cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दर्शनानि
वेदान्तदर्शनम्
इत्थञ्च वेदान्तदर्शनशास्त्र द्वयोरपि पदार्थयोरेक एव ब्रह्मपदार्थो मुख्य स्तस्य चेतनत्वात् वस्तुत्वाच्च । स च ब्रह्मपदार्थो ज्ञानरूपः । तथाहि -
'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म।'
'नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म।'
'प्रज्ञानं ब्रह्म ।'
एतावता प्रबन्धेन निखिलदृश्याकारपरिणतमायायास्तत्कार्यस्य च आश्रय भूतत्वात् सर्वप्रकाशकत्वाच्च ब्रह्मण एव परमार्थतस्त्रिकालाऽबाध्यत्वरूपं सत्य त्वमायातीति चिदात्मब्रह्मणोऽतिरिक्तं सर्वमेव मायिकमत एव स्वाप्निकम् ( स्वप्नतुल्यम् ) अत एवाऽज्ञानकल्पितम्।
कल्पितस्य च सर्वस्यापि सांसारिकपदार्थस्य मिथ्यात्वेन परमार्थतः स्वास्तित्वविहीनत्वं निश्चीयते। केवलं संसारस्य सांसारिकपदार्थानां च व्यावहारिकत्वेन ते व्यवहाराय कल्प्यन्ते ।
नो चेदयमस्ति वेदान्तसिद्धान्तः सोऽपि श्रुतिप्रतिपाद्यः, ब्रह्मसूत्रप्रतिपाद्य स्तदीयभाष्यसमर्थितो भगवद्गीताऽनुमोदितश्च-'ब्रह्मवेदं सर्वम् ।'–बृ० उ० २।५।१; 'आत्मैवेदं सर्वम् ।'-छा० उ० ७।२५।२; 'सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वम् ।'-नृ० ता० उ० ७; 'अहमेव जगत् सर्वम् ।'—तेजोबि० उ० ६।४३; इत्ययं सिद्धान्तो भज्येत । अत एवैतादृश सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गेऽद्वैतहानिरूपाऽप सिद्धान्तापत्तिरूपो दोषोऽपि प्रसज्येत ।
'ज्ञानाद् ऋते न मुक्तिः ।'
'ज्ञानादेव हि कैवल्यम् ।'
एवम्भूताः श्रुतयोऽपि ज्ञानरूपतापक्षमेव समर्थयन्ति, अनुमोदयन्ति, प्रति पादयन्ति च ।
अष्टविधभाग्यकारविवेचनम्
व्यासविरचितस्य ब्रह्मसूत्रस्योपरि अष्टविधाऽऽचार्यप्रवराः प्रसिद्धि प्राप्ता भाष्यकारा मिलन्ति । ते च यथा -
१. श्रीशङ्कराचार्यः-श्रीशङ्करावतारभूतः ।
२. श्रीभास्कराचार्यः-भेदाभेदमतप्रवर्तकः सर्वथा सगुणब्रह्मवादी चायम् ।
३. श्रीरामानुजाचार्यः-श्रीभाष्यस्य निर्माता, तथा विशिष्टाद्वैतमत प्रवर्तकः ।
४. श्रीमध्वाचार्यः–पूर्णप्रज्ञाऽऽनन्दतीर्थाऽपरनामधेयः, 'वासुदेवे'ति च बाल्यावस्थाया नाम।
६. श्रीश्रीकण्ठः, श्रीकण्ठाचार्यो वा ( १२८० ईसवीयः )-ब्रह्मसूत्रस्य शैवभाष्यविनिर्माता।
८. श्रीवल्लभाचार्यः ( १५०० ईसवीयः )—वैष्णवसम्प्रदाये पुष्टिमार्ग प्रवर्तकः, ब्रह्मसूत्रस्य व्याख्याने अणुभाष्यं निर्मितवान् ।
अद्वैतवेदान्तस्य प्रमुखा आचार्याः
१. श्रीआत्रेयः-आत्रेयमतानुसारं कर्मजन्यं फलं यजमानस्यैव भवति ।
२. श्रीआश्मरथ्यः-अस्य मते विज्ञानात्म, परमात्मनोश्चास्ति 'भेदाऽभेद सम्बन्धः' इति ।
३. श्रीऔडुलोमिः-संसारदशायाञ्चास्ति जीवेश्वरयोर्भेदः । मोक्षाऽवस्था याञ्चाऽभेद इति बोध्यम् ।
४. श्रीकाष्र्णाजिनिः-अस्यापि महाविदुषः स्वकीयं विशिष्टं मतमस्ति ।
५. श्रीकाशकृत्स्नः-एतन्मते परमेश्वर एवाऽस्मिन् संसारे चास्ति जीव रूपेण सन्तिष्ठमानः स एव च चराचरात्मकं जगदिदं चालयति । जीवश्च नास्ति परमात्मनो विकारः ।
६. श्रीजैमिनिमुनिः–प्रसिद्धोऽयं श्रीव्यासशिष्यो महात्मा, पूर्वमीमांसाया जन्मदाता ।
७. श्रीवादरिः-एतन्मते वैदिककर्मानुष्ठाने चास्ति सर्वेषामेवाधिकारः परन्तु जैमिनिना तन्निरस्य शूद्रव्यक्तिरिक्तानामधिकारस्तत्र व्यवस्थापितः स्थिरीकृतश्चेति ।
८. श्रीआचार्यकश्यपः-अस्यापि खल आचार्यप्रवरस्य कश्चित् सूत्रग्रन्थ आसीत् । तत्र चास्य भेदवादो मिलतीति भेदवादी चायं कश्यपः सुस्पष्टं प्रतीयते इति ।
अद्वैतमतम्
श्रीव्यासोदितस्य श्रीशङ्कराचार्यद्वारा परिवधितस्य चाऽद्वैतवेदान्तस्य सम्य क्त्वेन तज्ज्ञानशीलानाञ्च विदुषां वेदान्तशास्त्रमर्मज्ञानामयमस्ति सिद्धान्तः ।
यथा-अधिष्ठानाऽज्ञानवशाद् रज्जौ सर्पत्वप्रकारकः 'अयं सर्पः' इति भ्रमो जायते । रज्जुस्वरूपाऽधिष्ठानसाक्षात्काराच्च स निवर्तते ।
तथैव कर्मणा वृद्धि प्राप्तमज्ञानमधिष्ठानस्वरूपब्रह्मात्मज्ञानेन ( ब्रह्मसाक्षा त्कारेण आत्मसाक्षात्कारेण ) नश्यति, तदनन्तरञ्चात्मा यथार्थत एव प्रतीयते । यथा भगवद्भास्करोदयेऽन्धकारमात्रं सर्वथा नश्यति, तथैव ब्रह्मात्मस्वरूप ज्ञानोदये प्रकाशोदये वाऽज्ञानं सर्वथा नश्यति । अज्ञाननाशे सति सर्वं जगत् ब्रह्ममयं सदेव दृष्टिगोचरीभूतं भवति । यथोक्तम्
'कृत्वा ज्ञानमयी दृष्टि पश्येद् ब्रह्ममयं जगत् ।'
परन्तु तावतापि अज्ञानकार्याणि शरीरेन्द्रियाणि तिष्ठन्त्येव । अत्र कुमारी औषधी एको दृष्टान्तः, धूमस्तु द्वितीयः, इषुवेगश्च तृतीयो दृष्टान्तः । अर्थात् कुमारी स्वकारणभूतमूलकारणनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, एवं धूमोऽपि स्व कारणीभूताऽग्निनाशानन्तरमपि सन्तिष्ठमानो भवत्येव, एवमिषुनिष्ठो वेगाख्य संस्कारोऽपि स्वकारणभूताऽऽकर्षणसंयुक्तज्या इषुसंयोगनाशानन्तरमपि इषुनिष्ठो वेगाख्यः संस्कारः खलु तिष्ठत्येव ।
तद्वदेव दार्टान्तिके देहेन्द्रियादीनां कारणीभूताऽज्ञाननाशेऽपि देहेन्द्रियादीनि सन्तिष्ठमानानि भवन्त्येव । तेषां विनाशो कदा जायते इति चेत् ? शरीरेन्द्रिय विनाशार्थं नास्ति कश्चन नियमः । प्रारब्धं यदा नश्यति, तदैव देहेन्द्रियादि विनाशो जायते नान्यथा ।
अत्र ईश्वरकृष्णोऽपि स्वीयां सम्मतिं प्रययच्छति, प्रमाणयति च । तथाहि -
'सम्यग् ज्ञानाधिगमाद्धर्मादीनामकारणप्राप्तौ ।
'तत्त्वमसि ।' 'अहं ब्रह्मास्मि ।' 'सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वम्'-नृसिंहोत्तरता, प० ७ । 'ब्रह्मैवेदं सर्वम्'–बृहदारण्यकोप० २।५।१ ।
इत्यादि श्रुतयः सर्वा अपि तस्य नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभावस्य निर्गुणस्य निष्कलस्य. निविशेषस्य च स्वप्रकाशचिदात्मनो ब्रह्मणोऽद्वैतं प्रतिपादयन्ति 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति च समुद्घोषयन्ति, इति तु परमार्थः ।
अन्ततो गत्वाऽयमेव वेदान्तनिष्कर्षः प्रदर्यते यद् वेदान्तः सकलचरा चरात्मकजगतो मूलन्त्वादिकारणञ्चास्ति अध्यासो वाऽविद्या वेति । अयञ्चा ऽध्यासोऽविच्छिन्नप्रवाहरूपो नैसर्गिको मिथ्याप्रत्ययलक्षणः, कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपो लोकव्यवहारप्रवर्तकः । तथा चोक्तम्
‘एवमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्व प्रवर्तकः लोकव्यवहारहेतुः । अध्यासबलेनैव प्रमाणप्रमेयरूपसमस्तलोकव्यवहारः प्रवर्तते।'
स चाऽध्यास अतस्मिस्तबुद्धिरूपः, अविद्याशब्देनापि कथ्यते । अयमेवा ऽविद्यालक्षणलक्षितोऽध्यासो रज्जौ सर्पत्वप्रकारकम् 'अयं सर्पः' इत्यारोपं जन यति । एवं शुक्तौ रजतत्वप्रकारकमिति । तदनन्तरकालावच्छेदेनैव रज्जौ सर्पत्वप्रकारिका बुद्धिः, शुक्तौ च रजतत्वप्रकारिका बुद्धिरुदेति । तन्निवृत्तौ च तन्निवृत्तिरिति वास्तविकं ज्ञानं जायते ।
अज्ञानस्वरूपविचारः
स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव अज्ञानस्वरूपम् । तत्र केऽपि स्वस्वरूपं न जानन्तीति चेन्न जानन्तु ते, परन्तु ये जानन्ति ते स्वस्वरूपं किमिति जानन्तीत्युक्ते अहं मनुष्यः, अहं ब्राह्मणः, अहं पुरुषः, अहं क्षत्रियः, अहं वैश्यः, अहं हरिजनः, इत्यादिप्रकारैः स्वस्वरूपं जानन्तीति ज्ञानमेवाऽज्ञानम् । तस्मात् केऽपि स्वरूपं न जानन्तीति स्वस्वरूपाऽज्ञानमेवाऽज्ञानस्य स्वरूपमिति पर्यवसितम् ।
ननु मनुष्यः स्वीयं स्वरूपं मनुष्यत्वेन जानाति 'अहं मनुष्यः' इति जानाति बलिवई इति न जानाति । एवं स्त्री स्त्रीत्वेन स्वीयं स्वरूपम्, 'अहं स्त्री'ति जानाति न तु पुरुषत्वेन स्वं पुरुषः किल जानाति, नाऽपि पिशाच इति । एवम् सर्वेऽपि प्राणिनः स्वं स्वं प्रमात्वेनैव जानन्तीति स्वस्वरूपं न जानन्तीति वक्तुं नहि शक्यते ।
तन्न समीचीनम्, सर्वथा स्वयं मनुष्य एव भवेत् गतजन्मन्यपि मनुष्य एव भवेत्, आगामि जन्मन्यपि मनुष्य एव भवेत्, एवं गतजन्मन्यपि देवो वा यक्षो वा किन्नरो वा स्थावरो वा भवेदिति को वेद ? स्वस्य मनुष्यत्वमेव स्वतः सिद्धं चेत् । अग्रिमजन्मसू देवादिशरीराणि ममापेक्षितानीति अस्मिन् जन्मनि केऽपि स्वेष्टदेवस्य प्रसन्नताजनकीभूतोपासनाजनकीभूतयागादिक्रियां न कुर्युः कुर्वन्ति च । तस्मात् स्वस्वरूपं मनुष्यादिरूपेण ते जानन्ति तत्स्वरूपज्ञानं न भवति ।
ननु शास्त्रवेत्तारो विद्वांस आत्मस्वरूपमीदृशमीदृशमिति दृढनिश्चयवन्तस्ते कथन्न जानन्तीत्युच्यते चेत्, शास्त्रज्ञेषु चार्वाकः स्थूलशरीरमनात्मस्वरूपमेव आत्मेति जानाति इति सः शास्त्रज्ञोऽपि सन्नवाऽऽत्मनः स्वरूपं न जानाति ।
एवमन्येऽपि चार्वाकाः सन्ति प्राणोपासका, इन्द्रियोपासका, मनसः आत्म त्वेन समुपासकास्तेऽपि अनात्मस्वरूपं प्राणादिकमेव आत्मत्वेन जानन्ति, अतः शास्त्रज्ञा अपि आत्मनः स्वरूपं नैव जानन्ति ।
तथैवाऽन्येऽपि बौद्धाः शशविषाणतुल्यत्वेनाभिमतं शून्यमेव आत्मेति विदा कूर्वन्तीति ते शास्त्रज्ञा अपि आत्मनः स्वरूपं नैव विदन्ति । तथा सति आस्तिका ये सन्ति शास्त्रज्ञा मीमांसकादयः रामानुजाश्च माध्वाश्च ते एवा ऽऽत्मस्वरूपं जानन्त्विति चेन्न ।
मीमांसकादयः परिपूर्णमात्मानमणुपरिमाणत्वेन जानन्ति इत्यतस्ते शास्त्रज्ञा अपि आत्मस्वरूपं नैव जानन्ति ।
एवं नैयायिक-वैशेषिकप्रभृतयोऽपि आत्मनश्चैतन्यं विभुत्वमभ्युपगच्छन्ति तावतापि ते आत्मनो नानात्वं चैतन्यञ्चाङ्गीकुर्वन्ति । जडभिन्नस्य तस्यात्मन श्चित्वं गुण इति चाङ्गीकुर्वन्ति, निर्गुणस्यात्मन इच्छादयो गुणाश्च स्वीकुर्वन्ति, दकस्वरूपस्याऽऽत्मनो दृश्यत्वञ्च मन्यन्ते इत्यत इमे शास्त्रज्ञाः सन्तोऽप्यात्मनः स्वरूपं नैव जानन्ति ।
न जानन्तु नाम, वेदान्तशास्त्रवेत्तारो वेदान्तिन एवाऽऽत्मानं जानन्ति इति चेत्तेऽपि मुमुक्षवोऽमुमुक्षवश्चेति सन्ति द्विविधाः । तेषु अमुमुक्षवश्चतुर्विधाः ।
ते के इति पृष्टे—
१. प्रयोजनार्थ केचन पठन्ति ।
२. पूजार्थं केचन पठन्ति ।
३. केचन आत्मीयलोकप्रसिद्धयर्थमेव केवलं पठन्ति ।
४. इतरमतप्रविष्टाः सन्तो वेदान्तशास्त्रमर्मज्ञानार्थं दूषयितुञ्च वेदान्तशास्त्र केचित् पठन्ति ।
एते चतुष्टवसङ्ख्यावन्तोऽपि वेदान्तशास्त्रज्ञा आत्मस्वरूपं नैव जानन्ति ।
इदानीमत्रैवाऽज्ञानस्वरूपं लेखविस्तरभयात् परिसमाप्यतेऽतोऽन्ततोगत्वा स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव चास्ति खल्वज्ञानस्वरूपमिति कृत्वा मया विरम्यते इति ।
श्रीगौडपादाचार्यः
श्रीगौडपादाचार्यो महान् वेदान्तशास्त्रवेत्ता ५५० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्व सम्पन्नः खलु माण्डूक्यकारिकां रचितवान् । अयमेव श्रीगौडपादाचार्यः सर्वतः प्राग् अद्वैतवादस्य संस्थापनं विहितवान् इति सर्वेऽपि विदाङकुर्वन्ति प्राचीनाचार्यचरणाः । अस्यामेवास्य माण्डक्यकारिकायां विशेषतो मायावादस्य समुल्लेखोऽनुभूयते ।
अस्ति श्रीगौडपादाचार्यः खल्वद्वैतवेदान्तस्य सन्मार्गगामित्वानुसारी, अद्वैत वेदान्ततत्त्वाऽनुकारी, आचार्यमूर्धन्य आसीत् । स च सत्ताविहीनस्य सांसारिक पदार्थपुञ्जस्य कारणीभूता मायेति वदति । माययैव खलु मनोऽपि स्पन्दन क्रियावद् भवति । अतः सचराचरं यत्किमपि द्वैतं भासमानं भवति तत् सर्वं मनोदश्यमिदं न तु वास्तवमिदम् । मनसोऽमनीभावे सति सर्वमेव द्वैतं नैवोप लभ्यते पुनः । तथा चोक्तम् -
'असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव जायते ।
वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते' ॥
तथा जाग्रद् द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः' ।।
अतः सर्वमेव चराचरात्मकं मनोदृश्यमानं द्वैतं मायिकमाविधिकं तस्मात् सर्वं मिथ्येति ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्त एव सर्वथा सत्यः पारमार्थिकश्चेति विज्ञेयम् । उक्तञ्च -
'मनोदृश्यमिदं द्वैतं यत् किञ्चित् सचराचरम् ।
मनसो ह्यमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते' ॥
अन्ते चाऽस्माभिः श्रीगौडपादाचार्याभिमतं माण्डक्यकारिकायां समुल्लिखितं सत्-चित्-आनन्देति स्वरूपलक्षणलक्षितं तदद्वैततत्त्वं यत्र किञ्चिन्न जायते नापि किञ्चिदवशिष्यते तदेवोत्तमं सत्यञ्चेति । तथा चोक्तम्
'न कश्चिज्जायते जीवः सम्भवोऽस्य न विद्यते।
एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन्न जायते ॥
अपि च—
'स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा ।
तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥
अन्यच्चापि-
आकाशे सम्प्रलीयन्ते तद्वज्जीवा इहात्मनि ॥
इत्थञ्चाऽद्वैतवेदान्तदर्शनस्य मूर्धन्य आचार्यो भगवान् शङ्करो यदद्वैततत्त्व मङ्गीकरोति तदेव गौडपादाचार्याणामप्यभिमतमिति भावः ।
श्रीशङ्कराचार्यः
श्रीशङ्करावतारभूतः श्रीशङ्कराचार्यः ७८८-८२० ईसवीये काले स्वकीयां स्थिति समुपलभमानस्तैत्तिरीयशाखाऽध्ययनप्रवृत्तिशीलतया तत्र पारङ्गतः सन् दाक्षिणात्यवंशावतंस आसीत् । शिवगुरुपुत्रश्चायमाचार्य आसीदित्यपि श्रूयते एव ।
शारीरिकभाष्यापरपर्यायभूतस्य आहोस्वित् 'शारीरिकभाष्य'-पदजन्य बोधविषयतां गतस्य ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यस्याऽयमेवास्ति निर्माणकर्ता श्रीशङ्करा चार्यः । अयमेव खलु आचार्यमहोदयः श्रीमद्भगवद्गीताया उपरि तथोप निषदामुपरि भाष्यात्मिकां टीकां लिखितवान् रचितवांश्च । अस्मिन्नद्वैतवेदान्ते ऽयमेवाऽऽचार्यपादो मायावादस्य समुल्लेखं प्रवेशञ्च विहितवान् । दी
तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे श्रीशङ्कराचार्यस्य समयनिर्धारणविषये सहज प्रयासभूताः साधनीभूतास्तर्का एव सन्ति उपायाः ।
१. तत्र 'केरलोत्पत्ति'-नामकग्रन्थानुसारं श्रीशङ्कराचार्यस्य समयश्चास्ति ४०० ईसवीयवर्षः, परन्त्वेतन्मतानुसारं श्रीशङ्कराचार्यस्य शरीरपरित्यागः अष्टत्रिंशद् ( ३८ ) अवस्थायामेव सञ्जात इत्येव प्रतीयते । एतेन द्वात्रिंशदवस्थायां शरीरपरित्यागविषयिणी प्रतीतिमिथ्याभूता जाता जायते वा ।
२. द्वारिकामठाधीश्वरानुसारं तथा काञ्चीकामकोटिपीठाधीश्वरानुसारं श्रीशङ्कराचार्यस्य जन्मकाल: पञ्चशतकं ( ई० पू० ५००) प्रतीयते ।
३. तैलङ्गदृष्ट्या चाऽऽचार्यप्रवर-श्रीशङ्करस्याऽस्तित्व काल: स्थितिकालो वा षष्ठशताब्द्या अन्तिमो भागो वर्तते इति ।
४. एवं सर आर० जी० भण्डारकरः श्रीशङ्कराचार्यस्य जन्मकालं ६८० शताब्द्याः पूर्वकालं वदितुं कामयते ।
५. 'वर्नेल'-महोदयस्तथा 'सिवैल'-महोदय आचार्यप्रवरस्य जन्मकालं सप्तमीं शताब्दी स्वीकुर्वन्ति, वर्णयन्ति चेत्यपि विज्ञेयम् । एवंविधा अन्या अपि सन्ति अनेका विरुद्धोक्तयः, विस्तरभयान्नाऽत्र प्रदर्श्यन्ते इति ।
किन्तु एवं स्थिते श्रोशङ्कराचार्यस्य जन्मकालविषये स्थितिकालविषये च नानाविधविरुद्धोक्तिदर्शनात् तदीयो जन्मकाल: स्थितिकालो वा यथावनिर्णतुं नैव शक्यतेऽतः प्रागुपर्युक्तशङ्कोपशङ्कात्मकविवेचनानुसारं मतमतान्तरोपर्शित विप्रतिपत्त्यनुसारञ्च सर्वा अप्यसङ्गतीश्च विचारयन् द्वात्रिंशद्वर्षस्य पूर्णायुः कालञ्च निर्धारयन्-अहं 'शशिबालागौडः' इतिहासलेखनपरः मन्ये यत् ७८८-८२० ईसवीयकाल एव सर्वथा समुचितो वर्तते ।
अपि च सर्वेष्वेव दार्शनिकेषु इयमेव प्रबलतमा दार्शनिकी दृष्टिरासीत् यदिदं दुःखपङ्कनिमग्नं जगत् कथं कदा चास्माद् दुःखपङ्कात् समुद्धतं स्यादिति । स च समुद्धारो मोक्षापरपर्यायभूतोऽस्ति प्रभूतो विषयः ।।
तत्र दार्शनिकप्रवर-श्रीशङ्कराचार्यः खलु ब्रह्माद्वैतसिद्धान्तं सर्वतः प्राक् समुपस्थापितवान् । मायावादसिद्धान्तञ्चापि व्यवस्थापितवान । मायावादसिद्धान्तमाश्रित्य प्रचलितस्य विषयानन्दस्य तुच्छतां सम्पाद्य ब्रह्मानन्दस्यैव पारमार्थिकतां समर्थितवान् पुष्टीकृतवांश्चेति ध्येयम् ।
श्रीसुरेश्वराचार्यः
अयञ्च श्रीसुरेश्वराचार्यः ८०० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वं लभमानः खलु 'नैष्कर्म्यसिद्धि'-नाम्नी पुस्तिकां स्वयं स्वेनैव रचितवान् श्रीसुरेश्वराचार्यः । तथा मानसोल्लासादिग्रन्थानां बहूनां निर्माणे कृतभूरिपरिश्रमः सन् जनिप्रदान कर्ताऽप्यस्तीति ।।
अनन्तरकालावच्छेदेन तस्यामुपरि बह्वयष्टीकाः सजाता विभिन्नाचार्यद्वारा इति । यथा-श्रीचित्सुखाचार्यः ( १२०० ईसवीये वर्षे ) 'भगवत्तत्त्वप्रकाशिका' नाम्नी टीकां रचितवान् ।
एवं वेदान्तशास्त्रानुशीलनपरो विद्वान् श्रीज्ञानोत्तमः ( ११०० ईसवीये वर्षे ) 'चन्द्रिका'-नाम्नी टीकां निर्मितवान् । एवं कश्चन महात्माऽखिलात्मा नामा तदुपरि 'नैष्कर्म्यसिद्धि विवरण'ञ्च रचयामास । तथा तत्रैव चास्ति श्रीज्ञानामृतशास्त्रिविनिर्मिता, ज्ञानामृतवर्षिणी 'विद्यासुरभि' नाम्नी काचन महती टीका इति । एवं क्रमेणोपरि निर्दिष्टाभिष्टीकाभिर्बहुमानप्राप्तोऽयं ग्रन्थो ऽपूर्वविभूतिभूषितो मया दर्शनेतिहासलेखिकया स्वयमेवाऽनुभूयते इति ।
अस्य श्रीसुरेश्वराचार्यस्य महादार्शनिकस्य इयञ्चास्ति किंवदन्ती यदयमेव गृहस्थाश्रमे मण्डनमिश्ररूपतां दधानस्तुरीयाश्रमे संन्यासाश्रमे श्रीसुरेश्वराचार्यो जातः । अनेन 'नैष्कर्म्यसिद्धि'-लेखनातिरिक्तमन्यदपि लेखनकार्य कृतम् । तथाहि
१. 'बृहदारण्यकभाष्यवार्तिकम् ।' २. 'तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् ।'
३. आचार्यप्रवर-श्रीशङ्करकृत-दक्षिणामूर्त्यष्टकस्तोत्रस्य व्याख्यारूपो मान सोल्लासः ।
अयञ्च श्रीसुरेश्वराचार्यो भावाऽद्वैतस्य, शब्दाऽद्वैतस्य, सत्ताऽद्वैतस्य च सर्वथा समर्थक आसीत् ।
अयं सत्यम्, शिवम्, शान्तमद्वैत सिद्धान्तं मन्यमानो ब्रह्माद्वैत सिद्धान्तमेव सम्पुष्टीकरोति श्रीआचार्यः । तथाहि-
'न तु तद् द्वितीयमस्ति ।
'मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः।
अपि च-
'अद्वैतसिद्धान्तमेव हि सत्यं शिवं सुन्दरं सिद्धान्तमस्ति ।'
शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यते स आत्मा। ' -तत्रैव ।
एवम्—'अयमात्मा ब्रह्म ।'
. -तत्रैव, १।४।१०। 'ब्रह्मवेदं सर्वम् ।'
श्रीवाचस्पतिमिश्रः
अयमस्ति षड्दर्शनाचार्यः श्रीवाचस्पतिमिश्रो महाविद्वान् ८४१ ईसवीये वर्षे स्वकीयाऽसाधारिण्या स्थित्याऽलङ्कारभूतः प्रभूतो दर्शनवेत्ता खलु ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्योपरि 'भामती'-नाम्नी टीकां सर्वथा वैदुष्यपूर्णां सुप्रसिद्धां स्वीयपत्न्या नामवतीं विनिर्मितवान् श्रीमिश्रः ।
तदनन्तरकालावच्छेदेनेमां टीकां समधिकृत्य भामतीमतप्रचारपरायण शीलोऽयं श्रीमिश्रः खलु ब्रह्मसिद्धेस्तत्त्वसमीक्षणटीकाकारोऽपि संवृत्तः ।
अस्य महानुभावस्य षड्दर्शनाचार्यस्य विषये खल्वेका किंवदन्ती श्रूयते यदयं श्रीमिश्र एकस्मिन् दिने ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्योपरि टीकामेकां बाह्यविषये भ्यश्चित्तवृत्तिनिरोधपुरस्सरं लेखनपरायण आसीत् ।।
एकस्मिन् दिने लेखनवेलायां पूर्वरात्रौ 'वत्ती'ति पदाभिधेयतां गतां तां वत्तिकां शैथिल्यं प्राप्तत्वेन समाप्तिं गतामिव समनुभूयमाना 'भामती'-नाम्नी तदीया धर्मपत्नी वधितवती ।
परन्तु तस्मिन्नेवं विचिन्तयत्येव खलु तदीया धर्मपत्नी भामती साक्षात् साकाररूपेण सरस्वतीव सम्मुखे समुपस्थिता सती श्रीमिश्रद्वाराऽनुष्ठेयं तदनित्यं कृत्यं स्वयमेव सम्पादितवती । तदव्यवहितोत्तरक्षणे एव श्रीमिश्रः दृष्टिमुपर्युत्थाय तां विलोक्य ब्रूते-केयं भवतीति निगद्यताम् ।
सा ब्रूते-स्वामिन् ! भवतामेवाऽस्म्यहं धर्मपत्नीति नूनं विज्ञायताम् ।
श्रीमिश्रः प्रोट्टङ्कितवान् त्वदीयं नामधेयमहमजरममरञ्च विधास्येऽत एव तस्याष्टीकाया नामधेयं 'भामती'ति कृतवान् । येनाऽधुनाऽपि दर्शनाध्येतारो जना 'भामती'ति नामधेयं रटन्ति तां पठन्ति च तदीयञ्चेतिहासं स्मरन्ति ।
श्रीसर्वज्ञात्ममुनिः
अस्य सक्षेपशारीरकस्योपरि सन्त्यनेकाष्टीका जायमानाः । ताश्च यथा श्रीविश्वदेवस्य वेदान्तविदुषश्चास्ति सिद्धान्तदीपः, अपि चाऽन्वयार्थप्रकाशिका ऽप्यस्त्येका टीका 'श्रीरामतीर्थस्य' वेदान्तशास्त्रिणो महाविदुष इति । अयञ्च शास्त्री प्रायः १२२५ ईसवीये स्वस्थितिमापन्न आसीदित्यपि च श्रूयते एव केवलम् ।
एवं काशीनिवासी तुरीयाश्रमसेविनां संन्यासिनामग्रगण्यो मूधय॑श्चासीत् अयं महोदयः । अनेन विरचिता चास्त्येका टीका 'सङ्क्षपशारीरकसार सङग्रह'-नाम्नी या च महतीमेव प्रसिद्धि गता वर्तते इति । इत्थञ्च नित्य बोधाचार्यापरनामधेयेन श्रीसर्वज्ञात्ममुनिना विरचिते सक्षेपशारीरके ग्रन्थे सन्ति बह्वयष्टीका इति । ____तथा ब्रह्माऽद्वैतवादसिद्धान्तस्वीकन्यदार्शनिकवदेव खल्वयमपि दार्शनिक शिरोमणिः श्रीसर्वज्ञात्ममुनिरपि अमुमेव तादशसिद्धान्तमुररीकृत्य तादृशसिद्धान्त गभितं 'सङक्षेपशारीरिक'-नामक ग्रन्थं रचितवान् । तत्र छान्दोग्य-तेजोबिन्दु प्रभृतिषुपनिषत्सु प्रतिपादितमेव विषयजातं सक्षेपशारीरिकेऽपि निरूपितवान् श्रीमुनिः । तथा माण्डूक्योपनिषदि च विलोक्यताम् । यथा
'अद्वैतसिद्धान्तमेव हि सत्यं शिवं सुन्दरं सिद्धान्तमस्ति ।'
अपि च— 'शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा'।
श्रीमण्डनमिश्रः
श्रीमण्डनमिश्रः पूर्वमीमांसाया उत्तरमीमांसायाश्चोभयशास्त्री सन् ८०० ईसवीये वर्षे प्रायः स्वास्तित्वं लभमानो वेदान्तदर्शनशास्त्रस्य महती प्रसिद्धि प्राप्तस्य चतुःसिद्धिसु ब्रह्मसिद्धिग्रन्थस्य निर्माणकर्ता चासीत् ।
अयञ्च श्रीमिश्रः खलु मीमांसासूत्रानुक्रमणी विधिविवेक-भावनाविवेक विभ्रमविवेक-ब्रह्मसिद्धि-प्रभृतिग्रन्थानां निर्माणं कृतवान् ।।
अनन्तरं श्रीशङ्कराचार्य श्रीशङ्करावतारोऽयमिति विज्ञाय, आहोस्विदेतेषां महावैदुष्यं विदाङकुर्वाणः, अथवा कारणान्तरं किमपि वेदनपरायणः श्रीमण्डन मिश्रस्तुरीयावस्थां समनुप्राप्य श्रीशङ्कराचार्यस्य शिष्यो जात इत्यपि श्रूयते ।
बिहारप्रान्तस्थस्य पाटलीपुत्रस्य 'पटना' इत्याख्यस्य निवासी तथा ब्राह्मणत्वजात्यवच्छिन्नो मैथिलब्राह्मणोऽयमासीदित्यवधेयम् ।
अयञ्च श्रीमिश्रः श्रीकुमारिलभट्टस्याऽतीव निकटवर्ती प्रधानभूतोऽन्तेवासी श्रूयते । उभयविधमीमांसाशास्त्रस्य प्रकाण्डपण्डित आसीत् ।
श्रीशङ्करदिग्विजयानुसारं श्रीशङ्कराचार्येण सहाऽस्य महाविदुषो मिश्रस्य शास्त्रार्थोऽभूत् । ततः पूर्वकालावच्छेदेन मण्डनमिश्रस्य गृहगमनावसरे कामपि युवतीं पृच्छति श्रीशङ्करः- 'क्वास्ते मण्डनमिश्रधाम ?' । उत्तरयति
'स्वतः प्रमाणं परतः प्रमाणं कीराङ्गना यत्र गिरो गिरन्ति ।
शिष्योपशिष्यैरुद्गीयमानं जानीहि तन्मण्डनमिश्रधाम' ॥
अपि च पुनः-
'जगद् ध्रुवं स्याज्जगदध्रुवं स्यात् कीराङ्गना यत्र गिरो गिरन्ति ।
शिष्योपशिष्यैरु द्गीयमानमवेहि तन्मण्डनमिश्रधाम' ॥
पूर्वमीमांसायाः प्रौढपाण्डित्यसम्पन्नोऽप्ययं श्रीमिश्रो ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्त मभ्युपगन्ता नियन्ता चासीन्मनीषी । ब्रह्मसिद्धौ खल्वयमेव भावो दर्शितः । तथाहि -
'सर्वप्रत्ययवेद्ये वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते ।
प्रपञ्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते ।।
प्रविलीनप्रपञ्चेन तद्रूपेण न गोचरः ।
मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनिबन्धनम् ।।
अध्यात्मोपनिषदि चाऽप्ययमेव सिद्धान्तः सुस्पष्टीकृतः । तथाहि-
'एकमेवाऽद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन' ।
एवम्-
'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' ।
'असङ्गो नहि सज्जते'।
-तत्रैव, ४।४।२२। अन्यच्चापि
निर्विकारे निराकारे निविशेषे भिदा कुतः ।'
-अध्यात्मोप० २२ । अपि च—'अयमात्मा सन्मात्रो नित्यः शुद्धो बुद्धो मुक्तः सत्यो निरञ्जनो विभुरद्वयानन्दः परः प्रत्यगेकरसः ।'
-नृसिंहोत्तरतापनीयोप० ९ ।
इत्यादिना सङ्क्षपेण प्रतिपादितोऽयं ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्तोऽपि स्वीकृतः श्रीमण्डनमिश्रेण । यावच्चायं मनीषी पूर्वमीमांसाया प्रौढपाण्डित्यसमन्वित आसीत् तदन्तरं तावतोऽप्यधिकः अर्थात् पूर्णरूपेण ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्तसमर्थको जातः ।
श्रीपद्मपादाचार्यः
श्रीपद्मपादाचार्यः ८१० ईसवीये वर्षे स्वीयं पाञ्चभौतिकशरीर साहित्या वच्छिन्नं जीवनं यापयन्नयं 'पञ्चपादिका'नामकग्रन्थस्य रचनां विहितवान् । तथा वेदान्तदर्शनशास्त्रे महती प्रसिद्धि प्राप्तयोविवरणमतभामतीमतयोविवरण मतप्रचारकोऽभूदित्यपि चास्ति महदेव वैशिष्ट्यम् । - पञ्चपादिकाया उपरि खल्वनेकाष्टीकाः सन्ति, यथा तासु चास्ति महात्म विदुषा 'श्रीप्रकाशात्मना' विनिर्मितं पञ्चपादिकाविवरणमतीव क्लिष्टतमोऽयं ग्रन्थः । मन्येऽयं ग्रन्थः श्रीप्रकाशात्मना १२०० ईसवीये प्रायो लिखितं वा रचितं वेति ।
अयञ्च 'सनन्दने'त्यपरनामधेयस्तथा 'चोल'देशनिवासी चासीत्, एवमप्या चार्यः श्रीआचार्यपादानां शिष्यः श्रूयते इति । तथा श्रीमाधवस्याऽयमात्मजश्चा सीदित्यपि श्रूयते एव न तु प्रमाणान्तरजन्यज्ञानविषयीक्रियते इति ।
अयमपि श्रीपद्मपादाचार्यः पूर्ववदेव ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्ताऽवलम्बी आसी दिति । अत एव श्रीशङ्कराचार्यसम्प्रदायगुरुवन्दनपरम्परायामेवं भूतायां गुरु नामावल्यां श्रीआचार्येण सहैवाऽस्य श्रीपद्मपादाचार्यस्यापि नाम श्रूयते । तथाहि -
'श्रीशङ्कराचार्यमथास्य पद्मपादं च हस्तामलकञ्च शिष्यम् ।'
अपि च पञ्चपादिकाग्रन्थेऽप्ययमेव ब्रह्माऽद्वैतवादो निरूपितः । सर्वोऽपि द्वैतो भेदश्च व्यावहारिकः । अनन्तरं पारमार्थिक्यामवस्थायां समागतायां ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यैव चराचरात्मकस्य प्रपञ्चस्य बाधान्नहि कस्याप्यस्तित्वं तदानीमनुभवति चेतनः । केवलं तदानीमिदमेवानुभवति चेतनः
'तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ।'
उपनिषदादयोऽपि ग्रन्थाः सर्वे ब्रह्माऽद्वैतवादसिद्धान्तं समर्थयन्ति, पूष्टी कुर्वन्ति च । तथाहि -
अपि च -
'सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतत् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्' ।
अन्यच्चापि -
'उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।
तस्मात् सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मैवास्ति न चेतरः ॥'
सादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् ।
प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्नहि ॥'
एवं श्रीपद्मपादाचार्यस्येदमप्यस्ति कथनं यद् द्वैतभेदयोर्व्यवहारगतत्वेन पारमार्थिक्यामवस्थायां तयोरनन्तर्गतत्वात् इति ब्रह्माऽद्वैतवादसिद्धान्तः सुतरा मेव सुदृढीभूतो भवतीति भावः ।
श्रीमधुसूदनसरस्वती
अस्यैव श्रीमधुसूदनसरस्वतीमहोदयस्यापरं नाम 'मधुसूदनवाक्पति'रपि यत्र तत्राऽनुभूयते । अस्यैकेनैव 'अद्वैतसिद्धि'-नामकेन ग्रन्थेन महदद्भुतं विलक्षणं वैदुष्यं वेदान्तदर्शनशास्त्रे समनुभूयते ।
मया शशिबालागौडेन तु केवलम् -
'मायाकल्पितमातृतामुखमृषाद्वैतप्रपञ्चाश्रयः ।'
इत्येकमेव तदीयं पद्यमधिकृत्य विचार्यते यत् कीदृशमस्य महोदयस्यास्ति महाविदुषो वेदान्तदर्शने वैदुष्यम् ( पाण्डित्यम् ) इति ।
अस्य श्रीसरस्वतीत्युपाह्वस्य विषयेऽन्या अपि बह्वयः किंवदन्त्यः श्रूयन्ते यदेतस्य महानुभावस्य बङ्गलादेशान्तर्गत-नदियाप्रान्ते यदा प्रवेशो जातस्तदा तत्रैव सन्तिष्ठमानो मथुरानाथतर्कवागीशश्चकम्पे, एवं तत्रैव तदानीन्तनकाला वच्छेदेन स्वस्थितिं लभमानो गदाधरोऽपि श्रीसरस्वतीत्युपाह्वस्याऽऽगमनश्रवण मात्रेण कातरोऽभूत् इति । उक्तञ्च--
'नवद्वीपे समायाते मधुसूदनवाक्पतौ।
चकम्पे तर्कवागीशः कातरोऽभूद् गदाधरः' ॥
इत्यादिप्रामाणिकोक्त्याऽप्यस्य वाक्पतेः श्रीमधुसूदनस्य महावैदुष्यं प्रतीयते ।
अपि चाऽयं महानुभावः 'अद्वैतसिद्धिग्रन्थातिरिक्तान्' सिद्धान्ततत्त्वबिन्दु वेदान्तकल्पलतिकाप्रभृतीन बहन् ग्रन्थान् रचयामास ।
भ्रमणपरायणत्वेऽप्ययं महानुभावः प्रामाणिकस्वास्तित्वतः काश्यामेव स्व कीयं निवासं लभमान आसीदिति श्रूयते । तुरीयाश्रममापन्नानां संन्यासिनाञ्चायं समूहाग्रणीरासीदित्यपि प्रमाणम् । एवमयं १६०० ई० वर्षे स्वास्तित्वसम्पन्न आसीत् ।
श्रीविद्यारण्यः
अयञ्च श्रीविद्यारण्यः १३५० ईसवीये वर्षे सन्तिष्ठमानस्तदानीन्तनेस वीयवर्षावच्छेदेन स्वकीयशारीरिकस्वास्थ्यसाधुत्वं लभमानः खलु 'सर्वदर्शनम्' 'विवरणप्रमेयसङ्ग्रहः', 'पञ्चदशी', 'जीवन्मुक्तिविवेक'-प्रभृतिग्रन्थानां रचनां चकार ।
अस्य श्रीविद्यारण्यस्य विदुषोऽपरं नाम माधवाचार्योऽप्यासीत् । इदमेव 'माधवाचार्य'ति नाम मया शशिबालागौडेन 'सर्वदर्शनसंग्रह'-नामक ग्रन्थस्य सर्वप्रथमपृष्ठेऽपि पठ्यते समनुभूयते च ।
विद्यास्वरूपेऽरण्ये विहरन्नेवाऽयं महामनीषी श्रीविद्यारण्यः ‘विवरणप्रमेय सङ्ग्रह'-नामके ग्रन्थे सर्वत्रैवाऽद्वैतसिद्धान्तम् ( ब्रह्माऽद्वैतसिद्धान्तम् ) एव सन्नि
वेशितवान् पुष्टीकृतवांश्च । तथाहि -
'आकाशादिस्वदेहान्तं तैत्तिरीयश्रुतीरियम् ।
जगन्नास्त्यन्यदानन्दादद्वैतब्रह्मता ततः ।।'
तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूतः' इत्यादि श्रुत्या तैत्तिरीयोप निषदुक्तया खल्विदमेवाभिधीयते यत् 'नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यादि श्रुत्या प्रतिपादिताऽऽनन्दस्वरूपब्रह्मणोऽन्यत् ( पृथक् ) किमपि नास्त्येवेति 'अद्वैतब्रह्मता' ( अद्वैतं ब्रह्म ) स्वयमेव सिद्धयति । अद्भुतरामायणेऽपि तथा -
'तस्मादद्वैतमेवाहर्मुनयः परमार्थता' ।
'अभेददर्शनं ज्ञानम्'।
'सर्वं खल्विदं ब्रह्मा नेह नानास्ति किञ्चन'। -निरालम्बाप
'एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ।'
इत्याद्यपनिषदोऽपि तस्यैवाऽऽनन्दस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽद्वैततां गायन्ति । अर्थादात्मानन्दस्य ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं समुगिरन्ति परमार्थतः ।
अपि च पुनस्तत्रैव -
आनन्दादेव तज्जातं तिष्ठत्यानन्द एव तत् ।
आनन्द एव लीनं चेत्युक्तानन्दात् कथं पृथक् ॥
आनन्दस्वरूपाद् ब्रह्मणोऽन्यत् किमपि नास्त्येव यथोक्तम् -
'स्वतःसिद्धाऽद्वयानन्दः स्वयमेव विभाति च ।'
'मयि जीवत्वमीशत्वं कल्पितं वस्तुतो नहि ।'
अपि च -
'मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।
अर्थात् यथा-रज्जुरूपेण सन्तिष्ठमानस्य रज्जुस्वरूपस्य द्रव्यस्य सर्वात्मना प्रतीतिर्जायते, तथैव आनन्दस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽवस्थितस्यैव जगदात्मनाऽवभास मानं भवतीति भावः । तत्र जीवत्वमीशत्वं चादयो धर्माः सन्ति सर्वेऽपि कल्पिताः यतस्तस्य निर्गुणत्वाद् निर्धर्मकत्वाच्च ।
भेदाभेदमतम्
अस्य भेदाभेदमतस्याऽऽदिप्रवर्तको जन्मदाता आचार्यप्रवरः श्रीभास्कर एव श्रूयते । अयञ्च श्रीभास्कराचार्यः ( ८२० ईसवीये वर्षे ) व्यासोदितस्य ब्रह्म सूत्रस्य भास्करभाष्यकर्तृत्वेन प्रसिद्धि लब्धवान् ।
एवमेतस्मिन् मते ज्ञानकर्मसमुच्चयवादोऽङ्गीकृतो वर्तते, यत एतस्मिन् मते 'समुच्चिताभ्यामेव ज्ञानकर्मभ्याम विद्यानिवृत्तिद्वारेण अपवर्गो व्यज्यते नान्य तरेण' इति ।
अस्मिन् मतेऽविद्याया अनादित्वेन तस्या नाशाऽसम्भवेन ब्रह्मणः सदैव सगुणत्वधर्मावच्छिन्नत्वेन सगुणत्वमेव विज्ञेयं न तु निर्गुणत्वमपि ।
तात्त्विकदृष्ट्याऽऽनुभविकदृष्टिकोणतो विचार्यमाणे चैतन्मते तत्त्वद्वयमेव खल स्वीक्रियते--१. स्वतन्त्रं तत्त्वमेकम्, २. परतन्त्रं तत्त्वं च द्वितीयम् ।
तत्रापि स्वतन्त्रतत्त्वभूतः प्रभूतो भगवान् विष्णुः, स्वतन्त्रतत्त्वञ्च जीव इति । उक्तञ्च -
'स्वतन्त्रं परतन्त्रं च द्विविधतत्त्वमिष्यते ।
स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुनिर्दोषोऽशेषसद्गुणः' ॥
विशिष्टाऽद्वैतमतम् ( रामानुजाचार्यः ) विशिष्टाद्वैतमित्यस्य केनचिद् विशेषणेन विशिष्टोऽद्वैतरूप ईश्वर एव विशिष्टाद्वैतपदाभिधेयतां गच्छति । प्रकृते च जीव-जगद्रूपविशेषणेन विशिष्टः ईश्वरो वर्तते । स च सर्वेषामाधारभूतः, जगन्नियन्ता, सर्वशक्तिमान्, अनादि रनन्तश्च, एवम्भूतो राम एव चास्ति ईश्वरः । रमन्ते योगिनोऽस्मिन्नसौ रामः, स एव चाष्टविधैश्वर्यशालित्वादीश्वरः परमेश्वर इति च गीयते ।।
१. 'वेदान्तसारः',
२. 'वेदान्त दीपः',
३. 'वेदार्थसारः' इत्यादि बहूनां ग्रन्थानां निर्माणकर्ता आसीत् ।
एवं श्रीमद्भगवद्गीताग्रन्थस्योपर्यपि टीकां रचितवानित्यपि श्रूयते एव न तु मया स्वयं शशिबालागौंडेन समनुभूयते इति ।
अनेन विरचितस्य श्रीभाष्यस्योपरि १४०० ईसवीये वर्षे विराजमानः 'श्रीसुदर्शनभूरि'-नामको दार्शनिको विद्वान् 'श्रुतप्रकाशिका'-नाम्नी टीका लिखितवानित्यपि श्रूयते एवेति बोध्यम् । दक्षिणदेशीयलाभकरत्वेनायं ब्राह्मणत्व जात्यवच्छिन्नो दाक्षिणात्यब्राह्मणः समनुभवगोचरतां प्रयाति । प्रत्यक्षानुमान शब्दाश्चेति त्रीण्येव प्रमाणान्यङ्गीकृतवान् श्रीरामानुजाचार्यः ।
द्वैतमतम् (श्रीमध्वाचार्यः)
द्वैतमतावलम्बि-श्रीमध्वाचार्यमते जीवस्तु सर्वथैव सदैव चास्ति तस्माज्ज गनियन्तुर्जगदीश्वरतो भिन्नः । जीवस्याऽल्पज्ञत्वधर्मावच्छिन्नत्वेन, परमेश्वरस्य च सर्वज्ञत्वधर्मावच्छिन्नत्वेन भेदस्तयोः सुस्पष्ट एवेति सार्वजनीनोऽयं विषयः ।
'जीवो ब्रह्मैव नापरः' इति शाङ्करवेदान्तसिद्धान्तानुसारं नास्त्यनयोर्जीवा त्मपरमात्मनोस्तादात्म्यम्, प्रागुक्तविभिन्नधर्मावच्छिन्नत्वदर्शनात् । श्रुतेस्तु सार्थक्यं 'पुरोहितोऽयं राजा संवृत्तः' इतिवद् विधेयमिति न कश्चिद् दोषः ।
अयञ्च श्रीमध्वाचार्यः १३०० ईसवीये वर्षे पाञ्चभौतिकशरीरेण विराज मानः पूर्णप्रज्ञः, आनन्दतीर्थापराऽभिधानः केनेरी-प्रान्तान्तर्गतपङ्कजप्रदेशे स्वीयां जनि लब्धवान् ।
अस्य श्रीमध्वाचार्यस्य पितुर्नाम श्रीमध्यगेह आसीत्, मातुश्च 'वेदवती' इति । अस्यैव बाल्यावस्थाकालीनं नाम 'वासुदेव' इत्यासीत् ।.
अयञ्च महाविद्वान् महापण्डितो वायोरवतारभूतः प्रभूतः श्रीमाधवाचार्या परनामधेयः श्रीपूर्णप्रज्ञः स्वीयमतस्य पुष्टि-तुष्टिकारणीभूतानि निम्नोल्लिखि तानि ग्रन्थजातानि स्वीयग्रन्थलेखनकलाकौशलपूर्वकं स्वयं रचितवान् । तथाहि
१. 'गीताभाष्यम्'- स्वमतसमर्थकम् ।
२. 'सूत्रभाष्यम्'–पूर्णप्रज्ञसंज्ञकम् ।
३. 'महाभारततात्पर्यनिर्णयः' ।
४. 'श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः' ।
इत्यादि नानाविधाः स्वमतपोषकाः स्वीयवैष्णवसम्प्रदायविकासकरा इतोऽति रिक्ता अपि बहवो ग्रन्थाः अनेन महाविदुषा विरचिताः । दक्षिणदेशीयशरीरा वच्छिन्नस्यास्य मध्वाचार्यापरनामधेयस्य श्रीपूर्णप्रज्ञस्य वायोरवतारभूतत्वेन वर्णनं मिलति । तथाहि
'प्रथमस्तु हनूमान् स्याद् द्वितीयो भीम एव च ।
पूर्णप्रज्ञस्तृतीयश्च भगवत्कार्यसाधकः' ।
इत्यनेन प्रमाणभूतेन पद्यात्मकेन श्लोकेन सुस्पष्टमिदं विज्ञायते यत् श्रीहनु मद्भीमयोः साक्षाद् वायुभूत्वेन पूर्णप्रज्ञस्यापि तथाविधत्वं विज्ञेयम् । एवम् अनेन विरचितस्य सूत्रभाष्यस्योपरि चास्ति 'तत्त्वप्रदीप'-नाम्नी टीका या १४०० ईसवीये वर्षे 'श्रीत्रिविक्रमपण्डिताचार्य'-द्वारा विरचिता वर्तते ।
अयञ्च महानुभावो विद्वान् प्रत्यक्षमनुमानञ्चेति प्रमाणद्वयमेवाऽभ्युप गच्छति । अस्मिन् मते परमेश्वरपदजन्यबोधविषयतावद् अखण्डब्रह्माकारा कारिताऽन्तःकरणवृत्तिविषयत्वेन प्रमाणविषयत्ववदङ्गीक्रियते इति ।
द्वैताऽद्वैतवादः ( श्रीनिम्बार्काचार्यः)
१२५० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वसम्पत्तिमान् विद्वान् श्रीनिम्बार्काचार्यः खलु बहून् ग्रन्थान् लिखितवान् । ततः केचन ग्रन्था मया शशिबालागौडेन नामोल्लेख पुरस्सरं प्रदर्श्यन्ते । तथाहि
१. 'ब्रह्मसूत्रभाष्यम्'–वेदान्तपारिजातसौरभ-नामकम् एकम् ।
२. 'रहस्यषोडशी'- इति द्वितीयं पुष्पम् ।
३. 'वेदान्तकामधेनुः' इति चास्ति तृतीयं तदीयं पुष्पम् ।
एतदनन्तरकालावच्छेदेन १५०० ईसवीये वर्षे श्रीनिवासाचार्यो अस्य निम्बार्कभाष्यस्य 'वेदान्तकौस्तुभ'-नाम्नी टीकां कृतवान् ।
तत्पश्चात्कालावच्छेदेनैव च १६०० ईसवीये काले स्वीयं जीवनं सफलं कर्तुकामः श्रीकेशवभट्टः 'वेदान्तकौस्तुभ'-नाम्न्याः श्रीनिवासविरचिताया मृताया व्याख्यास्वरूपायाष्टीकाया उपरि-
१. 'कौस्तुभप्रभा'-नाम्नी टीका
२. 'श्रुत्यन्तसुरद्रुमः'-श्रीपुरुषोत्तमाचार्यस्य,
३. 'सिद्धान्तजाह्नवी' श्रीदेवाचार्यस्य,
इत्यादिरूपेणेमे सर्वेऽपि ग्रन्थाः सन्ति श्रीनिम्बार्काचार्योदितस्य द्वताऽद्वैतवादस्य प्रवर्धकाः पुष्टिकरास्तुष्टिकराश्चेति विज्ञेयम् । एवमन्येऽपि सन्ति एवंविधा ग्रन्थाः । तथापि सर्वे तु नैतादृशाः ।
शुद्धाऽद्वैतवादः (श्रीवल्लभाचार्यः)
शुद्धाऽद्वैतवादि-श्रीवल्लभाचार्यः प्रायः १५०० ईशवीयकालान्तर्गतः सन् ब्रह्मसूत्रस्योपरि खल्वयमणुभाष्यं रचितवान् । आचार्यप्रवरः श्रीवल्लभः पुष्टि मार्गमेव स्वेष्टसाधनीभूतं प्रभूतं मागं मन्यमानस्तस्यैव मार्गस्य समर्थकत्वेन स्वीयं वैष्णवमतमिदं सञ्चालितवान् प्रसारितवांश्चेति विज्ञेयम् ।
अस्मिन् शुद्धाऽद्वैतवादि-श्रीवल्लभाचार्यमते शाङ्करवेदान्तादविशेषतासिद्धये श्रीशङ्कराचार्याऽभिमताऽद्वैतवेदान्तसिद्धान्तसिद्धो मायावादो नाङ्गीक्रियते श्रीवल्लभाचार्येण । यतः खल मायावादमाश्रित्यैव द्वैतवादः भेदवादश्च प्रसतो भवति । एतस्य श्रीआचार्यप्रवरस्य मते मायावादं समुज्झित्य सर्वञ्चास्ति सर्वत्रा ऽद्वैतवादवदेवेति विज्ञेयम् ।
अस्मिन् मते प्राधान्येन ज्ञानविज्ञानस्थानीया भक्तिरेव चास्त्यात्मस्वरूप परिचायिका सती तुरीयपुरुषार्थमोक्षदायिका इति । यथोक्तम् -
उक्तञ्च-
'भक्तिरव्यभिचारिणी' ।
'भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्' ।
श्रीवल्लभाचार्यस्येदमपि कथनं वर्तते यत् निविशेष-निर्विकल्पब्रह्मज्ञानं भक्तिमन्तरा नहि कदापि कथमपि जायते । तथा चोक्तम् -
'भक्त्या विना ब्रह्मज्ञानं कदापि न जायते'।
-त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोप० ८।१ ।
अपि च-
'मयि शत्तिहि भूतानाममृत्वाय कल्पते' ।
'मद्रूपमद्वयं ब्रह्म आदिमध्यान्तवजितम् ।
स्वप्रभं सच्चिदानन्दं भक्त्या जानाति चाव्ययम् ॥
एवं सच्चिदानन्द आनन्दकन्दो मथुराचन्द्रः श्रीकृष्णचन्द्रो भगवानेव चास्ति जगन्नियन्ता परमपिता परमेश्वरः । स च सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् शुद्धो बुद्धो मुक्तस्वभावस्तथाऽर्जुनं प्रति गीताश्रावकः । दोग्धा गोपालनन्दनोऽप्ययमेव भगवान् कृष्णः । अयमेव चाऽर्जुनं प्रति ब्रूते-'भक्त्या मामभिजानाति' इति । व्यासोऽपि स्वयं साक्षाद् वदति यत् -
'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' ।
अस्य श्रीवल्लभाचार्यस्याऽऽत्मजः श्रीविठ्ठलनाथ एक 'विद्वन्मण्डल'-नामकं ग्रन्थं व्यरचयत् । एवमस्यैव दर्शनस्य प्राधान्यबोधकास्तथा पुष्टिमार्गसमर्थकाः सन्त्यन्यान्यविद्वन्मण्डलविनिर्मिता ग्रन्थाः । येषां कतिपयग्रन्थानामत्रापि समू ल्लेखो विधीयते । तथाहि -
१. 'भावप्रकाशिका'-श्रीकृष्णचन्द्रविरचिता ।
३. 'शुद्धाऽद्वैतमार्तण्डः'-श्रीगिरिधरमहाराजरचितः ।
एवमन्येऽपि सन्ति बहवो ग्रन्थाः पुष्टिमार्गप्रवर्तकाः । ये च खलु ग्रन्था अमुमेव शुद्धाऽद्वैतमार्गम्, पुष्टिमार्गभूतं प्रभूतं मार्ग समर्थयन्ति प्रकाशयन्ति च । मार्गान्तरञ्च विडम्बयन्ति निर्भर्सयन्ति चेति ।
अयमेव खलु प्रागुक्तं सद्गुरुप्रसादात् श्रवणादिना प्राप्तं परमतत्त्वविषयक ज्ञानमार्गं सम्प्राप्य समुपाश्रित्य च मम परस्य ब्रह्मणः सच्चिदानन्दस्य आनन्द कन्दस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्य साधर्म्य ( पूर्णत्वम् = ब्रह्मभावम् ) आगता मुनयो महा मुनयो वा यतयो योगिनो वा सर्गेऽपि नोपजायन्ते, तथा प्रलयेऽपि च न व्यथन्ति ( नहि व्यथां प्राप्नुवन्ति ) अर्थात् ते जनन-मरणात्मकमहादुःखतः सर्वथा विनिर्मुक्ता भवन्ति । तथा चोक्तं भगवता कृष्णेन
'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥
अपि च–'ब्रह्म सम्पद्यते योगी न भूयः संसृति व्रजेत्' । एवं तत्परमतत्त्व विषयकं ज्ञानमुपाश्रित्य योगी ब्रह्म सम्पद्यते, न पुनः प्रलये महाप्रलये वा स संसृति लभते व्रजति वेत्यपि बोध्यम् ।
अत एवेमे मायां नाङ्गीकुर्वन्ति, कथयन्ति च--
'मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः'।
अचिन्त्यभेदवादः ( चैतन्यमहाप्रभुः)
तयोश्चापि जीवात्म-परमात्मनो दाऽभेदौ खल्वचिन्त्यरूपेण तत्र विचारितौ।
तथा च हारिणीमिव मनोहारिणी भक्तकामपूरणीमलौकिकी लीलां प्रदर्शन परस्याऽलौकिकशक्तिसम्पन्नस्याऽनन्तगुणगणयुतस्याऽनन्तशक्तिशालिनो वनमा. लिनो भक्तिप्रियस्य गोवर्धनधारिणो माधवस्य तुलसीमालागोपीचन्दनाद्यलकृत प्रतिमावतस्तस्य भगवतः परमेश्वरस्य श्रीकृष्णस्य चराचरात्मकं परमार्थतो
निरात्मकं जगदिदमचिन्तनीया लीलैव चास्तीत्यस्य विशेषतो ज्ञानार्थं श्रीमद्भागवतग्रन्थो विलोक्यतामिति ध्येयम् ।
अत्र श्रीराधया सहितः सच्चिदानन्दो गोकुलचन्द्रः श्रीकृष्णचन्द्र एवास्ति परमेश्वरः । स च 'भक्तिप्रियो माधवः' इति न्यायेन भक्तिलभ्यो भक्तिसाध्यो भक्तिप्रियत्वेन च भक्तानामपि प्रियः । अत एवाऽस्मिन्नये भक्तिरेव तुरीययका साधिका च । अस्मिन्नये ज्ञानजन्यं तुरीयं पुरुषार्थ मोक्षं भक्तिरेव साधयति जनयति च । तुरीयपुरुषार्थमोक्षदायिका भक्तिरिति वादिनामय माशयः यत् चित्तशुद्धिमन्तरा न संसारनिवृत्तिः स्यात् ।।
अतः काम्यकर्माणि सर्वथा परित्यज्य विहित-नित्यनैमित्तिकान्येवेश्वरार्पण बुद्धया करोति, तत्कर्मणा च भक्तिः समुदेति । तद्द्वारा च पुनश्चित्तशुद्धि प्राप्नोति साधको यतिर्वा । ततश्च चित्तशुद्धिं द्वारीकृत्य भक्त्याऽनन्यया परमे श्वरो लभ्यते । तथा चोक्तम् -
'भक्त्या त्वनन्यया 'लभ्यः' ।
'सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वम्' इत्यादिशास्त्रार्थोपदेशजन्यज्ञानजनिमत्तया खल्वनन्यया भक्त्या ब्रह्ममात्रत्वावगाहिन्या प्रत्ययान्तराऽनवगाहिन्या च तया बहिरन्तःसर्वदेशावच्छेदेन ब्रह्मरूपवस्तुस्वरूपसच्चिदानन्देत्यवगाहिन्या निवि कल्पया भक्त्या यथार्थब्रह्माधिष्ठानभूतवस्तुसन्दर्शनजन्यज्ञानेन ब्रह्मविद् साधको योगी वा यतिर्वा विदाङ्करोति विदाकर्तुं वा पारयति ।
इदमत्रावधेयमस्ति यन्मुमुक्षोर्यतेोगिनो वा अन्तःकरणविशुद्धये सविशेषस्य सगुणस्य सकलस्य ब्रह्मणः समाराधनायां श्रद्धाभक्तिभ्यां नैरन्तर्येण ब्रह्मैवेदं सर्वम् 'भेददृष्टिरविद्येयम्' इत्यनेन श्रुत्यात्मकेन न्यायेन निर्गुणं निर्विकारं निराकारं तत् परं ब्रह्म ज्ञातुं तथा तत्स्वरूपेणाऽवस्थानरूपां विदेहमुक्ति प्राप्त्यर्थं खल्वयमेव चास्ति विषयः ।
एवञ्च प्रशान्तसर्वशत्रुभावो विकारो वा यतिनिर्गुणनिष्कलपरब्रह्मज्ञानेनैव विदेहमुक्ति समवाप्नोति ।
अयञ्च बङ्गदेशीय आसीदिति श्रूयत एव केवलम् । तथा बङ्गदेशीयस्य महानैयायिकस्य श्रीवासुदेवसार्वभौमस्य शिष्य आसीदित्यपि श्रूयते एव, तच्च श्रवणं सर्वथा चास्ति प्रामाणिकम् ।
अस्य महानुभावस्याऽयमासीत् सुदृढः सिद्धान्तः—यत् 'भक्त्या त्वनन्यया लभ्यः' इति ।
अनेन श्रीचैतन्यमहाप्रभमहोदयेन राधया सहितः श्रीकृष्णः परमेश्वर एवा ऽहनिशकालावच्छेदेन सेवितः समाराधितश्च, नहि कोऽपि ग्रन्थस्तत्र लिखितः । केवलं शिष्योपदेशमात्रेणैव स्वाभिमतस्याऽस्य मतस्य प्रचार प्रसारञ्च विहित वानयं महानुभावः ।
अहं दर्शनेतिहासलेखनपरायणः । श्रीशशिबालागौडः खलु यावतोऽप्यस्य विदुषो द्वित्रिसङ्ख्याकान् शिष्यान् विदाङ्करोमि तावत एव केवलं नाम्नो ल्लिखामि, तथा तेषां विषयेऽपि किञ्चिद् ब्रवीमि ।
अस्य चैतन्यमतसंस्थापकस्याऽचिन्त्यभेदाऽभेदवादप्रवर्तकस्य श्रीचैतन्यमहा प्रभोरनन्तरकालावच्छेदेन जायमानस्तदीयः शिष्यः 'श्रीरूपगोस्वामी' श्रीगुरो मतप्रचारार्थं स्वीयमतप्रसारार्थं वा १६०० वर्षे निम्नलिखित ग्रन्थद्वयं रचित वान् । तथाहि
१. 'लघुभागवतामृतम्'-श्रीरूपगोस्वामिरचितः ।
३. 'वैष्णवतोषिणी'-अस्यैव भ्रात्रा श्रीसनातनगोस्वामिना रचितः ।
४. 'बृहद्भागवतामृत'-तत्रैव ।
५. 'हरिभक्तिविलास'-तत्रैव ।
इतः पश्चात्कालावच्छेदेन १७०० ईसवीये वर्षे 'श्रीकृष्णदासकविराजः । अस्यैव चैतन्यमतस्य संस्थापन-व्यवस्थापनदृष्ट्या 'चैतन्यचरितामृत' नामक ग्रन्थं व्यरचयत् । यत्र चैतन्यजीवनचरित्रनिरूपणं समीचीनं कृतवान् श्रीकविराजः ।
अविभागाद्वैतवादः ( विज्ञानभिक्षुः )
एवं सांख्यदर्शनेऽयं महानुभावो भिक्षुः-१. 'सांख्यप्रवचनभाष्यम्', २. 'सांख्यसारम्' तथा योगदर्शनेऽप्ययं महानुभावो भिक्षुः--'योगवात्तिके ति नामक ग्रन्थं रचितवान् ।
तत्र च श्रीविज्ञानभिक्षुमहोदयानामिदमेवास्ति कथनम्-यत् योगदर्शन सांख्यप्रवचनयोर्नास्ति किमपि महदन्तरम् । तत्र सेश्वरसांख्यप्रवर्तको पतञ्जलिः पादचतुष्टयात्मकं योगशास्त्रं प्रणीतवान् । तत्र श्रीपतञ्जलिः प्रथमपादे 'अथ योगानुशासनम' इत्येवं रूपेण योगशास्त्रारम्भविषयिणी प्रतिज्ञां कृत्वैव 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इत्याद्यात्मकं योगलक्षणं कृतवान् । द्वितीये च पादे- 'तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः' इत्यादिरूपेण व्युत्थितस्य क्रियायोगं यम-नियमादीनि, पञ्च बहिरङ्गानि साधनानि निरूपितवान् । तृतीये च पादे 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा' इत्यनेन सूत्रेण महर्षिपतञ्जलिः धारणाध्यान समाधीनां विचारं कृतवान् इति ध्येयम् । चतुर्थे च पादे खलु मर्षिः 'जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः' इत्यनेन च सूत्रेण सिद्धिपञ्चकम्, ततश्च परमं पुरुषार्थरूपं तुरीयं प्रयोजनं मोक्षं दर्शितवान् इति ।
इत्थञ्च महर्षिः खल्वन्ततोगत्वा 'तस्माच्छान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत्'–बृ० उ० ४।४।२३ । इत्यादिना ऽविभागाऽद्वैतवादं प्रस्फोरितवान् ।
शैवविशिष्टाऽद्वैतवादः ( श्रीकण्ठाचार्यः)
अस्मिन् शैवविशिष्टाऽद्वैतवादे शिवस्यैवेश्वरत्वं व्यवस्थापितवान् अङ्गीकृत वांश्च श्रीकण्ठाचार्यः । इमे सर्वेऽपि शैव-वीरशैव-सम्प्रदायानुरोधिनो गले लिङ्ग ( शिवलिङ्ग )-धारिणो भवन्ति ।
तेषामयमाशयः—यत् शिवस्यैव विष्ण्वादिषु सर्वेषु देवेषु चास्ति सर्वोच्च तमं स्थानम् । आयुषोदृष्ट्या, पददृष्ट्या, व्यक्तित्वदृष्ट्या, महत्त्वदृष्ट्या, एव मन्यदृष्ट्याऽप्यस्यैव भगवतः श्रीशङ्करापरनामधेयस्य श्रीशिवस्यैव सर्वथोच्च स्तरत्वं परिगण्यते ।
एवमस्य भगवतः शिवस्य पारिवारिका व्यक्तयोऽपि सन्ति तथाविधा एव ।. यथा-'नगेशः' (नगानामीशो) हिमालय इति । 'हिमालयो नाम नगाधिराजः' ।
तथैव मित्रकोटौ सन्निविष्ट: 'धनेशः' ( धनानामीशो धनेशः ) कुबेर इति । तथा तनयकोटौ चास्ति 'गणेशः' ( गणानामीशः ) । सर्वथा शुभकार्येषु पूज्यत्वे नाग्रगण्यः, अर्थात् समस्तपवित्रकार्येषु सर्वप्रथमत एव पूज्यतावच्छेदककुक्षि निक्षिप्तः । उक्तञ्च
'स्वयं महेशः श्वसुरो नगेशः सखा धनेशस्तनयो गणेशः ।
'''तथापि भिक्षाटनमेव शम्भो ! बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा' ।।'''
आयुषोदृष्ट्याऽप्यस्य महानुभावस्य श्रीशिवस्य सर्वोपरि स्थानं वर्तते, अर्थात् विष्णुप्रभृतिदेवानामपेक्षयाऽयमेव भगवान् शिवश्चास्ति सर्वाधिका ऽऽयुष्मान् ।
केचित्तु निर्विकारम्, निराकारम्, निर्गुणम्, निर्विकल्पम्, निरञ्जनम्, निविशेषम्, निरीहम्, शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभावं खल्वमुमेव श्रीशिवमेव वदन्ति । 'शिवो धर्मप्रतिष्ठाता' इत्यनेन साक्षात् श्रीरामवचनेन धर्मप्रतिष्ठातृत्वस्य शिव स्वरूपे ब्रह्मणि विद्यमानत्वेन शिवस्यैव सर्वं महत्त्वं सर्वत्र गीयते इति ध्येयम ।
अयञ्च श्रीकण्ठाचार्यः ( १२८० ईसवीये वर्षे ) ब्रह्मसूत्रस्योपरि शैवभाष्यं लिखितवान् । कश्मीरप्रदेशे तथा दक्षिणप्रदेशान्तर्गतबेंगलूर-बेलगाँवप्रभृतिषु
अस्यैव भाष्यस्योपरि श्रीअप्पयदीक्षितरचिता चास्त्येका 'शिवार्कमणि दीपिका'नाम्नी टीका । सा चास्त्यतीव सुप्रसिद्धा टीका इति ।
वीरशैवविशिष्टाद्वैतवादः ( श्रीपतिः)
अस्मिन् वीरशैवविशिष्टाद्वैतवादि-श्रीपतिमतेऽपि 'शिव' एव चास्ति परमेश्वरः । स एव चास्ति परब्रह्मरूपः । जीवजगदूपविशेषणविशिष्टोऽपि स एवास्ति जगन्नियन्ता जगन्नाथोऽनाथनाथो बाबाविश्वनाथः शिव इति । स च सर्वशक्तिमान्, अनादिरनन्तश्चेति जगन्नियन्ताऽपि ।
अस्मिन् मते श्री श्रीपतिः' १४०० ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वसंरक्षणपरायणः श्रीकरभाष्यं रचितवान् ब्रह्मसूत्रस्य ।
अयञ्च वीरशैवसम्प्रदायस्य महान् ज्ञाता श्री-श्रीपतिर्दक्षिणदेश निवासीति तत्रैव सन्तिष्ठमानोऽयं स्वीयसम्प्रदायस्य प्रचारं विशेषरूपेण कृतवान् । ब्रह्मसूत्रस्योपरि कृतस्य. श्रीकरभाष्यस्य पठन-पाठनादिकमाधिक्येन तत्रैव समनुभूयते । विशेषस्तु पुनः ।
दर्शनविचारः
दश्यते तत्त्वम् आत्मरूपम्, ब्रह्मरूपं वा तत्त्वं येन तद् दर्शनम् । तच्चाऽऽत्म दर्शन-ब्रह्मदर्शनरूपतत्त्वदर्शनमध्यात्मदृष्ट्यैव भवितुमर्हति नातोऽन्यथा इति । यथोक्तम् -
'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दष्टे श्रते मते विज्ञाते इदं सर्व विदितम्'
अपि च प्रमाणान्तरेणापि खल्वयमेव विषयः पुष्टीक्रियते । तथाहि -
'तस्मादात्माऽक्षरः शुद्धो बुद्धो नित्यः सर्वगतोऽव्ययः ।
उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः' ॥
'अद्वैतसिद्धान्तमेव हि सत्यं शिवं सुन्दरं सिद्धान्तमस्ति' ।
'शान्तं शिवम द्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा ।'
इदञ्चास्ति आत्मदर्शनम् ( अध्यात्मदर्शनम् ) अध्यात्मदृष्टिरपि कथ्यते । अतः सेयमध्यात्मविद्यापरपर्यायभूताऽध्यात्मदृष्टिरेव चास्ति दर्शनम्, दर्शनशास्त्र वेति ।
तत्रापि सर्वेषां दर्शनानामुपरि चास्तीदं मूर्धन्यभूतं प्रभूतं दर्शनं भारतीय दर्शनमिदं परमं प्राचीनम् । तादशप्राचीनकालत एव परस्परभेदावच्छिन्न बाहुल्य-वृद्धि-पुनरुत्थानाऽनुत्थानादिरूपाऽऽरोपितदोषावच्छिन्नं सत् संसरति समागच्छति चेत्यस्ति क्रमपरम्परा । भूयो-भूयोऽपीदमेव भारतीयं दर्शन ससाग रायां धरायां विभिन्नभेदावच्छिन्नेषु च प्रदेशेषु प्रसतेभ्यो दर्शनेभ्योऽतीव श्रष्ठ श्रेष्ठतरञ्च प्राचीनञ्चापि निर्धारितवन्तः ।
अस्य भारतीयदर्शनस्य समद्भवावस्थायां प्रसरति किल-गीतम-कणाद कपिल-व्यासप्रभतीनामाध्यात्मिकी दष्टिर्वाणी वा. वाणीस्वरूपा तथाविधा दष्टिरेवेति मन्तव्यम् । समस्तानामेव भारतीयदर्शनानां समुद्भवः प्रकाश। वाऽनयेव दष्टया जायते नान्यथा नान्यतो वेति सर्वेऽपि समनूभवन्ति दाशानका इति ।
तात्त्विकदष्ट्या विचार्यमाणे खल 'दर्शन'-शब्दार्थः ज्ञाने एव पर्यवस्यति । अत एवोक्तवान् गङ्गशोपाध्यायः
'प्रमाणादीनां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः। -प्रामाण्यवादः ।
एवम्--
'तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् ।
अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥'
'आत्मानं चेद्विजानीयादहमस्मीति पूरुषः ।
अपि च पुनर्भागवतेऽपि---
'आत्मानं चेद्विजानीयात् परमज्ञानधुताशयः ।
दर्शनानां दार्शनिक्या दृष्टेः, आध्यात्मिक्या दृष्टेश्चैतेसां सर्वेषामेव पर्यायवाचित्वान्नहि कोऽपि भेदस्तत्रानुभूयते । तत्र सच्चिदानन्दो नन्दनन्दनः श्रीकृष्णचन्द्रः खलु ज्ञानदृष्टिलक्षणलक्षितस्य दर्शनस्येत्थं विशेषरूपेण स्वरूप वर्णनं कृतवान् । तथाहि
'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते' ।
अत्राशङ्कते—यदि राजसूय-अश्वमेधादियज्ञैः, कन्यादिविधेयकपवित्रपुण्यमय दानः, कठिन-जटिल-चान्द्रायणादितपश्चर्यादिभिरेव वा सकलदुरितक्षयसम्भवे काऽऽवश्यकता खलु वर्तते दर्शनस्वरूपस्याऽऽत्मज्ञानस्य । तन्न युक्तम्-औषधवद् यादृशमुद्देशं हृदि निधायाऽश्वमेधादयः सम्पाद्यन्ते तादृशस्यैवोद्देश विषयीभूतस्य पापस्य निवृत्तिजनकीभूतास्ते यागादयो भवन्ति नेतरस्येति कतिपयदुरितविध्वंसने पटुतां गतत्वेऽपि यागादीनाम् ।
तथापि बहुजन्मार्जितपापानां तथा जनन-मरण-जननीजठरे-शयनसम्पादकी भूतकर्मणां सर्वथाऽशक्यत्वमेवावधार्यताम्, अतः सर्वेषामेव कर्मणां क्षयविधाने नास्ति तदीयं तादृशसामर्थ्य मत आत्मज्ञानापरपर्यायभूतस्याऽनुष्ठेयताविधान कथनमेव साधु सङ्गच्छते । तदेवोक्तवान् साक्षाद् भगवान् कृष्णः
'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते'।