cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ओलिम्पियाड्-चतुरङ्गप्रतियोगिता
चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड् (Chess Olympiad) द्विवार्षिकी चतुरङ्गप्रतियोगिता अस्ति यस्मिन् विश्वस्य राष्ट्राणां लीलायितदलाः स्पर्धन्ते । फाइड् (FIDE) इति प्रतियोगितायाः आयोजनं कृत्वा आयोजकराष्ट्रस्य चयनं करोति । कोविड्-१९ सर्व्वव्यापकरोगमध्ये फाइड् इत्यनेन २०२०-२०२१ तमवर्षयोः जालाधारितचतुरङ्ग-ओलिम्पियाड् इति कार्यक्रमः आयोजितः, यत्र द्रुतगत्या समयनियन्त्रणेन क्रीडकानां जालाधारिततुलनं (Online rating) प्रभावितम् अभवत् ।
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्...
अन्वयः
नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।
ओलिम्पियाड्-चतुरङ्गप्रतियोगिता
फाइड् इत्यस्य दलविजेतात्वस्य कृते "चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्" इति नाम्नः प्रयोगम् ऐतिहासिकमूलस्य अस्ति तथैव ओलिम्पिक्-क्रीडायाः सह कोऽपि सम्बन्धः नास्ति इति तात्पर्यम् अस्ति ।
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्...
अर्थः
सर्वकर्मसिद्धौ पञ्च कारणानि इत्युक्तम् । तैः जायमानानि कर्माणि प्रकारान्तरेण कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति त्रेधा विभक्तुं शक्यम् । तच्च त्रिविधं कर्म धर्म्यम् अधर्म्यं वा भवितुमर्हति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
15 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्तृत्वाधिकरणम्
तात्पर्यचन्द्रिकोक्तदिशा कर्तृत्वाधिकरणविमर्शः अत्र चिकीर्षितः । प्रथमतः अद्वैतसिध्दान्तानुरोधेन अधिकरणरचनक्रमः प्रदर्श्यते । अद्वैतनयानुरोधेन सप्तसूत्राणि –कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् (२.३.४.३३.) विहारोपदेशात् ३४, उपादानात् ३५, व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ३६, उपलब्धिवदनियमः ३७, शक्तिविपर्ययात् ३८, समाध्यभावाच्च ३९, यथा न तक्षोभयथा ४० ।
जीवस्य कर्तृत्व एव ‘जुहुयाद्’ ‘दद्यात्’ इत्यादिशास्त्रमर्थवद्भवतीति अङ्गीकार्यमेव कर्तृत्वम् । शास्त्रफलं प्रयोक्तरि (अनुष्ठातरि) तल्लक्षणत्वात् (प्रयोक्तृफलसाधनतालक्षणत्वात् ) इति जैमिन्युक्तेश्च । विहारोपदेशात्, ‘प्राणान् गृहीत्वा’ इति करणानामुपादानप्रतीतेश्च जीव एव कर्ता । जीवस्य कर्तृत्व्ं हि ‘विज्ञानं यज्ञं तनुत’ इति प्रसिध्दम्, न चात्र बुध्दिर्निर्दिष्टा । अन्यथा विज्ञानेनेति निर्देशविपर्ययः स्यात् । न च इष्टानुपलब्ध्यनिष्टोपलब्धिदर्शनात् न जीवः स्वतन्त्रः । तस्मान्न कर्तेति शड्क्यम् । करणादीनि कर्ता उपयुञ्जन्नेव कर्म करोति । क्वचिदिष्टमभिप्रेप्सुरदृष्टवशात्तत्साधनविभ्रमेणानिष्टोपायं व्यापारयन्ननिष्टं लभते । न चैतावता स्वतन्त्र्याभावेऽपि कर्तृत्वं नास्तीत्यापन्नम् ।
यदि बुध्दिः कर्त्री तर्हि करणशक्तिर्हीयेत कर्तृशक्तिश्चापद्येत् । बुध्देः कर्तृशक्तौ तस्य एव अहंप्रत्ययविष्यत्वमभ्युपेयं स्यात् । किञ्च ‘आत्मा वारे द्र्ष्टव्यः’ इत्यादौ य आत्मप्रतिपत्तिप्रयोजनः समाधिरुपदिष्टः वेदान्तेषु स च आत्मनोऽकर्तृत्वे अनुपपन्न एव भवति । यथा च तक्षोभयथा ४० (अधिकरण ५ )
अभ्युपगतमात्मनः कर्तृत्वम् । न चैतत् स्वाभाविकम् । तथात्वे चानिर्मोक्षप्रसङ्गः । ‘ध्यायतीव’ ‘लेलायतीव’ ‘नान्योतोऽस्ति द्र्ष्टा’ इत्यादौ श्रुतिर्निर्विशेषचैतन्यावस्थानमेव मुक्तिमभिदधति । यथा तक्षा वात्स्यादिकरणहस्तः कर्ता दुःखी च भवति, तद्विहीनश्चाकर्ता सुखी च भवति गृहे, तद्वत् जागरितस्वप्नयोरविद्योपस्थापितद्वैतसंपृक्त आत्मा कर्ता दुःखी च भवति । तद्विहीनश्च सम्प्रसादोऽकर्ता सुखी च भवति । एवमेव मुक्तावपि विद्योदयेनाकर्ता सुखी तिष्ठति तस्मान्न कर्तृत्वं स्वाभाविकम् । परात्तु तच्छ्रतेः ४१ (अधिकरण ६)
ईश्वरस्य कारयितृत्वे तस्य वैषम्यादि प्रसज्यत इति जीव एव कर्तेति प्राप्ते निराचकार भगवान् पाराशरः ‘परात्तु तच्छ्र्तेः’ इति । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’ इति श्रुत्या ईश्वरस्य कारयितृत्वमविद्यावस्थायामभ्युपेयमेवेति ।
रामानुजसिध्दान्तानुरोधेन कर्तृधिकरणम् (अधिकरण ५)
रामानुजीये तु कर्तृधिकरणं सूत्रषट्कोपेतम् । ते हि उपादानाद्विहारोपदेशात् इति मिलित्वैकं सूत्रमामनन्ति । ततः परायत्ताधिकरणम् (६ अधिकरण) तत्र शाङ्कराणामिव द्वौ सूत्रौ विद्येते । अयमधिकरणसारः विशिष्टाद्वैतनये- आत्मनो ह्यकर्तृत्वं गुणानां च कर्तृत्वमाध्यात्मशास्त्रे श्रूयते – ‘ न जायते म्रियते’ इति ‘प्रकृतेः क्रियमाणानि’ ‘नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं’- इति च । अतः पुरुषस्य केवलं भोक्तृत्वमेव न कर्तृत्वमिति । तत्र प्र्तिविहितं-कर्ता शास्त्रार्थ वत्वात् इति । आत्मैव कर्ता न् गुणाः । ‘यजेत् स्वर्गकाम’ इत्यादिशास्त्राणि भोक्तारमेव कर्तारं प्रतिपादयन्ति । अत एव शास्त्रास्यार्थवत्वम् । न चाचेतनस्य प्रधानस्य विधिनिषेधादिकमर्थवत् भवति । तदुक्तं जैमिनीये- ‘शास्त्रफलं प्रयोक्तरि’ इति । आत्मनः कर्तृत्वनिषेधवचनानि तु केवलस्यात्मनः कर्तृत्वं निराकुर्वतः इति न विरोधगन्धः ।
उपलब्धिवदनियमः ३६
आत्मनोऽकर्त्रृत्वे दोष उच्यते । प्रकृतेः कर्तृत्वे तस्याः सर्वपुरुषसाधारण्यात् सर्वाणि कर्माणि सर्वेषां भोगाय स्युः । नैव वा कस्यचित । आत्मनां विभुत्वाभ्युपगात् सन्निधानमपि सर्वेषामविशिष्टम् ।
शक्तिविपर्ययात् ३७
बुध्देः कर्तृत्वे कर्त्रन्यस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेः भोक्तृशक्तिरपि तस्या एव भवेत् । ततश्चात्मसद्भावे प्रमाणाभावः साड्ख्यानाम् । ‘पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात्’ इति हि तेषामभ्युपगमः ।
यथा न तक्षोभयथा ३९
आत्मनः कर्तृत्वे सर्वदा कर्तृत्वं नोपरमेतेत्यत्राह- यथा चेति । यथा तक्षा वास्यादिकरणसम्पन्नोऽपि इच्छानुगुण्येन करोति तदभावे च न करोति तथैवात्मापि वागादिकरणसम्पन्नोऽपि यदेच्छति तदा करोति । तदभावे च तदभावः ।
परात्तु तच्छ्र्तेः ४० (६ अधिकरण)
यो हि स्वबुध्द्या प्रवृत्तिनिवृत्यारम्भकः स एव नियोज्य इति । कर्तृत्वं जीवस्य स्वातन्त्र्येणैवेति पूर्वपक्षिते परात्तु इत्यत्र तु शब्देन ईश्वराधीनमेव कर्तृत्वं जीवस्येत्याह सूत्रकारः । अत एवोक्तम् –‘अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्’ इति ‘य आत्मानमन्तरो यमयति’ ‘सर्वस्य चाहं हृदि’ ‘ईश्वरः सर्वभूतानाम्’ इति च ।
अत्रेदं रहस्यम् –पराधीनकर्तृत्वेऽपि जीवस्य परमात्मनः स्वतन्त्रकर्तूत्वेन तस्यैव फलभोक्तृत्वं वैषम्यादिकञ्च दुर्वारम् । जीवस्य कदाचिदपि स्वातन्त्र्यानभ्युपगमे नैषा शङ्का दूरोत्सारिता भवति । अत एव समाधिरियं भवति –प्रथम्-प्रवृत्तौ जीवः ईश्वरदत्तस्वातन्त्र्येण कर्मणि प्रवर्तते । तदा तु नेश्वरः कर्ता कारयिता वा । अपि तु केवलमनुमन्ता उपेक्षकश्च । द्वितीयादिप्रवृत्तौ तु प्राक्तनकर्मानुरोधेन फलदातृत्वात् नेश्वरस्य वैषम्यादि । तदुक्तम्-
तत्त्वमार्ताण्डे चन्दिकोक्तदूषणानुवादः
तत्त्वमार्ताण्डे स्वमतसमर्थनम्- शास्त्रार्थवत्त्वाय हि जीवस्य कर्तृत्वं कल्प्यम् । तद्यदि प्रथमप्रवृत्तावपि परायत्तं तदा शास्त्रार्थवत्वं न सिध्द्येत् । ईश्वरस्य फलभाक्तत्वं च स्यात् । प्रेर्यभृत्यन्यायेन जीवस्य फलान्वेयो न स्यात् । प्रथमप्रवृत्तौ जीवस्य स्वातन्त्र्ये ईश्वरस्यौदासीन्ये च न काचिदनुपपत्तिः इच्छाशक्तिमत्त्वे सति तन्निवारणसामर्थ्यं स्वातन्त्र्यं जीवस्य विषान्नभक्षणादिस्थले दृष्टम् । प्रथमप्रवृत्तावौदासीन्येऽपि ईश्वरस्य न स्वातन्त्र्यभङ्गः करणकलेवरादिदानात् ।
न च द्वितीयादिप्रवृत्तावपीश्वरस्यौदासीन्यप्रसङ्गः । असन्निहितवस्तुसन्निधापनाय तत्रेश्वरव्यापारावश्यंभावात् । अन्यथा प्राचीनकर्मफलदातृत्वमीश्वरस्य न स्यात् । अतः प्रथमप्रवृत्त्यनुगुणफलसिध्द्यनुकूलतत्तदुपकारे भगवद्भिसन्धिरावश्यक इति तत्रानुमन्तृत्वम् । प्रथमप्रवृत्तावन्यफलदित्साभिसन्धिर्नास्तीति तस्यौदासीन्यम् ।
महानिष्टफलकप्रवृत्तेरनिवर्तने को दोष ईश्वरस्य । तस्यापि तदनिष्टं स्यादिति वा तस्य नैर्घृण्यं स्यादिति वा । नाद्यः । प्रथमप्रवृत्तावौदासीन्येन तत्प्रसङ्गाभावात् । पुत्रयोः क्षेत्रादिविभाजकपितृवत् । न च पुत्रयोः सदसद्व्ययज्ञानाज्ञानाभ्यां तदनुमन्तृत्वाननुमन्तृत्वाभ्यां प्रथमप्रवृत्तिहेतुत्वाहेतुत्वाभ्यां विशेष इति वाच्यम् । ज्ञानाज्ञानयोरप्रयोजकत्वात् । पितुरप्यनुमन्तृत्वात् । पितुरसद्व्ययाभिसन्धिर्नास्तीति चेदीश्वरस्यापि तथैव । प्राचीनकर्मफलतयैवानुष्ठापनात्, अन्यफल्दित्साभिसन्ध्यभावात् । नन्वनिष्टफलं नियमेन जायत इति जानत ईश्वरस्य कथं तत्रोदासीन्यम् । घटपट- प्रासादरथ्या –दीपदृष्टान्तः ।
न चेश्वरस्य घातुकत्वप्रसङ्गः । आचार्यशास्त्रदेहादिदानेन विशेषोपकारात् । नैर्घृण्यप्रसङ्गस्तु नास्ति । मोक्षप्रतिबन्धकानामनुभवैकनाश्यानां कर्माणां ……… । वैद्यदृष्टान्तः । अतः सङ्कोचः । यत्रादावेव प्रयोजकत्वं तत्र सार्वभौमन्यायेन दोषः परास्तः । तत्त्वमार्ताण्डे चन्द्रिकादूषणम्
ऎकाधिकरण्यमयुक्तम् । कर्तृत्वसमर्थनानन्तरमेव पराधीनत्वविचारस्य सङ्गतत्वात् शास्त्रार्थवत्त्व विहितप्रतिषेधावैयर्थ्य इत्यनयोः पौनरुक्तयं च । पूर्वपक्षश्चायुक्तः । कर्तृत्वमात्रसाधनेन शास्त्रार्थवत्त्वासिध्देः । तदा हिताकरणादियुक्तिसाचिव्यासिध्देर्न पूर्वपक्षस्य बलीयस्त्वम् । कथञ्चित् पूर्वपक्षसम्भवेऽपि कर्तेति परात्त्विति सूत्रयोः ==पौनरुक्त्यम्== सिध्दान्तोऽप्ययुक्तः । परतन्त्रकर्तुर्विधिनिषेधानन्वयात् भृत्यवत् । तक्षादिवच्चेत् अस्मदिष्टम् । तस्य तक्षणादौ स्वातन्त्र्याङ्गीकारात् । तादृशमेवेश्वरस्य प्रथमप्रवृत्तावौदासीन्यम् । प्रथमप्रवृत्तेरभयेच्छाजन्यत्वे फलस्योभयगामित्वं स्यात् तक्षयजमानयोरिव । सर्वस्येश्वरेच्छाप्रयोज्यत्वं सामान्याकारेणैव न तु विशेषाकारेणेति नास्माकं दोषः । राजेच्छाप्रयोज्यभृत्ययुध्दजन्यफलस्य राजगामित्वं तदिच्छप्रयोज्यभृत्यभोजनजन्यतृप्तेर्भृत्यगामित्वं च दृष्टम् । माणवकादिस्थलेऽपि पितुः फलान्वयोऽस्ति । विष्टिस्थलेऽपि राजभृत्यस्य तथा ।
द्वैतनये विशिष्टाद्वैतोक्तकर्तृत्वाधिकरणविमर्शः
प्रथमप्रवृत्तौ प्राचीनकर्मफलतया अनुष्ठापयामीति ईश्वराभिसन्धिः द्वितीयादिप्रवृत्तौ प्रथमप्रवृत्तिफलतया फलान्तरदित्सया च अनुष्ठापयामीति ईश्वराभिसन्धिरित्युक्तम् । तत्र नियामकं किम् ? पराधीनकर्तुरपि फलभाक्तत्वं लोके सिध्दमिति सिध्दान्तेऽप्युपपन्न एव ।
टिप्पणी
F.N. Page 3 ०१. तत्त्वसारः २.३.६.P.91
वर्गः:वेदान्तः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अधिष्ठानं तथा कर्ता...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथक् विधम् विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमम् ॥
अन्वयः
अधिष्ठानं तथा कर्ता, पृथग्विधं करणं च, विविधाः च पृथक्चेष्टाः अत्र च एव पञ्चमं दैवम् ।
अर्थः
शरीरम्, अहारः, नेत्रश्रोत्रादीनि ज्ञानसम्बन्धीनि, वाक्पादादीनि कर्मसम्बन्धीनि, मनश्च इति एकादश इन्द्रियाणि, कार्यतः स्वरूपतश्च भिन्नरूपाः प्राणापानादीनां व्यापाराः तथा एतेषां प्रेरकं दैवम् इति एतानि पञ्च सर्वेषां कर्मणां सिद्धौ कारणानि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
14 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
आधुनिककाले महाकाव्यं रचितवतां परिचयः तैः रचितानां काव्यानां च परिचयः अत्र प्रस्तुतः अस्ति ।
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अर्जुनचरितम्
आनन्दवर्धनेन अर्जुनचरितम् इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये विवरणम् न लभ्यते ।
‎
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तत्रैवं सति कर्तारम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तत्र एवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति दुर्मतिः ॥
अन्वयः
देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं नहि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।
अर्थः
एवं सर्वकर्मसिद्धौ पञ्च कारणानि इति स्थितौ यः पुरुषः सर्वेषां कर्मणां कर्ता अहम् (आत्मा) इति चिन्तयति तस्य शास्त्रोपदेशेन बुद्धिरेव न संस्कृता इति निर्णयः । ततश्च सः जानन्नपि न जानाति इत्येव बोद्धव्यम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
16 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
केदाररागः
केदाररागः (kedara raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति। "कल्याण" थाट् गणस्य रागः भवति। शृङ्गारवीररसयोः प्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः शुद्धमध्यमः भवति । एवं संवादिस्वरः षड्जः भवति। thumb|left|केदार रागिणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
देवीशतकम्
आनन्दवर्धनेन देवीशतकम् (Devishataka)इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये विवरणम् न लभ्यते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतस्य राष्ट्रियग्रन्थालयः
thumb|250px|राष्ट्रियः पुस्तकालयः राष्ट्रियः पुस्तकालयः (National Library of India) भारतस्य कोलकतानगरे अस्ति । एषः भारते एव बृहद्ग्रन्थालयः वर्तते । तदनन्तरस्थाने अस्ति अण्णाग्रन्थालयः, चेन्नैनगरे । अस्य स्थापना १९४८ तमे वर्षे अभवत् । अस्य विषये राष्ट्रियं महत्वस्थानं दत्तमस्ति । एतस्य मुख्यविषयाः एवं सन्ति ।
इतिहासः
एषः वस्तुतः ब्रिटिष् राज्ये राज्यपालस्य वासस्थानमासीत् । एतस्य कार्यारम्भः १८३६ तमे वर्षे कोलकतासार्वजनिकग्रन्थालयः इति नाम्ना आरब्धम् । एषः सर्वकारेतरा संस्था आसीत् । ये त्रिशतं रूप्यकाणि यच्छन्ति ते तस्य स्वामिनः भवन्ति स्म । राजकुमारः द्वारकानाथट्यागोरः अस्य प्रथमः स्वामी । तदानीं ३०० रूप्यकाणि अधिकानि एव आसन् ।, निर्धनछात्राणां  तथा अन्येषाम्  अस्य उपयोगार्थं कानिचन वर्षाणि यावत्  मुक्तः अवकाशः प्रदत्तः आसीत् । लार्ड् मेट्कफ़े तदा गवर्नर् जनरल्  आसीत् । सः ४६७५ पुस्तकानि  फोर्ट् विलियम् कालेजतः अत्र प्रेषितवान् । एतैः पुस्तकैः सह दानिभिः प्रदत्तानि पुस्तकानि ग्रन्थालयस्य मूलपुस्तककोषाः अभवन्। भारतीयपुस्तकानि तथा विदेशीयपुस्तकानि, विशेषतः इङ्ग्लेण्डतः अनीतानि पुस्तकानि अत्र स्थापितानि । दातारः निरन्तरं अस्य कृते पुस्तकं दत्तवन्तः, सर्वकारः अपि पुस्तकानि प्रायच्छत् । अस्य विश्वे महत्त्वयुतं स्थानमस्ति यतः  एषः  अस्मिन् प्रदेशे प्रथमः सार्वजनिकः ग्रन्थालयः इति । एतादृशाः सुव्यवस्थिताः ग्रन्थालयाः तदानीं यूरोप्मध्ये अपि दुर्लभाः आसन् । कल्कत्तासार्वजनिकग्रन्थालयस्य प्रयत्नेन तत्र अपूर्वाणि पुस्तकानि पत्रिकाः च  सङ्गृहीतानि  सन्ति । स्वातन्त्र्यानन्तरं भारतसर्वकारः इम्पीरियल् ग्रन्थालयस्य नाम राष्ट्रियग्रन्थालयः इति नामकरणं अकरोत् । (२०१०) भारतसर्वकारस्य संस्कृतिमन्त्रालयः यस्य अधीने एष ग्रन्थालयः कार्यं निर्वहति स्म, सः इदानीं  पुरातत्त्वविभागेन स्वीकृते भवने अस्ति । इदानीं  तत्र पुस्तकानि स्थापितानि सन्ति । एषः ग्रन्थालयः बेल्वेडेर् मार्गे अस्ति यश्च अलिपुरमध्ये अस्ति । प्रातः नववादनतः रात्रौ अष्टवादनपर्यन्तम् एष कार्यं करोति । शनिवासरे  भानुवासरे अन्यविरामदिनेषु प्रातः  ९.३०  तः  सायं ६.00 पर्यन्तं कार्यं करोति । भाषाभवने सर्वेषां अवकाशः नास्ति ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:ग्रन्थालयाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
नवकलेबर २०१५
नवकलेबरः भगवतः जगन्नाथस्य प्राचीनतमः उत्सवः वर्तते। अस्मिन्नुत्सवे भगवतां जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा-सुदर्शनानां प्राक्तनमूर्तीनां स्थाने नूतनमूर्तयः प्रतिष्ठाप्यन्ते। नवः कलेबरः = नवकलेवरः, अर्थात् जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा-सुदर्शनाः प्रक्तनशरीरं त्यक्त्वा नवशरीरं धरन्ति।
'''वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही।। - श्रीमद्बगवद्गीता - द्वितीयाध्यायः ‌ परम्परानुसारं यस्मिन् वर्षे अधिकाषाढमसः संभवति तदा नवकलेवरोत्सवः परिपाल्यते। एतत् प्रायः ८ वर्षेषु अथवा ११ वर्षेषु अथवा १९ वर्षेषु संभवति। देवतानां मूर्तयः विशेषनिम्बवृक्षस्य दारुभिः क्रियन्ते। अतः भगवान् जगनानाथः 'दारुब्रह्म' इत्यपि कथ्यते। चैत्रमासे अस्योत्सवस्य आरम्भः भवति। इतः पूर्वम् अयमुत्सवः १७३३, १७४४, १७५२, १७७१, १७९०, १८०९, १८२८, १८३६, १८५५, १८७४, १८९३, १९१२, १९३१, १९५०, १९६९, १९७७, १९९६ वर्षेषु अभवत्। सम्प्रति २०१५ वर्षे अयमुत्सवः परिपाल्यते। यस्मिन् ३० लक्षाधिकाः भक्ताः भगवतो जगन्नाथस्य दर्शनेन चरितार्थाः भवन्तीति आशास्महे।
२०१५ वर्षे नवकलेबरोत्सवस्य कार्यक्रमाः
* १८ जुलै २०१५, शनिवासरः - रथयात्रा ।
अग्रिमः नवकलेबरोत्सवः २०३५ वर्षे परिपालयिष्यते।
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
आधुनिकसंस्कृतसाहित्येतिहासः
संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासे आधुनिककालः व्यापकेऽर्थे वर्तमानसाहित्यसन्दर्भे एव न सीमितः । शब्दोऽयं कालखण्डविशेषस्य वाचकः । अनया दृष्ट्या आधुनिककालः वर्षाणां शतकत्रये प्रसृतः । अस्य कालस्य साहित्यमधिकृत्य न कश्चिदितिहासग्रन्थः संस्कृतभाषया अस्ति । आधुनिकयुगबोधव्यञ्ककस्य साहित्यस्य प्रवृत्तिभेदाद् विशालकायत्वाच्च पृथगितिहासलेखनम् आवश्यकम् अस्ति ।
कालविभाजनस्य आवश्यकता
काव्येन सह युगचेतनायाः घनिष्ठः सम्बन्धः । युगाभिज्ञः साहित्यकारः लोकावेक्षणजन्याम् अनुभूतिं काव्यरूपेण व्यनक्ति । स समकालिकभावानां विचाराणां चाभिव्यञ्जनया युगस्य हृदयं मस्तिष्कं च प्रतिबिम्बयति । तस्य साहित्यचेतना युगधर्मानुसारं परिवर्तते । कवेः अनुभवस्य समाजेक्षणजन्यत्वात् काव्यसृष्टिः समाजसापेक्षैव । स स्वानुभूतस्य सामाजिकजीवनस्य शब्दचित्रं प्रस्तौति ।
पारम्परिकं संस्कृतसाहित्यं नियमबद्धम् । जातिबहिष्कारचिन्तया ग्रस्त इव संस्कृतसाहित्यकारः स्वकाव्ये विषये शैल्यां वा नवप्रयोगाय नोत्सहते सहसा । समीक्षकेभ्योऽपि युगानुसारं शास्त्रीयमानदण्दानां संशोधने न रोचते । किन्तु आधुनिकयुगे बहवो भवभूतयः सञ्जाताः । परम्पराभङ्गभयात् मुक्तानां तेषां काव्ये नूतनता दृश्यते । इयं नूतनता विषयगता शैलीगता च ।
आधुनिककविगणैः 'पुराणमित्येव न साधुसर्वम्' इत्यादि कालिदासरीतिमनुकुर्वद्भिः पुराणपरम्परामनपेक्ष्य - 'साहित्यं समाजस्य दर्पणं भवति' इति सिद्धान्तमनुसरद्भिः स्वकीयेषु काव्येषु आधुनिकाः विचाराः, वर्तमानसमस्याः, जनचेतना राष्ट्रियभावनाः, नारीजागरणं, सर्वहारासंस्कृतिः, देशभक्तिः, भावात्मकैकता प्रभृतयो विविधाः विषयाः समावेशिताः । अद्यतनयुगे जीवने विविधाः सामाजिक-आर्थिक-राष्ट्रियसमस्याः अहर्निशं समस्तमपि राष्ट्रं व्याप्य स्थिताः सन्तिष्ठन्ते । अत एव काव्यमपि तत्परं, कवयोऽपि तद्विचारका इति नास्त्यत्र आश्चर्यम् । (नवोन्मेषः, अद्यतनसंस्कृतकाव्ये आधुनिकता/प्रगतिगामिता पृ-४)
तथापि साहित्येतिहासकारैः तेषां काव्यस्य नूतनप्रवृत्तयः उपेक्षिताः । कवेः युगचेतनाम् उपेक्ष्य तदीयकाव्यस्य वास्तविकं मूल्याङ्कनं न सम्भवति । जीवनमेव काव्यस्य रचनायाः आधारः न तु शास्त्रम् ।
आधुनिकयुगस्य पूर्वसीमा
यद्यपि युगचेतना युगभेदे व्यावर्त्तकधर्मः तथापि साहित्ये कालस्य पूर्णरूपेण खण्डशः विभाजनं तु दुष्करमेव । कश्चिद् युगविशेषः युगान्तरात् कदा कथं च पार्थक्यम् अभजत् इति तथ्यं स्पष्टतया निर्णेतुं न शक्यते । मन्दं मन्दं सम्पाद्यमाना परिवर्तनप्रक्रिया न संलक्ष्यते प्रायेण । प्राचीनयुगस्य प्रवृत्तयः नवयुगस्य प्रवृत्तिभिः सह बहुकालपर्यन्तं समानान्तरगत्या प्रचलन्ति । प्राचीनकालः स्वप्रवृत्तिभिः सह कदा अस्तङ्गतः कदा च नवजागरणस्य चेतना उदभवदिति तथ्यस्य निर्धारणे न कोऽपि शक्तः । अतः परम्परायाः सांस्कृतिकमूल्यानां समन्वयेन सह वर्तमानयुगबोधस्य स्वीकरणम् आधुनिकतायाः युक्तियुक्तं लक्षणम् ।
आधुनिकसंस्कृतसाहित्यस्य प्रारम्भकालविषये विद्वत्सु वैमत्यं वर्तते । वस्तुतः संस्कृतसाहित्यस्य आधुनिककालस्य प्रारम्भः अष्टादशशतकस्य प्रारम्भादेव स्वीकरणीयः । यतः -
१. अष्टादशशतकस्य प्रथमचरणात् भारतीयेतिहासस्य नवयुगं प्रारब्धम् । २७०७ तमे वर्षे औरङ्गजेबः मृत्युं गतः । तदुत्तरवर्ती कालः भारतीयेतिहासस्य सङ्क्रान्तिककालः । एवं देशस्य परिवर्तिताः राजनीतिकसामाजिकपरिस्थितयः एव आधुनिकतायाः नियामिकाः ।
२. विद्वद्भिः अष्टादशशताब्दपूर्वस्य संस्कृतसाहित्य्स्य गणना प्राचीनसाहित्ये क्रियते । तैः अष्टादशशतकीयस्य तदुत्तरवर्तिनश्च साहित्यस्य अर्वाचीनसाहित्ये गणना क्रियते ।
३. अष्टादशशतकस्य आदौ संस्कृतसाहित्ये अभिनवप्रवृत्तीनां श्रीगणेशः सञ्जातः । तथाहि -
ग्रन्थरचयितारः
‎
वर्गः:संस्कृतस्य इतिहासः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आम्रातकम्
thumb|right|200px|पूर्णं, कर्तितं च मधुररुचियुक्तम् आम्रातकं, तस्य बीजं चापि thumb|200px|left|आम्लरुचियुक्तानि आम्रातकानि
एतत् आम्रातकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् आम्रातकम् आङ्ग्लभाषायां Spondias इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Spondias Mangnifera इति । एतत् आम्रातकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, अवदंशः, उपसेचनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् आम्रातकम् अपि द्विविधं भवति - एकं मधुररुचियुक्तम् अपरं च आम्लरुचियुक्तम् । thumb|200px|left|आम्ल-आम्रातकस्य सस्यम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:शाकानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोळिकोडे
कोळिकोडे (കോഴിക്കോട് कोऴिक्कोट्; Kozhikode), कलिकट् इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धम्, भारतस्य केरळराज्यस्य मालाबारतटस्य समीपे स्थितं नगरम् अस्ति । अस्य निगमसीमाजनसङ्ख्या ६,०९,२२४, महानगरजनसङ्ख्या २० लक्षाधिका च अस्ति, येन केरळस्य द्वितीयं बृहत्तमं महानगरं भारते च १९ तमं बृहत्तमं च अस्ति । कोळिकोडे भारतसर्वकारेण श्रेणि-२ नगरं वर्गीकृतम् अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य नगराणि
सगरमाथा अञ्चलम्
सगरमाथा अञ्चलम् (सगरमाथा अञ्चल) इदं नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रे अवस्थितं अञ्चलमस्ति इदं हीमगिरिभिः युक्तं च वर्तते अस्मिन् अञ्चलान्तर्गते षड्मण्डलानि सन्ति ।
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
किरण मजूमदार शॉ
लघुचित्रम्|चित्रपाठ्यम्=|299x299अणवः|किरण मजूमदार-शॉ
परिचयम्
किरन् मजुम्दार् महाभागा २३ तमे मार्च १९५३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती। सा बयोकान् लिमिटेड् इति सम्स्थायाः अद्यक्शा व्यवस्थापक निर्देशिका च अस्ति। विग्नानस्य अपि च रासयण क्शेत्रस्य प्रगतौ तस्याः अत्युत्तम योगदानार्थम् २०१४ तमे वर्षे तस्य "ओथ्मर्" सुवर्ण पद्कम् प्राप्तवति।ऐर्लण्ड् देशस्य कार्क् प्रदेशस्य बयोकान् बयोकेमिकल् लिमिटेड इत्यत्र प्रशिक्शु व्यवस्थापिका आसीत्।
वृत्तिपूर्वजीवनम्
२००४ तमे वर्षे किरण् मजुम्दार् बयोकांइन् बयोकान् फौण्डेशन् समामेलित सामाजिक विभागम् आरम्बवती। विशेषेण कर्णाटक राज्यस्य ग्रामीण प्रदेशेषु यत्र आरोग्य सौलभ्यस्य न्युनम् अस्ति तत्र इदं फौण्डेशन् आरोग्यम्, शिक्शनम् अपि च मूलभूतसौकर्यम् विषयेषु अवधानम् प्रददाति। बयोकान् फौण्डेशन् इति भारतीय रूमाजस्य आर्थिक दौर्बल्य वद्ब्यम् ग्ननेब्यः अनुकूलम् कल्पयितुम् आरोग्य सम्बन्दम् शिक्शन सम्बदान् बहून् कार्यक्रमन् क्र्तवन्तः।
कौटुम्बिकजीवनम्
१९९८ तमे वर्षे किरण् मजुम्दार् महाभागायाः वित्ताधिकारी स्काट्स्मान् जान् शा इत्येषः ऐ.सि.ऐ।किरण् मजुम्दार् पति नाम स्काट्स्मान् जान् शा। विग्नानस्य अपि च रासयण क्शेत्रस्य प्रगतौ तस्याः अत्युत्तम योगदानार्थम् २०१४ तमे वर्षे तस्य "ओथ्मर्" सुवर्ण पद्कम् प्राप्तवति।ऐर्लण्ड् देशस्य कार्क् प्रदेशस्य बयोकान् बयोकेमिकल् लिमिटेड इत्यत्र प्रशिक्शु व्यवस्थापिका आसीत्।१९९८ तमे वर्षे विवाहम् कृतवन्तौ। अनन्तरम् सा किरण् मजुमदार् शा इति प्रसिध्दम्। मधुर कोट्स् इत्यत्र जान् शा इत्यतम् अध्यकशस्थानम् उपाध्यक्श सञ्जातः।बयोकान् फौण्डेशन् इति भारतीय रूमाजस्य आर्थिक दौर्बल्य वद्ब्यम् ग्ननेब्यः अनुकूलम् कल्पयितुम् आरोग्य सम्बन्दम् शिक्शन सम्बदान् बहून् कार्यक्रमन् क्र्तवन्तः।
विश्वविद्यानिलयारम्भः
मजुम्दार् शा इत्येषा "इण्डियन् स्कूल् आफ् बिसिनेस् सम्स्थायाः शासकमण्डलस्य सदस्य सञ्जाता अपि च "इण्डियन् इन्स्टिटूट् आफ् टेक्नालजि हैदरबाद् इति सम्स्थायाः शासकमण्डल्स्या पूर्वतन सदस्य अस्ति।सा इन्फोसिस् मण्डलयाम् स्वतन्त्र निर्देशिक अस्ति। विशेषेण कर्णाटक राज्यस्य ग्रामीण प्रदेशेषु यत्र आरोग्य सौलभ्यस्य न्युनम् अस्ति तत्र इदं फौण्डेशन् आरोग्यम्, शिक्शनम् अपि च मूलभूतसौकर्यम् विषयेषु अवधानम् प्रददाति।
प्रशस्तिपुरस्काराः
२००४ तमे वर्षे तस्यै वार्षिक औधमहिला इत्यर्थम् एकनोमिक्स् टैम्स् पुरस्कार प्रदत​। अपि च वर्षस्यै व्यवहारिका भारतीय महिला इति नामाकारणमपि कृतवन्तः। सा भारतीय चेम्बर् आफ् कामर्स् इत्यस्याः जीवितकाले प्राप्ति पुरस्कारम् अपि च कर्णाटक राज्योत्सव पुरस्कार मपि प्राप्तवती
निर्देश:
https://en.wikipedia.org/wiki/Kiran_Mazumdar-Shaw
https://www.britannica.com/biography/Kiran-Mazumdar-Shaw
यस्य नाहङ्कृतो भावो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यस्य न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥
अन्वयः
यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।
अर्थः
यस्य सर्वेषां कर्मणां कर्ता अहं न इति अभिप्रायो वर्तते, यस्य च अन्तःकरणम् इदम् इष्टम् इदं च अनिष्टमिति विचार्य कर्मसु न प्रवर्तते सः चेतनान् मारयन्नपि न मारणप्रयुक्तं पापं प्राप्नोति । तस्मात् सः कदापि न संसारे बद्धो भवति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
17 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रीकृष्णभट्टः
कविपरिचयः
श्रीकृष्णभट्टस्य (Srikrishna Bhatta) स्थितिकालः - १६७५ क्रिस्ताब्दतः १७६१ क्रिस्ताब्दपर्यन्तं स्वीक्रियते । अयम् आन्ध्रप्रदेशस्य तैलङ्गब्राह्मणपरिवारे जनिं लेभे । अयं जयपुरनरेशस्य द्वितीयजयसिंहस्य तत्पुत्रस्य ईश्वरसिंहस्य च सभापण्डितः आसीत् । तौ १६११ तः १७५० वर्षपर्यन्तं शासनं चक्रतुः । ततः पूर्वं कविः बून्दीराज्याश्रये अतिष्ठत् ।
काव्यकला
आश्रयदातुः प्रशस्तिगानमेव अस्य महाकाव्यस्य प्रयोजनम् । यद्यपि कथानकमत्र ऐतिहासिकं, परं कल्पनापक्षः एव प्रबलः । ऐतिहासिकतथ्यानां घटनानाञ्च यथार्थचित्रणे न कवेराग्रहः । संस्कृतकाव्यपरम्पराम् अनुसृत्य तेन चरित्रचित्रणे घटनावर्णने च अलौकिकतायाः मिश्रणं कृतम् । अत एव ऐतिहासिकघटनाचक्रस्य प्राधान्येऽपि अत्र काव्यत्वहानिः नानुभूयते । ऐतिहासिकघटनोल्लेखे कविः स्वकल्पनावैभवमपि प्रदर्श्यत्येव । यथा -
कविः पात्रचरित्रचित्रणे सावधानः । चरितनायके ईश्वरसिंहे तेन धीरोदात्तनायकोचितानि सर्वाणि लक्षणानि सम्यक् प्रदर्शितानि । तद्यथा - ईश्वरविलासे विलक्षणा प्रौढिरस्ति । अत्र कल्पनायां रमणीयता सरसता मौलिकता च सन्ति । शैल्यां चास्ति प्राञ्जलता । अत्र भावकलापक्षयोः सामञ्जस्यं संलक्ष्यते । भावानां गाम्भीर्यं, रसानां परिपाकः, भाषायाः रमणीयता, अलङ्काराणां स्वाभाविकता चास्य वैशिष्ट्यम् ।
‎
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
माध्य
अयं लेखः सांख्यिकीयसंकल्पनायाः विषये अस्ति |
सांख्यिकी तथा संभाव्यता सिद्धान्ते, माध्यिका दत्तांशनमूनायाः, जनसंख्यायाः, संभाव्यतावितरणस्य वा अधः अर्धभागात् उच्चतरं अर्धं पृथक् कुर्वन् मूल्यं भवति | दत्तांशसमूहस्य कृते "मध्यम" मूल्यं इति चिन्तनीयम् । मध्यमस्य तुलने दत्तांशस्य वर्णने मध्यमस्य मूलभूतं वैशिष्ट्यम् (प्रायः केवलं "सरासरी" इति वर्णितम्) अत्यन्तबृहत्-लघु-मूल्यानां अल्प-अनुपातेन न तिर्यक् भवति इति, अतः "विशिष्टस्य" मूल्यस्य उत्तमं प्रतिनिधित्वं प्रदाति इति | उदाहरणार्थं मध्यमा आयः "विशिष्ट" आयः किम् इति सूचयितुं उत्तमः उपायः भवितुम् अर्हति, यतः आयवितरणं अतीव तिर्यक् भवितुम् अर्हति ।
औपचारिकरूपेण जनसंख्यायाः माध्यिका एतादृशं किमपि मूल्यं भवति यत् न्यूनातिन्यूनं आर्धं जनसंख्या प्रस्तावितमध्यमात् न्यूनं वा समानं वा भवति तथा च न्यूनातिन्यूनं आर्धं प्रस्तावितमध्यमात् अधिकं वा समानं वा भवति | माध्यिकाः अद्वितीयाः न भवेयुः। मध्यमः कस्यापि क्रमबद्धस्य (एकविमीयस्य) दत्तांशस्य कृते सुनिर्दिष्टः भवति, तथा च कस्यापि दूरमापकस्य स्वतन्त्रः भवति ।
मध्यमं स्थानस्य मापरूपेण उपयोक्तुं शक्यते यदा कश्चन चरममूल्यानां न्यूनीकृतं महत्त्वं ददाति, सामान्यतया यतोहि वितरणं तिर्यक् भवति, चरममूल्यानि न ज्ञायन्ते, अथवा बहिर्मुखाः अविश्वसनीयाः सन्ति, अर्थात् मापन/प्रतिलेखनदोषाः भवितुम् अर्हन्ति |
यथा बहुसमूह१, २, २, २, ३, १४ इति विचार्यताम् । अस्मिन् सति मध्यमः २ | यतो हि माध्यिका समुच्चये मध्यमदत्तांशस्य आधारेण भवति, तस्मात् तस्य गणनाय अत्यन्तपरिणामानां मूल्यं ज्ञातुं आवश्यकं नास्ति । यथा, समस्यायाः समाधानार्थं आवश्यकसमयस्य अन्वेषणं कुर्वन्तः मनोविज्ञानपरीक्षायां यदि अल्पसंख्याकाः जनाः दत्तसमये समस्यायाः समाधानं सर्वथा कर्तुं असफलाः अभवन् तर्हि अद्यापि मध्यमा गणयितुं शक्यते |
कतिपयप्रकारस्य वितरणस्य माध्यिकाः तेषां मापदण्डात् सुलभतया गणयितुं शक्यन्ते;
-> सममितस्य एकविधवितरणस्य माध्यिका गुणेन सह सङ्गच्छते ।
-> सममितवितरणस्य माध्यिका यस्य मध्यमं μ भवति सः अपि μ इति मूल्यं गृह्णाति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
सूरणम्
thumb|right|200px|सूरणसस्यम् thumb|200px|left|नारिकेलपर्णेन निर्मितेषु स्यूतेषु पूरितानि सूरणानि thumb|200px|right|सूरणपुष्पम् thumb|200px|left|वन्यसूरणस्य सस्यम्
एतत् सूरणम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् सूरणम् आङ्ग्लभाषायां Elephant foot yam इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Amorphophallus paeoniifolius इति । एतत् सूरणं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तुलसीपूजा
तुलसी विवाह तुलसी सस्यं हिन्दुनां कृते अति पवित्रम् । तुलस्या विना विष्णो: पूजा अपूर्णमेव । तुलस्या: विष्णुना सह विवाहं ‘तुलसी विवाह’ इति आचर्यन्ति । वर्षाकालान्ते शरदृतौ तुलसी विवाहस्य आचरणं भवति । तुलसी विवाह उत्सवानन्तरे जनेभ्य: विवाहादि शुभमुहूर्ता: अपि लभ्यते ।
विधिपूर्वक तुलसी विवाह: सामान्यत: कार्तिकमासे शुक्लपक्षे द्वादशितिथौ वर्तते । परन्तु कर्तिक मासस्य शुक्ल द्वादशी आरभ्य पूर्णिमा पर्यन्तम् एकस्मिन् कश्चन दिने आचरयतुं शक्नुम: ।
पुराणकथा
हिन्दुधर्मे तुलसी आदरणीया देवी । सा विष्णुपत्नि अपि इति मन्यते । सा ‘विष्णुप्रिया’ नाम्ना अपि प्रसिद्धा अस्ति । पद्मपुराणे तुलसी विवाह प्रसङ्गस्य उल्लेख एवम् अस्ति ।
तुलसी सस्यरूपात् पुर्वे ‘वृन्दा’ नाम्ना एका नारी आसित् । सा असुरराजा जलन्धरेन साकं परिणतवती । सा परम साध्वी च । तस्या: पातिवृत्यं बलेन जरासन्ध: अपराजित: अपि अभवत् । अत: देवा: अपि तं परजेतुं  अशक्नुवन् । तदा देवा: अस्या: समस्याया: परिहारार्थं विष्णुं प्रार्थितवन्त: । विष्णु: एकं युक्तिं चिन्तयित्वा देवान् प्रति एवम् अदिष्टवान् “भवन्त: पुन: एक वारं जलन्धरं युद्धाय आह्वयतु”
जलन्धर: युद्धाय गन्तुं सिद्ध: अभवत् । तदा वृन्दा पत्यु: जयाय सङ्कल्पं कृत्वा जलन्धर: उद्दिश्य इति उक्तवती “ यावत् पर्यन्तं भवान् युद्धे विजयं प्राप्य न प्रत्यगच्छति तावत् पर्यन्तं पातिवृत्येन तिष्ठ्वा तव बल वर्धनं करोमि” । तदनन्तरे विष्णु: जलन्धरस्य रुपं धारयित्वा वृन्दां मिलितवान् । इति वृन्दाया: पातिवृत्यं नष्टं अभवत् । परिणामत: जलन्धर: बलहीनं अभवत ,युद्धे मारितवान् च् ।
वृन्दा विष्णो: वञ्चनं ज्ञात्वा कुपिता भूत्वा विष्णुं इति शपितवति “भवान् पाषाण हृदयि, तदर्थ्ं इत: पर पाषाण रुपेण एव तिष्ठतु”। तत: पर विष्णु शालिग्राम रुपं धृतवान् । शालिग्राम एव विष्णो: प्र्मुख प्रतीक अस्ति । विष्णु: शालिग्राम रुपेण वृन्दया सह विवाहं कृतवान् । तत् दिनं तुलसी विवाह उत्सव रुपेण जना: सम्भ्र्मेण आचर्यन्ति ।
उत्सवाचरण
तुलसी विवाह उत्सव कर्यक्रम साम्प्रदायिक विवाह विधि अनुसारिणि एव वर्तते । प्रभोदिनि एकदशी दिने निराहरे स्थित्वा विष्णो: पूजां करोति । परेद्यु अर्थात् द्वादशी दिने प्रात: तुलस्या सह विष्णो: पूजां करोति । विवाह उत्सव सायम् गोधूली मुहुर्ते सम्पन्नं भवति ।
गृहस्य पुरत: तुलसी सस्यसमेत एकम् वृन्दावनं सामान्यत: वर्तते । वृन्दावनं इक्षुदण्डै: आम्रपर्णमालाभि: पुष्पमालाभि: च शोभनं करोति । वृन्दावने कृष्णस्य प्रतिमां शालिग्राम शिलाम् वा स्थापयति । तुलस्यां षोडषोपचार पूजां समर्पयति । तथा कृष्णं प्रति अपि षोडषोपचार पूजां समर्पयति । तुलसी कृष्णर्योमध्ये अन्त:पटम् स्थापयित्वा मङ्गलाष्टकस्य पठनं करोति । पठनान्तरे अन्त:पटं दूरीकृत्वा सर्वे अक्षतान् समर्पयित्वा विवाहे साक्षीभूत्वा आनन्दं अनुभवन्ति। सर्वे मधुरं अन्य प्रसादं भुक्त्वा मोदन्ते ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
कर्पूरमञ्जरी
राजशेखरेण कर्पूरमञ्जरी इति ग्रन्थः विलिखितः । एतस्य विषये अद्य विवरणं नोपलभ्यते इति न, किन्तु किञ्चिदिव । यथा-:कर्पूरमञ्जरी(सट्टकम्) सट्टकलक्षणं तूक्तम् भावप्रकाशः नाम्नि ग्रन्थे यथा- सैव प्रवेशकेनापि विष्कम्भेन विना कृता । अङ्कस्थानीयविन्यस्तचतुर्जवनिकान्तरा । प्रकृष्टप्राकृतमयी सट्टकं नामतो भवेत् ॥ इति । पूर्णतया प्राकृतभाषायां विरचितमिदं सट्टकप्रकारे विरचितम् नाटकम् । अत्र राजाऽपि प्राकृतभाषायामेव सम्भाषते । कर्पूरमञ्जरीति प्रसिद्धायाः विदर्भराजपुत्र्याः विवाहः चण्डपालनाम्ना सह कथं समभवदिति कथाऽत्र वर्णिता, या कथा तु पूर्वम् अपराजितनाम्ना कविना निबद्धासीदिति राजशेखरेणैव गीयते । अस्मिन्नाटकेऽनेन कविना प्रस्तावनायां हालः हरिचन्द्रः कविराजः इत्यादयः पूर्वकवयः स्मर्यन्ते । एषु कविराजः राघवपाण्डवीयम् नाम्नः द्विसन्धानकाव्यस्य कर्ता, राजशेखरस्य पूर्वपुरुषश्च । एष कविराजम् ,बालकविः, इति उपज्ञापयति । एवं च ’बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथोपाध्यायः’ इति वदन् कविराजः निर्भयनाम्नः राज्ञः गुरुरासीदिति ज्ञापयति । आत्मानं "रजनीवल्लभशिखण्डः" अर्थात् रजनीवल्लभः=चन्द्रः (राजः) स एव शिखण्डः शेखरम् यस्य सः रजनीवल्लभशिखण्डः = राजशेखरः । इति निर्दिशति ।
जनकपुर अञ्चलम्
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्पूरमञ्जरी
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गोराणी
thumb|left|200px|विक्रयणार्थं संस्थापिताः गोराण्यः
एषा गोराणी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा गोराणी आङ्ग्लभाषायां Guar अथवा Cluster beans इति उच्यते । एषा गोराणी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतया क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बारेचेहरिया-भावना-महोत्सवः
आसामप्रदेशस्य शोणितपुरमण्डलान्तर्गतस्य जामुगुरिहट्टनामके स्थाने पञ्चवर्षेषु एकवारम् अनुष्ठीयते भाओनाख्यः महोत्सवः। बारेचहरीया-भावना इति आसामप्रदेशस्य शोणितपुरमण्डलान्तर्गतस्य जामुगुरिहट्टनामके स्थाने पञ्चवर्षेषु एकवारम् अनुष्ठीयमानः भाओनामहोत्सवः। वारेचहरीया-इत्यत्र स्थितयोः वारेशब्दस्य अनेके इत्यर्थः चहरीयाशब्दस्य च नागरिकाः इत्यर्थः। अर्थात् ग्रामान्तराणां नागरिकाः एकत्र सम्भूय भावनायाः यत् उद्यापनं कुर्वन्ति तदेव बारेचहरीया-भावना इति नाम्ना ज्ञायते। एतद् भावनाख्यम् अनुष्ठानं प्रायः त्रयोदशाधिकद्विशततमवर्षेभ्यः एतत्स्थानस्य ऐतिह्यम् आवहत् वर्तते। एतदनुमीयते यत् प्रायः सप्तनवत्युत्तरसप्तदशशततमख्रीष्टाब्दात् अष्टनवत्युत्तरसप्तदशशततमख्रीष्टाब्दात् वा अद्यावधि जामुगुरिहट्टनामके स्थाने एतद्भावनाख्यम् अनुष्ठानम् अनुष्ठीयमानं वर्तते।
अनुष्ठानविधिः
बारेचहरीयाभावनायाः मुख्यमण्डपांशः पद्मपुष्पस्य आकृत्या निर्मीयते। पद्मस्य प्रतिपार्श्वम् एकैकस्याः खलायाः निर्माणं क्रियते। एकस्यां खलायाम् सप्त खुंट्याख्यं द्रव्यं तिष्ठति। मण्डपस्य दक्षिणपार्श्वे गम्बुजाकृत्याः निर्माणं कृत्वा तदुपरि सुवर्णवर्णानां कलसानां स्थापनं क्रियते। प्रत्येकं खलायाः मध्यभागे दौले-इत्याख्यस्य सिंहासनस्य स्थापनं क्रियते। खलानां सम्मुखभागे एकैकं वाटसोरा-इत्याख्यं द्रव्यं तिष्ठति, तेषां समीपे एकैकं कृत्वा छोँघर-इत्याख्यं द्रव्यं तिष्ठति। प्रत्येकं खलायाः वाटसोरा-इत्याख्यस्य वस्तुनः छोँघर-इत्याख्यस्य वस्तुनः च आकृतिः समानमेव भवति। गम्बुजेन साकं रभा खलासमूहः च सप्तभागेन विभज्यते। ते च-
क) गुर्वासनम्। ख) विशिष्टानाम् जनानाम् आसनम्। ग)गुर्वासनस्य प्रदक्षिणार्थं मार्गः। घ) रङ्गभूमिः अभिनयक्षेत्रो वा। ङ) वाटसोरा। च) मुकलिस्थानम्। छ) मूलभूता वाटसोरा च।
वैशिष्ट्यम्
जातिधर्मवर्णनिर्विशेषेण सार्वजनिकतया उत्सवस्य उद्यापनं, धर्मीय-सांस्कृतिकं रङ्गप्रतिष्ठानं च लक्षशः जनाः उपभोगं कुर्वन्ति इत्येवास्य उत्सवस्य वैशिष्ट्यम्। कस्यचित् प्रशिक्षितस्य कौशलिनः वा जनस्य सहयोगम् उपेक्ष्यैव ग्रामस्थाः जनाः स्वेषां बुद्धिबलमुपयुज्य सुन्दरस्य एकस्य मण्डपस्य निर्माणं कुर्वन्ति। केन प्रथमवारम् एतत्कृतमिति न ज्ञायते अधुनापि। एतस्य वैशिष्ट्यं यत् चतुर्दशतः एकविंशतिपर्यन्तम् एकस्मिन् समये एव भिन्नखलायां भाओनानाटस्य अनुष्ठानम्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
खण्डशर्करा
thumb|200px|right|श्वेतवर्णीया खण्डशर्करा
इयम् अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा खण्डशर्करा आङ्ग्लभाषायां Rock Sugar इति उच्यते । अस्याः खण्डशर्करायाः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । आहारत्वेन यावता प्रमाणेन उपयुज्यते तावता एव प्रमाणेन औषधत्वेन अपि उपयुज्यते खण्डशर्करा । बालेभ्यः औषधदानावसरे प्रमुखं पात्रं वहति खण्डशर्करा । शर्करायाः स्थाने सर्वत्र उपयोक्तुं शक्या खण्डशर्करा । एषा खण्डशर्करा बहुवर्णीया अपि ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः खण्डशर्करायाः स्वभावः
thumb|200px|right|इक्षुराशिः खण्डशर्करा मधुररुचियुक्ता, नेत्रस्य हितकरी, शरीरस्य वर्धिका च । एषा खण्डशर्करा स्निग्धा, शीतगुणयुक्ता च अपि ।
thumb|200px|left|विभिन्नानां वर्णानां खण्डशर्करा
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
मांग विश्लेषण
मांग विश्लेषण
वस्तुनः माङ्गल्यं तस्य परिमाणं भवति यत् उपभोक्तारः दत्तकाले विविधमूल्येषु क्रेतुं समर्थाः इच्छुकाः च भवन्ति । अतः, कस्यचित् वस्तुनः माङ्गं भवितुं उपभोक्तुः तस्य क्रयणस्य इच्छा, तस्य क्रयणस्य क्षमता वा साधनं वा भवितुमर्हति, तथा च तस्य सम्बन्धः प्रतिकालस्य एककं अर्थात् प्रतिदिनं, प्रतिसप्ताहं, प्रतिमासं वा प्रतिवर्षं वा भवितुमर्हति।इदं दर्शयति दत्तमूल्येषु क्रीतस्य वस्तुनः परिमाणाः । मार्शलविश्लेषणे माङ्गल्याः अन्ये निर्धारकाः दत्ताः नित्याः च गृह्यन्ते ।
कस्यापि वस्तुनः माङ्गल्याः स्तरं निर्धारयन्ति ये कारकाः ते निम्नलिखितरूपेण सन्ति ।
वस्तुनः मूल्यं यत्किमपि अधिकं भवति तथा तस्य परिमाणं न्यूनं भवति । मूल्यं यावत् न्यूनं भवति तावत् अधिकं परिमाणं आग्रहितं भवति ।
ख. अन्येषां वस्तूनाम् मूल्यानि : १.
अस्मिन् सन्दर्भे द्रव्याणि त्रयः प्रकाराः सन्ति ।
विकल्पाः : १.
यदि एकस्य वस्तुनः मूल्यवृद्ध्या (अथवा पतनेन) अन्यस्य वस्तुनः माङ्गल्याः वृद्धिः (अथवा क्षयः) भवति तर्हि द्वयोः द्रव्ययोः विकल्पः इति उच्यते अन्येषु शब्देषु विकल्पाः ते वस्तूनि सन्ति ये समानान् इच्छान् पूरयन्ति, यथा चाय-कॉफी ।
यदि काफीयाः मूल्यं पतति तर्हि काफीयाः माङ्गल्यं वर्धते यत् चायस्य माङ्गल्याः न्यूनतां जनयति यतोहि चायस्य उपभोक्तारः स्वस्य माङ्गं काफीं प्रति स्थानान्तरयन्ति यत् सस्तां जातम्। अपरं तु यदि काफीयाः मूल्यं वर्धते तर्हि तस्य माङ्गल्यं पतति । परन्तु चायस्य माङ्गल्यं वर्धते यतोहि काफीयाः उपभोक्तारः स्वस्य माङ्गं चायं प्रति स्थानान्तरयिष्यन्ति।
पूरक वस्तु : १.
यत्र कार-पेट्रोल-रोटिका-घृत-चाय-शर्करा-आदीनां द्वयोः पदार्थयोः आग्रहः परस्परं सम्बद्धः भवति, तत्र ते पूरकवस्तूनि इति कथ्यन्ते । पूरकवस्तूनि तानि सन्ति ये परस्परं विना प्रयोक्तुं न शक्यन्ते।
यदि कथयतु, कारानाम् मूल्यं वर्धते, तेषां महत्त्वं च भवति तर्हि तेषां माङ्गल्यं पतति, तथैव पेट्रोलस्य मागः अपि पतति । प्रत्युत यदि कारानाम् मूल्यं पतति, ते सस्ताः भवन्ति तर्हि तेषां माङ्गल्यं वर्धते, तथैव पेट्रोलस्य मागः अपि वर्धते ।
माङ्गानुमानं तथा माङ्गपूर्वसूचना
इत्यस्य स्तरस्य मध्ये लिङ्कानां वा सम्बन्धस्य परिमाणं निर्धारयितुं प्रयतते
मागः तथा च चराः ये तस्य निर्धारकाः सन्ति तथा च सामान्यतया मूल्यनिर्धारणरणनीत्याः परिकल्पने उपयुज्यते
दृढस्य । डिमाण्ड् अनुमान प्रबन्धकः परिमाणे मूल्ये भविष्ये परिवर्तनस्य प्रभावस्य विश्लेषणं करोति चित्रपाठ्यम्=demand analysis|लघुचित्रम्|demand analysis
आग्रहं कृतवान्। फर्मः मूल्यं ग्रहीतुं शक्नोति यत् विपण्यं स्वस्य उत्पादस्य विक्रयणार्थं धारयितुं सज्जः भविष्यति। अति अनुमानम्
न्यूनमूल्यं यस्य परिणामेण लाभः न्यूनः भवति। माङ्गल्याः अनुमानस्य आँकडा प्रायः एकवर्षस्य अल्पकालस्य कृते एकत्रितः भवति
अथवा न्यूनं कृत्वा प्रत्येकस्य चरस्य प्रभावं मुख्यतया मूल्यं ज्ञातुं विभिन्नचरानाम् सम्बन्धे विश्लेषितं भवति
ग्राहकानाम् आग्रहव्यवहारस्य विषये। अल्पकालं यावत् भवति ।
इत्यस्मिन् प्रबन्धकाः कस्यचित् उत्पादस्य भविष्यस्य सर्वाधिकं सम्भाव्यमागधां पूर्वानुमानं कुर्वन्ति येन सः निर्मातुम् अर्हति
उत्पादनस्य विभिन्नकारकाणां अर्थात् श्रमः, कच्चा मालः, यन्त्राणि, धनम् इत्यादीनां कृते आवश्यकी व्यवस्था।
माङ्गपूर्वसूचना अतीतस्य आधारेण भविष्यस्य कस्यापि तिथौ माङ्गल्याः अपेक्षितस्तरं वदति तथा च...
सूचनां प्रस्तुतं कुर्वन्तु। उत्पादननियोजने, नूतनउत्पादविकासे, क्षमतावर्धनेषु च साहाय्यं कृतवान्
अथवा नवीनाः योजनाः इत्यादयः सामान्यतया अल्पकालीन-अनुमानस्य अपि च दीर्घकालीन-अनुमानस्य कृते माङ्ग-पूर्वसूचनायाः उपयोगः भवति
पूर्वानुमानम् ।
एवं माङ्गानुमानं पूर्वानुमानं च कदा कथं कुत्र केन कियत् भविष्यति इति अर्थः
द्वयोः भागयोः विभक्तम् अर्थात् पूर्वस्थितीनां विश्लेषणं वर्तमानस्थितीनां विश्लेषणं च सन्दर्भेण
एकं सम्भाव्यं भविष्यस्य प्रवृत्तिं प्रति। दत्तस्य अन्तर्गतस्य वस्तुनः सेवायाः वा सर्वाधिकं सम्भाव्यमागधां अनुमानयितुं साहाय्यं करोति
व्यापारिकस्थितयः।
पञ्चाक्षरी गवायी
पञ्चक्षरी गवायी (Panchakshari Gavayi) भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य गदगमण्डलस्य प्रसिद्धः हिन्दुस्तानीगायकः सङ्गीताश्रमस्य श्री वीरेश्वरपुण्याश्रमस्य संस्थापकः च । अयं कर्णाटकस्य हावेरीमण्डलस्य हानगल्जनपदस्य काडशेट्टिहळ्ळि इति ग्रामे क्रि.श. १८९२ तमे वर्षे फेब्रवरि मासस्य द्वितीये दिने अजायत । अस्य पिता "गुरुपादय्य चरन्तिमठ", माता "नीलम्मा" इति । अस्य अङ्कितनाम गदिगय्य इति । गदिगय्यः अस्य अग्रजः गुरुबसवय्यः च जन्माना एव अन्धौ । स्थानीये प्रदेशे उपलभ्यं सङ्गीतज्ञानं प्राप्तवन्तौ । कदाचित् श्रीहक्कल बसवेश्वरमहोत्सवावसरे गायन्तौ बालकौ दृष्ट्वा पुज्यः हानगल् कुमारस्वामी एतौ आत्मना सह नीतवान् ।
सङ्गीतशिक्षा
भ्रातरौ अनेकैः गुरुभिः सङ्गीतज्ञानं प्राप्तवन्तौ । श्रीकुमारस्वामी ग्रामेषु भिक्षाटनं कृत्वा नेलविगिप्रदेशे शिवयोगमन्दिरं प्रतिष्ठापयत् । तत्र अन्यबालकैः सह एतौ अपि सङ्गीताभ्यासम् अकुरुताम् । तस्मिन् काले ज्येष्ठः गुरुबसवय्यः दिवङ्गतः । अष्टादशवर्षीयः गदिगय्यः मैसूरुनगरे गौरीशङ्करस्वामिपादानां सन्निधौ सङ्गीताध्ययनम् अकरोत् । वर्षचतुष्टयं मैसूरुनगरे भिक्षान्नं कृत्वा उदरपोषणं कृतवान् । पश्चात् बागलकोटनगरे प्रचालिते वीरशैवमहासभायाः अधिवेशने शिवकुमारस्वामिभिः " पञ्चाक्षरी गवायी " इति नामाङ्कितः अभवत् । एतत्पश्चात् वर्षचतुष्टयं हिन्दुस्तानीसङ्गीतम् अभ्यस्य उभयसङ्गीतवित् अभवत् । सङ्गीतमार्गेण समाजसेवां चिकीर्षुः पञ्चाक्षरी गवायी कञ्चगल् बिदिरे ग्रामस्य प्रभुकुमारशिवाचार्येण शिवदीक्षां प्राप्य आध्यात्ममार्गे अनुगतवान् ।
सङ्गीतप्रचारः
पञ्चाक्षरी गवायी राज्ये सर्वत्र सञ्चरन्तीं सङ्गीतपाठशालाम् अरब्धवान् । क्रि.श. १९१४ तमवर्षे गदगमण्डलस्य रोणजनपदे निडगुन्दिकोप्पे शिवयोगमन्दिरस्य शाखायां सङ्गीतशालाम् आरब्धवान् । अस्यां शालायां कन्नडम्. संस्कृतम् च पाठयन्ति स्म । अस्य शिष्यत्वेन आगतः उत्तराधिकारी पुट्टराजः अपि जन्मना अन्धः एव । गवायी सङ्गीतशालायाः निर्वहणधनसङ्ग्रहार्थं नाटकसमवायमेकम् आरब्धवान् किन्तु यशं न सम्पादितवान् । क्रि.श. १९३० तमे वर्षे पञ्चाक्षरी गवायी स्वशिष्योद्धारार्थं बहुप्रयत्नं कृतवान् । तस्यां स्थितौ साहाय्यं कृतवान बसरिगिडस्य वीरप्पः । एषः पञ्चाक्षरीगवायीवर्यस्य स्वस्य भूमौ लघुशालां निर्मीय धनधान्यादीनि दत्त्वा सङ्गीतपाठशालां  संरक्षितवान् । गवायी अस्य शालायाः श्री वीरशैवपुण्याश्रमः इति नामकरणम् अकरोत् ।
देशभाषाभिमानी
पञ्चाक्षरी गवायी सर्वदा खादिवस्त्रम् एव धरति स्म । उदररोगेणपीडितः आयुर्वेदचिकित्सां विना अन्यां तिरस्कृतवान् । मुम्बै नगरे आयोजितसङ्गीतगोष्ठ्यां कन्नडगीतानि गीतवान् ।
इहलोकत्यागः
प्रायः चत्वारि वर्षाणि यावत् उदरवेदनया परितप्तः गवायी अन्ते क्रि.शा. १९४४ तमवर्षस्य जूनमासस्य एकादशे दिनाङ्के दिवङ्गतः ।
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः
बिहु-उत्सवः
बिहु(Assamese: বিহু,ಹಿಂದಿ:बिहू)असमराज्य्स्य त्रीणि सांस्कृतिकपर्वाणि प्रतिनिधिरूपेण संनिधापयति । प्राचीनपद्धत्याः क्रमः अस्य मूलम्,  तथापि नगरप्रदेशस्य गुणयुक्तं  अस्ति एतत् पर्व । अतः दशवर्षेभ्यः नगरप्रदेशेषु वाणिज्यकेन्द्रेषु अत्यन्तं प्रसिद्धं सञ्जातम् अस्ति । बिहु इति पर्व बिहुनृत्यं  बिहुलोक्गीतं च सूचयितुम् उपयुङ्क्ते । बिहु इति पदं विषुवत् इति पदेन निष्पन्नम् अस्ति । एतत् भारते  मार्चमासे  सूर्यस्य समभाजकवृत्तस्य क्रमणस्य समयः अस्ति,मार्चमासस्य  एकविंशत्यां तारिकायाम् ) ।  इदम् पर्व विषुवत् सम्बन्धि अस्ति । एतेन सह अन्यानि पर्वाणि अपि सूचितानि भवन्ति । वस्तुतः अयम् उत्सवः एप्रिल् मासस्य मध्यभागात् आरभ्य एकमासपर्यन्तं प्रचलति । एतेन सह अन्यद् बिहुद्वयम् अस्ति। ते अक्क्टोबरमासे एकम्, अन्यत्  जनवरि मासे आचर्यते । त्रीणि पर्वाणि अपि सङ्क्रमणसम्बन्धीनि सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:असमराज्यम्
भराडीसैँण
भराडीसैँण (गढवळि/हिन्दी: भराड़ीसैँण; Bhararisain) भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य ग्रीष्मकालीनराजधानी अस्ति । इदं चमोलीमण्डलस्य गैरसैँण-अनुमण्डले गैरसैँन-नगरात् प्रायशः १४ किमी दूरे स्थितम् अस्ति ।
इतिहासः
उत्तराखण्डस्य राज्यत्वस्य विषये केचन कार्यकर्तारः गैरसैँण इति नूतनराज्यस्य राजधानीयै आदर्शस्थानम् अमन्यन्त । परन्तु देहरादून-नगरम् अस्थायी राजधानी अभवत् । स्थायीराजधानीस्थानस्य निर्णयार्थं स्थापितः वी॰एन॰ दीक्षित आयोगः गैरसैँण भूकम्पस्य अत्यन्तं प्रवणः इति अङ्गीकृतवान् । २०१२ तमे वर्षे स्थानीयाभियाचनां कारणात् उत्तराखण्डस्य तत्कालीनमुख्यमन्त्री विजय बहुगुणा गैरसैँण-नगरे मन्त्रिमण्डलस्य सभाः कृत्वा भराडीसैँण-नगरे विधानसभाभवनस्य निर्माणम् आरब्धवान् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य नगराणि वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
मन्त्रयोगः
मननात् त्रायत इति मन्त्रः मननत्राणधर्मणो मन्त्राः । तन्त्रशास्त्रे उक्तं यत् – परमशिवप्रोक्तस्य तन्त्रागमस्य साधनाविधिर्भवति मन्त्रयोगः । भारतीयदर्शने निगमस्य (वेदस्य), आगमस्य (तन्त्रस्य) परमप्रमाणं स्वीक्रियते । यथा – प्रयोगो विद्यते – वेदाः प्रमाणम्, आगमाः प्रमाणम् इति । आगच्छति बुध्दिमारोहति यस्माद्भ्युदयनिः श्रेयसोपायः स आगमः । तत्रागमस्य रहस्यमयसाधनाविधेः नाम भवति मन्त्रयोगः । नामरुपात्मकविषयेण जीवो बन्धनयुक्तो मवति । नामरुपात्मकप्रकृतिवैभवद्वारा अविद्याग्रस्तो भवति जीवः । अतः स्वस्य सूक्ष्मप्रकृतिप्रवृत्योः अनुसारेण नाममयशब्दावलम्बनेन भावमयरुपावलम्बनेन यत् योगसाधनं क्रियते तन् मन्त्रयोग इत्युच्यते । मन्त्रयोगस्य षोडशाङ्गानि सन्ति । तदुक्तम् – भक्ति- शुध्दि- आसन् –पञ्चाङ्गसेवन-आचार-धारण- दिव्यदेशसेवन्- प्राणप्रक्रिया मुद्रा- तर्पण- हवन् –बलि याग – जप-ध्यान- समाधीत्यादीनि षोडशाङ्गानि शास्त्रेषु वर्णितानि । योगेऽस्मिन् मुख्यतया कर्मत्रयं क्रियते । यथा –नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च
बागमती अञ्चलम्
बागमती अञ्चलम् (बागमती अञ्चल ) नेपालदेशस्य मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रे विद्यमानमिदं अञ्चलं बागमती नदी तः नामकरणं कृतंमस्ति अस्मिनेव अञ्चले नेपालदेशस्य राज्यञ्च वर्तते अत्र अष्ट मण्डलानि विद्यन्ते अतः यद् अधिकानि मण्डलानि भूतानि अञ्चलञ्च उच्यते ।
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्तुलकम्
thumb|150px|left|वर्तुलकसस्यं, पुष्पं, फलं चापि thumb|200px|right|वर्तुलकस्य अन्तः दृश्यमानानि बीजानि
एतत् वर्तुलकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् वर्तुलकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वर्तुलकम् आङ्ग्लभाषायां Favabean इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Vicia faba इति । एतत् वर्तुलकं भारते सर्वत्र उपयुज्यते । अनेन वर्तुलकेन क्वथितं, व्यञ्जनं चापि निर्मीयते । एतत् वर्तुलकं चित्रान्न-पृथुक-उपमादिषु अपि योज्यते । thumb|right|200px|शुष्काणि वर्तुलकानि thumb|200px|left|वर्तुलकबीजानि
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विषुवपर्व
केरलराज्यस्य कृषिपर्व भवति विषु। मलयालमासस्य मेड (मेष) मासस्य प्रथमे दिनाङ्के आचर्यते। दिनेऽस्मिन् वैशिष्ट्येन अग्रिमवर्षस्य ज्योतिषफलानि अपि चर्च्यन्ते। तत् 'विषुफलम्' इत्यभिधीयते। न केवलं केरलेषु अपि तु केरलपाश्ववर्तीनाम् अन्यराज्यानां सीमाप्रदेशेष्वि पर्व इदम् आचर्यते। भारतस्य सर्वेषु राज्येषु समानपर्वाणि आचर्यन्ते। सर्वत्रापि भारतकालगणनासम्प्रदायस्यैव परिगणनं भवति।
पोलिक पोलिक दैवमे तन् नेल् पोलिक इत्यादीनि पुल्लुवगीतानि च पर्वणस्यास्य कषिणा सह विद्यमानं सम्बन्धं द्योतयति। विषुदिने कृतानां कर्मणां प्रभावः एकवर्षं यावत् अनुवर्ततेति विश्वासः वर्तते। पर्वणस्यास्य सम्बन्धः भगवता श्रीकृष्णेन सह कल्पितः अस्ति केरलेषु। गुरुवायूर् इत्यादिषु श्रीकृष्णमन्दिरेषु पर्वणस्यास्य आचरणं प्रसिद्धमस्ति।
काफीचूर्णम्
thumb|left|200px|काफीसस्यम् thumb|200px|right|विक्रयणार्थं सज्जीकृतं काफीचूर्णम् thumb|left|200px|काफीफलम् thumb|right|150px|काफीचूर्णस्य निर्माणम् thumb|200px|left|काफीबीजानि
एतत् काफीचूर्णं भारते अपि वर्धमानस्य कस्यचित् सस्यविशेषस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Powder इति उच्यते । काफीसस्यस्य बीजानि भर्जयित्वा एतत् चूर्णं निर्मीयते । तेन कफीचूर्णेन "काफी" नामकं पेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।
बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:चूर्णानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कार्त्तिकचतुर्थी
उत्तरभारते “ करवा-चौथ “ इति प्रसिद्धं करकचतुर्थी ( कार्तिकचतुर्थी ) पर्व हिन्दूनाम्  एकं प्रमुखपर्वदिनम् । विशेषतः उत्तरभारते पञ्जाब, देहली, उत्तरप्रदेशः, हरियाणा, मध्यप्रदेशः तथा राजस्थानम् एतेषु राज्येषु महिलाभिः श्रद्धया आचर्यमाणं व्रतम् इदम् ।( आन्ध्रप्रदेशराज्ये एतं व्रतम् अट्लताड्डे इति नाम्नि आचरन्ति । परन्तु आचरणविधिः भिन्ना एव )
व्रतस्य विवरणम्
एतत् व्रतं कार्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्थीदिने आचरन्ति महिलाः । गृहिण्यः (विवाहितमहिलाः ) पत्युः दीर्घायुष्यं स्वस्य अखण्डसौभाग्यं च कामयन्त्यः एतं व्रतम् आचरन्ति । कार्तिक-कृष्ण-चतुर्थ्यां प्रातः सूर्योदयात् पूर्वं चतुर्वादनादारभ्य रात्रौ चन्द्रदर्शनपर्यन्तं व्रताचरणं कुर्वन्ति सुमङ्गलाः महिलाः ।
ग्रामीणमहिलाः, आधुनिकनार्यः एवं सर्वाः महिलाः ’करवा चौथ’ व्रतं श्रद्धया उत्साहेन च आचरन्ति प्रतिवर्षम् । विविधमत-वर्ण-सम्प्रदायिनः सर्ववयस्काः च महिलाः एतं व्रतम् आचरन्ति । शास्त्रानुगुणं कार्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य चन्द्रोदयव्यापिन्यां चतुर्त्यां एषः व्रतः आचरणीयः । पत्युः कृते दीर्घायुष्यं स्वस्य कृते अखण्डसौभाग्यं च ददातु इति अस्मिन् दिने गृहिण्यः भालचन्द्रं गणेशं पूजयित्वा प्रार्थयन्ति । तथैव केषुचित् स्थानेषु ’चौथमातामन्दिरं( चतुर्थीमातुः मन्दिरम् ) गत्वा मातुः पूजाम् अपि कुर्वन्ति । सङ्कष्टहरचतुर्थीव्रतं यथा आचरन्ति तथैव व्रतधारिण्यः महिलाः करवा-चतुर्थीव्रतस्य दिने अपि  आदिनम् उपवासं कुर्वन्ति । रात्रौ चन्द्रदर्शनं कृत्वा चन्द्राय अर्घ्यं दत्त्वा अनन्तरमेव भोजनं कुर्वन्ति ।