cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सङ्गणकम्
गणकयन्त्रस्य अन्तर्भागाः
(१)	आवरण पटम्-आवरणपटं सितासितं व अन्यवर्णस्य वर्तते । अस्मिन् पटे पञ्चविंशति पङ्कायः, एका पङ्कायां अ- शीति अक्षराणि सन्ति । आवरणपटस्य गुणं मूख्याङ्कने तथा चित्रस्य तीक्ष्णवोपरि वर्तते । (२)	अङ्कुर फलकम्-अङ्कुर फलकं मुद्रणयन्त्रमिव वर्तते । किन्तु अस्मिन् फलके अन्यं विशेसं अङ्कुरं वर्तते । यथा “फ १ तः फ १२” पर्यन्तं एतानि द्वादश अङ्कुरानि कार्यक्षमताङ्कुरानि इत्युच्यते । अन्ये तु चक्रयन्त्र अङ्कुरम् [Cap-s Lock Key] उच्छेदनाङ्कुरम् [Delete Key], नियन्त्रणाङ्कुरम् [Controll Key] इति विभिन्नानि अङ्कुरा-नि वर्तन्ते । प्रत्येकस्य कार्यक्षमता विभिन्ना एव । अङ्कुरफलकम् तथा आवरणपटं एते द्वयोः संयोगं सामान्यतः अन्तिमम् [Terminal] इत्युच्यते । (३)	केन्द्रीयसंस्करणघटकम्-इदं गणकयन्त्रस्य हृदयमिव । अस्मिन् घटके अनेकानि विद्युन्मानफलकानि सन्ति । यथा- दारुफलकम्, (विद्युन्मान घटकेन संयोजितम्) ध्वनेः फलकम् (Sound Board) यस्मिन् फलके “परुष परिधिः” इति विशेष परिधमः (Hard disks) सन्ति । एतत् फलकम् विञ्चेस्टर महोदयेन आविष्कृतम् । अतः अस्य फलक-स्य नाम “विंचेस्टर” इति कतिपयः कथयन्ते । अयं परिधिः “प्लास्टिक्” इति वस्तुना निर्मितम् तस्योपरि आयस्का-न्त वस्तुना आवृतम् अस्थूलपरिधिः । आंग्लभाषायां “Flapee” इति वदति ।अस्य परिधेः वर्तुलं अङ्गुलत्रयं वर्तते। अस्मिन् परिधेषु विषयसंग्रहः कार्यं कर्तुं शक्यते । परुषपरिधि मध्ये विषयसंग्रहः स्थिररूपेण विद्यते ।संस्मरणमूल्यं “मेगाबैट्” रूपेण ज्ञातुं शक्यते । तत्र तु चत्वारिंशत् मेगाबैट् तथा अशीति मेगाबैट् इति द्वौ विद्यौ । अयं परिधिं ग-णकयन्त्र मध्ये स्थापयित्वा कर्माचरणं “Flapee Drive” इत्युच्यते । (४)	मूषकः-अस्मिन् यन्त्रे द्वौ गण्डौ विद्येते । गणकयन्त्र कार्यारम्भानन्तरं विशेष सङ्कैतः आवरण पटे दृश्यते । एतद् आंग्लभाषायां “कर्सर् [Cursor]” अयं सङ्केतः मूषके स्थिते गण्ड साहाय्येन आवरण पटे प्रचालयिंतु शक्यते । मुद्रणयन्त्रम्-अस्मिन् यन्त्रे नानाविधानि यन्त्राणि सन्ति यथा- डाटा (Data) “म्याट्रिक् (Matric)” लैनप्रिन्टर् (Line Printer), लैसर् (Laser) एतेषु ‘डाटा’ ‘म्याट्रिक्’ ‘लेसर् प्रिन्टर’ बहुमूल्यमपि श्रेष्ठः इति परिगण्यते । स्क्यानर्-निरूपणम्-अस्य साहाय्येन आवरण पटे चित्राणि दर्शयितुं शक्यते । गणकयन्त्रस्य कार्यक्रमाणां “मृदुत्रंत्राशः (Software) इत्युच्यते । गणकयन्त्रस्य रचना कार्ये आवश्य यन्त्रान् “परुषयन्त्रांशः (Hard ware) इति । यथा अङ्कुरफल-कम्, आवरणपटम् इति । गणकयन्त्रस्य कार्यविधायिन्-गणकयन्त्रं स्वयमेव सर्वकार्याणि करोति इति भ्रामकपरिकल्पनम् । गणकयन्त्रे क्रमशः तर्कशुद्धविधानं निवेदितव्यम् । गणकयन्त्रस्य भाषा अनेका सन्ति । प्रत्येक अङ्कुरे सङ्केतं वर्तते । तत् व-र्णासरं वा संख्या वा भवति । यथा “A” इति आंग्ल भाषा वर्णाक्षर “4” इति संख्या । अन्ये विशेष सङ्केताः अपि सन्ति । सामान्यतः आंग्ल भाषा पदानि एव गणकयन्त्रे प्रयुज्यते । तदनन्तरं संकलन कार्येन [Compailer] “गणकयन्त्रस्या भाषायां अनुवादन कार्यं भवति । यथा “कोबाल्” “पास्कल्” “बेसिक् (Basic)” “सि++” तथा मैकोसाफट इति पूर्वनियोजित कार्यस-ङ्ग्रहः । साफट् वेर प्रोडक्ट् इत्युच्यते । पदं (word) साफट् वेयर् साहाय्येन पत्रे मुद्ररण कार्यं भवति । स्वीकारपत्रं (Rece-ipt) “एक्सेल् (Excell)” साहाय्येन निर्मितुं शक्यते । कश्चिद् संस्थायाः अनेकविषयसंग्रह कार्यानि कर्तुं शक्यते । एतत् “ए-क्सेस् (Access)” अथवा “डाटाबेस् (Data base)” इत्युच्यते । श्रद्धया गणकयन्त्रस्य परिचयं ज्ञातुं शक्यते । अन्तर्जालरुपेण गृहे स्थास्येव सर्वकार्याणि कर्तुं शक्यते । अन्तर्जाल नाम किम् चेत् अनेकगणकयन्त्राणां जालानि एकीकृत महाजालं ।
१३ मई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सङ्गणकम्
अन्तर्जालम्
अन्तर्जालस्यकार्यनिरूपणम्-यः कोऽपि भारतीयः विदेशं जिगमिष्यति चेत्, सः तस्य देशस्य सकलविषयान् यथा तस्यदे  स्य शीतोष्णप्रकृतेः परिज्ञानं वस्तुं वसतिगृह, भोजन, यानस्य मार्गपरिज्ञानं इति एतत् ज्ञातुं किमपि गण्यं विक्रीय ज्ञातुं न अवश्यकम् ।तं देशं रामनार्थं “याहू काम्” इति अन्तर्जाले प्रविश्य ज्ञातुं शक्यते । प्रथमतः सः गणकयन्त्रं दूरवाणी सम्पर्केण सन्देशं प्रेषति । तत् सम्पर्कं VSN (विदेश संचार निगम्) अथवा ISP (अन्तर्जाल सेवा समिति) अन्तर्जालसेवा निगमस्य स-म्पर्केण तस्य देशस्य सर्वविषयान् क्षणार्धे गृहे एव प्राप्तुं शक्यते । गणकयन्त्रे अनेकविषय तथा वार्तासङ्ग्रहः वर्तते । “पोर्टल् (Portal)” इत्युच्यते । विषय वार्तासंग्रहः www इति आरम्भते । अस्य अर्थः प्रपञ्चाद्यना अन्तर्जाल सेवा इति । अन्तर्जालरूपस्य प्रयोजनानि-इति पूर्वं उद्योगावकाशस्य विषयं ज्ञातुं दिनपत्रिकायां मध्ये आकाङ्क्षा आवश्यक वा इति पत्र-भागं द्यष्टुं आवश्यकमेव । अधुना तस्यावश्यकता नास्ति । अन्तर्जालं प्रविश्य www.naukari.com इति स्थाने गत्वा उद्यो-गावकाश सम्पर्धा सर्वविषयान् ज्ञातुं शक्यते । तथैव विवाहार्थे वधूवरान्वेषण कार्यमपि कर्तुं शक्यते । सुगम् तथा शास्त्रीय संगीतमपि श्रोतुं शक्यते । विद्युन्मान सन्देशः [E-mail] यं प्रति सन्देशं प्रेषितुं इच्छति प्रथमतः तस्य सङ्केतं ज्ञातुं अवश्यमेव । इदं E mail ID इत्युच्यते । विद्युन्मान् साहाय्येन पत्रस्य प्रतिरूपं (Fax) प्रेषितुं शक्यते ।
कानिचित् गणकयन्त्रस्य पदानि
“.com”		वाणिज्यव्यवहार सेवासंस्था । “.edu”		शिक्षण सेवासंस्था। “.gov”		सर्वकारस्य सेवासंस्था । “.org”		वाणिज्येतर सेवासंस्था । “.net”		अनार्जाल सेवासंस्था । “.in”			भारतदेशः । “.uk”			इंग्लण्डदेशः । “.au”			आस्ट्रेलियादेशः ।
गणकयन्त्रस्य ज्ञातुं विषये कानिचित् दोषाणि भवति इति शङ्का उत्पाद्यते एव । प्रथमतः गणकयन्त्रनिर्वहणभय-म्-गणकयन्त्रा चालन समये यदि अयुक्त अङ्कुरं अज्ञानेन उत्पीडयेत् तदा गणकयन्त्रं विनश्यति इति भयं आवृतं भवति । किन्तु अज्ञानेन वा ज्ञानेन वा अङ्कुर उत्पीडनेन गणकयन्त्रं न विनश्यति । द्वितीयतः यदा उच्छेदन अङ्कुर उत्पीडनेन सर्व विषयसंग्रहं नष्टं भवति इति शङ्का भवति चेत् तर्हि भयं मास्तु । कस्य अक्षरस्य उपरि सङ्केतं (कैर्सर्) चालनं करोति तद-क्षरं अन्तर्हितं भवति । कदापि गणकयन्त्रस्य कार्यचालनेन आवरणपटे किमपि न दृश्यते । सावधानेन प्रतीक्षां करणीयम् आ-वरणपटे अक्षरगोचरार्थे समचावकाशमस्ति ।
वीथिका
वर्गः:विद्युच्चालितोपकरणानि
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
अन्येषां मनोवैज्ञानिकानां मते स्वस्य वा अन्यस्य वा व्यवहारस्य व्यवहारस्य वा व्यावहारिकसमस्यानां च अध्ययनं आवश्यकतानुसारं वांछितपरिवर्तनं आनयितुं व्यावहारिकमनोविज्ञानं कथ्यते।
अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानस्य क्षेत्राणि
सम्प्रति अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानस्य क्षेत्रं समानरूपेण वर्धमानम् अस्ति। यत्र प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे मानवजीवने मनोवैज्ञानिकसिद्धान्ताः प्रयोक्तुं शक्यन्ते, तत्र प्रयुक्तमनोविज्ञानस्य क्षेत्रमपि अस्ति । अतः व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य क्षेत्रं बहु विस्तृतं विस्तृतं च अस्ति, परन्तु तस्य क्षेत्रं निम्नलिखितमुख्यभागेषु विभक्तुं शक्यते-
1. मानसिक स्वच्छता एवं चिकित्सा
2. सामाजिक समस्याएँ
3. शिक्षा
4. परामर्श एवं मार्गदर्शन
5. उद्योगः व्यापारः च
7. अपराधनिवारणम्
8. सेनाक्षेत्रम्
9. राजनैतिक क्षेत्र
10. विश्वशान्तिः
11. लिंग-शिक्षा
12. क्रीडाक्षेत्रम्
13. अन्तरिक्ष मनोविज्ञान
1. मानसिक स्वच्छता एवं चिकित्सा
मानसिकस्वास्थ्यं चिकित्सा च अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णः क्षेत्रः अस्ति। अस्मिन् क्षेत्रे नैदानिकमनोविज्ञानं व्यक्तिनां असामान्यव्यवहारसम्बद्धानां समस्यानां अवगमने, तेषां कारणानि ज्ञातुं, तेषां समाधानं कृत्वा व्यक्तिस्य वातावरणं अनुकूलं कर्तुं च सहायकं भवति मानसिकस्वास्थ्यं कथं निर्वाहयितुं शक्यते इति विषये विविधाः उपायाः, युक्तयः च अन्वेषिताः भवन्ति, तस्य सूचना च जनानां कृते दीयते ।
मनोवैज्ञानिकानां हस्तक्षेपात् पूर्वं मानसिकविक्षिप्तजनानाम् उपरि अमानवीयव्यवहारः, अत्याचारः च भूतनिष्कासकानां कृते क्रियमाणाः आसन्। मानसिकविक्षिप्ताः शृङ्खलाबद्धाः पिहितस्थानेषु स्थापिताः आसन् । मनोवैज्ञानिकाः एतादृशानां मानसिकविक्षिप्तानाम् शृङ्खलां छित्त्वा मानसिकरोगाणां कारणानां विश्लेषणं कृत्वा तेषां चिकित्सां आरब्धवन्तः । अद्यत्वे प्रत्येकस्मिन् व्यवस्थिते विकसिते च मानसिकचिकित्सालये एतादृशानां जनानां चिकित्सा भवति । हिस्टीरिया, मनोविकारः, मनोविकारः, सिजोफ्रेनिया इत्यादीनां केषाञ्चन मानसिकरोगाणां विषये महतीः दुर्भावनाः आसन् । एते रोगिणः दुष्टात्मना प्रभाविताः इति जनाः मन्यन्ते स्म । बहवः मनोरोगिणः डाकिन्याः वा डाकिन्याः वा इति मन्यन्ते स्म, तेषु अनेकविधाः अत्याचाराः क्रियन्ते स्म । मनोवैज्ञानिकाः एतेषां मानसिकरोगाणां कारणानां विश्लेषणं कृत्वा कारणानि ज्ञात्वा मानसिकरोगाणां सफलतया चिकित्सां कृतवन्तः । फ्रायड्, जङ्ग, एडलर इत्यादयः मनोविश्लेषकाः अस्मिन् क्षेत्रे महत्त्वपूर्णानि आविष्काराः कृतवन्तः । मनोवैज्ञानिकाः आविष्कृतवन्तः यत् मनसः शरीरस्य च मध्ये निकटः सम्बन्धः अस्ति । अतः शारीरिकरोगैः सह रोगिणां मानसिकरोगाः अपि भवन्ति । आधुनिकवैद्याः मनोवैज्ञानिकानां मनोचिकित्सकानाम् च साहाय्यं गृह्णन्ति अनेकेषां शारीरिकरोगाणां चिकित्सां कर्तुं । बहवः विद्वांसः मतं यत् यदि मानवीयप्रवृत्तयः मानसिकप्रक्रियाः च सम्यक् सम्यक् च अवगता भवन्ति तर्हि ९५% रोगिणः केवलं सुझावेन एव चिकित्सिताः भवितुम् अर्हन्ति
मानसिक-स्वास्थ्य-वर्धने योगः योगेन (ध्यानं - योगस्य विशेषपद्धतयः यथा - भावातीत-ध्यानं, प्रेक्षाध्यानं, विपश्चना, अष्टाङ्गयोगश्च) मानसिक-स्वास्थ्यं, शारीरिकस्वास्थ्यं च उत्तमं कर्तुं शक्यते। ध्यानेन योगेन च मानसिकरोगाणां चिकित्सा अपि कर्तुं शक्यते । अस्मिन् क्षेत्रे मनोवैज्ञानिकैः अनेकानि शोधकार्यं कृतानि सन्ति, निरन्तरं च प्रचलन्ति । अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानस्य मानसिकस्वास्थ्यक्षेत्रे चिकित्साक्षेत्रे अपि योगमनोविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । यथा पूर्वोक्तं ध्यानविशेषविधिना योगासनानां च मानसिकं शारीरिकं च स्वास्थ्यं निर्वाहयितुं शक्यते । योगमनोविज्ञानद्वारा सम्पूर्णयोगशिक्षणेन स्वास्थ्ये सुधारः, निर्वाहः च कर्तुं शक्यते।
2. सामाजिक समस्याएँ
सामाजिकसमस्यानां समाधानं कृत्वा सम्यक् स्वस्थसमाजस्य निर्माणे अपि व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। समाजस्य समृद्धीकरणे, तस्य प्रगतिः निर्वाहयितुम् अपि व्यावहारिकमनोविज्ञानं उपयोगी सिद्धम् अभवत् । समाजस्य व्यक्तिनां सम्यक् अनुकूलनार्थमपि अस्य उपयोगः भवति । जातिभेदसमस्या, रूढिवादी मानसिकता, दहेजव्यवस्था, कुपोषण, बालविवाह इत्यादीनां दहनसमस्यानां उपरि अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानस्य उपयोगः भवति । सामाजिकसेवासु, सामाजिकशिक्षासु, समाजकल्याणेषु च अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानस्य उपयोगः भवति । मनोवैज्ञानिकसर्वक्षणानाम् आधारेण जनहितं ज्ञात्वा तस्य अवगमनाय, अनुकूलसूचनानि दातुं, तस्य उन्नतिं च कर्तुं प्रयत्नः क्रियते । पाश्चात्यदेशेषु वर्णभेदस्य समस्याः, समाजे जातिवादस्य च समस्याः, जातिभेदस्य समस्याः अपि मनोवैज्ञानिकाः सन्ति । एतेषां सर्वेषां समाधानं प्रयुक्तमनोविज्ञानेन भवति।
समाजः सामाजिकसम्बन्धस्य व्यवस्था अस्ति तथा च समाजः तदा एव कुशलः तिष्ठति यदा एते सामाजिकसम्बन्धाः सम्यक् भवन्ति। एतेषु विकारः सामाजिकसमस्यां जनयति । सामाजिकसम्बन्धाः मानवानाम् प्रवृत्ति-भावना-आदीनां परस्पर-समायोजने आश्रिताः भवन्ति । वस्तुतः सामाजिकसमस्याः एव अस्य समायोजनस्य समस्याः सन्ति । एतेषां समाधानार्थं मनोवैज्ञानिकपद्धतीनां अपि उपयोगः भवति ।
3. शिक्षा
वर्तमानकाले शिक्षाक्षेत्रे मनोविज्ञानस्य व्यवहारः वर्धमानः अस्ति। मनोविज्ञानेन शिक्षाक्षेत्रे क्रान्तिः कृता अस्ति । शिक्षामनोविज्ञानं स्वतन्त्रविषयं जातम्। शिक्षाक्षेत्रस्य समस्यानां विषये तथा च प्रतीतिः, स्मृतिः, चिन्तनं, तर्कः इत्यादयः अनेकाः मानसिकप्रक्रियाः विषये अनुसन्धानं मनोवैज्ञानिकं च नियमाः आविष्कृताः सन्ति। बालकानां रुचिनुसारं पाठ्यक्रमाः निर्मातुं प्रयत्नाः क्रियन्ते। बालानाम् रुचिः, क्षमता, सर्वतोमुखी व्यक्तित्वं च विकसितुं विविधाः शोधकार्यं कृतम् अस्ति । शिक्षाप्रदानस्य उत्तमाः पद्धतयः शैक्षिकमनोविज्ञानेन आविष्कृताः सन्ति। शिक्षकाणां समुचितप्रशिक्षणं दत्त्वा तेषां कुशलीकरणे शिक्षामनोविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका अस्ति। बालकेषु अनुशासनं कथं प्रवर्तयितव्यं, स्वस्थाभ्यासाः कथं प्रवर्तयितव्याः, दुष्टाभ्यासात् कथं मुक्तिः करणीयः, तेषां विविधक्षमतानां सर्वोत्तमविकासः कथं करणीयः इति च एतत् शिक्षामनोविज्ञानस्य अन्तर्गतम् अपि क्रियते। अस्मिन् क्षेत्रे मनोवैज्ञानिकाः योग्यतां मानसिकपरीक्षां च कृत्वा छात्राणां अध्ययनविषयाणां निर्धारणे सहायतां कुर्वन्ति । बालस्य सर्वतोमुखी विकासः कथं कर्तुं शक्यते, बालकं किं पाठयितव्यं, कदा पाठयितव्यं कथं पाठयितव्यमिति एताः सम्भावनाः अपि अन्वेषिताः सन्ति। मनोवैज्ञानिकसूचनानाम् आधारेण पाठ्यक्रमेषु सुधारः, छात्रेषु विविधकार्यक्रमेषु प्रबन्धनं च, शिक्षक-छात्रसम्बन्धः, शिक्षाव्यवस्था इत्यादयः अपि अध्ययनं कृत्वा एतेषु वांछितसुधाराः क्रियन्ते।
उच्चशिक्षायाः विषयचयनार्थं तथा च शिक्षासमाप्तेः अनन्तरं व्यवसायचयनार्थं मनोवैज्ञानिकाः परामर्शं मार्गदर्शनं च ददति, यस्मात् कारणात् छात्रेषु विक्षेपस्य सम्भावना न्यूना भवति। क्षमता, योग्यता, बुद्धिः, कार्यं कर्तुं क्षमता च आधारीकृत्य छात्राणां कृते उपयुक्तरोजगारस्य सल्लाहः दीयते। यतः छात्रः अग्रे गत्वा समाजस्य प्रौढः नागरिकः भवति, तस्मात् सामाजिकदोषेभ्यः, दुष्टेभ्यः च दूरं स्थातुं प्रेरणा, शिक्षा च दीयते ।
छात्रान् मादकद्रव्याणां सेवनेन यत् हानिः भवति तस्य विषये अपि अवगतं क्रियते येन ते भविष्ये व्यसनमुक्ताः आदर्शव्यक्तिः भवितुम् अर्हन्ति। सम्प्रति अस्माकं देशस्य बालकानां उपरि मीडियाद्वारा, पाश्चात्यसंस्कृत्या आक्रमणं क्रियते, यस्य कारणात् बालकेषु विद्यालयात् पलायनम् (पलायनव्यवहारः), मादकद्रव्याणां सेवनम् इत्यादयः अन्ये असामाजिकव्यवहाराः यथा चोरी इत्यादयः। एतेषां सर्वेषां चिकित्सा मनोवैज्ञानिकैः व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य अन्तर्गतं भवति, समाधानं च क्रियते ।
4. परामर्शः, मार्गदर्शनञ्च
वर्तमानकाले मनुष्यस्य जीवनं संघर्षं जातम्। व्यक्तिभ्यः अपारस्पर्धायाः सामना कर्तव्यः भवति । शिक्षितानां जनानां मध्ये अपि बेरोजगारी व्याप्ता अस्ति। गलत् व्यवसायस्य चयनस्य समस्या सर्वत्र वर्तते । बेरोजगारानाम् अपेक्षया अत्यल्पानि कार्याणि सन्ति, येन बेरोजगारानाम् मध्ये विग्रहः, तनावः च भवति । शिक्षिताः जनाः अपि व्यापारे गत्वा कार्याणां पश्चात् धावितुं न इच्छन्ति। एतेषु अधिकांशः जनाः किं कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति, किं कार्यं कर्तुं क्षमता अस्ति इति अपि न अवगच्छन्ति । एतादृशाः जनाः एतादृशान् व्यवसायान् चिन्वन्ति ये तेषां कृते अनुकूलाः न सन्ति, ते च दीर्घकालं यावत् असफलाः भवन्ति । अतः विकासशीलदेशेषु मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः साहाय्येन परामर्शदातारः मनोवैज्ञानिकाः च जनान् स्वस्य व्यवसायस्य निर्णयं कर्तुं सल्लाहं ददति । एतादृशाः मनोवैज्ञानिकसेवाः विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु, विश्वविद्यालयेषु अपि च मनोवैज्ञानिकानां साहाय्येन रोजगारविनिमयेषु अपि प्रदत्ताः भवन्ति ।
योग्यजनानाम् कृते योग्यस्य कार्यस्य चयनं (Business Selection) तथा च समीचीनकार्यस्य कृते योग्यस्य व्यक्तिस्य चयनं (Employee Selection) अपि मनोविज्ञानस्य साहाय्येन भवति। व्यापारे समस्यानां बाधानां च समाधानं मनोवैज्ञानिकपद्धत्या अपि भवति । व्यावसायिकमार्गदर्शनस्य अतिरिक्तं मनोवैज्ञानिकः व्यक्तिगत-घरेलुसमस्यानां समाधानं कर्तुं अपि सल्लाहं ददाति । जनानां एतादृशपरामर्शस्य आवश्यकता भवति एव, तेषां समस्याः परामर्शद्वारा एव निराकृताः भवन्ति। मनोवैज्ञानिकपरामर्शः अपि व्यक्तिस्य स्वस्य दुर्व्यवहारस्य, तस्य पुत्र-पुत्रीयाः वा कस्यचित् परिवारस्य सदस्यस्य वा असमायोजनस्य समस्यायाः कृते अपि गृह्यते मनोवैज्ञानिकपरामर्शद्वारा व्यक्तिः स्वस्य परिवारस्य सदस्यस्य व्यवहारे इष्टं सुधारं आनयन् स्वस्य परिवारस्य सदस्यानां च प्रगतिम् कर्तुं शक्नोति ।
5. उद्योगः व्यापारः च
उद्योगं व्यापारं च वैज्ञानिकस्तरं प्रति आनयितुं आधुनिकीकरणे च मनोविज्ञानस्य महती भूमिका अस्ति। औद्योगिकक्षेत्रेषु मनोविज्ञानेन उद्योगानां सम्यक् स्थापना, तेषां आधुनिकीकरणं, कर्मचारिणां चयनं, यन्त्राणां चयनं, प्रबन्धनस्य सम्यक्करणं च कर्तुं बहु साहाय्यं कृतम् अस्ति अस्य अध्ययनार्थं औद्योगिकमनोविज्ञानम्, संगठनात्मकमनोविज्ञानम् इत्यादयः मनोविज्ञानस्य शाखाः स्थापिताः सन्ति ।
औद्योगिकमनोविज्ञानस्य अध्ययनं भवति यत् न्यूनतमेन मूल्येन अधिकतमगुणवत्तायाः उत्पादनं कथं कर्तुं शक्यते। एतदतिरिक्तं कर्मचारिणां व्यक्तिगतसमस्यानां, कर्मचारिणां औद्योगिकसमस्यानां, कर्मचारिणां चयनसमस्यानां, कर्मचारिणां कार्यस्य स्थितिः, कर्मचारिणां मनोबलं, कर्मचारिणां प्रशिक्षणं, कारखानेषु यन्त्राणां स्थितिः इत्यादीनां समस्यानां अपि अध्ययनं करोति । एताः सर्वाः समस्याः अध्ययनं कृत्वा मनोवैज्ञानिकः उद्योगस्य, कर्मचारिणां च हिताय समाधानं सूचयति । एतदतिरिक्तं कारखानानां उद्योगानां च अनेकाः समस्याः यथा यन्त्रेषु सुधारः, कार्यविधिः, कार्यसमयस्य विश्रामसमयस्य च वितरणं, थकान-बोरता-निवारणस्य उपायाः, वेतन-वेतन-निर्धारणं, स्वस्थ-कार्य-स्थितयः इत्यादयः अनेकाः समस्याः उत्पन्नाः सन्ति।मनोवैज्ञानिकाः एतत् अपि कर्तुं बहु साहाय्यं कुर्वन्तु। कारखानेषु दुर्घटनानिवारणसम्बद्धाः मनोवैज्ञानिकाः सुझावाः अपि दत्ताः सन्ति । मनोविज्ञानेन तालाबन्दीसमस्यानां समाधानं कर्तुं, श्रमिकाणां वा कर्मचारिणां प्रबन्धकानां च मध्ये भेदं दूरीकर्तुं बहु साहाय्यं कृतम् अस्ति। कर्मचारिणां सजगता, रुचिः, योग्यता, बुद्धिः, विशेषक्षमता च विविधपरीक्षाभिः परीक्षादिभिः च परीक्षिता भवति ।
उद्योगस्य उत्पादन, वितरण, आदान-प्रदान इत्यादिषु सर्वेषु क्षेत्रेषु मनोविज्ञानस्य उपयोगः भवति। उत्पादन-विक्रय-विज्ञापन-आदीनां उपभोक्तृणां मनोवैज्ञानिक-अध्ययनं भवति । उपभोक्त्रे कीदृशाः वस्तूनि रोचन्ते, तानि वस्तूनि कथं विक्रीयन्ते, उत्पादनस्य गुणवत्ता कथं वर्धयितुं शक्यते, विज्ञापनस्य काः पद्धतयः सफलाः भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः एतेषां सर्वेषां प्रश्नानां मनोवैज्ञानिकसमाधानं सुच्यते व्यापारक्षेत्रे, शेयरबजारे च मनोवैज्ञानिकप्रभावाः दृश्यन्ते ।
7. अपराधनिवारणम्
अपराधानां अपराधिनां च निवारणे मनोविज्ञानेन बहु साहाय्यं कृतम्। वर्धमानजनसंख्या, बेरोजगारी च समाजे अपराधिनां अपराधानां च संख्या अपि वर्धिता अस्ति । मनोविज्ञानस्य अनुसारं अपराधिनः दण्डस्य स्थाने तस्य दोषान् अवगत्य तेषु सुधारं कर्तुं प्रयत्नाः क्रियन्ते । अपराधिनां मानसिकतां परिवर्तयितुं प्रयत्नाः क्रियन्ते येन ते अपराधं कर्तुं न शक्नुवन्ति। अपराधिनां सुधारस्य दिशि नित्यं नूतनाः प्रयोगाः क्रियन्ते । मुक्तकारागाराः, सुधारगृहाणि, परिवीक्षागृहाणि, किशोरसुधारगृहाणि इत्यादयः अस्य परिणामः एव । एवं प्रकारेण मनोविज्ञानस्य प्रभावात् अपराधिनां प्रति दुराचारः स्थगितः अस्ति, तेषां सुधारः अपि भवति ।
बाल-किशोर-अपराधिषु सुधारार्थं बहवः मनोवैज्ञानिकाः उपायाः अपि स्वीक्रियन्ते। किशोर-अपराधिनां जीवन-वातावरणे, परिस्थितौ च परिवर्तनं आनेतुं मनोवैज्ञानिक-प्रयत्नाः क्रियन्ते । मनोविज्ञानेन स्वस्य शोधकार्य्येषु सिद्धं कृतं यत् अपराधिनः अपराधानां उत्तरदायी एकः एव नास्ति, अपितु तस्य परिस्थितयः, तस्य परिवेशः, समाजः च अपराधस्य उत्तरदायी भवति। अतः मनोविज्ञानं एतेषां सर्वेषां चिकित्सां कर्तुं प्रयतते। लघुबालानां मादकद्रव्याणां तस्करी, सेवनं च बालकानां अपराधः नास्ति, परन्तु तेषां समाजः, तेषां परिवेशः, परिस्थितयः च एतत् कार्यं कर्तुं बाध्यन्ते एतादृशे परिस्थितौ मनोवैज्ञानिकाः लघुबालानां स्थितिं मानसिकस्थितिं च सुधारयितुम् प्रयतन्ते । लघुबालानां वातावरणं, परिस्थितिः, दिनचर्या च परिवर्तयितुं प्रयत्नाः क्रियन्ते । अपराधनिवारणस्य अतिरिक्तं मनोविज्ञानं न्यायं कर्तुं अपि बहु साहाय्यं करोति । न्यायाधीशस्य मनोवैज्ञानिकदृष्टिः सम्यक् न्यायं दातुं समर्था भवति। अपराधिनः आन्तरिकस्थितिः अपि अनेकैः यन्त्रैः ज्ञातुं शक्यते, सम्यक् न्यायः च कर्तुं शक्यते ।
8. सेनाक्षेत्रम्
सेनायाम् नियुक्त्यर्थं उपयुक्तानां व्यक्तिनां चयनं कृत्वा मनोविज्ञानस्य साहाय्यं गृह्यते। नौसेना, सेना, वायुसेना च नियुक्त्यर्थं प्रशिक्षुणां चयनं मनोवैज्ञानिकपरीक्षाद्वारा भवति। युद्धकाले शत्रुभयनाय, सैनिकानाम् मनोबलं वर्धयितुं मनोविज्ञानस्य साहाय्यं गृह्यते । देशान्तरेषु शीतयुद्धानि केवलं मनोवैज्ञानिकप्रचारस्य उपरि निर्भरं भवन्ति । सैनिकेषु स्थिरतां दृढनिश्चयं च स्थापयितुं मनोवैज्ञानिकाः सुझावाः दीयन्ते । यथा पूर्वं उक्तं, सेनायाः सैनिकानाम् चयनार्थम् अपि आल्फा-बीटा-परीक्षायाः उपयोगः भवति । एतानि परीक्षणानि मनोवैज्ञानिकस्तरस्य भवन्ति। युद्धकाले बहवः सैनिकाः मानसिकरोगाणां शिकाराः भवन्ति । युद्धस्य परिस्थितयः मनोबलं मनोवृत्तिञ्च परिवर्तयन्ति तथा च सैनिकाः युद्धात् पलायितुं शक्नुवन्ति। अतः सैनिकानाम् मनोबलं निर्वाहयितुम्, मानसिकविग्रहानां तत्क्षणं चिकित्सां कर्तुं च मनोवैज्ञानिकानां मनोचिकित्सकानाम् च साहाय्यं गृह्यते ।
9. राजनैतिकक्षेत्रम्
राजनैतिकक्षेत्रे राज्यं वा देशं वा तानाशाही, सामन्तं वा लोकतान्त्रिकं वा, मनोविज्ञानस्य बहुप्रयोगः भवति। शासकस्य सफलतायै शासकानाम् मनोविज्ञानं बहु सम्यक् ज्ञातव्यम् । सुशासकः स्वप्रजानां मनोविज्ञानं जानाति तदनुसारं च कार्यं करोति । नियमस्य निर्माणानन्तरं शासनस्य समस्यायाः समाधानं न भवति यतोहि जनसमूहस्य नियमस्य अनुसरणं, उल्लङ्घनस्य च प्रवृत्तिः भवति। नियमस्य अनुसरणं कर्तुं शासकस्य मनोवैज्ञानिकरूपेण जनसामान्येन सह व्यवहारः करणीयः । तथा च नियमं कुर्वन् मनोवैज्ञानिक अध्ययनस्य आवश्यकता वर्तते यत् तेन नियमेन ये जनाः प्रभाविताः भविष्यन्ति तेषां उपरि किं प्रभावः भविष्यति, तेषां प्रतिक्रिया का भविष्यति इति? निर्वाचनं राजनीतिस्य अपि महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति तथा च निर्वाचनेषु प्रचारस्य महत् महत्त्वम् अस्ति। मनोवैज्ञानिकरूपेण कृतः निर्वाचनप्रचारः कस्यचित् व्यक्तिस्य उद्देश्ये सफलतां दातुं शक्नोति। चतुराः जनाः मनोवैज्ञानिकप्रचारस्य उपयोगेन अन्तिमे क्षणे मतदातानां ज्वारं परिवर्त्य हारितक्रीडायां विजयं प्राप्नुवन्ति। केचन जनाः निर्वाचनसमये जनानां भावनां ज्ञात्वा, मनोवैज्ञानिकरूपेण स्वभावनानां शोषणं कृत्वा निर्वाचने विजयं प्राप्नुवन्ति। निर्वाचनसमये कस्यचित् प्रदेशविशेषस्य मतदाताः किं इच्छन्ति ? तेषां मानसिकदशा कथं वर्तते ? अस्य ज्ञानस्य आधारेण एव निर्वाचनप्रचारः क्रियते।
राजनैतिकप्रशासने अपि मनोविज्ञानस्य महत्त्वं वर्तते। राजनैतिकदलानां मनोबलं वर्धयितुं न्यूनीकर्तुं वा मनोविज्ञानस्य अपि महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । प्रत्येकस्य अधिकारीणः उपद्रवं वा दङ्गान् वा जनसमूहं शान्तयितुं न शक्यते। ये जनसमूहमनोविज्ञानं बहु सम्यक् जानन्ति ते एव एतत् कर्तुं शक्नुवन्ति। राजनेता स्वराजनीतिषु तदा एव सफलः भवितुम् अर्हति यदा सः स्वपक्षस्य कार्यकर्तृणां मनोविज्ञानं जानाति, तथैव अन्यदलानां मनोविज्ञानं च जानाति ।
10. विश्वशान्तिः
विश्वशान्तिं निर्वाहयितुम् मनोविज्ञानस्य भूमिका महत्त्वपूर्णा अस्ति। यदा व्यक्तिगतभेदस्य कारणानि अवगच्छन्ति तदा भिन्नराष्ट्रानां जनानां मध्ये भेदाः न्यूनीभवन्ति । जनानां व्यक्तित्वस्य विधेयगुणं वर्धयित्वा तथा च क्रीडाप्रतियोगिता इत्यादिभिः अहानिकारकपद्धतिभिः ज्ञानात् हिंसक-आक्रामक-प्रवृत्तिः दूरीकृत्य जगति हिंसा-विग्रहाः न्यूनीकर्तुं शक्यन्ते । अशान्तिस्य, विग्रहस्य च मनोवैज्ञानिककारणानां दृष्टिः स्थापयित्वा तेषां प्रादुर्भावात् पूर्वमपि निराकरणं कर्तुं शक्यते । विभिन्नजातीयजातीयसमुदायस्य प्रवृत्तिव्यञ्जनस्य निरीक्षणं कर्तुं शक्यते, तेषां परस्परविग्रहात् उद्धारयितुं शक्यते। विश्वशान्तिस्य समस्याः मानवसम्बन्धैः सह सम्बद्धाः सन्ति । अतः मानवमनोविज्ञानस्य ज्ञानेन जगति शान्तिः स्थापयितुं शक्यते ।
11. लिंग-शिक्षा
यौनक्रियाकलापः सर्वेषु जीवेषु अत्यावश्यकः शारीरिकः जैविकः वा प्रेरणा अस्ति। सर्वे पशवः प्रजननेन सन्तानं वर्धयन्ति । परन्तु यदा मनुष्येषु यौनक्रिया अकालं आरभ्य अनैतिकव्यवहारस्य लक्षणरूपेण प्रकटितुं आरभते तदा न केवलं व्यक्तिगतं अपितु सामाजिकसमस्या अपि भवति यदा कश्चन व्यक्तिः असामान्यतया यौनव्यवहारं आरभते, असामान्यसाधनेन स्वकार्यं निर्वहति तदा अनैतिकव्यवहारः चरित्रविकृतिः वा इति कथ्यते ।
सम्प्रति पाश्चात्ययौनस्वतन्त्रतायाः दुष्प्रभावाः सम्पूर्णविश्वस्य जनानां उपरि भवन्ति। नाबालिकाः अपि अस्याः समस्यायाः शिकाराः भूत्वा कालात् पूर्वं प्रौढाः भवन्ति । टीवी। मीडिया अन्ये च केचन माध्यमाः अस्याः समस्यायाः प्रचारकाः सन्ति । यौनव्यभिचारस्य कारणेन जनानां चरित्रविकृतिः उत्पद्यते । बलात्कारादयः यौनविकृतिः अपि अस्य कारणम् अस्ति । अपरपक्षे एतेषां विकृतीनां वृद्ध्या व्यक्तिषु अपराधभावनाः अपि उत्पद्यन्ते, ते मनोमैथुनसमस्यानां शिकाराः भवन्ति यौनस्य यथार्थार्थं न अवगन्तुं, नपुंसकत्वस्य भयम् इत्यादयः अनेकानां यौनसमस्यानां समाधानं कर्तुं व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति ।
व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य लिंगशिक्षाशाखा उपर्युक्तप्रकारस्य चरित्रविकृतिषु सुधारं सुधारयितुम् उपायान् सूचयति। मनोविकारस्य चिकित्सा मनोविश्लेषणादिभिः मनोचिकित्साभिः अपि भवति । नाबालिकानां कृते यौनशिक्षां दत्त्वा यौनसम्बन्धस्य यथार्थः अर्थः व्याख्यायते, तेषां यौनसमस्यानां समाधानं च भवति । तेभ्यः यौनव्यवहारस्य योग्यसमयस्य व्यवहारस्य च विषये सूचना दीयते ।
12. क्रीडाक्षेत्रम्
क्रीडाजगति वा क्रीडाजगति अपि मनोविज्ञानस्य पर्याप्तः उपयोगः भवति। मनोविज्ञानपरीक्षाणां उपयोगः केवलं क्रीडकानां चयनार्थं भवति । क्रीडकानां मनोबलं, उत्साहं च वर्धयितुं क्रीडास्पर्धासु अपि मनोविज्ञानस्य बहु उपयोगः भवति । यदि क्रीडकः कस्यापि कारणेन निरुत्साहितः भवति तर्हि एतादृशे परिस्थितौ मनोविज्ञानं तस्य पूर्णतया साहाय्यं करोति । क्रीडकानां मानसिकस्तरं निर्वाहयितुम् मनोविज्ञानस्य प्रचुरः उपयोगः भवति । क्रीडायाः स्पर्धायाः वा समये क्रीडकेषु चिन्ता, निराशावादः, कुण्ठाः च उत्पद्यन्ते, तेषु स्पर्धायाः दबावः अपि तिष्ठति एतादृशेषु परिस्थितिषु मनोवैज्ञानिकाः स्वसमस्यानां निदानं कृत्वा समुचितं उपायं वा परामर्शं वा सूचयन्ति येन क्रीडकानां मनोबलं उच्चं तिष्ठति तेषां चिन्ता, कुण्ठाः, निराशावादः च न्यूनीकर्तुं शक्यते । यस्मात् कारणात् स्पर्धासु तेषां क्रीडायाः प्रदर्शनं श्रेष्ठं भवति, मनोवैज्ञानिकाः अपि बाह्यवातावरणं क्रीडकानां कृते स्वपक्षे कर्तुं प्रयतन्ते । केचन प्रेक्षकाः प्रेक्षकाणां मध्ये उपविष्टाः भवन्ति, ये निरन्तरं क्रीडन्तः क्रीडकानां मनोबलं वर्धयितुं गैलरीतः सकारात्मकं टिप्पणं कृत्वा क्रीडकान् प्रोत्साहयन्ति तथैव विपक्षीयदलस्य मनोबलं न्यूनीकर्तुं प्रेक्षकान् मञ्चे उपविष्टाः भवन्ति । एतत् सर्वं मनोवैज्ञानिकस्तरस्य भवति। क्रीडकानां मानसिकस्वास्थ्यस्य निर्वाहार्थं मनोविज्ञानम् अपि पूर्णतया उपयोगी भवति । नूतनाः क्रीडकाः विविधक्रीडाणां कृते मनोवैज्ञानिकरूपेण प्रशिक्षिताः भवन्ति, क्रीडायाः सूक्ष्मताः मनोवैज्ञानिकरूपेण अपि व्याख्याताः भवन्ति।
13. अन्तरिक्षमनोविज्ञानम्
अन्तरिक्षं गच्छन्तीनां जनानां उपरि सर्वविधाः मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः क्रियन्ते। प्रयोगशालासु कृत्रिम-अन्तरिक्षस्य निर्माणेन तेषां व्यवहारे अन्तरिक्ष-उड्डयनस्य प्रभावस्य मनोवैज्ञानिकरूपेण अपि अध्ययनं भवति ।
सारांशः
उपर्युक्तपाठस्य अध्ययनानन्तरं भवन्तः अवगन्तुं समर्थाः अभवन् यत् अनुप्रयुक्तमनोविज्ञानं मनोविज्ञानस्य एकः पक्षः अस्ति। मानवजीवनस्य विविधक्षेत्रेषु मनोविज्ञानस्य व्यावहारिकप्रयोगः तस्य समस्यानां समाधानार्थं तस्य हिताय च क्रियते । भवता इदमपि अवगतम् यत् प्रयुक्तमनोविज्ञानस्य उद्देश्यं मानवव्यवहारस्य अध्ययनं, तस्य कर्मणां वर्णनं, पूर्वानुमानं च, मानवकर्मणां नियन्त्रणं च भवति येन सः बुद्धिपूर्वकं स्वजीवनं परजीवनं च अवगन्तुं निर्देशयितुं च शक्नोति।प्रभावितुं समर्थः भवेत्
पैटरसन (१९४०) इत्यनेन व्यवहारमनोविज्ञानस्य विकासे विशेषप्रकाशः क्षिप्तः । तस्य मते व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य विकासः चतुर्धा अभवत् । एते चरणाः गर्भः, जन्म, बाल्यः, यौवनं च ।
भवान् इदमपि ज्ञातवान् यत् मनोवैज्ञानिकाः व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य विविधाः परिभाषाः दत्तवन्तः, येषु हेप्नर्, हस्बैण्ड्, पोफेन् बर्गर इत्यादीनां मनोवैज्ञानिकानां परिभाषा प्रमुखाः सन्ति।
व्यावहारिकमनोविज्ञानस्य क्षेत्रं बहु विस्तृतं विस्तृतं च अस्ति, परन्तु तस्य क्षेत्राणि १३ मुख्यभागेषु विभक्ताः सन्ति, यथा -
1. मानसिक स्वास्थ्य एवं चिकित्सा
2. सामाजिकसमस्याः
3. शिक्षापरामर्शः मार्गदर्शनं च
5. उद्योगः व्यापारश्च
6. सेवासु वा कार्येषु वा विकल्पः
7. अपराधनिवारणम्
9. राजनैतिक क्षेत्र
10. विश्व शान्ति
11. यौन शिक्षा
13. अंतरिक्ष मनोविज्ञान
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
१४ मई
१४ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकचतुस्त्रिंशत्तमं (१३४) दिनम् ।लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकपञ्चत्रिंशत्तमं (१३५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २३१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आस्ट्टाल्ट् फ्रिडरिक् विल्हेल्म्
अयम् आस्ट्टाल्ट् फ्रिडरिक् विल्हेल्म् (Osttalt Fridric Wilhelm) प्रसिद्धः भौत-रसायनशास्त्रज्ञः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१५ मई
१५ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकपञ्चत्रिंशत्तमं (१३५) दिनम् ।लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकषट्त्रिंशत्तमं (१३६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २३० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मधुगिरेः एकशिलाशैलः
मधुगिरेः एकशिलाशैलः कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले मधुगिरौ विद्यमानः प्रसिद्धः शैलः ।
कर्णाटके रामनगरस्य ग्रानैट् शैलपङ्क्तिः प्रसरिता अस्ति । बहुत्र शिलाः खण्डिताः भूत्वा राशीकृतं शिखरम् इव दृश्यते ।  तत्र तत्र अर्धगोलाकारेण इव उद्गतानि शिखराणि अपि सन्ति ।  तेषु मधुगिरेः शैलः अन्यतमः अस्ति । तुमकूरुमण्डले अस्ति ।   एषः कश्चन एकशिलाशैलः ।  मधुगिरेः शैले एका एव अखण्डशिला  शिखरम् इव स्थिता अस्ति ।  एशियाखण्डे  प्रसिद्धः एकशिलाशैलः एषः ।  एतस्य वैशाल्यं १५,००० च.कि.मी. अस्ति ।
भूविज्ञानदृष्ट्या मधुगिरिशैलः स्थूलकणस्य धूम्रवर्णस्य ग्रानैट् शिलया निर्मितः अस्ति । एतस्यां शिलायां फेल्ड्स्पार् खनिजाः बृहत्शिलावत् भूत्वा शिलामातृकायां निगूढाः सन्ति । शिलायाः एतं विन्यासं ‘पार्फिरि रचना’ इति वदन्ति ।  एतां शिलां ‘ग्रनैट् पार्फिरि’ इति वदन्ति ।
ग्रानैट् संयोजनेन उष्णशिलारसः भूमेः शुक्तिं गत्वा सावधानेन यदा शीतलं भवति तदा अर्धगोलाकारकः इव शैलः रूपितः अभवत् इति आरम्भे चिन्तितमासीत् । किन्तु या शिला पेनिन्सुलार् नैस्, ग्रानैट् इव परिवर्तनं प्राप्नोति तस्यां प्रक्रियायां द्रवस्य कार्यान्तरेण एवं भवति इति इदानीं प्रतिपादितमस्ति ।
सामान्यतः सर्वत्र यथा दृश्यते तथा शिलायाः अवघर्षणेन मधुगिरेः शैलस्य शिलाः शिथिलाः न सन्ति । अधिकाः कोणाः न सन्ति इति कारणेन सस्यानां मूलम् अधः गन्तुं न शक्नोति । सामान्यतः २५० कोटिवर्षेभ्यः मधुगिरेः शैलस्य शिला निरन्तरं घर्मे, शैत्ये, वृष्ट्यां स्थिता चेदपि अखण्डा भूत्वा अवशिष्टा अस्ति ।  एतदेव मधुगिरेः एकशिलायाः शैलस्य वैशिष्ट्यम् ।
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गर्भाधानसंस्कारः
सृष्ट्यां मानवः सर्वोत्कृष्टो मन्यते । तस्य जीवनस्य उद्देश्यम् आत्मसाक्षात्कारो वर्तते । विधिपूर्वकं संस्कृतो मानवो दिव्यज्ञानमर्जित्वा आत्मसाक्षात्कारं कर्तुं प्रभवति । मानवस्य सम्पूर्णजीवनं संस्काराणां क्षेत्रं वर्तते । संस्काराणां प्रमुखं लक्ष्यं शरीरस्य शुध्दिः पवित्रता चास्ति । एते संस्कारा वस्तुतः गर्भस्याधानादेव प्रारभन्ते । अधिकांशगृह्यसूत्राणि गर्भाधानादेव संस्काराणां प्रारम्भं निर्दिशन्ति । प्रजननमपि मानवजीवनस्य् अङ्गभूतम् । धर्मशास्त्रानुसारम् अत्र काऽप्यशुचिता नास्ति । अस्मिन् विषये मनुराह –
अस्यायमर्थो यद् वेदमूलत्वात् वैदिकैः पुण्यैः शुभैः मन्त्रप्रयोगादिभिः कर्मभिः द्विजातीनां गर्भाधानादिः शरीरसंस्कारः कर्तव्यः । यतोहि एष शरीरसंस्कारो न केवलम् इहलोके परलोके चापि पुनाति । एवम् उक्तप्रकारेण गर्भाधानादिभिः संस्कारकर्मभिः पापं शमं याति । गर्भाधानं परिभाषमाणो जैमिनिराह –
शौनकोऽपि प्रत्यपादयत् यत् यस्मिन् कर्मणि पुरुषेण निषिक्तो गर्भः स्त्रियां धार्यते तत् गर्भालम्भनं गर्भाधानं वेत्युच्यते –
मनुयाज्ञवल्क्यादयः आचार्याः इदमेव कर्म निषेक् इत्यभ्यदधुः ।
ऐतिह्यम्
आवैदिकग्रन्थेभ्यः आधर्मशास्त्रं गर्भाधानसंस्कारस्य परिचयः उपलभ्यत एव । परन्तु प्राचीनकालेऽस्य स्वरुपस्य, विशिष्य सम्पादनविधेः विषये स्पष्टता नासीत् । प्राचीनसाहित्यस्य अनुशीलनेनैतत् स्फुटं भवति यत् संस्कारोऽयं क्रमबध्दं विकासं प्राप्य वर्तमानस्वरुपे प्रतिष्ठितोऽभवत् । तैत्तिरीयसंहिताया एनां श्रुतिमव्लोकयामः – जायमानो वै ब्रह्मणस्तिभिऋणवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणो यः पुत्रो यज्वा ब्रह्मचारी वासी इति । वैदिककाले पुत्रः ऋणच्युतः इत्यभिधीयते स्म । ‘ऋणच्युत’ इतिसम्बोधनात् मुक्तेः कश्चन बोधो भवति । मनुरपि प्रतिपादयति अर्थात् ऋषि –ऋणं, देव-ऋणं, पितृ –ऋणञ्च अपाकृत्यैव मानवो मोक्षार्थं प्रयतेत । स ब्रह्मचर्येण ऋषीणां, यज्ञेन देवानां, सन्यत्या च पितृणाम् ऋणम् अपाकुर्यात् । पितृणाम् ऋणस्य पूर्तये पुत्रोत्पादनमावश्यकम् लक्ष्यते । इत्थं सन्ततेः प्राप्तिः प्रत्येकमानवस्य अनिवार्यं पावनं च कर्तव्यमभिमन्यते । '''अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः । '''इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ '''अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । '''अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्शमिच्छन् व्रजत्यधः ॥ ऋग्वेदे प्रजाधारणाय विधीयमाना प्रार्थना उपलभ्यते । यथा –
अत्र धातुः, त्वष्टुः, सवितुः,प्रजापतेश्च समक्षमेव प्रार्थनाया विशिष्टमेकं कारणमस्ति । ऋग्वेदे कारणमेतत् इत्थं स्पष्टीक्रियते यत् गर्भशयनिर्माणाय विष्णोरभ्यर्थनम्, पत्नीरुपसंवर्धनाय त्वष्टृदेवस्याभ्यर्थनम्, बीजाधानाय प्रजापतेरभ्यर्थनम्, भ्रूणस्य संस्थापनाय धातुर्ब्रह्मणः सरस्वत्याश्च अभ्यर्थनम्, भ्रूणस्य प्रतिष्ठापनाय चाश्विनीकुमारयोः अभ्यर्थनं सम्पादनीयम् अत्र एकः प्रश्नः उदेति यत् संस्कारोऽयं गर्भसंस्कारोऽथवा क्षेत्रसंस्कारः? अर्थात् अयं गर्भसंस्कारः उतवा गर्भधारिण्या भार्यायाः संस्कारः ? तत्रोभयविधं वचनमुपलभ्यतेअ । यज्ञवल्क्यः ‘निषेकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः’ इत्युक्त्वा गर्भस्यैव संस्कारं निरुपयति ।मनुरपि तथैव प्रतिपादयति- अनेन आचार्यो मनुः प्रतिपादयति यत् मानवीयेऽस्मिन् धर्मशास्त्रे अध्ययने श्रवणे च तस्यैवाधिकारो यस्य कृते गर्भाधानादारभ्य अन्त्येष्टिसंस्कारपर्यन्तः समन्त्रकोऽनुष्ठानविधिः निरुपितो वर्तते । तदभिन्नस्य अन्यस्याधिकारस्तत्र नास्ति । अतः संस्कारोऽयं गर्भसंस्कार एव । अपि च, शौनकः प्रतिपादयति '''स्नातायाः सुकृतायाश्च ऋतुमत्याः समेऽहनि । '''दक्षिणस्यां नासिकायां सिञ्चेद् दूर्वारसं पतिः ॥ '''जायाया दक्षिणे नासारन्ध्रे सिञ्चेत्तु तद्रसम् ॥
अर्थात् भार्याया नासिकाया दक्षिणे रन्ध्रे दूर्वारसं सिञ्चेदिति भार्यायाः संस्कार्यता लक्ष्यते । आश्वलायनो निर्दिशति यत् गर्भाधानस्य अकरणात् तस्याम् अर्थात् भार्यायां जातस्तु दुष्यति । तेन गर्भाधानस्य व्स्तुतः क्षेत्रसंस्कारत्वमेव युक्तं, न तु गर्भसंस्कारत्वम् । अन्यच्च, ‘गर्भ आधीयते येन’ इति करणव्युत्पत्त्या दूवा –अश्वगन्धादिरसस्य सेचनेन संस्कृताया भार्यायाः सङ्गमनस्यैव गर्भाधानत्वेन भार्यायाः संस्कारतैव युक्ता प्रतीयते । अपिच, आचार्याः प्रतिगर्भं गर्भाधानसंस्काराय नादिशन्ति- “ ऋतुमत्यां प्राजापत्यमृतौ प्रथमे” । अनेनापि एतदेव प्रमाणीभवति यत् संस्कारोऽयं क्षेत्रसंस्कारः स्त्रीशुध्दयै एव वर्तते । क्षेत्रसंस्कारस्य समर्थका आचार्या अभिमन्यन्ते यदेकवारं पवित्रीकृतं क्षेत्रं भाविनं प्रत्येकं गर्भं पुनाति । स्मृतयः ऋतुसङ्गमनम् आवश्यकमिति प्रतिपादयन्त्यो लक्ष्यन्ते । तत्र वस्तुतः विविधेभ्य ऋणेभ्यो मुक्तिः प्रधानकारणत्वेनाभिमन्यते । यथा पूर्वमेवोक्तम् यत् जायमानो वै ब्रह्मणस्त्रिभिऋणवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणो यः पुत्रो यज्वा ब्रह्मचारी वासी इति । अत्रैतदवधेयं यदेष श्रुतेः एकपुत्रोत्पादनविषयः । आचार्यो मनुरपि मतमिदं समर्थयन् प्रतिपादयति यन्मानवो ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति, अर्थात् स तेनैव सर्वेभ्य ऋणेभ्यो मुच्यते । '''ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः । '''पितृणामनृणश्चैव स तस्मात् सर्वमर्हति ॥ मनोरनुसारम् एष एव धर्मजः पुत्रः अन्ये पुत्रास्तु कामजा उच्यन्ते । '''यस्मिन्नृणं सन्नयति येन चानन्त्यमश्नुते । '''स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः ॥ श्रुत्यन्तरे पुत्रिणो मानवस्य महत्त्वं प्रतिपादितमस्ति – अपि च, काचन स्मृतिरपि “ अनन्ताः पुत्रिणो लोका भवन्त्यत्र न संशयः” । इत्युक्त्वा सन्ततेः उत्पादनस्य महत्त्वमुपवर्णयति ।
कालः
गर्भाधानस्य कालविषये धर्मशास्त्राचार्यैः द्विविधः कालविचारः प्रस्तुतो वर्तते । एकः ऋतुकालसम्बध्दः, अपरश्च तिथिनक्षत्रादीनां प्राशस्त्याद् उल्लिखितोऽस्ति । ऋतुसम्बध्दः कालः – ऋतुसम्बध्दे काले “ गर्भाधानमृतौ कुर्यात् सवनं स्पन्दने शिशोः” इत्युच्यते । श्रुतिरपि “ ऋतौ भार्यामुपेयात्” इति परामृशति । अस्य अयमाशयो यदृतुकाले स्त्रीणां शरीरावरणविशेषं गर्भग्रहणसामर्थ्यं भवति । स च कालो रजोदर्शनमारभ्य षोडशनिशापरिमितो भवति । तस्मिन्नृतौ पुत्रार्थी समासु, कन्यार्थी च विषमासु निशासु संविशेत् । मनुः अस्मिन् सन्दर्भे कथयति –
पञ्चाङ्गसम्मतः कालः
याज्ञवल्क्यः प्रतिपादयति यत् पर्वदिनेषु मनुष्यो ब्रह्मचारी एव तिष्ठेत् । वृध्दमनुः अपि श्राध्दादिदिनेषु श्राध्दकर्तारं ब्रह्मचर्यमाचरितुं निर्दिशति, यस्य परिपालनाभावे सोऽनिष्टं फलमादिशति । आचार्यः आश्वलायनस्तु मातापित्रोः मृत्यौ संवत्सरं यावत् ब्रह्मचर्यस्य विधानं करोति । माधवादय आचार्या अप्येतदेव अनुमोदयन्ति । तस्मात् श्राध्दादौ समापतिते ऋतुकाले सत्यपि नोपेयादित्येव धर्मशास्त्रसम्मतं मतं वर्तते ।
गर्भाधानसंस्कारस्य अपरं नाम ऋतुगमनम् । येन विधिविहितकर्मणा गर्भः संधार्यते तद् गर्भधानम् । अर्थात् गर्भः आधीयते येन कर्मणा तद गर्भाधानम् । स च संस्कारः ऋतावेवानुष्ठीयते । इयर्त्ति गच्छति गर्भधारणं सम्पादयति इति ऋतुः । तस्य कालः षोडशरात्रयः । रजोदर्शनादारभ्य षोडशनिशापरिमितकालः ।मानवस्य सम्पूर्णं जीवनं संस्कारस्य क्षेत्रम् अस्ति । प्रजननम् अपि तत्रैव आगच्छति । धर्मशास्त्रानुसारम्, अनेन सह अशुचितायाः भावः नास्ति । अतः विशेषतह् गृह्यसूत्रेषु एवं स्मृतिग्रन्थेषु गर्भाधानेन एव संस्काराणाम् आरम्भः दर्शितः । स्त्रीपुरुषयोः सम्मेलनेन पुरुषरजसा च गर्भाधानं भवति । एषः संस्कारः शुभमुहूर्ते शुभनक्षत्रे भवति । धर्मशास्त्रानुसारम् एषः संस्कारः रात्रौ एव करणीयः । भगवतः विष्णोः प्रजापतेः सरस्वत्याः च स्तवनम् अत्रावसरे करणीयम् । भोजनस्य अपि विधिः दर्शिता अस्ति । मातुः पितुः उत्तमविचारैः मन्थनेन च तेजस्वी पुत्रस्य उत्पत्तिः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१६ मई
१६ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकषट्त्रिंशत्तमं (१३६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकसप्तत्रिंशत्तमं (१३७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
इन्द्रियनिग्रहः
मानवस्य शरीरयात्रा इन्द्रियाणां साहाय्येन प्रचलति । तत्र श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शनं च, रसनं, घ्राणमेव च इति भवन्ति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । तथैव हस्तौ, पादौ, जननेन्द्रियं, गुदद्वारं वाक् च इति भवन्ति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । मानवः यानि कानि शुभाशुभानि कर्माणि करोति इन्द्रियाणां माध्यमेनैव । इन्द्रियाणां सामर्थ्यम् अपरिमितं वर्तते इति बहुप्रकारं वर्णितं शास्त्रकारैः । तत्र श्रीमदभगवद्गीतायाम् उक्तम्- तथैव ‘बलवान् इन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति’ इति मनुवचनं (२-२१५) द्र्ष्टव्यम् । अतः आत्मकल्याण्काङ्क्षिणा इन्द्रियाणि वशीकर्तव्यानि । तत्रोक्तं मनुना (२-८८)- यदि एकमपि इन्द्रियं स्खलति तर्हि तस्य प्रज्ञायाः अधः पातः अनिवार्यः । तत्रोक्तम् –इन्द्रियाणा तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् ।'' इत्यतः इन्द्रियनिग्रहः कर्तव्यः इति उपदिशन्ति शास्रकाराः । अथ किं नाम इन्द्र्यजयस्य निदर्शनम् इति चेत् तत्रोच्यते – इन्द्रियनिग्रहः सामान्यमनुष्याणां कृते कियान् दुष्करः इत्युपवर्णितं केनापि सुभाषितकारेण- यः इन्द्रियजयी स एव स्थितप्रज्ञः इति उच्यते । स्थितप्रज्ञः द्वन्दातीतः वर्तते । अस्मिन् जगति द्वन्द्वानि बहूनि सन्ति यानि मानवं दोलायमानचितं विदधति । यथा मानापमानौ, हर्षशोकौ, शीतोष्णे, सुखदुःखेम् निन्दास्तुती, शत्रुमित्रे, लाभालाभौ, जयाजयौ इत्यादीनि । यदि इमानि अधिकृत्य नरः समदृष्टिः भवति, तेषां प्रभावेण लेशमात्रमपि न विचलति, तर्हि स स्थिरमतिः चितेन्द्रियः वा इति विज्ञेयः । एतादृशः मानवः सिध्दिं प्राप्नोति । तत्रोक्तं मनुना (२-९३)-
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जातकर्मसंस्कारः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मनोहरः परिक्करः
मनोहरः परिक्करः (१३ डिसेम्बर् १९५५ – १७ मार्च् २०१९) भारतीयः राजनेता, भारतीयजनतापक्षस्य नायकः च आसीत्। सः गोवाराज्यस्य मुख्यमन्त्रिरूपेण कार्यम् अकरोत्। भारतसर्वकारस्य रक्षामन्त्रिरूपेण अपि कार्यं कृतवान्। उत्तरप्रदेशतः राज्यसभासदस्यः अपि आसीत्। परिक्करः २०१३ तमे वर्षे एन्डिए सभायां प्रधानमन्त्रिस्थानस्य अभ्यर्थिरूपेण नरेन्द्रमोदिनः नाम्नः प्रस्तावं कृतवान्।
बाल्यजीवनं शिक्षणं च
मनोहरः परिक्करः गोवाराज्यस्य माप्सा इति स्थले जन्म प्राप्तवान्। सः मार्गो इति स्थाने लोहिया प्रौढशालायाम् अध्ययनम् अकरोत्। पदवीपूर्वशिक्षणं मराठीभाषायां प्राप्तवान्। ततः लोहशास्त्रे उन्नतम् अध्ययनं मुम्बई ऐऐटी द्वारा १९७८ तमे वर्षे समापितवान्। विधानसभासदस्यरूपेण चितः प्रथमः ऐऐटी छात्रचरः मनोहरपरिक्करः अभवत्। २००१ तमे वर्षे मुम्बई ऐऐटी द्वारा विशिष्टच्छात्रचरः इति पुरस्कारं प्राप्तवान्।
राजकीयजीवनम्
परिक्करः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य स्वयंसेवकः आसीत्। सः शाखायाः मुख्यशिक्षकः अभवत्। ऐऐटीतः प्रत्यागत्य स्वग्रामे माप्सायां सङ्घस्य कार्याणि आरब्धवान्। तेन सह सः उद्यममपि चालयति स्म। रामजन्मभूमि-आन्दोलनस्य नायकत्वमपि ऊढम्। सङ्घद्वारा भारतीयजनतापक्षस्य अभ्यर्थी भवितुं परिक्करस्य नाम सूचितम्। कदाचित् सङ्गस्य प्रचारकः इति परिक्करं परिचाययन्ति।
विधानसभानिर्वाचनानि
भारतीयजनतापक्षस्य शासकरूपेण मनोहरपरिक्करः १९९४ तमे वर्षे विधानसभां प्रविष्टवान्। सः १९९९ जून् तः नवम्बर् पर्यन्तं विधानसभायाः विरोधपक्षनायकः आसीत्। २४ अक्टोबर् २००० तमे दिने सः प्रथमवारं गोवाराज्यस्य मुख्यमन्त्री अभूत्। परन्तु तस्य अधिकारावधिः २७ फेब्रवरी २००२ तमे वर्षे समाप्ता।. २००१ तमे वर्षे परिक्करस्य सर्वकारेण ५१ सर्वकारीयविद्यालयानाम् उत्तरदायित्त्वं विद्याभारत्यै दत्तम्।
२००२ जून् ५ दिनाङ्के मनोहरपरिक्करः पुनः मुख्यमन्त्रित्वेन चितः। वर्षत्रयं यावत् प्रशासनम् अकरोत्। २९ जनवरी २००५ तमे दिनाङ्के चतुर्णां भाजपा शासकानां पदत्यागात् परिक्करस्य सर्वकारः बहुमतहीनः अभवत्।
२००७ तमे निर्वाचने परिक्करः भारतीयजनतापक्षस्य नेता आसीत्। निर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य पराजयः अभवत्। २०१२ तमे निर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य जयः अभवत्। २०१४ तमे वर्षे फुट्बाल् वर्ल्ड्कप् स्पर्धां द्रष्टुं षड् शासकाः(तेषु ३ मन्त्रिणः) गताः। परिक्करः ८९ लक्षरूप्यकाणां व्ययम् एतदर्थं कर्तुम् अनुमतिं दत्तवान्। विरोधिनः एतस्य विषये क्रोधं प्राकटयन्।
२०१४ सार्वत्रिकनिर्वाचनम्
२०१४ तमे सार्वत्रिकनिर्वाचने गोवाराज्ये स्थानद्वयमपि भारतीयजनतापक्षस्य जयः अभवत्। गोवां त्यक्त्वा देहलीं गन्तुं यद्यपि परिक्करः न इष्टवान्, तथापि नरेन्द्रमोदिनः अनुरोधेन देहलीम् अगच्छत्।
परिक्करस्य अनन्तरं लक्ष्मीकान्तपर्सेकरः गोवाराज्यस्य मुख्यमन्त्री अभवत्। परिक्करः पणजी क्षेत्रस्य विधानसभासदस्यः आसीत्।
रुद्रपुरम्
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मनोहरः परिक्करः
२०१४ सार्वत्रिकनिर्वाचनम्
२०१४ तमे नवेम्बर् मासे परिक्करः भारतीयसर्वकारस्य रक्षामन्त्री अभूत्। परिक्करः उत्तरप्रदेशतः राज्यसभां प्रावेशितः।
रुद्रपुरम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मनोहरः परिक्करः
२०१४ सार्वत्रिकनिर्वाचनम्
२०१६ तमे वर्षे यदा असहिष्णुताविषये चर्चा प्रवृद्धा तदा अमीर् खानः भारते असहिष्णुता अस्ति इति प्रत्यपादयत्। तदानीं परिक्करः एतादृशं ये भाषन्ते तेषां जीवने उत्तमः पाठः पाठ्यते इति प्रत्यवदत्। तदनन्तरम् अहं कस्यापि वैयक्तिकारोपं न अकरवम् इति स्पष्टीकरणम् अकरोत्। पाकिस्तानगमनं नरकगमनसमानम् इति च प्रत्यपादयत्।. यदा परिक्करः रक्षामन्त्री आसीत् तदानीमेव सर्जिकल् स्टैक् अभवत्।
पुनः गोवामुख्यमन्त्री
मार्च् १४ २०१७ तमे दिनाङ्के मनोहरपरिक्करः पुनरपि गोवाराज्यस्य मुख्यमन्त्री अभवत्। गोवा फार्वर्ड् पार्टी भारतीयजनतापक्षस्य मित्रपक्षः आसीत्। यदि परिक्करः मुख्यमन्त्री भवति तर्हि एव भारतीयजनतापक्षेण सह भवामः इति तत्पक्षीयाः नेतारः अवोचन्।
वैयक्तिकजीवनम्
परिक्करस्य पत्नी मेधा आसीत्। सा २००१ तमे वर्षे दिवङ्गता। परिक्करस्य पुत्रद्वयं वर्तते। मार्च् २०१८ तः जून् पर्यन्तं परिक्करः अर्बुदरोगस्य चिकित्सार्थं अमेरिकादेशे आसीत्। ततः सप्टेम्बर् मासे देहल्याः एम्स् चिकित्सालये चिकित्सार्थं योजितः। २७ अक्टोबर् २०१८ तमे दिने परिक्कर् अर्बुदरोगेण पीडितः इति उद्घोषणा गोवासर्वकारेण कृता।
१७ मार्च् २०१९ तमे दिनाङ्के ६३ तमे वयसि पणजीनगरे परिक्करः दिवङ्गतः।
मार्च् १८ तमे दिनाङ्के परिक्करस्य अन्त्यक्रिया निरूढा।
काल्मेट् लियान् चारल्स् आल्बर्ट्
(कालः - १८५३ तः १९३३)
अयं काल्मेट् लियान् चारल्स् आल्बर्ट् (Calmette Leon Charles Albert) प्रसिद्धः एकाणुजीविशास्त्रज्ञः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तरकाशी
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति उत्तरकाशीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति उत्तरकाशी।
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हेनरी फयोल् १४ सिद्धान्ताः
लघुचित्रम्||253x253पिक्सेल हेनरी फयोल् एकः फ्रांसीसी खनन-इञ्जिनीयरः, खननकार्यकारी, लेखकः, खानिनिदेशकः च आसीत् यः व्यापारप्रशासनस्य सामान्यसिद्धान्तं विकसितवान् यत् प्रायः फयोलिज्म इति कथ्यते सः तस्य सहकारिभिः सह वैज्ञानिकप्रबन्धनात् स्वतन्त्रतया किन्तु मोटेन समकालीनरूपेण एतत् सिद्धान्तं विकसितवान् । तस्य समकालीनः फ्रेडरिक विन्स्लो टेलर इव सः आधुनिकप्रबन्धनपद्धतीनां संस्थापकत्वेन बहुधा स्वीकृतः अस्ति ।[https://www.simplilearn.com/principles-of-management-by-henri-fayol-article#:~:text=Henri%20Fayol%20was%20known%20as,%2C%20Commanding%2C%20Coordinating%20and%20Controlling. ‘आधुनिकप्रबन्धनसिद्धान्तस्य पिता’] इति अपि प्रसिद्धः हेनरी फायोल् इत्यनेन प्रबन्धनस्य अवधारणायाः नूतना धारणा दत्ता । सः एकं सामान्यं सिद्धान्तं प्रवर्तयति स्म यत् प्रबन्धनस्य सर्वेषु स्तरेषु प्रत्येकस्मिन् विभागे च प्रयोक्तुं शक्यते । फयोल् सिद्धान्तः प्रबन्धकैः संस्थायाः आन्तरिकक्रियाकलापानाम् आयोजनाय, नियमनाय च अभ्यासः क्रियते । सः प्रबन्धकीयदक्षतां साधयितुं एकाग्रतां कृतवान् ।
= तस्य कार्यम् = लघुचित्रम्|253x253अणवः|14 PRINCIPLES OF MANAGEMENT हेनरी फायोल् इत्यनेन निर्मिताः प्रबन्धनस्य चतुर्दश सिद्धान्ताः अधः व्याख्याताः सन्ति ।
1. कार्यविभाग-
हेन्री इत्यस्य मतं आसीत् यत् कार्यबलस्य कार्यस्य श्रमिकस्य मध्ये पृथक्करणेन उत्पादस्य गुणवत्ता वर्धते इति । तथैव कार्यविभागेन श्रमिकाणां उत्पादकता, कार्यक्षमता, सटीकता, वेगः च वर्धते इति अपि सः निष्कर्षं गतवान् । एषः सिद्धान्तः प्रबन्धकीयस्य अपि च तकनीकीकार्यस्तरस्य कृते अपि उपयुक्तः अस्ति ।
2. अधिकारः उत्तरदायित्वं च-
एतौ प्रबन्धनस्य प्रमुखौ पक्षौ स्तः । प्राधिकरणं प्रबन्धनस्य कुशलतापूर्वकं कार्यं कर्तुं सुविधां ददाति, उत्तरदायित्वं च तेषां मार्गदर्शने अथवा नेतृत्वे कृतस्य कार्यस्य उत्तरदायी करोति ।
3. अनुशासन-
अनुशासनं विना किमपि साधयितुं न शक्यते। कस्यापि परियोजनायाः वा कस्यापि प्रबन्धनस्य वा मूलमूल्यं भवति । उत्तमं प्रदर्शनं, विवेकपूर्णः परस्परसम्बन्धः च प्रबन्धनकार्यं सुलभं व्यापकं च करोति। कर्मचारिणां सद्व्यवहारः अपि तेषां व्यावसायिकजीवने सुचारुरूपेण निर्माणं प्रगतिञ्च कर्तुं साहाय्यं करोति।
4. आज्ञा एकता-
अस्य अर्थः अस्ति यत् कस्यचित् कर्मचारीनः एकः एव प्रमुखः भवेत्, तस्य आज्ञां च अनुसृत्य भवेत् । यदि कस्मैचित् कर्मचारिणः एकादशाधिकं प्रमुखं अनुसरणं कर्तव्यं भवति तर्हि हितविग्रहः आरभ्यते, भ्रमः च जनयितुं शक्नोति ।
5. दिशा एकता-
एकीकृतं लक्ष्यं यस्य तस्यैव कार्ये निरतः । अस्य अर्थः अस्ति यत् कम्पनीयां कार्यं कुर्वतः सर्वेषां व्यक्तिस्य एकं लक्ष्यं प्रेरणा च भवितुमर्हति यत् कार्यं सुलभं करिष्यति तथा च निर्धारितं लक्ष्यं सुलभतया प्राप्तुं शक्नोति।
6. व्यक्तिगतहितस्य अधीनता-
एतेन ज्ञायते यत् कम्पनी व्यक्तिगतहितं न अपितु कम्पनीहितं प्रति एकीकृत्य कार्यं कर्तव्यम्। संस्थायाः प्रयोजनानां अधीनाः भवन्तु। एतेन कम्पनीयां समग्रं आज्ञाशृङ्खला निर्दिश्यते ।
7. पारिश्रमिक-
एतेन कम्पनीयाः श्रमिकान् प्रेरयितुं महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । पारिश्रमिकं मौद्रिकं वा अमौद्रिकं वा भवितुम् अर्हति । तथापि तेषां कृते व्यक्तिस्य प्रयत्नानुसारं भवेत् ।
8. केन्द्रीकरण-
कस्मिन् अपि कम्पनीयां निर्णयप्रक्रियायाः उत्तरदायी प्रबन्धनं वा कोऽपि प्राधिकारी तटस्थः भवेत् । परन्तु एतत् कस्यापि संस्थायाः परिमाणस्य उपरि निर्भरं भवति । हेनरी फायोल् इत्यनेन पदानुक्रमस्य सत्ताविभागस्य च सन्तुलनं भवितुमर्हति इति विषये बलं दत्तम् ।
9. अङ्कशृङ्खला-
अस्मिन् सिद्धान्ते फयोल् प्रकाशयति यत् पदानुक्रमस्य सोपानानि उपरितः अधमपर्यन्तं भवेयुः । एतत् आवश्यकं यत् प्रत्येकं कर्मचारी स्वस्य तत्कालीनवरिष्ठं अपि जानाति ते कस्यापि सम्पर्कं कर्तुं समर्थाः भवेयुः, यदि आवश्यकता अस्ति।
10. आदेश-
अनुकूलकार्यसंस्कृतिः भवितुं कम्पनी सुनिर्दिष्टं कार्यव्यवस्थां निर्वाहयेत्। कार्यस्थले सकारात्मकवातावरणं अधिकं सकारात्मकं उत्पादकताम् वर्धयिष्यति।
11. समता-
सर्वेषां कर्मचारिणां समानरूपेण आदरपूर्वकं च व्यवहारः करणीयः। प्रबन्धकस्य दायित्वं यत् कोऽपि कर्मचारी भेदभावस्य सामनां करोति ।
12. स्थिरता-
कश्चन कर्मचारी सर्वोत्तमं प्रदाति यदि ते स्वकार्य्ये सुरक्षिततां अनुभवन्ति। स्वकर्मचारिभ्यः कार्यसुरक्षां प्रदातुं प्रबन्धनस्य कर्तव्यम् अस्ति।
13. उपक्रमः-
प्रबन्धनेन कर्मचारिणां समर्थनं, प्रोत्साहनं च कर्तव्यं यत् ते कस्मिन् अपि संस्थायां उपक्रमं कर्तुं शक्नुवन्ति। तेषां रुचिं वर्धयितुं तदा मूल्यं कर्तुं च साहाय्यं करिष्यति।
14. एस्प्रिट् डी कोर्-
स्वकर्मचारिणः प्रेरयितुं नियमितरूपेण परस्परं समर्थकाः च भवितुम् प्रबन्धनस्य दायित्वम् अस्ति । विश्वासस्य परस्परबोधस्य च विकासेन सकारात्मकं परिणामं कार्यवातावरणं च भविष्यति।
= अनुप्रयोगाः महत्त्वं च = हेनरी फयोल् इत्यनेन प्रस्तावितानां „प्रबन्धनस्य १४ सिद्धान्तानां‟ विश्लेषणं कृत्वा। तत् अशुद्धतया वक्तुं शक्यते अन्येषु यथा प्रयुक्ताः भवन्ति तथा तेषां आवश्यकता Startup संस्थासु भवति। यस्मात् कारणात् इति अपि वक्तुं शक्यते विविधप्रबन्धशैल्याः घटना, अस्य सिद्धान्तस्य केचन परिवर्तनस्य पुनर्परिभाषायाः च अधीनाः अभवन्, परन्तु अनुप्रयोगे संस्थानां कृते तान् उत्तमाः अधिकप्रभाविणः च कर्तुं उद्देश्यं कृत्वा।सर्वाणि संस्थानि परस्परं केनचित् प्रकारेण किमपि समानं भवितुं प्रवृत्ताः भवन्ति, यत् प्रबन्धन-अभ्यासः । न भवति लाभः भवति वा न वा, तेषां संस्थायाः वा उद्योगस्य वा परिमाणं महत्त्वम्। किं तान् करोति, इति एतादृशसङ्गठनस्य प्रबन्धनस्य दृष्टिकोणः। स्टार्टअप-सङ्गठनम् अन्येभ्यः भिन्नं नास्ति संस्थाः अतः तेषां प्रबन्धकीयव्यवहारे १४ सिद्धान्तानां प्रयोगस्य आवश्यकता अस्ति सर्वोपरि ।अस्मिन् पत्रे तु फयोलस्य १४ सिद्धान्तानां प्रत्येकस्य अनुप्रयोगः प्रस्तुतः अस्ति तथा च तस्य... यस्य परिणामाः अधिकसुधारार्थं केचन अनुशंसाः अधिकं सुचिताः सन्ति स्टार्टअपसंस्थासु प्रबन्धकीयप्रथाः| स्टार्टअपव्यापारः नवविकसितकम्पनी इति निर्दिश्यते, यस्याः उद्देश्यं क अभिनव उत्पादाः/सेवाः वा प्रदातुं लक्षितविपणनम्। एकः स्टार्टअपः तथैव अन्यः विद्यमानः व्यवसायः क, शीघ्रं विकासाय स्थापिताः। यस्याः समस्यायाः समाधानं भवति तस्य समाधानं प्रदातुं कार्यं कुर्वती कम्पनी अस्ति स्पष्टं न भवति तथा च तेषां सफलतायाः गारण्टी नास्ति (Blumenthal, 2014)।ते प्राचीनविद्यमानव्यापारेभ्यः भिन्नाः सन्ति मुख्यतया यतोहि ते द्रुतवृद्ध्यर्थं निर्मिताः सन्ति। अत्यन्तं विशालस्य कृते तेषां किमपि अर्पणीयम् अस्ति इति अर्थः विपणि। व्यवसायस्य आरम्भार्थं सर्वदा बृहत् विपण्यस्य आवश्यकता नास्ति ।