cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नन्दुरबार
वर्गः:महाराष्ट्रस्य ऐतिहासिकस्थानानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अश्वः
अश्वः एकः सस्तनपशुः अस्ति। thumb|left|अश्वधावनम्
अपराजिता
अपराजिता।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 14
यति: सप्तभि: सप्तभि:च।
उदाहरणम् -
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:छन्दांसि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अग्रिजेन्तो
अग्रिजेन्तो इटली देशस्य एकं नगरम् अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एकं प्राचीनं क्षेत्रम् अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
११५७
११५७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११५७ ११५७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लेग्नानो
लेग्नानो इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सर्पः
सर्पः एकः सर्पण-शीलपशुः अस्ति। सर्पाणाम् पादाः न सन्ति।
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नागानन्दम्
श्रीहर्षेण रचितेषु त्रिषु नाटकेषु अन्यतमं विद्यते नागानन्दम् । रत्नावली प्रियदर्शिका च तेन रचिते अन्ये नाटके । एते द्वे नाटिका इत्येतस्मिन् उपरूपकप्रकारे अन्तर्भूते स्तः । नागानन्दं नाट्यशास्त्रपरिभाषया 'नाटक'प्रकारे अन्तर्भूतम् अस्ति । अस्य नाटकस्य स्वरूपं पृष्ठभूमिका च अन्ययोः नाटिकयोः भिन्नम् एव विद्यते । इदं गम्भीरवातावरणयुक्तं नाटकम् । अस्मिन् पञ्च अङ्काः सन्ति । अस्य कथावस्तु बौद्धमूलकथातः स्वीकृतमस्ति । जीमूतवाहननामकस्य बोधिसत्त्वस्य आत्माहुतिः एव अस्य विषयः । इयं कथा बृहत्कथायां दृश्यते । नाटकस्य प्रथमाङ्कत्रये जीमूतवाहन-मलयवत्योः प्रेमवृत्तान्तः चित्रितः अस्ति । अन्तिमाङ्कद्वये नायकस्य स्वार्थत्यागस्य अतिशयता चित्रिता अस्ति । आदिमाङ्कत्रये शृङ्गाररसः, अन्तिमाङ्कद्वये त्यागवीररसयोः पोषणं दृश्यते ।
कथावस्तु
’नागानन्दम्’ नाटकस्य प्रस्तावनायां कथावस्तोः मूलस्य विषये वदन् श्रीहर्षः अपूर्ववस्तुरचनालङ्कृतं विद्याधरजातकप्रतिनिबद्धं नागानन्दं नाम नाटकं कृतम् इत्युक्त्वा एतस्य मूलं विद्याधरजातकम् इति स्पष्टतया सूचितवान् अस्ति ।
पैशाचीभाषाया रचिता गुणाढ्यस्य बृहत्कथा इत्यस्याः कथासङ्ग्रहेऽपि जीमूतवाहनस्य कथा स्यात् । बृहत्कथा इदानीं न लभ्यते चेदपि क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जर्यां जीमूतवाहनस्य कथा लभ्यते । इदानीम् अध्ययनदृष्ट्या कथासरित्सागरस्य, बृहत्कथामञ्जर्याः जीमूतवाहनस्य कथा एव मूलम् इति गृहीत्वा साम्यतायाः भिन्नतायाः च विचारः कृतः अस्ति ।
मूलकथायाः, नाटकस्य च भेदाः
द्वितीयाङ्कस्य द्वितीये दृश्ये जीमूतवाहनः स्वप्ने मलयवत्याः उपवेशनस्य स्थानं दृष्ट्वा स्थानस्य अन्वेषणं कृत्वा अप्राप्य चित्रे स्वप्नं रचयन् भवति । तावता मलयवत्याः अग्रजः आगत्य पितुः आज्ञानुसारम् अनुजायाः विवाहस्य प्रस्तावं विज्ञापयति । सा स्वस्य प्रिया मलयवती इति अज्ञात्वा सः निराकरणं करोति । इदं रहस्येन ज्ञातवती मलयवती आत्महत्यायाः यत्नं करोति । सख्याः चीत्कारेण तत्र नायकः आगत्य तस्याः रक्षणं करोति । विवाहः निश्चितः भवति ।
तृतीयाङ्के सम्पूर्णतया नाटककर्त्रोः प्रतिभायाः कल्पना । मूलकथायां विद्यमाना विनुता-कद्रूसोदर्योः कथा अत्र नास्ति ।
चतुर्थाङ्कस्य प्रथमदृश्ये विद्यमानः रक्तवस्त्रस्य वृत्तान्तः मूले नास्ति । नाटके मित्रावसोः द्वारा गरुड- वासुक्योः सन्धानस्य विषयः नायकेन ज्ञायते । पितुः आह्वानकारणात् नायकम् एकाकिनं समुद्रतीरे त्यक्त्वा शङ्खचूडस्य आगमनात् पूर्वं मित्रावसुः गच्छति ।
पञ्चमे अङ्के जीमूतवाहनस्य चूडारत्नम् आकाशात् तस्य पितुः चरणौ पतति । मूलावृत्तिषु एतद् मलयवत्याः पार्श्वे पतति । अनन्तरं सा तद् श्वश्रू-श्वशुरयोः कृते दर्शयति । नाटके नायकस्य पिता शङ्खचूडेन पुत्रस्य दुरवस्थां श्रृत्वा तम् अनुसृत्य मलयपर्वतस्य शिखरं गच्छति । अत्र स्वस्य मरणात् पूर्वं नायकः गरुडाय उपदेशं ददाति ।
आहत्य नाटकस्य प्रथमाङ्कत्रयस्य विशेषसंयोजनस्य उद्देशः श्रृङ्गारहास्यसन्निवेशानाम् आनयनमेव । सर्वत्र जीमूतवाहनस्य स्वार्थत्यागः दृश्यते । मलयवत्याः विषये अगाधप्रीतिः, मातापित्रोः विषये गौरवादरश्च यद्यपि आसन् तथापि परोपकरणावसरे अन्ये विषयाः तं न बाधन्ते स्म । आत्मार्पणं स्वार्थत्यागश्च तस्य सहजस्वभावः आसीत् ।
वस्तुविन्यासः
नागानन्दनाटके स्तरद्वयं द्रष्टुं शक्यते । आदिमाङ्कत्रये शृङ्गाररसस्य पोषणम्, जीमूतवाहनस्य निःस्वार्थता, सेवायाः च दर्शनं भवति । अन्ते अङ्कद्वये गरुड-नागयोः सन्धिः, जीमूतवाहनः गरुडस्य आहाराय भवति इत्यत्र त्यागवीररसयोः पोषणमस्ति ।
निवेशनस्य अन्वेषणम्
मातापित्रोः वानप्रस्थस्वीकरणसमये जीमूतवाहनः अपि राज्यभारं मन्त्रिभ्यः दत्त्वा वनम् आगच्छति । आत्रेयेन सह जीमूतवाहनः मलयपर्वतम् आरुह्य तत्रत्यं सुन्दरं परिसरं दृष्ट्वा तदेव निवेशनाय प्रशस्तस्थानम् इति निर्णयति ।
प्रथममिलनम्
प्रथामाङ्कस्य द्वितीये दृश्ये गौरीमन्दिरतः श्रूयमाणात् मनोहरगीतात् आकृष्टौ आत्रेय-जीमूतवाहनौ तत्र गत्वा रहस्येन पश्यतः । सुन्दरी काचित् सख्या सह सम्भाषणं करोति स्म । तेन तस्याः स्वप्नवृत्तान्तः एताभ्यां ज्ञायते यद् तस्याः स्वप्ने गौरीदेवी दर्शनं दत्त्वा 'विद्याधरचक्रवर्ती भवत्याः पाणीग्रहणं करिष्यति' इति उक्तवती आसीत् इति । तदा आत्रेयः अनुक्षणं तस्याः पुरतः गत्वा ‘एषः एव सः वरः’ इति जीमूतवाहनं दर्शयति । एवं तयोः प्रथममिलनं भवति ।
विरहाभिव्यक्तिः
द्वितीयाङ्कस्य आरम्भे चतुरिका, मनोहरिका इति मलयवत्याः सखीद्वयस्य सम्भाषणाद्वारा ज्ञायते यद् अनुजायाः विवाहस्य प्रस्तावनां कर्तुं यः विश्वावसुः जीमूतवाहनस्य समीपे गतवान् सः इतोऽपि न प्रत्यागतवान् । मलयवती विरहपीडिता अस्ति इति ।
अग्रिमे दृश्ये जीमूतवाहनस्यापि विरहवेदना द्रष्टुं शक्यते । एतन्मध्ये एव मित्रावसु-जीमूतवाहनयोः सम्भाषणं प्रचलति । स्वस्य प्रिया तस्य अनुजा एव इति अज्ञात्वा जीमूतवाहनः ‘न शक्यते अन्यत्र प्रवृत्तं चित्तम् अत्र प्रवर्तयितुम्’ इति वदति । इदं वचनं रहस्येन श्रुतवती मलयवती निराशतया आत्महत्यायाः यत्नं करोति ।
दम्पत्योः मधुचन्द्रः
तृतीयाङ्कस्य द्वितीये दृश्ये परिवारजनैः सह नवविवाहितौ दम्पती सन्तोषेण भवतः । ततः केनापि कारणेन आत्रेय-चतुरिकादयः सर्वे ततः गच्छन्ति । तदा दम्पत्योः एकान्तः लभ्यते । जीमूतवाहनः मलयवतीम् उद्दिश्य अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं कमलेन ते, मधु मधुकरः किं वैतस्मिन् पिबन्न विभाव्यते इति यदा वदति तदा सा लज्जया अन्यत्र पश्यति ।
एकान्तभङ्गः नूतनः आयामः च
मित्रावसोः आगमनेन तयोः एकान्तभङ्गः भवति । जीमूतवाहनस्य राज्यं मतङ्गः वशीकृतवान् अस्ति इति विषयं मित्रावसुः उक्त्वा तदर्थं प्रतिकारः करणीयः इत्यपि सूचयति । किन्तु जीमूतवाहनः तस्य कोपशमनाय तं लतागृहं नीत्वा स्वस्य परोपकारभावस्य दर्शनं कारयति । अग्रिमस्य आत्मत्यागस्य सम्बन्धः एवं कल्प्यते ।
गरुड-नागयोः सन्धेः वृत्तान्तः
जीमूतवाहनः मित्रावसुना सह समुद्रतीरं प्रति विहारार्थं यदा आगच्छति तदा तत्र नागानाम् अस्थिराशिं दृष्ट्वा किम् एतद् इति पृच्छति । तदा मित्रावसुः गरुड-नागयोः सन्धेः वृत्तान्तं वदति । गरुडः पाताळात् यथेष्टनागान् स्वीकृत्य खादति स्म । अतः नागानां राजा वासुकिः सन्धिं कृतवान् यद् प्रतिदिनमपि एकैकः नागः समुद्रतीरम् आगत्य गरुडस्य आहारः भवेत् इति । अतः एषः अस्थिराशिः वर्धमानः अस्ति इति वृत्तान्तं श्रृत्वा जीवदयासागरस्य जीमूतवाहनस्य मनसि आघातः भवति । मम प्राणत्यागेन कस्यचित् नागस्य रक्षणं करणीयम् इति सः चिन्तयन् भवति ।
जीमूतवाहनस्य आत्मसमर्पणम्
एतस्य चिन्तनानुसारमेव तेन अवसरः प्राप्यते । मित्रावसोः गमनानन्तरं ‘हे पुत्र ! अद्य भवतः मरणं कथं पश्यामि ?’ इति चीत्कारं श्रुत्वा जीमूतवाहनः तत्र द्रष्टुं गच्छति । तदा ज्ञायते यद् तस्मिन् दिने वृद्धायाः कस्याश्चित् नागिन्याः एकमात्रपुत्रेण शङ्खचूडेन गरूडस्य आहारत्वेन गन्तव्यमास्ति इति । वध्यशिलां गच्छन्तं पुत्रं दृष्ट्वा माता मूर्छिता जाता । शङ्खचूडस्य स्थाने स्वयम् आत्मार्पणं कर्तुम् इष्ट्वा जीमूतवाहनः यदा शङ्खचूडः पूजार्थं गतवान् भवति तदा स्वयं रक्तवस्त्रं धृत्वा वधास्थाने उपविश्य गरुडस्य आहारः भवति ।
जीमूतवाहनस्य मरणवार्ता
पञ्चमाङ्कस्य आरम्भे जीमूतवाहनः समुद्रतीरतः नागतवान् इति मित्रावसोः गृहजनानां च आतङ्कः भवति । तावता आर्द्रमांसलेपितचूडामणिः कश्चित् आकाशात् जीमूतकेतोः पादे पतति । ततः जीमूतवाहनस्य मरणवार्ता श्रुता । तस्य मातापितरौ मलयवती सर्वे अग्निप्रवेशार्थं सज्जाः भवन्ति ।
जीमूतवाहनस्य पुनरुज्जीवनं, नागानाम् आनन्दः च
भक्षणसमयेऽपि आनन्देन स्थितवन्तं व्यक्तिं दृष्ट्वा गरुडः आश्चर्यम् अनुभवति । शङ्खचूडेन सः विद्याधरचक्रवर्ती जीमूतवाहनः इति ज्ञात्वा सः लज्जया आत्मत्यागं कर्तुं सज्जः भवति । किन्तु इतोऽपि जीववान् जीमूतवाहनः तं निवारयति ।
तावता जीमूतवाहनस्य गृहजनाः सर्वे तत्र मिलिताः भवन्ति । तस्य मातापितरौ अपि यदा अग्निप्रवेशार्थं सज्जाः भवन्ति तदा मलयवती गौरीदेवीं पृच्छति दौर्भाग्यवत्याः मम कारणतः भवती अपि असत्यम् उक्तवती इव अभवत् किल ? इति । तदा माता प्रत्यक्षा भूत्वा अहं कथम् असत्यं वदेयम् ? इत्युक्त्वा जीमूतवाहनं स्पृष्ट्वा, जलं सम्प्रोक्ष्य, आशीर्वादं करोति । सः उत्थाय उपविशति । विद्याधरचक्रवर्ती इत्येतां पदवीम् अपि दयपालयति । गरुडः अमृतवर्षणेन सर्वान् नागान् पुनः उज्जीवयति ।
रसपरिपोषणम्
अत्र प्रारम्भाङ्कत्रये श्रृङ्गाररसः प्रधानः अस्ति । अन्तिमे अङ्कद्वये करुणरसः प्रधानः अस्ति । तथापि एतौ उभौ रसौ अपि अस्मिन् नाटके प्रधानौ न स्तः । नाटकस्य अन्ते लभ्यमाना वीररसस्य पोषणार्थम् एतौ रसौ स्तः ।
केवलं युद्धकरणेन वीररसस्य उत्पत्तिः भवति इति नास्ति । दयया, दाने, त्यागे यः पराकाष्ठतां दर्शयति सः अपि वीरः एव इति दशरूपकेन अङ्गीकृतमस्ति । अन्यजीवस्य रक्षणार्थं स्वस्य देहस्य बलिदानं तु त्यागस्य उत्कृष्टस्थितिः । गरुडः चञ्चूद्वारा वारं वारं विध्यति चेदपि प्रसन्नभावेन जीवत्यागः त्यागस्य भव्यतां दर्शयति ।
पात्ररचना
अस्मिन् नाटके १९ पात्राणि सन्ति । तेषु १२ पुरुषपात्राणि, ७ स्त्रीपात्राणि ।
जीमूतवाहनः : एषः नाटकस्य नायकः, विद्याधरराजकुमारः, शास्त्रज्ञः, चित्रकलाविदः, मातापितृभक्तः, त्यागशीलः च । कस्यचित् नागस्य रक्षणार्थं स्वस्य जीवस्य एव बलिदानं कृतवान् । एतस्य व्यक्तित्वं सर्वादर्शसम्पन्नम् ।
मलयवती : एषा नागानन्दनाटकस्य नायिका । अप्रतिमरूपसम्पन्ना, वीणावादिका च । जीमूतवाहने तस्याः अगाधा प्रीतिः । नाटककारः एतां मुग्धनायिका इव चित्रितवान् अस्ति ।
शङ्खचूडः : एषः कश्चित् नागः, आदर्शवादिपौरः च । राजाज्ञां शिरसा वहति । गरुडाय स्वम् अर्पयितुं सज्जः भवति । जीमूतवाहनः तं रक्षितुम् इच्छति चेदपि एषः कुलस्य कलङ्कः न भवामि, कर्तव्यं पूर्णं करोमि इत्येव चिन्तयति । अन्ते जीमूतवाहनस्य मरणानन्तरमपि एषः स्वयम् आत्मार्पणं कर्तुं सिद्धः भवति इति शङ्खचूडस्य पात्रस्य उदात्तचित्रमस्ति ।
आत्रेयः (विदूषकः) : सामान्यः विदूषकः इव विकृताकृतिः, विकृतवेषभूषः, मूर्खत्वम् अस्ति चेदपि एषः मित्रप्रेमविषये निष्कापट्यं दर्शयति । जीमूतवाहनस्य विश्वासार्हः जनः ।
मित्रावसुः : मलयवत्याः अग्रजः एषः । प्रापञ्चिकजनः अयम् । अतः अनुजां जीमूतवाहनाय दातुमपि एतस्य मनसि द्वन्द्वं भवति । परोपकारार्थं स्वस्य जीवदानं एतस्य महते आश्चर्याय भवति । अनुजायाः पत्युः कष्टं न भवेत् इति भावः सर्वत्र दृश्यते ।
गरुडः : नाटके गरुडस्य पात्रं बहुक्रूरतया चित्रितमस्ति । कठोरस्वभाववान् एषः स्वस्य आहाररूपेण आगतस्य जीमूतवाहनस्य आनन्दं दृष्ट्वा आश्चर्यम् अन्वभवत् । सः कः इति ज्ञातवतः तस्य स्वदोषः अवगम्यते । बोधिसत्त्वं मारितवता मया अग्निप्रवेशः एव करणीयः इति निश्चित्य, जीमूतवाहनस्य उपदेशं श्रुत्वा तदनुगुणम् आचरामि इति प्रतिज्ञां करोति । अमृतवर्षणेन मृतान् सर्पान् उज्जीवयति ।
चेटिचतुरिका : एषा मलयवत्याः विश्वासार्हा सखी । अन्वर्थनामा इयं बहु चतुरा अपि । मलयवत्याः खिन्नतां, निराशां दृष्ट्वा तस्याः आत्महत्यासम्भवम् एषा स्वयम् ऊहयति । ताम् अनुसृत्य गत्वा तस्याः रक्षणं करोति ।
नायकस्य पितरौ : जीमूतकेतुः जीमूतवाहनस्य पिता । कनकवती माता । विद्याधरराजा जीमूतकेतुः प्रजापालनं व्रतमिव आचर्य अन्ते वानप्रस्थाश्रमं स्वीकृत्य मलयपर्वते निवसति । पुत्रस्य मरणवार्तां श्रुत्वा उभौ अपि अग्निप्रवेशं कर्तुम् उद्युक्तौ ।
अन्यानि पात्राणि
१. विटः शेखरकः, चेटी नवमालिका : एतौ तृतीयाङ्कस्य विवाहोत्तरस्य विनोदसन्दर्भेषु परिहासं कुर्वन्तौ हास्यरसं पोषयतः ।
२. वसुभद्रः : एषः मलयवत्याः पितुः विश्वावसोः कञ्चुकिः । आत्मदानसमये जीमूतवाहनाय रक्तवर्णस्य वस्त्राणि आनीय ददाति ।
३. सुनन्दः : मित्रावसोः द्वारपालकः एषः ।
४. चेटः : एषः विटशेखरस्य सेवकः । विदूषकस्य हास्यकरणे सहकरोति ।
७. शङ्खचूडस्य माता : मातृवात्सल्यस्य अपरं रूपम् ।
८. मनोहरिका : मलयवत्याः अन्या सखी ।
९. गौरी : नाटकस्य अन्ते दर्शनं ददाति । नाटकस्य सुखान्ते एषा साहाय्यं करोति । जीमूतवाहनाय पुनर्जीवं दत्त्वा तं विद्याधरचक्रवर्तिनं करोति ।
एवम् एतस्मिन् नाटके पात्रवैविध्यता दृश्यते । आहत्य श्रीहर्षः प्रधानपात्राणां पोषणे कृतकृत्यः चेदपि अन्यपात्राणां पोषणे तावद् अवधानं न दत्तवान् स्यात् इति भासते । नायकस्य उदात्तजीवनस्य आदर्शपोषणे एव एते स्वेषां धन्यताभावं प्राप्नुवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:षष्ठशताब्द्याः कृतयः
केरिग्नोला
केरिग्नोला इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
तत्त्वपरिचयः
अद्वैतवेदान्तशास्त्रे ब्रह्मैव एकं पारमार्थिकं सत्यं तत्त्वम् अङ्गीक्रियते । ’ब्रह्म’ इति नामापि एतस्य सत्यस्य केवलं व्यावहारार्थम् अभ्युपगम्यते । परमार्थसत्यस्य प्रपञ्चनावसरे तु एतस्य त्रयस्य उल्लेखस्य आवश्यकत्वं जायते – उपनिषदः इमां व्यवस्थामेवं निर्वर्तयन्ति यथा विचारक्रमः पारमार्थिकाद्वितीयब्रह्मतत्त्वमेव पूर्वोक्तजीवजगदीश्वरत्रयरूपेण अवभासते इत्येवंज्ञाने पर्यवस्यति ।
माण्डूक्योपनिषदः समर्थनम्
माण्डूक्योपनिषत् द्वितीयमन्त्रेण एवं घोषयन्नुपक्रमते – ”सर्वं ह्येतद्ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात्” इति ।
उपनिषदः सारोऽत्र उच्यते -
२. ’ सर्वं ह्येतद्ब्रह्म’ इति श्रुत्वा कस्यचिदवगम एवं स्यात् – ब्रह्म ’मत्तोऽन्यः परोक्षम् अन्यत्रैव विप्रकृष्टं विद्यते’ इति । तद्वारणाय उच्यते ’ अयमात्मा ब्रह्म’ इति । एवंकथनेन इदं लभ्यते यत् यः कोऽपि शृणोतीदं वाक्यं स ब्रह्मणा सह प्रत्यगात्मत्वेन स्वं संबद्धुं शक्नोति ।
३. ब्रह्मत्वेन बोधितोऽयमात्मा चतुष्पात्त्वेन व्यपदिष्टः ।
निरवयवेऽङ्गरहिते ब्रह्मणि पादकल्पनं जीवजगतोः ब्रह्मान्यत्वसुलभग्राह्यत्व उपाय एव इति बोद्धव्यम् ।
तदुत्तरमन्त्रेषु जीवस्वरूपम् अवस्थात्रये यथा विद्यते तथा बोधयति उपनिषत् ।
अवस्था इत्यनेन व्यष्टिजीवस्य प्रपञ्चानुभवप्रकारख्यापनमेव नान्यत् ।
यतो हि जगद्विहाय नान्यदस्ति यज्जीवोऽनुभवेत् । अयं तु अनुभविता जगच्चानुभवप्रतियोगिप्रमेयवस्तु । तच्च जगत् ईश्वरेण जीवानुभवार्थं सृष्टं वस्तु ।
ईश्वरेण निरपेक्षं न सृष्टं जगत्, अपि तु जीवैः कृतस्य कर्मणः सामस्त्येन फलभूतमेवेति बोद्धव्यम् । समस्तजीवकर्मणो निर्वाहणाय, जीवकर्मफलानुभवयोग्य-भोग्यसाधननिर्माणे च ईश्वरो नाम व्यक्तिविशेषो य उचितकाले सृष्टिस्थितिसंहारकार्यक्षम एक अपेक्षितो भवति ।
इयमुपनिषत् जीवस्य ईश्वरस्य च धर्मं सर्वासु जाग्रत्स्वपन-सुषुप्त्यवस्थासु साहचर्येणैव प्रदर्शयति । यतो हि आसु अवस्थासु जीवः प्रपञ्चं स्थूल-सूक्ष्म-कारणरूपेण अनुभवति । यद्यपि सुषुप्तौ प्रपञ्चः कारणरूपेणैव तिष्ठति तेन विषयानुभवो न भवति तथापि तत्र जीवस्य सर्वमपि विशिष्टज्ञानं एकीभवति तथा जीवश्च एतेनैकीभूतज्ञानेन विशिष्टो वर्तते ।
अपि च तस्यामवस्थायां विश्रान्तिः शान्तिश्च भवति यस्मात् तदा मनइन्द्रियैः विषयोपलब्धिर्न घटते । तत्र विद्यमानं शान्तिः आनन्दरूपेण अनुभूयते । यथा जीवो विश्व-तैजस-प्राज्ञनाम्ना निर्दिष्टोऽवस्थात्रये एवमीश्वरोऽपि तास्ववस्थासु विराट्-हिरण्यगर्भ-ईश्वराभिधानेन निर्दिष्टो वर्तते उपनिषदि । सर्वत्र षष्ठमन्त्रपर्यन्तं यत्र ईदृशव्यष्टिसमष्टिरूपनिर्देशो भवति तत्र कुत्रापि जीवं वा ईश्वरं वा ब्रह्मभिन्नतया न व्यपदिशत्युपनिषत् । अस्मिन् विषये उपक्रमे प्रतिज्ञात ’सोऽयमात्मा चतुष्पात्’ इत्यस्य वाक्यस्यानुस्मरणम् अतिमुख्यत्वं वहति । तस्य पादत्रयनिर्देश एव एतावत्पर्यन्तं वयं दृष्टवन्तः षष्ठमन्त्रं यावत् ।
तेन इदं ज्ञायते यद्ब्रह्मैव त्रैविध्येन प्रदर्शितं यत्र जीवरूपेण तदेव ब्रह्म ईश्वरनियमितजगत् अनुभवति । वस्तुतो जगत् विश्वरूपेश्वराभिन्नम् । एवञ्च न कोऽपि जीवजगदीश्वर-ब्रह्मणोः भेदं दर्शयितुं पारयति । सप्तमो मन्त्रः – (अत्र किञ्चिद्विवरणं कंसयोर्मध्ये दीयते)
’सोऽयमात्मा चतुष्पात्’ इति पूर्वोक्तं वाक्यं स्मरामश्चेत् इदं अवगच्छामो यत् ब्रह्मैव पादत्रये जीवजगदीश्वरतया तेषां स्थूलसूक्षमकारणरूपेण प्रदर्शितम् इति । परन्तु यदा चतुर्थपादं वर्णयितुमारभते उपनिषत् तदा पादत्रयं संपूर्णतया निराकृत्यैव दर्शयति तं तुरीयाख्यं ब्रह्म । तथा च ’चतुर्थस्य’ ब्रह्मण एव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां, प्रपञ्चस्य च निराकरणेन स्वयमुक्तं उपनिषदा मोक्षार्थं विज्ञेयत्वन । ज्ञानादेव हि कैवल्यप्राप्तिः इति ।
एतदुक्तं भवति – जीवजगदीश्वरत्रयरहिततुरीयब्रह्मैव पारमार्थिकं सत्यं यदेव विज्ञेयम् इति ।
अस्यामुपनिषदि प्रयुक्तकेचनशब्दाः तथा विषयाः अन्यत्र उपलभ्यन्ते इत्येतत्प्रदर्श्यते -
तथा हि पुरुषसूके वचनमस्ति ’पादोऽस्य विश्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिवि’ इति । अत्र पादत्रयं( माण्डूक्योपनिषदि यथा चतुर्थपादः कथितः प्रपञ्चोपशमत्वेन) तथा प्रपञ्चाद्विलक्षणतया प्रदर्शितम् ।
आश्लेषा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते आश्लेषानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् आश्लेषानक्षत्रं भवति नवमं नक्षत्रम् ।
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
माण्डूक्योपनिषदः समर्थनम्
सर्वं ह्येतद्ब्रह्म, ओमित्येतदक्षरं इदं सर्वम् …भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार एव । यच्च अन्यत् त्रिकालातीतं तदप्योंकार एव । १. तथा अत्रैव पुरुषसूक्ते ’पुरुष एवेदं सर्वम्, यद्भूतं यच्च भव्यम्’ इत्युक्तम् । इदं तु माण्डूक्यस्थ ’सर्वं ह्येतद्ब्रह्म, ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् …भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योंकार एव । १.’ इति प्रथममन्त्रवदेव । अर्थात्, ब्रह्मभिन्नतया न किमप्यस्तीति उभयत्र प्रतिज्ञातं भवति । तथा छान्दोग्ये एवमुक्तम् ’स य एषोऽणिमा ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत् सत्यं स आत्मा तत् त्वमसि श्वेतकेतो’ इति ६.८.७ तमे मन्त्रे । अत्रापि उपनिषत् ’सर्वमिदं’ जगत्, यत्र सर्वमप्यचेतनप्रपञ्चः, सर्वेषां चेतनानां स्थूलसूक्ष्मशरीराणि, श्वेतकेतोस्तत्सहितः, ब्रह्म एव आत्मत्वेन अवल्म्ब्य वर्तते इति स्पष्टं घोषयति ।
आश्लेषा
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
छान्दोग्योपनिषदः समर्थनम्
तथा च जीवजगदीश्वरत्रयं ब्रह्मैव मायोपाधिवशात् एतत्रयरूपेण भाति ।
आश्लेषा
आकृतिः
आश्लेषा सर्पऋतू - सर्पाकृतौ विद्यमानानि षट् नक्षत्राणि ।
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः समर्थनम्
पूर्वस्मिन् वाक्ये भगवान् भूतशब्दलक्षितजीवजगदाख्यं सर्वं स्वस्मिन् भगवति परमेश्वरे बह्मणि स्थितमिति उपदिशति । इदं तु माण्डूक्योक्तपादत्रयस्थानीयम् । अपरस्मिन् वाक्ये तु भगवान् जीवजगतोः स्वस्मिन्स्थितिं प्रतिषेधति ’ न च मत्स्थानि भूतानि’ इत्यनेन। इदमपि माण्डूक्यसरण्या एव पूर्वोक्तपादत्रयस्य चतुर्थपादवर्णनावसरे निराकरणं यथा । वस्तुतस्तु भगवान् स्वं प्रपञ्चोपशमं बोधयति । तथा हि ब्रह्मणि तुरीयाख्ये परमेश्वरे जीवजगदाख्यप्रपञ्चो नास्त्येव इति पर्यवसितम् ।
आश्लेषा
सम्बद्धानि अक्षराणि
डी डू डे डो - आश्लेषानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः समर्थनम्
प्रथमस्तरे गीतामाण्डूक्योभयत्र भूतप्रपञ्चस्य ब्रह्माधिकरणं दर्शितम् । यतो हि जगत् स्थितिमपेक्षते स्वत एव जडत्वात्, स्वसत्ताशून्यत्वाच्च । ’अस्ति जगदिदं भाति मे’ इति तस्य स्थितिख्यापने चेतनस्यापेक्षा अस्त्येव । स एव चेतनो दृक् इति कथ्यते । जगत्तु दृश्यं, जडमित्यतो स्वस्मादन्यमवलम्बते परतन्त्रतया, सत्ताविषयेऽपि । चेतनदृगेव स्वसत्तावान् जगतः सत्ताप्रदः ।
परन्तु यदा सत्यतुरीयब्रह्म याथात्म्यतया जिज्ञासुं प्रति बोधनीयं भवति तदा शास्त्रं प्रतिषेधमुखेनैव तत्करोति । तस्मिन्नवसरे इदं भूतजगत् तस्मिन् ब्रह्मणि नास्त्येव । जगद्वर्जितं ब्रह्मैव ज्ञेयं इति स्थितिः शास्त्रे ।
आश्लेषा
आश्रिताः पदार्थाः
कृत्रिमाणि द्रव्याणि यानि युक्त्या क्रियन्ते । यन्मूलमेव बीजं स कन्दः । केचिदभिनवाङ्कुरमिच्छन्ति । मूलानि प्रसिद्धानि । फलानि च प्रसिद्धान्येव । कीटाः कृमिजातयः । पन्नगाः सर्पाः । विषं प्रसिद्धम् । परधनहरणे ये अभिरताः सक्ताः । तुषधान्यं शालयः । सर्वभिषजो निःशेषाः शल्यहर्तृशालाकिकाः कायचिकित्सकादयः । एते सर्व एवाहिदेवे आश्लेषायाम् ।
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः समर्थनम्
पूर्वं अस्तीत्युपदिश्य पश्चान्नास्तीति प्रतिषेधमुखेन प्रतिपादनक्रम एव शास्त्रे ’अध्यारोप-अपवादन्यायः’ इति प्रसिद्धः ।
आश्लेषा
स्वरूपम्
आश्लेषनक्षत्रे शत्रोः मानभङ्गः, साहसकार्यं, वाणिज्यं, कपटकर्म, अग्निकर्म, लोहादीनां सङ्ग्रहः, चौर्यकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः समर्थनम्
रज्ज्वामध्यस्तसर्पवत् । सर्पस्य स्वसत्ता नास्ति रज्जुसत्तां विहाय । तथापि वस्तुतो रज्जुः सर्पं नैव धरति । प्रतीयमानसर्पोऽपि रज्जोरुपरि नैव शेते । अत्र वस्तुद्वयं नास्त्येव । सर्पावगमनसमये रज्जुज्ञानं नैव भवति । यदा विविच्य रज्जुः दृष्टा भवति तदा सर्पो नैव दृश्यते, नैवानुभूयते । इदमेव ’सर्पो नाम रज्जुरेव सर्पाकारेण दृश्यते नान्यः ’ इत्युच्यते । तथैव जगत्, जीवाश्च ईश्वरमन्तर्भूय ब्रह्मैव तद्वद्दृश्यते नान्यत् ।
आश्लेषा
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:नक्षत्राणि
हमीरपुरम्, उत्तरप्रदेशः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः समर्थनम्
’ब्रह्मणि वर्तमानं’ तथा ’ब्रह्मणि अविद्यमानं’ इत्यनेन प्रपञ्चस्य त्रैकालिकाविद्यमानत्वमेव बोध्यते । दृश्यमानेऽपि जगतः स्वसत्ता नास्तीति मन्तव्यम् । ब्रह्मैव दृष्टं अनुभूतं च जीवविषयवस्तुभूत-जगदाकारत्वेन । अधिष्ठानब्रह्मावगतावपि जगतः सत्ता नास्त्येव । तस्मादेकैकनिगमनम् – रज्जुसर्पे यथा रज्जुरेव सर्पत्वेन अभात्, भाति च, तद्वत् ब्रह्मैव जगदाकारेण अभात्, भाति च । अयमेव विवर्तवाद इति प्रथितः । भगवद्गीतास्थायं वादोऽपि उक्तश्लोकद्वयेन स्पष्टमवगम्यते । माण्डूक्ये तु वादस्यास्योपयोगः स्फुट एव ।
हमीरपुरम्, उत्तरप्रदेशः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
ब्रह्मैव जीव-जगत्-ईश्वराः
श्रीमद्भगवद्गीतायाः समर्थनम्
तत्र सप्तमे मन्त्रे ’अग्राह्यम्’ इति पदं वर्तते तुरीयाख्यचतुर्थपाद-वर्णनावसरे । शब्दोऽयं तुरीयस्य निरवयवत्त्वं विशिष्य बोधयति । यतो हि यदि तुरीयं ब्रह्म सावयमभविष्यत्तर्हि हस्तेन कर्मेन्द्रिय-ग्राह्यमभविष्यत् । तथा अवयवाः ज्ञानेन्द्रियगोचरा अपि । यस्माद्धेतोः तुरीयेऽवयवप्रतिषेधः क्रियते उपनिषदा, तेन इदं निश्चितं भवति ’सोऽयमात्मा चतुष्पात्’ इति प्रतिज्ञावाक्यं अध्यारोपस्थानीयम् इति । तस्यापवादस्तु सप्तममन्त्रस्थाग्राह्य-पदेन निर्वर्तितो भवति ।
नूनं यदि उपनिषत् ब्रह्म चतुष्पादिति आत्यन्तिकसत्यतया मनुते तर्हि उत्तरत्र ’अदृष्टम्, अव्यवहार्यम्, अग्राह्यम्, अलक्षणम्, अचिन्त्यम्, अव्यपदेश्यम्’ इति न प्रतिषेधे प्रवर्तेत । सावयववस्तु एतादृशप्रतिषेधं नार्हति ।
तथा च उपनिषत् ब्रह्म एव जीवजगदीश्वररूपेण भाति इति बोधयति इत्यत्र नास्ति विवादः ।
श्रुत्यन्तरेऽपि पूर्वोक्तविषये प्रमाणमस्ति यतो हि श्वेताश्वतरोपनिषत् एवं वर्णयति – मुण्डकोपनिषत् वाक्यमपि विषयेऽस्मिन् प्रमाणम् – ब्रह्मैव ईश्वररुपेण भातीति माण्डूक्योपनिषदि वाक्यं वर्तते – अत्र आदिशंकराचार्याः भाष्ये एवमूचुः – एष हि स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्येशिता नैतस्माज्जात्यन्तर-भूतोऽन्येषामिव । इति । अन्त्र आनन्दगिरीयं विवरणम् - स्वरूपावस्थत्वम् उपाधिप्राधान्यमवधूय चैतन्यप्राधान्यम् । इति । तेन ज्ञायते एक एव शुद्धचैतन्यम् उपाधिवशात् ईश्वरनाम्ना भासत इति । अस्य प्रबन्धस्य उद्दिष्टविषयान् यान् आरम्भेऽवोचाम तान् पुनः स्मरामः, प्रबन्धस्य सारावगमार्थम् । तेन प्रबन्धेन यदवगतं तत् सम्पिण्ड्य मनसि स्थापयितुं शक्यते इति –
वर्गः:अद्वैतवेदान्तः‎ वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पञ्चपदी
शिवागीतिः इत्यपरनाम्ना प्रथिता सङगीतग्रन्थः भवति पञ्चपदी । मुक्तिस्थले वर्तमानायाः देव्याः शिवायाः स्तुतिपरा इयं कृतिः । अस्मिन् ग्रन्थे षट् सर्गाः प्रतिसर्गं षट् गीताः च सन्ति । प्रतिगीतम् एकेन द्वाभ्यां वा श्लोकाभ्यामारभ्यते । पञ्च ध्रुवपदयुक्ताः एते श्लोका पञ्चपदयः इत्युच्यन्ते । आहत्य षट्त्रिंशत् पञ्चपदयः अस्मिन् ग्रन्थे अन्तर्भवन्ति । अस्य प्रकाशनं डो. के. टी. माधवन् महाशयेन १९९२ तमे संवत्सरे कृतम् । -- Drvijay १४:२६, २१ अष्टोबर् २०१० (UTC)
वर्गः:सङ्गीतग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सोमनाथः
सोमनाथमन्दिरं (સોમનાથ, Somnath) गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे प्रभासपाटणपत्तने समुद्रतटे स्थितं भव्यमन्दिरं वर्तते । समुद्रस्य तरङ्गाः सोमनाथस्य पादक्षालनेच्छया पौनःपुन्येन आगच्छन्तः तस्य पादपद्मे लीनाः भवन्ति । सोमनाथः द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु प्रप्रथममं महत्तमञ्च ज्योतिर्लिङ्गं वर्तते । सोमेश्वरः इत्यप्यस्य नामान्तरम् । चन्द्रः (सोमः) अस्य लिङ्गस्य स्थापनां कृतवान् । अत्रैव कपिलानदी-सरस्वतीनदी-हिरण्यानदीनां सङ्गमः भवति । अत एतद् क्षेत्रं त्रिवेणीक्षेत्रमिति नाम्नापि प्रसिद्धम् ।
पुराणे सोमनाथः
पुराणेषूल्लेखोस्ति यत् त्रेतायुगे वैवस्वतमन्वन्तरे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां अस्य मन्दिरस्य स्थापना बभूव । अत्रैव चन्द्रः तपः कृतवानासीत् । एतल्लिङ्गं चन्द्र एव अस्थापयत् । पौराणिककथानुसारं चन्द्रः दक्षस्य सप्तविंशतिकन्याभिः सह विवाहं कृतवान् आसीत् । परन्तु चन्द्रः (दक्षस्य लघुत्तमा कन्या) रोहिण्याम् अधिकं स्निह्यति स्म । तेन अन्ये चन्द्रपत्नीनाम् अवगणना तु भवति स्म, परन्तु तेषामपमानमपि भवति स्म । द्विवारं दक्षः स्वजामातरं "एवं न करु" इति पर्यबोधयत । परन्तु चन्द्रः स्वव्यवहारं न परिवर्तितवान् । तेन कुपितः दक्षः चन्द्रं "त्वं क्षयरोगी भव" इति अशप्यत् । चन्द्रे क्षये सति देवाः भीताः सन् thumb|right|350px| भगवान् श्रीसोमनाथः  ब्रह्मणः समीपं गताः । ब्रह्मा अवदत्, चन्द्रः प्रभासपाटणक्षेत्रे शिवोपासनां करोति चेत् तस्य शापशमनं भवेत् इति । चन्द्रः सौराष्टे स्थितं प्रभासपाटणक्षेत्रम् गत्वा शिवलिङ्गञ्च निर्माय शिवोपासनां प्रारभत । शिवे प्रसन्ने सति चन्द्रं शापमुक्तम् अकरोत् । तदा शिवः अकथयत्, इतः परम् अहमत्र सोमनाथरूपेण निवसामीति । सोमलिङ्गस्य दर्शनेन भक्तानां सर्वाणि पापानि नश्यन्ति । अपेक्षितं फलं प्राप्य मरणानन्तरं स्वर्गं प्राप्नुवन्ति इति विश्वासः अस्ति । प्रभासक्षेत्रस्य परिभ्रमणेन पृथ्वीप्रदक्षिणफलं प्राप्यते इति शिवपुराणस्य कोटिरुद्रसंहितायाम् उक्तम् अस्ति ।
स्कन्दपुराणे “प्रभासखण्डः” इति पृथक् विभागः एव अस्ति । तत्र प्रभासतीर्थस्य एव वर्णनं कृतम् अस्ति । ऋग्वेदस्य खिलसूक्ते अपि सोमनाथक्षेत्रस्य उल्लेखः अस्ति ।
यत्र गङ्गा च यमुना यत्र प्राची सरस्वती । यत्र सोमेश्वरो देवस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायिन्दो परिस्रव ॥ (ऋग्वेदः, खिलसूक्तम् ९.२०.५)
श्रीकृष्णेन स्वावतारस्य अवसानकाले अन्तिमानि दिनानि अत्रैव यापितानि इति पुराणानां वचनम् । श्रीकृष्णावतारस्य परिसमाप्तिकाले यदा जराव्याधेन मुक्तः बाणः कृष्णस्य पादम् अघातयत् । तदा श्रीकृष्णः अत्र अन्तर्धानोऽभूदिति वर्णनमायाति । तस्य देहोत्सर्गस्थाने हिरण्यानद्याः तीरे यादवस्थली नामकं क्षेत्रम् अस्ति । अत्रैव यादवाः अन्तःकलहेन नाशं प्राप्नुवन् इति कथा श्रूयते । राज्ञा बलिना अत्र अश्वमेधयागः कृतः इत्यपि स्कन्दपुराणे वर्ण्यते ।
इतिहासः
पुरा मुख्यमन्दिरस्य पुरोभागे २०० किलोभारयुता स्वर्णशृङ्खलायुता महाघण्टा आसीत् । कर्मकराणां कार्यसमयस्य परिवर्तनावसरे एतां घण्टां वादयन्ति स्म । मन्दिरस्य पूजादिकार्यनिर्वहणाय १००० ब्राह्मणाः नियुक्ताः आसन् । यात्रिकाणां क्षौरकार्यार्थम् एव ३०० नापिताः नियुक्ताः आसन् । देवालयस्य नित्यनैमित्तिक-गायनवादननिमित्तं ३०० गायकानां, ५०० कलाविदां च नियुक्तिः कृता आसीत् । मन्दिरस्य निर्वहणार्थं १०,००० ग्रामेभ्यः ३० कोटिमितानां रूप्यकाणां निधिः सङ्गृहीतः आसीत् । thumb|right|200px| १८६९ तमे वर्षे सोमनाथः चन्द्रस्थापितम् एतन्मन्दिरं बहुवारं ध्वस्तं जातमस्ति । परन्तु सर्वदा शिवभक्ताः एतस्य पुनर्निर्माणं कृतवन्तः । सर्वप्रथमं चन्द्रः इदं मन्दिरं स्वर्णेन निर्मापितवान्, यस्य ध्वंसानन्तरं रावणः रजतेन मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कारितवान्, अस्यापि ध्वंसानन्तरं भगवान् विष्णुः चन्दनकाष्ठैः अस्य मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कारयामास । तदनन्तरमपि अस्य मन्दिरस्य ध्वंसः, पुनर्निर्माणश्च बहुवारं अभूत् ।thumb|right|200px| ध्वस्तं सोमनाथमन्दिरम् ७२५ तमे वर्षे 'जूनायद' नामकः 'आरब'शासकः एतन्मन्दिरम् अलुण्ठत् अध्वंसत च । ततः  ८१५ तमे वर्षे नागभट्टनामकः कश्चन राजा पुनर्निर्माणं कारितवान् । पुनः १०२६ तमे वर्षे 'महमद गजनी' नामकः यवनराजा मन्दिरम् अलुण्ठत् । एषोऽपि मन्दिरं ध्वस्तं कृतवान् परन्तु कथं चेद् असख्यकानां यात्रिकानां वधं कृत्वा, अन्ते मन्दिरं अग्निसात्करोत् । पश्चाद् १०२६-१०४२ मध्ये राजा भीमदेवः पुनर्निर्माणं कारितवान् । १७०६ तमे वर्षे मोगल राजा औरङ्गजेब सोमनाथं अलुण्ठत् अध्वंसत च ।
सम्पूर्णे इतिहासे सोमनाथ-मन्दिरस्य बहुवारं नाशः अभवत् । बहवः यवनराजानः, मुगलराजानः च सोमनाथ-मन्दिरस्य सम्पत्तिं लुण्ठितवन्तः ।
लुण्ठकः “महमद”
महमद इत्याख्यः एकः यवनशासकः आसीत् । सः निर्दयी, निकृष्टः च शासकः आसीत् । सः सोमनाथ-मन्दिरस्य ऐश्वर्यं ज्ञातवान् आसीत् । अतः लोभकारणेन सः सोमनाथ-मन्दिरं लुण्ठितुम् ऐच्छत् ।
सोमनाथ-मन्दिरं गन्तुं उत्तर-पूर्वदिशि मार्गः आसीत् । किन्तु तस्मिन् मार्गे अवरोधः भवितुं शक्यते स्म । अतः महमद अन्यमार्गेण सोमनाथ-नगरं प्राप्तवान् । किन्तु सः कुतः सोमनाथ-मन्दिरं प्राप्तवान् आसीत्, तस्य किमपि प्रमाणं नास्ति । तथापि अनुमानम् अस्ति यत् – “सः राजस्थान -राज्यस्य रणप्रदेशं प्राप्य गतवान् स्यात् इति” ।
तस्य मार्गे अन्हीलवाड अपि आगतम् । तस्मिन् समये भीमदेवः तत्रत्यः राजा आसीत् । सः सोलङ्की-वंशीयः आसीत् । सहसा महमद इत्याख्यस्य सेनया सह आगमनेन भीमदेवः भीतः जातः । यतः भीमदेवः तदा नूतनः एव आसीत् । किन्तु महमद-इत्याख्येन अन्हीलवाड-प्रदेशस्य वा निवसतां काऽपि क्षतिः न कृता ।
तदनन्तरं तस्य मार्गे बहुचराजी, वीरमगाम, धन्धुका, ऊना देलवाडा, कोडीनार इत्यादयः प्रदेशाः आगताः । तेन कोडीनार-प्रदेशस्य देवालयं नाशितम् । अनेन ज्ञायते यत् – महमद इत्याख्येन सोमनाथ-मन्दिरस्य प्राप्तेः पूर्वं कुत्रापि युद्धं न कृतम् ।
कोडीनार-प्रदेशानन्तरं मार्गे कोऽपि तेन सह युद्धं कर्तुं समर्थः नासीत् । यदा सः गीर -प्रदेशस्य सीमां प्राप्तवान् आसीत्, तदा गीर-प्रदेशस्य आदिवासिजनैः तेन सह युद्धं कृतम् । तस्मिन् युद्धे महमद-इत्याख्यस्य बहवः सैनिकाः मृताः ।
१०२६ तमस्य वर्षस्य जनवरी -मासे महमद सोमनाथ प्रभास-नगरं प्राप्तवान् आसीत् ।। साम्प्रतं प्रभास-नगरं सोमनाथ इति नाम्ना ज्ञायते । यदा सः सोमनाथ-नगरं प्राप्तवान् आसीत्, तदा सोमनाथमन्दिरस्य रक्षणार्थं सैन्यम् एव नासीत् । यतो हि भारतवर्षे तस्य मन्दिरस्य प्रतिष्ठा आसीत् यत् - कोपि भारतीयराजा तस्य मन्दिरस्य हानिं न कुर्यात् ।
यदा महमद इत्ययं स्वस्य सैन्येन सह सोमनाथ-मन्दिरं प्राप्तवान्, तदा तत्रत्यैः क्षत्रियैः लघुसैन्यं रचितम् । क्षत्रियाः लघुसैन्येन एव युद्धम् अकुर्वन् । तद्युद्धं आदिनम् अभवत् । रात्रौ युद्धस्य विरामः अभवत् । अपरे दिने प्रातःकाले पुनः महमद इत्याख्येन आक्रमणं कृतम् । तावत्पर्यन्तं रा’नवघण इत्याख्यः राजा सोमनाथ-मन्दिरस्य रक्षणार्थं प्राप्तवान् आसीत् ।
तदनन्तरं तेन मन्दिरस्य नाशं कृत्वा सोमनाथ-महादेवस्य लिङ्गं परिखण्डितम् । यदा लिङ्गं खण्डितं जातं, तदा लिङ्गस्य अधस्तात् बहूनि रत्नानि, द्रव्यानि च प्राप्तानि अभवन् । तेषां द्रव्याणां तुलना अपि अशक्या । तस्मिन् युद्धे पञ्चाशत्सहस्रं भारतीयसैनिकाः हताः ।
प्रतिगमनम्
लुण्ठनानन्तरं महमद ततः त्वरितमेव निर्गतवान् आसीत् । केचन लेखकाः कथयन्ति यत् – यथा महमद निशब्दम् आगतवान् आसीत्, तथैव सः निशब्दम् एव निर्गतवान् आसीत् । सः केनचित् अज्ञातमार्गेण गतवान् । यतः गुजरात-राज्यस्य विभिन्नप्रदेशीयाः राजानः तस्य गमनमार्गे अवरोधकत्वेन आसन् । अतः महमद इत्यनेन सः मार्गः त्यक्तः, यत्र राजानः आसन् ।
“खिताब झइन् उल् अखबार” इत्ययं प्राचीनतमः लेखः आसीत् । तस्य लेखानुगुणं मुनशीजी इत्याख्येन उक्तम् अस्ति यत् – “हिन्दूनां राजा परमदेवः तस्य गमनमार्गे आसीत् । अतः महमद भीतः जातः । सोमनाथ-मन्दिरस्य लुण्ठने यावत् परिश्रमः अभवत्, सः परिश्रमः व्यर्थः मा भवेत् इति विचिन्त्य सः अन्यमार्गेण गतवान् आसीत् ।
सः एकस्य मार्गदर्शकस्य साहाय्येन मानसुरा इत्यस्मात् स्थानात् मुलतान-प्रदेशं प्राप्तवान् आसीत् । सः स्वस्य सेनया सह समुद्रस्य तीरे एव गच्छन् आसीत् । मार्गे मरुप्रदेशः अपि आसीत् । मरुप्रदेशस्य शुष्कभूमेः, समुद्रस्य तरङ्गेभ्यः च तस्य सेनायाः पशवः, यवनाः च हताः । मुलतान-प्रदेशे प्राप्ते सति महमद इत्यस्य महती हानिः जाता ।
ई. स. १०२६ तमस्य वर्षस्य अप्रैल -मासस्य २ दिनाङ्के महमद स्वदेशं प्राप्तवान् आसीत् । किन्तु तदा तस्य सेनायाः स्थितिः गम्भीरा आसीत् । अनन्तरं सः कदापि भारतस्य कस्मिंश्चित् अपि प्रदेशे आक्रमणं कर्तुं नैच्छत् ।
अनेन स्पष्टं भवति यत् – महमद युद्धं विहाय एव धनं प्राप्तुं ऐच्छत् । अतः सः गुप्तमार्गेण आवागमनं कृतवान् आसीत् ।
अनन्तरं भीमदेवप्रथमं, कुमारपालनादिभिः राजभिः सोमनाथस्य पुनर्निमाणं कृतम् ।
महमद इत्याख्येन केवलं लुण्ठनकार्यं एव कृतम् । अपरं सः किमपि श्रेष्ठं विशेषं वा कार्यं न कृतवान् । यदा सः गजनी -प्रदेशं प्राप्तवान्, तदा तत्रत्यैः राजपुत्रैः तेन सह युद्धम् कृतम् । तस्मिन् समये सः जीर्णज्वरेण पीडितः आसीत् । तथापि ई. स. १०२७ तमे वर्षे सः सिन्ध-देशे आक्रमणं कृतवान् । तस्मिन् युद्धे सः पराजयं प्राप्तवान् । ई. स. १०३० तमे वर्षे तस्य मृत्युः अभवत् ।
प्रसङ्गस्य वर्णने विवादः
महमद इत्यनेन यावती सम्पत्तिः लुण्ठिता, तस्य अतिशयोक्तिपूर्णं वर्णनं कृतम् अस्ति । अस्य प्रसङ्गानुसारं बहुभिः यवनलेखकैः स्वस्य लेखेषु वर्णनं कृतम् अस्ति । किन्तु तद्वर्णनं अतिशयोक्तिपूर्णम्, अविश्वसनीयं च वर्तते ।
यतो हि तेषां लेखेषु यद्वर्णितम् अस्ति तस्मिन् केवलं – “रक्षकाः मन्दिरस्य रक्षणार्थं युद्धं कृतवन्तः । पञ्चसहस्रं रक्षकाः हुतात्मनः अभवन्” इत्यादि सर्वं वर्णनं सत्यं वर्तते । अन्यं सर्वम् अतिशयोक्तिपूर्णम् अविश्वसनीयं च वर्णनं वर्तते ।
ये इतिहासस्य लेखकाः आसन्, तैः अपि अस्य प्रसङ्गस्य उल्लेखः कुत्रापि न कृतः । हेमचन्द्राचार्य तः सोमेश्वरपर्यन्तं सर्वे लेखकाः अस्य प्रसङ्गस्य विषये किमपि न लिखितवन्तः ।
महमद इत्याख्यस्य ‘अल् उत्ली’ इति नामकेन लेखाधिकारिणा (Secretary) ई. स. १०३१ तमे वर्षे खिताब इयमीनी इति लिखितम् आसीत् । तस्मिन् अपि तेन अस्य प्रसङ्गस्य विषये किमपि न वर्णितम् ।
अक् गार्डीझी इत्याख्यः एकः अरब-भाषायाः लेखकः आसीत् । ई. स. १०४९ तः १०५२ वर्षपर्यन्तं अल् गार्डीझी इत्याख्येन झइन् उल् अखबार इति नामकं पुस्तकं लिखितम् आसीत् । तस्मिन् पुस्तके तेन एव अस्य प्रसङ्गस्य सर्वप्रथमः उल्लेखः कृतः आसीत् ।
अतः "सोमनाथस्य नाशस्य प्रसङ्गः एव न अभवत्" इति नास्ति इति स्पष्टं भवति । किन्तु प्रसङ्गस्य द्विशतं वर्षाणि यावत् यवनलेखकैः ये लेखाः लिखिताः । तेषु लेखेषु अतिशयोक्तियुताः बहवः लेखाः सन्ति । ते लेखाः सम्यक्तया परिशीलनीयाः भवन्ति ।
यवनलेखकाः स्वस्य लेखेषु महमद-इत्याख्यस्य शौर्यस्य प्रशंसां कुर्वन्ति । साम्प्रतम् अनेकाः यवनबौद्धिकाः महमद इत्याख्यस्य पक्षे कथयन्ति यत् - “ महमद इत्याख्येन गजनी-प्रदेशस्य सुन्दरभवनानां निर्माणाय, पुस्तकालयस्य निर्माणाय इत्यादिभ्यः विभिन्नकार्येभ्यः लुण्ठितस्य धनस्य उपयोगः कृतः आसीत् ।
यः जनः अन्यधर्मस्य कलात्मकभवनानां नाशे, लुण्ठने, युद्धे, स्त्रीणाम् अपहरणे इत्यादिषु नीचकार्येषु एव स्वस्य धर्मः इति कथयति, तेन इस्लाम-धर्मस्य सर्वे नियमाः उल्लङ्घिताः ।
महमद इत्याख्येन मथुरा-नगरस्य केशवदेवस्य मन्दिरस्य नाशः कृतः आसीत् । अतः यः स्थापत्यप्रेमी भवति, सः एतावत् कार्यं कथं कर्तुं शक्नोति ?
यस्मिन् यवनोपासनागृहे बहुवर्षाणि यावत् काऽपि धार्मिकक्रिया न भवति स्म, तस्य बाबरी यवनोपासनागृहस्य नाशेन यवनाः दुःखिताः अभवन् । तथैव यदा सोमनाथ-मन्दिरस्य नाशः अभवत्, तदा भारतीयाः महद्दुःखिताः अभवन् इति निश्चितम् ।
इतिहासे अयमेकः अविस्मरणीयं कृत्यम् आसीत् । भारते प्रथमवारं एतावत् विध्वंसकं कार्यम् अभवत् । ततः परं अन्यैः यवनैः अपि नाशकानि कार्याणि कृतानि । किन्तु तेषाम् इदं कृत्यम् इस्लाम-धर्मविरुद्धम् आसीत् ।
इस्लाम-धर्मे धर्मस्थानानां नाशाय प्रतिबन्धः अस्ति । किन्तु तत्कालीनैः इस्लाम-धर्मोपासकैः महमद इत्याख्यस्य प्रशंसा कृता, पुरस्कारः प्रदत्तः च आसीत् ।
महमद इत्याख्येन यद्दुष्कार्यं कृतम् आसीत्, तस्य प्रभावः वर्तमाने अपि दृश्यते । अमेरिका -देशस्य ‘परसीवल् स्पीअर्’ इति नामकेन इतिहासकारेण लिखितम् अस्ति यत् – “महमद इत्याख्यस्य कृत्यस्य परिणामद्वयम् अभवत् । प्रथमं तु यवनेभ्यः भारतप्रवेशाय मार्गः उद्घाटितः जातः । द्वितीयं तु भारतीयानां मनसि यवनानां कृते सहिष्णुता समाप्ता जाता” ।
साम्प्रतं देशस्य विभागानन्तरम् अपि भारते यवनाः बहवः सन्ति । यवनानां जनसङ्ख्यानुगुणं भारतं विश्वे द्वितीयक्रमाङ्के अस्ति । यतः इस्लाम-धर्मोपासकानां, सूफीसंत इत्यादीनां निर्मलतायाः, सहिष्णुतायाः, सज्जीवनस्य च कारणादेव भारतीयाः आकर्षिताः अभवन् । ते उपासकाः सहिष्णवः आसन् । ते इस्लाम-धर्मस्य नियमानाम् अनुसरणं कुर्वन्ति स्म ।
आक्रमणानन्तरम्
महमद इत्याख्यस्य आक्रमणेन स्पष्टं भवति यत् – “कस्मिंश्चित् समये अफगानिस्तान्-देशः ब्राह्मणराज्ञाम् अधीनो आसीत् । किन्तु तदनन्तरम् अफगानिस्तान् -देशे तुर्क् -देशीयानाम् आधिपत्यम् अभवत् । तुर्क्-देशीयैः पञ्जाब -राज्ये अपि आधिपत्यं कृतम् आसीत् ।
अनेन कारणेन तुर्क्-देशीयाः भारतस्य सम्पर्के आसन् । तेन एव कारणेन महमद इत्याख्येन निरन्तरं सप्तदशवारं भारते आक्रमणानि कृतानि आसन् ।
सोमनाथमन्दिरस्य, मथुरा -नगरस्य देवालयानां लुण्ठनानन्तरं स्पष्टम् अभवत् यत् यदा कदा अपि वैदेशिकाः अवसरं प्राप्स्यन्ति, तदा भारते आक्रमणं करिष्यन्ति । यतः पञ्जाब-राज्यस्य मार्गः अपि उद्घाटितः आसीत् ।
आहत्य, सप्तदशवारम् अस्य मन्दिरस्य ध्वंसः कृत: आसीत् इति उल्लेखो प्राप्यते । अधुना यद् मन्दिरमस्ति, तस्य पुनर्निर्माणकार्यम् महान् नेता लोहपुरुषश्च सरदार् वल्लभभाई पटेलः १९४७ तमे वर्षे नवम्बरमासस्य ३० दिनाङ्के आरब्धवान् । १९५१ तमे वर्षे मेमासस्य ११ दिनाङ्के राष्ट्रपतिः श्रीराजेन्द्रप्रसादः अत्र प्राणप्रतिष्ठाम् अकरोत् । मूलस्थाने पुनः वैभवयुतं मन्दिरं शिरः उन्नीय स्थितम् । एतत् मन्दिरम् अद्य अत्यन्तं सुन्दरम् अपूर्वशिल्पकलायुक्तमन्दिरं सञ्जातम् । प्राचीनस्य सोमनाथमन्दिरस्य अवशेषाः अट्टोपरि सङ्गृहीताः सन्ति । पालिताणापत्तनस्य प्रसिद्धस्य शिल्पिनः प्रभुशङ्करसोमपुरा इत्याख्यस्य मार्गदर्शनेन एतत् मन्दिरं निर्मितम् आसीत् । महाराष्ट्रस्य सुप्रसिद्धवैदिकपण्डितस्य लक्षमणशास्त्रिजोशी इत्येतस्य पौरोहित्ये अत्र प्राणप्रतिष्ठा जाता । तस्य गुरुः श्रीकेवलानन्दसरस्वती अपि अस्मिन् कार्यक्रमे भागम् गृहीतवान् । thumb|right|200px| श्रीप्रभासतीर्थः
समीपस्थानि मन्दिराणि
thumb|right|200px| त्रिवेणीसङ्गमः
श्रीप्रभासतीर्थः
अत्र लक्ष्मीनारायणौ विराजेते । अत्र गीतामन्दिरे श्रीमद्भग्वद्गीतायाः सर्वे ७०० श्लोकाः अष्टश्वेतप्रस्तरेषु उत्कीर्णाः सन्ति । अत्र भगवतः श्रीकृष्णस्य चरणचिह्नम् अस्ति । गीतामन्दिरस्य समीपे भगवतः बलरामस्यान्तर्ध्यानस्थलमस्ति । शेषावतारी बलरामः अत्रैव पाताललोकं प्रविष्टवान् । अतः एतस्य स्थलस्य नाम देहोत्सर्गः इति ।
श्रीपरशुराममन्दिरम्
भगवान् परशुरामः एकविंशतिवारं क्षत्रियाणां पराजयं विधाय पृथिव्याः दानं चक्रे । तस्य पापशमनार्थं सः अत्र तपस्तप्तवान् । तदा भगवान् सोमनाथः तं पापमुक्तमकरोत् । तदेव पवित्रस्थलं तिसॄणां नदीनां सङ्गमोऽस्ति । अत्र भगवतः परशुरामस्य मन्दिरं तथा कुण्डद्वयञ्चास्ति ।
त्रिवेणीसङ्गमः
अत्रैव कपिलानदी-सरस्वतीनदी-हिरण्यानदीनां सङ्गमो भवति । अत्र स्नानस्य, पिण्डदानस्य, तर्पणस्य च विशिष्टं महत्वमस्ति । गुजरातसर्वकारः अस्य स्थलस्य जीर्णोद्धारं कृतवान् । ततः अस्याकर्षणं बहुवर्धितमस्ति ।
भालकातीर्थः
thumb|left|230px| व्याधस्य क्षमायाचनम् एतदेव भगवतः श्रीकृष्णस्य देहोत्सर्गस्थानम् । जरा नामकः कश्चन व्याधः हरिणं मत्वा शरेण श्रीकृष्णस्य पादतले प्रहारम् अकरोत् । स्वस्य दोषे ज्ञाते सति व्याधः क्षमां अयाचत,श्रीकृष्णः तं अक्षाम्यच्च । एषा लीला पिप्पलवृक्षस्याधः अभूत् । सः पिप्पलवृक्षः अधुनापि तत्रास्ति । एतत् स्थानं भक्तानां हृदयशान्तिदायकमस्ति ।
वैशिष्ट्यम्
तत्र भूगर्भे सोमनाथ-लिङ्गस्य स्थापना कृता अस्ति । भूगर्भे सति प्रकाशस्याभावः वर्तते । तस्मिन् मन्दिरे पार्वत्याः, सरस्वत्याः, लक्ष्म्याः, गङ्गायाः, नन्दिनः च मूर्तयः सन्ति । भूमेः उपरिभागे शिवलिङ्गस्योपरि अहल्येश्वरमूर्तिः अस्ति ।
सोमनाथ-मन्दिरस्य प्राङ्गणे गणेशस्य अपि एकं मन्दिरम् निर्मापितमस्ति । अपरं च उत्तरद्वारस्य बहिः अघोरलिङ्गस्य मूर्तिः अपि स्थापिता अस्ति । प्रभास-तीर्थे अहल्या बाई-मन्दिरस्य समीपे एव महाकाली -मन्दिरम् अपि अस्ति ।
गणेशस्य, भद्रकाल्याः, विष्णोः च मन्दिरं नगरे स्थितमस्ति । नगरस्य द्वारस्य समीपे गौरीकुण्ड-नामकः सरोवरः वर्तते । तस्य सरोवरस्य समीपे एकं प्राचीनं शिवलिङ्गम् अपि वर्तते ।
धूमशकटमार्गः
भारतस्य गुजरातराज्यस्य च अन्यभागतः सोमनाथरेलस्थानं सरलतया प्राप्तुं शक्यते ।
भूमार्गः
सोमनाथः अहमदाबाद्तः ४०८ कि.मी., जुनागढतः ७९ कि.मी., चोरवाळातः २५ कि.मी. दूरे अस्ति । एतेभ्यः स्थलेभ्यः सोमनाथं प्राप्तुं यानानि मिलन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
कृष्ण
सौराष्ट्र
सरदार पटेल
बाह्यानुबन्धः
http://www.somnath.org/
http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/somnath.htm
http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=217&webpartid=903
श्रीकृष्णमिश्रः
प्रबोधचन्द्रोदयप्रस्तावनायां कीर्त्तिवर्मणः उल्लेखो दृश्यते, कीर्त्तिवर्मणः समयश्च १०४९ तमख्रीष्टाब्दतः ११०० तमख्रीष्टाद्बपर्यन्तमिति पुरातत्त्वविदो वदन्ति । अनेनैव कीर्त्तिवर्मणा १०६५ ख्रीष्टाब्दसमीपे कर्णवर्मा जितः । अस्य कर्णवर्मविजयस्योल्लेखोऽपि प्रवोधचन्द्रोदयप्रस्तावनायां विद्यते । अतः प्रबोधचन्द्रोदय- प्रणेतुः श्रीकृष्णमिश्रस्य जीवनकाल एकादशशतकस्योत्तरार्धभागोऽवधारयितुं शक्यते । अयं बङ्गदेशोद्भव इति वस्तुवृत्तविदः । श्रीकृष्णमिश्रस्यैकमेव प्रबोधचन्द्रोदयाभिधानं रुपकं प्राप्यते । इदं रुपकं प्रतीकेषु प्रथमत्वेन सरसरचनाशालित्वेन च प्रसिध्दम् । अमूर्त्ता भावा धर्मादयोऽत्र मूर्त्तप्राणिरुपतया कल्पिताः । इदमेव चास्य प्रतीकरुपकत्वम् । अस्यैव सरसस्य सरलस्य च ग्रन्थरत्नस्यानुकरणे तैस्तैः कविपण्डितैः चैतन्यचन्द्रोदयविद्यापरिणयामृतोदयादीनि प्रतीकरुपकाणि विरचितानीति संस्कृते प्रतीकरुपकप्रणयनपथि प्रदर्शकोऽयं मन्यते । अत्र प्रबोधचन्द्रोदये स्वशिष्यान्यतमस्य कस्यचन मन्दमतेः शिक्षायै श्रीकृष्णामिश्रोऽमूर्तान् धर्मादिभावेन परिकल्प्य सरसया शैल्या अद्वैतमतप्राधान्यं प्रदर्शितवान्
‎
चन्द्रलेखा
चन्द्रलेखा।
ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
म र म य य।
यति: सप्तभि: अष्टभि:च।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
2.28 योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः
व्यासभाष्यम्
सिद्धा भवति विवेकख्यातिर्हानोपाय इति । न च सिद्धिरन्तरेण साधनमित्येतदारभ्यते—
योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः ॥२८॥
योगाङ्गान्यष्टावभिधायिष्यमानानि । तेषामुष्ठानात्पञ्चपर्वणो विपर्यस्याशुद्धिरूपस्य क्षयो नाशः । तत्क्षये सम्यग्ज्ञानस्याभिव्यक्तिः । यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते, तथा तथा क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्धते । सा खल्वेषा विवृद्धिः प्रकर्षमनुभवत्याविवेकख्यातेः, आ गुणपुरुषस्वरूपविज्ञानादित्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानमशुद्धेर्वियोगकारणम् । यथा परशुश्छेद्यस्य । विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारणं यथा धर्मः सुखस्य, नान्यथा कारणम् ।
कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति ? नवैवेत्याह—
उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययात्ययः । वियोगान्यत्वधृतयः कारणं नवधा स्मृतम् ॥ इति ।
एवं नवकारणानि । तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि । योगाङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभत इति ॥२८॥
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
११५८
११५८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११५८ ११५८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मोङ्कालिएरी
मोंकालिएरी इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ऐजोल
ऐज़ौल भारतस्‍य मिजोरमप्रान्‍तस्‍य राजधानी अस्‍ति.ऐजल-नगरस्य आधिकारिकतया स्थापना १८९० तमे वर्षे फेब्रुवरी-मासस्य २५ दिनाङ्के अभवत् ।२९३,४१६ जनसङ्ख्यायुक्तं राज्यस्य बृहत्तमं नगरम् अस्ति । अत्र प्रशासनस्य केन्द्रम् अपि अस्ति यत्र सर्वाणि महत्त्वपूर्णानि सर्वकारीयकार्यालयाः, राज्यसभागृहं, नागरिकसचिवालयः च सन्ति । ऐजलस्य जनसंख्या जातीयमिजोजनानाम् विभिन्नसमुदायस्य दृढतया प्रतिबिम्बं करोति।
वायु
ऐजोल्-नगरं लेङ्गपुई-विमानस्थानकेन विमानयानेन सम्बद्धम् अस्ति यत् ऐजल-नगरस्य समीपे स्थितम् अस्ति। एयर इण्डिया, गो फर्स्ट्, इण्डिगो इत्यनेन संचालितैः कोलकाता, दिल्ली, गुवाहाटी, अगरतला, शिलाङ्ग, इम्फाल् इत्यादिभ्यः विमानस्थानकं सम्पर्कं प्रदाति श। पवनहंस इत्यनेन २०१२ तमे वर्षे हेलिकॉप्टरसेवा आरब्धा, सा नगरं लुङ्गलेई, लाङ्गटलै, सैहा, चावङ्गटे, सेर्च्छिप्, चम्पाई, कोलासिब, ख्वाजाउल्, न्गोपा, ह्नाहथियाल् इत्यादिभिः सह सम्बध्दयति।
रेलमार्ग
मिजोरम बैराबीपर्यन्तं रेलमार्गेण राष्ट्रियजालेन सह सम्बद्धः अस्ति; राज्ये उत्तमसंपर्कार्थं व्यापकपरिमाणस्य बैराबीसैराङ्गरेलमार्गसंयोजनस्य निर्माणमपि सर्वकारेण आरब्धम् अस्ति।
पथ
ऐजोल्-नगरं सिलचर-नगरेण सह राष्ट्रियराजमार्गेण ५४० मार्गेण, अगरतला-नगरेण सह राष्ट्रियराजमार्गेण ४० मार्गेण, राष्ट्रियराजमार्गेण १५०-इत्यनेन इम्फाल्-नगरेण सह च मार्गेण सम्बद्धम् अस्ति। पीत-श्वेत-टैक्सी-यानानि व्यापकरूपेण उपलभ्यन्ते मारुतिकारानाम् अधिकतया उपयोगः भवति। निजीस्वामित्वयुक्ताः नील-श्वेत-लघुबसाः नगरबसरूपेण नियमितसेवायां सन्ति। स्थानीयवाहनस्य कृते २ चक्रीय टैक्सी अपि उपलभ्यते।
शक्तिभद्रः
शक्तिभद्रः (Shaktibhadra) केरलीयः नाटककर्ता भवति । अयं महाकविः क्रिस्तोः ८-९ शतकयोः मध्ये जीवनं निर्धारितवानिति श्रूयते । अत एव शङकराचार्यस्य समकालिकोयं महाकविः । अस्य जननीजनकयोः विषये काऽपि कींवदन्ती न श्रूयते । अयम् आश्चर्यचूडामणिः इति नाटकमेकं रचयामास । अत्र नाटके सूत्रधारवचनैः अयं केरलीय इति स्पष्टतया अवगम्यते । यथा- एतेन अयं केरळदेशीयः इति निर्विवादः । अपि तु एषः केरळ देशीयानां यथा परिचितः तथा नान्येषाम् इति ज्ञातुं शक्यते । किञ्च- एतेन ज्ञायते यत्, शक्तिभद्रः उन्मादवासवदत्ता इति नामकं काव्यमेकम् अतनोदिति विदितं भवति । काव्यमिदं तु न लब्धम् ।
शक्तिभद्रस्य कालविचारः
केरळदेशीयैः कथाभिः अयं श्रीशङ्कराचार्याणां समकालीनः इति ज्ञातुं शक्यते । अतः शक्तिभद्रस्य कालः क्रि.श. ७८८तः ८२० अवधौ आसीदिति ज्ञायते । एकदा आकस्मिकेन अग्निस्पर्शेन शक्तिभद्रस्य आश्चर्यचूडामणिग्रन्थः दग्धः, अनन्तरम् श्रीशङ्कराचार्याः तं ग्रन्थं स्मृत्वा पुनः अवदन्, इति कथा अस्य विषये प्रचलिताऽस्ति । अतः शक्तिभद्रः अष्टमे शतमाने आसीदिति निश्चेतुमुचितम् । यतः श्रीशङ्कराचार्याणां कालः अष्टमं शतमानम् । अपि च दशमशतके केरलीयः कविः कुलशेखरवर्मा तपतीसंवरणम् सुभद्राधनञ्जयम् आश्चर्यमञ्जरीकथा आत्तप्रकारम् क्रमदीपिका इति पञ्च ग्रन्थान् व्यरचयत् । तेषु आश्चर्यचूडामणेः शक्तिभद्रस्य च प्रस्तुतिः दृश्यते । अतः शक्तिभद्रः ततोऽपि प्राचीनः इति निश्चप्रचम् ।
आश्चर्यचूडामणेः अनन्यता
रामायणकथाऽऽधारितेषु नाटकेषु चत्वारि प्रसिद्धानि । तत्र प्रथमम्, भवभूतेः उत्तररामचरितम्, द्वितीयम् शक्तिभद्रस्य "आश्चर्यचूडामणिः" ’ त्रृतीयम् मुरारिकवेः अनर्घराघवम् चतुर्थं तु राजशेखरस्य बालरामायणम् । एषु द्वितीयम् ’अद्वितीयम्’ । यतः रङ्गे प्रयोक्तुं युक्तम् उत्तररामचरितमिव समीचीनम् आश्चर्यचूडामणिरेव नान्यद् द्वयम् । अत्र नाटके अङ्कावतरणम्, विष्कम्भकश्च सामञ्जस्येन भवतः । व्याख्यानकर्तॄणाम् अभिप्रायेण अस्मिन् नाटके "अद्भुतरसः’ प्रधानो रसः । शृङ्गारः,करुणः, शान्तश्च आङ्गिकाः रसाः । यथोक्तम्-
आश्चर्यचूडामणेः कथावितानम्
आश्चर्यचूडामणिनाटके सप्त अङ्काः भवन्ति । अत्रैव अङ्कानुक्रमः एवं सूचितः- एवम् प्रथमेऽङ्के चित्रकूटवने रामादीनां पर्णशालावासः । द्वितीयेऽङ्के शूर्पणखाप्रसङ्गः । तृतीयेऽङ्के मायामृगस्य सन्निवेशः आश्चर्यं जनयति । अत्र सर्वं मायामयम् । रावणः मायारामः भूत्वा एकाकिन्याः सीतायाः समीपम् आगच्छति । रावणस्य सारथिः लक्ष्मणस्य वेषं धृत्वा रथमानयति । अपि च भरतः शत्रुभिः समाक्रान्तः, सहायार्थं राममानेतुम् सारथिना सह रथं प्रेषितवान् इति वदन् मायारामेण सह सीतां रथमारोहयति । शूर्पणखा च मायासीतारूपेण रामस्मीपं गच्छति । लक्ष्मणस्तु रामवपुषं मूर्छामापन्नं मारीचं रामभ्रान्त्या उपचरति । सर्वं दृश्यं राक्षसमाया इति रावण एव सीतां समाधापयति । चतुर्थेऽङ्के मायासीतया साकम् आगच्छन्तम् रामं द्ष्ट्वा लक्ष्माणः अयं मायावीति मत्वा तेन योद्धुं सिद्धो भवति । तदा श्रीरामः स्वस्य् हस्ते विद्यमानम् अद्भुताङ्गुलीयकं दर्शयति । ततः अङ्गुलीयकस्पर्शमात्रेण मारीचः निजरूपं धरति । तं दृष्ट्वा रुदन्तीं सीतां प्रणिधापयन् रामः यदा तस्याः अश्रुमार्जनार्थं तां स्पृशति तदा निजरूपं प्राप्तवती । निर्बन्धेन पृष्टा सती रामाय रावणस्य कापट्यं निवेद्य गता । चतुर्थेऽङ्के इतः रामरूपी रावणः सीतायां मोहपरवशः सन् तस्याः केशपाशबन्धनार्थं यदा हस्तं प्रसारयति तदा तस्याः शिरसि विद्यमानस्य चूडामणेः स्पर्शः भवति । तदा रावणः निजरूपी भवति । सीता रोदिति । तद् रोदनं श्रुत्वा जटायुः रावणेन सह युध्यति । जटायुषः मरणं भवति । पञ्चमेऽङ्के अशोकवने सीतायाः विलापः, रावणस्य कोपाटोपः, आत्मानं तिर्स्कुर्वतीं सीतां रावणः हन्तुमुद्युङ्ते च । षष्ठेऽङ्के हनूमता रामाङ्गुलीयकप्रदानम् । सप्तमेऽङ्के चूडामणिप्रदानम्, रावणस्य वधः, अयोध्यागमनम् इत्यादीनि दृश्यानि विहितानि ।
शक्तिभद्रकवेः शैली
शक्तिभद्रः स्वनाटके कालिदासकवेः शैलीम् अनुकरोति । यथा-
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतकवयःवर्गः:केरळीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:अष्टमशताब्द्याः कवयः