cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
स्टीव् इर्विन्
जन्म बाल्यञ्च
इर्विन् महोदयस्य जन्म  तस्य मतुः ज्न्मदिवसे अभवत्  ।  पितु; नाम  बोब्   मातुः लय्न् । तस्य ज्न्मस्तनम्  मेल्बोर्न्र । १९७० तमे वर्षे यद सः ८ वर्षः बालः आसीत तदा  माता  पित्रुभ्यम्  सह  क़्उईन्स्लन्ड  ईति प्रदेशे  गतवान्। तत्रैव  लन्द्स्बोर्घे सट्टे शालयाम्, कलोउन्द्र सटेट् प्रौडशालाय  विध्याभ्यसाम्  च अकरोत्। स्टेव  महोदयस्य पित  सर्पशस्त्रज्नः आसीत्  , माता च  प्रणीनाम्  विशये दयगुनवति आसित्।
विवाहः कुटुम्बञ्च
१९९१ तमे  वर्षे स्टेव महोदयः अमेरिकन्  देशस्य  प्रक्रुति प्रियम्  टेर्रि रैनेस्  इति  महोदयन्  मिलितवान्। तदन्तरम्  तया  सह विवहः अभवत्। तयोः एका पुत्री  एका पुत्र च अभवताम्। पुत्रिया नामा बिन्डी सु  पुत्रस्य नाम रोबेरट्।
निधनम्
२००६ तमे वर्षे सेप्तेम्बेर मास्य ४ दिने यद सः पोर्ट् दोउग्लस्  समीपे बट्ट रीफ़् इति प्रदेशे  समुद्र  मध्ये  यदा  सः मत्स्यानाम्  सम्षोदनत्र्तम्  तरणम् कुरुवन्  आसीत् तदा  स्टिङ  रे  इति मत्स्यस्य  प्रुष्टभगः तस्य ह्रुदय प्रदेशे स्प्रुष्टः । अनेन तस्य निधनम्  अभवत्। तदा सः ४४ वर्षीयः आसीत्।
वर्गः:विदेशीयाः
जरासन्धवधः
कोटुङ्ङल्लूर् कुञ्ञिक्कुट्टन् तम्पुरान् महोदयेन विरचितः व्यायोगः भवति जरासन्धवधः । कोळिक्कोट् पि. ब्रदेऴ्य् नामक प्रसाधकैः १९५१ तमे संवत्सरे संपादितम् ।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मयूरः
मयूरः (Peacock) सर्वेषु पक्षिषु सुन्दरतमः अस्ति । तस्य मनोहरः बर्हः भवति । अतः एव अस्य बर्ही इति नाम । मयूरीणां तु बर्हः नास्ति । अयं च मयूरः सर्पान् खादति । प्रायशः अयम् अरण्ये निवसति । केचन धनिनः मयूरं विनोदार्थं पोषयन्ति । ते मयूरस्य शयनार्थं वलभीषु (भित्तेः उपरितनभागेषु) एकं दारुफलकं निर्मान्ति । अस्य एव 'मयूरयष्टिः' इति नाम । मयूराः वर्षाकाले एव अधिकं कूजन्ति । कण्ठरवस्य अस्य स्वरस्य 'केका' इति संज्ञा अस्ति। एतस्य केका प्रसिद्धा। मयूराः मेघगर्जनं श्रुत्वा सन्तोषेण नृत्यन्ति। तस्य नृत्यं नयनमनोहरं वर्तते।
वाहनम्
एषः मयूरः स्कन्दस्य (कुमारस्वामिनः/षण्मुखस्य) वाहनम् । केचन एनं सरस्वत्याः अपि वाहनमिति कथयन्ति । मयूरस्य केकी, भुजङ्गभुक् , शिखी , नीलकण्ठः इत्यादीनि नामानि सन्ति । मयूरस्य बर्हे विविधाः वर्णाः सम्भूय वर्तन्ते । तेषां सम्मेलनं 'जातीयसमैक्यं' सूचयति । तस्मात् मयूरः 'जातीयविहङ्गः' इति निर्णीतः ।
अस्माकं राष्ट्रियः पक्षी
मयूरः भारतदेशे प्रायः सर्वत्र द्दश्यते । क्रि.पू. ३२६ तमे वर्षे चक्रवर्ती अलेकसाण्डारः यदा आक्रमणाय भारतम् आगतवान् तदा सः मयूराणां सौन्दर्यं  दृष्ट्वा नितरां व्यामुग्धः सन् ‘प्रतिगमनसमये केचन मयूराः नेतव्याः ’ इति निर्णीतवान् आसीत् इति श्रूयते । संस्कृतभाषायां मयूरस्य पर्यायपदम् अस्ति बर्ही इति एतस्य बर्हे नेत्ररुपाः आकाराः बहवः भवन्ति इत्यतः एताद्दशं नाम तस्य । दीर्घः नीलः कण्ठः व्यजनसद्दशं पुच्छं, रमणीया शिखा इत्यादिभिः युक्तः मयूरः पक्षिजातिषु एव सुन्दरतमः । मयूरस्य पुच्छं दीर्घं भवति । पुच्छी पिञ्छाः भवन्ति बहवः । प्रतिपिञ्छम् ‘चन्द्रकः नामकं नेत्राकारकम् अर्धचन्द्राकारकं वा चिह्नं भवति । यदा सः पुच्छं प्रसारयति तदा सहस्त्रनेत्रयुक्ताताभ्रमः जायते प्रतिवर्षं मयूरस्य पुच्छस्य पिञ्छाः पतन्ति, नूतनाः उत्पद्यन्ते च । तान् सङ्गृह्य रमणीयानि व्यजनानि निर्मीयन्ते । चक्रवर्तिना शाहजहानेन निर्मितं मयूरसिंहासनं तु जागति प्रसिद्धम् । एतस्मिन् मयूरपिञ्छाः योजिताः सन्ति । पर्शियादेशीयः (अद्य तस्य देशस्य नाम इरान् इति ) आज्क्राम्कः नादिरशाहः अमूल्यम एतत् मयूरसिंहासनं स्वस्य देशं पर्ति नीतवान् । भगवान् श्रीकृष्णः स्वस्य शिखायां मयूरपिञ्छं धरति । भगवतः शिवस्य पुत्रस्य कार्तिकेयस्य वाहनम् अपि मयूरः एव ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
मयूरः(मोर)
वर्गः:पक्षिणः
१२४४
१२४४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२४४ १२४४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
त्वमादिदेवः पुरुषः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टात्रिंशत्तमः(३८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
त्वम् आदिदेवः पुरुषः पुराणः त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् वेत्ता असि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वम् अनन्तरूप ॥ ३८ ॥
अन्वयः
अनन्तरूप ! त्वम् आदिदेवः पुराणः पुरुषः । त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानं वेत्ता असि । वेद्यं च परं 	धाम च । विश्वं त्वया ततम् ।
अर्थः
अगण्यस्वरूप ! भवान् प्रथमदेवः, प्राचीनः पुरुषः । त्वम् एतस्य जगतः परमः आश्रयः । त्वं ज्ञाता असि ।  ज्ञेयं  च असि । प्रकृष्टं पदम् अपि असि ।  जगत्  भवता  व्याप्तम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
38 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गोपाल स्वरूप पाठक
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
कोसळ्ळिजलपातः
कोसळ्ळिजलपातः कर्णाटकराज्ये]] उडुपीमण्डलस्य कुन्दापुर-उपमण्डले बैन्दूरुसमीपे अस्ति । बैन्द्रूरुतः ११ कि.मी दूरे  जलपातः अस्ति । बैन्दूरुतः शिरूरुमार्गे ७कि.मी.दूरे तूदळ्ळि अस्ति । ततः ३कि.मी. अरण्यमार्गे गम्यते चेत् दृश्यते अयं जलपातः । अत्र लघुनदीजलं पञ्चश्रेणिषु पतति । बेङ्गळूरुतः ३८०कि.मी.दूरे कुन्दापुरम् अस्ति । सर्वदा राजधानीतः सर्वकारीयानि असर्वकारीयानि यानानि अहर्निशं चलन्ति । रेल् यानेन गम्यते चेत् मङ्गलूरुपर्यन्तं गत्वा ततः कोङ्कणरेल् द्वारा बैन्दूरु आगन्तव्यम् । मङ्गळूरुतः गोवा गमनस्य राजमार्गे(सं – १७) १३०कि.मी दूरे कुन्दापुरं लभ्यते । अन्यदेकं समीपस्थं पत्तनं तु भट्कळ । कोल्लूरुमूकाम्बिकामन्दिरं, मुर्डेश्वरमन्दिरम्, उडुपीश्रीकृष्णमन्दिरम्, मरवन्ते समुद्रतटः, इत्यादीनि समीपस्थानि दर्शनीयस्थानानि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हरिनामामृतव्याकरणम्
ग्रन्थेऽस्मिन् चतुरशीतिः श्लोकाः द्विनवत्यधिकैकशताधिकत्रिसहस्रं (३१९२) सूत्राणि सप्त प्रकरणानि च सन्ति। तानि तावत् १. संज्ञासन्धिप्रकरणम्, २. विष्णुपदप्रकरणम्, ३. आख्यातप्रकरणम्, ४. कारकप्रकरणम्, ५. कृदन्तप्रकरणम्, ६. समासप्रकरणम्, ७. तद्धितप्रकरणञ्चेति। तत्र मङ्गलाचरणे चत्वारः श्लोकाः वर्तन्ते। संज्ञासन्धिप्रकरणे नव श्लोकाः सप्तचत्वारिंशदधिकैकशतं (१४७) सूत्राणि च विद्यन्ते। विष्णुपदप्रकरणे चतुर्दश श्लोकाः अष्टादशाधिकद्विशतं (२१८) सूत्राणि च विलसन्ति। आख्यातप्रकरणे नवदश श्लोकाः षडशीत्यधिकपञ्चशतं (५८६) सूत्राणि च विराजन्ते। कारकप्रकरणे चतुर्दश श्लोकाः पञ्चसप्तत्यधिकद्विशतं (२७५) सूत्राणि च सन्ति। कृदन्तप्रकरणे चत्वारः श्लोकाः षट्षष्ट्यधिकचतुश्शतं (४६६) सूत्राणि च राजन्ते। समासप्रकरणे नव श्लोकाः त्रिसप्तत्यधिकत्रिशतं (३७३) सूत्राणि च विद्यन्ते। तद्धितप्रकरणे चत्वारः श्लोकाः सप्तविंशत्यधिकैकशताधिकैकसहस्रं (११२७) सूत्राणि च वर्तन्ते। ग्रन्थोपसंहारे च एकः श्लोकः विद्यते।
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
विवेकानन्दजयन्ती
स्वामिनः विवेकानन्दमहोदयस्य जन्मोत्सवदिनं युवदिनम् इति भारतदेशे आचरन्ति । जनवरीमासस्य द्वादशे दिनाङ्के एतत् दिनम् आचरन्ति । स्वामिविवेकानन्दमहोदयः युवजनान् “उत्तिष्ठत जाग्रत भारतस्य अभिवृद्धिः युवजनानां हस्तेऽस्ति” इति नवयुग-आचार्यरूपेण कार्यम् अकरोत् । विज्ञानयुगेऽस्मिम् काले भारतीयाः युवानः निरुत्साहिनः न भवन्तु । युवजनेषु या शक्तिरस्ति तस्याः ज्ञानं युवजनाः सम्यक् अवगम्य कार्यं कुर्वन्तु इति अस्य दिनाचरणस्य उद्धेश्यम् अस्ति । स्वामिविवेकानन्दमहोदयस्य जीवनदर्शनेन कार्यसामर्थ्येन विश्वप्रसिद्धया च युवजनाः प्रेरणां पाप्य देशस्य उद्धरणं कार्ये निरताः भवन्तु इति च सदाशयः अस्ति । भारतदेशः विश्वेऽपि मान्यतां प्राप्नोतु । युवजनानां नवनवीनाः प्रोत्साहदायकाः कार्यक्रमाः प्रचलन्तु इति च अस्य दिनाचरणस्य फलानि उद्दिष्टानि सन्ति ।
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२८३
२८३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२८३ २८३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१८८०
१८८० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८८० १८८० वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जिम्बाबवे
जिम्बाबवे अफ्रीका-महाद्वीपे देशः अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हरिश्चन्द्रचरितम्
हरिश्चन्द्रचरितस्य प्रणेता वङ्गवासी रणेन्द्रनाथगुप्तोऽस्ति । नाटकमेतत् १६११ ख्रीष्टाब्दे विरचितमिति विदुषां सम्मतिः । रूपकेऽस्मिन् सत्यहरिश्चन्द्रस्य कारुण्यपूर्णं चरितं प्रतिपादितम् । कथाद्वारेण कविना कर्तव्य-पथे धर्मस्य वरेण्यता प्रतिपादिता। नाटकारम्भे कर्मणो महत्तां प्रतिपादनशीलस्य नारद स्य धर्मेण साकं कलहो जायते । तस्य निर्णयार्थं हरिश्चन्द्र स्य कथा दृष्टान्तरूपेण प्रस्तुतास्ति।
प्रथमाङ्के विश्वामित्र स्य महर्षेस्तपोभङ्गार्थं विघ्नराट् सन्नद्धो जातः । स मृगयानुरागिणं हरिश्चन्द्रं तत्र आनेतुं योजनां निर्माति । संयोगवशाद् राजा तत्रागच्छति । ततः स कौशिका श्रममागच्छति । कौशिकः तम् आदर्शनिष्ठं श्रुत्वा तस्मात् पत्नीं पुत्रं च विहाय सम्पूर्णं भूमण्डलं दानरूपेण याचते । बहूनि कष्टानि सहमानो राजा स्वकीयवचनपालने समर्थों भवति। नाटके राजा हरिश्चन्द्रः पुराण प्रसिद्धो धीरोदात्तकोटिको नायकः, नायिकायाः शैव्यायाश्चरित्रं नायकस्य धर्मपरायणतां प्रकाशयितुं प्रयुक्तम् । सा हताशं राजानं ब्रवीति -
"राजन् ! अलमनेनोद्वेगेन। शैव्या क्षत्रियाङ्गना, क्षत्रियोचितकार्यपरायणा, महेन्द्रतुल्यस्यात्रभवतः सहधम्मिणी । जयन्तजननी पुलोमजा किं पृथ्वीदानेन कातरा भवति ?" इति।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:पुराणम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२८४
२८४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२८४ २८४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतीयप्रौद्यौगिकीसंस्थानम्, खडगपुरम्
भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम् खरग्पुर् (Indian Institute of Technology Kharagpur) भारतस्य पस्चिम बङ्गाल राज्ये खरग्पुर् नगरे स्थितः तान्त्रिक विद्यालयमेकम् अस्ति।
टिप्पणी
खरग्पुर्, भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम्
गुस्तावः मालेरः
thumb|right|गुस्तावः मालेरः गुस्तावः मालेरः औस्त्रियदेशी हीब्रुवंशी च । अयं कश्चन उत्तमसंगीतरचयिता । ‍स १८६० तमे वर्षे बोहेमियदेशस्य कलिष्टनगरे अजायत । १९११ तमे वर्षे औस्त्रियदेशस्य वियेननगरे निधनं गतः। तेन नव वाद्यगणप्रबन्धाः संरचिताः । तस्मिन् मृते एकः असम्पूर्णः अतिष्ठत् । पृथिव्याः गीतम् इति नाम्ना अपि गायकसहितः वाद्यगणप्रबन्धः कश्चन अस्ति । अनेकानि गीतानि अपि तेन रचितानि सन्ति । प्रसिद्धः वाद्यगणनेता अपि आसीत् सः ।
गुस्तावस्य जन्मनः अनन्तरं मालरकुटुम्बम् इग्तौ इति नामकं नगरं प्रति प्रर्थितम् । अग्रे तत्रैव न्यविशत् । मालरस्य बाल्ये एव तस्य अनेके भ्रातरः विविधैः कारणैः अम्रियन्त । तस्य पिता अपि अतिहिंस्रः पुरुषः सन् आत्मजान् पत्नीं च बहुधा अपीडयत् । पितुः एप्सतैन् इति नामकस्य सङ्गीतपारङ्गतस्य च उपकारात् गुस्तावः वियेनसङ्गीतशालायाम् अभ्यासम् अकरोत् त्रीणि वर्षाणि यावत् । तत्र तु मालरस्य रुक्षस्वभावात् अनेके तस्य शत्रवः अभवन् । महान् सङ्गीतरचयिता अन्तोनः ब्रुक्नरः तस्य गुरुः सुहृत् च बभूव। सङ्गीतशालायां विद्यार्थी सन् एव प्रथमं संगीतप्रबन्धं स रचितवान् । शालां विहाय १८८० तमे वर्षे स वाद्यगणनेतुः कर्म कर्तुम् आरब्धवान् । बाद् हाल् इतिनाम्न्यां संगीतसभायां तस्य प्रथमं स्थानं प्राप्तम् । अस्मिन् एव वाद्यगणनेतुः कर्मणि मालरः भूयः भूयः यशः अलभत वर्तमानेषु वर्षेषु । तस्य तु स्वरचितं सङ्गीतं बहुजनः बहु न अमन्यत । १८९३ प्रभृति १८९६ पर्यन्तं प्रथमं द्वितीयं तृतीयं च वाद्यगणप्रबन्धान् कुमारस्य मायावेणोः नाम्ना वाद्यगणसहितं सङ्गीतसङ्ग्रहम् अपि स अरचयत् ।
१८९७ तमे वर्षे मालरः संराज्यसङ्गीतनाटकसभायां वाद्यगणनेतुः कर्म अलभत । औस्त्रियसंराज्ये सङ्गीतलोके इदम् उत्तमं स्थानं प्राप्नोत् । औस्त्रियसंराज्यस्य धर्मः रोमककतोलिकख्रिस्तधर्मः एव । अतः अस्मिन् स्थाने अधिष्ठात्रा रोमककतोलिकधर्मिणा एव भवितव्यम् । मालरस्य जातिधर्मे हिब्रुधर्मे अपि स श्रद्धावान् आसीत् । किन्तु हिब्रुः न कदाचित अभवत् । कञ्चित् कालं मालरः रोमककतोलिकधर्मवादी अभवत् । तस्य धर्मस्य अनेकाः मूलकल्पना मालराय अरोचन्त । इदम् अष्टमः वाद्यगणप्रबन्धः विशेषतः प्रकाशते यस्मिन् एहि विश्वकर्ता अध्यात्मन् इति नाम पुराणं ख्रिस्तधार्मिकं स्तोत्रं तेन सङ्गीते योजितम् । सर्वस्मिन् च मालरस्य सङ्गीते विशेषतः प्रथमस्य वाद्यगणप्रबन्धस्य तृतीये विभागे तस्य हिब्रुवंशित्वं व्यक्ततया दृश्यते । स तु तत्त्वतः न ख्रिस्तधर्मी वा न हिब्रुधर्मी वा अभवत् । स्वभावात् तु बहु अध्यात्मिकः तत्त्वचिन्तकः च पुरुषः आसीत् सः । विशेषतः जर्मनस्य तत्त्वज्ञस्य शोपन्हावरस्य उपनिषन्मूलः विचारः मालरस्य प्रियः अभवत् । स तु बहु अरण्यप्रियः आसीत् । अतः सर्वस्य वर्षस्य ग्रीष्मे काले स औस्त्रियस्य अचलप्रदेशे सङ्गीतरचनम् अकरोत् । दश वर्षेषु वियेनसङ्गीतनाट्यसभायां वाद्यगणनेता सन् मालरः सततं कलाश्रेष्ठतां प्राप्तुं प्रायतत । स कलाभक्तः कर्मयोगी च आसीत् । कला अध्यात्मिकं कर्म एव भवति इति तस्य निर्णयः आसीत् । अतः कलाकर्मणि आत्मानं च अन्यान् च सततं नियोजयत्। मालरसम्पादितायाः उत्तमायाः संस्कृत्याः तस्य नेतृत्वस्य च कालः तदानीन्तनस्य सङ्गीतलोकस्य कृतयुगः यथा तथा आसीत् ।
वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१२४५
१२४५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२४५ १२४५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ईशावास्योपनिषत्
ईशावास्योपनिषत् (Ishavasyopanishat) शुक्लयजुर्वेदीया उपनिषत् । उपनिषत्सरणौ ईशोपनिषत् प्रथमा वर्तते । शुक्लयजुर्वेदस्य संहितोपनिषदियम् । अष्टादशमन्त्रात्मिका विद्यते ।
शान्तिमन्त्रस्य साराम्शः
इयम् उपनिषत् शुक्लयजुर्वेदीयकाण्वशाखीयसम्हितायाम् अन्तर्भवति । पूर्णमदः पूर्णमिदमिति शान्तिपाठः आरभ्यते । अनन्तगुण-अनन्तशक्ति-अनन्तज्ञानेन युक्तः परमात्मा सर्वसम्पूर्णः । इदम् व्यक्तविश्वमपि नियमबद्धमित्यतः वस्तुतः सम्पूर्णमस्ति । इदम् नियमबद्धम् सम्पूर्णम् विश्वम् सर्वसम्पूर्णेन अनन्तपरमात्मना एव उद्भूतम् । किन्तु अस्य विश्वस्य उत्पत्त्या परमात्मनि न्यूनता भवेत् किम् ? सर्वथा न । सः अनन्तः, अखण्डः, अच्युतः, परिपूर्णश्च । तस्मात् अनन्तानि ब्रह्माण्डानि सृष्टानि चेदपि तदीयाः अनन्तज्ञानगुणविक्रमाः अच्युताः तिष्ठन्ति । अनन्तसङ्ख्यया अनन्तसङ्ख्या व्यवकलितः चेदपि अनन्तसङ्ख्या एव यथा अवशिष्येत तथा परमात्मनः अनन्तत्वस्य अखण्डत्वस्य बाधा न कापि विद्यते ।
मन्त्राणां सारः
अस्य विश्वस्य चेतनाचेतन-सूक्ष्मासूक्ष्म-चराचराणि सकलवस्तूनि सर्वव्यापकेन परमात्मना व्याप्तानि । तस्मात् प्राप्तानि सर्वाणि अपि वस्तूनि ईशप्रसादभावनया उपयोक्तव्यानि । अस्मिन् जगति कर्तव्यनिष्ठया कर्म कुर्वन्तः शतं वर्षाणि जीवेम इति सर्वेषाम् इच्छा स्यात् । अनेन मार्गेण गम्यते चेदेव मुक्तिः । कर्मदोषेण निर्लिप्तैः भाव्यं चेदपि अयमेव मार्गः । आत्मज्ञानाय प्रयत्नम् अकुर्वन्तः मानवाः अज्ञानान्धकारावृतम् आसुरलोकं प्रविशन्ति । इदं भवेत् आत्मघातसमम् ।
आत्मनः स्वरूपम्
आत्मा अचलः, अखण्डश्च । मनसः अपेक्षया वेगवान् । देवताभिः अपि अगोचरः । सर्वव्यापके तस्मिन् एव वायुः तन्नाम तदीया विश्वनिर्माणशक्तिः चलनात्मकं कर्मशक्तिं स्थापयति । सः चलः अचलश्च । दूरः समीपश्च । सः सर्वेषाम् अन्तर्बाह्यव्यापी विद्यते । यदि साधकः सर्वेषु भूतेषु स्वात्मानं पश्यति अपि च स्वस्मिन् सर्वं जगत् पश्यति सः शोकाभावं प्राप्नोति । आत्मा अत्यन्तं तेजस्वी अखण्डः अशरीरः शुद्धः निष्पापः च विद्यते । स्वीयसङ्कल्पमात्रेण सः सर्वासु दिक्षु विस्तृतः भवति । सर्वज्ञः सर्वव्यापकः सः स्वयम्भू परमात्मा अनन्तकालपर्यन्तं सकलसृष्टये यथायोग्यान् नियमान् विधत्तवान् अस्ति । अस्मिन् जगति केचन व्यक्तसृष्टेः ज्ञानमात्रं प्राप्य विषयसुखवाञ्छया तस्य एव उपासनं कुर्वन्ति । तैः अज्ञानान्धकाराः अवश्यम् अनुभोक्तव्याः भवन्ति । केचन व्यक्तसृष्टिः मिथ्या इति भावयन्तः अव्यक्तोपासकाः भवन्ति । ते अपि अज्ञानान्धकारे पतिताः भवन्ति । व्यक्ताव्यक्ताः पार्थक्येन पूर्णसत्यभूताः न । ते सत्यांशमात्राः । उभाभ्यां युक्तः परमात्मा पूर्णसत्यः । क्षराक्षरयोः समन्वयेन यः परमात्मनः साक्षात्कारं प्राप्नुयात् सः सृष्टेः ज्ञानेन मृत्युलोकं तीर्त्वा अव्यक्ततत्त्वस्य ज्ञानेन अमृतत्त्वं प्राप्नोति । तेजोयुक्तस्य सूर्यस्य मुखमण्डलं स्वर्णवर्णप्रकाशेन यथा आवृतं वर्तते तथा परमात्मनः सत्यस्वरूपम् अनेन मोहकेन विश्वेन विलोपितमस्ति । अतः साधकस्य प्रार्थना वर्तते - ’हे सर्वपोषकज्ञानसूर्य ! सत्यदर्शनाय इमां मोहकमायाम् अपसारयतु । ज्ञानप्रकाशं प्रसारय । भवति मया दृश्यमानः ज्ञानमयपुरुषः एव मयि अपि वर्तते । शरीरं नश्येत् किन्तु प्राणवायुः स्वतन्त्रः वर्तते’ । ’हे ! मनः कृतं कर्म स्मर्यताम् । हे अग्निदेव, मां सन्मार्गे प्रवर्तय । यतः कर्म-कर्मफलयोः ज्ञानं भवति विद्यते । पापमुक्तं करोतु । सहस्रशः नमस्काराः ।’ इत्येषः उपनिषदः सारः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्रमुखोपनिषदः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:उपनिषदः
वीरधर्मदर्पणम्
वीरधर्मदर्पणस्य प्रणेता परशुरामनारायणपाटणकरोऽस्ति । कविः अयम् अपरान्तविद्यापीठतो लब्ध बी. ए.-स्नातकोपाधिः प्रयागविद्यापीठतश्च लब्ध एम. ए.-स्नातकोत्तरोपाधिविद्वद्वर्यः । पाटणकरस्य जन्म भीमानद्याः तटे रत्नागिरिनामके स्थाने समभूत् । नारायणशर्मास्य जनक आसीत् । कविना १६०५ ख्रीष्टाब्देऽस्य नाटकस्य रचना कृता।
कथावस्तु
महाभारतीय युद्धे भीष्मो मरणासन्नः वीरशय्यायां वर्त्तते । अर्जुन स्तं प्रणम्य आशीर्वचो गृह्णाति -
चिरं जीव चिरं जीव वह गुर्वी धराधुराम्।
स्मरावतरणमात्मानं नरं भूमारहारिणम्।।
तस्मिन्नेव समये दूतेन सूचितं यद् अभिमन्युर्युद्धे वीरगतिं प्राप्तवान् इति। एतत् समाकर्यार्जुनः करुणविलापं कुर्वन्नेव मूर्च्छितः । सुसमयं समीक्ष्य शङ्कुकर्णः खड्गमादाय तमाचक्राम । कृष्णेन प्रत्याक्रान्तः स जीवनदानार्थं प्रार्थयामास जयद्रथस्य च सर्वमपि रहस्यं प्राकाशयत्। जयद्रथस्य दुर्वृत्तं ज्ञात्वार्जुनेन प्रतिज्ञातम् -
नियतमुदितैवैषा सन्ध्या श्व इव जयद्रथम्
प्रतिविधिकलायाहं हन्तास्म्यनस्तमिते रवौ।
अथ स भगवानस्तं यायाद् वचो मुधयन्मम
स्वतनुमकलां सद्यो होष्याम्यहं खलु पावके।।
अर्जुनो जयद्रथस्य वधार्थं कृतसङ्कल्पोऽस्ति प्रतिज्ञापरायणः । तस्याभिमानमपहर्तुं कृष्णेन अकालसन्ध्या समुपस्थापिता । युद्धं विश्रान्तमभूत् । द्रोणेन विज्ञापितम् — मोघः पार्थस्य सङ्गरः। विषण्णेनार्जुनेन धनुस्त्यक्तम्। स प्रतिज्ञाभङ्गापमानम् असहमानः पावकप्रवेशाय समुद्यतः । दृश्यमेतत् करुणमेव । सर्वे नरनार्योः रोदितुं प्रारेभिरे । युधिष्ठिरोऽपि विलपन्नेवं ब्रवीति -
'हा हा कृतान्त एव बलवान् सत्त्वं न भूत्यै भुवि'।
पुनर्माधवेन माया दूरीकृता। पार्थस्य प्राणाः रक्षिताः । सर्वेऽपि सानन्दा बभूवुः । नाटकमिदं सर्वथा परम्परानुवर्ति वर्तते । अस्य कथावस्तुनो विकासः प्राचीननाटकवद् विलसति | चरितनायकाश्चादर्शपरायणाः सन्ति । अर्जुनोऽभिमन्योः अप्यधिकतरं कर्तव्यपालनं मन्यते । एकोक्तीनां बाहुल्यं वर्तते । कर्णस्यैकोक्तिनितरां प्रभावशालिनी यथा -
अदृष्टकुलसम्भवं रणरसैकबद्धस्पृहः
स्वमाण्डलिकमण्डनां ननु निनाय यो मां पुरा।
कृतान्तगतिविक्लवं न यदहं तमुत्साहये
धिगस्तु ननु जन्म मे बत कृतघ्नतादूषितम्।।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:भारतम् वर्गः:महाभारतम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शिवगङ्गाजलपातः
शिवगङ्गाजलपातः कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य शिरसितालूकुमध्ये शाल्मलानद्या निर्मितः । शिरसिपत्तनतः ४०कि.मी.दूरे वानळ्ळिसमीपे कानने एषः जलपातः घोषं करोति । वानळ्ळितः जड्डिगद्दे मार्गे १०कि.मी. दूरं गच्छति चेत् शिवगङ्गाजलपातः दृश्यते । अत्र शाल्मलानदी ३५९पादमिते कन्दरे तिसृषु शाखासु पतति । प्रस्तरयोः मध्ये जलप्रवाहः सम्पतति । अत्र जलपतनस्य मूलं कन्दरं च अपि गन्तुं शक्यते । किन्तु सर्वदा अतीव जागरूकता आवश्यकी भवति । शिलातले उपविश्य मत्स्यग्रहणक्रीडा अपि खेलितुं शक्यते । अरण्यम् इति कारणतः समीपे कुत्रापि आहारावासद्यः व्यवस्थाः न सन्ति । राजधानीतः शिरसिपर्यन्तम् अथवा यल्लापुरपर्यन्तं बस् यानानि सन्ति । ततः भाटकयानेन जलपतस्य अतिसमीपं गन्तुं शक्यते । राजधानीतः रेल् यानेन गन्तुम् इच्छति चेत् हुब्बळ्ळी पर्यन्तं गत्वा ततः बस् यानेन ७४कि.मी दूरस्य शिरसिपत्तनं गन्तव्यम् । समीचीनाः वासभोजनादिव्यवस्थाः शिरसिपत्तने सन्ति ।
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य नवत्रिंशत्तमः(३९) श्लोकः ।
अन्वयः
त्वं वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिः प्रपितामहः च । ते सहस्रकृत्वः नमः नमः अस्तु । पुनः च भूयः अपि ते नमः नमः ।
अर्थः
त्वं वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाः प्रजापतिः प्रपितामहः च । तुभ्यं सहस्रवारं प्रणामं  करोमि । पुनः पुनः प्रणामं करोमि ।  नमो  नमः अस्तु ।  पुनः च भूयः अपि तुभ्यं नमो नमः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
39 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तिरुनेल्वेलीमण्डलम्
तिरुनेल्वेलीमण्डलं (Tirunelveli District) (तमिऴ्: திருநெல்வேலிமாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तिरुनेल्वेलीनगरम् । अस्य मण्डलस्य वैशिष्ट्यम् इदं यत् तमिऴसाहित्ये उल्लिखिताः पञ्चविधाः भौगोलोकप्रदेशाः अपि अत्र दृश्यन्ते । कुरिञ्जि (पर्वताः), मुल्लै (वनानि), मरुदम् (व्रीहिक्षेत्राणि), नैदल् (समुद्रतीरं), पालै (मरुभूमिः) च । तिरुनेल्वेलिमण्डलं १७९० तमवर्षस्य सेप्टम्बरमासस्य प्रथमे दिने ब्रिटिश् सर्वकारस्य पक्षतः प्राचीन इण्डिया कम्पेन्या निर्मितम् । तदानीन्तने तिरुनेल्वेलीमण्डले अद्यतने तिरुनेल्वेली, तूत्तुकुडिमण्डले, विरुदुनगरमण्डलस्य, रामनाथपुरमण्डलस्य केचन भागाः च आसन् । राज्यस्य मण्डलेषु विस्तारदृष्ट्या अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् (विऴुप्पुरमण्डलं प्रथमम्) । तमिऴ् अभिजनाः इदं मण्डलं प्रीत्या ‘नेल्लै’ इति सूचयन्ति ।
इतिहासः
तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य निर्माणदिनाङ्कः (सेप्टम्बर् १) तिरुनेल्वेलीदिनम् इति आचर्यते । ब्रिटिश् प्राचीन इण्डिया कम्पेन्या अस्य ‘तिन्नेवेल्लिमण्डलम्’ इति नाम कृतम् । अस्य केन्द्रस्थानम् आदौ पाळैयंकोट्टैपत्तने आसीत्, यत्र पाळैयकाराणां विरुद्धं कार्याचरणसमये कम्पेन्याः सेनाकेन्द्रम् आसीत् ।
तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य नामकरणे कारणत्रयं दृश्यते । मण्डलस्य बृहत्तमं नगरं तिरुनेल्वेलिः इत्येकम् । नायकानां नवाबानां च प्रशासने अयं प्रदेशः ‘तिरुनेल्वेलीसीमै’ इति ख्यातः इति द्वितीयम् । पाण्ड्यसाम्राज्यस्य दक्षिणराजधानी आसीद् इयम् इति तृतीयम् । मण्डले तिरुनेल्वेली पाळैयंकोट्टैनगरे यमलनगरत्वेन अभिवृद्धौ स्तः ।
विंशशतकस्य आदौ तिरुनेल्वेलीमण्डलस्य भागान् पृथक्कृत्य रामनाथपुरमण्डलं, विरुदुनगरमण्डलं च निर्मितम् । १९८६ तमे वर्षे पुनः इदं मण्डलं प्रशासनसौकर्यार्थं द्वेधा विभक्तम् । चिदम्बरनार् (अद्यतनः तूत्तुकुडिः) मण्डलम् एकम्, नेल्लै, कट्टबोम्मन् इत्यपरम् । ततः अस्य ‘तिरुनेल्वेली, कट्टबोम्मन-मण्डलम्’ इति, ततः पुनः ‘तिरुनेल्वेलीमण्डलम्’ इति नाम अभवत् ।
भौगोलिकम्
तिरुनेल्वेलीमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य दक्षिणभागे अस्ति । अस्य उत्तरभागे विरुदुनगरमण्डलं, पश्चिमभागे पश्चिमघट्टपर्वताः, दक्षिणभागे कन्याकुमारीमण्डलं, पूर्वभागे तूत्तुक्कुडिमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ६,८२३ चतुरश्रकिलोमीटर् ।
मण्डले पश्चिमघट्टस्य पर्वतप्रदेशाः सन्ति । ताम्रपर्णीनदी, अन्याः काश्चन लघ्व्यः नद्यः अत्र प्रवहन्ति । मण्डले बहवः रमणीयाः जलधाराः सन्ति । सर्वेषु ऋतुषु अस्मिन् मण्डले वृष्टिः भवति । वृष्टेः प्रमाणं ९५३.१ मिल्लीमीटर् आसीत्। २००५-२००६ वर्षे ईशान्यप्रावृषः, नैर्ऋत्यप्रावृषः च प्रभावेण अत्र वृष्टिः भवति । पश्चिमघट्टेभ्यः प्रवहन्तीनां पच्चैयार् प्रभृतीनां बहूनां नदीनां जलं कृषिकार्योपयोगि भवति । पच्चैयारनदी ताम्रपर्ण्याः उपनदी । ताम्रपर्णी, मणिमुत्तारुनद्योः बहवः जलबन्धाः सति, यत्र सङ्गृहीतं जलं कृषिकार्ये, विद्युदुत्पादने च उपयुज्यते । चित्तारनदी अपि अस्मिन् मण्डले प्रवहति । कोर्टल्लं जलधारा, मणिमुत्तारजलधारा च मण्डलस्य जलधारासु प्रमुखे ।
जनसंख्या
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं मण्डलस्य जनसंख्या ३,०७२,८८० । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ११६ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरसश्किलोमीटर् ४५८ (११९० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १३.६६% आसीत् । मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०२४, साक्षरताप्रमाणं च ८२.९२% अस्ति ।
उपमण्डलानि
तिरुनेल्वेलीमण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि - १)	तिरुनेल्वेलिः २)	पाळैयंकोट्टै ३)	शङ्करन्कोयिलः ४)	अम्बासमुद्रम् ५)	नङ्गुनेरिः ६)	कडैयनल्लूरुः ७)	राधापुरम् ८)	तेङ्कासिः ९)	शेङ्कोट्टै १०)	अलङ्गुळम् ११)	वीरकेरलम्बुदूरुः १२)	शिवगिरिः
कृषिः वाणिज्यं च
इदं कृषिप्रधानमण्डलम् । प्रमुखतया तण्डुलानि, नारिकेलाः, कदल्यः, सम्बारपदार्थाः च अत्र रुह्यन्ते । समुद्रतीरे स्थितत्वात् मत्स्यग्रहणोद्यमः अपि अत्र प्रामुख्यं भजते । मण्डले ४०७ खनयः सन्ति । लैम्स्टोन्, ग्रानैट्, गार्नेट् साण्ड् इत्येते खनिजाः अत्र उत्पाद्यन्ते । वस्त्रोद्यमः, आहारपदार्थोद्यमः, अरण्यपदार्थोद्यमः च अत्र अभिवृद्धः अस्ति । नङ्गुनेरिप्रदेशे विशिष्ट आर्थिकवलयः २००१ तमे वर्षे आरब्धः ।
नल्लैयप्परदेवालयः
अयं देवालयः तिरुनेल्वेलीपत्तने अस्ति । अयं देवालयः क्रिस्तीये ७०० वर्षे शिवभक्तस्य तिरुज्ञानसम्बन्धस्य कृतौ उल्लिखितः अस्ति । आदौ शिवस्य शक्त्याः च अत्र भिन्नौ देवालयौ पाण्ड्यैः निर्मितौ आस्ताम् । १७ शतके अनयोः देवालयोः सन्धिरूपः ‘सेङ्गलिमण्डपः’ निर्मितः । देवालयस्य गोपुराणि अपि सप्तदशशतकस्य प्रारम्भे निर्मितानि । दक्षिणभारतस्य बृहत्तमेषु देवालयेषु अयम् अन्यतमः ।
वल्लियूरुः
राधापुरौपमण्डले कार्त्तिकेयस्य पत्न्याः श्रीवल्ल्याः नाम्ना ज्ञातम् इदं पत्तनम् अस्ति । अत्र मुरुगस्य देवालयः अस्ति । वल्लियूरुकुऴम् इति ज्ञातः तडागः अपि अस्ति ।
नङ्गुनेरिः
तिरुनेल्वेलीपत्तनात् ३१ किलोमीटर् दक्षिणे विद्यमाने अस्मिन् पत्तने विष्णोः देवालयः अस्ति । महाविष्णुः अत्र तोटाद्रिनाथरूपेण आराध्यते । अयं देवालयः वनमामलैमठेन निरुह्यते । वैष्णवसम्प्रदायस्य दिव्यदेशेषु इदम् अन्यतमम् ।
वीरवनल्लूरुः
अस्मिन् पत्तने विद्यमानः भूमिनाथस्वामिदेवालयः तमिऴ्नाडुराज्यस्य प्राचीनतमेषु देवालयेषु अन्यतमः । अत्र सुन्दरराजपेरुमाळ्देवालयः, कडयम्मन् देवालयः, सन्तानमारियम्मन् देवालयः, रङ्गनाथस्वामिदेवालयः चापि सन्ति ।
कळक्काडुमुण्डन्तुरै व्याघ्रधाम
इदं व्याघ्रधाम १९६२ तमे वर्षे निर्मितम् । अस्य विस्तारः ९०० चतुरश्रकिलोमीटर् । तिरुनेल्वेलीतः ४५ किलोमीटर् पश्चिमतः कळक्काडुपत्तनसमीपे इदं व्याघ्रधाम अस्ति । अत्र व्याघ्राः, चित्रव्याघ्राः, वन्यश्वानाः, गजाः, भिन्नप्रभेदानां हरिणाः, वनसूकराः, भल्लूकाः, मर्कटाः, चिक्रोडाः, मकराः च द्रष्टुं शक्याः ।
शङ्करन्कोयिल्
हरिहरयोः ऐक्यप्रतिपादके अस्मिन् देवालये शङ्करनारयणनामकः देवः अर्च्यते, यस्य शरीरे अर्धभागः हरेः, अपरार्धः च हरस्य । देवी गोमती अम्बाळ् । अयं देवालयः क्रिस्तीये ९०० तमे वर्षे उक्रमपण्ड्येन निर्मितः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
टंजानिया
टंजानिया अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति. thumb The United Republic of Tanzania (Jamhuri ya Muungano wa Tanzania in Swahili) is a country on the east coast of central Africa. It is bordered by Kenya and Uganda on the north, Rwanda, Burundi and the Democratic Republic of the Congo on the west, and Zambia, Malawi and Mozambique on the south. To the east it borders the Indian Ocean.
Tanzania has two capital cities, Dar es Salaam and Dodoma. The government moved some government offices to Dodoma from Dar es Salaam during the 1970s.
संबद्घ विषया:
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गेरुसोप्पजलपातः
जोगजलपातः(गेरुसोप्पजलपातः) कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गामण्डलस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य च सीमायाम् अस्ति| प्रादेशिकभाषया जोग इति पदस्य अर्थः एव जलपातः इति । गेरुसोप्पे जलपातः इत्यपि अस्य नाम । जगति प्रसिद्धेषु जलपातेषु अस्य नाम अपि अस्ति । एषः उत्तरकन्नडशिवमोग्गमण्डलयोः सीमाप्रदेशे शरावततीनद्याः पातः । जोगजलपातः भारतस्य अत्युन्नतः जलपातः इति ख्यातः । जलपातस्य दीर्घता २९२मी. अस्ति । अत्र नदी शारावती राजा,घोषः, वनिता, बाणः इति चतसृषु शाखासु विभक्ता अधः पतति । राजधानी बेङ्गळूरुतः ४०० कि.मी.दूरे गेरुसोप्पे प्रदेशः अस्ति । शिवमोग्गमण्डलस्य सागरपत्तनतः दोड्डमने मार्गे ३०कि.मी. दूरं गच्छति चेत् जोगजलपातः लभ्यते । उत्तरकन्नडमण्डलस्य होन्नावरतः अपि गन्तुं शक्यते । ततः ६०कि.मी.दूरं भवति । बेङ्गळूरुतः सागरपर्यन्तं बस् यानेन गत्वा ततः भाटकयानेन गमनं सुकरम् । रेल् यानप्रवासः आवश्यकः चेत् शिवमोग्गा अथवा ताळगुप्प रेल् निस्थानके समीपे भवतः । वासभोजनादिव्यवस्थाः सागरपत्तने एव भवन्ति । स्वकीययानेनापि बेङ्गलूरुतः गच्छति चेत् दिनद्वयस्य प्रवासः भवति ।यतः समीपे एव लिङ्गनमक्किजलबन्धः, गेरुसोप्पे जलविद्युत्स्थावरः, होसनगर श्रीरामचन्द्रापुरम्, मुर्डेश्वरः, इडगुञ्जी, केळदी, मण्डगद्दे पक्षिधाम,इत्यादीनि दर्शनीयस्थानानि सन्ति । गेरुसोप्पे जलपातस्य विषये ज्ञातुं क्रि.श. १८५६तमे वर्षे द्वौ ब्रिटिश् अधिकरिणौ संशोधनं कृतवन्तौ । तेषां वृत्तान्तानुगुणं प्रपातस्य दैर्घ्यं ८२९पादपरिमितम् । किन्तु जलप्रप्रवाहस्य रंहनिर्मितः प्रपातः १२९पादमितः । शिवमोग्गा-उत्तरकन्नडमण्डलयोः मध्ये नद्याः वैशाल्यं २१३०पादपरिमितम् । क्रि.श. १८६९तमे वर्षे जनवरी मासे ब्रिटिश् अधिकारिणी श्रीमती लूयि ब्रौनिङ्ग् एतं प्रदेशं दृष्ट्वा "जलपातस्य शिवमोग्गासीमाप्रान्ते गहनं वनम् आसीत् येन पटगृहम् अपि निर्मातुम् अवसरः नासीत्” इति उक्तवती । शरावतीनद्याः जलबन्धं निर्मीय लिङ्गनमक्किजलाशयः इति नाम दत्तम् । अस्मिन् जलागारे सङ्गृहीतजलम् अवलम्ब्य जोगजलपाततः २४कि.मी.दूरे विद्यमानस्य गिरेभास्कर इति प्रदेशे क्रि.श.१९३०तमे वर्षे मैसूरुराज्यस्य (कर्णाटकम्) लोकोपयोगी विभागद्वारा जलविद्युदुत्पादनाघटकस्य निर्माणार्थं कार्यम् आरब्धम् । अस्य कृष्णराजेन्द्रजलविद्युत् योजना इति नाम स्थापितम् । कालक्रमेण महात्मागान्धीजलविद्युत् प्रकल्पः इति नामाङ्कितम् । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे फेब्रवररी २१दिनाङ्के आरब्धा एषा योजना प्रतिवर्षं १२०मेगाव्याट् विद्युदुत्पादनस्य क्षमतां रक्षति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२४६
१२४६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
इस्कान् संस्था
इस्कान् एका धार्मिकसंस्था अस्ति। एषा संस्था हरे कृष्ण संस्था इति प्रसिद्धम् अस्ति। अर्षभारतसंस्कारस्य गोदीय वैष्णव संप्रदायात् एवं इस्कान् संस्थायाः आरम्बः। भगवान् श्रीकृष्णस्य आध्यात्मिक तत्वानि एतत् संस्थायाः मूलं अस्ति। भगवद्गीता इति महाग्रन्थाः अतिपुरातनं अस्ति। तत्र भगवान् श्रीकृष्णस्य अर्जुनं प्रति संवादं एवं प्रधान विषयः अस्ति। इस्कानस्य आध्यात्मिक परंपरा श्रीमद् भागवतस्य श्रीकृष्ण भगवन्तं प्रति ध्योतयति। एतत् ग्रन्थः जीवनस्य परमं लक्ष्यं ईश्वरचिन्तनम् इति वर्ण्यते। ईश्वरात् परमं प्रेमं, यागम्भक्ति आदानि मार्गेण एवं कर्तुं शक्यते। चैतन्य महाप्रभु नाम्ना एकं योगिवर्यः भक्तियोगा प्रस्थानस्य नवीकरणं कृतवान्। श्रीकृष्ण नाम जपं एतत् नूतन प्रस्थानस्य अन्यतमं आचारं अभवत्। एतत् आचरस्य आधारं एकं अतितीक्ष्णंमहनीयं च धार्मिकपठनं अस्ति । हरे कृष्णाभक्ताः श्रीकृष्णस्य अवतारमिव चैतन्य प्रभूनां आराधनं करोति। एतत् इस्कान् प्रस्थानः चैतन्यप्रभूणां नवीन स्थापनस्य प्रचलिता अस्ति।
संस्थापकः
१९६५ तमे वर्षे भक्तिवेदान्त स्वामि महोदयः न्यूयार्क् नगरं गतः. भारतीय संस्कारस्य प्रचलनार्थं एवं सः न्यूयार्क् गतः. तस्मात् क्रियमाणः इस्कान् प्रस्थानस्य स्थापनं कालक्रमेण शतसहस्त्राणि देवालयानां, आश्रमाणां समूध्य संस्थायां च स्थापनस्य आरम्भः आसीत्।
हरे कृष्णा वेदान्तः
“हरे कृष्णा “ इति पदं, हरे कृष्ण प्रस्थानस्य हिन्दूविश्वासम् आधारीकृया वर्तते। एतत् प्रस्थानः जूलै १९६६ तमे वर्षे स्थापितः आसीत् । चैतन्य महाप्रभू एतत् प्रस्थानस्य प्रचारणं कृतवान्। भौमे अनेकान् धर्माणि वर्तते। तेषु त्रीणीं स्थानः हिन्दू संस्कारः प्राप्तः ( एकतमं कृस्नीय धार्मिकत्वं, द्वितीयं स्थानं मुस्लीं धार्मिकत्वं)। एतत् हिन्दू धार्मिकत्वस्य प्रधान ग्रन्थानि भगवद्गीता (देवस्य गीतं), श्रीमद् भागवतं (श्रीकृष्ण देवस्य कथा) च अस्ति।
हरे कृष्णा मन्त्रः
“हरे कृष्णा” इति प्रसिद्धं भक्तानां नामः एकं कीर्तनात् उद्दृतः भवति। महामन्त्रां इति प्रसिद्धं एतत् मन्त्रे कृष्णस्य रामस्य नामानि द्रष्टुं शक्यते।
“हरे कृष्णा हरे कृष्णा
कृष्णा कृष्णा हरे हरे
राम राम हरे हरे “
विध्याभ्यासः
एतत् संस्थानः सर्वे वससि छात्राणां कृते आध्यात्मिक पठनार्थं अनेकाः आवश्यकाणि पूरयति ।
योजन कार्यक्रमाः
इस्कान् श्रिकृष्णमन्त्रजापं परिपोषयति । कर्मं, मोक्षं, अहिंसा, श्री विग्रह आराधना , गुरु शिष्य बन्धं आदीनि नीतिः इस्कान् प्रसारयति। हिन्दू धर्मस्य मूल्यानां प्रचलनं कृत्वा इस्कान् हिन्दू संस्कारस्य मार्गे एवम् चलति । वैष्णवत्वं सर्वान् धर्माणां नीतिः प्रचलति । एतत् नीति - सनातनधर्मं, सर्वान् जीवजातानां सेवा मनोभावं, ईश्वरचिन्तनम् भक्तिश्च दर्शयति ।
लोके अनेकानि इस्कान् मन्दिराणि सन्ति। अहमदाबाद्, चेन्नै , अमाचुआ (यू.एस्.ए ), अल्लहाबाद्, अनन्तपूर्, ओकलाण्ड् (न्यू ज़ीलान्ड), बरोड, बेलफ़ास्ट, बोसटअण, ब्रिस्बेन्, आदीनि देशे इस्कान् प्रस्थानाः दुष्टुं शक्यते ।
वर्गः:हिन्दुसंस्थाः वर्गः:इस्कोनसंस्था
भैरोंसिंह शेखावत
वर्गः:भारतस्य उपराष्ट्रपतयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२८५
२८५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२८५ २८५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
येरेवान
येरेवान (आर्मीनियन: Երևան) राजधानीः आर्मीनिया अस्ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
०४. ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
चतुर्थाध्यायस्य नाम ज्ञानविज्ञानयोगः इति उच्यते ।
श्लोकानाम् आवलिः
१)	इमं विवस्वते योगं...
२)	एवं परम्पराप्राप्तम्...
३)	स एवायं मया तेऽद्य...
४)	अपरं भवतो जन्म...
६)	अजोऽपि सन्नव्ययात्मा...
७)	यदा यदा हि धर्मस्य...
९)	जन्म कर्म च मे दिव्यम्...
१०)	वीतरागभयक्रोधा...
१२)	काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं...
१३)	चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं...
१५)	एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म...
१६)	किं कर्म किमकर्मेति...
१७)	कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं...
१८)	कर्मण्यकर्म यः पश्येद्...
१९)	यस्य सर्वे समारम्भाः...
२०)	त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं...
२१)	निराशीर्यतचित्तात्मा...
२२)	यदृच्छालाभसन्तुष्टो...
२४)	ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः...
२५)	दैवमेवापरे यज्ञं...
२६)	श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये...
२७)	सर्वाणीन्द्रियकर्माणि...
२८)	द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा...
२९)	अपाने जुह्वति प्राणं...
३०)	अपरे नियताहाराः...
३१)	यज्ञशिष्टामृतभुजो...
३२)	एवं बहुविधा यज्ञा...
३४)	तद्विद्धि प्रणिपातेन...
३५)	यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहम्...
३६)	अपि चेदसि पापेभ्यः...
३८)	न हि ज्ञानेन सदृशं...
४०)	अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च...
४१)	योगसंन्यस्तकर्माणं...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
जोग जलपातः
जोगजलपातः कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गामण्डलस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य च सीमायाम् अस्ति। कर्णाटकराज्ये स्थितः विश्वप्रसिद्धः जलपातः शिवमोग्गामण्डलस्य सागरप्रदेशस्य समीपे जोग(०८१८६) इति स्थले अस्ति । नैसर्गिकः जलपातः अतीव सुन्दरः अस्ति । विशेषतः वर्षाकाले जुलैमासतः अक्टोबरमासपर्यन्तम् अतीव रमणीयम् भवति । वर्षणं सम्यक् न भवति चेत् केवलं रविवासरे जलाशयतः जलं त्यजन्ति तदा एव जलपातदर्शनं सुन्दरं भवति । शरावतीनदीजलम् अत्र निसर्गरमणीये प्रपाते ९५० पादपरिमितोन्नतात्प्रदेशात् पतति । जलस्य अधः पतनस्य दृश्यम् अतीव आकर्षकं मनोहरं च भवति ।
व्युत्पत्तिः
जगत: नयनमनोहरेषु जलपातेषु जोगजलपात: अन्यतम: । गेरुसोप्पेजलपात: इत्यपि एतम् आह्वयन्ति ।  जलपातत: २९ कि.मी. दूरे शरावतीनद्या: वामतीरे 'गेरुसोप्पे’ नामकः कश्चित् ग्राम: अस्ति । अत: जलपातस्य नाम तथा अभवत् इति वदन्ति ।  परिसरे भल्लातकवृक्षा: अधिका: इत्यपि तथा नाम स्यात् । प्रादेशिकभाषया गेरुनाम भल्लातकम् इति अर्थः । जलपातस्य समीपे 'जोग' इति कश्चन लघुग्राम: अस्ति । अत: 'जोगजलपात:’  इत्येव सुप्रसिद्ध: जात: अस्ति ।
विवरणम्
शिवमोग्गा उत्तरकन्नडमण्डलयोः सीमायां शरावतीनदी २५२.७ मीटर् इत्युक्ते ८२९ पादपरिमितात् औन्नत्यात् कूर्दनं करोति ।  एषा शरावती शिवमोग्गाया: अम्बुतीर्थे जन्म प्राप्नोति ।  अनन्तरम् उत्तरदिशि प्रवहति ।  अग्रे एतां मलावी, हरिद्रावती, एण्णेहोळे उपनद्य: मिलन्ति ।  अनन्तरं बहुविस्तारतया एषा पश्चिमाभिमुखं  प्रवहति । एषः उत्तरकन्नडशिवमोग्गमण्डलयोः सीमाप्रदेशे शरावततीनद्याः पातः । जोगजलपातः भारतस्य अत्युन्नतः  जलपातः इति ख्यातः । जलपातस्य दीर्घता २९२मी. अस्ति । अत्र नदी शारावती राजा,घोषः, वनिता, बाणः इति चतसृषु शाखासु विभक्ता अधः पतति । शरावती यदा उपरिष्टात् अध: कूर्दति तदा तस्याः चतस्र: शाखा: अभवन् । एता: 'राजा, राणी, राकेट्, रोरर्’  इति प्रसिद्धाः ।
सिरसिनगरस्य सोदेराजस्य नाम सूचयति राजा शाखा, गर्जनं कुर्वती कूर्दति इत्यतः रोरर् शाखा राकेट्वेगेन इव कूर्दति इत्यतः राकेट् इति नाम आगतम् । राज्ञ्याः ब्लान्जाया: नाम अन्तिमाय जलपाताय दत्तम् अस्ति ।
सम्पर्कव्यवस्था
राजधानी बेङ्गळूरुतः ४०० कि.मी.दूरे गेरुसोप्पे प्रदेशः अस्ति । शिवमोग्गमण्डलस्य सागरपत्तनतः दोड्डमने मार्गे ३०कि.मी. दूरं गच्छति चेत् जोगजलपातः लभ्यते । उत्तरकन्नडमण्डलस्य होन्नावरतः अपि गन्तुं शक्यते । ततः ६०कि.मी.दूरं भवति । बेङ्गळूरुतः सागरपर्यन्तं बस् यानेन गत्वा ततः भाटकयानेन गमनं सुकरम् । रेल् यानप्रवासः आवश्यकः चेत् शिवमोग्गा अथवा ताळगुप्प रेल् निस्थानके समीपे भवतः । वासभोजनादिव्यवस्थाः सागरपत्तने एव भवन्ति । स्वकीययानेनापि बेङ्गलूरुतः गच्छति चेत् दिनद्वयस्य प्रवासः भवति ।यतः समीपे एव लिङ्गनमक्किजलबन्धः, गेरुसोप्पे जलविद्युत्स्थावरः, होसनगर श्रीरामचन्द्रापुरम्, मुर्डेश्वरः, इडगुञ्जी, केळदी, मण्डगद्दे पक्षिधाम ,इत्यादीनि दर्शनीयस्थानानि सन्ति ।
दिक्परिवर्तनम्
वस्तुत: पश्चिमघट्टस्य कावेरी, कपिला, तुङ्गानदी इव शरावत्या अपि पूर्वाभिमुखम् एव प्रवहणीयम् आसीत् । आरम्भे मूलनदी पूर्ववाहिनी एव आसीत् ।  अनन्तरं नद्या: विकासस्य कस्मिंश्चित् घट्टे  एषा पश्चिमवाहिनी अभवत् ।  यतः पश्चिमघट्ट: पूर्वदिशि निम्नावनतः, पश्चिमदिशि निम्नोन्नतः अस्ति ।  पश्चिमदिशि प्रवहन्ती काचित् नदी उन्मुखासती अधिकावघर्षणेन पूर्ववाहिनीं शरावतीं स्वदिशि आकृष्टवती इति कारणेन नद्याः पात्रं विस्तारितम् अभवत् । अतः शरावती पश्चिमवाहिनी अभवत् ।  एतां प्रक्रियाम् एव 'नदीचौर्यम्’ इति वदन्ति ।
वैशिष्ट्यम्
जोग् अपेक्षया अधिक: उन्नत: जलपात: आग्नेयवेनिझुल्लानगरे अस्ति । एतम् एञ्जल् जलपात: इति वदन्ति । किन्तु जोगजलपाते यावत् जलं प्रवहति तावत् जलं तत्र न प्रवहति । केनडा – अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य सीमाप्रदेशे नयागरा जलपात: अस्ति ।  केनडादेशस्य भागे एतस्य विस्तीर्ण: ७६२ मीटर् । किन्तु एष: केवलं ४७ मीटर् उपरिष्टात्  कूर्दति ।  एवमेव आफ्रिकाखण्डस्य उत्तररोडेषियस्य सीमाप्रदेशे जाम्बसीनद्या निर्मित: विक्टोरिया जलपात: सार्धैककिलोमीटर् विस्तीर्णयुतः अस्ति ।  किन्तु एतस्य औन्नत्यं केवलं १०४ मीटर् मितम् । उपरिष्टात् पततः जलस्य प्रमाणदृष्ट्या सौन्दर्यस्य दृष्ट्या च जोगजलपात: इव जगति अन्य: जलपात: नास्ति इति वक्तुं शक्यते ।
जलविद्युद्योजना
नद्या: जलं, मृदुशिला: यत्र भवन्ति तत्र यदा प्रवहति, तदा मृदुशिला: शीघ्रं विनष्टानि भवन्ति । यदा उपरिष्टात् कूर्दति तदा एवं जलपातस्य सृष्टि: भवति । गेरुसोप्पे जलपातस्य विषये ज्ञातुं क्रि.श. १८५६तमे वर्षे द्वौ ब्रिटिश् अधिकरिणौ संशोधनं कृतवन्तौ । तेषां वृत्तान्तानुगुणं प्रपातस्य दैर्घ्यं ८२९पादपरिमितम् । किन्तु जलप्रप्रवाहस्य रंहनिर्मितः प्रपातः १२९पादमितः । शिवमोग्गा-उत्तरकन्नडमण्डलयोः मध्ये नद्याः वैशाल्यं २१३०पादपरिमितम् । क्रि.श. १८६९तमे वर्षे जनवरी मासे ब्रिटिश् अधिकारिणी श्रीमती लूयि ब्रौनिङ्ग् एतं प्रदेशं दृष्ट्वा "जलपातस्य शिवमोग्गासीमाप्रान्ते गहनं वनम् आसीत् येन पटगृहम् अपि निर्मातुम् अवसरः नासीत्” इति उक्तवती । शरावतीनद्याः जलबन्धं निर्मीय लिङ्गनमक्किजलाशयः इति नाम दत्तम् । अस्मिन् जलागारे सङ्गृहीतजलम् अवलम्ब्य जोगजलपाततः २४कि.मी.दूरे विद्यमानस्य गिरेभास्कर इति प्रदेशे क्रि.श.१९३०तमे वर्षे मैसूरुराज्यस्य (कर्णाटकम्) लोकोपयोगी विभागद्वारा जलविद्युदुत्पादनाघटकस्य निर्माणार्थं कार्यम् आरब्धम् । अस्य कृष्णराजेन्द्रजलविद्युत् योजना इति नाम स्थापितम् । कालक्रमेण महात्मागान्धीजलविद्युत् प्रकल्पः इति नामाङ्कितम् । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे फेब्रवररी २१दिनाङ्के आरब्धा एषा योजना प्रतिवर्षं १२०मेगाव्याट् विद्युदुत्पादनस्य क्षमतां रक्षति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः
चण्डेमने-चन्नेकल् जलपातौ
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जयप्रकाश नारायण
जयप्रकाश नारायण (जयप्रकाश नारायण, Jayaprakash Narayana) भारतस्य लोकनायकः । अस्य विषये बहूनां जनानां भ्रमः अस्ति यत्, "एषः कश्चन स्वतन्त्रसेनानी एव  आसीत्, यः स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरं स्वग्रामं गतः । ततः १९७४ तमे वर्षे देशस्य विकटपरिस्थितिं दृष्ट्वा सर्वकारस्य विरोधम् अकरोत्" इति । परन्तु भारतस्य स्वतन्त्रतायां 'गान्धी'-वत् जयप्रकाशस्य योगदानम् आसीत् । तस्य गहनचिन्तनस्य, कर्मठतायाः च परिणामः आसीत् यत्, महात्मा स्वतन्त्रभारतस्य एकाकी योद्धा (फक्कड योद्धा) इति तं सम्बोधयति स्म । महात्मा स्वकीयेषु बहुषु निर्णयेषु जयप्रकाशस्य परामर्शं, विमर्शं च स्वीचक्रुः इति तु प्रायः सर्वे जानन्ति एव ।
जन्म
बिहारराज्यस्य छपरामण्डलस्थे गङ्गा-सरयूनद्योः सङ्गमस्थले 'सिताब दियार'-नामकः कश्चन ग्रामः । सः ग्रामः सप्तविंशतिः (२७) द्वीपानां समूहः । तेषु सप्तविंशतिद्वीपेषु 'लाला का टोला' इति स्थानम् अन्तर्भवति । तस्मिन् स्थाने लाला हरसू दयाल इत्यस्य कस्यचित् मण्डलाधिकारिणः निवासः । तस्य पत्न्याः नाम फूल रानी इति । तस्य एकः पुत्रः, द्वे पुत्र्यौ च । तस्य पत्नी तृतीयवारं गर्भं धरते । परन्तु तस्मिन् वर्षे अर्थात् १९०२ तमे वर्षे ग्रामे 'प्लेग्' इत्यस्य रोगस्य प्रकोपः उद्भूतः । अतः लाला हरसू दयाल सपरिवारं बिहारराज्यस्य बलियामण्डलस्य बाबू खानी इतीदं स्थलम् अगच्छत् । १९०२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के तस्य पत्नी एकं बालकम् अजनयत् । सः बालकः एव अस्माकं लोकनायकः जयप्रकाश नारायण ।
परिवारः
जयप्रकाशस्य द्वौ भ्रातरौ, द्वे भगिन्यौ च आसन् । तेषां नामानि क्रमेण हरिप्रकाशः, चन्द्रभानुः, चन्द्रकला, राजेश्वरः । त्रयोदशे वयसि हरिप्रकाशस्य 'हैजा'-रोगेण मृत्युः अभवत् । 'प्लेग्'-रोगग्रस्ता चन्द्रभानुः अपि दिवङ्गता । हरिप्रकाशचन्द्रभानू मृते सति जयप्रकाशः, चन्द्राकला च यदा बालौ आस्ताम्, तदा राजेश्वरस्य जन्म अभवत् ।
बाल्यं शिक्षणञ्च
जयप्रकाशः यद्यपि चतुर्वर्षीयः अभवत्, तथापि तस्य दन्ताः न स्फुटिताः । अतः तस्य नाम 'बउल' इति प्रसिद्धमभवत् । 'बउल' इत्यस्य शब्दस्य अर्थः भवति अदन्ती (a person who doesn't have teeth) । ग्रामे 'बउलजी', 'बउल भैया' इति प्रसिद्धः आसीत् सः । तस्य विद्यारम्भसंस्कारः षड्वर्षे वयसि अभवत् । तस्य पितरौ तं ग्रामस्य प्राथमिकशालायां पठितुम् प्रैषयेताम् । प्राथमिकशिक्षानन्तरं माध्यमिकशिक्षां प्राप्तुम् सः पटना-महानगरम् अगच्छत् । पटना-महानगरस्य 'कोलेजीएट्'-विद्यालये सः प्रवेशं प्रापत् । जयप्रकाशस्य विद्यालयप्रवेशस्य षण्मासानन्तरं तस्य शिक्षकस्य स्थानान्तरणम् अभूत् । नवीनशिक्षकः ब्रिटिश-जनः आसीत् । सः ज्ञात्वैव "रक्षाबन्धनस्य पर्वदिने परीक्षा भविष्यति" इति अघोषयत् । भयभीताः विद्यार्थिनः तस्य विरोधं न अकुर्वन् । परन्तु जयप्रकाशः, तस्य पञ्चमित्राणि च रक्षाबन्धनपर्वदिने परीक्षायाम् अनुपस्थिताः आसन् । अतः द्वितीये दिने शिक्षकः अपृच्छत्, “ह्यः यूयं किमर्थं नागताः ?" इति । जयप्रकाशः उदतरत् (answered), “रक्षाबन्धनत्वात् वयं न आगताः” इति । आरम्भे तु शिक्षकः अक्रुध्यत् । परन्तु जयप्रकाशस्य स्पष्टोत्तरैः, बहुतर्कवितर्कानन्तरं च शिक्षकः अवदत्, “युष्माकं परीक्षा पश्चात् नेष्यामि, तत्र न कापि बाधा” इति । तस्मिन् विद्यालये जयप्रकाशस्य चरित्रविकासः अभूत् । तस्य विद्यालयस्य आचार्यः अमजद अली खान आसीत् । सः बालानां ज्ञानेन सह तेषां मानसिक-शारीरिकविकासविषये अपि चिन्तनं करोति स्म । तत एव जयप्रकाशस्य मनसि देशभक्त्याः, राष्ट्रवादिविचाराणां च चिन्तनं प्रारब्धम् । यदा जयप्रकाशः पटना-महानगरस्य विद्यालये पठन् आसीत्, तदा तस्य भगिन्याः चन्द्रकलायाः विवाहः ब्रज बिहारी सहाय-नामकेन युवकेन सह अभूत् । अतः जयप्रकाशः भगिन्या सह तस्याः गृहे न्यवसत् । जयप्रकाशस्य आवुत्तः (sister’s husband) पटना-महानगरस्य उच्चन्यायालये वाक्कीलः आसीत् । 'कोलेजीएट्'-विद्यालये जयप्रकाशस्य माध्यमिकशिक्षणं पूर्णमभवत् । अतः सः पटना-महानगरस्थे महाविद्यालये पौढाध्ययनं प्रारभत ।
१९१७ तमे वर्षे बकरी ईद् इत्यस्य अवसरे शाहाबाद-स्थलस्य ग्रामेषु हिन्दु-यवनयोः साम्प्रदायिकहिंसा अभूत् । बहवः हिन्दवः यवनाः च मृताः । अतः सर्वत्र तस्य कलहस्यैव चर्चा चलन्ती आसीत् । जयप्रकाशः स्वमित्रैः सह चर्चां कुर्वन् आसीत् । तत्र हिन्दु-यवनयोः साम्प्रदायिकहिंसायाः चर्चा आरब्धा एकेन । कश्चित् मित्रं स्वविचारान् प्राकटयत्, “अस्माकं देशस्य यवनाः स्वराजप्राप्तेः मार्गे अवरोधकाः एव सन्ति” इति । तस्य समर्थनं बहवः विद्यार्थिनः अकुर्वन् । उग्रस्वरेण जयप्रकाशः तस्य विरोधमकरोत् । सः अवदत्, “एतादृशं चिन्तनम् उचितं नास्ति” इति । स्वस्य जीवने प्रथमवारं जयप्रकाशः एतदृश्यां चर्चायां भागम् अवहत् । ततः सः स्वविचारान् पौनःपुन्येन सर्वेषां समक्षम् उपस्थापयति स्म । १९१९ तमे वर्षे 'मैट्रिक'-परीक्षायां जयप्रकाशः प्रथमश्रेण्या उत्तीर्णः । ततः सः पटना-महाविद्यालये 'इण्टर्' इत्यस्य अध्ययनं प्रारभत । यदा सः 'इण्टर्' पठन् आसीत्, तदा तेन तोता राम सनाढ्य इत्यनेन लिखितं महात्मनः जीवनसम्बद्धम् किञ्चित् पुस्तकं पठितम् । तस्मात् पुस्तकात् सः बहुज्ञानम् अर्जयत् । महात्मनः सत्याग्रहः, अहिंसा, राष्ट्रभावना इत्यादीनां विचाराणां आचरणं सः स्वजीवने प्रारभत । ततः १९२२ तमे वर्षे जयप्रकाशः अमेरिका-देशम् उच्चशिक्षां प्राप्तुम् अगच्छत्ल । सः सप्तवर्षं यावत् तत्र अपठत् । १९२९ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य त्रयोदेशे (१३) दिनाङ्के सः 'एम्.ए' इति पदवीं प्रापत्, डॉक्टरेट् (Ph.D) पठितुम् ऐच्छत् च । परन्तु तस्य माता अस्वस्था आसीत् । अतः सः भारतं प्रत्यागच्छ्त् ।
विवाहः
भारतीयक्रान्तिकाले बहवः क्रान्तिकारिणः तनु-मनो-धनैः राष्ट्रस्वतन्त्रतायै योगदानम् अयच्छन् । तेषु बहूनां धारणा आसीत् यत्, “विवाहः तु बन्धनमेव । तेन स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः शिथिलः भविष्यति” इति । परन्तु जयप्रकाशस्य विचाराः तु सकारात्मकाः आसन् । तस्य दृष्टौ स्त्रीः जीवनस्य पथि साधिका एव भवति न तु बाधिका । अतः सः बिहारराज्यस्य श्रीनगर-ग्रामस्य प्रतिष्ठितवाक्कीलस्य व्रज किशोर इत्यस्य पुत्र्या सह विवाहम् अकरोत् । जयप्रकाशस्य पत्न्याः नाम आसीत् प्रभावती । १९२० तमे वर्षे विवाहस्य पवित्रबन्धने यदा तौ बद्धौ, तदा जयप्रकाशः अष्टादशवर्षीयः, प्रभावती चतुर्दशवर्षीया च आसीत् । तदा विवाहे वरदक्षिणायाः (दहेज/dowry) प्रथा प्रचलिता आसीत् । परन्तु महात्मनः विचाराणाम् अनुगामी जयप्रकाशः वरदक्षिणां न स्व्यकरोत् । विवाहानन्तरं जयप्रकाशः यदा उच्चशिक्षां प्राप्तुम् अमरिका-देशम् अगच्छत्, तदा प्रभावती देशसेवायै गुजरातराज्यस्य साबरमती-आश्रमम् अगच्छत् । महात्मनः सान्निध्यं सम्प्राप्य सा तत्र महात्मनः पुत्रीत्वेन पत्युः विरहवर्षाणि अयापयत् ।
महात्मा १९०६ तमे वर्षे ब्रह्मचर्यस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत् । ततः तेन प्रभाविताः बहवः जनाः तस्य अनुगमनम् अकुर्वन् । तेषु अनुगामिषु प्रभावती अन्यतमा । साऽपि ब्रह्मचर्यपालनस्य निश्चयम् अकरोत् । सा स्वनिश्चयस्य विषये महात्मानम् अवदत् । परन्तु महात्मा तस्यै परामर्शम् अयच्छत्, “तव पतिः तु अमेरिका-देशे अस्ति । तेन सह चिन्तयित्वा ब्रह्मचर्यस्य सङ्कल्पः क्रियते चेदेव उचितम्” इति । ततः प्रभावती जयप्रकाशं पत्रं लिखित्वा स्वसङ्कल्पविषये असूचयत् । जयप्रकाशः उदतरत्, “एतादृशं विषयं पत्राचारेण चर्चयेव इति योग्यं नानुभवाम्यहम् । अतः स्वदेशं यदा प्राप्स्यामि, तदैव चर्चयिष्यावः” इति । ततः अमेरिका-देशात् पुनरागत्य जयप्रकाशः तया सह ब्रह्मचर्यसम्बद्धां चर्चाम् अकरोत् । जयप्रकाशः प्रभावत्याः ब्रह्मचर्यस्य निर्णयेन दुःखितः आसीत् । तयोः परस्परं बहुवारं चर्चाः अभूवन् । परन्तु ताः चर्चाः निष्फलाः एव आसन् । अतः जयप्रकाशः प्रभावतीं नीत्वा साबरमती-आश्रमम् अगच्छत् । महात्मना सह जयप्रकाशस्य प्रथममेलनम् आसीत् तत् । अतः तस्य हृदि हर्षः, क्रोधः च इत्यनयोः मिश्रभावः आसीत् । दीर्घकालं यावत् तेषां त्रयाणां ब्रह्मचर्यसम्बद्धा चर्चा अभवत् । परन्तु जयप्रकाशस्य मनोद्वेगः शान्तः नाभूत् । अतः गृहं प्रत्यागत्य जयप्रकाशः महात्मना सह पत्राचारं प्रारभत । सः वारंवारं महात्मानं न्यवेदयत् यत्, "प्रभावतीं बोधयतु, सा ब्रह्मचर्यस्य सङ्क्लपं त्यजेत्" इति । एकस्मिन् पत्रे महात्मा जयप्रकाशम् अबोधयत् यत्, "त्वं द्वितीयविवाहं कुरु । कारणं तव पत्नी ब्रह्मचर्यस्य सङ्कल्पं त्यक्तुं नेच्छति" इति । तत् पत्रं जयप्रकाशस्य हृदयं द्रव्यकरोत् (पिघला दिया) । सः अन्वभवत् यत्, “मम पत्नी ब्रह्मचर्यव्रतं पालयितुम् एतावती उत्सुका अस्ति चेत्, मया तस्याः निर्णयस्य सम्माननं कर्तव्यमेव” इति । ततः सोऽपि ब्रह्मचर्यस्य पालनं प्रारभत ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामाय योगदानम्
१९३० तमे वर्षे नेहरू इत्यस्यानुरोधेन जयप्रकाशः इलाहाबाद-महानगरम् अगच्छत् । इलाहाबाद-महानगरे सः स्वराजभवन-नामके गृहे न्यवसत् । तत् भवनं नेहरू इत्यस्य आनन्दभवनस्य समीपे आसीत् । अतः नेहरू-जयप्रकाशयोः सम्बन्धः घनिष्टः अभूत् । तदानीन्तन आङ्ग्लसर्वकारस्य 'वायसरॉय्' कोङ्ग्रेस-पक्षं सर्वकारविरोधी पक्षत्वेन अघोषयत् । अनया घोषणया भारते स्वतन्त्रतान्दोलनस्य वेगः अवर्धत । न केवलं जयप्रकाशः एव, अपि तु तस्य पत्नी प्रभावती अपि स्वातन्त्र्यान्दोलनाय स्वयोगदानम् अयच्छत् । इलाहाबाद-कोङ्ग्रेस-महिलाविभागस्य नेतृत्वं कमला नेहरू, प्रभावती च कुर्न्वन्त्यौ आस्ताम् । एकस्मिन् आङ्ग्लविरोधिसम्मेलने ते निगृहीते अभवताम् । प्रभावत्याः वर्षद्वयस्य कारावासः जातः । प्रभावती यदा कारागारे बन्दिनी आसीत्, तदा इङ्ग्लैण्ड-देशात् भारतस्य वास्तविकस्थितिं द्रष्टुं शिष्टमण्डलम् आगतमासीत् । जयप्रकाशः भारतस्य विविधक्षेत्राणां वास्तविकस्थितिं तस्य मण्डलस्य समक्षम् उपस्थापयत् । तेन आङ्ग्लसर्वकारस्य मानहानिः अभूत् । अतः कृद्धाः आङ्ग्लाधिकारिणः येन केनापि प्रकारेण कोलकाता-महानगरे जयप्रकाशं कारागारं प्रेषितवन्तः । कोलकाता-उच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशः तं कोलकाता-महानगरस्य कारागारात् नासिक-नगरस्य कारागारं प्रैषयत् । १९३३ तमे वर्षे जयप्रकाशः कारागारात् मुक्तः अभूत् । १९३४ तमे वर्षे बिहारराज्ये विनाशकारी भूकम्पः जातः । अतः जयप्रकाशः सर्वं कार्यं त्यक्त्वा भूकम्पग्रस्तानां सेवाकार्ये संलग्नः अभूत् ।
१९३९ तमे वर्षे द्वितीयविश्वयुद्धस्य आरम्भः अभूत् । अतः स्वतन्त्रतासम्बद्धां चर्चां कर्तुं पटना-महानगरे 'कोङ्ग्रेस सोशलिस्ट् पार्टि' इत्यस्य सभा आरब्धा । तस्यां सभायां जयप्रकाशः मुख्यवक्ता आसीत् । सः अवदत्, “एतत् युद्धं साम्राज्यवादि अस्ति । अतः अस्माभिः तस्य विरोधः कर्तव्य एव । किञ्चत् कालानन्तरं सभाकरणाय, सम्मेलनकरणाय प्रतिबन्धस्य आदेशाः भविष्यन्ति । अतः अस्माभिः सद्यः एव देशस्वतन्त्रतायै निर्णयः कर्तव्यः । युद्धवातावरणे यदि एतादृशाः आदेशाः भवन्ति, तर्हि अस्माभिः तस्य पालनं न कर्तव्यम् । वीथीषु, गृहस्य अलिन्देषु (on terrace) स्थित्वा वयं स्वतन्त्रतायै सभाः करिष्यामः” इति ।