cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गूलूरुयात्रा
विस्फोटकप्रदर्शिनी
महागणपतेः विसर्जनस्य पश्चात् सरोवरस्य एकस्मिन् भागे विस्फोटकानां प्रदर्शिनी भवति । सहस्रशः प्रेक्षकाः सरोवरस्य अपरस्मिन् पार्श्वे स्थित्वा प्रदर्शिनीं पश्यन्ति ।
जरत्कारुः
जरत्कारुः भारतस्य प्राचीनः ऋषिः। नागकन्यका जरत्कारुनाम्नी एव एतस्याः पत्नी। जरत्कार्वोः पुत्रः आस्तिकः। मानसा-आस्तिकयोः कथायाम् अपि जरत्कारोः उल्लेखः विद्यते ।
जरत्कारुः प्रकृष्टेषु ऋषिषु अन्यतमः। सः अनेकानि तपांंसि आचरितवान्। सः ब्रह्मचारिरूपेण एव स्थातुम् ऐच्छत्। परन्तु पूर्वजान् मोक्षं प्रापयितुं मानसां परिणीतवान्। ते मोक्षम् अप्राप्नुवन्तः गर्ते लम्बमानाः आसन्। तेषां मोक्षप्रापणार्थम् एव जरत्कारुः विवाहार्थं सम्मतिं सूचितवान् ।
पूर्वपीठिका
महाभारते आस्तिकमानसयोः कथानिरूपणावसरे जरत्कारुः कथा उपलभ्यते। देवीभागवते, ब्रह्मवैवर्तपुराणे च जरत्कारोः उल्लेखः दृश्यते। आदिपर्वस्थे आस्तिकपर्वणि आस्तिकस्य कथा द्विः निरूपिता। तस्याः पत्न्याः नागकन्यकायाः पूजा अपि कुत्रचित् जानपदेषु क्रियते। तेष्वपि जरत्कारोः कथा प्रचलिता वर्तते।
जरत्कारुः यायावरीयब्राह्मणकुले जातः इति उल्लेखः महाभारते दृश्यते। जरत्कारुः तस्य कुलस्य एकमात्रम् उत्तराधिकारी आसीत्। तस्य जरत्कारुरिति नाम कथम् आगतम् इति महाभारते इत्थं वर्णितम्। जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम्। शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैःशनैः।। क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते। जरत्कारुरिति जरत्कारुः प्रजापतिरिव तेजोवान्, ब्रह्मचर्यं पालयितुं बहुविधं तपः समाचरत् इति क्वचित् वर्णनं विद्यते । अपरत्र च जरत्कारुः बह्वीः कठिनताः सोढ्वा तपः आचर्य मन्त्रान् दृष्टवान् इत्यपि उल्लेखः विद्यते ।
पूर्वजानां दर्शनम्
अयं महातपस्वी सर्वत्र विश्वे अटनम् अकरोत्। अटनावसरे अनेकेषां तीर्थक्षेत्राणां दर्शनं कृत्वा तीर्थक्षेत्रेषु पुण्यस्नानं च अकरोत्। आहारं निद्रां च त्यक्त्वा सः अटनं अकरोत्। केवलेन वायुना एव जीवति स्म। एवमेव सः वृद्धः अभवत्। कदाचित् एवं पर्यटनावसरे गर्ते अधःशिराः लम्बमाानाः पूर्वजाः दृष्टाः। तदा स्वकीयान् पूर्वजान् एतस्य कारणम् अपृच्छत्। भवता विवाहः न कृतः। भवतः सन्ततिः नास्ति इति कारणतः मोक्षम् अलभमानाः वयं लम्बमानाः स्मः। अस्मान् एतस्माद् कष्टाद् मोचयितुं भवतः विवाहः भवेत्। भवतः पुत्रप्राप्त्या वयं मुक्ताः भविष्यामः इत्यवोचन्। तदा जरत्कारुः अहं धनार्थं वा सुखार्थं वा विवाहितः न भविष्यामि। परन्तु भवतः कष्टाद् मोचयितुम् विवाहं करिष्यामि। मादृशाय वृद्धाय, निर्धनाय कोऽपि कन्यां न दद्यात्। यदि दानरूपेण यः कोऽपि कन्यां प्रयच्छति तर्हि तां परिणेष्यामि। पुनश्च तस्याः कन्यायाः नाम अपि मम नाम्ना समानं भवेत् इत्यवोचत् ।
विवाहः
पूर्वजानां मेलनानन्तरं जरत्कारुः नागलोकम् अगमत्। तत्र वासुकेः सोदरीं जरत्कारुं परिणीतवान् । अस्याः अपरं नाम मानसा इत्यपि आसीत्। जरत्कारोः मानसायाम् आस्तिकः इति पुत्रः अभवत् । जनमेजयः सर्पयागे सर्वान् सर्पान् दहति इति सर्पमातुः कद्रोः शापः आसीत्। तस्माद् सर्पसन्ततिं रक्षितुं जरत्कारुमानसयोः पुत्रः आस्तिकः एव शक्नोति इति ब्रह्मा वासुकिं पूर्वम् उक्तवान्। अतः वासुकिः जरत्कारुणा सह मानसायाः विवाहं कृतवान्।.
पत्नीत्यागः
यदि क्वचित् अनुचितम् आचर्यते तर्हि अहं त्वाम् त्यक्ष्यामि इति विवाहसमये एव जरत्कारुः उक्तवान् आसीत्। कदाचित् जरत्कारुः सायङ्कालसमये मानसायाः अङ्के सुप्तः। तदा सायङ्कालीननित्यकर्माचरणस्य समयः समुपागतः। धर्मकार्यार्थं मानसा जरत्कारुम् उत्थापितवती। एतेन क्रुद्धः जरत्कारुः पत्नीं त्यक्तवा तपश्चरणार्थम् अरण्यं गतः। इयं कथा महाभारते उपवर्णिता । ब्रह्मवैवर्तपुराणे मानसा जरत्कारुं प्रातः उत्थापितवती इति कथा दृश्यते. ।
पुनस्तपश्चर्या
पत्नीं त्यक्त्वा पुनरपि तपश्चर्यार्थं जरत्कारुः अरण्यं गतः। जरत्कारोः पुत्रः आस्तिकः जनमेजयस्य सर्पयागे उपस्थाय सर्पाणां रक्षणम् अकरोत् । जरत्कारोः पुत्रप्राप्त्यनन्तरं तत्पूर्वजाः मोक्षं प्राप्तवन्तः। बहुकालं तपः तप्त्वा जरत्कारुः अपि मोक्षम् अवाप।
उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः वर्गः:पुराणपात्राणि
बाजुरामण्डलम्
बाजुरामण्डलम् नेपालदेशस्य सेती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म...
पदच्छेदः
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले न अनुषज्जते त्यागी सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः ॥
अन्वयः
सत्त्वसमाविष्टः छिन्नसंशयः मेधावी त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । कुशले न अनुषज्जते ।
अर्थः
सत्त्वगुणेन आविष्टः यः पुरुषः सः शैत्यकाले यत् प्रातःस्नानादि क्लेशकरं कर्म वर्तते तत्र न द्वेषं करोति, ग्रीष्मकाले तादृशमेव यत् सुखकरं कर्म वर्तते तत्र न प्रीतिं भजते । सः एव त्यागी, सः एव प्राज्ञः, स एव च सन्देहरहितः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
10 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भार्या
भर्त्तुः योग्या भार्या । भ्रियते, भूर्यते,वा भार्या । (भृ-धारणपोषणयोः भृ-भरणादौ + ण्यत्) धर्मपत्नीत्यर्थः । महाभाष्ये कौमारीभार्या शब्दस्य प्रयोगो दृश्यते । या प्रथमतया पतिं वरयति सा कौमारीभार्या । कौमारापूर्ववचने (४/२/१३) सूत्रेण कौमारशब्दो निपात्यते । कुमार्यां भव कौमारः निपातनम् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपमापन्नः कौमारः पतिः । अविद्यमानः पूर्वः पतिर्यस्याः तां प्राप्त इत्यर्थः । अनेनानुमीयते यत् पाणिनिसमये भार्यायाः कुमारीत्वमावश्यकं किन्तु पत्युः कुमारत्वं नावश्यकम् । पतञ्जलिसमये तु पत्युरपि कुमारत्वमावश्यकमासीत् । अतः कौमारापूर्ववचने इत्युभयतः इति वचनं स्वीकृतम् । मनुनाऽपि भार्यायाः प्रशंसा कृता । यथा – स्त्रियै पातिव्रतधर्मस्य पालनं परममङ्गलदायकम् अमन्यत । शतपथब्राह्मणानुसारेण या स्त्री सत्यपि स्वपतिं विहाय परपुरुषेण सह रतिं करोति, सा वरुण्यकार्यं करोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मानवसम्बन्धाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भामहविवृतिः
भामस्य काव्यालङ्कारस्य उपरि विस्तृतं व्याख्यानं भामहविवृतिः (Bhamahavivruthi) इत्याख्यं  लिखितवान् । एतत् अद्य न उपलभ्यते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बझाङमण्डलम्
बझाङ्गमण्डलम् नेपालदेशस्य सेती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तेलुगुदेशम्-पक्षः
तेलुगुदेशम्-पक्षः (తెలుగు దేశం పార్టీ) भारतस्य एकः राजनैतिकपक्षः । अस्य पक्षस्य संरचना एन् टी रामा राव्-महोदयेन १९८२ तमवर्षे जाता आसीत् । तेलुगुदेशम्-पक्षस्य अध्यक्षः अस्ति चन्द्रबाबु नायडु ।
टिप्पणी
वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
कञ्चनपुरमण्डलम्
कञ्चनपुरमण्डलम् नेपालदेशस्य महाकाली अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
पत्नी
जनी-जाया –भार्या –दारा –वधू- पत्नीत्यादिषु पर्यायवाचिशब्देषु पत्नीशब्दस्य व्यवहारो न भवति । पत्या साकं यज्ञकर्मणि या सहधर्मिणी भागं गृह्णाति सैव पत्नीशब्दवाच्या भवति । यज्ञसाधनत्वात् फलग्रहीतृत्वाद्वा यस्याः यज्ञसंयोगो भवति सा पत्नी इत्युच्यते । पाणिनिसमये यज् जातेः यज्ञाधिकारः नासीत् तेषां भार्यायै पत्नीशब्दस्य व्यावहारो नैव कृतः आसीत् । किन्तु पतञ्जलिसमये एतादृशी स्थितिः नासीत् । भार्यायाः सामान्यबोधकः शब्दः पत्नी आसीत् । सर्वासां कृते पत्नीशब्दस्य व्यवहारः प्रचलित आसीत् । अतएव पतञ्जलिना उक्तम् – पत्युर्नो यज्ञसंयोगे यज्ञसंयोग इत्युच्यते तत्रेदं न सिध्दयति । इयमस्य पत्नी । अथ तर्हि स्यात् ? पत्नीसंयाज इति यत्र यज्ञसंयोगः – एवमपि तुषजकस्य पत्नीति न सिध्द्यति । उपमानात् सिध्दम् । पत्नीव पत्नी । ( ४/१/३३) अस्यायमाशयो यत् त्रैवर्णिकानामेव सभार्याणां यज्ञेऽधिकारो न शूद्रस्य । अग्निसाक्षिपूर्वकपाणिग्रहण- निमित्तसादृश्यात् शूद्रस्य पत्नी इति प्रयोगः सिध्द्यति ।
वर्गः:स्त्रियः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मत्ताछन्दः
मत्ता । प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०
ज्ञेया मत्ता भमसगयुक्ता । –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२७
ऽऽऽ ऽ।। ।।ऽ ऽ
म भ स ग।
यति: चतुर्भि: षड्भि: च। पादान्ते।
उदाहरणम्-
पुष्टोऽधर्मो विगलितधर्मो यस्मिन्काले भवति च पार्थ। तस्मिन्नात्मानमवसृजामि त्रातुं साधून्ग्रसितुमसाधून्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पञ्चमरागः
पञ्चमरागः (Panchama Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । मारवा थाट् गणस्य रागः भवति । ओडव तथा षाडवजात्यासहितः रागः भवति । शृङ्गाररसप्रतिपादकः रागः भवति ।
श्लोकः
मयूरबर्हीः दृढवीणिबद्धा पिकशुकच्युतलताङ्कुरेण। सौन्दर्यलावण्यमनोज्ञमूर्तिः सा पञ्चमी प्रातसमेवदन्ती॥
समयः
रात्रौ अन्तिम प्रहरः प्रशस्तकालः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रंजीतसिंहजी
पूर्ण नाम: कुमार श्री रंजीतसिंहजी चित्रपाठ्यम्=...|लघुचित्रम्|.... जन्म : १० सितम्बर १८७२, सरोदर, काठियावर, भारत
गेन्दबाजीशैली : २ अप्रैल १९९३, जामनगर महल, भारत
प्रमुखदलानि : इङ्ग्लैण्ड्, केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः, लण्डन्-मण्डलम्
बल्लेबाजीशैली : दक्षिणहस्तस्य बल्लेबाजी।
उपलब्धयः : प्रथमः भारतीयः यः टेस्ट् क्रिकेट् क्रीडितवान् (इङ्ग्लैण्डस्य प्रतिनिधित्वं कृतवान्) ।
प्रारम्भिक जीवन -
“क्रिकेट्-क्रीडकानां कृष्णराजकुमारः” इति नाम्ना प्रसिद्धः रञ्जित्सिन्हजी १८७२ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य १० दिनाङ्के गुजरात -नगरस्य राजपरिवारे जन्म प्राप्नोत् । सः राजकोट्-नगरस्य राजकुमार-महाविद्यालये, केम्ब्रिज-विश्वविद्यालये च हैरो-एण्ड्-त्रिनिटी-महाविद्यालये च शिक्षां प्राप्तवान् ।
टेस्ट क्रिकेट पदार्पण -
सः टेस्ट् क्रिकेट्-क्रीडायां पदार्पणं कृतवान् यत् १८९६ तमे वर्षे जुलै-मासस्य १६ दिनाङ्के म्यान्चेस्टर-नगरे इङ्ग्लैण्ड् -ऑस्ट्रेलिया-योः मध्ये टेस्ट्-क्रीडायाः कृते क्रीडितः । सः अस्मिन् मेलने इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य प्रतिनिधित्वं कृत्वा इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य कृते टेस्ट्-क्रीडां कर्तुं प्रथमः भारतीयः अभवत् । अस्मिन् मेलने सः द्वयोः पारीयोः क्रमशः ६२ रनस्य १५४ रनस्य (नॉट् आउट्) च कृतवान् । रञ्जित्सिन्हजी अरूढिवादीनां युक्तीनां, शीघ्रप्रतिक्रियाणां च कृते प्रसिद्धः आसीत् ।
१८९७-९८ तमे वर्षे आस्ट्रेलिया-देशस्य यात्रायां सः ६०.८९ धावनस्य औसतेन ११५७ धावनाङ्कान् प्राप्तवान् । १८९९-१९०३ यावत् सः ससेक्स-क्लबस्य कृते ५ वर्षाणि यावत् क्रीडितः, परन्तु केषाञ्चन दायित्वानाम् कारणात् १९०४ तमे वर्षे पुनः भारतं प्रति प्रत्यागन्तुम् अभवत् । सः प्रायः ५ वर्षाणि यावत् क्रीडितुं न शक्तवान् किन्तु १९०८, १९१२ तमे वर्षे ग्रीष्मर्तौ क्रीडितवान् ।
अन्तिमपरीक्षाक्रीडा -
रञ्जित्सिन्हजी १९०२ तमे वर्षे जुलै-मासस्य २४ दिनाङ्के म्यान्चेस्टर-नगरे आस्ट्रेलिया -विरुद्धं अन्तिमं टेस्ट्-क्रीडां कृतवान्, तस्मिन् मेलने केवलं ६ रनस्य स्कोरं कर्तुं समर्थः अभवत् ।
समग्र प्रदर्शन -
टेस्ट्-क्रिकेट्-क्रीडायाः सम्पूर्णे काले रञ्जित्सिन्हजी १५ टेस्ट्-क्रीडाः क्रीडित्वा २ शतकानि ६ अर्धशतानि च सहितं ९८९ रनस्य स्कोरं कृतवान्, यत्र औसतेन ४४.९५ रनाः, १७५ रनस्य उच्चः स्कोरः च अभवत् सः टेस्ट् क्रिकेट्-क्रीडायाः कालखण्डे १ विकेट् गृहीतवान्, ३९ रनाः दत्तवान् ।
यथावत् प्रथमश्रेणीक्रिकेट्-क्रीडायाः विषयः अस्ति, रञ्जित्सिन्हजी स्वस्य करियरकाले ३०७ प्रथमश्रेणीक्रिकेट्-क्रीडाः क्रीडितः, ७२ शतकानि १०९ अर्धशतकानि च सहितं २४६९२ रनस्य स्कोरं कृतवान्, यत्र औसतेन ५६.३७ धावनाङ्काः, २८५ रनाः (नॉट आउट्) च उच्चाः स्कोराः प्राप्ताः ।
अन्ये उपलब्धयः -
अन्तिम नियमित ऋतु -
पत्रकारितायाः लेखनस्य च माध्यमेन स्वस्य काश्चन आर्थिकचिन्तानां निवारणं कृत्वा रञ्जित्सिन्हजी क्रिकेट्-क्रीडायां पुनः आगन्तुं समर्थः अभवत् । पूर्वस्य ऋतुस्य इव १९०३ तमे वर्षे क्रिकेट्-क्रीडायाः अपि मौसमेन दुर्प्रभावः अभवत्, यस्य परिणामेण अनेके कठिनाः बल्लेबाजी-क्रीडाङ्गणाः अभवन् । रञ्जित्सिन्हजी ५६.५८ इति क्रमेण १,९२४ धावनाङ्कान् कृत्वा राष्ट्रियबल्लेबाजीसरासरीयां द्वितीयस्थानं प्राप्तवान्, परन्तु तस्य स्थिरता पूर्ववर्षेषु कदापि न मेलति स्म, तस्मात् सः स्वस्य रूपेण कुण्ठितः अभवत् सः ससेक्स-क्लबस्य कृते अधिकनियमितरूपेण क्रीडति स्म, केवलं द्वौ मेलौ अपि त्यक्तवान् किन्तु क्लबस्य प्रति न्यूनीकृतप्रतिबद्धतां प्रदर्शितवान्, डिसेम्बरमासे कप्तानपदस्य त्यागपत्रं च दत्तवान्, फ्रायः भूमिकां स्वीकृतवान् मन्दप्रारम्भस्य अनन्तरं रञ्जित्सिन्हजी स्वस्य रूपं प्राप्य प्रमुखकाउण्टीनां विरुद्धं बृहत् स्कोरं कृतवान् यावत् जुलैमासे आकृष्टमांसपेशी तस्य रूपं प्रभावितं न कृतवान् कठिनपिचः तम् सामान्यतः अधिकं रक्षात्मकं क्रीडितुं बाध्यं कृतवन्तः तथा च द्वे अवसरे मन्दं स्कोरं कृत्वा जनसमूहाः तस्य उपहासं कृतवन्तः । स्वस्य द्विशतकं न सम्पन्नं यावत् एकं ससेक्स-पारीं दीर्घं कर्तुं तस्य निर्णयस्य अपि प्रेस-पत्रिकाः आलोचनां कृतवन्तः, येन तस्य दलस्य विजयस्य सम्भावनाः प्रतिकूलरूपेण प्रभाविताः अभवन् पृथक् पृथक् मेलनेषु लेन् ब्राउण्ड्, वाल्टर मीड् च, ये गेन्दबाजाः पूर्ववर्षेषु तं कष्टं दत्तवन्तः, उभौ अपि तस्य विकेटं गृहीतवन्तौ, ततः पूर्वं तस्य बहुधावनं कृतवान् तस्मिन् शिशिरे आस्ट्रेलियादेशस्य एमसीसी-भ्रमणार्थं रञ्जित्सिन्हजी इत्यस्य विचारः नासीत्, यद्यपि अनेके प्रमुखाः शौकियाः अनुपलब्धाः आसन्; अपि तु भारतं प्रत्यागतवान् । तत्र सः नवनगरसिंहासनस्य उत्तराधिकारविषये अधिकानि जिज्ञासां कृत्वा आङ्ग्लाधिकारिभिः सह मिलितवान् । विद्यालयदिनानां परिचितस्य मंसूरखचरस्य ऋणं, तथैव जूनागढस्य नवाबस्य ऋणं च कृत्वा तदनन्तरं ऋतुकाले इङ्ग्लैण्ड्देशं प्रति प्रत्यागन्तुं शक्नोति स्म I
१९०४ तमे वर्षे रञ्जित्सिन्हजी चतुर्थवारं बल्लेबाजीसरासरीयां नेतृत्वं कृतवान्, सः ७४.१७ रनेन २०७७ धावनाङ्कान् कृतवान् । जून-अगस्त-मासयोः मध्ये दशसप्ताहात्मके क्रमे सः अष्टशतानि पञ्च पञ्चाशत् च कृतवान्, यत्र प्रबल-आक्रमणानां, अग्रणी-काउण्टीनां च विरुद्धं पारीः अपि अभवन् अस्मिन् लङ्काशायर-विरुद्धं २०७ नॉट-आउट् इति सर्वोच्च-अङ्कः अन्तर्भवति स्म यत्र विस्डेन् इत्यनेन निवेदितं यत् "तस्मिन् उत्तम-प्रदर्शने प्रथम-कन्दुकात् अन्तिम-पर्यन्तं सः उत्कृष्टतायाः उच्चतम-पिच-मध्ये आसीत्, ततः परं बल्लेबाजी-कला गन्तुं न शक्नोति" इति परन्तु सः कुलम् अष्टौ ससेक्स-क्रीडाः त्यक्तवान्, येन तस्य प्रतिबद्धताः अन्यत्र भवितुं आरब्धाः इति सूचितम् । अपि च, तस्य बहवः धावनाः अल्पमहत्त्वपूर्णेषु मेलनेषु आगताः, काउण्टी चॅम्पियनशिपस्य दबावात् दूरम् । प्रारम्भे लॉर्ड्स्-क्लबस्य जेंटलमेन्-क्लबस्य कृते क्रीडितुं न आमन्त्रितः, सः अन्तिमनिमेषस्य प्रतिस्थापनं कृतवान्, तदनन्तरं दलस्य कप्तानः अभवत् । केभ्यः समीक्षकैः तस्य उत्तमपारीषु अन्यतमः इति मन्यमानः तस्य १२१ रनस्य पारी अन्तिमपारीषु असम्भाव्यं ४१२ रनस्य स्कोरं कृत्वा प्लेयर्स्-क्लबं पराजयितुं साहाय्यं कृतवान् यदा ऋतुः उत्सवक्रीडानां श्रृङ्खलायाम् समाप्तः, यद्यपि तदा तत् न ज्ञातम् आसीत् तथापि रञ्जित्सिन्हजी इत्यस्य नियमितक्रिकेट्-क्रीडकत्वेन कार्यक्षेत्रं प्रभावीरूपेण समाप्तम् I
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:क्रिकेट्-क्रीडा
डडेल्धुरामण्डलम्
डडेल्धुरामण्डलम् नेपालदेशस्य महाकाली अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
न हि देहभृता शक्यं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
पदच्छेदः
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माणि अशेषतः यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ॥
अम्बुबाची-उत्सवः
अम्बुबाची-उत्सवोऽयं हिन्दुधर्मस्य वात्सरिक उत्सवः। एवं हि लोकप्रसिद्धिरस्ति यत् - आषाढ़मासि मृगशिरानक्षत्रस्य त्रिपादि समाप्ते पृथिवी अर्थात् धरित्री माता ऋतुमयी सञ्जायते। अस्मिन्नेव समये अम्बुबाची-उत्सवोऽयं पालितो भवति।
न हि देहभृता शक्यं...
अर्थः
न हि केनापि पुरुषेण सर्वाणि कर्माणि त्यक्तुं शक्यन्ते । यदि त्यज्यन्ते तर्हि जीवनमेव दुष्करं भवति। तस्मात् कर्मणां फलं यः त्यजति स एव त्यागी, नान्यः इति निर्णयः युक्तः ।
अम्बुबाची-उत्सवः
अम्बुबाची-उत्सवः
अम्बुबाची-समये शक्तिपूजास्थानेषु आयोजितः उत्सवः हिन्दुधर्मीयैः "अम्बुबाची-उत्सवः" इत्युच्यते। भारतदेशस्य असमराज्यस्य गुयाहाटि-नगरस्य कामाख्या-देव्याः मन्दिरे प्रतिवत्सरम् अम्बुबाची-उत्सवः आयोज्यते। अम्बुबाची-उत्सवस्य आरम्भदिवसादेव देव्याः दर्शनं निषिद्धं भवति, अतः अस्मिन् काले मन्दिरस्य द्वारं पिधीयते। चतुर्थदिवसे देव्याः स्नानपूजाद्यवसाने सति मातृदर्शनस्य अनुमतिः दीयते। भारतस्य विभिन्नप्रान्तेभ्यः समागताः भक्ताः(वर्तमानकाले पाश्चात्त्या अपि) मन्दिरस्य चतुर्दिक्षु उपविश्य मातरं स्तुवन्ति। मन्दिरात् बहिः धूपदीपादिप्रज्वलनेन देवीं प्रणमन्ति च। अम्बुबाचीनिवृत्तेः परं पूजकाः भक्तेभ्यः रक्तवस्त्राणि उपहरन्ति। देवीपीठस्यास्य रक्तवस्त्रधारणेन मनोरथः पूर्तिं प्राप्नोति इति भक्तानां विश्वासः। इदं च रक्तवस्त्रं पुरुषाः दक्षिणहस्ते कण्ठे वा परिदधति, किञ्च महिलाः वामहस्ते कण्ठे वा परिदधति। रक्तवस्त्रमिदं परिधाय श्मशाने मृतस्य गृहे वा गमनं निषिद्धम्। आन्तर्जातीयस्तरे जातीयस्तरे च सम्प्रीतिरक्षायै कामाख्या-धाम्नः अम्बुबाची-उत्सवस्य विशिष्टमवदानमस्ति।
बाह्यसम्पर्कसूत्राणि
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
मनोरमाछन्दः
मनोरमा। प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०
नरजगैर्भवेन्मनोरमा। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२८
।।। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ
न र ज ग।
यति: पादान्ते।
विगलिता च धर्मभावना, विकसिता भवेदधर्मता । स्वयमहं सृजामि भारत,सदवनाय दुष्टहानये॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बैतडीमण्डलम्
वैतडीमण्डलम् नेपालदेशस्य महाकाली अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलाबु
thumb|50px|left|अलाबु
एतत् अलाबु भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् अलाबु आङ्ग्लभाषायां Bottle gourd इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Calabash इति । एतत् अलाबु भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, पायसं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतस्य अन्तः विद्यमानं सर्वं स्वच्छीकृत्य बहिर्भागं केवलं शुष्कीकृत्य बहुविधानि वस्तूनि निर्मीयन्ते । तदन्तः मद्यादिकं द्रववस्तु अपि सङ्गृह्यते । thumb|right|200px|शुष्कानि अलाबुबीजानि thumb|200px|left|अलाबुपुष्पम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काव्यादर्शः
काव्यादर्शः दण्डिनः काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितरूपेण संङ्ग्राहकः प्रथमो ग्रन्थः । यद्यपि तत्पूर्ववर्तिभिः मेधावि-भामहादिभिरपि काव्यशास्त्रग्रन्थाः प्रणीता आसंस्तथापि काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितः सङ्ग्रहस्तु दण्डिनैव प्रथमं प्रारब्धः । स स्वयमेव कथयति -
यथासामर्थ्यमस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम्।। इति ।
विषयवस्तु
काव्यादर्शे ३ परिच्छेदाः सन्ति । संहत्य ६६० श्लोकाः सन्ति ।
ग्रन्थेऽस्मिंस्त्रयः परिच्छेदाः । तत्र हि प्रथमे काव्यशरीरं द्वितीये अर्थालङ्कारास्तृतीये तु शब्दालङ्काराश्च निरूपिताः सन्ति । तदनुसारेण हि इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली काव्यस्य शरीरम् । तच्च गद्यपद्यमिश्रभेदात्त्रिविधम् । वाङ्मयं चतुविर्धं संस्कृत-प्राकृत-अपभ्रंश-मिश्रभेदात्। तत्र संस्कृतं नाम दैवी वाक् । तत्समतद्भवदेशीतिबहुविधः प्राकृतक्रमः । महाराष्ट्री शौरसेनी गौडी लाटी च प्राकृतभेदाः । आभीरादिगिरोऽपभ्रंशः।
अस्त्यनेको गिरां मार्गः। तत्र हि वैदर्भगौडीयौ प्रस्फुटान्तरौ । वैदर्भमार्गस्य श्लेषादयो दश गुणाः । गौडीये तेषां विपर्ययोऽपि । नैसगिकी प्रतिभा बहुनिर्मलं श्रुतममन्दोऽभियोगश्च काव्यसम्पदः कारणम् । काव्यशोभाकरो धर्मोऽलङ्कारः । स द्विविधः शाब्दश्चार्थश्च । स्वभावोक्त्यादयश्चार्था यमकादयः शाब्दाः।
विशेषम्
काव्यादर्शो हि तिब्बतीभाषा याम् अप्यनूदितोऽस्ति । असौ हि सम्प्रत्यपि बौद्धमठेषु पाठ्यग्रन्थत्वेन पठ्यते । अस्य हि दशाधिकाष्टीकाग्रन्थाः सन्ति । येषु रत्नश्रीज्ञानस्य ‘रत्नश्री'टीका प्रकाशिकाऽऽख्या, वादिजिह्वालकृता श्रुतानुपालिनी टीका अज्ञातकर्तृका हृदयङ्गमा, केशवभट्टारककृता केशवाख्या, हरिनाथस्य मार्जना, मल्लिनाथस्य वैमत्यविधायिनी, त्रिभुवनचन्द्रस्य विवृतिः त्रिशरणनटभीमस्य चन्द्रिका, नरसिंहस्य दण्ड्यर्थमुक्तावली, विश्वनाथस्य रसिकरञ्जनी, भगीरथस्य भागीरथी, विजयानन्दकृता व्याख्या, यामुनेयस्य टीका, कृष्णकिङ्करतर्कवागीशस्य विवृतिः, धर्मवाचस्पतेः वाचस्पत्याख्या टीका, प्रेमचन्द्रतर्कवागीशस्य मालिन्यप्रोञ्छनी, जीवानन्दविद्यासागरस्य विवृतिः, नृसिंहदेवस्य कुसुमप्रतिमा, रङ्गाचार्यस्य प्रभा, रामचन्द्रमिश्रस्य प्रकाशः, धर्मेन्द्रकुमारगुप्तस्य सुदर्शनाऽऽख्या च ज्ञाताः।
सन्दर्भः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
मनोवैज्ञानिक-परीक्षणस्य विधयः अतीव महत्त्वपूर्णाः। मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य अर्थः, परिभाषा, उद्देश्यं, लक्षणं च अध्ययनं कृत्वा अर्थात् मनोवैज्ञानिकस्य मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः किं अभिप्रायः। किमर्थम् एतानि परीक्षणानि क्रियन्ते। उत्तममनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः आवश्यकाः शर्ताः काः सन्ति - एतेषां सर्वेषां तथ्यानां विषये अवगतस्य अनन्तरं परीक्षणस्य प्रक्षेप्यात्मकाः वस्तुनिष्ठाः च पद्धतयः अर्थात् भिन्नप्रकारस्य मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः तथा च ताः भिन्नाः पद्धतयः कथं प्रयुक्ताः भवन्ति? मनोविज्ञानस्य क्षेत्रे व्यक्तिस्य विविधक्षमता, लक्षणं मापनार्थं भिन्नप्रकारस्य परीक्षणस्य उपयोगः भवति, मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य प्रक्षेप्यात्मकाः वस्तुनिष्ठाः च पद्धतयः काः सन्ति? कथं प्रयुज्यन्ते ? एतत् ज्ञातव्यं भवति ।
मनोवैज्ञानिक परीक्षा के प्रकार
मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः कति प्रकाराः सन्ति ? प्रस्थान। मनोवैज्ञानिकपरीक्षाद्वारा प्राणिनः व्यक्तित्वस्य विविधाः गुणाः परिमिताः भवन्ति इति अभिप्रायः । एतेषां गुणानाम् मापनार्थं मनोवैज्ञानिकाः अनेकानि पद्धतीनि प्रस्तावितवन्तः, येषां नाम भिन्नप्रकारस्य मनोवैज्ञानिकपरीक्षा इति आसीत् ।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विविधाः पद्धतयः निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
एकः। प्रक्षेप्यविधयः (अप्रत्यक्ष विधिः) २.
ख. वस्तुनिष्ठ विधियाँ (प्रत्यक्ष विधिः) २.
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य प्रक्षेप्यविधिः का अस्ति ? अनेन विधिना मनुष्यस्य के के सामर्थ्याः परिमिताः भवन्ति ? अस्याः पद्धत्याः अन्तर्गतं काः परीक्षणाः आगच्छन्ति, तेषां उपयोगः कथं भवति ?
प्रक्षेपणविधयः
प्रक्षेपणविधिं सम्यक् अवगन्तुं प्रथमं प्रक्षेपणस्य अर्थं ज्ञातव्यम्।
प्रक्षेपण शब्द का अर्थ
फ्रायडस्य अनन्तरं एल. फ्रैङ्क् इत्यनेन प्रक्षेपणपदस्य प्रयोगः अपि व्यापकरूपेण कृतः । फ्रैङ्कस्य मते प्रक्षेपणद्वारा व्यक्तिः न केवलं स्वस्य अवांछितान् अपितु सर्वविधान् इष्टान् अवांछितान् च कामनान् अन्येषां उपरि आरोपयति ।
"प्रक्षेपणप्रक्रियायाः माध्यमेन स्वस्य सर्वाणि इष्टानि वा अवांछितानि वा इच्छाः प्रेरणाश्च अन्येषां उपरि प्रक्षेप्यन्ते।" - (एल.के. फ्रैंक, १९३९)
अद्यत्वे अस्मिन् व्यापकार्थे "प्रक्षेपण" इति शब्दस्य प्रयोगः भवति ।
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च...
पदच्छेदः
अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् भवति अत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥
अन्वयः
अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति कर्मणः त्रिविधं फलम् । अत्यागिनां प्रेत्य भवति सन्न्यासिनां तु न क्वचित् ।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेप्य विधि का अर्थ एवं परिभाषा
एवं वक्तुं शक्यते यत् प्रक्षेपणविधिः व्यक्तित्वलक्षणानाम्, मानसिकक्षमतानां, मापनस्य अप्रत्यक्षः अथवा परीक्षणविधिः अस्ति, यस्याः एककाः प्रश्नाः वा संगठिताः स्पष्टाः च न सन्ति। एतेषु एककेषु प्रतिक्रियां कृत्वा व्यक्तिः स्वस्य सामर्थ्यं गुणं च व्यावहारिकरूपेण व्यञ्जयति ।
"प्रक्षेपणविधिः" भिन्नभिन्नमनोवैज्ञानिकैः भिन्नभिन्नरूपेण व्याख्याता अस्ति। केषाञ्चन प्रमुखानां मनोवैज्ञानिकानां परिभाषा यथा - १.
"प्रक्षेपण इति विधिः यस्मिन् अस्पष्टाः, असंरचिताः, उत्तेजकाः वा परिस्थितयः वा उपचारिताः भवन्ति, येन व्यक्तिः स्वसमाजस्य प्रति धारणाम् अथवा तस्मिन् समाजे तस्य व्यवहारस्य विशिष्टगुणान् प्रकाशयितुं शक्यते। - (चैप्लिन्, 1975, पृष्ठ सं. 411) प्रोजेक्टिव मेथड् इति पदं प्रथमवारं लॉरेन्स फ्रैङ्क् इत्यनेन प्रवर्तयितम् ।
प्रक्षेपणविधि का इतिहास
१४०० ई. तमे वर्षे लियोनार्डो दा विन्ची इत्यनेन बालकानां समूहस्य चयनं कृतम् येषु केषुचित् अस्पष्टेषु आकृतिषु विशिष्टाकाराः प्रतिमानाः च आविष्कृताः । अस्मात् आविष्कारात् स्पष्टं जातं यत् तेषु बालकेषु सृजनशीलतायाः गुणवत्ता वर्तते । तदनन्तरं १८०० तमे वर्षे बिनेट् इत्यनेन एकः क्रीडायाः आविष्कारः कृतः यस्य नाम सः स्लोटो इति कृतवान् । बालकानां निष्क्रियकल्पनायाः माध्यमेन मापनं कर्तुं प्रयतितवान् स्लोटोक्रीडायां बालकानां कृते केचन मसिबिन्दवः दत्ताः, एतेषु बिन्दुषु ते किं आकारं वा रूपं वा द्रष्टुं शक्नुवन्ति इति पृष्टम् । तदनन्तरं १८७९ तमे वर्षे गाल्टन् इत्यनेन परीक्षणं कृतम् । यस्य नाम आसीत्- "शब्दसङ्घपरीक्षा"।
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
12 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि का इतिहास
गाल्टन इत्यनेन निर्मितस्य परीक्षणस्य उपयोगः केन्ट्-रोरोजानोफ्-योः परीक्षणकार्य्ये कृतः । १९१० तमे वर्षे युङ्ग् इत्यनेन अपि एतादृशी परीक्षणं चिकित्सामूल्यांकनार्थं प्रयुक्तम् । इविङ्ग् हान्स् इत्यनेन बुद्धिमापनार्थं "वाक्यसमाप्तिपरीक्षा" इत्यस्य उपयोगः कृतः । क्रमेण एताः अनौपचारिकप्रक्षेपणप्रतिक्रियाः औपचारिकप्रक्षेपणपरीक्षाणां स्थानं दत्तवन्तः । ये तुल्यकालिकरूपेण अधिकं मानकीकृताः आसन् एतेषां माध्यमेन पूर्वापेक्षया उत्तमरीत्या मानसिकक्षमतानां मापनं सम्भवम् आसीत् ।
प्रक्षेप्य विधि के विशेषताएँ
लिण्डजे, १९६१ इत्यस्य मते प्रक्षेप्यविधिरूपस्य चर्चा निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कर्तुं शक्यते-
1. प्रक्षेप्यपरीक्षायां एककाः सन्ति येषां विरुद्धं बहवः प्रतिक्रियाः उत्पद्यन्ते ।
2. प्रक्षेप्यपद्धत्या व्यक्तित्वस्य अनेकपक्षस्य मापनं सम्भवति।
3. प्रक्षेप्यविधिः व्यक्तिस्य अचेतनमनसि निगूढाः इच्छाः, प्रेरणाः उत्तेजयति।
4. प्रक्षेप्यविधौ प्रयोगकर्तृभिः ये प्रतिक्रियाः एककान् प्रति व्यक्ताः भवन्ति, तेषां अर्थः प्रयोगकर्तुः न ज्ञायते।
5. प्रक्षेप्यपद्धत्या व्यक्तिस्य सम्मुखे असंगठितानि अस्पष्टानि च परिस्थितयः उत्तेजनाश्च प्रस्तुताः भवन्ति।
7. एताः पद्धतयः जटिलमूल्यांकनतथ्यानां आँकडानां च बृहत् परिमाणेन संग्रहयन्ति।
8. एतेषां पद्धतीनां माध्यमेन व्यक्तिषु स्वप्नचित्रं उत्पद्यते।
9. एतेषु विधिषु कोऽपि प्रतिक्रियाः सम्यक् अथवा अयोग्यः इति न मन्यते।
प्रक्षेपणविधि के प्रकार
मनोवैज्ञानिकाः अनेकाः प्रकाराः प्रक्षेप्यविधिं दत्तवन्तः। अस्य वर्गीकरणस्य आधारः परीक्षणे प्रयुक्ताः उत्तेजकाः, परीक्षणस्य निर्माणस्य निष्पादनस्य च विधिः, उत्तेजनानां प्रति व्यक्तप्रतिक्रिया इत्यादयः सन्ति ।
लिण्ड्ले इत्यनेन प्रक्षेप्यविधिनाम् एतेषु भिन्नवर्गीकरणेषु विभाजनं अधिकं वैधं लोकप्रियं च अस्ति।
सः प्रतिक्रियाणां कार्याणाम् आधारेण प्रक्षेप्यविधिनाम् निम्नलिखितपञ्चभागेषु वर्गीकृतवान्-
1. साहचर्यपरीक्षा
2. संरचना परीक्षण
3. पूर्ति परीक्षा
4. चयनं वा आदेशपरीक्षा
यथा नाम सूचयति, अस्मिन् परीक्षणे विषयेभ्यः ये उत्तेजकाः दर्शिताः सन्ति ते अस्पष्टाः सन्ति। एतानि अस्पष्टानि उत्तेजकानि दृष्ट्वा प्रयोक्त्रेण वक्तव्यं भवति यत् सः तस्मिन् किं पश्यति अथवा केन वस्तुना, व्यक्तिना, स्थितिः, घटनायाः इत्यादिना सह सः तत् उत्तेजकं सम्बद्धं करोति। अस्मिन् वर्गे निम्नलिखितपरीक्षाद्वयं पतति-
क. शब्दसंयोग परीक्षा
B. रोशार्क परीक्षण
अस्याः परीक्षणस्य मुख्यतया सिग्मण्ड् फ्रायड् तस्य शिष्यः कार्ल जङ्गः च उपयुज्यन्ते स्म । शब्दसङ्गतिपरीक्षायाः माध्यमेन जङ्गः व्यक्तिस्य भावनात्मकसमस्यानां सफलतया निदानं कृतवान् । एतया सफलतायाः प्रभावितः अमेरिकादेशे १९१० तमे वर्षे केन्ट्-रोसेन्फ्-इत्यनेन, १९४६ तमे वर्षे च रैपोर्ट्-इत्यनेन च अन्यः शब्दसङ्गतिपरीक्षा निर्मितवती । एतेषां परीक्षणानां उपयोगः मुख्यतया मृदुमानसिकरोगयुक्तानां जनानां व्यक्तित्वमापनार्थं भवति स्म ।
B. रोशार्क परीक्षा-.
एकः। स्थानपदनाम -
अस्मिन् वर्गे विषयेन व्यक्ता प्रतिक्रिया समग्रचित्रस्य प्रति अस्ति वा चित्रस्य कस्यचित् भागस्य (मसिबिन्दुः) इति निर्धारितं भवति। प्रतिक्रियायाः आधारानुसारं परीक्षकः कतिपयानि अक्षरचिह्नानि प्रयुङ्क्ते । यथा-
W यदा प्रतिक्रियायाः आधारः सम्पूर्णं चित्रं वा सम्पूर्णं मसि-ब्लॉट् वा भवति तदा परीक्षकः W इत्यनेन चिह्नं करोति ।
P यदा प्रतिक्रियायाः आधारः सम्पूर्णः बिन्दुः न अपितु बिन्दुस्य बृहत् सामान्यः भागः भवति।
Dd यदा प्रतिक्रियायाः आधारः समग्रं चित्रं न अपितु चित्रस्य असामान्यः लघुः च भागः भवति।
S केवलं उज्ज्वल अर्थात् श्वेत रिक्तस्थानाधारित प्रतिक्रिया देने पर। प्रयुज्यते ।
ख. निर्धारकाः
अस्मिन् वर्गे परीक्षकः निर्धारयति यत् प्रयोगकर्तृणा व्यक्ता प्रतिक्रिया बिन्दुस्य कस्य गुणस्य अर्थात् आकारः, वर्णः, गतिः इत्यादीनां कारणेन भवति यः प्रतिक्रियायाः आधारः अस्ति।
उदाहरण-
अस्य वर्गस्य कृते प्रायः २४ अक्षरचिह्नानि प्रतिपादितानि सन्ति । तेषु केचन यथा-
च - रूपाय (कृषि).
म - मानवगतिप्रतिक्रियायै
FM - पशुगतिप्रतिक्रियायाः कृते
ग - वर्णार्थम्
म. निर्जीवगतिप्रतिक्रियादिकृते ।
स. विषयवस्तु
अस्मिन् वर्गे आवेदनेन व्यक्तप्रतिक्रियायाः विषयवस्तु निर्धारितं भवति।
यथा-
यदा ह प्रतिक्रियायाः विषयः मानवः भवति।
एकः विषयः पशुः
पशुस्य कस्यचित् भागस्य वर्णने विज्ञापनम्
गृहसामग्रीणां कृते हह् हह् अक्षरचिह्नस्य उपयोगः भवति।
फि विषय वस्तु अग्निना आदि।
विषयस्य निर्धारणानन्तरं मूलप्रतिक्रिया, संगठनं च अस्मिन् वर्गे निर्धारितं भवति। अत्र मूलभूतप्रतिक्रिया, संगठनं च इति किम् ?
मूलप्रतिक्रिया- २.
मूलभूतप्रतिसादस्य अर्थः भवति यत् अधिकांशजनानां प्रायः कार्डस्य प्रति यत् प्रतिक्रिया भवति।
यथा, रोशार्डपरीक्षायाः प्रथमं कार्डं प्रायः जनाः "बल्लाल" अथवा "तितली" इति प्रतिक्रियां ददति । यत् मौलिकप्रतिक्रियायाः उदाहरणम् अस्ति। मौलिकप्रतिक्रिया "लोकप्रतिक्रिया" इति अपि कथ्यते ।
मौलिकप्रतिक्रिया अक्षरचिह्नरूपेण लिखिता भवति पृ.
एवं पाठकाः मौलिकप्रतिक्रियायाः किं अभिप्रेतम् इति अवश्यमेव अवगतवन्तः। अतः रोशर्क् परीक्षणस्य प्रत्येकस्य कार्डस्य कृते केचन प्रतिक्रियाः मौलिकाः अथवा लोकप्रियप्रतिक्रियाः इति वर्गीकृताः भवन्ति ।
W प्रतिक्रियायाः अतिशयोक्तिः-.
यथा - यदि कस्यचित् विषयस्य दत्तप्रतिक्रियासु W प्रतिक्रियायाः अतिरिक्तता भवति तर्हि तस्य व्यक्तिस्य तीक्ष्णबुद्धिः अमूर्तचिन्तनस्य सामर्थ्यं च सूचयति
D प्रतिक्रियायाः अतिरिक्तः-.
एतादृशेन प्रतिक्रियायाः ज्ञायते यत् व्यक्तिस्य किमपि स्पष्टतया द्रष्टुं अवगन्तुं च क्षमता वर्तते।
Dd प्रतिक्रियायाः अतिरिक्तः-.
एषः प्रकारः प्रतिक्रिया प्रायः कुलप्रतिक्रियाणां ५ प्रतिशतात् अधिकं न भवति । Dd प्रतिक्रिया व्यक्तिस्य चिन्तने अस्पष्टतां सूचयति परन्तु यदि Dd प्रतिक्रिया व्यक्तिना व्यक्तानां कुलप्रतिक्रियाणां ५ प्रतिशतात् अधिका भवति तर्हि "सिजोफ्रेनिया" इति मानसिकरोगस्य सूचकः भवति
एतादृशाः प्रतिक्रियाः व्यक्तिस्य नकारात्मकं मनोवृत्तिं आत्म-अभिमानं च प्रतिबिम्बयन्ति।
सूचयति।
F प्रतिक्रियायाः अतिशयोक्तिः-.
अनेन एकाग्रतासामर्थ्यस्य अवगमनं भवति ।
ग प्रतिक्रियायाः अतिशयोक्तिः-.
वर्णसम्बद्धाः प्रतिक्रियाः येषु व्यक्तिषु व्यक्तित्वस्य भावनात्मकपक्षं सूचयन्ति येषां C. प्रतिक्रियाः अल्पाः वा न वा भवन्ति। अतः एतेन मनोविकारस्य अथवा सिजोफ्रेनियायाः लक्षणम् अपि सूचितं भवति ।
F, Fm तथा M प्रतिक्रियायाः अतिरिक्तः -.
P प्रतिक्रियायाः अतिशयोक्तिः-.
यदा अतिशयेन भवति तदा व्यक्तिे रूढिगतचिन्तनस्य, सामाजिकानुरूपतायाः गुणस्य अभावस्य च संकेतः भवति ।
एक्सनर (1974) के अनुसार-
"P प्रतिक्रियाः अपि व्यक्तिस्य सृजनशीलतायाः भावं ददति।", ९.
Z प्रतिक्रियाणाम् अतिरिक्तम्-.
Z प्रतिक्रियाणाम् अतिशयः व्यक्तिस्य अनेकगुणान् सूचयति, यथा-
ग. होल्जमैन स्याही ब्लॉट परीक्षण
रोशार्कस्य अतिरिक्तं १९६१ तमे वर्षे होल्ज्मैन् इत्यनेन इन्क् ब्लोट् परीक्षणमपि प्रस्तावितं यत् "होल्ज्मैन् इन्क्-ब्लॉट् टेस्ट्" इति कथ्यते । अस्य मुख्यविशेषताः यथा-
परन्तु मनोवैज्ञानिकपरीक्षासु एषा परीक्षा रोशार्डपरीक्षा इव लोकप्रियः नास्ति।
2. निर्माण परीक्षा -. मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य प्रक्षेप्यविधिषु द्वितीया महत्त्वपूर्णा पद्धतिः "संरचनात्मकपरीक्षा" अस्ति । संरचनापरीक्षायां व्यक्तिः परीक्षणोत्प्रेरकानाम् आधारेण कथायाः अन्यस्य वा तत्सदृशानां वस्तूनाम् संरचनां कर्तुं अर्हति ।
TAT इत्यस्य विस्तृतव्याख्यानं यथा-
TAT (The Matic Apperception Test) - ९.
कथालेखनानन्तरं परीक्षकः एतासां कथानां विश्लेषणं कृत्वा तस्य व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य मूल्याङ्कनं करोति ।
मरे इत्यस्य मते अस्य परीक्षणस्य विश्लेषणं निम्नलिखित आधारेण क्रियते-
1. नायकः
2. आवश्यकता
3. दबातु
4. विषयः
5. परिणामः
1. नायकः -.
प्रथमं परीक्षकः ज्ञायते यत् प्रत्येकस्मिन् कथायां नायिका वा नायिका वा कोऽस्ति। कथायां यः पात्रः मुख्यभूमिकां निर्वहति सः नायकः नायिका वा उच्यते । कदाचित् एकस्मिन् कथायां एकादशाधिकाः नायकाः नायिका वा भवन्ति इति अपि सम्भवति । अस्मिन् परीक्षायां विषयः नायकेन वा नायिकायाः वा सह परिचयं स्थापयति, स्वस्य महत्त्वपूर्णानि आवश्यकतानि च व्यक्तं करोति इति कल्प्यते ।
2. आवश्यकताएँ
नायकं वा नायिकां वा ज्ञात्वा तस्य नायकस्य वा नायिकायाः वा मुख्याः आवश्यकताः काः इति ज्ञातुं प्रयत्नः क्रियते, यतः परोक्षरूपेण तस्य व्यक्तिस्य आवश्यकताः नायिका-नायिकायाः माध्यमेन व्यक्ताः भवन्ति, यस्मिन् व्यक्तित्वं मापितं भवति।
मरे इत्यस्य मते २८ प्रकारस्य आवश्यकतानां मापनं TAT द्वारा सम्भवति। केचन मुख्याः आवश्यकताः यथा-
मरे इत्यस्य मते अत्र प्रेसस्य अर्थः पर्यावरणसम्बद्धेभ्यः बलेभ्यः एव अस्ति । एतेषां कारणात् कथायाः नायकस्य वा नायिकायाः वा आवश्यकताः पूर्णाः भवन्ति अथवा पूर्णतायाः वंचिताः एव तिष्ठन्ति । मरे इत्यस्य मते एतादृशानां पर्यावरणबलानाम् संख्या ३० अधिका अस्ति, येषु केचन निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
4. विषयः - 1.
प्रेस निर्धारितस्य अनन्तरं टीए इत्यस्य अग्रिमे चरणे विषयः निर्धारितः भवति। विषयेन किम् अभिप्रेतम्? थेमा इत्यस्य अर्थः- "नायकस्य वा नायिकायाः वा आवश्यकतायाः पत्रिकायाः (पर्यावरणबलस्य) च अन्तरक्रियायाः परिणामः भवति । मरे इत्यस्य मते विषयस्य माध्यमेन व्यक्तित्वे निरन्तरतायाः ज्ञानं भवति ।
TAT इत्यस्य अग्रिमे पदे कथायाः परिणामः निश्चयः भवति अर्थात् कथायाः समाप्तिः कथं भवति, कथायाः निष्कर्षः कः? निश्चितं वा अनिश्चितम् । यदि कथायाः परिणामः निश्चितः स्पष्टः च भवति तर्हि तया व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य परिपक्वता, यथार्थस्य ज्ञानस्य क्षमता च दर्शिता भवति ।
TAT का हिन्दी रूपांतरण उमा चौधरी, कलकत्ता द्वारा किया गया है। प्रायः भारतीयसन्दर्भे अपि तदेव प्रयुक्तम् अस्ति । TAT इत्यस्य अतिरिक्तं अन्ये केचन संरचनापरीक्षाः सन्ति, ये निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
1. बाल-अनुभूति-परीक्षा अथवा CAT
2. रोसेनविग चित्र-कुण्ठा अध्ययन
3. चिल्ड्रन्स् अथवा आरएटीसी कृते राबर्ट्स् एपरसेप्शन टेस्ट्
एतत् परीक्षणं बेलॉक् इत्यनेन १९५४ तमे वर्षे विकसितम् ।
B) रोसेनविग फोटो - कुंठ अध्ययन
ग) राबर्ट्स् आत्मसाक्षात्कारपरीक्षाः बालकानां कृते (RATC) -.
संरचनापरीक्षणं किम् अस्ति तथा च तेषां कार्यान्वयनम् कथं भवति? तदनन्तरं वयम् अधुना चर्चां कुर्मः। प्रक्षेप्यविधिषु दत्तस्य अग्रिमपद्धतेः "पूर्तिपरीक्षा" विषये।
iii) समाप्ति परीक्षा – 1.1.
प्रक्षेप्यविधिषु "पूरकपरीक्षा" इत्यस्य अतीव महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते। पूर्णतापरीक्षासम्बद्धाः मुख्याः बिन्दवः निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
इत्यादि.
iv) चयनम् अथवा क्रमपरीक्षा – 1.1.
प्रक्षेप्यपरीक्षायाः अन्यः पद्धतिः चयनपरीक्षा अथवा अनुक्रमपरीक्षा अस्ति । एतेषु प्रकारेषु परीक्षणेषु विषयस्य परीक्षण-उत्तेजकानाम् व्यवस्थां विशिष्टक्रमेण कर्तव्यं भवति अथवा स्वस्य पसन्दस्य, इच्छायाः अन्यस्य वा आधारेण दत्तानां परीक्षण-उत्तेजकानां केषाञ्चन चयनं कर्तव्यं भवति परीक्षकः विषयेण चयनितानां उत्तेजनानां आधारेण अथवा विषयेन ताः उत्तेजनाः यस्मिन् क्रमेण व्यवस्थिताः सन्ति तस्य आधारेण व्यक्तित्वगुणान् मापयति । अस्याः परीक्षणस्य नाम क्रमः अथवा चयनपरीक्षा इति अभवत् यतोहि उत्तेजकानाम् व्यवस्थां विशेषक्रमेण कृत्वा उपयोक्त्रा बहुभ्यः उत्तेजकेभ्यः केचन उत्तेजनाः चयनं करोति
क. द जोण्डी ट्रायल, 1947
B. Kahn प्रतीक व्यवस्था की परीक्षा, 1955
क. जोण्डी परीक्षा-.
B. Kahn प्रतीक व्यवस्था का परीक्षण (1955)–
यथा अस्य नाम सूचयति, अस्य निर्माणं महान् मनोवैज्ञानिकः काह्न् इत्यनेन १९५५ तमे वर्षे अभवत् ।
यथा अस्याः परीक्षायाः नामतः स्पष्टं भवितुमर्हति यत् एषा एतादृशी प्रक्षेप्यपरीक्षा अस्ति, यस्मिन् आवेदकं स्वस्य अभिव्यक्तिं कर्तुं अवसरः दीयते। अधुना प्रश्नः उद्भवति यत् अस्मिन् परीक्षायां व्यक्तिः कथं व्यञ्जयति अर्थात् व्यञ्जनस्य आधारः कः?
अस्मिन् परीक्षणे उपयोगयोग्यं चित्रं निर्माति। विषयेन निर्मितस्य चित्रस्य चित्रस्य वा प्रकारस्य आधारेण तस्य व्यक्तित्वस्य गुणानाम् अनुमानं कर्तुं शक्यते ।
अभिव्यञ्जकपरीक्षावर्गे ये केचन प्रमुखाः परीक्षाः आगच्छन्ति तेषु निम्नलिखितम् अस्ति-
क) ड्रॉ-ए-व्यक्ति परीक्षण अथवा डीएपी परीक्षा
ग) वेण्डर-गेस्टाल्ट-परीक्षा
क) दा - क - व्यक्ति परीक्षा (DAP Test) -.
ख) गृह-भुगतान-व्यक्ति-परीक्षा (H-T-P test)-.
ग) विक्रेता - गेस्टाल्ट-परीक्षण-
समन्वयस्य हानिः
उपस्थिताछन्दः
उपस्थिता ।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि के प्रकार
पुनरावृत्तिः
बिम्ब परिभ्रमण आदि।
उपस्थिताछन्दः
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणक्षेत्रे प्रक्षेप्यपद्धतीनां अतीव महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते इति न संशयः । विशेषतः च व्यक्तित्वमापनस्य विषये तथापि केचन विद्वांसः कतिपयेषु आधारेषु प्रक्षेप्यविधिनाम् आलोचनां कृतवन्तः।
उपस्थिताछन्दः
त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता । –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२९
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
आयसेन्क् इत्यनेन निम्नलिखित आधारेण प्रक्षेपणपरीक्षायाः आलोचना कृता अस्ति-
i) सार्थकस्य परीक्षणीयस्य च सिद्धान्तस्य अभावः -.
उपस्थिताछन्दः
ऽऽ। ।ऽ। ।ऽ। ऽ
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
आयसेन्क् कथयति यत् प्रक्षेप्यविधिनाम् परीक्षणीयः सार्थकः च सिद्धान्तः नास्ति। अतः तेषां परिमितं व्यक्तित्वं न भवति व्यक्तिविषये स्थिरनिष्कर्षः ।
ii) व्यक्तिपरक स्कोर लेखन-.
उपस्थिताछन्दः
त ज ज ग।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
प्रक्षेपणपरीक्षाणां आलोचना अपि अस्य आधारेण कृता अस्ति यत् एतेषां परीक्षणानां स्कोरिंग् व्याख्या च अत्यन्तं व्यक्तिपरकं भवति, यस्य कारणात् यदि कस्यचित् व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं भिन्नभिन्नव्यक्तिभिः मापितं भवति तर्हि तस्य व्यक्तित्वविषये तेषां निष्कर्षाः भिन्नाः भवितुम् अर्हन्ति।इदमपि भिन्नं दृश्यते, यत् न कथञ्चित् महत्त्वपूर्णम्
उपस्थिताछन्दः
यति: पादान्ते।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
iii) उच्चवैधतायाः अभावः-.
उपस्थिताछन्दः
द्वाभ्यां षड्भि: च इत्येके।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
प्रक्षेप्यविधिषु पर्याप्तवैधतायाः अभावः दृश्यते इति अपि समीक्षकाणां मतम् अस्ति।
iv) प्रक्षेप्यपरीक्षायाः सूचकानाम् चरित्रलक्षणानाञ्च अपेक्षितसम्बन्धस्य वैज्ञानिकः आधारः नास्ति—
उपस्थिताछन्दः
उदाहरणम्-
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
प्रक्षेपणविधि की सीमाएँ
आयसेन्क् इत्यनेन प्रक्षेपणपरीक्षायाः आलोचना अपि कृता यत् प्रक्षेपणपरीक्षायाः सूचकानाम् गुणानाञ्च अपेक्षितसम्बन्धस्य वैज्ञानिकः आधारः नास्ति। एवं प्रक्षेप्यपद्धतीनां आलोचना अनेकेषां आधारेण कृता अस्ति ।
उपर्युक्तवर्णनात् भवता ज्ञातं यत् प्रक्षेप्यविधिः किम् ? प्रक्षेपणं किम् ? प्रक्षेप्यविधौ मुख्यपरीक्षाः काः सन्ति, तेषां कार्यान्वयनस्य विधिः का अस्ति। यद्यपि विद्वांसः बहुधा तर्कं दत्त्वा प्रक्षेप्यपद्धतेः आलोचनां कृतवन्तः तथापि मनोचिकित्सायाः दृष्ट्या व्यक्तित्वमापनस्य प्रक्षेप्यपद्धतीनां महत्त्वपूर्णा भूमिका अस्ति
उपस्थिताछन्दः
धर्मक्षतिरभ्युदितोऽथवाधर्म: स्वयमेव सृजाम्यहम्। तस्मिन्समयेवऽर्जुन रक्षितुं साधून्खलनिर्दलनाय च॥
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
उद्देश्यविधि का अर्थ
वस्तुनिष्ठविधिः तादृशी पद्धतिः निर्दिशति यस्मिन् शब्दस्य वा वाक्यस्य वा उत्तेजकरूपेण उपयोगः भवति । अस्य उत्तेजकस्य प्रतिक्रियां व्यक्तं कर्तुं व्यक्तिना दत्तानां विविधानां उत्तराणां मध्ये एकं उत्तरं चिन्वितुं भवति । मनोचिकित्सकाः चिकित्साशास्त्रीयप्रयोगस्य दृष्ट्या वस्तुनिष्ठपरीक्षाणां निर्माणार्थं तेषां उपयोगितां उत्कृष्टतां च निर्वाहयितुम् केचन आदर्शाः निर्मितवन्तः, एतेषां प्रतिमानानाम् आधारेण विविधाः वस्तुनिष्ठपरीक्षाः प्रदत्ताः तानि आदर्शानि के सन्ति ?
उद्देश्यविधिना सम्बद्धाः प्रमुखाः प्रतिमानाः अथवा दृष्टिकोणाः
मनोचिकित्सकाः मुख्यतया निम्नलिखितचतुर्णां आदर्शानां प्रस्तुतीकरणं कृतवन्तः-
1. मुखस्य आयतनप्रतिरूपं वा तार्किकं वा तर्कसंगतं वा दृष्टिकोणम्
उपस्थिताछन्दः
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य विधयः
उद्देश्यविधिना सम्बद्धाः प्रमुखाः प्रतिमानाः अथवा दृष्टिकोणाः
2. अनुभवजन्यप्रतिरूपं वा दृष्टिकोणम्
3. कारक-विश्लेषणात्मकप्रतिरूपं वा दृष्टिकोणं वा)
4. सैद्धान्तिकप्रतिरूपं वा दृष्टिकोणम्
(क) मुख आयतनप्रतिरूप -.
उद्देश्यपद्धतेः प्रथमं प्रतिरूपं प्रत्यक्षमूल्यप्रतिरूपं प्रथमविश्वयुद्धकाले अमेरिकादेशे विकसितम् । एतत् प्रतिरूपं तार्किकं तर्कसंगतं वा उपायं इति अपि ज्ञायते । अस्य उपायस्य मुख्यं वैशिष्ट्यं यत् तदधारितपरीक्षायाः वस्तूनाम् स्वरूपम् अतीव स्पष्टं प्रत्यक्षं च भवति । तानि पठित्वा रोगी अपि एककानां प्रयोजनं बहु सम्यक् ज्ञायते ।
प्रत्यक्षमूल्यप्रतिरूपस्य आधारेण परीक्षणस्य केषाञ्चन एककानां उदाहरणानि निम्नलिखितरूपेण सन्ति –
अस्मिन् प्रतिरूपे व्यक्तिः प्रामाणिकतया प्रतिक्रियां दास्यति इति कल्प्यते, अपि च व्यक्तिः स्वस्य गुणलक्षणयोः पूर्णतया अवगतः इति अपि कल्प्यते अस्मिन् प्रतिरूपे आधारितं प्रथमं व्यक्तित्वपरीक्षा वुड्वर्थ् इत्यनेन १९१७ तमे वर्षे विकसितम् । एषः प्रथमः समायोजन-आविष्कारः आसीत् । यस्य नाम "वुडवर्थ पर्सनल डाटाशीट्" इति आसीत् ।
जिज्ञासुः छात्राः, किं भवन्तः जानन्ति यत् अस्य आविष्कारस्य किं प्रयोजनम् आसीत् ? तस्य उद्देश्यं भावनात्मकरूपेण विक्षिप्तानाम् समायोजनक्षमतायाः मापनं, तादृशानां व्यक्तिनां परिचयः च आसीत् ।
ख) अनुभवजन्य प्रतिरूपं वा दृष्टिकोणं वा—.
प्रत्यक्षमूल्यप्रतिरूपस्य दोषाणां निवारणस्य उद्देश्यं कृत्वा अनुभवजन्यप्रतिरूपस्य विकासः कृतः। अस्य प्रतिरूपस्य विशेषविशेषता अस्ति यत् केवलं तानि एककानि एव तस्य आधारेण परीक्षणेषु स्थापितानि सन्ति, ये सामान्यव्यक्तिसमूहस्य विशिष्टचिकित्सासमूहस्य च मध्ये स्पष्टतया भेदं कर्तुं शक्नुवन्ति अस्य प्रतिरूपस्य आधारेण केषाञ्चन प्रमुखपरीक्षाणां नामानि निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
क. मिनेसोटा बहुचरणीय व्यक्तित्वसूची (MMPI).
B. कैलिफोर्निया व्यक्तित्व सूची (CPI).
ग) कारक-विश्लेषणात्मक प्रतिरूप—.
कारकविश्लेषणमाश्रितत्वात् कारकविश्लेषणप्रतिरूपं कथ्यते । अस्मिन् पद्धत्या आधारितपरीक्षाविकासे कैटेल्, आयसेन्क्, गिल्फोर्ड् इत्येतयोः नाम विशेषतया उल्लेखनीयम् अस्ति । तेषां कृते कृताः व्यक्तिगतपरीक्षाः चिकित्सादृष्ट्या अतीव उपयोगिनो मन्यन्ते ।
iv) सैद्धान्तिकप्रतिरूपं वा दृष्टिकोणं-.
अस्मिन् प्रतिरूपे आधारितपरीक्षासु मानवव्यक्तित्वस्य सिद्धान्तान् मनसि कृत्वा एककानां निर्माणं भवति। व्यक्तित्वस्य सिद्धान्तान् मनसि कृत्वा एककानां चयनं भवति इति वक्तुं अभिप्रेतम् ।
उदाहरण-
व्यक्तित्वस्य कस्यापि सिद्धान्तस्य अनुसारं व्यक्तित्वस्य त्रयः महत्त्वपूर्णाः आयामाः सन्ति – भावः, विचाराः, व्यवहारः च। अतः अस्मिन् परिस्थितौ सैद्धान्तिकप्रतिरूपस्य आधारेण या परीक्षा सज्जा भविष्यति, तस्याः एककाः तादृशाः भविष्यन्ति यत् भावः, विचारः, व्यवहारः च व्यक्तित्वस्य त्रयः अपि आयामाः मापितुं शक्नुवन्ति।
भवतः सूचनार्थं भवन्तं वदामः यत् सैद्धान्तिकप्रतिरूपाधारितपरीक्षाणां एककानां प्रकृतिः अपि प्रत्यक्षमूल्यप्रतिरूपेण निर्मितपरीक्षाणां एककानां इव स्पष्टा प्रत्यक्षश्च भवति। अस्मिन् प्रतिरूपे आधारितः सर्वाधिकं लोकप्रियः परीक्षणः "एडवर्ड्स् व्यक्तिगतप्राथमिकतासूची" अस्ति । एडवर्ड्स इत्यनेन निर्मितम् ।
एवं प्रकारेण उपर्युक्तवर्णनात् अवगन्तुं शक्यते यत् उद्देश्यविधिः का अस्ति तथा च तस्य मुख्याः उपायाः वा आदर्शाः के सन्ति तथा च एतेषां उपायानां मुख्यविशेषताः के सन्ति अर्थात् ते केषां सिद्धान्तेषु आधारिताः सन्ति।
प्रमुख उद्देश्य विधि
वयं निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं केषाञ्चन प्रमुखानां वस्तुनिष्ठपद्धतीनां चर्चां कुर्मः-