cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवशरीरस्य ऊतकाः
उपकला-ऊतकः [(उपकला ऊतक)]
4. सिलिअटेड् एपिथेलियम [(Ciliated epithelium)] - एतादृशाः कोशिकाः प्रायः स्तम्भरूपेण भवन्ति, परन्तु केषुचित् स्थानेषु घनरूपाः अपि भवन्ति । प्रत्येकस्य कोष्ठस्य मुक्तान्ते २० तः ३० यावत् केशसदृशाः निर्माणाः दृश्यन्ते, ये सिलिया [(Cilia or Flagellae)] इति उच्यन्ते । अन्ते यत्र सिलियाः सन्ति, तत्र आधारकणानां [(Basal particles)] पङ्क्तिः भवति, प्रत्येकं आधारकणेषु सिलिअम् [(Cilium)] संलग्नं भवति एते आधारकणाः कोशिकायाः ​​केन्द्रकोणस्य खण्डाः [(Fragments)] भवन्ति । एषः प्रकारः उपकला सामान्यतया गर्भनलिकेषु, श्वसनमार्गेषु, मेरुदण्डस्य मध्यनहरेषु इत्यादिषु दृश्यते । सिलियाः स्वस्य सिलिअरी गतिं कुर्वन्ति यत् कोशिकानां जीवितस्य समये सर्वदा भवति । सिलिअरी गतिः प्रति सेकण्ड् दशतः विंशतिवारं यावत् भवति । अस्मिन् सिलिया एकवारं [(Effective phase)] नमन्ति, द्वितीयवारं [(Return phase)] ऋजुस्थितौ पुनः आगच्छन्ति । एतेन सिलिअटेड् गतिना अण्डं [(Ovum)] अण्डमार्गात् गर्भाशयं प्रति गच्छति; रजः, श्लेष्मा [(श्लेष्मा)] इत्यादयः श्वसनमार्गात् कण्ठं प्रति गच्छन्ति एव।
5. ग्रन्थि उपकला [(Glandular epithelium)] - वायुकोशेषु [(Alveoli)] तथा स्तनग्रन्थिषु, स्वेदग्रन्थिषु, लारग्रन्थिषु तथा वसामयग्रन्थिषु [(Sebaceous glands)] तथा आन्तरिकग्रन्थिषु केषुचित् भागेषु नलिकासु अयं प्रकारः उपकला च... थायरॉयड् ग्रन्थिस्य वायुपुटस्य [(Alveoli)] इत्यादीनां आस्तरणं करोति। अस्य कोष्ठकाः सामान्यतया घनरूपेण [(घनरूपेण)], स्तम्भरूपेण वा बहुपक्षीयरूपेण वा [(Polyhedral)] भवन्ति, प्रायः एकस्मिन् स्तरे स्थिताः भवन्ति । अस्य उपकलाया: कोशिका: एकं वा अन्यं वा नूतनं पदार्थं निर्माय स्वभिन्नस्रावेषु प्रसारयन्ति, यत् तेषां महत्त्वपूर्णं कार्यम् अस्ति ।
प्याला कोष्ठिका
एताः कोशिका श्लेष्मा [(Mucus)] स्रावयन्ति। एतादृशाः कोशिकाः प्रायः स्तम्भस्य [((Columnar)] तथा सिलिअटेड् कोशिकानां मध्ये विकीर्णाः भवन्ति, यथा श्वासनलीयां [(श्वासनलिके)], जठरान्त्रमार्गे [(जठरान्त्रमार्गे)] इत्यादिषु । कोशिकायाः ​​गहनभागे नाभिकं कोशिकाद्रव्यं च भवति, यदा तु शिखरभागे [(शिखरभागः)] म्यूसिनोजेनकणिकाः भवन्ति । एते ग्लाइकोप्रोटीन्स् म्युसिन् निर्मान्ति । ये शनैः शनैः प्रफुल्लिताः स्फुटन्ति च श्लेष्मा [(श्लेष्मा)] स्रावन्ति। एषा प्रक्रिया पुनरावृत्तिः भवति । प्यालाकोशिकाभिः स्रावितः श्लेष्मा स्नेहनस्य [(स्नेहनस्य)] कार्यं करोति, श्लेष्माझिल्लीयां रक्षात्मकस्तरं निर्माय अम्लानि क्षारकाणि च निष्प्रभावीकृत्य जीवाणुविदेशीयपदार्थाः इत्यादीन् फसयति
[(B)] यौगिक उपकला]।
मिश्रित उपकला कोशिकानां अनेकस्तराः भवन्ति । अस्य मुख्यं कार्यं तदधः सृष्टीनां रक्षणम् अस्ति । एते निम्नलिखितप्रकाराः- १.
1. संक्रमणकालीन उपकला – अस्य प्रकारस्य उपकलायां कोशिकानां त्रयः वा चत्वारि वा स्तराः भवन्ति तथा च एतत् एकस्य स्तरस्य सरलस्य उपकलास्य [(Simple epithelium)] तथा अनेकस्तरयुक्तस्य स्तरितस्य उपकलायाः मध्ये अन्तरिक्षे दृश्यते अतः अन्तराल उपकला इति उच्यते । अस्य प्रथमपङ्क्तिकोष्ठकाः विशालाः, समतलाः, ज़िग्ज़ैग्, अष्टकोणाः च आकाराः सन्ति । प्रायः तेषु द्वौ नाभिकौ दृश्यन्ते । द्वितीयस्तरः पिरिफॉर्मकोशिकाभिः युक्तः भवति । यस्य अन्ताः बहिः वृत्ताः सन्ति, तेषां अधः आस्तरणस्य कोष्ठानां शिखरस्य गर्ते निहिताः तिष्ठन्ति। अस्य अधः अग्रिमे एकः वा द्वौ वा स्तरौ परस्य स्तरस्य पिरिफॉर्मकोशिकानां नुकीलान्तयोः मध्ये लघुबहुपृष्ठीयकोशिकाः सन्ति
एषः प्रकारः उपकला गुर्दे [(Pelvis of Kidney)], मूत्रमार्गस्य [(Ureters)], मूत्राशयस्य मूत्रमार्गस्य च [(Urethra)] इत्यस्य उपरिभागे दृश्यते एतत् उपकला उत्सर्जितपदार्थानाम् पुनः तन्त्रे अवशोषणं निवारयति ।
2. स्तरित स्क्वैमस कॉर्निफाइड उपकला] - एतत् उपकला कोशिकानां अनेकस्तरैः निर्मितं भवति । केराटिनस्य [(केराटिन)] निक्षेपस्य कारणेन सतही [(Superficial)] स्तरः काण्डी [(Horny)] भवति । त्वक् मध्ये दृश्यते । केशाः, नखाः, दन्तस्य तामचीनी इत्यादयः अस्य वर्गस्य उपकला ऊतकाः सन्ति । अग्रिमः त्वक्स्तरः समतलैः, स्केलयुक्तैः, संकुचितैः, संकुचितैः कोशिकाभिः निर्मितः भवति । अस्य अधः स्तरस्य कोष्ठकाः विस्तृताः बहुपक्षीयाः च भवन्ति [(Polyhedral)] । तदनन्तरं अद्यापि गभीराः कोशिका: लघुतराः स्तम्भरूपेण च भवन्ति, ये कण्टकवत् दृश्यन्ते असंख्याभिः अन्तरकोशिकीयतन्तुभिः आद्यप्लाज्मिकप्रक्रियाभिः च परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति एतस्याः कण्टकसंरचनायाः कारणात् एताः कोशिका: 'शङ्कितकोशिका' [(Prickle cells)] इति उच्यन्ते । घर्षणस्य, घर्षणस्य च कारणेन उपरितनस्तरस्य कोशिका: पतन्ति एव । एतेषां कोशिकानां क्षतिपूर्तिः गहनतरस्तरस्य कोशिकासु कोशिकाविभाजनस्य कारणेन निरन्तरं भवति ।
एषः प्रकारः उपकला तस्य अधः स्थितानां संरचनानां रक्षणं पर्यावरणीयप्रभावेभ्यः, यांत्रिकदबावेभ्यः, घर्षणात्, आहतत्वात् इत्यादिभ्यः करोति। त्वचा एकं उत्तमं विशिष्टं उदाहरणम् अस्ति [(Typical example)] ।
3. स्तरित स्क्वैमस उपकला [(Stratified squamous, non-cornified)]- ऊतकशास्त्रीयदृष्ट्या अस्य संरचना स्तरीयस्तरित उपकला इव भवति, केवलं अन्तरं भवति यत् उपरितनस्तरः केराटिनीकृतः नास्ति ऐसी उपकला कर्णिका, मुख, ग्रसनी [(ग्रसनी)], अन्ननलिका [(अन्ननलिका)], गुदा नहर [(गुदा नहर)], मूत्रमार्गस्य अधोभागः, स्वरयंत्राः [(स्वरतन्त्रिकाः)], योनिः तथा गर्भाशयः [(Cervix) ] इत्यादयः अवयवेषु दृश्यन्ते । एतत् उपकला अङ्गानाम् यांत्रिकं रक्षणं करोति ।
4. स्तरितस्तम्भ-उपकला] - एषः प्रकारः उपकला दुर्लभः [(दुर्लभः)] कतिपयेषु स्थानेषु एव दृश्यते । अस्मिन् नेत्रपटलस्य फोर्निक्स्, ग्रसनी, एपिग्लोटिस्, गुदाश्लेष्मा, पुरुषमूत्रमार्गस्य गुहाभागः इत्यादयः लघुभागाः आच्छादिताः सन्ति ।
5. Ciliated - Stratified - columnar epithelium [(Stratified_columnar ciliated epithelium)] - एतत् केवलं केषुचित् लघुस्थानेषु अपि दृश्यते, यथा मृदुतालुस्य नासिकापृष्ठे [(Nasal surface)], स्वरतन्त्रस्य केषुचित् भागेषु इत्यादिषु
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
एषः विस्तृतः ऊतकसमूहः, यः बहुविधः अस्ति । एतेषां ऊतकानाम् विशिष्टं कार्यं अङ्गानाम् संगठनं, आच्छादनं, स्थाने स्थापयितुं च भवति । एते पिण्डाः कोशिका इव अत्यन्तं सङ्गताः न भवन्ति, परन्तु परस्परं सर्वथा पृथक् भवन्ति, येषां मध्ये अन्तर्कोशिकीयपदार्थेन [(Intercellular Substance)] पूरितं भवति, यत् आकृतिः इति कथ्यते अयं पदार्थः सूत्रसदृशः [(तन्तुयुक्तः)] दृश्यते । संयोजक ऊतकानाम् कोशिकानां आकारः, वर्णः, परिमाणः च भिन्नाः भवन्ति, यद्यपि तेषां सर्वेषां सामान्यं संयोजककार्यं भवति । वस्तुतः ते सर्वे आद्यकोशिकाभ्यः उत्पद्यन्ते । ये मेसेंकिमल कोशिका [(Mesenchymal cells)] इति उच्यन्ते । संयोजक ऊतक [(Connective tissue)] निम्नलिखित प्रकार-
1. एरिओलर ऊतक
2. वसा ऊतक
3. श्वेत तन्तुयुक्त ऊतकः
4. पीत लोचदार ऊतक
5. जालीदार ऊतक
6. रक्तोत्पादक ऊतक [(Haemopoietic tissue)]
7. उपास्थि [(Cartilage)]
8. अस्थि ऊतक [(Bone or osseous tissue)]
9. लिम्फोइड ऊतक]
10. म्यूकोइड ऊतक [(Mucoid tissue)]।
अन्यसंयोजक ऊतकानाम् अपेक्षया शरीरे एतत् सर्वाधिकं दृश्यमानं ऊतकं भवति।इदं शिथिलं ऊतकं भवति यत् प्रायः अन्येषां ऊतकानाम् संयोजनाय समर्थनाय च कार्यं करोति। शरीरस्य प्रत्येकं भागे, यथा त्वक् अधः, स्नायुमध्ये, आहारनलिके च दृश्यते । स्नायु-रक्त-नाडी-तंत्रिका-आदीन् परस्परं बद्ध्वा स्वस्थाने स्थिरं स्थापयति इति फास्सिया [(Fascia)] इत्यस्य आवरणं अपि अस्य ऊतकस्य भवति । ग्रन्थिषु एतत् ऊतकं स्रावकोशिकानां समर्थनं करोति । विभिन्नाः तन्तुः [(Fibres)] श्वेताः अथवा कोलेजनरूपाः, पीताः लोचनाः [(Yellow elastic)] तथा जालीदाराः [(Reticular)] तन्तुः तथा च विविधाः कोशिकाः - रेशेः, हिस्टियोसाइट्स्, बेसोफिल्स्, प्लाज्मा कोशिका, वर्णककोशिका तथा मस्तकोशिकाः दृश्यन्ते।
वसायुक्त ऊतकानाम् लक्षणं भवति यत् तेषु स्थितेषु मेदःकोशिकेषु [(Fat cells)] मुक्तवसानां उपस्थितिः भवति । मेदःकोशिकानां समर्थनं रिक्तस्थानानां शिथिलचतुष्कोणेन [(मैट्रिक्स)] भवति । कोशिका प्रायः विशालाः, गोलाकाराः, अण्डाकाराः वा भवन्ति । परितः कोशिकानां दबावात् एतेषां ऊतकानाम् कोशिका बहुपृष्ठीयाः भवन्ति । मेदः ऊतकस्य कोशिकायाः ​​समग्रः भागः मेदः-गोलैः [(Fat globules)] पूरितः भवति । मेदःदाबस्य कारणेन कोशिकाद्रव्यं नाभिकं च किनारेभ्यः समतलं भवति । एषः प्रकारः मेदः ऊतकः शरीरस्य प्रायः सर्वेषां स्थानानां चर्मान्तरस्य ऊतकयोः [(Subcutaneous tissues)] चर्मणाम्, लिंगस्य, वृषणस्य [(Scrotum)], लघुलेबिया [(Labia minora)], मस्तिष्कस्य च पलकं विहाय दृश्यते गुहा इत्यादि. पीत- अस्थिमज्जा [(Yellow bone marrow)] अधिकं मेदः भवति । स्तनपानं कुर्वतीषु स्तनग्रन्थिषु मेदः ऊतकस्य प्रचुरता भवति ।
वसायुक्तः ऊतकः त्वचायाः अधः तिष्ठति, अङ्गानाम् शरीरस्य च आकारं [(Shape)] ददाति; आन्तरिक-अङ्गानाम् परितः स्थित्वा, तेषां स्व-स्थानेषु स्थिराः भवन्ति, तेषां क्षति-रक्षणं च भवति । शरीरे मेदःरूपेण ऊर्जां सञ्चयति, शरीरस्य तापं च नियन्त्रयति । बुभुक्षायाः सति शरीरे संगृहीतमेदः एव प्रयुज्यते । एतादृशे सति तस्य आक्सीकरणं भवति यस्य कारणेन शरीरस्य अपेक्षिता ऊर्जा, तापः च प्राप्यते ।
3. श्वेत तन्तुयुक्त ऊतक
एषः प्रकारः ऊतकः कण्डरा [(Tendons)], तंत्रिका [(Ligaments)], सन्धि-कैप्सूल [(Articular capsule)], अङ्गानाम् रेशेदार आवरणेषु तथा च केषुचित् कलासु [(Membranes)] दृश्यते
एतेषां ऊतकानाम् कार्यं शरीरस्य विभिन्नान् भागान् शरीरस्य विभिन्नान् ऊतकानपि संयोजयितुं भवति, यत्र यत्र ते निवसन्ति तत्र तत्र तेषां अङ्गानाम् विस्तारात्, दबावात् च यांत्रिकं रक्षणं [(Mechanical protection)] प्रयच्छन्ति तत्सह एतेषां अङ्गानाम् अत्यन्तं दृढता, अत्यधिकं लचीलता, लचीलता च दीयते ।
एतत् प्रकारस्य संयोजक ऊतकानाम् अपि रचना तन्तुयुक्ता एव तिष्ठति, परन्तु तेषां रचना श्वेतसौट्रिक ऊतकयोः दृश्यते । तेषु पीतत्वं भवति तन्तुः किञ्चित् स्थूलाः । प्रत्येकं केशात् बहवः शिथिलाः शाखाः अङ्कुरन्ति, ये परस्परं संयोजयन्ति, जालसदृशं संरचनां निर्मान्ति । तन्तुः पृथक् पृथक् प्रवहन्ति कदाचित् पुटरूपेण च । प्रत्येकस्य तन्तुस्य रूपरेखा पुटस्य अन्तः अपि स्पष्टतया दृश्यते । तेषु तरङ्गः [(तरङ्गः)] प्रवाहः नास्ति, अपितु ते ऋजुः प्रवहन्ति। एतेषु तन्तुषु लोचना [(Elasticity)] अवशिष्यते; ते च 'इलास्टिन्' [(इलास्टिन्)] इति प्रोटीनेन निर्मिताः भवन्ति ।
एषः प्रकारः ऊतकः रक्तवाहिनीनां भित्तिषु, श्वसननलिकेषु च दृश्यते । एतेषां अतिरिक्तं बाह्यकणानां [(Extenal ears)] तथा स्वरयंत्रस्य [(Epiglottis)] इत्यादिषु अपि दृश्यन्ते । एते स्नायुबन्धरूपाः ऊतकाः सन्धिभागं दृढतया धारयन्ति तथा च एते लचीलाः स्नायुबन्धाः सन्धिअङ्गानाम् मुक्तगतिम् अनुमन्यन्ते एषः प्रकारः ऊतकः स्वस्य लोचदारप्रतिगमनस्य [(Elastic recoil)] गुणेन रक्तवाहिनीषु अत्यधिकविस्तारस्य स्थितिं निवारयति तथा च एवं प्रकारेण रक्तसञ्चारस्य रक्तचापस्य च नियन्त्रणे अपि सहायकः भवति अस्य लोचना-पुनरावृत्तिगुणः फुफ्फुसेषु निःश्वासस्य [(Expiration)] अपि सहायकः भवति ।
एतादृशाः ऊतकाः अपि वैक्यूलर ऊतकानाम् सदृशाः भवन्ति । परन्तु तेषां स्वकीयाः केचन विशेषाः अपि सन्ति । एते श्वेततन्तुयुक्तानां ऊतकानाम् सदृशाः रचनाः भवन्ति, परन्तु ते सूक्ष्मतराः कृशतराः च भवन्ति; एतेभ्यः मुक्तशाखाः अङ्कुरन्ति; तेषां कोशिकानां मध्ये अत्यल्पं शून्यं स्थानं भवति तथा च तत् शून्यं स्थानं लसिका [(लसिका)] ऊतकद्रवेण च पूरितं भवति । एते ऊतकाः सम्पूर्णे शरीरे प्रसारिताः भवन्ति । एते अनेकप्रकारस्य उपकला ऊतकानाम् तहखानझिल्लीं निर्मान्ति, अनेकानाम् अङ्गानाम् फ्रेमं निर्मान्ति, तेषां कोशिकीयसंरचनायाः अपि समर्थनं कुर्वन्ति एतादृशाः ऊतकाः यकृत्, प्लीहा, अस्थि मज्जा [(अस्थिमज्जा)] इत्यादिषु अनेकेषु अङ्गेषु दृश्यन्ते ।
6. रक्तोत्पादक ऊतक [( Haemopoietic tissue)] ।
रक्तं महत्त्वपूर्णं द्रवसंयोजक ऊतकम् अस्ति। पशूनां जीवनं तस्याश्रयम् । नाडीभिः रक्तं जीवनपर्यन्तं शरीरे सुचारुतया प्रवहति । रक्तं तादृशं ऊतकं भवति, यत् द्रवम् [(द्रवम्)] अस्थिरं गतिशीलं च भवति। रक्तस्य परिमाणं शरीरस्य १/२० भागः भवति । एवं स्वस्थशरीरे रक्तस्य परिमाणं प्रायः ६ लीटरं भवति ।
7. उपास्थि ऊतक
उपास्थि [(उपास्थि)] ऊतकं अन्यसंयोजक ऊतकानाम् अपेक्षया बलवत्तरं किन्तु अस्थितः दुर्बलतरं भवति। किञ्चित् अपारदर्शकं, लसत्, दृढसंरचनायुक्तं लोचना अर्थात् लचीलं भवति । उपास्थि ऊतक उपास्थिकोशिकाभिः [(उपास्थिकोशिका)], चण्डोब्लास्ट् [(Chondroblasts)] तथा च पर्याप्तमात्रायां अन्तःकोशिकीय आधारसामग्रीभिः [(मैट्रिक्स)] निर्मितं भवति आकृतिः स्पष्टा भवति तथा च सजातीयः [(Homogeneous)] अथवा तन्तुयुक्तः ऊतकः [(Fibrous tissue)] अपि तस्मिन् उपस्थितः भवितुम् अर्हति । उपास्थिकोशिकानां संख्यायाः आधारेण, आकृति-
[(i)] काचयुक्तं वा हाइलिन उपास्थि [(Hyaline cartilage)] ।
[(ii)] रेशेदार उपास्थि [(फाइब्रो - उपास्थि)]।
[(iii)] लोचदार या लोचदार उपास्थि [(Elastic cartilage)] ।
[(i)] काचयुक्तं वा Hyaline उपास्थिम् [(Hyaline cartilage)] - अयं उपास्थिः कोशिकाभिः स्वच्छैः समानान्तरमात्रिकैः च निर्मितः भवति । तन्तुयुक्तं ऊतकं [(Fibrous tissue)] तस्मिन् सर्वथा नास्ति । नूतनस्थितौ अर्धपारदर्शकनीलवर्णयुक्तं श्वेतद्रव्यं इव दृश्यते । अस्य आकृतिः ठोसः स्निग्धः च भवति, यस्मिन् कोलेजनतन्तुः, कोण्ड्रोसाइट्स् इति कोशिका च कॅप्सूलस्य अन्तः दृश्यन्ते ।
एतत् उपास्थि दीर्घास्थिषु आर्टिकुलर-अन्तेषु [(आर्टिकुलर-अन्तेषु)] आर्टिकुलर-उपास्थिरूपेण [(Epiphysis)] अस्थिषु [(Diaphysis)], कण्डराणाम् अग्रभागे च वृद्धिं जनयति [(अग्रे) ] अन्ते लभ्यते । अयं उपास्थिः नासिकायां, बाह्यश्रवणमार्गे [(External auditory meatus)], स्वरतन्त्रे [(Larynx)], श्वासनलीयां [(Trachea)] तथा श्वासनलीयां [(Bronchial tubes)] इत्यादिषु अपि दृश्यते । अस्य नामानि अपि विभिन्नेषु स्थानेषु भिन्नानि सन्ति, यथा पृष्ठपार्श्वसमीपे आर्टिकुलर कार्टिलेजः, विकासशीलानाम् अस्थिनां मध्ये एपिफिजियल कार्टिलेजः च [(ii)] रेशेदार उपास्थि [(Fibro-cartilage)] - यत्र तन्यबलेन सह लचीलतायाः दृढतायाः च आवश्यकता भवति तत्र एषः प्रकारः उपास्थिः भवति मातृकायां श्वेततन्तुघनद्रव्यमानानां पूरणेन निर्मितं भवति । कशेरुकाणां [(Vertebral bodies)] कार्याणां मध्ये कुशनरूपेण दृश्यते, ये कशेरुकान्तरचक्राः [(Intervertebral discs)] इति उच्यन्ते अयं उपास्थिः जानुसन्धिषु अस्थिसन्धिपृष्ठयोः मध्ये अन्तर-आर्टिकुलर-उपास्थिरूपेण [(Inter-articular cartilage)] दृश्यते ये अर्धचन्द्र उपास्थि उच्यन्ते। अयं उपास्थिः अस्थिसंयोजकस्नायुबन्धरूपेण [(Semilunar cartilage)] जघनसिम्फिसिसस्य उपास्थिकुशनरूपेण च दृश्यते ।
अस्मिन् प्रकारे ऊतकस्य बहु लचीलता भवति, अतः निपीडने वा परिवर्त्य वा तत्क्षणमेव पूर्वस्थानं प्रति आगच्छति । कर्ण-पल्लवेषु [(पिन्ना)], यूस्टेचियन-नलिके, स्वरयंत्रे [(Epiglottis)] तथा स्वरयंत्रस्य उपास्थिषु केषुचित् भागे अयं दृश्यते । 8. अस्थि ऊतक [(अस्थि वा अस्थि ऊतक)] । सर्वेषु संयोजक ऊतकयोः कठोरतमं कठोरतमं च ऊतकं भवति, यत् कङ्कालस्य निर्माणं करोति [(Skeleton)] । अस्थिकोशिकाभिः [(अस्थिकोशिकाभिः)], कैल्शियमलवणैः, अन्तःकोशिकीयैः आधारसामग्रीभिः च निर्मितम् अस्ति । एते सर्वे पेरिओस्टियमेन आवृताः भवन्ति । अस्मिन् अस्थिकोशिकाः त्रयः प्रकाराः सन्ति – अस्थिकोशिका, अस्थिकोशिका, अस्थिकोशिका च, ये परस्परं सम्बद्धाः एव तिष्ठन्ति । घनत्व-कठोरता-आधारेण अस्थि द्विधा विभज्यते-
[(i)] घन अस्थि [(संकुचित अथवा घन अस्थि)] ।
[(ii)] शुष्क अस्थि [(Cancellated or spongy bone)] ।
[(i)] सघन अस्थि - सर्वेषां अस्थिनां बाह्यस्तरः दीर्घास्थीनां च कूपः [(Shaft)] [(Shaft)] सघनः अस्थि ठोसरूपेण दृश्यते परन्तु तस्य अनुप्रस्थखण्डस्य सूक्ष्मदर्शनेन [(Transverse section) ] चक्राणां परिकल्पना - ग दृश्यते । प्रत्येकस्य चक्रस्य मध्ये एकः नहरः दृश्यते, या हवेर्सियननहरः [(Haversian canal)] इति उच्यते, अस्मिन् रक्तवाहिकाः, लसिकावाहिकाः, तंत्रिकाः, केचन मज्जाकोशिकाः च सन्ति, ये अस्थिगुच्छैः परितः भवन्ति (प्लेट्)] ।परिवृतः अस्ति । एते भिन्नप्रमाणस्य वृत्तगुच्छाः सन्ति, ये परस्परं अन्तः स्थिताः सन्ति, ते हावर्सियन-लेमेलाः इति उच्यन्ते । एतेषां समीपस्थगुच्छानां मध्ये सूक्ष्मदर्शिकाः [(troughs)] सन्ति, ये रिक्तस्थानानि [(lacunae)] इति उच्यन्ते । एतेषु लसिका [(Lymph)] अस्थिकोशिका [(Osteocytes)] च दृश्यन्ते । प्रत्येकस्य रिक्तस्थानस्य [(lacuae )] परितः सूक्ष्मतरङ्गयुक्ताः नलिकां बहिः आगच्छन्ति, ये सूक्ष्मप्रणाल्याः प्रत्येकं रिक्तस्थानस्य [(lacunae )] परस्परं च सम्बद्धाः भवन्ति तथा च अन्ततः haversian-tubule रक्तात् निर्गच्छन् लसिका अथवा लसिका हावर्सियन-नलिकां गत्वा नलिकां गत्वा रिक्तानां कुण्डलानि प्राप्य तत्र स्थितानां अस्थिकोशिकानां पोषणं करोति एतानि सर्वाणि निर्माणानि मिलित्वा Haversian system [(Haversian system)] इति उच्यन्ते ।
[(ii)] शुष्क अस्थि - अयं प्रकारः अस्थिः नग्ननेत्रेण दृष्टः खोटः स्पञ्जः वा दृश्यते । अस्य अनुप्रस्थस्य [(Transverse section)] सूक्ष्मदर्शीपरीक्षायां हवर्सियन-नलिकां सघन-अस्थि-अपेक्षया बहु बृहत्तराणि भवन्ति तथा च लेमेलाः अत्यल्पाः भवन्ति, यस्मात् कारणात् अस्थिस्य क्रॉस-सेक्शन् मधुमक्खी-छत्रवत् दृश्यते शुष्कस्थिषु रक्तास्थिमज्जा सर्वदा दृश्यते । एषः मृदुकार्बनिकः पदार्थः रक्तसृजनं करोति, अतः रक्तकोशिकानां जन्म भवति ।
सुशीर अस्थी समतलस्थिषु अन्तःभागे, दीर्घास्थिषु गोलान्तेषु, पृष्ठपार्श्वेषु, कशेरुका [(कशेरुकशरीरस्य)] इत्यादिषु कार्येषु दृश्यते। अस्थीनि कृश-अस्थि-स्तरेन आवृतानि अपि अन्तःतः शुष्काणि [(Spongy)] तिष्ठन्ति ।
पेरिओस्टियम
इयं तन्तुयुक्तं [(तन्तुयुक्तं)] तथा नाडीयुक्तं [(Vascular)] झिल्ली भवति, या प्रायः अस्थिषु सम्पूर्णतया आच्छादयति । अस्य बहिः अन्तः च द्वौ स्तरौ स्तः । बाह्यस्तरः श्वेततन्तुयुक्तैः ऊतकैः निर्मितः भवति, यस्मिन् रक्तकोशिका, लसिका च भवन्ति अतः एव अस्थिः पोषणं प्राप्नोति । अन्तर्स्तरः तस्य उपरि एव अस्थिसमीपस्थः भवति, अस्थिकोशिका, अस्थिविच्छेदकः इति कोशिकाभिः निर्मितः भवति । एतेषां कोशिकानां अवशेषाः [(Remnants)] मूल-अस्थि-निर्माणे भागं गृह्णन्ति । पेरिओस्टियम, अस्थिम् आच्छादयति, तस्याः 'अतिवृद्धिं' नियन्त्रयति च । सामान्य अस्थिनिर्माणस्य प्रथमः नियन्त्रकः अस्थिकोशिका अस्ति ।  अनेन अस्थिः पोषणं प्राप्नोति । स्नायुः तेषां कण्डराः च कङ्कालस्य एव आसक्ताः तिष्ठन्ति । अस्थिस्य अधोस्तरस्य अपि नूतनास्थिनिर्माणक्षमता भवति । अस्य विशेषतायाः कारणात् अस्थिभङ्गस्य चिकित्सायां साहाय्यं करोति । अस्थिविकासः [(Ossification)] क्रमेण सम्पन्नः भवति, अनेकपदार्थान् गत्वा ।
9. लिम्फोइड ऊतक [लसिका ऊतक] २.
लसिका [(Lymph)] अपि एकः प्रकारः संयोजक ऊतकः अस्ति । अस्मिन् अर्धठोस [(Semi-solid)] आकृतिः भवति, यस्मिन् लसिकाकोशिका [(Lymphocytes)] बहुसंख्येन दृश्यन्ते, येषु अधिकांशः नाभिकैः पूरितः भवति एतादृशाः कोशिका: लसिका ऊतकयोः सर्वत्र विकीर्णाः भवन्ति । एतेषां अतिरिक्तं कृशभित्तियुक्ताः नलिकां अपि सन्ति - लसिकावाहिकाः, येषु कपाटाः अपि सन्ति तथा च एतेषां कपाटानां कारणात् लसिका एकदिशि प्रवहति
एषः प्रकारः ऊतकः लसिकाग्रन्थिषु [(Lymph nodes)], प्लीहा [(Spleen)], टॉन्सिल, परिशिष्ट, क्षुद्रबृहदान्त्रयोः श्लेष्म झिल्ली, अस्थि मज्जा, थाइमस ग्रन्थि इत्यादिषु दृश्यते । लसिकाग्रन्थिः लसिकाग्रन्थिषु ऊतकसमूहेषु तिष्ठति । प्रतिरक्षकद्रव्याणि [(Immunizing substances)] लसिका ऊतकयोः निर्मीयन्ते, ये शरीरं रोगमुक्तं स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
१०. श्लेष्मा ऊतकः
म्यूसिनस ऊतकं वैक्यूल ऊतकस्य परिवर्तितं भ्रूण ऊतकं भवति, यस्मिन् रेशेदार ऊतकं अनुपस्थितं भवति तथा च कोशिकाः प्रायः सजातीये [(Homogeneous)] जेली-सदृशे आधारपदार्थे [(matrix)] इत्यत्र तत्र प्रकीर्णाः भवन्ति तथा च केचन तन्तुः अपि समभिवर्तते। एतादृशं ऊतकं नाभिरज्जुषु व्हार्टन्-जेलीरूपेण, प्रौढेषु काचहास्यरूपेण च दृश्यते ।
३)]स्नायु ऊतक] २.
उतकस्नायुः ऊतकः संकुचनात्मकतन्तुभिः निर्मितः भवति, यस्य कारणेन शरीरे शरीरस्य कस्मिन् अपि भागे गतिः भवति । उत्तेजने स्नायुः संकोचनक्षमतायाः लक्षणं भवति । अस्य चिडचिडता [(Irritability)], चालकता [(Conductivity)], लचीलता [(Elasticity)] इति गुणाः अपि सन्ति । मांसपेशी ऊतकस्य अन्तरकोशिकीयपदार्थः अतीव न्यूनः भवति, यस्य कारणात् तन्तुः कोशिका वा अत्यन्तं समीपे भवन्ति । स्नायुः त्रयः प्रकाराः सन्ति-.
वराहमिहिरसिद्धान्तः
वराहमिहिरसिद्धान्तः ज्योतिषशास्त्र स्य कश्चन सिद्धान्तः। पञ्चसिद्धान्तिका यां वराहमिहिरे ण स्वसिद्धान्तः प्रतिपादितः वर्तते। यद्यपि ज्योतिषशास्त्रे वराहमिहिरस्य सर्वातिशायि स्थानं तथापि तस्य मौलिकसिद्धान्तं तु सम्प्रत्यपि नैवास्मान् प्रसादीकरोति प्रकटनेन । तस्य पञ्चसिद्धान्तिकेति सिद्धान्तग्रन्थो लभ्यते श्रूयते च तस्य जातकार्णवो नाम करणग्रन्थोऽप्यस्तीति बृहत्संहिताऽग्रभागस्थाद् त्रिपाठिनः अवधबिहारिणोऽवतारिकालेखाज्ज्ञायते च । उक्तञ्च तेनैव बृहत्संहितायाम् -
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
[(i)] स्वैच्छिक मांसपेशी [(स्वैच्छिक मांसपेशी )] ।
[(ii)] अनैच्छिक मांसपेशी [( अनैच्छिक मांसपेशी )]।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
‘वक्रानुवक़ास्तमयोदयाद्यास्ताराग्रहाण करणे मयोक्ताः' इति ।
भट्टोत्पलस्तु ‘करणे इत्येतस्य पञ्चसिद्धान्तिकायाम् इति व्याख्याति किन्तु पञ्चसिद्धान्तिका हि न वराहस्य मौलिकसिद्धान्तवाहिकाऽपितु पुनरुक्तः सङ्ग्रहग्रन्थ एव । क्वचित्तु तत्र श्लोक एव ग्रन्थान्तरादनूदितो दृश्यते .यथा‘पञ्चदशाध्यायस्य त्रयोविंशतितमः श्लोकः-‘उदयो यो लङ्कायाम्०' इत्यादिः आर्यभटीयस्य गोलपादस्य त्रयोदशतमं पद्यम् । तथापि पञ्चसिद्धान्तिकायामपि वराहमिहिरस्य स्वकीयं चिन्तनमेव नास्तीति नैव वक्तुं शक्यते । तथाहि तत्रोक्तम्
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
[(iii)] हृदयस्नायु] २.
वराहमिहिरसिद्धान्तः
‘अष्टादशभिर्बद्ध्वा ताराग्रहतन्त्रमेतदायभिः ।।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
[(i)] स्वैच्छिक मांसपेशी [(स्वैच्छिक मांसपेशी )] । पट्टिकायुक्तस्नायुः इति अपि कथ्यते । एते स्नायुः स्वेच्छानुसारं संकुचिताः प्रसारिताः च भवितुम् अर्हन्ति, येन शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु गतिः भवति, अतः ते स्वेच्छास्नायुः इति उच्यन्ते एते स्नायुः अस्थिसक्तत्वात् कङ्कालस्नायुः अपि उच्यन्ते ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
वरमिह वराहमिहिरो ददाति निर्मत्सरः करणम् ॥'
इति कथनेन तस्य करणभागस्तु तस्यैव मौलिकी रचना प्रतीयते । तस्यायं प्रथमः कल्पः--
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
प्रत्येकं सार्कोमेरे एवं कृष्णफलकं [(Asrcous element)] उभयतः अर्धशुक्लफलकं च भवति । प्रत्येकं सर्कसतत्त्वं मध्ये एव अन्येन रेखायाः विभक्तं भवति । दीर्घदिशि नलिकां सन्ति, येषां मुक्तमुखं श्वेतफलके एव तिष्ठति, निमीलितपश्चान्तः च कृष्णफलकस्य मध्यरेखायां डोबीरेखायां तिष्ठति यदा स्नायुः संकुचति तदा सार्कोप्लाज्मः एतान् नालिकान् पूरयति तथा च एतेन क्रियायाः कारणेन कृष्णप्लेटः सरकोप्लाज्मेन सह पूरणात् प्रफुल्लितः भवति, श्वेतपट्टिका च संकुचति
वराहमिहिरसिद्धान्तः
‘आकरणाद्रविभागाः दिवसाश्चारणिका रवौ कार्याः ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
एषः प्रकारः स्नायुः मध्ये स्नायुयुक्तः [(स्थूलः)] भवति, उभयान्तेषु च अत्यन्तं कृशः भवति । एते अन्ताः कण्डराः [(Tendons)] इति उच्यन्ते, ये तन्तुयुक्ताः ऊतकाः भवन्ति । एतेषां कण्डराभिः स्नायुः अस्थिसङ्गतः भवति । कंकालस्नायुः [(Skeletal muscles)] द्विविधाः भवन्ति - ये परस्परं विपरीतरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । अङ्गं मोचयन्ति ये स्नायुः ते फ्लेक्सर् इति उच्यन्ते, अङ्गं प्रसारयन्ति वा ऋजुं कुर्वन्ति वा स्नायुः एक्सटेंसर इति उच्यन्ते ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
अपरत्र स सूर्यसिद्धान्तागतमध्यमग्रहे बीजसंस्कारमपि ददाति ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
अस्तरयुक्तः [(अस्तरयुक्तः)] स्निग्धः [(Smooth)] स्नायुः अपि उच्यते । अस्य वर्गस्य स्नायुः स्वैच्छिकः न भवति । एतेषु अनैच्छिकतंत्रिकातन्त्रस्य [(Involuntary nervous system)] नियन्त्रणतन्त्रं तिष्ठति ।
सूक्ष्मदर्शकेन अस्य प्रकारस्य मांसपेशीयाः परीक्षणे तस्मिन् धुरीरूपाः [(Spindle shaped)] दीर्घाः तन्तुः दृश्यन्ते । तेषां मध्ये एकः एव अण्डाकारः नाभिकः अस्ति । अस्मिन् प्रकारे स्नायुतन्तुषु पट्टिकाः न दृश्यन्ते, येन ते अस्तरयुक्ताः स्नायुः इति उच्यन्ते । एतादृशाः स्नायुः कस्मिंश्चित् अस्थि-सङ्गतिं न कुर्वन्ति अपितु केषुचित् आन्तरेषु सक्ताः भवन्ति, येन ते आन्तरिकस्नायुः अपि उच्यन्ते । अस्य समूहस्य स्नायुः खोखले आन्तरिकनलिका, ग्रन्थिनलिका, श्वसनमार्गः, आहारनहरः, मूत्राशयः, मूत्रनलिकाः, गर्भाशयः, गर्भाशयः, प्लीहा, त्वचा, नेत्रगोलकम् इत्यादिषु भित्तिषु दृश्यन्ते । एतादृशानां मांसपेशीनां साहाय्येन आहारनलिके अन्नस्य गतिः [(peristaltic movement)], गर्भनलिकेषु अण्डानां गर्भाशयं प्रति गतिः इत्यादयः स्वयमेव भवति ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
यथा‘क्षेप्याः शरेन्द् (१५) विफलाः प्रतिवर्ष मध्यमक्षितिजे ।
दश दश गुरोविंशोध्याः शनैश्चरे सार्द्धसप्तयुताः ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
स्फिंक्टर मांसपेशी [(Sphincter muscle)]।
अनैच्छिकस्नायुप्रकारः, यः वृत्तस्नायुतन्तुभिः निर्मितः भवति । छिद्रमुखे वा नलिके बाह्याभ्यन्तरे वा । यदा संकुचति तदा उद्घाटनस्य अथवा नलिकेः उद्घाटनं दृढतया निमीलति, यथा - गुदा स्फिंक्टर् [(गुदा स्फिंक्टर्)] यत् गुदां पिधायति; हृदयस्फिंक्टर [(Cardiac sphincter)] इत्यादयः उदरस्य अन्ननलिकायाः ​​च संयोजकभागे वर्तमानाः।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
पञ्चद्वया (२५) विशोध्याः सिते बुधे खाश्विचन्द्र(१२० )युताः ।' इति ।
यदि हि वराहमिहिरेण स्वकीयोऽपि सिद्धान्तः प्रणीतोऽभविष्यत्तदा सौरे बीजसंस्कारो नैवापितोऽभविष्यत्, सिद्धान्ते एव संशोधितरूपप्रस्तुतिसम्भवात् । तथापि -
‘यत्तत्पर रहस्यं भ्रमति मतियंत्र तन्त्रकाराणाम् ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
संयोजक ऊतक [(संयोजक ऊतक)]
अस्य वर्गस्य स्नायुः केवलं हृदयस्य भित्तिषु एव दृश्यन्ते। तेषां स्वेच्छास्नायुवत् पट्टिकाः सन्ति, परन्तु तेषां कर्म अनैच्छिकं भवति अर्थात् इच्छायाः नियन्त्रणं नास्ति । ते मृत्युपर्यन्तं विश्रामं विना संपीडिताः शिथिलाः च भवन्ति। हृदयस्नायुवर्णः रक्तः भवति । अस्य तन्तुः ह्रस्वः बेलनाकारः, दीर्घदिशि आयताकारः, अनुप्रस्थदिशि बहुभुजः च भवति । प्रत्येकस्मिन् केशे एकः एव नाभिकः भवति, यः प्रायः मध्ये एव भवति । हृदयस्नायुषु दीर्घकालीन-अनुप्रस्थ-दिशि पट्टिकाः सन्ति, परन्तु एताः पट्टिकाः अपूर्णाः अस्पष्टाः च भवन्ति । मांसपेशी आवरणं [(Sarcolemma)] अपि अस्पष्टं अपूर्णं च तिष्ठति । शाखाः केशेभ्यः बहिः आगच्छन्ति, ये अन्यकेशेभ्यः बहिः आगच्छन्तीभिः शाखाभिः सह मिलन्ति तथा च तेषु आद्यप्लाज्मिकनिरन्तरता निर्वाह्यते
तंत्रिका ऊतक [(Nervous tissue)]
तंत्रिका ऊतकं विशेषतः शरीरात् बहिः अन्तः च संवेदनाः प्राप्नोति, उत्तेजितः सति अयं ऊतकः अन्येषु ऊतकयोः आवेगं शीघ्रं वहति। तंत्रिका ऊतकं तंत्रिकाकोशिकाभिः [(Nerve cell)] तेषां विस्तारितैः तन्तुभिः [(Nerve fibres)] च निर्मितं भवति । एतयोः अतिरिक्तं तंत्रिकाकोशिकानां समर्थनार्थं तंत्रिकापुटम् [(Neuroglia)] इति केचन संयोजक ऊतकाः सन्ति ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
तहमपहाय मत्सरमस्मिन् वक्ष्ये ग्रहे भानोः ॥
इति कथनेन तस्य मौलिक चिन्तनं प्रतिभात्येव । एवमेव---
मानवशरीरस्य ऊतकाः
तंत्रिका ऊतक [(Nervous tissue)]
सर्वप्रवर्धिततन्तुभिः सह तंत्रिकाकोशिका न्यूरॉन् [(Neuron)] इति उच्यते । न्यूरॉन् तंत्रिकातन्त्रस्य कार्यात्मकं संरचनात्मकं च एककं भवति । प्रत्येकं तंत्रिकाकोशिका [(न्यूरोन)] मुख्यतया निम्नलिखितद्वयं भागं भवति-
1. कोशिकाशरीरम्
वराहमिहिरसिद्धान्तः
‘प्रद्युम्नो भूतनये जीवे सौरे च विजयनन्दी ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
तंत्रिका ऊतक [(Nervous tissue)]
2. प्रवर्द्ध [(प्रक्रिया)] २.
वराहमिहिरसिद्धान्तः
भग्नावतः स्फुटमिदं करणं दृष्टं वराहमिहिरेण ॥' इत्यपि ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
तंत्रिका ऊतक [(Nervous tissue)]
[(i)] अक्षतंतु [(Axon )] ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
वराहमिहिरेण हि प्रद्युम्नविजयनन्दिलाटदेवादीनां सिद्धान्तप्रसङ्ग मययवनमणित्थशक्तिविष्णुगुप्तदेवस्वामिसिद्धसेनजीवशर्मसत्याचार्याणां नामानि संहिताहोराप्रसङ्ग स्मृतानि, किन्तु तेषां विशेषपरिचयः कृतयश्च नाधुनाऽप्यस्माकं ज्ञाताः । आचार्यान्तरवद्वराहाचार्योऽपि स्वस्थितिकालजन्मस्थानविषये मौनमालम्बते । एतत्तु कथ्यते यत्स अवन्तीपुर्यामासीत् । यथा स एव बृहज्जातकान्ते कथयति-
मानवशरीरस्य ऊतकाः
तंत्रिका ऊतक [(Nervous tissue)]
[(ii)] पार्श्वतन्तुः [(Dendrites)] ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
‘आदित्यदासतनयस्तदवाप्तबोधः कापित्थके सवितृलब्धवरप्रसादः ।
अवन्तिको मुनिमतान्यवलोक्य सम्यक् होरां वराहमिहिरो रुचिरा चकार' ।। इति ॥ ९ ॥
मानवशरीरस्य ऊतकाः
प्रवर्द्ध [( प्रक्रियाएँ)]
[(i)] अक्षतंतु [(Axon )] ।
अक्षतंतुः [(अक्षत्रः)] चालकः भवति तथा च निर्गमप्रक्रिया [(Efferent process)] कोशिकाशरीरात् दूरं तंत्रिका आवेगं भवति, वहति च। इदं न्यूरॉनस्य कोशिकाशरीरस्य विशेषस्थानात् [(Axon-Hillock)] उत्पद्यते, प्रायः अतीव दीर्घं एकान्तं च भवति । अक्षतंतुः अथवा अक्षतंतुः परितः कृशः झिल्ली अस्ति, या अक्षोलेमा इति कथ्यते । कोशिकाशरीरस्य कोशिकाद्रव्यस्य विस्तारं निवारयति । अक्षतंतुः द्विविधः भवति, मायलिनयुक्तः अथवा अमाइलिनयुक्तः । बृहत्-परिधीय-तंत्रिकाणाम् अक्षतंतुः श्वेत-वसायुक्तेन पदार्थेन मायलिन्-इत्यनेन आच्छादितः भवति । अस्मिन् अक्षतंतुस्य दीर्घतायाः अनुसरणं कृत्वा श्वान् कोशिकानां श्रृङ्खला भवति । श्वान् कोशिकायाः ​​बाह्यतमः स्तरः अन्तःचर्म अथवा न्यूरिलेमा [(Neurilema)] इति कथ्यते । मायलिनः संपीडितः सन् मध्ये विभक्तः भवति । विभागस्य स्थलं रणवियरस्य नोड् इति कथ्यते । ते तंत्रिका आवेगस्य द्रुतसंचरणं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति । केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रे पोस्टगैन्ग्लिओनिकतन्तुः, केचन लघुतन्तुः च अमाइलिनयुक्ताः भवन्ति ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
किन्तु पद्येऽस्मिन् ‘चकार' इति लिटः प्रयोगेण श्लोकस्यास्य पश्चादवक्षिप्तत्वं स्पष्टयते । यदि हि श्लोकोऽयं वराहमिहिरेण स्वयं प्रणीतोऽभविष्यत्तदा ‘चकार' इत्येतस्य स्थाने अकार्षीत् अकार्ष वा प्रयुक्तमभविष्यत् । 'होरां वराहमिहिरो रुचिरामकार्षीत् यद्वा ‘होरां वराहमिहिरो रुचिरामकार्षम्' इति पाठः पूर्वपाठापेक्षया साधुतरोऽपि लगति । तेन नास्याचार्यप्रणीतत्वमिति स्पष्टमेव । अपरञ्च तत्रैव-‘मया कृतः ( २८/६ ), मया कृतं ( २८/७ ), यद्वा मया कुकृतमल्पमिहाकृतं वा' ( २८/८ ) इति उत्तमपुरुषप्रयोगप्रसङ्गे चकारेत्यन्यपुरुषप्रयोग एवाप्रासङ्गिकः । एतदप्युच्यते यत् नवाधिकपञ्चशतसंख्याकशाके वराहमिहिराचार्यों दिवं गतः इति । एतदप्युच्यते -
'स्वस्तिश्रीनृपसूर्यं सुनुजशके याते द्विवेदाम्बर-
मानवशरीरस्य ऊतकाः
प्रवर्द्ध [( प्रक्रियाएँ)]
[(ii)] पार्श्विका [(Dendrite)] ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
त्रैमानाब्दमिते ( ३०४२ ) त्वनेहसि जये वर्षे वसन्तादिके ।
उमादेवी (मिथिला)
उमादेवी ( मिथिला ) मिथिलानामकम् एतत् स्थानं भारत-नेपालदेशयोः सीमायां जनकपुरम् इत्यत्र अस्ति ।नेपालदेशस्य धवलगिरिसमीपे पोखारा इत्यत्र अस्ति ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
प्रवर्द्ध [( प्रक्रियाएँ)]
पार्श्वतन्तुः [(डेण्ड्राइट्)] इन्द्रिय-आकर्षक-प्रक्रिया [(Afferent process)] । निस्सलस्य कणिकाः [(निस्सलस्य कणिकाः)] एतेषु वर्तन्ते । यदा एते एक्सोन् इत्यत्र न भवन्ति। एतादृशाः तन्तुः अतीव लघुः भवति, परन्तु एतेषु बहवः शाखाः भवन्ति । तंत्रिकाकोशिकायां [(न्यूरोन्)] तेषां संख्या भिन्ना भवति ।  तंत्रिकाकोशिकायां बहवः ध्रुवाः सन्ति । तेषां तदनुसारेण नामकरणं भवति। यदा तस्मिन् एकः अपि ध्रुवः नास्ति तदा अध्रुवम् [(Apolar)]. Multipolar)] इति उच्यते । प्रत्येकं प्रकारस्य कोशिकायां एक्सोनः अवश्यं भवति । शेषाः सर्वे डेण्ड्राइट्स् सन्ति ।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
वेदाङ्गे निपुणो वराहमिहिरो विप्रो रवेराशिभिः ।।
उमादेवी (मिथिला)
वैशिष्ट्यम्
अत्र सोनामाय् देवस्थानम् अपि अस्ति ।अस्मिन् स्थाने देव्याः वामभुजः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी उमा इति पूज्यते । अत्रत्यः शिवः महोदरनाम्ना पूज्यते । जनकपुरे जनकः राज्यभारं निर्वहति स्म इति प्रतीतिः अस्ति । जानकीमन्दिरम् एव शक्तिपीठम् इति अपि कश्चन वादः अस्ति । अपरः कश्चन वादः एवम् अस्ति । बिहारराज्यस्य मधुबनिमण्डलस्य उच्हित् अथवा उच्हैत् स्थानम् एव शक्तिपीठम्। एतत् स्थानं जनकपुरतः ३० की.मी.दूरे अस्ति उच्हैत् । समीपस्थं रेलनिस्थानकं बिहारस्य कमाटुल् इतः २४ की.मी. दूरे अस्ति । बिहारस्य दर्भङ्गातः अपि यानसौकर्यम् अस्ति ।
मानवशरीरस्य ऊतकाः
प्रवर्द्ध [( प्रक्रियाएँ)]
मनुष्यशरीरं जटिलसंरचना अस्ति। यस्य चत्वारः मुख्याः विभागाः सन्ति - शिरः, कण्ठः, मूलं च शाखाः वा हस्तपादाः वा। अयं शरीरः अस्थितन्त्रम्, मांसपेशीतन्त्रम्, तंत्रिकातन्त्रम्, अन्तःस्रावीतन्त्रम् इत्यादयः अष्टभिः संस्थाभिः स्वस्य विविधानि कार्याणि चालयति ।कोशिका मानवशरीरस्य मूलभूतं एककं भवति तथा च अनेकाः कोशिकाः मिलित्वा ऊतकनामकं समूहं निर्मान्ति यत् शरीरस्य विभिन्नेषु गतिविधिषु सहायकं भवति।
वराहमिहिरसिद्धान्तः
किन्त्वेतदपि न विश्वासयोग्यं संवत्सरस्यैव सङ्गत्यभावात् । ज्योतिविदाभरणाख्ये ग्रन्थे वराहमिहिरस्य विक्रमार्कस्य सभासत्त्वमुक्तं किन्तु नैतदपि विश्वासास्पदं, यतो हि तत्रैव ३०६८ मितकलिगतवर्षे ग्रन्थक्रियोपक्रम उच्यते,. यद्धि २४ मितवैक्रमाब्दसंवादि । तत्रैव -
उमादेवी (मिथिला)
वैशिष्ट्यम्
वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वराहमिहिरसिद्धान्तः
मानं खतरयनांशकाः स्युः ।।
इति ४४५ शकाब्दा अपि चोल्लिख्यन्ते । स हि पञ्चसिद्धान्तिकायामार्यभट स्मरतीति ४२१ शकाब्दा एव तस्य स्थितिकालस्य पूर्वसीमा उत्तरसीमा च ५०९ मितशकोब्दः । अत एव वराहमिहिराचार्य आर्यभटसमकालिक एव ।
श्रीषेणविष्णुचन्द्रयोः सिद्धान्तः
ज्योतिषशास्त्रस्य कश्चन सिद्धान्त। यथा हि लाटदेवेन पोलिशरोमकसिद्धान्तौ व्याख्यातो, यथा च विजयनन्दिना वासिष्ठो हि सिद्धान्तः तथैव श्रीषेणेन लाटदेवात् मध्यसूर्याचन्द्रमसौ चन्द्रोच्चचन्द्रपातौ कुजबुधादीन्मध्यांश्च वासिष्ठाद्युगपातवर्षभगणान् आर्य सिद्धान्तान् मन्दोच्चपरिधिपातस्पष्टीकरणादीन् चादाय रोमकसिद्धान्तः प्रोक्तः, एतान्येवादाय विष्णुचन्द्रेण वासिष्ठसिद्धान्तः प्रोक्त इति लाटदेवविजयनन्दिश्रीषेणविष्णुचन्द्राणामपि सिद्धान्तकर्तृकत्वम् । तत्तद्विषये ब्रह्मगुप्तः कथयति -
‘पोलिशरोमकवासिष्ठसौरपैतामहेषु यत्प्रोक्तम् ।
तन्नक्षत्रानयनं नार्यभटोक्तं तदुक्तिरतः ॥'
‘मेषादितः प्रवृत्ता नार्यभटस्य स्फुटा युगस्यादौ ।
श्रीषेणस्य कुजाद्याः सूर्याद्या विष्णुचन्द्रस्य ।।
दूरभ्रष्टाः स्पष्टाः श्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रेषु ।
यस्मात्कुजादयस्तेषु न विदुषामादरस्तस्मात् ॥'
श्रीषेणविष्णुचन्द्रप्रद्युम्नार्यभटलाटसिंहानाम् ।
ग्रहणादिविसंवादात् प्रतिदिवस सिद्धमकृत्वम् ।।
'तयुगवधो महायुगमुक्तं श्रीषेणविष्णुचन्द्राचैः' ।
‘कृत्वाऽपि दृष्टिकर्म श्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रोक्तम् ।
प्रतिदिनमुदयेऽस्ते वा न भवन्ति दृग्गणितयोरैक्यम् ॥'
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषसिद्धान्ताः
काडुगोल्लजनाङ्गः
काडुगोल्लजनाङ्गस्य वसतिः
चित्रदुर्गस्य पूर्वभागे जगळूरु, मोळकाल्मूरु, चळ्ळकेरे, हिरियूरु इत्येषु उपमण्डलेषु एते निवसन्ति । कन्नडभाषा एतेषां मातृभाषा । ग्रामात् बहिः कुटीरे निवसन्ति ।  लघुलघु तृणकुटीराणां समूहं ‘हट्टि’ इति वदन्ति ।  एतत् परितः वृतिं स्थापयन्ति । नूतनानां प्रवेशः हट्टि अन्तः न भवति ।  कुक्कुटस्य वराहस्य पालनं हट्टि अन्तः न कुर्वन्ति ।
सामाजिकी व्यवस्था
विवाहं कारयितुं ब्राह्मणं न आनयन्ति । जनाङ्गस्य प्रमुखम् अथवा नायकम् अथवा पूजारी इत्याख्यं स्वजनाङ्गस्य अर्चकम् आह्वयन्ति । पशुपालनम् एव एतेषां मूलवृत्तिः ।  एत्तप्प, जुञ्जप्प च एतेषां सांस्कृतिकाः वीराः ।  जुञ्जप्पस्य विषये जनपदमहाकाव्यमेव रचितमस्ति ।
सम्प्रदायाः
महिलानाम् ऋतुसमये वसतेः बहिः अशौचसमये उपयोक्तुं निर्मिते कुटीरे ताभिः स्थातव्यम् । प्रसवसमयेऽपि एवं बहिः कुटीरे एव प्रसवं कारयन्ति ।  एतेषां ‘जनिगे’ सम्प्रदायः विशिष्टः अस्ति ।  या महिला प्रसवानन्तरं वसतेः अन्तः गन्तुम् इच्छति सा बहिः स्थित्वा ‘होरजनि’ स्वीकृत्य, अनन्तरं पौळिगुडि आगत्य ‘ओळजनिगे’ स्वीकृत्य तत्रैव शिशोः नामकरणकारणस्य सम्प्रदायम् निर्वर्त्य हट्टिस्थानं प्रविशति । एषः सम्प्रदायः एतेषु इदानीमपि अस्ति ।  विधवामहिला चेदपि माङ्गल्यं, पादाङ्गुलीयकं, कङ्कणं, कुङ्कुमं, पुष्पं च न निष्कासयन्ति
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मातृदिवसः
मातृदिवसः (मातृ दिवस, Mother's Day) समग्रे विश्वस्मिन् मई मार्च वा मासे आचर्यते । विश्वस्मिन् सर्वत्र भिन्न-भिन्न दिवसे अयं दिवसः आचर्यते । अतः भारत देशे प्रतिवर्षं मई -मासस्य द्वितीये रविवासरे अयं दिवसः आचर्यते । तस्मिन् दिने माता आराध्यते, उपास्यते, पूज्यते च । तद्दिनं मात्रे अर्पितमस्ति ।
thumb|200px|right|वात्सल्यस्य प्रतीकः
मनुष्यः एकः सामाजिकः प्राणी अस्ति । समाजस्य मुख्याधारः कुटुम्बः अस्ति । परिवारेषु माता एव विशिष्टा अस्ति । कुटुम्बजनाः मातरं परितः भ्रमन्ति । कुटुम्बस्य वातावरणस्य निर्माणं माता एव करोति । अनेन वातावरणेन बालकाः सामजिकाः असामजिकाः वा भवन्ति । अतः सा निर्माता इति कथ्यते । अस्य कारणं स्पष्टमस्ति यत् बालकानां सर्वप्रथमः सम्बन्धः मात्रा सह भवति । कुटुम्बजनानाम् अपेक्षया बालकेन सह मातुः सम्बन्धः नवमासाः अधिकः भवति । मातुः गर्भे एव बालकस्य निर्माणप्रक्रियायाः प्रारम्भः भवति । नवमासं यावत् बालकः मातुः गर्भे निवसति, येन कारणेन तस्य सर्वत्र सम्पर्कः भवति ।
यथा जनाः सुसस्योत्पादनार्थं पृथ्वीं सम्यक्तया सज्जीकुर्वन्ति तथैव भारतीयसंस्कृतेः अनुसारं गर्भाधानसंस्कारात् परं पुंसवनसंस्कारः, सीमन्तोन्नयनसंस्कारः, जातकर्मसंस्कारः, नामकरणसंस्कारः इत्यादिभिः द्वादशसंस्कारैः (गृहस्थाश्रमप्रवेशात् पूर्वं) बालकः संस्कारी भवति । यद्यपि राक्षसवंशीयस्य हिरण्यकशिपोः कुटुम्बे प्रह्लादः जातः, तथापि सः विष्णोः भक्त एव अभवत् । अस्य मूलकारणं तस्य माता आसीत् । मातुः संस्कारप्रदानेन प्रह्लादः संस्कारी जातः । अतः तस्य सम्पूर्णं श्रेयः प्रह्लादस्य मातुः एव ।
केनचिदुक्तमस्ति – “जननी जने तो भक्त जन, या दाता या सूर, नहीं तो जननी बाँझ रहे, व्यर्थ गँवाए नूर” ।
मातुः समस्तानां ज्ञानेन्द्रियाणां प्रभावः गर्भस्थशिशौ भवति । सा किं खादति? किं पठति ? किं शृणोति ? इत्येते सर्वे प्रभावकारिणः विषयाः सन्ति । महाभारते आगता अभिमन्योः चक्रव्यूहप्रवेशज्ञानस्य कथा सर्वैः ज्ञाता एव अस्ति । एषा कथा ऐतिहासिकी, साक्षीभूता च अस्ति । अतः संस्कारी सन् समाजे राष्ट्रे वा कथं जीवनीयम् इति तु माता एव पाठयति ।
बालकस्य जीवननिर्माणाय धैर्यं, क्षमा, सहनशीलता इत्यादीनां गुणानाम् आवश्यकता भवति । मातरि एते गुणाः अन्तर्निहिताः भवन्ति । एतेषां गुणानां कारणादेव माता बालकस्य त्रुटीः क्षाम्यति । यथा बीजम् एकस्मै वृक्षाय स्वस्य अस्तित्वं नाशयति तथैव माता अपि स्वस्य बालकस्य सुख-समृद्ध्यर्थं स्वसुखं त्यजति । तस्याः तपः, साधना, त्यागश्च निःस्वार्थ एव भवति । गुरोः वसिष्ठस्य निर्देशानुसारं कौशल्यया सम्पूर्णराजसुखानां त्यागं कृत्वा तपस्या कृता । तेन कारणेन भगवान् रामः पुरुषोत्तमः अभवत् । पूर्वम् एकः तपस्वी बालकः ध्रुवः आसीत् । स अपि मातुः प्रेरणया अमरत्वं प्राप्तवान् । शिवाजी जीजाबाई इत्यस्याः पुत्रः आसीत् । तेन मातुः प्रेरणया मुगल-शासकानां नाशः कृतः, छत्रपति शिवाजी इति विख्यातिः च प्राप्ता । इतिहासे एतादृशानि अनेकानि उदाहरणानि सन्ति ।
उपमादृष्ट्या लघुबालकः मृत्तिका इव, माता कुम्भकारः इव ज्ञेयः । कारणं बालकः अधिकांशतः मातुः सम्पर्के एव भवति । अतः माता यथा इच्छति तथैव संस्कारान् दातुं शक्नोति । यथा आयुष्यवृद्धिः भवति तथैव संस्कारैः मनुष्यस्य चरित्रनिर्माणं भवति । अतः भारतीयसंस्कृतौ माता एव सर्वप्रथमः गुरुः मन्यते ।
उच्यते – “माँ से बडा नहीं है कोई, गाते वेद पुराण हैं । सच मानो तो इस धरती पर माता ही भगवान् हैं” ॥
वर्गः:अन्ताराष्ट्रियविशेषदिनम्
विराटपर्व
इदं महाभारतस्य चतुर्थं पर्व अस्ति। अस्मिन् युद्धस्य पूर्वोद्योगः वर्णितोऽस्ति।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तुलाराशिः
तुला द्वादश राशिनां मध्ये एक:। द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
समत्वस्य सङ्केतरूपः तुलाराशिः । तुलायाः स्थालिकाद्वयम् इव उत्तमानुत्तमायाः निर्णयावसरे तुलाराशिः उत्तमन्यायाधीशवत् कार्यं करोति । विविधेशु अंशेषु सामरस्यानयनावसरे तुलाराशिः उत्तमं सामर्थ्यं प्रदर्शयति । तुलाराशिवताम् अपि अयं समत्वभावः विशेषतया भवति ।
अधिपतिः
वृषभ-तुलाराश्योः शुक्रः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां शुक्रः अमात्यः भवति यथा गुरुः । किन्तु गुरु-शुक्रयोः केचन मौलिकभेदाः भवन्ति । न्याययुत-स्पष्टजीवनशैलिं गुरुः सङ्केतयति । शुक्रः तु आवश्यकतानुगुणं सूक्तनिर्णयान् स्वीकुर्वन् समस्यानिरारणाय प्रयतमानः परोपकारस्वभावी अस्ति । वृषभराशिवन्तः समाजे प्रभाविजनैः सह उत्तमबान्धव्यं सम्पादयन्ति । तद्वारा स्वस्य अन्येषां च कार्याणि साधयन्ति । स्वस्य शक्तेः अपेक्षया अधिकं प्रचारं प्राप्नुवन्ति एते । कदाचित् अयं स्वभावः व्यतिरेकपरिणामं जनयेत् । समस्यापरिहरणे एतेषां सामर्थ्यम् अधिकम् इत्यतः सर्वेषां प्रीतिपात्रताम् आप्नुवन्ति ।
राशिभावः
तुलायाः सहजसप्तमभावः इति निर्दिश्यते । सर्वविधभागविषयाः तन्नाम जीवनसहचरी, वाणिज्ये सहभागः, स्नेहितैः सह सहभागः इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, चरसंज्ञकः, वायुतत्त्वं, पश्चिमदिशः स्वामी, अल्पसन्ततिः, श्यामवर्णः, शीर्षोदयी, शूद्रसंज्ञकः, दिनबली, क्रूरस्वभावः, पाद तथा जलराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वाभावः, विचारशीलः, ज्ञानप्रियः, कार्यसम्पादकः, राजनीतिज्ञश्च । शरीरजन्यप्रभावे नाभितोऽधः भागस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शुक्रः । यथा चोक्तम् –
स्म्बद्धानि अक्षराणि
तुलाराशौ चित्तायाः ३,४ पादौ स्वात्याः चत्वारः पादाः, विशाखायाः १,२,३ पादाः च भवन्ति इत्यतः '''रा, री, रू, रे, रो, ता, ती, तू, ते ... ''' इत्येतानि अक्षराणि कन्यासम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् सेप्टेम्बर्-मासस्य २४ दिनाङ्कतः अक्टोबर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां तुलाराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उद्योगपर्व
इदं महाभारतस्य पञ्चमं पर्व अस्ति। अस्मिन् महाभारतयुद्धस्य प्रथमः भागः वर्ण्यते, यस्मिन् भीष्मः कौरवाणां सेनापतित्वेन भवति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भीष्मपर्व
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
किन्नरिजोगिजनाङ्गः
किन्नरिजोगिजनाङ्गस्य वेषभूषणानि
कर्णाटकस्य वृत्तिगायकपरम्परायाम् अतिप्रमुखाः एते । गायन्तः एव जीवनं  कुर्वन्तः सन्ति एते विशिष्टजनाः ।  शिरसि उष्णीषम्, उष्णीषस्थं  त्रिशूलं, काचकशलाकाभिः निर्मितं  गुळोपुनामकं वस्तु, शिरसि वर्णमयं पिच्छगुच्छं, कृष्णवर्णस्य करांशुकं, वेष्टिः, कण्ठपूर्णाः दीर्घाः मौक्तिकमालाः, कृष्णवर्णस्य प्रावारकः, तस्य उपरि वर्णरञ्जितसूत्रैः विन्यासीकृतः राङ्कवः ,कर्णे कर्णकुण्डलं, हस्ते किन्नरिनामकं तन्त्रिवाद्यं(कण्डोलवीणा), पादे नूपुरं, स्कन्धे प्रसेवः च एतेषां वेषभूषणानि  ।
यो मां पश्यति सर्वत्र...
अन्वयः
यः मां सर्वत्र पश्यति सर्वं च मयि पश्यति, तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ।
किन्नरिजोगिजनाङ्गः
स्थानानि
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
यो मां पश्यति सर्वत्र...
अर्थः
यः सर्वेषु भूतेषु मां पश्यति, मयि सर्वमपि भूतजातं पश्यति तस्य कदापि अहं परोक्षतां न गच्छामि । सोऽपि मम परोक्षतां न गच्छति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
30 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जोनास् एड्वर्ड् साक्
इति पत्रिकायाः मुखपुटे प्रकाशितं प्रयोगनिरतस्य जोनास् एड्वर्ड् साकस्य चित्रम्]]
(कालः – २८. १०. १९१४ तः १९९५)
अयं जोनास् एड्वर्ड् साक् (Jonas Edward Salk) "पोलियो”–रोगस्य औषधस्य संशोधकः । एषः जोनास् एड्वर्ड् साक् १९१४ वर्षे अक्टोबरमासस्य २८ तमे दिनाङ्के अमेरिकादेशस्य न्यूयार्क्-नगरे जन्म प्राप्नोत् । अस्य जोनास् एड्वर्ड् साकस्य पितरौ मूलतः पोलेण्ड्-देशस्थौ । ततः अमेरिकादेशम् आगत्य उषितवन्तौ आस्ताम् । अस्य जोनास् एड्वर्ड् साकस्य अध्ययनं न्यूयार्कविश्वविद्यालयस्य वैद्यकीयविद्यालये अभवत् । सः १९३० तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । १९४० तमवर्षस्य अनन्तरं "सार्वजनिक–आरोग्यविद्यालयमिषिगन् (मिषिगन् स्कूल् आफ् पब्लिक् हेल्त्) तथा वैद्यकीयविद्यालय–पिट्स्बर्ग (पिट्स्बर्ग् स्कूल् आफ् मेडिसिन्) इत्यत्र च शिक्षकरूपेण कार्यम् अकरोत् ।
सः जोनास् एड्वर्ड् साक् अध्ययनकालतः अपि विषाणूनां (वैरस्) विषये आसक्तः आसीत् । ते विषाणवः अतिसूक्ष्माः । तेषां दर्शनम् एलेक्ट्रान्–मैक्रोस्कोप्–द्वारा एव करणीयम् । ते विषाणवः अन्येषां जीविनां शरीरे जीवन्ति । ते परावलम्बिनः । तादृशानां विषाणूनां विषये आसक्तः जोनास् एड्वर्ड् साक् १९४२ तमे वर्षे संशोधन–फेलो प्राप्तवान् । तथा विद्यार्थिवेतनं प्राप्य "इन्फ्लुयेञ्जा”–रोगस्य कारणीभूतानां विषाणूनां विषये संशोधनं कृतवान् । तदनन्तरं "पोलियो-मैलिटिस्”–रोगस्य निवारणस्य उपायानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । सः "पोलियो”–रोगः विश्वे सर्वत्र व्याप्तः रोगः । तस्य रोगस्य कारणीभूताः विषाणवः मुखद्वारा एव शरीरं प्रविश्य मस्तिष्कम् आवृण्वन्ति । तेन "पोलियो”–रोगेण पीडिताः बहवः गुणमुखाः भवन्ति । किन्तु विषाणवः यदि तीव्ररूपेण आक्रमिताः भवन्ति तर्हि नाड्यः सर्वाः क्षीणाः भवन्ति । ततः ते रुग्णाः अतिदुर्बलाः भवन्ति । अयं जोनास् एड्वर्ड् साक् तेषां "पोलियो”–रोगाणूनां विषये गभीरम् अध्ययनम् अकरोत् । एण्डर्स इत्यादयः विज्ञानिनः "पोलियो”–विषाणूनां कृतकरूपेण वर्धने सफलतां प्राप्तवन्तः आसन् । तस्य संशोधनस्य उपयोगं प्राप्य अयं जोनास् एड्वर्ड् साक् तेषां विषाणूनां निश्शक्तकरणस्य विषये अवधानम् अददात् । रोगाणून् सम्पूर्णतया अमारयित्वा रोगकारकाणां नियन्त्रणस्य प्रतिविषम् (आण्टिबाडीस्) महता श्रमेण संशोधितवान् ।१९५२ तमवर्षाभ्यन्तरे संशोधितम् औषधं तदा एव "पोलियो”–रोगेण पीडितेभ्यः बालेभ्यः अददात् । ते बालाः स्वस्थाः अभवन् । तदेव सूच्यौषधम् अरोगिभ्यः बालेभ्यः यदा अददात् तदा तेषु बालेषु "पोलियो”–रोगस्य विरुद्धं रोगनिरोधकशक्तिः अवर्धत । तदनन्तरं १९५४ वर्षादारभ्य "पोलियो”–रोगस्य औषधम् अधिकप्रमाणेन उत्पादयितुम् आरब्धवान् । सः विषयः विश्वाद्यन्तं बहुशीघ्रं प्रसृतः । "पोलियो”–रोगस्य निवारणस्य अनन्तरं सः जोनास् एड्वर्ड् साक् "क्यान्सर्”–रोगस्य परिहारस्य विषये संशोधनम् आरब्धवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वृश्चिकराशिः
वृश्चिकराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
वृश्चिकः स्वयमेव अन्यान् न पीडयति । अन्ये यथा न पीडयेयुः तथा अगोचररूपेण अटन् भवति । किन्तु पीडितः यदि भवेत् तर्हि विषयुक्तेन पृच्छेन कष्टं यच्छति एव । स्वेन आयुधेन पीडाः अतिक्रान्तुं प्रयतते । अग्रिमपरम्परायै जन्मदानाय स्वस्य निवृत्तिः तस्य औदार्यद्योतकम् अस्ति । अस्य राशिवताम् अपि एते विशेषगुणाः भवन्ति । भावाभिव्यक्तौ ते अतीव समर्थाः ।
अधिपतिः
मेष-वृश्चिकयोः अधिपतिः कुजः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां कुजः भवति दण्डनायकः । निर्णयानाम् अन्वयनशक्तिः, अद्भुतनिर्वहणाशक्तिः, न्याययुत-योजनायुतजीवनाय प्रयत्नशीलता च कुजस्य स्वभावः । मेषराशिवन्तः निर्णयानां कार्यान्वयनविषये अतीव जागरूकाः भवन्ति । अन्येषाम् आधिपत्यं, स्वीये कार्ये अन्येषां प्रवेशं च एते न सहन्ते । समीचीनतया कार्यनिर्वहणं, अन्यैः कार्यकारणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । एते सर्वदा अपि कस्मिंश्चित् कार्ये मग्नाः भवन्ति । परिश्रमेण एव आनन्दः अनुभूयते एतैः । कार्यकरणे सर्वे क्लेशाः आनन्देन एव एतैः सम्मुखीक्रियन्ते ।
निर्वहणकार्ये अत्युत्तमा व्यवस्था एतैः क्रियते । रक्षणाविभागे एते प्रत्यक्षपात्रं वहन्ति । कार्यं समग्रदृष्ट्या परिशीलयन्तः स्वीयं कार्यम् इति भावयन्तः कार्योन्नतिं सम्पादयन्ति । अन्येषाम् आदर्शप्रायाः भवन्ति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
स्थिरसंज्ञकः, शुभ्रवर्णः, स्त्रीजातिः, जलतत्त्वम्, उत्तरदिशः स्वामी, रात्रिबली, कफप्रकृतिः, बहुसन्ततिः, ब्राह्मणवर्णः, अर्धजलचरराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः :शीर्षोदयोऽथ स्वल्पाङ्गो बहुपाद् ब्राह्मणो बली ।
स्म्बद्धानि अक्षराणि
वृश्चिकराशौ चित्तायाः विशाखायाः ४ पादः, अनुराधायाः ४ पादाः, ज्येष्ठायाः ४ पादाः च भवन्ति इत्यतः '''तो, ना, नी, नू, ने, नो, या, इ, ई ... ''' इत्येतानि अक्षराणि कन्यासम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्कतः नवेम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां वृश्चिकराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जागीरोड
जागीरोड (জাগীৰোড) असमराज्यस्य एकं नगरम् अस्ति। मोरीगांव मण्डले, मायोङ्ग उपमण्डले स्थित जागीरोड। कोलोङ्गनद्याः दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति।
व्युत्पत्तिः
पूर्वं नखोला इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत्, परन्तु भारतस्य ब्रिटिशशासने बाङ्गलादेशस्य नोआखाली इति नामेन सह बहुधा भ्रमस्य कारणात् अस्य स्थानस्य परिवर्तनं जागीरोड् इति कृतम्। यतः मोरिगांवस्य एकं स्थानं जागी इति मार्गः अस्मात् स्थानात् गच्छति।
प्राचीनकाले कचारिभिः सह जोङ्गलबल्हुभिः सह युद्धम् आसीत्। सः पराजितः सन् निवृत्तः अभवत्। यत्र सः कलङ्गस्य जलं पिबितुं स्थगितवान्, तत् पश्चात् राहा इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत्। कलङ्गं उत्प्लुत्य पलायितं यत्र स्थानं जगी इति एवं च जगीरोड् इति प्रसिद्धं स्थानम्।
भूगोलशास्त्र
जागीरोड् भारतस्य असमस्य मोरिगांवमण्डले स्थितं नगरम् अस्ति। इदं ब्रह्मपुत्रनद्याः दक्षिणतटे गुवाहाटी-नगरात् पूर्वदिशि प्रायः ५५ किलोमीटर् दूरे स्थितम् अस्ति।
समुद्रतलात् ५२ मीटर् परिमितं ऊर्ध्वता अस्य नगरस्य, निम्नपर्वतैः, उपत्यकैः च लक्षणीये प्रदेशे स्थितम् अस्ति। अयं क्षेत्रः ब्रह्मपुत्र-उपत्यकायाः भागः अस्ति, यस्याः उर्वरजलोढभूमिः प्रसिद्धा अस्ति। देशस्य सर्वाधिक उत्पादक कृषि प्रदेशेषु अन्यतमः अस्ति।
इतिहास
अस्य नगरस्य प्राचीनकालस्य समृद्धः इतिहासः अस्ति। अस्मिन् क्षेत्रे एकदा तिवाः, कचारीः, कार्बीः च इत्यादयः विविधाः जनजातयः-समुदायाः च निवसन्ति स्म। मध्ययुगीनकाले जगीरोड् तिवाराज्यस्य भागः आसीत्, यस्मिन् तिवावंशस्य शासनम् आसीत्।
मार्गं
राष्ट्रियराजमार्गः २७, भारतस्य पूर्वपश्चिमराष्ट्रियराजमार्गः यः पोरबन्दरतः आरभ्य सिलचरनगरे समाप्तः भवति। जगीरोड् मार्गेण गत्वा राजधानी गुवाहाटीं जागीरोड् इत्यनेन सह सम्बध्दयति। मोरीगांवमार्गेण जगीरोडः अपि मोरीगांवेन सह सम्बद्धः।
रेलः
भारतीयरेलमार्गस्य गुवाहाटी-लामडिंग् लाईन जागीरोड् रेलस्थानकेन गच्छति। अस्मिन् स्टेशने बहवः अन्तरनगरीय-यात्री-रेलयानानि स्थगितानि सन्ति।
सन्दर्भः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम्
कर्णपर्व
इदं महाभारतस्य नवमं पर्व अस्ति। अस्मिन् महाभारतयुद्धस्य सः भागः वर्णितः यस्मिन् कर्णः कौरवाणां सेनापतित्वेन भवति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नाशिक
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति नाशिकमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नाशिकनगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया