cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
लीलावती (नाटकम्)
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२४५
२४५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२४५ २४५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रुद्रादित्या वसवो ये...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताः च एव सर्वे ॥ २२ ॥
अन्वयः
रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः सर्वे विस्मिताः एव त्वां वीक्षन्ते ।
अर्थः
रुद्राः आदित्याः वसवः साध्याः विश्वेदेवाः देवभिषजौै मरुद्गणाः पितृगणाः गन्धर्वाणां यक्षाणाम् असुराणां सिद्धानां च समूहाः सर्वेऽपि आश्चर्यान्विताः त्वां पश्यन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
22 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
टॉम हॉलेंड
टॉम हॉलेंड (जन्म १ जून १९९६) आङ्ग्लचलच्चित्राभिनेतारः अस्ति। एषः मार्वल सिनेमेटिक युनिवेरसस्य चलचित्रा: कप्तान अमेरिका: सिविल वॉर (२०१६) स्पीडर्माण: होमकमिंग (२०१७) च स्पीडर्माणस्य किरदराम निर्वाह स्त। वर्गः:आङ्ग्लचलच्चित्राभिनेतारः
बीदसरम्
बीदसरं भारतस्‍य राजस्थान प्रान्‍ते सीकर जिलायाम् एकं ग्रामम् अस्‍ति।
उद्धरण
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:राजस्थानराज्यम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२४६
२४६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
सदृशं चेष्टते स्वस्याः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः तृतीयोध्यायस्य कर्मयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः (३३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥
अन्वयः
ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशं चेष्टते । भूतानि प्रकृतिं यान्ति । निग्रहः किं करिष्यति ?
अर्थः
ज्ञानवन्तोऽपि जन्मान्तरीयकर्मसंस्कारस्य अनुगुणमेव अस्मिन् जन्मनि प्रवर्तन्ते, किं पुनः मूर्खाः ? तस्मात् सर्वेऽपि मन्दाः स्वभावमेव अनुसरन्ति । न तेषां निग्रहः कथञ्चिदपि कर्तुं शक्यते ।
शाङ्करभाष्यम्
कस्मात् पुनः कारणात्त्वदीयं मतं नानुतिष्ठन्ति परधर्माननुतिष्ठन्ति, स्वधर्मं च नानुवर्तन्ते, त्वत्प्रतिकूलाः कथं न बिभ्यति त्वच्छासनातिक्रमदोषात्, तत्राह- सद्दशमिति।सद्दशमनुरूपं चेष्टते। कस्याः? स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः। प्रकृतिर्नाम पूर्वकृतधर्माधर्मादिसंस्कारो वर्तमानजन्मादावभिव्यतक्तः सा प्रकृतिस्तस्याः सद्दशमेवसर्वो जन्तुर्ज्ञानवानपि किं पुनर्मूर्खः। तस्मात् प्रकृतिं यान्ति अनुगच्छन्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति मम वान्यस्य वा ।।33।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ऊर्ध्वमूलमधःशाखम्...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच-
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थं प्राहुः अव्ययम् छन्दांसि यस्य पर्णानि यः तं वेद सः वेदवित् ॥ १ ॥
अन्वयः
यस्य छन्दांसि पर्णानि (तादृशम्) अश्वत्थम् ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः । यः तं वेद सः वेदवित् ।
अर्थः
अयं संसारः कश्चित् अश्वत्थवृक्षः । तस्य मूलं पुरुषोत्तमः । सः ऊर्ध्वं वर्तते । कार्योपाधयः हिरण्यगर्भादयः तस्य शाखाः अधः वर्तन्ते । तस्य पर्णानि वेदाः । तादृशः अश्वत्थवृक्षः नश्वरोऽपि प्रवाहवत् अनश्वरः । ईदृशं वृक्षं यः सम्यक् वेत्ति सः वेदज्ञः इति कथ्यते ।
ॐ
thumb|right|150px|ॐ ॐ अथवा ॐ-कारः (अपरशैल्या ओङ्कारः)[ अ+ उ+म् ]। प्रणवः त्र्यैक्षरं वा हिन्दुधर्मस्य पवित्रतमं प्रतीकचिह्नम् । इदं हिन्दुदर्शनस्य परब्रह्मणः वाचकम् । स्वामी विवेकानन्दस्य मतानुसारं, ॐ-कारः “समग्रस्य ब्रह्माण्डस्य प्रतीकः, ईश्वरस्याऽपि प्रतीकः ।” श्रीरामकृष्णपरमहंसः अस्मिन् विषये उवाच-, “...ॐ-कारतः ‘ॐ शिवः’, ‘ॐ काली’, ‘ॐ कृष्णः इत्यादयः आगतः” । ॐ-कारः बौद्धधर्मे तथा जैनधर्मेऽपि पवित्रप्रतीकत्वेन मन्यते ।
व्युत्पत्तिः
ॐ अक्षरमिदम् ‘अव्’ धातुनिष्पन्नम् । अयञ्च धातुः एकोनविशंतिः (१९) भिन्नभिन्नार्थेषु प्रयुज्यते । अस्याः व्युत्पत्त्यनुसारं ॐ-कारः सर्वज्ञः, ब्रह्माण्डस्य शासनकर्ता, अमङ्गलतः रक्षाकर्ता, अज्ञाननाशकः तथा ज्ञानप्रदाता । त्र्यक्षरमिति ॐ-कारस्य अपरा आख्या । त्रिमात्रासहितं (‘अ-कारः’, ‘उ-कारः’ ও ‘म-कारः’) अत्र्यक्षरमिति । ‘अ-कारः’ ‘आप्तिः’ वा ‘आदिमत्वम्’ अर्थात् प्रारम्भस्य प्रतीकः । ‘उ-कारः’ ‘उत्कर्षः’ वा ‘अभेदता’याः प्रतीकः । ‘म-कारः’ ‘मितिः’ वा ‘अपीतिः’ अर्थात् लयस्य द्योतकः । अन्यव्याख्यानुसारं, ॐ-कारः सृष्टेः, स्थितेः तथा प्रलयस्य संघटनकारिणः ईश्वरस्य द्योतकः ।
‘प्रणवः’ शब्दस्य अस्य आक्षरिकार्थः, ‘यत् उच्चारणं कृत्वा स्तूयते ’ । अस्य अपरार्थः, ‘यः चिरनूतनः’
ॐ इत्येदक्षरम् । इदं सर्वं तस्योपव्याख्यानम्। भूतं वर्तमानं भविष्यद् इति यत् अस्ति तत् सर्वम् ॐकारः एव। यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदपि ॐकारमेव।(माण्डूक्योपनिषत्)
॥ ॐ - प्रणवाक्षरम् ॥
ॐ इति एतत् प्रणवाक्षरम् जगतः सृष्टेः आदिः इति वेदाः प्रतिपादयन्ति। वेदारम्भे एतस्य अक्षरस्य उच्चारणं भवति । यथाह कालिदासः स्वकीये रघुवंशे-
व्याख्या गुरुत्वञ्च
ॐ-कारः ईश्वरस्य सर्वाविधनाम्नः प्रतिनिधिस्वरूपः तथा तस्य श्रेष्ठनाम । वेदे, उपनिषदि, गीतायां तथा अन्यान्यशास्त्रेष्वपि ॐ-कारस्य सर्वोच्चगुरुत्वारोपणं कृतमस्ति । अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणस्य एकस्याः कथानुसारं, देवराजः इन्द्रः ॐ-कारस्य साहाय्येन दैत्यगणं पराजितवान् । अस्याः कथायाः अन्तर्निहितार्थः अयमस्ति- ॐ-कारस्य पौनःपुन्येन उच्चारणेन मनुष्याः देवाः वा पाशविकवृत्तिं पराजेतुं समर्थाः भवन्ति ।
बाह्यसम्बन्धाः
वर्गः:हिन्दुधर्मः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कलापी
पारीवारीक जीवन
शोभनया सह १८८९ विवाहं कृतवान । ऋजुः संवेदनशीलश्च एषः कविः राजधर्म तिष्ठन् अपि राजकार्ये आत्मानं श्लेषयितुं साफल्यं न प्राप्नोत् । अन्ते राजछत्रं व्यक्तुकामस्य तस्य संवत् १८५६ तमे वर्षे (अनावृष्टिकाले) लाठीग्रामे अवसानम् अभूत् । स्वल्पम् औपचारिकं शिक्षणं प्राप्तवान् कलापी स्वीयैः शिक्षकैः उत्तमं शिक्षणं लब्धवान् । सः अङ्ग्रेजी-संस्कृत- ऊर्दू-फारसीभाषाणाम् अध्ययनं कृतवान् । अध्ययने सः महतीं रुचिं साधितवान् । इतरभाषाणाम् अध्ययनेन, मणिलाल-कान्त-गोवर्धनराम-न्हानालाल-आदिभीश्च तस्तं साहित्यदृष्टिः प्रफुल्लिता अभवत् ।
१८३२ तः १९०० वर्षं पावत् तस्य सर्वाः रचनाः समावेश्य 'कलापीनो केकारव' नामकस्य सङ्ग्रस्य मरणोतर प्रकाशनं कान्तस्य हस्तकमलेन १९०३ तमे वर्षे अभूत । अनन्तरम् अपि सटिकाः आवृत्तमः काले प्रकाशिताः । ततोऽपि वृतानां पद्यानां सम्पादनानि बहुशः अभवन् । वर्डझवर्थशेली-कीट्सादीनां प्रणयकाव्यैः प्रतिहतः कलापी तेषां कवीनां केषाञ्चित् काव्यानाम् भावयुक्तान् अनुवादान् अपि कृतवान् । कलापिनः बहूनि काव्यानि तु तस्य जीवनसङ्घर्षात् उत्पन्नानि वर्तन्ते । कलापिनः जीवनसङ्घर्षः पदा पराकाष्ठां प्राप्नोत् तदैव सः अधिकानि पद्यानि रचितवान् इति ध्यानास्पदम् ।
विशेषतः प्रणय-निसर्ग-प्रभुभक्ति-चिन्तनादीन भावन् प्रकटयन्ति प्रकटयन्त्यः कलापिनः कविताः प्राधान्येन छन्दोबद्धानि लघुपद्यानि, ऊर्मिकाव्यानि, खण्डकाव्यानि इत्यादिषु प्रकारेषु वहन्ति । लौकिकगुर्जरभाषायाः विनोयोगेन उत्पन्ना प्रसादिकी शैली, संवेदनस्य तीव्रता, लाक्षणिकी अभिव्यक्तेः छटा, चित्राङ्कनस्य विशदता, ऊमिविचारस्य मनोरम्यम् आलेखनं च विलक्षां मुद्राम् आवहति । यद्यपि कलासंयमस्य स्वभावजात् अभावात्, विनयनलाभात् असामीप्यात् च तस्य रचनासु किञ्चियत् शैथिल्यं दृष्टिगोचरं भवति । खण्डकाव्येषु अपि वस्तुलक्षिता विशेषतः सिद्धा नाभूत् । तथापि दयङ्गमा चिन्तनशीलता ऋजुसंवेदनस्य माधुर्ययुक्तं निरूपणं च काव्यं धं करोति । अन्तिमे काले तस्य रचनासु प्रोढः दृश्यते ।
कलापी प्रवासवर्णनं संवारान्, संहारलेखनम् आत्मकथनं पत्ररूपेण गधलेखनं च कृतवान् । १८९१-९२ तमे वर्षान्तरे कृते भारतप्रवासकाले स्वशिक्षकाय प्रेषितेषु पत्रेषु 'काश्मीनो प्रवास' ग्रन्थस्य प्रकाशनं, १९१२ तमे वर्षे अभूत् । अस्मिन् प्रवासकथने निसर्गदर्शनस्य विस्मयम् अलिखति कविः । अत्र भौकिकजीवनस्य सूक्ष्मनिरीक्षणानि ध्यानास्पदं वर्तन्ते । प्रवासस्य अनुभवानां निरूपणं स्वाभाविकम् अस्ति । तत्र प्रफुल्लितं दृश्यमानं गद्यं संस्कृतग्रन्थानां प्रभावं पिशनयति प्लेटो-स्वडनबोर्गयोः तत्वचिन्तवान् विचारसामग्रीम् उद्धृत्य, लोककथागतानि च पात्राणि स्वीकृत्य कलापिना लिखितेषु चतुर्षु संवादेषु ऊर्मिवलं चिन्तनस्य च स्फुलिङ्गाश्च दृश्यन्ते । चिन्तनात्मकवस्तु संवादछटायां निक्षपन् कविः गद्यस्य लाक्षणिकं रूपं द्योतयति ।
साहित्यकारान् मित्रीणि स्नेहिजनान्, कौटुम्बिकान् चोद्दिश्य तेन लिखितानि ६७९ पत्राणि नानाग्रन्थेषु प्रकाशितान वर्तन्ते । बहूनि पत्राणि इतोऽपि ग्रन्थस्थानि नाभवन् । एतेषु पत्रेषु कलापिनः निर्दम्भं ऋजु ऊर्मिलं च व्यक्तित्वं दृष्टगोचरं भवति । उपि च तत्र तस्य जीवनकार्यं साहित्यसाधना चिन्तनशीलता च परिचीते । रुचिकराणि एतानि पत्राणि मुहुर्मुहुर्दर्धमानां गद्यशैलीं प्रकटयति । कलापी निजसंवादिनी यथसमयं लिखति स्म इति, आत्मकथालेखनस्य प्रमभस्य चेति उल्लेखाः लभ्यन्ते । परन्तु एतत् सर्वम् उपलब्धं नास्ति । 'कलापीनो केकारव' सङ्ग्रहे नानाप्रकारकानि पद्यानि वर्तन्ते । अत्र उत्कटा ऊर्मिः, भावनाशीलतायाः वाचालायाः भाषायाः अभिव्यक्तिश्च दृश्यते । तस्यं छन्छोबद्धानि काव्यानि विलक्षणं स्पर्शं जनयन्ति । स्वरूपदृष्ट्या कञ्चित् शिथिलाः दृश्यमानाः 'गफाती’ रचनाः कवेः स्वभावस्य त्पीडायाः दृषट्या, च ध्यानार्हाः सन्ति । प्रारम्भे व्यक्तिस्नेहः अन्ते च प्रभुक्तिः इति परिणताः रचना गुणात्मकदृष्ट्या उत्कृष्टाः सन्ति ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य कवयः
धरा
अतिथिसेवापरायणा धरा
द्रोणः अष्टवसुषु अन्यतमः । एतस्य पत्नी धरा ।  एतौ बहुकालं यावत्  गन्धमाधने पर्वते  सन्तानस्य प्राप्त्यर्थं तपः आचरन्तौ  आस्ताम् ।  तौ सुन्दरे पर्णकुटीरे वसतः स्तः । द्रोणेन भिक्षाटनया प्राप्तं खादित्वा भगवतः ध्याने निरतौ भवतः स्म । कदाचित् द्रोणः भिक्षाटनार्थं गतवान् आसीत् । तस्मिन् समये श्यामवर्णीयः सुन्दरः युवकः कश्चित् पर्णकुटिरस्य द्वारे आगत्य "वयं भवतोः अतिथिरूपेन आगताः स्मः । मम मातपितरौ वृद्धौ स्तः ।  चलितुमपि असमर्थौ ।  अस्मभ्यं  आश्रयं ददातु” इति प्रार्थितवान्  ।  तस्य सुन्दरं शरीरं, हस्ते पलाशदण्डः, धृतयज्ञोपवीतः, तेजस्विव्यक्तित्वस्य पुरतः यःकोऽपि वा भवतु, नतमस्तकः भवति स्म ।  तेन सह वृद्धौ पितरौ अपि आस्ताम् ।  "अस्माकं सौभाग्यम् ! अस्मद्दृशानां दरिद्राणां कुटीरम् आगत्य एतं प्रदेशं भवतः चरणस्पर्शेन पवित्रं कृतवान् अस्ति” इति धरा उक्तवती । बिल्वचम्पकजपाकुसुमतुलस्यादिभ्यः सस्येभ्य आवृतः सः पर्णकुटीरः महामुनेः पुण्याश्रमः इव दृश्यते स्म । देवमन्दिरसमानस्य गोमयलिप्तस्य कुटीरस्य द्वारे धरा वनदेवता इव स्थितवती आसीत् ।  तस्याः गुल्फचुम्बितः कोमलकेशराशिः रूक्षतया, कपिशवर्णेन जटा इव परिवर्तिता आसीत् ।  कण्ठे माङ्गल्यं, उभयभुजयोऽपि पुष्पालङ्कारः, ललाटे रक्तवर्णस्य सिन्धूरतिलकेन विना  कोऽपि अलङ्कारः नासीत् ।  सा निराभरणसुन्दरी आसीत् ।  तादृशं वल्कलवस्त्रं धृत्वा सा अमरावतीतः अवतीर्णा भगवती भागीरथी इव प्रभासम्पन्ना आसीत् ।
शिवस्य अनुग्रहः
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सबाधधावनम्
सबाधधावनक्रीडा(Hurdles) धावनक्रीडायाः एका प्रसिद्धप्रकारः वर्तते ।
परिचयः
पलायमानो जनः पथि समागतानि स्थूलानि लघूनि वा गत्यवरोधकारीणि वस्तूनि समुल्लङ्ध्यात्मनो रक्षार्थं धावत्येव । ईदृशीं स्थितिं विलोक्य मन्ये विचार कैस्तादृशधावनाविषयेऽपि चिन्तितम् । प्रकारा गवेषिताः, नियमा निर्धारितस्तथा प्रशिक्षणविधिः प्रवर्तितः । प्रतियोगितासु स्थानं प्राप्य कलेयमपि विकसिता । यद्यपीदृशस्य धावनस्य वर्णनं प्राचीनयूनाने सम्पन्नेषु विश्वक्रीडोत्सवेषु न लभ्यते तथापि साम्प्रतमस्य प्रचलनं प्रतियोगितासु दृश्यत एव । प्रारम्भे हर्डल्-धावनरुपेण वर्तमानपद्धतेः प्रयोगो नाभूत तथापि तदानीमेकत्र किमपि भारवद् वस्तु संस्थाप्य तदुल्लङ्घ्नप्रयासपूर्वकं धावनं क्रियते स्म । परं तेन वस्तुना सङ्घ्ट्ट्य क्रीडक आहतोपि भवति स्म । ततस्तं रक्षितुं तेदभयपार्श्वयोर्यष्टिद्वयमाधारार्थमारोपितमक्रियत, यदाधारेणेत्प्लुत्य धावकोऽग्रे वर्धते स्म । इदानीं नास्ति तादृशी स्थितिः । अधुनाऽवरोधदण्डो (हर्डल्)ऽतीव सामान्यो भाररहितः प्रयुज्यते भूमावेवमेव स्थाप्यते येन सामान्यसङ्घट्टनेनैव स पतति तत अभिघातस्य भयं नास्ति, उत्पलवनकाले हस्तयोः कार्यं तथैव भवति यथा सरलधावने भवति ।
सबाधधावनस्य शैली विकासश्च
बाधाधावनस्यारम्भविधिरन्यधावनवदेव वर्तते, तत्रानतरमिदमेवास्ति यद धावकः प्रथमां बाधां पारयितुं स्वीयान् पादसञ्चारान् सुनियोजयति । सामान्यतोऽष्टभिः पादविन्यासैरिदमन्तरं पार्यते । बाधाधावकः पूर्णया शक्त्या तथा व्यवस्थितैवचरणन्यासैर्बाधकदण्डस्योपरितनभागाद् गन्तुं धावति।
अस्मिन् धावने शैलीविकासदृष्ट्या प्रथमं विकासं 'श्रीक्रेजोलीनो’ऽकरोद यस्मिन् धावनावस्थायां चरणं सरलं विधाय हर्डलपारकरणस्याविष्कारः कृतः । ततः परं 'थामसनः’ बाधकस्योपरि द्वावपि ह्स्तावग्रे कृत्वा सन्तुलनस्थापनस्याविष्कारं विहितवान् । 'सदर्न्’श्च पृष्ठवर्तिनः पादस्य विलम्बितक्रियां प्रतिपादितवान् । 'एचं डिलाईः’ वेगवत्या गतेस्तथा स्तम्भितजान्वोः शैलीमचालयत् । परमियं शैली नैव स्वीक्रुता । 'एलं कल्हौन्’श्च गत्या सह पद्धतेः समन्वयं साधितवान् ।
इदं धावनं ११० मी० २०० मी० तथा ४०० मी० पर्यन्तं भवति । प्राथमिके धावने सम्पूर्णं ध्यानं गतौ पद्धतौ च तिष्ठति । प्रलम्बधावने गतेर्गतिरक्षणस्य क्षमता, बाधानां मध्ये पदविन्यासानां विभागस्य् तथा गतिरक्षणस्य प्रयासा आवश्यकाः सन्ति । बाधावस्थायामग्रेऽवनतिः स्कन्धयोः पृथ्व्याः समानान्तरेण रक्षणं पूर्णस्य धावनस्य क्षमतानुसारं विभागस्तथा चरणयोः सामञ्जस्य-स्थापनमावश्यकानि तत्त्वानि मन्यन्ते ।
सबाधधावनपद्धतिः
अस्य धावनस्य पद्धतिः षट्स्वङ्गेषु विभक्ता विद्यते-
अत्यन्तं सावधानतया प्रस्थानानन्तरं प्रत्यक्षं पश्यन् धावकः पुरो धावेत् । प्रथमबाधकस्य निकटे गन्तुमष्टौ चरणान्यासान् विधाय अच्छेत् । बादकस्य सामीप्यानन्तरं धावकः स्वां दृष्टिं बाधके निधायोच्छलति । उडुयनकाले धावको नावनमति, न कूर्द्ते न वोच्छलति । स तूच्छलनावसरे पादतलस्य शक्त्योच्चैरुत्थाय शिरः स्कन्धं चाग्रे कृत्वा सञ्चालयति । अवतरणावसरे प्रलम्बं पदन्यासं कृत्वा सन्तुलनपूर्वक मवतरणानन्तरं यथोच्छां गतिं संरक्षति । मध्यक्रियायां धावक्स्त्रीन् चरणन्यासान् गतिलाभानुसारं विधत्ते । बाधकानां मध्ये बाह्वोः शक्तेः पूर्ण उपयोगः क्रियते यतः सन्तुलनं भवति तथा चरणयोर्गतिस्तीव्रा जायते । समाप्तौ धावकायेदमावश्यकं विद्यते यद बाधकं पारयित्वाऽन्तिमे धावने नोपविशेद् न वा सन्तुलनं वर्जयेत । इति ।
धावनस्यायं क्रमिको विकासः क्रियाणां वैचिर्त्र्यण सह नियमसमन्वितं संयोजनं पुरोवर्तिनीषु परिष्कृतासु सर्वास्वपि क्रीडास्वाधार्भुवः कार्यं करोति । एतेषां धाव्नविधीनामतिरिक्तमपि नानाविधा नैकशः प्रक्रियाः प्रथिताः सन्ति । मूलं यस्य सुदृढं भवति स निरन्तर समुन्नमति पुष्णाति फलति च । अत एव वयमित्यमेतदाकलयामः -
आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी
वर्गः:धावनक्रीडाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
कूर्दनक्रीडा
कूर्दनकला (Jumping Sport) विद्यमानक्रीडासु एकम् अङ्गं वर्तते ।
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
प्रत्येकं प्राणिनः स्वभावे धावनकूर्दने समानरुपेणैव तिष्ठतः । यो धावति स कूर्दते यश्च कूर्दते स धावति । यथा मानवः प्रारम्भे धावनं कृत्वाऽऽत्मानं रक्षतिस्म तथैव यथावसरं कूर्दनेनाप्यात्मनो रक्षां विधत्ते स्म । इदं कूर्दनं कदाचित् सामान्यं कदाचिच्चासामान्यमुच्चैः स्थानादधः पतनेन किं वा धावनस्य मध्ये समागतस्य गर्तस्य पाषाणखण्डस्यान्यस्य वा कस्यचनावरोधवस्तुन उल्लङ्घनायाद्रियत् । इदमुल्लङ्घनमुत्पलुत्याऽथवा लधुदीर्घकूर्दनेन कुर्वतां काऽपि व्यवस्था नासीद् । यदा कदा रक्षार्थं प्रयुज्यमानेयं क्रिया हस्तयोः पादयोः शरीरस्यान्येष्वङ्गेषु वाऽभिघातेन पीडामपि जनयति स्म । यदाऽस्यां क्रीडाचार्याणां दृष्टिर्गता तदा तैरस्या व्यवस्थापनाय प्रयतितम्, पद्धतीनां निर्धारणं कृतम्, प्रयोगाणां वैविध्येन च महत्त्वं वर्घितम् । प्रतियोगितापरम्परायां सर्वप्रथमं सन् १८७६ तमे वर्षेऽमेरिकन्-राष्ट्रियप्रतियोगितायां १७ फीट ४अ इंचमितं तथा १८८८ तमेशवीयवत्सरे २३ फीट ३ इंचमितं प्रलम्बकूर्दनं विधाय 'एम० डब्यू० फोर्डः’ विश्वकीर्तिमानं स्थापितवान् । ततः परं सन् १८६६ तमे वर्षे 'एलविन क्रेजिलिनः’ २४ फीटमितं, 'पीं श्रो० कोनरः’ २४ ३/४ फीटमितं तथा 'डीहर्ट हवई’श्च २६ फीटमितमुच्छलनं कृत्वा किर्तिमानं वर्धितवन्तः ।
कूर्दनकलायाः विकासः प्रकाराश्च
१. तीव्रा गतिः, २. शंसनीयमुच्छलनं तथा ३. समुचितं सन्तुलनं, कूर्दन कलाया मुख्यानि तत्त्वानि वर्तन्ते । एतेषु कश्चन तीव्रगतौ सिशिष्टतां बिभर्ति, अन्यः शंसनीयोच्छलने प्रावीण्यं भजते तृतीयश्च समुचित सन्तुलनेन वैशिष्ट्यं प्रदर्शयति । तरतमत्वाभ्यां विकासे साहाय्यं भवति । यत्र न्यूनता दृश्यते तस्य परिपूर्तये क्रमशः प्रयत्ना विधीयन्ते किञ्च यस्मिन् निरन्तरं प्रगतिमत्या प्रक्रियया साफल्यमवाप्यते तस्या विकासेन नियमा निर्धार्यन्ते । इत्थं कूर्दनेऽपि विभिन्नता समायाता प्रकाराश्च स्थिरतां प्राप्ताः ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कूर्दनक्रीडाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतस्य प्रधानमन्त्री
भारतगणराज्यस्य प्रधानमन्त्रिणः (सामान्य वर्तनी: प्रधानमंत्री) कार्यालयं भारतीयसङ्घस्य शासनप्रमुखस्य पदम् अस्ति । भारतीयसंविधानानुसारं प्रधानमन्त्री केन्द्रसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः प्रमुखः, राष्ट्रपतिस्य मुख्यसल्लाहकारः च भवति । सः भारतसर्वकारस्य कार्यकारिणीप्रमुखः अस्ति तथा च सर्वकारस्य कार्यस्य कृते संसदस्य समक्षं उत्तरदायी अस्ति । भारतस्य संसदीयराजनैतिकव्यवस्थायां राज्यप्रमुखस्य, शासनप्रमुखस्य च पदं पूर्णतया विभक्तम् अस्ति ।
टिप्पणी
वर्गः:भारतस्य शासनव्यवस्था
२४७
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२४७ २४७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चम्पूकाव्यम्
चम्पू (चम्पू काव्य, Champukavya) इत्ययं शब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तः वर्तते । चुरादिगण स्य 'चपि' गत्यर्थकं धातोः 'उ' प्रत्यये सति चम्पयति चम्पतीति वा चम्पूः इत्यर्थकः चम्पू शब्दः व्युत्पनः । परन्तु तेन अर्थेन चम्पू-शब्दस्य वास्तविकः अर्थः न ज्ञायते । गत्याः गमनं, ज्ञानं, प्राप्तिः, मोक्षः इत्येते अर्थाः अपि अङ्गीक्रियन्ते । अतः अत्र मोक्षसमानम् आनन्दं दातुं समर्था श्रव्यकाव्यस्य मिश्रशैली एव चम्पूः इति गृह्यते । हरिदासभट्टाचार्य स्य मतम् अस्ति यत्, "चमत्कृत्य पुनाति सहृदयान् विस्मिताकृत्य प्रसादयति इति चम्पूः" इति । अर्थात् गद्य-पद्ययोः युक्ता काव्यस्य चम्पू इत्याख्या विशिष्टाशैली, या पाठकानां हृदये चमत्कारम् उत्पाद्य विस्मियेन सह पवित्रताम् उत्पादयति ।
द्वादशशताब्दस्य जैन मतानुयायी हेमचन्द्राचार्याख्यः काव्यविद् स्वस्य काव्यानुशासना ख्ये ग्रन्थे उदलिखत् यत्, अङ्कः तथा उच्छवासः च चम्प्वाः अभिन्नाङ्गे स्तः इति । परन्तु कतिपयेषु चम्पूकाव्येषु अङ्कोच्छवासयोः अपेक्षया विभाजकत्वेन अध्यायस्य उपयोगः प्राप्यते । अतः एतावता चम्पूकाव्यस्य कापि स्थिरपरिभाषा न प्राप्यते ।
गद्यपद्यमयं श्रव्यं, सम्बन्धं बहुवर्णितम् । सालङ्कृतैः रसैः सिक्तं चम्पूकाव्यमुदाहृतम् ।।
अर्थात् गद्यपद्यमिश्रितं, श्रव्यं, वर्णनप्रधानम्, अलङ्कारबहुलं, सरसं, प्रबन्धकाव्यम् एव चम्पूकाव्यत्वेन परिगण्यते । पञ्चतन्त्र सदृशाः रचनाः गद्यपद्यमये सत्यपि चम्पूकाव्यत्वेन न परिगण्यते । यतो हि तादृश्यः रचनाः प्रबन्धकाव्येषु न, अपि तु मुक्तकाव्येषु अन्तर्भवन्ति ।
चम्पूकाव्यस्य इतिहासः
गद्यपद्यमिश्रितानां काव्यानां रचना तु वैदिककाले एव आरब्धा आसीत् । कृष्णयजुर्वेद स्य तैतरीयसंहिता, मैत्रायणीसंहिता, कठसंहिता च चम्पूशैल्याः उत्तमानि उदाहरणानि सन्ति । ऐतरेयब्राह्मण स्य त्रयस्त्रिंशत्तमे (३३) अध्याये उल्लिखितः हरिश्चन्द्रोपाख्यानः मिश्रशैल्यां रचितः अस्ति । उदा. हरिश्चन्द्रो ह वैधस, ऐक्ष्वाको राजाऽपुत्र आस । तस्य शतं जाया बभूवुः । तासु पुत्रं न लेभे । तस्य ह पर्वतनारदौ गृहम् ऊषतुः । स ह नारदं पप्रच्छ इति ।
उपनिषत्सु पश्नोपनिषद्, मुण्डकोपनिषद्, कठोपनिषद् च मिश्रशैल्या एव उपस्थापिताः सन्ति । ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १/१/१ ॥ कठोपनिषद्
एवं वेद -ब्राह्मण -उपनिषद् -पुराणा दिषु मिश्रशैली प्राप्यते ।
ईसा इत्यस्य प्रथमेऽब्दे रचितम् अवदानशतकं गद्य-पद्य-मिश्रशैल्या प्राप्यते । हरिषेणकृतः समुद्रगुप्तप्रशस्तिः इत्याख्यः ग्रन्थः लौकिकसंस्कृतसाहित्ये मिश्रशैल्याः प्रप्रथमग्रन्थत्वेन परिगण्यते । चतुर्थेऽब्दे, पञ्चमेऽब्दे च मिश्रशैल्याः काश्चन रचनाः प्राप्यन्ते । तयोः अब्दयोः शिलालेखेषु, प्रशस्तिपत्रेषु च मिश्रशैल्या लिखिताः रचनाः प्राप्यन्ते । मध्यप्रदेशराज्य स्य मन्दसोर -नगरे वत्सभट्टिकवेः (४७३ ई.) मन्दसोरप्रशस्तिनामिका रचना शिलालेखे अङ्किता अस्ति । तथैव मौखरीवंशीयस्य ईशान वर्मन् आख्यराज्ञेण आश्रितः रविशान्तिनामकः (५५५ ई.) कविः मिश्रशैल्या हरहाप्रशस्तिम् अरचयत् । सप्तमाब्दे चन्द्रगिरिकवेः मिश्रशैल्याः शिलालेखानि प्रसिद्धानि अभूवन् । दशमेऽब्दे त्रिविक्रमभट्टेन मिश्रशैल्या प्रप्रथमः महत्त्वपूर्णः चम्पूग्रन्थः रचितः । तदेव चम्पूकाव्यं नलचम्पूः इति प्रसिद्धम् । त्रिविक्रमभट्टस्य रचनायाः अनन्तरं चम्पूकाव्यस्य प्रसिद्धिः अभवत् । ततः रचितानि चम्पूकाव्यानि अद्यापि उपलभ्यन्ते । यतो हि त्रिविक्रमभट्टस्य नलचम्प्वः अनन्तरं चम्पूकाव्यरचनायां वेगः अवर्धत । अतः त्रिविक्रमभट्टादेव चम्पूकाव्यानां विधिवत् आरम्भः अभवत् इति इतिहासविदां मतम् ।
चम्पूकाव्यानां कालाधारितः विभागः
कालक्रमानुसारं चम्पूकाव्यानि चतुर्षु भागेषु विभज्यन्ते । १.	दशमाब्दात् पञ्चदशमाब्दपर्यन्तम्
२.	षोडशमाब्दात् सप्तदशमाब्दपर्यन्तम्
३.	सप्तदशमाब्दस्य उत्तरार्धात् अष्टमाब्दपर्यन्तम्
४.	एकोनविंशतितमाब्दात् वर्तमानकालपर्यन्तम्
चम्पूकाव्यस्य प्रकाराणि
१.	नीत्युपदेशात्मकं चम्पूकाव्यम्
२.	पौराणिकं चम्पूकाव्यम्
३.	दृश्यकाव्यात्मकं चम्पूकाव्यम्
चम्पूकाव्यानि
चम्पूकाव्ये सामान्यकथनं तु गद्येनैव कथ्यते किन्तु विशेषकथनाय पद्यमाश्रियते । अतः गद्यपद्योभयस्वरूपं काव्यं चम्पूसज्ञकम् । काव्यप्रकारोऽयं बहुशः प्रचलितः सम्मानितश्च दश्यते विद्वत्समाजे।
व्याख्या
सामान्यतस्तु गद्यकाव्येऽपि यत्र-तत्र पद्यानामपि समावेशस्तु भवत्येव । यथा वासवदत्ता-हर्षचरित -कादम्बरी -दशकुमारचरित प्रभृतिग्रन्थेषु । तथापि तेषां चम्पूकाव्ये गणना नैव कृताऽस्ति । अतः ज्ञायते यत्, गद्यपद्यमयरचना नैव चम्पूकाव्यत्वमाप्नोति किन्तु तत्र गद्यपद्यभागयोः समानभागोप्यावश्यकः इति। यत्र गद्यं पद्यञ्च यथावश्यकं समानभागव्याप्यत्वेन प्रयुक्तं तदेव काव्यम्।
इतिहासः
काव्यप्रकारोऽयं कदा वा केन प्रारब्ध इति तु नैव ज्ञातमधुनाऽपि किन्त्वेतावत्तु प्रसिद्धमेव यदसौ विक्रमपूर्वकालेऽपि लब्धप्रचार आसीत् इति। प्रथमम् अस्य रूपं स्मरति आद्यकाव्यशास्त्राचार्यों भामहः । ततश्च रुद्रदाम्नो गिरिनाराभिलेखेऽनेकेषु गुप्तकालीनाभिलेखेषु चास्य स्वरूपमुच्यते । दण्डी तु -  'गद्यपद्यमयी काचिच्चम्पूरित्यभिधीयते' इति नामत एव स्मरति काव्यभेदमिमम् । तथापि चम्पूकाव्यस्य स्वतन्त्रग्रन्थरूपेण त्रिविक्रमभट्ट स्य नलचम्पू रेव प्रथममुदेति । ततश्च सोमप्रभसूरेः यशस्तिलकचम्पूः, हरिश्चचन्द्रस्य जीवन्धरचम्पूः, भोजस्य रामायणचम्पूश्च केचन प्राचीनाश्चम्पूग्रन्थाः।
एवमेव भागवतं महाभारतञ्चाश्रित्याऽप्यनेके चम्पूग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। एवमेव वरदाम्बिकापरिणयचम्पूः, नीलकण्ठविजयचम्पूः, विश्वगुणादर्शचम्पूः, मुक्ताचरित्रचम्पूः, आनन्दवृन्दावनचम्पूः, गोपालचम्पू:, आनन्दकन्दचम्पूः, चितचम्पूः, अवन्तिसुन्दरीकथाचम्पूः, पारिजातहरणचम्पूः, उषापरिणयचम्पूः, गजेन्द्र चम्पूः, भरतेश्वराभ्युदयचम्पूः, पुरुदेवचम्पूः, अमोघराघवचम्पूः, यतिराजविजयचम्पूः, विरूपाक्षवसन्तोत्सवचम्पूः, रुक्मिणीपरिणयचम्पूः, आचार्यविजयचम्पूः, वेङ्कटेशचम्पूः, धर्मविजयचम्पूः, शङ्करचेतविलासचम्पूः, गङ्गावतरणचम्पूः, रामचन्द्रचम्पूः, आनन्दचम्पूः, सुदर्शनचम्पूः, सिन्देविजयविलासचम्पूः, द्रौपदीपरिणयचम्पूः, नवरत्नावली चैवमाद्याः सन्ति प्रकाशिता अप्रकाशिताश्च सार्धद्विशताधिकाश्चैम्पूग्रन्थाः ।
नलचम्पूः
अद्यावधि ज्ञातेषु चम्पूकाव्येषु त्रिविक्रमभट्टस्य नलचम्पूरेव प्रथमत्वेन गृह्यते । त्रिविक्रमः शाण्डिल्यगोत्रस्य श्रीधराऽऽख्यस्य पौत्रो देवादित्यस्य पुत्रः ९७२ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् । सः बाणभट्टं स्मरति-
'शश्वद्बाणद्वितीयेन नर्मदाकारधारिणा।
धनुषेव गुणाढ्येन निःशेषो रञ्जितो जनः ।।' इति ।
बाणभट्ट स्य समयः श्रीहर्ष सभाकवित्वेन ६५०-७१५ मितवैक्रमाब्दानभितो मतः । तेन अयमेव कालस्त्रिविक्रमस्य पूर्वसीमा स्थितिकालस्य । एवमेव विक्रमैकादशशतकोत्तरार्द्धभवो भोजो नलचम्पूं स्मरतीतीयमेव तस्य स्थितिकालस्यावरसीमा। तथैव सः राष्ट्रकूटवंशीयस्य तृतीयेन्द्रराजस्य समये आसीदिति उल्लेखः प्राप्यते -
श्रीत्रिविक्रमभट्टेन नेमादित्यस्य सूनुना।
कृता शस्ता प्रशस्तेयमिन्द्रराजाङ्घ्रिसेविना ॥इति।
कथनमिदं ९७२ मितवैक्रमाब्दे समुट्टङ्किताभिलेखे विद्यते । तेन ९७२ मितवैक्रमाब्दमभितस्तस्य स्थितिकाल इति । केचित्तु -
मृत्पङ्केन दधीयितं जलनिधौ दुग्धायितं वारिभिः।
मुक्ताहारलतायितं व्रततिभिः शङ्खायितं श्रीफलैः
श्वेतद्वीपजनायितं जनपदैर्जाते शशाङ्कोदये॥
मदनमिति युवानं यौवराज्येऽभिषिञ्चन्
इमममृततरङ्गैः प्लावयञ्जीवलोकं
गगनमवजगाहे मन्दमन्दं मृगाङ्कः॥ ]
इति कथनेन श्लेषबलात्कमपि शशाङ्कसंज्ञितं नृपं स्मरतीति तर्कयति। तदनुसारेण कवेरस्य शशाङ्कसमकालिकत्वं मन्यते । शशाङ्को वै हर्षसमकालिकस्तत्प्रतिद्वन्द्वी गौडनरेशो वैक्रमसप्तमशतकोत्तरार्द्धस्थितिमान् । किन्तु कथनमिदं न तथा युक्तियुक्तं यतस्तथा सति तस्य बाणपूर्ववर्तित्वं मन्यते यद्धि तस्यैव  'शश्वबाणद्वितीयेन नर्मदाकार धारिणा' इति कथनस्य विरोधः सञ्जायते । श्रीहर्षेण शशाङ्कवधानन्तरमेव बाणस्तत्सभायां प्रविष्ट आसीत् ।
नलचम्पूः दमयन्तीकथाप्युच्यते । ग्रन्थोऽयं सप्तोच्छ्वासेषु विभक्तोऽस्ति यत्र आर्यावर्तवर्णनमारभ्य नलदमयन्तीपरिणयपर्यन्ता कथा वर्णिताऽस्ति । कथ्यते एकदाऽस्य पिता कार्यवशाद्दूरदेशं गतः आसीत् । तदैव कश्चिदपरः पण्डितस्तं तत्रागत्य शास्त्रार्थाय समाहूतवान् । स तु भीतभीतः सरस्वतीमस्तौषीत् । साऽपि तत्पितृप्रत्यागमनपर्यन्तं तज्जिह्वावासं स्वीकृतवती । ततः शास्त्रार्थे तं पण्डितं पराजित्य गृहं प्रत्यागत्य ग्रन्थमिमं लिखितुमारब्धवान् । एतदन्तरे तत्पिता प्रत्यागतो गृहम् । ततो भारती तं त्यक्तवती येन ग्रन्थोऽपूर्ण एव संवृत्तः ।
ग्रन्थेऽस्मिन्नर्थालङ्कारापेक्षया शब्दालङ्कारस्यैव प्राधान्यं दृश्यते । तथाऽप्यस्य सरसा रमणीयार्था चमत्कारपूर्णा च । यथोक्तम् -
प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविलक्षणाः ।
भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ।।
वस्तुतस्तु तस्य कृतिरपि सदूषणाऽपि निर्दोषा सखराऽपि सुकोमला विद्यते रामायण कथेव। श्लेषस्य दुर्बोधत्वं स्वीकुर्वन् कविः स्वयमेव कथयति -
वाचः काठिन्यमायान्ति भङ्गश्लेषविशेषतः।
नोद्वेगस्तत्र कर्तव्यो यस्मान्नैको रसः कवेः ।। इति ।
अस्य यमकच्छटा निभालनीया दृश्यते यथा -
धृतकदम्बकदम्बकनिष्पतन्नवपरागपरागममन्थराः।
हृततुषारतुषारतिरागिणां प्रियतमा मरुतो मरुतो वधूः॥ इत्यादि ।
स हि भावनिबन्धनेऽपि पटुर्दृश्यते । भर्तृहरेः -
व्यतिसजति पदार्थानन्तरः कोऽपि हेतुर्न खलु बहिरुपाधी प्रीतयः संश्रयन्ते ।
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः॥
इति कथनम् -
भवति हृदयहारी क्वापि कस्यापि कश्चित् न खलु गुणविशेषः प्रेमबन्धप्रयोगे।
नागपट्टिणमण्डलम्
नागपट्टिनमण्डलं (Nagapattinam district)(तमिऴ्: நாகபட்டினம் மாவட்டம்) नागपट्टिनं भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य समुद्रतीरस्थमण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं नागपट्टिनपत्तनम् । तमिऴ्नाडुराज्यस्य भूतपूर्वः मुख्यमन्त्री करुणानिधिः, चलच्चित्रनिदेशकः टि.राजेन्द्रः च अस्य मण्डलस्य विख्यातव्यक्तिषु अन्यतमौ ।
चम्पूकाव्यम्
नलचम्पूः
विसलयति वनान्ते कोकिलालापरम्ये विकसति न वसन्ते मालती कोऽत्र हेतुः।।
नागपट्टिणमण्डलम्
इतिहासः
पुरा नागपट्टिनमण्डलं तञ्जावूरुमण्डलस्य भागः आसीत् । १९९१ तमवर्षस्य अक्टोबर्‌मासस्य अष्टादशे तञ्जावूरुमण्डलतः नागपट्टिनं पृथक्कृतम् । इदं मण्डलं ‘पूर्वतञ्जावूरु’ इति, ‘दक्षिणभारतस्य तण्डुलागारः’ इति च ख्यातः अस्ति । अत्र प्राचीनकाले चोळानां पाण्ड्यानां च प्रशासनम् आसीत् । करिकाळचोळः प्रसिद्धं पूम्पुहार नौकास्थानकं निर्मितवान् । कोसगचोळः बहून् शैवदेवालयान् निर्मितवान् । १६२० तमे वर्षे अत्र डानिश् जनाः स्वनिवासं निर्मितवन्तः ।
भौगोलिकम्
नागपट्टिनमण्डलं बङ्गालसमुद्रस्य तीरे वर्तते । अस्य मण्डलस्य विस्तारः २७१५ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य केन्द्रस्थानं नागपट्टिनं राजधान्याः चेन्नैनगरात् ३५० किलोमीटर् दक्षिणे अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि कडलूरुमण्डलं, पश्मिमे अरियलूरु, तञ्जावूरु, तिरुवारूरुमण्डलानि च सन्ति । पूर्वत्र बङ्गालसमुद्रः अस्ति । दक्षिणे पाक् सरणिः (पाक् स्त्रैट्) अस्ति । तमिऴ्नाडुराज्ये इदम् एकमेव मण्डलं यस्मिन् द्वौ विलग्नौ भागौ स्तः । तरङ्गम्बाडि तथा नागपट्टिनयोः उपमण्डलयोः मध्ये समुद्रतीरे पुदुच्चेरीकेन्द्रप्रशासितप्रदेशस्य कारैकल् मण्डलम् अस्ति ।
चम्पूकाव्यम्
नलचम्पूः
आवासाः कुसुमायुधस्य शवरीसङ्केतलीलागृहाः
नागपट्टिणमण्डलम्
जनसंख्या
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं नागपट्टिनमण्डले १,६१४,०६९ जनाः सन्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३१० तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ६६८ (१७३० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः ८.४१% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०२५, साक्षरताप्रमाणं च ८४.०९% अस्ति ।
उपमण्डलानि
नागपट्टिनमण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति। २००६ तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारस्य पञ्चायती राज् सचिवालयेन निर्दिष्टेषु देशस्य २५० अतिदीनमण्डलेषु नागपट्टिनम् अपि परिगणितम् । सम्प्रति, तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य षट् मण्डलानि सर्वकारस्य दीनप्रदेशसहायधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund Programme) साहाय्यं लभमानाः सन्ति। तेषु नागपट्टिनम् अन्यतमम् ।
चम्पूकाव्यम्
नलचम्पूः
पुष्पामोदमिलन्मधुव्रतवधूझङ्काररुद्धाध्वगाः ।
सुस्निग्धाः प्रियबान्धबा इव दृशो दूरीभवन्तश्चिरात्
नागपट्टिणमण्डलम्
वैलङ्कन्नि
मण्डलस्य पूर्वसमुद्रतीरे नागपट्टिनात् १२ किलोमीटर् दक्षिणे इदं पत्तनम् अस्ति । अत्र विख्यातः रोमन् क्याथोलिक् क्रैस्तदेवालयः अस्ति । क्रिस्तीयषोडशशतकस्य मध्यभागे अयं देवालयः निर्मितः । चण्डमारुतेन आक्रान्तानां केषाञ्चन पोर्चुगीसनाविकानां संरक्षणस्य स्मारकत्वेन अयं देवालयः निर्मितः ।
चम्पूकाव्यम्
नलचम्पूः
कस्यैते न वहन्ति हन्त हृदयं विन्ध्याचलस्य द्रुमाः ।।
इत्थं हि तस्य काव्ये शृङ्गारस्य सुन्दरः परिपाको वर्णनस्य माधुर्यं कल्पनायाः मनोज्ञता श्लेषच्छटा च समन्विता दृश्यन्ते ।
समालोचकैस्त्रिन्क्रमस्य कतिचित् त्रुटयोऽपि इङ्गिताः सन्ति । यासु पाण्डित्यप्रदर्शनार्थं कथावस्त्वनपेक्षा, रसपरिपाकापेक्षया शाब्दक्रीडायाः प्राधान्यं, कलाप्राबल्येन भावपक्षस्योपेक्षा, कथाविकासे गतिशीलतायाः स्वाभाविकसञ्चाराभावः, श्लेषपरिसृङ्ख्यादीनां श्रमसाध्यता, कथाया अकाण्डे एव विच्छित्तिरित्यादि ।
नागपट्टिणमण्डलम्
मयिलाडुतुरै
पूर्वकाले ‘मायावरम्’ इति, ‘मयूरम्’ इति च ख्यातम् इदं पत्तनं नागपट्टिनमण्डले विस्तारदृष्ट्या द्वितीयम् । अत्र पार्वती मयूर्याः रूपं धृत्वा शिवम् आराधितवती इति कथा । इदं पत्तनं २७४ शैवपुण्यक्षेत्रेषु अन्यतमम् । अत्रत्यः मयूरनाथस्वामिदेवालयः चोळानां काले निर्मितः । अत्र १६४ पादोन्नतं गोपुरम् अस्ति । अस्मिन् देवालये विद्यमाना दुर्गादेव्याः मूर्तिः अतिकमनीया अस्ति । कोर्नाडे विद्यमानः पुनुकीश्वरदेवालयः, काशीविश्वनाथदेवालयः च अस्य पत्तनस्य अपरे प्रमुखे देवमन्दिरे ।
पूम्बुहारः
कावेरीनद्याः अन्त्यदेशे इदं पत्तनम् अस्ति । अत्र शिलप्पदिकारकलाकृतिसङ्ग्रहः निर्मितः अस्ति । तमिऴ्महाकाव्यस्य शिलप्पदिकारस्य प्रसङ्गाः अस्य सङ्ग्रहालयस्य भित्तिषु चित्रिताः सन्ति । मामल्लपुरकलाविद्यालयस्य छात्रैः निर्मिताः एते शिल्पाः तमिऴ्संस्कृतेः प्रतिनिधित्वेन शोभन्ते । अस्मिन् पत्तने मसिलमणिनाथदेवालयः अपि अस्ति । अयं देवालयः १३०५ तमे वर्षे मारवर्मकुलशेखरपाण्ड्येन निर्मितः । यद्यपि अस्य देवालयस्य बहवः भागः समुद्रतरङ्गैः नाशिताः, तथापि अस्य शिल्पकलासौन्दर्यं प्रवासिनः आकर्षति ।
कोडिक्करै अरण्यम्
नागपट्टिनमण्डलस्य आग्नेयाग्रे विद्यमाने अस्मिन् अरण्ये पायिण्ट् क्यालिमेर् वन्यमृगपक्षिसंरक्षण स्थापितम् अस्ति । अस्य संरक्षितारण्यस्य विस्तारः २१.४७ चतुरश्रकिलोमीटर् । इदं संरक्षितारण्यं १९६७ तमे वर्षे कृष्णमृगस्य संरक्षणार्थं स्थापित । अत्र बहवः जलपक्षिणः अपि दृश्यन्ते, तत्र विशिष्टः ग्रेटर् फ़्लेमिङ्गो इत्याख्यः पक्षिप्रभेदः प्रमुखः । अस्य संरक्षितारण्यस्य अत्युन्नते भागे ‘रामपादः’ इति नाम्ना कश्चन लघुदेवालयः अस्ति । अत्र श्रीरामस्य पादचिह्नानि सन्ति ।
चम्पूकाव्यम्
जीवन्धरचम्पूः
हरिचन्द्राख्यः कश्चिज्जैनजीवन्धराख्यस्य मुनेश्चरितमाश्रित्य जीवन्धरनामकचम्पूग्रन्थं प्रणीतवान् । ग्रन्थोऽयं गुणभद्रेण ९०७ मितवैक्रमाब्दमभितः सङ्कलितमुत्तरपुराणमुपजीवति । तेनास्य प्रणयनकालो वैक्रमदशमशतकोतरार्द्धमभितोऽनुमितः । एवन्तु स्पष्टमेव यदसौ भट्टारहरिचन्द्राद्, यं बाणभट्टोऽपि सादरं स्मरति, भिन्न एव किन्तु सम्प्रत्यपि नैतत्स्पष्टं यदसौ हि शर्मधर्माभ्युदयकाव्यस्य प्रणेता एव वा तद्भिन्न इति । असौ माघे बाणभट्टञ्च सुस्पष्टमेवानुकरोति भावभाषादिकमधिकृत्य ।
नागपट्टिणमण्डलम्
तरङ्गम्बाडिः
कारैकल्तः १५ किलोमीटर् उत्तरे विद्यमानम् इदं पत्तनं १६२० तः १८४५ पर्यन्तं डानिश् जनैः आक्रान्तः आसीत् । अत्र डानिश् निवासकालस्य ताडपत्राणि, काचवस्तूनि, पुत्थलिकाः, दीपाः, खड्गाः, शिल्पाः, काष्ठवस्तूनि इत्यादीनि वस्तुसङ्ग्रहालये द्रष्टुं शक्यानि । १६२० तमे वर्षे निर्मितः दुर्गः अपि अत्र अस्ति ।
तिरुक्कडैयूरु
कारैकल्तः १५ किलोमीटर् उत्तरे विद्यमाने इदं प्रसिद्धं शैवक्षेत्रम् । अस्मिन् पत्तने अमृतघटेश्वर-अभिरामीदेवालयः अस्ति । अत्रैव परमेश्वरः बालभक्तं मार्कण्डेयं यमात् रक्षितवान् इति प्रतीतिः । अत्रत्यः मूलदेवालयः ‘तिरुक्कडैयूरु मयनम्’ इति ख्यातः क्रिस्तीये एकादशशतके निर्मितः । सः समुद्रतरङ्गैः नाशितः । पुनः तस्यैव देवालयस्य आकृतौ अपरः देवालयः निर्मितः अस्ति । दीर्घायुष्यं प्रार्थयमानाः भक्ताः अत्र आगत्य देवस्य देव्याः च पूजां विदधति ।
चम्पूकाव्यम्
यशस्सिलकचम्पूः
नेमिदेवस्य शिष्येण सोमदेवाख्येन विदुषा यशस्तिलकनामा चम्पूग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । अत्र सन्ति अष्टावुच्छवासाः । सः राष्ट्रकूटस्य राज्ञः कृष्णदेवराजापराभिधानस्य तृतीयकृष्णस्य सभामण्डित आसीत् । तेन ग्रन्थस्यास्य प्रणयकालः १०१६ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः।
नागपट्टिणमण्डलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
मण्डलः, नागपट्टिणम्
चम्पूकाव्यम्
यशस्सिलकचम्पूः
ग्रन्थेऽस्मिन् यशोधरस्य राज्ञः सुदत्तमुनेरुपदेशेन जैनमतावलम्बनवृत्तान्तो वर्णितोऽस्ति । अत्रापि कादम्बर्यामिव कथान्तरे कथा कथिताऽस्ति । अत्र भारवि -भवभूति -भर्तृहरि -मेण्ठ-गुणाढ्य -भास -कालिदास -बाण -मयूर-नारायण-माघ -राजशेखर -प्रभृतिकवयः स्तुताः सन्ति प्रारम्भिकपद्येषु । ग्रन्थोऽयं यशोधर्मराजचरितसंज्ञयाऽपि ज्ञायते । केचिदमुमेव कविं सोमप्रभरिनाम्नाऽपि गृह्णन्ति ।
चम्पूरामायणम्
चम्पूरामायणं चम्पूग्रन्थेषु उत्कृष्टकाव्यं मन्यते । अस्य प्रणेता १०६२-११११ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् परमारवंशीयो धारानगरीश भोजः स्मृतः किन्तु ग्रन्थे न कुत्रापि प्रणेतृनाम दत्तमस्ति । तथैव प्रतिकाण्डपुष्पिकाः वाक्ये 'इति श्रीविदर्भराजविरचिते चम्पूरामायणे' इत्युल्लिखितं दृश्यते । ग्रन्थस्यास्य प्रणेता भोजाऽऽख्य इति तु 'भोजेन तेन रचितामपि पूरयिष्यन्' इति युद्धकाण्डगतलक्ष्मणभट्टपद्याज्ज्ञायते । किन्तु कोऽसौ भोजः कतमोऽयमिति तु सम्प्रत्यपि अनिर्णीतमेव, ग्रेन्थपुष्पिकावाक्यात्तु अस्य प्रणेत्ता कश्चिद् विदर्भराज दश्यते । विदर्भेषु राजानः भोजशब्देन व्यपदिश्यन्ते प्राचीनकालादेव । यथा 'भोजेन दूतो राघवे विसृष्ट' इति रघुवंशेऽपि । धारानगरीशः परमारवंशीयः सिन्धुराजपुत्रोऽपि भोजशब्देन व्यपदिश्यते । भारतीया परम्परा धारानगरीशभोजमेव ग्रन्थस्यास्य प्रणेतृत्वेन गृह्णाति । अपरञ्च, भोजप्रबन्धादावपि स एव विद्वन्मूर्धन्यत्वेन गृहीतोऽस्ति । सम्भवति कोऽपि लिपिकारः भोजं हि वैदर्भं मत्वा तथाविधं पुष्पिकावाक्यं पश्चात्संयोजितं स्यात् । ग्रन्थगौरवदृष्ट्या त्वयं ग्रन्थो धारानरेशस्यैव भवितुमर्हति । गन्थस्यास्य सद्यः पञ्च काण्डानि भोजप्रणीतानि युद्धकाण्डे तु लक्ष्मणभट्टनाम्ना विदुषा प्रणीय पूरितम् । तथैव वेङ्कटराजाख्येन कविना उत्तरकाण्डमपि विरच्य पूरितमिति कथ्यते ।
नागपट्टिणमण्डलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
चम्पूकाव्यम्
चम्पूरामायणम्
ग्रन्थेऽस्मिन् वैदर्भीरीति सर्वातिशयित्वेन विलसति । वर्णनेऽत्र प्रयुक्ता कल्पना नितान्तोच्चकोटिका । अत्र अनुप्रासयोपमायाश्च वैचित्र्यं कुमारदासं स्मारयति । अस्योत्प्रेक्षाऽपि निभालनीया। दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा -
सीता पुरा गगनचारिभिरप्यदृष्टा मा भूदियं सकलमानवनेत्रपात्रम्।
इत्याकलय्य नियतं पिदधे विधाता बाष्पोदयेन नयनानि शरीरभाजाम्॥
इति विविधरसाभिः कौशिकव्याहुताभिः श्रुतिपथमधुराभिः पावनाभिः कथाभिः।
गलितगहनकृच्छ्र गच्छतोर्दाशरथ्योः समकुचदिव सद्यस्तादृशं मार्गदैर्व्यम् ॥
'राजन्, भवतः कुमारेण विनयाभिरामेण रामेण शरासनमित्रेण सौमित्रिमात्रपरिजनेन क्रियमाणक्रतुरक्षो रक्षोदुरितमुत्तीर्य कृतावभृथो भवितुमभिलषामीति'।
भागवतचम्पूः
अभिनवकालिदासाख्येन केनचित्कविना सम्भवतः ११०० वैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता भागवतकथा षट्सु स्तबकेषु विभज्य वर्णिताऽस्ति । सन्ति बहवो हि कवयो नाम्नैतेन ख्यातास्तेन कतमोऽस्य ग्रन्थस्य प्रणेतेति नैव निश्चित सम्प्रत्यपि ।
उदयसुन्दरीकथा
विक्रमानन्तरैकादशशतकोत्तरार्द्धभवस्य सोड्ढलस्य कवेः उदयसुन्दरीकथाऽपि गद्यपद्यसमप्राधान्येन चम्पूत्वं भजते । अत्र अष्टातमाः सन्ति यत्र नागराजकुमार्या उदयसुन्दर्याः प्रतिष्ठाननरेशेन मलयवाहनेन सह परिणियः वर्णितः । अत्रापि हर्षचरित मिव वाल्मीकि-व्यास-वाक्पतिराज-विशाखदेव-गुणाढ्य-भर्तृमेण्ठ-कालिदास-बाण-भवभूति-अभिनन्दन-मायावर-कुमारदास-भासप्रभृतयः कवयः चित्तराजनागार्जुन-मुम्मुनिराज-कोङ्कणनरेश-वत्सराज-प्रभृतयोऽपि स्मृतास्तथैव लाटमहीपश्चालुक्य आश्रयदातृत्वेनाल्लिखितः । यथा हि -
'वागीश्वरं हन्त भजेऽभिनन्दमर्थेश्वरं वाक्पतिराजमीडे।
रसेश्वरं स्तौमि च कालिदासं बाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽपि।।'
'बाणस्य हर्षचरिते निशितामुदीक्ष्य।
शक्तिं न केऽत्र कवितास्वमदं त्यजन्ति।।'
सोड्ढलः पदे पदे बाणमनुसरति । तथाप्यस्य शैली मौलिकी सरसा च विद्यते । असौ क्षक्-झम्पप्रभृतिनितान्ताप्रचलितान् शब्दान् अपि प्रयुनक्ति। ग्रन्थस्य प्रथमाध्याये कवेरात्मकथा दत्तास्ति ।
कीतिकौमुदी
१२९७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतः सोमेश्वरदेवस्य कीर्तिकौमुदी अपि चम्पूकाव्येष्वेका । अत्र वीरधवलस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य चरितं चित्रितमस्ति।
गङ्गावंशानुकीर्तनम्
कलिङ्गशासकस्य गङ्गावंशस्येतिहाससम्बद्धश्चम्पूग्रन्थोऽयं वासुदेवरथप्रणीतः । अस्य प्रणयनकालः १४७७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः ।
भारतचम्पूः
अनन्तभट्टप्रणीतभारतचम्पूर्महाभारतमाश्रित्य प्रणीतो द्वादशस्तबकेषु विभक्तो ग्रन्थः । एवं १६६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् नारायणभट्टः स्मरतीति तस्य स्थितिकालः १५५० मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अस्यैव भागवतचम्पूरपि श्रूयते । अस्योपरि नारायणसूरेष्टीका लभ्यते मुद्रिता । अस्य हि ग्रन्थाद्यपद्ये -
'दिगन्तरलुठत्कीर्तिरनन्तकविकुञ्जरः ।
प्राणैस्तुल्यं सरस्वत्याः प्राणैषीच्चम्पूभारतम्॥' इति लिखितमस्ति ।
वस्तुतः कवेरस्य इलेषचमत्कारो निभालनीयो दृश्यते । यथा हि -
'नवतरुणिमलक्ष्मीनन्दनीयं शरीरं कुरुवृषभसुतानां कुर्वती नेत्रपात्रम्।
मुनिततिरिति मेने मोहनाय त्रिलोक्याः स्वविशिख इव कामः सोऽपि किं पञ्चधाऽभूत्॥' इत्यादि।
रामानुजचम्पूः
सरसशैल्यां प्रणीतेऽस्मिन् ग्रन्थे विशिष्टाद्वैतमत प्रवर्तकस्य रामानुज स्य जीवनचरितं वर्णितमस्ति । अस्य प्रणयनकालः १६६० मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः ।
वरदाम्बिकापरिणयचम्पूः
तिरुमलाम्बायाः वरदाम्बिकापरिणयचम्पूश्चम्पूकाव्येषु भावभाषादिदृष्ट्या नृपायते । अत्र हि अच्युतरायस्य वरदाम्बिकायाश्च प्रणयपरिणयौ मनोहारिण्या शैल्या वर्णितौ स्तः।
कवीयत्र्यसौ १५८६ मितवैक्रमाब्देऽभिषिक्तस्य राज्ञोऽच्युतरायस्यैव धर्मपत्न्यासीत् । अतोऽस्याः स्थितिकालः १५१०-१५५० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । ग्रन्थोऽयं भङ्गश्लेषेऽसाधारणः । निभाल्यतामस्य वर्णनासौष्ठवम् -
तदनु धरणिपालो धावता चेतसाऽग्रे सरभसमिव कृष्टः सरभगौर्याः प्रविश्य।
तडित इव घनौघे तत्र तत्र स्फुरन्तीः परित इह पुरन्ध्रीः पर्यटन्तीरपश्यत्॥
एवमेव नारायणभट्टेन (१६६० वै०) द्रौपदीस्वयंवरकथामधिकृत्य पाञ्चालीस्वयंवरचम्पूः श्लेषजालमुक्ता दृश्यते । समरपुञ्जप्रणीते यात्राबन्धे नवाश्वासाः सन्ति । अत्र सर्वाण्यपि तीर्थानि वर्णितानि सन्ति मुख्यानि । ग्रन्थोऽयं १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः प्रणीतोऽनुमीयते । १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मित्रमिश्रेण भङ्गश्लेषमाधृत्य आनन्दकन्दचम्पूः स्वकीयैवैशिष्ट्यैः प्रसिद्धोऽस्ति । असौ कृष्णस्य बाल्यकालकथामनुजीवति ।
चिदम्बरस्य (१६७० वै०) भागवतचम्पूः, शेषकृष्णस्य (१६६० वै०) पारिजातहरणचम्पूः, नीलकण्ठस्य नीलकण्ठविजयचम्पू: (१६९७ वै०) यो हि पञ्चसु अध्यायेषु विभक्तं यत्र शिवस्य पराक्रमो वक्रोक्तिपूर्णभाषायां वर्णितः, राजचूडामणेः (१६५७ वै०) भारतचम्पूः, चक्रकवेः (१७०७ वै०) द्रौपदीपरिणयचम्पूः, वेङ्कटाध्वरिणः विश्वगुणादर्शचम्पूः, वरदाभ्युदयचम्पूः, उत्तरचम्पूः, श्रीनिवासचम्पूश्च कतिपये प्रसिद्धचम्पूग्रन्थाः ।
विश्वगुणादर्शचम्पूः
चम्पूकाव्यजगति वेङ्कटाध्वरिणः स्थानमतीव महत्त्वपूर्णम् । तस्य सन्ति चत्वारश्चम्पूग्रन्थाः, येषु विश्वगुणादर्शचम्पूरादर्श ग्रन्थरूपेण गृहीतोऽस्ति । कविरसौ स्वपरिचयमित्थं प्रस्तौति -
अस्तोकाध्वरकर्तुरप्पयगुरोरस्यैव विद्वन्मणेः।
पुत्रः श्रीरघुनाथदीक्षितकविः पूर्णो गुणैरेधते॥२॥
तत्सुतस्तर्कवेदान्ततन्त्रव्याकृतिचिन्तकः।
व्यक्तं विश्वगुणादर्शं विधत्ते वेङ्कटाध्वरी।। ३ ।।
अनेनैतत् मन्यते यदसौ अप्पयदीक्षित स्य पौत्र आसीदिति । तेनाऽस्य समयः १७०७ मितवैक्रमाब्दमभितो मतः । स कथयति -
पद्यं यद्यपि विद्यते बहुसतां हृद्यं विगद्यं न तद्
गद्यं च प्रतिपद्यते न विजहत्पद्यं बुधास्वाद्यताम्।
आदत्ते हि तयोः प्रयोग उभयोरामोदर्भूमोदयं
सङ्गः कस्य हि न स्वदेत मनसे माध्वीकमृद्वीकयोः।।४।।
ग्रन्थस्य कथावस्तु पृष्ठभूमिश्चेत्थम् -
विश्वावलोकस्पृहया कदाचिद्विमानमारुह्य समानवेषम्।
कृशानुविश्वावसुनामधेयं गन्धर्वयुग्मं गगने चचार॥ ५ ॥
माघश्चौरो मयूरो मुररिपुरपरो भारविः सारविद्यः
श्रीहर्षः कालिदासः कविरथ भवभूत्याहृयो भोजराजः ।
ख्याताश्चान्ये सुबंन्ध्वादय इह कृतिभिर्विश्वमाह्लादयन्ति ॥' इति ।
वरदाभ्युदयेऽनेन काञ्चीस्थदेवतानां महत्त्वं वणितमस्ति । उत्तरचम्बा रामायणस्योत्तरकाण्डगता कथोपवणताऽस्ति । श्रीनिवासचम्प्वादशीध्यायाः सन्ति यत्र तिरुमलयस्थितदेवतानां वर्णनं दृश्यते । एवमेव बाणेश्वरस्य चित्तचम्पूग्रन्थे रोज्ञश्चित्रसेनस्य जीवनं चित्रितमस्ति यो हि १८०१ मितवैक्रमाब्दे मृतः। कवेरस्य समयो वैकमैकोनविंशतिशतवपूर्वार्द्धमभितः । अस्य स्थितिक सम्प्रत्यपि नैवं निर्णीतः। द्वितीयसर्कोजोतिख्यातस्य तञ्जोरनृपस्य कुमारसम्भवचम्पूः (१८७५ वै०)।
अज्ञातकर्तृका सर्वदेवविलासचम्पूर्मद्रदेशस्य तात्कालिकॉमवस्था-वर्णयति । षडाश्वासात्मकोऽयं ग्रन्थोऽपूर्ण एवं दृश्यते । वर्तमानकाले शिवप्रसादद्विवेदिनी, नवरत्नावलीयमिति: चैम्पूग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । अत्रं रवनत्नानि सन्ति । तुलसीदासजीवनसम्बद्धकथाऽत्रं वणता । ग्रन्थोऽयं २०४० मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितः । इत्थं हि रामायणश्रिताः, महाभारताश्रिताः, भगवताश्रितश्चेि संम्त्यनेकै शताधिकांश्चम्पू ग्रन्थाः येषां विवरणमंत्र विस्तरंभिया नवोपस्थाप्यते । भगवती तिचम्पूषु चिदम्बरस्य, रामभद्रस्य, राजनाथस्य च भागवतचम्पूः, केशव भट्टस्य नृसिंहचम्पू:, दैवज्ञसूर्यस्यं नृसिंहचम्पूः, संङ्कर्षणस्य नृसिंहचम्पूः शेषसंस्कृतसाहित्येतिहासः कृष्णस्य पारिजीतहरणञ्च । मैहाभारताश्रितचम्पूषु अनन्तभट्टस्य भारतचम्पू: प्रसिद्धी ।। - संस्कृतजगति प्रसिद्धाश्चम्पूकारा यथा कालक्रमानुसारेण 'त्रिविक्रमश्च सोमश्च हरिचन्द्रस्तथैव च । भोजश्च सोडूढलश्चैव राज्ञी तिरुमलाह्वया ।। नारायणस्तथा चीसन वेङ्कटाध्वरिसूरयः । शेरोऽपि चे विख्याताश्चम्पूकाव्यविधायकाः ।।' इति ।
कानिचन चम्पूकाव्यानि
१ नलचम्पूः
२ मदालसाचम्पूः
३ चम्पूरामायणम्
४ भारतम्
५ पर्वभारतचम्पूः
६ चम्पूभागवतम्
७ सन्तानगोपालप्रबन्धः
९ अजामिलमोक्षम्
१० अम्बरीषचरितम्
११ उषापरिणयः
१३ कुचेलवृत्तम्
१४ कृष्णावतारम्
१५ गजेन्द्रमोक्षम्
१६ तृणावर्तवधम्
१७ नारदमोहनम्
१८नृगमोक्षम्
१९ पूतनामोक्षम्
२१ बाणयुद्धम्
२२ राजसूयम्
२३ रासक्रीडा
२४ रुक्मिणीस्वयंवरम्
२५ रुक्मिणीहरणम्
२६ वामनावतारः
२७ सुकन्याचरितसङ्ग्रहः
२८ सुदर्शनमोक्षम्
२९ स्यमन्तकम्
३१ विधुवंशम्
सम्बद्धाः लेखाः
नलचम्पूः
त्रिविक्रमः भट्टः
नलः
दमयन्ती
सन्दर्भः
वर्गः:संस्कृतचम्पूकाव्यानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अन्दाज (चलच्चित्रम्)
External links
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
महात्मा गान्धी अन्तर्राष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालयः
महात्माागांधी-अन्तराष्ट्रीयहिन्दीविश्वविद्यालयः भारतवर्षस्य एकः केन्द्रियविश्वविद्यालयः। विश्वविद्यालयस्य स्थापना भारतसर्वकारस्य 1996 ख्रीष्टाब्दे संसदः अधिनियमेन जाता। एष अधिनियमः भारतसर्वकारस्य राजपत्रे 8 जनवरी 1997 ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितः। विश्वविद्यालयः महाराष्ट्रस्य वर्धाप्रदेशे स्थितः।
गान्धीजी हिन्दीभाषायाः तथा भारतीयभाषायाः प्रवलपक्षधरः आसीत्। तस्मादेव विश्वविद्यालयस्य नाम तस्यनामानुसारी जातं यत् सर्वतो रूपेण स्वार्थकतायां पर्यभूषितम्। वर्धा भारतस्य केन्द्रे स्थितत्वात् अस्य विश्वविद्यालयस्य उपयुक्तस्थानरुपेण निर्वाचितम्।
विश्वविद्यालयाधिनयमेषु 4 धारायां उल्लिखितः एवं यत् विश्वविद्यालयस्य उद्देश्यः - दूरस्थशिक्षापद्धत्या हिन्दीभाषा जनप्रिया करणीया। अपि च 5 धारायां अन्तर्गतषु  विश्वविद्यालयेषु एवं शक्तिः प्रदत्ता यत् दूरस्थशिक्षामाध्यमेन निर्धारितेभ्यः जनेभ्यः एव सुविधा उपलब्धा भवेत्।
अस्यामं पृष्ठभूमौ 15 जुन 2007 ख्रीष्टाब्दे भारतवर्षस्य राष्ट्रपतिना महामहिम्ना डा.ए.पी.जे अब्दुल कलाम महोदयेन महात्मागांधी-अन्तराष्ट्रीयहिन्दीविश्वविद्यालयस्य दूरस्थशिक्षाकार्यक्रमुद्घाटितम्।
लीलाप्रयोगशाला सर्वा औद्यगिकीशिक्षासम्वन्धितशिक्षानुसंधानं अपि च विश्वविद्यालयस्य आइटी विस्तारसम्बन्धितगतिविधेः समर्थनम् करोति। अत्र छात्राणां तथा शोधकर्तृणां कृते सङ्गणकम्प्रौद्यौगिकसुविधा च समुपलभ्यते। लीलीप्रयोगशालाविश्वविद्यालयः विविधविभागस्तापनावित्तपुस्तकालयविद्यालयनां तथा केन्द्रनां तथा अस्य विश्वविद्यालयस्य अन्यविभागस्य कार्यसञ्चालनोपकरणस्य विकासाय कार्यं करोति। अपि च विश्वविद्यालयस्य जालपुटस्य रक्षणावेक्षणमपि च अद्यतनकार्यसर्वाणि कार्याणि लीलाकार्यशालायाः दायित्वं भवति।
विश्वविद्यालयस्य सर्वाः सूचनाः प्रौद्यिगिकसम्बन्धितगतिविधेः कृते लीलापरिकल्पना केन्द्रियसुविधारूपे प्राप्यते। पाठ्यक्रमे प्रयुक्तितोपादानसूचनापूर्णकरणं लीलाविभागस्य कार्येषु एकं भवति। अपि च संगणकस्य प्राथमिकधारणाकृते प्रमाणपत्रपाठ्यक्रमः अपि च अनुप्रयोगाचार्यपाठ्यक्रमः चाल्येते। अस्मिन् पाठ्यक्रमे आचार्यस्य सर्वे विषयाः अनिवार्यरुपेण पाठ्यते। लीलया विशिष्टाचार्यविद्यावारिधिशोधछात्राणां शोधपाठ्यक्रम इव अनुरूपपाठ्यक्रमं निर्मातुं च संचालयितुं कार्यं प्रचलत् अस्ति। अस्य पाठ्यक्रमस्य नाम सङ्गणकप्रयोगशालायाः अनुप्रयोगः।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः
२४८
२४८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२४८ २४८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कृति सैनॉन
कृति सैनॉन (जन्म २७ जुलाई १९९०) हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्री तेलुगुचलच्चित्राभिनेत्री त अस्ति।
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:१९९० जननम्
ब्रुना अब्दुल्लाह
ब्रुना अब्दुल्लाह (जन्म २४ अक्टोबर १९८६) हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्री अस्ति।
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९८६ जननम्
१२०८
१२०८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२०८ १२०८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१८६९
१८६९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८६९ १८६९ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आलिया भट्ट
आलिया भट्ट (जन्म १५ मार्च १९९३) हिन्दीचलच्चित्रा भिनेत्री अस्ति।
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९९३ जननम्
२४९
२४९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२४९ २४९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कमलिनीकलहंसम्
कूटल्लूर् निलकण्ठन् (२) नम्बूदरिमहोदयेन विरचितम् षडङ्गैः विराजमानं नाटकं भवति कमलिनीकलहंसम् । इदं नाटकं राजचूडामणदीक्षितस्य कमलिनीकलहंसात् भिन्नम् । चन्द्रवर्मराजस्य पुत्रीं कमलिनीं कलहंसाभिधानः राजकुमारः पाणिग्रहणं करोति । एतदेव अस्य नाटकस्य इतिवृत्तम् । श्रृङ्गारः एव प्रधानो रसः । इदं नाटकं केरलसर्वकलाशालातः १९६१ तमे संवत्सरे प्रकाशितम् ।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२०९
१२०९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२०९ १२०९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१८७०
१८७० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८७० १८७० वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दक्षिणत्रिपुरामण्डलम्
दक्षिणत्रिपुरामण्डलं (দক্ষিণ ত্রিপুরা জেলা South Tripura District) त्रिपुराराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् उदयपुर इत्येतन्नगरम् ।
भौगोलिकम्
दक्षिणत्रिपुरामण्डलस्य विस्तारः २,६२४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्व-दक्षिण-नैऋत्यदिशि बाङ्गलादेशः अस्ति, वायव्यदिशि धलाइमण्डलम्, उत्तरदिशि पश्चिमत्रिपुरामण्डलम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् २००० मिल्लीमिटर्मित: वार्षिकवृष्टीपात: भवति । अत्र तिस्र: प्रमुखपर्वतावल्य: सन्ति । ता: देवतामुरा, दक्षिणबारामुरा, अथरामुरा च सन्ति । गुमती, मुहुरी, फेणी च अत्रस्था: प्रमुखनद्य: सन्ति ।
जनसङ्ख्या
दक्षिणत्रिपुरामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ८,७६,००१ अस्ति । अस्मिन् ४,४७,५४४ पुरुषा:, ४,२८,४५७ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २८७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २८७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.१५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.६६ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ८५.९६% जना: ग्रामेषु निवसन्ति ।