, नित्यम्, यः, एनम्, अजम्, अव्ययम् । कथम्, सः, पुरुषः, पार्थ, कम्, घातयति, हन्ति, कम् ॥
अन्वयः
पार्थ, यः एनम् अविनाशिनं नित्यम् अजम् अव्ययं च वेद सः पुरुषः कं कथं घातयति ? कं हन्ति ?
अर्थः
अयम् आत्मा विनाशरहितः, नित्यः, जन्मरहितः, अपक्षयरहितश्च इति यः जानाति सः ज्ञानी एव । तादृशज्ञानवान् पुरुषः अन्यं कथं वा हन्ति ? कथं वा हनने अन्यं प्रेरयति ?
भावार्थः
'वेदाविनाशिनम्...घातयति हन्ति कम्' – एतस्य शरीरिणः न कदापि नाशः भवति, तस्मिन् कदापि परिवर्तनं न भवति, तस्य न कदापि जन्म भवति, तस्य कदापि क्षयोऽपि न भवति इत्यादि यः मनुष्यः अनुभवति, सः पुरुषः कं, कथञ्च घातयति, मारयति च ? अर्थात् अन्यस्य घातं कर्तुम्, अन्यञ्च मारयितुं तादृशस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिरेव न भवति । सः न कस्यापि क्रियायाः कर्ता भवति न तु कारकः इति ।
शरीरी अविनाशी, नित्यः, अजः, अव्ययश्च इत्युक्त्वा अत्र भगवान् षड्विकाराणां निषेधं करोति । 'अविनाशी' इत्यनेन मृत्युरूपविकारस्य, 'नित्यः' इत्यनेन अवस्थान्तरवृद्धिविकारयोः, 'अजः' इत्यनेन जन्मास्तित्वविकारयोः, 'अव्ययः' इत्यनेन क्षयरूपविकारस्य च निषेधं करोति । 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे', 'कं घातयति हन्ति कम्' इत्येताभ्यां वाक्याभ्यां यदि भगवान् आत्मनः कर्तृत्वं, कर्मत्वं च निषेद्धुम् इष्टवान्, तर्हि घातस्य, मृत्योः च चर्चां किमर्थम् अकरोत् ? इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अस्ति यत्, शरीरी युद्धे न म्रियते, किञ्च तस्मिन् कर्तृत्वमेव नास्ति । तर्हि सः क्रियायाः विषयोऽपि भवितुं नार्हति इति युद्धप्रसङ्गत्वाद् अत्र अनिवार्यत्वेन वक्तव्यं भवति । तात्पर्यम् अस्ति यत्, आत्मा न कस्याः अपि क्रियायाः कर्ता उत कर्म भवति । अतः घातस्य, मृत्योः च प्रसङ्गे शोकः अनुचितः । तस्माद् विपरीतं शास्त्रस्य आज्ञानुसारं प्राप्तस्य कर्तव्यस्य पालनं कर्तव्यम् इति ।
शाङ्करभाष्यम्
य एनं वेत्ति हन्तारम् इत्यनेन मन्त्रेण हननक्रियायाः कर्ता कर्म च न भवति इति प्रतिज्ञाय न जायते इत्यनेन अविक्रियत्वं हेतुमुक्त्वा प्रतिज्ञातार्थमुपसंहरति -
वेद विजानाति अविनाशिनम् अन्त्यभावविकाररहितं नित्यं विपरिणामरहितं यो वेद इति संबन्धः। एनं पूर्वेण मन्त्रेणोक्तलक्षणम् अजं जन्मरहितम् अव्ययम् अपक्षयरहितं कथं केन प्रकारेण सः विद्वान् पुरुषः अधिकृतः हन्ति हननक्रिया करोति कथं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति। न कथञ्चित् कञ्चित् हन्ति न कथञ्चित् कञ्चित् घातयति इति उभयत्र आक्षेप एवार्थः प्रश्नार्थासंभवात्। हेत्वर्थस्य च अविक्रियत्वस्य तुल्यत्वात् विदुषः सर्वकर्मप्रतिषेध एव प्रकरणार्थः अभिप्रेतो भगवता। हन्तेस्तु आक्षेपः उदाहरणार्थत्वेन कथितः।।
विदुषः कं कर्मासंभवहेतुविशेषं पश्यन् कर्माण्याक्षिपति भगवान् कथं स पुरुषः इति। ननु उक्त एवात्मनः अविक्रियत्वं सर्वकर्मासंभवकारणविशेषः। सत्यमुक्तः। न तु सः कारणविशेषः अन्यत्वात् विदुषः अविक्रियादात्मनः। न हि अविक्रियं स्थाणुं विदितवतः कर्म न संभवति इति चेत् न विदुषः आत्मत्वात्। न देहादिसंघातस्य विद्वत्ता। अतः पारिशेष्यात् असंहतः आत्मा विद्वान् अविक्रियः इति तस्य विदुषः कर्मासंभवात् आक्षेपो युक्तः कथं स पुरुषः इति। यथा बुद्ध्याद्याहृतस्य शब्दाद्यर्थस्य अविक्रिय एव सन् बुद्धिवृत्त्यविवेकविज्ञानेन अविद्यया उपलब्धा आत्मा कल्प्यते एवमेव आत्मानात्मविवेकज्ञानेन बुद्धिवृत्त्या विद्यया असत्यरूपयैव परमार्थतः अविक्रिय एव आत्मा विद्वानुच्यते। विदुषः कर्मासंभववचनात् यानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तानि अविदुषो विहितानि इति भगवतो निश्चयोऽवगम्यते।।
ननु विद्यापि अविदुष एव विधीयते विदितविद्यस्य पिष्टपेषणवत् विद्याविधानानर्थक्यात्। तत्र अविदुषः कर्माणि विधीयन्ते न विदुषः इति विशेषो नोपपद्यते इति चेत् न अनुष्ठेयस्य भावाभावविशेषोपपत्तेः। अग्निहोत्रादिविध्यर्थज्ञानोत्तरकालम् अग्निहोत्रादिकर्म अनेकसाधनोपसंहारपूर्वकमनुष्ठेयम् कर्ता अहम् मम कर्तव्यम् इत्येवंप्रकारविज्ञानवतः अविदुषः यथा अनुष्ठेयं भवति न तु तथा न जायते इत्याद्यात्मस्वरूपविध्यर्थज्ञानोत्तरकालभावि किञ्चिदनुष्ठेयं भवति किं तु नाहं कर्ता नाहं भोक्ता इत्याद्यात्मैकत्वाकर्तृत्वादिविषयज्ञानात् नान्यदुत्पद्यते इति एष विशेष उपपद्यते। यः पुनः कर्ता अहम् इति वेत्ति आत्मानम् तस्य मम इदं कर्तव्यम् इति अवश्यंभाविनी बुद्धिः स्यात् तदपेक्षया सः अधिक्रियते इति तं प्रति कर्माणि संभवन्ति। स च अविद्वान् उभौ तौ न विजानीतः इति वचनात् विशेषितस्य च विदुषः कर्माक्षेपवचनाच्च कथं स पुरुषः इति। तस्मात् विशेषितस्य अविक्रियात्मदर्शिनः विदुषः मुमुक्षोश्च सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकारः। अत एव भगवान् नारायणः सांख्यान् विदुषः अविदुषश्च कर्मिणः प्रविभज्य द्वे निष्ठे ग्राहयति ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् इति। तथा च पुत्राय आह भगवान् व्यासः द्वाविमावथ पन्थानौ इत्यादि। तथा च क्रियापथश्चैव पुरस्तात् पश्चात्संन्यासश्चेति। एतमेव विभागं पुनः पुनर्दर्शयिष्यति भगवान् अतत्त्ववित् अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते तत्त्ववित्तु नाहं करोमि इति। तथा च सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते इत्यादि।।
ननु मनसा इति वचनात् न वाचिकानां कायिकाना च संन्यासः इति चेत् न सर्वकर्माणि इति विशेषितत्वात्।
मानसानामेव सर्वकर्मणामिति चेत् न मनोव्यापारपूर्वकत्वाद्वाक्कायव्यापाराणां मनोव्यापाराभावे तदनुपपत्तेः। शास्त्रीयाणां वाक्कायकर्मणां कारणानि मानसानि कर्माणि वर्जयित्वा अन्यानि सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्येदिति चेत् न नैव कुर्वन्न कारयन् इति विशेषणात्। सर्वकर्मसंन्यासः अयं भगवता उक्तः मरिष्यतः न जीवतः इति चेत् न नवद्वारे पुरे देही आस्ते इति विशेणानुपपत्तेः। न हि सर्वकर्मसंन्यासेन मृतस्य तद्देहे आसनं संभवति। अकुर्वतः अकारयतश्च देहे संन्यस्य इति संबन्धः न देहे आस्ते इति चेत् न सर्वत्र आत्मनः अविक्रियत्वावधारणात् आसनक्रियायाश्च अधिकरणापेक्षत्वात् तदनपेक्षत्वाच्च संन्यासस्य। संपूर्वस्तु न्यासशब्दः अत्र त्यागार्थः न निक्षेपार्थः। तस्मात् गीताशास्त्रे आत्मज्ञानवतः संन्यासे एव अधिकारः न कर्मणि इति तत्र तत्र उपरिष्टात् आत्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः।।
भाष्यार्थः
'य एनं वेत्ति हन्तारम्' इत्यनेन श्लोकेन आत्मनः हननक्रियाम् अकर्तृत्वम्, अकर्मत्वं च उक्त्वा 'न जायते' इत्यनेन आत्मनः निर्विकारितायाः हेतुञ्च उक्त्वा अत्र प्रतिज्ञापूर्वकम् उक्तस्य अर्थस्य उपसंहारं करोति –
सर्वेषां कर्मणां प्रतिषेधः इति निर्विकारितारूपिणः हेतोः तात्पर्यम् । अनेन प्रकरणेन मुख्यार्थत्वेन भगवान् एतदेव उपस्थापयितुम् इच्छति यत्, "आत्मवेत्ता न किमपि कर्म करोति, न च कारकः भवति" इति । अत्र हननक्रियायाः विषये आक्षेपः केवलम् उदाहरणत्वेन कृतः अस्ति । अर्थात् ज्ञानी केवलं हननक्रियायाम् अकर्ता, अकर्म च न भवति, अपि तु आत्मा निर्विकारित्वात्, नित्यत्वाच्च सर्वप्रकारकक्रियायाः कर्ता उत कर्म भवितुं नार्हति । अतः न केवलं हननक्रियाः प्रतिषेधः अस्ति, अपि तु सर्वासां क्रियाणां प्रतिषेधः इति बोध्यम् ।
पू. – 'कथं स परुषः' इत्यनेन भगवान् कर्मासम्भवे कं हेतुविशेषं पश्यन् कर्मविषयकम् आक्षेपं करोति ?
पू. – उक्तम् अस्ति इति उचितं, परन्तु अविक्रियाद् (यस्मिन् परिवर्तनं न भवति, तस्मात्) आत्मनः तस्य ज्ञाता भिन्नः भवति । अतः उपर्युक्तं मुख्यकारणम् उपयुक्तं नास्ति । यतो हि यः स्थाणुम् (स्थिरम्) अविक्रियत्वेन जानाति, तस्य ज्ञातुः कर्म न भवति इति नास्ति । एतादृशी शङ्का भवति चेत् ?
उ. एतत्कथनं न योग्यम् । यतो हि आत्मा स्वयमेव ज्ञाता अस्ति । देहादीनां सङ्घातत्वाद् (जडत्वात्) तेषु ज्ञातृत्वम् असम्भवम् । अतः अन्ततो गत्वा देहादिसङ्घाताद् भिन्नः आत्मा एव अविक्रियः सिद्ध्यति । स एव ज्ञाता अस्ति । एवं तस्मिन् ज्ञानिनि कर्म असम्भवम् अस्ति । अतः 'कथं स पुरुषः' इति आक्षेपः उचित एव । यथा निर्विकारिणि सत्यपि आत्मा बुद्धिवृत्तेः, आत्मभेदज्ञानस्य च अभावत्वाद् अविद्यायाः सम्बन्धेन बुद्ध्यादीन्द्रियैः गृह्यमाणानां शब्दादिविषयाणां स्वं ग्राहकत्वेन आरोपयति, तथैव आत्मानात्मविषयिणी या विवेकज्ञानरूपिणी बुद्धिवृत्तिः अस्ति, या विद्यात्वेन प्रसिद्धा, सा यद्यपि असद्रुपा एव, तथापि तया सह सम्बन्धत्वाद् वास्तव्येन अविकारी आत्मा एव विद्वान् उच्यते । ज्ञानिने सर्वाणि कर्माणि सम्भवानि उक्तानि । अतः भगवतः निश्चयः स्पष्टः अस्ति यत्, शास्त्रद्वारा येषां कर्मणां विधानानि कृतानि, तानि अज्ञानिभ्यः एव विहितानि इति ।
पू. – विद्या अपि अज्ञानिभ्यः एव विहिता । यतो हि येन विद्या ज्ञाता, तस्मै पिष्टपेषणवद् (अर्थात् यद् पूर्वस्मादेव पिष्टमस्ति, तस्य पेषणं यथा व्यर्थं तथा) विद्यायाः विधानं व्यर्थं भवति । अतः अज्ञानिभ्यः कर्माणि उक्तानि, न तु ज्ञानिभ्यः एतादृशः विभागः न शक्यते ।
उ. – तन्नोचितम् । यतः कर्तव्यस्य भावाद्, अभावाच्च भिन्नता सिद्ध्यति । अर्थात् अग्निहोत्रादिकर्मणां विधायकानां वाक्यानाम् अर्थज्ञाने सति 'अनेकसाधनानाम्, उपसंहाराणां च सहितम् अमुकम् अग्निहोत्रादिकर्म अनुष्ठानीयम्', 'अहं कर्ता', 'मम अमुकं कर्तव्यम्' इत्यादि ज्ञात्रे अज्ञानिने तद् कर्तव्यस्वरूपं भवति, तथैव 'न जायते' इत्यादीनाम् आत्मस्वरूपविधायकानां वाक्यानाम् अर्थज्ञाने सति ज्ञानिने किमपि कर्तव्यं नावशिष्यते । यतो हि ज्ञानिनः 'अहं न कर्ता', 'अहं न भोक्ता' इत्यादि विहाय किमपि ज्ञानं न भवति । तस्मिन् तु आत्मनः एकत्वस्य, अकर्तृत्वस्यैव ज्ञानं भवति । एवम् उक्ते ज्ञानिनः, अज्ञानिनश्च कर्तव्यस्य विभागः सिद्ध्यति । अर्थात् अज्ञानिने कर्तव्यम् अवशिष्यते, ज्ञानिने च किमपि कर्तव्यं नावशिष्यते । अतः ज्ञानिनां कर्मणि अधिकारः नास्ति, परन्तु अज्ञानिनाम् अस्ति । एषः भेदः उचितः अस्ति ।
'अहं कर्ता' इति यः चिन्तयति, तस्य अवश्यमेव बुद्धिः (चिन्तनं) स्याद् यत्, 'मम अमुकं कर्तव्यम् अस्ति' इति । तस्याः बुद्धेः अपेक्षया सः कर्मणाम् अधिकारी भवति । अतः तस्य कृते कर्म विद्यते । एवम् 'उभौ तौ न विजानीतः' इत्यस्य वाक्यस्य अनुसारं स एव अज्ञानी उच्यते । यतो हि पूर्वोक्तविशेषणद्वारा वर्णिताय ज्ञानिने तु 'कथं स पुरुषः' इत्यादीनि कर्मनिषिद्धानि वचनानि सन्ति । सुतरां सिद्ध्यति यत्, आत्मा निर्विकारी इति ज्ञातुः विशिष्टविदुषः, मुमुक्षोश्चापि सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकारः अस्ति इति । अतः भगवान् नारायणः 'ज्ञानयोगेन साङख्यानां, कर्मयोगेन योगिनाम्' इत्यादिना साङ्ख्ययोगिनः ज्ञानी, कर्मयोगिनः अज्ञानी च इति विभागौ कृत्वा द्वे निष्ठे गृह्णाति । तथैव वेदव्यासः स्वपुत्रं कथयति यत्, 'एतौ द्वौ मार्गौ स्तः' इति । 'प्रप्रथमं तु क्रियामार्गः, ततश्च संन्यासः' इत्यपि सः कथयति ।
तौ विभागौ एव पौनःपुन्येन भगवान् दर्शयिष्यति । यथा 'अहङ्काराद् मोहितः अज्ञानी अहं कर्ता इति मन्यते', 'तत्त्ववेत्ता अहं न कर्ता इति मन्यते' , 'सर्वाणि कर्माणि मनसः त्यक्त्वा तिष्ठति' इत्यादि ।
एतस्मिन् सन्दर्भे पण्डितम्मन्यमानाः वदन्ति यत्, जन्मादिभ्यः षड्विकारेभ्यः रहितः निर्विकारी, अकर्ता, एकः, आत्मा अहमेवास्मि इति ज्ञानं न कस्यापि भवति । एतस्य ज्ञानस्योत्तरमेव सर्वकर्मसन्न्यासस्य उपदेशः सम्भवति इति । तत्कथनम् अनुचितम् । यतो हि उक्तस्य विचारस्य स्वीकारे सति 'न जायते' इत्यादयः शास्त्रोपदेशाः व्यर्थाः भविष्यन्ति । अत्र ते पण्डितम्मन्याः प्रष्टव्याः यत्, यथा शास्त्रोपदेशस्य सामर्थ्याद् कर्म कर्ता मनुष्यः धर्मास्तित्वस्य ज्ञानं, देहान्तरप्राप्तेः ज्ञानं च प्राप्नोति, तथैव तम् एव पुरुषं शास्त्रेभ्यः आत्मनः निर्विकारिताम्, अकर्तृत्वम्, एकत्वम् इत्यादीनां विज्ञानं न भवितुम् अर्हति ?
यदि ते कथयन्ति यत्, मनोबुद्ध्यादिकारणाद् आत्मनः अगोचरत्वाद् तस्य ज्ञानं न भवतीति, तर्हि तथा कथनम् अयोग्यम् । यतो हि 'मनसा तस्य आत्मनः दर्शनं करणीयम्' इत्यादीनि श्रुतिवाक्यानि सन्ति । अतः शास्त्राणाम्, आचार्याणां च उपदेशैः, शमदमादिभिश्च शुद्धीकृतं मनः आत्मदर्शने 'करणम्' अर्थात् साधनम् अस्ति इति । एवं ज्ञानप्राप्तेः तस्मिन् विषये अनुमानम्, आगमश्च प्रमाप्रमयोः सदसतोः अपि ज्ञानं न शक्यते इति साहसमात्रम् एव । एतत्तु स्वीकरणीयं यत्, उत्पन्नं ज्ञानं स्वस्माद् विपरीतं ज्ञानं नाशयति एव ।
'अहं घातकः', 'अहं मृतः' इत्यादि अज्ञानं तु पूर्वमेव 'तौ उभौ न जानीतः आत्मतत्त्वम्' वाक्येन प्रदर्शितम् । अत्रापि उक्तम् अस्ति यत्, आत्मनि हननक्रियायाः कर्तृत्वस्य, कर्मत्वस्य, हेतुत्वस्य च आरोपणम् अज्ञानजनितम् अस्ति इति । आत्मनः निर्विकारित्वाद् 'कर्तृत्वादीनां' भावानाम् अविद्यामूलकत्वे सिद्धे सति सर्वासु क्रियासु समानः अस्ति । यतो हि 'त्वम् अमुकं कर्म कुरु' इति विकारवान् एव स्वयं कर्ता भूत्वा स्वकर्मद्वारा अन्यान् कर्मणि नियोजयति ।
'वेदाविनाशिनम्', 'कथं स पुरुषः' इत्यादिभ्यः वाक्येभ्यः भगवान् सर्वासु क्रियासु समानभावेन विदुषां कर्तृत्वेन, प्रयोजककर्तृत्वेन च प्रतिषेधं करोति । एवं सः ज्ञानिनः कर्मसु अधिकारः नास्ति इति उपस्थापयति । ज्ञानिनः अधिकारः कुत्र ? इति तु 'ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्' इत्यादिवचनैः पूर्वमेव उक्तम् अस्ति । तथापि भगवान् 'सर्वकर्माणि मनसा' इत्यादिना सर्वकर्मणां सन्न्यासं कथयिष्यति ।
पू. – उक्ते श्लोके 'मनसा' इत्येव शब्दः उपयुक्तः । अतः मानसिककर्मणाम् एव त्यागः उक्तः । शरीरवाणीसम्बद्धानां कर्मभ्यः सन्न्यासः न इति कोऽपि तर्कयति चेत् ?
उ. – तत्कथनं न योग्यम् । यतो हि 'सर्वकर्माणि त्यक्त्वा' इति कर्मणा सह 'सर्व' इत्यस्य विशेषणस्य प्रयोगः कृतः ।
पू. – यदि मनस्सम्बन्धिनां कर्मणां त्यागः मन्यामश्चेत् ?
उ. – नोचितम् । यतो हि वाण्याः, शरीरस्य च क्रिया मनोव्यापारपूर्वकमेव भवति । मनोव्यापरस्य अभावे क्रिया असम्भवा ।
पू. - शास्त्रविहितीनि कायिक-वाचिककर्माणि कारणरूपमानसिककर्माणि विहाय अन्यसर्वेषां कर्मणां मनसा सन्न्यासः मन्यामश्चेत् ?
उ. – तन्नोचितम् । यतः 'न करोति, न च कारयति' इति विशेषणम् अस्ति । एवं त्रिधा कर्मभ्यः सन्न्यासः सिद्ध्यति ।
पू. – भगवता उक्तः सर्वकर्म सन्न्यासः तु मुमूर्षुभ्यः अस्ति, न तु जीवतेभ्यः इति मन्यते चेत् ?
उ. – तन्नयोग्यम् । यतो हि आत्मा निर्विकारी इति सर्वत्र उक्तम् अस्ति । तथा 'आसन'-क्रियायाम् आधारस्य अपेक्षा अस्ति तथा च 'संन्यासाय' आधारस्य अपेक्षा नास्ति । एवं 'सम्' पूर्वकं 'न्यास' इत्यस्य शब्दस्य अत्रार्थः त्यागः इत्यवेन, न तु निक्षेपः (स्थापनम्) इति । सम्पूर्णे गीताशास्त्रे आत्मज्ञानिनः सन्न्यासे एव अधिकारः, नैव कर्मणि इति उक्तम् । अग्रिमप्रकरणेष्वपि वयम् एतदेव प्रदर्शयिष्यामः ।
रामानुजभाष्यम्
एवम् अविनाशित्वेन अजत्वेन व्ययानर्हत्वेन च  नित्यम् एनम्  आत्मानं  यः  पुरुषो  वेद स पुरुषो  देवमनुष्यतिर्यक्स्थावरशरीरावस्थितेषु आत्मसु  कम्  अपि आत्मानं  कथं घातयति   कं  वा कथं  हन्ति  कथं नाशयति कथं वा तत्प्रयोजको भवति इत्यर्थः। एतान् आत्मनो घातयामि हन्मि इति अनुशोचनम् आत्मस्वरूपयाथात्म्याज्ञानमूलम् एव इत्यभिप्रायः।
भाष्यार्थः
एवं यः पुरुषः आत्मानमेनं जन्मरहितत्वाद्, विनाशरहितत्वाद्, व्ययरहितत्वाच्च नित्यं जानाति, सः पुरुषः देव-मनुष्य-तिर्यक्-स्थावरादिषु शरीरेषु स्थितेषु आत्मषु कञ्चन आत्मानं कथं घातयितुं शक्नोति ? अथवा कथं घन्तुं शक्नोति ? भिन्नशब्देषु वदामः चेत्, सः कथं कस्यापि नाशं कर्तुं शक्नोति, कथं वा अन्यम् एतस्मिन् कार्ये योजयितुं शक्नोति ? अभिप्रायः अस्ति यत्, एनम् आत्मानम् 'अहं घातयामि, मारयामि' एतादृशस्य शोकस्य कर्ता आत्मस्वरूपस्य यर्थाथं ज्ञानं न वहति इति ।
अधिकवाचनाय
21 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रायबरेली
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति रायबरेलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रायबरेली।
वर्गः:भारतस्य नगराणि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१८६८
१८६८ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८६८ १८६८ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लान्सिङ्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सैन्ट् पाल्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२१०
२१० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२१० २१० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
डियेगो माराडोना
टिप्पणी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्षीरम्
thumb|150px|right|गोक्षीरम्
एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरम् इति अपि उच्यमानम् एतत् दुग्धम् आङ्लभाषायां Milk इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । अन्ये प्राणिजन्याः आहाराः तामसे वा राजसिके वा आहारे अन्तर्भवन्ति । परन्तु दुग्धं न तथा । एतत् यद्यपि प्राणिजन्यं तथापि सात्त्विकः आहारः । न केवलं तावत् अपि तु दुग्धं भूलोकस्य अमृतम् इति उच्यते । परिपूर्णः आहारः इति उच्यते । शिशुतः वृद्धपर्यन्तं सर्वेषां पथ्यः आहारः अपि । यतः देहस्य सप्तानां धातूनाम् ओजः, गोक्षीरे विद्यमानाः गुणाः च समानाः । अतः एव दुग्धं जीवनीयेषु द्रव्येषु, रसानीयेषु द्रव्येषु  अग्रगण्यम् अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दुग्धम् । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दुग्धं योजयन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दुग्धस्य स्वभावः
एतत् दुग्धं पाके रुचौ च मधुरं स्निग्धं च । वातं पित्तं च शमयति । देहे कफं शीतं धातून् च वर्धयति । व्रणितानां, श्रान्तानां, दुर्बलानां, श्रमिकाणां च मेध्यं दुग्धम् । बलवर्धकं च ।
शास्त्रकाराः अष्टविधं दुग्धं वदन्ति । अष्टानां प्राणिनां दुग्धस्य उपयोगं च वदन्ति । तत्रापि गोक्षीरं सर्वेषु अत्यन्तं श्रेष्ठम् इति ।
जाक्सन्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
क्षीरम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गव्यम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पश्य मे पार्थ रूपाणि...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच -
जाक्सन्
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पश्य मे पार्थ रूपाणि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥
अन्वयः
पार्थ ! शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च मे रूपाणि पश्य ।
अर्थः
अर्जुन ! बहुप्रकाराणि दिव्यानि नानावर्णाकाराणि च मम स्वरूपाणि च पश्य ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
05 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२११
२११ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२११ २११ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जेफर्सन्-नगरम्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
राहुः
राहुः (चिह्न: ; Rahu) हैन्दवानां विश्वासानुरोधेन सूर्यं उत चन्द्रं गिलित्वा ग्रहणानां उत्पादकः कश्चन सर्पः इति।  अनन्तरं सूर्यस्य उत चन्द्रस्य कण्ठभागतः बहिरागत्य ग्रहणं समापयति। कृष्णवर्णीय अष्टाश्वसहितः रथस्य चालकः तथा सम्पूर्णदेहः क्रूरजन्तु विशेष इव चित्रकलायां बिम्बितमस्ति। वेदाङ्गज्योतिष्यशास्त्रे राहुः नवग्रहेषु अन्यतमः ग्रहः। पुराणस्यानुरोधेन, समुद्रमन्थनसमये असुरः राहुः स्वल्पम् अमृतं पीतवान्। किन्तु, अमृतरसः कण्ठमार्गेण गमनात् पूर्वमेव मोहिनी अस्य शिरच्छेदं कृतवति।तथाऽपि केवलं शिरोभागः एव सजीवरूपेण स्थितः इति। खगोलविज्ञानरीत्या राहुः तथा केतुः, सूर्यः तथा चन्द्रः खगोलाय नीलाकाशपरिधौ परिक्रमण वेलायां मार्गेषु छेदकबिन्दू सूचितौ भवतः। अतः राहुः तथा केतुः क्रमशः उत्तरदक्षिण चान्द्रसम्पातौ इति व्यवहारः। सूर्यचन्द्रयोर्मध्ये एकस्मिन बिन्दौ यदा भवति तदा ग्रहणं भवति, इति तु सत्यमेव। एतेन पुराणस्थ विषयोपि सत्यमित्याशय़ः। राहुं वञ्चनाप्रवृत्तियुक्तः एकः पौराणिकपुरुषः इति परिगणितमस्ति। अयं राहुः, वञ्चकानाम्, केवलं सन्तोषान्वेषकानाम्, अन्येषां भूमिं ये अतिक्रमणं कुर्वन्ति तेषाम्, मादकद्रव्याणां वणिग्जनानाम्, विषं ये विक्रयन्ति तेषाम्, अप्रामाणिकानाम्, अनैतिककार्यमग्नानाम्,अन्येषाञ्च प्रतिनिधिः भवति। अयम् अधर्मस्य, बहिष्कृतस्य,कठोरवचनस्य, असत्यस्य, अशुचित्वस्य, उदरव्रणस्य, अस्थेः, देहान्तर वेषधारकस्य सूचकः भवति इति। अन्येषां शक्तिं प्रबलीकरणे एवं मित्रं शत्रृत्वेन परिवर्तने च कारणीभूतः अयम्। विषसर्पेण दंशति चेत् राहुकृपया (रोग)पीडामुक्तः भवतीति। बौद्धधर्मे राहुः क्रोधयुक्तदेवेषु एकः इति।
जेफर्सन्-नगरम्
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राहुः
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:नवग्रहाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
नादत्ते कस्यचित्पापं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य पञ्चदशः (१५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
न आदत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुः अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
अन्वयः
विभुः कस्यचित् पापं न आदत्ते । सुकृतं च एव न । ज्ञानम् अज्ञानेन आवृतम् । तेन जन्तवः मुह्यन्ति ।