cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
उपपदपञ्चमी
कर्मप्रवनीयपञ्चमी (उपपदविशेषः)
आ हिमालयात् चीनादेशः (आ=तेन विना) आ हिमालयात् भारत देशः । (आ=तेन सह) पञ्चम्यपाङ्परिभिः (पा.सू. -२.३.१०) अप आङ् परि इत्येतैः कर्म प्रवचनीयैः योगे पञ्चमी स्यात् । मर्यादा अभिविधिश्चेति द्वौ अर्थौ आडः । तादृशार्थकेन आडः योगे पञ्चमी भवति । मर्यादा नाम = तेन विना । अभिविधिर्नाम्= तेन सह ।  आ हिमालयात् चीनादेशः = हिमालयं वर्जयित्वा ततश्चीनादेशः । आ हिमालयात् भारतदेशः= हिमालयम् अभिव्याप्य भारतदेशः । अप= अपहरेः संसारः । परि=परि हरेः संसारः । हरिं वर्जयित्वा संसारः इत्यर्थः ।
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जावा
जावा विधिलेखन भाषा
सण् मैक्रोसिस्टेन​ विरचित: सङ्क्णम्कयन्त्र विधिलेखन भाषा भावति 'जावा' | ओराक्ला कोर्प्रेषेना लेखयेम् एतत् प्र्स्थान: अध्योपि प्रवर्तनं करोति | २०२० तमे वर्षे मार्च् मासे आरभत् 'जावा १४'भवति अधुना भाग:|एतत् भागस्य विष्तब्ध: भाग: भवति लोङ्ए टेर्म सप्पोर्टा । अनन्तर भाग: भवति एल् टि  एस्  जावा १७| जैंम्स गोस्लिड़ग​ महोदय: तथा महोदयस्य सम्घ: अस्मिन् पध्दति नाम: 'ग्रिनटोक्' इति उच्चारणम् करोति |
किमर्थं ओक् ?
'ओक्' इति नामस्य कारणं भवति गोस्लिड़ग​ महोदयस्य स्वकार्य तात्पर्य:। ओक् वृक्ष: एकस्य चिह्न्: भव्ति| अमेरिका,फ़्रानस्, जेर्मनि इत्यादय राष्ट्राणं अद्योगिका चिह्ना: भवति एतत् वृक्ष:|ओक् टेक्क्नोलजि नाम्न्: स्थापनस्य कारणो 'जावा' इति नाम्नं संतुष्टिं प्राप गोस्लिड़ग​ महोदया:। जावा अतिव विषयाधिषिठत: भवति| जावा,सि,सि++,सि # इत्यादय कोड् उपयोगं करोति| जावा, अन्द्रोइद् माध्यमेनेएपि प्रवार्थन्ं करोति [ गुग्ल् स्ंस्थान: एतत् भाषा न उपयोगाति] |अत: जावा स्वत्ंत्रा स्थापनं भवति| जावा कम्पैल्र मुखेन प्र्योग्ं करोति|
जावा विचार
जावाया: प्रवर्तनस्य पन्चा ल्क्ष्या: सन्ति:-
जावा इतिहासा
जएमस् गोस्लिङ् ,मैक् षेरिदेन् ,पाट्रिक् नोट्न् जावा भाषा जून प्रथम दिनाङ्के १९९१ वर्षे क्र्तास्म्ना । जावा अन्तर्क्रियात्मक दूरद्रष्ट्र इति सञ्चिन्तित, परम् सह प्रगतस्तर आस्ति |
ति एइ ओ बि इ विधिलेखन भाषा सूचिका आलेख तमे २००२ प्र्ति २०१८। जावा मुर्धन् सन्ति। जावा इति भाषा ग्रिन् टीम् सह् निर्मायति|
जावा प्र्स्थान:
जावा प्र्स्थान: सण् मैक्रोसिस्टेन​ नाम्ना स्थापनस्या भागं भवति|एतत् प्रस्थान: सञ्चालन यन्त्र अपि उपयोगम् करोति|
उपपदचतुर्थी
अवहननाय उलूखलम् । तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या (वा.) तादर्थ्ये उपकार्योपकारकभावसम्बन्धे विवक्षिते उपकार्यात् चतुर्थी भवति । अवहननाय उलूखलम् । अत्र उलूखलम् उपकारकम् अवहननम् उप्कार्यात् चतुर्थी एवं कुण्डलाय हिरण्यम्, यूपाय दारु, रन्धनाय स्थाली इत्यादावपि हिरण्यं दारु स्थाली च उपकारकम् । कुण्डलं यूपः, रन्धनञ्च उपकार्यम् उपकार्यात् । चतुर्थी इति ज्ञेयम् ।
कानिचन उदाहरणानि
‘नमः स्वस्ती स्वाहा स्वधालवषड्योगाच्च (पा. सू. -२/३/१६) एभिर्योगे चतुर्थी स्यात् । श्री गणेशाय नमः= श्री गणेशोद्देश्यकं नमनम् इत्यर्थः सर्वेभ्यः स्वस्ति = सर्व सम्बन्धि कुशलम् इत्यर्थः । पितृभ्यः स्वाहा = पित्युद्देश्यकं द्रव्यदानम् इत्यर्थः भीमो बकाय अलम् = भीमः बकमारणसम्बन्धि सामर्थ्यवान् इत्यर्थः । वषटिन्द्राय = ह्न्द्रोद्देश्यकं हविर्दानम् इत्यर्थः । भक्तिः ज्ञानाय कल्पते । क्लृपि सम्पद्यमाने च (वा.) क्लृपि धातौ तत्पर्याये वा प्रयुज्यमाने सति सम्पद्यमानेऽर्थे वर्तमानात् चतुर्थी स्यात् । सम्पद्यमानं नाम विकारात्मना उत्पद्यमानम् । भक्तिः ज्ञानाय कल्पते । अत्र भक्तिं संमर्द्य परिणामरुपेण उत्पद्यमानं ज्ञानं क्लृप्धातुश्च प्रयुक्तः । अतः ज्ञानशब्दात् चतुर्थी । एवं तण्डुलः ओदनाय सम्पद्यते इत्यादयः प्रयोगाः अपि वर्तन्ते । बालाय हितं क्षीरम् । हितयोगे च (वा. ) हितशब्द प्रयोगे चतुर्थी भवति । अत्र हितशब्दस्य प्रयोगः कृतः इति बालशब्दात् चतुर्थी । बालस्य सुखकृत् क्षीरम् इत्यर्थः ।
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
देवताध्यायब्राह्मणम्
देवताध्यायब्राह्मणम् इति दैवतब्राह्मणमिदं सामवेदीयब्राह्मणेषु लघ्वाकाकरम् अस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे खण्डत्रयमस्ति । प्रथमखण्डे देवतानां वर्णनमस्ति । प्रथमकण्डिकानुसारेण सामदेवतानां नाम्नः निर्देशोऽनेन प्रकारेणास्ति - अग्निः, इन्द्रः, प्रजापतिः, सोमः, वरुणः, त्वष्टा, अङ्गिरस्, सरस्वती इत्यादयः । एतेषां देवतानां प्रशंसायां गेयसाम्नां विशिष्टनामानि अपि अददद् अस्मिन् ब्राह्मणे । द्वितीयखण्डे छन्दसां देवताः तथा तेषां वर्णानां विशेषवर्णनमस्ति । तृतीयखण्डे छन्दसां निरुक्तयः सन्ति । एताभ्यः निरुक्तिभ्यः कतिपयाः निरुक्तयः यास्के न स्वकीयनिरुक्त ग्रन्थे गृहीताः। खण्डोऽयं भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णोऽस्ति । अत्र छन्दसां नाम्नः निर्वचनमतीव प्रामाणिक-रीत्या सम्पादितमस्ति । गायत्रीछन्दसः नाम्नः अर्थोऽस्ति—स्तुत्यर्थक-‘गै'-धातोः निष्पन्नः देवतानां प्रशंसकात् तथा वेदसमुदायस्य गानकर्त्तुः ब्राह्मणात्समुत्पन्नो छन्दः । अनेन प्रकारेण अन्येषां छन्दसामपि निर्वचनं समुपलब्धो भवति ।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनूपपुरमण्डलम्
अनूपपुरमण्डलम् (अनूपपुर जिला, Anuppur district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य शहडोलविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अनूपपुरम् इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
अनूपपुरमण्डलस्य विस्तारः ३,७४७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे कोरियामण्डलं, पश्चिमे उमरियामण्डलम्, उत्तरे शहडोलमण्डलं, दक्षिणे डिण्डोरीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले नर्मदानदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अनूपपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७,४९,२३७ अस्ति । अत्र ३,७९,११४ पुरुषाः, ३,७०,१२३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २०० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २०० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.३०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७६ अस्ति । अत्र साक्षरता ६७.८८% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अनूपपुरम् २ जैठारी ३ कोतमा ४ पुष्पराजगढ ।
कृषिः वाणिज्यं च
अस्मिन् मण्डले वन्यविस्तारः अधिकः यत्र वरदारुः, ’सराई’, ’शीशम’ इत्यादयः वृक्षाः दृश्यन्ते । एतानि एव अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखानि वन्योत्पादनानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले १०६ यन्त्रागाराः सन्ति । मदिरायाः निर्माणे महुवानामकस्य पुष्पस्य उपयोगः अस्मिन् मण्डले भवति इति विशेषः ।
अमरकण्टकम्
अमरकण्टक-नगरम् अनूपपुरात् ७१ कि. मी. दूरे अस्ति । भगवतः शिवस्य, तस्य पुत्र्याः च कथा अत्र प्रचलिता अस्ति । नर्मदा एतन्नगरं परितः प्रवहति । अस्मिन् नगरे नर्मदामातुः द्वादशाधिकानि मन्दिराणि सन्ति । एतन्नगरं परितः वन्यविस्तारः अपि वर्तते । अतः अत्र अनेकाः औषधवृक्षाः सन्ति, यथा- ब्राह्मी, तेजराजः, भोजराजः, जटाशङ्करी, अष्टगन्धा इत्यादयः ।
नर्मदामातामन्दिरम्
नर्मदामातुः मन्दिरे एकः कुण्डः अस्ति । अयं कुण्डः नर्मदानद्याः प्रवाहेन निर्मितः जातः । इदं मन्दिरम् अमरकण्टके बहुमहत्वपूर्णमस्ति । तत्र सतीदेव्याः एकं मन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् पार्वत्याः सुन्दरा प्रतिमा अस्ति ।
सर्वोदयजैनमन्दिरम्
अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् अधुना प्रचलति । वज्रचूर्णलोहाभ्यां विना एव इदं मन्दिरं निर्मीयमाणम् अस्ति इति विशेषः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
आण्ड्रियेस् वेसेलियस्
(कालः – ३१. १२. १५१४ तः १५. १०. १५६४)
अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् (Andreas Vesalius) पाश्चात्यजगतः आधुनिकस्य अङ्गरचनाशास्त्रस्य जनकः । अयं १५१४ वर्षे डिसेम्बर् मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के बेल्जियं–देशस्य ब्रसल्स् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य माता आङ्ग्लप्रदेशीया आसीत्, पिता च जर्मन्प्रदेशीयः । तस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य पिता जर्मन्–चक्रवर्तेः ५ चार्ल्स् इत्यस्य कृते औषधानाम् आपूर्तिं करोति स्म । अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् धनिककुले जातः । अस्य विद्याभ्यासः लूवेन् तथा प्यारिस् नगरेषु जातः । यद्यपि अयं गेलेनस्य पद्धत्या एव अधीतवान् तथापि बहिरङ्गरूपेण गेलेनस्य विरोधम् अकरोत् । स्वयमेव अङ्गच्छेदनं कृत्वा विषयान् ज्ञातुम् इच्छति स्म । तदर्थं योग्यम् अवसरम् इटलीदेशस्य पादुअ–विश्वविद्यालये प्राप्नोत् । तत्र अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् अङ्गरचनाविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण प्राविशत् । अनन्तरं राजवंशस्य वैद्यकीय–सूचनाकाररूपेण नियुक्तः अभवत् । कालान्तरे १५५५ तम् वर्षे चक्रवर्ती यदा पदच्युतः जातः तदा अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् स्पेन्–देशम् अगच्छत् । तत्रापि सः राजवंशस्य वैद्यकीय–सूचनाकाररूपेण एव नियुक्तः ।
अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् बहूनि पुस्तकानि अलिखत् । तेषु “दि ह्युमानीस् कार्पोरिस् फ्याब्रिक्” (मानवस्य देहरचना) नामकं पुस्तकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् । सः निरन्तरं ६ वर्षाणि यावत् शवानां छेदनं कृत्वा अधीत्य तत् पुस्तकम् अलिखत् । तत्र ६६३ पुटानि सन्ति । वृक्षाक्षेन रचितानि २७८ सुन्दराणि चित्राणि अपि सन्ति । तस्मिन् पुस्तके मानवस्य शरीरस्य विभिन्नानाम् अङ्गानां रचनायाः विवरणम् अपि व्यवस्थितरूपेण निरूपितम् अस्ति । तत् पुस्तकं मानवस्य अङ्गरचनायाः विषये प्रकटितेषु पुस्तकेषु अत्युत्तमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः
भारत स्य केन्द्रशासितप्रदेशाः (भारत के केन्द्रशासित प्रदेश, Union territory of India) स्वतन्त्राः भवन्ति । भारते सप्त केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति । केन्द्रसर्वकारः एव केन्द्रशासितप्रदेशानां तन्त्रं प्रचालयति । एतेषु प्रदेशेषु निर्वाचनम् अपि स्वतन्त्रतया एव भवति ।
वर्तमान केन्द्रशासितप्रदेशाः
{|class="wikitable sortable" style="text-align: center; !style="padding-right:15px;"|चित्रे सङ्ख्या !style="padding-right:15px;"|नाम !style="padding-right:15px;"|ऐ एस् ओ ३१६६-२ कोड् !style="padding-right:15px;"|अञ्चलम् !style="padding-right:15px;"|संरचनादिवसः !style="padding-right:15px;"|जनसङ्ख्या (२०११) !style="padding-right:15px;"|आयतनम् (कि मी२) !style="padding-right:15px;"|आधिकारिक- भाषा(ः) !style="padding-right:15px;"| अतिरिक्त आधिकारिक- भाषा(ः) !style="padding-right:15px;"|प्रशासनिक- राजधानी !style="padding-right:15px;"|वृहत्तमनगरं !style="padding-right:15px;"|जनघनत्त्वम् (२०११) !style="padding-right:15px;"|साक्षरता (%) (२०११) !style="padding-right:15px;"|% नगरवासिनः (२०११) जम्मू (शीतकाले) कार्गिल् (शीतकाले)
अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः
अण्डमान् निकोबार् च द्वीपौ भारतस्‍य केन्द्रशासितप्रदेशौ स्तः। अण्डमाननिकोबारद्वीपानां समूहे सहस्रशः लघुलघुद्वीपाः सन्ति । गङ्गासागरे (बङ्गालोपसागरे) एतानिमुक्ताहारः इव प्रकाशन्ते । अत्र ५७० तः अधिकाः द्वीपाः स्पष्टतया दृढीकृताः सन्ति । एतेषां विस्तीर्णता ८२४८ चतुरस्र कि.मीमिता। अतीव बृहत् द्वीपः नाम अण्डमानद्वीपः । अस्य राजधानी पोर्ट ब्लेयर । अस्य दैर्घ्यं ४६७ कि.मी । विस्तारः ५२ कि.मी । पर्वतप्रदेशे अनेकानि सुन्दराणि शिखरापि सन्ति । अत्र जनाः मलेशिया म्यान्मार्म्यान्मारवंशीयाः सन्ति । सा.श.१७-१८ शतके युरोप्रदेशीयाः अत्रागत्य स्थितवन्तः । भारत स्य लुण्ठकान् चोरान् अत्र कारागृहे स्थापयितुं विशालं कारागृहं निर्मितम् । तेषां कालापानी इति दण्डनं कुर्वन्ति स्म । आङ्गलाः स्वविरोधिनः अत्रैव प्रेषयन्ति स्म । इष्टिकाभिः निर्मिते लाघुकोष्ठे स्थापयन्ति स्म ।
चण्डीगढ
चण्डीगढ़ केन्द्रात् नियन्त्रितप्रदेशेषु अन्यतमम् अस्ति । एतद् नगरं पञ्जाबहरियाणाराज्ययोः राजधानी अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे मोहाली इत्यत्र विद्यमानं क्रिकेट् क्रीडाङ्गणं बहु प्रसिद्धम् अस्ति। चण्डीगडनगरं (Unique City) सुन्दरनगरं, सुयोजितनगरम् इत्यादिनामभिः प्रसिद्धमस्ति । नगरनिर्माणस्य उत्तमेतिहासः अस्ति । भारतपाकिस्तानयोः विभाजनसमये लाहोर नगरं पाकिस्तान देशे योजितम् अभवत् । तदा उत्तमनगरं निर्माय पञ्जाब प्रान्ते राजधानीनिर्माणाय चिन्तनम् आरब्धम् । एवं नगरनिर्माणं भारतसर्वकारेण चिन्तितम् अभवत् । प्रथमः प्रधानमन्त्री श्री जवाहरलालनेहरुः क्रिस्ताब्दे १९५३ तमे वर्षे नगरस्य निर्माणम् आरब्धवान् । क्रिस्ताब्दे १९६६ तमे वर्षे हरियाणा राज्यस्य उदयः अभवत् । अस्यापि राजधानी आवश्यकी आसीत् । एवम् उभययोः राज्ययोः एकस्मिन् नगरे राजधानीकार्याणि’ प्रचलन्ति । उभयोः एकः एव उच्चन्यायालयः स्थापितः अभवत् । प्रथमः प्रधानमन्त्री श्री जवाहरलालनेहरुः क्रिस्ताब्दे १९५३ तमे वर्षे नगरस्य निर्माणम् आरब्धवान् । क्रिस्ताब्दे १९६६ तमे वर्षे हरियाणा राज्यस्य उदयः अभवत् । अस्यापि राजधानी आवश्यकी आसीत् । एवम् उभययोः राज्ययोः एकस्मिन् नगरे राजधानीकार्याणि’ प्रचलन्ति । नगरनिर्माता अभियन्ता वास्तुशिल्पी कार्बुसियर् नगरयोजनां कृतवान् । तदा तदा उत्तमाः सूचनाः दत्तवान् । एतेन अद्यापि नगरयोजना निर्मातारः, नगराभ्यासिजनाः नूतनवास्तुशिल्पकालां ज्ञातुम् इच्छुकाः अत्र आगत्य अध्ययनं कुर्वन्ति । मरुभूमौ पुष्पं कथं विकासितम् इति ज्ञातुं कुतूहलेन वास्तुतन्त्रज्ञाः अत्र आगच्छन्ति ।
दीव दमण च
दीव दमण च भारतस्य केन्द्रशासितः प्रदेशः अस्ति। एषः अरबसागरे स्थितः कश्चन द्वीपः। गुजरात समीपे भवति।
दादरा नगरहवेली च
दादर नागर हवेली च भारत स्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति। एषः पश्चिमतटे गुजरातराज्यस्य समीपे भवति। क्रिस्ताब्दस्य १९५४ पर्यन्तम् एषः प्रदेशः पोर्तुगालदेशीयानां प्रशासने आसीत् । इदानीं भारतसर्वकाराधीनः अस्ति । अस्य विस्तारः ४९१ चतुरस्र कि.मी । सम्पूर्णप्रदेशः एव सुन्दरम् उद्यानमिवास्ति । उत्तमवाहनमार्गः अस्ति । मार्गपाश्वेः सुन्दरवृक्षाणां पङ्क्तिः अस्ति । मृगाः वने स्वतन्त्रतया विहरन्ति । हिरवावन् वाटिकाः अतीवाकर्षकाः सन्ति । लघु निर्झराः जलपाताः जलप्रवहणस्य मधुरध्वनिः एतेषां मध्ये मनोविहारः सुकरः अत्र । अत्र जनानां कालयापनम् अतीव आनन्ददायकम् इष्टं च भवति । वनगङ्गासरोरवस्य पार्श्वे सूर्यास्तोदयानां सुन्दरं दृश्यं प्रेक्षणीयं भवति । नौकाविहाराय अत्र उत्तमः अवसरः अस्ति । अत्र हरिद्वनानि उद्यानानि विहारस्थानानि अपूर्वाणि कल्मशरहितानि सन्ति । वनधारावाटिकायां हरित्तृणभूमौः गमनम् अतीव हर्षाय भवति । धामनगङ्गानदी, वनविहारस्य सानुप्रदेशः, विविधाः वाटिकाः मनोविनोदाय उत्तमानि सन्ति । वासाय उत्तमवसतिगृहाणि सन्त्ति । सिलवासा अस्य प्रदेशस्य राजधानी अस्ति ।
देहली
दिल्ली अथवा देहली (Delhi) भारतस्य राजधानी अस्ति । भारत देशस्य राजधानी देहली विश्वस्य अतिविशालासु नगरीषु अन्यतमा इति गण्यते । एषा भारतस्य तृतीया बृहती नगरी वर्तते । दिल्ली इत्यपि विश्रुता इयं नगरी प्राचीनकाले हस्तिनापुरम् इति ख्याता आसीत् । इन्द्रसभायामपि सभाजितानां भरतकुलोत्पन्नानां महीपालानां राजधानी अद्यतनीया देहली एव । मुगलवंशीयानां चक्रवार्तिनां तथा आङ्ग्लानामपि अधिकारिणां केन्द्रभूमिर्भूत्वा देहली अधुनापि भारतीयगणराज्यस्य राजधानीपदमलङ्करोति । भारतदेशस्य महानगरेषु देहलीनगरम् अन्यतमम् अस्ति । प्राचीनकालादपि देहली भारतस्य राजधानी अस्ति । अस्य नगरस्य सहस्रवर्षस्य इतिहासः अस्ति । अनेकसाम्राज्यानां राजवंशीयानां च राजधानीति प्रसिद्धमेतत् । हिन्दु-मुसलमान्-मोघल इत्यादि वंशीयाः अत्र प्रशासनं कृतवन्तः । आङ्ग्लाः अपि क्रिस्ताब्दे १९११ तमे वर्षे देहलीनगरं राजधानीं कृत्वा क्रिस्ताब्दस्य १९४७ पर्यन्तं प्रशासनं कृतवन्तः । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरमपि देहली देशस्य राजधानी अस्ति । देहली गङ्गासमतलप्रदेशानां महाद्वारमिव अस्ति । राजकीयकेन्द्रं वाणिज्यकेन्द्रं प्रशासनिककेन्द्रं च एतत् । अत्र अनेक वास्तुशिल्पानि क्रिस्ताब्दे १९३० समये निर्मितानि सन्ति । सर् एड्विन् लुटिन्स् भव्यशिल्पानां रचनाकारः आसीत् ।
पुदुच्चेरी
पाण्डीचेरी (तमिलुभाषायां புதுச்சேரி अथवा பாண்டிச்சேரி) भारत स्य कश्चन केन्द्रशासित: प्रदेशः अस्ति । २००६ तमस्य वर्षस्य सप्टम्बर०००मासे अस्य नाम पुदुचेरी इति परिवर्तितम् । तमिळुभाषायां पुदुचेरी इत्यस्य अर्थः नूतनः ग्रामः इति । पाण्डिचेरी सागरतीरे स्थितं किञ्चन सुन्दरनगरम् अस्ति । पर्वतप्रदेशाः अत्र न सन्ति । विस्तारः २९० चतुरस्र कि.मी.मितः । इतिहासानुसारं द्वितीये शतके रोमदेशीयाः अत्र वाणिज्यव्यवहारेषु मग्नाः आसन् । अनन्तरं युरोपियन् जनाः आगताः क्रिस्ताब्दे १६७३ तमे वर्षे फ्रान्सदेशीयाः अत्रत्यम् अधिकारं प्राप्तवन्तः । नगरनिर्माणम् उत्तमरीत्या कृतमस्ति । उत्तरदक्षिणतः पूर्वपरिचयतां च सरल मार्गाः सन्ति । फ्रान्सदेशीयाः श्वेतनगरं कृष्णनगरमिति भागद्वयं कृतवन्तः ।यत्र फ्रेञ्चजनाः आसन् सः भागः श्वेतनगरम् इति प्रसिद्धः आसीत् । मार्गाणां नामानि अपि रोमन् शैल्या रोमेन्-रोलामार्गः, रूसप्रान् , रोविक्टर् , सीमो- नेल् इत्यादीनि सन्ति । अत्रत्याः आरक्षकाः फ्रान्सदेशीयसैनिकाः इव समवस्त्रं धरन्ति। गृहाणां नामनि अपि फ्रेञ्चशैल्या सन्ति । प्रमुखवाणिज्यकेन्द्रणि गान्धिमार्गः , नेहरूमार्गः इत्यादयः। नगरे फ्रान्सस्मारकाः सन्ति । जोन् आफ् आर्क् प्रतिमा अस्ति । डूप्लेविग्रहः अस्ति । विल्लेनोय्रे प्रदेशे (कृष्णनगरम्) तिरुवळ्ळुवर ,अण्णादोरै , एम्.जी. आर्, कामराजप्रतिमाः सन्ति । अत्र ५५विविधभाषाजनाः निवसन्ति । आङ्ग्लभाषा , फ्रेञ्चभाषा , तमिळ् ,मलयाळं , तेलुगु राज्यभाषाः सन्ति । सर्वमार्गेषु प्रार्थनामन्दिराणि देवालयाः सन्ति । सहस्रवर्षप्राचीनाः ३२ देवालयाः सन्ति । क्रैस्तप्रार्थनामन्दिराणि त्रिशतवर्षं प्राचीनानि सन्ति । पाण्डिचेरिनगरे १५०० मीटर् दीर्घः मार्गः प्रोमनेड् स्थाने गच्छति । तत्र नौकानिस्थानं युद्धमेमोमोरियल् राजनिवास् , टौनहाल् इत्यादि सन्ति । पुदुचेर्यां चत्वारि असंयुक्तानि मण्डलानि विद्यन्ते - पाण्डीचेरी, कारैकल्, यानम्, माहे च । पाण्डीचेरी कारैकल् च तमिळनाडुराज्य स्य भूभागौ विद्येते । यानम् आन्ध्रप्रदेशे माहे केरल भूभागे च विद्यते । सम्पूर्णस्य अस्य केन्द्रशासितप्रदेशस्य विस्तारः अस्ति ४९२ चतरस्र कि मी मितः । तस्मिन् पाण्डीचेरीनगरम् - २९३ च कि मी मितं, कारैकल् १६० च कि मी मितं, माहे ९ च कि मी मितम्, यानम् ३० च कि मी मितम् । पाण्डीचेरीमण्डले १२ लघुभागाः विद्यन्ते । तेषु केचन तमिळुनाडु भूभागेन आवृताः भवन्ति । माहेमण्डलं त्रिभिः भागैः युक्तम् । अत्र ९,००,००० जनाः निवसन्ति ।
लक्षद्वीपाः
लक्षद्वीप: भारत स्‍य कश्चित् केन्द्रशासितः प्रदेशः अस्‍ति। एतत् भारतीयप्रशासनाधीनद्वीपानां समूहस्थानम् । अत्र ३६ द्वीपाः सन्ति । एतेषां द्वीपानां पाङ्क्तिः एव जले अतीव सुन्दरतया प्रकाशते । लक्षद्वीपस्य ल्याक्डीव् इति अपि नाम अस्ति । अस्य विस्तारः ५० चतुरस्रकि.मीमितः । शतशः द्वीपाः अत्र सन्ति । तेषु ५० द्वीपेषु केवलं जनाः निवसन्ति । एते द्वीपाः अग्निपर्वतैः निर्मिताः इति कथयन्ति । उत्तरभागे स्थितानां द्वीपानाम् अमिण्डिवि इति नाम अस्ति । मिनिकायद्वीपः एतेषु द्वीपेषु बृहत् अस्ति । एषः तिरुवनन्तपुरम् दिशि अस्ति । भारतीयाः अत्र मुक्ततया गत्वा आगच्छन्ति । अत्र बहुजनाः महम्मदीयाः सन्ति । विदेशीयानां अत्र गमनाय अनुमति पत्रम् आवश्यकम् अस्ति । अत्र विशेषाकर्षणम् सागरजले निमज्यखेलनं लक्ष्यद्वीपस्य राजधानी कवरट्टी अस्ति । अत्र नारिकेल वृक्षाणां वाटिकाः सन्ति । बङ्गारम् द्वीपे प्रवासिनाम् उपाहारगृहाणि सन्ति । अत्र स्कुबा डैविङ्ग् (जलस्य अन्तः प्रविश्य तरणम्), स्नोरकेलिङ्ग(नलिकायाः साहाय्येन जले तरणम्)च विशेषाः सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रमुदितवदना।
प्रमुदितवदना।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
प्रमुदितवदना भवेन्नौ ररौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.५२
।।। ।।। ऽ।ऽ ऽ।ऽ
न न र र
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् -
भवति च यदि धर्मलोपोऽथवा, प्रबलतर इहाप्यधर्मो यदा। मम भवति तदावतारोऽर्जुन, सदवन-खलदण्डनार्थं सदा॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वेदाङ्गानाम् इतिहासः
वेदाङ्गानाम् इतिहासः वेदविस्तारस्य इतिहासम् एव प्रदर्शयति। यतः वेदेभ्यः प्राप्तस्य ज्ञानस्य वेदानाम् अवगमने एव कथम् उपयोगः जातः इति वेदाङ्गस्य अध्ययनेन एव अवगम्यते। वेदाङ्गेषु शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च अन्तर्भवन्ति।
महनीयेऽस्मिन् जगतीतले पुरुषार्थचतुष्टयस्य साधको मानवो भवति । मानवानां देहे यथा हस्तपादादयो विविधान्यङ्गानि भवन्ति तद्वत् धर्मार्थकाममोक्षाख्यचतुर्विध पुरुषार्थस्य प्रतिपादका वेदास्सन्ति । वेदा अपि अङ्रेव व्याक्रियन्ते । अत एव चतुर्दश विद्यास्वङ्गानां चर्चा विद्यते।
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो भवति उपकारक इति। तथा चाह काव्यप्रकाशे साहित्यदर्पणे च -
'उपकुर्वन्ति तं सन्तो [न्तं ] येऽङ्गद्वारेण जातुचित् ।
हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः'॥ (काव्य.)
'शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभासिशायिनः ।
रसादीनुपकुर्वन्तोऽलहारास्तेम्भवाषियत' ॥(दश. १०१)
तद्यथा-'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि"। अत्रायमाशयः-यैरुपकरणः कस्यापि वस्तुनः स्वरूपपरिज्ञाने साहाय्यं प्राप्नोति तान्यङ्गानि भवन्ति । वेदः स्वयमेव दुर्बोधः दुरूहश्च विषयः-भाषा-भावयो_योरपि दृष्टया। निष्कर्षश्चात्रायं विद्यते यद् वेदार्थज्ञाने तत्कर्मकाण्डस्य च प्रतिपादने, तथाविधसाहाय्यप्रदाने च सक्षमं सार्थकञ्च यच्छास्त्रं तमेव विद्वांसो 'वेदाङ्ग' इति नाम्ना कथयन्ति व्यवहरन्ति च । तथा च वेदस्य वेदार्थस्य च यथार्थज्ञानाय शिक्षादि षड्विषयान् सम्यगध्ययनस्य नितान्तं प्रयोजनं विद्यते।
वेदमन्त्राणां समुचितरूपेणोच्चारणं प्रथमः कल्पः ।, अत एव शाब्दिकमन्त्राणां यथार्थरूपेणोच्चारणस्थापने प्रमुखं महत्त्वं दीयते । एतदर्थं प्रवर्तमाना व्यवह्रियमाणा च पद्धतिः-वेदाङ्गस्य 'शिक्षा' इति कथ्यते । वेदस्य मुख्य प्रयोजनं वैदिकं कर्म काण्डम्, यज्ञयागादेः यथार्थमनुष्ठानमस्ति । एतत्प्रयोजनाय प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । अस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो भवति-यज्ञ-यागस्य प्रयोगाणां समर्थकं शास्त्र मिति । तद्यथा-कल्प्यते समर्थ्यते यागप्रयोगोऽत्र इति कल्पः ।
निरुक्तस्य कार्यमस्ति-पदानां निरुक्तिकथनं व्युत्पत्तिप्रदर्शनञ्च । निरुक्तेविभिन्न त्वात् अर्थेऽपि भिन्नता भवति । अतो वेदस्यार्थनिरुक्तस्य वेदाङ्गता सिद्धयति । अपि च वेदः छन्दोमय्यां वाण्यां विद्यते, तत्परिचयं विना कथं वेदार्थावगमो भवेत् । प्राप्ते परिचये सत्येव मन्त्राणामुच्चारणस्य पाठस्य च सम्यग् ज्ञानं भविष्यति ।
उदाहरणमुखेन जानन्ति भवन्तः । तद्यथा-वरुणविषये शुनःशेपऋषेः बहचिनी मन्त्रः -
अस्मिन् मन्त्रे त्रिपदा गायत्री छन्दोऽस्ति, यस्य प्रत्येकस्मिन् पादे अष्टावाला क्षराणि भवन्ति, छन्दसः एतद् विज्ञापनं मन्त्राणामुच्चारणाय अत्यावश्यकमस्ति द्वितीये तृतीये च पादे आपाततः सप्तवाक्षराणि सन्ति । अतः एनमष्टपदा विरचना 'पस्त्याश्वा' इत्यस्योच्चारणं चतुरक्षरसमन्वितं भाव्यम् । तद्यथा-'पस्त्या-रामा 'साम्राज्य' इत्यस्याप्युच्चारणे पूर्वोक्तपद्धत्या 'साम्राजि आय' इति भविष्यति । अनेनैव प्रकारेण छन्दसः ज्ञानं मन्त्राणामुच्चारणायातीवावश्यकं भवति । छन्दको वेदाङ्गतायामेतदेव कारणमस्ति।
ज्यौतिषशास्त्रं प्रत्यक्षमस्ति । तथा चोक्तं- 'प्रत्यक्षं ज्यौतिष शास्त्रं चन्द्राको यत्र साक्षिणाविति' । एतच्छास्त्रं यज्ञ-यागस्य समुचितसमयस्य निर्देशं करोति ।
श्रौतयागस्यानुष्ठानं विशिष्टतौं कस्मिन्नपि विशिष्टे नक्षत्रे च भाव्यम् । विवाहादि गृह्यकर्मणे नक्षत्रज्ञानं ज्यौतिषशास्त्रादेव वयं लभामहे । अपरञ्च दीक्षाया विधान कर्मकाण्डस्य महत्त्वपूर्णो विषयः । अस्मिन् विषये कतिपयोदाहरणानि प्रस्तूयन्ते। यथा
तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनमस्ति यत् - 'कृत्तिकास्वग्निमादधीत', फाल्गुनीपूर्णिमायां दीक्षायाः विधानमस्ति । कथनस्याभिप्रायोऽयमस्ति यत्-कर्म काण्डीये प्रत्येकस्मिन् विधाने-नक्षत्रस्य, तिथेः, मासस्य संवत्सरस्य च ज्ञानमावश्यक कर्तव्यकोटिकञ्च भवति । एभिरुपयुक्तः कारणज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं सिद्धयति ।
अत्र सङ्क्षपेणतत्कथनं समुचितं प्रतिभाति यत्-मन्त्राणां यथोचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डीय-यज्ञीययोरनुष्ठानाय विधिना कल्पस्य, शब्दस्वरूपव्युत्पत्त्यादीनां ज्ञानाय व्याकरणस्य, समुचितार्थज्ञानाय शब्दानां स्फोटनपूर्वक निर्वचनानिरुक्त्यै निरुक्तस्य, वैदिकछन्दसां सम्यग् ज्ञानाय छन्दसः, विविधानुष्ठानानां कालज्ञानाय ज्योतिषस्य, एतेषामङ्गानां यथार्थरूपेणोपयोगित्वात् 'वेदाङ्ग' इति कथयन्ति सार्व देशिकपण्डिताः ।
वेदाङ्गसाहित्यस्य प्रयोजनम्
वेदोऽस्माकं भारतीयानां धर्मस्याधारभूतः स्तम्भः। अतः सामाजिकाः जनाः एनमतिशयेनादरेण, सम्मानेन पावनेन दृष्टया चावलोकयन्ति । एतस्य महन्महत्त्वं को न विजानाति । यदा तर्ककुशलाः नयायिका अनुमानादीनामपि साहातान कत पारयन्ति यागादिना स्वर्गप्राप्तिविषये, तदा तेषां वेद एव शारी चोक्तम्
भूमिका 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते ।
एनं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता' ।
अस्यैतादृशी विपुला प्रतिष्ठा तदुदयकालानन्तरमेव समस्ते विश्वे प्रसृता बभूव । वेदस्यकमप्यक्षरं पूतं ज्ञानवर्द्ध कञ्च मन्यते । तत्र परिवर्तनं स्वरूपतश्च्युतिर्वा महतेऽ पकाराय मन्यते स्म । एतादृश्यामवस्थायां वेदस्वरूपसंरक्षणायव वेदाङ्गस्योदयो बभूव । ऋते वेदाङ्गात् शब्दानामर्थानाञ्च संरक्षणमसम्भवमेवास्ति । अस्य सहयोगिनः साहित्यस्योदयः समुत्पत्तिर्वा-उपनिषत्काले एव सजाता। अस्मिन् विषये मुण्ड कोपनिषदेव प्रमाणम् । अवलोकयन्तु वेदविद्विद्वांसः --
'शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । तस्मै स होवाच । द्वे विधे वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्म विदो वदन्ति परा चैवापरा च। तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः, शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति' ।
असंशयं महाबाहो...
श्लोकः
श्रीभगवान् उवाच -
वेदाङ्गानाम् इतिहासः
वेदाङ्गसाहित्यस्य प्रयोजनम्
अपरञ्च–अपरा विद्यायां वेदचतुष्टयानन्तरं तेषां षडङ्गानां शिक्षा-कल्प व्याकरण-निरुक्त-छन्दो-ज्योतिषादीनां गणना विद्यते । एषु प्रत्येकस्य विपुलं वैशिष्टयं विद्यत इति न तिरोहितमस्ति विद्वन्मण्डले। अत एतेषामुपयोगिता सुतरामेव सिद्धा भवति । अस्य महतीमुपयोगितामवलोक्य महर्षिणा पाणिनिना पतञ्जलिना च स्वपाणिनीयशिक्षायां महाभाष्ये पस्पशाह्नि के च सत्यमेवोक्तं यत् -
'छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।
असंशयं महाबाहो...
अन्वयः
महाबाहो ! असंशयम् मनः दुर्निग्रहं चलम् । कौन्तेय ! अभ्यासेन तु वैराग्येण च गृह्यते ।
वेदाङ्गानाम् इतिहासः
वेदाङ्गसाहित्यस्य प्रयोजनम्
ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥
असंशयं महाबाहो...
अर्थः
हे अर्जुन ! मनः नियन्त्रयितुम् अशक्यं चञ्चलं च इत्यत्र संशयः नास्ति । तथापि अभ्यासेन वैराग्येण च 	तस्य नियन्त्रणं शक्यं भवति ।
वेदाङ्गानाम् इतिहासः
वेदाङ्गसाहित्यस्य प्रयोजनम्
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।
असंशयं महाबाहो...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
35 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वेदाङ्गानाम् इतिहासः
वेदाङ्गसाहित्यस्य प्रयोजनम्
तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते' ॥
'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च'।
इत्येताभ्यां सूच्यते यद् ब्रह्मलोकस्य प्राप्तिः षडङ्गानामध्ययनेनैव भवतीति पार लौकिकी स्थितिः, लोके तु सर्वविदितमेव महत्त्वम् । अतः कारणेन विनाप्यध्ययनस्या स्यैव वेदाङ्गस्य महनीयता वर्तते न त्वन्येषां लौकिकशास्त्राणाम् । एतेन वेदाङ्गस्य लौकिकी पारलौकिकी च स्थितिः सुस्पष्टा भवति ।
वेदाङ्गानां सन्दर्भाः
वेदाङ्गेषु व्याकरणं प्रमुखमस्ति । अस्य विवेचनं नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्यकपञ्चाशत्तमेऽध्याये संक्षेपतया रमणीयतया चाभूत् । नारदपुराणस्य व्याकरणं कातन्त्रव्याकरणस्य सारभूतमस्ति, यं माहेश्वरमथवा कौमारं व्याकरणं कथयन्ति विद्वज्जनाः । अपि चाग्निपुराणस्य ३४९तमादध्यायात् ३५९तम-अध्याय-पर्यन्तं दशाधिकेष्वध्यायेषु व्याकरणशास्त्रस्य वर्णनं विद्यते। छन्दःशास्त्रस्याथवा पिङ्गलशास्त्रस्य वर्णनं गरुडपुराणस्य २०७तम-अध्यायात् २१२तमाध्यायपर्यन्तं, नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्य सप्तपञ्चाशत्तमेऽध्याये वैदिकानां लौकिकानां च छन्दसां वर्णनमस्ति । अनेनैव प्रकारेण-अग्निपुराणस्य २२८तमाध्यायात् ३३५ तमाध्यायपर्यन्तं छन्दःशास्त्रस्य विशदं निरूपणं प्राप्यते । ज्योतिषशास्त्रस्याध्ययनाय नारदपुराणस्य विष्णुधर्मोत्तरस्य च विवेचनमतीव महत्त्वपूर्णमस्ति । नारदपुराणस्य त्रिष्वध्यायेषु ( १।२।५४-५६ ) त्रिस्कन्धज्योतिषस्य ( सिद्धान्तस्य संहितायाः होरायाश्च ) कमनीयं निरूपणमस्ति-यत् नारदीयं ज्यौतिषमिति नाम्ना विख्यात मस्ति । निरुक्तसम्बन्धिताः सामग्रयः पुराणेषु अत्यल्पाः सन्ति । नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्य त्रिपञ्चाशत्तमेऽध्याये निरुक्तसम्बद्धाः कतिपयश्लोकाः प्राप्यन्ते, ये मुख्यतया व्याकरणशास्त्रस्य स्वरवैदिकप्रक्रियातो धातुप्रकरणाच्चाभिन्नाः प्रतीयन्ते ।
वेदादीनां पाठविधानस्य, स्वराणामुच्चारणविधेः, सामवेदस्य गान-प्रक्रियायाः वर्णानां स्पष्टोच्चारणस्य विधिर्यस्मिन् शास्त्रे वणिताः स्युः तच्छास्त्रं 'शिक्षाशास्त्रम्' कथ्यते । अस्य वर्णनं नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्य पञ्चाशत्तमेऽध्याये प्रायः शतत्रयश्लोकेषु तथा चाग्निपुराणस्य ३३६तमेऽध्याये विद्यते। कल्पानां वर्णनन्तु प्रायः पुराणेषु विद्यमानं विद्यते । कल्पे वैदिकानां लौकिकानाञ्च कर्मकाण्डानां समन्व योऽस्ति, येषु श्रौतसूत्र-गृह्यसूत्र-स्मार्तसूत्र-शुल्वसूत्राणि चेमानि चत्वारि गृहीतानि भवन्ति । एषां वर्णनं भविष्यपुराणे सर्वाधिकमस्ति । येषु यज्ञस्य, इष्टापूर्तेः, संस्का रस्य च विधयो वणिताः सन्ति । तद्यथा च कल्पानां पञ्चभेदाः भवन्ति । तद्यथा –
(१) नक्षत्रकल्पः,
(२) वैतानकल्पः,
(३) संहिताविधानकल्पः,
( ४ ) आङ्गि रसकल्पः,
(५) शान्तिकल्पश्चेति ।
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः प्रातिशाख्यात् आरभ्य अतीव विशालः दरीदृश्यते। अतः 'शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य' योग्यम् एव उक्तम्। [शिक्ष भाव अ+टाप् = आ = शिक्षा ] वेदानां प्राणभूतेषु वेदाङ्गेषु शिक्षायाः प्राथमिकमेकं महत्त्वपूर्ण विशिष्टञ्च स्थानमस्ति । शिक्षेयं वेद-पुरुषस्य घ्राणमिति कथिताऽस्ति (शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य)। येन प्रकारेण पुरुषः सर्वेषामङ्गानां यथाविधि विनिवेशितेऽपि मुखसौन्दर्यादिभिः परिपूष्टेऽपि घ्राणेन विना चमत्कृति न दधाति, गर्हणीयतामेव भजते तथैव वेद पुरुषस्य स्वरूपं वेदाङ्गेन शिक्षारूपघ्राणेन विना नितान्तमशोभनं विकृताकारं वा परिलक्ष्यते।
कल्पशास्त्रस्य इतिहासः
कल्पशास्त्रस्य इतिहासः कल्पसूत्राणां विस्तारेण ज्ञानं प्रयच्छति। हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते विपूले वेदाङ्गसाहित्ये कल्पस्य द्वितीयं स्थानमस्ति । क्वचिच्चेतिहासे तीन स्थाने कल्पितोऽयं कल्पः । एष शब्दः कमपि विशिष्टमर्थं व्यनक्ति प्रतिपादयति वात अत एव कल्पस्य वैदिकसाहित्येऽतिशयं महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । कल्पप्रयोजनीयताया आवश्यकता तदा अनुभूता, यदा शतपथादिब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञ-यागादीनां कर्मकाण्डीय. व्यवस्थायां विस्तृततया तद्व्यवहारे काठिन्यस्यानुभूतिर्जायते स्म। तत्पूत्यै च | कल्पसूत्राणां प्रतिशाखायां रचना सुसम्पन्ना। तद्युगस्य प्रवर्तितं पद्धत्यनुरूपं तद्रचना सूत्रात्मिकाऽभूत् । ऋग्वेदप्रातिशाख्ये वर्गद्वयवृत्तौ कल्पविषये कथितमस्ति यत् 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूर्वेण कल्पना शास्त्रम्' । अत्रायं निष्कर्षो विद्यते यत् येषां यज्ञयागादिविहितानां विवाहोपनयनादिकर्मणाञ्च महत्त्वपूर्ण प्रतिपादनं वैदिक ग्रन्थेषु कृतमस्ति तेषां सूत्रग्रन्थानामभिधानमस्ति कल्पः ।
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः अष्ठाध्याय्याः अपि पुरातनः अस्ति। ( मुखं व्याकरणं स्मृतम्) विदन्ति विद्वांसो यद्वेदाश्चत्वारो भवन्ति । यथा कस्यापि शरीरधारिणः पुरुषस्य विभिन्नान्यङ्गानि भवन्ति तद्वत् वेदपुरुषस्याप्यङ्गानि सन्ति । अङ्गानि संयोज्यव पुरुषाकृतिनिर्मीयते । तद्वत् वेदस्य वेदानां वा षडङ्गानि मुख्यानि भवन्ति । तेषु षडङ्गेषु व्याकरणं तृतीयमङ्गमस्ति । तच्च वेदपुरुषस्य प्रधानतममङ्गं मुखमस्ति 'मुखं व्याकरणं स्मृतमिति निर्देशात् । मुखरूपत्वादस्य शास्त्रस्य मुख्यत्वं स्वयमेव सिद्धं भवति ।
ज्यौतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः
ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः ग्रहाणां विज्ञानिकतायाः इतिहासः एव। (ज्योतिषामयनं चक्षुः) शास्त्रमर्मज्ञाः विद्वांसो विदन्ति यत् पड् वेदाङ्गेषु ज्योतिषं चरमं वेदाङ्गमस्ति । यथा वेदपुरुषस्य व्याकरणं मुखमस्ति तद्वत् ज्योतिपं नयनं स्मृतम । नेवाश्यांना यथा कोऽपि मानवः स्वयमेव पदात्पदमपि चलितुं न शक्नोति तद्वत ज्योतिषशा विना वेदपूरुषस्यान्धता समापतिष्यति । वेदस्य प्रवृत्तिविशेपेण यज्ञसम्पादनाय भवति । यज्ञस्य च विधानं विशिष्ट कालानामपेक्षां स्थापयति ।
उद्धरणानि
वर्गः:वेदाङ्गानि
कुसुमविचित्रा
कुसुमविचित्रा।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
नयसहितौ न्यौ कुसुमविचित्रा। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५३
।।। ।ऽऽ ।।। ।ऽऽ
न य न य।
उदाहरणम् -
विगलितधर्मो बलवदधर्मो, भवति तदात्मानमवसृजामि। सुजनसुरक्षां खलजनदण्डमथ च विधातुं पुनरपि धर्मम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतदेशे नगरीयलौहशकटपरिवहनव्यवस्था
भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः (भारत में शहरी रेल पारगमन; Urban rail transit in India) मुख्यनगरेषु अन्तर्नगरीयपरिवहने महती भूमिका अस्ति यत् अत्यन्तं जनसङ्ख्यायुक्तं भवति । अस्मिन् द्रुतपारगमनम् (मेट्रो), उपनगरीयधूमशकटयानम्, एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल्), विद्युद्रथः (ट्रॅम्) च भवति । २०२१ तमे वर्षे प्रकाशितस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारम्, भारतस्य त्रयोदशमुख्यनगरेषु मेट्रोव्यवस्थासु प्रतिवर्षं योगः २६३.६ कोटिः (2,636 मिलियन्) जनाः यात्रां कुर्वन्ति, देशं व्यस्ततमं नगरीयधूमशकटपारगमनं वाहकसम्बन्धे केन्द्रं स्थापयित्वा । भारतदेशे मेट्रोव्यवस्थानां ७३१.२५ km दीर्घत्वेन विश्वस्य पञ्चमं दीर्घतमं परिचालनात्मकं भवति ।
नगरीयविकासमन्त्रालयस्य नगरीयपरिवहनप्रकोष्ठः केन्द्रस्तरस्य मेट्रोरेलपरियोजना सहितं नगरीयपरिवहन विषयाणां समन्वयार्थं, मूल्याङ्कनार्थम्, अनुमोदनार्थं च सङ्गमविभागः अस्ति । नगरीयविकास मन्त्रालयेन नगरीयपरिवहने सर्वे हस्तक्षेपाः राष्ट्रियनगरीयपरिवहननीत्यानुसारं (२००६) वह्यते ।
शब्दावली
भारतीयनगरेषु विभिन्नप्रकारकाः नगरीयधूमशकटपरिवहनप्रणाली सन्ति - परिचालनात्मकं, निर्माणाधीनं, योजनाबद्धं च । एताः प्रणाल्यः नगरस्य जनसङ्ख्यायाः, आर्थिकसाध्यताः, माङ्गल्याः च आधारेण कार्यान्वितानि सन्ति ।
इतिहासः
भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः प्रथमः मार्गः यात्रीधूमशकटः (अथवा उपनगरीयधूमशकटः) आसीत्, यः मुम्बईनगरे १८५३ तमे वर्षस्य १६ एप्रिल दिनाङ्के निर्मितः ।
महत्वाकांक्षिणस्य मेट्रो-व्यवस्थायाः निर्माणस्य आरम्भार्थं १९७२ तमे वर्षे कोलकातानगरे शिलान्यासः कृतः । १९८४ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्के भारतस्य कोलकातानगरे प्रथमा मेट्रो-व्यवस्था कार्यान्वितम् अभवत् । अनेकसङ्घर्षाणाम्, अधिकारितन्त्रिकबन्धस्य च अनन्तरं रेखायां पञ्चस्थानकानि कृत्वा ३.४ किमी उद्घाटितम् ।
देहली मेट्रो इत्यस्य निर्माणं १९९८ तमस्य वर्षस्य १ अक्टोबर् दिनाङ्के आरब्धम्, प्रथमा रेखा २००२ तमस्य वर्षस्य २४ डिसेम्बर् दिनाङ्के कार्यरता । ३४८.१२ किलोमीटर् परिमितं देहली मेट्रोप्रणाली भारतस्य दीर्घतमा दूरतः च व्यस्ततमा मेट्रो-व्यवस्था अभवत् ।
देहली मेट्रो इत्यस्य भव्यसफलतायाः अनन्तरं भारतेन शीघ्रमेव दक्षिणभारते प्रथमा मेट्रोव्यवस्था बेङ्गळूरुनगरस्य नम्मा मेट्रो-रूपेण सञ्चालितवती, यस्याः उद्देश्यं नगरे विशाल-यातायात-समस्यानां समाधानम् आसीत् । पश्चात् तदनन्तरं दशके प्रमुखनगरेषु अनेकाः मेट्रोव्यवस्थाः उद्भवितुं आरब्धाः, येन देशे एतादृशानां प्रणालीनां सङ्ख्या त्रयोदशपर्यन्तं विस्तारिता ।
भारतेन २०२० तमस्य दशकस्य आरम्भः कानपुर मेट्रो-रूपेण द्रुततमस्य मेट्रोव्यवस्थायाः निर्माणस्य नूतनं विश्वविक्रमं स्थापितम्, यस्य उद्घाटनं २०२१ तमस्य वर्षस्य २८ डिसेम्बर् दिनाङ्के अभवत्, निर्माणस्य आरम्भस्य केवलं वर्षद्वयानन्तरम् । पुणे मेट्रो शीघ्रमेव कानपुरस्य अनन्तरं २०२२ तमस्य वर्षस्य मार्चमासे प्रारम्भिकयोः रेखायोः ध्वजाङ्कनं कृत्वा महाराष्ट्रराज्ये मेट्रोयानानां सङ्ख्या त्रीणि अभवत् ।
द्रुतपारगमनप्रणाली (मेट्रो)
सम्प्रति भारतदेशे १३ नगरेषु १५ द्रुतपारगमनप्रणाल्याः (लोकप्रसिद्धः 'मेट्रो ' इति) सन्ति । देहली मेट्रो सर्वाधिकं बृहत् मेट्रो प्रणाली अस्ति, यत् राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रे अन्येषां समीपस्थनगरानां सह सम्बद्धं भवति । दिसम्बर 2021 पर्यन्तं, भारते 15 प्रणालीषु ७३१.२५ km पर्यन्तं परिचालनमेट्रोरेखाः, 551 स्थानकानि च सन्ति । अपरं ५६८.१५ किमी पर्यन्तं रेखाः निर्माणाधीनाः सन्ति ।
विकासे प्रणाल्यः
{{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}}
परित्यक्ताः प्रणाल्यः
{{Legend|#FFBBBB|विवृतम्}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः}}
उपनगरीयधूमशकटयानम्
अनेकानां प्रमुखानां भारतीयनगरानां सार्वजनिकपरिवहनव्यवस्थायाम् उपनगरीयधूमशकटयानस्य प्रमुखा भूमिका अस्ति । एताः सेवाः भारतीयधूमशकटमार्गद्वारा सञ्चालिताः सन्ति । उपनगरीयधूमशकटयानः केन्द्रीयव्यापारमण्डलस्य उपनगरयोः च मध्ये एकः लोहपथयानसेवा अस्ति । लोहपथयानानि उपनगरीयधूमशकटयानानि अथवा उपनगरीयरेलयानानि इति कथ्यन्ते । एतानि लोहपथयानानि "स्थानीययानानि" (local trains, लोकल् ट्रेन्स्) अथवा "स्थानीयाः" (locals, लोकल्स्) इति अपि निर्दिश्यन्ते ।
१८५३ तमे वर्षे कार्याणि आरब्धानि भारते प्रथमा उपनगरीयधूमशकटव्यवस्था मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः अस्ति । कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गस्य सम्पूर्णे देशे सर्वाधिकं जालम् अस्ति । चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः १९३१ तमे वर्षे स्वस्य कार्याणि आरब्धवती ।
यात्रिकयानयानस्य सञ्चालनं कुर्वन्ति उपनगरीयधूमशकटयानानि सर्वाणि विद्युत्बहुएककानि (Electric Multiple Units, EMUs) सन्ति । तेषां प्रायेण नव वा द्वादश वा कक्ष्याः भवन्ति, कदाचित् १५ कक्ष्याः अपि व्यस्तघण्टायातायातस्य संचालनार्थम् । ईएमयू-रेलयानस्य एककं एकं शक्तियानं द्वौ सामान्यकक्षौ युक्तं च भवति । एवं नव प्रशिक्षकः ईएमयू त्रिभिः एककैः कृते निर्मितः अस्ति, प्रत्येकम् अन्ते एकं शक्तियानं भवति, मध्ये एकम् अपि भवति । उपनगरीयरेलयानेषु विद्यमानाः यानानि २५ kV AC भवन्ति । भारतीय उपनगरीयधूमशकटमार्गेषु सवारी १९७०-७१ मध्ये १२ लक्षतः (1.2 मिलियन्) २०१२–१३ मध्ये ४४ लक्षं (4.4 मिलियन्) यावत् वर्धिता अस्ति । मुम्बई, कोलकाता, चेन्नै इत्यादीनाम् उपनगरीयधूमशकटमार्गाः ७.१% अधिकं भारतीयरेलमार्गाः २०८१९.३-किमी जालं न धारयन्ति परन्तु सर्वेषां रेलयात्रिकाणां ५३.२% भागं भवन्ति । भारतस्य केषुचित् नगरेषु द्रुतपारगमनव्यवस्थानाम् उद्घाटनेन उपनगरीयधूमशकटप्रणाल्याः उपयोगे न्यूनता अभवत् ।
विकासे प्रणाल्यः
{{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}}
क्षेत्रीयधूमशकटयानम्
भारतदेशे द्रुतपारगमनप्रणाली इति यात्रीधूमशकटसेवाः नगरीयक्षेत्राणां सीमातः परं कार्यं कुर्वन्ति, तथैव बहिः उपनगरीयमेखलाया: बाह्यपरिधिभागे समानाकारनगराणि वा महानगराणि परितः नगराणि च सञ्योजयन्ति । निम्नलिखितसूचिकायां भारतीयधूमशकटमार्गद्वारा प्रदत्ताः यात्रीलोहयानसेवाः अपवर्जिताः सन्ति ।
एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)
२ फरवरी २०१४ दिनाङ्के उद्घाटितं मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम् द्रुतगतिना पारगमनार्थं प्रयुक्ता स्वतन्त्रभारते प्रथमा परिचालनात्मका एकपटलधूमशकटप्रणाली (अथवा मोनोरेलप्रणाली) अस्ति । अन्येषु बह्वीषु भारतीयनगरेषु मेट्रोयानस्य सहायकव्यवस्थारूपेण एकपटलरेलपरियोजनानां योजना कृता आसीत्, परन्तु मुम्बई एकपटलरेलस्य बहुभिः मुद्दाभिः सह असफलतायाः अनन्तरम् अन्ये नगराणि योजनां पुनर्विचारयन्ति, लघुधूमशकटपारगमनप्रणाली इत्यादिभिः बहुकुशलैः, सिद्धैः च परिवहनविधिं सह अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति च ।
विकासे प्रणाल्यः
{{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}}
परित्यक्ताः प्रणाल्यः
{{Legend|#FFBBBB|अन्यैः प्रणालीभिः सह प्रतिस्थापितम्}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः}}
लघुधूमशकटयानम्
लघुधूमशकटपारगमनम् (LRT) अथवा भारते लोकप्रियतया मेट्रोलाइट् (Metrolite) इति नाम्ना प्रसिद्धम्, नगरीयधूमशकटपारगमनस्य एकः प्रकारः अस्ति यस्य विशेषता अस्ति द्रुतपारगमन-विद्युद्रथप्रणाल्योः संयोजनम् । इदं प्रायः विद्युद्रथयानानाम् अपेक्षया अधिक-क्षमतया कार्यं करोति, प्रायः द्रुतपारगमन-सदृशे अनन्य-मार्ग-अधिकार-प्रणाल्यां च । भारतस्य अनेकाः स्तर-२ नगराः एतत् विकल्पितवन्तः यतः इदं न्यूनमूल्यः कुशलः च नगरीयपारगमनस्य मार्गः अस्ति यः न्यूननियोगयाः सेवां करोति । अस्मिन् सूचौ ट्रॉलीबस् (Trolleybus) अथवा मेट्रो नियो (Metro Neo) प्रणाल्याः बहिष्कारः अस्ति ये पटलस्य उपयोगं न कुर्वन्ति ।
{{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}}
विद्युद्रथः (ट्रॅम्)
१९ शताब्द्याः अन्ते अनेकनगरेषु धूमशकटयानानाम् अतिरिक्तं विद्युद्रथः (Tram, ट्रॅम्) प्रवर्तनं जातम्, यद्यपि एताः प्रायः सर्वे चरणबद्धरूपेण निष्कासितानि । कोलकाता विद्युद्रथः सम्प्रति देशे एकमात्रा विद्युद्रथव्यवस्था अस्ति ।
ओ मै फ़्रेन्ड् (चलच्चित्रम्)
चित्रस्य उद्देश्यम्
द्वौ पुरुषौ आजीवनम् मित्रे भवितुं शक्नुतः। परं एकः पुरुषः अपरा महिला आजीवनं मित्रे भवितुं शक्नुवन्ति वा इत्यस्मिन् विषये चित्रकथा वर्तते ।
चित्रकथा
एकः पुरुषः (चन्दु ) अन्या च महिला ( सिरी ) यावत् वा कष्टम् आगच्छति चेदपि आजीवनं तयोः मित्रत्वं पवित्रतया रक्षन्ति ।
पात्रपरिचयः
सिद्धर्थ नारायणन् चन्दु इव श्रुति हासन् सिरि इव हन्सिका मोत्वानी रितु इव
आधाराः
Oh My Friend Movie Review
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतदेशे नगरीयलौहशकटपरिवहनव्यवस्था
विकासे प्रणाल्यः
{{Legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}}
परित्यक्ताः प्रणाल्यः
{{Legend|#FFBBBB|विवृतम्}}
विनिर्माणम्
भारते अनेकाः मेट्रोशिल्पकाराः सन्ति । सङ्घसर्वकारस्य "भारते निर्मीयन्ताम्" कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं भारतीयमेट्रोप्रणालीषु उपयोगाय क्रीतस्य ७५% शकटस्य भारते निर्माणम् आवश्यकम् अस्ति ।
अल्सटोम् इण्डिया
चेन्नै मेट्रो
हयुन्दै रोतेम्
देहली मेट्रो अहमदाबाद् मेट्रो नम्मा मेट्रो हैदराबाद् मेट्रो
वाहकशकटयन्त्रशाला (ICF)
कोलकाता मेट्रो
टीटागढ फिरेमा
पुणे मेट्रो
सीआरआरसी (CRRC)
नम्मा मेट्रो गुरुग्राम द्रुतमेट्रो
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि
नवदेहली
नवदेहली (नई दिल्ली; New Delhi) भारतस्य राजधानी, देहली राष्ट्रियराजधानीप्रदेशस्य (NCT) भागः च अस्ति । नवदेहली भारतसर्वकारस्य त्रयाणां शाखानाम् पीठम् अस्ति, राष्ट्रपतिभवनम्, संसद्भवनम्, भारतीयसर्वोच्चन्यायालयम् च आयोज्यते । नवदेहली रा॰रा॰प्र॰ (NCT)-अन्तर्गतं नगरपालिका अस्ति, न॰दे॰न॰प॰ (NDMC) द्वारा प्रशासितम्, यत् अधिकतया लुट्येन्स्-इत्यस्य देहली, तद्समीपस्थानि च कतिचन क्षेत्राणि सन्ति । नगरपालिकाक्षेत्रम् बृहत्तरस्य प्रशासनिकमण्डलस्य, नवदेहलीमण्डलस्य, भागः अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः वर्गः:भारतस्य नगराणि
स्वामी रामदासः
स्वामी रामदासः (स्वामी रामदासः, swami ramdas ) इति नामकः एकः षड्विंशतिवर्षस्य तरुणः संन्यासी चाफल-ग्रामे प्राविशत् । सतारा-मण्डल स्य माँड-नद्याः तीरे अयं ग्रामः स्थितः अस्ति । संन्यासी गृहस्य द्वारि स्थित्वा उच्चैः एकं श्लोकम् उदीरयति । जय जय रघुनाथ समर्थ इति सः पुनः पुनः वदति स्म । शरीरे काषायं वस्त्रं, स्कन्धे भिक्षाप्रसेवकः, हस्ते कमण्डलुः, द्वीतीये च यष्टिः, पादयोः काष्टपादुके, मुखं तेजस्वी, वाणी च अवर्जिका तेजस्वी च । ग्रामात् बहिः वटवृक्षः आसीत् तत्र संन्यासी वसतिः । एकदा सह ध्यानस्थः आसीत् । यदा तेन चक्षुषी उन्मिलिते, तदा सम्मुखे भगवतः राम स्य धनुधारिणीं मूर्तिं दृष्टवान् । अतः परम् अपि सः ध्यान मग्नः अभवत् । अनन्तरं पुनः चक्षुषी उन्मिलिते तदापि तां मूर्तिम् अपश्यत् । इत्थं तृतीयवारमपि अभवत् अतः सः प्रभो ! कास्ति तवेच्छा इति अपृच्छत् । रामः अवदत् अहमत्र निवस्तुम् इच्छामि इति । तदनन्तरं सः राम स्य मन्दिरं निर्माप्य अहं रास्य दासः अस्मि इति अवदत् । ततः तस्य नाम रामदास इति अभवत् ।
जन्म परिवारश्च
१६०८ तमस्य वर्षस्य चैत्र-मासस्य शुक्ल-पक्षस्य नवम्यां तिथौ महाराष्ट्रराज्य स्य बीड-मण्डले जाँब-ग्राम ठोसरा इति उपाधिके परमेश्वरभक्तस्य परिवारे तस्य जन्म अभवत् । तस्य मूलनाम नारायणः आसीत् । तस्य पितुः नाम सूर्याजी पन्तः, मातुः नाम राणुबाई इति च आसीत् । तस्य एकः ज्येष्ठः आसीत् यस्य नाम गङ्गाधरः आसीत् । पितरौ भगवन्तं सूर्यं श्री रामं च अर्चतः । अतः भगवतः रामस्य तिथौ एव नारायण स्य जन्म अभवत् । जातकस्य विषये ज्योतिर्वदा उक्तं यत् – असौ चतुर्दिक्षु राम ध्वजं प्रसारयिष्यति, महान् कवि  भविष्यति, राष्ट्रे नवं चैतन्यं जागरयिष्यति, स्वकुलस्य नाम प्रसारयिष्यति, इति ।
बाल्यम्
अयं नारायणः क्रमेण अवर्धत । सः गृहाङ्गने नृत्यं, कुर्दनं च कुर्वाणः जनकौ नन्दयति स्म । सः उत्छृङ्खलः आसीत् कदाचित् पिष्टपात्रम् अधोमुखं धत्ते, कदाचित् जलपूर्णां गर्गरिकां जलेन रेचयति, कदाचित् चुल्लीं निर्वापयति,कदाचित् वत्सं मोचयति । इत्थं तस्य चापलं प्रतिदिनं वर्धमानम् आसीत् । पितृभ्यां तं पैठन-ग्रामे तस्य मातामहस्य गृहे प्रेषयावः इति निर्णयः कृतः । तत्र एकनाथ स्वामिनः भक्तिपीठम् आसीत् । एकनाथस्वामी तस्य मातामहस्य सुहृद् आसीत् । एकनाथस्वामिनः पीठस्य उत्तराधिकारी एनं शान्तं करिष्यति इति तौ अविचारयताम् । सोऽपि बालकं दृष्ट्वा विस्मितो जातः । सः अस्य मुखं  परितः प्रभामण्डलम् अस्ति । भवन्तौ भाग्यवन्तौ स्तः इति तत् पितरौ अकथयत् । पितरौ बालकस्य चेष्टाः प्रकाशयत । ताः श्रुत्वा पीठासीनः महात्मा अहसत् । एतद् न किञ्चित् अग्रे असौ तादृशं चेष्टिष्यते यत्र अदभूताः चमत्काराः भविष्यन्ति । भवतोः गृहे साक्षात् भगवान् हनूमान् एव आगतः। तदनन्तरं पीठाधिपः बालकं नारायणं मस्तके अस्पृशत् । आशीर्वादान् च दत्त्वा भागवत प्रासादं प्राशयत् च
शिक्षणम्
सूर्या जीपन्तः ,तत्पत्नी राणुबाई पुत्राभ्यां सह जाँब-ग्रामं प्रत्यागतः । तदनन्तरं नारायण स्य षड्वर्षीये सति सूर्याजीपन्तः तस्य यज्ञोपवितम् अकारयत् । तं सूर्याजीपन्तः स्वयं शिक्षयति स्म । नारायणस्य धारणा शक्तिः तीव्रा आसीत् । सः एकनारं श्रुत्वा विषयं कण्ठस्थं करोति स्म । अल्पेनेव कालेन सः रूपावलीं ,समासचक्रम्, अमरकोशं च कण्ठस्थम् अकरोत् । सम्पूर्णेन दिनेन साध्यं पाठं सः स्वल्पेनेव कालेन पूरयति स्म । नारायमस्य मनसि अनेका प्रश्नाः भवन्ति स्म यथा- जलं कथं वर्षति, वृक्षादीनाम् उत्पत्तिः कथं भवति । इत्येताः प्रश्नाः सः पितरं पृच्छति स्म । पितापि तं शास्त्रदत्तानि उत्तराणि श्रावयति । हृष्टचेताः स्वगतत्वेन कथयति अहो ! मम पुत्रः कियत् बुद्धिमान् । अस्मै शास्त्राणि, विद्याः, कला श्च साङ्गोपाङ्गं पाठयिष्यामि इति । एवं विधाः नैकाः योजनाः तेन मनसि स्थिरीकृताः । किन्तु मनुष्यः किञ्चित् अन्यत् चिन्तयति दैवम् अन्यथा प्रवर्तते । सूर्याजीपन्तः सहसा एव मृतः । संम्पूर्णे परिवारे सङ्कटम् आपतितम् ।
पितुः मरणान्ते नारायणस्य चापल्यम्
पितरि मृते सति नारायणः स्वच्छन्दः जातः । सः अधिकं खेलति स्वल्पं च अधीते स्म । क्वचित् तरुमूषिकावत् द्रुमान् आरोहति स्म । वानरवत् शाखातः शाखान्तरे कुर्दति स्म । नैका होरा नद्यां प्लवते स्म । धावन् एव शैल शिखराणि आरोहति स्म । लघवः शिशवः रात्रौ अन्धकारे बहिर्गमनात् बिभ्यति । किन्तु नारायणः सर्वथा भयस्य अनभिज्ञः आसीत् । सः स्वयम् अन्यान् भाययति स्म ।
(१)	एकदा रात्रौ अन्धकारे सः एकं वृक्षम् आरूढवान् । एकः प्रतिवेशी आत्मानं वीरतायै प्रशंसति स्म । संयोगवशात् सः तस्यैव वृक्षस्य तलात् निर्गतः । नारायणः हू हू इति अवदत् । तत् श्रुत्वा प्रतीवेशी भूतः भूतः इति उच्चैः अवदत् ततः पलायनं च अकरोत् । पुनः रक्षत रक्षत इति च अभाषत । श्रुत्वा अन्ये प्रतिवेशी जनाः एकत्रिताः अभूवन्, दीपान् च आनीतवन्तः । कश्चित् अवदत् अवश्यमेव कोऽपि अस्ति । तदा एव केनचित् ऊर्ध्वं दृष्ट्वा प्रोक्तम् अरे अयं तु नारायणः अस्ति इति । नारायण हसन् नीच्चैः अवारोहत् । प्रतिवेशी अपृच्छत् भवीन् अत्र आगत्य किमर्थं स्थितः । नारायणः अवदत् भूतम् अन्वेष्टुम् इति ।
(२)	एकः गोपालः ग्रामबालान् क्लेशयति स्म ।तस्य गोष्ठे अनेकाः महिष्यः गावश्च आसन् । तथापि सः गृहस्य बालकेभ्योऽपि दुग्धं न ददाति स्म । नारायणस्य मित्राणि दुग्धनवनीते च याचन्ते सः मारयितुं धावति । अतः एषः शिक्षणीयः इति नारायणेन सङ्कल्पितम् । एकदा गोपालस्य अनुपस्थितौ तस्य गोष्ठं परितः इष्टिकाः, प्रस्तराः,सिकता, मृत्तिका च एकीकृत्य गोपालस्य महिषीः, गाश्च गोष्ठस्य उपरि प्रापयन् नाशितवन्तः । सायङ्काले गोपालः गृहमागतः । तत् चित्रं दृष्ट्वा सः आश्चर्यं गतः । इदं कथं संभवम् इति च अचिन्तयत् । प्रतिवेशीजनाः आगत्य हसन्ति । अन्ते इदं नारायणस्य कार्यम् इति सः अजानात् । अतः सः राणूदेवीसमीपं गतः तत्र तेन नारायणः दृष्टः । सः मम पशून् अवतारय इति नारायणं प्रार्थितवान् । नारायणः यदि त्वं बालकेभ्यः प्रतिदिनं दुग्धदधिमाकन्दं दास्यसी तर्हि तव इमा गावः महिष्य श्च भूमौ अवतरिष्यन्ति । गोपालः नारायण स्वामिनः आदेशं स्वीकृतवान् । तदनन्तरं बालकाः इष्टकादि सामग्र्यः एकीकृतवन्तः अतः सर्वे पशवः अधस्तात् आयाताः ।
मातुः उपदेशः परिवर्तनं च
नारायणः प्रतिदिनम् उपद्रवति । सः अधिकं समयं बहिरेव व्यत्येति । अतः माता राणूदेवी तस्य आयत्यै चिन्ताग्रस्ता आसीत् । एकदा पार्श्वे उपवेश्य सा नारायणम् उपदिशति – वत्स इदानीं त्वं बालः न असि, किशोरतां प्रप्तः असि । सम्प्रति त्वया अवधार्य वर्तितव्यम् । त्वया अध्ययनम् ,कृषिकर्म, गृहकार्याणि, इत्येतेषु कार्येषु स्वकीयस्य अग्रजस्य साहाय्यं करणीयम् । नारायणः अवदत् मातः ! भवत्या वचने अवश्यमेव ध्यानं दास्यामि इति । तस्मिन् एव दिने सः गृहस्य कोणे स्थित्वा चिन्तनं कुरुते । नारायणस्य मित्राणि बहिरेकत्रितानि खेलन्ति, किन्तु तेषु नारायणः न दृश्यते । तदनन्तरं माता गृहं गतवति । तत्र  नारायणं कोणे स्थितं दृष्ट्वा तम् अपृच्छत् – बहिः मित्राणि एकत्रितानि तैः सह खेलितुं नेच्छसि । नारायणः अवदत् –अम्ब ! अहं चिन्तां करोमि खेलितुं नेच्छामि इति ।
कथाश्रवणं चापल्यस्य त्यागः
तदनन्तरं सः मात्रा सह पुराणं श्रोतुं गच्छति स्म । तन्मयः भूत्वा शृणोति च । सः अनेकानां साधूनां, सत्पुरुषाणां, महात्मनां च कथाः शुश्रुवान् । सः औत्तानपादेः ध्रुव स्य च कथाम् अशृणोत् सा तस्मै अरोचत । अतः सः मातरम् उक्तवान् अहमपि वनं गत्वा तपः करोमि इति । माता अवदत्- तपश्चरणं दुष्करं भवति तदर्थं साहसम् आवश्यकम् इति । इदं श्रुत्वा पश्य मम साहसम् इति उक्त्वा कूपे अकूर्दत । तस्य माता रक्षत रक्षत मम नारायणः कूपे कूर्दितः इति उच्चैः अवदत् । पार्श्वस्थैः कूपे दृढा रज्जू पातिता । नारायणः रज्ज्वा कूपगर्भात् बहिः आगतः । माता तं क्वचिदपि घातस्तु न जातः, अपि नास्ति क्वचित् व्रणितः इति अपृच्छत् । सः अवदत्- कपाले किञ्चत् आहतोऽस्मि । माता विलिप्य पट्टिकाम् अबध्नात् । मातुः चक्षुषोः अश्रूणि दृष्ट्वा नारायणः अवदत्- मातः मा रोदीः तवाक्ष्णोः अश्रु पश्यतो ममापि रोदनं जायते । इदानीं मया चापलं त्यक्तं निश्चन्ता भव इति ।
ईश्वरप्राप्तये गुरोः अन्वेषणम्
नारायणः इमं श्लोकं श्रुतवान् – गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः ।।  तदनन्तरं गुरुं विना को नु पथः प्रदर्शकः इति विचिन्त्य ईश्वरे प्राप्तव्ये गुरुः आवश्यकः इति सः ज्ञातवान् । अग्रजः गुणवान् निवृत्तिनाथः ज्ञानेश्वर स्य गुरुः आसीत् । मम अग्रजः अपि गुणी अस्ति । अतः श्रेष्ठ इति नाम्ना विख्यातः । एकदा नारायणः स्वस्य अग्रजस्य  पादौ धृत्वा प्रार्थयत् - मह्यं मन्त्रदीक्षा दीयताम्, उपदेशः क्रियताम्, भवान् एव मे गुरुर्भूयात् । मह्यं साधनामार्गम् उपदिश्यताम् इति । तेन उक्तं साधनामार्गे अहम् अपि अपटुः, कालान्तरे यदा पाटवं सेत्स्यति, तदा द्रक्ष्याम इति । अनन्तरं नारायणः गृहात् पलायनम् अकरोत् ।  तस्य पलायनस्य तृतीये दिवसे एकः मेषपालः वने यत् मारुति मन्दिरम् अस्ति तत्र मया ध्यानमग्नः तूष्णीं स्थितः नारायणः दृष्टः । अग्रजः गङ्गाधरः तत् क्षणं मारुतिमन्दिरम् अगच्छत् । तत्र गङ्गाधरः ध्यानमग्नं नारायणम् अपश्यत् । सः बाह्याडम्बरैः परः आसीत् । महता प्रयासेन तस्य मनः सामान्यम् अभवत् । अक्षिणी उन्मिल्य सः पुरस्तात् गङ्गाधरम् अपश्यत् । तस्मै प्रणम्य नारायणः अवदत् भवता अहं न उपदिष्टः किन्तु दत्तदर्शनेन भगनता हनुमता राम नाम जप इति उपदिष्टः । इदानीं स्वकीयं जीवनं रामभक्तये समर्पयामि इति च सः अवदत् । अग्रजः गङ्गाधरः अवदत्  अयं हर्षस्य विषयः यादृशी प्रभोः इच्छा इति । तदनन्तरम् उभौ गृहं गतौ माता राणूदेवी नारायणं वक्षसि असञ्जयत् च ।