cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मूषकम्
कदाचिच्च मूषकोपकरणे अन्यान्यपि अङ्गानि भवन्ति, तद्यथा चक्राणीति। येन प्रयोक्त्रा तन्त्रम् आधृत्य नैकानि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते। येन अधिकं नियन्त्रणं विमीयनिवेशनं च सम्भवति। प्रायेण मूषकस्य कार्येण सङ्गणकपटले एकस्य निर्देशकाकृत्याः गमनं भवति, येन हि ग्राफिकल्-यूसर्-इन्टरफेस् इत्यस्य सूक्ष्मतया नियन्त्रणं सम्भवति।
नामकरणम्
संस्कृते एतस्य नाम तु आङ्ग्लानुसारी। आङ्ग्लभाषायां च माउस् इति पदस्य एतदर्थे प्रयोगः ऐदम्प्राथम्येन बिल्-इङ्ग्लिश् इत्यस्य 1965 इत्यस्य प्रकाशने कम्प्यूटर-ऍडेड्-डिस्प्ले-कन्ट्रोल् इत्यस्मिन्नभवत्। संस्कृतभाषायां श्रीकान्तजमदग्निसङ्कलिते आङ्ग्लसंस्कृतसङ्गणकशब्दकोशे एतस्य पदस्य प्रयोगः 'मूषकम्' इति रूपेण दृश्यते।
यान्त्रिकमूषकानि
कन्दुकमूषकस्य आगमनेन प्राक्तनानां मूषकानां बाह्यचक्राणां स्थाने एकलं कन्दुकम् आगतम्, यस्य घूर्णनं कस्यामपि दिशि शक्यम्। एतस्य त्वागमनं सेराक्स-अल्टो इति सङ्गणकस्य यन्त्रांश-पुटकान्तर्गते अभवत्।
प्राकाशिकमथ च लेसर्-मूषकम्
प्राकाशिके तु मूषके एकस्याथवा बहूनां प्रकाशोत्सर्जक-डायोदोपकरणानां प्रयोगः क्रियते, सहैव च प्रकाशडायोदस्य प्रयोगः कृत्वा अधःस्थतलापेक्षया उपकरणस्य गतिः अन्विष्यते। अतः आन्तरिकानां चलद्भागानां प्रयोगेन सा गतिः न अन्विष्यते एतस्मिन्। लेसर्-मूषकम् अपि प्राकाशिकम् एव मूषकं भवति। तस्मिन् तु संसक्तस्य प्रकाशस्य (लेसर्-इत्यस्य) प्रयोगः क्रियते।
सन्दर्भाः
वर्गः:सङ्गणकोपकरणानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१६४८
१६४८ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे बेल्जियंदेशीयः जान् ब्यापिस्ट् वान् हेल्मण्ट् जीवरसायनशास्त्रम् (बयोकेमिस्ट्रि) इति नूतनां शाखाम् आरब्धवान् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६४८ १६४८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मेरी २
ब्रिटेनस्य शासकः।
जेम्स ७ (स्काटलैंड)
ब्रिटेनस्य शासकः। जेम्स ७ (स्काटलैंड), जेम्स २ (इंगलैंड)
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उत्तरबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्
उत्तरबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रं कर्णाटकस्य २८ लोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१६४९
१६४९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६४९ १६४९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सनकादयः
बालकरूपेण आविश्वं भ्रमणं कृतवन्तः ऋषयः सनत्कुमाराः इति पुराणेषु प्रसिद्धाः ।  सनकः सनातनः, सनन्दनः सनत्कुमारः इति तेषां नामानि। ब्रह्मणः प्रथममानसपुत्राः इमे इति ख्याताः। स्वपितुः आज्ञाम् उल्लङ्घ्य चत्वारः अपि आजीवनं ब्रह्मचर्यं पालितवन्तः। कामपि लालसां विना एव धर्ममार्गं बोधयितुम् एते विश्वपर्यटनम् अकुर्वन्। बाल्ये एव एते समग्रं वेदम् अधीतवन्तः आसन्।.
सनत्कुमाराः कृष्णस्य द्वादशसु भक्तसु अन्यतमाः इति भागवते उल्लेखः वर्तते। ते तु जीवन्मुक्तिम् प्राप्तवन्तः। सनत्कुमाराः विष्णोः एव अंशाः इत्यपि उल्लेखः विद्यते. । कुत्रचित् शिवस्य अवताराः सनत्कुमाराः इत्यपि उक्तं दृश्यते।
नामानि
चतुर्णां सनकादीनाम् बहुविधैः नामभिः प्रसिद्धिः वर्तते। कुमाराः, चतुःसनाः, चतुर्सनाः, सनकादयः इत्यादीनि नामानि ख्यातानि। सनकः, सनातनः, सनन्दनः, सनत्कुमारः इति प्रतिऋषि नाम। सनातनस्यैव सनत्सुजातः इति नामान्तरम्। रिभुनामा पञ्चमोऽपि कुमारः कदाचित् योज्यते। सननामकस्य षष्ठस्यापि कुमारस्य क्वचिदुल्लेखः दृश्यते ।
महाभारते सप्तानां ऋषीणाम् उल्लेखः सनकादिनाम्ना वर्तते। अनिरुद्धः सनः सनत्सुजातः, सनकः सनन्दनः सनत्कुमारः, कपिलः सनातनः इति तेषां नामानि। ज्ञानम् एतेभ्यः सप्तभ्यः ऋषिभ्यः प्राप्यते। एते सप्त सनकादयः निवृत्तीं परिणीतवन्तः इत्यपि कथा विद्यते।
जन्म, जीवनं च
सनत्कुमाराः ब्रह्ममानसपुत्राः। यदा ब्रह्मा विश्वसृष्टिम् आरभत तदा आदौ सनकादीन् ससर्ज। ते आरम्भे शैशवावस्थायामेव आसन्। सृष्टिकार्यम् अग्रे अनुवर्तयितुम् ब्रह्मा तान् आदिशत्। परन्तु सत्त्वगुणोपेताः ते पितुः आज्ञाम् उल्लङ्घ्य ब्रह्मचर्यम् समाचरन्। ।
सनकादयः बाल्यकाले एव वेदान् अभ्यस्य ज्ञानिनः योगिनः च अभवन्। ते तपः प्रभावात् बालत्वेन एव स्थिताः। पुराणेषु तेषां वयः सर्वदापि पञ्चवर्षीयम् आसीत् इति वर्णितम्। सनकादः विवस्त्राः ज्ञानप्रसारार्थं विश्वभ्रमणं चक्रुः।
बोधनानि
सनकादयः शुक्राचार्यं वृत्रासुरं च बोधितवन्तः इति कथा महाभारते शान्तिपर्वणि विद्यते। तथा च सत्त्व-रजः-तमोरूपेण गुणानां विभागः अपि सनकादिभिरेव कृतः । सनकादयः पृथुमहाराजं मोक्षमार्गं बोधितवन्तः इति भागवते उल्लिखितम्। नारदीयपुराणे आदिमेषु चतुर्षु अध्यायेषु सनकादीनाम् उपदेशः वर्तते ।
वैकुण्ठगमनम्
कदाचित् सनकादयः वैकुण्ठं गताः। तत्र द्वारपालकाभ्यां जयविजयाभ्याम् अवरुद्धाः। सनकादयः तौ युवयोः जन्म मर्त्यलोके भवतु शप्तवन्तः। ततः विष्णुः तेषां शापविचारम् ज्ञातवान्। विष्णुविरोधिरूपेण जन्मत्रयम्, आहोस्वित् विष्णुभक्तरूपेण जन्मसप्तकं वा भूमौ वासः करणीयः । अत्र विकल्पः युवाभ्यामेव चेतव्यः इति विष्णुना उक्तम्। तौ विष्णुविरोधिरूपेण जन्मत्रयम् इत्येव विकल्पं चितवन्तौ। जयविजयौ हिरण्याक्ष-हिरण्यकश्यपुरूपेण, रावणकुम्भकर्णरूपेण, शिशुपालदन्तवक्त्ररूपेण च भूमौ जनिं लेभाते। विष्णुना एव हताः च।
शैवसम्प्रदायः
शिवः चिन्मुद्रया उपविष्टान् सनकादीन् ब्रह्मतत्वम् बोधितवान् इति ऐतिह्यं वर्तते। लिङ्गपुराणानुसारं वामदेवः एव सनकादिरूपे आसीत् इत्यपि श्रूयते. ।
निम्बार्कसम्प्रदायः
निम्बार्कसम्प्रदायः सनकादिसम्प्रदायः इत्यपि प्रसिद्धः। द्वैताद्वैतसिद्धान्तस्य प्रवर्तकाः सनत्कुमाराः इति निम्बार्कानुयायिनां मतम्। विष्णुः हंसरूपेण सनत्कुमारान् ब्रह्मतत्त्वम् उपदिदेश। सनत्कुमारः नारदम् उपदिष्टवान्। नारदात् निम्बार्कः उपदेशं प्राप्तवान्। ।
उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः वर्गः:पुराणपात्राणि
हस्तिन्(एलिफैन्टिडी)
हस्तिन्(एलिफैन्टिडी), गजः,गज. इभ (वेदः)
आधाराः
वर्गः:हिन्दुधर्मः वर्गः:बौद्धधर्मः
६६८
६६८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
६६८ ६६८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विकार
विकार, अन्यथाकरण (हिन्दूधर्मः)
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:हिन्दुधर्मः वर्गः:बौद्धधर्मः
चार्ल्स २
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अभिजित्
सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चित् (बौद्धधर्म)
चित् अनुभावकता (बौद्धधर्मः)
आधाराः
वर्गः:हिन्दुधर्मः वर्गः:बौद्धधर्मः
रिचर्ड क्रामवेल
ब्रिटेनस्य शासकः।
१६५०
१६५० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
रिचर्ड क्रामवेल
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१६५०
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६५० १६५० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः
रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः (Ramon Magsaysay Award) फिलिपीन्सदेशस्य भूतपूर्वराष्ट्रपतिः-रमोन् मेग्सेसेवर्यस्य स्मरणे दीयमानः प्रमुखः पुरस्कारः । उत्तमशासकः, प्रजानुरागी रमोन्-वर्यः जनसामान्यानाम् आराध्यमूर्तिरित्येव प्रसिद्धः आसीत् । तदर्थं फिलिपीन्ससर्वकारः प्रतिवर्षं  एतस्य नाम्नि विभिन्नक्षेत्राणां साधकानां कृते प्रशस्तिं ददाति । एषः पुरस्कारः १९५७तमे वर्षे 'रोकेफ़ल्लर् ब्रदर्स्' इति संस्थायाः द्वारा स्थापितम् । सार्वजनिक-सर्वकार-समुदायनायकत्वसेवासु-साहित्य- कला- पत्रिकोद्यमक्षेत्रेषु निरताः अत्युत्तमजनाः एतां मेग्सेसेप्रशस्तिं प्राप्नुवन्ति । मेग्सेसेप्रशस्तिः एशियाखण्डस्य 'नोबेल्' इत्यपि उच्यते ।
रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः एशियाखण्डस्य षट्सु विभिन्नेषु क्षेत्रेषु कार्यः कुर्वाणेभ्यः उत्तमसाधकेभ्यः दीयते । किन्तु २००९ वर्षादारभ्य पञ्चक्षेत्राणां पुरस्कारः स्थगितः वर्तते ।
पुरस्कारभाजाः
१९५८तमे संवत्सरतः एतावता रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजानां भारतीयानाम् आवलिः अत्र विद्यते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
इटली
बाह्‍यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ह्री
ह्री, वीर्यऀ, प्रताप (बौद्धधर्म)
आलिवर क्रामवेल
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चित्तूरुमण्डलम्
चित्तूरुमण्डलम् (Chittoor district)आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रः चित्तूर् नगरः ।
इतिहासः
१९११ तमे वर्षे आविष्कृतं चित्तूरुमण्डलम् । कलियुगाराध्यदेवसन्निधिः श्रीवेङ्कटेश्वरस्वामिदेवालयः, पद्मावती देवालयः, तिरुचानूर्, प्रसिध्दशैवक्षेत्रं श्रीकालहस्ती|श्रीकालहस्ती]], वरसिध्दिविनायकक्षेत्रं काणिपाकं, सुरम्यं मनोरञ्जनकेन्द्रं हार्षिली-पर्वतप्रान्तः गोगर्भतीर्थं, नागलापुरग्रामे वेदनारायणस्वामी देवालयः, कपिलतीर्थम्, आकाशगङ्गा, पापविनाशनं, तलकोनारण्यप्रान्तम् इत्यादि प्रदेशवैविध्येन विराजते चित्तूरुमण्डलम् । पल्लवैः, चोलैः, यादवैः, विजयनगरराजैः, गोलकोण्डा-मौसूरु ब्रिटिष्पालकैः च पालितं मण्डलम् । मण्डलमिदं निजां नाम्ना राज्ञा आङ्गलेयानां प्रतिदानं कृतं १८०० काले इत्यतः दत्तमण्डलम् इत्यभिधीयते ।
भौगोलिकम्
मण्डलस्य प्राग्दक्षिणदिशोः तमिलनाडु, पश्चिमे कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकम्]], उत्तरे च कडपा, अनन्तपुरं च सीमायां सन्ति । १९६० तमे वर्षे कांश्चन प्रदेशान् तमिलनाडुराज्ये, तमिलनाडुराज्यस्य तिरवल्लूरुमण्डलस्थितान् कांश्चन प्रदेशान् च अस्मिन् मण्डले परस्परसम्मेलनं कृतवन्तः “ पटास्कर्” नियम परिधिं निधाय ।
कृषिः वणिज्यं च
तिन्त्रिणी, रक्तचन्दनं, नाधु, वनौषधीनां च स्रोतः इदं मण्डलम् । स्वर्णमूलं, सुधाशिलाः इत्यादीनि विरलतया लभ्यन्ते । प्रारिश्रामिकक्षेत्रेऽपि वर्धमानम् इदं मण्डलम् । वाहनानि, शर्करा, वस्त्राणि, मधु,ताम्रलोहपात्रनिर्माणादि कर्मागारैः शोभतेदं मण्डलम् । श्रीकालहस्तिपुण्यक्षेत्रे पाञ्चालिकानां निर्माणं, रेणिगुण्टप्रान्ते रैल्वेकार्यशाला, चन्द्रगिरिसिरामिक्कर्मागारः च विराजन्तेऽत्र । कूपजलमेव सेद्यार्थं उपयुज्यतेऽत्र । धान्येन सह कलायः, इक्षुः, माषाः, वार्तकी, फलदीनां च सस्यं क्रियते । तुङ्गभद्राधारित-जलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः प्रदानं भवति ।
वीक्षणीयस्थलानि
तिरुपतिः अत्यन्तं विस्तृतमेकम् आध्यात्मिक-पारिश्रामिक-विद्याकेन्द्रं वर्तते । सहस्रशः भक्ताः समागत्य, सप्तगिरिवासिनं श्रीवेङ्कटेश्वरं दृष्ट्वा सानन्दं स्वस्थानं प्रतियान्ति । अपि च प्रसिध्द शैवक्षेत्रं श्रीकालहस्ती, वरसिध्दिविनायकक्षेत्रं काणिपाकं, सुरम्यं मनोरञ्जनकेन्द्रं हार्षिली-पर्वतप्रान्तः गोगर्भतीर्थं, कपिलतीर्थम्, आकाशगङ्गा, पापविनाशनं, तलकोनारण्यप्रान्तम् इत्यादीनि अवश्यं सन्दर्शनीयनि स्थलानि ।
जैसलमेरदुर्गम्
सोनार् खिल् – Golden Fort जैसल्मेरदुर्गं क्रिस्ताब्दे ११५६ तमे वर्षे निर्मितम् । अस्य Golden fort इत्यपि नामधेयम् अस्ति । एतत् दुर्गं पीतशिलाभिः निर्मितम् अस्ति इत्यतः एवं नाम आगतम् । सूर्यप्रकाशे दुर्गं स्वर्णमिव प्रकाशते । पर्वतप्रदेशे अनेकानि वैष्णवमन्दिराणि जैनमन्दिराणि च सन्ति । अत्र बहूनि सुन्दरशिल्पानि द्रष्टुं शक्यन्ते ।
चित्तूरुमण्डलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि
जैसलमेरदुर्गम्
सुन्दरभवनानि
अनेके धनिकाः अत्र भवनानि निर्मितवन्तः सन्ति ।पीताभिः वालुकाशिलाभिः निर्मितानि एतानि भवनानि अतीव कलात्मकानि सुन्दराणि च सन्ति । एतेषां द्वारेषु गजाः रक्षणं कुर्वन्ति । एतेषु प्रासादेषु नाथमलजीहवेली, सलीं सिङ्ग की हवेली,  पटवों की हवेली इत्यादीनि ३०० वर्षप्राचीनानि सन्ति ।
वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुनर्वसुः
सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
६६९
६६९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
अपिशलिः
अपिशलिः पाणिनेः पूर्वं जातेषु संस्कृतवैयाकरणेषु अन्यतमः। पाणिनिना उल्लिखितेषु नवसु पूर्वाचार्येषु अपिशलिः अपि विद्यते। वा सुप्यपिशलेः(६/१/९२) इत्यस्मिन् सूत्रे पाणिनिः अपिशलेः नामग्रहणम् अकरोत्।
वंशः
अपिशलेः ग्रन्थः न उपलब्धः इत्यस्माद् तस्य वंशविषये अधिकं विवरणं न ज्ञायते। काशिकाकारः वामनः अपिशलस्य अपत्यं पुमान् इत्यापिशलिः इति व्युत्पत्तिं दर्शितवान्। गणेशरत्नमहोदधिकारः वर्धमानः अपिशलिशब्दस्य व्युत्पत्तिम् उणादिसूत्रबलेन साधयति। पिंशतीत्यौणादिककलप्रत्यये पिशलः। न पिशलो अपिशलः इति तस्य मतम्। वाचस्पत्यकोषे अपि पूर्वपदयुक्तः शल धातोः अच् प्रत्ययेअपिशलः इति शब्दं साधयति। अपिशलः इति अपिशलेः नामान्तरम् इति केचन वदन्ति। युधिष्ठिरमीमांसकः अमुं अपिशलिं भृगुवंशीयं मनुते।
देशः कालश्च
काशीनाथवासुदेव अभ्यङ्करस्य मतानुसारं अपिशलिः वङ्गदेशीयः। वबयोः उच्चारणविषयकाः शिक्षाग्रन्थेषु विद्यमानाः आधाराः अत्र प्रमाणम्। पाणिनेः अपेक्षया १०० वर्षेभ्यः पूर्वम् अपिशलिः आसीदिति विदुषामभिप्रायः। पाणिनेः कालपर्यन्तम् अपिशलिशाला इति काचित् विद्यासंस्था आसीत्। अत्र मुण्डकोपनिषदि अपि महाशालशब्दस्य प्रयोगः दृश्यते। एतेन व्याकरणाध्ययनार्थम् अपिशलेः पाठशाला आसीदिति ज्ञातुं शक्नुमः।
व्याकरणम्
अपिशलव्याकरणम् अष्टसु अध्यायेषु विभक्तम् आसीत् इति पाल्यकीर्तिः शाकटायनव्याकरणस्य अमोघावृत्तौ वदति। अपिशलिविरचितशिक्षायामपि अष्टौ अध्ययाः विद्यन्ते। पाणिनिना वा सुप्यपिशिलेः इत्यत्र एकत्रैव अपिशलेः उल्लेखः कृतः। कात्यायनपतञ्जल्योः काले अपि अपिशलव्याकरणस्य महती प्रसिद्धिः आसीत्। कन्याः अपि अपिशलव्याकरणस्य अध्ययनं कुर्वन्ति स्म। अभिनवशाकटायनस्य अमोघावृत्त्याम् अष्टकापिशलपाणिनीयाः इति उल्लेखः विद्यते। इत्यादीनि अपिशलिसूत्राणाम् उल्लेखः उत्तरकालिकेषु व्याकरणग्रन्थेषु उपलभ्यते।
प्रभावः
पाणिनेः अष्टाध्याय्याः रचना अपिशलव्याकरणाद् प्रभाविता। अपिशलेः व्याकरणे अपि अष्टौ अध्यायाः विद्यन्ते। पाणिनेः अष्टाध्यायी अनेन प्रभाविता इति विदुषाम् अभिप्रायः। टाप्, ठन्, शप् इत्यादिषु प्रत्ययेषु अपि अपिशलेः प्रभावः दृश्यते। अपिशलिना एव भष् प्रत्याहारः आदौ रचितः। एतेन महेश्वरसूत्रेषु प्रत्याहाररचने अपिशलेः प्रभावः दृश्यते इति विदुषामभिप्रायः।
अपिशलिशिक्षा
अपिशलिना न केवलं व्याकरणसूत्राणि अपि तु शिक्षाग्रन्थः अपि विरचितः। अपिशलशिक्षायाः उल्लेखः राजशेखरेण काव्यमीमांसायाः द्वितीयाध्याये तत्र वर्णानां स्थानकरणप्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा अपिशलीयादिका इति कृतः। भर्तृहरेः वाक्यपदीये नाभिप्रदेशात् इति उक्तम् वर्तते। वृषभदेवः तस्य मूलम् अपिशलीयशिक्षा इति उल्लिखति। हैमशब्दानुशासने अपि अपिशलेः उल्लेखः दृश्यते। तैत्तरीयप्रातिशाख्यस्य गार्ग्यगोपालय् वैदिकाभरणटीकायामपि अपिशलिः उल्लिखितः। शब्दभाष्यनामके ग्रन्थे अपि केषाञ्चन शिक्षासूत्राणाम् उल्लेखः दृश्यते। यद्यपि पाणिनीयशिक्षास्थसूत्राण्येव सन्ति, तथापि क्वचित् प्रागुक्तं तु मतान्तरं न पाणिनीयम् इत्युक्तम्। एतेन अपिशलिशिक्षायाः ऊहा क्रियते।
ग्रन्थोपलब्धिः
अपिशलेः ग्रन्थानाम् उपलब्धिः नास्ति। परन्तु अनेकेषु व्याकरणग्रन्थेषु अपिशलिनाम्ना कारिकाः प्रसिद्धाः विद्यन्ते। अपिशलिना शिक्षाग्रन्थः धातुपाठश्च विरचितः इति ज्ञायते। परन्तु समग्रग्रन्थरूपेण अपिशलेः कृतिः साम्प्रतम् नोपलभ्यते। अपिशलिशिक्षानाम्ना कश्चन ग्रन्थः क्वचित् प्रकाशितः अपि दृश्यते।
बाह्यसम्पर्काः
शिक्षासूत्राणि अपिशलिशिक्षा
उत्तङ्कः
उत्तङ्कः ( English: Uttanka or Utanka) इति ऋषिः वौदिक परम्परायां प्रख्यातः । स मरु नाम मरुभूमिप्रदेशे निवसति स्म ।  तस्य वृत्तान्तं हिन्दू इतिहासग्रन्थे महाभारते लभ्यते ।
क्वचित् उत्तङ्कः वेद नाम्नः ऋषेः शिष्यः इति कथितं वर्तते । अन्यत्र तस्य गुरुः गौतमः इति च कथितम् । सः महाराज्ञ्याः कर्णाभरणं गुरुपत्न्यै गुरुदक्षिणारूपेण समर्पितवान् इति कथा प्रसिद्धा वर्तते।
राज्ञाः सकाशात् दानरूपेण उत्तङ्कः कर्णाभरणं प्राप्नोति। मध्येमार्गं नागाः तत् चोरयन्ति। तदा इन्द्रः अग्निश्च उत्तङ्कस्य साहाय्यं कुरुतः। आरुणिः नागलोकात् कर्णिकां विमोचयित्वा पुनर्प्राप्नोति । कथानुसारं कृद्धः उत्तङ्कः राजानं जनमेजयं मिलित्वा तक्षको नाम नागलोकस्य राजा। तं प्रति प्रतिकारः उचितः।  सः मारणीयः इति उपदिशति।  तक्षकः एव पूर्वं जनमेजयस्य पितरं राजानं परीक्षितं विषदंशेन मारितवान् ।
उत्तङ्कस्य वैशिष्ट्यं नाम सः कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनम् अवाप्नोत् । एकदा श्रीकृष्णः अत्तङ्काय एकं वरं दत्तवान् तद्बलात् यदा कदापि उत्तङ्कः श्रीकृष्णं स्मरति तदा झटिति तस्य पिपासा निवारिता भवति इति । ततः सर्वदा उत्तङ्कस्य वासस्थाने मरुभूमौ जनाः यदा कदापि विरलाः वर्षभरितमेघाः दृश्यन्ते तान् “उत्तङ्कस्य मेघाः” इति वर्णयन्ति।
गुरुदक्षिणा
उत्तङ्कस्य वृत्तान्तः महाभारते द्विधा दृश्यते । प्रथमः मूलरूपः पौष्य पर्वः नाम अध्याये महाभारतस्य आदिपर्वणि लभ्यते । अन्यः उत्तङ्कोपाख्यानम् नाम भागः आश्वमेधिकपर्वणि (महाभारतस्य चतुर्दशपर्वणि) लभ्यते । एकः ग्रन्थः मलयाळभाषायां यस्य नाम उत्तङ्कोपाख्यानम् इति कथां चतुर्दशपर्वेणा कि़ञ्चिदन्य रूपेण निरूपयति यत्र ऋषेः नाम उतङ्कः इति उत्तङ्कः इति न दत्तम् अश्वमेधिकपर्वणः वृत्तान्तः आदिपर्वणः वृत्तान्तस्य तत्पश्चात् परिवर्तितरूपम् इति मन्यते।
आदिपर्व
आदिपर्वानुसारे उत्तङ्कः वेदः नाम ऋषेः त्रयाणां मुख्यशिष्याणाम् एकः । वेदः धौम्यः नाम ऋषेः शिष्यः अभवत् । एकदा वेदः स्वस्य आश्रमात् केनचित् कारणेन निर्गतः । आश्रमस्य सर्वान् निर्वहणकार्यान् सः उत्तङ्काय विनिर्दिष्टवान्। वेदऋषेः पत्नी तत्समये रजस्वला अभवत्। तदा आाश्रमवासिनः स्त्रीजनाः सन्तानप्रप्तिः भवतु इति आशया उत्तङ्कः ऋषिपत्न्या सह तस्याः प्रजनिष्णुसमये सम्भोगं करोतु गर्भधारणाय इति प्रार्थितवत्यः । किन्तु उत्तङ्कः तत्कार्यं गुरुद्रोहमिति अनीतिकरमिति मत्वा न अङ्गीकृतवान् । यदा वेदऋषिः आश्रमं पुनरागतः सः एतत्प्रसङ्गं आश्रमवासिभिः श्रुतवान्। सः उत्तङ्कस्य निष्ठया अति प्रसन्नः अभवत् शिष्यं आशीर्वदितवान् च ।
अध्ययनं पूरीकृत्य उत्तङ्कः स्वस्य गुरुं गुरुदक्षिणाविषये अपृच्छत् । वेदः गुरुप्तनीं पृच्छतु यत्किमपि सा अपेक्षते तत् ददातु इति अवदत् ।हन्त गुरुपत्नी उत्तङ्काय पूर्वघटनेन रुष्टा तस्याः प्रजनिष्णुसमये तेन सा तिरस्कृता इति कारणेन । ततः सा उत्तङ्कः दिनत्रये अर्थात् अत्यल्पसमये एव पुष्यमहाराजस्य भार्यायाः स्वर्णकर्णिकाम् आनयतु गुरुदक्षिणारूपेण प्रददातु तर्हि सा आगामीचतुर्थदिने स्वस्याः अनुष्ठितनिरशनकार्यक्रमे कर्णिकां धारयितुं शक्नोति इति उक्तवती। उत्तङ्कः कर्णिकां प्राप्तुं अगच्छत् । मार्गे एकं महाकायं तस्य बृहद्वृषभवाहनञ्च अमिलत् । उत्तङ्कः विनम्रः तस्य आशीर्वादं अप्रार्थयत्। महाकायः आदिशत् उत्तङ्कः वृषभस्य गोमयं गोमूत्रञ्च स्वीकरोतु भक्षतु इति। उत्तङ्कः अनेन किञ्चित् चकितः तथापि आदेशं अपालयत् यदा सः तस्य गुरुः वेदः अपि एतदेव कृतवान् इति सूचितः । तदनन्तरम् उत्तङ्कः पुष्यमहाराजस्य दर्शनं कृत्वा स्वस्य गुरोः वेदस्य भार्याः अपेक्षितां गुरुदक्षिणां राजपत्न्याः सुवर्णकर्णिकां अयाचत् । राजा तस्य राज्ञीं अन्तःपुरे मेलितुं अनिर्दिशत् । परन्तु उत्तङ्क: अन्तःपुरे राज्ञीं दृष्टुं विफलः । पुष्यराजः उक्तवान् - राजपत्नी केनापि अपवित्रजनेन अदृश्या । ततः उत्तङ्कः नैमित्तिकशौचादि कार्यान् पूरीकृत्वा राजपत्नीं सम्मिलित्वा कर्णिकादानं अयाचत् । सा हर्षेण कर्णिकां प्रदत्तवती । किन्तु सा एतत्कर्णिकां अपहर्तुं नागराजः तक्षकः उत्सुकः तथा उत्तङ्कः अति जागरूकतया तस्याः रक्षां करोतु इति पूर्वसूचनां अवदत् ।
राजपत्न्याः संदर्शनानन्तरं सः राज्ञा सह भोक्तुं आह्वानितः। भोजनं अनुष्णं रोमकणेन दूषितञ्च आसीत्। उत्तङ्कः रुष्टः तथा राजा अन्धः भवतु इति शपितवान् । तत्प्रति राजा उत्तङ्कः अपुत्रः भवतु इति अशपत् । परन्तु पुनः उभयतः शापं विमोचितवन्तौ ।
उत्तङ्कः गुरोः आश्रमं पुनरागमनमध्ये मार्गे संप्राप्ते जलाशये स्नानं अचिकीर्षत् । स्वस्य यात्रासामग्रीः तटे स्थाप्य स्नानार्थं गतवान् । तत्क्षणे नागराजः तक्षकः श्रमणरूपे तत्र आगत्य कर्णिकां चोरितवान् । उत्तङ्कः तं श्रमणम् अन्वधावत् । किन्तु तक्षकः स्वरूपं पुनर्प्राप्य भूमिबिलं प्रविश्य नागलोकं गतवान् । उत्तङ्कः एकं बिलमार्गं खनितुं आरब्धवान् । देवेन्द्रः इदं दृष्ट्वा नागलोकं सम्प्राप्तुं खननार्थं स्वस्य वज्रायुधं साहाय्यकरणे प्रेषितवान् । यदा उत्तङ्कः नागलोकं आगतवान् सः तक्षकराजस्य च तस्य कुलस्य गुणानाम् च अतीव प्रशंसितवान् स्वकार्यकारणेन स्तुतवान् तथापि विफलः यत् तक्षकः कर्णिकां प्रत्यर्पयितुं न सिद्धः ।
तदा उत्तङ्कः द्वे कार्यनिरते स्त्रियौ दृष्टवान् ये भित्यां स्थापितस्य एकस्य चक्रस्य उपरि श्वेतञ्च कृष्णञ्च सूत्रे स्थाप्य किञ्चित् वस्त्रं वयन्त्यौ। चक्रः द्वादश-आरौ सज्जितः तथा षड्जनैः वर्त्यमानः। एकः अश्वारूढः पार्श्वे स्तिथः । उत्तङ्कः तद्दृश्येन प्रभावितः तद्वयनं अश्वारूढञ्च प्रशंसितवान् स इन्द्र एव इति स्तुतवान् । तेन प्रसन्नः अश्वारूढः कथं उत्तङ्कः उपकरणीयः इति पृष्टवान् । उत्तङ्कः तत्रत्यान् सर्वान् सर्पान् वशीकर्तुं इष्टवान् । तदा अश्वारूढः उत्तङ्कः तत्रत्यस्य अश्वस्य पृष्टभागे श्वासं बलेन प्रवाहयितुं निर्दिष्टवान् । उत्तङ्कः तथैव कृतवान् । तदा ज्वालाग्निः अश्वस्य अभितः उत्पन्नः तन्नागलोकं सर्वं धूमेन ज्वालेन आपूरयत् । भयभीतः तक्षकः आगतवान् कर्णिकां प्रत्यर्पितवान् च ।
तदा उत्तङ्कः कथं सूचिते अल्पसमये वेदस्य आश्रमं गत्वा गुरुपत्न्यै कर्णिकां दातव्यं इति चिन्तितवान्। इदं दृश्ट्वा अश्वारूढः तस्य अश्वं दत्तवान् तमारूढ्य उत्तङ्कः निर्धारितसमये आश्रमं प्राप्तवान् । सूर्यास्तपूर्वे यदा गुरुपत्नी तं विलम्बकारणेन शपितुं उद्यता अभवत् तदैव आगतः । उत्तङ्कस्य कथनेन कष्टभरितयात्रां कर्णिकाप्राप्तिं तस्य प्रयासं सर्वं च ज्ञात्वा वेदऋषिः तस्य भार्या च अतीव प्रसन्नौ तथा आशिर्वादं ददतुः । वेदः उत्तङ्कस्य अनुभवं नागलोके यद्दृश्यं सर्वं विवरणं बोधितवान् । ते सौत्रिके धाता वाधाता भवतः जगत् तथा जगतः सर्वजन्तूनां च स्रृष्टिं कुर्वत्यौ । श्वेतकृष्णसूत्रे दिनरात्र्यौ । द्वादशआरयुक्तं चक्रं षष्टित्रिंशत् दिनानां संवत्सरः । षड्बालकाः षड्ऋतवः । सः महाकायः तस्य वृषभः इन्द्रः तस्य ऐरावतः हस्तिरेव च। गोगयं अमृतमेव नागलोके अत्तङ्कस्य जीवाधारः अभवत् । नागलोके स्थितः अश्वारूढः इन्द्रः अश्वः अग्निः । वेदऋषिः स्वस्य मित्रं इन्द्रः उत्तङ्कस्य साहाय्यं यात्रायां निरन्तरं कृतवान् इति अवदत् ।
कर्णिकाप्रदानानन्तरं गुरोः अभिवादनं कृत्वा अत्तङ्कः हस्तिनापुरं प्रति प्रस्थानं अकरोत् यत्र राजा जनमेजयः राज्यभारं निर्वहति स्म । उत्तङ्कः तक्षकस्य दुर्व्यवहारस्य प्रतिकारं कर्तुं चिन्तयति स्म । जनमेजयस्य पितुः राजापरीक्षितः मरणस्य कारणभूतः तक्षकः एव इति राजानं सूचितवान् । तथा एकं बृहत् सर्पयागं संयोजयित्वा सर्वान् नागान् विनाशयतु इति बोधितवान् [१][६] राज्ञा नियोजिते सर्पसत्रयज्ञे सम्मिलितानां ऋषीनाम् एकः ऋषिः उत्तङ्कः। सर्पसत्रं सर्वान् सर्पसमूहान् मन्त्रोच्चारणप्रभावेन एव आकृष्य आहुतिं कर्तुं नियोजितम्। ततः सर्पाणां मरणं निश्चितम् । तथैव सर्पाः आकृष्टाः होमाग्नौ हुताः मृताः किन्तु तक्षकः एव अनागतः कुत्रापि न दृष्टः । यदा तं आनीतुं उत्तङ्कः उच्चैः उच्चैः मन्त्रान् उच्चरन् तक्षकः मरणात्त् भीतः इन्द्रस्य रक्षणे गतः इन्द्रस्य सिंहासनं संयुज्य भद्रस्थितः। इदं ज्ञात्वा उत्तङ्कः तक्षकं च इन्द्रं च तस्य सिंहासनमपि आहुतीकर्तुं मन्त्रान् अति तीव्रबलेन उच्चारितवान् । इन्द्रः तक्षकं सिंहासनात् विक्षिप्य पलायनं कृतवान् । किन्तु यदा तक्षकः होमाग्नौ ज्वलितुं उन्मुखः तत्क्षणे आस्तिकः नाम शास्त्रज्ञः तेजस्वी जरत्करुऋषेः कुमारः आगत्य सर्पसत्रं संनिवर्तयितुं जनमेजयं आदिशत् ।इत्थं आस्तिकेन ऋषिकुमारेण सर्पसत्रं समाप्तं तक्षकः अपि जीवितेन रक्षित: इति निष्पादितम् । ]
अश्वमेधिकपर्व
अश्वमेधिकपर्वे एषा कथा किञ्चिदन्यथा कथ्यते । उत्तङ्कः भृगुकुले संजातः ऋषिः ब्राह्मणः यः मरु नाम ईरिणप्रदेशे स्वस्य आश्रमे अनिवसत् । उत्तङ्कः गौतममुनेः शिष्यः तस्य सेवां शतवर्षपर्यन्तं कृतवान् च । उत्तङ्कः गौतमस्य अति प्रियः शिष्यः यस्य विद्याभ्यासानन्तरमपि उत्तङ्कं ऋषिः आश्रमात् निर्गन्तुं अनुमतिं न दत्तवान् । उत्तङ्कः कालेन वृद्धः अभवत् । एकदा उत्तङ्कः बृहत् समिन्धनकाष्टं आवहन् अति श्रान्तः संनिपतितवान् । गौतमस्य पुत्री तं दृश्य अरोदत् । यदा उत्तङ्कः गुरुणा आहूतः अति दुःखितः अश्रुपूर्णः अपृच्छत् किं कारणं सः गुरुणा आश्रमात् न विमोचितः यत् पूर्वं सहस्राः शिष्याः शिक्षानन्तरं गौतमेन विमोचिताः । गौतमः उत्तररूपे उत्तङ्काय नवयौवनं अनुदत्तवान् हर्षेण स्वस्य पुत्र्या सह उत्तङ्कस्य विवाहं कारितवान् आश्रमं विहर्तुं अनुमोदितवान् ।
उत्तङ्कः गुरुदक्षिणां दातुं इच्छन् । गुरुः स्वस्य भार्यां अहल्यां तस्याः इच्छां प्रष्टुं कथितवान् । अहल्या राज्ञ्याः मदयन्त्याः देवकर्णिकां गुरुदक्षिणारूपेण अयाचत। मदयन्ती राजा मित्रसहसौदसस्य भार्या । सः राजा शापग्रस्तः तथा कल्मषपादः नाम नरभक्षकराक्षसः भूतवान्। उत्तङ्कः यदा कल्मषपादं मिलितवान् राक्षसः तं खादितुं उद्युक्तः । परन्तु उत्तङ्कः तं निरुध्य स्वस्य कार्यविषये परिचयं कृतवान् । राजपत्न्याः मदयन्त्याः देवकर्णिकां आलभ्य गुरुदक्षिणां समर्प्य भक्षणार्थं पुनरागमिष्यामि इति आश्वासितवान् । कल्मषपादः अङ्गीकृतवान् स्वस्य पत्न्यै प्रेषितवान् । परन्तु पत्नी कर्णिकां दातुं निराकरोत्। कल्मषपादस्य अङ्गीकारस्य किञ्चिदपि प्रमाणं ऐच्छत्। उत्तङ्कः राजस्य अङ्गीकारप्रमाणं आनीतवान् । राज्ञी मदयन्ती देवकर्णिकां दत्तवती । सा उत्तङ्काय सूचितवति नागाः यक्षाः राक्षसाः सर्वे देवकर्णिकां प्राप्तुं उत्सुकाः च तस्याः अपहरणं कर्तुं प्रयत्नं निश्चयेन करिष्यन्ति इति । उत्तङ्कः भूमिं कदापि न स्पर्षं करोतु यतः भूस्पर्षेण नागैः कर्णिकाअपहरणं संभवति इति उक्तवती ।
आश्रमपुनरागमने उत्तङ्कः देवकर्णिकां मृगचर्मे बद्धीकृतवान् । मार्गे भोजनाय फलं चेतुं एकं फलवृक्षं आरूढवान् । मृगचर्मः शाके बद्धः तदपि निवृत्तः ततः देवकर्णिका भूमौ पतिता । हन्त एकः सर्पः झटिति कर्णिकां चोरयित्वा एकं वल्मीकं प्रविष्य निर्गतः । दुःखेन उत्तङ्कः वृक्षात् निपतितवान् । पञ्चत्रिंशत् दिनपर्यन्तं  सर्पं गृहीत्वा कर्णिकां प्राप्तुं वल्मीकं उत्खतितवान् । तस्य बहु प्रहारेण भूमिः आकम्पिता । तदा रथोपस्थः मार्गे गच्छन् इन्द्रः तस्य नष्फलप्रयत्नं दृष्टवान् । यथा आदिपर्वणि तथैव इन्द्रः स्वस्य वज्रायुधं दत्तवान् तत्साहाय्येन उत्तङ्कः उत्खननं कृत्वा सुन्दरं नागलोकं प्रविष्टवान् । तत्र एकः विचित्रअश्वः दृष्टः । “तस्य पुच्छः श्वेतकृष्णवर्णः आसीत् तस्य मुखं नेत्रं च ताम्रवर्णम् विज्वलत् आसीत्“।  अश्वः तस्य पृष्ठभागे बलेन फुत्कर्तुं कथितवान् यथा आदिपर्वणि कथितम् । सः अश्वः अग्निदेवः एव यः गौतमऋषेः गुरुः अभवत् तथा कर्णिकाप्राप्तिकार्ये पूर्वं साहाय्यवचनं दत्तवान्। उत्तङ्कः अश्वस्य वचनं परिपाल्य पृष्टे फुत्कृतवान् तदा झटिति अग्निः धूमाः अश्वस्य देहस्य सर्वभागात् आस्फुरन् नागलोकं सर्वं आवृत्य वायुरोधं कृतवान् । ततः निरुद्धाः भीताः सर्वे सर्पगणाः वासुकीनेतृत्वे बहिरागताः उत्तङ्कं नमस्कृत्य क्षमायाचमानाः देवकर्णिकां उत्तङ्काय प्रत्यर्पितवन्तः । उत्तङ्कः गौतमऋषेः आश्रमं पुनरागत्य अहल्यायै देवकर्णिकां समर्प्य सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवान् ।
कृष्णमेलनम्
अश्वमेधिकपर्वणि उत्तङ्कस्य भगवता कृष्णेन मिलनं वर्ण्यते । कृष्णः द्वारकां प्रतिगच्छन् मार्गे परिव्राजकं मुनिम् उत्तङ्कं अपश्यत् । उत्तङ्कः कृष्णं तत्पूर्वं किं प्रवर्तितमिति अपृच्छत् । कृष्णः महभारतयुद्धं तस्मिन् भवितं महानष्टं सर्वं कथितवान् । उत्तङ्कः विचलितः कृद्धः चिन्तयन् किं कृष्णः कौरवपाण्डवयौः शान्तिसंधानं न हि कृतवान् इति ततः कृष्णं शपितुं उद्युक्तः। कृष्णः उत्तङ्काय धर्मसंस्थापनाय युद्धस्य आवश्यकतां बोधयित्वा स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् । मुनिः कृष्णं नमस्कृतवान् । कृष्णः किमपि वरं प्रष्टुं प्रेरितवान् । उत्तङ्कः यदा कदापि सः पिपासति तदेव पेयं जलं लब्धुं वरं अपृच्छत् । कृष्णः तथास्तु इति वरं दत्तवान् । अर्जुनेन भीष्मेन अन्यः उत्तङ्कः एव यः कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं प्राप्तवान् ।
एकदा मरुभूमौ पर्यटन् उत्तङ्कः तर्षितः जलाय कृष्णस्य स्मरणं कृतवान् किन्तु एकः विवस्त्रः चण्डालः तत्र मूत्रं विसृज्य तत् पीतुं आदिशत् । सः चण्डालः पँङ्केन कलुषितः मलिनैः श्वानैः परिवृतः आसीत् । चण्डालः पुनःपुनः तस्य मूत्रं पातुम् उक्तवान् । उत्तङ्कः निराकृतवान् तत्क्षणं चण्डालः अदृश्यः । तदा कृष्णः तत्र आगतवान् । उत्तङ्कः ब्राह्मणस्य तृषां निवारितुं चण्डालं प्रेषितवन्तं कृष्णं तर्जितवान्। परन्तु कृष्णेन विशदीकृतम् इन्द्रः कृष्णस्य उत्तङ्काय अमृतं प्रदातुं निवेदनं न अङ्गीकृतवान् कारणं मनुष्येभ्यः अमृतं न दातव्यमिति ।
अन्ते इन्द्रः किन्तु चण्डालरूपं धृत्वा अमृतं दातुं सिद्धः यदि उत्तङ्कः न तिरस्करोति। कृष्णेन एतत् अँङ्गीकृतम् । तथा कृष्णः उक्तवान् चण्डालस्य अमृतनिवेदना उत्तङ्केन अनुपेक्षणीया तस्य व्यवहारः असाधु इति। तथापि कृष्णः भविष्ये उत्तङ्कस्य पेयजलापेक्षां यदा कदापि पूरीकरिष्यामि इति आश्वासितवान् । कृष्णः पुनः आशीर्वदितवान् उत्तङ्कः यदा कदापि मरुभूमौ जलदान् मेधान् वर्षाय अपेक्षते तदा घनमेघाः मरुभूमौ वर्षयन्ते इति। एते वर्षभरितमेघाः मरुभूमौ अति विरलाः एव तेषां नाम उत्तङ्कस्य मेघाः इति जनेन आख्यातम्  ।
अन्यवृत्तान्ते कथितं कृष्णः उत्तङ्कं परीक्षितुं स्वयं नीचव्याधरूपे आगत्य मूत्रमिश्रितजलं पातुं तृषाय उत्तङ्काय दत्तवान् । उत्तङ्कः न स्वीकृतवान् यज्जलं अस्पृषेन व्याधेन दत्तम् । कृष्णः असन्तुष्टः स्वस्य निजरूपं दर्शितवान् ।
अन्यकथाः
महाभारते वनपर्वणि वर्णितं धुन्धुः नाम असुरः मरुधन्वा नाम प्रदेशे उज्जालकमरुभूमितले सिकतायाः अधः निवसन् आसीत् । धुन्धुः सर्वं लोकं बहु पीडितवान् । धुन्धोः दुराचारेण कुपितः उज्जालके स्थिते आश्रमे निवसन् उत्तङ्कः विष्णोः कृपार्थं तपसं आचरितवान् । संप्रीतः विष्णुः उत्तङ्कं उक्तवान् चिञ्ता मास्तु इक्ष्वाकुमहाराजः कुवलाश्वः विष्णोः अंशीभूतः असुरस्य संहारं करिष्यति इति । उत्तङ्कः राजावृहदश्वं मिलित्व विष्णोः वचनं कथितवान्। स राजा वानप्रस्थआश्रमं स्वीकर्तुं उद्युक्तः स्वस्य पुत्रं कुवलाश्वं उत्तङ्कस्य कार्यं कर्तुं आदिश्य वनं निर्गतः । कुवलाश्वः २१००० याद्धान् पुत्रान् च सङ्ग्राह्य उत्तङ्केन सह उज्जालकप्रदेशं प्रति अगच्छत्। मार्गे विष्णुः स्वस्य शक्त्यांशं राज्ञे प्रदत्तवान्।  धुन्ध्वासुरः प्रजापतिना वरं गृहीतवान् केनापि देवांशेन सः न मारणीयः इति । कुवलाश्वः मरुभूमौ सिकतां सैन्येन सह खनित्वा अधःस्थं बृहदाकारं असुरं अन्विष्टवान् । बृहत्सेनेन आवृतः असुरः तीक्ष्णायुधैः प्रहृतः । कृद्धः असुरः सर्वान्  आयुधान् निवार्य मुखेन ज्वालां प्रवहन् सर्वान् सैनिकान् क्षणे भक्षितवान् । तदा राजा बहु पराक्रमेन असुरं प्रतिरुद्ध्य जलराशिं उत्पाद्य अग्नेः उपशमनं कृतवान् । असुरं ब्रह्मास्त्रेण अमारयत् । राज्ञः त्रयः पुत्राः जीविताः आसन्। राजा कुवलाश्वः असुरहननेन संप्रीतैः ऋषिभिः देवैः अनेकवरान् संप्राप्तवान् । अनन्तरं सः धुन्धुमारः इति प्रखायातः अभवत् |
नारदीयपुराणे कथितं उत्तङ्कः उज्जालके स्थिते आश्रमे निवसन् आसीत्। वृद्धाप्ये सः अनेकदेवतामन्दिराणां दर्शनार्थं तीर्थयात्रां अकरोत् । एकदा सौवीरक्षेत्रे विष्णुमन्दिरस्य स्वर्णकवचान् अपहरन्तं गुलिकः नाम व्याधं उत्तङ्कः दृष्ट्ववान्। गुलिकः उत्तङ्कं हन्तुं उद्युक्तः । उत्तङ्कः मारणकृत्यस्य पापकर्मस्फलं कठोरम् अनेकजन्मनि अनुभोक्तव्यमिति बोधितवान् । इदं श्रुत्वा चोरः गुलिकः पश्चात्तापेन मृतः। उत्तङ्कः चोरस्य मृतशरीरोपरि गङ्गाजलं प्रोक्षणं कृतवान्। गुलिकः पुनर्जीवितः तत्फलेन वैकुण्ठं प्राप्तवान्। महाविष्णोः आदेशेन उत्तङ्कः बदरिकाश्रमं गत्वा तपसं आचरितवान् स्वयं वैकुण्ठं सम्प्राप्तवान् ।
उल्लेखाः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
ईथ्योपिया
thumb|right|200px thumb|right|200px thumb
चार्ल्स १
ब्रिटेनस्य शासकः।
ईथ्योपिया
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चार्ल्स १
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जेम्स ६ (स्काटलैंड)
ब्रिटेनस्य शासकः।जेम्स ६ (स्काटलैंड), जेम्स १ (इंगलैंड)
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भरतपुरम्
भरतपुरं (भरतपुर, Bharatpur) राजस्थानराज्ये स्थितस्य भरतपुरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
मार्गः
आग्रा-तः ५५ कि.मी दूरे, जयपुर-तः १५० कि.मी दूरे तिष्ठति इदं नगरम् ।
वर्गः:राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१६५१
१६५१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयः जान् पेकेट् नामकः अङ्गरचनाविज्ञानी "लाक्टियाल्"नादीनां, "कैल्"रसस्य च अध्ययनं कृत्वा "एक्सपरिमेण्ट् नोवा अनटामिक्" इत्याख्यां कृतिम् अरचयत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६५१ १६५१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उग्रसेनः
सः यादवकुलस्य राजा आसीत्। यदुवंशस्य आहुकनृपतेः तनुजः । पुरा त्रेतायाम् एषः मथुरायां राज्यं शासति स्म । अस्य पुत्र एव कंसः । वसुदेवस्य पत्नी, कृष्णस्य जननी देवकी अस्य तनया । पुत्रः कंसः एनं कारागृहे निवेश्य सिंहासनमधिरूढवान् । यदा कृष्णः कसमवधीत्, तदा पुनः राज्यसिंहासनमधिरुह्य प्रजाः शशास । इत्येषा कथा भारतस्य सभापर्वणि, भागवते, विष्णुपुराणे च वर्णिताऽस्ति । स्कान्दपुराणे उग्रसेनस्य तीर्थयात्रावर्णनमस्ति । यादववंशः चन्द्रवंशस्य एका शाखा आसीत् ।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जेम्स ५
ब्रिटेनस्य शासकः।(स्काटलैंड)
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नैनितालमण्डलम्
नैनितालमण्डलम् (नैनिताल जिला, Nainital District) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नैनिताल इति नगरम् । नैनितालमण्डलं मन्दिर-पर्यटन-तडाग-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । आङ्ग्लकालीनप्रासादाः अपि वीक्षणीयाः सन्ति अत्र ।
जनसङ्ख्या
left|250px नैनितालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९,५४,६०५ अस्ति । अत्र ४,९३,६६६ पुरुषाः, ४,६०८,९३९ स्त्रियः, १,२४,२७२ बालकाः (६५,३३७ बालकाः, ५८,९३५ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २२५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २२५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २५.१३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८३.८८% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८३.८८% स्त्री - ७८.३६% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ नैनिताल २ रामनगर ३ कलधौगी ४ हल्डवानी ५ धारी ६ लालकौन ७ कोस्य कुतौली ८ बेटलघाट ।
भीमताल
नैनिताल-नगरात् द्वाविंशतिः (२२) कि.मी. दूरे स्थितः एषः नैनितालमण्डलस्य बृहत्तमः तडागः अस्ति । महाभारतस्य प्रख्यातपात्रस्य भीमसेनस्य नाम्ना अस्य तडागस्य नाम भीमताल इति । तडागस्य केन्द्रे लघुद्वीपः अस्ति । तं द्वीपं प्राप्तुं नावा गन्तव्यं भवति । तत्र सुन्दरं मत्स्यगृहमस्ति । नैनितालतडागवत् भीमतालतडागे सम्मर्दः (Crowd) तु न भवति, परन्तु तडागस्थाः हंसाः अतिथीनां मनोरञ्जनं सम्यक् कुर्वन्ति । जनाः कथयन्ति यत्, सम्मर्दस्य (crowd) अभावादेव तडागस्य सौन्दर्यं, स्वच्छता च संरक्षितास्ति । भीमेश्वरनामकं शिवमन्दिरमपि स्थितमस्ति भीमतालतडागस्य तीरे ।
सातताल (सप्ततडागः)
सप्तानां तडागानां समूहः अस्ति अस्मिन् स्थले, अतः अस्य नाम 'सातताल' इति । निसर्गः तु सर्वदा पवित्रः, निर्दोषः एव भवति । मनुष्यः स्वस्वार्थपूर्त्यर्थं निसर्गस्य कार्ये विघ्नम् उत्पादयति । अतः निसर्गः मनुष्यरूपिणः स्वबालकान् बोधयति यत्, “मम रक्षणं करोतु, भवतः रक्षणं स्वयमेव भविष्यती”ति । अस्य स्थलस्य रमणीयता सतः मनुष्यस्य मनसि एतादृशान् भावान् एव उत्पादयति । अत्रस्थानां सप्तानां तडागानां नामानि – पन्नाताल, नलदमयन्तीताल, पूर्णताल, रामताल, सीताताल, लक्षमणताल, सुखताल ।
१६५२
१६५२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
नैनितालमण्डलम्
बाह्यानुबन्धः
http://nainital.nic.in/
१६५२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
नैनितालमण्डलम्
बाह्यानुबन्धः
http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/nainital.php
http://dcnai.uk.gov.in/
वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
जेम्स ४
ब्रिटेनस्य शासकः।(स्काटलैंड)
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
६७०
बाह्य-सूत्राणि
६७० ६७० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सर्वज्ञनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति सर्वज्ञनगरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६०। सर्वज्ञनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले  अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जेम्स ३
ब्रिटेनस्य शासकः। (स्काटलैंड)
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नलमहाराजः
महाराजनलः निषधदेशाधिपतेः चन्द्रवंशीयवीरसेनस्यात्मजश्च नलपाकदर्पणग्रन्थस्य रचयिता।
विदिततरमेवेदं तत्र भवतां प्रेक्षावतां यत् किल पुरा भारते वर्षे न केवलमध्यात्मविद्याया एवानुशीलनं निदधानास्ते विश्वविश्रुतकीर्त्तय- स्तीर्थङ्करास्ततोऽन्यत्र स्वनयनं न विदधतिस्मेति । अध्यात्मविद्यैव ये खलुः लौकिकसूक्ष्म विषयास्तैः केवलेन प्रज्ञाबलेनैवानुशीलितास्तेष्वेवान्यतममिदः नलपाकदर्पणमिदानीमुपक्रम्यते। निबन्धोऽयं भारतेतिहासप्रसिद्धेन निषधदेशाधिपतिना नलेन प्रणीत इति ग्रन्थस्य नाम्ना सन्दर्भेण च विज्ञायते। स खलु महाराजो नलः कदा प्रादुरभूदिति निर्णये महाभारतमेव प्राधान्येन वरीवर्त्ति। परन्तु महाभारतमपि स कस्मिन् समये प्रादुरभूदिति न सम्यङ् निर्द्धारयति । एतावदेवास्ति तत्रः वनपर्वणि- आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।
उपपन्नो गुणैरिष्टैरूपवानश्वकोविदः॥ इति वनपर्वणि ५३ अध्याये परमपरोऽपि कश्चिदस्ति नलनामा नृपतिर्यः खलु सूर्यवंशे समजनि। यथा सूर्यवंशवर्णने — अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः।
वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वह इति ॥ परमेषोऽस्माकं समालोच्य विषयो नलपाकदर्पणप्रणेता नलस्तु न सूर्यवंशीयनिषधपुत्रः किन्तु निषधदेशाधिपतेः चन्द्रवंशीयवीरसेनस्यात्मजः। कविकुलचूडामणिना श्रीहर्षेणापि प्रतिपादितमेतत् स्वरचित नैषधचरितकाव्ये- सुधांशुवंशस्य करीरमेव मां
निशम्य किं नासि फलेग्रहि ग्रहा। इति । एष एव महाराजो नल दमयन्तीस्वयम्वरे समागतान् इन्द्रादिलोकपालचतुष्टयान् दौत्येन प्रसाद्याष्टौ वरानध्यगच्छदिति सुविदितमेव। यथा – वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान् ददुः। इति। महाभारते नलोपाख्यानपर्वणि ५८ अध्याये।
तेषामेवैकतमं सूदविद्यापारदर्शित्वं नाम वरं परेतभर्तुः ॥ यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् । वन० ५७,३७३ लो०॥ सकाशादधिगतवान् महीश्वरो नल इत्यस्य ग्रन्थस्य प्रथमप्रकरणे महाभारते च दृश्यते। यथा नलपाकदर्पणे प्रथमप्रकरणे – शृणु राजेन्द्र विद्याया निदानं मम तत्त्वतः।
स्वयंवरार्थं वैदर्भ्याः समायाताः सुरेश्वराः ॥ ततोऽन्नरससिद्धिञ्च सूर्यपुत्रादलौकिकम्।
महाभारते वनपर्वणि ६७ अध्याये - तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः।
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमेऽहनि॥
स राजानमुपातिष्ठद्वाहुकोऽहमिति ब्रुवन्।
अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः॥
अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः॥ नैषधचरितेऽपि अमुष्य विद्यारसनाग्रनर्त्तकीत्यादि श्लोके रसनाग्रनर्त्तकीत्यनेन सूदविद्यैव लक्षितेति। अत एव पाकदर्पणप्रणेता नलश्चन्द्रवंशीयवीरसेननृपतेस्तनय इति सुस्पष्टमेव वक्तुं शक्यते। महाराजनलस्य जन्मसमयनिर्द्धारणन्तु दुःशकमेव । केचित्तु अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो भवेदिति।
प्रतिकुर्युर्न किं नूनं नलरामयुधिष्ठिरा इत्यत्र नलरामयुधिष्ठरा इति युगक्रमं निर्द्दिशन्तो नलस्य कृतयुगप्रादुर्भूतत्वं स्थापयन्ति प्रदर्शयन्ति चापरं निदर्शनं श्रीहर्षस्य सूक्तम्- पदैश्चतुर्भिः सुकृते स्थिरीकृते
कृतेऽमुना के न तपः प्रपेदिरे। इत्यादि। परन्तु वयं विनिगमकाभावादस्मिन् विषये माध्यस्थ्यमेवावलम्बामहे। प्राधान्येनास्मिन् निबन्धे एकादशप्रकरणानि वर्त्तन्ते। तेषु च यथायथं नानाविधाः पाकसाधनोपायाः पाकभेदाश्च प्रदर्शिताः। आयुर्वेदीयमतानुसारेण ऋतुभेदेन च पाकभेदान् प्रदर्श्य परमरमणीयत्वमुपादेयत्वञ्च निबन्धस्यास्य सम्पादितं निबन्धकारेण प्रथमस्तावदोदनभेदः। द्वितीयः सूपभेदस्ततश्च क्रमेण सर्पिर्भेदः। व्यञ्जनभेदः। मांसपाकभेदः। भक्ष्यभेदः। पायसभेदः। रसायनभेदः। पानभेदः। यूषभेदः। घृताद्यन्नभेदः। लेह्यभेदः। क्षीरभेदः। तक्रभेदश्चान्ये चावान्तरभेदाः समीचीनरीत्या प्रदर्शिताः।
पुस्तकस्यास्य परमोपादेयत्वेऽपि एतस्य मुद्रणाय वाराणसेयचौखम्बासंस्कृतसीरिजसम्पादकेन सुप्रसिद्धबाबुहरिदासतनुजनुषा श्रीमता हरेकृष्णगुप्तेन बहुशोऽनुरुद्धोऽपि च विशुद्धादर्शपुस्तकाभावात् कालमेतावन्तं शिथिलप्रयत्न एवासम्। अनन्तरञ्च वाराणस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकालयाध्यक्षेण पण्डितवरेण श्रीमद्विन्ध्येश्वरप्रसादद्विवेदिमहाशयेन पुस्तकदानादिना मुद्रणाय परमनुगृहः कृतः।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
६७१
६७१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
६७१ ६७१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जेम्स १
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१६५३
१६५३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
जनतादलम्(संयुक्तम्)
विवरणम्
ज.द.(यु) पक्षस्य उत्पत्तिविकासस्य च रूपरेखा वस्तुतः १९९९ लोकसभानिर्वाचनतः आरभ्यते। जनतादल-लोकशक्ति-समतापक्षाणां संयुक्तरूपस्य ज.द.(यु)पक्षस्य स्थापना २००३ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्मासस्य ३०त्तमे दिनाङ्के अभूत्। जनतादलस्य शरचिह्नम् एवं समतादलस्य हरितवर्णं च मेलयित्वा ज.द.(यु) पक्षस्य पताकायाः संरचना अभूत् । एवं शक्तेः एककेन्द्रीकरणं राष्ट्रियजनतादलस्य विपक्षे अभूत् । अपरपक्षे राष्ट्रियजनतादलमपि समतापक्षस्य विरोधिनं रघुनाथझामहोदयं स्वपक्षं प्रति आनयत्।
राज्यस्य आर्थिकविकासः (ज.द.(यु)काले)
वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
बिज्जलः-२
पेर्माडिराजस्य सुतः बिज्जलः-२ कल्याणीचालुक्यानां सिंहासनाधिकारं वशीकृत्य स्वयं राज्यभारकार्यमारब्धवान् ।
क्रिस्ताब्द ११५६ तः ११६७ वर्षसमये कलचूर्यवंशियानाम् प्रसिद्धराजः इति ख्यातः आसीत् । अस्य प्रशासनकाले बसवेश्वरः सामाजिकधार्मिकक्रान्तिं कृतवान् । एतेन कार्येण कर्णाटकराज्ये जनजागृतिः अभवत् । जनाः नवचैतन्यं लब्धवन्तः । कन्नडभाषायां सार्वजनिकानां विपुलं साहित्यनिर्माणम् अभवत् । एतत् वचनसाहित्यमिति अग्रे नाम प्राप्य जनप्रियम् अभवत् । बसवेश्वरः द्वीतीयबिज्जलस्य भाण्डाराधिकारी आसीत् ।
अन्तर्जातीयविवाहकरणात् राज्ये क्रान्तिः अभवत् । द्वितीयबिज्जलेन सह विमनस्कः बसवेश्वरः स्वाधिकारं त्यक्त्वा कूडलसङ्गमक्षेत्रं गतवान् । बसवेश्वरस्य अनुयायिभिः शिवशरणैः बिज्जलः-२ बहुमानितः अभवत् । राजा बिज्जलः-२ समर्थः शूरः युद्धपरिणतः आसीत् । अनेकमन्त्रिणां दण्डनायकानां बलं द्वितीयबिज्जलस्य आसीत् । माण्डलिकान् नियन्त्र्य राजा बिज्जलः-२ स्वपरमाधिकारं स्थापितवान् । हानगलप्रदेशे कदम्बान् पोम्बुर्चदेशीयान् शान्तारजनान् । धार्मिके संस्थानाम् उदारतया दानम् अकरोत् । कलचूर्यचक्रवर्ती शनिवारसिद्धिः गिरिदुर्गमल्लः इत्यादिभिः उपाधिभिः  प्रसिद्धः आसीत् ।
वर्गः:कलचूर्यवशस्य राजानः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सारिस्का मृगधाम
जयपुरनगरतः १०६ कि.मी दूरे कस्मिंश्चित् प्रपाते एतत् मृगधाम अस्ति । परितः पर्वताः सन्ति । प्रायः ८० हेक्तरविस्तीर्णे एतत् मृगधाम व्याप्तमस्ति । अत्र विशेषगर्दभ्यः वनबिडालः व्याघ्राः वनसूकराः इत्यादयः प्राणिनः यथेच्छं विहरन्ति । जुलै-आगस्टमासयोः अत्र प्रवेशः नास्ति । अलवरतः अत्र आगन्तुं वाहनसौकर्यम् अस्ति । अत्र विनयविलासमहल् नामकं किञ्चन राजगृहम् अस्ति । सर्वकारीयः वस्तुसङ्ग्रहालयोऽप्यस्ति ।
मार्गः
अलवरतः ३५ कि.मी जयपुरतः १४६ कि.मी
वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:राजस्थानस्य अभयारण्यानि वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पिथौरागढमण्डलम्
पिथौरागढमण्डलम् (पिथौरागढ जिला, Pithoragad District) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पिथौरागढ इति नगरम् । पिथौरागढमण्डलं जलपात-नदी-तडाग-उपत्यकादि(valley)-प्राकृतिकदृश्येभ्यः प्रख्यातमस्ति । अस्मिन् मण्डले ऐतिहासिकानि मन्दिराणि तथा चान्दवंशीयराजानां दुर्गाः सन्ति ।
भौगोलिकम्
पिथौरागढमण्डलस्य विस्तारः ७,११० च.कि.मी.-मितः । उत्तराखण्डराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि चीनदेशः, दक्षिणदिशि अल्मोडामण्डलं, चम्पावतमण्डलं च, पूर्वदिशि बागेश्वरमण्डलं, चमोलीमण्डलं च, पश्चिमदिशि नेपालदेशः अस्ति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - नन्दादेवी, मात्रोल, रामगङ्गा, शीपु, गर्ब्यङ्ग, गोरीगङ्गा, कालीनदी ।
जनसङ्ख्या
left|250px पिथौरागढमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४,८३,४३९ अस्ति । अत्र ४,६२,२८९ पुरुषाः, २,२७,६१५ स्त्रियः, ६३,२९३ बालकाः (३४,८५३ बालकाः, २८,४४० बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ०४.५८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.२५% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ मुनसैरी २ धर्चुला ३ बेरीनङ्ग ४ गङ्गोलीहट ५ पिथौरागढ ६ दीदीहट ।
बाह्यानुबन्धः
http://pithoragarh.nic.in/
http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/pithoragarh.htm
http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/pithoragarh.php
http://dcpit.uk.gov.in/
वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
राबर्ट २
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
६७२
६७२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
६७२ ६७२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
राबर्ट ३
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उरुग्वाय
उरुग्वाय दक्षिण अमेरिका महाद्वीपे स्‍थित:.
शिवजीनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति शिवजीनगरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६२। शिवजीनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
उरुग्वाय
बाह्यसम्पर्काः
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
शिवजीनगरविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१६५४
१६५४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
सी.वी.रामन् नगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति सी.वी.रामन् नगरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६१। सी.वी.रामन् नगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले  अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजातीयानां कृते (SC) आरक्षितम् अस्ति ।
१६५४
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
सी.वी.रामन् नगरविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१६५४
बाह्य-सूत्राणि
१६५४ १६५४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
एडवर्ड बालियोल
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
डेविड २
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जाह्न
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राबर्ट १
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
शान्तिनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति शान्तिनगरविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६३। शान्तिनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
६७३
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
६७३ ६७३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१६५५
१६५५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६५५ १६५५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१६५६
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६५६ १६५६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कंसः
कृष्णजनम्
पितृव्यस्य पुत्र्याः देवक्याः विवाहं वसुदेवेन सह वैभवेन अकरोत् । नवदम्पतयौ सम्प्रेषणावसरे कंसः ’ अस्याः गर्भजः शिशुः ते मृत्युः भविष्यति ’ इति अशीरवाणीं श्रुतवान् । भीतः कंसः देवकीवसुदेवौ कारावारे स्थापितवान् । तयोः जाते सन्ताने कंसः मारयति स्म । एवं तयोः सप्तापत्यानि मारितवान् । वसुदेवदेवक्योः अष्टमे गर्भे श्रीकृष्णः अजायत । देववाणीम् अनुसरन् वसुदेवः तं शिशुं नन्दगोकुलस्य नन्दगोपस्य पत्न्याःयशोदायाः निकटं त्यक्त्वा तया प्रसूतां कन्याम् आनीय देवक्याः समीपम् अस्थापयत् । देवक्याः स्त्रीजननम् अभवत् इति ज्ञात्वा कंसः खड्गपाणि तत्रागतः । शिशुम् उपरि क्षिप्त्वा खड्गं प्रसारितवान् । किन्तु शिशुः तव मृत्युः नन्दगोकुले वर्धते इति उक्त्वा अदृश्यः अभवत् । अनेन कंसस्य भयं तापः कोपः च शतगुणिताः अभवन् ।
कंसवधः
कथञ्चिदपि कृष्णस्य हननं भवेदेव इति विचित्नयन् कंसः बालकृष्णं मारयितुं पूतना, शकटः, धेनुकः, यमलार्जुनः केशी, इत्यादीन् चित्रविचित्रान् मायाविराक्षसान् सम्प्रेषितवान् । ते सर्वेऽपि क्षुद्राः बालकृष्णेन हताः । कृष्णे तारुण्ये आगते मन्तिणा अक्रूरेण बलरामं श्रीकृष्णः।श्रीकृष्णं च मथुराम् आनायितवान् । कंसस्य राजभवनस्य प्रवेशद्वारे एव कुवलयपीडः इति मत्तगजं कृष्णबलरामयोः वधार्थम् अत्यजत् । कृष्णः गजं हत्वा बलरामेण सह कंससभा प्राविशत् । तत्र बलरामकृष्णवधार्थं सिद्धौ चाणूरमुष्टिकौ मल्लयुद्धेन संहार्य कंसवधं कृतवन्तौ । पश्चात् श्रीकृष्णः उग्रसेन पुनः सिंहासने उपावेशितवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अलेक्ज़ांडर ३
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलेक्ज़ांडर २
ब्रिटेनस्य शासकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गान्धिनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति गान्धिनगरविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६४। गान्धिनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
६७४
६७४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
६७४ ६७४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
राजाजीनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति राजाजीनगरविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६५। राजाजीनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले  अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।