cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अमरकण्टक
अमरकण्टक-नगरस्य मन्दिराणि मूर्तयः च
अमरकण्टक-नगरे बहूनि प्राचीनानि मन्दिराणि, प्राचीनाः मूर्तयः सन्ति । तेषां सम्बन्धः महाभारतस्य पाण्डवैः सह अस्ति । अधिकांशमूर्तयः पुरातनाः सन्ति । वास्तविकत्वेन प्राचीनानि मन्दिराणि कानिचिदेव सन्ति । अस्मिन् नगरे नर्मदामन्दिरं प्रसिद्धमस्ति । अमरकण्टक-नगरात् नर्मदायाः उद्गमः भवति । अतः तत्र नर्मदामातुः मन्दिरं वर्तते । जनाः स्वेषाम् इच्छापूर्त्यर्थं दर्शनार्थं च तत्र गच्छन्ति ।
thumb|250px|right|अमरकण्टक-नगरस्थं नर्मदामातामन्दिरम्
नर्मदाकुण्डः मन्दिरं च
नर्मदाकुण्डः नर्मदानद्याः उद्गमस्थलम् अस्ति । इमं कुण्डं परितः मन्दिराणि सन्ति । तेषु मन्दिरेषु नर्मदा-मन्दिरं, शिव-मन्दिरं, कार्तिकेय-मन्दिरं, श्रीरामजानकी-मन्दिरम्, अन्नपूर्णा-मन्दिरं, गुरुगोरखनाथ-मन्दिरं, श्रीसूर्यनारायण-मन्दिरं, वङ्गेश्वर महादेव-मन्दिरं, दुर्गा-मन्दिरं, सिद्धेश्वर महादेव-मन्दिरं, श्रीराधा-कृष्ण-मन्दिरं, एकादशरुद्र-मन्दिरम् इत्यादीनि प्रमुखानि मन्दिराणि सन्ति । उच्यते भगवान् शिवः स्वस्य पुत्र्या नर्मदया सह तत्र निवसति स्म इति ।
धूनी पानी
अयम् अमरकण्टक-नगरस्य उष्णजलप्रपातः वर्तते । उच्यते अयं जलप्रपातः औषधीयगुणैः युक्तः अस्ति इति । अस्मिन् जलप्रपाते स्नानेन शरीरस्य असाध्यरोगाणां नाशः भवति । जनाः पवित्रजले स्नातुं तत्र गच्छन्ति ।
दूध धारा
दूध धारा नामकः जलप्रपातः लोकप्रियः अस्ति । अस्य जलप्रपातस्य जलं दुग्धमिव दृश्यते । तेन अयं दुग्ध धारा इति कथ्यते ।
सोन मुदा
सोन मुदा इतीदं स्थलं सोननद्याः उद्गमस्थलमस्ति । इदं स्थलं नर्मदाकुण्डात् १.५ कि. मी. दूरे अस्ति । अत्र सोननदी एकः जलप्रपातः इव पतति । अस्याः नद्याः सिकता स्वर्णमयी अस्ति । तेन अस्याः नद्याः नाम सोन इति ।
thumb|250px|right|[[कपिलः (ऋषिः)|कपिलधारा जलप्रपातः]]
कपिलधारा
इदं स्थलं नर्मदायाः उद्गमस्थानात् अमरकण्टक-नगरात् ८ कि. मी. दूरे अस्ति । अत्र १०० फीट् उन्नतः जलप्रपातः अस्ति । इदं बहुरमणीयस्थलम् अस्ति । पुराणेषु लिखितमस्ति यत् – कपिलमुनिः अत्र निवसति स्म । कपिलमुनिः सांख्यदर्शनस्य रचयिता आसीत् । सांख्यदर्शनस्य रचना कपिलमुनिना अत्रैव कृतमासीत् इति मान्यता । अस्य स्थलस्य समीपे कपिलेश्वरमहादेव-मन्दिरमपि अस्ति । कपिलधारायाः समीपे अनेकाः गुहाः सन्ति । तासु गुहासु साधवः ध्यानमग्नावस्थायां दृश्यन्ते ।
कबीर चबूतरा
स्थानीयनिवासिभ्यः अस्य स्थलस्य महत्त्वम् अधिकं वर्तते । उच्यते सन्त कबीर इत्याख्यः अत्र बहुवर्षं यावत् तपस्यां चकार । सन्त कबीर, सिक्खधर्मस्य प्रथमगुरुः श्री गुरुनानकदेवः इत्येतयोः मेलनम् अपि अत्र एव अभवत् । कबीर चबुतरा इत्यस्य स्थलस्य समीपे एकः जलप्रपातः अपि अस्ति । तस्य नाम कबीर-जलप्रपातः इति ।
सर्वोदयजैनमन्दिरम्
अस्य मन्दिरस्य स्थानम् अद्वितीयमन्दिरेषु वर्तते । वज्रचूर्णलोहाभ्यां विना एव इदं मन्दिरं निर्मीयमाणम् अस्ति इति विशेषः । मन्दिरे स्थापितायाः मूर्त्याः भारः २४ टन् अस्ति ।
ज्वालेश्वरमहादेव-मन्दिरम्
श्रीज्वालेश्वरमहादेव-मन्दिरम् अमरकण्टक-नगरात् ८ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । इदं बहुसुन्दरं मन्दिरं वर्तते । अस्मात् स्थलादेव जोहिला-नद्याः उत्पत्तिर्भवति । पुराणेषु उच्यते यत् भगवता शिवेन स्वयमेव अत्र शिवलिङ्गस्य स्थापना कृता आसीत् इति । पुराणेषु इदं महारुद्र मेरू इति उक्तम् अस्ति । उच्यते यत् भगवान् शिवः स्वस्य पत्न्या पार्वत्या सह अत्र निवसति स्म इति ।
वायुमार्गः
अमरकण्टक-नगरस्य निकटतमं विमानस्थानकं जबलपुर-नगरे अस्ति । जबलपुर-नगरात् अमरकण्टक-नगरं २४५ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति ।
धूमशकटमार्गः
अमरकण्टक-नगरस्य समीपे पेन्ड्रा रोड रेलस्थानकम् अस्ति । अमरकण्टक-नगरात् पेन्ड्रा रोड १७ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । सुविधानुसारं अनूपपुर-रेलस्थानकं व्यवस्थितमस्ति । अनूपपुरम् अमरकण्टक-नगरात् ४८ कि. मी. दूरे अस्ति ।
भूमार्गः
अमरकण्टक-नगरं निकटवर्तिनगराणां भूमार्गेण सह सम्बद्धम् अस्ति । प्रतिदिनं नियमितरूपेण पेन्ड्रा रोड, विलासपुर, शहडोल इत्येतेभ्यः नगरेभ्यः अमरकण्टक-नगराय बस्-यानानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
http://www.citypopulation.de/php/india-madhyapradesh.php?cityid=2341620000
अतिथिसत्कारः
अथ चतुर्षु ऋणेषु मनुष्यऋणं तथा पञ्चमहायज्ञेषु मनुष्ययज्ञः इति सङ्कल्पनाद्वयेन अतिथिसत्कारः निर्दिश्यते । भारतीयजीवनरचनायाम् आतिथ्यधर्मस्य वैशिष्ट्यपूर्णं गरिमायुतं च स्थानं वर्तते । अतः तन्मर्मग्रहणार्थं विषयोऽयं सविशेषं पर्यालोचनम् अर्हति ।
इतिहासः
आ वेदकालात् आधुनिककाव्यनाटकादिसंस्कृतसाहित्यपर्यन्तं समग्रग्रन्थेषु एकमेव समानं किमपि संस्कृतिनिदर्शकं सूत्रम् अनुस्यूतं वर्तते इति यदि वयं दर्शयितुं पारयामः तर्हि अस्माकम् इयं संस्कृतिः धारावाहिकरूपेण अखण्डम् अविच्छिन्नम् आ प्राचीनकालात् अद्ययावत् प्रवहति इति सुप्रतिष्ठितं भवेत् । तादृशं सूत्रम् आतिथ्यधर्मरूपेण अवतिष्ठते इति विगतसन्देहधिया वक्तुं शक्यते । आतिथ्यधर्मस्य माहात्म्यम् ऋग्वेदपूर्वकालेऽपि सुप्रतिष्ठितम् आसीत् इति दृष्टिपथमायाति । पश्चात् समस्तवैदिकसाहित्येऽपि तस्य महिमा अप्रतिहतम् अक्षुण्णो गोचरीभवति । कल्पसूत्रेषु एवं स्मृतिषु वैदिकवाङ्मयात् मार्गदर्शनं प्राप्य शास्त्रकारैः विस्तृतविधिनिषेधान् निर्माय आतिथ्यस्य नीतिः रीतिश्च सामग्र्येण निर्धारिते इति नयनसरणिम् आपतति । तदनन्तरं दृष्टान्ताख्यानपरिप्लुतेषु रामायण-महाभारत –पुराणादिषु तथा काव्यनाटकादिसंस्कृतसाहित्य ग्रन्थेषु अतिथिसत्कारस्य प्रत्यक्षव्यवहारः कीदृशः आसीत् इति लोचनगोचरो भवति । right|250px|अतिथिसत्कारः
उद्देश्यम्
यदा छात्रः विद्याध्ययनं विधिवत् समाप्य स्वगृहं प्रतिनिवर्तितुम् उद्यतो भवति तदा भाविजीवनम् उद्दिश्य यः कर्तव्योपदेशः तस्मै दीयते तत्र जन्मदातुमातृपित्रोः तथा विद्यादातुः आचार्यस्य पूजनानन्तरं समष्टेः प्रतिनिधिरुपेण 'अतिथिदेवो भव' इति अतिथेः पूजनम् उपदिश्यते । अत सातत्यगमने (भ्वा. प.) ऋतन्यञ्जि (उ ४-२) इति इथिन् प्रत्ययः इत्येवंरीत्या अतिथिशब्दः व्युत्पन्नो भवति । धर्मसंकल्पना भारतीयानां प्राणभूतं जीवननियामकं तत्त्वम् इति तु विश्रुतमेव । अथ धर्मतत्त्वस्य क्रियान्वयनार्थं ग्रामात् ग्रामं गत्वा जनसाधारणेषु सञ्चारं कृत्वा धर्मोपदेशपुरः सरं ते प्रबोधयितव्याः इत्यनेन हेतुना स्वीकृतभ्रमणव्रतः एव अतिथिः इति तदानीन्तनाः मन्यन्ते स्म इति प्रतीयते । 'अध्वनीनोऽतिथिर्ज्ञेयः’ इति स्मृतिवचनात्, तथा एकरात्रिमात्र-निवासस्य निर्देशात् एतादृशः भ्रमणपरः जनसेवातत्परः एव अतिथिः इति सुपुष्टं तिष्ठति । एतादृशः अतिथिः समष्टेः याथार्थ्येन प्रतिनिधिः भवितुम् अर्हति इत्यत्र न संशीतिः ।
सत्कारपद्धतयः
एतादृशस्य अतिथेः सत्कारार्थं नानाविधाः उपचाराः धर्मसूत्रस्मृत्यादिग्रन्थेषु विहिताः दृश्यन्ते । तत्र सम्मानप्रदर्शनार्थं प्रत्युथान-अभिवादनादयः श्रमापनोदनार्थम् आसन- पादप्रक्षालन-भोजन- शयानादयः, तथा पुनः आदर प्रदर्शनार्थम् उपासनम्, अनुव्रजनम् इत्यादयः उपचाराः उपदिष्टाः । तथा अश्वादिचालितानि रथादिवाहनानि तथा सर्वसुखसाधनोपेतानि पान्थसदनानि अकिंचनस्य धर्मप्रचारकस्य कृते उपयुक्तानि नासन् । तथैव तादृशस्य अतिथेः पादचारिणः कृते खाद्यपदार्थानां शय्याद्रव्याणां वा स्कन्धेन वहनमपि न सुखकरम् आसीत् इति स्पष्टमेव । सर्वम् एतत् मनसि कृत्वा एतादृशानां समाजसेवकानां कृते एव विविधोपचाराः उपदिष्टाः शास्त्रकारैः इति गम्यते । मानधनानां तेषां कृते आनृशंस्यार्थं दयाप्रेरितः स्वागतव्यवहारः नैव रुचये स्यात् इति स्पष्टमेव । अतः आतिथेयाः भोजनादिप्रबन्धेन न अतिथिम् उपकुर्वन्ति प्रत्युत अतिथेः आगमनेन आतिथेयः सम्मानितो भवति इत्येतादृशं भावं प्रकटयितुमेव आदरप्रदर्शकाः उपचाराः उपदिष्टाः दृश्यन्ते ।
left|250px|अतिथिसत्कारः यद्यपि आतिथ्यधर्मस्य मूले एतादृशी संकल्पना आसीत् इत्युक्तम् । तथापि गच्छता कालेन तादृशस्य विशिष्टगुणोपेतस्य अतिथेः स्थाने यः कोऽपि समाजस्य अङ्गभूतः गृहद्वारि आगच्छेत् तर्हि तं देवरुपं मत्वा यथाशक्ति यथाविधि च सेवितव्यः इत्यभवत् नियमः । समाजे जनानां शक्तिबुध्दिकर्तृत्वादीनां निसर्गतः एव वैषम्यात् आपद्गताः निर्धनाः अनाथाः पुरुषाः सन्ति एव । तेषां सर्वेषां ज्ञातिगुणनिर्विशेषम् अन्नपानादिदानेन संसेवनं कर्तव्यमेव इति निर्दिष्टं भवति । सोऽयम् आतिथ्यधर्मः प्राधान्येन गृहस्थानामेव, अन्येषां त्रयाणाम् आश्रमिणाम् अपचमानत्वात् इति तु स्पष्टमेव । पाश्चात्त्यानां संपर्कात् पूर्वं प्रायः न्यूनाधिक्येन अयम् अतिथिसत्कारविधिः सर्वत्र भारते परिपाल्यते स्म । जैन बौध्दानां ग्रन्थानाम् आलोडनेन एतदेव गोचरीभवति यद् आतिथ्यधर्मस्य अवश्यकर्तव्यता, तदन्तर्गताः विविधाः उपचाराः, तस्य परिपालनेन् प्राप्यं फलम् इत्यादिषु विषयेषु आश्चर्यकरं साम्यं वर्तते त्रयाणामपि वैदिक-जैन –बौद्धानां मतेषु । एवम् उपासनाभेदेन ग्रन्थप्रामाण्यविषयकवैमत्येन वा संस्कृतिः न भिद्यते इति तथ्यं प्रमाणितं भवति । आधुनिकप्रगतपाश्चात्त्यदेशेषु दरिद्रपोषणस्य दायित्वं तावत् स्वीकृतं शासनसंस्थया । तत्र निर्धनानां स्वनिर्वाहं कर्तुम् अक्षमाणां न्यूनतमम् इति कृत्वा उदरभरणाय पर्याप्तं धनं दीयते । भारतीयशास्रकारैः तु भारः एषः विकेन्द्रीकृतः । यः कोऽपि गृहस्थः स्वभोजनात् पूर्वं समन्ततः अवलोकयन् यदि कश्चित् क्षुधितः अन्नार्थी दृष्टिपथं यायात् तर्हि तस्मै भोजनादिकं दत्त्वा अवश्यमेव तर्पयेत् इत्युपदिष्टम् । तत्रोक्तं 'अतिथिमाकाङ्क्षेत् गोदोहनमात्रम्’ इति । अनेन व्यवहारेण सममेव जनसाधारणान् प्रति भ्रातृभावः ऐक्यभावना च वृध्दिम् उपेयाताम् इति तु स्पष्टमेव । 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’, अथवा 'भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यामकारणात्’ इत्यादिवचनानाम् अयमेव तात्पर्यार्थः । समाज-ऋणस्य निर्यातने अतिथिसत्कारः नाम अन्यतमः विधिः । स तु प्रतीकरूपः एव । गृहस्थाः यद् धनम् अर्जयन्ति तस्य विनियोगः केवलं स्वस्यैव सुखार्थं नैव कर्तव्यः, अपि तु स्थलकालानुसारं, समाजहितं साधयितुम् अनुष्ठातव्यः इत्येव आतिथ्यतत्त्वं सूचयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गृहस्थाश्रमः
६ मार्च
६ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चषष्टितमं (६५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् षट्षष्टितमं (६६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नाडी
thumb|right|150px|नाड्यः (वर्णैः दर्शिताः)
इयं नाडी शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । नाड्यः बहुविधाः भवन्ति । एषा नाडी आङ्ग्लभाषायां Nerve इति उच्यते । एताः नाड्यः शरीराद्यन्तं प्रसृताः सन्ति । एताः नाड्यः शरीरस्य अन्तर्भागे भवन्ति । नाडीनां द्वारा एव समग्रे शरीरे रक्तस्य सञ्चारः भवति ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
७ मार्च
७ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षट्षष्टितमं (६६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् सप्तषष्टितमं (६७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नाभिः
इयं नाभिः शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । नाभिः उदरे भवति । एषा नाभिः आङ्ग्लभाषायां Abdomen इति उच्यते । thumb|right|200px|मानवस्य नाभिः thumb|left|200px
वेदपुराणेषु नाभिः
नाभितः सम्बद्धस्य मणीपूर चक्रस्य संदर्भे रजनीश महाभागः एवं कथयति – तीसरा शरीर मैंने कहा, एस्ट्रल बॉडी है, सूक्ष्म शरीर है। उस सूक्ष्म शरीर के भी दो हिस्से हैं। प्राथमिक रूप से सूक्ष्म शरीर संदेह, विचार, इनके आसपास रुका रहता है। और अगर ये रूपांतरित हो जाएं—संदेह अगर रूपांतरित हो तो श्रद्धा बन जाता है; और विचार अगर रूपांतरित हो तो विवेक बन जाता है। - रजनीश(कुण्डलिनी और सात शरीर व्याख्यानमाला)
वैदिकग्रन्थेषु कुत्रापि प्रत्यक्षरूपेण श्रद्धायाः सम्बन्धं नाभितः नास्ति। केवलं नारदपुराणे १.६६.८९ उल्लेखमस्ति यत् पद्मनाभदेवस्य शक्तिः श्रद्धा अस्ति। श्रद्धायाः नाभितः सम्बन्धने किं न्यायं भवितुं शक्यते। सोमयागे सोमं क्रीत्वा तं शकटे स्थापयित्वा यज्ञवेदीं प्रति आनयन्ति। यजमानपत्नी शकटचक्रस्य नाभ्यां आज्यं सिञ्चति, येन नाभ्यां चक्रस्य घर्षणेन कस्यापि आसुरी वाचः उत्पत्तिः मा भवेत्। यथा चन्द्रमसः संदर्भे कथनमस्ति यत् या पञ्चदश कलाः सन्ति, ताः प्रजापतेः वित्तमस्ति। यः षोडशी कला, सा तस्य आत्मा। न्यूनाधिक रूपेण, यः स्थिति आत्मनः संदर्भे अस्ति, सैव नाभ्यां संदर्भे अपि भवितुं शक्यते। आत्मा संदर्भे कथनमस्ति यत् बाह्येभिः दुःखसुखेभिः आत्मनः कम्पनं न भवेत्, अयं अपेक्षितमस्ति। नाभेः संदर्भेपि अयमेव स्थिति अस्ति वा न वा, अयं विचारणीयः। स्कन्दपुराणे ५.३.४४.१७ उल्लेखमस्ति यत् नाभीनां गयानाभिः पुण्या अस्ति। गयाप्रदेशस्य गुणमस्ति यत् तत्र गयासुरस्य देहस्य कम्पनं समाप्तं भवति। व्यावहारिकरूपेण, किमयं सम्भवमस्ति यत् बाह्यसंसारे उच्चावच स्थितिः, अधर्मस्य स्थितिः भवति एवं अन्तस्थलः अस्पृष्टं एव भवति। अयं अपेक्षितमस्ति यत् आत्मनः परितः, नाभ्या परितः अपि श्रद्धायाः साम्राज्यं भवेत्, न अश्रद्धायाः। श्रद्धैव नाभ्याः वित्तं भवेत्।
शेषशायी विष्णोः नाभितः पद्मस्य आविर्भावं, पद्मस्य कर्णिकायां ब्रह्मदेवस्य स्थितिः एकं सावर्त्रिकं चित्रमस्ति। अस्मिन् चित्रे मधु-कैटभ असुराणां स्थितिरपि दर्शनीयमस्ति। पद्मस्य आविर्भावं बहिर्मुखी अस्ति अथवा अयं हृदयस्य अनाहतचक्रस्य अन्तर्मुखी विकासमस्ति, अयं विचारणीयः। पद्मस्य कर्णिका कारणरूपं भवति, यथा पृथिवीरूपी पद्मस्य कर्णिका मेरुपर्वतमस्ति।
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्था ब्रह्मपुरम्
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्थानम् ब्रह्मपुरम् (आङ्ग्ल: Indian Institute of Science Education and Research Berhampur) एकं भारतीय स्वयंशासीत शिक्षा गबेषणाप्रतिष्ठानम्च । अयम् संस्थानम् भारत सरकारस्य शिक्षामन्त्रालयेन ओडिशा प्रदेशस्य ब्रह्मपुरे स्थापितम् अभवत् । उच्चतरवैज्ञानिकशिक्षा अनुसंधानेन च सह स्नातक स्नातकोत्तर च स्तरे वैज्ञानिकअनुसंधानस्य प्रोत्साहनम् अस्य ‌उद्देश्यः । 'राष्ट्रीय महत्वस्य अनुष्ठानं' भावेन भारत सरकारद्वारा परिचितम् एतत् अनुष्ठानं २०१६ तमे वर्षे अगस्त मासे आरम्भः अभवत् । भारतस्य सप्तेसु अयजरेसु एतत् अनुष्ठानमन्यतमम्   ।
इतिहासः
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्थानम् २००६ तमे वर्षे भारत सरकारस्य शिक्षामन्त्रालयेन (पूर्वे मानवसंबल बिकाश मंत्रालय रूपेण परिचितम्) गुणात्मकशिक्षा मौलिकविज्ञाने सोधकार्यं प्रोत्साहितुं च स्थापितम् अभवत् । राष्ट्रीय प्रयुक्तिविद्या विज्ञान शिक्षा व अनुसन्धान संस्थान् अधिनियम (NITSER), २००७ स्य संशोधनम् कृत्वा संसदे राष्ट्रीय प्रयुक्तिविद्या विज्ञान शिक्षा व अनुसन्धान संस्थान् बिल् (NITSER), २०१६ माध्यमेन मूलअधिनियमस्य द्वितीय परिशिष्ठे अयजर तिरुपती आयजर ब्रह्मपुरम्च अन्तर्भुक्तअभवताम् । २०१५ तमे वर्षे केंद्र बित्तमंत्री अरुण जेटली संसदे स्वस्य बजेट उदबोधने आयजर ब्रह्मपुरस्य घोषणा कृतवान् । तस्मात् पूर्वं पुणे कोलकाता च (२००६), मोहाली (२००७), भोपाल तिरुवनंतपुरम च (२००८) एतेषु स्थानेषु आयजराणाम् स्थापनमभबत् ।
क्याम्पस्
सम्प्रति ब्रह्मपुरनगरेस्थित सरकारी आई°टी°आई इति प्रतिष्ठानतः आयजर ब्रह्मपुर सामयिकरूपेण कार्यं करोति । ब्रह्मपुरनगरस्य निकटे स्थित लाउडिग्रामे अस्य स्थायी क्यांपसस्य निर्माणकार्यं भवति ।
4.33 क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
4.34 पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति
व्यासभाष्यम्
गुणादिकारक्रमसमाप्तौ कैवल्यमुक्तम् । तत्स्वरूपमवधार्यते— कृतभोगापवर्गाणां पुरुषार्थशून्यानां यः प्रतिप्रसवः कार्यकारणात्मनां गुणानां तत्कैवल्यम् । स्वरूपप्रतिष्ठा पुनर्बुद्धिसत्त्वानभिसम्बन्धात्पुरुषस्य चितिशक्तिरेव केवला, तस्याः सदा तथैवावस्थानं कैवल्यमिति ॥३४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
कोळिकोड् विश्वविद्यालयः
आधुनिककाले उच्चस्तरीयसंस्कृतपठने मुख्यं स्थानमावहति केरलदेशॆ वर्तमानः कालिकट् विश्वविद्यालयसंस्कृतविभागः ।
वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः
मन्त्रः
॥ॐ॥यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः। छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव। स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु। अमृतस्य देवधारणो भूयासम्। शरीरं मे विचर्षणम्। जिह्वा मे मधुमत्तमा। कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्। ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः। श्रुतं मे गोपाय॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
अर्थः
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः। यः वेदानां सारभूतः, मुख्यः, विश्वरूपः, सर्वरूपः; सः अतः सर्वरूपः यतः ऋषभशब्दवाच्यः ॐकारः वाचम् आवृत्य तिष्ठति। छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव। वेदेभ्यः नवनीतवत् उत्पन्नं सारिष्ठं तत्त्वम् ॐकारः एव। स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु। सः एवम्भूतः ॐकारः, इन्द्रः, परमेश्वरः मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु, प्रीणातु, बलयतु इत्यर्थः। अमृतस्य देवधारणो भूयासम्। अहं अमृतत्त्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य धारयिता भवेयम् इत्यर्थः। अधुना तु तादृशज्ञानप्राप्त्यर्थं शरीरेन्द्रिययोग्यता प्रार्थ्यते। शरीरं मे विचर्षणम्। पुनः च मम शरीरं विचर्षणम् अर्थात् योग्यं भूयात्। जिह्वा मे मधुमत्तमा। मम जिह्वा मधुमती अर्थात् अतिशयेन मधुरभाषिणी भूयात्। कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्। श्रोत्राभ्यां बहु श्रुतवान् (श्रोता) भूयासम्, भवेयम्। मम देहेन्द्रियसमुदायः आत्मज्ञानप्राप्त्यर्हः भवतु इति वाक्यार्थः। अन्ते तु ज्ञानार्थं प्रार्थ्यते, ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः। त्वं परमात्मनः कोशः अस्ति। ब्रह्मोपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् ॐकारस्य। त्वं पुनः कीदृशः इति चेत् उच्यते, मेधया लौकिकप्रज्ञया पिहितः आच्छादितः वर्तते। श्रुतं मे गोपाय। मया यत् आत्मज्ञानविषये श्रुतं तत् रक्ष। मह्यं तत् प्रापय, तदविस्मरणम् च कारय इत्यर्थः।
वर्गः:सपदि निश्चेतव्यगतिकानि पृष्ठानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
एतय्यैव सविचारा निर्विचारा च (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मानवसञ्चारतन्त्रम्
लघुचित्रम्
=आमुख= रक्तसञ्चारतन्त्रम् अङ्गतन्त्रम् अस्ति यस्मिन् हृदयं, रक्तवाहिकाः, रक्तं च समाविष्टं भवति यत् मानवस्य अन्यस्य कशेरुकस्य वा सम्पूर्णशरीरे परिसञ्चरितं भवति | अस्मिन् हृदयं रक्तवाहिनीं च युक्तं हृदयतन्त्रं वा नाडीतन्त्रं वा अन्तर्भवति | संचारतन्त्रस्य द्वौ विभागौ भवतः, प्रणालीगतसञ्चारः वा परिपथः, फुफ्फुससञ्चारः वा परिपथः वा । केचन स्रोताः हृदयतन्त्रं नाडीतन्त्रं च इति पदानाम् उपयोगं संचारतन्त्रेण सह विनिमयरूपेण कुर्वन्ति | रक्तवाहिनीनां जालं हृदयस्य महान् नाडीः सन्ति येषु बृहत् लोचदारधमनयः, बृहत् नाडीः च सन्ति; अन्ये धमनयः, लघुधमनी, शिराभिः (लघुनाडीभिः) सह सम्बद्धाः केशिकाः, अन्याः नाडीः च । कशेरुकेषु रक्तसञ्चारतन्त्रं निमीलितं भवति, यस्य अर्थः अस्ति यत् रक्तं रक्तवाहिनीनां जालं कदापि न त्यजति | आर्थ्रोपोड् इत्यादीनां केषाञ्चन अकशेरुकाणां मुक्तसञ्चारतन्त्रं भवति । स्पञ्जः, कङ्कणजिलेबी इत्यादीनां द्विकोशिकानां रक्तसञ्चारतन्त्रस्य अभावः भवति ।
रक्तं प्लाज्मा, रक्तकोशिका, श्वेतकोशिका, प्लेटलेट् च युक्तः द्रवः अस्ति यः शरीरस्य परितः प्राणवायुः पोषकाणि च ऊतकयोः कृते वहति, अपशिष्टानि च दूरं वहति परिसञ्चारितपोषकद्रव्याणि प्रोटीनानि खनिजाः च सन्ति, अन्ये घटकाः परिवहनं कुर्वन्ति आक्सीजन इत्यादयः वायुः, कार्बनडाय-आक्साइड्, हार्मोनाः, हीमोग्लोबिन् च पोषणं प्रदातुं, रोगैः सह युद्धं कर्तुं प्रतिरक्षातन्त्रे सहायतां कर्तुं, तापमानं प्राकृतिकं पीएच च स्थिरं कृत्वा होमियोस्टेसिसं निर्वाहयितुं च | पोषणं प्रदातुं, रोगैः सह युद्धं कर्तुं प्रतिरक्षातन्त्रे सहायतां कर्तुं, तापमानं प्राकृतिकं पीएच च स्थिरं कृत्वा होमियोस्टेसिसं निर्वाहयितुं च।
मेरुदण्डेषु रक्तसञ्चारतन्त्रस्य पूरकं लसिकातन्त्रम् अस्ति । एषा प्रणाली केशिकाभ्यः छानितं अतिरिक्तं प्लाज्मा कोशिकानां मध्ये अन्तरालद्रवरूपेण, शरीरस्य ऊतकात् दूरं सहायकमार्गेण वहति यत् अतिरिक्तं द्रवं पुनः रक्तसञ्चारं प्रति लसिकारूपेण प्रत्यागच्छति | रक्तस्य अपेक्षया लसिकागमने बहुकालं भवति ।[६] लसिकातन्त्रं रक्तसञ्चारतन्त्रस्य कार्याय अत्यावश्यकं उपतन्त्रम् अस्ति; तद्विना रक्तं द्रवक्षयः स्यात् । लसिकातन्त्रं रोगप्रतिरोधकतन्त्रेण सह मिलित्वा कार्यं करोति ।[७] निमीलितसञ्चारतन्त्रस्य विपरीतम् लसिकातन्त्रं मुक्ततन्त्रम् अस्ति । केचन स्रोताः गौणसञ्चारतन्त्रम् इति वर्णयन्ति । रक्तसञ्चारतन्त्रं अनेकैः हृदयरोगैः प्रभावितं भवितुम् अर्हति । हृदयरोगविशेषज्ञाः चिकित्साव्यावसायिकाः सन्ति ये हृदयस्य विशेषज्ञतां प्राप्नुवन्ति, हृदयस्य वक्षःशल्यचिकित्सकाः च हृदयस्य तस्य परितः च शल्यक्रियायां विशेषज्ञतां प्राप्नुवन्ति नाडीशल्यचिकित्सकाः रक्तवाहिनीनां, लसिकावाहिनीनां च विकारेषु ध्यानं ददति |
संरचना
रक्तवाहिनीतन्त्रे हृदयं, रक्तवाहिनीं, रक्तं च अन्तर्भवति । सर्वेषु कशेरुकेषु हृदयरोगतन्त्रं, हृदयं रक्तवाहिनीं च भवति । संचारतन्त्रम् अग्रे द्वयोः प्रमुखपरिपथयोः विभक्तम् अस्ति – फुफ्फुससञ्चारः, प्रणालीगतसञ्चारः च |फुफ्फुससञ्चारः दक्षिणहृदयात् एकः परिपथपाशः भवति यः विआक्सीजनयुक्तं रक्तं फुफ्फुसेषु नेति यत्र तत् आक्सीजनयुक्तं भवति तथा वामहृदयं प्रति प्रत्यागच्छति प्रणालीगतसञ्चारः एकः परिपथपाशः अस्ति यः वामहृदयात् शरीरस्य शेषभागं प्रति आक्सीजनयुक्तं रक्तं प्रदाति, तथा च शिराकावे इति नाम्ना प्रसिद्धैः बृहत्नाडीभिः आक्सीजनयुक्तं रक्तं पुनः दक्षिणहृदयं प्रति प्रत्यागच्छति | प्रणालीगतसञ्चारः द्वौ भागौ अपि परिभाषितुं शक्यते – एकः स्थूलसञ्चारः एकः सूक्ष्मसञ्चारः च । एकस्य औसतप्रौढस्य पञ्चषट् क्वार्ट् (प्रायः ४.७ तः ५.७ लीटरपर्यन्तं) रक्तं भवति, यत् तेषां कुलशरीरभारस्य प्रायः ७% भागं भवति ।[९] रक्ते प्लाज्मा, रक्तकोशिका, श्वेतकोशिका, प्लेटलेट् च भवन्ति । पाचनतन्त्रं रक्तस्य पम्पं स्थापयितुं तन्त्रस्य आवश्यकानि पोषकाणि प्रदातुं रक्तसञ्चारतन्त्रेण सह अपि कार्यं करोति । अग्रे रक्तसञ्चारमार्गाः सम्बद्धाः सन्ति, यथा हृदयं प्रति एव कोरोनरीसञ्चारः, मस्तिष्कं प्रति मस्तिष्कसञ्चारः, वृक्कं प्रति मूत्रपिण्डसञ्चारः, फुफ्फुसेषु ब्रोन्किषु ब्रोन्कियलसञ्चारः च
मानवस्य रक्तसञ्चारतन्त्रं निमीलितं भवति, रक्तं नाडीजालस्य अन्तः एव भवति इति अर्थः ।[११] पोषकाः सूक्ष्मसञ्चारस्य लघुरक्तवाहिनीभिः अङ्गपर्यन्तं गच्छन्ति । लसिकातन्त्रं रक्तसञ्चारतन्त्रस्य एकः आवश्यकः उपतन्त्रः अस्ति यस्मिन् लसिकावाहिनी, लसिकाग्रन्थिः, अङ्गाः, ऊतकाः, परिसञ्चारितलसिका च जालम् अस्ति इयं उपतन्त्रं मुक्ततन्त्रम् अस्ति । एकं प्रमुखं कार्यं लसिका-वाहनं, अन्तराल-द्रवस्य निष्कासनं, लसिका-नलिकां प्रति प्रत्यागमनं च पुनः हृदयं प्रति रक्तसञ्चारतन्त्रं प्रति प्रत्यागमनाय भवति अन्यत् प्रमुखं कार्यं रोगजनकानाम् विरुद्धं रक्षणार्थं रोगप्रतिरोधकशक्तिना सह मिलित्वा कार्यं करोति ।
हृदयम्
हृदयं शरीरस्य सर्वेषु भागेषु रक्तं पम्पं कृत्वा प्रत्येकं कोशिकायां पोषकाणि प्राणवायुः च प्रदाति, अपशिष्टानि च निष्कासयति । वामहृदयः प्रणालीगतसञ्चारस्य फुफ्फुसात् शरीरस्य शेषभागं प्रति आक्सीजनयुक्तं रक्तं पम्पं करोति । दक्षिणहृदयः फुफ्फुससञ्चारस्य आक्सीजनयुक्तं रक्तं फुफ्फुसेषु पम्पं करोति ।मानवहृदये प्रत्येकं परिसञ्चरणार्थं एकं अलिन्दं एकं निलयं च भवति, प्रणालीगतं फुफ्फुससञ्चारं च भवति चेत् कुलम् चत्वारि कक्ष्यानि सन्ति : वामअलिन्दः, वामनिलयः, दक्षिणः अलिन्दः, दक्षिणनिलयः च दक्षिण अलिन्दः हृदयस्य दक्षिणपार्श्वस्य ऊर्ध्वकक्षः भवति । दक्षिण-अलिन्दं प्रति यत् रक्तं प्रत्यागच्छति, तत् रक्तं वि-आक्सीजनं (आक्सीजनं न्यूनं) भवति, दक्षिण-निलय-मध्ये च गच्छति, यत् पुनः आक्सीजन-करणाय, कार्बन-डाय-आक्साइड्-निष्कासनाय च फुफ्फुस-धमनीद्वारा फुफ्फुसेषु पम्पं भवति वाम-अलिन्दः फुफ्फुसात् अपि च फुफ्फुस-नाडीतः नव-आक्सीजनयुक्तं रक्तं प्राप्नोति यत् महाधमनीद्वारा शरीरस्य विभिन्नेषु अङ्गेषु पम्पं कर्तुं प्रबलवामनिलयं प्रति गच्छति |
फुफ्फुसस्य परिसञ्चरणम्
फुफ्फुससञ्चारः संचारतन्त्रस्य सः भागः अस्ति यस्मिन् प्राणवायुक्षययुक्तं रक्तं हृदयात् दूरं फुफ्फुसधमनीद्वारा फुफ्फुसेषु पम्पं कृत्वा फुफ्फुसनाडीद्वारा हृदयं प्रति आक्सीजनयुक्तं प्रत्यागच्छति | उच्चतर-अधम-शिराकावातः आक्सीजन-विहीनं रक्तं हृदयस्य दक्षिण-अलिन्दं प्रविश्य त्रिकस्पिड-कपाटेन (दक्षिण-अलिन्द-निलय-कपाटेन) दक्षिण-निलय-मध्ये प्रवहति, यस्मात् ततः फुफ्फुस-अर्धचन्द्र-कपाटेन फुफ्फुस-धमनी-मध्ये पम्पं कृत्वा फुफ्फुसाः । फुफ्फुसेषु वायुविनिमयः भवति, येन रक्तात् CO2 मुक्तः भवति, प्राणवायुः च अवशोष्यते । फुफ्फुसनाडी इदानीं प्राणवायुयुक्तं रक्तं वाम-अलिन्दं प्रति प्रत्यागच्छति ।
प्रणालीगतसञ्चारात् पृथक् परिपथः, ब्रोन्कियलसञ्चारः फुफ्फुसस्य बृहत्तरवायुमार्गस्य ऊतकं प्रति रक्तं प्रयच्छति ।
प्रणालीगत परिसञ्चरण
प्रणालीगतसञ्चारः एकः परिपथपाशः अस्ति यः वामहृदयात् महाधमनीद्वारा आक्सीजनयुक्तं रक्तं शरीरस्य शेषभागेषु प्रसारयति । आक्सीजनरहितं रक्तं प्रणालीगतसञ्चारेण दक्षिणहृदयं प्रति बृहत् नाडीद्वयेन, अधमशिराकावा, श्रेष्ठशिराकावा च माध्यमेन प्रत्यागच्छति, यत्र दक्षिणालिन्दतः आक्सीजनीकरणार्थं फुफ्फुससञ्चारं प्रति पम्पं भवति |प्रणालीगतसञ्चारस्य द्वौ भागौ इति अपि परिभाषितुं शक्यते – स्थूलसञ्चारः सूक्ष्मसञ्चारः च ।
रक्तवाहिनी
रक्तवाहिकाः रक्तवाहिकाः धमनी, नाडी, केशिका च । हृदयं प्रति, दूरं च रक्तं नयन्ति ये बृहत् धमनयः, नाडयः च महानाडी इति ज्ञायन्ते |
धमनयः
आक्सीजनयुक्तं रक्तं वामनिलयात् निर्गत्य, महाधमनी अर्धचन्द्रकपाटद्वारा प्रणालीगतसञ्चारं प्रविशति । प्रणालीगतसञ्चारस्य प्रथमः भागः महाधमनी इति विशालः स्थूलभित्तियुक्तः धमनी । महाधमनी कमानं कृत्वा शरीरस्य उपरिभागस्य आपूर्तिं कुर्वन्तः शाखाः ददाति, वक्षःस्थलदशकशेरुकस्य स्तरस्य डायफ्रामस्य महाधमनी उद्घाटनं गत्वा उदरं प्रविशति पश्चात् अधः अवतरति, उदरं, श्रोणिं, पेरिनेमं, अधोङ्गं च शाखाः प्रयच्छति | महाधमनीस्य भित्तिः लोचना भवति । एषा लोचः सम्पूर्णशरीरे रक्तचापं स्थापयितुं साहाय्यं करोति । यदा महाधमनी हृदयात् प्रायः पञ्चलीटरं रक्तं प्राप्नोति तदा सः प्रतिवर्तते, रक्तचापस्य स्पन्दनस्य च उत्तरदायी भवति । यथा यथा महाधमनीः लघुधमनीषु शाखाः भवन्ति तथा तथा तेषां लोचः न्यूनः भवति, तेषां अनुपालनं च वर्धते ।
केशिका
धमनयः धमनीकोशिका इति लघुमार्गेषु शाखाः भवन्ति ततः केशिकासु । केशिकाः विलीनाः भूत्वा शिरातन्त्रे रक्तम् आनयन्ति ।
नाडीः
केशिकाः शिरारूपेण विलीयन्ते, ये नाडीषु विलीयन्ते ।[२१] शिरातन्त्रं प्रमुखनाडीद्वये भोजनं करोति : श्रेष्ठशिराकावा – या मुख्यतया हृदयस्य उपरि ऊतकानाम् निष्कासनं करोति – तथा च अवरशिराकावा – या मुख्यतया हृदयस्य अधः ऊतकानाम् निष्कासनं करोति एतौ बृहत् नाडीद्वयं हृदयस्य दक्षिणे अलिन्दे रिक्तौ भवतः।
नियोग
समुद्रतलस्य दाबेन वायुं श्वसन् स्वस्थमानवस्य धमनीरक्तस्य नमूनायां प्रायः ९८.५% प्राणवायुः रासायनिकरूपेण हीमोग्लोबिन-अणुभिः सह संयोजितः भवति प्रायः १.५% अन्येषु रक्तद्रवेषु शारीरिकरूपेण विलीनः भवति, हिमोग्लोबिनेन सह न सम्बद्धः भवति । कशेरुकेषु प्राणवायुस्य प्राथमिकः परिवहनकः हीमोग्लोबिन-अणुः भवति ।
हृदयरोग
हृदयतन्त्रं प्रभावितं कुर्वन्तः रोगाः हृदयरोगः इति उच्यन्ते ।
एतेषु बहवः रोगाः "जीवनशैलीरोगाः" इति उच्यन्ते यतोहि ते कालान्तरेण विकसिताः भवन्ति तथा च तेषां सम्बन्धः व्यक्तिस्य व्यायामाभ्यासैः, आहारेन, धूम्रपानं करोति वा, अन्यैः जीवनशैलीविकल्पैः च भवति एतेषां बहूनां रोगानाम् पूर्ववर्ती धमनीकाठिन्यः अस्ति | अत्रैव मध्यमबृहत् धमनीनां भित्तिषु लघुधमनीफलकानि निर्मीयन्ते । एतेन अन्ते धमनीनां निरुद्ध्यर्थं वर्धनं वा भग्नं वा भवितुम् अर्हति । तीव्र-कोरोनरी-लक्षणस्य अपि एतत् जोखिमकारकं भवति, येषां लक्षणं हृदयस्य ऊतकं प्रति आक्सीजनयुक्तस्य रक्तस्य आकस्मिकं न्यूनता भवति धमनीकाठिन्यः धमनीविस्फारस्य निर्माणं वा धमनीनां विभाजनं ("विच्छेदनम्") इत्यादिभिः समस्याभिः सह अपि सम्बद्धः भवति ।
अन्यः प्रमुखः हृदयरोगः "थ्रोम्बस्" इति नामकं स्थूलस्य निर्माणं भवति । एते नाडीषु धमनीषु वा उत्पद्यन्ते । गभीरशिराघननाशः, यः अधिकतया पादौ भवति, सः पादनाडीषु जठरस्य एकं कारणं भवति, विशेषतः यदा व्यक्तिः दीर्घकालं यावत् स्थिरः भवति एते स्थूलाः एम्बोलीजं कर्तुं शक्नुवन्ति, अर्थात् शरीरे अन्यस्थानं प्रति यात्रां कुर्वन्ति । अस्य परिणामेषु फुफ्फुसस्य एम्बोलस्, क्षणिकः इस्कीमिक-आक्रमणः, आघातः वा भवितुम् अर्हति ।
हृदयरोगाः अपि जन्मजातप्रकृतौ भवेयुः, यथा हृदयदोषः अथवा निरन्तरं भ्रूणस्य परिसञ्चरणम्, यत्र जन्मनः अनन्तरं ये संचारपरिवर्तनं भवितव्यम् इति कल्प्यते ते न भवन्ति रक्तसञ्चारतन्त्रे सर्वे जन्मजातपरिवर्तनानि रोगैः सह सम्बद्धानि न भवन्ति, बहुसंख्या शरीररचनाविविधताः सन्ति ।
कोरोनरी परिसञ्चरण
हृदयं स्वयं प्रणालीगतसञ्चारस्य लघु "पाश"द्वारा प्राणवायुः पोषकद्रव्याणि च आपूर्तिं करोति तथा च चतुर्णां कक्षेषु निहितस्य रक्तात् अत्यल्पं प्राप्तं भवति कोरोनरी-सञ्चार-प्रणाली हृदयस्नायुः एव रक्तस्य आपूर्तिं करोति । कोरोनरी-सञ्चारः महाधमनी-उत्पत्तेः समीपे द्वयोः कोरोनरी-धमनीयोः आरभ्यते : दक्षिण-कोरोनरी-धमनी, वाम-कोरोनरी-धमनी च ।हृदयस्नायुः पोषणं कृत्वा कोरोनरी नाडीभिः कोरोनरी साइनस् मध्ये अस्मात् दक्षिण अलिन्दं प्रति रक्तं प्रत्यागच्छति । अलिन्द-सिस्टोल्-काले तस्य उद्घाटनद्वारा रक्तस्य पृष्ठप्रवाहः थेबेसियन-कपाटेन निवारितः भवति । लघुतमाः हृदयनाडयः प्रत्यक्षतया हृदयकक्षेषु निर्वहन्ति ।
मस्तिष्क परिसंचरण
मस्तिष्कस्य द्वयं रक्तप्रदायं भवति, अग्रे पृष्ठे च धमन्याः अग्रे पश्चात् च परिसञ्चरणं भवति । मस्तिष्कस्य अग्रभागस्य आपूर्तिं कर्तुं आन्तरिककैरोटिड् धमनीनां कृते पूर्वसञ्चारः उत्पद्यते । मस्तिष्कस्य पृष्ठभागस्य मस्तिष्ककाण्डस्य च आपूर्तिं कर्तुं कशेरुकधमनीभ्यः पश्चसञ्चारः उत्पद्यते । अग्रे पृष्ठतः च परिसञ्चरणं विलिसस्य वृत्ते (anastomise) सम्मिलितं भवति । मस्तिष्कस्य अन्तः विविधकोशिकाभिः, संवहनीमार्गैः च निर्मितः न्यूरोवास्कुलर-एककः सक्रिय-न्यूरोन्-पर्यन्तं रक्तस्य प्रवाहं नियन्त्रयति यत् तेषां उच्च-ऊर्जा-माङ्गल्याः पूर्तये |
गुर्दा परिसञ्चरण
मूत्रपिण्डसञ्चारः वृक्केभ्यः रक्तस्य आपूर्तिः भवति, अनेके विशेषरक्तवाहिनीः सन्ति, हृदयस्य उत्पादनस्य २०% भागं च प्राप्नोति उदरस्य महाधमनीतः शाखाः कृत्वा आरोहणं नीचशिराकावायां रक्तं प्रत्यागच्छति ।
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्थानम् ब्रह्मपुरम्
इतिहासः
भारतीय विज्ञान शिक्षा व अनुसंधान संस्थानम् २००६ तमे वर्षे भारत सरकारस्य शिक्षामन्त्रालयेन (पूर्वे मानवसंबल बिकाश मंत्रालय रूपेण परिचितम्) गुणात्मकशिक्षा मौलिकविज्ञाने सोधकार्यं प्रोत्साहितुं च स्थापितम् अभवत् । राष्ट्रीय प्रयुक्तिविद्या विज्ञान शिक्षा व अनुसन्धान संस्थान् अधिनियम (NITSER), २००७ स्य संशोधनम् कृत्वा संसदे राष्ट्रीय प्रयुक्तिविद्या विज्ञान शिक्षा व अनुसन्धान संस्थान् बिल् (NITSER), २०१६ माध्यमेन मूलअधिनियमस्य द्वितीय परिशिष्ठे अयजर तिरुपती आयजर ब्रह्मपुरम्च अन्तर्भुक्तअभवताम् । २०१५ तमे वर्षे केंद्र बित्तमंत्री अरुण जेटली संसदे स्वस्य बजेट उदबोधने आयजर ब्रह्मपुरस्य घोषणा कृतवान् । तस्मात् पूर्वं पुणे कोलकाता च (२००६) मोहाली (२००७) भोपाल तिरुवनंतपुरम च (२००८) एतेषु स्थानेषु आयजराणाम् स्थापनमभबत् ।
क्याम्पस्
सम्प्रति ब्रह्मपुरनगरेस्थित सरकारी आई°टी°आई इति प्रतिष्ठानतः आयजर ब्रह्मपुर सामयिकरूपेण कार्यं करोति । ब्रह्मपुरनगरस्य निकटे स्थित लाउडिग्रामे अस्य स्थायी क्यांपसस्य निर्माणकार्यं भवति ।
शैक्षणिककार्याणि
१. किशोर वैज्ञानिकप्रोत्साहन योजना (के. वी. पी. वाई): मौलिक विज्ञाने ये छात्राः चलितप्रवेशवर्षे के. वी. पी. वाई छात्रबृत्तिं लभन्ति, ते प्रबेशार्थं योग्यबिबेचिताः भवन्ति । २. संयुक्त प्रबेशिका परीक्षा (उन्नत): साधारणबर्गछात्राः ये जे°ई°ई एडवान्स इति प्रवेशपरीक्षायां साधारण क्रमांक तलिकायाः १००० क्रमांकमध्ये तिष्ठन्ति, ते प्रबेशार्थं अबेदयितुं योग्य बिबेचिताः भवन्ति । संग्रक्षितं बर्गं (OBC-NCL) अनुसूचित जाति (SC) अनुसूचित जनजाति (ST) आदयः बर्गे प्रबेशार्थं स्वतंत्रक्रमांकतलिका ब्यबहृतं भवति । ३. राज्य व केंद्रीय बोर्ड
युधिष्ठिर मीमांसक:
महामहोपाध्याय पंडित युधिष्ठिर मीमामसक: (१९०९ - १९९४) विख्यात संस्कृतविद्वान्, व्याकरणशास्त्रज्ञः, वैदिकसाहित्यस्य निपुणः समीक्षकः च आसीत् । संस्कृतस्य प्रचारार्थं तस्य अपारं योगदानम् कृतवान्।
जीवनस्य विशेषताः
पंडित युधिष्ठिरस्य जन्म राजस्थानस्य अजमेरमण्डलस्य विराच्यवसनामके ग्रामे मीमामसाका भद्रपदशुक्लनवमी दिनाङ्के अभवत् | तस्य पिता पण्डितगोरीलालसरस्वतः ब्राह्मणः आसीत्, आजीवनं आर्यसमाजस्य मौनप्रचारकरूपेण कार्यं कृतवान् । युधिष्ठिरस्य मातुः नाम श्रीमति यमुना देवी आसीत् । मातुः महती इच्छा अस्ति यत् तस्याः पुत्रः गुरुकुलम् अधीत्य सच्चा वेदपति ब्राह्मणः भवेत्। युधिष्ठिरस्य माता तस्मिन् एव काले मृता यदा सः ८ वर्षीयः आसीत्, परन्तु तस्याः मृत्योः पूर्वं माता स्वपत्नात् बालकस्य गुरुकुले नामाङ्कनं कर्तुं प्रतिज्ञां प्राप्तवती तदनुसारं १२ वर्षे युधिष्ठिरः स्वामी सर्वदानन्देन ३ अगस्त १९२१ दिनाङ्के पुल काली नदी (जिल्ला - अलीगढ ) इत्यत्र स्थापिते साधु आश्रमे सम्मिलितः । तस्मिन् समये पण्डितब्रह्मदत्त जिज्ञासुः, पंडितशङ्करदेवः, पंडितबुद्धदेव उपाध्यायः ( धारनिवासी ) च तस्मिन् आश्रमे अध्यापनं कुर्वन्ति स्म । किञ्चित्कालानन्तरं आश्रमः गण्डासिंगवाला ( अमृतसर ) नगरं गतवान् । अत्र विर्जनन्दश्रम इति नाम ।
१९२५ तमे वर्षे डिसेम्बरमासे पण्डितब्रह्मदत्तजिज्ञासुः पण्डितशङ्करदेवः च १२-१३ छात्रैः सह काशीं गतवन्तौ । अत्र एते छात्राः भाडेगृहे अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । प्रायः सार्धद्विवर्षेभ्यः अनन्तरं जिज्ञासुजी एतेषु ८-९ छात्रैः सह अमृतसरं प्रत्यागतवान् तथा च घटनासु परिवर्तनं जातम् । अमृतसरनगरे निवसन्तः प्रख्यातः कागदव्यापारिणः रामलालकपुरमहोदयस्य पुत्राः वैदिकसाहित्यस्य प्रकाशनार्थं प्रचारार्थं च स्वपितुः श्री. रामलाल कपूर न्यासस्य स्थापनां कृतवन्तः यस्मिन् ते जिज्ञासमहोदयं महत्त्वपूर्णं कार्यं कर्तुं अमृतसरं प्रति आहूतवन्तः। ततः प्रायः सार्धत्रिवर्षं यावत् अमृतसरनगरे युधिष्ठिरस्य अध्ययनम् अभवत् । किञ्चित्कालानन्तरं जिज्ञासुजी पुनः केनचित् छात्रैः सह काशीनगरं प्रत्यागतवान् । अस्मिन् समये तस्य काशीयात्रायाः उद्देश्यं स्वयं मीमामसातत्त्वस्य अध्ययनं, स्वछात्राणां कृते अस्य तत्त्वस्य गम्भीरतापूर्वकम् अध्ययनस्य अवसरं दातुं च आसीत् । फलतः युधिष्ठिरः काशीनगरे स्थित्वा महामहोपाध्यायपण्डितचीनस्वामी शास्त्री, पण्डितपट्टाभिरामशास्त्री इत्यादिभ्यः मीमामसाकेभ्यः एतस्य शास्त्रस्य गहनतया अध्ययनं कृत्वा आचार्याणां प्रसादेन कठिनमीममसाशास्त्रे निपुणतां प्राप्तुं समर्थः अभवत् ।
सौरव्यूहः
सौरव्यूहस्य उद्भवः ५०० कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं जातः इति विश्वासः आधुनिकानां विज्ञानिनाम् । तस्य कारणीभूता प्रक्रिया या काचित् भवतु नाम, सौरव्यूहस्य ग्रहाणां विषये निर्दिष्टा तथा क्रियाबद्धा काचित् व्यवस्था अस्ति । बुधः (Mercury), शुक्रः (Venus), भूमिः (Earth), मङ्गलः (Mars) च प्रथमे पार्थिवानां ग्रहाणां गणे अन्तर्भवन्ति । एते ग्रहाः लघुगात्रकाः । एतेषां ग्रहाणां सान्द्रता अपि अधिका एव (प्रायः ४.० तः ५.५) ।
युधिष्ठिर मीमांसक:
जीवनस्य विशेषताः
मीमामसाध्ययनानन्तरं १९३५ तमे वर्षे युधिष्ठिरः तस्य आचार्यः पण्डितः । ब्रह्मदत्तः जिज्ञासकेन सह लाहौरं प्रत्यागतवान् | तत्र सः रविनद्याः पारं बर्हदरीनगरस्य समीपे रामलालकपूरस्य परिवारे आश्रमं चालयितुं आरब्धवान् | भारतस्य विभाजनपर्यन्तं विर्जनन्दश्रमः अत्र एव स्थितवान् | जिज्ञासुजी १९४७ तमे वर्षे यदा लाहौरः पाकिस्तानदेशं गतः तदा भारतम् आगतः | १९५० तमे वर्षे काशीनगरे पाणिनीमहाविद्यालयस्य पुनः स्थापनां कृत्वा रामलालकपूरन्यासस्य कार्याणि प्रबन्धितवान् । पंडित युधिष्ठिरः अपि काशीनगरे, कदाचित् दिल्लीनगरे वा अजमेरनगरे वा निवसन् अपि न्यासस्य कार्ये योगदानं ददाति स्म । तस्य सरस्वतसमागमः अचलत् । दिल्ली-नगरेषु अजमेरेषु च स्थितः सः " इण्डियन ओरिएंटल एजुकेशन फाउण्डेशन " इत्यस्य माध्यमेन स्वलेखितानि कृतीनि लिखितवान् प्रकाशितवान् च । इतरथा १९५९-१९६० तमवर्षेषु दयानन्दजनमस्थानस्मारकन्यासस्य टङ्कारा-अन्तर्गतं शोधविभागस्य अध्यक्षः अपि आसीत् । १९६७ तः जीवनस्य अन्त्यपर्यन्तं बहलगढ ( सोनेपत ) इत्यत्र रामलाल कपूर न्यासस्य कार्याणि प्रबन्धयति स्म । १९७६ तमे वर्षे भारतस्य राष्ट्रपतिना संस्कृतस्य महान् विद्वान् इति सम्मानितः सन् १९८९ तमे वर्षे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयेन वाराणसीद्वारा महामहोपाध्याय इति उपाधिः प्रदत्तः १९८५ तमे वर्षे आर्यसमाजः सांताक्रूज् बम्बई इत्यनेन युधिष्ठिरं ७५००० रूप्यकाणां छात्रवृत्तिः प्रदत्ता ।
सौरव्यूहः
गुरुः (Jupiter), शनिः (Saturn), युरेनस्, नेप्चून् च द्वितीये दैत्यग्रहाणां गणे अन्तर्भवन्ति । एते ग्रहाः महागात्रकाः । तेषां सान्द्रता अपि अत्यन्तं न्यूना भवति (०.७ तः १.७) ।
युधिष्ठिर मीमांसक:
उल्लेखनीय कृतियाँ
पंडित युधिष्ठिर मीमामसकस्य प्राचीनग्रन्थानां सम्पादनस्य, ऋषिदयानन्दस्य कृतीनां समीक्षात्मकसम्पादनस्य च दायित्वम् आसीत् |
सौरव्यूहः
अस्य गणद्वयस्य ग्रहान् काचित् एका पट्टिका पृथक्करोति । सा पट्टिका क्षुद्रग्रहमेखला (Asteroid Belt) इति उच्यते । भूमौ तथा चन्द्रे च विद्यमानानां शिलानां तथा व्योमतः तदा तदा पतताम् उल्कानाम् अध्ययनेन पार्थिवग्रहाः सामान्यतया अयः, आम्लजनकं, सिलिकान् तथा मेग्नेषियम् इत्यादिभिः धातुभिः रूपिताः सन्ति इति ज्ञातम् अस्ति । सूर्यः तु सम्पूर्णतया जलजनकेन (Hydrogen) तथा हीलियं मूलवस्तुना रूपितः अस्ति । अनेन एव संयोगेन गुरुः, शनिः, युरेनस्, नेप्चून्, ग्रहाः अपि रूपिताः स्युः इति उच्यते ।
आकाशकायानाम् उद्भवः
आकाशकायानाम् उद्भवस्य विषयस्य आधुनिकानि गभीराणि चिन्तनानि क्रि. श. १७५५ वर्षाभ्यन्तरे आरब्धानि । अस्मिन् वर्षे (१७५५) प्रसिद्धः जर्मन् तत्त्वज्ञानी इम्यान्युयल् क्याण्ट् (Emmanuel Kant) इत्याख्यः कञ्चित् सिद्धान्तं प्रत्यपादयत् । स च सिद्धान्तः शुक्लपटलसिद्धान्तः (Nebular Hypothesis) इति उच्यते । तस्य सिद्धान्तस्य अनुसारम् – आकाशकायानाम् उद्भवात् पूर्वं व्योम्नि कश्चन अगाधः आकाशः उदभवत् । सः एव आकाशः तेन इम्यान्युयल् क्याण्टेन नेबुल (आकाशः) इति उक्तम् । कालक्रमेण मन्दं मन्दं तस्य आकाशस्य आवर्तनम् आरब्धम् । तस्य सान्द्रीकरणस्य परिणामतः “नेबुल” नामके शुक्लपटे अनेके निर्दिष्टाः कायाः उद्भूताः । तादृशेषु कायेषु भूमिः अपि अन्यतमा । सौरमण्डलस्य अन्ये ग्रहाः अपि अनेन एव क्रमेण रूपिताः इति प्रत्यपादयत् सः इम्यान्युयल् क्याण्ट् । तस्य इम्यान्युयल् क्याण्टस्य सः सिद्धान्तः सौरकायाणाम् आवर्तनस्य परिभ्रमणस्य क्रियाः व्यवस्थितरूपेण विवरीतुं समर्थः अभवत् ।
इम्यान्युयल् क्याण्टस्य अयं सिद्धान्तः यद्यपि बहुभिः अङ्गीकृतः तथापि तस्मिन् विद्यमानाः काश्चन न्यूनताः केषुचित् विज्ञानिषु अतृप्तिम् अजनयन् । ४० वर्षाणाम् अनन्तरं क्रि. श. १७९६ तमे वर्षे फ्रेञ्च् गणितज्ञः लाप्लास् इत्याख्यः अस्य इम्यान्युयल् क्याण्टस्य सिद्धान्तं किञ्चित् प्रमाणेन परिवर्त्य अन्यं कञ्चित् सिद्धान्तं प्रत्यपादयत् । किन्तु तदानीन्तने काले सिद्धानि बहूनि गणित–भौतिकसूत्राणि सः लाप्लास् स्वसिद्धान्ते समीचीनतया न उपयुक्तवान् इति कारणतः स्वसिद्धान्तस्य बह्व्यः न्यूनताः तेन न ज्ञाताः एव ।
इम्यान्युयल् क्याण्ट् तथा लाप्लास् इत्येतयोः द्वयोः सिद्धान्तस्य अनुसारं शुक्लपटे विद्यमानस्य आनिलस्य मूलद्रव्यराशिः शिथिलः सन् सङ्कुचनम् आरभत । तस्य परिणामरूपेण आवर्तनस्य वेगः (Speed of Rotation ) वर्धितः । तेन सञ्जातायाः केन्द्रापगामिशक्तेः (Centrifugal Force) प्रभावात् अनिलद्रव्यस्य तरङ्गाः केन्द्रस्य द्रव्यराशितः कालक्रमेण पृथक् जाताः । ते एव तरङ्गाः अन्ते इदानीन्तनानां ग्रहाणां रूपेण सान्द्रीकरणं प्राप्नुवन् । अनन्तरं प्रायः शतकस्य अनन्तरं (१०० वर्षाणाम् अनन्तरम्) ब्रिटिष् विज्ञानिनः सर् जेम्स् म्याक्वेल् तथा सर् जेम्स् जेन्स् इत्येतौ इम्यान्युयल् क्याण्ट् तथा लाप्लास् द्वयोः अपि सिद्धान्तं निराकृतवन्तौ । तयोः मतस्य अनुसारं इम्यान्युयल् क्याण्ट् तथा लाप्लास् इत्येताभ्यां प्रतिपादितः सिद्धान्तः कोनीयावेगस्य परिपालनस्य नियमम् (Law of Conservation of Angular Momentum) उल्लङ्घति ।
कोनीयः आवेगः
एकं भारयुतम् अयसः कन्दुकं कस्मिंश्चित् दीर्घे दण्डे भाररहितेन सूत्रेण योजनीयम् । दण्डः आवर्तनक्रियां यदा आरभते तदा तेन दण्डेन सह अयसः कन्दुकम् अपि परिभ्रमति । तदा तेन कन्दुकेन यः वेगः प्राप्यते सः एव वेगः कोनीयः आवेगः इति उच्यते । कन्दुकस्य द्रव्यराशिः, तस्य वेगः तथा च आवर्तन-अक्षतः (तन्नाम दण्डतः) विद्यमानं दूरम् – एतेषां त्रयाणाम् अपि अंशानां गुणलब्धं कोनीयस्य आवेगस्य प्रमाणम् इति वक्तुं शक्यते । कन्दुकं दण्डस्य यावत् समीपे भवति तावत् आवर्तनक्रिया अधिका भवति । म्याक्सेवेल् तथा जेन्स् इत्येतयोः मतस्य अनुसारं शुक्लपटतः दूरं गतैः तरङ्गैः सान्द्रीकरणं प्राप्य पृथक् ग्रहत्वेन रूपं प्राप्तुम् या गुरुत्वशक्तिः आवश्यकी सा न प्राता । यतः तत्र गुरुत्वशक्तेः निर्माणार्थं पर्याप्तमात्रेण द्रव्यराशिः न आसीत् । चिकागोविश्वविद्यालयस्य खगोलविज्ञानी एफ्. आर्. मौल्टन् अपि इम्यान्युयल् क्याण्ट् तथा लाप्लास् इत्येतयोः सिद्धान्तं निराकृत्य आक्षिप्तवान् ।
८ मार्च
८ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्तषष्टितमं (६७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् अष्टाषष्टितमं (६८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९८ दिनानि अवशिष्टानि ।
सौरव्यूहः
यमलतारासिद्धान्तः (Twin-Star Hypothesis)
नवदशशतकतः आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि भूमेः उद्भवस्य वा जन्मस्य वा विषये वैज्ञानिकाः जिज्ञासाः उद्भवन्त्यः एव सन्ति । चर्चा-परिचर्चाः अपि प्रचलन्त्यः एव सन्ति । हाय्ल् तथा लिटल् टन् नामकौ (Hoyle and Littleton) सद्यः एव अन्यं कञ्चित् सिद्धान्तं प्रतिपादितवन्तौ स्तः । स च सिद्धान्तः यमलतारासिद्धान्तः (Twin-Star Hypothesis) इति उच्यते । तस्य सिद्धान्तस्य अनुसारं भूमेः उद्भवतः पूर्वं यः सूर्यः आसीत् (आदिसूर्यः) (Primordial Inn) तस्य सूर्यस्य किञ्चन सहचरं नक्षत्रम् अपि आसीत् । तत् सूर्यस्य सहचरं नक्षत्रं कालान्तरे विच्छिद्रं सञ्जातम् । तस्य एव नक्षत्रस्य भागाः अद्य विद्यमानाः ग्रहाः इति उच्यमानाः । भूग्रहः अपि तथा निर्मितेषु ग्रहेषु अन्यतमः । ते सर्वे ग्रहाः अपि सूर्यं परितः परिभ्रमणं तदा एव आरब्धवन्तः । अस्य सिद्धान्तस्य साहाय्येन सूर्यस्य तथा इतरेषां ग्रहाणां विभिन्नस्य संयोजनस्य विवरणकरणं सुलभसाध्यं सञ्जातम् ।
८ मार्च
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सौरव्यूहः
महास्फोटसिद्धान्तः(Big Bang Theory/बिग्-ब्याङ्ग्)
प्रख्यातः भौतशास्त्रज्ञः हेराल्ड् सि. यूरि (Harold C. Ury) खगोलविज्ञानिनां मूलपरिकल्पनाम् एव उपयुज्य भूमेः उद्भवस्य सिद्धान्तं समीचीनतया परिष्कृतवान् । तस्मात् कारणात् एव चन्द्रस्य भूमेः तथा इतरेषाम् आकाशकायानाम् उद्भवः पुनः रूपयियुं शक्यः अभवत् । स च सिद्धान्तः महास्फोटसिद्धान्तः (Big Bang Theory/बिग्-ब्याङ्ग्) इति उक्तः अस्ति । अस्य सिद्धान्तस्य अनुसारं किञ्चित् नक्षत्रं स्वस्मिन् विद्यमानायाः उष्णतायाः तथा निपीडनस्य कारणतः स्फोटितम् अभवत् । तस्मात् स्फोटात् किञ्चन नक्षत्रं दूरं गत्वा अपतत् । अस्य स्फोटस्य परिणामरूपेण सर्वत्र प्रसृतानाम् अनिलानां तथा धूलेः कश्चन मेघः निर्मितः जातः । स च मेघः आधिक्येन जलजनकेन (Hydrogen) किञ्चित् प्रमाणेन हीलियं (Helium) तथा अन्येः धातुभिः निर्मितः आसीत् । एतत् सर्वं व्योमे प्रसृतम् इति कारणात् आदिनक्षत्रस्य द्रव्यराशिः न्यूनः अभवत् । तस्मात् कारणात् तत् नक्षत्रं शीतलं जायमानम् आसीत् । अन्यानि शेषवस्तूनि संयोजककणानां परस्परं गुरुत्वाकर्षणात् एकत्रितानि अभवन् ।
एषः एव भूमेः उद्भवस्य कथायाः सारः । किन्तु अस्याः कथायाः एतदेव अन्त्यं न । विज्ञानस्य क्षेत्रे यथा यथा नूतनानि संशोधनानि सञ्जातानि तथा तथा नूतनाः अंशाः प्रकाशिताः अभवन् । तदा पुनः भूमेः उद्भवस्य कथा नूतनरीत्या पुनः आरप्स्यते ।
वर्गः:नवग्रहाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
९ मार्च
जन्म
14,10,1962
१० मार्च
१० मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवषष्टितमं (६९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् सप्ततितमं (७०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अनाश्रितः कर्मफलं...
पदच्छेदः
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः सः सन्न्यासी च योगी च न निरग्निः न च अक्रियः ॥
अन्वयः
यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति सः सन्न्यासी च योगी च (भवति) । निरग्निः न, अक्रियः च न भवति ।
अर्थः
यः कर्मफलम् अनपेक्षमाणः कर्म करोति सः सन्न्यासी इति उच्यते । सः एव योगी अपि ।अग्नित्यागमात्रेण कोऽपि जनः सन्न्यासी न भवति । कर्मत्यागमात्रेण कोऽपि जनः योगी अपि न	भवति । (अग्निरक्षणं गृहस्थस्य धर्मः । सन्न्यासाश्रमस्वीकारावसरे अग्नित्यागः क्रियते ।)
शाङ्करभाष्यम्
अतीतानन्तराध्यायान्ते ध्यानयोगस्य सम्यग्दर्शनं प्रत्यन्तरङ्गस्य सूत्रभूताः श्लोकाः स्पर्शान्कृत्वा बहिरित्यादय उपदिष्टास्तेषां वृत्तिस्थानीयोऽयं षष्ठोऽध्यायआरभ्यते, तत्र ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं कर्मेति यावद्धयानयोगारोहणासमर्थस्तावद्गृहस्थेनाधिकृतेन कर्तव्यं कर्मेत्यतस्तत्स्तौति-अनाश्रित इति। ननु कर्म कारणमुच्यतइति विशेषणादारूढस्य च शमेनैव संबन्धकरणात्। आरुरुक्षोरारूढस्य च शमः कर्म चोभयं कर्तव्यत्वेनाभिप्रेतं चेत्स्यात्तदारुरुक्षोरारूढस्य चेति शमकर्मविषयभेदेनविशेषणं विभागकरणं चानर्थकं स्यात्। तत्राश्रमिणां कश्चिद्योगमारुरुक्षुर्भवत्यारूढश्च कश्चिदन्ये नारुरुक्षवो न चारूढास्तानपेक्ष्यारुरुक्षोरारूढस्य चेति विशेषणंयविभागकरणं चोपपद्यत एवेति चेत्। न। तस्यैवेति वचनात्। पुनर्योगग्रहणाच्च योगारूढस्येति य आसीत्पूर्वं योगमारुरुक्षुस्तस्यैवारूढस्य शम एव कर्तव्यं कारणं योगफलंषप्रत्युच्यत इति। अतो न यावज्जीवं कर्तव्यत्वप्राप्तिः कस्यचिदपि कर्मणः, योगविभ्रष्टवचनाच्च। गृहस्थस्य चेत्कर्मिणो योगो विहितः षष्ठेऽध्याये स योगविभ्रष्टोऽपिकर्मगतिं कर्मफलं प्राप्नोतीति तस्य नाशाशङ्कानुपपन्ना स्यात्। अवश्यं हि कृतं कर्म काम्यं नित्यं वा मोक्षस्य नित्यत्वादनारभ्यत्वे स्वं फलमारभत एव। नित्यस्यच कर्मणो वेदप्रणाणावबुद्धत्वात्फलेन भवितव्यमित्यवोचाम, अन्यथा वेदस्यानर्थक्यप्रसङ्गादिति। नच कर्मणि सत्युभयविभ्रष्टवचनमर्थवत्, कर्मिणोविभ्रंशकारणानुपपत्तेःपकर्म कृतमीश्वरे संन्यस्येत्यतः कर्तरि कर्म फलं नारभत इति चेत्। नेश्वरे संन्यासस्याधिकतरफलहेतुत्वोपपत्तेः। मोक्षायैवेति चेत्स्वकर्मणां कृतानामीश्वरे न्यासोमोक्षायैव न फलान्तराय, योगसहितो योगच्च विभ्रष्ट इत्यतस्तं प्रति नाशाशङ्का युक्तैवेति चेत्। न। 'एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः', 'ब्रह्मचारिव्रत स्थितः',इति कर्मसंन्यासविधानात्। नचात्र ध्यानकाले स्रीसहायत्वाशङ्का येनैकाकित्वं विधीयते। नच गृहस्थस्य निराशीरपरिग्रह इत्यादिवचनमनुकूलम्। उभयविभ्रष्टप्रश्नानुपपत्तेश्च।अनाश्रित इत्यनेन कर्मिण एव संन्यासित्वं योगित्वं चोक्तं, प्रतिषिद्धं च निरग्नेरक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं चेति चेत्। न। ध्यानयोगं प्रति बहिरङ्गस्यसतः कर्मणः फलाकाङ्क्षा संन्यासस्तुतिपरत्वात्। न केवलं निरग्निरक्रिय एव संन्यासी योगी च किं तर्हि कर्म्यपि कर्मफलासंङ्ग संन्यस्य कर्मयोगमनुति ।
अनुशीलनसमितिः
अनुशीलनसमितिः नाम बङ्किमचन्द्र चटर्जिमहोदयस्य तत्त्वपालनस्य सङ्घटनम् इति अर्थः । क्रिस्तोत्तर २०तम शातक्स्य आरम्भे बङ्गालराज्ये मुख्यगुप्तक्रान्तिकारि सङ्घटनम् एव अनुशीलनसमितिः । अस्य शाखा जुगन्तर नगरस्य बाह्यप्रदेशे व्यायमशाला इव भूगता आसीत् । भारतस्य दास्यविमोचनार्थं क्रान्तिकारिकं सशस्त्रम् आन्दोलनम् अस्य उद्देशः आसीत् । कोलकत्तायाः अनन्तरं डाका इति नगरे अस्य सङ्घटनस्य प्राबल्यम् आसीत् । क्रमेण भारतस्य सर्वग्रामान् प्राविशत् । तदानीन्तने काले एतादृशी क्रान्तिकारिणः सङ्घटनम् अत्यावश्यम् अपि आसीत् ।
वर्गः:भारतस्य आधुनिकयुगः (१५०० क्रै- १९०० क्रैस्ताब्दः) वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ता एव सबीजः समाधिः (योगसूत्रम्)
व्यासभाष्यम्
ताश्चस्रः समापत्तयः बहिर्वस्तुबीजा इति समाधिरपि सबीजः । तत्र स्थूले अर्थे सवितर्को निर्वितर्कः, सूक्ष्मे अर्थे सविचारो निर्विचार इति चतुर्थोपसङ्ख्यातः समाधिरिति ।
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसनानम् (योगसूत्रम्)
व्यासभाष्यम्
पार्थिवस्याणोर्गन्धतन्मात्रं सूक्ष्मो विषयः । अप्यस्यरसतन्मात्रम् । तैजसस्य रूपतन्मात्रम् । वायुवीयस्य स्पर्षतर्न्मात्रम् । आकाशस्य शब्दतन्मात्रमिति । तेषामहङ्कारः । अस्यापि लिङ्गमात्रम् सूक्ष्मो विषयः । लिङ्गमात्रस्याप्यलिङ्गं सूक्ष्मो विषयः । न चालिङ्गात् परं सूक्ष्ममस्ति । नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म इति? सत्यम् । यथा लिङ्गात् परमलिङ्गस्य सौक्ष्म्यं न चैव पुरुषस्य । किन्तु लिङ्गस्यान्वयिकारणं पुरुषो न भवति, हेतुस्तु भवतीति । अतः प्रधाने सौक्ष्म्यं निरतिशयं व्याख्यातम् ॥४५॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
११ मार्च
११ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्ततितमं (७०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकसप्ततितमं (७१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नालन्दामण्डलम्
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति नलन्दामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नलन्दानगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
यं संन्यासमिति प्राहुः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यं सन्न्यासम् इति प्राहुः योगं तं विद्धि पाण्डव न हि असंन्यस्तसल्पः योगी भवति कश्चन ॥
पटनामण्डलम्
पटनामण्डलं (, पटना ज़िला, Patna district) भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलमस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पटनानगरं यत् बिहारराज्यस्य राजधानी अपि अस्ति । पटनामण्डलं पटनाविभागस्य भागः अस्ति ।
यं संन्यासमिति प्राहुः...
अन्वयः
पाण्डव ! यं सन्न्यासम् इति प्राहुः तं योगं विद्धि । असंन्यस्तसल्पः हि कश्चन योगी न भवति ।
पटनामण्डलम्
२०११ तमे वर्षे इदं बिहारराज्यस्य सर्वाधिकजनसङ्ख्यायुक्तमण्डलं भारतस्य पञ्चदशं जनसङ्ख्यायुक्तमण्डलं च अस्ति ।