cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सरदारसरोवरजलबन्धः
वीक्षणीयस्थलत्वेन सरदारसरोवरजलबन्धः
केवडिया कॉलनि इति जलबन्धस्य स्थानिकनाम अस्ति । जलबन्धस्य समीपे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि वीक्षणीयानि स्थलानि द्रष्टुं चीटिकायाः (ticket) आवश्यकता भवति । ८:३० तः १७:३० पर्यन्तं यात्रिकेभ्यः जलबन्धदर्शनार्थं व्यवस्थापकैः कालः निर्धारितः । यात्रिकेभ्यः मार्गदर्शनं, चीटिकाप्राप्तिः, पथिप्रदर्शकः (guide) इत्यादिव्यवस्थाः जलबन्धप्रशासनस्य मुख्यकार्यालये भवन्ति । जलबन्धात् यस्मिन् स्थले जलं पतति, तस्य स्थलस्य पुर एव अतिरमणीयम् उद्यानम् अस्ति । तत् उद्यानं यात्रिकाणाम् आकर्षणकेन्द्रमस्ति । तस्मात् जलबन्धात् दुग्धवत् पतत् जलं उद्यानस्य वातावरणं सुरम्यं करोति । तत् पतज्जलं प्रकृत्याः अलौकिकतायाः, मानवस्य विकासशीलतायाः च प्रतीकत्वेन यात्रिकाणां ध्यानम् आकर्षयति । तत्र कश्चित् तडागः अपि अस्ति । तस्मिन् तडागे नौकाविहारस्य व्यवस्था अस्ति । अतः तत्स्थलमपि यूनां, बालकानां च कृते मनोरञ्जनस्य केन्द्रम् अस्ति । विद्यार्थिभ्यः प्रकृतिशिक्षणस्य शिबिराणि अपि जलबन्धस्य समीपं सन्ति । विद्यार्थिभ्यः वनभ्रमणमाध्यमेन प्रकृतिशिक्षणं प्राप्तुं तत् उत्तमस्थिलमस्ति ।
प्रकृत्याः अलौकिकशान्ते वातावरणे भगवतः नाम भक्ताय हृदयाह्लादं यच्छति । अतः केचन प्रवासिनः तु शिवदर्शनाय अपि तत्र गच्छन्ति । तत्र सुरपाणेश्वरनामकं प्राचीनं शिवमन्दिरं जलबन्धस्य पृष्ठभागे अस्ति । जलबन्धस्य ध्वन्यां, हरितवृक्षैः आच्छादनयुक्तवातावरणे शिवमन्दिरस्य आभा देदीप्यते ।
मार्गाः
नर्मदानदी गुजरातराज्यस्य नर्मदामण्डले प्रवहन्ती भरुचमण्डलस्य समीपवर्तिसमुद्रे लीना भवति । अतः तत्र गन्तुं बहवः मार्गाः सन्ति । सर्वेषु मार्गेषु अनेकानि वीक्षणीयस्थलानि, धार्मिकस्थलानि च सन्ति ।
वायुमार्गः
सरदार-सरोवरजलबन्धात् कर्णावती-महानगरस्य अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकं २०० कि.मी., वडोदरा-महानगरस्य राष्ट्रियविमानस्थानकं ९० कि.मी. दूरमस्ति ।
रेलमार्गः
भारतस्य विभिन्नेभ्यः नगरेभ्यः भरुच-नगराय रेलयानानि सन्ति । ततः भूमार्गेण सरदारसरोवरजलबन्धं प्राप्तुं शक्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः
सरदार वल्लभभाई पटेल
जवाहरलाल नेहरु
नरेन्द्र मोदी
नर्मदानदी
एकतामूर्तिः
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
दक्षिणभारतम्
दक्षिणभारतं (South India) भारतदेशस्य दक्षिणभागः क्षेत्रम्, यत् आन्ध्रप्रदेशः, कर्णाटकं, केरळं, तमिळ्नाडुः, तेलङ्गाणाराज्यानि च, लक्षद्वीपाः, पुदुच्चेरी केन्द्रशासितप्रदेशौ च समाविष्टम् । अस्मिन् भारतस्य १९.३१% भागः (६,३५,७८० km2), २०% जनसङ्ख्या च समाविष्टम् । प्रायद्वीपीय डेक्कन्-पृष्ठधारस्य दक्षिणभागम् आच्छादयन्, दक्षिणभारतं पूर्वदिशि वङ्गखातेन, पश्चिमे अरबसमुद्रेण, दक्षिणे हिन्दुमहासागरेण परिसीमितम् । अस्य क्षेत्रस्य भूगोलः विविधः अस्ति यत्र पठारहृदयभूमिसीमायां पर्वतशृङ्खले – पश्चिम-पूर्वघट्टौ – स्तः । गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, तुङ्गभद्रा, पेरियार्, निलानदी (भारतप्पुऴ), पम्पानदी, तामिरबरणी, ​​पालार्, वैगै नद्यः महत्त्वपूर्णाः सदानीरा नद्यः सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रघुराम राजन्
रघुराम गोविन्द राजन् भारतीय अर्थशास्त्रज्ञयः अस्ति। सः अन्तर्राष्ट्रीय वित्तकोषस्य मुख्य अर्थशास्त्रज्ञयः एवम् संशोधन विभागस्य प्रधानः आसीत्। सः २०१३ वर्षे भारतीय रिसर्व बैंकस्य प्रधानः अभवत्। तत् काले सः अधिकोष-सङ्कट समाधानम् अकरोति। सः अङ्कीय व्यवहाराणिः समुन्नमतिम् अकरोति।
बाल्यजीवनं एवम् शिक्षणम्
१९७४ - १९८१ आर. के. पुरम् क्षेत्रे 'देहली सार्वजनिक विद्यालये' शिक्षणं अकरोत्, १९८१ वर्षे वैद्युत यन्त्रनिर्माणविद्यायहा पूर्वपदप्राप्नहेतो 'ऐ. ऐ. टी. देहली'  विद्या-संस्थाने  नामाङ्कन अकरोत्।  १९८७ वर्षे सः 'ऐ. ऐ. एम. अह्मेदाबद' विद्या-संस्थाने 'मास्टेर् ओफ़्  बुसिनेस्स अद्मिनिस्त्रेशन्' उपार्ज्य, च विद्योचित कर्मचरनहेतो स्वर्णपदक अप्राप्तुं उत्तीर्णः।  १९९१ वर्षे, राजन् स्टुवर्ट् मेयर्स्  प्राध्यापकस्य आध्यक्ष्ये अलिखित् 'एसेस ओन बेन्किन्ग' नामक थिसिस् करणेन तं  पीएच.डीं. साधित। यस्मिन् त्रयः निबन्धाः  सन्ति यत् केनापि राष्ट्रस्य वा व्यवसायप्रतिष्ठानस्य  वित्तकोशेन सः संबन्धस्य प्रतिपादनं कृतवन्ति।
अधिवद्य चरितः
१९९१ वर्षे चिकागो विश्वविद्यालयहा  'बुथ् स्कूल ओफ़् बुसिनेस्स' कलाशालायाहा वित्तउपप्राध्यापक पदं अस्विकरोति च १९९५ वर्षे पूर्णकाल प्राध्यापकः अभवत्। सः 'स्टोकोल्म् स्कूल ओफ़् एकोनोमिक्स्', 'केल्लोग स्कूल ओफ़् मेनेज्मेण्ट्', ' एम. ऐ. टि. स्लॉन् स्कूल ओफ़् मेनेज्मेण्ट्', 'इण्डियन स्कूल ओफ़् बुसिनेस्स' संस्थानेषु अचिरस्थायी प्राध्यापकस्य पदे पाठितवान्।
राजन् अधिकोषण-समामेलितवित्तं-अन्ताराष्ट्रियवित्तं-परिवृद्धिसमृद्धिश्च-सङ्घटनविधानं इव विषयाणां विस्तरेण अलिखत्। तस्य विश्वविख्यात पुस्तकम् " Fault Lines: How Hidden Fractures Still Threaten the World Economy " गुणदोषनिरुपनाम् प्रशंसा लब्धवन्तः। अयम् पुस्तकम् अमिरिक एवम् विश्व व्यापारे प्रधान आयासाः २००७-२००८ अधिकोष-सङ्कटस्य मूल्य कारणम् अभवत्। सः तत् पुस्तके कथ्यते विशाल आय वैषम्यम्, विश्व व्यापारे वणिज वैषम्यम्, आर्थिक संस्थायाम् क्लेशः २००७-२००८ अधिकोष-सङ्कटम् सङ्क्रमितः। इदम् पुरस्तम् " Financial Times and Goldman Sachs Business Book of the Year Award" लब्धः।
तम् विश्वस्य श्रेष्टतम एवम् प्र्भावक अर्थशास्त्रज्ञयानम् एवम् मन्यते। २००३ वर्षे सः फिचर ब्लैक पुरस्कारः लब्धवान्।
भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस (INC) भारतस्य प्राचीनतमेषु प्रमुखेषु च राजनैतिकदलेषु अन्यतमम् अस्ति । १८८५ तमे वर्षे स्थापितः अयं दलः ब्रिटिश-उपनिवेश-शासनस्य विरुद्धं भारतस्य स्वतन्त्रता-सङ्घर्षे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म, देशस्य स्वातन्त्र्य-आन्दोलने च अग्रणीः आसीत् ।
वर्षेषु भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य नेतृत्वं महात्मागान्धी, जवाहरलालनेहरू, सरदारवल्लभभाईपटेलः, इन्दिरागान्धी च इत्यादयः कतिपये प्रमुखनेतृभिः कृताः दलस्य विचारधारा धर्मनिरपेक्षता, समाजवाद, लोकतान्त्रिकमूल्यासु आधारिता अस्ति तथा च समाजस्य सर्वेषां वर्गानां कृते सामाजिकन्यायः, समानता, समावेशीवृद्धिः च सुनिश्चित्य प्रतिबद्धा अस्ति
स्वातन्त्र्योत्तरयुगे भारतस्य राजनैतिक-आर्थिक-सामाजिक-परिदृश्यस्य स्वरूपनिर्माणे भारतीय-राष्ट्रीय-काङ्ग्रेस-पक्षस्य महती भूमिका आसीत् । दलेन हरितक्रान्तिः, राष्ट्रियग्रामीणरोजगारप्रतिश्रुतिकानूनम्, सूचनाधिकारकानूनम् इत्यादीनि अनेकानि महत्त्वपूर्णानि नीतयः आरब्धानि भारतस्य लोकतान्त्रिकसंस्थानां सुदृढीकरणे, देशे राजनैतिकस्थिरता सुनिश्चित्य च अस्य दलस्य महती भूमिका आसीत् ।
भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेसः केन्द्रे, भारतस्य अनेकेषु राज्येषु च अनेकानि कार्याणि यावत् सत्तां धारयति । देशे महत्त्वपूर्णपरिवर्तनानि आनेतुं दलस्य योगदानं कृतम् अस्ति, यथा बङ्कानां राष्ट्रियीकरणं, जमींदारीव्यवस्थायाः उन्मूलनं, योजनाआयोगस्य स्थापना, पंचायतीराजव्यवस्थायाः आरम्भः इत्यादयः
दलस्य वर्तमान अध्यक्षा सोनिया गान्धी अस्ति, सा १९९८ तमे वर्षात् कार्याणां पतङ्गं करोति, तस्याः मध्ये संक्षिप्तविरामः अस्ति । दलस्य पूर्वाध्यक्षः राहुलगान्धी अपि प्रमुखः नेता अस्ति, सः कतिपयवर्षेभ्यः दलस्य कार्येषु सक्रियरूपेण संलग्नः अस्ति ।
परन्तु भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य अपि अन्तिमेषु वर्षेषु अनेकाः आव्हानाः अभवन्, यत्र नूतनानां क्षेत्रीय-राष्ट्रीयदलानां उद्भवः, भारतीयजनतापक्षस्य (भाजपा) भयंकरराजनैतिकशक्तिरूपेण उदयः च अभवत् भ्रष्टाचारः, आन्तरिकविग्रहाः, वैचारिकविसंगतिः इत्यादीनां विषयेषु अपि अस्य दलस्य आलोचना अभवत् ।
तथापि भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसः देशे महत्त्वपूर्णराजनैतिकशक्तिः अस्ति, धर्मनिरपेक्षता, लोकतन्त्रं, सामाजिकन्यायः च इति स्वस्य मूलमूल्यानां प्रति प्रतिबद्धा वर्तते वर्तमानसर्वकारस्य अनेकनीतीनां विरोधे अयं दलः सक्रियरूपेण सम्मिलितः अस्ति तथा च कृषकाणां, श्रमिकाणां, हाशियाकृतसमुदायस्य च कल्याणस्य वकालतम् अकरोत्
निष्कर्षे भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसः भारतस्य प्राचीनतमेषु महत्त्वपूर्णेषु राजनैतिकदलेषु अन्यतमः अस्ति, यस्य नेतृत्वस्य समृद्धः इतिहासः अस्ति, देशस्य राजनैतिक-आर्थिक-सामाजिक-विकासे च योगदानं च अस्ति यद्यपि अन्तिमेषु वर्षेषु अस्य दलस्य अनेकाः आव्हानाः अभवन् तथापि सः स्वस्य मूलमूल्यानां प्रति प्रतिबद्धः अस्ति तथा च देशस्य लोकतान्त्रिकपरिदृश्ये प्रमुखराजनैतिकशक्तिः अस्ति
वायुः
thumb|right|200px|वायोः गुह्यस्वरूपम् वायुः (वायु, Air) अस्माकं जीवनस्य अत्यावश्यकं तत्त्वं वर्तते । वायुं विना जीवनम् असम्भवम् अस्ति । प्रतिदिनं वयं द्विवारं त्रिवारं वा भोजनं कुर्मः । एकस्मिन् दिवसे अपि अनेकवारं वयं जलं पिबामः । किन्तु श्वसनं वयं प्रतिक्षणं कुर्मः । जीवनाय वायुः सर्वेभ्यः जीवेभ्यः आवश्यकः वर्तते ।
पृथिव्याः परितः वायूनाम् आवरणम् अस्ति । तत् आवरणं वायुमण्डलं कथ्यते । जीवनाय वायवः वायुमण्डलात् प्राप्यन्ते । सूर्यस्य हानिकारकाणां किरणानां प्रभावात् वायुमण्डलम् अस्मान् रक्षति । यदि वायुमण्डलं न भवेत्, तर्हि दिवसे सूर्यकिरणानां तापेन वयं ज्वलितुं शक्नुमः । अयं वायुराशिः उच्यते येन निवासयोग्यं पृथिव्याः तापमानं भवति ।
वायुमण्डलं विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।
नाइट्रोजन्
नाइट्रोजन् इति वायुः वायुमण्डले सर्वाधिकमात्रायां विद्यते । श्वसनक्रियायाम् ऑक्सीजन् इत्यनेन वायुना सह नाइट्रोजन् अपि वयं स्वीकुर्मः । तं स्वीकृत्य वयं पुनः निष्कासयामः । पादपानां विकासाय नाइट्रोजन् इत्यस्य वायोः आवश्यकता वर्तते । किन्तु ते पादपाः वायुमण्डलात् साक्षात् नाइट्रोजन् स्वीकर्तुम् असमर्थाः भवन्ति ।
ऑक्सीजन्
वायुमण्डले ऑक्सीजन् अपि पर्याप्तमात्रायां प्राप्यते । मनुष्याः पशवश्च वायुमण्डलात् ऑक्सीजन् प्राप्नुवन्ति । हरिताः पादपाः प्रकाशसंश्लेषणप्रक्रियया ऑक्सीजन् इत्ययं वायुम् उत्पादयन्ति । तेन कारणेन वायुमण्डले ऑक्सीजन् वायोः मात्रा समानं भवति । यदि वृक्ष च्छेदनं कुर्मः चेत् अस्य सन्तुलनम् अव्यवस्थितं भवति ।
कार्बन् डाई ऑक्साइड्
कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्ययम् ऋतुविज्ञानदृष्ट्या अतिमहत्वपूर्णः वायुः वर्तते । हरितपादपाः भोजनरूपेण कार्बन् डाइ ऑक्साइड् इतीमं वायुं स्वीकुर्वते । ततः परं पादपाः ऑक्सीजन् वायुं प्रतिददति । मनुष्याः, पशवः च कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुं निष्कासयन्ति । जीवानां पादपानां च परस्परप्रक्रियया वायुमण्डलं सन्तुलितं भवति । किन्तु अङ्गाराणां, खानिजतैलानां च ज्वालनेन अस्य स्थितिः दूषिता भवति । तेन कारणेन प्रतिवर्षं कोटि टन् कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्धिः भवति । कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्ध्या पृथिव्याम् ऋतवः, जलवायवः च प्रभाविताः भवन्ति ।
कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुमण्डले आस्तीर्य (spread) पृथिव्या विकिरिताः उष्माः पृथिव्याम् एव अवरुध्य ग्रीन् हाऊस् इति उत्पादयति । अतः अयं ग्रीन् हाऊस् वायुः अपि कथ्यते । अस्य वायोः अभावे पृथिव्याम् अत्यधिकशीतलता भवति । तेन कारणेन पृथिव्यां निवासः अशक्यः भवति । यदा यन्त्रागाराणां यानानां धूमेन वायुमण्डले कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्यस्य स्तरः वर्धते, तदा अत्यधिकोष्मायाः कारणेन पृथिव्याः तापमाने वृद्धिर्भवति । इदं भूमण्डलीयं तापमानं कथ्यते । तापमानवृद्ध्या पृथिव्याः शीतलप्रदेशानां हिमानि द्रवन्ते । तेन कारणेन समुद्रस्य जलस्तरे वृद्धिर्भवति । अतः तटीयक्षेत्रेषु जलेन हानिः भवति । अस्य परिणामेन पादपानां नाशः, पशूनां, मनुष्याणां च मृत्युः भवति ।
रजकणाः
वायुमण्डले लघुकणाः अपि विद्यमानाः भवन्ति । यथा – समुद्रलवणं, मृत्तिका, धूमः, राक्षः, परागः, रजः, उल्कानां लघुकणाः च । यद्यपि वायुमण्डलस्य अधः भागे रजकणाः विद्यन्ते, तथापि वायुप्रवाहेण रजकणाः औन्नत्यं प्राप्नुवन्ति । रजस्य, लवणस्य च कणाः आर्द्रताग्राहीकेन्द्रत्वेन कार्यं कुर्वन्ति । तेन कारणेन परितः जलबाष्पः सङ्घनितः भवति । तदनन्तरं मेघानां निर्माणं कारयति ।
वायुमण्डलस्य संरचना
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
वायुभारः
वायोः अस्माकं शरीरे उच्चभारः वर्तते । किन्तु वयम् अनुभवितुं न शक्नुमः । कारणं वायूनां भारः अस्माकं शरीरे चतुर्दिग्भ्यः भवति । अस्माकं शरीरं विपरीतबलं कारयति ।
पृथिव्याः स्तरेषु वायूनां भारः वर्तते । सः वायुभारः कथ्यते । वायुमण्डले उपरि गमने सति वायोः भारः न्यूनः भवति । समूद्रस्तरेषु वायोः भारः सर्वाधिकः भवति । अधिकतापमानीयक्षेत्रेषु वायुः उष्णीभूय उपरि गच्छति । सदैव वायुः उच्चभारक्षेत्रात् निम्नभारक्षेत्रपर्यन्तं गच्छति ।
वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्
भूमण्डलीयवायूनां प्रारूपाः निम्नलिखितविषयेषु आधारिताः भवन्ति । वायुमण्डलीयवायूनां प्रवाहस्य प्रारूपं वायुमण्डलीयसामान्यपरिसञ्चरणम् अपि कथ्यते । अनेन वायुमण्डलीयपरिसञ्चरणेन महासागरीयजलम् अपि गतिमत् भवति । तेन पृथिव्याः जलवायवः प्रभाविताः भवन्ति ।
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणं महासागरान् अपि प्रभावितान् करोति । वायुमण्डलस्य वायवः महासागरीयजलधाराः अपि प्रभाविताः कुर्वन्ति । महासागरेभ्यः वायुः ऊर्जां, जलबाष्पं च प्राप्यते ।
ऋतुवायवः
वायूनां प्रवाहस्य प्रारूपे विभिन्नासु ऋतुषु परिवर्तनानि भवन्ति । अत्यधिकतापनेन, वायुभिः, वायुभारपट्टिकानां विस्थापनेन च इमानि परिवर्तनानि भवन्ति । विस्थापनस्य सर्वाधिकः स्पष्टः प्रभावः दक्षिणपूर्व-एशिया इत्यस्मिन् क्षेत्रे प्रावृड्वायूनां परिवर्तने दृश्यते ।
स्थानीयवायवः
भूतलस्य उष्णशीतलावस्थायां दैनिकं, वार्षिकं च चक्राणां विकासेन अनेके स्थानीयाः, क्षेत्रियाः च वायवः प्रवहन्ति ।
स्थलवायुः, समुद्रवायुः च
उष्मायाः अवशोषणे, स्थानान्तरणे च स्थले, समुद्रे च भिन्नता प्राप्यते । मध्याह्नकाले स्थलभागः समुद्रस्य अपेक्षया अधिकः उष्णः भवति । अतः स्थलेषु वायवः उपरि गच्छन्ति । तेन निम्नभारक्षेत्रं निर्मितं भवति । परन्तु तस्मिन् एव काले समुद्राः स्थलभागस्य अपेक्षया अधिकाः शीतलाः भवन्ति । अतः तेषु उच्चवायुभारः एव यथावत् भवति । स्थलभागे निम्नभारक्षेत्रेण, समुद्रभागे उच्चभारक्षेत्रेण च वायुभारे गतिः उत्पद्यते । समुद्रात् स्थलं प्रति वायोः गतिः आरभ्यते । तेन वायुः समुद्रात् स्थलां प्रति पवनरूपेण गच्छति । उक्ता प्रक्रिया रात्रौ विपरीतक्रमेण भवति । अत्र उल्लेखनीयम् अस्ति यत्, स्थलं समुद्राणाम् अपेक्षया शीघ्रं शीतलं भवति इति ।
पर्वतवायुः, शैलप्रस्थवायुः च
मध्याह्नकाले यदा पर्वतीयक्षेत्रेषु शैलप्रस्थाः उष्णाः भवन्ति, तदा वायुः उपरि गच्छति । रात्रिकाले यदा पर्वतीयशैलप्रस्थाः शीतलाः भवन्ति, तदा सघनवायुः शैलप्रस्थे अधः गच्छति । सः वायुः पर्वतीयवायुः कथ्यते । उच्चशैलप्रस्थे, हिमक्षेत्रेषु च प्रवाहितः शीतलवायुः अवरोहिवायुः (Katabatic) इति कथ्यते । आर्द्रवायवः सङ्घनिताः भवन्ति । तदनन्तरं वर्षणं भवति । अस्य विपरीतावस्थायां वायवः शुष्काः भवन्ति । तेन कारणेन शुष्काः वायवः अल्पसमये हिमं द्रवीकर्तुं शक्नुवन्ति ।
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य महासागरेषु प्रभावः
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य सन्दर्भे प्रशान्तमहासागरस्य उष्णावस्था, शीतलावस्था च अत्यधिका महत्वपूर्णा वर्तते । मध्यप्रशान्तमहासागरस्य उष्णजलधाराः दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य तटं प्रति प्रवहन्ति । पीरू इत्यस्य शीतलधाराणां स्थानं स्वीकुर्वन्ति । पीरू इत्यस्य तटेषु उष्णधाराणाम् उपस्थितिः एल्-निनो इति कथ्यते । एल् निनो इत्यस्याः घटनायाः सम्बन्धः मध्यप्रशान्तमहासागरेण, ऑस्ट्रेलिया इत्यस्य वायुभारपरिवर्तनेन च सह वर्तते । प्रशान्तमहासागरे वायुभारपरिवर्तनं दक्षिणीदोलन् इति कथ्यते । अनयोः संयुक्तघटना ई एन् एस् ओ (ENSO) इति कथ्यते । येषु वर्षेषु ई एन् एस् ओ (El Niño Southern Oscillatio-ENSO) शक्तिवान् भवति, तदा दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य पश्चिमशुष्कतटेषु अधिका वर्षा भवति ।
वायुराशयः (Air masses)
यदा वायुः कस्मिंश्चित् समाङ्गिक्षेत्रे पर्याप्तकालं यावत् भवति, तदा सः तस्य क्षेत्रस्य गुणान् धरति । इदं समाङ्गक्षेत्रं विस्तृतमहासागरीयस्तरः विस्तृतस्थलभागः वा भवति । तापमानेन, आर्द्रतया च सम्बद्धः विशिष्टः वायुः "वायुराशिः" इति कथ्यते । येषु समाङ्गिधरातलेषु वायुराशयः भवन्ति, तत्स्थानं वायुराशीनाम् उद्गमक्षेत्रं कथ्यते ।
वायुराशयः स्वस्य उद्गमक्षेत्राणाम् आधारेण वर्गीकृताः भवन्ति । एतेषां प्रमुखाणि पञ्च उद्गमक्षेत्राणि सन्ति । एतेषामाधारेण निम्नप्रकारकाः वायुराशयः अपि प्राप्यन्ते । उष्णकटिबन्धीयवायुराशयः उष्णाः भवन्ति । ध्रुवीयवायुराशयः शीतलाः भवन्ति ।
वाताग्रः (Fronts)
यदा द्वौ भिन्नवायुराश्यौ मिलतः, तदा तयोः मध्यसीमाक्षेत्रं वाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणां निर्माणप्रक्रिया वाताग्रजननं (Frontogenesis) कथ्यते | वाताग्रस्य चत्वारः प्रकाराः सन्ति यदा वाताग्रं स्थिरं भवति, तदा अचरवाताग्रम् उच्यते । यदा शीतलः वायुः भीषणतया उष्णवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रं शीतवाताग्रम् उच्यते । यदा उष्णवायुराशयः भीषणतया शीतवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रम् उष्णवाताग्रक्षेत्रं कथ्यते । यदा एकवायुराशिः पूर्णतः धरातलात् उपरि गच्छति, तदा अधिविष्टवाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणि मध्याक्षांशेषु एव निर्मितानि भवन्ति । तीव्रवायुभारः, तापमानप्रवणता च अस्य विशेषता वर्तते एव । एतैः वाताग्रैः तापमाने सहसा परिवर्तनं भवति । अनेन कारणेन एव वायुः उपरि गच्छति, मेघानां निर्माणं भवति, वर्षा भवति च ।
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् ३०º उत्तरे, ३०º दक्षिणे अक्षांशयोः मध्ये प्राप्यते । अयं प्रायः ५०० कि. मी. तः १००० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतः वर्तते । अस्य औन्नत्यं १२ कि. मी. तः १४ कि. मी. पर्यन्तं भवति इति अनुमानम् । उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् उष्मायन्त्ररूपेण विद्यते । समुद्रतलात् प्राप्तस्य जलवाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियया अयम् उष्मां प्राप्नोति ।
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः उत्पत्तिविषये वैज्ञानिकानां मतभेदाः सन्ति । अस्य उत्पत्तौ निम्नलिखिताः परिस्थितयः आवश्यक्यः वर्तन्ते ।
भारत-देशे चक्रवतां क्षेत्रानुसारं, समयानुसारं च वितरणम्
भारतस्य आकृतिः प्रायः द्वीपीया अस्ति । अस्य पूर्वदिशि बङ्गाल इत्यस्य गर्तः, पश्चिमदिशि अरब-सागरः च वर्तते । अतः अनयोः स्थलयोः एव चक्रवत् उत्पद्यते । वर्षर्तौ १०º तः १५º उत्तराक्षांशेषु चक्रवत् उत्पद्यते । बङ्गाल इत्यस्य गर्ते अधिकतमः अक्तूबर्-नवम्बरमासयोः चक्रवत् उत्पद्यते । तत्र १६º तः २१º उत्तरे, ९२º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते । किन्तु जुलाई-मासे अयं चक्रवत् सुन्दरवन-डेल्टा इत्यस्य समीपं १८º उत्तरे, ९०º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते ।
आर्द्रता
यदा जलबाष्पः उपरि गच्छति, तदा अयं शीतलः भवति । जलबाष्पः सङ्घनितो भूत्वा जलबिन्दवः निर्माति । मेघः जलबिन्दूनां समूहः वर्तते । यदा जलबिन्दूनां भारः वर्धते, तदा वर्षारूपे अधः पतति ।
पृथिव्यां "जलवर्षणं" वर्षा इति कथ्यते । वर्षाजलेन एव अधिकतमं भौमजलं प्राप्यते । पादपाः जलसंरक्षणे साहाय्यं कुर्वन्ति । पादपानां, जीवानां, जन्तूनां च जीवनाय वर्षा महत्वपूर्णा वर्तते । वर्षया धरातलं नूतनजलं प्राप्नोति । वर्षायाः अभावेन जलस्य अभावः, शुष्कः भवति । अस्य विपरीतस्थितौ अधिकवर्षया अपि जनानां, धनस्य सस्यानां च हानिः जायते ।
वायोः गुणाः
वायुः शारीरिकस्वास्थ्याय महत्त्वपूर्णः भवति । भारतीयप्राचीनशास्त्रेषु आयुर्वेदः इति अन्यतमं शास्त्रं वर्तते । आयुर्वेदे अपि वायोः विभिन्नगुणाः प्राप्यन्ते । विभिन्नदिशां, वायूनां च महत्त्वम् अपि आयुर्वेदशास्त्रे वर्णितम् अस्ति ।
श्वसनम् (Respiration)
जीवाः श्वसनप्रक्रियायाम् ऑक्सीजन्-वायुः स्वीकुर्वन्ति, कार्बन्-डाई-ऑक्साइड् वायुः निष्कासयन्ति च । वनस्पतयः कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायुः स्वीकुर्वन्ति, ऑक्सीजन्-वायुः निष्कासयन्ति च । किन्तु रात्रौ वनस्पतयः कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायुं निष्कासयन्ति । कार्बन्-डाई-ऑक्साइड्-वायोः अशुद्धिः भवति ।
यदि एकस्मिन् प्रकोष्ठे बहवः जनाः स्युः, तर्हि प्रकोष्ठे शुद्धवायोः प्रमाणं न्यूनीभवति । तेन अशुद्धवायुः उत्पद्यते । अशुद्धवायुना अस्माकं शरीरे बहवः रोगाः भवितुं शक्नुवन्ति । यथा- शिरोवेदना, छर्दिः, निद्राधिक्यं, मूर्च्छा इत्यादयः रोगाः उत्पद्यन्ते । अतः श्वसनप्रक्रियायाम् ऑक्सीजन् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् वाय्वोः समप्रमाणता आवश्यकी भवति । कारणं सामान्यव्यक्तिः श्वासे ६०० मि.ली. वायोः स्वीकरोति । तस्मिन् ऑक्सीजन्-वायोः मात्रा २१% भवति । तदा व्यक्तिः ५% ऑक्सीजन्-वायोः उपयोगं करोति । अनन्तरं अवशिष्टं १६% ऑक्सीजन्-वायुं निष्कासयति । प्रश्वसितवायौ कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायोः मात्रा ०.००४% भवति । किन्तु निष्कासने सः ४% तः ५% पर्यन्तं वृद्धिं प्राप्नोति । अनया प्रक्रियया स्वास्थ्यं समीचीनं भवति, अन्यथा रोगाः उत्पद्यन्ते ।
जलबाष्पम्
श्वसनक्रियायां यदा मनुष्यः कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायुं निष्कासयति, तदा तेन सह ६% जलबाष्पम् अपि निष्कासयति । स जलबाष्पः वायुना सह सम्मिलति । जलबाष्पः स्वेदरूपेण निर्गच्छति । सः बाष्पीभूय वायुं सम्मिलति । सूर्यस्य तापेन, जलं बाष्पीभूय वायुना सह सम्मिलति । तेन वायुसङ्घटने वृद्धिक्षीणत्वं भवति । तस्मात् एव बह्व्यः अशुद्धयः सम्भवन्ति ।
सङ्क्रमणम्
वायौ अशुद्धयः स्युः चेत् रोगाणाम् उत्पादकः विषाणुः, जीवाणुः च उत्पद्यते । ते विषाणवः, जीवाणवः च सामीप्येन, श्वासोच्छ्वासेन, ष्ठीवेन च वायुं प्रविशन्ति । तेन कारणेन वायुः अशुद्धः भवति । क्लोमपाकः (Pneumonia), श्वासरोगः (Asthma), क्षयरोगः (Tubercular), श्लेष्मरोगः (Influenza), मांससंतानिका (Diphtheria), चर्मरोगः, चक्षुरोगः इत्यादयः रोगाः अशुद्धवायुसङ्क्रमणेन उत्पद्यन्ते ।
दहनम्
मनुष्यजीवनचालनाय अनेकप्रकारकाणां ज्वलनशीलपदार्थानाम् आवश्यकता भवति । पुरा काष्ठः इन्धनत्वेन उपयुज्यते स्म । तेन वायौ ऑक्सीजन्-वायोः उपयोगः भवति स्म । कस्यापि वस्तुनः दहने ऑक्सीजन्-वायोः अत्यधिकावश्यकता भवति । दहनानन्तरं तस्मात् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् उत्पद्यते । तेन वायुः अशुद्धः भवति । आधुनिककाले अपि भोजनालये यः वायुः उपयुज्यते, तस्मिन् अपि ऑक्सीजन् वायोः आधिक्यं भवति । तेन ऑक्सीजन्-वायोः अधिकः व्ययः भवति । दहने सर्वाधिकः कार्बन्-डाई—ऑक्साईड्-वायुः एव उद्भवति । सः वायौ अभ्येति । ये ज्वलनशीलपदार्थाः सम्यक्तया न प्रज्वलन्ति, तेभ्यः कृष्णवर्णीयः, श्वेतवर्णीयः, पीतवर्णीयः च धूम्रः निर्गच्छति । श्वेतधूम्रे टार्, सल्फर्-डाई-ऑक्साईड्-वायुः च अधिकमात्रायाम् उद्भवति । ताभ्यां रोगाः जायन्ते ।
वायोः अशुद्धेः अन्यानि अपि बहूनि कारणानि सन्ति । यथा – जैविकपदार्थानाम् अपघटनम्, उद्योगानि, विद्युदुत्पादनानि, यानानि, यन्त्राणि, रजकणः, मानववृद्धिः, जनसमूहः च ।
निवासस्थानेषु वायोः प्रवेशनिकासयोः व्यवस्था
यथा आहारस्य आवश्यकता स्वास्थ्यरक्षार्थं भवति, तथैव निवासाय स्थानस्य अपि आवश्यकता भवति । अनामयार्थं स्वच्छस्थानस्य महत्त्वं वर्तते । निवासस्थाने पर्याप्तमात्रायां वायोः आवागमनं भवेत् तथैव तत्स्थाने व्यवस्था करणीया । वातायनानि, द्वाराणि च पर्याप्तमात्रायां स्युः ।
साम्प्रते काले वास्तुशास्त्रानुसारं गृहनिर्माणं भवति । अतः वास्तुशास्त्रानुसारं वायोः आवागमनव्यवस्था क्रियते । अस्माकं देशस्य जनसङ्ख्या अधिका अस्ति । अतः जनसङ्ख्यावृद्धिकारणात् निवासस्य समस्या भवति । उन्नतभवननिर्माणेन वायोः आवागमनव्यवस्थायां बाधा भवति । तद् स्वास्थ्याय हानिकारकम् अस्ति । यस्मिन् स्थाने जनसङ्ख्या अपि अधिका भवति, तत्रापि वायोः आवागमनव्यवस्था बाधिता भवति ।
वायोः अशुद्धिजन्यरोगाः
१ क्लोमपाकः (Pneumonia), २ राजयक्ष्मा, ३ श्लेष्मरोगः (Influenza), ३ मांससंतानिका (Diphtheria), ४ श्वासरोगः (Asthma), ५ चर्मरोगः, ६ चक्षुरोगः, ७ क्षयरोगः (Tubercular), ८ कर्करोगः (Cancer), ९ ज्वरः(fever), १० अतिसारः (Diarrhea), ११ मूर्छा, १२ हृदयरोगः, १३ शिरोवेदना (Headache), १४ आलस्यं, १५ नाडिमन्दता, १६ उत्क्लेशः, १७ अपस्मार (Epilepsy), १८ उन्मादः, १९ आक्षेपः, २० रक्तिमा, २१ विषाक्तरोगः, २२ प्रत्युर्जता (Allergy) ।
वायुशुद्धिप्रकाराः
अस्माकं संस्कृतेः प्राचीनतमं चिकित्साशास्त्रम् आयुर्वेदः अस्ति । आयुर्वेदचिकित्सायां ओषधीभिः सह यज्ञहोमादिनाम् अपि वर्णनं कृतम् अस्ति । यज्ञे अनेकेषां प्रकारकाणां द्रव्याणाम् उपयोगः भवति । तेन वायुमण्डलस्य शुद्धिः भवति । तेषु यज्ञद्रव्येषु मुख्यत्वेन गुग्गुलः, राजिका, यवः, सर्षपः, चन्दनं, कर्पूरं, घृतं, लोहितपुष्पा, गन्धकः, अगरुः, देवदारुः इत्यादिनां प्रयोगः क्रियते । पुरा वायुप्रदूषणानि न्यूनानि आसन् । किन्तु आधुनिककाले वायुप्रदूषणानि अधिकानि सन्ति । अतः यज्ञकर्मणाम् अत्यावश्यकता वर्तते ।
वायोः शुद्ध्यर्थं प्राकृतिकसाधनानि
प्रकृतौ वायोः गतेः महत्त्वं वर्तते । वायुगत्या प्रकृतिः शुद्धा भवति । वायुः शीघ्रगत्या स्थानान्तरं करोति । तेन वायुः शुद्धिं प्राप्नोति । वायुमण्डले ऑक्सीजन्, कार्बन्-डाई-ऑक्साईड् इत्येतौ द्वौ वायू प्रकृत्याः अशुद्धिं निष्कासयतः । वनस्पतिः, वृक्षाः, पादपाः च मनुष्यजीवनाय महत्त्वपूर्णाः सन्ति । यतः ते वायुमण्डलात् कार्बन्-डाई-ऑक्साईड्-वायुं स्वीकुर्वन्ति, ऑक्सीजन्-वायुं निष्कासयन्ति च । तेन कारणेन वायुमण्डलस्य शुद्धिः भवति । अपरं च सूर्यस्य किरणैः वायुमण्डलस्य विभिन्नरोगाः, रोगकारकाः सूक्ष्मजन्तवः च नश्यन्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:वायुः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
केंब्रिड्ज्
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः ३१ स्वायत्तमहाविद्यालयैः निर्मितः अस्ति, प्रत्येकस्य स्वकीयः अद्वितीयः इतिहासः परम्परा च अस्ति । केम्ब्रिज्-नगरस्य केचन प्रसिद्धाः महाविद्यालयाः किङ्ग्स् महाविद्यालयः, ट्रिनिटी महाविद्यालयः, सेण्ट् जॉन्स् महाविद्यालयः च सन्ति । एते महाविद्यालयाः अद्भुतवास्तुकला, सुन्दरउद्यानानि, समृद्धे इतिहासः च इति प्रसिद्धाः सन्ति ।
केम्ब्रिज-विश्वविद्यालयस्य एकं लक्षणं अस्य शैक्षणिक-उत्कृष्टता अस्ति । विश्वविद्यालयः निरन्तरं विश्वस्य शीर्षविश्वविद्यालयेषु स्थानं प्राप्नोति, कठोरशैक्षणिककार्यक्रमैः च प्रसिद्धः अस्ति । केम्ब्रिज् इत्यत्र विज्ञानं, मानविकी, सामाजिकविज्ञानं च समाविष्टं विस्तृतविषयेषु १०० तः अधिकाः स्नातकपाठ्यक्रमाः ३०० तः अधिकाः स्नातकपाठ्यक्रमाः च प्रदाति
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः विश्वस्तरीयसंशोधनसुविधाभिः अपि प्रसिद्धः अस्ति । अस्मिन् विश्वविद्यालये अनेके नोबेल् पुरस्कारविजेतारः उत्पन्नाः सन्ति, भौतिकशास्त्रम्, चिकित्साशास्त्रम्, अभियांत्रिकीशास्त्रम् इत्यादिषु क्षेत्रेषु महत्त्वपूर्णं योगदानं च दत्तम् अस्ति । केम्ब्रिज्-नगरे प्रसिद्धा कैवेण्डिश-प्रयोगशाला अस्ति, यया आधुनिकभौतिकशास्त्रस्य विकासे प्रमुखा भूमिका अस्ति ।
शैक्षणिक-संशोधन-उत्कृष्टतायाः अतिरिक्तं केम्ब्रिज-विश्वविद्यालयः समृद्ध-सांस्कृतिक-सामाजिक-जीवनस्य कृते अपि प्रसिद्धः अस्ति । विश्वविद्यालये एकः जीवन्तः छात्रसमुदायः अस्ति, तत्र विविधाः रुचिः पूर्यन्ते, विविधाः क्लबाः, समाजाः च सन्ति । केम्ब्रिज् यूनियन इति प्रसिद्धः वादविवादसमाजः विश्वस्य केचन प्रमुखाः व्यक्तिः आतिथ्यं कृतवन्तः, यथा विन्स्टन् चर्चिलः, रोनाल्ड् रेगनः, मदर टेरेसा च
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयस्य क्रीडाविषये अपि प्रबलपरम्परा अस्ति । अस्मिन् विश्वविद्यालये अनेके सफलाः क्रीडादलाः सन्ति, यथा केम्ब्रिज् विश्वविद्यालयस्य नौकाक्लबः, यः वार्षिकनौकादौडस्य आक्सफोर्ड-विरुद्धं स्पर्धां करोति । विश्वविद्यालयस्य आक्सफोर्ड-नगरेण सह अपि दीर्घकालीनप्रतिद्वन्द्वः अस्ति, विश्वविद्यालयद्वयं क्रीडा-शैक्षणिक-कार्यक्रमेषु स्पर्धां कुर्वतः ।
समग्रतया केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः यथार्थतया विलक्षणः संस्था अस्ति या अद्यत्वे वयं यस्मिन् जगति जीवामः तस्य आकारं निर्मातुं प्रमुखा भूमिकां निर्वहति। अस्य शैक्षणिकउत्कृष्टता, विश्वस्तरीयाः शोधसुविधाः, जीवन्तं छात्रसमुदायः च अस्य विश्वस्य सर्वाधिकं प्रार्थितविश्वविद्यालयेषु अन्यतमं करोति । भवान् विज्ञानं, मानविकी, सामाजिकविज्ञानं वा विषये रुचिं लभते वा, केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः स्वस्य शैक्षणिकं व्यक्तिगतं च लक्ष्यं साधयितुं सम्यक् स्थानम् अस्ति।
राहुलगान्धी इत्यस्य शैक्षणिकपृष्ठभूमिः भारतस्य नवीदिल्लीनगरस्य सेण्ट् स्टीफन् महाविद्यालये अध्ययनं कृत्वा ततः अमेरिकादेशस्य हार्वर्डविश्वविद्यालये अग्रे अध्ययनं कृतवान्
यथार्थरूपा भगवद्गीता
लघुचित्रम्|279x279अणवः|ग्रन्थस्य लेखकः भक्तिवेदान्तस्वामीश्रीलप्रभुपादः कस्यापि पुस्तकस्य एकलक्षप्रतिकृतय: यदि विक्रीयन्ते तर्हि स च कश्चन विशेष: एव । एवं सति कोटिप्रतिकृतय: यदि विक्रीयन्ते...? तदपि गीताया: ..? अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घस्य संस्थापकेन भक्तिवेदान्तप्रभुपादस्वामिवर्येण लिखतं ''यथार्थरूपा भगवद्गीता (यथार्थरूपेण - As It Is) इत्याख्यस्य पुस्तकस्य कोट्यधिका: प्रतिकृतय: एतावता विक्रीता: सन्ति । मूलत: आग्लभाषया लिखित: एष: ग्रन्थ: फ्रेञ्च्, जर्मन्, स्प्यानिष्, रषियन्, चैनीस्, अरेबिक्, हीब्रू, डच्, पोर्चुगीस्, इटालियन् - इत्यादिभि: चत्वाशिंदिधिकाभि: विदेशीयभाषाभि: प्राय: सर्वाभि: अपि भारतीयभाषाभि: अनूदित: सन् नैकवारं प्रकाशित: अस्ति ।
हिन्दीभाषया 9,88,000 प्रतिकृतय: (त्रिंशद्वारं मुद्रिता:), मराठीभाषया 7,20,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), मलयाळभाषया 4,50,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), वङ्गभाषया 2,12,000 प्रतिकृतय: (अष्टवारं मुद्रिता:), ओड़ियाभाषया 1,75,000 प्रतिकृतय:, तमिलुभाषया 1,15,000 प्रतिकृतय:, तेलुगुभाषया 2,60,000 प्रतिकृतय:, कन्नडभाषया ...... प्रतिकृतय: - इत्येवं तस्य पुस्तकस्य विक्रीतानां प्रतिकृतीनां गणना उपलभ्यते । श्रीमद्भगवद्गीताया: अष्टादश-अध्यायानां सर्वेऽपि 700 श्लोका: अत्र अनूदिता:, आधुनिकदृष्ट्या च व्याख्याता: सन्ति ।
1896तमे क्रिस्ताब्दे कल्कत्तानगरे प्राप्तजन्मा अभयचरण डेवर्य: गौडीयमठ-संस्थापनाचार्यस्य श्रीशीलभक्तिसिद्धान्तसरस्वती-स्वामिन: आदेशानुसारं तस्य शिष्यत्वं स्वीकृतवान् । तस्य एव आज्ञाम् अनुसृत्य अभय: वेदज्ञानस्य प्रसाराय स्वीयं जीवनमेव समर्पितवान् । स: आदौ ‘ब्याक् टु गाड् हेड्’- इत्र्याख्याया: आंग्लपत्रिकाया: आरम्भम् अकरोत् । तद्द्वारा वेदान्तविचारान् आंग्लभाषया जनेभ्य: प्रापयितुं स: प्रयत्नम् अकरोत् । तेषु एव दिनेषु भगवद्गीताम् अधिकृत्य स: विशेषाध्ययनम् अकरोत् । तत: भगवद्गीताया: व्याख्यानलेखनं तद्विषये प्रवचनकरणं च अकरोत् । केषाञ्चित् वर्षाणाम् अनन्तरं वृन्दावने शास्त्रोक्तरीत्या संन्यासदीक्षां स्वीकृत्य अभयचरण डे अभय-चरणारविन्दभक्तिवेदान्तस्वामी इति नूतनं नाम प्राप्नोत् । तन्मध्ये श्रीमद्भागवतस्यापि आंग्लभाषया व्याख्यानलेखनं स: आरभत । 1967 तमे क्रिस्ताब्दे स्वीये सप्ततितमे वयसि भक्तिवेदान्तस्वामी रिक्तहस्त: सन् एव अमेरिकाम् अगच्छत् । तत: एकस्य वर्षस्य अनन्तरं तत्र एव ‘अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घ’स्य संस्थापनम् अकरोत् । श्रीमद्भगवद्गीताया: श्रीमद्भागवतस्य च आधारेण जायमाना कृष्णप्रज्ञा एव आधुनिक-जगत: सर्वासामपि समस्यानां परिहारोपाय: इति दृढं विश्वसन्ति तत्सम्प्रदायवादिन: ।
‘औषधसेवनसमये वेद्यस्य सूचनाम् अनुसृत्य स: यथा आदिशति तथैव सेवनं करणीयम् । अन्यथा अपेक्षितं फलं न सिध्यति । एवमेव गीताया: अनुसन्धानसमयेऽपि भगवति गीताचार्ये पूर्णविश्वासेन तेन निर्दिष्टेन क्रमेण एव करणीयम् । अन्यथा गीताध्ययनेन किमपि फलं न सिध्यति । गीताया: यथार्थरूपत्वं ज्ञापयितुमेव मया एष: ग्रन्थ: विरचित:’ इति यथार्थरूपा भगवद्गीता इत्याख्यस्य अस्य ग्रन्थस्य आदौ निवेदयति ग्रन्थकार: । 1966 तमे क्रिस्ताब्दे न्यूयार्कनगरे एतस्य पुस्तकस्य प्रथमं मुद्रणं प्राचलत् । विश्वविख्याता ‘मेक्मिलन्’प्रकाशनसंस्था प्रथम-मुद्रणावसरे एव अस्य एकलक्ष-प्रतिकृतीनां मुद्रणम् अकरोत् । 1976तमे क्रिस्ताब्दे एतदर्थमेण भक्तिवेदान्तपुस्तकन्यास: संस्थापित: । तेन अस्य ग्रन्थस्य पञ्चदशलक्षप्रतिकृतय: मुद्रिता: । एतावता अस्य पुस्तकस्य 75लक्षाधिका: आंग्लभाषा-प्रतिकृतय: विक्रिीता: सन्ति । पुस्तकविक्रयणस्य इतिहासे एष: निश्चयेनापि कश्चन विक्रम: एव । गोरखपुरस्थेन गीता-मुद्रणालयेन तु एतदेव कार्यं क्रियमाणम् अस्ति बहुभ्य: वर्षेभ्य: । भगवद्गीतापुस्तक-प्रकाशनद्वारा अन्ताराष्ट्रियकृष्णप्रज्ञासङ्घेनापि तदेव श्लाघनीयं कार्यम् अनुवर्तमानम् अस्ति इत्येतत् महते सन्तोषाय ।
External links
वर्गः:भगवद्गीता वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रायल् चालेञ्जर्स् बेङ्गळूरु
रायल् चालेञ्जर्स् गणः बेङ्गळूरुनगरं प्रतिनिधत्ते । एषोऽपि गणः भारतीय-प्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः । एतस्य गणस्य स्वामी विजयमल्यः वर्तते । गणस्यास्य नेता डेनियल् वेटोरि विद्यते । क्रिस् गेय्ल् अस्य गणस्य प्रमुखक्रीडालुः विद्यते ।
यवतमाळ
महाराष्ट्रे किञ्चनमण्डलमस्ति यवतमाळमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरमस्ति यवतमाळनगरम्।
नागकेसरः
परिचयः
नागकेसरवृक्षः अथवा चम्पेर्यवृक्षः इत्यस्य आङ्ग्लभाषया Ceylon ironwood, Indian rose chestnut, Cobra's saffron इति नामभिः अभिजानन्ति । अस्य वृक्षस्य आकारः बृहत् भवति । अस्य पुष्पाणि सुन्दराणि सुगन्धपूर्णानि च भवन्ति । अस्य काष्ठं तु दारुकर्मार्थम् उत्तमम् अस्ति ।
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
मेसुवफेर्रिया (Mesua ferrea) इति सस्यशात्रीयनाम्नः अयं वृक्षः गुट्टिफेरसि (Guttiferae) सस्यकुट्म्बद्धः अस्ति ।
अन्यभाषासु अस्य नामानि
कन्नडम् - नागसम्पिगे आङ्ग्लम् - सिलोन् ऐरन् वुड्, इण्डियन् रोस् चेस्प् नट् मलयाळम् - वैनावु तुळु - बैनावु तमिळु - तडिनङ्गु
प्रयोजनानि
अयं सुन्दरः नित्यहरिद्वर्णयुक्तः वृक्षः। निबिडं शङ्क्वाकरे अस्य पत्रसमुच्चयः। अस्य त्वक् कृशः भवति । कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिवनेषु विद्यमानवृक्षाणां वर्णः निबिडरक्तः भवति । सुदृढदारु औषधीयगुणः च अस्य वृक्षस्य वैषिष्ठ्यम् । भवननिर्माणार्थं रेलयाने शय्यानिर्माणार्थं सेतुबन्धार्थं अस्य दारु उपयुज्यते । अस्य बीजेभ्यः तैलं प्राप्नुवन्ति यत् चर्मरोगनिवारण्स्य भेषजे उपयुज्यते । अस्य मूलं प्रतिविषौषधे प्रयुज्यते ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बेञ्जामिन् पाल
(कालः – १९०६ तः १९८९)
एषः '''डा. बि. पि. पाल्''' (Dr. B. P. Paul) प्रसिद्धः पुष्पकृषेः नेता । एषः १९०६ वर्षे भारते जन्म प्राप्नोत् । सः भारते पुष्पकृषिः उद्यमत्वेन अभिवृद्धिं प्राप्नोत् यत् तदर्थम् अहर्निशं कार्यम् अकरोत् । सः एषः डा. बि. पि. पाल् उत्तमः सस्यशास्त्रज्ञः, आनुवंशतज्ञः, कृषिविज्ञानी, शासकः च आसीत् । एषः डा. बि. पि. पाल् भारतीय–कृषि–संशोधन–केन्द्रस्य सस्यशास्त्रविभागस्य मुख्यः आसीत् । अनन्तरं तस्याः एव संस्थायाः निर्देशकः अभवत् । कृषिविज्ञाने स्नातकोत्तरशिक्षणस्य मार्गदर्शनं नेतृत्वं च अस्य एव आसीत् । भारतस्य विभिन्नेषु भागेषु युवविज्ञानिनां निमित्तम् उन्नतशिक्षणस्य व्यवस्ताम् अपि एषः डा. बि. पि. पाल् एव अकरोत् ।
एषः डा. बि. पि. पाल् पुष्पकृषिम् एव उपवृत्तित्वेन आश्रितवान् । ४० वर्षाणि यावत् पुष्पकृषिम् अकरोत् अपि । पाटलपुष्पाणां "डा. होमीबाबा”, "डेल्ली प्रिन्सेस्”, "नलगरराजा”, "बञ्जारन्” इत्यादयः वंशाः अनेन एव सृष्टाः । पाटलकृषेः विषये तेन लिखितं "भारते पाटलपुष्पम्” (Rose in India) इति पुस्तकम् अपि अत्यन्तं प्रसिद्धम् अपि । एषः डा. बि. पि. पाल् विदेशेषु अपि "पाटलपुष्पतज्ञः” इत्येव प्रसिद्धः आसीत् । बहुविधानां वर्णानां पुष्पसदृशाणां पर्णानां "बुगेन् विल्या” नामकस्य आलङ्कारिकसस्यवंशस्य लतायाः अभिवृद्धिं कृत्वा "डा. आर्. आर्. पाल्” नामकं नूतनं वंशम् एव सृष्टवान् एषः डा. बि. पि. पालः । सः देहलीस्थस्य "वृक्षमित्रकूटस्य" अपि अध्यक्षः आसीत् । एषः डा. बि. पि. पालः १९७२ तमे वर्षे उद्योगात् निवृत्तिम् आप्नोत् । तथैव च १९८९ तमे वर्षे इहलोकात् ।
""
आल्बर्ट् स्याबिन्
(कालः – २६. ०८. १९०६ - ०३. ०३. १९९३)
आल्बर्ट् स्याबिन् (Albert Sabin) "पोलियो”-रोगस्य औषधस्य संशोधकः । अयं आल्बर्ट् स्याबिन् १९०६ वर्षे आगस्टमासस्य २६ तमे दिनाङ्के रष्यादेशे जन्म प्राप्नोत् । १९२१ तमे वर्षे रष्यातः अमेरिकाम् आगच्छत् । १९३० तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य पौरत्वं प्राप्नोत् च । सः आल्बर्ट् स्याबिन् यद्यपि अध्ययनम् अमेरिकादेशे अनुवर्तितवान् तथापि तत् सुलभं नासीत् । यतः तस्य कुटुम्बम् अत्यन्तं निर्धनं कुटुम्बम् आसीत् । विद्यालयतः प्रत्यागमनस्य अनन्तरं पितुः वयनकार्ये साहाय्यं करणीयम् आसीत् । सः अन्यत् किमपि कर्तुं समयम् एव न प्राप्नोति स्म । तस्य एतादृशीं परिस्थितिं दृष्टवान् तस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य पितृव्यः तं ततः स्वेन सह नीतवान् । अग्रे सः एव तस्मै आल्बर्ट् स्याबिनाय न्यूयार्कनगरस्य दन्तवैद्य–महाविद्यालये प्रवेशम् अकारयत् । यद्यपि सः आल्बर्ट् स्याबिन् दन्तवैद्यविद्यालयं प्राविशत् तथापि तस्य आसक्तिः सूक्ष्माणुजीविनां विषये एव आसीत् । १९३१ तमे वर्षे सः आल्बर्ट् स्याबिन् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
एषः आल्बर्ट् स्याबिन् द्वितीयस्य महायुद्धस्य अवसरे सैन्ये अपि कार्यम् अकरोत् । तदवसरे "मस्तिष्करोगस्य" विषये (एन्. सि. फैलैटिस्) अधिकं कार्यम् अकरोत् । युद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं लक्ष्यं "पोलियो”-रोगस्य दिशि पर्यवर्तयत् । तदनन्तरं सः आल्बर्ट् स्याबिन् "सिन्सिनाटि”–विश्वविद्यालयस्य बालवैद्यालयस्य संशोधनविभागे कार्यम् आरब्धवान् । तत् कार्यं कर्तुं तस्य गुरुः विलियं पार्क् नामकः वैद्यः अपि प्रोत्साहम् अयच्छत् । "पोलियो” अत्यन्तं लघुना विषकणेन (वैरस्) जायमानः रोगः । ते विषकणाः मुखेन सेव्यमानानाम् आहारवस्तूनां, जलस्य द्वारा एव जीर्णाङ्गं प्रविशन्ति । ततः रक्तप्रवाहद्वारा मस्तिष्कम् अथवा मस्तिष्कलतां प्रविशन्ति । तत्र जीवकोशाणां नाशनस्य आरम्भं कुर्वन्ति । अनेन हस्त–पाद–श्वासकोशादीनां स्नायूनां चलनं स्थगितं भवति । अस्य चिकित्सां कर्तुं पणम् अकरोत् एषः आल्बर्ट् स्याबिन् । तदा एव जोनास् साक् इत्यनेन संशोधितं सूच्यौषधं तस्य "पोलियो”-रोगस्य निवारणार्थं दीयते स्म । तथा दुर्बलीकृतानाम् औषधानाम् उपयोगः न तावान् तृप्तिकरः इति अभासत अस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य । दीर्घकालं यावत् रोगस्य नियन्त्रणार्थं जीवन्तः विषकणाः (वैरस्) एव आवश्यकाः इति सः निर्णीतवान् । तान् विषकणान् आहारम् इव मुखद्वारा एव सेवितुं शक्नुमः, तदर्थं सूच्यौषधस्य आवश्यकता नास्ति इत्यपि संशोधितवान् । अनन्तरं विधत्रयस्य "पोलियो”-रोगस्य निमित्तम् अपि विधत्रयस्य प्रतिविषं निर्मातॄणां विषकणानां (वैरस्) संशोधनम् अपि अकरोत् । सः १९९३ तमे वर्षे मार्चमासस्य तृतीये दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
सः आल्बर्ट् स्याबिन् प्रथमं वानराणां कृते मुखद्वारा एव निस्स्त्वविषकणान् अददात् । तेन तेषां शरीरे "पोलियो”– निरोधकशक्तिः वर्धिता । अनन्तरं तेभ्यः वानरेभ्यः सत्त्वयुतान् विषकणान् अददात् । तदा ते वानराः पोलियोरोगेण पीडिताः नाभवन् । अनन्तरं तम् एव क्रमं मनुष्याणां विषये अपि प्रयुक्तवान् । तदर्थं पत्न्यै, द्वाभ्यां पुत्राभ्यां च औषधम् अददात् । स्वयम् अपि असेवत । अनन्तरं कारागृहस्य स्वयंसेवकेभ्यः अपि अयच्छत् । १९५७ वर्षाभ्यन्तरे मुखद्वारा एव सेव्यमानस्य औषधस्य संशोधनम् अकरोत् । विश्व–आरोग्य–संस्था अपि अस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य औषधस्य उपयोगं कर्तुम् अवदत् । अनन्तरं रष्या तथा पूर्वयूरोप् देशेषु दशकोटि–बालेभ्यः एतत् औषधं प्रदत्तम् । अस्य आल्बर्ट् स्याबिनस्य मुखद्वारा सेव्यमानं मधुररुचियुक्तं द्रवरूपम् एतत् औषधं विश्वाद्यन्तं प्रसिद्धम् अभवत् । प्रपञ्चस्य सर्वेभ्यः कोणेभ्यः अपि गौरवादराः तम् अन्विष्य आगताः । दिर्विधिः नाम १९८३ तमे वर्षे सः आल्बर्ट् स्याबिन् एव तेन "पोलियो”– रोगेण पीडितः मरणस्थितिं प्राप्तवान् । तथापि सः तस्य विरुद्धं युद्धं कृत्वा जयं प्राप्नोत् । अनन्तरं सः आल्बर्ट् स्याबिन् बहूनां विज्ञानिनां मार्गदर्शनं कुर्वन् सार्थकं जीवनम् अयापयत् ।
मेदकमण्डलम्
मेदकमण्डलम् (Medak district)आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं सङ्गारेड्डि-नगरम् ।
आल्बर्ट् स्याबिन्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
मेदकमण्डलम्
इतिहासः
शातवाहनैः, बादामीचालक्यैः, कुतुब्शाहीवंशजैः, निजांनवाब्जनैः पालितमिदं सुरम्यं मण्डलं मेदक् इत्याख्यम् । मेदक्-पट्टणे प्रतापरुद्रेण निर्मितं दुर्गमेकम्, सिध्दक्-सेनानिभिः निर्मिता सिध्दिपेटा इति चारित्रकं कथनम् । गोल्कोण्डासुल्तानैः गुल्पानाबाद् इति अभिधाने कृते सति निजां नवाबजनाः मेदक् इति व्यवहृतवन्तः । १९४८ तमे वर्षे भाग्यनगरराज्ये -१९५६ तमे वर्षे आन्ध्रप्रदेशराज्ये च भागभूतम् आसीत् । अत्र निरक्षरता (अशिक्षता), निर्धनता, वर्षाभावः च इत्यादयः समस्याः सदा जनान् पीडयन्ति । १९३० तमे वर्षे जोगिपेटायाम् आन्ध्रमहासभायाः प्रथमः समावेशः सुरवरं प्रतापरेड्डिवर्यस्य आध्यक्ष्ये प्रचालितः । तेन साहित्य-सांस्कृतिक-ग्रन्थालयोद्यमः संचालितः ।
भौगोलिकम्
अस्य प्राच्यां वरङ्गल्-नल्गोण्डामण्डले, पश्चिमे कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे करींनगर-निजामाबाद् मण्डले, दक्षिणे च हैदराबाद्-रङ्गारेड्डिमण्डले च वर्तन्ते । ८.९६% अरण्य- भूम्यां देवदारुः लभ्यते । “ ७” राजमार्गः, “ ९” राजमार्गः च निर्मितौ । १८८६ तमे वर्षे हैदराबाद्-रेल्मार्गः निर्मितः यः एतस्मात् मण्डलात् गम्यते ।
कृषिः वाणिज्यं च
एरण्डः, कलायः, आढकी, माषः, मुद्गः इत्यादीनां सेद्यं भवति । इदमिदानीमेव विश्वस्य आर्थिकसहकारेण दुकूलपरिश्रमाः वर्धमानाः सन्ति । रामचन्द्रापुरसमीपे बि. हेच् –इ.एल्., पटानचेरुसमीपे बि.डि.एल्, एद्दुमैदारन्तसमीपे आयुधकर्मागारः, मेदकप्रान्ते च इक्षुकर्मागारः  स्थापिताः । रामचन्द्रापुरसमीपे इक्रिशाट्-केन्द्रम् १९७२ तमात् वर्षात् सस्यक्षेत्रेषु शोधकार्यं करोति । मञ्जीरानदीद्वारा, घनापूर्, रायनपल्ली, बोगम्पल्ली, पेद्दवागु च इत्यादिजलसेतूनां द्वारा च जलव्यवस्था कल्प्यते । शङ्करपल्ली, पापन्नपेटा, आन्दोल, जहीराबाद्, पैकापूर् इत्यादिप्रान्तेषु खनिजसम्पद् वर्तते ।
वीक्षणीयस्थलानि
जोगिपेटस्थं जैनमन्दिरम्, मेदक्-मण्डलान्तर्गतं दुर्गं, कोण्डापुरस्थ- पुरावस्तुशाला, मञ्जीरासेतुः च अवश्यं संदर्शनीयाः ।   उस्मानिया-विश्वविद्यालयस्य परिधौ अत्रत्याः विद्यासंस्थाः प्रचाल्यन्ते ।
बाह्यनुबन्धाः
वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि
वर्धा
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति वर्धामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वर्धानगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
काव्यवृत्तयः
व्यवहारः एव वृत्तिरित्यभिनवगुप्तो वृत्तिं व्याचरव्यौ । व्यवहारो नाम नायिकानायकयोर्व्यापारः । रत्नेश्वरोऽपि सरस्वतीकण्ठाभरणस्य व्याख्यायां चित्तस्य विकासविक्षेपविस्तारादि जनको व्यापारः एव वृत्तिरिति निर्वचनमहरोत् । व्यापारोऽयं शब्दाश्रितोऽर्थाश्रितः इति द्विविधो भवति । शब्दाश्रितो व्यापारश्शब्दवृत्तिः । शब्दवृत्तयोऽपि अभिधादिवृत्तयः, उपनागरिकादिवृत्तयश्चेति द्विधद्वयं भवति । तत्राभिधादिवृत्तयो ध्वनिसोपाने व्याख्याताः । उपनागरिकादि वृत्तयस्त्वधुनाऽत्र व्याख्यास्यन्ते ।
उपनागरिका, परुषा, ग्राम्याऽथवा कोमला चेति तिस्त्रो वृत्तयः उद्भटेन प्रतिपादिताः । प्रथममेताः अनुप्रासाश्रयाः आसन् । अत्र वृत्तिशब्देन नियतवर्णाश्रितो रसविषयो व्यापारो विवक्षितः । रुद्रटस्य मते मधुरा, परुषा, प्रौढा, ललिता, भद्रा, चेति वृत्तयः पञ्चधा भवन्ति । मम्मटस्तूद्भटप्रोक्तमुपनागरिकादिवृत्तित्रयं, वामानादि प्रोक्ते वैदर्भ्यादिरीतित्रयेऽन्तरभावयत् । अभिनवगुप्तो रीतयोऽपि गुणेष्वेव पर्यवस्यन्तीत्यभ्युपगम्य वृत्तयो रीतयश्च माधुर्यौजः प्रसादगुणेभ्योऽनतिरिक्ता एव इति आनन्दवर्धनमतमनुससार । गुणाः रसोचितशब्दाश्रिताः भवन्ति । रीतयो गुणसमूहात्मिकाः एव । रीतयः इवोपनागरिकादिवृत्तयोऽपि शब्दाश्रिता भवन्तीति तयोरभेदाङ्गीकारे नास्ति दोषलेशः । जगन्नाथोऽपि पण्डितरीतिमेव वृत्तिशब्देनापि व्यवहरन्तीति, तासां निर्माणे कविभिस्सातिशया श्रध्दा स्वीकार्येति च प्रत्यपादयत् । ततश्च तत्तद्रसानुगुणतया निरुप्यमाणेषु माधुर्यौजः प्रसादाख्येषु गुणेष्वेव वैदर्भ्यादिरीतयः, उपनागरिकादिवृत्तयश्चान्तर्भवन्तीति कथयितुं शक्यते ।
वृत्तिभेधाः
‎
वर्गः:काव्यवृत्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अन्ताराष्ट्रियवृद्धदिवसः
अन्ताराष्ट्रियवृद्धदिवसः (अन्तर्राष्ट्रीय वृद्ध दिवस, International Day of Older Persons) सम्पूर्णे विश्वस्मिन् अक्टूबर -मासस्य १ दिनाङ्के आचर्यते । अस्मिन् दिने वरिष्ठनागरिकाणां, सम्बन्धिनां च सम्मानं क्रियते । वरिष्ठाणां हिताय चिन्तनम् अपि क्रियते । साम्प्रतं वृद्धसमाजः विफलीकरणेन अत्यधिकः ग्रस्तः वर्तते । यद्यपि वरिष्ठजनाः सर्वाधिकतया अनुभविनः भवन्ति, तथापि कोऽपि जनः तेषाम् अभिप्रायं, परामर्शं वा न स्वीकरोति । अतः “वयं प्रयोजनहीनाः स्मः” इति ते वृद्धजनाः अनुभवन्ति । अनेन कारणेन अस्माकं वृद्धसमाजः सर्वथा दुःखी एव दृश्यते । अतः वृद्धजनानां, वरिष्ठनागरिकाणां च सम्माननार्थम् अयं दिवसः सर्वकारेण निर्णीतः, उद्घोषितः च अस्ति ।
आरम्भः
विश्वस्मिन् सर्वत्र वृद्धजनैः सह दुर्व्यवहारस्य आधिक्यं दृश्यते । अतः अस्य दुर्व्यवहारस्य शमनार्थं संयुक्तराष्ट्रेण १९९० तमस्य वर्षस्य दिसम्बर -मासस्य १४ (१४/१२/१९९०) दिनाङ्के निर्णयः कृतः यत् – “सम्पूर्णे विश्वस्मिन् प्रतिवर्षम् अक्टूबर-मासस्य १ (१ अक्टूबर) दिनाङ्के अन्ताराष्ट्रियवृद्धदिवसः आचरणीयः । १९९१ तमस्य वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य १ (१/१०/१९९१) दिनाङ्के विश्वस्मिन् प्रथमवारम् अन्ताराष्ट्रियवृद्धदिवसः आचरितः । अनन्तरं प्रतिवर्षम् अयं दिवसः आचर्यते ।
गोष्ठ्यः, सम्मेलनानि च
सर्वप्रथमम् अर्जेण्टिना-देशे वृद्धजनानां समस्यानां विषये संयुक्तराष्ट्रसभायाः आयोजनम् अभवत् । तस्यां सभायां वृद्धजनानां साहाय्यार्थं, लाभाय च चर्चा जाता । तस्याः सभायाः अनन्तरं बहुषु देशेषु वृद्धविषयकानि सम्मेलनानि अभवन् । १९९१ तमे वर्षे वृद्धविषयकानि बहूनि सम्मेलनानि जातानि । अतः तद्वर्षम् “अन्ताराष्ट्रियवृद्धवर्षं” आचरितम् आसीत् । तत्पूर्वं १९८२ तमे वर्षे विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनेन अपि एकम् अभियानम् आरब्धम् आसीत् । “वृद्धावस्था को सुखी बनाइए” इति तस्य अभियानस्य घोषः (Slogan) आसीत् ।
संयुक्तराष्ट्रसङ्घेन अक्टूबर-मासस्य १ (१ अक्टूबर) दिनाङ्कः अन्ताराष्ट्रियवृद्धदिवसः उद्घोषितः अस्ति । सम्पूर्णे विश्वस्मिन् अस्य दिवसस्य आयोजनम् अपि क्रियते । वृद्धजनेभ्यः जनानां हृदि सम्मानस्य भावः, संवेदनायाः भावः च आगच्छेत् । वृद्धजनानां स्वास्थ्यविषयिणीनाम्, आर्थिकविषयिणीनां च समस्यानां निवारणम् अपि क्रियते । वृद्धावस्थान्तर्गतानां बहूनां रोगाणाम् ओषधीनाम् निर्माणम् अपि कृतम् । बहुषु स्थानेषु चिकित्सालयानाम् उद्घाटनम् अपि कृतम् ।
प्रायशः पाश्चात्यदेशेषु ये वृद्धजनाः आर्थिकसमस्यया ग्रस्ताः सन्ति, तेभ्यः वृद्धावस्थानिवृत्तिवेतनस्य व्यवस्था कृता अस्ति । तेन वृद्धजनानाम् आवश्यकतानां पूर्तिः भवति । साम्प्रतं पाश्चात्यदेशेषु वृद्धजनेभ्यः आर्थिकसमस्या न भवति । किन्तु इतः परम् अपि एका समस्या वर्तते – “एकाकिता” । यतः तेषां पुत्राः, परिवारजनाः च वयस्के सति पृथक् निवसितुं गच्छन्ति । सप्ताहान्ते, उत्सवे वा मेलनं भवति । रुग्णे सत्यपि सान्त्वनायै केऽपि पारिवारिकजनाः, स्वजनाः वा वृद्धजनानां समीपे न भवन्ति । सर्वदा ते आशां कुर्वन्ति । तथापि कोऽपि जनः तेषां सेवायै न गच्छति । अन्ते यदा तेषां मृत्युः भवति तदा सर्वे पाश्चात्तापं कुर्वन्ति । ।
वृद्धजनानाम् अवहेलनम्
यथा कश्चन वृक्षः यावद् वर्धते, तावन्नमति, सः वृक्षः फलदः अपि भवति, तथैव वृद्धः अपि तावदेव विनम्रः, अनुभवी च भवति । किन्तु अद्यतनाः साक्षराः युवकाः वृद्धान् वृद्धाश्रमं प्रेषयन्ति । ते विस्मरन्ति यत् – “विश्वस्मिन् अनुभवस्य अपरः विकल्पः एव नास्ति । आत्मानुभवेन एव वृद्धैः स्वस्य संसारयात्रा निर्मिता । स्वगृहस्य निर्माणे यः जनः स्वस्य जीवनम् अपि त्यजति, तस्य वृद्धे सति युवकाः गृहात् निष्कासयन्ति । अनेन ज्ञायते यत् – “अस्माकं संस्काराः एव मृताः” । सामाजिकप्रतिष्ठायाः कारणेन एव वृद्धजनानां प्रति अन्यायः क्रियते ।
यजुर्वेदे उल्लेखः
शास्त्रेषु अपि वृद्धजनानां सम्माननस्य महत्त्वं प्राप्यते । “सन्ततिभिः मातापितॄणां सेवा, सम्मानं करणीयम्” इति अधः लिखितः मन्त्रः शिक्ष्यते –
यदापि पोष मातरं पुत्रः प्रभुदितो धयान् । इतदगे अनृणो भवाम्यहतौ पितरौ ममां ॥
अर्थः – याभ्यां (माता-पिता) स्वप्रयत्नैः अहं पालितः, तौ इदानीम् अशक्तौ अभवताम् । किन्तु अहं वयस्कः अस्मि । अतः अहं तयोः सेवां, सत्कारं च करोमि । ताभ्यां काऽपि समस्या, पीडा वा न भवेत् इति मे कर्त्तव्यम् अस्ति । अनेन प्रकारेण एव अहं तयोः ऋणात् मुक्तः भविष्यामि ।
अनेन प्रकारेण वृद्धानां सेवा करणीया । मनुस्मृतौ अपि भगवता मनुना उक्तं यत् -
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥
वृद्धजनानां सङ्ख्या
सम्पूर्णे विश्वस्मिन् वेगेन जनसङ्ख्या वर्धमाना अस्ति । किन्तु अस्मिन् वर्षे जन्ममाने न्यूनता अभवत् । अपरे पक्षे स्वास्थ्यचिकित्सायै सौकर्यैः वयसि वृद्धिः भवन्ती अस्ति । भारत -देशे १९४७ तमे वर्षे आयुषः माध्यमानं २७ वर्षं, १९६१ तमे वर्षे ४२ वर्षं, १९८१ तमे वर्षे ५४ वर्षं च आसीत् । साम्प्रतं ६५ वर्षम् आयुषः माध्यमानम् अभवत् । यतः चिकित्साक्षेत्रे सर्वत्र प्रगतिः जाता । इदानीम् अपि चिकित्साक्षेत्रं प्रगतिशीलं चास्ति ।
१९९१ तमे वर्षे भारते षष्टिलक्षोत्तरपञ्चकोटी (५ कोटी ६० लक्षं) जनाः वरिष्ठनागरिकाः आसन् । ते षष्ठीवर्षदेशीयाः वा तस्मादधिकावर्षदेशीयाः आसन् । भारतस्य प्रदेशेषु केरल -प्रदेशे सर्वाधिकाः वृद्धाः सन्ति । वृद्धानां जीवनम् अस्मभ्यं लाभकरं वर्तते । तेषाम् अनुभवैः अस्माकं जीवनं योग्यमार्गे गच्छति । वृद्धानां जनसङ्ख्या चिन्तनीया नास्ति, तेषां स्वास्थ्यम् एव चिन्तनीयम् अस्ति ।
योजनाः प्रोत्साहनञ्च
भारतदेशे वृद्धानां सेवायै, रक्षणाय च सर्वकारेण नियमाः निर्मिताः । भारतस्य केन्द्रसर्वकारेण १९९१ तमे वर्षे वरिष्ठनागरिकाणाम् आयोग्यविकासाभ्यां प्रोत्साहनं कर्तुम् एका राष्ट्रियनीतिः निर्धारिता । अस्याः नीतेः मुख्योद्देश्यम् अस्ति यत् – “जनाः स्वस्मै, सहभागिने वा वृद्धावस्थायाः सौकर्याय प्रोत्साहिताः भवेयुः” इति । अस्यां नीतौ वृद्धजनानां संरक्षणार्थं परिवारान् प्रोत्साहितं कर्तुं प्रयासाः अपि कृताः ।
२००७ तमे वर्षे वरिष्ठनागरिकाणां पोषणार्थं नूतना योजना आरब्धा । अस्यां योजनायां वृद्धेभ्यः वृद्धाश्रमाणां स्थापना अभवत् । सर्वकारेण वृद्धाश्रमेषु चिकित्सकानां व्यवस्था अपि कृता । तथापि वृद्धाश्रमेषु वृद्धानां सङ्ख्यायां वृद्धिः भवन्ती अस्ति । अतः अनेन ज्ञायते यत् – “वृद्धाः उपेक्षिताः भवन्तः सन्ति” ।
समस्याः, समाधानानि च
वृद्धजनाः शरीरेण दुर्बलाः भवन्ति । ते किमपि दैहिककार्यं कर्तुम् असमर्थाः भवन्ति । अतः ते कस्मिँश्चित् अपि यन्त्रागारे, कार्यशालायां वा कार्यं कर्तुं न शक्नुवन्ति । यदि अर्थागमः न भविष्यति, तर्हि गृहसञ्चालनं कथं भवितुम् अर्हति । अतः तेभ्यः निवृत्तिवेतनस्य व्यवस्था अपेक्षिता वर्तते । ये वृद्धाः शारीरिकदृष्ट्या स्वस्थाः सन्ति, तेभ्यः लघुभारोपकरणानां व्यवस्था करणीया ।
वृद्धानां कल्याणाय प्रोत्साहनकार्यक्रमेषु चिन्तनं करणीयम् । तेन वृद्धानां जीवने उत्साहः समुद्भविष्यति । वृद्धेभ्यः रूचिकराः योजनाः योजनीयाः । किन्तु वृद्धानाम् अपि दायित्वमस्ति यत् - ते यूनां कार्येषु हस्तक्षेपं मा कुर्युः । केवलं स्वस्वास्थ्यस्य चिन्ता करणीया । सर्वदा साधारणं, स्वास्थ्यवर्धकं च आहारः गृहीतव्यः ।
कदापि उद्वेगग्रस्तः मा भवेत् इति चिन्तनीयम् । प्रतिदिनं नियमितरूपेण व्यायामः करणीयः । प्रातःकाले, सांयकाले च नित्यम् अटनं कर्त्तयम् । तेन तेषां शरीरं स्वस्थं, कार्यशीलं च भविष्यति । सर्वदा शान्तिमयं, सन्तुष्टिपूर्वकं, संयमितं च जीवनं यापनीयम् ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:अन्ताराष्ट्रियविशेषदिनम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सत्ययुगम्
चतुर्षु युगेषु सत्ययुगं अथवा कृतयुगं प्रथमं युगं भवति । यद्यपि प्राचीनवैदिकग्रन्थेषु सत्यत्रेतादीनां युगानां स्पष्टप्रसावः नास्ति तथापि स्मृतिषु पुराणेषु च विशेषतः चतुर्युगानां सविस्तारं प्रतिपादनम् अस्ति । पुराणेषु सत्ययुगस्य विषये एवं विवरणं लभते । वैशाखशुक्लस्य अक्षय्यतृतीयायां भानुवासरे अस्य युगस्य आरम्भः अभवत् । अस्य युगस्य परिमाणहः NaN सौरवर्षाणि । अस्मिन् युगे भगवतः मत्स्यः कूर्मः वराहः नरसिहः इति अवताराः अभवन् । अस्मिन् कले स्वर्णमयस्य व्यवहारपत्राणि प्रचुराणि आसन् । मनुष्यः अत्यन्तं दीर्घकायः अतिदीर्घायुष्मान् आसीत् । अस्य प्रधानं तीर्थक्षेत्रं तु कुरुक्षेत्रम् आसीत् । अस्मिन् युगे ध्यानस्य ज्ञानस्य तपसः प्राधान्यम् आसीत् । प्रत्येका प्रजा पुरुषार्थसिद्धिं प्राप्य कृतकृत्या भवति स्म । अतः अस्य कृतयुगम् इति कथ्यते । चतुष्पादः (पूर्णः) धर्मः परिपालितः असीत् । मनुना अवलम्बितं शास्त्रं केवलं धर्मशास्त्रम् आसीत् । महाभारते (वनपर्वणि) अस्य युगस्य विषये विशेषमतं प्राप्यते यत् कलियुगात् अनन्तरं कल्किद्वारा अस्ययुगस्य पुनः स्थपनं भविष्यति ।
ब्रह्मणः एकः दिवसः नाम १००००भगेषु कृतेषु एकस्य चरणः इति कथ्यते ।
वर्गः:युगानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रजनीशः
जीवनवृत्तान्तम्
ओशो रजनीशः ११ डिसम्बर १९३९ तमे वर्षे भारतस्य मध्यप्रदेशस्य जबलपुर प्रान्ते अजायत। "ओशो” इति पदं लैटिन् भाषायाः "अशोनिक" पदात् स्वीकृतम् अस्ति। अस्य पदस्य "सागरे विलीनम्" (जायमानम्) इत्यर्थः। १९३० तमे दशके "आचार्य रजनीशः", "ओशो भगवान श्री रजनीशः" इति वा प्रसिद्धिं प्राप्तवान् आसीत्। आचार्यः रजनीशः प्रसिद्धेषु आध्यात्मिक प्रवचनकारेषु गुरुषुच प्रसिद्धः आसीत्। आभारते तथा विदेशेषुच स्वसिद्धान्तप्रवचनानि दत्तानि आसीत्। सः दर्शनशास्त्रस्य अध्यापकः आसीत्। अस्य काश्चन विचारधाराः विवादोत्पादकाः आसन्। उदाहरणार्थं महात्मागान्धेः विचारधारान् यदा विमृष्टवान् ते अंशाः, संस्थागतधर्माणां विषये विमर्षाश्च सन्दिग्धाः आसन्। १९७० तमे संवत्सरे मुम्बई नगरे स्थितवान् आसीत्। तस्मिन् समये स्वशिष्येभ्यः संन्यासदीक्षां (नव संन्यास) दत्तवान् आसीत्। अस्मिन्नेव समयादारभ्य आध्यात्मिकमार्गदर्शकत्वेन कार्यारम्भं कृतवान् इति। स्वविचारधाराभ्यः दार्शनिकांशेभ्यः नूतनस्वरूपं दत्तवानासीत्। १९८० तमे वर्षे पुणेनगरे स्वाश्रमं स्थापितवान्। तदारभ्य देशीयाः विदेशीयाश्च शिष्याः संवर्धिताः। १९८० तमे वर्षे अमेरिका देशं गतवान्। तत्रत्य संन्यासिशिष्याः "रजनीशपुरम्” आश्रमं स्थापितवन्तः।
आचर्यस्य दश सिद्धान्ताः
thumb|240px| आचार्यस्य मुम्बई नगरस्थ स्वगृहे ११ डिसम्बर १९७२ वर्षे जन्मदिनाचरणम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः