cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कर्मयोगः (गीता)
कर्मयोगमार्गः
७)	यस्त्विन्द्रियाणि मनसा...
८)	नियतं कुरु कर्म त्वं...
९)	यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र...
१०)	सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा...
११)	देवान्भावयतानेन...
१३)	यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो...
१४)	अन्नाद्भवन्ति भूतानि...
१५)	कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि...
१६)	एवं प्रवर्तितं चक्रं...
१८)	नैव तस्य कृतेनार्थो...
२०)	कर्मणैव हि संसिद्धिम्...
२२)	न मे पार्थास्ति कर्तव्यं...
२३)	यदि ह्यहं न वर्तेयं...
२४)	उत्सीदेयुरिमे लोका...
२५)	सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो...
२६)	न बुद्धिभेदं जनयेद्...
२८)	तत्त्ववित्तु महाबाहो...
२९)	प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः...
३०)	मयि सर्वाणि कर्माणि...
३१)	ये मे मतमिदं नित्यम्...
३२)	ये त्वेतदभ्यसूयन्तो...
गुणानेतानतीत्य त्रीन्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
कर्मयोगः (गीता)
कर्मयोगमार्गः
३३)	सदृशं चेष्टते स्वस्याः...
गुणानेतानतीत्य त्रीन्...
पदच्छेदः
गुणान् एतान् अतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतम् अश्नुते ॥ २० ॥
कर्मयोगः (गीता)
कर्मयोगमार्गः
३४)	इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे...
गुणानेतानतीत्य त्रीन्...
अन्वयः
देही देहसमुद्भवान् एतान् त्रीन् गुणान् अतीत्य जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतम् अश्नुते ।
अर्थः
सत्त्वादयः त्रयो गुणाः बुद्धौ वर्तमानाः देहस्य प्राप्तौ कारणीभूताः । तादृशान् एतान् गुणान् यः अतिवर्तते सः जन्ममृत्युजरायुक्तात् संसारात् मुक्तिं प्राप्नोति ।
कर्मयोगः (गीता)
कर्मयोगमार्गः
३६)	अथ केन प्रयुक्तोऽयं...
गुणानेतानतीत्य त्रीन्...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
20 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्मयोगः (गीता)
कर्मयोगमार्गः
३७)	काम एष क्रोध एष...
३८)	धूमेनाव्रियते वह्निः...
३९)	आवृतं ज्ञानमेतेन...
४०)	इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः...
४१)	तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ...
४२)	इन्द्रियाणि पराण्याहुः...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
लरेन्सियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कालाग्निरुद्र-उपनिषत्
कालाग्निरुद्र-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कुवैत
thumb|right|200px thumb|right|200px
कुवैत एशियामहाद्वीपे अर्वदेशोऽस्ति।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः (३७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तस्मात्, न, अर्हाः, वयम्, हन्तुम्, धार्तराष्ट्रान्, स्वबान्धवान् । स्वजनम्, हि, कथम्, हत्वा, सुखिनः, स्याम, माधव ॥
अन्वयः
माधव ! तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः । स्वजनं हि हत्वा कथं सुखिनः स्याम ?
अर्थः
अतः स्वबान्धवान् धृतराष्ट्रपुत्रान् एतान् कौरवान् हन्तुं वयं न अर्हाः । स्वबान्धवान् एव हत्वा वयं कथं वा सुखिनः भवेम ?
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
37 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रुथरफोर्डियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्वीडन
स्वीडन यूरोप महाद्वीपे उत्तरक्षेत्रे एक: देश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोप्पर
कोप्पर (Koppar) - कर्णाटकस्य रायचूरुमण्डले विद्यमानं तीर्थक्षेत्रम् एतत् । कृष्णानदीतीरे स्थितं महाक्षेत्रम् एतत् । पूर्वं कर्परमहर्षिः अत्र स्थितवान् । कार्परक्षेत्रमिति च क्षेत्रस्य नाम आसीत् । अत्र देवः श्रीनरासिंहः अश्वत्थवृक्षे सालिग्रामरूपेण अस्ति । मूलवृक्षस्य स्फोटानन्तरं षोडशबाहुः श्रीनरसिंहः आयुधसहितः आविर्भूतः अभवत् । श्रीविजयदासः स्वीये सुळादिपद्ये क्षेत्रमहिमां स्वयं दृष्टवानिव वर्णितवान् अस्ति । अत्र नदीस्नानं देवपूजादिकं सर्वार्थसाधकं भवति । नवरात्रिसमये अत्र वैभवेण उत्सवः प्रचलति ।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अमृत-नादोपनिषत्
अमृत-नादोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१५२४
१५२४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५२४ १५२४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५१८
५१८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५१८ ५१८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
यद्यप्येते न पश्यन्ति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य अष्टत्रिंशत्तमः (३८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यद्यपि, एते, न, पश्यन्ति, लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, मित्रद्रोहे, च, पातकम् ॥
अन्वयः
अस्य श्लोकस्य अन्वयः अग्रिमे श्लोके मिलित्वा दत्तं वर्तते । सुष्टु अवगमनाय ।
अर्थः
अस्य श्लोकस्य तात्पर्यमपि अग्रिमे श्लोके एव वर्तते ।
श्लोकवैशिष्ट्यम्
विषयस्य सुबोधाय मिलित्वा दत्तम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
38 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतान्...
श्लोकः
अर्जुन उवाच -
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
कैः लिङ्गैः त्रीन् गुणान् एतान् अतीतः भवति प्रभो किम् आचारः कथं च एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ॥ २१ ॥
अन्वयः
प्रभो ! कैः लिङ्गैः एतान् त्रीन् गुणान् अतीतः भवति । किमाचारः कथं च एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ।
शब्दार्थः
लिङ्गैः = निमित्तैः
अर्थः
कृष्ण ! पुरुषः कश्चित् एतान् त्रीन् गुणान् अतीतः इति कथं ज्ञायते ? यदि चिह्नैः इत्युच्यते तर्हि तानि चिह्नानि कानि ? तस्य पुरुषस्य आचारोऽपि कीदृशः वर्तेत ? सर्वमिदम् उच्यताम् ।
लाल्गुडि जयरामन्
लाल्गुडि गोपाल ऐयर् जयरामन् (லால்குடி கோபால ஐயர் ஜெயராமன்) (सेप्टेम्बर् १७, १९३० - एप्रिल् २२, २०१३) भारतीयकर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धः वयोलिन्वादकः ।    तस्य पुत्रः जि जे आर् कृष्णन्, पुत्री लाल्गुडि विजयलक्ष्मीः, अकाडेमीप्रशस्तिविजेत्री बाम्बे जयश्री च तस्य प्रसिद्धेषु शिष्येषु अन्यतमाः ।
पृष्ठभूमिका
श्रेष्ठवाग्गेयकर्तुः त्यागराजस्य शिष्यपरम्परायां प्राप्तजन्मा, श्री लाल्गुडि जयरामन् पितुः वि आर् गोपाल ऐयरस्य सकाशात् कर्णाटकसङ्गीतस्य उत्कृष्टं शिक्षणं प्राप्नोत् ।
साधना
स्वकीये द्वादशे वयसि जयरामन् सङ्गीतगोष्ठीषु वयोलिन्वादनम् आरब्धवान् । अरैकुडि रामानुज ऐयङ्गार्, चेम्बै वैद्यनाथ भागवतर्, सेम्मङुडि श्रीनिवास ऐयर्, जि एन् बालसुब्रह्मणियम्, मधुरै मणि ऐयर्, वोलेटि वेङ्गटेश्वरुलु, नेदुनुरि कृष्णमूर्ति, के वि नारायणस्वामी, महाराजपुरं सन्तानम्, डि के जयरामन्, बालमुरलीकृष्णः, टि वि शङ्करनारायणन्, टि एन् शेषगोपालन्, प्रसिद्धः वेणुवादकः एन् रमणि - इत्येतेषां सङ्गीतदिग्गजानां गोष्ठीषु जयरामन् अत्युत्तमं वाद्यसहकारं दत्तवान् अस्ति ।
प्राप्ताः प्रशस्तयः
'नादविद्यातिलकः', 'पद्मश्रीः', 'नादविद्यारत्नाकरः', 'वाद्यसङ्गीतकलारत्न', 'सङ्गीतचूडामणि'... इत्यादयः अनेकाः प्रशस्तयः तेन प्राप्ताः सन्ति ।
वैयक्तिकजीवनम्
लाल्गुडि जयरामनेन राजलक्ष्मीः परिणीता । पुत्रः कृष्णन्, पुत्री विजयलक्ष्मी च पितुः मार्गमेव अनुसृत्य प्रसिद्धौ वयोलिन्वादकौ स्तः । एषः २०१३ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासस्य २२ तमे दिनाङ्के चेन्नैनगरे दिवङ्गतः ।
वर्णाः
कृतिः                                  -      रागः
तेलुगु
वसन्ता अमीर् कल्याणी आनन्द भैरवी रागेश्री
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
तोरवी
तोरवी (Toravi) कर्णाटकराज्ये बिजापुरसमीपे विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । अत्र गुहायां श्रीनरसिंहदेवालयः अस्ति । षड्भिः हस्तैः युक्तः नरसिंहः हिरण्यकशिपोः वधं कुर्वन्निव चित्रितोऽस्ति । नृसिंहजयन्तिः अत्र विशेषोत्सवः।
डब्नियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कृष्णामृतमहार्णवः
कृष्णामृतमहार्णवस्य ग्रन्थस्य कर्ता मध्वाचार्यः भवति। कोक्कडग्रामे यडपाडित्ताय नाम भक्तः आसीत्। तस्य प्रार्थनाम् अनुसृत्य श्रीमध्वाचार्यः एनं ग्रन्थं रचितवान् इति कथा शृयते। क्षेत्राग्र्यं त्रिभुवनवैधनाथनाथं प्रस्थाय प्रचुरतरान्तरः प्रभावी। श्रीकृष्णामृतपरमार्णवाभिधानं चक्रेसद्वचनततिं स्वभक्तभूत्यै॥ अर्जुनाय श्रीकृष्णेन उपदिष्टा गीता यथा सज्जनानाम् उद्धरणार्थम् आविर्भूता तथैव अयं ग्रन्थोपि अध्यात्म क्षेत्रे अमृततरङ्गिणी इव राराजते। तापत्रयेण सन्तप्तं यदेतदखिलं जगत्। वक्ष्यामि शान्तये तस्य कृष्णामृतमहार्णवम्॥ संसारविषपानेन ये मृताः प्राणिनो भुवि। अमृताय स्मृतस्तेषां कृष्णामृतमहार्णवः॥ अनेन श्लोकेन अस्य ग्रन्थस्य आरम्भः भवति। अस्मिन ग्रन्थे अर्चनम्, स्मरणम्, ध्यानम्, कीर्तनम्, कथनम् तथा श्रवणादीनां विषये स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति। एतेषां षट् साधनानां महत्वादि तथा विधिविधानादि विषयेषु स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे विद्यमानाः श्लोकाः विष्णुपुराणादिषु विध्यमानाः श्लोकाः भवन्ति। एकादशी उपवासस्य महत्वं च निरूपितम् अस्ति। एकदशी उपवासनिरूपणार्थं ५० अधिकाः श्लोकाः विद्यन्ते। द्वादशी आचरणविषये विशिष्य श्रवणद्वादशी विषये अस्मिन् ग्रन्थे निरूपणं विद्यते। अस्मिन् ग्रन्थे विद्यमानाः श्लोकाः अधिकतया अनुष्टुप् छन्दसि एव विद्यन्ते। श्रवणस्य महत्त्वम् अस्मिन् ग्रन्थे एवं मध्वाचार्यः निरूपितवान्, तद्यथा- श्रुत्वा धर्मं विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम्। श्रुत्वा ज्ञानमवाप्नोति श्रुत्वा मोक्षं च गच्छति॥ इति।
‎
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दार्जिलिङ्गमण्डलम्
दार्जिलिङ(Darjeeling) इति पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरम् दार्जिलिङ नगरम्।
Thumb|300px|left|दार्जिलिङ(१८७०)
परिचयः
दार्जिलिङ अन्ताराष्ट्रियस्तरे प्रसिद्धस्थलम् । विशेषतः सुगन्ध-चायपत्राणि पृथिवीख्यातः । 'युनेस्को' इति संस्थया दार्जिलिङप्रदेशीय हिमालयन् रेल्वे विश्वसम्पदस्थलमिति घोषितम् । दार्जिलिङमण्डले चायसस्यकृषिः प्रथमवारं प्रायः १८०० वर्षे प्रारब्धासीत् । भौगोलिकदृष्ट्या दार्जिलिङमण्डलं शिवालिक-पर्वतश्रेण्याम्(शिवलिङ्गपर्वतश्रेणी) अन्तर्भवति । दार्जिलिङमण्डलस्य नैसर्गिकपरिदृश्यानि अतीवरमणीयानि सन्ति ।
वर्तमानस्थितिः
वर्तमानकाले दार्जिलिङमण्डलं पश्चिमबङ्गस्य एकः भागः । अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३,१४९ वर्गः कि मी । दार्जिलिङमण्डलस्य उत्तरदिशि सिक्किमराज्यस्तथा नेपालदेशः स्तः । अत्र अत्‍यधिकशैत्यता वर्षस्य अधिकांशसमये तिष्ठति । शिशिरऋतौ अत्र पार्वत्यप्रदेशेषु हिमपातः भवति ।
'शाक्‍य'मठम्
Thumb|250px|left|सिक्किमनृपेन सह त्रयोदशदलाई लामा शाक्यसम्‍प्रदायस्य ऐतिहासिकमठमिदं अत्यन्तमहत्वपूर्णस्थलम् अस्ति । दार्जिलिङ नगरतः ८ कि मी दूरे स्थितस्य 'शाक्‍य'मठस्य स्थापना १९१५ तमे वर्षे अभूत् । भगवानबुद्धस्य पूजनम् अत्र बहुविशिष्ट्यं भवति ।
द्रुक्-थम्‍बटेन्-सांगग्-चोलिंग्-मठम्
१९६० तमे वर्षे एकादश 'गेलवांगद्रुकचन्-तेंजिन्-खेनरब्-जिलगवांगपो' महोदयस्य मृत्युः अस्मिन् मण्डले अभूत् । तस्य स्मृतिस्मारकरूपेण मठमिदं स्थापितमासीत् । तिब्बतीयशैल्या अस्य अतिसुन्दरमठस्य रचना अभवत् । बौद्धधर्मगुरूः दलाई लामा महोदयः अस्य(द्रुक-थम्‍बटेन-सांगग-चोलिंग-मठस्य) उद्घाटनम् अकरोत् ।
पीस्-पैगोडा(जपान्देशीय मन्दिरम् )
पीस्-पैगोडा इति मन्दिरं समग्रविश्वे शान्तिप्रतिष्ठानिमित्तं महात्मगान्धेः मित्रं 'फूजी गुरु' महोदयः निर्मितवान् । समग्रभारते षट्-शान्तिमन्दिराणि सन्ति । तेषु अन्यतममिदं मन्दिरम् । अस्य मन्दिरस्य निर्माणकार्यं १९७२ तमे वर्षे प्रारब्धासीत् । १९९२ वर्षस्य नवेम्बर् मासस्य प्रथमे दिनाङ्के पीस्-पैगोडा इति सार्वजनिकमिलनक्षेत्रस्य उद्घाटनम् अभवत् । पर्यटकाः इतः काञ्चनजङ्घा पर्वतश्रेण्याः मनोरोमाणि नैसर्गिकपरिदृश्यानि द्रष्टुं शक्नुवन्ति ।
व्याघ्रगिरिः (टाइगर्-हिल्)
Thumb|250px|left|दार्जिलिङ-सीमारक्षकः व्याघ्रगिरिः व्याघ्रगिरिः दार्जिलिङ-मण्डलस्य दर्शनीयस्थलेषु अन्यतमः । अत्र पर्यटकानां मुख्यार्षकव्यापारं भवति पर्वतारोहणम् । व्याघ्रगिरेः समीपे एव काञ्चनजङ्घा पर्वतशिखरः अस्ति । १८४९ वर्षपर्यन्तं काञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः एव पृथिव्याः सर्वोच्चशिखरःइति प्रचारितः आसीत् । परन्तु १८५६ तमे वर्षे सर्वेक्षणेन स्पष्टः जातः यत् 'एवरेस्ट' पृथिव्याः सर्वोच्चशिखरः इति । काञ्चन-एवरेस्ट् पर्वतशृङ्गयोः ८२७ फीट् उच्चताभेदः अस्ति । वर्तमाने 'काञ्चनजङ्घा'पर्वतशिखरः पृथिव्याः तृतीय-उच्चतमशिखरः । काञ्चनजङ्घायाः नैसर्गिकसुन्दरता अत्यन्तरमनीय तस्मात् 'मोस्ट् रोमान्टिक माउन्टेन' इत्युपाधिः लब्धास्ति । प्रख्यातचलच्चित्रनिर्माता सत्‍यजीत राय महोदयस्य चलच्चित्रेषुऽपि बहुवारं काञ्चनजङ्घा दर्शितम् । अनन्तरवर्तीकालेऽपि भारतीय-विदेशीयचलच्चित्रेषु च पर्वतमिदं प्रदर्शितम् ।
घूम-मठम् (जेलूग्‍पा)
व्याघ्रगिरेः समीपम् एव 'ईगा चोइलिंग् तिब्‍बतियन्' मठमस्ति ।
<!---टाइगर हिल के निकट ईगा चोइलिंग तिब्‍बतियन मठ है। यह मठ जेलूग्‍पा संप्रदाय से संबंधित है। इस मठ को ही घूम मठ के नाम से जाना जाता है। इतिहासकारों के अनुसार इस मठ की स्‍थापना धार्मिक कार्यो के लिए नहीं बल्कि राजनीतिक बैठकों के लिए की गई थी।
इस मठ की स्‍थापना 1850 ई. में एक मंगोलियन भिक्षु लामा शेरपा याल्‍तसू द्वारा की गई थी। याल्‍तसू अपने धार्मिक इच्‍छाओं की पूर्त्ति के लिए 1820 ई. के करीब भारत में आए थे। इस मठ में 1918 ई. में बुद्ध की 15 फीट ऊंची मूर्त्ति स्‍थापित की गई थी। उस समय इस मूर्त्ति को बनाने पर 25000 रु. का खर्च आया था। यह मूर्त्ति एक कीमती पत्‍थर का बना हुआ है और इसपर सोने की कलई की गई है। इस मठ में बहुमूल्‍य ग्रंथों का संग्रह भी है। ये ग्रंथ संस्‍कृत से तिब्‍बतीयन भाषा में अनुवादित हैं। इन ग्रंथों में कालीदास की मेघदूत भी शामिल है। हिल कार्ट रोड के निकट समतेन चोलिंग द्वारा स्‍थापित एक और जेलूग्‍पा मठ है। समय: सभी दिन खुला। मठ के बाहर फोटोग्राफी की अनुमति है। भूटिया-‍‍बस्‍ती-मठ
यह डार्जिलिंग का सबसे पुराना मठ है। यह मूल रुप से ऑब्‍जरबेटरी हिल पर 1765 ई. में लामा दोरजे रिंगजे द्वारा बनाया गया था। इस मठ को नेपालियों ने 1815 ई. में लूट लिया था। इसके बाद इस मठ की पुर्नस्‍थापना संत एंड्रूज चर्च के पास 1861 ई. की गई। अंतत: यह अपने वर्तमान स्‍थान चौरासता के निकट, भूटिया बस्‍ती में 1879 ई. स्‍थापित हुआ। यह मठ तिब्‍बतियन-नेपाली शैली में बना हुआ है। इस मठ में भी बहुमूल्‍य प्राचीन बौद्ध सामग्री रखी हुई है।
यहां का मखाला मंदिर काफी आकर्षक है। यह मंदिर उसी जगह स्‍थापित है जहां भूटिया-बस्‍ती-मठ प्रारंभ में बना था। इस मंदिर को भी अवश्‍य घूमना चाहिए। समय: सभी दिन खुला। केवल मठ के बाहर फोटोग्राफी की अनुमति है। तेंजिंगस लेगेसी
हिमालय माउंटेनिंग संस्‍थान की स्‍थापना 1954 ई. में की गई थी। ज्ञातव्‍य हो कि 1953 ई. में पहली बार हिमालय को फतह किया गया था। तेंजिंग कई वर्षों तक इस संस्‍थान के निदेशक रहे। यहां एक माउंटेनिंग संग्रहालय भी है। इस संग्रहालय में हिमालय पर चढाई के लिए किए गए कई एतिहासिक अभियानों से संबंधित वस्‍तुओं को रखा गया है। इस संग्रहालय की एक गैलेरी को एवरेस्‍ट संग्रहालय के नाम से जाना जाता है। इस गैलेरी में एवरेस्‍टे से संबंधित वस्‍तुओं को रखा गया है। इस संस्‍थान में पर्वतारोहण का प्रशिक्षण भी दिया जाता है।
प्रवेश शुल्‍क: 25 रु.(इसी में जैविक उद्यान का प्रवेश शुल्‍क भी शामिल है) टेली: 0354-2270158 समय: सुबह 10 बजे से शाम 4:30 बजे तक (बीच में आधा घण्‍टा बंद)। बृहस्‍पतिवार बंद। जैविक उद्यान
पदमाजा-नायडू-हिमालयन जैविक उद्यान माउंटेंनिग संस्‍थान के दायीं ओर स्थित है। यह उद्यान बर्फीले तेंडुआ तथा लाल पांडे के प्रजनन कार्यक्रम के लिए प्रसिद्ध है। आप यहां साइबेरियन बाघ तथा तिब्‍‍बतियन भेडिया को भी देख सकते हैं।
इस वानस्‍पतिक उद्यान के निकट ही नेचुरल हिस्‍ट्री म्‍यूजियम है। इस म्‍यूजियम की स्‍थापना 1903 ई. में की गई थी। यहां चिडि़यों, सरीसृप, जंतुओं तथा कीट-पतंगो के विभिन्‍न किस्‍मों को संरक्षत‍ि अवस्‍था में रखा गया है।
समय: सुबह 10 बजे से शाम 4: 30 बजे तक। बृहस्‍पतिवार बंद। तिब्‍बतियन रिफ्यूजी कैंप
तिब्‍बतियन रिफ्यूजी स्‍वयं सहयता केंद्र (टेली: 0354-2252552) चौरास्‍ता से 45 मिनट की पैदल दूरी पर स्थित है। इस कैंप की स्‍थापना 1959 ई. में की गई थी। इससे एक वर्ष पहले 1958 ईं में दलाई लामा ने भारत से शरण मांगा था। इसी कैंप में 13वें दलाई लामा (वर्तमान में14 वें दलाई लामा हैं) ने 1910 से 1912 तक अपना निर्वासन का समय व्‍यतीत किया था। 13वें दलाई लामा जिस भवन में रहते थे वह भवन आज भग्‍नावस्‍था में है।
आज यह रिफ्यूजी कैंप 650 तिब्‍बतियन परिवारों का आश्रय स्‍थल है। ये तिब्‍बतियन लोग यहां विभिन्‍न प्रकार के सामान बेचते हैं। इन सामानों में कारपेट, ऊनी कपड़े, लकड़ी की कलाकृतियां, धातु के बने खिलौन शामिल हैं। लेकिन अगर आप इस रिफ्यूजी कैंप घूमने का पूरा आनन्‍द लेना चाहते हैं तो इन सामानों को बनाने के कार्यशाला को जरुर देखें। यह कार्यशाला पर्यटकों के लिए खुली रहती है। ट्वॉय ट्रेन १९२१ मै दार्जीलिंग हिमालयन् रेल्वे
इस अनोखे ट्रेन का निर्माण 19वीं शताब्‍दी के उतरार्द्ध में हुआ था। डार्जिलिंग हिमालयन रेलमार्ग, इंजीनियरिंग का एक आश्‍चर्यजनक नमूना है। यह रेलमार्ग 70 किलोमीटर लंबा है। यह पूरा रेलखण्‍ड समुद्र तल से 7546 फीट ऊंचाई पर स्थित है। इस रेलखण्‍ड के निर्माण में इंजीनियरों को काफी मेहनत करनी पड़ी थी। यह रेलखण्‍ड कई टेढ़े-मेढ़े रास्‍तों त‍था वृताकार मार्गो से होकर गुजरता है। लेकिन इस रेलखण्‍ड का सबसे सुंदर भाग बताशिया लूप है। इस जगह रेलखण्‍ड आठ अंक के आकार में हो जाती है।
अगर आप ट्रेन से पूरे डार्जिलिंग को नहीं घूमना चाहते हैं तो आप इस ट्रेन से डार्जिलिंग स्‍टेशन से घूम मठ तक जा सकते हैं। इस ट्रेन से सफर करते हुए आप इसके चारों ओर के प्राकृतिक नजारों का लुफ्त ले सकते हैं। इस ट्रेन पर यात्रा करने के लिए या तो बहुत सुबह जाएं या देर शाम को। अन्‍य समय यहां काफी भीड़-भाड़ रहती है। चाय उद्यान
डार्जिलिंग एक समय मसालों के लिए प्रसिद्ध था। चाय के लिए ही डार्जिलिंग विश्‍व स्‍तर पर जाना जाता है। डॉ. कैम्‍पबेल जो कि डार्जिलिंग में ईस्‍ट इंडिया कंपनी द्वारा नियुक्‍त पहले निरीक्षक थे, पहली बार लगभग 1830 या 40 के दशक में अपने बाग में चाय के बीज को रोपा था। ईसाई धर्मप्रचारक बारेनस बंधुओं ने 1880 के दशक में औसत आकार के चाय के पौधों को रोपा था। बारेन बंधुओं ने इस दिशा में काफी काम किया था। बारेन बंधओं द्वारा लगाया गया चाय उद्यान वर्तमान में बैनुकवर्ण चाय उद्यान ( टेली: 0354-2276712) के नाम से जाना जाता है।
चाय का पहला बीज जो कि चाइनिज झाड़ी का था कुमाऊं हिल से लाया गया था। लेकिन समय के साथ यह डार्जिलिंग चाय के नाम से प्रसिद्ध हुआ। 1886 ई. में टी. टी. कॉपर ने यह अनुमान लगाया कि तिब्‍बत में हर साल 60,00,000 lb चाइनिज चाय का उपभोग होता था। इसका उत्‍पादन मुख्‍यत: सेजहवान प्रांत में होता था। कॉपर का विचार था कि अगर तिब्‍बत के लोग चाइनिज चाय की जगह भारत के चाय का उपयोग करें तो भारत को एक बहुत मूल्‍यावान बाजार प्राप्‍त होगा। इसके बाद का इतिहास सभी को मालूम ही है।
स्‍थानीय मिट्टी तथा हिमालयी हवा के कारण डार्जिलिंग चाय की गणवता उत्तम कोटि की होती है। वर्तमान में डार्जिलिंग में तथा इसके आसपास लगभग 87 चाय उद्यान हैं। इन उद्यानों में लगभग 50000 लोगों को काम मिला हुआ है। प्रत्‍येक चाय उद्यान का अपना-अपना इतिहास है। इसी तरह प्रत्‍येक चाय उद्यान के चाय की किस्‍म अलग-अलग होती है। लेकिन ये चाय सामूहिक रुप से डार्जिलिंग चाय' के नाम से जाना जाता है। इन उद्यानों को घूमने का सबसे अच्‍छा समय ग्रीष्‍म काल है जब चाय की पत्तियों को तोड़ा जाता है। हैपी-वैली-चाय उद्यान (टेली: 2252405) जो कि शहर से 3 किलोमीटर की दूरी पर है, आसानी से पहुंचा जा सकता है। यहां आप मजदूरों को चाय की पत्तियों को तोड़ते हुए देख सकते हैं। आप ताजी पत्तियों को चाय में परिवर्तित होते हुए भी देख सकते हैं। लेकिन चाय उद्यान घूमने के लिए इन उद्यान के प्रबंधकों को पहले से सूचना देना जरुरी होता है। चाय
नि:सन्‍देह यहां से खरीदारी के लिए सबसे बढि़या वस्‍तु चाय है। यहां आपको कई प्रकार के चाय मिल जाएंगे। लेकिन उत्तम किस्‍म का चाय आमतौर पर निर्यात कर दिया जाता है। अगर आपको उत्तम किस्‍म की चाय मिल भी गई तो इसकी कीमत 500 से 2000 रु. प्रति किलो तक की होती है। सही कीमत पर अच्‍छी किस्‍म का चाय खरीदने के लिए आप नाथमुलाज माल जा सकते हैं।
चाय के अतिरिक्‍त दार्जिलिंग में हस्‍तशिल्‍प का अच्‍छा सामान भी मिलता है। हस्‍तशिल्‍प के लिए यहां का सबसे प्रसिद्ध दुकान 'हबीब मलिक एंड संस' (टेली: 2254109) है जोकि चौरास्‍ता या नेहरु रोड के निकट स्थित है। इस दुकान की स्‍थापना 1890 ई. में हुई थी। यहां आपको अच्‍छे किस्‍म की पेंटिग भी मिल जाएगी। इस दुकान के अलावा आप 'ईस्‍टर्न आर्ट' (टेली: 2252917) जोकि चौरास्‍ता के ही नजदीक स्थित है से भी हस्‍तशिल्‍प खरीद सकते हैं। नोट: रविवार को दुकाने बंद रहती हैं।‌
यातायात "टोय ट्रेन" दार्जीलिंग की तरफ बढ्ता हुवा मुख्य लेख : दार्जीलिंग मै यातायात
दार्जीलिंग सहर ८० कि.मि. (५० मील) लम्बी दार्जीलिंग हिमालयन रेल्वे (उपनाम: "टोय ट्रेन") के माध्यम से सिलिगुडी से वा हिल कार्ट रोड भारतीय राष्ट्रिय राजमार्ग (जो रेलमार्ग के साथ जाता है) से पहुंच सकते है। दार्जीलिंग हिमालयन रेल्वे ६० से.मि. वा २ फ़िट की नैरो गज रेल्वे है। इस को युनेस्को ने विश्व सम्पदा स्थल के सूची मै सन् १९९९ मै सूचीकृत किया है, यह विश्व का दुसरा रेल्वे है जिसे यह सूची मै रखा गया है। [8] शिक्षा
दार्जीलिंग के विद्यालय या तो राज्य सरकार, निजी, तथा धार्मिक संघ-संस्थाऔं द्वारा संचालित है। विद्यालयौं मै पढाने का माध्यम भाषा अंग्रेजी और नेपाली है, लेकिन राजभाषा हिंदी और राज्य भाषा बांग्लाको भी जोड देते है। विद्यालय या तो ICSE, CBSE, वा पश्चिम बंगाल बोर्ड अफ़ सेकेन्डरी एज्युकेसन से आबद्ध है। बेलायतीयौं के समर रिट्रिट होने के कारण से दार्जीलिंग मै इटन कलेज, ह्यारो स्कुल और रग्बी स्कुल के ढांचे के पब्लिक विद्यालय की स्थापना के जगह के रुप मै चुना गया। यह जगह मै भारत स्थित बेलायती अफ़्सर अप्ने बच्चौं को शिक्षा देने के लिए भेंज्ते थे। [20] विद्यालय जैसे की सेन्ट जोसेफ़ कलेज, लोरेटो कन्भेन्ट,सेन्ट पलज् स्कूल और माउन्ट हर्मन स्कूल दक्षिण एसिया के बहुत स्थानौं से विद्यार्थीऔं को आकर्षित करते है। बहुत विद्यालय (कुछ सौ साल से भी पुराने) अभी भी बेलायती और कोलोनियल सम्पदाको जीवित कर रहे है। दार्जीलिंग मै ३ कलेज है — सेन्ट जोसेफ़ कलेज, लोरेटो कलेज और दार्जीलिंग सरकार कलेज — यह सभी उत्तर बंगाल विश्वविद्यालय, सिलिगुढी से आबद्ध है।>
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
अशोकवृक्षः
top|thumb|अशोकवृक्षस्य पुष्पाणि अशोकः कश्चित् मध्यमाकारकः सुन्दरः वृक्षः । मन्दं प्रवर्धमानस्य अस्य वृक्षस्य औन्नत्यं ६मीटर् मितम् । लम्बानि कुशाग्राणि च अस्य पत्राणि । आवृक्षं पुष्पाणां मञ्जर्यः भवन्ति । काषायवर्णस्य पुष्पाणि नयनमनोहराणि भवन्ति । अस्य शलाटवः पिङ्गलवर्णीयाः १०सें.मी लम्बाः भवन्ति । शलाटूनाम् अन्तः बीजपङ्क्तिः भवति । समुद्रस्तरात् २-३सहस्रं पादपरिमितोन्नतेषु प्रदेशेषु नाम पूर्वभारतस्य ईशान्यभारतस्य च अरण्येषु अधिकतया प्ररोहन्ति । अयम् अशोकः भारते सर्वत्र वर्धमानः कश्चन प्रसिद्धः वृक्षविशेषः । अस्य वृक्षस्य त्वक्, बीजं, पुष्पं च औषधत्वेन उपयुज्यते । अस्मिन् अशोकवृक्षे “हिमोटाक्सिलिन्” इत्येषः रासायनिकः अंशः अस्ति । अस्य “आल्कोहालिक् एक्स्ट्राक्ट्(सारजननकीये सत्त्वे)” इत्यत्र “ट्यानिन्” अंशः तथा केचन् लोहांशाः च सन्ति । अस्य अशोकवृक्षस्य “ताम्रपल्लवः” इत्यपि नाम अस्ति । thumb|left| पर्णानि तथा पुष्पाणि [[कोलकता, पश्चिमबङाल्, भारतम्. ]]
इतरभाषासु अस्य अशोकवृक्षस्य नामानि
अयम् अशोकवृक्षः आङ्ग्लभाषया Ashok Tree अथवा Saraca Indica इति उच्यते । हिन्दीभाषया “असोक्” इति, तेलुगुभाषया “असोक” इति, तमिळ्भाषया “असोगम्” इति, मलयाळभाषया “अशोक” इति, कन्नडभाषया “अशोक” अथवा “केङ्कलि मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेददृष्ट्या अशोकवृक्षस्य प्रयोजनानि
अशोकः यद्यपि वृक्षजातौ अन्तर्भवति तथापि तस्य औषधीयत्वस्य कारणतः औषधीयानां सस्यानां गणे अपि अन्तर्भवति । अशोकस्य रसः तिक्तमिश्रित - कषायरुचियुक्तः । सः रूक्षः न्यूनभारयुतः चापि।
वृक्षपावित्र्यम्
अशोकवृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Saraca Indica इति । अस्य कुलम् abaceae। भारतीयाः अमुं वृक्षं पवित्रं भावयन्ति । अनेन वृक्षेण सह इतिहासपुराणादीनां कथाः सम्बद्धाः । रावणस्य लङ्कायाम् अशोकवनस्य उल्लेखः अस्ति । अयमेव वृक्षः यस्य अधः रावणेन अपहृता सीता उपविष्टा आसीत् । अशोकवृक्षे पुष्पाणां विकासः एव मनोहरम् । कुसुमकाले काण्डतः शाखापर्यन्तं सर्वत्र पुष्पगुच्छाः सम्भवन्ति । प्रतिगुच्छम् अनेकाः लघुगुच्छाः भवन्ति । ४दलायुतानां पुष्पाणां मध्ये लम्बाः केसराः भवन्ति । (यथा चित्रे) विकसनकाले मन्दपीतवर्णेन विद्यमानानि पुष्पाणि अन्येद्युः निबिडरक्तवर्णं प्राप्नुवन्ति । विकसनकाले पुष्पेषु प्रबलः सुगन्धः न भवति किन्तु दिनावसाने सुगन्धः अधिकः भवति । गौतमबुद्धः अशोकवने जातः इति प्रतीतिः अस्ति । अतः बौद्धविहारेषु अस्य वृक्षस्य विशेषप्रामुख्यम् अस्ति । कामदेवस्य अस्मिन् वृक्षे विशेषः आदरः इति पुराणेषु कथितम् ।
औषधी
अशोकवृक्षे भेषजगुणाः सन्तीति चरकसंहितायाम् उल्लिखितम् । अस्य वृक्षस्य वल्कलानि, पुष्पाणि, बीजानि अशोकारिष्टम्, अशोकघृतम् इत्यादिषु औषधेषु उपयुज्यन्ते । वल्कलेषु ट्यानिन् अंशः अस्ति । अतः रुचिवर्धनार्थं आकर्षकवर्णार्थं च अस्य त्वचः रजांसि चायपत्ररजोभिः सह योजयन्ति ।
अमृत-बिन्दूपनिषत्
अमृत-बिन्दूपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आयुर्विज्ञानम्
आयुर्विज्ञान
संबद्घ विषया:
वर्गः:आयुर्वेदः वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रतलाममण्डलम्
रतलाममण्डलम् (रतलाम जिला, Ratlam district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य उज्जैनविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रतलाम इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
रतलाममण्डलस्य विस्तारः ४,८६१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उज्जैनमण्डलं, पश्चिमे राजस्थानराज्यम्, उत्तरे मन्दसौरमण्डलं, दक्षिणे धारमण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं रतलाममण्डलस्य जनसङ्ख्या १४,५५,०६९ अस्ति । अत्र ७,३८,२४१ पुरुषाः, ७,१६,८२८ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २९९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९९ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.७२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७१ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.७८% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- रतलाम, पिपलोदा, आलोट, ताल, जावरा, सैलाना, बाजना ।
कृषिः वाणिज्यं च
इदं मण्डलं मध्यप्रदेशराज्यस्य उद्यमकेन्द्रं मन्यते । अस्मिन् मण्डले बहवः यन्त्रागाराः सन्ति । अस्मिन् मण्डले बहूनां वस्तूनां व्यापारः भवति ।
शिवमन्दिरम्
शिवमन्दिरं रतलाममण्डलस्य झार-ग्रामे स्थितमस्ति । मन्दिरेऽस्मिन् भगवतः शिवस्य सुन्दरं लिङ्गम् अस्ति । इदं मन्दिरं परमार-शासनकालीनम् अस्ति । अत्र एकः जलप्रपातः अस्ति । वर्षाकाले बहवः जनाः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति ।
गुलाब चक्कर पुरातत्व-सङ्ग्रहालयः
गुलाब चक्कर पुरातत्व-सङ्ग्रहालयस्य निर्माणम् ई. १८७९ तमे वर्षे राज्ञा रणजीतसिंहेन (१८६१-१८९३) कारितम् । अस्य सङ्ग्रहालयस्य नाम राजपुत्र्याः नाम्ना कारितम् । अस्य स्थितिः अव्यवस्थया जर्जरी आसीत् । अस्य पुनः जीर्णोद्धारः कृतः । इदानीम् इदं स्थलं जनानाम् आकर्षणस्य केन्द्रमस्ति । सैलाना इत्यत्र ’केक्टस गार्डन’, जावरा इत्यत्र ’हुसैन टेकरी’, केदारेश्वर-मन्दिरम् इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://ratlam.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/301-ratlam.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
दक्षिणामूर्ति-उपनिषत्
दक्षिणामूर्ति-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
सीबोर्गियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
दक्षिणामूर्ति-उपनिषत्
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शारीरक-उपनिषत्
शारीरक-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विश्वस्वास्थ्यसंस्था
विश्वस्वास्थ्यसंस्था (World Health Organization (WHO)) संयुक्तराष्टाणां (United Nations) अङ्गभूता विशिष्टसंस्था या च अन्ताराष्ट्रियस्तरे सार्वजनिकस्वास्थ्यविषये आस्थायुता वर्तते । १९४८ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य ९ दिनाङ्के स्विट्सेर्लेण्ड्देशस्य जिनीवानगरे इयं संस्था समारब्धा । इयं संयुक्तराष्ट्रवर्धनगणस्य सदस्या वर्तते ।
मसूरिकारोगस्य (smallpox) निवारणे विश्वस्वास्थ्यसंस्था अत्यन्तं प्रमुखं पात्रं वहति । एड्स्, मलेरिया, कुष्ठरोगः इत्यादीनां साङ्क्रामिकरोगाणां निवारणम्, उत्तमाहारसेवनं, पौष्टिकांशः, स्वास्थ्यशिक्षणम् इत्यादीनि अस्याः संस्थायाः लक्ष्यभूतानि सन्ति । एप्रिल्मासस्य ७ दिनाङ्कः विश्वस्वास्थ्यदिनत्वेन आचर्यते ।
वर्गः:स्वास्थ्यसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नागपञ्चमी
सनातन-आर्यभारतीय-महर्षिणां सम्प्रदाये विद्यमानेषु पर्वसु नागपञ्चम्या अपि मुख्यं स्थानं प्राप्तमस्ति । एकदेवोपासकाः अपि कुत्रचित् काम्यव्रतरूपेण आचरन्ति नागपञ्चमीम् । सर्पाः अस्मान् न दशन्तु, विषबाधा परिहृता भवतु, सन्तानप्राप्तिः धनप्राप्तिः च भवतु, चर्मरोगनिवृत्तिः भवतु, स्वर्गप्राप्तिः भवतु इत्यादिभिः कामनाभिः एतत् पर्व आचरन्ति । श्रावणमासः पर्वणाम् एव मासः । तत्र आरम्भे एव भवति नागपञ्चमी । श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यते इदं पर्व ।
thumb|250px|right|नागपञ्चमीदिने पूज्यमानं नागशिल्पम्
इति भविष्योत्तरपुराणे ३६तमे अध्याये अस्य पर्वणः उल्लेखः कृतः अस्ति । आश्वलायन-परस्कर-गृह्यसूत्रानुसारं “सर्पबलिः” इति कर्म आचर्यते एतद्दिने एव । भारतस्य विभिन्नेषु भागेषु एतस्य पर्वणः आचरणे भेदाः सन्ति चेदपि सर्वत्र पूज्यमाना देवता तु नागदेवता एव ।
व्रतम् आचर्यमाणाः चतुर्थ्याम् एकभुक्तिम् आचरन्ति । पञ्चम्यां दिनपूर्णम् उपवासं स्थित्वा पूजादिकं समाप्य रात्रौ भोजनं कुर्वन्ति ।
कुत्रचित् नागाः भिन्नाः सर्पाः भिन्नाः इति उल्लेखः दृश्यते ।
वर्गः:धार्मिकपर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
राजपीपळा
गुजरातराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति नर्मदामण्डलम् इति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राजपीपळा(રાજપીપલા, Rajpipla)नामकं नगरम् ।
बोरियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
राजपीपळा
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बोरियम
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संस्कृतजगत्सङ्गणकप्रशिक्षणसंस्थानम्
संस्‍कृतजगत् एका सक्रिया असर्वकारीया संस्‍था (एन.जी.ओ.) अस्ति । अस्‍याः कार्यं केवलं संस्‍कृतभाषायाः प्रचार-प्रसारकार्यम् अस्ति ।  अस्‍याः कार्यकर्तारः निःस्‍वार्थभावेन निर्मूल्‍येन सहयोगं दीयन्‍ते ।  संस्‍कृतसम्‍बन्धि कस्‍याः अपि समस्‍यायाः समाधानार्थं सम्‍पर्कः कर्तुं शक्‍यन्‍ते ।  संस्‍कृतजगता सम्‍पादितानां कार्यानां किमपि शुल्‍कं देयं न भवति ।  मूल्‍यं तेषामेव वस्‍तूनां देयमस्ति येषां कृते संस्‍कृतजगत् अन्‍यान् जनान् सम्‍पर्कयति, तेषां जनानां सहयोगं च स्‍वीकरोति ।  संस्‍कृतजगतः (संस्‍कृतजगत् ईपत्रिका) ईपत्रिकाः अपि प्रकाश्‍यते ।  एषा पत्रिका त्रैमासिकी प्रकाश्‍यते ।  अस्‍यां पत्रिकायां कश्चिदपि आत्‍मनः संस्‍कृतलेखान् प्रकाशयितुं शक्‍यते । संस्‍कृतजगतपत्रिकायाम् आत्‍मनः लेखान् प्रकाशयितुं लेखान् pramukh@sanskritjagat.com ईपत्रे प्रेषयेत् ।
संस्‍कृतजगतः संस्‍थापकः संस्‍कृतभारतीसंस्‍थायाः एकः सक्रियकार्यकर्ता मान्‍यः श्रीविवेकानन्‍दः (आनन्‍द पाण्‍डेयः) इति अस्ति । अस्‍याः संस्‍थायाः प्रेरकेषु फैजाबाद, उत्‍तरप्रदेशस्‍य मान्‍यः कविः श्री अनिरुद्धमुनिपाण्‍डेयः 'आर्त' वर्यः, संस्‍कृतभारत्‍यः संस्‍थापकः आदरणीयः श्रीचमूकृष्‍णशास्त्रिवर्यः एवं च अन्‍ये महानुभावाः ये संस्‍कृतकार्यं वहन्‍तः सन्ति ते एव ।  अस्‍याः संस्‍थायाः स्‍थापना अगस्‍तमासे 03 दिनांके 2010 वर्षे ख्रीस्‍ताब्‍दे जातासीत् ।  सम्‍प्रति |संस्‍कृतजगत् जालसूच्याः (ब्लाग) पाठकानां संख्‍या 140000तः अपि अधिकमस्ति ।  संस्‍कृतजगत् ईपत्रिकायाः पाठकाः 500तः अधिकाः अभवन् ।  लेखप्रेषकाः अपि शताधिकाः सन्ति । अस्‍माकं मुख्‍यकार्याणि
वयं सक्रियसंस्‍कृतलेखाः (Online Posts) प्रकाशयामः । अन्‍येषां संस्‍कृतविदुषां संस्‍कृतग्रन्‍थाः संस्‍कृतजगति निर्मूल्‍येन प्रकाशयामः । संस्‍कृतगीतानि, ग्रथनानि (Files) च प्रकाशयामः । निःशुल्‍कं संस्‍कृतप्रशिक्षणं प्रददामः । न्‍यूनमूल्‍येन संस्‍कृतग्रन्‍थानां सक्रियशिक्षाः (Online Tution) प्रददामः । न्‍यूनमूल्येन एव संस्‍कृतग्रन्‍थानां तलपूर्तिः (Downloading) प्रददामः । संस्‍कृत-गतिविधयः सम्‍पादयामः ।
मेइट्नेरियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
एकाक्षर-उपनिषत्
एकाक्षर-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
संस्कृतजगत्सङ्गणकप्रशिक्षणसंस्थानम्
संस्‍कृतजगतः फेसबुकपृष्‍ठम् संस्‍कृतजगतः ट्विटरपृष्‍ठम् |संस्‍कृतजगत: जालसूचिका (ब्‍लाग) संस्‍कृतजगतः जालपृष्‍ठम् संस्‍कृतजगत् ईपत्रिका श्रृंखला इत्‍युक्‍ते संस्‍कृताय एव अस्‍माकं जीवनम् । यदि भवन्‍तः अपि संस्‍कृतजगतः कार्यकर्ता भवितुं इच्‍छन्ति चेत्  pramukh@sanskritjagat.com ईपत्रे लिखतु ।  सदस्‍यतां विना एव संस्‍कृतस्‍य सेवां कर्तुमिच्‍छन्ति चेदपि उपर्युक्‍ते ईपत्रे लिखन्‍तु । धन्‍यवादाः
वर्गः:संस्कृतसंस्थाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
५१९
५१९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५१९ ५१९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उनउननिलियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
योगशिखा-उपनिषत्
योगशिखा-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:यौगिक-उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
हासनलोकसभाक्षेत्रम्
कर्णाटके २८ लोकसभाक्षेत्राणि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति हासनलोकसभाक्षेत्रम् । एतत् क्षेत्रम् हासनमण्डले चिक्कमगळूरुमण्डले च व्याप्तम् अस्ति ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५२५
१५२५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५२५ १५२५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१३. क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
0 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
काखण्डकी
काखण्डकी (Kakhandaki) कर्णाटकराज्ये बिजापुरमण्डले विद्यमाना दासश्रेष्ठस्य श्रीमहिपतिदासस्य जन्मभूमिः । श्रीमहिपतिदासः आदिलषाहसंस्थाने अधिकारी आसीत् । सर्वं त्यक्त्वा गीतानि रचयन् कोल्हारे मृतः । काखण्डकीप्रदेशे तस्य बृन्दावनम् अस्ति । अत्र हिन्दवः मुस्लिमजनाः च भक्ताः इति विशेषः ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कथं न ज्ञेयमस्माभिः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य नवत्रिंशत्तमः (३९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
कथम्, न, ज्ञेयम्, अस्माभिः, पापात्, अस्मात्, निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतम्, दोषम्, प्रपश्यद्भिः, जनार्दन ॥
अन्वयः
जनार्दन ! यद्यपि एते लोभोपहतचेतसः कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकं च न पश्यन्ति (तथापि) कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?
अर्थः
यद्यपि एते तृष्णाविष्टचिताः युद्धात् जायमानं वंशनाशं मित्रद्रोहं च अनर्थं न जानन्ति तथापि तत्सर्वं जानन्तः वयं किमर्थम् अस्मात् युद्धरूपात् पापकार्यात् विमुखाः न भवेम ? वैमुख्ये सत्येव अस्य अनर्थस्य निवारणं शक्यमिति तदेव युक्तम् इति मे मतिः ।
श्लोकवैशिष्ट्यम्
विषयस्य सुबोधाय मिलित्वा दत्तम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
39 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१५२६
१५२६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५२६ १५२६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अक्षि-उपनिषत्
अक्षि-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उत्तरसियाङ्गमण्डलम्
उत्तरसियाङ्गमण्डलम् (Upper Siang District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं यिञ्गकियोञ्ग् नगरम् ।
भौगोलिकम्
उत्तरसियाङ्गमण्डलस्य विस्तारः ६१८८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
५२०
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५२० ५२० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उत्तरसियाङ्गमण्डलम्
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः। ते-
१.टुटिञ्ग्-य़िञ्गकियोञ्ग
२.मरियञ्ग्-गेकु
वीक्षणीयस्थलानि
उत्तरसियाङ्गमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् मोलिंग राष्ट्रीय उद्यानम् अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
मण्डलः, तिरप् वर्गः:अरुणाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जलपाइगुडिमण्डलम्
जलपाइगुडि (उच्चारणम्: ˌʤælpaɪˈgʊəri) (জলপাইগুড়ি জেলা) भारतस्य पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जलपाइगुडि नगरम् । अस्य मण्डलस्य आयतनम् प्रायः ६,२४६ वर्गः कि मी । अस्मिन् मण्डले स्थितानां जनानां संख्या ३८,६९,६७५ (प्रायः) ।
इतिहासः
इतिहासानुगुणं अस्य मण्डलस्य नाम जल्पेश्वर्(शिवस्य अपरं नाम) इत्यासीत् । परन्तु अन्यैः मन्वन्ते यत् अस्मिन् प्रदेशे जलपाई(वृक्षविशेषः) वहुपरिमाणेन आसन् । तस्मात् जलपाइगुडि इत्याख्या प्राप्ता । पुराकाले स्थमिदं कोच्-राजवंशी जनानां अधिनमासीत् । तदानीं अस्य नाम कामतापुर् इति आसीत् । १८६९ तमे संवत्सरे अस्य मण्डलस्य स्थापना अभूत् ।
कठरुद्र-उपनिषत्
Italic text
कठरुद्र-उपनिषत् कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् ।
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
link title
काशिकायाः व्याख्याकाराः
काशिकायाः व्याख्याकाराः अनेके सन्ति। काशिका वृत्युपरि जिनेन्द्रबुद्धि-इन्दुमित्र महान्यासकार - विद्यासागर-हरदत्त' रामदेव-वृत्तिरत्नकारप्रभृतिमिर्याख्याग्रन्थाःप्रणीताः सन्तीति सम्बद्धग्रन्थेभ्यो।
जिनेन्द्रबुद्धिः काशिकायाः समुपलब्धेषु ज्ञातेषु वा व्याख्याग्रन्थेषु बोधिसत्वदेशीयस्य जितेन्द्रबुद्धेः न्यासो नाम प्राचीनतमः । जितेन्दबुद्धिना हि स्वविषये न किञ्चिद-, प्युक्तम् । तं हि वैक्रमद्वादशशतकपूर्वं भवो हरदत्तः पदमञ्जर्या स्मरतीतिः तस्येयमेवापरा' सीमा । तं हि कैयटः केचिदितिपदेनोद्धरतीति तस्य कैयटपूर्ववतित्वम् । याकोवी पण्डितस्तु हरदत्तः भविष्यत्पुराणाधारेण ९३५ मितवैक्रमाब्दे निर्वाणभाप्तमानिति सूचयति । हरदत्तस्तमुद्धरतीति तस्य वैक्रमनवमशतकपूर्वार्द्धमभिंतः स्थितिकाल इत्यनुमीयते । हेतुविन्दुटीकाकृतः अर्चटस्य ‘यदा ह्याचार्यस्याप्येतदभिमतमिति कैश्चिद्व्याख्यायते' इति कथनस्य व्याख्याया दुर्वेकमिश्र उल्लिखति ‘कैश्चिदिति ईश्वरसेनजिनेन्द्रप्रभृतिभिरिति । अर्चटस्तु बैक्रमसप्तमशतकभव इति तत्पूर्वीर्वात जिनेन्द्रबुद्धिरवश्यमेव सप्तमशतकभवस्तु स्यादेव। न्याससम्पादकः श्रीश चन्द्रस्तु ते ७०७-८०२ मितवैक्रमाब्दभवं सन्यते। केचित्तं माघः शिशुषलवधे -
अनुत्सूत्रपदन्यासा सवृत्तिः सन्निबन्धना।
शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशाः ।। इति
पद्ये स्मरति इति तस्य माघस्य पूर्ववतित्वं साधयितुं प्रयतन्ते । तथैव भामहस्य -
शिष्टप्रयोगमात्रण न्यासकारमतेन वा ।
तृचा समस्तषष्ठीकं न कथञ्चिदुदाहरेत् ।।
सूत्रव्यापकमात्रेण वृत्तहन्ता यथोदितः ।
अकेन च न कुर्वति वृत्तिस्तद्गमकौ यथा ।।
न्यासोपरि मैत्रेयरक्षित-रत्नमति-मल्लिनाथ-नरपतिमहामिश्र-पुण्डरीकाक्षविद्यासागरप्रभृतिभिर्व्याख्याग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। तत्र मैत्र यंरक्षितस्य तन्त्रप्रदीपनाम्नी न्वासस्य व्याख्या सर्वातिशायिनी । स हि ११४०-११६५ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् । तन्त्रप्रदीपस्य । नन्दनमिश्र-सनातनतर्काचार्य तन्त्रप्रदीपालोककाराश्च व्याख्यातारः । तत्र च नन्दनमिश्रस्य तन्त्रप्रदीपोदद्योतनं, सनातनस्य प्रभा अपरा च आलोकनाम्नी व्याख्या ।
रत्नमतिनाऽपि न्यासोपरि कश्चिद्व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीदिति न तु । संशयंवति पुरुष इति न्यासः। अतः सप्तभ्यर्थे बहुव्रीहिः संशयकर्तरि पुरुष एवेति तद्रत्नमतिः । इति सर्वानन्देन अमरेटीकासर्वस्वे (३।१५) कृतादुद्धरणा। जुज्ञायते । गणरत्नमहोदधिकारश्च वर्धमानः ‘रत्नमतिना तु हरितादयो गण। समाप्ति यावदिति व्याख्यातम्' इत्युद्धरति । । मल्लित्रथेनापि न्यासोपरि न्यासोद्योतनाम्नी व्याख्या प्रणीताऽऽसीत् ।। से हि वैक्रमत्रयोदशशतकोद्भव इत्यनुमीयते । न्यासोद्द्योतं हि अमरचन्द्रे. । वृद्धवृत्यवचूण ‘उक्तञ्च न्यासोद्योते-न केवल श्रूयमाणैव क्रिया निमित्तं कारकभावस्य, अपितु गम्यमानाऽपि' इति स्मरति । चूर्णश्च १२६४ मितवैक्रमान्दमभितः प्रणीताऽऽसीदिति प्रसिद्धमेव ।
नरपतिमहामिश्रेणाऽपि न्यासोपरि न्यायप्रकाशनामकः क्रश्चिद् व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीदिति युधिष्ठिरमीमांसकः सूचयति । सह्मस्माकं प्रमाणिक आचार्यः । न्यासप्रकाशस्यायं द्वितीयः श्लोकः -
शिवं प्रणम्य देवेशं तथा शिवपति शिवाम् ।
प्रकाशः क्रियते न्यासे महामिश्रेण धीमता।। इति ।
महामिश्रो हि १४५६-१५०६ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानित्युच्यते। एवञ्च वैक्रमपञ्चदशशतकस्थितिमता पुण्डरीकाक्षविद्यासागरेणाऽपि न्यासोपरि टीका प्रणीताऽऽमीदिति तस्यैब कातन्त्रप्रदीपाख्यायां कातन्त्रटीकायां -
तच्चिन्त्यमिति न्यासटीकायां प्रपञ्चितमस्माभिः । इति वचनेन ज्ञायते ।
इन्दुमित्रः
इन्दुमित्राख्येन विपश्चिताऽपि काशिकोपरि कश्चिद् ‘अनुन्थास' संज्ञको व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीदिति ग्रन्थान्तरतो ज्ञायते । अनुन्यास हि माधवीयधातुवृत्तौ सायणेन, उणादिवृत्तावुज्ज्वलदेवेन, परिभाषावृत्तौ सीरदेवेन, दुर्धटवृत्तौ च स्मर्यते । तत्र यथा सीरदेवः -
'यत्तु तत्र स्वमतिमहिमप्रागल्भ्यादनुन्यासकारो व्याजहार यत्र सामर्थ्यप्रासमुभयोरुपादानं स उभयप्राप्तौ कर्मणीतस्यं विषयः••••••••तदर्युक्तम्:::::::: इति । पुनश्च -
एतस्मिन् वाक्ये इन्दुमैत्रेययोः शाश्वतिको विरोधः । इति
इन्दुमित्रस्य कालश्च ८५० मितवैक्रमाब्दमभित आपततीति । अनुन्यासोपरिश्रीमानशर्मणा अनुन्याससारनाम्नी व्याख्या प्रणीतेति-
अनुन्यासादिसारस्य कर्ता श्रीमानशर्मणा ।
श्रीलक्ष्मीपतिपुत्र ण विजयेयं विनिर्मिता ।।
इति सीरदेवीयपरिभाषावृत्तेविजयाऽऽख्यायां व्याख्यायां तस्यैव वचनाज्ज्ञोयते । श्रीमानशर्मा हिँ १५००-१५५० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानित्यनुमीयते ।
महान्यासकारः
केनापि वैयाकरणेन काशिकोपरि महान्यासनामको व्याख्याग्रन्थः प्राणा यीति उज्ज्वलदत्तेन उणादिवृत्तौ कृतेनोद्धरणेने ज्ञायते । उज्ज्वलदत्तः स्मरति-
टित्वमभ्युपगम्य गौणादित्वात् सूचीति महान्यासे ।
वह्नतेर्धन् ततष्ठन् इति महान्यासः।
चुल्लीति महान्यास इत्युपाध्यायसर्वस्वम् ।
विद्यासागरमुनिः
विद्यासागरमुनिना काशिकोपरि ‘प्रक्रियामञ्जरी' नामको व्याख्याग्रन्थः, प्रणीत आसीदिति युधिष्ठिरः सूचयति । स हि श्वेतगिरिविदुषः शिष्यो हरदत्तपूर्ववर्ती । एतदधिकं नैव ज्ञातमस्माकं तद्विषये ।
हरदत्तः
महावैयाकरणेन हरदत्तेनापि काशिकोपरि पदमञ्जरीनाम्नी व्याख्याकृताऽस्ति । तस्य हि पिता पद्मकुमार माता श्रीः ज्येष्ठो भ्राता अग्निकुमाराख्यः गुरुश्व अपराजित इति । स हि द्राविडवा आन्ध्राभिजनः । स हि आन्ध्रबुजातो द्रविडेषु नीतयौवनो वार्धक्ये चोलदेशीय इति कथ्यते । हरदत्तं हि रूपावतारे धर्मकीर्ति स्मरति इति तस्य तत्प्राक्कालवतत्वम् । भैत्रेयरक्षितादवकालिक एव । तेन हि तस्य काल: १११५ मितवैक्रमाव्दमभित इत्यनुमीयते । पदमञ्जर्यतिरिक्तमपि महापदमञ्जरी, परिभाषाप्रकरणं, अष्टाधिका धर्मशास्त्रग्रत्याश्च तत्कतु त्वेन प्रसिद्धाः । पदमञ्जरी हि अनेकविपश्चिद्भिर्याख्याता । तेषु रङ्गनाथयज्वा (वि० १६४५), शिवभट्टश्च प्रसिद्धौ ।
रामदेवमिश्रः
रामदेवमिश्रेणापि काशिकोपरि वृत्तिप्रदीपनाम्नी टीका कृताऽस्ति । स हि सायणपूर्ववर्ती यतः सायणस्तदीयग्रन्थमुद्धरति माधवीयधातुवृत्तौ, हरदेवपरवर्ती-हरदत्तानुवादी राममिश्रोऽपि 'इति सायणवचनात् ।। । एवमेव अज्ञातकर्तृको वृत्तिरत्नाकरः अज्ञातक कैव चिकित्साख्या च काशिकाया वृत्तिग्रन्थौ स्त इति युधिष्ठिरः महाभागः सूचयति ।
भतृहरिः
अष्टाध्याय्य वृत्तिषु काशिकान्तरं भागवृत्तेरेव महत्वपूर्ण स्थानम् । सृष्टिबराचार्यानुसारेण भागबृत्तेः प्रणेता भर्तृहरिनामको विचक्षणः । यथाऽऽह स -
‘भागवृत्तिभंतृहरिणा श्रीधरसेननरेन्द्रादिष्टा विरचिता' इति ।
श्रपत्तिदत्तस्तु - ‘तथा च भागवृत्ति कृता विमलमतिनाऽप्येवं निपातितः इति भागवृत्तेः विमलमतिकृतत्वं ख्यापयति । तत्र युधिष्ठिरः महाभागो भर्तृहरि इति पदमौपाधिकं मत्वा विमलमतिमेव भागबृत्तिकर्तारं मन्यते । संहि यथा कविषु कालिदास' इत्यैपाधिकसंज्ञा प्रचलिता तथैव वैयाकरणेषु भर्तृहरि इत्यौपाधिकसंज्ञा इति मन्यते । वयन्तु विमलमतिना भर्तृहरिणा इत्यस्य सिद्धिः भट्टाचार्यस्तु इन्दुसंज्ञकं कञ्चिद्भागवृत्तिप्रणेतारं मन्यते । कालनिर्णयप्रकरणेतु : युधिष्ठिर महाभागोऽपि सृष्टिधरमतमेव समर्थयति ।
भागवृत्तिः काशिकां स्थाने स्थाने समालोचयति तेन सा काशिका यो उत्तरवतिनेव । काशिकाया प्रणयनञ्च ६५०-७०० वैक्रमाब्दानभितसम्पन्नमासीत् । वलभ्यां हि चत्वारः श्रीधरसेनाख्या नृपा बभूवुः । तेषु प्रथमे त्रयो हि ७०० मितवैक्रमाब्दपूर्ववतनश्चतुर्थस्तु ७०२--७०५ मितवैक्रमाब्देषु राज्यं बुभुजे । किञ्च भागवृत्तिः काशिकोत्तरवर्तनी अतोऽस्या निर्माणाञ्चतुर्थश्रीधरसेनाज्ञया सज्जातमिति युधिष्ठिरमीमांसक्मतम् । वयमपि ' एतदेव स्वीकुर्मस्तत्वनैकट्यात् ।
यच्च न्याससम्पादको भागवृत्तेः प्रणयनकालत्वेन ६८२ मितवैक्रमाब्दे स्वीकरोति तदस्माक मतेऽपि चिन्त्यमेव । तथा हि सति भागवृत्तेः काशिकापूर्ववर्तत्वं सम्पद्यते किन्तु भागवृत्त काशिकाया मतस्य खण्डनान्न तत्सिध्यति यच्च काश्चिद् भागवृत्तेः प्रणयनं नवमशताब्द्यां मन्यते तत्तु नितान्तमेव चिन्त्यम् । तथा हि सति तद्विवेचकानां सर्वेषामेव स्थितिकालविपर्ययात् ।
भागवृत्तिग्रन्थस्तु सम्प्रति नैवोपलभ्यते किन्तु तदुद्धरणन्तु युधिष्ठिरमहाभागसंकेतानुसारः सप्तत्रिशद्ग्रन्थेषुपलम्यते । तदत्रधारकेषु कैयट-हरदत्त-पुरुषोत्तमदेव-शरणदेव-सीरदेव-श्वेतवनवासि-उज्ज्वलदत्त-सायण-भट्ठोजि,नागेश-श्रीपतिं : केशव-सर्वानन्द-दुवैकमिश्र-जगदीश-मैत्रेयरक्षित-सृष्टिधराचार्या-उल्लेखनीयाः ।
भागवृत्तेः ये ये खल्वंषा ग्रन्थान्तरेषु समुद्धृतास्तेषां सङ्कलनं कृत्वा ‘भागबृत्तिसङ्कलननाम्ना लघुग्रन्थो युधिष्ठिरमीमांसकप्रयासेन प्रकाशितोऽस्ति । भागवृत्युपरि श्रधराचार्येण व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीदिति । भागवृत्तौ तु सीकृसेकृ इत्यधिकं पठ्यते । तच्च ‘सीक सेचने' इति श्रीधरो । व्याकरोत् । एतानष्टौ वर्जयित्वा इति चाधिक्यमेवमुक्तकण्ठमुक्तवान् ।” इति देवस्य पुरुषकारव्याख्यायां कृष्णलीलांशुकमुनिना स्मृतत्वाज्ञायते । धातुवृत्तावयं श्रीकरनाम्ना श्रीकार नाम्नाऽपि स्मृतः । सम्भवति श्रीधरस्य श्रीकरो का श्रीकरस्यः श्रीधरोऽप्यपाठ इंति युधिष्ठिरमतम् ।
भर्त्रीश्वरः
भर्त्रीश्वराख्येन विपाश्चिताऽपि पाणिनीयव्याकरणोपरि वृत्तिग्रन्थः प्रणीत आसीदिति गणतन्त्रमहोदधिकारस्य वर्धमानस्य--
भर्नीश्वरेणापि वारणार्थानामित्यत्र (प्रेमन्-शब्दः) पुल्लिङ्ग एवं प्रयुक्तः इति वचनाज्ज्ञायते । तस्य च स्थितिकालः -
तथा चाहुर्भश्वरादयः किं हि नित्यं प्रमाणं दृष्टं प्रत्यक्षादि
मीमांसाश्लोकवार्तिकस्य व्याख्यायां भट्टोम्बेकवचनात्तस्योम्बेकपूर्ववर्तत्वं : सिध्यति । युधिष्ठिरो मीमांसको हि । उम्बेकभवभूत्योरैक्यं मत्वा भर्नीश्वरं ७८०. भितवैक्रमाब्दपूर्ववर्तिनं मन्यते । तदनुसारेण भवभूतिरेव मीमांसाक्षेत्रे । उम्बेकनाम्ना ख्यातः । श्लोकवातकटीकाया मालतीमाधवस्य च प्रारम्भे ये नाम केचिदिह न प्रथयन्त्यवज्ञां इत्यादि पंद्यस्योपलब्धिरेव तथाचिन्तने हेतुः। अपरञ्च, मालतीमाधवे उत्तररामचरिते च भवभूतिरात्मानं पदवाक्यप्रमाण कथयति । तत्र पदं नाम व्याकरणं, वाक्यं नाम मीमांसाशास्त्रं प्रमाणं नाम: न्यायशास्त्रम् । अनेन च तस्य. व्याकरणज्ञत्वं सिध्यति । तथैव शरणदेवो हि दुर्घटवृत्तौ ‘ज्योतिष शास्त्रम्' इत्यत्र ज्योतिषशब्दे अण्प्रत्ययत्वेन णित्वेऽपि कथमादिवृध्यभाव इत्यपेक्षायाम् ‘उच्यते--
संज्ञापूर्वकानित्यत्वादिति भवभूति' इति वचनाच्च भवभूतेरपि व्याकरण कर्तृकत्वं सिध्यति इति ।
जयन्तभट्टः
न्यायमञ्जरीकारो जरनैयायिकत्वेन श्रद्धितो जयन्तभट्टोऽपि पाणिनीय व्याकरणे वृत्तिग्रन्थ प्रणीतवानिति स एव तस्यैव अभिनवागमोडम्बररूपकस्योपोद्धाते - "अत्रभवतः शैशव एव व्याकरणविवरणकरणाद् वृत्तिकार इति प्रथितापरनाम्नो भट्टजयन्तस्य कृतिरभिनवागमोडम्बरनाम किमपि रूपकभ इति कथनेनोद्घोषयति । जंयन्तस्य पिता चन्द्राभिध आसीत् । जयन्तो हि वैक्रमनवमशतकस्थितिमानिति तस्य प्रापितामहस्य शक्तिस्वामिनः काश्मीरनरेशस्य मुक्तापीडस्यामात्यत्वेन सिध्यति । स हि भूपालो वैक्रमाष्टकशतकभवं इति । ऐतिहासिकाः कथयन्ति । न्यायभञ्जरी-न्यायकलिका–पल्लवाद्यास्तस्य वृत्तीतरस्ग्रन्थाः ।