cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पाणिनीतरव्याकरणसम्प्रदायाः
भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम्
इति मङ्गलाचरणम् । तस्य हि - ‘सिद्धिः क्रियादेः, लोकात्' इति प्रथमं सूत्रम् । धातुसंज्ञा यथा भूवादिः क्रियावचनो धातुः, चुलुम्पादिश्च, सनाद्यन्ताश्चाणिङः इति च । प्रातिपदिकसंज्ञा : यथा अर्थवदधातुरप्रत्ययः'प्रातिपदिक म्, कृत्तद्धितष्फयाप्त्यूङः, समासानुकरणनिपाताश्च ति ! धातुपाठातिरिक्त सर्वेषामेव सम्बद्धविषयाणामेवात्रस्थापनमेवास्य व्याकरणस्यं वैशिष्ट्यं यद्वेचनांपेक्षे प्राक्पाणिनीयां परम्परामनुयाति । पाणिनिः कृत्तद्धितसमासानामेव प्रातिपदिकसंज्ञांविधानं कृत्वा ‘झ्याप्प्राति- मंदिकात् इति सूत्रं पठति । भोजस्तु ष्फ-डीपू-आप-ति-ऊङन्त शब्दानामेव प्रातिपंदिकसंज्ञाविधानं करोति । तेन हि तन्मते प्रातिपदिकमात्रादेव सुबुत्पत्तिर्भवति । विषयक्रमचे त्यम् - प्रथमं पाणिनीय प्रत्याहारसूत्रपाठःततश्च. धात्वादीनामशीतिविर्धसंज्ञानां विधानं द्वितीयो, हि परिः । आषापदः, तृतीये विकरणप्रेत्ययाद्युपदेशः तृतीयें विकरणप्रत्ययादीनां विधानम्, चतुर्थपादे कृत्प्रत्ययविंधानं द्वितीयाध्यायस्याद्यत्रिपाद्यामुणादिविवेकश्चतुर्थपादें । हि कृत्प्रत्ययानां परिगणने, तृतीयाध्यायस्य प्रथमंपादे प्रथमादिविभक्तीनां प्रयोगनिर्देशः, द्वितीयपादेऽव्ययीभावतत्पुरुषविवेकः, तृतीये हि बहुव्रीहिद्वन्द्व : प्रपञ्चः, चतुर्थे स्त्रीप्रत्ययचर्चा । चतुर्थपञ्चमाध्याययोस्तद्धितप्रत्ययविचारो यत्राद्यस्य प्रथमेऽपत्ययाद्यर्थकप्रत्ययाः, द्वितीये रक्ताद्यर्थकप्रत्ययः, उत्तरस्याचं द्वितीयपादयोस्तद्धितप्रत्ययविवेक एव, तृतीयचतुर्थयोश्च तस्त्रप्रभृतिविभक्ति संज्ञकप्रत्ययविवेकः कन्प्रभृतिस्वाथिकप्रत्ययविधानं, षष्ठोध्यायस्य प्रथमपादे द्वित्वप्रकरणं रूढशब्दानां निपातनविधानञ्च, द्वितीये हि अलुक्प्रकरणमादेश निर्देशश्च, तृतीये हि प्रकृतिकार्यं चतुर्थे आदेशागमनिर्देशाः, सप्तमस्य प्रथमे हस्वदीर्घवृद्धिकार्याणि, द्वितीये हि गुणह्रस्वदीर्घादिकार्याणि, तृतीये हि पदान द्वित्वप्लुतकार्याणि, चतुर्थपादे प्रकीर्णकादेशविधानम् । अष्टमध्यिाये आद्यद्विपादयोर्वैदिकशब्दविधानं, तृतीयचतुर्थयोश्च फिट्सूत्राणि, स्वरविधिनिरूपणमिति ।
सरस्वतीकण्ठाभरणस्यानेके वृत्तिग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । येषु ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञो वृत्तिग्रन्थश्चासीदिति ‘भोजस्तु सुखादयो दश क्यजविधौ निरूपिताः इत्युक्तवान् इति गणरत्नमहोदधिकारस्य वर्धमानस्य वचनाज्ज्ञायते । वृत्तिरियं । सरस्वतीकण्ठाभरणस्य ‘जातिकालसुखादिभ्यश्च' इत्येतस्य सूत्रस्य । तथैव क्षीरस्वामी च अमरकोषटीकायां इल्वबास्तार, इल्बलोऽसुर इति उणादौ श्रीभोजदेवो व्याकरोत्' इति समुल्लिखति। अनेनैतदनुमातुं शक्यते । यद्वर्धमानस्थितिकालपर्यन्तमपि भोजदेववृत्ति | लब्धाऽऽसीत् । लघुवृत्तिकारो दण्डनाथनारायणभट्टश्च इति श्रीदण्डिनाथ नारायणभद्रसमुद्धतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य लघुवृत्तौ हृदयंहारिण्या: समुल्लिखति । अनेनैतज्ज्ञायते यद् दण्डनायकस्य लघुवृत्तिः कस्याश्चित्पूर्व सारसङ्क्षेप इत्यवगम्यते । सा च ग्रन्थकारस्यैवेति पूर्वोद्धरणेन ज्ञायते। न जायते। एवमेव विक्रमानन्तरद्वादशशतकभवस्य दण्डनाथनारायणभस्य : कण्ठीभरणस्य हृदयहरव्याख्या लघुवृत्तिर्लभ्यते ।
तथैव १२२५-१३०० वैक्रमवर्षाण्यभितः स्थितिमता कृष्णलीलांशुकमुनिनाऽपि सरस्वतीकण्ठाभरणस्य पुरुषकारनाम्नी व्याख्या प्रणीतोऽस्ति इति ज्ञायते । एवञ्चाज्ञातदेशकालेन रामसिंहदेवेनाप्यस्य रत्नदर्पणनाम्नी व्याख्या कृतेत्यपि ज्ञायते । सरस्वतीकण्ठाभरणस्य ‘पदसिन्धुसेतु' संज्ञकः प्रक्रियाग्रन्थोऽपि प्रणीतः आसीदिति -
‘तथा च सरस्वतीकण्ठाभरणप्रक्रियायां पदसिन्धुसेतावित्युक्तम्' | इति रामचन्द्रस्य प्रक्रियाकौमुद्याः प्रसादटीकावचनेनानुमीयते । तस्य प्रणेतुर्देशकालविषये न किमप्यस्माकं ज्ञातम् । भोजदेवेन स्वग्रन्थानुसारी धातुपाठः पठित आसीदिति तु क्षीरतरङ्गिणीमाधवीयधातुवृत्तिग्रन्थकृत तदुद्धरणतो ज्ञायते । तस्य च नाथीयधातुवृत्तिरेव वृत्तिग्रन्थ इत्यप्यनुमीयते । भोजदेवस्य गणपाठे हि आकृतिगणज्ञेयमतानां शब्दानां यथासम्भवसन्निवेशः, वातकपठितगणानां समायोजनं सूत्रेष्वेव, किशुकादिनवीनगणानां पठनं, केषाञ्चिद्गणानां नामान्तरणं पाठभेदनिर्देशश्च विशेषता । भोजेन हि स्वकीयतन्त्रसम्बद्धं लिङ्गानुशासनमपि प्रोक्तमासीदिति वेङ्कट । शर्मणो लेखाज्ज्ञायते । धातुपाठातिरिक्तानि उणादिपाठप्रभृत्यङ्गानि सरस्वतीकण्ठाभरणे तन्त्रे एव समाविष्टीनीति नैव तेषां पृथगुल्लेखः । तन्त्रव्याख्यातार एव तेषामपि व्याख्यातारः ।
बुद्धिसागरस्य पञ्चग्रन्थी
१०८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानित्यनुमितेन श्वेताम्बरसम्प्रदायाचार्येण बुद्धिसागरेण कश्चिद् व्याकरणग्रन्थः प्रणीत आसीदिति हेमलिङ्गानुशासनविवरणे ‘जठरं त्रिलिङ्गमिति बुद्धिसागरः ‘इत्युल्लेखात् अभिधानचिन्तामणिव्याख्यायाञ्च...‘त्रिलिङ्गोऽयमिति बुद्धिसागरः' इत्युल्लेखादप्यनुमीयते । बुद्धिसागरेण १०८० मितवैक्रमाब्दे जावालिपुरे सप्तसहस्रकल्प प्रणीतमासीदिति -
सश्रीकजावालिपुरे तदाद्यं दृब्धं मया सप्तसहस्रकल्पम् ।।
इति श्लोकोद्धरणतो ज्ञायते । श्लोकश्चायं बुद्धिसागरव्याकरणस्य चरमवाक्यत्वेन चन्द्रसागरसम्पादितसिद्धहेमशब्दानुशासनबृहद्वृत्तिप्रस्तावनायासुद्ध, तमस्ति । प्रभावकचरिते तु -
श्रीबुद्धिसागरः सूरिश्चक्रे व्याकरणं नवम् ।
सहस्राष्टकमानं तद् श्रीबुद्धिसागराभिधम् ।। इति कथितमस्ति ।
सम्भवति लिङ्गानुशासनधातुपाठसमावेशेनास्य सङ्ख्या सहस्राष्टकमिता स्यादपि । अस्य हि पञ्चग्रंथ्यां सूत्रपाठ-उणादिपाठ-गणपाठ-परिभाषापाठ-लिङ्गानुशासनानि समाविष्टान्यासन्निति विचक्षणा अनुमान्ति । तस्य हि लिङ्गानुशासनस्यास्तित्वं हेमचन्द्रकृततदुद्धरणतोऽपि सिध्यति । पञ्चग्रन्थ्यां हि ग्रन्थकारेणैव । वृत्तिग्रन्थोऽपि प्रणीतः सम्भवतीति युधिष्ठिरमहाभागो निर्दिशति ।
भद्रेश्वरसूरेः दीपकव्याकरणम्
श्रीभद्राख्येन भद्रेश्वरसूरिणा दीपकाख्यव्याकरणं प्रोक्तमासीदिति वर्धमानस्य गणरत्नमहोदधौ--
'मेधाविनः प्रवरदीपककतृ युक्ताः' इति पद्यभागस्य व्याख्याने दीपककर्ता भद्रेश्वरसूरिः । प्रवरश्चासौ दीपककर्ता न प्रवरदीपककर्ता । प्राधान्यं चास्याधुनिकवैयाकरणापेक्षया । इति कथनात्तेनैव तत्रैव -
भद्रेश्वराचार्यस्तुकिञ्च स्वा दुर्भगा कान्ता रक्षान्ता निश्चिता समा।
सचिवा चपला भक्तिबल्येति स्वादयो दश ।।
इति स्वादौ वेत्यनेन विकल्पेन पुंवद्भावं मन्यते ।' इति स्मरणाच्च ज्ञायते ।। माधवीयधातुवृत्तावपि तत्र तत्र श्रीभद्रस्य व्याकरणविषयकमतानि स्मृतानि । दश्यन्ते । तञ्च वर्धमानः स्मरति । स च विक्रमानन्तरं द्वादशशतकोत्तरार्धभवः : इति भद्रेश्वरस्य स्थितिकालो वैक्रमद्वादशशतकपूर्वमेवेति सुनिश्चितमेव ।
भद्रेश्वरेण धातुपाठः पठितस्तस्य च वृत्तिः स्वयमेव प्रणीतेति -
एवञ्च ‘लक्ष’, इति पठित्वा मित्करणादन्येभ्यश्च रादिभ्यो' णिचश्च । इति तङ् न भवति इति च श्रीभद्रवचनमपि प्रत्युक्त' इति ।' अत्र श्रीभद्रादयो दीर्घोच्चारणसामर्थ्यात्पक्षे विच् न इति । भद्रेश्वरेण हि गणपाठोऽपि प्रोक्त आसीदिति गणतन्त्रमहोदधिकारकृततदुद्धरणाज्ज्ञायते । भद्रेश्वरेणापि स्वंप्रणीतग्रन्थस्य वृत्तिः स्वयमेव प्रणीता वा अरुणाचार्या येन अरुणदत्तेन प्रणीतेति सम्प्रत्यपि निर्णोतव्यविषयः ।
वर्धमानस्य वर्धमानशब्दानुशासनम्
११४५-१२२६ मितविक्रमाब्दानभितः स्थितिमता गणरत्नमहोदधिकारेण वर्धमानेन । स्वकीय शब्दानुशासनमपि प्रणीतमासीदिति संक्षिप्तसारस्य. गोपीचन्द्रकृतट्रीकायां - 'चन्द्रोऽनित्या वृद्धिमाह । भागवृत्तिकारस्तु नित्यं वृद्धयभावम् । वौ श्रयेव ‘इति वर्धमानः' इत्युल्लेखाज्ज्ञायते । । वर्धमानो हि--
सप्तनवत्यधिकेष्वेकादशसु शतेष्वतीतेषु ।
वर्षाणां विक्रमतो ' गणरत्नमहोदधिविहितः ।।
इति कथयित्वा ग्रंन्यप्रणयनकालं सूचयति यद्गणरत्नमहोदधिः ११९७ मितवैक्रमाब्दे पूर्तिमगादिति। वर्धमानस्य गणरत्नमहोदधिः स्वप्रकृतिकग्रन्थेषु सर्वोत्कृष्टत्वेन विराजते ।। अंत्र हि गणपाठविषये पाणिनिप्रभृतिषोड्शाचार्यान् स्मरति । ते च पाणिनिचन्द्र-गोंस्मि -- जिनेन्द्रबुद्धि-अभयनन्दि-अरुणदत्त-द्रमिडवैयाकरण-पारायाणिकभद्रेश्वर- भोज-रत्नमति-वसुक्र- वामन-वृद्ध- वैयाकरण-शकराङ्गन-सुधाकर-. मंचद्रीः । स हि पाणिनीयं गणपाठे यथावद्वा नामपरिवर्तनं गृह्णाति, कात्यायन-:', लिंकगणानभिन्नरूपेण, चंन्द्र-पाल्यकीत-हेमचन्द्र पठितगणनपि यथावदेव।
ग्रंन्यस्यास्य गङ्गाधरगोंवर्धनबालकृष्णप्रभृतिविचक्षणैव्यख्या प्रणीताऽस्ति । बालकृष्णकृताऽस्य व्याख्या गणरत्नाऽऽख्या । तत्र हि गणरत्नमहोदधिःव्यख्यातः समीक्षितश्च । समीक्षितो यथा अन्योन्यपरस्परेंतरेतराणां पाठोऽ प्रामाणिक इति । वर्धमानेन हि निश्चयमपि स्वकीयतन्त्रसम्बद्ध एव गणपाठः सङ्कलित इति. विचक्षणा आमनन्ति । संस्कृतजगद्धि गणपाठस्य कृते वर्धमानस्याधमर्णायते ।
हेमचन्द्रसूरेः सिद्धहैमशब्दानुशासनम्
हेमचन्द्राख्येन विचक्षणेन सिद्धहैमशब्दानुशासनसंज्ञकं साङ्गोपाङ्ग व्याकरण प्रणींतमस्ति । हेमचन्द्रस्य पिता चाचिङ्गः माता च पाहिनी । स हि ११४५ मित वैक्रमाब्दे कातकपौर्णमास्यां मौढवंशीयवैश्यकुले जात आसीत् । तस्य जन्मस्थानं धुन्धुका । स हि देवचन्द्रापरनामधेयस्य चन्द्रदेवसूरिणः शिष्यः । श्वेताम्बरसम्प्रदायाचार्योऽयं कलिकालसर्वज्ञत्वेन समाहत आसीत् । तस्य हि व्याकरण : साहित्य-न्याय-धर्मप्रभृत्यनेकविषयेषु ग्रन्था लभ्यन्ते । स हि १२२९ वैक्रमाब्दे । चतुरशीतिवर्षवयसि निर्वाणमाप्तवान् ।
सिद्धहैमशब्दानुशासनं संस्कृतप्राकृतोभर्यसम्बद्धं व्याकरणम् । अत्र ह्यष्टौ अध्यायाः सन्ति प्रत्यध्यायं चत्वारः प्रदाश्च । आधेपु सप्तस्वध्यायेषु ३५६६ सूत्राणिः । अष्टमेऽध्याये १११९ सूत्राणि । अस्य हि सप्ताध्यायाः संस्कृतभाषाव्याकरणसम्बद्धाश्चरमोऽध्यायस्तु प्राकृतभाषाव्याकरणसम्बद्धः । प्रबन्धचिन्तामणौ । यच्छीहेमचन्दाचार्यैः श्रीसिद्धहेमाभिधानमभिनवं व्याकरणं सपादलक्षप्रम: संवत्सरेण रचयाञ्च इति । श्रीचन्द्र सागरानुसारेण 'तस्य च प्रणयनकालो विक्रमानन्तरं ११९३ मितवत्सरः । युधिष्ठिरमीमांसकमते तु स कालः १९९६९९ मितवैक्रमाब्दानभितः । अस्मद्विचारे तु गणरत्नमहोदधिः ११९७ मितवैक्रमाब्दे प्रणीत आसीदिति तु स्पष्टमेव व्याख्यान्ते तथानिर्देशात् । वर्धमानो हेमचन्द्रगणपाठे यथावदुद्धरतीति सिद्धहै मशब्दानुशासनस्य प्रणयनं गणरत्नमहोदधिपूर्वमेवेति तु सिद्धमेव । प्रणीतस्य ग्रन्थस्य तु ग्रन्थकारान्तिकप्रापणाय कश्चित्कालोऽपेक्षते एव। तस्य पुनर्लेखनीय च समयोग्रन्थयोरुभयोः प्रणयणं न्यूनमपि दशवत्सरपौर्वापर्यमपेक्ष्यत एव । अतोऽपि हैमव्याकरणस्य प्रणयनकालः ११८०-८५ मितवैक्रमाब्दानुमित आपतीति कल्पः ।
“अत्र हि प्राचीनशब्दानुशासनासदृशं प्रक्रियानुसारी क्रमः कातन्त्रानुसारी यत्रं संज्ञा-स्वरसन्धि-व्यञ्जनसन्धि-नाम-कारक-षत्व-स्त्री-प्रत्यय-समास-आख्यातकुंदन्त-तद्धितेप्रकरणानि क्रमेण सन्ति । ग्रन्थोऽयं पञ्चायवयसंयुतः । अत्र हि सूत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-उणादिसूत्रपाठ-लिङ्गानुशासनानि च यथावसरं संन्यस्तानि । एषु हि पञ्चस्वेवाङ्ग षु हेमचन्द्रस्यैव स्वोपज्ञा वृत्तिः, लभ्यते ।
व्याकरणेऽस्मिन् सूत्रभागे ग्रन्थकारस्यैव अष्टादशसहस्रश्लोकपरिमाणा बृहती वृत्तिः, द्वादशसहस्त्रश्लोकपरिमाणा मध्यवृत्तिः, षट्सहस्रश्लोकपरिमाणा लघुवृत्तिश्च लभ्यते । तत्र तस्यैव नवतिसहस्रश्लोकपरिमाणः शब्दमहार्णवन्यासश्च दृश्यते । स हि तत्र तत्र आपिशलि-यास्क-शाकटायन-गायें-वेदमित्रशाकल्य-इन्द्र - चन्द्र-शेष-भट्टारक - पतञ्जलि - वातिककार पाणिनि- देवनन्दिजयादित्य-वामन-मल्लेवादि-पाल्यकीर्ति- दुर्गासिंह-श्रुतपाल-भतृहरि-क्षीरस्वामिभोज-द्रमिल-उत्पलप्रभृतिवैयाकरणान् स्मरति । ग्रन्थकारप्रणीतवृत्तिन्या सातिरिक्त. रामचन्द्रस्य लघुन्यासस्त्रिपञ्चाशत्सहस्रश्लोकपरिमाणः, धर्मघोषस्य नवसहस्रश्लोकपरिमाणो लघुन्यासः, देवेन्द्रस्य हैमपदव्याख्या, कनकप्रभस्य न्यासोद्धारः, काकलस्य हैमलघुवृत्तिः, सौभाग्यसागरस्य हैमबृहवृत्तिढुण्ढिका, विनयचन्द्रस्य हैमढुण्ढिका, मुनिशेखरस्य हैमलधुवृत्तिढुण्ढिका, धनचन्द्रस्य हैमावचूरिः, उदयसौभाग्यस्य हैमचतुर्थपावृत्तिः, जिनसागरस्य हैमव्याकरणदीपिका, रत्नशेखरस्य हैमव्याकरणावचूरिः, वल्लभस्य । हैमदुर्गपदव्याख्या, श्रीप्रभसूरिणः हैमकारकसमुच्चयः, तस्यैव हैमवृत्तिश्च, ... विनयविजयगणिनः हैमलघुप्रक्रिया, मेघविजयस्य हैमकौमुदी चास्य. व्याख्याग्रन्थाः ।
हेमचन्द्रस्य धातुपाठे काशकृत्स्नधातुपाठवत नवैव गणाः सन्ति जुहोत्यादेरदादावेव समावेशात् । अत्र हि प्रतिगणं धातवः, अन्त्यस्वरवर्णानुक्रमेण सन्निवेशिताः । तदुपरि ग्रन्थकारस्यैव धातुपारायणाख्या षट्पञ्चाशत्सहस्रश्लोकमिता वृत्तिर्लभ्यते । तस्यैव धातुपारायणसंक्षेपाख्या लघुवृत्तिः। एतदतिरिक्त हैमधातुपारायणटिप्पणं, गुणरत्नस्य क्रियारत्नसमुच्चयः (१४६६ वै०), जयवीरमणिनः अवचूरिः,अज्ञातकतृका आख्यातवृत्तिः; हर्षकुलगणिनः कविकल्पद्रुमश्चास्य व्याख्याग्रन्थाः ।
हेमचन्द्रो हि गणपाठे बहुधा पाल्यकीर्तिमनुसरति । नवीनगणसङ्ख्यानं, गणाभिधानपरिवर्तन, पाठान्तरसङ्ग्रहश्चास्य वैशिष्ट्यानि गणपाठेऽपि ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञा वृत्तिरासीदिति अनुमीयते । हेमचन्द्रस्य उणादिपाठे १००६ सूत्राणि सन्ति । अस्य स्वोपज्ञा अष्टा• विशतिशतश्लोकपरिमाणा बृहती वृत्तिर्लभ्यते । तदतिरिक्तमज्ञातकर्तृक उणादिगणसूत्रावचूरिः शुभशीलस्य उणादिनाममाला च ज्ञातव्याख्याग्रन्थाः । हेमलिंगानुशासने ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञविवरणातिरिक्त कनकप्रभस्य लघुन्यासः, जयानन्दस्य लिंगानुशासनवृत्त्युद्धारः, केसरविजयस्य लघुवृत्तिः वल्लभगणिनो विवरणव्याख्या, च व्याख्याग्रन्था अस्य ।
हैमपरिभाषापाठे ५७ परिभाषाः सन्ति न्यायसूत्राख्याः । तस्य च ग्रन्थकारवृत्त्यतिरिक्तं हेमहंसगणिनो न्यायार्थमञ्जूषा विजयलावण्यस्य न्यायार्थसिन्धुनाम्नी व्याख्या तरङ्गाख्या टीका च ग्रन्थाः । सुविस्तृतमिदं भाषाद्वयसम्बद्धं व्याकरणं प्रायो जैनेषु प्रचलितम् । लावण्य-. मुनेर्धातुपारायणोऽपि हैमव्याकरणेनैव सम्बद्धम् ।
मलयगिरेः शब्दानुशासनम्
जैनाचार्येण मलयगिरिणा ११८८-१२५० मितवैक्रमाब्दानभित स्थितिमता शब्दानुशासनसंज्ञकं साङ्गोपाङ्ग व्याकरणं प्रणीतमस्ति । स हि सौराष्ट्रकः । । । स हि ‘ख्याते दृश्ये' इति सूत्रवृत्ती अदहदरातीन् कुमारपालः इत्युल्लिखति । अनेनानुमीयते यद्यथा हि हेमचन्द्र : सिद्ध राजस्य तथैव मलयगिरिः कुमारपालस्य; हेमचन्द्रो हि १२२९ मितवैक्रमाब्दे निर्वाणमाप्तवान् । तत्पश्चादेव मलयगिरणा कुमारपालाग्रहेण शब्दानुशासनं प्रणीतं, सम्भवति। व्याकरणस्यास्याभि“धानमपि सिद्धहैमशब्दानुशासनवत् कुमारमलयेति संयुक्तनामावबोधकं सम्भवति । तैन हिं ग्रन्थस्यास्य प्रणयनं १२३५ मितवैक्रमाब्दमभित एव सम्भवति । जीविते । हि हेमचन्द्रे तदनुर्वातना तत्प्रतिस्पर्धारूपं ग्रन्थान्तरं कथं हि प्रणीतं स्यात् । । । ‘अहदरातीन् कुमारपालः' इति च १२२७ वैक्रमाब्दे घटिनं कुमारपालस्य, मल्लिकार्जुनविजयमेव सङ्क तयति इति ।
अस्य हि शब्दानुशासनं सन्धिनामाख्यातकृदन्ततद्धितेति पञ्चसु भागेषु विभक्त प्रक्रियाक्रमानुसारि । तंत्र हि सन्धौ पञ्चपादाः, नामप्रकरणे नव, आख्यातप्रकरणे दश, कृदन्तप्रकरणे षटः तद्धितप्रकरणे: एकादशेति ४१ पादाः सन्ति । मलयगिरिणा स्वप्रणीतशब्दानुशासनस्य वृत्तिग्रन्थोऽपि स्वयमेव प्रणीत आसीद्योऽपूर्ण एव वृत्तिकारस्य निधनेन पश्चाच्च क्षेमकीतिना पूरितः । सवृत्तिकोऽयं ग्रन्थः पञ्चसहस्रश्लोकपरिमाणः । ग्रन्थोऽसावपि पञ्चाङ्गक एवासीत्किन्तु संम्प्रति तस्य खिलभागो नैवोपलभ्यते । तेन हि प्राकृतव्याकरणमपि । शब्दानुशासनस्य परिशिष्टरूपेणैव (?) प्रणीतमासीत् । तदपि सम्प्रति नैवो- : : पलभ्यते । अनेन हि जैनागमानामपि वृत्तिग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । तत्र हिस स्वप्रणीतशब्दानुशासनस्यैव सूत्राणि समुद्धरति । । युधिष्ठिरमीमांसकः परमप्रामाणिकाचार्यो निर्दशति यन्महेश्वरतः प्रारब्ध्र संस्कृतशब्दानुशासनपरम्परा मलयगिरि प्राप्य संस्थां प्राप्सीदिति । मलयगिरि संस्कृतशब्दानुशासनपरम्पराया अन्तिम आचार्यः । मलयगिरेनिर्वाणेन सहैव - समाप्नोति ।
क्रमदीश्वरस्य संक्षिप्तसारः
‘इति वांदीन्द्रचक्रचूडामणिमहापण्डितश्रीक्रमदीश्वरकृतौ संक्षिप्तसारे महाराजाधिराजजुमरनन्दिशोधितायां वृत्तौ रसवल्यां । इत्युक्तमस्ति ग्रन्थचरमभागे ।
तस्य हि गोयीचन्द्रौत्यासनिकेन ग्रन्थस्यास्य खिलभागः प्रणीतः सूत्रोणादि-. परिभाषासु टीकाऽपि प्रणीता । गोयीचन्द्रग्रन्थोपरिन्यायपञ्चाननेन विद्याविनोदपत्रेण, व्याख्याग्रन्थः प्रणीतः १७६९ मितवैक्रमाब्दे । एवमेव ताकपञ्चाननेनाऽपि तस्या दुर्घटोद्धारनाम्नी व्याख्या कृता । एवमेव चन्द्रशेखर वंशीवादन-हरिरामगोपालादिभिरपि ग्रन्थस्यास्य व्याख्याग्रन्थाः प्रणीताः । व्याकरणमिदं सम्प्रत्यपि वङ्गदेशे लब्धप्रचलनम् । अस्य हि खिलपाठेष्वपि जुमरनन्दिनो वृत्तिः प्राप्यते इत्यैतिह्या वदन्ति ।
अनुभूतिस्वरूपाचार्यः: सारस्वतव्याकरणम्.... यद्यपि सारस्वतं व्याकरण कैश्चिन्नरेन्द्रनगर्याचार्येण सहापि सम्बद्धं मतं तथापि प्रमाणाधिक्यं तु तत्कर्तृत्वेन अनुभूतिस्वरूपाचार्यमेव वृणोति । प्रमाणनिष्कर्षस्तु इदमेव सूचयति यत्सारस्वते हि व्याकरणे सप्तशतसूत्रात्मकस्तद्धित प्रत्ययान्तो भागोऽनुभूतिस्वरूपाचार्यकृतिस्तद्र्वभागश्च नरेन्द्राचार्यस्येति । यथोक्त -
सूत्रसप्तशतीं यस्मै ददौ साक्षात्सरस्वती।
अनुभूतिस्वरूपाय तस्मै श्रीगुरवे नमः ।। इति ।
प्रक्रियाकौमुद्याः प्रकाशटीकाकारस्तु नरेन्द्राचार्य बहश उद्धरति । 'वयन्त्वेतदेवानुमामो यन्नरेन्द्राचार्यों हि सारस्वतव्याकरणस्य शेषभागपूरको वो वृत्तिकार एव। सूत्रसप्तशतीकारस्तु अनुभूतिस्वरूपाचार्य एव । यथा च । कैश्चित् ‘सारस्वतीमैजु कुर्वे प्रक्रियां नातिविस्तराम्, इति कथनस्य प्रक्रियासरलीकरणात्मकमर्थं स्वीकृत्य मूलतन्त्रकारोऽन्य एवेति निदष्टमपि । किन्तु सारस्वतव्याकरणस्यैव प्रक्रियात्मकत्वादनेनानुभूतिस्वरूपाचार्यस्य सूत्रकर्तृत्वं नैव विहन्यते । यथोक्त पुञ्जराजेन प्रक्रियाऽऽख्यव्याख्याकारेण ‘सरस्वत्या प्रोक्ताया प्रक्रिया सा सरस्वती प्रक्रिया। तत्र प्रक्रियन्ते प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्युत्पाद्यन्ते शब्दा अनयेति व्युत्पत्त्या सरस्वती प्रक्रिया सारस्वतीयं । - व्याकरणमिति ।
अनुभूतिस्वरूपाचार्यस्य कालविषयेऽपि विदुषां नैकमत्यम् । प्रायः विक्रमानन्तरद्वादेशशतकमध्यभाग एवः तस्य स्थितिकालो मतः प्रमाणज्ञैः । तथैव । नरेन्द्राचार्यस्यापि । सारस्वतं हि व्याकरण प्रक्रियात्मक मूलत एव । तत्र हि' संज्ञा-सन्धि-सुबन्त-अव्ययं-स्त्रीप्रत्यय -कारक-समास-तद्धिताख्यात-कृदन्तोणादिपाठादयो विभागाः । सारस्वतं हि व्याकरणं सरस्वतीकृपया अनुभूतिस्वरूपाचार्येण प्राप्तमिति केचित्कथंयन्ति ।
अस्योपरि अनुभूतिस्वरूपाचार्यस्यैव वृत्तिरासीत्सम्भवति नरेन्द्राचार्यस्यापिं । तदतिरिक्तमपि बहवो विद्वांसोऽस्य व्याख्याकाराः । तत्र चन्द्रकीर्तेःसुबोधिका क्षेमेन्द्राख्यस्य कृष्णशर्मणः शिष्यस्य (१२६० वै० ) टिप्पणं, धनेश्वरस्य (१२७५ वै० ) क्षेमेन्द्रटिप्पणखण्डनं, अमृतभारत्याख्यस्य (१५०० बै०) सुबोधिनी, पुजंजस्यः प्रक्रिया', सत्यप्रबोधस्यः (१५६६ वै० ) । दीपिका, श्रीङ्गशिष्यस्य माधवस्यः (१५५० वै०) सिद्धान्तरल्लाजली, चन्द्रकीर्तेः ( १६०० वै० ) सुबोधिका दीपिकापरपर्याया, रघुनाथस्य (१६०० वै०): लघुभाष्यम्, विनयसुन्दरशिष्यस्य मेघरत्नस्य ढुण्ढिका, मण्डन्स्य (१६०० वै०), सारस्वतमण्डनं, वासुदेवभट्टस्य ( १६२४ वै० ) प्रसादः, रामभट्टस्य (१६५० वै०) विद्वत्प्रबोधिनी, काशीनाथभट्टस्य (१६५० वै०) सारस्वतभाष्यं,' भट्ट गोपालस्य सारस्वतव्याख्या, सहजकीर्तेः ( १६८१ वै० ) प्रक्रियावातिकम, हंसविजयगणिनः शब्दार्थचन्द्रिका, (१७०८ वै०), जगन्नाथस्य सारप्रदीपिका, च प्रसिद्धाः।
कतिपयैविपश्चिभिः सारस्वतं व्याकरण रूपान्तरीकृतमपि । तत्र हि तर्कतिलकभट्टाचार्येण द्वारकादासपुत्रेण १६७२ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता सारस्वतं हि व्याकरणं रूपान्तरीकृत्य व्याख्यातमपि। स कथयति--
‘इदं परमहंसश्रीमदनुभूतिलिखने क्षीरे नीरमिव प्रक्षिप्तमिति ।'
एवमेव १७४१ मितवैक्रमाब्दपूर्वमेव स्थितिमता रामाश्रमाचार्येण सारस्वतं हि व्याकरणं रूपान्तरीकृत्य तस्य सिद्धान्तचन्द्रिकाऽऽख्या व्याख्या कृता । तस्य च लोकेशकरेण च १७४१ मितवर्षे टीका प्रणीता। समश्रिमेणैव स्वव्याख्या, सारभूता लघुसिद्धान्तचन्द्रिकाऽपि प्रणीता । केचित्तु सिद्धान्तचन्द्रिको स्वतंत्रव्याकरणग्रन्थरूपेणापि गृह्णन्ति किन्तु तन्न सङ्गतमिति युधिष्ठिरमीमांसकमतम् । सिद्धांतचन्द्रिकायाः अपि लोकेशकरस्य तत्वदीपिका ( १७४१ वै० ) सदानन्दस्य, सुबोधिनी ( १७९९ वै० ) अज्ञातकर्तृको व्युत्पत्तिसारः जिनरत्नस्य सिद्धांतरत्नञ्च व्याख्याग्रंथाः
हर्षकीर्तेस्तरङ्गिणी ( १६०० वै० ) ज्ञानतीर्थस्य माधवस्य च ग्रन्थाश्च सारस्वतव्याकरणसम्बर्द्धनिबन्धग्रंथाः । सारस्वतो हि धातुपाठों हर्षकोतप्रोक्तः। तस्य च तस्यैव धातुतरङ्गिणी नाम्नी वृत्तिः । अत्र हिः १८९१ धातवः पठिताः सन्ति । सारस्वते हि गणपाठे प्रचलितगणं परिवर्तनेन सह, नवीनगणानामपि सङ्ख्यांनं कृतमस्ति । अस्य चंद्रिकानाम्नी टीका लभ्यते किन्तु सा सिद्धान्तचंद्रिका सम्बद्धैव प्रतिभाति । सारस्वते हि उणादिपाठे ३३ सूत्राण्येवासन् किन्तु सिद्धांतचंद्रिका व्याख्यातृभिरेवायमपि व्याख्यातो रामाश्रमादिभिः । सारस्वतं हि व्याकरणं सार्वदेशिकम्, काश्यां काश्मीरेषु नेपालेषु व मद्रदेशेऽपि अस्य पठनपाठनप्रणालिरविहता दृश्यते । पाणिनीयदुर्गेऽप्यस्य प्रवेशो विस्मयकारी।
वोपदेवस्य मुग्धबोधः
१२८७-१३५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमता वोपदेवेन धनेश्वरशिष्येण मुग्धबोधाभिधं लघुव्याकरणं प्रणीतमस्ति । वोपदेवो हि वङ्गदेशीयः । तस्य पिता केशवः पितामहश्च महादेव्रः ।
लघुकायमपीदं व्याकरणं सर्वत्र समादृतम् । प्रक्रियाकौमुद्याः प्रसादटीकायां भट्टोजिप्रभृतिग्रंथेषु च तदुद्धृतं दृश्यते । वोपदेवो हि हेमाद्रिपोषित आसीत् । तस्य च स्थितिकालः १२८७-१३५० मितवैक्रमाब्दानभितो मतः । मल्लिनाथोऽपि कुमारसम्भवटीकायां वोपदेवं स्मरति इति तस्य तत्पूर्ववतत्वं तु, सिध्यत्येव ।
वोपदेवेन स्वतन्त्रस्य वृत्तिरपि प्रणीताऽऽसीत् । तदतिरिक्त नन्दकिशोरस्य । (१४५५.वै० ) व्याख्या, अज्ञातकर्तृ को मुग्धबोधप्रदीपः, एवमेव रामानन्ददेवीदास-काशीश्वर-विद्यावागीश-रामभद्र-भोलानाथादीनां व्ख्याः विद्यानिवासस्य मुग्धबोधटीका दुर्गादासस्य सुबोधाटीका, श्रीरामस्य, काशीशस्य • व्याख्या, गोविन्दशर्मणः शब्ददीपिका, बल्लभविद्यावागशस्य बालबोधिनी, कार्तिकेयसिद्धान्तमित्रस्य सुबोधा, मधुसूदनस्य मधुमती वृषवदनस्य प्रबोधः, गङ्गाधरस्य सेतुसङ्ग्रहः राधाबल्लभस्य सुबोधिनी, रतिकान्तस्य व्याख्या, भांघवस्य प्रदीपश्चास्य व्याख्याग्रन्थाः ।
वोपदेवस्यैव. कविकल्पमस्तस्य च कामधेनुसंज्ञिता स्वोपज्ञव्याख्या च मुग्धबोधस्य धातुपाठग्रन्थः । तस्य रामनाथेन दुर्गादासेन च व्याख्याग्रन्थः प्रणीतः । दुर्गादासस्य धातुदीपिका प्रसिद्धाऽस्ति तत्र । मुग्धबोधस्य गणपाठो गङ्गाधरेण, उणादिकोशस्तु रामतर्कवागीशेन, लिङ्गानुशासन गिरीशचन्द्रविद्यारत्नेन, परिभाषापाठवृत्ती रामचन्द्रविद्याभूषणेन, परिशिष्टञ्च नन्दकिशोरभट्ट न पूरितम् ।
पद्मनाभदत्तस्य सौपद्मव्याकरणम्
पद्मनाभदत्ताख्येन विदुषा सुपद्मनामक संक्षिप्तव्याकरणं प्रणीतमस्ति । अस्य च स्थितिकालो विक्र मानन्तरं पञ्चदशशताब्दी । तस्य पिता दामोदरदत्तः पितामहश्च श्रीदत्तः । तेन हि सुपद्मपञ्जिकानामको वृत्तिग्रन्थश्च प्रणीतोऽस्ति स्वप्रणीतव्याकरणस्य । एवमेव प्रयोगदीपिका, उणादिवृत्तिः, धातुकौमुदी, यङ्लुग्वृत्तिः परिभाषावृत्तिश्च व्याकरणसम्बद्धग्रन्थाः । विष्णुमिश्र-रामचन्द्र-श्रीधर-काशीश्वरा अस्य व्याख्यातार । तत्रापि विष्णुमिश्रस्य सुपदममकरन्दटीका सर्वस्वीकृता । सौपङ्गधातुपाठस्य वृत्तिर्ग्रन्थकारेणैव प्रणीता । एवमेव उणादिपाठस्य च ।परिभाषापाठे हि रामनाथसिद्धान्तवा गीशस्य टीका लभ्यते ।
विनयसागरस्य भोजव्याकरणम्
भुजनगराधीशभोजाज्ञया विनयसागरेण भोजव्याकरणं १६९५ मितवैक्रमाब्दै प्रणीतम्। लघुकायमिदं -व्याकरणं न तथा प्रचलितम् । एवं ज्ञाताः श्रुताश्च व्याकरणग्रन्था यथाज्ञानमत्र वणताः ।
इत्थं व्याकरणग्रन्थादिङमात्रमिह दर्शिताः ।
पूर्णज्ञानार्य संसेव्यौ बलदेवयुधिष्ठिरौ।
पाणिनिर्देवनन्दी च भोजराजशाकटायनौ ।
एतदतिरिक्तमपि सन्त्यनेकशः स्फुटग्रन्थकारा वैयाकरणा येषां सङ्ख्यानं लघुकायेऽस्मिन् ग्रन्थे नितान्तमेवासम्भवः । तेनैव तेषां सूचिरेवात्र प्रस्तूयते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:व्याकरणम्
आत्म
आत्मनिरूपणम् ज्ञानाधिकरणमात्मा।स द्विविधः।जीवात्मा,परमात्मा चेति।तत्रेश्वरस्सर्वज्ञः परमात्मा एक एव। जीवस्तु,प्रतिशरीरं भिन्नो विभुर्नित्यश्च। आत्मनो लक्षणम्ज्ञानस्य अधिकरणं ज्ञानाधिकरणम्।ज्ञानस्येत्यत्र षष्ठ्याः आधेयत्वमर्थः।अधिकरणस्य अधिकरणताश्रयत्वमर्थः।तथाच,ज्ञाननिष्ठ आधेयतानिरूपित अधिकरणताश्रयत्वं आत्मनो लक्षणम्। आत्मनि समन्वयःज्ञाननिष्ठा या आधेयता इत्युक्ते आत्मनि ज्ञानमस्तीत्याकारक प्रतीतिसिद्धा ज्ञाने विद्यमाना आधेयता। तन्निरूपिता या अधिकरणता इत्युक्ते आत्मनिष्ठा अधिकरणता। तदाश्रयत्वस्य आत्मनि सत्वात्समन्वयः। नन्विदानीं काले अतिव्याप्तिः।अतस्तद्वारणार्थं ज्ञाननिष्ठ आधेयतायां समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वरूप विशेषणं देयम्। एवं गुणत्वावच्छिन्न आधेयतामादाय पृथिव्यादौ अतिव्याप्तिवारणार्थं ज्ञानत्वावच्छिन्नत्वरूपविशेषणं देयम्। एवं च,समवायसम्बन्धावच्छिन्न, ज्ञानत्वावच्छिन्न आधेयतानिरूपित अधिकरणताश्रयत्वम् आत्मनो लक्षणमिति निष्कर्षः। विभागस्य शाब्दबोधो यथा-जीवात्मत्व,परमात्मत्वरूप धर्माभिन्न विभाजकधर्मद्वयान्यतरवान् आत्मा इति बोधः।
वर्गः:न्यायदर्शनम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पुर्तगालीभाषा
पुर्तगाली भाषा अस्ति।
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५६३
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५६३ ५६३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कार्बि अङ्गलोङ्गमण्डलम्
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
शिल्पकला
शिल्पकला शिल्पं हि परमपूज्यं सर्वदर्शनलक्षणयुतं सर्वप्रमाणरूपां साकारतत्त्वमेव।
वर्गः:शिल्पशास्त्रम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
परमात्मा (चलच्चित्रम्)
परमात्मा (Paramathma) इति एकं कन्नडचलच्चित्रं विद्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राणि वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१५६६
१५६६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५६६ १५६६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तुमकूरुग्रामान्तरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति तुमकूरुग्रामान्तरविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १३३। तुमकूरुग्रामान्तरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या तुमकूरुमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
इतालवीभाषा
इतालवी भाषा अस्ति।
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संस्कृतस्य प्रयोजनम्
संस्कृतिः संस्कृताश्रिता ।
वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्राचीनगोवा
वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
करीमगञ्जमण्डलम्
करीम्गंज् मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः करीम्गंज् नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अनुष्टुप्छन्दः
अनुष्टुभ्।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ०८
लक्षणम्
यत्र चतुर्षु अपि पादेषु पञ्चमाक्षरं लघु षष्टाक्षरं गुरु भवति, अपि च द्वितीय-तुरीयपादयोः सप्तमाक्षरं लघु भवति तत्र अनुष्टुभ् इति कथ्यते। अत्र प्रतिपादे अन्तिमाक्षरं गुरु भवति।
अर्थः
येन सम्पूर्णमण्डलाकारं व्याप्तं, येन च चक्षुः उन्मीलितं, तस्मै श्री गुरवे नमः।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ईजिप्तदेशः
मिस्रदेशस्य (मिश्रदेशः इति भारते व्यवहारः आसीत्) इतिहासे ऐदम्प्राथम्येन राष्ट्रपतिपदार्थं सार्वत्रिकनिर्वाचनम् अभवत् । अस्मिन् मुस्लिं ब्रदर्हुड् पक्षस्य मुहम्मदमुर्शी निर्वाचितः अभवत् ।
thumb
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
५६४
५६४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५६४ ५६४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
श्वेतकेतुः
श्वेतकेतुः । स प्राचीनभारते ऋषिरासीत्, यस्य वर्णनं छान्दोग्योपनिषदे लभ्यते, स उद्दालकस्यारुणेः पुत्रमासीत्। स उपनिषदेऽतिज्ञिज्ञासु वर्णितः, गर्वितो गृहमागत्य गुरुकुलात्पृष्टः पित्रा स प्रश्नस्योत्तरं न दातुं शशाक, तदा पितरमपृच्छद्विगतगर्वः, तदात्मज्ञानं लेभे।
महाभारतेऽपि स अद्यप्रचलितायाः सामाजिकव्यवस्थायाः प्रतिपादकोऽस्तीति वर्णितं यत्र स्त्रिय एकपतिव्रताः सन्ति, पूर्वं त्वनेकपत्यो भवन्ति स्म।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
कोक्राझारमण्डलम्
कोक्राझार् मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः कोक्राझार् नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लक्षद्वीपाः
लक्षद्वीप: भारतस्‍य कश्चित् केन्द्रशासितः प्रदेशः अस्‍ति। एतत् भारतीयप्रशासनाधीनद्वीपानां समूहस्थानम् । अत्र ३६ द्वीपाः सन्ति । एतेषां द्वीपानां पाङ्क्तिः एव जले अतीव सुन्दरतया प्रकाशते । लक्षद्वीपस्य ल्याक्डीव् इति अपि नाम अस्ति । अस्य विस्तारः ५० चतुरस्रकि.मीमितः । शतशः द्वीपाः अत्र सन्ति । तेषु ५० द्वीपेषु केवलं जनाः निवसन्ति । एते द्वीपाः अग्निपर्वतैः निर्मिताः इति कथयन्ति । उत्तरभागे स्थितानां द्वीपानाम् अमिण्डिवि इति नाम अस्ति । मिनिकायद्वीपः एतेषु द्वीपेषु बृहत् अस्ति । एषः तिरुवनन्तपुरम् दिशि अस्ति । भारतीयाः अत्र मुक्ततया गत्वा आगच्छन्ति । अत्र बहुजनाः महम्मदीयाः सन्ति । विदेशीयानां अत्र गमनाय अनुमति पत्रम् आवश्यकम् अस्ति । अत्र विशेषाकर्षणम् सागरजले निमज्यखेलनं लक्ष्यद्वीपस्य राजधानी कवरट्टी अस्ति । अत्र नारिकेलवृक्षाणां वाटिकाः सन्ति । बङ्गारम् द्वीपे प्रवासिनाम् उपाहारगृहाणि सन्ति । अत्र स्कुबा डैविङ्ग् (जलस्य अन्तः प्रविश्य तरणम्), स्नोरकेलिङ्ग(नलिकायाः साहाय्येन जले तरणम्)च विशेषाः सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
विश्रवाः
विश्रवाः पुलस्तेः पुत्रः, अगस्त्यमुनेः भ्राता, सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणः पौत्रः आसीत्। भारतस्य इतिहासे रामायणे ज्ञायते यत् एषः प्रबलः इति। महान् पण्डितः सन् सः तपसा सामर्थ्यं प्राप्तवान्। एतेन कारणेन सः ऋषिषु प्रसिद्धः जातः।भरद्वाजः तस्य पुत्रीं इडविडां विश्रवसा सह विवाहम् अकारयत्। इडविडविश्रवसोः पुत्रः धनाधिपतिः कुबेरः लङ्कानगर्याः राजा आसीत्।
वैश्रवाः रावणविभीषणकुम्भकर्णशूर्पणख्याः जनकः आसीत्। यदा रावणः कुबेरं राज्यात् निष्कासितवान् तस्य दुर्बुद्धिं दृष्ट्वा विश्रवाः राक्षसपरिवारं त्यक्त्वा प्रथमपत्न्याः इडविडायाः समीपे गतवानिति कथा वर्तते।
पट्टनम्तिट्टामण्डलम्
पत्तनंतिट्टामण्डलम् (Pathanamthitta district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं पत्तनंतिट्टानगरम् ।
वनस्पतिविज्ञानम्
वनस्पतिविज्ञानं वने ये लतावृक्षादयः सन्ति तेषां वनस्पतीनां विशिष्टं ज्ञानम् । प्राचीनकाले मनुष्याणां चिकित्सा वनस्पतिभिरेव क्रियते स्म । वने स्थिताः सर्वाः वनस्पतयः अतिमहत्वपूर्णाः औषधयः सन्ति। भारतस्य आयुर्वेदचिकित्सापद्धतिः वनस्पत्याधारितैवास्ति। चिकित्साशास्त्रेषु सर्वेषां वनस्पतीनां महत्त्वम् उपयोगिता च उपलभ्यते।
सम्‍बद्घविषया:
वर्गः:सस्यविज्ञानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पट्टनम्तिट्टामण्डलम्
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं पत्तनंतिट्टामण्डलस्य जनसङ्ख्या १,१९५,५३७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४५३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४५३ जनाः । २००१-१११३ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः -३.१२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-११२९ अस्ति । अत्र साक्षरता ९६.९३ % अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहवः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:केरळराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोरटगेरेविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कोरटगेरेविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १३४। कोरटगेरेविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या तुमकूरुमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । कोरटगेरेविषये अधिकविवरणार्थं कोरटगेरे इति पृष्ठं पश्यन्तु । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजातीयानां कृते(SC) आरक्षितम् अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वाक्यपदीयम्
वाक्यपदीयं हिं वाक्यञ्च पदञ्च तदधिकृत्य प्रणीतम् । तेनाऽस्मिन् वाक्यै ; पदञ्च विवेचिते स्तः । वाक्यपदीयस्य कर्ता भर्तृहरिः स्मृतः । इदं पूर्वमेवोक्त यत्संस्कृतसाहित्ये हि भाष्यदीपिकाकृद् भतृहरि भतृहरिपदेनाभिबोधितः वाक्यपदीयस्य प्रणेता भर्तृहरि हरिर्नाम्ना स्मृतः, भागवृत्तिकृद् भर्तृहरिर्भागवृत्तिकारपदेनाभिहितः शतकत्रयस्य कर्ता भर्तृहरिर्भर्तृहरिपदेनाभिहितश्चेत्यनेके भर्तृहरयः स्मृताः । तेषु हि भाष्यदीपिकायाः कर्ता वाक्यपदीयकारश्च क एव भर्तृहरिः, भागवृत्तिकृदपरः, शतकत्रयकृत्त्वनिर्णीत एव । यथाऽऽह गणरत्नमहोदधिकारो वर्धमानः -
‘भर्तृहरिर्वाक्यपदीयप्रकीर्णकयोः कर्ता महाभाष्यत्रिपाद्या व्याख्याता च' इति । (द्वितीयपद्यस्य व्याख्याने) ।।
प्रारूपम्
वाक्यपदीये हि त्रीणि काण्डानि सन्ति । तत्र प्रथमभागमकाण्डम् । द्वितीयं हि वाक्यपदीयं काण्डम् । तृतीयञ्च प्रकीर्णककाण्डम् । तैनेषां त्रिकोण्डा त्रिपदी इति कथ्यते । यथाऽऽह हेलाराजः -
‘त्रैलोक्यगामिनी येन त्रिपाण्डी त्रिपदी मता।' इति ।
वाक्यपदीयं नाम तु प्राधान्येन व्यपदेश एव । अस्मिन् हि लक्षणसमुद्दे शप्रकरणमप्यासीदिति । 'तत्र द्वादश षट्चतुर्विशतिर्वा लक्षणानि इति लक्षणमुद्दशे सापदेशं सविरोधं विस्तरेण व्याख्यास्यते ।' इति भतृहरेः स्योपशंव्याख्यायां कथनाज्ज्ञायते । किन्तु प्रकरणमिदं न केवलं सम्प्रति अपितु पुण्यराजसमये एंव दुर्लभमासीत् । यथाऽऽह हेलाराजः -
एतेषां वितत्य सोपत्तिकं सनिर्दर्शनस्वरूपं पदकाण्डे लक्षणसमुद्दे शे निर्दिष्टमिति ग्रन्थकृतैव स्ववृत्तौ प्रतिपादितम् । आगमभ्रंशाल्लेखकप्रमा| वादिना वा लक्षणसमुद्दे शश्च पदकाण्डमध्ये न प्रसिद्धः ।
सेयमपरिमाणविकल्पा बाधा विस्तरेण बाधासमुद्दे शे समर्थयिष्यते ।
इति वचनाज्ज्ञायते । वाक्यपदीयं यंत्र कुत्र' वाक्यप्रदीपनाम्नाऽपि व्यवहिंयते ।
तंदित्थं वाक्यपदीयस्य आगमवाक्य-पद-प्रकीर्णविषयकखण्डा एव सम्प्रति समुपलभ्यन्ते । ग्रन्थोऽयं १९६६ कारिकासु गुम्फितः । तत्र ब्रह्मकाण्डं हि पस्पशंभागोऽस्य ग्रन्थस्य । इदं हि स्फोटसिद्धान्त व्याख्याति । तदनुसारेण शब्दतत्त्वं हि अनादिनिधनमक्षरञ्च यतोऽर्थभावेन जगतः प्रक्रिया प्रवर्तते । नादात्मिकाया वाचः पश्यन्ती-मध्यमा-वैखर्यवस्था व्याकरणविषयाः परावस्था तु सूक्ष्मत्वेन दुनिरूपा । एकैव नादात्मिका वाग् मूलाधारादुदिता सती परेत्युच्यते । सैव हृदयप्रदेशप्राप्त पश्यन्तीत्युच्यते योगिभिर्देष्टु शक्यत्वात् । सैव वृद्धि गता विवक्षां प्राप्ता मध्यमा मध्ये उरोभागे प्राप्तत्वात् । सैव क्क्त्रं प्राण ताल्वोष्ठादिव्यापारेण बहिनिर्गच्छन्ती वैखरीत्युच्यते । अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां निबन्धनं शब्दाः । शब्दानां तत्वावबोधो व्याकरणादेव भवति । तदाश्रयेणैव प्रणवरूपब्रह्मणोऽधिगमः । व्याकरणं हि शब्दसाधुत्वव्यवस्थापक शास्त्रम् । शब्दैः सहार्थसम्बन्धी अपि नित्या भवन्ति । मध्येमनादाभिव्यङ्गयस्य शब्दस्य स्फोटात्मकता ब्रह्मरूपता नित्यता च तस्यैव न्यात्मकस्य अनित्यता । यथोक्तम् -
अनेकव्यक्तयभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता । इति ।
ध्वनयस्तु शब्दजाः शब्दा एव । स्फोटो नित्यो ध्वनयस्तु अनित्या भङ्गुरत्वात् । प्राकृतवैकृतेति ध्वनिद्वयम् । तत्र प्राकृतध्वनिव्यतिरेकेण स्फोटस्यानधिगन्तव्यात प्राकृतध्वनिः स्फोटरूप इव मन्यते । स एव ह्रस्वदीर्घप्लुतादिंव्यवहारहेतुः । अन्तस्करणस्थितो वी बुद्धिस्थितः शब्दो ध्वनीनां कारणम् । बुद्धिन्द्रिर्यादिषु शब्दसंस्कारो जायते । बुद्धिभेदादभिन्नस्य शब्दस्य भेदोऽपि भवति ।
व्यवहारे फ्रवृत्तिनिवृत्त्वाद वाक्यमेव प्राधान्यं भजते । पदानि तु तस्य ज्ञानसौकर्याय प्रकल्पितान्यङ्गान्येव । वाक्यसम्बन्धेऽष्टौ विकल्पाः भवन्ति आख्यातशब्दः, सङ्घातः सङ्घातर्वार्तनी जातिः, एकोऽनवयवः शब्दः, क़मः,. बुद्धयतुसंहतिः, आद्यं पदम्, पृथक्सर्वं पदं साकाङ्क्षञ्च ।
अविकल्पेऽपि वाक्यार्थे विकल्पा भावनाश्रयाः।
अत्राधिकरणे वादाः पूर्वेषां बहुधा गताः।। इति।
च स्वयं ग्रंथकर्तृव स्वोपज्ञा व्याख्या प्रणीताऽस्ति । तृतीये हि प्रकीर्णाख्ये काण्डे हेलाराजस्य प्रकाशव्याख्या सम्प्रति लभ्यते । वृषभदेवेन धर्मपालेन च स्वोपज्ञवृत्तेष्टीका कृताऽऽसीत् । पुण्यराजेन द्वितीयकाण्डस्य नातिविस्तीर्णा स्फुटार्थका टीका प्रणीताऽस्ति । एवमेव हेलाराजस्य च प्रकीर्णककाण्डस्य प्रकाशाभिधा व्याख्या लभ्यते । एवमेव फुल्लराजगङ्गादासप्रभृतिविद्वद्भिश्च वाक्यपदीयस्य, व्याख्याग्रंथः प्रणीत आसीदिति श्रूयते । महापण्डितस्य रघुनाथस्य अम्बाकर्मीसंज्ञिता व्याख्या काण्डत्रये एव लभ्यते । तत्र वृषभदेवधर्मपाल तु अविज्ञातदेशास्थितिकालौ काश्मीरकत्वेनानुमितावेव । पुण्यराजस्तु, काश्मीरक एवं शशाङ्घाख्यशिष्यो विक्रमानन्तरैकादशशतकभवः । हेलाराजोऽपि काश्मीरक एवं भूतिराजस्य शिष्यो मुक्तापीडस्य काश्मीरनरेशस्य सभासद् । स हि प्रतीहारेन्दुराजस्य भ्राता विक्रमानन्तंरैकादशशतकभवः । रघुनाथो हि काशीनाथतनूजो हरिनाथानुजः सुभद्राकुक्षिजः । व्याख्येयं २०१८ मिते वैक्रमाब्दे पूरिता । अम्बाकर्जी व्याख्या सरला सारपूर्णा च । एषां हि वाक्यपदीयसदृशदुर्बोध्यग्रंथाध्ययनायानन्या सरणिः।
सन्दर्भः
वर्गः:व्याकरणम्
१५६७
१५६७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५६७ १५६७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५६५
५६५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५६५ ५६५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मोरीगांवमण्डलम्
मरिगाव् मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः मरिगाव् नगरः। मोरीगांवः पूर्वं नागांवमण्डलस्य भागः आसीत् । १९८९ तमे वर्षे पृथक् मण्डलत्वेन स्वीकृतम् । अस्मिन् मण्डले असमस्य, पूर्वोत्तरस्य च प्रसिद्धः जोनाबिल् मेला अस्ति । जगीरोड्-पबित्रा-अभयारण्ये च शुष्क-मत्स्य-विपणेन अपि मरीगांव-मण्डलं प्रसिद्धम् अस्ति।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
नामस्य उत्पत्तिः
मोरिगांवः पूर्वं पश्चिमनगांव इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्; परन्तु यदा हैजा-महामारी अधिकतया प्रचलति स्म तदा बहवः जनाः मृताः, ग्रामस्य नाम मोरिगांव इति अभवत् ।
यथाकाशस्थितो नित्यं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यथा आकाशस्थितः नित्यं वायुः सर्वत्रगः महान् तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानी इति उपधारय ॥ ६ ॥
अन्वयः
यथा नित्यं सर्वत्रगः महान् आकाशस्थितः वायुः तथा मत्स्थानि सर्वाणि भूतानि इति उपधारय ।
अर्थः
यथा सदा सर्वत्र संचरन् महान् वायुः आकाशे वर्तमानोऽपि न तेन सम्बध्यते तथा सर्वाणि भूतानि मयि वर्तमानान्यपि निस्सत्वात् न मया सम्बध्यन्ते इति विजानीहि ।
सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
06 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नगांवमण्डलम्
नगाव् मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः नगाव् नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
तेनालीमहापरीक्षा
तेनालीमहापरीक्षा नाम्ना संस्कृतशास्त्रेषु काचित् विशेष-महापरीक्षा विद्यते। इमां परीक्षाम् उत्तरीतुं सप्तानां वर्षाणां अध्ययनं करणीयं भवति। thumb|200px|right|१६ वर्षे तेनाली परीक्षाम् उत्तीर्णवान् प्रियव्रतपाटीलः
स्वरूपम्
न्यायः, अद्वैतवेदान्तः, वेदभाष्यम्, व्याकरणम् इत्यादिषु शास्त्रेषु तेनाली परीक्षा चाल्यते । परीक्षायां चतुर्दश ग्रन्थाः निर्दिष्टाः भवन्ति। कस्यचित् गुरोः सविधे शास्त्राध्ययनं छात्रः कुर्यात्। प्रतिषण्मासम् परीक्षाः प्रवर्तन्ते। परीक्षा लिखितरूपेण, मौखिकरूपेण च भवति। तत्र उत्तीर्णतायै उभयत्र पञ्चाशत् प्रतिशतम् अङ्काः प्राप्तव्याः। प्रतिपरीक्षं पूर्वतनपरीक्षायाः अपि पाठ्यक्रमात् प्रश्नाः क्रियन्ते।
कञ्चीमठतः परीक्षाचालनम्
आरम्भिकवर्षेषु दानिनां साहाय्येन परीक्षा चाल्यते स्म। परन्तु २००६ तमे वर्षे परीक्षाचालने धनाभावः उत्पन्नः। तदानीं काञ्चीमठेन परीक्षाचालनस्य उत्तरदायित्वं स्वीकृतम्। परीक्षायाम् उत्तीर्णेभ्यः प्रमाणपत्रम्, पुरस्कारधनराशिः च काञ्चीमठपक्षतः एव दीयते। अन्तिमा महापरीक्षा काञ्चीमठे एव क्रियते। श्रीकञ्चीवेदान्तशास्त्रसभा इति नाम्ना अपि तेनालीपरीक्षा उच्यते ।
उत्तीर्णपरीक्षाः
तेनालीपरीक्षारीक्षायाम् उत्तीर्णाः शास्त्ररत्नबिरुदेन सम्मान्यन्ते। अनेके विद्वांसः तेनालीपरीक्षाम् उत्तीर्य स्वशास्त्रम् अध्यापयन्ति। २०१९ तमे वर्षे १६ वर्षीयः प्रियव्रतपाटीलः तेनालीमहापरीक्षाम् उत्तीर्णवत्सु कनिष्ठतमवयाः वर्तते।
उल्लेखाः
वर्गः:संस्कृतशिक्षणम्
दक्षिणकन्नडमण्डलम्
दक्षिणकन्नडमण्डलं (Dakshina Kannada) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं मङ्गळूरुनगरम् ।
विस्तीर्णता
दक्षिणकन्नडमण्डलस्य- विस्तीर्णता ४८४३ च.कि.मी मिताऽस्ति।
भौगोलिकता
कर्णाटकस्य मण्डलेषु अतिविशिष्टं मण्डलं दक्षिणकन्नडमण्डलम् अस्ति । मङ्गळूरु अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् । पूर्वम् उडुपी, कुन्दापुरं कार्कलं च उपमण्डलानि अस्य मण्डलस्य एव भागाः आसन् । अत्र तुळु इति विशिष्टा भाषा भाष्यते । अतः तुळुनाडु इति अपि एतस्य नाम अस्ति ।
इतिहासः
पूर्वं दक्षिणोत्तरकन्नडमण्डले च मेलयित्वा केनरा इति कथयन्ति स्म । कर्णाटकस्य १५० कि.मी समुद्रतीरप्रदेशः अस्ति । क्रि.श. १८६० तमे वर्षे ब्रिटिश् जनाः उत्तरकेनरा, दक्षिणकेनरा इति विभागम् अकुर्वन् । क्रि.श.१८६२ तमे वर्षे उत्तरकेनराप्रदेशं मुम्बैप्रेसिडेन्सी मध्ये, दक्षिणकेनराप्रदेशं मद्रास् प्रेसिडेन्सी मध्ये प्रवेशितवन्तः । स्वातन्त्र्योत्तरकाले कासरगोडुप्रदेशः अपि दक्षिणकन्नडमण्डले अन्तर्गतः आसीत् । क्रि.श. १९९७ तमे वर्षे प्रशासनहितदृष्ट्या कर्णाटकसर्वकारः समग्रं दक्षिणकन्नडं विभज्य द.क., उडुपी इति मण्डलद्वयम् अकरोत् । एतं समुद्रतटप्रदेशं परशुरामसृष्टिः इति अपि भावयन्ति । अस्मिन् मण्डले मत्स्योद्यमः कृषिः च प्रधानौ उद्योगौ भवतः। किन्तु इदानीन्तनकाले यन्त्रोद्यमः अपि संवृद्धः अस्ति । शालिधान्यानि, नारिकेलफलानि च अत्र अधिकानि प्ररोहन्ति । वाणिज्योद्यमस्य फलचयरूपेण पूगफलानि अपि यथेष्टं प्ररोहन्ति । प्रगतिशीलप्रदेशेषु अस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । अस्मिन् मङ्गळूरु, बण्टवाल , पुत्तूरु , सुल्य , बेल्तङ्गडि इति पञ्च उपमण्डलानि भवन्ति । शैक्षणिकदृष्ट्या अधिका अभिवृद्धिः अत्र दृश्यते । वैद्यकीयविज्ञाने, अभियान्त्रिकीशास्त्रे, नर्सिङ्ग्, एम्.बि.ए. विभागे च अत्र न्यूनशुल्केन अध्ययनार्थम् अवसराः लभ्यन्ते ।
भाषाः
कन्नड, तुलु, हव्यककन्नड, कोङ्कणी, ब्यारि, कुन्दकन्नड, इत्याद्याः भाषाः अत्र भाष्यन्ते ।
उपमण्डलानि ५
मङ्गळूरु, बेळतङ्गडी , बण्ट्वाळ , पुत्तुरु सुळ्य च ।
पवित्रक्षेत्राणि
मङ्गळूरु, धर्मस्थलं, कुक्केसुब्रह्मण्यं , मूडबिद्रि , पोळली , चिन्तामणिनृसिंहः , कोक्कड शिशिलेश्वरः , कान्तावर , उच्चिल , तोडिकान , वेणूरु कुद्रोळी , कटीलु कद्रि च ।
दर्शनीयानि स्थानानि
मूडुबिदरे स्थितः सहस्रस्तम्भबसदिः, गुरुबसदिः , धर्मस्थले श्रीमञ्जुनाथदेवालयः , कद्रि मञ्जुनाथेश्वरदेवालयः , कटिलु श्री दुर्गापरमेश्वरीदेवस्थानम् , कुक्के श्रीसुब्रह्मण्यदेवालयः , शान्तिमोगरु श्रीसुब्रह्मण्यस्वामिदेवालयः, कार्कलगोम्मटेश्वरपर्वतः, चतुर्मुखबसदि, श्री अनन्तशयनदेवालयः, पुत्तिगे श्रीसोमनाथेश्वरदेवालयः, पोललि श्री राजराजेश्वरिमन्दिरं, बप्पनाडु श्री दुर्गापरमेश्वरी देवस्थानं, सोमेश्वरनाथदेवालयः, कृष्णापुरमठः, उल्लालदर्गा, पुत्तूरुमहालिङ्गेश्वरदेवालयः, मङ्गळूरु- मस्जिद् तक्वापम्प्वेल्, पुत्तूरुदर्गा शरीफ्माडन्नूर्, दर्गा शरीफ्बैतड्क, दर्गा शरीफ्काजूर् इत्यादीनि प्रसिद्धानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
मङ्गळूरु-(०८२४)
मङ्गळूरुनगरं देवालयानाम् आश्र्यस्थानम् । मङ्गळादेवीदेवालयः प्रमुखः। श्रीमङ्गळादेवी नगरदेवता च । अतः एव नगरस्य मङ्गळूरु इति नाम प्राप्तम् अस्ति । अत्रत्याः अन्ये देवालयाः वेङ्कटरमणदेवालयः (२७३५), महामाया देवालयः मुख्यप्राणः, विठोबा, उमामहेश्वरः, सोमेश्वरः (उल्लाल) त्रिभुवनेश्वरः, गोरखनाथः काळी, शरवु गणपतिः च । “मैसूरु-अधिपतिः टिप्पुसुल्तान् अत्र आगन्य आक्रमणं कर्तुम् इष्टवान् । स्वप्ने देवं दृष्ट्वा पलायनं कृतवान् । अनन्तरं देवालयकार्यार्थं स्वराज्यकोशतः बहुधनं सुवर्ण-रत्नादिकं च दत्तवान्” इति इतिहासः सूचयति । मङ्गळूरुनगरे मत्स्योद्यमः, धूमवर्तिका-उद्यमः, काफीसंस्करणघटकः इत्यादयः अनेके उद्यमाः उत्तमतया कार्यं कुर्वन्ति ।
मूडबिद्रि
एषः प्रदेशः फल्गुणीनदीतीरे विद्यमानानाम् आजिराजानां राजधानी आसीत् । ”’जैनकाशी”’ति प्रसिद्धः एषः स्थलविशेषः १८ बसदि( बसदिशब्दः वसतिमूलः, जैनमन्दिरम् इत्यर्थम् सूचयति)युक्तः । त्रिभुवनातिलकचूडामणिचन्द्रप्रभास्वामिनः महाचैत्यालयः (दोड्डबसदि- २४३३) सुन्दरः अस्ति । अत्र अष्टमतीर्थकरस्य सार्धषड्पादपरिमितोन्नता मूर्तिः मनोहरा प्रकाशमाना च अस्ति । त्रिस्तरेषु देवालयस्य विस्तारम् औन्नत्यं वैभवं कलासैन्दर्यम् च अत्र द्रष्टुं शक्यमस्ति । काष्ठनिर्मितानि शिलानिर्मितानि अत्र उत्तमानि शिल्पानि अत्र सन्ति । अग्रभागे एकशिला- निर्मितः ५० पादपरिमितोन्नतः शिलास्तम्भः भव्यः कलात्मकः च अस्ति । हिमाचलप्रदेशस्य शैली अत्र दष्टुम् शक्या अस्ति । सहस्रस्तम्भानां बसदिः गमनार्हः अस्ति । पार्श्वनाथस्वामिनः सन्निधिः ’गुरुबसदि’ ’हळेबसदि’ ’सिद्धान्तबसदि’ इति प्रसिद्धः अस्ति । अत्र अष्टपादपरिमितोन्नतम् नेल्लिकारुशिलानिर्मितं सुमनोहरं बिम्बम्, अन्यानि नवरत्ननिर्मितानि ३५ बिम्बानि च सन्ति ।
धर्मस्थलम्
नेत्रावतीनदीतीरे स्थितं दक्षिणकन्नडमण्डालस्य प्रसिद्धेषु त्रिस्थलेषु अन्यतमं मुख्यं क्षेत्रम् इदम् । श्रीमञ्जुनाथस्वामिदेवालयः सोदे वादिराजस्वामिनः काले निर्मितः इति इतिहासेन ज्ञातुं शक्यम् । अधुनापि श्रीमञ्जुनाथस्वामिनः पूजा माध्वमतार्चकैः क्रियते । किन्तु अस्य क्षेत्रस्य व्यवस्थापकाः हेग्गडेवंशीयाः जैनाः इति तु विशेषः। श्रीमञ्जुनाथेश्वरस्य सन्निधाने विष्णुप्रतिकः नरसिंहशालिग्रामः अस्ति । प्रतिदिनम् अन्नदानं विद्यादानम् औषधदानम् अत्र प्रचलति । सहस्रशः जनाः प्रतिदिनम् आगच्छन्ति । देवालयव्यवस्थापकैः आवास-भोजन-दर्शन-पूजादिव्यवस्थाः कल्पिताः सन्ति । एकत्र धनधान्यव्यवहारः, यात्रिकानाम् आगमनम् साहित्य- सङ्गीतनृत्योत्सवाः, कायकसेवा, दानम् इत्यादिभिः कारणैः‘अभिनवतिरुपति’, इति धर्मस्थलस्य नाम आगतम् अस्ति । कार्त्तिकमासे लक्षदीपोत्सवः वैभवेन प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः अत्र आगच्छन्ति । धर्मस्थळक्षेत्रस्य रक्षकः अण्णप्पस्वामी लघुपर्वतप्रदेशे स्थितः अस्ति । रत्नगिरिपर्वते गोमटेश्वरस्य मूर्तिः (१९७३) प्रतिष्ठापिता अस्ति ।मञ्जूषाकार् -यानसंग्रहालयः, मत्स्यागारः नेत्रावतीनद्यां स्नानम् इतरविशेषाः । सर्वधर्मसम्मेलनं सामूहिकविवाहसमारम्भाः अत्र प्रचलन्ति ।
मार्गः
४.कुक्केसुब्रह्मण्यम्(सुळ्य) एतत् पुराणानुसारं कुक्केपदृणं परशुरामक्षेत्रं स्कन्दक्षेत्रमिति च प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं कुमारपर्वतशेषपर्वतयोः मध्ये स्थितम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य अधिपतिः पावनमूर्तिः श्रीसुब्रह्मण्यस्वामी । अत्रत्या पवित्रनदी ”’कुमारधारा”’। प्रतिदिनम् भक्तजनाः अत्र आगत्य स्कन्दस्य पूजाम् सर्पसंस्कारादिकं कुर्वन्ति । समीपे आदिसुब्रह्मण्यम् इति क्षेत्रम् अस्ति । जनाः तत्रत्यवल्मीकस्य दर्शनं कुर्वन्ति । अत्र मध्वसम्प्रदायानुसरी कश्चनः मठः अस्ति । अत्र श्रीनरसिंहदेवस्य विग्रहः अस्ति । श्रीमठस्य यतिपरम्परायाः वृन्दावनानि अपि सन्ति । श्री नरसिंहदेवस्य सम्पुटे एव पूजापद्धतिः अत्र अस्ति ।
५.कटिलु (मङ्गळूरु) उडुपि-मङ्गळूरुराष्ट्रियमार्गस्य पार्श्वे श्रीदुर्गापरमेश्वरीमन्दिरम् अस्ति । नन्दिनीनदीतीरे प्रशान्तस्थले सुन्दरः प्राचीनः देवालयः अस्ति । एषः द्वीपदेवालयः। गर्भगृहे शक्तिस्वरूपिणी लिङ्गाकारेऽस्ति। तत्पश्चात् शङ्खचक्रधारिणी चतुर्भुजा वरदाभयमुद्रायुक्ता देवी लोहबिम्बरुपेण विराजते । मूर्तिः लिङस्य अपेक्षया प्राचीना न । वैष्णवाः एव अत्र अर्चकाः शाक्ततन्त्रमार्गतः पूजयन्ति । अत्र विशेषदिनानि नाम मेषसंक्रमणस्य अनन्तरम् अष्टादिनानि । तथैव सिंहशुक्रवारस्य पवित्रदिनम् । जागृतशक्तिस्थलमेतत् । देवालयस्य स्तम्भेषु सुन्दरशिल्पानि प्रसिद्धः शिल्पी रञ्जाळ गोपालशेणै उत्कीर्णवान् अस्ति।
कला संस्कृतिः
आहारपद्धतिः, वेशभूषणानि,
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:दक्षिणकन्नडमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नलबारीमण्डलम्
नल्बारि मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः नल्बारि नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुब्बिविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
तरुः
तरुः उन्नतः पादपः अस्ति। तरूणाम् रूक्षम् काष्ठकाण्डमस्ति।
अनेके तरवः फलानि ददति। अनेकवृक्षाणाम् सङ्घः अरण्यम् इति कथ्यते। तरूणाम् पत्राणि CO2 जलम् च उपयुज्य O2 शर्करां च रचयन्ति। तरवः जनेभ्यः छायां यच्छन्ति।
उक्तञ्च "छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषाः इव॥"
thumb|right|250px|मेपल् वृक्षः 300px|thumb|बओबाब् तरुः thumb|रक्तकाष्ठवृक्षः केचन प्रामुखवृक्षाः
वर्गः:सस्यविज्ञानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिवसागरमण्डलम्
शिब्सागर् मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः शिब्सागर् नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
५६६
५६६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५६६ ५६६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गदग
कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति गदगमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गदग-बेटगेरीनगरम् ।