cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
खुदीराम बोस
लोकप्रियता
मरणतोत्तरं खुदीरामस्य ख्यातिः चतसृषु दिक्षु प्रसरिता । वङ्गप्रदेशस्य सूत्रकाराः तस्य नाम्ना नवीनस्य धौतवस्त्रस्य आविष्कारम् अकुर्वन् । इतिहासविदां मतानुसारं वङ्गप्रदेशस्य सर्वेभ्यः क्रान्तिकारिभ्यः खुदीरामः अनुसरणीयः अभवत् । विद्यार्थिनः तस्य मृत्योः शोकम् आचरन्तः अनेकेभ्यः दिनेभ्यः शालां, महाविद्यालयं च न गन्तवन्तः । सर्वेऽपि युवानः खुदीरामस्य नाम्ना निर्मितं धौतवस्त्रं धृत्वा तस्मै श्रद्धाङ्जलिं यच्छन्तः आसन् ।
सन्दर्भः
वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
बागलकोटेलोकसभाक्षेत्रम्
बागलकोटेलोकसभाक्षेत्रं कर्णाटकस्य २८ लोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् । एतत् क्षेत्रं १९६७तमे वर्षे  अस्तित्वे आगतम् ।
विधानसभाक्षेत्राणि
बागलकोटेलोकसभाक्षेत्रे प्रकृतं कर्णाटकस्य विधानसभायाः अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१२७०
१२७० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१२७० १२७० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जार्ज् कार्लिन्
महोदयेन एतेन एच्.बी.ओ. दूरदर्शनवाहिन्याः कृते १४ पृष्ठानां हस्यधारावाहिनी कृता । गत १९८० तमे वर्षे कार्लिन् आक्ट् अमेरिक समाजं, तत्रत्यां संस्कृतिं च अधिकृत्य महतीं टीकां अकरोत्। किञ्च क्रि.श. २००८ तमे वर्षे विश्वस्य प्रसिद्धेषु शतं हस्यकलावित्सु द्वितीयं स्थानं प्राप्नोत्। प्रथमस्थानं रिचर्ड् प्रियर्, तृतीयं स्थनं च लेन्नी ब्रूसर् महोदयाभ्यां स्वीकृतम्।
एषः जानि कार्सिन् महोदयस्य काले दि टुन्नैट् शो प्रदर्शने भागं गृहीतवान्। एतस्य प्रथमा धारावाहिनी "स्याटर्दे नैट् लैव्"। एतस्य मरणात् चतुर्मासात् पूर्वम् अन्तिम एच्.बी.ओ. नटनं चलनचित्ररूपेण आगतम्। अमेरिकादेशस्य अद्भुतहास्यनटेन २००८ तमे वर्षे "मार्क् ट्वैन्" प्रशस्तिः प्राप्ता।
जीवनकथा
जार्ज् कार्लिन् महोदयः मनहट्टन् इति प्रदेशे अजयत। प्याट्रिक् कर्लिन् महोदयः एतस्य पिता। एतस्य द्वितीयः पुत्रः जार्ज् कर्लिन्। पिता राष्ट्रियविज्ञापिकासंस्थायां व्यवस्थापकः आसीत्। न्यू यार्क् इति स्थले वसति स्म। प्यट्रिक् महोदयस्य पत्नी मेरी चिरि। एषा कार्यदर्शी भूत्वा कार्यं निर्वहति स्म। मूलतः एते ऐरिश् वंशजाः रोमन् केथोलिक् मतम् अनुसरन्ति स्म।
दुरदृष्टवशात् यदा कार्लिन् महोदयः द्वैमासिक शिशुः आसीत् तदैव माता पितरौ विच्छेदनं प्राप्तवन्तौ। अस्य मातमहः डेनिस् चेरि ऐरिश् देशजः आसीत्। परं न्यू यार्क् प्रदेशे आरक्षकः आसीत्। एतस्य मातमह्याः नम ओ ग्राडी इति। अमेरिकादेशं प्रति आगमनात् पूर्वं नाम परिवर्तनम् अकुर्वन्। कार्लिन् महोदयः आङ्ग्लभाषाप्रौढिमां मातुः सकाशात् ज्ञातवान्। मात्रा सह अस्य सम्बन्धः समीचीनः नासीत् अतः अनेकवारं गृहं त्यक्‍त्वा अन्यत्र गच्छति स्म।
कर्लिन् महोदयस्य आन्तरिकम् जीवनम्
जार्ज् कर्लिन् महोदय: क्रि श १९५० तमे वर्षे आगस्ट्मासे ओहियो इत्यत्र ब्रिण्डा होस्ब्रिक् इति कन्यकाम् दृष्टवान् । ततः १९६२ तमे वर्षे जून् मासृ तया सह विवाह: अभवत् । तयो दम्पत्यो: एकैक: पुत्र: कैल्ली । अयं पुत्र: १९६३ तमे वर्षे जुन् मसस्य २५ दिनान्के अजायत । तस्य पत्नी ब्रिण्डा महोदया १९९६ तमे वर्षस्य मे मसस्य ११ दिनाङ्के अर्बुदरोगेण मृता अभवत । क्रि श १९९६ तमे नवम्बर् मासे कार्लिन् सिल्लि वाडे इति कन्यया सह परिचय: प्राप्तः । सा अपि हास्यलेखिका आसीत् । क्रि श १९९७ तमे वर्षे तयो: विवाहः अभवत् । कार्लिन् महोदय: रोमन्क्यथोलिक् मतीय: आसीत् । तस्मिन् धर्मे देवे च आसक्तिः नासीत् । स: तयो: टीकाम् करोति स्म । धर्मानुयायिनम् अपि निन्दति स्म । अस्य जीवनस्य अन्तिमकाले ’फिक्षनल किड स्टफ्’ इति बैबल ग्रन्थम् वर्णयति स्म । तस्य द्वितीये पुस्तके कार्लिन् महोदय: अवर्णयत् यत् स: सूर्यदेवम् प्रार्थयति । सः क्रि श २००४ तमे वर्षे कस्मिंश्चित् संवादकार्यक्रमे उक्तवान् यत् पुष्पाणि तस्य वैयक्तिकजीवनं प्रति साहाय्यम् अकुर्वन् इति ।
वृत्तिजीवनम्
क्रि श १९५९ तमे वर्षे जार्ज् कार्लिन् तथा जाक् बर्न्स् च मिलित्वा समूहमेकम् आरभत । एतौ एकस्याम् आकाशवाण्यां के.एक्स्.ओ.एल् फोर्त्वर्ण तेक्सस् इत्यत्र कार्यं निरवहन् । तत: १९६२ तमे वर्षे प्रत्येक कलावित् भूत्वा प्रसिद्धिम् प्राप्तवान् । एष महोदय: अमेरिका देशस्य संस्कृतिः, क्रैस्तीयाः, राजकीयविषयः, आहार:, वार्ता, देशभक्तिः, तन्त्रज्ञानम् इत्यादिश्हु सर्वेषु विषयेषु विमर्शाम्, कृतवान् । एतस्य अन्तिममतचालनम् १९९२ तमे वर्षे अभवत् । एवम् विश्वप्रसिद्धस्य कार्लिन् महोदयस्य नटनं तस्य योगदानं च अमेरिका जनाः अद्य अपि स्मरन्ति ।
नटनाप्रभावः
कार्लिन् महोदयस्य नटना प्रभावः अन्येषां कृते एवम् अस्ति । देनी केय्, जोनातन् विन्टर्स्, लेन्नी ब्रूस्, रिचर्ड् प्रयार्, जेर्री लूइस्, मोर्ट् सह्ल्, स्पैक् जोन्स्, अर्नी कोवाक्स् च। क्रिस् रोक्, जेर्री सैन्फ़ील्ड्, लूइस् ब्लाक्, जोन् स्टूवर्ट्, स्तीफन् कोल्बेर्ट्, बिल् मेहर्, पाट्रीस् ओ नील्, आडम् करोला, कोलिन् क्विन्, स्टीवन् रैट्, मिच् हेड्बर्ग्, रसेल् पीतर्स्, जे लेनो, बेन् स्टिलेर्, केविन् स्मित्, क्रिस् रश् च एते महोदयाः कार्लिन् महोदयेन प्रभाविताः असन्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आङ्ग्लचलच्चित्राभिनेतारः
स्यमन्तकोद्धारम्
स्यमन्तकोद्धारं व्यायोगकोटिकं रूपकम् । अस्य प्रणयनं ख्रीष्टाब्दस्य १६३१ वर्षे सञ्जातम् । अत्र मिथ्यावादो यत् कृष्णे न स्यमन्तक-मणि-कृते प्रसेनो हत इति । कृष्णः मित्राणि प्रति सन्देशं प्रेषयति -
सस्नेहदृष्ट्या चिरमेव दृष्टो युष्माभिरासीदमलो हि कृष्णः।
मिथ्यापवादं व्यपनीय भूयः स्नेहं पुराणं पुरतः स पायात्।।
तस्मात् स्थानात् कृष्णो जाम्बवतो गृहमगच्छत् । तत्र तस्य व्यायोगोचितो वार्तालापोऽभूत्।
विषयवस्तु
स्यमन्तकोद्धारो नाम व्यायोगस्त्वेकाङ्की सन्नपि पञ्चदृश्यपरिलसितोऽस्ति । प्रत्येकं दृश्यमङ्कायमानं वर्तते । सर्वाणि पात्राणि तत्र सङ्घीभूय नान्दीपाठं पठन्ति । नाट्यारम्भार्थं प्रस्तावनायां पारिपार्श्वकादयः रूपकवस्तुसम्बन्धनिबन्धिनीं काञ्चित्कल्पितघटनासमस्यां समुपस्थापयन्ति । अष्टादशशतके प्रस्तावनान्ते तु एतादृक् अविधम् आयोजनं सुप्रचलितमासीत् । सर्पदंष्टं कञ्चिद् विलोक्य ब्रवीति सूत्रधारः -
विषघ्नं मणिमाहर्तुं गच्छामि गिरिकन्दरम्।
वनदेवी-जाम्बवद्-विष्णुशक्तिग्रभृतीनां मानवरूपेण रङ्गमञ्चावतरणं छायातत्त्वात्मकं प्रतिभाति। चतुर्थदृश्ये स्यमन्तकमणियुग्मप्राप्तुकामस्य दारकस्य बालहठसुलभं संविधानं विशेषरमणीयमेव । रूपकेऽस्मिन् वीररस एवाङ्गीरसपदं प्रापितः किन्तु एतस्याद्यन्तव्यापिनी स्थितिर्नास्ति । अन्तिमदृश्यं सर्वथा शृङ्गारपरिलसितमेव । शब्दविन्यासः समप्रसंस्थानशोभावर्द्धक एवास्ति । यथा अधस्ताच्छ्लोके वनप्रियकोकिलस्य प्रयोगः -
बहुश्रुतानां भवतां समागमाद् विशीर्यते मुग्धजनस्य मन्दता।
वसन्तसङ्गाज्जडिमानमात्मनो वनप्रियो मुञ्चति पञ्चमस्वरे॥
कालीपदस्त्वेकोक्तीनां प्रभविष्णुतायां विशेषरूपेण आस्थावान् वर्तते । रूपकेऽस्मिन् गीता नां प्रयोगो बाहुल्येन कृतः कविना । बहुविधप्रयोजनानुसारम् अनेकगीतसमावेशोऽस्ति । वनदेवी तु योग्यतानुसारं सर्वत्रैव गायति । यथा -
'तापस-पूजित, कौस्तुभशोभित भक्तवशीकृतविश्वपते।'
न केवलं गीतस्य पञ्चमदृश्येऽपितु रङ्गपीठे नृत्यस्यापि समायोजनमस्ति। कुमार्यो नृत्यन्ति, गायन्ति च । स्यमन्तकोद्धारस्य सूक्तिराशिरपि रमणीयोऽस्ति । यथा -
१. जनेषु लब्धमानस्य गुणाढ्यस्य मनस्विनः ।
जीवनं मरणं साक्षादपवादो भवेद् यदि।।
२. यदेव पश्यन्ति महाजनानां वृत्तं जनास्तत्र रतिं श्रयन्ते ।
कलङ्कसंशयक्षिप्तैः कटाक्षैर्जनसंसदि ।
बान्धवैरीक्ष्यमाणानां जीवनं मरणायते।।
रूपकेऽस्मिन्नारभट्याश्चरमकोटिको विन्यासः समुपलभ्यते।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:कृष्णः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:महाभारतम्
जगन्नाथः
पण्डितजगन्नाथः (Pandita Jagannātha) संस्कृत भाषायाम् उत्तण्डकविरासीद् । सः शहजहान्सार्वभौमस्य आस्थाने कविरासीदित्यवगम्यते । पितुः पेरुभट्टस्य मातुर्लक्ष्म्याश्च पुत्रो तैलङ्गदेशावयवमुनागुण्डाभिधग्रामवासी वेजिनतीजातीयो जगन्नाथो गोदावरीमण्डलस्य भूषणमासीत् । तस्याभिजनं नाम 'उपद्रष्टा’ इत्यासीत् । स स्वाध्य्यनविषये स्वयं लिखति – '''श्रीमज्ज्ञानेन्द्रभिक्षोरधिगतसकलब्रह्मविद्याप्रपञ्चः '''काणादीराक्षपादीरपि गहनगिरो यो महेन्द्रादवेदीत् । '''देवादेवाध्यगीष्ट स्मरहरनगरे शासनं जैमिनीयं '''शेषाङ्कप्राप्तशेषामलभणितिरभूत् सर्वविद्याधरो यः ॥ जगन्नाथः शाहजहानमकस्य मुस्लिमशासकस्य सभायामासीत् । शाहजहां १६२८ तः १६३८ ई. पर्यन्तं राज्यमकरोत् । अतो जगन्नाथस्य समयविषये कोऽपि संशयो नोदयते । शाहजहांनृपतेः पुत्रो दारासिकोहो जगन्नाथस्य पोषकः आसीत् । जगन्नाथः कस्यांचन यवनयुक्त्यामासक्तो जातिच्युतो भूत्वा तामुपयेमे इति प्रवादो जगन्नाथस्य नाम्ना प्रचारिताभिः कविताभितपि पुष्टिं नीयते । तस्यां मृतायां जगन्नाथो राजाश्रयं परित्यज्य मथुरामायातो यत्र तस्य १६७४ ई. वर्षे मृत्युरभवत् । मृत्योः पूर्वं स प्रायश्चितं कर्तुमपि सन्नध्द आसीत् परं तत्कालप्रसिध्दौ पण्डितौ भट्टोजिदीक्षिताप्पय्यदीक्षितौ नानुमेनाते । तत्र कारणं तयोर्जगन्नाथेन सहशास्त्रीयमतभेद एवोच्यते ।
जन्म
अस्य पिता पेरुभट्टः, माता च लक्ष्मीदेवी । पेरुभट्टः महापण्डितः आसीत् । जगन्नाथपण्डितविषये अनेकाः दन्तकथाः प्रचलिताः भवन्ति । अस्य यवनतरुणीसम्बन्धं वर्णयन्तः बहवः श्लोकाः समुपलभ्यन्ते । परन्तु अस्मिन् विषये सुदृढं प्रमाणं नोपलभ्यते ।
कृतयः
जगन्नाथेन बहवो ग्रन्थाः विरचिताः । अलङ्कारशास्त्रे अनेन विरचितः रसगङ्गाधरः सर्वानपि प्राचीनालङ्कारग्रन्थानतिशेते । जगन्नाथः न केवलं कविः शास्त्रज्ञ: च अपि तु महान् भगवद्भक्तोऽपि बभूव । तन्निर्मिताः पञ्चलहर्यः तस्य भगवद्भक्तिं सूचयन्ति ।
प्रशंसा
जगन्नाथः दिल्लीश्वरस्य शहजहान् -सार्वभौमस्य तत्पुत्रस्य दाराशिकोहस्य च बहुमानपत्रं बभूव । भामिनीविलासनाम्नि ग्रन्थे जगन्नाथः स्वयमेव कथयति -
"सार्वभौम श्री शहजहांप्रसादाधिगतपण्डितराजपदवीराजितेन-" इति ।
जगन्नथपण्डितः अप्पय्यदीक्षितानां समकालिकः इति प्रवादोऽपि प्रमाणकोटिं नाधिरोहति ।
सम्बद्धाः लेखाः
जगन्नाथः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
अन्वयः
अहम् इदं सविज्ञानं ज्ञानं ते अशेषतः वक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अन्यत् ज्ञातव्यं भूयः इह न अवशिष्यते ।
अर्थः
अहम् एतत् अनुभवसहित परमात्मज्ञानं ते अशेषतः वक्ष्यामि । एतद् यदि जानासि तर्हि पश्चात् अस्मिन् लोके ज्ञातव्यम् अन्यत् किमपि ते न अवशिष्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
एवं सततयुक्ता ये...
श्लोकः
अर्जुन उवाच -
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
एवं सततयुक्ताः ये भक्ताः त्वां पर्युपासते ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥
अन्वयः
ये भक्ताः एवं सततयुक्ताः त्वां पर्युपासते, ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ?
अर्थः
ये भक्ताः सर्वाणि कार्याणि समर्प्य नित्यसमाहिताः विश्वरूपं सर्वज्ञं त्वां सेवन्ते, ये पुनः अविनाशि अतीन्द्रियं निर्विशेषं तत्त्वं पर्युपासते तेषु उभयेषु के भक्ताः अतिशयेन योगविदः ?
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
01 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुबन्धुः
सुबन्धुः सुप्रसिद्धस्य 'वासवदत्त' नामकस्य गद्यकाव्यस्य रचयिता। एतस्य कालः क्रि. श. षष्टं शतकम् इति श्रूयते। सुबन्धुः स्वस्य ग्रन्थे 'श्रीपर्वतः इव सन्निहितः मल्लिकार्जुनः' इति श्रीशैलविषये उक्तवान् इत्यतः एषः दाक्षिणात्यः स्यात् इति विदुषाम् अभिप्रायः। अस्य काव्ये वर्णनात्मकः भागः अधिकः । यद्यपि सुबन्धुना स्वकाव्ये उपमा, रूपकम्, विरोधाभास:, उत्प्रेक्षा, परिसंख्या इत्यादीनाम् अलङ्काराणाम् उपयोगः कृतः, तथापि श्लेषालङ्कारविषये एतस्य महती प्रीतिः। अस्य भाषा सुलभा, सरला च । 'वासवदत्ता' एका एव अस्य कृतिः ।
कालः
सुबन्धुस्थितिकालमादय पण्डिता वैमत्यं भजन्ते । केचित्तु बाणप्रभावितमते एव बाणपरवर्तिनं मन्यन्ते केचित्तु बाणमेव सुबन्ध्वनुगामिनं मत्वा सुबन्धुं बाणपूर्ववर्तिनं मन्यन्ते । प्रथमपक्षधराणामग्रणीः कृष्णमाचार्यमहोदयो यदा द्वितीयपक्षधराणां काणेमहाभागः । उभावेव महाशयौ स्वं स्वं पक्षं दृढतया प्रस्तुतवन्तौ । किन्तु प्रमाणपरिधौ प्रथमपक्षधरा अवरत्वमाप्नुवन्ति । वस्तुतस्तु सुबन्धोः बाणपूर्ववर्तित्वे स्वयं बाण एव प्रमाणं किमुतान्ये । स हर्षचरिते स्वयमेव कथयति -
कवीनामागलद्दर्पो नूनं वासवदत्तया।
शक्त्येव पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम्।।
पतञ्जलिरपि भाष्यकारो वासवदत्ताऽऽख्यकाव्यं स्मरति। यथोक्तं तत्र - 'अधिकृते ग्रन्थे—बहुलं लुग्वक्तव्यः। वासवदत्ता सुमनोत्तरा न च भवति भैमरथी' इति । समुद्रगुप्तः स्वीये कृष्णचरितमहाकाव्ये राजकविवर्णनप्रसङ्गे स्मरति सुबन्धुं तस्य कृति वासवदत्ताञ्च । तत्रोक्तम् -
अकलङ्को रसाम्भोधिमुद्वर्तयति यः सदा॥
व्याहारसौष्ठवमुदारसं महार्घं यन्नाटकं सुरभि गर्भितनाटकञ्च ।
तद्वत्सराजचरितं मृदुभावहारि कृत्वा सुबन्धुरभवत्कृतिनां वरेण्यः।।
बिन्दुसारस्य नृपतेः स बभूव महाकविः ।
किन्तु सेहे न तद्गर्वं तिरश्चक्रे च तां संभाम्।।
उरगाभे नृपे तस्मिन् कुद्धे बन्धयितं कविम् ।
सरस्वती मुमोचाथ तं देशं सोऽत्यजत्तदा।।
विद्वाञ्जयी वत्सराजो दृष्ट्वा वैदुष्यमुत्तमम् ।
पञ्चग्रामान् ददौ तस्मै निजां भगिनिकां तथा॥
एवमेव अवन्तिसुन्दरीकथायां दण्डी कथयति -
तस्यैव हृदयं बध्वा वत्सराजो...........॥ ६ ॥
अनेन मन्यते यत्सुबन्धुः मगधेशस्य बिन्दुसार स्य सभापण्डित आसीत् । बिन्दुसारो चन्द्रगुप्तमौर्य स्य पुत्रः अशोक स्य पिता च । बिन्दुसारस्य समयस्तेन विक्रमपूर्वतृतीयशतकमभितो (२४१-२१६ ) दृश्यते । समुद्रगुप्तकथनानुसारेण सुबन्धोः अपराऽपि कृतिरासीद् वत्सराजचरितं नाम नाटकम् । यद्यपि निश्चयेन तु नैव तस्य पुष्टिः भवति, तथापि एतदनुमीयते यत्पतञ्जलिना आख्यायिकारूपेण स्मृता बाणभट्टेन श्रुता ('गतया कर्णगोचरम्' इति कथनात्सम्भवति ग्रन्थोऽयं बाणेनापि श्रुत एव स्यान्न तु दृष्टः) वासवदत्ता सुबन्धोरेव कृतिः सम्भवति । यदा हि बाणभट्टसमयेऽपि ग्रन्थोऽयं दुर्लभ आसीत्तदाऽस्य मौलिकं रूपं कीदृशमासीदिति तु नैव निश्चयेन अनुमातुं शक्यते । सम्भवति बाणपश्चाद्वर्तिना केनाऽपि कविना ग्रन्थस्य काचित्प्रतिर्लब्धा कानिचिदंशानि प्रक्षिप्यापि संस्कृता प्राचीनकविनाम्नैव प्रचारिताऽपि । तेन हि तत्र -
'मुधेवेन्दुमती महिष्यप्यजानुरागिणी बभूव'
'विफलमेव दुष्यन्तस्य कृतेर्दुर्वाससः शापमनुबभूव शकुन्तला' इति कालिदासीयकृतिस्मारकाणि।
'हृदयं विलिखितमिव उत्कीर्णमिव प्रत्युप्तमिव कीलितमिव वज्रलेपघटितमिवमर्मान्तरस्थितमिव•••••कन्दर्पकेतुं मन्यमाना' इति च भवभूतिग्रन्थस्मारकाणि।
'न्यायस्थितिमिवोद्योतकरस्वरूपा' इति न्यायवार्तिककर्तुरुद्योतकरस्य स्मारकाणि ।
सरस्वतीदत्तवरप्रसादश्चक्रे सुबन्धुः सुजनैकबन्धुः।
प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्ध्यनिधिर्निबन्धम् ॥ १३ ॥
इति पद्ये लिट्लकारप्रयोगेणापि परिपुष्यते । नावश्यमेव कविरात्मानं कृते लिटं प्रयुनक्ति । एतद्विषयो परम्परा त्वेतादृशी - 'रघूणामन्वयं वक्ष्ये' (कालिदासः), 'वाग्देवतायाः साम्मुख्यमाधत्ते' (विश्वनाथः), 'परामृशति' (मम्मटः), 'ग्रथितं रक्तिलगोमिसूनुनेदम्' (भामहः), 'तेन ब्रूमः सहृदयसमः प्रीतये' (ध्वन्यालोककारिकाकारः) । तेन हि पद्येऽत्र लिटः प्रयोगोऽवश्यमेवास्य प्रक्षिप्तत्वं साधयति । यदि हि सुबन्धुनेदं स्वयमुक्तमभविष्यत्तदा 'चक्रे' इत्यस्य ‘अकरोत्' इत्यस्य वा 'कुर्वे' इत्यस्यापि प्रयोगः कृतोऽभविष्यत् । यथा -
'सरस्वतीदत्तवरप्रसादोऽकरोत्सुबन्धुः' वा 'सरस्वतीदत्तवरप्रसादः कुर्वे सुबन्धुः' इति कथनेऽपि न कोऽपि हानिः।यदि साम्प्रतिकस्वरूपमेव वासवदत्तायाः मौलिकं रूपं मन्यते, तदा तु सुबन्धोः समयो भवभूतेरपि पश्चाद्वर्ती सिध्यति । भवभूतिः यशोवर्मणः कान्यकुब्जेश्वरस्य सभापण्डित आसीदिति -
जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम्॥
'सौबन्धवे अबंधम्मि हारिअन्दे अ आणन्दो'
इति सुबन्धुकृतं स्मरति किन्तु बाणस्य नामापि नैव गह्णाति । यदि हि सुबन्धुः बाणपरवर्ती वा बाणात्किञ्चिदेव पूर्ववर्त्यपि मन्यते तदाऽपि तस्य वाक्पतिराजसमये तादृशी ख्यातिः नैव सम्भवति । यतो हि बाणस्य समयः ७०७ मितवैक्रमाब्दमभितो मतः । तत्पश्चात्कालवर्तिना न्यूनतममपि ७२५ मितवैक्रमाब्दमभितः भाव्यम् इति मन्यते। यदि सुबन्धुः बाणात्किञ्चिन्मात्रं पूर्ववर्ती मन्यतेऽपि, यथा कतिपयैः समालोचकैः रामचन्द्रप्रभृतिभिरनुमितो यत्सुबन्धोः कालः ख्रीष्टीयषष्ठशतकं सम्भवति इति तदापि बाणातिरेकिणी ख्यातिस्तावन्मात्रकाले न सम्भवति । तेन हि सुबन्धुना बाणभट्टात्तु सुदूरपूर्ववर्तिना भाव्यमेव । अथ च सुबन्धुना -
'सारसवत्ता विहता नवका विलसन्ति चरति नो कङ्कः।
सरसीव कीर्तिशेषं गतवती भुवि विक्रमादित्ये।। '
इति कथनेन यो विक्रमादित्यः स्मृतः स तु यशोवर्मा एवेति यन्मन्यते यथा रामचन्द्रादिभिः समालोचकैरप्यनुमतं तदापि तस्य वाक्पतिराजसमकालिकत्वमेव सिध्यति यद्धि सुतरामितिहासेन सहान्याय एव मन्यते। यदि तथा मन्यते तदा 'धिया निबद्धेयमतिद्वयी कथा' इत्यत्र के कथे स्मर्येते। अपरञ्च, राजतरङ्गिणीकारसाक्ष्येनैतज्ज्ञायते यत्संवत्सरप्रवर्तकविक्रमादित्यात्पूर्वमपि कश्चिदपर एव विक्रमादित्योऽपि सिंहासनारूढ आसीद्येन खलु प्रतापादित्यः काश्मीरसिंहासने प्रतिष्ठापितः । स च कालक्रमगणनया बिन्दुसारादपि पूर्ववर्ती भवति । राजतरङ्गिणीवचनं निभाल्यतामत्र -
'अथ प्रतापादित्याऽऽख्यस्तैरानीय दिगन्तरात् ।
विक्रमादित्यभूभर्तुर्ज्ञातिरत्राभ्यसिच्यत॥
शकारिविक्रमादित्य इति स भ्रममाश्रितः।
अन्यैरत्रान्यथालेखि विसंवादकदर्थितम्॥
मातृगुप्तस्य सभाकविर्भर्तृमेण्ठो यद्विषये -
वक्रोक्त्या मेण्ठराजस्य वहन्त्या सृणिरूपताम्।
आबिद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः ॥ इति ।
बाणेनोक्तं तथैव -
तत्त्वस्पृशस्ते कवयः पुराणाः श्रीभर्तृमेण्ठप्रमुखा जयन्ति।
निस्त्रिंशधारासदृशेन येषां वैदर्भमार्गेण गिरः प्रवृत्ताः॥
इति परिमलकालिदासेनोक्तमस्ति । तेन सुबन्धोः भर्तृमेण्ठात्पूर्वकालिकत्वं मन्यते यः कालो बिन्दुसार कालेन सह संवादी । अथ च निभाल्यतामधस्तनकथनान्यपि, यथा कविराजो राघवपाण्डवीये -
सुबन्धुर्बाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः। वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थी विद्यते न वा।।
यथा वा मङ्खक: श्रीकण्ठचरिते -
मेण्ठे स्वद्विरदाधिरोहिणि वशं याते सुबन्धौ विधेः।
शान्ते हन्त च भारवौ विघटिते बाणे विवादस्पृशः॥
इत्यादावन्यत्रापि सुबन्धुर्बाणपूर्ववतत्वेन मेण्ठपरवतित्वेन च स्मृतः । एवमेव सुबन्धुः सर्वप्रथमत्वेन स्मृतः दृश्यते -
सुबन्धौ भक्तिर्नः क इह रघुकारे न रमते, धृतिर्दासीपुत्रे हरति हरिचन्द्रोऽपि हृदयम्।
विशुद्धोक्तिः शूरः प्रकृतिसुभगा भारविगिर-स्तथाप्यन्तर्मोदं कमपि भवभूतिर्वितनुते।।
अथ च यदि सुबन्धुर्नापि बिन्दुसारसमकालिकस्तथापि स नैव रुद्रदाम्नोऽवरकालिकोऽपि । यतो हि रुद्रदाम्नः स्थितिकालो विक्रमानन्तरं २०७ मितवत्सरमभितः । तस्य समये समुत्कीर्णशिलालेखे गद्य-पद्योभयविधकाव्यानामवस्थितिर्वर्णिताऽस्ति । यथोक्तम् -
१४. स्फुटवधुमधुरचित्तकान्तशब्दसमयोदारालङ्कृतगद्यपद्यकाव्यविधानप्रवीणेन प्रमाणमानोन्मानस्वरगतिवर्णसारसत्वादिभिः।
१५. परमलक्षणव्यञ्जनैरुपेतकान्तभूतिना स्वयमधिगतमहाक्षत्रपनाम्ना नरेन्द्रकन्यास्वयंवरानेकप्राप्तदाम्ना महाक्षत्रपेण रुद्रदाम्ना••••इत्यादि।
मन्यते यदनेन कश्चित्स्वपूर्ववर्तिगद्यकविरपि सङ्केतितो दृश्यते । तादृशः कविः कः सम्भवति ? सम्भवतः सुबन्धुरेव नान्यः । गौतमीपुत्रस्य नासिक-शिलालेखेऽपि काव्यात्मकं गद्यं दृश्यते । यथा -
४. वियदसनसवरवारणविकमचारुविकमसभुजगपतिभोगपीनवाटविपु दीर्घमुदरभजस... इत्यादि।
वासवदत्ता
वासवदत्ता सुबन्धोः कृतिः । अत्र वासवदत्ताकन्दर्पकेतोः प्रेमकथोपवर्णिताऽस्ति । कन्दर्पकेतुः स्वप्ने कुसुमपुरराजकन्यां वासवदत्तां स्वप्ने पश्यति । तत्सौन्दर्याकृष्टश्च तदन्वेषणाय मकरन्देन सह चलति । देशान्तरं परिभ्रमन् स विन्ध्याचलं प्राप्नोति । तदेव कुसुमपुरराजपुत्रीं वासवदत्ताऽपि स्वप्ने कन्दर्पकेतुं दृष्ट्वा तदूपाकृष्टहृदया तदन्वेषणाय सारिकां प्रेषयति । विन्ध्याटव्यां शुकसारिकासंवादं श्रुत्वा कन्दर्पकेतुर्वासवदत्ताविषयं जानाति गच्छति च तं देशम् । तया सह मिलनानन्तरं तौ मायाश्वमाशुगमारुह्य चलतस्ततः । विन्ध्याटवीं प्राप्य तौ विश्राम्यतः । तत्र निद्रावशे कन्दर्पकेतुं विहाय वासवदत्ता वनेक्षणाय कियन्मात्रदूरं गता सती किरातैरारुद्धा भवति । तत्प्राप्त्यै किरातसमूहे परस्परं विवदमाने वासवदत्ताऽवसरं लब्ध्वा पलायते प्रविशति स्त्रीनिषिद्धं मुनेराश्रमम् । तत्र प्रविशन्ती एव सा शिलायां परिणता भवति । प्रबुद्धः कन्दर्पकेतुर्वासवदत्ताम् अन्वेषणाय प्रयतते । अन्ते च तामेव शिलां स्पृशति । तत्स्पर्शमात्रेण वासवदत्ता पुनः स्वकीयं पूर्वशरीरं प्राप्नोति । मकरन्दोऽपि तत्रैवागच्छति । ततस्ते स्वपुरं गत्वा सुखं तिष्ठन्ति । इत्थं कविकल्पितवृत्तोऽयं ग्रन्थः संयोगान्तत्वेन समाप्नोति।
शैली
सुबन्धुः सिद्धहस्तः कविः । सः वक्रोक्तिकथने श्लेषे च सर्वातिशायित्वेन सम्मतः । तमेवाधिकृत्येदमुक्तं 'श्लेषे केचन' इति । कथ्यते वासवदत्ताग्रन्थेनानेन कवीनां कवित्वदर्पः शीतलायते । तस्य अनुप्रासश्लेषोपमाद्यलङ्ककारच्छटा प्रशस्या । यथा -
'अभूदभूतपूर्वः सर्वोर्वीपतिचक्रचूडामणिश्रेणीशाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणिः नृसिंह इव दर्शितहिरण्यकशिपुक्षेत्रदानविस्मयः कृष्ण इव कृतवसुदेवतर्पणो नारायण इव सौकर्यसमासादितधरणीमण्डलः कंसारातिरिव जनितयशोदानन्दसमृद्धिः.....' इत्यादि ।
तस्य विरोधाभासच्छटाऽपि नितान्तमेव हृद्या । यथा -
'विद्याधरोऽपि समनाः धृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रियः क्षमानुगतोऽपि सुधर्माश्रितः बृहन्नलानुभावोऽपि अन्तः सरलः महिषीसम्भवोऽपि वृषोत्पाद्यः तरलोऽपि महानायकः राजा चिन्तामणिर्नाम।'
अस्य यमकप्रयोगोऽपि तथैव सुरम्यः । यथा -
''' 'राजसेनरहितो राजसेन रहितो ध्रुवम् । विशारदा विशारदाभ्रविशदा विशदात्मनीनमहिमा, महिमानरक्षणक्षमा क्षमातिलकं ! धीरताधीरताभूतता भूततावचसि, साहसेन ! साहसेन कमलाकमलोपराजिता पराजित'...'''इत्यादि।
अस्यैव क्लिष्टवाक्यविन्यासो यथा -
'कुररखरनखशिखरखण्डितपृथुरोमाविलमविरलशकुलशल्कजलनकूलोच्चारं क्रोष्टृकुलोत्सृष्टविकटकर्कटकर्षरपरम्परापरिगतोपान्तं'... इत्यादि।
३०९
३०९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
सुबन्धुः
शैली
अस्य श्लेषसौन्दर्यं यथा -
३०९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
सुबन्धुः
शैली
'अस्मिन् संसारे केन किं वा न कृतम् । तथा हि गुरुदारग्रहणं द्विजराजोऽकरोत् पुरूरवा ब्राह्मणधनतृष्णया विननाश । नहुषः परकलत्रदोहदी महाभुजङ्ग आसीत् । ययातिर्विहितब्राह्मणीपाणिग्रहणः पपात । सुहसुन्नः स्त्रीमय इवाभवत् । सोमकस्य विख्याता जन्तुवधनिघृणता । पुरुकुत्सः कुत्स आसीत् । कुवलयाश्वोऽश्वतरकन्यामपि जहारः। नृगः कृकलासतामगमत् । नेलं कलिरभाभूतवान्। सवरणो मित्रदुहितरि विक्लवतामगमत्। दशरथ इष्टरामोन्मादेन मृत्युमवाप। कार्तवीर्यो गोब्राह्मणपीडया पञ्चत्वमवाप्सीत्। युधिष्ठिरः समरशिरसि सत्यमुत्ससर्ज। शान्तनुरतिव्यसनाद्वने विललापः। इत्थं नास्त्यकलङ्कः कोऽपि'.... इत्यादि।
अस्य समासे स्वरमाधुर्यमनुप्रासे मुधरसङ्गीतं सुस्फीतो लोकोत्तरो रसोल्लासः कस्य न प्रशस्यः। एभिरेव बैशिष्ट्यैः वैशिष्ट्यैः प्रसन्नो वामनभट्टबाणः संस्तौति -
'प्रतिकविभेदनबाणः कवितातरुगहनविहरणमयूरः।
सहृदयलोकसुबन्धुर्जयति श्रीभट्टबाणकविराजः॥' इति ।
न केवलमन्य एव किन्तु स्वयमेव कविरपि कथयति -
'सरस्वतीदत्तवरप्रसादाच्चक्रे सुबन्धुः सुजनैकबन्धुः।
प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्ध्यनिधिर्निबन्धम्॥
वस्तुत एव प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धविन्यासवैदग्ध्यनिधिः कविरसौ । केवलं गद्यकाव्येऽपि तु पद्यरचनायामपि तथैव कुशलः । यथा हि -
'भवति सुभगत्वमधिकं विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य।
वहति विकासितकुमुदो द्विगुणरुचिं हिमकरोद्योतः॥'
तथैव हि -
'पश्योदञ्चदवाञ्चवञ्चितवपुः पश्चार्द्धपूर्वार्द्धभाक्
स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमना भुग्नाग्रलाङ्गूलभृत् ।
दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरः कुर्वन् शटामुत्कटा-
मुत्कर्णः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रूराकृतिः केसरी ॥'
सन्तुलनीयं पद्यमिदं कालिदासीयपद्येनानेन -
'ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः
पश्चार्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्।
शष्पैरर्द्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमूर्त्यां प्रयाति॥'
एतादृशैरेव गुणैर्बाणः कथामिमामतिद्वयीष्वेकां मन्यते । दण्डी च - 'ओजः समासभूयस्त्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्' इति। गद्यकाव्यप्रवर्तकोऽयं कविर्यत्रकुत्रश्लेषलोभेन कथावस्तु विच्छिनत्यपि, यथार्थरसाभिव्यक्तिमपि न तथाद्रियते, उल्लङ्घयति चौचित्यसीमामपि, भावावेशान् न्यक्कृत्यापि शब्दाडम्बरजालमातनोति तथापि तावतैव नास्य कौशलं विहतं दृश्यते । अस्य तादृशश्लेषप्रियतां विलोक्यैव महासमालोचक आनन्दवर्धनः कथयति -
'दृश्यन्ते च कवयोऽलङ्कारनिबन्धनैकरसा अनपेक्षितरसाः प्रबन्धेषु' इति । कामं न स्यादत्र दण्डिनः पदलालित्यं, नैव च बाणस्य सरसस्वारस्य प्रभावस्तथापि सुबन्धोः विलक्षणा स्वरमाधुरी, अपूर्वा च वर्णनचातुरी, प्रखरपदप्रयोगप्रावीण्यञ्च तं सदैव कवीनामग्रणीं कल्पयन्ति । साधूक्तं द्विजेन्द्रनाथेन मूर्धन्यसमालोचकेन -
गद्यवाङ्मयस्याद्यः प्रवर्तकः क इत्यपेक्षायामुच्यते यत्स महाकविः सबन्धुरेव नान्यः । तस्यैवोच्छिष्टं निखिलं संस्कृतगद्यसाहित्यम् । सत्यमेवोक्तम् - 'सुबन्धौ भक्तिर्नः' इति । सुबन्धुमनुसृत्यैवोदेति बाणभट्टः ।
सन्दर्भः
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:षष्ठमशताब्द्याः कवयः
३१०
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३१० ३१० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य षष्टः(६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अजः अपि सन् अव्ययात्मा भूतानाम् ईश्वरः अपि सन् प्रकृतिं स्वाम् अधिष्ठष्ठाय सम्भवामि आत्ममायया ॥ ६ ॥
अन्वयः
अजः अपि अव्ययात्मा सन् भूतानाम् ईश्वरः सन् स्वां प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्ममायया सम्भवामि ।
अर्थः
अहम् अविनाशी, जन्मरहितः, समस्तप्राणिनां स्वामी च सन् अपि स्वकीयां शक्तिम् अवलम्ब्य योगमायया आत्मानं सृजामि ।
शाङ्करभाष्यम्
कथं तर्हि तव न्त्येश्वरस्य धर्माधर्माभावेऽपि जन्मेत्युच्यते-अजोऽपीति। अजोऽपि जन्मरहितोऽपि संस्तथाऽव्ययात्माऽक्षीणज्ञानशक्तिस्वभावोऽपि संस्तथा भूतानांतब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामीशवर ईशनशीलोऽपि सन् प्रकृतिं स्वां मम वैष्णवीं मायां त्रिगुणात्मिकां यस्या वशे सर्वं जगद्वर्तते यया मोहितं ,त् स्वमात्मानं वासुदेवं
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२७१
१२७१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२७१ १२७१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तमिल-विकिपीडिया
तमिल-विकिपीडिया इत्येतत् विकिपीडियायाः तमिलभाषीयं संस्करणम्। एतत् विकिमीडिया-फौन्डेशन् इत्यनेन सञ्चालितम्। एतस्याः स्थापना 2003 ख्रिष्टाब्दस्य सेप्टेम्बर्-मासे अभवत्। एषा 2012 ख्रिष्टाब्दस्य जनवरीमासस्य 26 तमे दिनाङ्के च 44,000 सङ्ख्याकान् लेखान् सम्प्राप्तवती।
बाह्यतन्तूनि
वर्गः:भाषाशः विकिपीडियाः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दूरदर्शनम्
कथं कार्यं करोति इदं यन्त्रम् ?
ध्वनीनां प्रसारणे यत्सूत्रं तदेव चित्राणां प्रसारणेऽपि आधारीकृतम् । एकस्मात् निश्चितप्रदेशात् चित्राणां सम्प्रेषणम् अन्येषु प्रदेशेषु तेषां ग्रहणं च क्रियते । दर्शनीयः विषयः नाटकं, क्रीडा, समावेशो वा भवतु दूरदर्शनस्य छायाग्रहणयन्त्रमपि चलच्चित्रग्रहणयन्त्रमिव भवति । किन्तु तद्वत् वस्तुनः सम्पूर्णं चित्रं न गृह्णाति । चित्रं बहुसमानान्तररेखासु निरन्तरसन्निहितासु स्थानेषु खण्डयति । प्रतिरेखम् अनेके सूक्ष्माः कान्तबिन्दवः परस्परसन्निहिताः विद्यन्ते । एते कान्तबिन्दवः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्नुवन्ति । एते च विद्युत्प्रवाहाः विद्युदयस्कान्तरङ्गाः भूत्वा समुन्नतशिखराग्रे निर्मितात् सम्प्रेषणोपकरणात् अन्तरिक्षे विमुक्ताः भवन्ति । द्वितीयस्तरे आकाशे विमुक्ताः विद्युदयस्कान्ततरङ्गाः सर्वतः प्रयाणं कुर्वन्तः दूरदर्शनेषु विद्यमानैः ग्रहणसाधनैः आकृष्टाः भवन्ति । ततः एते तरङ्गाः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्य कस्याश्चित् विशिष्टतन्त्र्याः द्वारेण दूरदर्शनं प्रति नीताः भवन्ति । दूरदर्शनयन्त्रम् इमान् विद्युत्प्रवाहान् काभिश्चित् पद्धतीभिः समीकृत्य "केथोड्-किरणनालिका", "विद्युदणुप्रक्षेपकम्" इत्यनयोः साहाय्येन कान्तबिन्दून् करोति । दूरदर्शनस्य यवनिकायाः अन्यः भागः प्लोरोस्सेण्ट् सामग्रीनिर्मितैः बिन्दुसहस्रैः आवृतः भवति । यदा एषा सामग्री विद्युदणुभिः सारिता भवति तदा कान्तिः बहिर्गता भवति । एते कान्तिबिन्दवः तावता वेगेन प्रत्यक्षीभवन्ति, येन वयं दूरदर्शनस्य यवनिकायां सम्पूर्णं चित्रं द्रष्टुं शक्नुमः । ध्वनिवाहको भागः संस्कृतो भूत्वा दूरश्रवणयन्त्रं प्रापितो भवति । एवं प्रसारणकेन्द्रे उपादितं ध्वनिमपि चित्रदर्शनसमये एव शृणुमः ।
दूरदर्शनतः लाभाः
दूरदर्शनस्य कार्यक्रमाः केचन शैक्षणिकाः, पुनः केचन मनोरञ्जकाः, अन्ये केचन व्यक्तिदेशादिपरिचायकाः, इतरे केचन इतिवृत्तात्मकाः । दूरदर्शनं क्रीडादीनां प्रत्यक्षविवरणम् अपि प्रसारयति । इदानीं दूरदर्शनकार्यक्रमाः उपग्रहसाहाय्येन प्रसार्यन्ते । अतः देशस्य कोणे कुत्रचित् प्रवृत्ता अपि घटना घण्टाभ्यन्तरे समग्रेण देशेन ज्ञायते । एवम् अतिशीघ्रतया वार्तां प्रसारयति दूरदर्शनम् । वार्तां ज्ञातुं मनोरञ्जनं प्राप्तुं च यथा, तथैव ज्ञानवर्धनार्थम् अपि दूरदर्शनं सहायकं भवति । बालाः, तरुणाः, वृद्धाः इत्यादयः सर्वे इतः ज्ञानवर्धनं प्राप्तुम् अर्हन्ति । ये दूरदर्शनकार्यक्रमाः प्रदर्श्यन्ते तेषु उत्तमाः विरलाः इति जनानाम् अभिप्रायः अस्ति । धारावाहिन्यः कथाः नीरसाः भवन्ति इति, वार्ताप्रसारे बहुधा पक्षपातः प्रदर्श्यते इति, शैक्षणिककार्यक्रमाणां स्तरः न्यूनः इति च जनाः आक्षेपं कुर्वन्ति। जनानाम् अभिप्रायभेदः यः कोऽपि स्यात् नाम, दूरदर्शनं ज्ञानवर्धने उपकारकम् इत्यत्र तु नास्ति सन्देहः ।
कडलूरुमण्डलम्
कडलूरुमण्डलम् (Cuddalore district) (तमिऴ् - கடலூர் மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिळ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । कडलूरुनगरम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थलम् । क्रि.पू प्रथमशतकस्य कानिचन स्मारकस्थलवस्तूनि अस्य मण्डलस्य मरुङ्गूरुग्रामे ऐदम्प्राथम्येन लब्धानि । तेषामुपरि तमिळ् ब्राह्मीलिप्या लेखाः अपि दृष्टाः ।
भौगोलिकम्
कडलूरुमण्डलस्य विस्तारः ३५६४ चतरश्रकिलोमीटर् । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे विलुप्पुरं मण्डलम्, पूर्वभागे बङ्गालसमुद्रः, दक्षिणदिशायां नागपट्टिनं मण्डलम्, पश्चिमतः पेरम्बलूर् मण्डलं च अस्ति ।
आर्थिकता
२००६ तमे वर्षे केन्द्रसर्वकारस्य पञ्चायती राज् सचिवालयेन निर्दिष्टेषु देशस्य २५० अविकसितमण्डलेषु कडलूरु अपि परिगणितम् । सम्प्रति, तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य षट् मण्डलानि सर्वकारस्य अविकसितप्रदेशसहायधनयोजनया (Backward Regions Grant Fund Programme) साहाय्यं लाभमानाः सन्ति, तेषु कडलूरु अन्यतमम् ।
जनसंख्या
२०११ जनगणनानुगुणं कडलूरुमण्डलस्य जनसंख्या २,६००,८८० । देशस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या कडलूरु १५८ तमम् । अस्य मण्डलस्य जनसंख्यासान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ७०२ जनाः (१८२०/चतुरश्रमैल्)। २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १३.८% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००-९८४ अस्ति । साक्षरता ७९.०४% अस्ति ।
उपमण्डलानि
कडलूरुमण्डले ६ उपमण्डलानि सन्ति ।
कृषिः वाणिज्यं च
कडलूरुमण्डले भल्लातकस्य कृषिः अधिका दृश्यते । तमिऴ्‌नाडुराज्यस्य ५२% भल्लातकस्य उत्पादनम् अस्मिन् मण्डले भवति । अत्रत्यानि पनसफलानि अपि प्रसिद्धानि (पण्रुटि-पनसम्) । नैवेलिनगरे नैवेलि लिग्नैट् कार्पोरेषन् संस्था अस्ति । अत्र अङ्गारतः विद्युदुत्पादनं भवति । अत्र भारतस्य अतिबृहत् अनावृत अङ्गारखनिः अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
कडलूरुमण्डले बहवः प्रसिद्धाः देवालयाः सन्ति । चिदम्बरक्षेत्रे विद्यमानं नटराजमन्दिरम् विश्वप्रसिद्धम् । कडलूरुनगरे पातालेश्वरदेवालयः अस्ति । कडलूरुनगरात् ७ किलोमीटर् दूरे विद्यमानः तिरुवन्दिपुरदेवालयः श्रीवैष्णवानां १०८ दिव्यक्षेत्रेषु अन्यतमः । अत्र भगवान् विष्णुः देवनाथरूपेण पूज्यते । चिन्दम्बरात् ३१ किलोमीटर् दूरे विद्यमाने श्रीमुष्णं क्षेत्रे विख्यातं भूवराहमन्दिरम् अस्ति । विरुदाचलक्षेत्रे विरुदगिरीश्वरदेवालयः अस्ति । कडलूरुनगरात् २ किलोमीटरदूरे रजततीरम् (Silver beach) इति प्रसिद्धं समुद्रतीरम् अस्ति । चिदम्बरसमीपे पिच्चावरे मान्‌ग्रोव् अरण्यानि सन्ति । मान्‌ग्रोव् अरण्यानां विस्तारे पिच्चावरस्य विश्वे एव द्वितीयस्थानम् । इदं प्रसिद्धं जैकप्रवासस्थानम् । कुरिञ्जिप्पडितालुकायां वेङ्गडपेटेप्रदेशे विजयनगरकालस्य अवशेषाः द्रष्टुं शक्याः ।
सूर्यमुद्रा
करणविधानम्
अनामिकायाः अग्रभागम् अङ्गुष्टस्य मूलेनीत्वा अङ्गुष्ठम् अनामिकायाः पृ‌ष्टभागे स्थापनीयं । तदा शून्यमुद्रा सम्भवति ।
परिणामः
पृथ्वीतत्वं न्यूनीभूत्वा अग्नितत्ववृध्दिः भवति । अग्नितत्वं शरीरस्य उष्णताम् अधिकं करोति । अग्नितत्वस्य वृध्या पचनक्रिया समीचीनतया भवति । उष्णतायाः वृध्या स्थूलकायं  शरीरं कृषं भवति । कफ, शीत, कण्ठवेदनायै  शून्यमुद्रा बहु प्रयोजनकारिणी अस्ति। अग्निः नेत्रदृष्टी सम्बन्धी अस्ति । अनया मुद्रया दृष्टिदोषः दूरीभवति ।
उपयोगः
सूर्यमुद्रा शैत्यं, कम्पनं च दूरीकरोति । त्वक्, हस्तपादौ यदा शीतलौ भवतः तदा अनया मुद्रया उष्णांशः र्वद्धी भूत्वा हस्तपादयोः शक्तिः अधिका भवति । स्थूलकायं कृषं कर्तुं इयं मुद्रा रामबाणः इव कार्यं करोति । इयं मुद्रा प्रतिदिनं ५० निमेषपर्यन्तं क्रियते चेत् स्थूलकायं शरीरं दृढकायं कर्तुं शक्यते । एकमासपर्यन्तं प्रतिदिनं सूर्यमुद्राकरणेन किलो द्वयं न्यूनीकर्तुं शक्यते । उपहारसेवने अपि मितिः आवश्यकी अस्ति । रक्ते कोलेस्ट्राल् प्रमाणं  न्यूनीकरोति । बुभुक्षां उत्पादयितुं इयं मुद्रा बहु सहकारिणी अस्ति । नेत्रवेदना क्यटराक्ट् अपि गुणीभवति । थैरैड् ग्रन्थ्याः कार्यं कुशलं करोति । दोषस्य यदा शमनं भवति तदा मुद्राकरणं स्थगितव्यम् ।
लिङ्गमुद्रायाः सर्वप्रयोजनानि अस्यां मुद्रायां निहितानि सन्ति ।
क्षेमेन्द्रः
क्षेमेन्द्रः (Kshemendra) - बृह्त्कथामञ्जर्याः रचयिता क्षेमेन्द्रः । गुणाढ्यः नाम कविः भूतभाषया 'बृहत्कथा' नामकं कथाग्रन्थं रचितवान् आसीत् । तम् एव क्षेमेन्द्रः बृहत्कथामञ्जर्यां सङ्गृहीतवान् अस्ति । मूलोक्तकथां यथावत् रक्षन् क्षेमेन्द्रः बृहत्कथां सङ्गृहीतवान् इत्यतः एष ग्रन्थः क्वचित् शुष्कः इव भासते । किन्तु क्षेमेन्द्रस्य भाषा न कठिना । मधुरा सरला सुबोधा च सा । बृह्त्कथा इदानीं न उपलभ्यते इत्यतः क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीद्वारा एव बृहत्कथायाः स्वरूपम् ऊह्यते अस्माभिः । क्षेमेन्द्रेण रामायणकथामञ्जरी, भारतमञ्जरी चेति ग्रर्न्थद्वयम् अपि लिखितम् । तयोः ग्रन्थयोः नाम्ना एव ज्ञायते यत् तौ रामायणभारतयोः सङ्ग्रहरूपौ इति । बृहत्कथामञ्जर्याः रचना १०६३ तमे क्रिस्ताब्दे आरब्धा, १०६६ तमे क्रिस्तब्दे समाप्तिं गता च इति ज्ञायते । अतः एतत् तु निश्चितं यत् क्षेमेन्द्रः एकादशे शतके आसीत् इति । एषः काश्मीरराजस्य अनन्तस्य आस्थाने आसीत् । एतस्य पिता प्रकाशेन्द्रः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
क्षेमेन्द्रः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः
अञ्जावमण्डलम्
अञ्जावजनपदम् (Anjaw District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं हवाइनगरम् ।
भौगोलिकम्
अञ्जावमण्डलस्य विस्तारः ६१९० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरे चीना देशः अस्ति । अस्मिन् मण्डले लोहित नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं अञ्जावमण्डलस्य जनसङ्ख्या २१०८९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १३.७७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८०५ अस्ति । अत्र साक्षरता ५९.४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.हयूलियाञ्ग
२.हवाइ
३.मन्चल्
४.गोइलियान्ग्
५.वालोन्ग्
६.किबितू
७.चग्लोगम्
बाह्यानुबन्धाः
मण्डलः, तिरप् वर्गः:अरुणाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जलोदरनाशकमुद्रा
करणविधानम्
कनिष्टिकायाः अग्रभागम् अङ्गुष्टस्य मूलाय नीत्वा अङ्गुष्टं कनिष्टिकायाः पृ‌ष्टभागे स्थापनीम् ।
मनुष्याणां सहस्रेषु...
पदच्छेदः
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चित् यतति सिद्धये यततामपि सिद्धानां कश्चित् मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३ ॥
जलोदरनाशकमुद्रा
परिणामः
अनामिका जलतत्वं निर्दिशति । शरीरे जलप्रमाणं यदा अधिकं भवति तदा वेदना, विध्रधिः च  सम्भवति । अग्नितत्वस्य अङ्गुष्टः जलतत्वं न्यूनीकरोति । अङ्गुष्टस्य मूले अनामिकां यदा स्पर्षयामः तदा जलतत्वं न्यूनीभूत्वा वेदना, विध्रधिः च सर्वं समीचीनं भवति ।
मनुष्याणां सहस्रेषु...
अन्वयः
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चित् सिद्धये यतति । यततामपि सिद्धानां कश्चित् मां तत्त्वतः वेत्ति ।
अर्थः
वस्तुतः अहं दुर्ज्ञेयः अस्मि । बहुषु मानवेषु कोऽपि सिद्ध्यर्थं प्रयत्नं करोति । तेन प्रयत्नेन च ये सिद्धिं प्राप्नुवन्ति तेषु अपि कश्चिदेव मां यथावत् ज्ञातुं शक्नोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
03 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जलोदरनाशकमुद्रा
उपयोगः
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जीवन्तीवृक्षः
इयं जीवन्ती आयुर्वेदस्य वैद्यकीयपद्धतौ अत्यन्तं प्रचलितं द्रव्यम् अथवा औषधम् । संस्कृतेन अस्याः जीवन्त्याः “हरीतेकी, अभया, पथ्या, कायस्था, अमृता, हैमवती, अवस्था,रोहोबी” इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । एषा जीवन्ती सामान्यतः त्रिधा विभज्यते – महाकारिका, लघ्वाकारिका, पीतवर्णीया चेति । अस्याः जीवन्त्याः वृक्षः सामान्यतया ५० तः ८० पादमितः उन्नतः भवति । महति अरण्ये तत्रापि दक्षिणभारतस्य अरण्येषु सः वृक्षः वर्धते । अस्य वृक्षस्य पर्णानि ३ – ८ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, २ – ४ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । तानि पर्णानि वृत्ताकारकाणि भवन्ति । अस्य जीवन्तीवृक्षस्य पुष्पाणि लघ्वाकारकाणि, पीतमिश्रितश्वेतवर्णीयानि भवन्ति । तस्य जीवन्तीवृक्षस्य फलानि पीतवर्णीयानि भावन्ति । फलानां सङ्ग्रहणार्थं जनवरीमासतः एप्रिल् – मासं यावत् कालः उत्तमः । इयं जीवन्ती पञ्चरसयुक्ता अस्ति । अस्यां लवणरसम् एकं विहाय अन्ये सर्वे पञ्च रसाः सन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्याः जीवन्त्याः नामानि
इयं जीवन्ती आङ्ग्लभाषयाTerminalia Chebula इति उच्यते । इयं सस्यशास्त्रे Combritaeeae इति कुटुम्बे अन्तर्भवति । इयं जीवन्ती हिन्दीभाषया“हरड्” इति, तेलुगुभाषया“करक्कायि” इति, तमिळ्भाषायां “कदुक्कालु” इति, मलयाळंभाषया“हरडे” इति, कन्नडभाषया “अळलेकायि” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः जीवन्त्याः प्रयोजनानि
नाम्नः अनुगुणं गुणेन एषा जीवदात्री एव । अस्याः प्रयोजनानि अपि अनन्तानि । १. इयं जीवन्ती अत्यन्तम् उत्तमं रसायनद्रव्यम् अस्ति । एतां जीवन्तीं सम्यक् पेषयित्वा मधुना सह योजयित्वा पिटकानां स्फोटं कारयितुं लेपयन्ति । अयम् एव लेपः व्रणानां शुष्कीकरणार्थम् अपि उपयुज्यते । २. एषा जीवन्ती शोथं निवारयति । सन्धिवातं, नेत्ररोगं चापि दूरीकरोति । ३. इयं जीवन्ती अग्निमाद्यं निवारयति । कामलरोगम् अतिसारं चापि दूरीकरोति । ४. अस्याः जीवन्त्याः उपयोगेन अश्मरीरोगः, अनाहेरोगः, विबन्धरोगः चापि अपगच्छति । ५. अस्याः जीवन्त्याः उपयोगेन अजीर्णम् अपगच्छति । अरतिः, पाण्डुरोगः च अपगच्छति । ६. एषा जीवन्ती नीमीयरोगं, कासं श्वासरोगं, श्वेतप्रदरं च निवारयति ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
३११
३११ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३११ ३११ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सोमदेवः
सोमदेवः (Somadeva) बृहत्कथा क्षेमेन्द्रेण यथा बृहत्कथामञ्जर्यां सङ्गृहीता तथैव सोमदेवेन अपि कथासरित्सागरे सङ्गृहीता । सोमदेवः अपि क्षेमेन्द्रः इव काश्मीरराजस्य अनन्तस्य आस्थाने, एकादशो शतके च आसीत् । अनन्तराजस्य खिन्नायाः पत्न्याः सूर्यवत्याः मनोविनोदार्थं सः कथासरित्सागरं रचितवान् इति श्रूयते । सोमदेवस्य पिता रामदेवः । सोमदेवस्य कथासरित्सागरे दीर्धाः समासाः कठिनानि पदानि च न्यूनानि । अतः कथासु सरलता विशेषतः दृश्यते । बृहत्कथामञ्जर्याम् अदृश्यमानाः बह्व्यः बृहत्कथाग्रन्थस्थाः कथाः कथासरित्सागरे दृश्यन्ते । कथासरित्सागरे स्थिताः कथाः काश्चन लध्व्यः, पुनः काश्चन दीर्धाः । विविधजनसम्बद्धाः विभिन्नदेशसम्बद्धाः च कथाः भवन्ति अत्र । कथानिरूपणे सोमदेवस्य अनुपमं सामर्थ्यम् । भारतीयं साहित्यं यथा रामायणं महाभारतं च अवलम्बते तथैव कथासरित्सागरम् अपि अवलम्बते । कथासरित्सागरः विविधाभिः भाषाभिः अनूदितः अपि ।
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:बालसाहित्यकाराः वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः
अब्बेजलपातः
कर्णाटकस्य चिक्कमगळूरुमण्डलस्य चन्द्रदोणपर्वतप्रदेशे एषः जलपातः अस्ति । अत्र भद्रानदी ६००पादपरिमिते कन्दरे पतति । चिक्कमगळूरु – तरिकेरे मर्गे २३कि.मी.दूरे दृश्यते ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२७२
१२७२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२७२ १२७२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतस्य नृत्यकलाः
thumb| काचित् भारतीयनृत्यभङ्गिः
प्रवेशः
भारतीयानां परिकल्पनायां नृत्यम् अपि मानवीयभावभिव्यक्तेः रसमयं साधनम् अस्ति । मनवजीवनेन सह उत्पन्ना काचित् सार्वभौमा कला नृत्यम् । नवजातः शिशुः क्रन्दन् एव स्वहस्तपादान् चालयन् बुभुक्षां पिपासां वेति स्वस्य भावभिव्यक्तिं करोति । अनेनैव आङ्गिकक्रियया एव नृत्यं सञ्जनितम् । नृत्यं देवदेवीनां दैत्यानां मनुष्यानाम् अतीव प्रियम् अभवत् । भारतीयपुराणेषु नृत्यं तु दुष्टनाशनस्य मोक्षप्राप्तेः च साधनम् इति वर्णितम् । समुद्रमथने अमृते उत्पन्ने असुराणाम् अपि अमरत्वस्य अवसरः प्राप्तः। एतत् देवतानां सङ्कटस्य कारणम् अभवत् । तदा भागवन् नारायणः मोहिन्याः रूपधारणं कृत्वा स्वस्य लास्यनृत्येन दानवान् वञ्चयित्वा देवेभ्यः अमृतं दत्त्वा लोकत्रयस्य उपकारं कृतवान् । एवमेव भगवान् शङ्करः कुटिलबुद्धेः दैत्यस्य भस्मासुराय अग्निहस्तस्य वरं दत्तवान् । किन्तु वरात् गर्विष्टः दानवः भगवतः शिवस्य शिरसि एव हस्तं स्थापयितुम् आगतः । एवं पुनः लोकत्रयस्य सङ्कटः समुत्पन्नः । तदा भागवान् विष्णुः मोहिन्याः रूपम् अवाप्य मोहकसौन्द्रपूर्णनृत्येन भस्मासुरं युक्त्या मारितवान् । भारतीयसंस्कृतेः मूलम् एव नृत्यकलया सम्बद्धम् अस्ति । देवेन्द्रस्य सुरलोके अप्सराः इति सुन्दराः नृत्याङ्गनाः आसन् । विश्वामित्रमोनकयोः कथा अपि भारतीयपरम्परायां नृत्यस्य अविनाभावं सम्बन्धं प्रमाणीकरोति । एतैः दृष्टन्तैः इदं स्पष्टं भवति यत् नृत्यं भारतीयधर्मेण सह लीनम् अस्ति । शिलासृदृशः कठोरहृययः पुरुषः अपि सिक्थम् इव द्रवति । इयं नृत्यकला मनोरञ्जकं तु भवति एव अनेन सह धर्मादिचतुर्विधपुरुषार्थानाम् अपि साधनं भवति । अस्य एदाश्याः श्रेष्ठतायाः हेतुना एव इयं कला वेदकालत् अद्यपर्यन्तं स्वस्य शास्त्रीयरूपेण एव भारतीयानां मनोमण्डले प्रवहत् अस्ति । नृत्तं नर्तनं नृत्यं नाट्यम् इत्यादिभिः पदैः अभिज्ञाता इयं कला हैन्दवदेवानाम् अतीव प्रियतमम् अस्ति । परेश्वरः शिवः स्वयं नटराजः इति प्रशंसितः । अस्य ईश्वरस्य पञ्चकृत्यनाट्येन एव प्रपञ्चस्य उदयः अभवत् इति भारतीयानां विश्वासः । नृत्यकलाविदाम् आराध्यं दैवं साक्षात् परशिवः । भगवतः श्रीमन्नारायणस्य अवतारेषु सर्वश्रेष्ठः इति मन्यमानः कृष्णावतारः । श्रीकृष्णस्य नृत्यलीला तु प्रसिद्धा एव । अतः सः नटवरः कृष्णः इति उक्तः । भारतीयसंस्कृतिकेतिहासे एतादृशं प्रामाण्यं प्राप्यते यत् सफलासु कलासु नृत्यकला एव श्रेष्ठतामा यत्र दृष्टुं श्रोतुं च लभ्यते ।
नृत्यभेदाः
भारते नृत्यानां वैविध्यम् अस्ति । किन्तु शास्त्रीयनृत्यानि जानपदीयनृत्यानि इति प्रधानतया भेदद्वयं वक्तुं शक्यते । नूतना काचित् नृत्यशैली भारतीयचलच्चित्रे आरब्धा अस्ति यत् एतयोः सम्मिश्रणं भवति । यथा देशेऽस्मिन् अल्पेनैव अन्तरेण वेशान्तरं भाषान्तरं भवति तथैव नृत्यवैविध्यमपि भवति । केचनशास्त्रीयनृत्यभेदाः
केचनजानपदीयनृत्यभेदाः
इतिहासः
नृत्यस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः भरतमुनेः नाट्यशास्त्रम् भवति । किन्तु नृत्यानाम् उल्लेखः वेदेषु अपि अस्ति । अनेन ज्ञायते यत् प्रागेतिहासे एव नृत्यस्य आविष्कारः आसीदिति । इतिहासस्य आधारानुगुणं गुहासु उत्कीर्णानि नृत्यभङ्गीनां चित्राणि एव अस्य साक्षी भवति । अपि च हरप्पा मोहेञ्जोदारो स्थानेषु उत्खननावसरे प्राप्ताः मूर्तयः नृत्यस्य प्राचीनतां प्रमाणयन्ति । एतदाधारेण पुरातत्त्वज्ञाः वदन्ति तदानीन्तन काले अपि नृत्याङ्गनाः आसन् इति वदन्ति । अस्मिन् काले नृत्यैः सह सम्मिलितानि नानाविधानि चर्मतन्त्रीवायुवाद्यानि ।  वीणावादं पाणिघ्नं तूणब्रह्मं तानृत्यान्दाय तलवम्। नाट्यशास्त्रस्य एतद्वचनानुगुणं नृत्येन सह वीणावादकः मृदङ्गवादकः वंशीवादकः तालवादकः च उपविशन्तु इति । यजुर्वेदे अपि नृत्यसम्बद्धसामग्रीनां विषयः यथेष्टम् अस्ति । नृत्यं वेदकाले व्याव्यामत्वेन उपयोजयन्ति स्म । शरीरस्य आरोग्यरक्षणार्थं नृत्यकलायाः उपयोगः भवति स्म इति वक्तुं शक्यते । हरिवंशपुराणे अपि नृत्यसम्बद्धघटनानाम् उल्लेखः अस्ति । भगवतः नेमिनाथस्य जन्मावसरे नृत्यगानस्य वर्णनम् अस्मिन् पुराणे दृश्यते । श्रीमद्भागवतपु्राणे, शिवपुराणे, अपि च कूर्मपुराणे च नृत्यविषकनि विवरणानि तत्र तत्र उपलभ्यन्ते । रामायणे, महाभारते च अवसरानुगुणं नृत्यस्य विचारः प्रस्तुतः अस्ति । अस्मिन् काले अस्या कलायाः नृत्तस्य नृत्यस्य नाट्यस्य च विकासः सञ्जातः दृश्यते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नृत्यम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मय्यावेश्य मनो ये मां...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच -
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मयि आवेश्य मनः ये मां नित्ययुक्ताः उपासते श्रद्धया परया उपेताः ते मे युक्ततमाः  मताः ॥ २ ॥
अन्वयः
ये मनः मयि आवेश्य नित्ययुक्ताः परया श्रद्धया उपेताः माम् उपासते ते मे युक्ततमाः मताः ।
अर्थः
ये जनाः चित्तं मयि निवेश्य सततसमाहिताः प्रकृष्टया श्रद्धया समन्विताः मां भजन्ते ते जनाः मम योगिश्रेष्ठाः मताः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सागर, कर्णाटकम्
सागरः (Sagar, Karnataka) शिवमोग्गमण्डलस्य एकं नगरम् तथा उपमण्डलं च। बेङ्गलूरुनगरात् ३६० कि. मी. दूरे सागरनगरम् अस्ति। सहजतया अत्र बहुवृष्टिः भवति। अत्र अरण्ये विविधप्राणिसङ्कुलानि च निवसन्ति। प्रकृतिप्रियाणां सागरः स्वर्गः एव। श्रीगन्धस्य शिल्पकलायां सागरः सुप्रसिद्धः। श्रीगन्धस्य आलयः इत्यपि कथ्यते।
प्रेक्षणीयस्थलानि
अत्र प्रेक्षणीयस्थलानि बहूनि सन्ति। प्रथमतः -
जोगजलपातः
भारतदेशे अत्युन्नतः जगत्प्रसिद्धः च अस्ति जोगचलपातः। अयं जलपातः सागरनगरात् २९ कि. मी दूरे अस्ति। शरावतीनदी, राजराणि-रोरर्-राकेट् इति नाम्ना चतुर्धा विभक्ता सती उन्नतप्रदेशतः धाराकाररूपेण अधः पतति। सागरनगरात् जोगजलपातं प्रति गन्तुं लोकयानस्य व्यवस्थाऽपि अस्ति।
इक्केरिः
इक्केरिः केळदिसंस्थायाः मन्दिरम्। अत्र होय्सळशौल्याः सुन्दरशिल्पकलाकृतयः सन्ति। इक्केरिपट्टणम् सागरनगरात् ५ कि.मी. दूरे अस्ति। लोकयानेन, त्रिचक्रयानेन, कार्-यानेन गन्तुं शक्यते।
केलदिः
ऐतिहासिकवस्तुसंग्रहालयः अत्रत्यः विशेषः।
वरदग्रामः
वरदग्रामे श्रीधरस्वामिनां स्मारकम् आश्रमश्च अस्ति। सागरात् ७ कि.मी दूरे अयं ग्रामः अस्ति। समीपस्थतः महाराष्ट्रराज्यतः बहुसंख्यया भक्ताः अत्र आगच्छन्ति। निसर्गमध्ये विद्यमानम् इदं स्थलम् अत्यन्तं प्रशान्तम् आध्यात्मचिन्तनाय प्रशस्तञ्च अस्ति।
सिगन्दूरुक्षेत्रम्
अत्र चौडेश्र्वरीदेवालयः अस्ति। सागरनगरात् ३२ कि.मी. दूरे अस्ति। तत्र शरावतीनद्याः द्वारा गन्तुं शक्यते।
नाडकलसिः
सागरनगरात् १० कि.मी. दूरे अस्ति। अत्र शिवदेवालयः अस्ति। मूलविग्रहः सम्पूर्णतया शिलाया एव निर्मितः अस्ति।
होसगुन्दः
अत्र उमामहेश्र्वरी देवालयः अस्ति। सागरात् २६ कि.मी दूरे अस्ति।
साहित्य-कला-संस्कृतिश्र्च
सागरोपमण्डलस्य जनाः कलारसिकाः साहित्याराधकाः च । म्याग्सेसे-प्रशस्तिपुरस्कृतेन के. वि. सुगुण्णकट्टीमहोदयेन निर्मितः ’नीनासम्’ (नीलकण्ठेश्र्वरनाट्यसङ्घः) बहु प्रसिद्धः। प्रख्यातसाहित्यकारः ना. डिसौजा अत्रत्यः एव।
दीपावलि उत्सवः
दीपावलिसमये ग्रामस्थाः रात्रौ एकं दीपं प्रज्वाल्य प्रतिगृहं गायनं कुर्वन्तः गच्छति। इदं ’हुब्बाडुवपद’ इति वदन्ति।
जन-मन-भाषा
सागर-उपमण्डलस्य जनाः शान्तिप्रियाः स्नेहजीविनश्च । अत्रत्यजनानां प्रधानकार्यं कृषिः। पूगीफल-तण्डुल-इक्षुदण्ड-वेनिल्ला-रब्बर्- इत्यादीनाम् उत्पादनमत्र मुख्यतया क्रियते। हव्यकसम्प्रदायजनाः सागर-उपमण्डले अधिकतया निवसन्ति। तेन सागरे हव्यककन्नडभाषया व्यवहारः प्रचलति। परिसरः - सागरप्रदेशः गिरिपर्वतैः तथा अरण्येन आवृतः अस्ति। सागरस्य बहुभागः लिङ्गनमक्किजलाशयस्य पृष्ठजलेन आवृतमस्ति। अत्र अरण्ये कळिङ्गसर्प-व्याघ्र-मयूर-कृष्णमृगादीनां प्राणिपक्षीणाम् आलयाः अपि सन्ति।
मार्गविवरणम्
सागरनगरं प्रति गन्तुं बेङ्गलूरुनगरात् लोकयानं तथा रेल्वेसम्पर्कः अस्ति। रा. मा. २०६ द्वारा ८ घण्टानां प्रवासः भवति। राज्यस्य प्रमुखपट्टणात् तथा मुंबैनगरात् लोकयानं, रेल्वेसम्पर्कः च अस्ति।
वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हेब्बेजलपातः
हेब्बेजलपातः (Hebbe Falls) कर्णाटकस्य चिक्कमगळूरुमण्डलस्य केम्मण्णुगुण्डितः ७कि.मी.दूरे विद्यते । जलराशिः ५००पादपरिमितं कन्दरं प्रति कूर्दति।
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कल्हत्तगिरिजलपातः
कर्णाटकस्य चिक्कमगळूरुमण्डलस्य चिक्कमगळूरुमण्डलस्य केम्मण्णगुण्डिप्रदेशे एषः जपपातः अस्ति । बीरूरुनगरस्य लिङ्गदहळ्ळितः केम्मण्णुगुण्डिगमनमार्गे १०कि.मी.पूर्वम् एव दृश्यते । मुख्यमार्गतः १कि.मी दूरे काननमधे भद्रानद्याः जलराशिः १५०पादपरिमिते कन्दरे कूर्दति । अस्य जलपातस्य काळहस्तिजलपातः, आनेतीर्थम् इति नामान्तरम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ये त्वक्षरमनिर्देश्यम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ये तु अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते सर्वत्रगम् अचिन्त्यं च कूटस्थम् अचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
मनुष्यः
मनुष्यजातेः वैज्ञानिकनाम Homo sapiens अस्ति यस्य अर्थः प्रबुद्धमनुष्यः इति। ते द्विपदाः सन्ति। तेषां मिश्रितावासा: वर्तन्ते। अतः एव ते भाषयितुं प्रमाणयितुं च शक्नुवन्ति। ते भावपूर्णाः च भवन्ति। ते यन्त्राणि अपि उपयुज्य कार्यं कुर्वन्ति। अधुना सप्ताद्बुतजनाः भूमौ वसन्ति। मनुष्याः जन्तुषु धीरतमाः वर्तन्ते। ते स्वशिशून् संरक्षन्त: समूहरूपेण वसन्ति। ते कूतूहलिनः वर्तन्ते। जगतः रहस्यान् अधिगन्तुम् यतन्ते। ते नीतिं धर्मं च अनुगच्छन्ति। ते अग्निम् ज्वालयन्ति ।भोजनं पचन्ति वस्त्राणि च धरन्ति। तेभ्यः सुन्दराणि वस्तूनि रोचन्ते। ते गायन्ति, नृत्यन्ति चित्राणि च लिखन्ति।
ते अन्टार्टिकाभूभाग्ं विहाय सर्वेषु महाद्वीपेषु वसन्ति।
संस्कृतिः
मनुष्येतिहासे त्रयः कालाः वर्तन्ते। ते पाषाणकाल: कांस्यकाल: अयस्काल: च। पुरा मनुष्याः व्याधाः आसन्। ततः एव ते नदीतीरेषु ग्रामान् उपस्थाप्य कृषिम् अकुर्वन्। तदा एव मनुष्याः धातूनाम् उपयोगम् आरभन्त। तदा ते साम्रज्यान् प्रस्थाप्य युद्धानि अकुर्वन्। अधुना जनाः दूरदर्शन-दूरवाणी-गणकयन्त्रादीनां विविधयन्त्राणां च निर्माणं कृत्वा सुखेन वसन्ति।
जीवविद्या
माध्यम् औन्न्त्यम् : ५ - ६ पा. माध्या गुरुता : पुं : ७६-८३ स धा. स्त्री : ५४-६४ स धा. माध्यजीवनम् : ३०-८३ वर्षाणि मनुष्याणां चर्म कृष्णं कपिशं पीतं पाटलं श्वेतं वा वर्तते। मनुष्यकेशा: अपि कृष्णा: कपिशा: रक्ता: पीता: श्वेता: वर्तन्ते। thumb|right|225px|मनुष्यस्य अस्थिपञ्जरम्
वर्गः:मानवसम्बन्धाः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः