cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आकस्मिक चिकित्सा
First Aid के 3 उद्देश्य होते हैं:
(3)Promoting recovery अर्थात रोग-मुक्त होने मे सहायता करना. रोगी को दवाई और मरहम-पट्टी दे कर उसे निरोगी और पूर्णतः स्वस्थ करना First Aid का अंतिम उद्देश्य है.
प्राथमिक उपचार शुरु करने पर सबसे पहले मरीज़/घायल की जाँच के लिये 3 चीज़ो को अहमियत दी जाती है जिसे संक्षेप मे फर्स्ट एड की ABC के नाम से जाना जाता है.यह है :
A – Airway. Airway फर्स्ट ऐड के प्रथम उद्देश्य अर्थात जीवन की रक्षा से सम्बन्धित है.किसी के प्राणो को बचाने के लिये यह निश्चित करना ज़रूरी है कि उसके वायुमार्ग मे कोइ अवरोध न हो.
B –Breathing. वायुमार्ग जाँचने के बाद यह देखना चाहिये कि मरीज़/घायल सचेत अवस्था मे हो और उसे साँस लेने मे कोइ तकलीफ न हो.
C-Circulation. अंत मे यह देखा जाता है कि मरीज़/घायल का blood circulation हो रहा है या नहीं, जिसके लिये उसकी नाडी(pulse rate) का निरक्षण किया जाता है.
ABC की जाँच के बाद 3 B’s Breathing, Bleeding, Bones पर ध्यान दिया जाता है और फिर स्थिति के अनुसार उपचार किया जाता है.
Fractures, bone dislocation, poisoning, cuts and wounds, burns, bleeding, heat stroke, cold wave, choking, animal and insect bites, muscle strain यानि हड्डियो के टूटने/खिसकने पर, जलने पर, शरीर मे ज़हरीले तत्व जाने पर, कटने या छिलने पर, किसी जीव-जंतु के काटने पर फर्स्ट ऐड दिया जाता है. ऐसी किसी भी अवस्था, दुर्घटना, बीमारी या आपातकालीन स्थिति से उबरने के लिये एक फर्स्ट ऐड किट रखना अत्यन्त आवश्यक है. ऐसे मे आप के पास फर्स्ट ऐड किट है तो आप उस दुर्घटना/बीमारी से तुरंत निजात पा सकते हैं.
First Aid Kit मे क्या-क्या साधन रखने है यह इस्तेमाल करने वाले के ज्ञान् और अनुभव पर निर्भर करता है.सामान्यतः किट मे निम्नलिखित supplies/equipment/साधन रखे जाते हैं
हर साईज़ के 2-3 बैंडॆड (Band-Aid) रूई छोटी कैंची ओर चिमटी Gauze square Antiseptic lotion like savlon or dettol Safety pins Thermometer Surgical tape Antibacterial ointment Eye-pad Sterile eyewash ORS (oral rehydration salt)/electral/glucose powder Aloe Vera gel (for burns) सिरदर्द, बुखार, पेट दर्द, उल्टी, सर्दी–खाँसी, दर्द निवारक – calpol, avomine, paracetamol, aspirin, crocin, जैसी सामान्य दवाईयाँ.
इन सभी सामग्रीयो को एक साफ, स्वच्छ, मज़बूत और waterproof डब्बे मे रखे.First Aid Kit पर लाल टेप या रंग से  red cross का निशान बनाये ताकि आपका किट अन्य सामान/डब्बो मे से आसानी से पहचाना जा सके.किट के उपर अपने family doctor and ambulance का नाम और नम्बर अवश्य लिखे.हर 6 महीने मे दवाईयो और अन्य सामानो की expiry date की जाँच करते रहे और आवश्यक्तानुसार बदलते रहे ।
डूबने, फाँसी, गलाघुटने तथा बिजली लगने का प्राथमिक उपचार
डूबे हुए व्यक्ति को कृत्रिम रीति से सर्वप्रथम श्वास कराएँ तथा गीले कपड़े उतारकर उसका शरीर सूखे वस्त्रों में लपेटें। फाँसी लगाए हुए व्यक्ति के नीचे के अंगों को पकड़कर तुरंत शरीर उठा दें, ताकि रस्सी का कसाव कम हो जाए। तब रस्सी काटकर गला छुड़ा दें। फिर कृत्रिम श्वास लिवाएँ। गला घुटने की अवस्था में पीठ पर स्कैपुला (scapula) के बीच में जोरों से मुक्का मारे और फिर गले में उँगली डालकर उसे वमन कराने की चेष्टा करें। इसी प्रकार विषैली गैसों से दम घुटने पर दरवाजे, खिड़कियाँ, रोशनदान आदि खोलकर गैस बाहर निकाल दें और रोगी को श्वास द्वारा आक्सीजन देने का प्रयास करें। बिजली मारने पर तुरंत बिजली का संबंध तोड़कर रोगी को कृत्रिम श्वास दिलाएँ तथा उत्तेजक पदार्थों र्का सेवन कराएँ।
सर्प दंश में क्या करे
सर्प के काटने के बाद क्या करें - क्या न करें इसकी जानकारी दी जायेगी। सर्प दंश के तुंरत बाद अगर आपको किसी विषैले सांप के काटने का संदेह होता है।
1. उस जगह को तुंरत साबुन पानी से धो कर एंटीसेप्टिक का इस्तेमाल करें।
2. पीड़ित को चलने से रोकें और शरीर में किसी प्रकार की हलचल का न होना शुनिश्चित करें।
3. अगर हाथ अथवा पैर में सांप ने कटा हो तो उसे कपडे के तकिये या अख़बार के सहयोग से स्थिर कर दें, और काटे हुए स्थान से 1-2 इंच उपर एक किसी चीज से बांध दे। ध्यान रहे ज्यादा कस कर न बांधे वरना, वह अंग पूरी तरह बेकार हो सकता है। एक अंगुली आ-जा सके इतनी जगह होनी चाहिए।
4. ऐसी कोई बात न करें जिससे रोगी में भय उत्पन्न हो क्योंकि इससे खून का दौरा तेज़ हो जाता है और जहर तेजी से फैलता है।
5. यह ध्यान रहे की सर्प काटे हुए अंग को हृदय से निचे ही रखें।
6. पुराने ज़माने में जब प्रतिविष की खुराक नही थी तब सड़सी (तेज हथियार) से फेंग (विषदंत) के निशान के उपरी भाग में चीरा लगा कर इलाज किया जाता था। इस पद्धति से संक्रमण होने की संभावना होती है। इसलिए जितनी जल्दी हो सके प्रतिविष की खुराक दें और उसके साथ टिटेनस का इंजेक्सन भी।
जलने पर
जलने पर प्राथमिक उपचार कितना जला है, इस पर निर्भर करता है। छोटे-घाव का उपचार गहरे घाव से बिलकुल अलग होता है। छोटे घाव के लिए तथा द्वितीय श्रेणी के घाव जो कि 2-3 इंच के व्यास के बीच का हो,:
1. घाव को ठंडा होने दें। ऐसा करने के लिए घाव को बहते पानी के नीचे 5 मिनट तक अथवा दर्द के कम होने तक रखे। आप जले हुए हिस्से को ठंडे पानी में भी डुबो कर रख सकते हैं अथवा इसे ठंडी पट्टियों से ठंडा करें। घाव को ठंडा करने की प्रक्रिया से त्वचा से गर्मी निकाल कर सूजन को कम किया जाता है। घाव पर कभी बर्फ न लगाएं।
2. जले हुए भाग पर विसंक्रमित गेज बैंडेज लगाएं। रोऐदार रूई का उपयोग न करें क्योंकि इससे त्वचा में चिनचिनाहट हो सकती है। त्वचा पर पटटी बांधने से घाव पर हवा नहीं लगती। इससे त्वचा पर छाले नहीं पड़ते और दर्द कम होता है।
3. दर्दनिवारक दवा लें। ये सभी केमिकल्स की दुकानों पर उपलब्ध होती हैं। बच्चों अथवा किशोरो को कभी भी एस्पिरिन न दें।
4. छालों को न तो दबाएं और न की उनमें छेडे। छिले हुए छालों में संक्रमण हो सकता है।
गहरे घावों के लिए - चिकित्सा सहायता हेतु आकस्मिकता इकाई बुलाऐं, जब तक आप तक पहुंचती है निम्नलिखत कदम उठाएं :
1. जले हुए कपड़े न हटाऐ। लेकिन यह सुनिश्चित करें। कि पीडित ज्वलन सामग्री के संपर्क में अथवा धुंए या ताप के नजदीक न हो।
3. यह देखे कि व्यत्कि जीवित है जैसे उसमें धडकन, सांस, खासी अथवा गति है अथवा नही। यहि ऐसे चिहन नहीं दिखाई देते तो कार्डियो पल्मोनरी रिससाइटेशन अथवा सीपीआर दें।
4. जले हुए भाग पर आद्र, ठंडी, गीली और विसंक्रमित पट्टी लगाएं। आप साफ, आद्र कपडे अथवा गीले तोलिए का उपयोग भी कर सकते है।
जहर फैसला
जहर फैलने की दशा में तत्काल डॉक्टर को बुलाएं। चिकित्सा सहायता प्राप्त होने तक निम्न उपचार करें : 1. यदि पीडित जहरीली गैसों जैसे कार्बन मोनोक्साइड के प्रभाव में है तो उसे तत्काल स्वच्छ हवा वाले क्षेत्र में ले जाऐं।
2. यदि व्यक्ति के कपडों पर जहर गिर गया है तो कपडे तत्काल हटाएं जहरीले पदार्थ के अवशेष हटाने के लिए त्वचा अथवा आंखों पर ठंडे अथवा गुनगुने पानी के छीटे मारें।
3. यदि व्यक्ति ने जहरीला पदार्थ निगल लिया है तो पेट से जहर निकालने के लिए उल्टी कराऐं। उसे तत्काल डॉक्टर के पास ले जाएं। >
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चिकित्साः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
2.11 ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः
व्यासभाष्यम्
स्थितानां तु बीजभावोपगतानां— क्लेशानां या वृत्तयः स्थूलास्ताः क्रियायोगेन तनूकृताः सत्यः प्रसङ्ख्यानेन ध्यानेन हातव्या यावत्सूक्ष्मीकृता यावद्दग्धबीजकल्पा इति । यथा च वस्त्राणां स्थूलो मलः पूर्वं निर्धूयते पश्चात्सूक्ष्मो यत्नेनोपायेन चापनीयते, तथा स्वल्पप्रतिपक्षाः स्थूला वृत्तयः क्लेशानां, सूक्ष्मास्तु महाप्रतिपक्षा इति ॥११॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
नन्दिकेश्वरी (नन्दीपुरम्)
नन्दिकेश्वरी (नन्दीपुरस्य) एतत् पीठं भारतस्य पश्चिमबङ्गालस्य बीरभूममण्डले नन्दीपुरे अस्ति एतत् शक्तिपीठम् ।
सम्पर्कः
सैनतीयानगरात्(नन्दीपुरम्) रेलबस् सौकर्याणि सन्ति।
वैशिष्ट्यम्
अत्र ब्रुहदाकारक्ः कश्चन वटवृक्षः अस्ति । तस्य अधः देव्याः विग्रहः अस्ति । अत्रत्या देवी नन्दिनी अथवा नन्दिकेश्वरी इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः नन्दिकेश्वरः इति च पूज्यते ।इदानीं तु स्थानीयाः केवलं एतां पूजयन्ति।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
2.12 क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः
व्यासभाष्यम्
तत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधप्रसवः । स दृष्टजन्मवेदनीयश्चादृष्टजन्मवेदनीयश्च । तत्र तीव्रसंवेगेन मन्त्रतपःसमाधिभिर्निर्वर्तित ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराधनाद्वा यः परिनिष्पन्नः स सद्यः परिपच्यते पुण्यकर्माशय इति । तथा तीव्रक्लेशेन भीतव्याधितकृपणेषु विश्वासोपगतेषु वा महानुभावेषु वा तपस्विषु कृतः पुनः पुनरुपकारः स चापि पापकर्माशयः सद्य एव परिपच्यते । यथा नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणामं हित्वा देवत्वेन परिणतः, तथा नहुषोऽपि देवानामिन्द्रः स्वकं परिणामं हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति । तत्र नारकाणां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । क्षीणक्लेशानामपि नास्त्यदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशय इति ॥१२॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
चर्मकारः
thumb|150px|right|१५६८तमे वर्षे चित्रिताः पादत्राणानां निर्माणं कुर्वन्तः चर्मकाराः
यः चर्मसम्बद्धं कार्यं करोति सः चर्मकारः । पादत्राणानां निर्माणम् अपि चर्मकाराः एव कुर्वन्ति ।
वर्गः:सामाजिकवृत्तयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सम्बर्त्तस्मृतिः
गायत्रीजपेन पापखण्डनम् अवश्यं भवतीति तेन  भणितम् । किंप्रकारेण जपविधिना कीदृशस्य पापस्य खण्डनं भवतीति विषये विस्तरेणा गायत्र्या माहात्म्यं वर्णितमस्ति । सदा दानादि-पुण्यकर्मसु तथा जपादिविधिषु यजमानस्य श्राद्धविश्वासाभ्यां सर्वथा भाव्यमिति तेन कथितम् । समाजस्य लोकरुचिः यथा -परिवर्त्तते दिने दिने, तथैवास्यां स्मृतावपि प्रायश्चित्तादिव्यवस्थायां परिवर्त्तनं किञ्चन लक्ष्यत एव । सम्वर्त्तस्मृतौ २२७ श्लोकाः सन्ति । अत्राध्यायक्लृप्तिर्नास्ति । सम्पूर्णायां स्मृतौ ब्रह्मचर्यवर्णनम्,  अशौचवर्णनम्, कन्याविवाहवर्णनम्, दानस्य फलमहत्त्वादीनां वर्णनम् पापानां प्रायत्ताविधानम्, गौवधप्रायश्चित्तम अगम्यगमन-प्रायश्चित्तम्, दृष्टानां निष्कृतिवर्णनम् अभक्ष्यभक्षण्-प्रायश्चितम् प्रायश्चिते गायत्र्या महत्त्ववर्णनम् वेदाभ्यासेन पापात् शुद्धयादिकमपि विचारितमस्ति । अस्यां स्मृतौ सम्वर्तेन धर्मशास्त्रस्य चान्द्रायणव्रतादिना महत् पुण्यं भवतीति भणितमस्ति, यथा-
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो...
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः यज्ञशिष्टान्नेन पापनाशं वदति । पूर्वस्मिन् श्लोके यः अन्येभ्यः अदत्त्वा स्वयमेव भोगं करोति, सः चौरः इति उक्त्वा भगवान् अत्र यज्ञशिष्टान्नेन पापनाशः भवति, तथा च यः यज्ञं न करोति, सः पापं प्राप्नोति इति बोधयति । एतस्याध्यायस्य नवमे श्लोके भगवान् यज्ञाय क्रियमाणानि कर्माणि बन्धनरूपिणी न भवन्ति इति उक्तवान् । ततः सः यज्ञाय कर्म कर्तुम् आज्ञापयत् । तस्याः आज्ञायाः प्रजामते अर्थात् विश्वाहः वचनैः पुष्टिम् अकरोत् । नवमे श्लोके स्वस्य वचनेन सह तादात्म्यं स्थापयन् अत्र भगवान् कर्तव्यकर्मणः पालने, अपालने च किं फलम् इति विवृणोति । सः कथयति यद्, यज्ञशेषस्य (योगस्य) अनुभविनः श्रेष्ठमनुष्याः सर्वेभ्यः पापेभ्यः विमुक्ताः भवन्ति । परन्तु ये केवलं स्वस्य कृते एव पचन्ति, अर्थात् सर्वाणि कर्माणि करोति, ते पापिनः तु पापम् एव भुञ्जन्ति इति ।
पदच्छेदः
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः भुञ्जते ते तु अघं पापाः ये पचन्ति आत्मकारणात् ॥ १३ ॥
अन्वयः
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषैः मुच्यन्ते । ये पापाः आत्मकारणात् पचन्ति ते तु अघं भुञ्जते ।
अर्थः
ये यज्ञशेषं भुञ्जते ते सर्वेऽपि श्रेाः पुरुषाः पापान्मुक्ताः भवन्ति । ये च पापिनः आत्मार्थं पचन्ति ते तु पापमेव भुञ्जते ।
बङ्गारपेटेविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति कोलारलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बङ्गारपेटेविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १४७। बङ्गारपेटेविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या कोलारमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या कोलारलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । बङ्गारपेटेविषये अधिकविवरणार्थं बङ्गारपेटे इति पृष्ठं पश्यन्तु । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजातीयानां कृते (SC) आरक्षितम् अस्ति।
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो...
भाष्यार्थः
'यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः' – कर्तव्यकर्मणां निष्कामभावेन विधिपूर्वं पालनं कृते सति यज्ञशेषत्वेन योगः अथवा समता एव शिष्यति । संसारात् प्राप्तया सामग्र्या एव कर्म भवति, अतः संसारस्य सेवायाम् एव तस्याः उपयोगे कृते तत् कर्म 'यज्ञ'त्वेन सिद्ध्यति इति कर्मयोगस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । यज्ञसिद्ध्योत्तरम् अवशिष्टः 'योगः' साधकाय एव भवति । एषः योगः एव समता अस्ति उत यज्ञशेषः अस्ति । एनं योगमेव भगवान् अमृतं कथयति ।
बङ्गारपेटेविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो...
भाष्यार्थः
'मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः' – अत्र 'किल्पिषैः' इत्यस्य पदस्य बहुवचनस्य तात्पर्यम् अस्ति यद्, सर्वेभ्यः पापेभ्यः, बन्धनेभ्यः च इति । परन्तु अनेन पदेन सह भगवान् 'सर्व' इत्यस्य शब्दस्यापि उपयोगम् अकरोत् । अनेन अर्थः भवति यद्, यज्ञशेषस्य अनुभवेन मनुष्यस्योपरि किमपि बन्धनं न भवति । तस्य सर्वाणि सञ्चितकर्माणि, प्रारब्धकर्माणि, क्रियमाणानि कर्माणि च कर्मसु एव विनलीनानि भवन्ति । सर्वेषां कर्मणां विलयेन सनातनस्य ब्रह्मणः प्राप्तिः भवति  । कामनायाः अभावे सञ्चितानि कर्माणि विलीनानि भवन्ति । यावत्पर्यन्तं शरीरं भवति, तावता तु प्रारब्धानुगुणम् अनुकूलप्रतिकूलपरस्थितिनां तु आवागमनं भवत्येव । परन्तु परन्तु कर्मयोगी ताभ्यः सुखी उत दुःखी न भवति । अर्थात् न कस्यापि परिस्थितेः तस्योपरि प्रभावः भवति इति । तदेव प्रारब्धकर्मणां विलीनीकरणम् । फलेच्छां विना क्रियमाणानां कर्मणाम् अपि अकर्मण्यता भवति । अर्थात् तानि क्रियमाणानि कर्माणि फलदायकानि न भवन्ति । एवं क्रियमाणानां कर्मणाम् अपि कर्मसु विलयः उच्यते । एतस्य अध्यायस्य नवमे श्लोके भगवान् यथार्थकर्मणा अन्यत्र कर्म बन्धनकारकम् इति उक्तवान् । चतुर्थाध्यायस्य त्रयोविंशे श्लोकेऽपि यज्ञार्थं यः कर्म करोति, तस्य सर्वाणि कर्माणि विलीनानि भवन्ति इति वदति । एवम् तयोः उभयोः श्लोकयोः या चर्चा अस्ति, सा एव अत्र 'सर्वकिल्बिषैः' इत्येनन पदेन कृता अस्ति । तात्पर्यम् अस्ति यद्, यज्ञशेषस्य अनुभवकर्ता मनुष्यः सर्वेभ्यः बन्धनेभ्यः मुक्तः भवति, सकामभाने कृतानि पुण्यकर्माणि अपि बन्धनकारणानि भवन्ति, यज्ञशेषस्य (समतायाः) अनुभवेन पापात्, पुण्यात् च मुक्तिः भवति । अधुना चिन्तयतु यद्, बन्धनस्य वास्तविकं कारणं किम् ? इति । एवं भवेत्, एवं न भवेत् एतादृश्याः कामनायाः फलमेव बन्धनम् । एषा कामना एव सर्वेषां पापानां मूलम् अस्ति । अतः कामनात्यागः अत्यावश्यकः । वस्तुतः कामनायाः स्वन्त्रसत्ता नास्त्येव । कामना अभावदेव उत्पद्यते परन्तु 'स्वरूपे' तु कोऽपि अभावः एव न भवति । केवलं शरीरेण सह तादात्म्यत्वादेव मनुष्यः अभावम् अनुभवति । तस्य अभावस्य पूर्त्यै एव सः पदार्थानां कामनां करोति । मनुष्ये अवगन्तव्यं यत् आरम्भान्तयुक्तायाः क्रियाः यत्किपमि उत्पत्स्यते, तत्सर्वं उत्पत्तिविनाशशीलम् एव भविष्यति इति । एवं मनुष्यस्य अभावस्य पूर्तिः कदापि न उपशमिष्यति । यदि अभावस्य पूर्तिः अशक्या, तर्हि पदार्थानां कामना अपि मौढ्यम् एव । एतादृशेन ज्ञानेन कामनायाः निवृत्तिः सहजतया भवति । यदि मनुष्यः शरीरादीनां सांसारिकपदार्थानाम् उपयोगः संसारस्य हिताय एव कुर्यात्, तर्हि तेभ्यः पदार्थेभ्यः तस्य सम्बन्धविच्छेदः सहजः भवति । एवं सहसा आत्मस्वरूपस्य बोधः भवति । ततः न कोऽपि अभावः अवशिष्यते । यस्य मनसि न कामनायाः स्थितिरेव न भवति, तस्य मनुष्यस्य जीवनमुक्तिः भवति ।
'ये पचन्त्यात्मकारणात्' – स्वस्य कृता सर्वा इच्छा अर्थात् स्वार्थः, कामना, ममता, आसक्तिः इत्यादि 'आत्मकारणात्' पदे अन्तर्भवति । मनुष्यस्य स्वार्थबुद्धिः यावन्ती अधिका, तावदधिकं तस्य पापकर्म । अत्र 'पचन्ति' इति पदम् उपलक्षकम् अस्ति । तस्य सम्बन्धः न केवलं पचनक्रिया सह अस्ति, अपि तु भोजन-पेय-चलनादिक्रियाभिः सह अपि अस्ति । स्वस्य स्वार्थस्य पृष्ठे अन्धः मनुष्यः केवलं स्वस्य कृते एव पचति (कार्यं करोति) । कुत्रचित् सः अन्यस्मै कर्तुम् आडम्बरं करोति, परन्तु तत्रापि सः वस्तुतः स्वस्य कृत एव कार्यं करोति । तस्मात् विपरितं स्वस्य स्वार्थभआवस्य त्यागं कृत्वा कर्तव्यकर्मकर्ता साधकः शरीराय, अन्येभ्यः अपि कार्यं करोति । संसारात् मनुष्यः यत्किमपि प्राप्नोति, तस्य उपयोगं तेन संसारहिताय एव करणीयः । तत्र स्वामिभावः एव पापम् अस्ति । अत्र शरीरं न मे, तत् संसारस्य इति विचिन्त्य तस्य कृते अन्न-जल-वस्त्रादीनाम् अतिरेकः तत् शरीरम् आलस्ययुक्तं, प्रमादयुक्तं, भोगयुक्तं च करोति । अतः तथा अपि न करणीयम् । आसक्तिं वना शरीरस्य सेवा करणीया, येन उक्ताः दुर्गुणाः तस्मिन् न उत्पद्येयुः ।
'भुञ्जते ते त्वघं पापाः' – अनेन पदेन भगवान् स्वस्य कृते ये मनुष्याः कार्यं कुर्वन्ति, तेषां सौम्यशब्दैः निन्दां करोति । स्वस्य कृते कृतेन कर्मणा मनुष्यः तावन्तं पापसङ्ग्रहं करोति, यत् चतुर्विंशतिलक्षसु योनिषु, अनेकेषु नरकेषु च दुःखोपभोगेन अपि तस्य पापोपशमनं न भवति । प्रत्युत सञ्चितकर्मत्वेन अवशिष्यन्ते । अत एव मनुष्येन 'स्वस्य कृते कर्म न करणीयम्' इति सङ्कल्पः स्वीकर्तव्यः ।
शाङ्करभाष्यम्
यज्ञेति। ये पुनर्देवयज्ञादीन्निर्वर्त्य तच्छिष्टमशनममृताख्यमशितुं शीलं येषां ते यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः सर्वपापैश्चुल्लयादिपञ्चसूनाकृतैः1प्रमादकृतहिंसादिजनितैश्चान्यैः। ये त्वात्मम्भरयो भुञ्जते ते त्वघं पापं स्वयमपि पापा ये पचन्ति पाकंनिर्वर्तयन्त्यात्मकारणादात्महेतोः।।13।।
अधिकवाचनाय
13 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जम्मू
जम्मू विवादितकश्मीरप्रदेशे भारतप्रशासितजम्मू-कश्मीरस्य एकं नगरम् अस्ति ।भारतप्रशासितकेन्द्रशासितस्य जम्मू-कश्मीरस्य शिशिरराजधानी अस्ति ।जम्मूमण्डलस्य मुख्यालयः, बृहत्तमः नगरः च अस्ति ।तवीनद्याः तटे स्थितं जम्मू-नगरं २४० कि.मी.(९३ वर्गमी.) व्याप्तं उत्तरदिशि हिमालयेन, दक्षिणे उत्तरमैदानीभिः च परितः अस्ति ।जम्मू-नगरं संघराज्यस्य द्वितीयं सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तं नगरम् अस्ति ।प्राचीनमन्दिराणां हिन्दुतीर्थानां च कारणेन जम्मू "मन्दिरनगरम्" इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
व्युत्पत्ति विज्ञान
स्थानीयपरम्परानुसारं जम्मू-नगरस्य नामकरणं तस्य संस्थापकस्य राजाजम्बूलोचनस्य नामधेयेन कृतम् अस्ति, यः ९ शताब्द्यां अस्य क्षेत्रस्य शासनं कृतवान् इति विश्वासः अस्ति ।स्थानीयपरम्परा अस्य नगरस्य ३००० वर्षाणि पुरातनं मन्यते, परन्तु इतिहासकारैः एतस्य समर्थनं नास्ति ।
भूगोल
वामतः|लघुचित्रम्| जम्मू उपत्यका जम्मू-नगरं ३२.७३°उत्तर-७४.८७°पूर्वे स्थितम् अस्ति । अस्य सरासरी ऊर्ध्वता ३०० मीटर् (९८० फीट्) अस्ति । जम्मू-नगरं शिवलिक-पर्वतेषु न्यून-उच्चतायाः विषम-शिखरेषु स्थितम् अस्ति ।उत्तरे, पूर्वे, दक्षिणपूर्वे च शिवालिकशृङ्खलाभिः परितः अस्ति, वायव्यदिशि तु त्रिकुटशृङ्खला परितः अस्ति ।राष्ट्रराजधानी नूतनदिल्लीतः प्रायः ६०० किलोमीटर् (३७० मील) दूरे अस्ति ।नगरं तावीनद्याः परितः प्रसृतं भवति यत्र पुरातनं नगरं उत्तरतः (दक्षिणतटं) तस्य दृश्यं दृश्यते, नूतनाः परिसराश्च नदीयाः दक्षिणपार्श्वे (वामतटं) परितः प्रसृताः सन्ति ।अस्याः नदीयां पञ्च सेतुः अस्ति ।एतत् नगरं कूर्चानां श्रृङ्खलायां निर्मितम् अस्ति ।
नगरं तावीनद्याः परितः प्रसृतं भवति यत्र पुरातनं नगरं उत्तरतः (दक्षिणतटं) तस्य दृश्यं दृश्यते, नूतनाः परिसराश्च नदीयाः दक्षिणपार्श्वे (वामतटं) परितः प्रसृताः सन्ति ।अस्याः नदीयां पञ्च सेतुः अस्ति ।एतत् नगरं कूर्चानां श्रृङ्खलायां निर्मितम् अस्ति ।
इतिहास
तारिक्-इ-आज्मी इत्यस्य मते ९०० ई.स.।दुर्गरा-राज्यम् (आधुनिकरूपं "दुग्गर" "डोगरा") अपि अस्य समयस्य परितः प्रमाणं प्राप्नोति ।तदानीन्तनस्य दुर्गराराज्यस्य राजधानी वल्लपुरा (आधुनिकबिलावरेन सह परिचिता) इति मन्यते ।कल्हणस्य राजतरङ्गिणीयां तस्य शासकाः पुनः पुनः उल्लिखिताः सन्ति ।बब्बपुरा (आधुनिकं बाबोर) अन्यत् राज्यं राजतरङ्गिणीयां उल्लिखितम् अस्ति, यस्य केचन शासकाः परवर्ती जम्मूशासकानाम् वामशावली (पारिवारिकवृत्तान्ताः) इत्यत्र अपि दृश्यन्ते ।एते शासकाः प्रायः स्वतन्त्रतां प्राप्य दिल्ली-सुल्तानैः सह मित्रतां कृतवन्तः इति मन्यते ।राजा भीम देवस्य दिल्ली-वृत्तान्तेषु मुबाराहशाहस्य (राज. १४२१–१४३४) समर्थकत्वेन प्रमुखतया उल्लेखः अस्ति ।
१३९८ तमे वर्षे देहल्यां आक्रमणं कृत्वा जम्मूमार्गेण समरकन्दं प्रत्यागतस्य तैमूरस्य (राज. १३७०–१४०६) इतिहासग्रन्थेषु जम्मू-नगरस्य नामना उल्लेखः अस्ति ।१६ शताब्द्याः आरम्भे बाबर-नगरस्य मुगल-वृत्तान्तेषु जम्मू-नगरं पञ्जाब-पर्वतेषु शक्तिशालिनः राज्यत्वेन उल्लेखितम् अस्ति ।मन्हासराजपूतैः शासितम् इति कथ्यते । सम्राट् अकबरः अस्य प्रदेशस्य पर्वतराज्यानि मुगलानाम् आधिपत्यं आनयत्, परन्तु राजानः पर्याप्तं राजनैतिकस्वायत्ततां प्राप्नुवन्ति स्म ।जम्मू-नगरस्य अतिरिक्तं किष्टवार-राजौरी-इत्यादीनां क्षेत्रस्य अन्यराज्यानां अपि प्रमुखतया उल्लेखः अभवत् ।मुगलसाम्राज्येन एतान् पर्वतप्रमुखान् साम्राज्यस्य मित्रपक्षः, भागीदारः च इति व्यवहारः कृतः इति स्पष्टम् ।
आधुनिक इतिहास
१८०८ तमे वर्षे महनसिंहस्य पुत्रेन रञ्जीतसिंहेन जम्मू-नगरं स्वयं सिक्खसाम्राज्ये विलीनं जातम् ।१८१८ तमे वर्षे राजा गुलाबसिंहस्य पिता राजा किशोरसिंहः जम्मू-राज्यस्य शासकत्वेन नियुक्तः अभिषिक्तः च अभवत्, अतः ब्रिटिश-आधिपत्य-अधीन-जम्मू-कश्मीर-राज्यस्य रियासतराज्यस्य शासनं कर्तुं आगतः, जम्वाल-वंशः उर्फ ​​डोगरा-वंशः आरब्धः । शासकाः बृहत् मन्दिराणि निर्मितवन्तः, पुरातनतीर्थानां नवीनीकरणं कृतवन्तः, शैक्षणिकसंस्थाः निर्मितवन्तः इत्यादीनि बहवः । जम्मू-नगरं सियालकोट्-नगरं च संयोजयति ४३ कि.मी.दीर्घा रेलमार्गः १८९७ तमे वर्षे स्थापिता ।
जम्मू ऐतिहासिकरूपेण जम्मू-प्रान्तस्य राजधानी, रियासतस्य जम्मू-कश्मीरस्य च शिशिरराजधानी (१८४६–१९५२) अस्ति ।
भारतस्य विभाजनानन्तरं जम्मू भारतस्य जम्मू-कश्मीरराज्यस्य शिशिरराजधानीरूपेण अद्यापि वर्तते ।
वायुमंडल
जम्मू-नगरे वायव्यभारतस्य शेषभागेषु इव आर्द्र-उपोष्णकटिबंधीयजलवायुः (Köppen Cwa) अस्ति, यत्र अत्यन्तं ग्रीष्मकालस्य उच्चतमता ४६ °C (११५ °F) यावत् भवति, शिशिरमासेषु तापमानं च यदा कदा ४ °C (३९ °) तः न्यूनं भवति । जूनमासः सर्वाधिकं उष्णतमः मासः अस्ति यत्र औसतं उच्चतमं तापमानं ४०.६ °C (१०५.१ °F) भवति, जनवरीमासे तु सर्वाधिकं शीतलं भवति यत्र औसतं न्यूनतमं तापमानं ७ °C (४५ °F) यावत् भवति । जूनतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं वर्षाणां अधिकांशः वर्षा प्रायः ४२ इञ्च् (१,१०० मि.मी.) भवति, यद्यपि शिशिरकालः अपि आर्द्रः भवितुम् अर्हति ।शिशिरे सघनधूमस्य कारणेन बहु असुविधा भवति, तापमानं २ °C (३६ °F) यावत् अपि न्यूनीभवति ।ग्रीष्मर्तौ विशेषतः मे-जून-मासेषु अत्यन्तं तीव्रसूर्यप्रकाशः अथवा उष्णवायुः ४६ °C (११५ °F) यावत् तापमानं वर्धयितुं शक्नोति ।उष्णऋतुम् अनुसृत्य मानसूनः वज्रपातैः सह प्रचण्डवृष्ट्या नगरं प्रहरति;आर्द्रतममासेषु कुलम् ६६९ मि.मी.(२६.३ इञ्च्) यावत् वर्षा भवति । नगरं उष्णतरङ्गैः संसर्गं प्राप्नोति ।
सामाजिकस्वास्थ्यम्
वर्गः:चिकित्साः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिमला
शिमला हिमाचलप्रदेशस्‍य राजधानी अस्‍ति ।१८६४तमे वर्षे आंग्लप्रशासनेन शिमलानगरं भारते ब्रिटिशशाशनस्य ग्रीष्मकालीन राजधानी घोषिता। नगरमेतद् लोकप्रियं रमणीयं पर्यटनस्थलमस्ति। शिमलानगरं बहुधा (पर्वतानां साम्राज्ञी)इत्यापि कत्थयते। पूर्वम् अस्य नगरस्य श्यामला इति नाम आसीत् । आङ्लाध्नां प्रशासनसमये शिम्ला ग्रीष्मकालीना राजधानी आसीत् । इदानीं हिमाचलप्रदेशस्य राजधानी शिम्ला सुन्दरं गिरिधाम इति अतिप्रसिद्धम् अस्ति ।Queen of hills, Jewel of the orient  इति च प्रसिद्धम् अस्ति । सागरस्तरतः ७२६२ पादोन्नते प्रदेशे शीतलवातावरणे एतन्नगर अस्ति । अत्र बहवः विदेशीयाः आगन्तुम् इच्छन्ति । अत्र पैन् देवदारु ओक् इत्यादिवृक्षाः अतीव सुन्दराः सन्ति । प्रकृतेः सुन्दररुपं दृष्टुम् एतत् स्थलम् अतीव उत्तमम् अस्ति । Mall मार्गः वाणिज्यकेन्द्रम् अस्ति । जाकुपर्वतः (८०० पादमितः), चाडलुक् जलपातः, कुफ्रि, नालदेहरा, चैल, प्रास्टेक् हिल्स् इत्यादिस्थानानि दर्शनीयानि आकर्षकाणि स्थानानि सन्ति । जाकुपर्वततः हिमालयदर्शनम् अतीवानन्ददायकं भवति । चाड्लुक् सरोवरे नौकाविहारः काल्पितः अस्ति । कुफ्रिस्थाने हिमक्रीडा प्रसिद्धा अस्ति । ग्रीष्मकाले याक् प्राणिनः उपरि उपविश्य प्रवासं कुर्वन्ति । नालदेहरास्थाने (२२ कि.मी) गाल्फ् क्रीडाङ्गणम् अस्ति । चैल् नदी पर्वतप्रपाते प्रवहति । प्रास्टेकहिल्स् (५ कि.मी) सूर्यास्तदर्शनाय, चन्द्रोदयदर्शनाय च प्रसिद्धं स्थानमस्ति । नालदेहराप्रदेशे क्रिकेट् क्रीडाङ्गणम् अस्ति । अत्र वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । राजानः महाराजाः अङ्गलाः च अत्र क्रिकेट् क्रीडन्ति स्म ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
शिमला के प्रसिद्ध पर्यटन स्थल
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोलारविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति कोलारलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कोलारविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १४८। कोलारविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या कोलारमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या कोलारलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । कोलारविषये अधिकविवरणार्थं कोलार इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लट् लकारः
१.लट् । २.लेट् । ३.लङ् । ४.लुङ् । ५.लिट् । ६.लिङ् । ७.लोट् । ८.लुट् । ९.ऌट् । १०.ऌङ् ।
एते दश लकाराः द्विधा विभक्ताः सन्ति ।
टिप्पणी
धातूनां तिङन्तरूपाणि प्राप्तुम् अनुबन्धमेतत् उपयुज्यताम् - http://www.sanskrit.jnu.ac.in/tinanta/tinanta.jsp
2.14 ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात्
व्यासभाष्यम्
ते जन्मायुर्भागाः पुण्यहेतुकाः सुखफला, अपुण्यहेतुकाः दुःखफला इति । यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विशेषसुखकालेऽपि दुःखमस्त्येव प्रतिकूलात्मकं योगिनः ॥१४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
सवाई माधोपुरमण्डलम्
सवाई माधोपुरमण्डलं (सवाई माधोपुर जिला, Sawai Madhopur district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति सवाई माधोपुरम् इत्येतन्नगरम् ।
भौगोलिकम्
सवाई माधोपुरमण्डलस्य विस्तारः १०५२७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मध्यप्रदेशराज्यं, पश्चिमे टोङ्कमण्डलम्, उत्तरे दौसामण्डलं, दक्षिणे कोटामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बल इत्येषा एका एव नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं सवाई माधोपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १,३३८,११४ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २९७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.७९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८९४ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.१९ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
बाडमेरमण्डलम्
बाडमेरमण्डलं (बाड़मेर जिला, Barmer district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति बाडमेरनामकं नगरम् ।
भौगोलिकम्
बाडमेरमण्डलस्य विस्तारः २८३८७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पालीमण्डलं, जोधपुरमण्डलं च, पश्चिमे पाकिस्थानदेशः, उत्तरे जैसलमेरमण्डलं, दक्षिणे जालौरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले केवलं २९.९९ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं बाडमेरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८३५१७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ९२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ९२ जनाः । अत्र साक्षरता ५७.४९ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः । ते-
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले विद्यमानानि वीक्षणीयस्थलानि तु -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नागेशभट्टः
प्रास्ताविकम्
महाभाष्ये तत्र तत्र "आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति" इत्यादीनि बहूनि वाक्यानि दृश्यन्ते । सूत्रस्थेन लिङ्गेन यानि वचनानि ज्ञापितानि भवन्ति तानि तत्र सूचितानि वर्तन्ते । एतादृशवचनानि द्विप्रकाराणि भवन्ति, परिभाषारूपाणि परिभाषेतरणि च इति । परिभाषारूपाणि पाणिनीयात् व्याकरणात् प्राचीनेष्वपि व्याकरणेषु वचनरूपेण पठितानि, पाणिनिना च ’अष्टाध्याय्याम्’ अङ्गीकृतानि । यदुक्तं परिभाषेन्दुशेखरे- एवं च पूर्वम् सीरदेवः परिभाषावृत्तिनामकं ग्रन्थं निरमात् । परम् "नागेशः" परिभाषेन्दुशेखरं निरचिनोत् । एवमेव नागेशभट्टः (Nageshbhatta) नामा कश्चन वैय्याकरणः ज्ञापकसङ्ग्रहनामानं व्याकरणग्रन्थं रचितवान् । परिभाषेन्दुशेखरस्य कर्ता नागेशनामा अन्यः ।
ज्ञापकसङ्ग्रहः
१९७२ तमे वर्षे "तिरुपतिकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठे" प्रकाशितोऽयं ग्रन्थः । तत्रस्थपूर्वपीठिकया ज्ञायते यत्- पूर्वं आन्ध्रलिप्याम् अयं ग्रन्थः प्रकाशित आसीत् इति । अस्य ग्रन्थस्य केन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठस्य भूतपूर्वैः प्रांशुपालैः श्रीमद्भिः एन्.एस्.रामानुजताताचार्यमहोदयैः कृता "विवृति" नामिका व्याख्यापि समुपलभ्यते । अस्मिन् ग्रन्थे "व्याकरणमहाभाष्यकारेण तत्र तत्र ज्ञापकसिद्धानि वचनानि उपन्यस्य, तेषु कानिचित् नैतदस्ति ज्ञापकम् इत्यादिभीः खण्डितानि सन्ति । तानि परित्यज्य केवलं भाष्यसम्मतान्येव परिगण्यन्ते" । भाष्ये अनादृतानि कानिचिद्वचनानि सिद्धान्तकौमुद्यादिषु ग्रन्थेषु दृश्यन्ते । तादृशानि अत्र परित्यक्तानि । अस्य ग्रन्थस्य "ज्ञापकसङ्ग्रहः" इति नाम कर्तृणा विहितं वा अन्येन वा? इति न ज्ञायते । ज्ञापकानां सूत्राणां सङ्ग्रहः इति नाम्नः अर्थः । अत्र अष्टध्यायीक्रमेणैव सङ्कलनम् दृश्यते । भाष्ये यस्यस्ूत्रस्य यद्वचनं पठितम्, तत्सूत्रं प्रतीकरूपेण ध्रुत्वा ततः ज्ञापकपूर्वकं वचनम् उपन्यस्यत इति इति शैली अत्र ग्रन्थे समादृता ।
कर्तृत्वविषये सिद्धान्तः
भाष्यवार्तिकयोः अनुक्तानि, अन्येन केनाऽपि ज्ञापकसिद्धत्वेन कल्पितानि वचनानि अनादेयानीति परिभाषेन्दुशेखराचार्यः "नागेशः" स्वग्रन्थे वदति यथा- भाष्यवार्तिकयोरुपनिबद्धानि इति । अस्मिन् ’ज्ञापकसङ्ग्रहे’ऽपि निबद्धानि सर्वाणि वचनानि भाष्ये उक्तान्येव विद्यन्ते । भाष्येऽनुक्तम्, सिद्धान्तकौमुद्यादौ उक्तम् किमपि वचनमत्र न विन्यस्तम् । एतेन ज्ञायते यत्, एषः ’ज्ञापकसङ्ग्रहः’ अपि नागेशविरचित एव स्यादिति । एतदतिरिच्य अस्य ग्रन्थस्य नागेशकर्तृत्वे किमपि प्रमाणं न लभ्यते ।
उदाहरणानि
‎
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्रीचन्द्रभगवान्
आचार्यः श्रीचन्द्रभगवान् गुरुनाकस्य गृहे जन्म गृहीतवान् | तथा च अनन्तरम् उदासीननसम्प्रदायस्य आरम्भं कृतवान् | श्रीचन्द्रभगवान् मात्राशास्त्रम् अपि लिखितवान् | श्रीचन्द्रः यदा जन्म गृहीतवान् तदा एव सः भस्मकुन्डलान् धृत्वा एव उत्पन्नः| तस्य सम्प्रदायः अद्यत्वॆ राजतॆ प्रकाशतॆ च |
वर्गः:सिखगुरवः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दशाश्वमेधघट्टः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम् वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लोट् लकारः
संस्कृतभाषायां कालविध्यादिक्रियाः निर्मातुं लकारः इति काचित् व्यवस्था अस्ति । तत्र लकाराः दश भवन्ति ते यथा...
१.लट् । २.लेट् । ३.लङ् । ४.लुङ् । ५.लिट् । ६.लिङ् । ७.लोट् । ८.लुट् । ९.ऌट् । १०.ऌङ् ।
एते दश लकाराः द्विधा विभक्ताः सन्ति ।
तत्र लोट् लकारः विधिं (आज्ञां प्रार्थनां च) बोधयति ।
इमे अपि पश्यन्तु
वर्गः:लकाराः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इटावा
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति इटावामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति इटावा।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सिद्धार्थ वरदराजन्
सिद्धार्थ वरदराजन् (1965 -- ) वरिष्ठ पत्रकार: अस्ति।
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मालूरुविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति कोलारलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति मालूरुविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १४९। मालूरुविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या कोलारमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या कोलारलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । मालूरुविषये अधिकविवरणार्थं मालूरु इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लोहारडागामण्डलम्
लोहारडागामण्डलम् (Lohardaga District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं लोहारडागा नगरम् ।
भौगोलिकम्
लोहारडागामण्डलस्य विस्तारः १४९० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं लोहारडागामण्डलस्य जनसङ्ख्या ४६१७३८ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३१० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३१० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २६.६७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६८.२९ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शल्यचिकित्सा
वर्गः:चिकित्साः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यमस्मृतिः
यम स्मृतिराकारेण लघीयस्यपि विचारेण महत्तरेति मन्यामहे । स्मृतावस्यां प्रायश्चितविधिरतीव सुस्पष्टः साधीयांश्चास्ति । अत्र पञ्चगव्यनिर्माणविधेर्यथा वैशिष्ट्यमस्ति, तदन्यत्र कस्याञ्चनापि स्मृतौ न कदापि दृश्यते । यमेन लिखितम्- श्वेतवर्णाया धेनोर्मूत्रम् अधिकतरं मेध्यं भवति । तथैव श्यामवर्णाया गोमयम्, ताम्रवर्णाया दुग्धम् कपिलायाश्च धेनो घृतम् अधिकतरं पूतं भवति । एतेन वस्तुतो गवां वर्णवैशिष्ट्यं खलु किमपि विज्ञानसम्मतं कारणं द्योतयेदिति स्पष्टम् अवबुध्यते । इत्थञ्च तीर्थान् मृण्मय-घटेन ताम्रघटेन वा जलमाहरणं सर्वथाऽधिकतरं पवित्रं मन्यते । समाजे निवसदभिर्जनैः ज्ञानवशतोऽज्ञानवशतो वा कृतानां पापानां कृते किंप्रकारं प्रायश्चितं विधातव्यम् तत्सर्वस्य व्यवस्थाऽत्र सम्यक् प्रदीयते । विशेषतोऽस्यां स्मृतौ पञ्चगव्यनिर्माणस्य महत्त्वं सर्वोपरि वरीवर्तिः ‘यम’ इति कथनेन भयङ्करदेवस्य कस्यापि प्रतिमूर्तिरिति चित्ते सर्वेऽनुभवन्ति । ततः स दण्डाधिकारी वर्त्तते । सत्यतः स्मृतेरस्याः प्रायश्चित्तव्यवस्थायां महत्त्वं दृष्ट्वाऽनुभूयते यत् यमेन प्रोक्तस्य प्रायश्चित्त-रुपस्य दण्डविधानस्य महिमा न केवलं नरके प्रत्युत् मृत्योः परमपि मानवानां जीवद्दशायां नूनं सम्माननीय स्तथा साधीयान् प्रशंसावहो भवतीत्यहो भाग्यं मन्यमहे वयम् । किन्तु स्मृतेरस्या रचयिता कश्चन यमनामा मुनि रासीदिति वार्त्ता सर्वथाऽवधारणीया भवेत् । यमस्मृतौ मिलित्वा ७८ संख्याकाः श्लोकाः सन्ति । तैरेव प्रायश्चित्तानां चान्द्रायणव्रतादीनां विधिः प्रतिपादितः । कस्मै देवाय कथं पूजनं समर्पणीयं स्यादिति विषये यमोक्तिः सर्वथाऽवधारणीया एवास्ति । यथा -
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रेकिचिकित्सा
200px|thumb|मिकावो उसायि रेकिचिकित्सा (Reiki) पर्यायचिकित्सासु अन्यतमा । एषा एका आध्यात्माभ्यासविशेषः । एनां चिकित्सां १९२२ तमे संवत्सरे जपान्-देशस्य बौद्धधर्मस्य ’मिकावो उसायि’ नामकः प्रसिद्धिपथे आनीतवान् । ’पाम् हीलिङ्ग्’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । एतत् विधानं पूरकचिकित्सारूपेण, पर्यायचिकित्सारूपेण वा उपयुज्यते । केचन वृत्तिपराः एताम् पौरस्त्यचिकित्सा इत्यपि निर्दिशन्ति । अनेन विधानेन वैद्याः ’खि’संज्ञया निर्दिश्यमाणां गुणयुक्तां शक्तिं करतलाभ्यां रोगयुक्तस्य शरीरं प्रति सम्प्रसारयन्ति । अस्याः चिकित्सायाः जपनीस् रेकि पाश्चिमात्यरेकि इति च द्वे विभागे भवतः । पाश्चिमात्यरेकिचिकित्सायां त्रयः शिक्षणस्तराः सन्ति । प्रथमः, द्वितीयः, तज्ज्ञः उत शिक्षकस्तरः च त्रयः स्तराः सन्ति । प्रथमस्तरे रेकि विषये ज्ञास्यन्ति । स्वस्य अन्येषां च रोगादिवारणे समर्थाः भवन्ति । द्वितीयस्तरे, वैद्याः विशिष्टान् सङ्केतान् उपयुज्य दूरादेव दोषान् वारयितुं समर्थाः भवन्ति । शिक्षकस्तरे रेकिचिकित्साम् अन्येभ्यः बोधयितुं समर्थाः भवन्ति ।
इतिहासः
’रेकि’ इत्यस्य पदस्य जपानिभाषायां “निगूढवातावरणम् उत निगूढभावना” इत्यर्थः । रेकि इत्यस्य पदस्य चीनभाषायां ’लिङ्ग्कि’ इत्यर्थः । लिङ्ग्कि इत्यस्य पदस्य आध्यात्मिकवातावरणम् उत बुद्धिमत्ता इत्यर्थः । आध्यात्मिकजीवनशक्तिः उत जीवाधारका आध्यात्मिकशक्तिः सहजतया जीविषु भवति । टिबेटियन् बौद्धधर्मस्य आधारितां चिकित्सां जपान्-देशे १९ शतमाने डा 'मिकावो उसायि' अरब्धवान् ।  ओ इ डि(OED) पट्टिकानुसारं १९७५ तमे संवत्सरे रेकि पदप्रयोगः कृतः इति ज्ञायते । केचन आङ्ग्ललेखकाः रेकिचिकित्सां 'सार्वत्रिकजीवनाधारशक्तिः' इत्येव लिखन्ति । रेकिचिकित्साशिबिरं मिकावो '१९२२' तमे संवत्सरे मौण्ट् कुरामप्रदेशे आयोजितवान् आसीत् । एतस्मिन् शिबिरे रेकिसम्बद्धाः विषयाः सम्बोधिताः आसन् । मिकावो टोकियोदेशे “रेकि रयोहो गक्कै” नामक संस्थां स्थापितवान् । एषा संस्था रेकिचिकित्सां वर्धयन्ती, जनसेवां कुर्वती आसीत् । मिकावो द्विसहस्राधिकेभ्यः (२०००) जनेभ्यः पाटितवान् इति तस्य स्मारकाभिलेखे लिखितम् अस्ति । मिकावो १९२६ तमे संवत्सरे मार्चमासस्य ९ दिनाङ्के मृतवान् । अस्य मरणस्य अनन्तरं अस्यैव शिष्यः ’जे उषिड्’ सस्थायाः अध्यक्षरूपेण नियुक्तः ।
पञ्चसूत्राणि
मिकोवा 'चक्रवर्ति मेयिजिवर्यस्य' साहित्यककृतीणां अभिमानि आसीत् । एनां चिकित्सां प्रसिद्धिपथे आनेतुं मेयिजिवर्यस्य ग्रन्थेभ्यः नीतिसूत्राणि चित्वा “पञ्चसूत्राणि” इति ग्रन्थं लिखितवान् । पञ्चदेवाज्ञाः इत्येव प्रसिद्धिरस्य । रेकिचिकित्सायाः बोधकाः वैद्याः च पञ्चसूत्राणाम् परिपालनरताः भवेयुः ।
काञ्जि
招福の秘法, 萬病の霊薬.
今日丈けは:
心身改善. 臼井霊氣療法.
肇祖, 臼井甕男.
रोमाजि
शोफुको नो हिहो, मन्ब्यो नो रेयियाकु क्यो डाके वा
असायु गाषो शिते कोकोरो नि नेञ्जि, कुचि नि तोनये यो । शिन्शिन् कैजेन् । उसुयि रेकि रयोहो चोसो, उसोयि मिकावो ।
संस्कृतम् सन्तोषम् आह्वातुम् विद्यमाना गुप्तकला रोगेभ्यः पवाडसदृशा चिकित्सा। अन्तिमः अद्य: प्रत्यहं प्रातः सायञ्च नमस्कारं कृत्वा ध्यानं प्रर्थनाञ्च करोतु । मनसि निष्कर्षः भवतु,मुखात् पठनं कुरु । देहस्य मनसः च सुधारणार्थम् । उसायि रेकि रयोहो । स्थापकः, मिकावो उसायि ।
रेकिसम्प्रदायः
200px|thumb|रेकिचिकित्सा अद्यत्वे रेकिचिकित्सायां नैकाः शाखाः उपलभ्यन्ते । अस्याः प्रसिद्धे द्वे शाखे वर्तेते । जपनीस् रेकिचिकित्सा एका, अपरा पास्चिमात्यरेकिचिकित्सा ।
जपनीस् रेकिचिकित्सा
’मिकोवावर्यस्य’ मूलबोधनानुसारेण जन्यां पद्धतिं निरूपयितुं साम्प्रदायिकां जपनीस् रेकिचिकित्साम् अनुसरन्ति । बोधनानि जपान् देशाय सीमितानि सन्ति । १९९० तमे संवत्सरे पाश्चिमात्यबोधकाः एनं निर्दिष्टं सम्प्रदायम् अध्येतुं समायाताः, किन्तु निष्फलाः सञ्जाताः बोधकाः । समनन्तरं शालाम् आरब्धवन्तः । तत्रत्येभ्यः जनेभ्यः रेकिचिकित्सां बोधितवन्तः । अस्याः प्रमुखाः शाखाः अधोनिर्दिष्टाः सन्ति ।
रयोहो गक्कै
एषा साम्प्रदायिकरेकिचिकित्सायाः प्रसिद्धा मिकोवा स्थापिताच संस्था भवति । अस्याः संस्थायाः सम्प्रदायः अद्यापि अस्ति । एषा संस्था गुप्तज्ञानयुक्ता अस्ति । एतासु संस्थासु प्रवेशप्राप्तिः कठिना अस्ति ।
रेयिडो रेकि गक्कै
एषा रयोहो गक्कै सस्थायाः तज्ज्ञैः (जन्या) शोधिता पद्धतिः । एनां पद्धतिं पुमिनोरि अवोकि स्वाध्यक्षे चालितवान् । एषः विनूतनान् अंशान् योजितवान् । अस्यां पद्धतौ ’कोरिकि’ (सन्तोषस्य शक्तिः) सङ्केतानाम् उपयोगं कुर्वन्ति ।
कोव्यो रेकि कै
जपनीस् साम्प्रदायिकशालायाः नाम एव अस्याः पद्धत्याः नाम स्थापितवन्तः । एनां पाश्चिमात्यरेकिचिकित्सायाः शिक्षकः ह्याकुटेन् इनोमोटो स्थापितवान् । ’गक्कै’ अजन्या इत्यतः अन्यासाम् अपेक्षया पद्धतौ भेदः अस्ति ।
जिकिडेन् रेकिचिकित्सा
जिकिडेन् रेकिचिकित्सा एका प्रसिद्धा पद्धतिः । डा. हुयाशिद्वारा बोधिता पद्धतिः । अस्याः संस्थापकौ श्रीमती यमगुचि, अस्याः पुत्रः तदावो यमगुचि च । पाश्चिमात्यरेकिचिकित्सायाः हस्तमुद्राणाम् अपेक्षया अस्यां पद्धतौ व्यापकतया हस्तमुद्राणाम् उपयोगं कुर्वन्ति ।
पाश्चिमात्यरेकिचिकित्सा
पाश्चिमात्यरेकिचिकित्सां पद्धतिं हवायो तकातर पद्धतिः इति भावयितुं शक्यते । अस्यां पद्धतौ ’रेयिजे’ धूमस्य उपयोगं न कुर्वन्ति । किन्तु, हस्तमुद्रायाः उपयोगम् अधिकतया कुर्वन्ति । एषा पद्धतिः अस्वस्थतायाः विषये अवगाहनं दत्ता अस्ति । अस्यां पद्धतौ उन्नतस्थरस्य अनुष्ठानानि उपयुक्तानि सन्ति । हयाशिवर्यात् रेकिचिकित्सां पद्धतिं ज्ञात्वा हवायिदेशं गतवान् । तस्मिन् देशे वैद्यालयाः स्थापिताः । अनेन कारणेनैव पाश्चिमात्येषु देशेषु प्रसिद्धिं प्राप्नोत् ।
उसोयि रेकि शिकि रयोहो
पाश्चिमात्यरेकिपद्धतौ अन्यतमा उसोयि रेकि शिकि रयोहो भवति । ’हवायो तकातर’ पद्धतेः उसोयि रेकि शिकि रयोहो पद्धतेः च  मूलसिद्धान्तेषु साम्यता दृश्यन्ते ।
उसुयि/टिबेटियन्-रेकिचिकित्सा
आर्थर् राबर्ट्सन् उसुयि/टिबेटियन्-रेकिचिकित्सायाः अभिवृद्धिं कृतवान् । ’विलियं ली राण्ड् हागि डियाने स्टेयिन्’ अस्याः चिकित्सापद्धत्याः प्रसिद्धिपथे आनेतुं कारणीभूतः असीत् । एषा पद्धतिः उसायिपद्धत्या जनिता अस्ति । ’रयोहो गक्कैन्’- पद्धत्याः विधानानि अस्यां सन्ति । एषा चिकित्सापद्धतिः चत्वरिस्तरेषु विभक्ता ।
गेण्डै रेकि हो
’गेण्डै रेकि हो’ पद्धतौ जपनीस्-पाश्चिमात्ययोः आंशाः सन्ति । अस्याः चिकित्सायाः संस्थापकः ’हिरोषि दोयि’ भवति । हिरोषि मियेको मित्सुयिमार्गदर्शने पाश्चिमात्य शैलीं ज्ञातवान् ।
रेकिचिकित्सायाः त्रयो आधाराः
उसायि रेकिचिकित्सायाः आधारत्रयम् निरूपितवान् अस्ति । ते अधाराः भवन्ति-
गाषो
गाषो एका ध्यानस्था स्थितिः । अस्यां पद्धतौ करतलयोः संयोगः क्रियते । करतलयोः मध्यामाङ्गुल्योः संलग्ने भागे मनः केन्द्रीकुर्वन्ति ।
रेयिजि हो
रेयिजो हो नाम वैद्यस्य साहाय्येन त्रिवारं शक्तिसम्प्रेषणाय क्रियमाणा प्रार्थना । रेयिजो हो भागत्रये विभक्तः अस्ति । प्रथमभागे, रेकिशक्तिं वैद्यद्वारा सम्प्रेषणार्थं क्रियमाणा प्रार्थना भवति । एनां शक्तिं मुकुटचक्र, अनाहतचक्र, उत हस्ताभ्यां सम्प्रेषयन्ति । द्वितीय(स्तरे)विभागे, रोगिः निर्दिष्टरोगात् गुणमुखः भवतु इति प्रार्थना क्रियते । स्वस्थश्चेत् उत्तम आरोग्यार्थं प्रार्थना क्रियते । तृतीये भागे, करतलौ भ्रूमध्ये स्थापयतः। एवं शक्तेः अपेक्षा कस्मिन् भागे वर्तते तत्र सम्प्रेषणार्थं प्रार्थयन्ति ।
चिर्यो
जपान्-भाषायां चिर्यो नाम चिकित्सा इत्यर्थः । वैद्यः हस्ताभ्यां मुकुटचक्रेण शक्तिं सम्प्रेषयन्ति । एषा शक्तिः अन्तःप्रेरिका प्रचोदनस्वरूपा च अस्ति ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:चिकित्साः
मध्यमव्यायोगः
भासकविकृतेषु संस्कृतनाटकेषु "मध्यमव्यायोगः" कश्चन व्यायोगः ।
मध्यमव्यायोगः इति नाम्नः सार्थकता
मध्यमव्यायोगः इति अस्य नाम अन्वर्थं विद्यते । मध्यमम् अधिकृत्य अयं व्यायोगः रचितः वर्तते । अस्मिन् व्यायोगे द्वौ मध्यमौ स्तः । एकः पाण्डवानां मध्यमः भीमः, अपरः वुध्दब्राह्मणस्य मध्यमः पुत्रः । एतौ द्वौ मध्यमौ अधिकृत्य सरसतया भासः इमं व्यायोगं रचितवान् अस्ति ।
मध्यमव्यायोगस्य आकरग्रन्थः
मध्यमव्यायोगस्य प्रधानानि पात्राणि महाभारते सन्ति । मध्यमपाण्डवः भीमः । तस्य पत्नी हिडिम्बा, पुत्रः च घटोत्कचः । भासेन कल्पिता एषा कथा मूलमहाभारते कुत्रापि न उपलभ्यते । एकं लघु प्रसङ्गं कल्पयित्वा एनं व्यायोगं भासः रचितवान् अस्ति । तस्य प्रतिभायाः, कौशलस्य च दर्शनम् अस्मिन् जातम् अस्ति ।
मध्यमव्यायोगस्य विशेषता
उत्तमकाव्यं नाम किम् इति चिन्तनसमये सामान्यतः केचन अंशाः परिगण्यन्ते एव । यथा- •	तत्र विशिष्टानां शब्दानां प्रयोगः स्यात् । •	भाषा प्रौढा भवेत् । •	भाषायां लालित्यं स्यात् । •	समस्तपदानां प्रयोगः प्राचुर्येण भवेत् । •	तत्र तत्र सुभाषितानि, सूक्तयः च भवेयुः । इत्यादि । परं भासः रसाभिव्यक्तये एतेषाम् आवश्यकता नास्ति इति अस्य नाटकस्य रचनाद्वारा निरुपितवान् अस्ति । अनेन व्यायोगद्वारा भासः अनेकानि भारतीयजीवनमौल्यानि प्रेक्षकाणां हृदयं प्रापयति ।
मध्यमव्यायोगस्य कथावस्तु
केशवदासः नाम ब्राह्मणः सपत्नीकः त्रिभिः पुत्रैः सह हिडिम्बावने गच्छन् आसीत् । तदा भीमसेनपुत्रः घटोत्कचः तत्र आगत्य तेषां मार्गम् अवरुध्दवान् । सः ब्राह्मणं वदति-“मम मातुः उपवासनिसर्गार्थं (उपवाससमापनार्थं) कश्चन मानुषः अपेक्षितः । अतः तव त्रिषु पुत्रेषु अन्यतमं (एकं) विसर्जय। अन्यथा सर्वानपि नेष्यामि” इति । तदा गन्तुम् उद्युक्तं ज्येष्ठपुत्रं वारयन् केशवदासः वदति-“ ज्येष्ठम् इष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम्” इति । तदा ब्राह्मणी –“ यथार्यो ज्येष्ठमिच्छति, तथाहमपि कनिष्ठम् इच्छामि” इति वदन्ती कनिष्ठस्य गमनं वारयति । तदा पितृवत्सलः मध्यमः एव घटोत्कचेन सह गमनाय प्रतिष्ठते । आसन्नमरणः सः मध्यमः घटोत्कचं संप्रार्थ्य पिपासाप्रतीकारार्थं (निवारणार्थं) कञ्चित् जलाशयम् अन्विष्य वनं गतः । चिरायमाणे तस्मिन् मातुः आहारकालः अतिक्रामेत् इति शङ्कया घटोत्कचः –“भोः मध्यम ! शीघ्रमागच्छ” इति उच्चैः असकृत् (बहुवारं) आह्वयति। तदा वनवासाय आगतानां पाण्डवानाम् आश्रमोऽपि तस्मिन् एव वने आसीत् । तस्मिन् समये मध्यमपाण्डवः भीमः एकः एव आश्रमे आसीत् । अन्ये यागं द्रष्टुं महर्षेः धौम्यस्य आश्रमं गताः आसन् । घटोत्कटस्य ‘मध्यम’ इति आह्वानशब्दं पाण्डवमध्यमः भीमः आशृणोत् । “ मामेव कश्चिद् आह्वयति” इति विचिन्त्य भीमः तत्र उपस्थितः भवति । आगतं भीमम् अभिज्ञाय केशवदासः तं शरणं गच्छति । भीमः तस्मै अभयं दत्त्वा स्वयमेव घटोत्कचम् अनुगन्तुम् अङ्गीकरोति । घटोत्कचं हिडिम्बायाः पुत्रः इति ज्ञात्वा भीमः तस्य बलपरीक्षां कर्तुम् इच्छन् – “ शक्तः चेत् बलात्कारेण मां नय” इति वदति । ततः प्रवृत्ते युध्दे भीमं पराजेतुम् अशक्तः घटोत्कचः भीमं पूर्वसमयं (पूर्वप्रतिज्ञां) स्मारयति । तदा भीमः तम् अनुसरन् हिडिम्बायाः वासस्थानं प्राप्नोति, घटोत्कचोऽपि मातृवाक्यात् तम् आत्मनः पितरं विज्ञाय नमस्करोति । भीमः अपि तं परिष्वज्य(आलिङ्गय) आशीर्भिः अभिनन्दति । भरतवाक्येन व्यायोगः समाप्तिम् एति ।
मध्यमव्यायोगस्य भाषा
मध्यमव्यायोगस्य भाषा सरला हृद्या च । संस्कृतच्छात्राः अपि इदं नाटकं सुलभतया अवगन्तुं प्रभवन्ति । भीमघटोत्कचयोः संवादस्य कश्चन भागः अत्र उदाहरणत्वेन दीयते –
मध्यमव्यायोगस्य जीवनदृष्टिः
•	विपदि धैर्यम् –स्वयं भीतः अपि केशवदासः पत्नीपुत्रान् समाश्वास्य अपायं वारयितुं प्रयत्नं करोति । •	शरणागतरक्षणम् – ब्राह्मणकुटुम्बस्य रक्षणाय भीमः स्वयं गन्तुं सिध्दः भवति । •	त्यजेदेकं कुलस्यार्थे – त्रयः अपि ब्राह्मणकुमाराः कुटुम्बस्य रक्षणार्थं स्वप्राणान् दातुं सिध्दाः भवति । •	मातृदेवो भव – घटोत्कचस्य मातृभक्तिः अस्मिन् नाटके अत्यन्तं प्रधाना विद्यते । •	क्षमा- भीमः अज्ञानेन घटोत्कचेन कृतम् अपराधं क्षमते ।
मध्य्मव्यायोगस्य पात्राणि
मध्यमव्यायोगे षड्पुरुषपात्राणि द्वे स्त्रीपात्रे च सन्ति । वृध्दः ब्राह्मणः केशवदासः, तस्य त्रयः पुत्राः, भीमः घटोत्कचश्च षड् पुरुषपात्राणि । ब्राह्मणी, हिडिम्बा च द्वे स्त्रीपात्रे । भीमः अस्य नायकः ।
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:भासस्य कृतयः
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे...
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः शोकः सर्वथा अयोग्यः इति बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोकेऽपि भगवान् सदसतोः पदार्थयोः कृते शोकः अनुचितः इति अकथयत् । अत्र तमेव विषयम् अग्रे वदति । पूर्वस्मिन् श्लोके, श्लोकेऽस्मिन् च भगवान् आत्मनः नित्यतां, निर्विकारतां च बोधयति । सः वदति यत्, देहधारिणः मनुष्यदेहेऽस्मिन् यथा बाल्यं, यौवनं, वार्धक्यं च भवति, तथैव अन्यशरीरस्य प्राप्तिः भवति । एतस्मिन् विषये धीमन्तः मनुष्याः न मुह्यन्ति ।
पदच्छेदः
देहिनः, अस्मिन्, यथा, देहे, कौमारम्, यौवनम्, जरा । तथा, देहान्तरप्राप्तिः, धीरः, तत्र, न, मुह्यति ॥
अन्वयः
देहिनः अस्मिन् देहे यथा कौमारं यौवनं जरा (च) तथा देहान्तरप्राप्तिः । तत्र धीरः न मुह्यति ।
अर्थः
आत्मनः कौमारं यौवनं जरा चेत्येवम् अवस्थाः यथा भवन्ति तथा देहान्तरप्राप्तिः अपि भवति । अतः विवेकी तस्मिन् मोहं न गच्छति ।
भावार्थः
'देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा' – देहधारिणां शरीरे बाल्य-यौवन-जराः भवन्ति । तात्पर्यम् अस्ति यत्, शरीरे कदापि निश्चिता काचित् अवस्था न तिष्ठति । सा अवस्था निरन्तरं परिवर्तनशीला भवति । अत्र "देहधारिणां शरीरे" इत्यस्य कथनस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, शरीरी भिन्नः अस्ति, शरीरं च भिन्नम् । शरीरी दृष्टा अस्ति, शरीरं च दृश्यम् । अतः शरीरे बाल्याद्यवस्थानुगुणं यत् परिवर्तनं भवति, तत् परिवर्तनं शरीरिणि न भवति ।
'तथा देहान्तरप्राप्तिः' – यथा शरीरादीनां कौमार्यादयः अवस्थाः भवन्ति, तथैव देहान्तरस्यापि अर्थात् अन्यस्य शरीरस्यापि भवति । यथा स्थूलशरीरं बाल्यात् युवा, युवतः वृद्धं भवति, तदा तेन परिवर्तनेन कोऽपि शोकः न भवति । तथैव शरीरिणः एकस्मात् शरीरात् अपरशरीरगमनं भवति । अतः तस्मिन् विषये शोकः न करणीयः । यथा स्थूलशरीरस्य कौमार्याद्यवस्थाः भवन्ति, तथैव सूक्ष्मकारणशरीरयोः अपि देहान्तरस्य प्राप्तिः भवति । अर्थात् यथा कौमार्याद्यवस्थाः स्थूलशरीरस्य अवस्थाः सन्ति, तथैव देहान्तरप्राप्तिः (मृत्योत्तरम् अन्यशरीरधारणम्) सूक्ष्मकारणशरीरयोः अवस्था अस्ति ।