cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कस्तूरबा
महादेवस्य मृत्युः
१९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के कारावासे महादेवस्य मृत्योः समये कस्तूरबा तस्य समीपम् आसीत् । सा महादेवम् अकथयत्, “पश्य महादेव ! बापु आह्वयति । एवं सा बहुवारम् अवदत् । परन्तु देहत्यागं कृतवान् महादेवस्तु किमपि नौत्तरत्” । ततः कस्तूरबा बहु अरोदत् । तस्याः मानसपुत्रः महादेवः तां प्रमुञ्च्य दूरं, बहु दूरम् अगच्छत् । महादेवस्य अन्तिमसंस्कारानन्तरं कस्तूरबा आसन्दे स्थित्वा वारं वारं तस्मै आशीर्वादं यच्छति स्म । "महादेव ! किमर्थं त्वं मां त्यक्त्वा अगच्छः ? अहम् अमरिष्यम् चेद् उचितम् अभविष्यत् । परन्तु त्वं किमर्थम् अस्मान् त्यक्त्वा अगच्छः । ईश्वरस्य कीदृशः न्यायः एषः ? त्वं यत्रासि तत्र सुखी भव" । महादेवः कस्तूरबा इत्यनयाः प्रियपुत्रः आसीत् । सा नित्यं महादेवस्य समाधिं गत्वा तत्र महादेवेन सह सम्भाषणं कुर्वती आसीत् । महादेवस्य मृत्युः कस्तूरबा इत्यस्यै महान् आघातः आसीत् । अतः वारं वारं स्वस्य मृत्योः अपि आलापम् अन्यक्रान्तिकारिभिः सह सा करोति स्म ।
मृत्युः
thumb|right|200px|अन्तिमदिनेषु कस्तूरबा एकवारं सरोजिनी नायडु महात्मानम् अवदत्, “बापु ! तव उपवासेन मातुः हृदये आघातः भवति । त्वम् एतत् सर्वं त्यज” । महात्मा प्रत्यवदत्, “कस्तूरबा तु द्विषष्ठिः (६२) वर्षेभ्यः मया सह अस्ति । भवन्तः सर्वे तु अनन्तरम् आगच्छन्, भवद्भ्यः अपेक्षया सा अधिका दृढमना अस्ति । तस्याः चिन्तां मा कुरु” इति । महात्मनः कथनस्य समर्थनं कुर्वती कस्तूरबा अवदत्, “एतावत् असत्याचरणं सर्वकारेण क्रियते चेत् एषः किमर्थं तूष्णीं तिष्ठेत् ? अनेन तु विरोधः कर्तव्यः एव” इति । महात्मा एकविंशतिः (२१) दिनानि उपवारम् अकरोत् । सः मृत्युकूपं गतः तादृशी स्थितिः उत्पन्ना आसीत् । कस्तूरबा आदिनं पूजाकक्षे प्रार्थनामग्ना भवति स्म । तस्मिन् वर्षे अर्थात् १९४३ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के महात्मा सहसा स्वस्य उपवासम् अत्यजत् । सर्वेभ्यः आश्चर्यमासीत् यत्, महात्मा सहसा कथम् उपवासम् अत्यजत् इति । परन्तु केनापि तस्मिन् विषये बहु न चिन्तितम् । एकवर्षानन्तरम् अर्थात् १९४४ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के एव कस्तूरबा स्वदेहम् अत्यजत् । एका कल्पना किंवदन्ती वा अस्ति यत्, सति यथा स्वस्य पत्युः प्राणस्य रक्षणार्थं यमम् अप्रार्थयत्, तथैव कस्तूरबा अपि कृतवती स्यात् । सा उक्तवती स्यात् यत्, “मम पत्युः प्राणं त्यजतु । अग्रिमे वर्षे एतस्मिन्नेव दिने अहं त्वया सह आगमिष्यामि” इति ।
सम्बद्धाः लेखाः
महात्मा गान्धी
महादेवभाई देसाई
मणिबेन
साबरमती आश्रमः
बाह्यानुबन्धाः
http://www.mkgandhi.org/ourbapu/xv.htm
https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/Kasturba.html
http://www.kasturbagandhicollege.com/
http://www.rrtd.nic.in/kasturbagandhi.html
नवजीवनप्रेस गुजरातविद्यापीठम्
अधिकवाचनाय
The forgotten woman
वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:गुजरातराज्यस्य क्रान्तिकारिणः
सौराष्ट्रम्
गुजरातराज्यस्य कश्चन विभागः ।
वर्गः:गुजरातराज्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चेदी
चेडीजनाः,चेतीजनाः अथवा चेत्याः स्थानद्वये वसन्ति स्म । नेपालस्य पर्वतश्रेणिषु एकं केन्द्रम् आसीत् । अपरं च केन्द्रं कौसम्बीसमीपस्थे बुन्देल्खण्डे आसीत् । एते चेत्याः कुरुदेशस्य वात्स्यदेशस्य मध्ये विद्यमानस्य यमुनाप्रदेशस्य मध्यभागे वसन्ति स्म । मध्ययुगस्य अवधौ चेदीराज्यस्य दक्षिणसीमा नर्मदानदीपर्यन्तं विस्तृता आसीत् । महाभारते उक्तं "सूक्ति"नामकं स्थानम् अथवा सूक्तिमत्याः सोत्तिवत्तागारं तेषां राजधानी आसीत् । चेतीवंशः भारतस्य प्राचीनवंशः आसीत् इति उल्लेखः दृश्यते ऋग्वेदे । खार्वेलास्थ"हथिगुम्फ"शासनानुगुणं चेतीजनानाम् एका शाखा कलिङ्गराज्ये अपि अधिकारे आसीत् ।
चेडी चेडी वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स्त्री
thumb|भारतीय-स्त्री अधिकरणसाधना लोके स्त्री । स्त्यायति अस्यां गर्भ इति स्त्री । कर्त्तृसाधनश्च पुमान् । गर्भः + शुक्रं स्त्यायति शोणितेन संधीभवति इत्यर्थः । सूते शुक्रं त्यजति योनिरुपे आधारे इति पुमान् इति पतञ्जलिना उक्तं सरुपसूत्रे भाष्ये । मनुनाऽपि उक्तम्- क्षेत्रभूता स्मृता नारी, बीजभूतः स्मृतः पुमान्(मनु.स्मृ-९/३३) । सवने पुमान् भवति कर्त्ता, स्त्री भवति अधिकरणम् । स्त्रीशब्दः मातृत्वं सङ्केतयाति । मातृत्वे एव स्त्रीत्वं पूर्णतां गतम् । अतः स्त्री पुत्रं कामयते । अतः भाष्ये पुत्रकाम्यति, पुत्रीयति,पुत्रयिषति इत्यादयः प्रयोगाः दृश्यन्ते । पुत्रस्योत्पन्ने हर्षं संजायते । पुत्रे जाते गोदानं क्रियते पित्रा । भाष्ये उक्तं यत्- यस्मिन् दशसहस्राणि पुत्रे जाते गवां ददौ । ( १/४/३ सूत्रे भाष्ये) ।
मानसिंह तोमर
मानसिंह तोमर:।
स्त्री
स्त्रैणमनुष्यः स्त्री वर्तते। स्त्रीणां गर्भशयः अस्ति । ते शिशून् जनयन्ति। विंशतिशतकं यावत् स्त्रियः गृहे स्थित्वा शिशून् अलालयन्, भोजनं च अपचन् । परन्तु अद्य स्त्रियः अपि कार्यालयं गच्छन्ति।
मानसिंह तोमर
भारतीयगानक्षेत्रे नाना वंशा: सन्ति।एतेषु गानवंशेषु ग्वालियरवंश: प्रसिद्ध:।अस्य वंशस्य प्रवर्तक: मानसिंह-तोमर:।१५शताब्दस्य उत्तरार्धत: १६शताब्दस्य पूर्वार्धं यावत् मानसिंह: शासक: आसीत्।तस्य सभायां नैके सङ्गीतज्ञा: आसन्, यथा बख्शु:, चरजु:, भगवान्, रामदास: इति।
तदा जनेभ्य: पुरातनं सङ्गीतं न रोचते स्म।लोकरुचौ परिवर्तनमालक्ष्य मानसिंह: ध्रुपदं नाम नूतनीं गानसरणिम् आविष्कृतवान्।एतेन पूर्वतनी शास्त्रपरम्परापि रक्षिता, जनमनस्सु सङ्गीतविषये प्रीतिरपि वृद्धिं गता।
मानसिंहेन मानकौतूहल: नाम ग्रन्थ: रचित:।तत्र सङ्गीतशास्त्रविषये तु चर्चा अस्ति एव, परं स्वरलिपीनामपि समावेश: अस्ति।ग्रन्थेऽस्मिन् कतिपयपदानि स्वयं मानसिंहकृतानि सन्ति।तेन तस्य काव्यप्रतिभापि अनुमीयते।
१६७३तमे ख्रिस्ताब्दे फकीरुल्ला नाम सङ्गीतज्ञ: मानकौतूहलस्य फारसीभाषया अनुवादमकरोत्।अनुवादस्यनामास्ति सङ्गीतदर्पण:।एष: फकीरुल्लामहोदय: मुक्तकण्ठेन मानसिंहस्य स्तुतिं करोति स्म।स वदति ईशकृपा हि एषा यद् मानसिंहस्य जन्म अभवत्।भविष्यत्काले ईदृशी प्रतिभा सर्वथा असम्भवा।अस्माकं दुर्भाग्यमिदं यदेतादृशस्य अनुपमग्रन्थस्य हस्तलिखितं लुप्तम्।
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
४५३
४५३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४५३ ४५३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रमेश पारेख
परिचयः
रमेशः मोहनलालः पारेखः (२७-११-१९४०) । कविः, कथाकारः, बालसहित्यकारः च । १९५८ तमे वर्षे ‘पारेख अने महेता’ विद्यालये अमरेलीग्रामे दशमी कक्षा उत्तीर्णा । १९६० तः जिल्ला-पंचायतनम- अमरेली-संलग्नः । आधुनिकसर्जलखेन सर्जनदीक्षां १९६७ तमे वर्षे प्राप्तवान ।
अनिलः जोशी ‘कृति’ पत्रिकायाः अङ्कान् हत्त्वा ‘अत्र किमपि मुद्रयते, लिखयताम’ इति नूतने लेखने प्रेरितः । तेन सह लेखन चर्चा प्राचलत । आधुनिकसर्जनस्य च् ज्ञानचक्षुः उन्मीलिवम । आहवानम् अङगीकृत्म नूतनां शैलीम आश्रितः । १९७० तमे वर्षे कुमारचंन्द्रं प्राप्तवान । उमा-स्नेहरश्मि-पारितोषिकं च प्राप्तवान । तस्य सर्जनसंवेदनस्य मूल विरहवेहना परिस्थितेः आहवानस्य च प्रकृतिः वर्तते । तत् तस्य सर्जने संवर्धनम् अकरोत् । अतः विशिष्ठा मुद्रा प्रादुभूर्ता। सः गीत-गफाल-अछान्द्सकाव्यानि लिखितवान् । गीते गफालकाव्ये च् तस्य प्रभुत्वं वर्तते । भावः भाषा, अभिव्यक्तौ नावीन्यं च तस्य काव्यस्य लाक्षणिकता वर्तते । अभिलाषः अभावः वेदना, विकलता विरहः, वन्ध्यं च तस्य वधेषु पुनः पुनः प्रलहीभवन्ति । गद्ये च निरुप्यते नगरसंस्कृतेः विरुपता ।
स्तनपूर्वकमे इति कथाअङ्ग्हेण सः लघुकथाक्षेत्रं प्रविण्हः । मानवमनः, प्रकृति-सम्बंधस्य अङकुलता, मनुष्यस्य काम्यार्थम-उत्कहता-तत्प्राप्तुं च दारुणः सङघर्ष अन्ते च वैकल्यम आलिखति कविः । बालसाहित्यक्षेत्रेडपि कवेः प्रदानं ध्यानास्पदं वर्तते । तत्रापि नावीन्यं सहजसिद्रा प्रतिभा च् र्दश्यते । पशवः, पक्षिणः, कलानि, कोशश्च तस्य कथासु पात्रीभवन्ति । तेन बालकस्य विशालै संवेदनविश्वं प्रत्यक्षं भवति ।
रमेश पारेखः
रमेश पारेखः अर्थात् प्रतिपदं पद्यगौरवेण रोमसु उत्पलवमानः मनुष्यः । नखशिखं गीतानां मौक्तिकैः परिपूर्णः समुद्रः । रमेशः पारेखः अर्थात् गुजरातीभाषायाः अनाघ्रातं पुष्पम् । रमेशः पारेखः अर्थात् रुधिरे वहमानं पद्यम् । रमेशः पारेखः अर्थात् षडक्षरम् अभिधानम् । अद्य सहसा "अ" क्षरम् अभूत् । समयस्य कस्मिन्नपि खण्डे साहसं नास्ति, यत् तस्य नाम्नः पृष्ठे ‘आसीत्’ लेखितुं श्क्नुयात् । रमेशः पारेखः ‘अस्ति’ । ‘अस्ति’ ‘अस्ति’ च ।
जन्मः
अमरेलीग्रामे जन्म । कर्मभूमिः राजकोहम । पत्या पत्न्याः नाम रसिला निरजः नेहा चेति सन्तानौ । सर्व्कारीयः कार्यालये लिपिकारः अपि कविः आसित । संसारे मनः न तुष्यति । लेखनी च दिशाहीना । सङगीत-चित्र-ज्योतिःशास्त्रकाव्यरचनासु प्रीतिः । आत्मा शब्दैः परिपूर्णः परन्तु हनूमन्तं कः जाम्बुवान प्रेरयेत् ? तत्रान्तरे हजनीकुमारः पण्डया अनिलः जोशी इति द्रौ लब्धौ । हनूमता सागरः लङिघतः । रजनीकुमारः पद्ये प्रेरयति, अनिलश्च कथायाम् । एकवारं कुवितः रमेशः कथयति-रजनीकुमार । त्यं कथाकार्ः । अतः मां पद्ये प्रेरयसि । असौ अनिलश्च पद्यकारः । अतः मां कथायाम् प्रेरयति । भवन्तः सर्वे मत बिभ्यति। षण्ठिः वर्षेणि व्यतीतानि । रमेशेन आत्म्ना अनुसन्धानं साधितम् । रक्तं काव्यरुपेण कागदेड्वहत । सोनलकाव्यानि तस्य पर्यायीभूतानी । सुरेशः दलालः कथयति- तस्य पद्येषु र्दश्यमानं । सोनल पूर्वजन्मनः स्मृतिः वर्तते । अस्य जन्मनः अनुमानम् अस्ति । भाविजन्मनः आश्वासनम् अस्ति । आलाखाच्रस्य कल्पनापात्रेण सौराष्ट्र्‌स्य क्षत्रियाणां मनोदशायाः व्यड्गयात्मकं करुणम आलेखनं पद्येषु विशिष्टं वर्तते । मीराकाव्येषु तस्य आध्यात्मिकता स्वभावतः उल्लसति । चेन कृष्णोडवि ईष्याँ गच्छति । चमत्कृत्वा पूर्णे पद्ये कवचिदपि क्षुल्लकं चातुर्यं श्ब्दक्रीडा वा न द्र्‌श्यते । गीतं, गफाल, छन्दोबद्धनि काव्यानि, सोनेत्, आछान्दसं काव्यं कृतिं स्वर्णमयीं कुर्वन्ति । मोरारिबापुः उक्तवान-एषः कविःकिमपि इष्हवान हव लक्ष्यते । गजयात्रया किमपि नगरं कस्यचित् कवेः सम्माननं क्रोति इति लोकोक्तिः रमेश्स्य जीवने सत्या भवति । शब्दैः सह तावती आत्मीमता, पेन ज्ञायते - ‘रमेशव्राण्ड’ वर्तते एषा कृति ः । ऊपरः कौडपि कविः सूर्यातपं स्प्रण्दुं न चिन्तयेत् । गुजराती साहित्यस्य प्रायः सर्वान पुरस्कारान् प्राप्तवान् एषः कविः अन्तं यावत वसुन्धराम अनु अजीवत । उद्योगः रमेशस्य नश्वरं देहम अकस्मात आक्षिवत । परन्तु तस्य अ-क्षरदेहः सरा श्वसिण्यति अस्मालं भाषामेअ स्मृतौ च ।
पारितोषिकम्
पारितोषिकम् - १.कुमारचन्द्रकः २.गुजराती-साहित्याअकादमी-पारितोषिकानि ३.गुजरातीसाहित्यपरिषद-परितोषिकानि ४.रणजित् रामः सुवर्णचद्रकः ५.गिजुभाई बधेका सुवर्णचन्द्रकः ६.कलागौरव-सुवर्णचन्द्रकः ७.गुजरतराज्य-त्रिल्मएवोर्ड ८.क्रिटीक्स एवोर्ड ९.अन्ये बहवः पुरस्काराः ।
वर्गः:गुजराती साहित्यिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
केलुचरण महापात्रः
गुरुः'' केलुचरण महापात्रः (ओरियाभाषा - ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର) कश्चित् प्रसिद्धः भारतीयनृत्यपटुः अध्यापनगुरुः। (जीवितकालः क्रि.श. १९२६तमवर्षस्य जनवरिमासस्य अष्टमदिनाङ्कतः क्रि.श. २००४ तमवर्षस्य एप्रिलमासस्य सप्तमदिनाङ्कपर्यन्तम् ) अयं ओडिशी नृत्यस्य प्रतिनिधिः। विशतशतके प्राचीनभारतीयनृत्यानां पुनरुज्जीवनाय महान्तं प्रयत्नं कृतवान् ।. अपि च प्रसिद्धः भारतीयः संस्कृतकविः अपि येन गुरोः विषये एवं लिखितम् । सङ्गोपाङ्गशुभाङ्गीलासमधुरं सन्तीरणनृत्यार्णवम् इति ग्रन्थं लिखितवान् इति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नर्तकाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धूमकेतुः
हेल् बाप् धूमकेतुः
अयं अस्य शतमानस्य श्रेष्ठः धूमकेतुः इति कल्पना आसीत्। एनं प्रथमवारं यदा सूचितवन्तः तदा अयं शनिग्रहापेक्षया दूरे अस्तीति। अतः बृहत् धूमकेतुः आसीत्। कालक्रमेण इतोपि प्रकाशमानः भवेदिति आशा आसीत्। तदा एव केन्द्रात् जलाकारसदृशानां वस्तूनां बहिरागमनं दृष्टम् इति। पथस्य विवरणेषु १८११तमे संवत्सरे दृष्टस्य धूमकेतोः सादृश्यमस्य आसीत् इति। अयं प्रातः काले दृष्टिगोचरः यथा भवेत् तादृश प्रकाशवान् भूत्वा प्रायः १७ मासापर्यन्तं यन्त्रं विना दृग्गोचरः भवति स्म इति। तदा तदा प्रकाशे व्यत्यासो भवति स्म, तेन निराशापि असीदिति। अयम् “इकेयासकिवत्” दीर्घलाङ्गूलवान् असीत्। किन्तु प्रकाशवानासीत्, तथापि शतमानस्य अद्भुतं धूमकेतुः आसीत् इति कीर्तिरस्य।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:खगोलविज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१४५२
१४५२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे वृत्तिपराणां प्रसूतिकानां सङ्घटनं जर्मनीदेशे आरब्धम् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
युगाद्या/योगाद्यादेवी (क्षीरग्रामः)
भारतदेशस्य पश्चिमबङ्गाल् राज्ये विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । पश्चिमबङ्गाल् राज्ये अन्त्ये बर्दवान्मण्डले अस्ति एतत्क्षेत्रम् । खीरग्रामः इति अस्य अन्यत् नाम ।
सम्पर्कः
बर्दवान् रेलनिस्थानकतः प्रस्थाय निगमनामकः ग्रामः प्राप्तः चेत् द्विकिलोमीटर् दूरे अस्ति खीरग्रामः । बस् यानस्य सौकर्यम् अपि अस्ति । यात्रिकाणां कृते अत्र वासव्यवस्था अस्ति ।
वैशिष्ट्यम्
दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः दक्षिण-अङ्गुष्ठः अस्मिन् स्थाने पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी युगाद्या,योगाद्या, जुगाद्या, जोगदाया इत्यादिभिः नामभिः पूज्यते । अत्रत्यः शिवः "क्षीरखण्डकः"  इति  पूज्यते । ऐतिह्यानुसारं देवी पार्श्वस्थे सरोवरे वसति । वैशाखमासे सङ्क्रान्तिदिने च बहिः आगत्य पूजां स्वीकृत्य पुनः सरोवरं प्रविशति (गौरी-गणेशयोः विसर्जनम् इव)। पूर्वं अत्र नरबलिः भवति स्म इति श्रूयते । इदानीं प्राणिबलिः प्रचलिता अस्ति । राजा कीर्तिचन्द्रः १७७०तमे वर्षे मन्दिरस्य नवीकरणं कृतवान् । देव्याः दर्शनेन मङ्गलं भवति इति विश्वासः अस्ति । वैशाखे सङ्क्रान्तिदिने च अत्र यात्रामहोत्सवः प्रचलति । केषाञ्चन मतानुसारं भ्रामर्याः देवालयः बाङ्ग्लादेशस्य राजधान्याः ढाकायाः समीपे पाञ्चघरतः ३४४ की.मी. दूरे अस्ति । अन्ये केचन जल्पाय्गुडी नगरस्य जल्वेशदेवालयस्य समीपे अस्ति ।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
राघवविलासः
विश्वनाथेन राघवविलासः(Raghavavilasa) इति ग्रन्थः लिखितः । अस्मिन् विषये अधिकविचाराः नोपलभ्यन्ते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
खेडासत्याग्रहः
गुजरातराज्यस्य खेडामण्डले जातः एषः सत्याग्रहः ।
वर्गः:सत्याग्रहाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जैनतीर्थानि
अयोध्यानगरी
right|300px अयोध्या-नगरी भारतस्य प्राचीनतमासु नगरीषु अन्यतमा वर्तते । जैनसाहित्येषु, बौद्धसाहित्येषु, संस्कृतसाहित्येषु च अस्याः नगर्याः वर्णनं प्राप्यते । अयोध्यानगर्यां सप्तकुलकराणां, चतुर्दशतीर्थङ्करेषु ऋषभदेवेत्यादीनां च जन्म अभवत् । अतः इयं नगरी जैनतीर्थं कथ्यते । आचार्यजिनप्रभसूरिणा “कल्पप्रदीपः” इति ग्रन्थे अयोध्यानगर्याः वर्णनं कृतम् अस्ति । अयोध्यानगर्याः विभिन्ननामानि प्राप्यन्ते । यथा - अवज्झा, अउज्झा, विनीता, कुशल. इक्ष्वाकुभूमि, रामापुरी च । यदा ऋषभदेव स्य राज्याभिषेकः अभवत्, तदा शक्रेण विनीतपुरुषः इति नाम्ना सः सम्बोधितः आसीत् । तावदेव अस्याः नाम विनीता अभवत् । इयं नगरी सरयू -नद्याः तटे स्थिता अस्ति ।
जैनमतानुसारम् अयोध्या-नगरी आदितीर्थम्, आदिनगरं च अस्ति । अयोध्यायाः नामानि बहूनि सन्ति । “आवश्यकनिर्युक्तिः” नामके ग्रन्थे विभिन्ननाम्नां कारणानि प्रदत्तानि सन्ति । यथा – “अयोध्यानगर्याः निवासिनां स्वभावः विनम्रः आसीत् । अतः विनीता इति नाम अभवत्” । तथैव “तस्याः नगर्याः जनाः स्वकार्येषु निपुणाः कुशलाः आसन् । अतः कुशला इत्यपि नाम प्रसिद्धम् अस्ति” । इयं भूमिः इक्ष्वाकुवंशीयानां राज्ञां राजधानी आसीत् । अतः इक्ष्वाकुभूमिः इति अपि कथ्यते । यदा बुद्धस्य, महावीरस्य च कालः आसीत्, तदा “साकेत” इति नाम्ना अपि ख्याता आसीत् । योद्धुम् अशक्या इति अयोध्या ।
“रघुवंशीयः दशरथः, रामः, भरतः च अयोध्यानगर्याः राजानः आसन्” इति जिनप्रभुसूरिणा उक्तम् । तेन अयोध्यानगर्याः भौगोलिकस्थितेः, विस्तारस्य च विषये यस्याः खगोलशास्त्रीयमान्यतायाः उल्लेखः कृतः, सा अपि जैनपरम्पराधारिता अस्ति । साम्प्रतम् अयोध्यानगर्यां बहवः श्वेताम्बरदिगम्बराः जिनालयाः सन्ति । ते जिनालयाः अर्वाचीनाः सन्ति ।
अहिच्छत्रा
अहिच्छत्रा भारतस्य प्राचीनतमासु नगरीषु अन्यतमा अस्ति । बौद्धजैनब्राह्मणशास्त्रेषु अस्याः वर्णनं प्राप्यते । साम्प्रतं तत्र उत्खननेन तस्याः नगर्याः अवशेषाः अपि प्राप्यन्ते । तैः अवशेषैः तस्याः नगर्याः प्राचीनस्थितिः ज्ञायते । अहिच्छत्रा-नगरी जैनधर्म स्य प्रसिद्धतीर्थम् अस्ति । “ज्ञातृधर्मकथा”, “आवश्यकनिर्युक्ति” इत्येत्योः ग्रन्थयोः अस्याः नगर्याः उल्लेखः प्राप्यते । जिनप्रभसूरि इत्याख्येन अपि जैनतीर्थत्वेन अस्याः नगर्याः वर्णनं कृतम् अस्ति ।
जम्बूद्वीप स्य भारत स्य कुरुजाङ्गल-जनपदि शङ्खावती नामिका प्राचीना नगरी आसीत् । एकदा भगवान् पार्श्वनाथः छद्मावस्थायां विचरन् आसीत् । सः शङ्खावती-नगरं प्राप्तवान् । अनन्तरं नगरस्य बहिः एव ध्यानावस्थः अभवत् । तस्मिन् समये कमठ-इत्याख्यः ततः गच्छन् आसीत् । कमठेन भगवान् पार्श्वनाथः दृष्टः । तदा कमठः पूर्वजन्मनः वैरं स्मृतवान् । अनन्तरं सः पार्श्वनाथाय कष्टम् अददात् । स्वस्यतपस्यायाः प्रकोपेण कमठः वृष्टिं चकार । घोरवृष्ट्या तन्नगरं जलमग्नं जातम् । तदा भगवतः शरीरम् अपि अवसीदत् आसीत् । तदा धरणेन्द्रेण स्वस्य फणाभिः भगवतः उपरि छत्रं निर्मितम् आसीत् । यतः भगवता अपि धरणेन्द्रस्य रक्षणं कृतम् आसीत् । अनेन प्रकारेण धरणेन्द्रेण भगवतः रक्षणं कृतम् आसीत् । अतः तस्याः नगर्याः नाम अहिच्छत्रा अभवत् । तस्यां नगर्यां हिरण्यगर्भः, चण्डिकाभवनम्, ब्रह्मकुण्डः, हरिहरः च लौकिकानि तीर्थानि सन्ति । भगवतः कृष्णस्य जन्मभूमिः अपि अस्ति इयं नगरी ।
तत्र उत्खननेन जैनप्रतिमाः अपि प्राप्ताः । तासु बह्वीषु प्रतिमासु कुषाणकालीनाभिलेखाः अपि प्राप्यन्ते । अनेन स्पष्टं भवति यत् – “अहिच्छत्रा-नगरी कुषाणकाले काचन प्रसिद्धा नगरी आसीत्” इति । जैनपरम्परानुसारं कृष्णः नवमः वासुदेवः अस्ति । ब्राह्मणीयपरम्परानुसारं कृष्णः विष्णोः अवतारः मन्यते । द्वयोः धर्मयोः कृष्णस्य जन्मस्थानं मथुरा एव स्वीक्रियते । किन्तु जिनप्रभ इत्याख्येन कृष्णस्य जन्मस्थलम् अहिच्छत्रा प्रदर्शितम् अस्ति । बरेली-मण्डल स्य रामनगरेण सह अहिच्छत्रा-नगरी सम्बध्यते । तत्र द्वयोः सम्प्रदाययोः पृथक्-पृथक् जिनालयौ स्तः ।
काम्पिल्यपुरम्
काल्पिल्यपुरम् उत्तरप्रदेश -राज्ये फरुखाबाद-मण्डले कायमगञ्ज-रेलस्थानकात् १० किलोमीटरमिते दूरे अस्ति । अस्य अपरः नाम कम्पिलातीर्थम् अपि अस्ति । काम्पिल्यपुरं पाञ्चालजनपदस्य राजधानी आसीत् । सा भारतस्य प्राचीना नगरी अपि आसीत् । ग्रन्थेषु तस्याः नगर्याः वर्णनं प्राप्यते । महाभारते वर्णनं प्राप्यते यत् – “काम्पिल्यपुरं दक्षिणपाञ्चालस्य राजधानी अस्ति” इति । चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु त्रयोदशस्य तीर्थङ्करस्य विमलनाथ स्य जन्म अभवत् । अतः इदं नगरं जैनतीर्थस्वरूपेण प्रसिद्धम् अभवत् । जिनप्रभसूरिणा अस्य तीर्थस्य विषये वर्णनं कृतम् अस्ति ।
जम्बूद्वीपस्य दक्षिणभारतस्य पूर्वदिशि पाञ्चालजनपदि गङ्गायां घोषे काम्पिल्यपुरम् अस्ति । भगवतः विमलनाथस्य पञ्चकल्याणकाः (च्यवन, जन्म, राज्याभिषेकः, दीक्षा, केवलज्ञानम्) तस्मिन् नगरे एव अभवत् । दशम चक्रवर्ती हरिषेणः, द्वादश चक्रवर्ती ब्रह्मदत्तश्च तत्रैव जनीं लेभाते । गाङ्गलिकुमारेण मातृपितृभ्यां सह गणधरगौतमात् दीक्षा प्राप्ता । तस्मिन् नगरे एव पाण्डवैः सह द्रुपदराज्ञः पुत्र्याः द्रौपद्याः विवाहः अभवत् । अस्याः नगर्याः राजा धर्मरुचिः धर्मनिष्ठः आसीत् । यदा काशीराज्ञा सह धर्मरुचेः युद्धम् अभवत्, तदा धर्मरुचिः पुण्यप्रतापेन स्वस्य सेनाम् आकाशमार्गेण नीतवान् आसीत् । इदं नगरं महातीर्थम् अस्ति ।
यः श्रमणः मूलसिद्धान्तानां प्रामाणिकतायां शङ्कां करोति, यः भिन्नप्रकारेण तस्य अर्थं प्रतिपादयति, सः श्रमणः “निह्नव” इति कथ्यते । तादृशानां सप्तजिह्नवानां सम्बन्धः काम्पिल्यपुरेण सह अस्ति । ते – जामालिः, तिस्यगुप्तः, आसाढः, असिमित्रम्, गङ्गः, रोहगुप्तः गोष्ठामिहिलः च । वर्तमाने काम्पिल्यपुरे उत्खननेन गुप्तयुगतः मध्ययुगं यावत् अनेकाः पुरावशेषाः प्राप्ताः । ते अवशेषाः ब्राह्मणीयबौद्धजैनपरम्पराभिः सह सम्बद्धा सन्ति । तत्र जिनालयेषु तीर्थङ्कराणां प्रतिमाः प्रतिष्ठिताः सन्ति । ताः प्रतिमाः कलादृष्ट्या महत्वपूर्णाः सन्ति । अतः प्राप्तपुरावशेषाः लखनऊ-नगरस्य राजकीयसङ्ग्रहालये संरक्षिताः सन्ति ।
कौशाम्बीनगरी
इलाहाबाद -नगरात् ६४ किलोमीटरमिते दूरे कोईस-इनाम, कोइस-खीराज इत्येतौ द्वौ ग्रामौ स्तः । तौ एव कौशाम्बी-नगरी आसीत् । पुरा कौशाम्बी-नगरी वत्स-जनपदः राजधानी अस्ति । चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु षष्ठ तीर्थङ्करस्य पद्मप्रभोः च्यवनं, जन्म, दीक्षा, केवलज्ञानं च एते चत्वारः कल्याणकाः कौशाम्बीनगर्याम् एव अभवन् । इयं नगरी यमुनानद्याः तटे स्थिता अस्ति । भगवतः महावीरस्य काले कौशाम्बीनगर्याः राजा शतानिकः आसीत् । भगवान् महावीरः एकया कौशाम्बीनगरीं गतवान् । भगवान् महावीरः तत्र प्रवचनं कुर्वन् आसीत् । भगवतः समवसरणं तत्रैव आसीत् । राजा शतानिकः महावीरस्य भक्तः आसीत् । यदा राजा शतानिकः अतिसाररोगेण दिवङ्गतः, तदा तस्य पत्न्या मृगावत्या स्वस्याः पुत्राय उदयनाय राज्यस्य दायित्वं दत्त्वा महावीरात् दीक्षा सम्प्राप्ता । अनन्तरं साध्वीमृगावतिः कौशाम्बी-नगर्याम् एव केवलज्ञानं प्राप्तवती ।
आर्यसुहस्तिसूरीश्वरजी, आर्यमहागिरिसूरिश्वरजी इत्यादयः आचार्याः अपि दर्शनार्थं कौशाम्बीतीर्थं गतवन्तः । भगवता महावीरेण एकः निश्चयः कृतः आसीत् यत् – अहं तस्याः हस्ताभ्याम् एव भक्ष्यामि, “यः राजकुमारी स्यात् किन्तु सा दासीत्वं प्राप्नुयात्” इत्यादयः सङ्कल्पाः आसन् । अतः भगवान् सङ्कल्पं पूर्णीकर्तुं विचरन् आसन् । सर्वे भक्ताः चिन्ताग्रस्ताः आसन् यत् – “महावीरः भोजनं न स्वीकरोति” इति । पञ्चमासेभ्यः अनन्तरं भगवान् सतीचन्दनबालायाः गृहे भिक्षार्थं गतवान् । सतीचन्दनबाला कस्मै अपि. याचकाय भोजनं दानं कर्तुम् इच्छति स्म । महावीरस्य सङ्कल्पानुसारं किन्तु सङ्कल्पानुसारेण सा रुदन्ती नासीत् । अतः महावीरः ततः गच्छन् आसीत् । तस्मिन् समये सतीचन्दनबाला रुदितवती । अनन्तरं भगवतः अभिग्रहः पूर्णः अभवत् ।
भगवतः अभिग्रहे पूर्णे सति इन्द्रादयः देवाः रत्नानां पुष्पाणां च वर्षां चक्रुः । सतीचन्दनबाला शिरसि देवमुकुटं धृतवती । अनन्तरं बहुभिः आभूषणैः सतीचन्दनबाला सज्जा अभवत् । सतीचन्दनबालया पावापुरी-ग्रामे भगवतः महावीरात् दीक्षा प्राप्ता । सा भगवतः महावीरस्य श्रमणसङ्घस्य प्रथमा शिष्या आसीत् । इयं नगरी भारवर्षस्य प्राचीनतमासु नगरीषु अन्यतमा अस्ति” इति । तत्र भगवतः पद्मप्रभोः मन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे भगवतः पद्मप्रभोः त्रिंशत् (३०) सेन्टीमीटरमितम् उन्नतां श्वेतमूर्तिः अस्ति ।
ब्राह्मणपरम्परानुसारं हस्तिनापुरस्य नाशान्ते पौरववंशीयैः राजभिः कौशाम्बी-नगरी राजधानीत्वेन स्वीकृता आसीत् । बुद्धमहावीरौ अपि तत्र गतवन्तौ । जिनप्रभसूरिणा कल्पप्रदीपनामके ग्रन्थे अस्याः नगर्याः वर्णनं कृतम् अस्ति । अस्यां नगर्यां बहूनि मन्दिराणि सन्ति । तेषु मन्दिरेषु नैकाः जिनप्रतिमाः प्रतिष्ठिताः सन्ति । तत्र चन्दनबालायाः अपि सेवां कर्तुम् एका प्रतिमा वर्तते । जैनमतानुसारं भगवतः पद्मप्रभोः विषये जैनग्रन्थेषु विस्तृतं वर्णनं प्राप्यते । भगवतः महावीरस्य प्रथमः अन्नाहारः अस्यां नगर्याम् एव अभवत् ।
साम्प्रतम् इलाहाबाद-नगरस्य दक्षिण-पश्चिमदिशि कोसम-नामकं स्थलं वर्तते । तत् स्थलम् एव कौशाम्बी-नगरीरूपेण प्रसिद्धम् अस्ति । कोसम-स्थले, समीपस्थेषु क्षेत्रेषु च जिनप्रतिमाः, मानस्तम्भाः, आयागपट्ट इत्यादयः प्राप्ताः । ते स्थानीयपुरातत्त्वसङ्ग्रहालये संरक्षिताः सन्ति । कोसम-स्थलस्य एकस्मिन् गृहे अपि जैनपुरावशेषाः प्राप्ताः । अस्यां नगर्याम् अपि जिनप्रतिमानां पुरावशेषाः प्राप्ताः । ते अवशेषाः अष्टमशताब्दीतः द्वादशशताब्दीपर्यन्तकालीनाः सन्ति । चतुर्दशशताब्दी जिनप्रभसूरिणः कालः वर्तते । तस्मिन्काले अपि इयं नगरी जैनतीर्थत्वेन प्रसिद्धा आसीत् । किन्तु तदनन्तरं मुस्लिमशासकैः अस्याः नगर्याः नाशः कृतः ।
चन्द्रावती
चन्द्रावती-नगरी वाराणसी नगरीतः उत्तरपूर्वदिशि २० मील् दूरे गङ्गानद्याः पश्चिमीतटे स्थिता अस्ति । भारतीयपुरातत्वविभागेन इयं नगरी प्राचीना उद्घोषिता । चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु अष्टम तीर्थङ्करः चन्द्रप्रभुः चन्द्रावती नगर्यां जनिं लेभे । भगवतः चन्द्रप्रभोः च्यवनं, जन्म, दीक्षा, केवलज्ञानम् एते चत्वारः कल्याणकाः चन्द्रावतीनगर्याम् एव अभवन् । जैनधर्म स्य द्वयोः सम्प्रदाययोः ग्रन्थेषु चन्द्रप्रभोः कल्याणकानाम् उल्लेखः प्राप्यते । तथापि तेषु ग्रन्थेषु अस्याः नगर्याः भौगोलिकावस्थितेः किमपि प्रमाणं न प्राप्यते । आचार्यजिनप्रभसूरिणा अस्याः नगर्याः भौगोलिकावस्थितेः चर्चा स्वस्य ग्रन्थे कृता अस्ति । इयं नगरी वाराणसी-नगरीतः सार्धद्वियोजनदूरे स्थिता अस्ति ।
श्वेताम्बर परम्परायाः तीर्थमालाः मध्ययुगे लिखिताः आसन् । तासु जिनप्रभसुरिणः मान्यतानाम् अनुसरणं क्रियते । यद्यपि दिगम्बर परम्परायाः ग्रन्थेषु अस्याः नगर्याः कुत्रापि उल्लेखः न प्राप्यते । अतः स्पष्टं भवति यद् अस्यां नगर्यां दिगम्बरपरम्परायाः कोऽपि जिनालयः नासीत् । अस्यां नगर्यां श्वेताम्बरदिगम्बरसम्प्रदाययोः एकैकः जिनालयः अस्ति । दिगम्बरसम्प्रदायस्य जिनालयस्य निर्माणं वि. सं १८९२ तमे वर्षे अभवत् । अनन्तरं श्वेताम्बरसम्प्रदायस्य जिनालस्य निर्माणम् अभवत् ।
वि. सं १९१२ तमे वर्षे गङ्गानद्यां जलविप्लवः अभवत् । तेन जलविप्लवेन नगर्याः स्थितिः जर्जरा अभवत् । भग्नावशेषेषु एका पाषाणपेटिका सम्प्राप्ता । तया पेटिकया ताम्रपत्रद्वयं प्राप्तम् । प्रथमं ताम्रपत्रं वि. सं. ११५० तमस्य वर्षस्य, अपरं वि. स. ११५६ तमस्य वर्षस्य च अस्ति । तयोः द्वितीयताम्रपत्रे भूमिदानस्य विस्तृतं वर्णनम् अस्ति यत् – “चन्द्रदेवेन चन्द्रमाधवाय चन्द्रावतीनगर्यां स्थिताः देवालयाः अदीयन्त” । अनेन स्पष्टं भवति यत् – “विक्रमवर्षस्य द्वादश्यां शताब्द्यां चन्द्रावती-नगर्यां चन्द्रमाधवस्य एकः प्रसिद्धः देवालयः आसीत् । ई. स. १९१२ तमे वर्षे भारतीयपुरातत्त्वविभागेन ताम्रपत्रयोः सर्वेक्षणं कृतम् आसीत् । तदा “दयाराम साहनी” इत्याख्यस्य सर्वेक्षणस्य दायित्वम् आसीत् । तेन कृतस्य सर्वेक्षणस्य अनन्तरम् उक्तं यत् – “साम्प्रतं चन्द्रावतीनगर्याः यः जिनालयः अस्ति, सः पुरा “चन्द्रमाधो का मन्दिर” इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् । मन्दिरस्य उत्तरीयभित्तौ वि, सं. १७५६ तमवर्षस्य शिलालेखः अस्ति । मन्दिरे वि. सं. १५६४ तमस्य वर्षस्य भगवतः शान्तिनाथ स्य प्रतिमा अस्ति” । किन्तु वर्तमानकाले तत्र वि. सं. १७५६ तमवर्षस्य शिलालेखः नास्ति । भगवतः शान्तिनाथस्य प्रतिमा अपि नास्ति । सा प्रतिमा वाराणस्यां भेलूपुरे दिगम्बरजैनमन्दिरे स्थानान्तरिता ।
चन्द्रावतीनगर्याः भौगोलिकस्थितिविषये सर्वप्रथमं कल्पप्रदीपग्रन्थे उल्लेखः प्राप्तः । अस्याः नगर्याः प्राचीनतायाः विषये किमपि वक्तुं न शक्यते । यतः उचितप्रमाणानि न प्राप्तानि । किन्तु ताम्रपत्रैः स्पष्टं भवति यत् – दशम्याम् एकादश्यां वा शताब्द्याम् इयं नगरी प्रसिद्धा आसीत् ।
प्रयागतीर्थम्
उत्तरप्रदेश स्य इलाहाबाद-नगरस्य अपरं नाम प्रयागतीर्थम् अस्ति । इदं नगरम् आग्रा -नगरात् ४३३ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं नगरं हिन्दुजनानां प्रसिद्धतीर्थस्थलं वर्तते । प्राचीनग्रन्थेषु तत्र नदीद्वयस्य (गङ्गा, यमुना च) सङ्गमः मन्यते । किन्तु उत्तरकालीनग्रन्थेषु तत्र नदीत्रयस्य (गङ्गा, यमुना, सरस्वती च) सङ्गमः प्रकल्प्यते । अतः त्रिवेणीसङ्गमः कथ्यते । कालिदासेन अपि रघुवंशमहाकाव्ये त्रिवेणीसङ्गमस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । द्वादशवर्षेषु एकं वारं तत्र कुम्भोत्सवः आचर्यते । तत्र नदीषु स्नानस्य महत्त्वं विद्यते । जनाः त्रिवेणीसङ्गमे अस्थिविसर्जनार्थं प्रयागतीर्थं (इलाहाबाद) गच्छन्ति । रामायणे, महाभारते चापि अस्य तीर्थस्य उल्लेखः प्राप्यते । महाभारत काले मयनामकेन शिल्पिना पाण्डवान् नाशयितुं लाक्षाग्रहस्य निर्माणम् तत्रैव कृतम् आसीत् ।
बौद्धसाहित्येषु अपि अस्याः नगर्याः उल्लेखः अस्ति । किन्तु तत्र प्रयागतीर्थस्य बृहन्नगरत्वेन उल्लेखः न दृश्यते । जैनधर्म स्य ग्रन्थेषु अपि अस्य तीर्थस्य वर्णनं प्राप्यते । श्वेताम्बरदिगम्बरसम्प्रदायानां ग्रन्थेषु “प्रयाग” इति नाम प्राप्यते । अकबर इत्याख्यस्य मुगलशासकस्य समये अस्याः नगर्याः नाम “अल्हाबाद” इति अभवत् ।
दिगम्बरपरम्परायाः ग्रन्थेषु अपि अस्याः नगर्याः नाम “प्रयाग” एव अस्ति । ग्रन्थेषु एका कथा प्राप्यते यत् – “ऋषभदेवेन यदा केवलज्ञानं प्राप्तं, तदा तेन प्रयागे एव जनाः बोधिताः । अनन्तरं जनैः ऋषभदेवस्य पूजनं कृतम् । अतः इदं स्थलं “प्रयागतीर्थम्” इति प्रसिद्धम् । आचार्यरविषेण स्वस्य पद्मपुराणनामके ग्रन्थे उक्तम् अस्ति यत् – “भगवता ऋषभदेवेन तत्र उत्कृष्टत्यागाः कृताः । अतः तस्य नाम “प्रयाग” इति । यद्यपि जिनप्रभसूरिणा रचितेषु ग्रन्थेषु “प्रयागे ऋषभदेवस्य, शीतलनाथ स्य च जिनालयाः सन्ति” इति वर्णनं दृश्यते । किन्तु साम्प्रतं तत्र प्राचीनः, मध्यकालीनः वा कोऽपि जिनालयः नास्ति । जिनालयानाम् अवशेषाः अपि न प्राप्ताः । तथापि इलाहाबाद-नगरस्य समीपस्थेभ्यः स्थलेभ्यः जिनप्रतिमाः प्राप्ताः । साम्प्रतं प्रयागतीर्थे श्वेताम्बरदिगम्बरयोः भिन्न-भिन्न जिनालयाः सन्ति ।
त्रिवेणीसङ्गमस्य समीपे एकः दुर्गः वर्तते । तस्मिन् दुर्गे वटवृक्षः अस्ति । तस्य वटवृक्षस्य अधः भगवता ऋषभदेवेन केवलज्ञानं प्राप्तम् । तत्र भगवतः ऋषभदेवस्य मन्दिरम् अपि वर्तते । मन्दिरे भगवतः षष्ठी (६०) से.मी. मितं श्वेतवर्णीया पद्मासनस्था प्रतिमा अस्ति । दुर्गे एकः स्तम्भः अपि वर्तते । तस्य स्तम्भस्य निर्माणं सम्प्रतिमहाराजेन कारितम् आसीत् । तस्मिन् स्तम्भे शिलालेखः अपि अस्ति । इदं तीर्थं पवित्रतमेषु स्थलेषु अन्यतमत्वेन गण्यते ।
मथुरा
उत्तरप्रदेश राज्यस्य मथुरामण्डल स्य केन्द्रमस्ति मथुरा । मथुरा तः देहली -महानगरं १४५ किलोमीटरमिते, आग्रा -नगरं ५४ किलोमीटरमिते च दूरे स्थितम् अस्ति । पुरा मथुरा नगरी शूरसेनजनपदः राजधानी आसीत् । मथुरा भारत स्य प्राचीननगरीषु अन्यतमा वर्तते । रामायणे, महाभारते, बौद्धसाहित्ये, जैनसाहित्ये च मथुरानगर्याः नामोल्लेखः प्राप्यते । रामायणानुसारं शत्रुघ्नेन मधुवने लवण-नामकः राक्षसः हतः । अनन्तरं शत्रुघ्नेन तत्र वने नगर्याः निर्माणं कृतम् आसीत् । शूरसेन-देशस्य राजधानीत्वेन मथुरा-नगरी आसीत् इति महाभारते उल्लेखः प्राप्यते । अस्यां नगर्यां कंस स्य कारागारः आसीत् । तस्मिन् कारागारे भगवान् कृष्णः जनिं लेभे ।
बौद्धमतानुसारं मथुरा-नगर्याः राज्ञः अवन्तिपुत्रस्य काले भगवान् बुद्धः मथुरा-नगरीं गतवान् आसीत् । जैनपरम्परासु अपि एतस्याः नगर्याः विषये बह्व्यः कथाः सन्ति । आचार्यजिनप्रभसूरिणा कल्पप्रदीप-नामके ग्रन्थे अस्याः नगर्याः जैनतीर्थत्वेन उल्लेखः कृतः अस्ति । तेन मथुरायां स्थितानां स्तूपानां, प्रमुखस्थानानां च सुन्दरं वर्णनं कृतम् आसीत् ।
एकदा भगवतः सुपार्श्वनाथ स्य काले धर्मघोषः, धर्मरुचिः इत्याख्यौ द्वौ मुनी आस्ताम् । तौ वर्षावासं कर्तुं मथुरानगरीं समागतौ । तौ मथुरानगर्याः भूतरमण-नामके उद्याने निवसन्तौ आस्ताम् । कुबेरा-नामिका उद्यानस्य स्वामिनी आसीत् । सा तयोः साधनायाः प्रभाविता जाता । अतः तया श्रमणधर्मः अङ्गीकृतः । अनन्तरं तयोः मुनयोः आज्ञानुसारं कुबेरया एकस्य रत्नमयस्तूपस्य रचना कृता । तस्मिन् स्तूपे सुपार्श्वनाथस्य प्रतिमा स्थापिता । स्तूपस्य निर्माणानन्तरं बौद्धाः स्तूपे स्वस्याधिकारं स्थापयितुम् ऐच्छन् । किन्तु ते निष्फलाः अभवन् ।
एकदा तत्रत्यः राजा लोभवशात् रत्नमयस्तूपस्य रत्नानि प्राप्तुम् ऐच्छत् । तदा देव्या राजा हतः । जनाः भीताः सन्तः देव्याः क्षमाम् अयाचन् । तदा देव्या जिनप्रतिमायाः पूजनं कर्तुम् आदेशः प्रदत्तः । समयान्तरे जनानां मनसि लोभः समुद्भूतः । अतः देव्या स्तूपः इष्टिकाभिः आच्छादितः । वप्पभट्टिसूरि इत्याख्येन अस्य स्तूपस्य जीर्णोद्धारः कृतः । वि. सं. ८२६ तमे वर्षे तेन महावीरस्य प्रतिमा स्थापिता । साम्प्रतमपि तत्र बह्व्यः जिनप्रतिमाः सन्ति । तासां प्रतिमानां रक्षणं देवाः कुर्वन्ति ।
यदा त्रयोदशवर्षात्मकः दुष्कालः आसीत्, तदा स्कन्दिलाचार्येण आगमानां पठनं कृतम् । जितशत्रोः पुत्रः कालवेशिकः मुनिः, राजर्षिशङ्खः, साद्वी कुबेरा, आर्यमङ्गु, मिथ्यादष्टिपुरोहितः, इन्द्रदत्तः, आर्यरक्षितः, वसहपुष्यमित्रम्, घृतपुष्यमित्रम्, दुर्बलिकपुष्यमित्रम्, सुरेन्द्रदत्तः इत्यादयः अनया नगर्या सह सम्बद्धाः सन्ति ।
मथुरा-नगर्यां पञ्चस्थलानि सन्ति । तानि - अर्कस्थलं, वीरस्थलं, पद्मस्थलं, कुशस्थलं, महास्थलं च ।
तत्र द्वादश वनानि सन्ति । तानि – लोहवनं, मधुवनं, विल्ववनं, तालवनं, कुमुदवनं, वृन्दावनं, भण्डीरवनं, खदिरवनं, कामिकवनं, कोलवनं, बहुलावनं, महावनञ्च ।
तत्र पञ्च लौकिकतीर्थानि सन्ति । तानि – विश्रान्तिकतीर्थम्, असितकुण्डतीर्थं, वैकुण्ठतीर्थं, कलिञ्जरतीर्थं, चक्रतीर्थञ्च ।
मथुरायाः जैनस्तूपस्य उल्लेखः प्राचीनजैनसाहित्येषु प्राप्यते । बृहत्कल्पसूत्रभाष्यम्, बृहत्कथाकोषः, यशस्तिलकचम्पू च । तेषु बृहत्कल्पसूत्रभाष्ये लिखितमस्ति यत् – “मथुरानगर्याः जनाः स्वगृहे जिनप्रतिमानां पूजां कुर्वन्ति स्म । जिनप्रभसूरिणा अपि बृहत्कल्पसूत्रे एतदेव उक्तम् अस्ति । स्तूपस्य स्वामित्वविषये सर्वेषु विवादाः अभवन् । किन्तु तेषु विवादेषु अपि जैनाः एव विजयिनः अभवन् । मथुरा-नगर्यां यत् उत्खननम् अभवत्, तस्य फलस्वरूपतया एकः स्तूपः, मन्दिरद्वयस्य अवशेषाः च प्राप्ताः । तेषु अवशेषेषु मूर्तयः, सिंहासनानि, आयागपट्टाः च प्राप्ताः ।
प्राप्तपुरावशेषैः ज्ञायते यत् – ई. स. द्वितीय शताब्दीतः एकादश शताब्दीपर्यन्तं मथुरा-नगरी जैनधर्मस्य बृहत्केन्द्रम् आसीत् । मूर्तीषु, सिंहासनेषु, आयागपट्टेषु च लेखाः प्राप्ताः । तेषु लेखेषु कनिष्कः, हुविष्कः, वासुदेवः इत्यादीनां राज्ञां नामोल्लेखः प्राप्यते । अनेन स्पष्टं भवति यत् – “ते लेखाः प्रारम्भिककालसम्बद्धाः सन्ति” । सामाजिकेतिहासदृष्ट्या तेषां लेखानाम् अत्यधिकं महत्त्वं वर्तते । तेषु लेखेषु, गणिका, नर्तकी, लोहकारः, गन्धिकः, सुवर्णकारः इत्यादीनां जनानां नामानि प्राप्यन्ते । अनेन स्पष्टं भवति यत् – “जैनसङ्घे द्विसहस्रात् वर्षेभ्यः प्राक् अपि सर्वव्यवसायानां जनाः धर्मपरायणाः आसन् ।
रत्नवाहपुरम्
रत्नवाहपुर-नगर्याः अद्यतनं नाम रोनाही अस्ति । इदं स्थलम् अयोध्या तः २४ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । तस्य समीपस्थं रेलस्थानकं ‘सोहावल’ अस्ति । सोहावल-रेलस्थानकात् इदं स्थलं २ किलोमीटरमिते अस्ति । चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु पञ्चदश भगवतः धर्मनाथस्य च्यवनं, जन्म, दीक्षा, केवलज्ञानं च एते चत्वारः कल्याणकाः रत्नवाहपुरे अभवन् । पुरा कोशलजनपदान्तर्गता इयं नगरी आसीत् । अतः इदं स्थलं जैनतीर्थत्वेन विख्यातम् अभवत् ।
इयं नगरी जम्बूद्वीप स्य भारत वर्षस्य कोशलजनपदे घाघरा-नद्याः तटे स्थिता आसीत् । इक्ष्वाकुवंशीयः भानुः तत्रत्यः राजा आसीत् । राज्ञः भानोः पुत्रत्वेन धर्मनाथः जनिं लेभे । तस्य मातुः नाम सुव्रता आसीत् । धर्मनाथस्य दीक्षा, केवलज्ञानं च रत्नवाहपुरनगर्याम् एव अभवत् । अनन्तरं सम्मेदशिखरे भगवतः धर्मनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । श्वेताम्बरसम्प्रदाय स्य आचार्यजयसागरेण उक्तं यत् – “अस्यां नगर्यां जिनालयद्वयम् आसीत् । जिनालययोः एका चरणपादुका, तिस्रः जिनप्रतिमाः च आसन् । सप्तदशशताब्द्याम् इयं नगरी तीर्थत्वेन प्रसिद्धा अस्ति । साम्प्रतं रत्नवाहपुरनगर्यां दिगम्बरश्वेताम्बरसम्प्रदाययोः प्रत्येकस्य द्वौ जिनालयौ स्तः । ते जिनालयाः, प्रतिमाः च वर्तमानकालिकाः न सन्ति ।
वाराणसी
right|300px वाराणसी-नगरी भारतस्य उत्तरप्रदेश राज्ये गङ्गायां घोषे स्थिता अस्ति । पुरा इयं नगरी काशी इति नाम्ना ज्ञायते स्म । साम्प्रतमपि काशी इति नाम प्रचलति । अस्यां नगर्यां वरणा, असि इत्येतयोः नद्योः सङ्गमः अस्ति अतः वाराणसी इति नाम अभवत् । भारतस्य विश्वविद्यालयेषु बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयः प्रसिद्धः अस्ति । तस्मिन् विश्वविद्यालये सर्वदर्शनानां प्राध्यापकाः सन्ति । जैनसाहित्यस्य अध्ययनाय अपि सौकर्यम् अस्ति । साम्प्रतम् अपि संस्कृतभाषायाः विद्वांसः वाराणसी-नगर्यां सन्ति । “गङ्गायां मृतदेहस्य विसर्जनेन श्रेष्ठगतिः लभ्यते” इति हिन्दुधर्म स्य मान्यता वर्तते । ब्राह्मणबौद्धजैनग्रन्थेषु अस्याः नगर्याः उल्लेखः प्राप्यते । इयं नगरी प्राचीनतमासु नगरीषु अन्यतमा वर्तते ।
जैनमतानुसारं चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु सप्तमतीर्थङ्करस्य सुपार्श्वनाथ स्य, त्रयोविंशतितमस्य तीर्थङ्करस्य पार्श्वनाथ स्य च जन्म वाराणसीनगर्याम् अभवत् । अतः इयं नगरी जैनतीर्थत्वेन अपि ज्ञायते । जिनप्रभसूरिणा अपि कल्पप्रदीपे अस्याः नगर्याः नामोल्लेखः कृतः । तेन अस्याः नगर्याः समसामयिकस्थितेः अपि वर्णनं कृतम् । दक्षिणार्द्धभरतक्षेत्रस्य मध्यखण्डे काशी जनपदे स्थिता अस्ति इयं नगरी । वरुणा, असि इत्येते नद्यौ गङ्गायां सम्मिलतः ।
अयोध्या नगर्याः राजा हरिशचन्द्रः स्वस्य राज्यस्य दानं कृत्वा वाराणसीनगरीं पत्नीपुत्राभ्यां सह विक्रयार्थं गतवान् । ये जनाः पापिनः सन्ति, ते अपि मृत्योः अनन्तरं मोक्षं प्राप्नुवन्ति । अस्यां नगर्यां ब्राह्मणाः, परिव्राजकाः, जटाधारिणः,योगिनः इत्यादयः सर्वे निवसन्ति । ते रसविद्यायाः, धातुविद्यायाः, खननविद्यायाः, व्याकरणशास्त्रस्य, वेदस्य मन्त्रशास्त्रस्य, तर्कशास्त्र स्य, निमित्तशास्त्रस्य, नाट्यशास्त्र स्य, अलङ्कारशास्त्र स्य, ज्योतिषशास्त्र स्य च ज्ञातारः भवन्ति । अस्याः नगर्याः भागचतुष्टम् आसीत् । यथा –
वाराणसीनगर्यां लौकिकतीर्थानि अपि सन्ति । दण्डखाततडागस्य समीपे भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् । ततः धर्मेक्षास्तूपः, बौद्धमन्दिरं च समीपे अस्ति । सार्धद्वययोजनदूरे चन्द्रपुरी-तीर्थम् अस्ति । तत्स्थलं भगवतः चन्द्रप्रभोः जन्मस्थलं वर्तते ।
काशी-नगर्याः माहात्म्यम् अत्यधिकं वर्तते । यथा अस्याः नगर्याः भागचतुष्टयम् अस्ति । एतादृशी स्थितिः कुत्रापि न दृश्यते । वाराणसी-नगरे देववाराणस्यां भगवतः विश्वनाथस्य मन्दिरस्य निर्माणम् अष्टादशशताब्द्याम् अभवत् । जैनाचार्याः कथयन्ति यत् – “प्राचीनकाशीविश्वनाथमन्दिरे जिनप्रतिमा आसीत् । यद्यपि ब्राह्मणपरम्परायाः मन्दिरे जैनप्रतिमा कथं ? इति अस्वाभाविकम् अस्ति किन्तु असम्भवं नास्ति । राजधानीवाराणस्यां यवनाः निवसन्ति इति उल्लेखः दृश्यते । अतः वर्तमाने वाराणसी-नगर्याम् अलईपुरस्य समीपस्थं क्षेत्रं भवितुं शक्नोति । तत मुस्लिनजनानां जनसङ्ख्या अपि अधिका वर्तते । वाराणसीनगर्यां मदनपुरा क्षेत्रम् अस्ति । तत् क्षेत्रम् एव पुरा मदनवारानसी भवितुं शक्यते । अनन्तरं विजयवाराणसी वर्तमानसमये कदाचित् “छावनी” (कैण्टोनमेण्ट् क्षेत्रम् ) आसीत् । यतः प्राचीनकाले नगरस्य बहिः विजयस्कन्धावारः भवति स्म । सः छावनी अपि कथ्यते स्म । अतः अनुमीयते यत् – “वर्तमानकालस्य कैण्ट् क्षेत्रं विजयवाराणसी भवितुं शक्यते ।
ग्रन्थेषु नगर्याः तडागानां विषये वर्णनं प्राप्यते । ग्रन्थेषु वर्णनम् अस्ति यत् – “दण्डखात-नामकस्य तडागस्य समीपं पार्श्वनाथ स्य मन्दिरम् आसीत्” । किन्तु अद्यापि वाराणसी-नगर्यां बहवः तडागाः सन्ति । ग्रन्थे दण्डखात-तडागस्य समीपस्थस्य पार्श्वनाथमन्दिरस्य वर्णनं प्राप्यते, तत् मन्दिरम् इदानीं भेलूपुरक्षेत्रे स्थितम् अस्ति । यदा अस्य मन्दिरस्य जीर्णोद्धारः कृतः, तदा उत्खनने भगवतः पार्श्वनाथस्य प्राचीनप्रतिमा प्राप्ता । उत्खनने अन्याः प्रतिमाः कलाकृतयः च अपि लब्धाः । कर्मकाराणां प्रमादेन सा प्रतिमा खण्डिता जाता । स्थापत्यकलानाम् अध्येता प्रो. एम्. ए. ढाकी इत्याख्यः प्रतिमायाः संशोधनं कृतवान् । अनन्तरं तेन उक्तं यत् – “पार्श्वनाथस्य प्रतिमा पञ्चमशताब्द्याः, अन्याः कलाकृतयः नवम्याः एकादश्याः वा शताब्द्याः च सन्ति । यदा मन्दिरस्य निर्माणम् भवत् आसीत्, तदा उत्खनने बह्व्यः प्राचीनकलाकृतयः, अवशेषाः च सम्प्राप्ताः । किन्तु कलाकृतीनाम् अज्ञानेन व्यवस्थापकैः सर्वाः कलाकृतयः मन्दिरस्य आधारे अधोभागे वा उपनिहिताः । तथापि प्राप्तपुरावशेषाणाम् आधारेण निश्चीयते यत् – साम्प्रतं यत्र पार्श्वनाथमन्दिरम् अस्ति, पञ्चमशताब्द्याम् अपि तत्रैव पार्श्वनाथस्य मन्दिरम् अभविष्यत् । वाराणसी-नगर्यां साम्प्रतं विंशत्यधिकाः जिनालयाः सन्ति । किन्तु ते सर्वे अर्वाचीनाः सन्ति ।
श्रावस्तीनगरी
श्रावस्तीनगरी अयोध्यातः १२० किलोमीटरमिते, लखनऊ तः २०० किलोमीटरमिते दूरे च स्थिता अस्ति । इयं नगरी प्रथमतीर्थङ्करस्य ऋषभदेव स्य कालस्य अस्ति । चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु तृतीयस्य सम्भवनाथ स्य च्यवनं, जन्म, दीक्षा, केवलज्ञानम् इत्येते चत्वारः कल्याणकाः श्रावस्तीनगर्याम् अभवन् । भगवतः महावीरस्य काले तत्रत्यः राजा प्रसेनजीतः आसीत् । प्रसेनजीतस्य भगिन्याः विवाहः मगधराज्ञा श्रेणिकेन सह अभवत् । तस्मिन् समये इयं नगरी सम्पन्ना आसीत् । तदा कुणालनगरी, चन्द्रिकापुरी इति नाम्ना विख्याता आसीत् । पुरा श्रावस्ती-नगरी कुणाला-जनपदः राजधानी आसीत् । इयं नगरी भारतस्य प्राचीननगरीषु अन्यतमा वर्तते । ब्राह्मणबौद्धजैनग्रन्थेषु अस्याः नगर्याः वर्णनं प्राप्यते । बुद्धमहावीरौ तत्र विहारं कृतवन्तौ ।
अस्यां नगर्यां राज्ञा सम्प्रतिना, अन्यैः राजभिः च बहूनि मन्दिराणि निर्मापितानि आसन् । भगवान् महावीरः श्रावस्तीनगर्यां विचरणं कर्तु बहुवारं गतवान् आसीत् । स्वस्य दशमः चातुर्मासस्याचरणम् अपि तत्रैव कृतम् । श्रावस्तीनगर्यां भगवतः सम्भवनाथस्य मन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे भगवतः सम्भवनाथस्य ५१ इञ्च् प्रमाणाभूता प्रतिमा वर्तते । वि. स. २०४३ तमे वर्षे वैशाख-मासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ तस्याः मूर्तेः प्रतिष्ठा अभवत् ।
जिनप्रभसूरिणा कल्पप्रदीपे अस्य तीर्थस्य उल्लेखं कृत्वा जैनपरम्परापरायां प्रचलितानां कथानां चर्चा कृता अस्ति यत् – “दक्षिणार्द्धभारतवर्षस्य कुणाला-जनपदि श्रावस्तीनामिका नगरी आसीत् । साम्प्रतं “महेठ” इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति । महावीरस्य शिष्यः, महावीरस्य पुत्र्याः प्रियदर्शनायाः पतिः जामालिः च अस्यां नगर्यां स्थिते चैत्ये प्रथमः निह्नवः अभवत् । जामालिः महावीरस्य शिष्यः अपि आसीत्, महावीरस्य पुत्र्याः पतिः अपि आसीत्” ।
जैनमतानुसारं भगवान् सम्भवनाथः तृतीयः तीर्थङ्करः आसीत् । तस्य जन्मस्थानस्य, कल्याणकस्य च विषये जैनसाहित्येषु विस्तृतरूपेण वर्णनं प्राप्यते । जैनग्रन्थेषु श्रावस्तीनगर्याः तिन्दुक-उद्यानस्य, चैत्यस्य च उल्लेखः प्राप्यते । जिनप्रभसूरिणा कल्पप्रदीपे सम्भवनाथस्य जिनालयस्य नाशविषयिकी चर्चा कृता अस्ति । ‘अलाउद्दीन् खिलजी’ इत्याख्यस्य हब्बस् नामकेन सेनापतिना सम्भवनाथस्य जिनालयः नाशितः कृतः । इयं घटना समकालीना अस्ति अतः महत्त्वपूर्णा वर्तते ।
जिनप्रभसूरिणा श्रावस्ती-नगर्यां स्थितानां बौद्धस्मारकाणाम् अपि उल्लेखः कृतः । प्राचीनकाले इयं नगरी बौद्धधर्म स्य केन्द्रत्वेन स्थिता आसीत् । बौद्धधर्मस्य जेतवनविहारः प्रसिद्धः वर्तते । सः श्रावस्ती-नगर्याम् एव स्थितः अस्ति । जिनप्रभसूरिणा समुद्रवंशीयानां, बौद्धधर्मानुयायिनां च राज्ञाम् अपि उल्लेखः कृतः । ते स्थानीयाः शासकाः आसन् । जिनप्रभसूरेः काले अस्याः नगर्याः नाम “महेठ” इति आसीत् । साम्प्रतमपि अस्याः नगर्याः नाम “सहेठ-महेठ” इति ज्ञायते । श्रावस्तीनगरं गहडवाल-युगस्य इष्टिकाभिः निर्मितम् एकं मन्दिरम् अस्ति । इदानीं तु मन्दिरं ध्वस्तम् अभवत् । तत् शोभनाथस्य मन्दिरम् इति कथ्यते । शोभनाथः इति सम्भवनाथस्य एव अपभ्रंशनाम अस्ति । अस्य मन्दिरस्य उत्खनने अनेकाः तीर्थङ्करप्रतिमाः, स्तम्भाः, तोरणाः इत्यादयः लब्धाः । सर्वे अवशेषाः नवम्याः द्वादश्याः वा शताब्द्याः सन्ति । अनेन स्पष्टं भवति यत् – श्रावस्ती-नगरी द्वादशशताब्दीपर्यन्तं समृद्धनगरी आसीत् । किन्तु मुस्लिमशासनकाले अस्याः महत्त्वस्य ह्रासः अभवत् । अलाउद्दीन खिलजी इत्याख्येन अस्याः नगर्याः नाशः कृतः । साम्प्रतं भारतस्य उत्तरप्रदेशस्य गोण्डा-मण्डले राप्ती-नद्याः तटे श्रावस्ती-नगरी “सहेठ-महेठ” इति नाम्ना विद्यमाना अस्ति । तत्र दिगम्बरश्वेताम्बरसम्प्रदाययोः जिनालयाः सन्ति । किन्तु ते जिनालयाः अर्वाचीनाः सन्ति ।
शौरीपुरम्
शौरीपुरं जैनधर्मस्य तीर्थम् अस्ति । इदम् आग्रा-नगरात् ७५ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । इदं तीर्थं कानपुर -आग्रारेलमार्गे स्थितात् शिकोहाबाद-रेलस्थानकात् १४ मीलमिते दूरे स्थितम् अस्ति । चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु द्वाविंशतितमस्य नेमिनाथस्य कल्याणकद्वयं तत्र अभवत् । शौरीपुरे भगवतः नेमिनाथस्य जिनालयः अस्ति । वि. सं. १६४० तमे वर्षे आचार्यहीरविजयसूरिणा तस्य जिनालयस्य जीर्णोद्धारः कृतः आसीत् । तस्मिन् जिनालये भगवतः नेमिनाथस्य ७५ सेण्टीमीटरमिता उन्नता प्रतिमा वर्तते । सा प्रतिमा पद्मासनस्था, श्यामवर्णीया च अस्ति ।
समुद्रविजयः, वसुदेवः इत्यादयः दशभ्रातरः आसन् । कुन्ती, माद्री च भगिन्यौ आस्ताम् । शौरीपुरे समुद्रविजयः, मथुरा-नगर्यां कंसः च शासकौ स्तः । समुद्रविजयस्य पुत्रः नेमिनाथः, वसुदेवस्य पुत्रौ कृष्णबलरामौ च आस्ताम् । कृष्णेन स्वस्य मातुलस्य कंस स्य हननं कृत्वा मथुरानगर्याः राज्यं स्वीकृतम् । किन्तु जरासन्धः सर्वं ज्ञात्वा क्रुद्धः जातः । यतः कंसस्य पत्नी जीवयशा जरासन्धस्य भगिनी आसीत् । जरासन्धेन त्रस्ताः यादवाः सौराष्ट्रक्षेत्रस्य द्वारिकानगरीं निवसितुं गतवन्तः ।
शौरीपुरस्य राज्ञः पत्न्याः शिवादेव्याः कुक्ष्याः नेमिनाथस्य जन्म अभवत् । प्राचीनकाले इयं विशालनगरी आसीत् । भगवान् महावीरः अपि शौरीपुरं गतवान् आसीत् । वि. सं. १६६२ तमे वर्षे शौरीपुरे सप्त जिनालयाः आसन् ।
आचार्यजिनप्रभसूरिणा कल्पप्रदीपे चतुरशीतिमहातीर्थसङ्ग्रहकल्पे शौरीपुरस्य उल्लेखः कृतः । तस्मिन् ग्रन्थे अपि नेमिनाथस्य जिनालयस्य वर्णनं वर्तते । प्राचीनकाले शौरीपुरं कुशावर्तजनपदः राजधानी आसीत् । जैनसाहित्येषु अपि अस्याः नगर्याः उल्लेखः प्राप्यते । मध्यकालीनैः श्वेताम्बरदिगम्बरग्रन्थकारैः अपि अस्याः नगर्याः उल्लेखः कृतः । समीपस्थेषु क्षेत्रेषु उत्खननेन मध्यकालीनाः जैनप्रतिमाः अपि लब्धाः । अनेन उच्यते यत् – “मध्ययुगे इदं स्थलं जैनतीर्थत्वेन प्रसिद्धम् आसीत् । शौरीपुरे श्वेताम्बरदिगम्बरयोः विभिन्नानि मन्दिराणि सन्ति । विं. सं. १७२४ तमे वर्षे भट्टारकविद्याभूषणेन दिगम्बरमन्दिरस्य प्रतिष्ठा कृता ।
हस्तिनापुरम्
right|300px भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य मेरठ -मण्डले हस्तिनापुरं स्थितम् अस्ति । इदं मेरठ-नगरात् ३३ किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । पुरा इयं नगरी कुरु-जनपदस्य राजधानी आसीत् । ब्राह्मणीयबौद्धजैनसाहित्येषु अस्याः नगर्याः विषये उल्लेखः दृश्यते । इयं प्राचीनभारतस्य नगरीषु अन्यतमा वर्तते । जैनमतानुसारं चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु षोडश तीर्थङ्करस्य शान्तिनाथस्य, सप्तदशतीर्थङ्करस्य कुन्थुनाथस्य, अष्टादशतीर्थङ्करस्य अरनाथस्य च अस्यां नगर्यां जन्म अभवत् । अतः इयं नगरी जैनतीर्थत्वेन प्रसिद्धा वर्तते । आचार्यजिनप्रभसूरिणा कल्पप्रदीपे हस्तिनापुरकल्पः, हस्तिनापुरतीर्थस्तवः इत्येतौ कल्पौ लिखितौ । तयोः कल्पयोः हस्तिनापुरविषयिणी चर्चा कृता अस्ति यत् – “ऋषभदेव स्य शतं पुत्राः आसन् । तेषु कुरुः अपि अन्यतमः आसीत् । कुरुणा एव कुरुक्षेत्रं स्थापितम् । कुरोः पुत्रः हस्ती आसीत् । हस्तिना हस्तिनापुर-नामकस्य नगरस्य स्थापना कृता आसीत् ।
शान्तिनाथस्य, कुन्थुनाथस्य, अरनाथस्य च इत्येतेषां च्यवनं, जन्म, दीक्षा, केवलज्ञानम् एते कल्याणकाः अस्यां नगर्याम् एव अभवन् । अस्यां नगर्यामेव विष्णुकुमारेण नमुचेः राज्यं पादत्रयेण मापितम् आसीत् । सनत्कुमारः, महापद्मः, सुभूमः, परशुरामः, कौरवाः, पाण्डवाः इत्यादयः महापुरुषाः अनया नगर्या सह सम्बद्धाः सन्ति । हस्तिनापुरे शान्तिनाथस्य, कुन्थुनाथस्य, अरनाथस्य, अम्बादेव्याः च चैत्यालयाः सन्ति । जैनसाहित्येषु ऋषभदेवस्य पुत्रस्य कुरोः उल्लेखः प्राप्यते । किन्तु कुरोः पुत्रस्य हस्तिनः चर्चा एव नास्ति । तथापि जिनप्रभसूरिणा कुरुहस्तिनोः पितापुत्रयोः सम्बन्धः प्रदर्शितः । कस्य ग्रन्थस्य आधारेण तेन सम्बन्धः प्रदर्शितः ? इति विषये साम्प्रतम् अपि मतभेदः अस्ति । यतः ब्राह्मणग्रन्थानुसारेण भरतदोषयन्ति इत्याख्यस्य पुत्रः हस्ती आसीत् । तस्य नाम्ना एव हस्तिनापुरम् इत्यभवत् ।
शान्तिनाथ स्य, कुन्थुनाथ स्य, अरनाथ स्य च जन्मादयः कल्याणकविषयकं विवरणं जैनपरम्परानुसारम् अस्ति । द्वयोः सम्प्रदाययोः ग्रन्थेषु अस्य विस्तृतरूपेण उल्लेखः प्राप्यते । श्वेताम्बरजैनपरम्परायां सनत्कुमारस्य, महापद्मस्य, सुभूमस्य च गणना क्रमशः चतुर्थाष्टमनवमचक्रवर्तित्वेन क्रियते । परशुरामस्य कथा अपि आवश्यकचूर्णी-नामके ग्रन्थे, विशेषावश्यकभाष्ये च प्राप्यते । पाण्डवाः पाण्डुपुत्राः आसन् । ते हस्तिनापुरस्य राजानः आसन् । जैनपरम्परायाः ग्रन्थेषु पाण्डवविषयकं वर्णनम् अपि प्राप्यते ।
गङ्गदत्त, कार्तिकश्रेष्ठी इत्याख्ययोः विषये भगवतीसूत्रे विस्तृतरूपेण वर्णनं प्राप्यते । तस्मिन् ग्रन्थे “तौ हस्तिनापुरस्य निवासिनौ आस्ताम्” इति वर्णनं लभ्यते । ताभ्यां मुनिसुव्रतात् दीक्षा प्राप्ता । अनन्तरं तयोः मोक्षः अभवत् । यद्यपि साम्प्रतं हस्तिनापुरे जिनप्रभसूरिणः कालस्य कोऽपि जिनालयः नास्ति । तथापि उत्खनने ऋषभदेवस्य प्रतिमा लब्धा । अतः स्पष्टं भवति यत् चतुर्दशशताब्द्यां हस्तिनापुरं प्रसिद्धजैनतीर्थम् आसीत् । उत्तर-मध्यकालीनेषु ग्रन्थेषु जैनग्रन्थकारैः अपि अस्य तीर्थस्य उल्लेखः कृतः अस्ति । वर्तमाने काले अपि मेरठ-मण्डले इदं नगरं विद्यमानम् अस्ति । साम्प्रतं हस्तिनापुरे श्वेताम्बरदिगम्बरपरम्पराणां जिनालयाः सन्ति ।
कुण्डग्रामः
भारतस्य बिहार -राज्यस्य मुजफ्फरपुर-मण्डले स्थितोऽयं कुण्डग्रामः । अस्मिन् ग्रामे चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु चतुर्विंशतितमस्य तीर्थङ्करस्य भगवतः महावीर स्य जन्म अभवत् । महावीरस्य पिता सिद्धार्थः कुण्डपुरस्य राजा आसीत् । तस्य माता वैशाली-नगर्याः राज्ञः चेटकस्य भगिनी आसीत् । महावीरस्य काले अस्य ग्रामस्य भागद्वयम् आसीत् । प्रथमं क्षत्रियकुण्डपुरं, द्वितीयं ब्राह्मणकुण्डपुरं च । तयोः क्षत्रियकुण्डपुरे एव भगवतः महावीरस्य जन्म अभूत् । बहुत्र कुण्डपुरं कुण्डग्रामः इति नाम्ना अपि वर्णितम् अस्ति ।
कुण्डलग्रामस्य भौगोलिकस्थितिविषये जैनपरम्परायां भ्रान्तिः अस्ति । दिगम्बर-सम्प्रदायस्य ग्रन्थेषु भगवतः महावीरस्य जन्मस्थानं नालन्दा-नगर्याः समीपस्थः कुण्डलपुर-ग्रामः मन्यते । किन्तु श्वेताम्बर-सम्प्रदायस्य ग्रन्थेषु भगवतः जन्मस्थानं मुङ्गेर-मण्डलस्य क्षत्रियकुण्डग्रामः मन्यते । चतुर्दशशताब्द्यां वास्तविकः कुण्डग्रामः एव भगवतः जन्मभूमिः मन्यते स्म ।
कोटिशिला
साम्प्रते काले कोटिशिला-तीर्थस्य भौगोलिकस्थितिः निश्चिता नास्ति । दिगम्बरपरम्परानुसारं कोटिशिला-तीर्थं सिद्धक्षेत्रं वर्तते । कोटिशिलातीर्थे बहवः मुनयः अभवन् । जिनप्रभसूरिणा विविधतीर्थकल्पे वर्णितं यत् – “भरतक्षेत्रस्य मगधदेशे कोटिशिला-तीर्थं स्थितम् अस्ति । तत्तीर्थं साम्प्रतमपि देवदानवैः पूज्यते । अयं पर्वतः १ योजनोन्नतः, विस्तृतश्च अस्ति । नववासुदेवैः स्वशक्तिपरीक्षणाय अयं पर्वतः उत्तोलितः । प्रथमवासुदेवेन अयं पर्वतः छत्रम् इव उत्तोलितः । द्वितीयवासुदेवेन मस्तकपर्यन्तं, तृतीयवासुदेवेन ग्रीवापर्यन्तं, चतुर्थवासुदेवेन वक्षस्थलपर्यन्तं, पञ्चमवासुदेवेन उदरपर्यन्तं, षष्ठवासुदेवेन कटिपर्यन्तं, सप्तमवासुदेवेन जङ्घापर्यन्तम्, अष्टमवासुदेवेन जानुपर्यन्तं, नवमवासुदेवेन कृष्णेन एकाङ्गुलिपरिमितः च उत्तोलितः । यद्यपि अवसर्पिण्याः प्रभावेण मनुष्याणां बलस्य ह्रासः भवति । किन्तु सर्वेषां तीर्थङ्कराणां बलं सदैव समानम् एव भवति ।
चम्पापुरी
भारतस्य बिहार -राज्यस्य, भागलपुर -मण्डले गङ्गानद्याः तटे चम्पापुर-नगरं स्थितम् अस्ति । तन्नगरं चम्पापुरी अपि कथ्यते । पुरा इयं चम्पापुरीनगरी अङ्ग-जनपस्य राजधानी आसीत् । ब्राह्मणजैनबौद्धग्रन्थेषु अस्याः नगर्याः उल्लेखः लभ्यते । चीनीयात्रिभिः स्वयात्राणां वर्णने अस्याः नगर्याः उल्लेखः कृतः अस्ति । जैनमतानुसारं चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु द्वादशतीर्थङ्करस्य वासुपूज्यस्य चम्पापुरीनगर्यां जन्म अभवत् । भगवतः वासुपूज्यस्य जन्म इत्यादयः पञ्च कल्याणकाः चम्पानगर्याम् एव सम्पन्नाः । महावीरेण अपि चम्पानगर्यां वर्षावासत्रयम् अतिवाहितम् ।
जिनप्रभसूरिणा स्वस्य ग्रन्थे अस्याः नगर्याः उल्लेखः कृतः अस्ति यत् – “वासुपूज्य स्य पुत्रः मधवः आसीत् । सः चम्पानगर्याः राजा आसीत् । चम्पानगर्याः समीपे एकः सरोवरः अपि आसीत् । “भगवता महावीरेण चम्पानगर्यां वर्षावासः कृतः” इत्यस्य विषये कल्पसूत्रम्, आवश्यकनिर्युक्तिः, कल्पसूत्रवृत्तिः इत्यादिषु जैनग्रन्थेषु वर्णनं प्राप्यते । आचार्यशय्यम्भवसूरिणा चम्पानगर्यां दशवैकालिकसूत्र-ग्रन्थस्य रचना कृता । चम्पानगर्यां जिनदत्त-नामकः सज्जनः आसीत् । तस्य पुत्री सुभद्रा आसीत् । सुभद्रा सतीषु अन्यतमा आसीत् । जैनग्रन्थेषु सुभ्रदायाः विषये अपि वर्णनं प्राप्यते । राजा कर्णः, सुदर्शनः इत्यादयः जनाः चम्पानगर्याः सह सम्बद्धाः आसन् । श्वेताम्बरसम्प्रदायस्य ग्रन्थेषु तेषां वर्णनं प्राप्यते  ।
पाटलीपुत्रः
भारत स्य बिहार राज्ये इयं नगरी अस्ति । पटना -नामिका नगरी बिहारराज्यस्य राजधानी पाटलिपुत्रः भारतस्य प्राचीनासु नगरीषु अन्यतमा अस्ति । अद्यत्वे इयं नगरी पटना इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति । इयं नगरी शिशुनागः, नन्दः, मौर्यः, शुङ्गः इत्यादिनां राज्ञां राजधानी आसीत् । ब्राह्मणबौद्धजैनग्रन्थेषु अस्याः नगर्याः उल्लेखः प्राप्यते । जिनप्रभसूरिणा अपि अस्याः नगर्याः विषये स्वस्य ग्रन्थे लिखितम् अस्ति यत् – “पुरा श्रेणिक-नामकः कश्चन राजा आसीत् । कुणिकः (अजातशत्रुः) इत्याख्यः श्रेणिकस्य पुत्रः आसीत् । श्रेणिकस्य मृत्योः अनन्तरं कुणिकेन चम्पा-नगरीं स्वस्य राजधानीत्वेन उद्घोषिता । श्रेणिकस्य मृत्योः अनन्तरं तस्य पुत्रः उदायी-इत्याख्यः राज्यस्य सञ्चालनं कुर्वन् आसीत् । पितुः मृत्युशोकेन उदायी-इत्याख्येन गङ्गानद्याः तटे पाटलीपुत्र-नामकं नगरं स्थापितम् । तत्र तेन सुन्दराणि भवनानि, उद्यानानि च निर्मापितनि । तत्र एकः जिनालयः अपि निर्मापितः । तस्मिन् क्षेत्रे पाटली-नामकः वृक्षाः अधिकमात्रायाम् आसन् । अतः एव तस्य नाम पाटलिपुत्रम् इति कारितम् ।
मौर्यवंशस्य राजभिः अपि अस्यां नगर्यां शासनं कृतम् आसीत् । चाणक्य स्य साहाय्येन चन्द्रगुप्तः राजा अभवत् । अनन्तरं बिन्दुसारः, अशोकः, सम्प्रतिः इत्यादयः राजानः अभवन् । सम्प्रतिराज्ञा अनार्यदेशेषु अपि जैनधर्मस्य प्रचारः कृतः आसीत् । भद्रबाहुः, महागिरिः, सुहस्ती, वज्रस्वामी इत्यादिभिः आचार्यैः अस्यां नगर्यां विहारः कृतः । मूलदेवः प्रसिद्धः कलाविद् आसीत् । सः अपि अस्यां नगर्याम् एव निवसति स्म । अस्याः नगर्याः जनाः अष्टादशविद्यानां, स्मृतीनां, पुराणानां, मन्त्राणां, तन्त्राणां, रसविद्यानां, अञ्जनगुटिकानां, पादप्रलेपस्य स्त्रीपुरुषपशूनां लक्षणानां च ज्ञातारः आसन् । इयं नगरी गौडदेशे स्थिता अस्ति ।
जिनप्रभसूरिणा स्वस्य ग्रन्थे यः उल्लेखः कृतः, सः जैनग्रन्थेषु अपि प्राप्यते । इदं केन्द्रं महत्वपूर्णं वर्तते । अतः बहवः छात्राः विद्यार्जनाय तत्र गच्छन्ति । इयं नगरी प्राचीना आसीत् ।