cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ज्योतिषस्य सिद्धान्तस्कन्धः
रेत्नकण्ठः पञ्चाङ्गकौतुकम्
रत्नकण्ठेन १५८० मितशकाब्दे पञ्चाङ्गकौतुकं नाम खण्डखाद्यानुसारी • पञ्चाङ्गसारिणी ग्रन्थः प्रणीतः । कथ्यते ह्यस्य प्रयोगेण द्वाभ्यामेव दिनाभ्यां पञ्चाङ्ग निर्मातुं शक्यते ।।
विहणाख्येन गणकेन वार्षिकतन्त्राख्यों ग्रन्थः प्रणीतः । अस्य प्रणयनकालो नाधुनापि ज्ञातः । ग्रन्थोऽयं सूर्यसिद्धान्तानुसारी । अत्रत्यं वर्षमानं ग्रहभगणादि च वर्तमानसूर्यसिद्धान्तसंवादि । तत्र बीजसंस्कार आहितः । मकरन्दे हि बीजसंस्कार ऋणात्मको यदाऽत्र धनात्मकः । आद्ये भौमे बीज़संस्कारो नैव दत्तः, किन्त्वत्र २३ भगणा धनत्वेन संयोजिताः । अत्र हि टीकैकाऽपि लभ्यते कस्यचित् । शङ्करबालकृष्णानुसारेण ग्रन्थोऽयं शकानन्तरचतुर्दशशतकादनन्तरवर्येव । अस्यैव ग्रहणमुकुराख्यो ग्रन्थोऽपि स्मर्यते ।
जटाधरः फतेशाहप्रकाशः
जटाधराख्येन गणकेन १६२७ मितशकाब्दे गढवालशासकस्य फत्तेशाहस्याज्ञया फत्तेशाहप्रकाशाख्यः करणग्रन्थः प्रणीतः । अस्य हि करणारम्भवर्षः १६२६ मितशकाब्दसमः । ग्रन्थोऽयं ग्रन्थान्तरसदृश एव ।
दादाभदः
१६४१ मितशकाब्दमभितः स्थितिमंता दादाभटेन सूर्यसिद्धान्तस्य किरणावली टीका प्रणीता।
जयसिंहः जगन्नाथश्च सियान्तसम्राट्
मत्स्यदेशाधिपतेर्जयसिंहस्याविर्भावो ज्योतिषशास्त्रे सुमहदवसरः । तेन हि दृक्तुल्यग्रहानयनाय वेधः कारितः । काश्यादिविविधस्थलेषु तेन वेधशाला अपि निर्मापिताः, नवीनानि दृढानि च वेधयन्त्राणि कारितानि । तस्य सभायां बहवो ज्योतिषिकाः कार्यरता आसन, वैषु जगन्नाथपण्डितनयनसुखोपाध्यायौ नाम्नाऽपि गृह्येते । तेन हि वेधमाश्रित्य सिद्धान्तसम्राट' संज्ञको ग्रन्थराजः १६५३ मितशकवर्षे जगन्नाथपण्डितेन लेखापितः । ग्रन्थोऽयं सुविस्तृतः । तत्रोपक्रमे द्वाभ्यामध्यायाभ्यां खगोलभूगोले वणिते स्तः सामान्यतः । प्रथमाध्याये चतुर्दश प्रकरणानि षोडश क्षेत्राणि द्वितीयाध्याये त्रयोदशप्रकरणानि पञ्चविंशतिक्षेत्राणि च सन्ति । एतदतिरिक्तमपि यन्त्र-ज्याचापादिरेखागणितसाध्यत्रिप्रश्न-मध्यम-स्पष्टाध्यायी अपि सप्रपञ्चं निरूपिताः । अत्र सायनं वर्षमानं गृहीतमस्ति यत्र अयनांशवाषकगतिः ५१.४ मता । सिद्धान्तपक्षे ग्रन्थोऽयं सबीजसंस्कारं सूर्यसिद्धान्तमनुसरति । जयसिंहस्याज्ञया नयनसुखोपाध्यायेन कटराख्यग्रन्थः प्रणीतो यत्र सन्ति त्रयोऽध्यायाः एकोनषष्टिक्षेत्राणि च । अनेन 'जिजमहम्मद' संज्ञकोऽपि ग्रन्थः अरबीभाषायां लेखापितः । जयसिंहपद्धत्या ग्रहाणां सूक्ष्मतमगतिज्ञतुं शक्यते । सिद्धान्तसम्राजः प्रारम्भे कथितमस्ति--
‘राजाधिराज जयदेवसिंहः श्रीमत्स्यदेशाधिपतिश्च सम्राट् ।
श्रीरामपादाम्बुजदत्तचित्तो यज्वा सदा दानपरः सुशीलः ।।
गोलादियन्त्रेषु नवीनयुक्तिप्रचारदक्षो गणितागमज्ञः ।
सत्यप्रियः सत्यरतः कृपालुस्तिग्मप्रताप जयति क्षमायाम् ।।
स धर्मपालो गणितप्रवीणान् ज्योतिर्विदो गोलविचारदक्षान् ।
कारूस्तथाहूय चकार वेधं गोलादियन्त्रद्युसदाञ्च भानाम् ।।
ग्रन्थं सिद्धान्तसम्राजं सम्राट् रचयति स्फुटम् ।
तुष्टचै श्रीजयसिंहस्य जगन्नाथाह्वयः कृती ॥
गणकानां सुबोधाय गीर्वाण्या प्रकटीकृतः ॥ इति ।
ग्रन्थोऽयं जगन्नाथस्यादेशेन लोकमणिनाम्ना लेखकेन १६४९ शकाब्दे लिखितमासीदिति -
‘युगवसुनगभूवर्षे शुचिशुक्ले युगतिथौ रवेवरे।।
व्यलिखल्लोकमणिः किल सम्राजामाज्ञया पुस्तम् । ।
रेखागणितावसानवद्याज्ज्ञायते । जगन्नाथो हि दक्षिणप्रदेशाज्जयसिंहेन स्वपुरमानीय ससम्मानं रक्षितः । स हि १५७४ मितशकाब्दे जात आसीत् । लोकमणिहि तस्य शिष्यः सम्भवति । | जयसिंहेनः हि गणितागतग्रहवास्तवग्रहयोरैक्यसाधनार्थं वेधेन गणितोपकरणानां शुद्धि विधातुं जयपुरे वाराणस्यां मथुरायामिन्द्रप्रस्थे उज्जयिन्याञ्च वेधशालाः स्थापिताः । वेधेन गणितोपकरणानामपि शोधनमेषां मुख्य प्रयोजनमासीत् । तत्र संस्थापितानि यन्त्राणि कानिचित्प्रतिसंस्कृतानि कानिचित्तू नूतनीन्यप्यासन् । यन्त्ररचनायामारबीयज्योतिषिकयन्त्राणां तद्विदांचे साहाय्यमासीदिति तु सत्यमेव किन्तु न हि यन्त्राणि आरवीयप्रतिकृतय एव न तु सिद्धान्तसम्राडेव मिजास्त्या अनुवादमात्रम् । तत्र तत्र तत्तत्प्रभावस्तु स्वयं ग्रन्थप्रणेत्राऽपि स्वीकृत एव । यथोक्तम् -
‘एवं सत्यपि व्यवहारार्थं प्राचीनोक्ता मध्यमक्रिया कथ्यते । अथ च तेषु बीजं दत्त्वा फलसंस्कारेण यथा दृक्तुल्यतां यान्ति तथाऽत्र ग्रहाः साधिताः' । इति।
तेन ये खलु जयसिंहप्रयत्नमारवीयानुकृतिमात्रं कथयन्ति, यथा जी० आर० के० महोदयाः; ते भ्रान्ता एव । वेधालयस्य प्रयोजनं यथोक्तं तत्र -
जयसिंहे न न केवलं स्वदेश एवापितु दूरवतिदेशेष्वपि तज्ज्ञान् सम्प्रेष्य तत्रत्यावस्था अपि ज्ञानविषयीकृता आसन् । यथोक्तं सिद्धान्तसम्राजि
‘अन्यच्च फिरङ्गदेशे श्रीमहाराजाधिराजैर्महम्मदसरीफनामा यवनः प्रेषितः स्थितः । तेन महेलदेवद्वीप ( सम्भवति साम्प्रतिक मालदीप एव ) अक्षांशा ४।१२ निश्चिताः। ते दक्षिणाः । दक्षिणदेशे यत्राग्रे दक्षिणध्रुव उन्नतो दृष्टः तत्रत्यानां तारकाणामाकृतीर्दृष्ट्वा शुद्धाः कृत्वा आनीताः । इति ।
सम्प्रंत्यपि काश्यां दशाश्वमेधघट्टसमीपस्थमानमन्दिरपरिसरे स्थिता मृतप्राया वेधशाला जयसिहंस्य यशः उच्चैर्गायत्येव । तत्रत्यः यन्त्रादिविषये सारस्वतसुषमायाः चतुर्दशवर्षीयतृतीयेऽङ्के विभूतिभूषणभट्टाचार्यस्य काशीस्थमानमन्दिरवेधालयीययन्त्राणि' इति लेखो द्रष्टव्यः । सत्यमेव कथितं शङ्करबालकृष्णमहोदयेन यज्जयसिंहस्य वेधशाला-वेधपरिणाम-यन्त्र-ग्रन्थानां विस्तृतवर्णने एकः पृथगेव ग्रन्थः सम्पद्यत इति । दुर्भाग्यमिदमस्माकं यज्जयसिंहस्य सिद्धान्तदृक्प्रत्ययसमन्वयप्रयासस्तेनैव सहास्तङ्गतः । सम्प्रति जयपुरे एव सिद्धान्तसम्राट् नैव लभ्यते वेधशालायां मूषकाः क्रीडन्ति इति को वार्ताऽन्यत्रावस्थितेः । सिद्धान्तसम्राजा सायनग्रहः साधिताः सामयिकग्रहसाधनमपि कृतम्, किन्तु सम्प्रत्यपि पञ्चाङ्गेषु उत्तराषाढाया द्वितीयपादे एव रवेरुदगयनं लिख्यते, यद्धि वराहमिहिरसमये आसीत् । यद्यपि श्रीकृष्णमिश्रः स्पष्टमेव पूर्वाषाढायां रवौ उत्तरायणारम्भ निर्दिशति ( सा० सु० २००७ पृ० ३७ ) तथापि पञ्चाङ्गे .. न कोऽपि सुधारो दृश्यते । संशोधनमिदमादाय रधुनाथेनाजीवनं प्रयतितं किन्तु न कोऽपि परिणामो दृष्टः । सिद्धान्तसम्राजि अयनांशचलनस्य वार्षिकी गतिः ५१:४ विकला निर्दिष्टा तथापि सा प्रायः ५०.२ एव स्वीक्रियते । सिद्धान्तातिशयभक्तित एव सर्वत्र भ्रमः सम्भवति । वस्तुतस्तु सर्वमेवेदं जगत् कामं यथा प्रकृति गतिगतिभिद्यते । यत्र विन्दौ वराहमिहिरकाले वर्षस्य प्रथमः सूर्योदयो निश्चयमेव साम्प्रतिककाले न तत्रैवापितु किञ्चिदपसृत्यैव । 'सत्यमेवाह ब्रह्मगुप्तः -
'यदि भिन्नाः सिद्धान्ताः भास्करसङ्क्रान्तयोऽपि भेदसमाः ।
सः स्पष्टः पूर्वस्यां विषुवत्यर्कोदयो यस्य ।।'
आशास्महे कदाचित्तु सोऽपि समय आगमिष्यति यदा भारतीयविपश्चितोऽपि सिद्धान्तभक्तिमपहाय याथार्थ्यतो वास्तविकस्थिति स्वीकरिष्यन्तीति । शैव जीवनसखी ।
शङ्करस्य करणग्रन्थः
वसिष्ठगोत्रीयेण शङ्करेण विष्णुगुप्तमतानुसारी करणग्रन्थः १६८८ मितशकाब्दे प्रणीतः । अत्र हि ३०० श्लोकाः । ग्रन्थोऽयं भूयो भूयो भास्करमनुयाति । अस्य शून्यायनांशवर्षः ४४५ मितशकाब्दसमः । ख्यापितेऽपि ग्रहाणां दृक्तुल्यत्वे नास्त्यत्र किमपि नूतनं वैशिष्टयमत्र ।
मणिरामः
मणिरामाख्येन भारद्वाजगोत्रीयेण विपश्चिता १६९६ मितशकाब्दे अहगणितचिन्तामणिः प्रणीतः । ग्रन्थोऽयं ग्रहलाघववत् एकादशवर्षीयं चक्रं मन्यते । अत्र हि मध्यमग्रहेषु रेखान्तरसंस्कारो भुजान्तरचरयोः संस्कारश्च सर्वेषाम् । अत्र सूर्यसिद्धान्तानुसारेणायनांशाः ग्रहस्पष्टीकरणञ्च ग्रहलाघवानुसारेण । तत्र केवलं मन्दशीघ्राह्रा एव क्वचिद्भिन्नाः। तत्र मध्यम-रविचन्द्रस्पष्टीकरण-ग्रहस्पष्टीकरण-लग्नादिसाधन-चन्द्रग्रहण-सूर्यग्रहण-परिलेख-चन्द्रदर्शन-नलिका-बन्धादिशृङ्गोन्नति-उदयास्त-पातादिद्वादशाधिकाराः सन्ति ।।
ब्रह्मसिद्धान्तसारः
भुलाऽऽख्येन केनचिद्विदुषा १७०३ मितशकाब्दे ब्रह्मसिद्धान्तसाराख्यो ग्रन्थः प्रणीतः । सन्त्यत्र द्वादशाधिकाराः । अस्योपक्रमवर्षश्च १७०३ मितशकाब्दसमः । प्रथमाधिकारो हि सिद्धान्तशिरोमणेः सारसङ्क्षेप एव । अत्र ग्रहसाधनमहर्गणैः सम्पादितमस्ति । ग्रन्थोऽयं पद्धत्यर्थं ग्रहलाघवसंवादी ।
मथुरानाथः यन्त्रराजघटना
मथुरानाथेन १७०४ शकाब्दमभितः यन्त्रराजघटना करणग्रन्थः प्रणीतः । अन्वर्थनामा ग्रन्थोऽयं वेधार्थयन्त्रनिर्माणप्रयोगञ्चानुशास्ति । अनेनैव ज्योतिषसिद्धान्तसाराख्यग्रन्थोऽपि प्रणीतः । सन्त्यत्र ह्यष्टावध्यायाः ।
चिन्तामणिः गोलानन्दः
चिन्तामणिदीक्षितेन १७१३ शकाब्दे गोलानन्दाख्यो वेधयन्त्रविषयको ग्रन्थः प्रणीतः । अस्य यज्ञेश्वरप्रणीता टीकाऽपि लभ्यते । अनेन सूर्यसिद्धान्तसारिणी च प्रणीता ।
राघवः खेटकृतिः
पुण्यस्तम्भवास्तव्येन राघवाख्येन विदुषा १७३२ शकाब्दे खेटकृतिनमकः करणग्रन्थः प्रणीतः । ग्रन्थोऽयं ग्रहलाघवसंवादी । अत्र क्षेपकसंयोगवियोगादिना तिथ्यानयनविधिनिर्दिष्टा । अत्र मध्यमग्रहसाधनं वर्षगणैः कृतम् । अत्र केवलं मध्यमग्रहाधिकार एव निरूपितः । अनेन १७३९ मितशकाब्दे पञ्चाङ्गार्कः प्रणीतः । अस्यैव १७४० मितशकाब्दे प्रणीता पद्धतिचन्द्रिकाऽपि लभ्यते ।
शिवः तिथिपारिजातः
महादेवाख्यसुतेन शिवाऽऽख्येन विदुषा १७३७ मितशकाब्दे तिथिपारिजातः प्रणीतः । ग्रन्थोऽयं ग्रहलाघवसंवादी ।
बापूदेवः
नृसिंहापराभिधेयस्य बापूदेवस्य बहुषु ग्रन्थेषु सरलत्रिकोणमितिः प्रसिद्धो ग्रन्थः । विपश्चिदसौ १७४३ मितशकाब्दे जात आसीत्, १८२२ मितशकाब्दे पञ्चत्वमाप्तश्च । अस्य हि सन्त्यन्ये लघुकाया बृहत्कायाश्च द्वादशाधिका ग्रन्थाः ।
नीलाम्बरः
१७४५ मितशकाब्दे जातेन नीलाम्बरेण गोलप्रकाशाख्यो ग्रन्थः प्रणीतः । तत्र सन्ति पञ्चाध्यायाः-ज्योत्पत्ति-त्रिकोणमिति-चापीयरेखागणित-चापीयत्रिकोणमितिप्रश्नविषयाख्याः ।
विनायकः
विनायकाख्येन विदुषा १७७२ मितशकाब्दे ग्रहसाधनकोष्ठकग्रन्थः प्रणीतः । अत्र सूर्यसिद्धान्तीयं वर्षमानं सायनाग्रहगतिस्थितिश्च गृहीता ।
रघुनाथः
१७४९ मितशकाब्दमभितः स्थितिमान् रघुनाथलेले: सायनपञ्चाङ्गस्य पक्षधर आसीत् । तेन हि साधनपञ्चाङ्गः प्रकाशितमपि ।
रघुनाथः ज्योतिषचिन्तामणिः
१७५० शकाब्दे लब्धजनुषा रघुनाथेन ज्योतिषचिन्तामणिः प्रणीत आसीत्। अस्यैव दृग्गणितपञ्चाङ्गमपि प्रसिद्धम् ।
कृष्णः ज्योतिषशास्त्रम्
१७५३ मितशकाब्दे जातेन कृष्णशास्त्रिणा ज्योतिःशास्त्राख्यो ग्रन्थः प्रणीत आसीत् । असौ हि मध्यमसूर्यचन्द्रस्थित्यो पञ्चाङ्गनिर्माणमतपोषक आसीत् ।।
पञ्चाङ्गसथनसारः
वामानकृष्णाख्येन विदुषा १७९१ मितशकाब्दे पञ्चाङ्गसायनसारः प्रणीतः ।
केतकरः ज्योतिर्गणितम्
वेङ्कटेश केतकरमहोदयेन १८१२ मितशकाब्दे ज्योतिर्गणितं प्रणीतम् । अत्र ३६५॥१५॥२२॥५३ वर्षमानं गृहीतं तथा अयनवार्षिकगतिस्तु ५०.२ विकलाः । कथ्यते ह्यनेन सूक्ष्मग्रहाः साध्यन्त इति । सन्त्यत्र चत्वारो भागाः यत्र प्रथमे पञ्चाङ्गगणितं द्वितीये ग्रहस्थानगणितं तृतीये ग्रहणयुतिशृङ्गोन्नत्यादिगणितं चतुर्थे तु त्रिप्रश्नाधिकारलग्नमानादिगणितञ्च । सर्वत्र मेषसङ्क्रान्तिकालीनक्षेपकस्पष्टाः गृहीताः । ग्रन्थोऽयं पञ्चाङ्गकर्तृणां नितान्तोपयोगी प्रयुञ्जन्ति च पञ्चाङ्गकर्तारः साकल्येन । अस्माभिरपि ग्रन्थोऽयं हिमालयपञ्चाङ्गस्य प्रणेतुः पद्मनाभत्रिपाठिनः प्राप्तः । मुद्रितोऽप्यसौ सर्वथा दुर्लभः पुनर्मुद्रणयोग्यः ।
सिद्धान्तसारः
विनायकपाण्डुरङ्गण १८३० मितशकाब्दमभितो ग्रन्थान्तरातिरिक्त सिद्धान्तसारः प्रणीतो यत्र आधुनिकमतानुकूल्येन पृथ्वादीनां गतयो विवेचिताः ।
सुधाकरः
१७८२ मितशकाब्दे गृहीतजनुः सुधाकरद्विवेदी प्रकरणेऽस्मिन् सश्रद्धं स्मर्यते । तत्प्रणीता सन्त्यनेके ग्रन्थाः, येषु दीर्घवृत्तलक्षणं ( १८०० शा० ) विचित्रप्रश्नः सभङ्गः ( १८०१ शा० ) वास्तवचन्द्रशृङ्गोन्नतिसाधनं ( १८०२ शा० ) चुचस्वारः ( १८०४ ) पिण्डप्रभाकरः (१८०७ शा० ) भामरेखानिरूपणम्, धराभ्रमः ग्रहणकरणम् गोलीयरेखागणितम्, प्रतिभाबोधकञ्च प्रसिद्धम् । अस्य गणकतरङ्गिणी ज्योतिषिकैतिह्यविषयो ग्रन्थः । अनेन पञ्चसिद्धान्तिकाप्रभृत्यनेके ग्रन्था व्याख्याय प्रकाशिताः ।
शङ्करबालकृष्णः भारतीयज्योतिषम्
शङ्करबालकृष्णदीक्षितस्य भारतीयज्योतिषं ज्योतिषशास्त्रतिह्यविषयको ग्रन्थः । असौ हि स्वप्रकृतिकः प्रथमो ग्रन्थ । ग्रन्थोऽयं १८१८ मितशकाब्दे प्रथमं प्रकाशितः । इतःपूर्वं बापूदेवेन ज्योतिषाचार्याशयवर्णनं सुधाकरेण गणकतरङ्गिणी च प्रणीता आसन्, किन्तु एतदपेक्षया ते एकाङ्गिन एव । ग्रन्थोऽयं भारतीयज्योतिषशास्त्रं साङ्गोपाङ्गं निरूपयति ।। | इत्थं हि वैदिकसंहिताकालादारभ्य साम्प्रतिकयुगपर्यन्तं जयसिंहपूर्वं स्वेनैव रूपेण जयसिंहतः आरबीयप्रभावसंयुक्तरूपेण नीलाम्बरतः आङ्गलप्रभावसिक्तरूपेण च भारतीय ज्योतिषशास्त्रं स्वयात्राक्रममनवरतरूपेण वर्तयदस्ति । तदित्थं सिद्धान्तगणितभेदेन द्वेऽस्य रूपे प्रथमम् सिद्धान्तस्यापि सिद्धान्ततन्त्रभेदेन द्वे रूपे यत्र कल्पादिमानविवेचकः सिद्धान्तः कलियुगादिमाननिरूपकस्तन्त्रम् । तत्रापि मध्यमस्थितिविवेचकः सिद्धान्तो वार्षिकी या स्थितिस्तद्विवेचकं करणम् । गणितञ्च पाटीबीजभेदेन द्विविधम् ।
अथाऽत्र पाठकानां सौकर्याय ग्रन्थेऽस्मिन् ये हि खलू सिद्धान्तग्रन्थाः करणग्रन्थाश्च समुल्लिखितास्तेषां सूची समुपस्थाप्यते ।
सिद्धान्तग्रन्थाः
१. लगधस्य वेदाङ्गज्योतिषम् ( १४०० शा० पू० )।
२. आर्यभटस्य आर्यभटीयम् ( ३९८ शा० ) आर्यसिद्धान्तप्रतिपादकम् ।
३. वराहमिहिरस्य पञ्चसिद्धान्तिका प्राचीनसूर्यपितामहवसिष्ठरोमकपुलिशसिद्धान्तप्रतिपादकम् ।
४. लल्लस्य शिष्यधीवृद्धिदतन्त्रम् आर्यसिद्धान्ते बीजाधायकम् ।
५. लाटसिंहस्य सूर्यसिद्धान्तः आधुनिकसूर्यसिद्धान्तव्याख्याता ।
६. श्रीषेणस्य रोमकसिद्धान्तः आधुनिकरोमकसिद्धान्तव्याख्याता ।
७. विष्णुचन्द्रस्य वासिष्ठसिद्धान्तः आधुनिकवासिष्ठसिद्धान्तव्याख्याता ।।
८. ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः (५४० शा० ) ब्रह्मसिद्धान्तव्याख्याता।
९. लल्लस्य धीवृद्धिदतन्त्रं सबजार्यमतव्याख्यातृ ।
१०. आर्यभटस्य महासिद्धान्तः ( ८७५ शा० )।
११. श्रीपतेः सिद्धान्तशेखरः ( ९६१ शा० )।
१३. मुनीश्वरस्य सिद्धान्तसार्वभौमः ( १५६८ शा० )।
१४. कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेकः ( १५८० शा० ) ।।
१५. रङ्गनाथस्य सिद्धान्तचूडामणिः ( १५८० शा० ) करणप्रकृतिकः ।
१६. नित्यानन्दस्य सर्वसिद्धान्तराजः ( १५६१ शा० )।
१७. जयसिंहस्य सिद्धान्तसम्राट् ( १६५० शा० ) ।।
करणग्रन्थाः
२. पञ्चसिद्धान्तिका ( श० ४३० ) वराहमिहिरप्रणीतम् ।
३. खण्डखाद्यकरणम् ( श० ५८७ ) ब्रह्मगुप्तप्रणीतम् ।।
४. लघुमानसम् ।।
५. धीकोटिकरणम् ( शक ९६१ ) श्रीपतिविरचितं मुद्रितम् ।
६. राजमृगाङ्ककरणम् ( शक ९६४ ) श्रीभोजराजविरचितममुद्रितमस्ति ।
८. करणप्रकाशः ( शक १०१४ ) श्रीब्रह्मदेवविरचितो मुद्रितश्चार्यभटतन्त्रमनुवर्तते ।।
९. भास्वती ( शक १०२१ ) शतानन्दविरचिता मुद्रिता प्रसिद्धा चेयं सौरमतमनुवर्तते ।
१०. शेखरः ( शक १०३० ) श्रीमहेश्वरविरचितः ।
११. करणकुतूहलम् ( शक ११०५ ) श्रीभास्कराचार्यविरचितं ब्रह्मपक्षीयं
प्रसिद्धं मुद्रितं चास्ते ।
१३. वाविलालकोच्चनाकृतकरणम् ( शके १२२० ) अप्रसिद्धम् ।
१४. महादेवीसारिणी ( शक १२३८ ) महादेबविरचिता प्रसिद्धा ।
१५. कामधेनुः ( शक १२७९ ) महादेवविरचिता ब्रह्मार्यभटमतद्वयानुसारिणी।
१६. भटतुल्यम् ( शक १३३९ ) दामोदरकृतकरणम् ।
१८. ग्रहकौतुककरणम् ( शक १४१८ ) श्रीकेशवविरचितममुद्रितम् ।
१९. ग्रहलाघवम् । ( शक १४४२) श्रीगणेशदैवज्ञकृतमतिप्रसिद्धं सर्वत्र समादृतें वर्तते । अस्यैवाचार्यस्यान्यो द्वौ तादृशौ ग्रन्थौ लघुतिथिचिन्तामणिः बृहत्तिथिचिन्तामणिश्चेति वर्तेते । अस्मिन् ग्रहलाघवकरण उदिते केवलं मकरन्दग्रहलाघवाख्ये द्वे करणे सूर्यचन्द्राविव जगति प्रकाशेते । अन्यानि करणानि ग्रहतारका इव यथाकालं किञ्चित् किञ्चित् प्रकाशमानानि सन्ति ।।
२०. कल्पद्रुमकरणम्, श्रीरामचन्द्रकृतम् ।
२१. अनन्तसुधारसः ( शक १४४७ ) श्रीअनन्तदैवज्ञकृतः ( सौरमतावलम्बिनी सारणी ) ।।
२२. सुबोधमञ्जरी ( शक १४८४ ) श्रीरघुनाथकृता ।
२३. मणिप्रदीपः ( शक १४८७ ) श्रीरघुनाथशर्मकृतोऽप्रसिद्धः ।
२४. खेटकसिद्धिस्तथा चन्द्रार्की ( शक १५०० ) श्रीदिनकरदैवज्ञकृते द्वे करणेऽमुद्रिते स्तः ।।
२५. रामविनोदः ( शक १५१२ ) श्रीरामदैवज्ञविरचितः प्रसिद्धो वर्तते, राजस्थानादिप्रान्तेषु महान् प्रचारोऽस्य ।
२६. अहचिन्तामणिः ( शक १५१२) श्रीनाथकृतः ।
२८. ग्रहप्रबोधः ( शक १५४१ ) श्रीनागेशकृतः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:ज्योतिषसिद्धान्ताः
१२ जून
१२ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकत्रयःषष्टितमं (१६३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकचतुःषष्टितमं (१६४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दक्षिणपश्चिमदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति दक्षिणपश्चिमदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वसन्तविहार।
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१३ जून
१३ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकचतुःषष्टितमं (१६४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकपञ्चषष्टितमं (१६५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:जून वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१४ जून
१४ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकपञ्चषष्टितमं (१६५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकषट्षष्टितमं (१६६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:जून वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
एकल यात्रा
एकल यात्रा
ट्रक चालनम्
एकः एव यात्रा सर्वोत्तमः भागः अस्ति। अस्मान् सुस्थं करोति। एकेन आत्मना सह व्यतीतुं उत्तमः समयः। एकलयात्रायाः अर्थः परमस्वतन्त्रता ।एकलयात्रायाः लाभाः भवतः क्षितिजं विस्तृतं करोति,भवन्तं भवतः आरामक्षेत्रात् बहिः बाध्यं करोति,नूतनानां जनानां मिलनस्य अवसरं ददाति,तथा नूतनाः स्मृतयः सृजति। एकलयात्रा इति किम् ? एकलयात्रायाः अर्थः पर्यटकः अन्यत्र एकान्ते गच्छन् स्वयात्रायाः समये च, ते स्वस्य व्यक्तिगत आवश्यकतानां आधारेण सेवाः, क्रियाकलापाः, स्थानानि... इत्यादीनि सर्वं चयनं कुर्वन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति। एकलयात्रिकाः स्वयमेव विकल्पं निर्णयं च ददति। एकलयात्रायाः समये कर्तव्यानि कार्याणि यत्र यत्र गच्छसि तत्र पर्यटकः भवतु। पादचारेण भ्रमणं कुर्वन्तु। संगठितयात्रायां सम्मिलितं भवन्तु। एकस्मिन् कॉफी-दुकाने आलम्बं कुर्वन्तु। द्विचक्रिकायानं गच्छतु। समुद्रतटे दिवसं यापयन्तु। भोजनालये एकलभोजनं कुर्वन्तु। किमपि साहसिकं प्रयतस्व। एकलयात्रा तीव्ररूपेण अन्तःकरणीयः भवितुम् अर्हति । भवन्तः स्वस्य विषये अधिकं आविष्कर्तुं शक्नुवन्ति तस्मिन् एव काले भवन्तः भ्रमणार्थम् एतावत् दूरं गतानां स्थानानां विषये अधिकं आविष्करोति। स्वयमेव यात्रा मजेयम्, आव्हानात्मका, सजीवः, रोमाञ्चकारी च भवति । एकान्ते यात्रा सर्वथा सुरक्षिता, आत्मरक्षणार्थं किमपि भवितुं श्रेयस्करम्। अहं बहुवारं स्वयमेव बसयानेन वा निजीटैक्सीयानेन वा यात्रां कृतवान्।
भ्रमपादिका
केवलं यात्रा अस्मान् गहनतया किं शिक्षयति यत् जीवनं यात्रा च यत् किमपि अस्माकं मार्गं क्षिपति तत् वयं सम्भालितुं शक्नुमः। स्वयमेव भवतः अन्यः कोऽपि आश्रितः नास्ति—सर्वं भवतः निर्णयः अस्ति। तस्मिन् च परिस्थितौ स्थापिते वयं यथार्थतया आविष्करोमः यत् वयं किं निर्मिताः स्मः। प्रथमवारं एकलयात्रा भयङ्करः अनुभवः भवितुम् अर्हति, अनुभविनां एकलयात्रिकाणां कृते अपि भयङ्करं भवितुम् अर्हति । एकान्ते यात्रा कदाचित् कठिना भवितुम् अर्हति, विशेषतः यदि भवतः प्रथमयात्रा एकान्ते कुत्रचित् विदेशे भवति । घोरं भ्रष्टं भवेत् विदेशयात्रा च श्रमदायकं भवितुम् अर्हति। एकलयात्रा जीवने भवन्तः सम्मुखीभवितुं शक्नुवन्ति इति बृहत्तमेषु द्रुततमेषु च शिक्षणवक्रेषु अन्यतमम् अस्ति । यात्री कियत् अपि अनुभवी भवेत् तथापि भवन्तः प्रतिदिनं नूतनानि कौशल्यं शिक्षन्ते। प्रथमवारं भवन्तः एकान्ते यात्रां कुर्वन्ति तदा भयङ्करं भवितुम् अर्हति यतोहि भवन्तः स्वस्य आरामक्षेत्रात् बहिः सन्ति। भवतः सीमाः पुनः पुनः धक्कायन् ते विस्तारं करिष्यन्ति। स्त्रियः पृष्टे सति सर्वाधिकं प्रतिक्रियां ददति यत् “यत् इच्छामि, यदा इच्छामि तत् कुरु” इति । न केवलं केवलं यात्रायाः कारणेन भवतः मानसिकस्वास्थ्यस्य लाभः भवति, अपितु व्यक्तिगतरूपेण भवतः विकासे अपि साहाय्यं भवति । स्वातन्त्र्यं आत्मनिर्भरतां च शिक्षयति। एतत् भवन्तं स्वस्य स्वार्थस्य आधारेण निर्णयं कर्तुं शिक्षितुं साहाय्यं करोति, यत् किञ्चित् अस्माकं समाजे प्रायः न्यूनमूल्यं भवति । एकलयात्रायाः दोषाः द्विगुणकक्षस्य मूल्यं दातव्यम्। गृहे जनान् आश्वासयन् भवन्तः अद्यापि ठीकाः सन्ति। भिन्न-भिन्न मानसिकता। अतिशयम् अवांछितं ध्यानम्। एकलपुरुषयात्रीरूपेण विश्वासः न भवति। मित्रैः सह उत्तमं गपशपं गम्यते। एकान्ते भोजनम्। महान् फोटो प्राप्तुं संघर्षः। कथं भयं विना एकान्ते यात्रा कर्तव्या। 1. मद्यपानं मादकद्रव्याणि च परिहरन्तु। यद्यपि यात्रायाः माध्यमेन निद्रागुटिकां सेवनं वा कतिपयानि मद्यस्य गिलासं खादित्वा निद्रां कर्तुं प्रलोभनं भवति तथापि । आत्मचिकित्सा वस्तुतः भवतः अधिकं दुर्भावं जनयितुं शक्नोति। 2. किं अपेक्षितव्यम् इति ज्ञातव्यम्। 3. भवतः मार्गस्य योजनां कुर्वन्तु। 4. विश्रामं कृत्वा जलं कुर्वन्तु। 5. मित्रं गृहाण । 6. कल्पयतु। मस्तिष्कस्य क्रियाकलापस्य कतिपयेषु क्षेत्रेषु सामाजिकपरस्परक्रियाः महत्त्वपूर्णाः सन्ति चेदपि अस्माकं मस्तिष्कस्य विरामं कर्तुं पुनः चार्जं कर्तुं च समयः एव आवश्यकः । “नित्यं 'ऑन' भवितुं भवतः मस्तिष्कं विश्रामस्य, पुनः पूरणस्य च अवसरं न ददाति। एकान्ते यात्रायां कथं शान्तः भवितव्यम् ? 1. गन्तव्यस्थानं बुद्धिपूर्वकं चिनुत। 2. विस्तृतयात्रासूचीं योजनां कुर्वन्तु। 3. यत्किमपि भवतः आवश्यकता भवेत् तत् सर्वं सङ्गृह्यताम्। 4. ये जनाः तस्य माध्यमेन गतवन्तः तेषां सह वार्तालापं कुर्वन्तु। 5. चेक इन कर्तुं योजनां कुर्वन्तु। 6. कलमं कागदं प्रति स्थापयन्तु। 7. ध्यानं कुरुत। 8. मित्रवतः भवतु, परन्तु सद्यः एव भवतः एकान्ते इति मा प्रकाशयतु।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:भारतम्
१५ जून
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:जून वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतविद्या
भारतविद्याप्राचीनभारतीयसंस्कृतेः अवगमनाय प्राचीनग्रन्थानां व्याख्यां भाषाविज्ञानं च सम्बद्धं सामाजिकविज्ञानस्य एका शाखा अस्ति । अस्य परिप्रेक्ष्यस्य अनुसारं मनुष्यः भारतः अस्ति सः व्यक्तिः नास्ति यः स्वतन्त्रः, तर्कसंगतरूपेण च रिट्-द्वारा निर्देशितः अस्ति । अपितु मनुष्यः भारतः एकः व्यक्तिः अस्ति यस्य स्वसंस्कृतेः प्रति समितिसदस्याः सन्ति। मुख्यलक्षणानि ऐतिहासिकदृष्ट्या भारतीयसमाजः संस्कृतिः च अद्वितीयाः इति धारणायां इन्डोलॉजिकलदृष्टिकोणः आश्रितः आसीत् । भारतीयसमाजस्य एतत् विशिष्टता ग्रन्थानां माध्यमेन अधिकतया ग्रहीतुं शक्यते स्म । भारतीयसमाजस्य अध्ययने भारतीयग्रन्थाधारितं ऐतिहासिकं तुलनात्मकं च पद्धतिं इन्डोलॉजिकलदृष्टिकोणं निर्दिशति । भारतीयसामाजिकसंस्थानां अध्ययने इंडोलॉजिस्टाः प्राचीन-इतिहासस्य, महाकाव्यानां, धार्मिकपाण्डुलिपीनां, ग्रन्थानां च प्रयोगं कुर्वन्ति । भारतशास्त्रज्ञाः येषु ग्रन्थेषु निर्दिशन्ति तेषु मूलतः प्राचीनभारतीयसमाजस्य शास्त्रीयप्राचीनसाहित्यम् यथा वेदः, पुराणः, मनुस्मृतिः, रामायणः, महाभारत इत्यादयः सन्ति इन्डोलॉजिस्ट् शास्त्रीयग्रन्थानां व्याख्यां कृत्वा सामाजिकघटनानां विश्लेषणं कुर्वन्ति । संस्कृतविद्वांसः, इन्डोलॉजिस्ट् च विहाय अनेके समाजशास्त्रज्ञाः भारतीयसमाजस्य अध्ययनार्थं पारम्परिकग्रन्थस्य अपि बहुप्रयोगं कृतवन्तः ।अतः ग्रन्थाश्रयत्वात् सामाजिकघटनानां “पाठदृष्टिकोणः” अथवा “पाठदृष्टिकोणः” इति उच्यते ।
एवं १९७० तमे दशके समाजशास्त्रस्य पाठ्यविविधता उत्पन्ना सामाजिकनृविज्ञानस्य यूरोपीयपरम्परातः अमेरिकनपरम्परायां लक्ष्यमाणं परिवर्तनं चिह्नयति अस्मिन् कालखण्डे कृतेषु अध्ययनेषु सामाजिकसंरचना तथा सम्बन्धाः, सांस्कृतिकमूल्यानि, ज्ञातित्वं, विचारधारा, सांस्कृतिकव्यवहाराः तथा जीवनस्य विश्वस्य च प्रतीकात्मकता इत्यादयः विस्तृताः विषयाः सन्ति एतेषु अधिकांशः अध्ययनं महाकाव्येभ्यः आकृष्टेषु पाठ्यसामग्रीषु आधारितं भवति, आख्यायिकाः, पौराणिकाः वा लोकपरम्पराभ्यः अन्येभ्यः प्रतीकात्मकेभ्यः संस्कृतिरूपेभ्यः वा। तेषु अधिकांशः ‘भारतीयसमाजशास्त्रे योगदानम्’ इति ग्रन्थे टी.एन. मदन । एतस्य पद्धतेः अनुसरणं कृत्वा विदेशेषु स्थितैः विद्वांसैः सुसंख्याकाः अध्ययनाः कृताः सन्ति । एकः इन्डोलॉजिकल तथा सांस्कृतिकः दृष्टिकोणः अपि अनेकानाम् समाजशास्त्रज्ञानाम् विशेषता अभवत् । पाश्चात्यदेशानां सैद्धान्तिक-पद्धति-अभिमुखीकरणानां स्वीकारस्य विरुद्धं तेषां मुद्गरः कृतः । एते विद्वांसः सामाजिकसम्बन्धस्य आधाररूपेण परम्पराणां, व्यक्तिनां अपेक्षया समूहानां भूमिकायां, सामाजिकसङ्गठनस्य आधाररूपेण धर्मस्य, नीतिशास्त्रस्य, दर्शनस्य च भूमिकायाः ​​उपरि बलं दत्तवन्तः । योगेन्द्रसिंहस्य तर्कः अस्ति यत् यदा भारते तेषां रुचिस्य अनेकक्षेत्रेषु क्षेत्राध्ययनं कठिनं जातम् तदा पाठ्यविश्लेषणं, शास्त्रीयग्रन्थानां वा नीतिशास्त्रस्य वा पूर्वदत्तांशस्य क्षेत्रटिप्पणीनां वा, १९७० तमे दशके भारतीयसंरचनायाः परम्परायाः च निरन्तरविश्लेषणस्य फलप्रदं आधारं प्रतिनिधियति स्म तथा च १९८० तमे दशके । आर.एन. भारतीयसमाजस्य अध्ययनस्य अस्य इन्डोलॉजिकल अथवा शास्त्रीय आधारस्य सक्सेना सहमतः अस्ति। सः धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष-अवधारणानां भूमिकायां बलं दत्तवान् । ‘मकिव मर्मोत’ तथा ‘मिल्टन् सिङ्गार’ इत्यनेन भारते अल्पसमुदायस्य प्रयोगः कृतः । वैचारिकदृष्टिकोणेन तेषां अल्पपरम्परायाः, महतीपरम्परायाः च अवधारणायाः विकासे साहाय्यं कृतम् । ड्यूमोण्ट्, पोकोक् च इन्डोलॉजिकल सूत्रीकरणस्य उपयोगितायाः उपरि बलं ददति।इण्डोलॉजी जनानां व्यवहारस्य प्रतिनिधित्वं करोति अथवा यत् जनानां व्यवहारस्य महत्त्वपूर्णरीत्या मार्गदर्शनं करोति। भारतीयसमाजशास्त्रस्य सामाजिकनृविज्ञानस्य च प्रारम्भिकनिर्माणवर्षेषु इन्डोलॉजिकलदृष्टिकोणस्य उपयोगः जी.एस.घुरये, लुईस् ड्यूमोण्ट्, के.एम. कपाडिया, पी. एच. प्रभुः इरावती कर्वे च धार्मिकग्रन्थानां सन्दर्भेण वा समकालीनप्रथानां विश्लेषणद्वारा वा हिन्दुसामाजिकसंस्थानां व्यवहारानां च अन्वेषणस्य प्रयासं कृतवन्तौ । प्रारम्भे सर विलियम जोन्स इत्यनेन १७८७ तमे वर्षे बङ्गालस्य एशियाटिकसमाजस्य स्थापना कृता, संस्कृतस्य, इन्डोलोजी इत्यस्य च अध्ययनस्य आरम्भः अपि कृतः ।
सैद्धान्तिक दृष्टिकोन ‘जी. एस. घुरये’ इत्यस्य कठोरता, अनुशासनं च अधुना भारतीयसमाजशास्त्रीयमण्डलेषु पौराणिकं वर्तते । अनुभवजन्यव्यायामेषु सिद्धान्तानां प्रयोगे अथवा दत्तांशसङ्ग्रहार्थं पद्धतीनां प्रयोगे सा पौराणिककठोरता कथञ्चित् न प्रतिबिम्बते। भिन्नरूपेण वक्तुं शक्यते यत् घुरये सिद्धान्तस्य पद्धतेः च प्रयोगे वादात्मकः नासीत् । सः सिद्धान्ते पद्धत्या च अनुशासित-सङ्घवादस्य अभ्यासे, प्रोत्साहने च विश्वासं कृतवान् इव दृश्यते । केम्ब्रिज्-नगरे डब्ल्यू.एच्.आर. रिवर्सः संरचनात्मक-कार्यात्मकदृष्टिकोणस्य व्यापकस्वीकारः च घुरये भारतीयसमाजस्य संस्कृतिस्य च जटिलपक्षेषु व्याख्यां कुर्वन् कार्यवादीपरम्परायाः सख्यं अनुरूपं न आसीत्, यस्य अन्वेषणं सः चयनं कृतवान् भारतीयसमाजशास्त्रस्य प्रवर्तकाः ‘आर्मचेयर’ अथवा ‘लेक्चर-इज्म’ समाजशास्त्रज्ञाः आसन् । परन्तु घुरये ग्राम-नगर-सामुदायिक-अध्ययनं कृतवान् आसीत् । ‘श्रीनिवासः पाणिनिः’ च “घुर्ये क्षेत्रकार्यस्य आग्रहं कृतवान्, यद्यपि सः स्वयं आर्मचेयरविद्वान् आसीत्” इति । एतत् अपमानजनकटिप्पणीरूपेण न अभिप्रेतम्, परन्तु एकहस्तस्य ‘मानवशास्त्रीयक्षेत्रकार्यस्य’ प्रचण्डं प्रीमियमं प्रतिबिम्बयति स्म । अतः इदं वक्तुं शक्यते यत् यद्यपि इन्डोलोजी-शिल्पे प्रशिक्षितः आसीत् तथापि घुर्ये सामाजिक-सांस्कृतिक-नृविज्ञानस्य  क्षेत्रकार्यपरम्पराभ्यः विमुखः नासीत् । बम्बईनगरे ‘मध्यवर्गीयजनानाम् यौन-अभ्यासाः’ इति तस्य क्षेत्रसर्वक्षणेन महादेवकोलिस-विषये मोनोग्राफेन च घुरये आर्मचेयर-पाठ्य-विद्वत्तायाः प्रचारात् दूरम् इति प्रदर्शितम् सः अनुभवजन्यक्षेत्रकार्यकर्ता अपि आसीत् । भारतीयसमाजशास्त्रज्ञानाम् सामाजिकनृविज्ञानिनां च परवर्तीनां पीढयः स्वसंशोधनार्थं घुरये इत्यस्य अक्षयविषयाणां उपयोगं कुर्वन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:संशोधनम्
१६ जून
१६ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकसप्तषष्टितमं (१६७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकाष्टाषष्टितमं (१६८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१७ जून
१७ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकाष्टाषष्टितमं (१६८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकनवषष्टितमं (१६९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१८ जून
१८ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकनवषष्टितमं (१६९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकसप्ततितमं (१७०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९६ दिनानि अवशिष्टानि ।
Tally.ERP 9 ( टॅली )
Tally.ERP 9( टॅली )
Tally इति ERP लेखा सॉफ्टवेयर संकुलं यस्य उपयोगः कम्पनीयाः दैनन्दिनव्यापारदत्तांशस्य अभिलेखनार्थं भवति । Tally इत्यस्य नवीनतमं संस्करणं Tally ERP 9 अस्ति । Tally ERP 9 Software एकः प्रशंसितः वित्तीयलेखाप्रणाली अस्ति तथा च शक्तिसङ्गणकेन सह इन्वेण्ट्री प्रबन्धनप्रणाली अस्ति। इदं एकं सर्वोत्तमं लेखा-सॉफ्टवेयरं यत् अन्यैः व्यावसायिक-अनुप्रयोगैः सह एकीकृत्य यथा विक्रयणं, वित्तं, क्रयणं, वेतनसूची, इन्वेण्ट्री इत्यादिभिः सह एकीकृतं कर्तुं शक्नोति । Tally सॉफ्टवेयर प्रत्येकस्य खातेः सर्वाणि व्यापारिकव्यवहारं विस्तरेण संगृह्णाति । द्विगुणप्रवेशलेखाव्यवस्थायाः अनुसरणं करोति अतः सम्भाव्यदोषान् निवारयति, सुधारयति च ।
टॅली इतिहासः
परिवारस्य कपासव्यापारः अग्निना नष्टः जातः ततः परं १९८६ तमे वर्षे श्यामसुन्दरगोयङ्का तस्य पुत्रेण भरतगोयङ्केन च सहस्थापनं कृतम् । अस्य आरम्भः Peutronics Financial Accountant इति लेखाशास्त्रस्य सॉफ्टवेयर-अनुप्रयोगः इति रूपेण अभवत् । १९९१ तमे वर्षे अस्य कम्पनीयाः स्थापना अभवत्, १९९९ तमे वर्षे तस्य नाम Tally Solutions इति अभवत् । श्यामसुन्दरगोएङ्का दक्षिणपूर्वभारतेषु संयंत्रेषु, वस्त्रचक्रेषु च कच्चामालस्य, यन्त्रस्य च भागानां आपूर्तिं कुर्वन्ती कम्पनीं चालयति स्म । स्वस्य लेखापुस्तकानां प्रबन्धनं कर्तुं शक्नुवन्तः सॉफ्टवेयरं न प्राप्य सः स्वपुत्रं भारतगोएङ्का गणितस्नातकं स्वव्यापारस्य वित्तीयलेखानां प्रबन्धनं कर्तुं सॉफ्टवेयर-अनुप्रयोगं निर्मातुं पृष्टवान् ।
टॅली वाउचराः ( vouchers )
Tally software इत्यस्मिन् विविधाः प्रकाराः वाउचराः सन्ति ।
Contra
बैंके निक्षिप्तं वा निष्कासितं वा धनं अभिलेखयितुम्, अथवा एकस्मिन् एव कम्पनीयां द्वयोः खातायोः मध्ये स्थानान्तरितस्य किमपि रकमस्य अभिलेखनार्थम्।
Payment
एतत् वाउचरं व्यापारेण कृतानां भुक्तिनां कृते उपयुज्यते।
Receipts
कम्पनीद्वारा अर्जितस्य कस्यापि आयस्य (विक्रयः, किराया, ब्याजः इत्यादि) अभिलेखनार्थं तथा च सुण्ड्री ऋणदातृभ्यः प्राप्तस्य आयस्य अभिलेखनार्थं।
Journal
सर्वेषां समायोजनानां वा देयप्रविष्टीनां अभिलेखनार्थं यथा पूर्वभुक्तव्ययः, उपार्जितआयः इत्यादयः, निवेशकरविपर्ययप्रविष्टीनां अभिलेखनार्थं सम्पत्तिक्रयणस्य अभिलेखनार्थं जीएसटी-अन्तर्गतं विपर्ययशुल्कप्रविष्टयः।
Sales
एतस्य उपयोगः कम्पनीद्वारा कृतस्य सर्वस्य विक्रयस्य अभिलेखनार्थं भवति।
Purchase
एतस्य उपयोगः व्यापारस्य क्रमे कम्पनीद्वारा क्रीतानां सर्वेषां सूचीनां अभिलेखनार्थं भवति।
टैली व्यवसायानां कथं सहायतां करोति
विशेषतः ध्वनिनिर्णयस्य, रिटर्न्-दाखिलीकरणस्य च कृते आँकडा-अखण्डता, सहकार्यं च समानरूपेण महत्त्वपूर्णम् अस्ति । यदि भवान् Tally इत्यस्य उपयोगं कुर्वन् व्यापारः अस्ति तर्हि भवान् पूर्वमेव व्यावसायिकवृद्धेः मार्गे अस्ति। Tally समय-समये मैनुअल्-दत्तांश-समन्वयनं प्रदातुं क्षमतायाः माध्यमेन भवतः व्यवसायः बहुस्थानेषु सुचारुतया चालयति इति सुनिश्चितं करोति । यदि भवतां समीपे सक्रियः TSS (Tally software subscription) अस्ति चेत् दूरतः कार्यं कर्तुं अपि शक्नोति ।
लचीलापनम् (FLEXIBILITY)
क्लाउड् इत्यत्र टैली उपलब्धतायाः अनुसारं कार्यघण्टानां चयनस्य लचीलापनं प्रदाति - कर्मचारिणः नियोक्ताश्च एतस्मात् लाभं प्राप्नुवन्ति । न केवलं कदा अपितु कुत्र कार्यं कर्तव्यम् इति अपि परस्परं निर्णयः कर्तुं शक्यते। एतेन कार्यस्य सुविधा भवति तथा च क्रमेण, कर्मचारीधारणा अपि वर्धते।
गृहात् कार्यं कुर्वन्तु (REMOTE WORK)
मेघप्रौद्योगिकी दूरस्थकार्यक्षमतां प्रदातुं प्रसिद्धा अस्ति । बहुस्थानयुक्ताः व्यवसायाः अस्मात् बहुधा लाभं प्राप्नुवन्ति यतः ते एकत्रैव बहुस्थानेषु एकस्य Tally अनुज्ञापत्रस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
उत्तमः निर्णयः (BETTER DECISION MAKING)
Tally on Cloud इत्यनेन सह निर्णयनिर्माणं द्रुतं अपि च अधिकं सटीकं भविष्यति यतः वास्तविकसमयः एकीकृतः च आँकडा 24/7 उपलभ्यते। विक्रयदत्तांशः, क्रयदत्तांशः, बजटं, लाभहानिप्रतिवेदनानि, अद्यतनदत्तांशयुक्तानि अन्यप्रतिवेदनानि च शीर्षप्रबन्धनस्य कृते उपलभ्यन्ते येन निर्णयप्रक्रिया सशक्ताः भविष्यन्ति। भवन्तः Tally on Cloud इत्यनेन सह उत्तमाः द्रुताः च निर्णयाः कर्तुं शक्नुवन्ति।
सुरक्षितः अभिगमः (SECURED ACCESS)
Tally on Cloud इत्यस्य माध्यमेन Tally इत्यस्य अभिगमनं अधिकं सुरक्षितम् अस्ति । एतत् न्याय्यं भवितुम् अर्हति यतः भवतः सर्वरं प्रबन्धयन्तः IT-व्यक्तिः दूरतरम् अनुभविनो भवन्ति तथा च आँकडा-सम्बद्धसुरक्षा-धमकी-प्रबन्धने विशेषज्ञाः सन्ति । मेघसेवाप्रदातृषु Tally सर्वोत्तमाः व्यक्तिः सन्ति येन भवतः दत्तांशः सर्वदा सुरक्षितः भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्ति ।
बैंकिंग
कोश
कोश एकः संस्था अस्ति या धनस्य तस्य विकल्पानां च व्यवहारं करोति, अन्ये धनसम्बद्धानि सेवानि च प्रदाति । वित्तीयमध्यस्थरूपेण स्वस्य भूमिकायां बैंकः निक्षेपं स्वीकृत्य ऋणं करोति । निक्षेपाणां आकर्षणं सेवां च कर्तुं व्ययस्य (व्याजदेयतासहितं) ऋणग्राहकानाम् व्याजद्वारा वा प्रतिभूतिद्वारा अर्जितस्य वा आयस्य च मध्ये अन्तरात् लाभं प्राप्नोति अनेकाः बङ्काः वित्तीयप्रबन्धनम् इत्यादीनि सम्बद्धानि सेवानि, म्युचुअल् फण्ड्, क्रेडिट् कार्ड् इत्यादीनि उत्पादानि च प्रदास्यन्ति । केचन बैंकदेयताः धनरूपेण अपि कार्यं कुर्वन्ति-अर्थात् सामान्यतया स्वीकृतानि देयता-विनिमयसाधनरूपेण ।
इङ्ग्लैण्ड्-बैङ्के औपनिवेशिककार्यालयः
सर्वाणि माध्यमानि पश्यन्तु
प्रमुखजनाः : बेन्जामिन लैट्रोब सर जॉन सोआने गॉर्डन बन्शाफ्ट जियाकोमो एण्टोनियो डोमेनिको क्वारेन्घी हेनरी बेकन
सम्बन्धित विषय : केन्द्रीय बैंक विकास बैंक निवेश बैंक बचत बैंक वाणिज्यिक बैंक
अस्मिन् लेखे बैंककार्यस्य संस्थानां च विकासः, आधुनिकबैङ्क-अभ्यासस्य मूलभूतसिद्धान्ताः, महत्त्वपूर्णानां राष्ट्रियबैङ्कव्यवस्थानां संरचना च वर्णिताः सन्ति अत्र न सम्बोधिताः केचन अवधारणाः ये तथापि बैंकिंगस्य मौलिकाः सन्ति, ते लेखाशास्त्रं धनं च इति लेखेषु व्यवहरन्ति ।
बैंकिंग के सिद्धान्त
बैंकस्य केन्द्रीयप्रथा ऋणं ऋणं च भवति । अन्येषु व्यवसायेषु इव परिचालनं पूंजी आधारितं भवितुमर्हति, परन्तु बङ्काः स्वव्यवहारस्य कुलमात्रायाः सम्बन्धे स्वस्य पूंजीम् तुल्यकालिकरूपेण अल्पं प्रयुञ्जते तस्य स्थाने बङ्काः निक्षेपद्वारा प्राप्तधनस्य उपयोगं कुर्वन्ति तथा च सावधानतारूपेण स्वऋणनिवेशयोः हानिभ्यः रक्षणार्थं अप्रत्याशितनगदनिष्कासनस्य व्यवस्थापनार्थं च पूंजी-आरक्षितलेखानां परिपालनं कुर्वन्ति वास्तविकबैङ्काः अन्यप्रकारस्य वित्तीयमध्यस्थेभ्यः न्यूनातिन्यूनम् केषाञ्चन    देयतानां सहजतया हस्तांतरणीयस्य अथवा “व्यययोग्यस्य” प्रकृतेः कारणेन भिन्नाः भवन्ति, येन तानि देयताः विनिमयसाधनरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति-अर्थात् धनरूपेण
बैंकिंग प्रकाराः
आधुनिक औद्योगिकजगति मुख्यप्रकाराः बङ्काः सन्ति वाणिज्यिक कोश, ये सामान्यतया निजीक्षेत्रस्य लाभोन्मुखाः फर्माः सन्ति, केन्द्रीयबैङ्काः च, ये सार्वजनिकक्षेत्रस्य संस्थाः सन्ति वाणिज्यिकबैङ्काः सामान्यजनात् निक्षेपं स्वीकृत्य व्यक्तिभ्यः व्यवसायेभ्यः च, केषुचित् प्रसङ्गेषु सर्वकारेभ्यः च विविधप्रकारस्य ऋणं (व्यापारिक, उपभोक्तृ, अचलसम्पत्ऋणानि च) ददति केन्द्रीयबैङ्काः तु मुख्यतया स्वप्रायोजकराष्ट्रीयसर्वकारैः, वाणिज्यिकबैङ्कैः, परस्परं च व्यवहारं कुर्वन्ति । एतेभ्यः ग्राहकेभ्यः निक्षेपं स्वीकृत्य तेभ्यः ऋणं प्रसारयितुं च अतिरिक्तं केन्द्रीयबैङ्काः कागजमुद्रां अपि निर्गच्छन्ति, वाणिज्यिकबैङ्कानां, राष्ट्रियधनसञ्चयानां च नियमनस्य उत्तरदायित्वं च भवति|
२० जून
२० जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकैकसप्ततितमं (१७१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकद्वासप्ततितमं (१७२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१९ जून
१९ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकसप्ततितमं (१७०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकैकसप्ततितमं (१७१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लशुनम्
इदं लशुनं भारते अपि वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति उच्यते । एतत् लशुनम् उपसेचनस्य, शाकान्नस्य, चित्रान्नस्य, क्वथितस्य, सारस्य, व्यञ्जनस्य, दाधिकस्य, ताक्रस्य इत्यादीनां निर्माणे उपयुज्यते । अन्येषां दाधिकानाम् अपि लशुनस्य व्याघरणं दीयते । कुत्रचित् प्रतिदिनं लशुनस्य येन केन प्रकारेण वा सेवनं भवति एव । प्रतिदिनस्य पाके लशुनम् उपयुज्यते एव । अस्य लशुनस्य उत्पादनम् अत्यधिकप्रमाणेन भवति चीनादेशे । तदनन्तरं द्वीतीये स्थाने अस्ति भारतदेशः । लशुनस्य आयातनिर्यातादिकम् अपि महता प्रमाणेन प्रचलति । लशुनम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लशुनस्य स्वभावः
<!
उपयोगिता
अगर लहसुन के गुणों के बारे में बात की जा रही है तो उसके मेडीकल वैल्‍यू को बताना सबसे जरूरी होता है। इस चमत्‍कारी जड़ी - बूटी का उपयोग पिछले कई सालों से कई रोगों को दूर भगाने के लिए किया जाता है। लहसुन में सल्‍फर युक्‍त यौगिकों की मात्रा काफी होती है इसी वजह से इसकी गंध तीखी होती है। इसमें पाएं जाने तत्‍वों में एक ऐलीसिन भी है जिसे ग्रेट एंटी - बैक्‍टीरियल, एंटी - फंगल और एंटी - ऑक्‍सीडेंट के रूप में जाना जाता है। अगर लहसुन को महीन काटकर बनाया जाता है तो उसके खाने से अधिक लाभ मिलता है। लहसुन, सेलेनियम का भी अच्‍छा स्‍त्रोत होता है। ऐलीन के साथ - साथ इसमें अन्‍य तत्‍व भी होते है जैसे - एजोने, एलीनि आदि जिनसे शरीर के संचार, पाचन और प्रतिरक्षा प्रणाली पर विशेष और सकारात्‍मक प्रभाव पड़ता है। इसके सेवन से ब्‍लड़ - प्रेशर, डिटोक्‍सीफिकेशन, सूजन आदि में भी राहत मिलती है । लहसुन की ताकत उसके अंदर छुरे तत्व हैं. वैज्ञानिकों का मानना है कि लहसुन में दूसरे विटामिनों और खनिजों के अलावा विटामिन ए, बी और सी है. इसमें कई फायदेमंद पॉलीफेनोल्स और सल्फाइड भी पाए जाते हैं जो सेल मेटाबोलिज्म के लिए फायदेमंद हैं.
जर्मन न्यूट्रीशन सोसायटी में काम करने वाली आंत्ये गाल कहती हैं, "सल्फाइड सल्फर से बनता है और शरीर के लिए कई तरह से फायदेमंद होता है. इनमें सूक्ष्मजीवों के संक्रमण से बचाने की क्षमता होती है. ये कई संक्रामक बीमारियों से बचाने में भी मददगार होता है." अमेरिका के एरीजोना यूनिवर्सिटी में हुए शोध के नतीजे भी इस बात की तस्दीक करते हैं. इसमें पता चला है कि लहसुन ठंड के संक्रमण से बचाता है. इसी तरह ब्रिटेन के शेफील्ड यूनिवर्सिटी के शोध नतीजों में कहा गया है कि लहसुन का इस्तेमाल दांत की हड्डियों के आसपास होने वाले संक्रमण से बचाता है.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पश्चिमदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति सेण्ट्रल् देहली इत्याख्यं पश्चिमदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राजौरीगार्डन् ।
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
२१ जून
२१ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकद्वासप्ततितमं (१७२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकत्रिसप्ततितमं (१७३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अभिहितान्वयवादः
मीमांसकेषु वाक्यार्थ सम्बन्धे प्रमुखौ द्वौ वादौ वर्तेते । तत्र प्रथमं कुमारिलभट्टस्य अभिहितान्वयवादः, तथा प्रभाकरस्य अन्विताभिधानवादश्च । तत्र अभिहितान्वयवादिनां मतानुसारं सर्वप्रथमम् अभिधाशक्त्या पदार्थस्य बोधो भवति । तदनन्तरं तात्पर्यानुसारं तेषां पदार्थानां परस्परमन्वयो भवति, येन वाक्यार्थस्य प्रतीतिर्जायते । अर्थात् अभिहितान्वयवादे, अभिधावृत्तेः एकैकपदार्थं बोधयित्वा विरामात् लक्षणावृत्तेश्च ‘शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापारभावः’ इति न्यायात् पुनरुत्थानाऽसम्भवात् आकांक्षा योग्यता सन्निधिवशात् पदार्थानां परस्परसम्बन्धे बुभुत्सिते अपदार्थोऽपि वाच्याद्यर्थविलक्षणशरीरः वाक्यार्थरुपः तात्पर्यार्थः अनुभवविषयो भवतीति। अस्यायमाशयः ‘घटं करोति’ इत्यस्मिन् वाक्ये अभिधा कम्बुग्रीवादिमन्तं घटपदार्थम्, अम् विभक्त्या कर्मत्वं चाभिधाय विरमति। वृत्तिता तु न कस्याप्यर्थः इति अपदार्थोऽपि वृत्तितावशात् अनयोः संसर्गविधया भासते। इत्थं तात्पर्यवृत्यैव पदार्थानां मिथोऽन्वयो भवतीति अभिहितान्वयवादिनां कुमारिलभट्टादीनां मतम्। द्वितीयोदाहरणं यथा, देवदत्तो ग्रामं गच्छतीत्यत्र प्रत्येकं पदस्य पृथक् पृथक् अर्थं बोधयित्वा विरतायामभिधायां देवदत्तकर्तृकवर्तमानकालिकग्रामकर्मकगमनानुकूलो व्यापारः इति विशिष्टार्थं बोधयितुं तात्पर्याख्यवृत्तेः आवश्यकता भवति। न पदार्थबोधमिव विशिष्टार्थमपि अभिधैव बोधयिष्यति किं तात्पर्यवृत्येति वाच्यम् ? ‘शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापारभावः’ इति न्यायेन पदार्थमात्रं बोधयित्वा अयिधायाः विरामाङ्गीकारात्, अन्वयांशे विशिष्टार्थबोधाय तात्पर्यवृत्तिरवश्यं मन्तव्या इत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । अभिहितानां स्वस्ववृत्या पदैरुपस्थितानामर्थानाम् अन्वयो भवतीति ये वदन्ति ते अभिहितान्वयवादिनः । तात्पर्यार्थोऽपि केषुचित् । अत्र केषुचित्’ इति बहुवचोपादानेनायं मम्मटस्याभिप्रेतः इति स्पष्टमेव । कथनस्य तात्पर्योऽयं यत् कस्यापि पदस्यार्थः प्रथमतः अभिधया ज्ञायते । पश्चात् सोऽर्थः आकाङ्क्षासंनिधियोग्यताभिः परस्परं सम्बन्धरुपं भासते। सम्बद्धरुपं पदार्थज्ञानं वाक्यार्थबोधः शब्दबोधो वा कथ्यते यथा – ‘गामानय इत्यत्र‘ गोपदस्यार्थः सास्नादिविशिष्टपदार्थः सामान्यार्थो वर्तते । एवमेव ‘अम्’ प्रत्ययस्यार्थः सामान्यकर्मत्वं तथा ‘आनय’ इति क्रियापदेत सामान्यानयनरुपक्रियायां ज्ञानं भवति । अत्र वक्ता अभीष्टप्राणिविशेषस्य ग्रहणं न करोति । विशिष्टोऽयमर्थः तदैव ज्ञायते यदा आकाङ्क्षासन्निधियोग्यताद्वारेण एकस्य् पदस्य अर्थेन सह अपरपदस्यार्यस्य सम्बन्धो भवति।
निष्कर्षः
इहानन्त्याद् व्यभिचाराच्च वाक्यस्य वाकयार्थ इव विशेषरुपे पदार्थपदस्य सङ्केतं कर्तुं न पारयति इति सामान्य एव सङ्केतः । आकाङ्क्षासंनिधियोग्यतावशात् सामान्यानामभिहितानां सतामन्वय इति पदार्थानां वैशिष्ट्यम् । एवं चापदार्थोऽपि वाक्यार्थस्तात्पर्यशक्त्या प्रतिपाद्यते । अत्र पक्षे पूर्वमभिधा, ततोऽन्वयबोधे लक्षणा, ततस्तृतीयकक्षायां व्यञ्जनेति । यतः पदेभ्यः पूर्वं पदार्थस्मृतिः, अथ पदार्थविशेषाणामन्वयविशेषरुपस्य वाक्यार्थस्य प्रत्ययः, ततो व्यङ्ग्यप्रतीतिस्तृतीयकक्षायां तत्र कुतोऽभिधायाः प्रसरणम् ? शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापारभावः इति ।
‎
वर्गः:मीमांसादर्शनम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२३ जून
२३ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकचतुस्सप्ततितमं (१७४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकपञ्चसप्ततितमं (१७५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२४ जून
२४ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकपञ्चसप्ततितमं (१७५) दिनम् ।लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकषट्सप्ततितमं (१७६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मानवशरीरे यौगिकप्रभावः
मानवशरीरे यौगिकप्रभावः अतीव महत्त्वपूर्णः विषयः। कंकालतन्त्रम् अस्माकं शरीराय आधारं आकारं च प्रदाति तथा च मांसपेशी तन्त्रं गतिशक्तिं ददाति। मांसपेशीनां कारणात् वयं भिन्नप्रकारस्य गतिं कर्तुं समर्थाः भवेम । यथा उत्थाय, उपविष्टः, गमनम्, धावनम् इत्यादि। कठोरतासहितं सन्धिषु दृढं स्थापयितुं अर्थात् एकस्य अस्थिस्य अन्येन सह सम्बद्धतां स्थापयितुं मांसपेशिनां अपि महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । स्वैच्छिकस्नायुः, अनैच्छिकस्नायुः, हृदयस्नायुः च विहाय मुख्यतया स्नायुः त्रयः प्रकाराः सन्ति । अस्थि एवं मांसपेशियों के योग प्रभाव : अस्थि-मांसपेशी प्रभाव के योग अभ्यास। अर्थात् आसनप्राणायामयोगाभ्यासाः कङ्कालतन्त्रं स्नायुतन्त्रं च कथं प्रभावितं कुर्वन्ति? एतान् अभ्यासान् कृत्वा एतेषां संस्थानां कार्यं किमर्थं कथं च प्रभावितं भवति ? किं नियमितयोगव्यायामेन अस्थि-स्नायुतन्त्रस्य अङ्गानाम् कार्यक्षमता वर्धयितुं शक्यते ? योगव्यायामानां बहिः, ये एतादृशाः व्यायामाः भवितुम् अर्हन्ति, येषां प्रत्यक्षतया अस्थि-स्नायु-तन्त्रे सर्वाधिकं प्रभावः भवति । अस्य केचन महत्त्वपूर्णाः भागाः यथा - १.
1. अस्माकं शरीरस्य कार्यक्षमता, कार्यक्षमता, सफलता च सन्धिषु लचीलतायाः, तेषां नमनस्य क्षमतायाः उपरि निर्भरं भवति। सन्धिस्य अधिकतमक्षमता तस्य सुस्वास्थ्यस्य सूचकः भवति । सन्धिस्य स्वास्थ्यं, तस्य मांसपेशिकाः, अस्थिस्नायुबन्धाः, तेषां व्यायामः (प्रेरणा, उत्तेजना) प्राप्यते, तेषां नियमितप्रयोगः, पोषणं तस्मिन् आश्रितं भवति। योगाभ्यासेन लचीलता वर्धते, संयुक्तस्वास्थ्यं च सुनिर्वाहितं भवति।एतत् शास्त्रीयसंशोधनेषु सिद्धम् अस्ति।
2. मेरुदण्डः अथवा मेरुदण्डः अस्माकं जीवनव्यवहारस्य मुख्यः आधारः अस्ति । सः यथा यथा स्वस्थः, बलवान्, बलवान्, लचीलाः च तिष्ठति तथा तथा अस्माकं दैनन्दिनव्यवहारः सुखदः, समस्यारहितः च भविष्यति। प्रायः सर्वे योगासनाः मेरुदण्डसम्बद्धाः सन्ति । अत एव यः व्यक्तिः नियमितरूपेण, शनैः, सहजतया योगं करोति तस्य कटिस्य पृष्ठस्य वा समस्या नास्ति। यदा मेरुदण्डः स्वस्थः भवति तदा मानसिकता, आचरणं, कार्यक्षमता, एतत् सर्वं सम्यक् स्तरे एव तिष्ठति। अस्मिन् विषये योगशास्त्रे विशेषं ध्यानं दत्तम् अस्ति।
3. आसनानां कारणात् (tone) मांसपेशीनां स्वाभाविकनिरोधः सम्यक् स्तरे सन्तुलितः भवति । अत एव भावानाम् सन्तुलनम् अपि स्वयमेव भवति। आरामे मांसपेशीसंकोचनं न्यूनीकरोति । एतादृशे सति किमपि प्रकारस्य मानसिकतनावः न भवितुम् अर्हति ।
4. व्यक्तित्वविकासे आसनानां योगदानं अस्ति यत् ते अस्मान् सम्यक् शारीरिकं स्थितिं (Correct Posture) तथा च उचितं वा सम्यक् वा श्वसनं समुचितं प्राकृतिकं संकोचं च प्रदास्यन्ति।
मुद्रा मुख्यतया मांसपेशीतन्त्रं प्रभावितं करोति। नियमित आसनेन स्नायुः दृढाः, दृढाः च भवन्ति । एतेषु रक्तं सुचारुरूपेण प्रचलति । वस्तुतः योग-अभ्यासानां माध्यमेन वयं ब्रह्माण्डात् अधिकाधिकं महत्त्वपूर्णं ऊर्जां सेवितुं समर्थाः भवेम । अस्माकं ग्रहणशीलतायाः वृद्ध्या प्रणावानः क्रमेण ऊर्जावान् भवति, अतः न केवलं अस्थि-स्नायु-तन्त्रस्य अपितु शरीरस्य सर्वासु संस्थासु अपि सुचारु-कार्यं कर्तुं योगस्य स्वाभाविकः प्रभावः भवति ।
= रक्तसञ्चारे, श्वसनतंत्रे यौगिकप्रभावः = 1. केचन आसनाः यथा - सर्वगासनं, विपरिताकरणं, शीर्षासनं, हलासनं, मयुरासनं, भस्त्रिकां च यथा प्राणायामम्, उड्डयनं, जालन्धरबन्धं च रक्तनाडीतन्त्रेण सह विशेषः सम्बन्धः अस्ति । अत एव एतानि व्यायामानि योग्ययोगशिक्षकात् पुरतः वा शिक्षितुं प्रशस्तम् ।
2. येषां उच्चरक्तचापस्य शिकायतां भवति तेषां पूर्वोक्तं योगव्यायामं न कर्तव्यम् ।
3. आसनं कुर्वन् हृदयस्पन्दनस्य बहु वृद्धिः न भविष्यति ।
4. पद्मासने, वज्रासने हृदये, रक्तसञ्चारतन्त्रे च न्यूनतया कार्यभारः भवति ।
5. यदि शरीरं मनः च सम्यक् शिथिलं भवति तर्हि मानसिकं सान्त्वना, शान्तिः च प्राप्यते । तदा तंत्रिकातनावः अपि न्यूनीभवति। एतेन रक्तवाहिनीः अपि शिथिलाः भवन्ति तथा च रक्तचापः हृदयस्पन्दनं च न्यूनीकर्तुं शक्यते । एतादृशी मानसिकं शान्तिं सुखं च सर्वदा योगाभ्यासद्वारा एव सम्भवति ।
योगदृष्टिकोणतः विचारः
1. प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य मनोशारीरिकव्यवहारः, व्यवहारः, आदतयः, चयापचयः, एतेषां वस्तूनि श्वसनचक्रस्य (श्वसनचक्रम्) तस्य गतिः, उदरस्य वा वक्षःस्थलस्य वा गतिः, श्वसनस्य स्वरूपम् इत्यादिषु प्रभावं कुर्वन्ति। अत एव व्यक्तितः व्यक्तिं प्रति भिन्नता भवति ।
2. प्राणवायुः सङ्गृहीतुं वा न शक्नुमः शरीरे कुत्रापि । यथा यदा च शरीरस्य तावत् महत्त्वपूर्णं वायुः आवश्यकं भवति यथा पर्यावरणात् गृह्णाति। एतत् कार्यं स्वयमेव भवति अतः अस्माभिः तस्मिन् अवधानस्य आवश्यकता नास्ति ।
3. वयं निःश्वासं किञ्चित्पर्यन्तं दीर्घं कर्तुं, मुक्तुं, धारयितुं वा शक्नुमः । वेगं अपि वर्धयितुं शक्नोति। वक्षःस्थलं वा उदरं वा, एतेषु एकं वा उभयं वा यथेष्टं श्वसनार्थं उपयोक्तुं शक्यते ।
4. प्राणवायुप्रदानस्य अतिरिक्तं श्वसनतन्त्रं तंत्रिकातन्त्रस्य जागरणं, जागरूकतां, ध्यानं वा लक्ष्यं वा कर्तुं योगदानं ददाति । कामेन कृतस्य श्वासस्य मनसः च निकटः सम्बन्धः अस्ति तथा च एषः प्राणायामे प्रयुक्तः अस्ति।
5. वयं सर्वदा वामनासिका वा दक्षिणनासिका (nasal) इत्यनेन श्वसामः। एकं नासिकाच्छिद्रं प्रायः निमीलितं अपरं तु सम्पूर्णतया उद्घाटितम् । एतत् चक्रं १ तः ४ घण्टापर्यन्तं पुनः पुनः प्रचलति । अस्माकं ध्यानं अस्य नासिका चकस्य (nasal psyche) प्रति न गच्छति यतोहि एतत् स्वयमेव अनैच्छिकरूपेण भवति। नासिकाद्वयं समं मुक्तं, अतीव दुर्लभं वा कालः वा दृश्यते। योगशास्त्रेण अस्य पूर्णं लाभः गृहीतः अस्ति।
6. श्वसनतन्त्रम् एकतः अस्माकं प्राणेन सह अपरतः मनसा सह सम्बद्धम् अस्ति, अतः एव उच्यते यत् 'श्वासः' अस्माकं आध्यात्मिकमार्गस्य सीढी अथवा प्राणयोः मध्ये सेतुः (बीज) इव मनश्च । योगाभ्यासः अस्माकं रक्तसञ्चारतन्त्रं श्वसनतन्त्रं च कथं प्रभावितं करोति। वस्तुतः आसन-प्राणायामस्य कर्माणि कृत्वा प्राणस्य विघ्नाः अपसारयितुं आरभन्ते, अशुद्धं प्राणं निर्गन्तुं आरभते, शुद्धप्राणवृद्धेः फलस्वरूपं रक्तसञ्चारः सुचारुः आरभ्यते, सर्वे अङ्गाः पर्याप्तमात्रायां प्राणवायुः पोषकद्रव्याणि च प्राप्नुवन्ति। फलतः सर्वाणि संस्थानि सक्रियरूपेण स्वकार्यं सुचारुरूपेण कर्तुं आरभन्ते ।