cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आत्मा
द्वैतमते
अस्मिन् जीवात्म-परमात्मनोः भेदः अङ्गीकृतः अस्ति । जीवः अणुज्ञानस्वरूपः, असङ्ख्यातः, अजः, नित्यः, शाश्वतः, अच्छेद्यः, अदाह्यः, अक्लेद्यः, अशोष्यश्च । परमात्मा(नारायणः) विभुः । नारायणः एव सर्वनियामकः । सर्वे तस्य आदेशानुवर्तिनः । जीवाः सुखादितरतमभावयुताः, स्त्रीपुरुषभेदयुताश्च इति एतेषाम् अभिप्रायः। जीवात्मसु उत्तम-मध्यम-अधम-भेदैः मुक्तियोग्याः-नित्यसंसारिणः-तमोयोग्याः इति भेदः विद्यते । साधनानुष्ठानेन स्वरूपानन्दं ये अनुभवन्ति ते मुक्तियोग्याः । तमोलोकप्राप्तेः साधनानि सम्पादयन्तः नित्यदुःखानुभवाय ये सिद्धाः भवन्ति ते तमोयोग्याः । साधनानुष्ठानेन नित्यसुखदुःखमिश्रानुभवाय ये सिद्धाः भवन्ति ते नित्यसंसारिणः । गुरुकुलवासः, गुरुभक्तिः, सच्छास्त्रश्रवणं, मननं, संसारदुःखदर्शनेन वैराग्यप्राप्तिः, निवृत्तिधर्मानुष्ठानम्, तरतमज्ञानम्, परमात्मभक्तिः इत्यादिभिः अपरोक्षज्ञानं प्राप्यते । ततः मोक्षः सिद्ध्यते । देहावसानावसरे जीवः ब्रह्मनाडीद्वारा प्रस्थाय अर्चिरादिमार्गे अनेकैः लोकाधिपतिभिः सत्कारं प्राप्य अन्ते भगवल्लोके तरतमभावानुगुणं सालोक्य-सामीप्य-सारोप्य-सायुज्यरूपं मोक्षम् अनुभवति ।
अद्वैतमते
अद्वैतमते आत्मा एकः एव । सः नित्यः, विभुः, अच्छेद्यः, अक्लेद्यः, अदाह्यः, नित्यशुद्धः, नित्यमुक्तः, निर्लिप्तः, असङ्गश्च । अस्य स्थूल-सूक्ष्म-कारणनामकाः त्रयः उपाधयः विद्यन्ते । मायानामककारणोपाधियुक्तेन चैतन्येन प्रचाल्यमानैः सृष्टि-स्थिति-प्रलयरूपकार्यैः ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-नामकान् रूपभेदान् आप्नोति । विभिन्न-उपाधिरूपेषु शरीरेषु अनादिरूपायाः अविद्यायाः कारणेन मम मदीयम् इत्यादिभावाः उत्पद्यन्ते । ततः विविधजीवाः इव व्यवहरति । उपाधीनां नाशनः अनन्तरम् आत्मा एव अवशिष्यते । सः एव मोक्षः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या कृतैः विहितकर्माचरणैः संसारे असारत्वबुद्धिः, कर्मफले प्रबलवैराग्यं, ततः गृहपुत्रकलत्रादिविषयेषु जिहासा उत्पद्यते । अनन्तरं देहाभिमानं परित्यज्य सद्गुरोः उपदेशं प्राप्य श्रवण-मनन-निदिध्यासादिभिः परब्रह्मसाक्षात्कारं प्राप्नोति । ततः अज्ञाननिवृत्तिः, ततः संसारपाशात् मुक्तिश्च प्राप्य ब्रह्मस्वरूपत्वं प्राप्नोति । इयमेव मुक्तिः ।
शक्तिविशिष्टाद्वैतमते
वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विस्तरेणात्मनो योगं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
विस्तरेण आत्मनः योगं विभूतिं च जनार्दन भूयः कथय तृप्तिः हि शृण्वतः नास्ति मे अमृतम् ॥ १८ ॥
अन्वयः
जनार्दन ! आत्मनः योगं विभूतिं च विस्तरेण भूयः कथय । अमृतं शृण्वतः मे तृप्तिः नास्ति ।
अर्थः
कृष्ण ! स्वस्य स्वरूपं माहात्म्यविस्तरं च विस्तरेण पुनः वद । अमृततुल्यं तत् आकर्णयतः मम तृप्तिः एव न भवति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
18 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मत्स्याः
मत्स्याः जलवासिनः अथिमन्तः। तेषां देहाः वल्कैः अपिवृत्तः। ते पक्षैः नद्यां तरन्ति। ते तडागेषु नदीषु समुद्रेषु वा वसन्ति। वेल् शार्क् एव गरिष्ठः झषः। केचन जनाः मत्स्यान् खादन्ति। धीवराः स्वजालैः मत्स्यान् परिगृह्णन्ति। thumb|200px|नील-[[अमोघः]] thumb|right|200px|[[शफरः]] thumb|200px| समुद्रनागः
पुराणेषु
विष्णोः मत्स्यावतारः। thumb|मत्स्यावतारः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
५८७
५८७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५८७ ५८७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कटानिया
कटानिया इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तत्त्वमीमांसा
इदं दर्शनशास्त्रस्य विषयः अस्ति।
जांबुडा
जांबुडा(ગુજરાતી-જાંબુડા)(English-jambuda) गुजरातराज्यस्य जामनगर मण्डले स्थितं, कालिंद्रीनद्याः तीरे  ग्राम: अस्ति। ग्रामस्य वर्तमानं यथा उज्ज्वलमस्ति, तथैव भूतकालोपि आसीत् । ग्रामस्य  विकासे गढ़वी समुदायस्य विशेष: प्रदानम अस्ति।जांबुड़ाग्रामे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति, यथा-चापलमाता मंदिरम्, शंकरवाडी मंदिरम्, खोड़ीयारमाता मंदिरम्, उधानम्, हिंगालाजमाता मंदिरम्, राम मंदिरम्, कृष्ण मंदिरम्, पुस्तकालयम्, इति। ग्रामस्य जनसंख्या : ३५०८ अस्ति। ग्रामे 'प्रधान मंत्री आदर्श ग्राम योजना:' सुचारू प्रचलति'
तत्त्वमीमांसा
अत्रापि पश्यन्तु
दर्शनशास्त्रम्
जांबुडा
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य ग्रामाः वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
तत्त्वमीमांसा
अत्रापि पश्यन्तु
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१५७६
१५७६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५७६ १५७६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नैतिकता
इदं दर्शनशास्त्रस्य विषयम् अस्ति।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
माधवः (ज्योतिर्विद्)
माधव: (१३४०-१४२५) केरले कोचिन नगरे जात:। स: महान् ज्योतिर्विद्‌ गणितज्ञ: च आसीत्‌।
स: करण-पद्घतिम् अरचयत्‌।
बाह्य
केरले इरिङ्ङालकुटायाम (संगमग्रामे) एषः जात:
वर्गः:गणितज्ञाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हरगोविन्द खुराना
अयं हरगोविन्द खोरानः(कालः – ०९. ०१. १९२२ तः ०९. ११. २०११) (Haragobinad Khorana) सुप्रसिद्धः विज्ञानी,नोबेल्–पुरस्कृतः चापि । भारतस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य मुल्तान्–मण्डल्स्य रायपुरे १९२२ वर्षे जनवरिमासस्य ९ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । सः यदा मुल्तानस्थायां डि. ए. बि. प्रौढशालायाम् अध्ययनं करोति स्म तदा तस्य शिक्षकाः सर्वे तं "कोमलस्वभाववान् बुद्धिमान् बालः” इति प्रशंसन्ति स्म । तस्य हरगोविन्द खोरानस्य १२ वर्षे वयसि पिता लालागणपतरायः दिवं गतः । तदनन्तरं माता एव तं पालितवती । सः १९४५ तमे वर्षे पञ्जाब्–विश्वविद्यालयतः एम्.एस्सि–पदवीं प्राप्य अर्देशिर्–दलाल्–योजनायाः अनुगुणम् अग्रिमस्य अध्ययनस्य निमित्तं १९४६ तमे वर्षे अमेरिकां प्रति अगच्छत् । अनन्तरम् इङ्ग्लेण्ड्देशं गत्वा तत्रत्यात् लिवर्-पूल्–विश्वविद्यालयात् पि. एच्. डी पदवीम् अपि आप्नोत् । शिक्षणस्य अनन्तरं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये उद्योगम् अकरोत् । १९५० – १९५२ कालावधौ अलेक्साण्डर् टाड् इत्यनेन सह जीवरसायनविज्ञाने संशोधनम् अकरोत् । ततः ब्रिटिश्–कोलम्बियां गत्वा १९५२ तः १९५९ पर्यन्तं सावयव–रसायनविज्ञानस्य सहप्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् ।
संशोधनम् उपलब्धिः
१९६० दशके अस्य हरगोविन्द खोरानस्य संशोधनानां निमित्तं सम्पूर्णः सहकारः अवसरः प्राप्तः । १९६२ तः १९७० पर्यन्तं सः अमेरिकादेशस्य विस्कान्सिन् विश्वविद्यालये जीवरसायनविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण तथा एन्जैन्–संशोधन–संस्थायाः सहनिदेशकरूपेण चापि नियुक्तः । तत्रैव सः आनुवंशस्य संशोधनम् अकरोत् । आनुवंशिकानि लक्षणानि एकस्याः वंशश्रेणीतः अन्यां वंशश्रेणीं प्रति नयन्ति कोशिकाबीजे विद्यमानं न्यूक्लियिक्–आम्लम् (डि एन् ए) । तस्मिन् कार्ये आर् एन् ए (रैबोस् न्यूक्लियिक् आसिड्) अपि साहाय्यं करोति । "फ्रोटीन्–संश्लेषणे डि एन् ए (डी आक्सिरैबोस् न्यूक्लियिक् आसिड्) कथं सूचनां ददाति ?” इति विषये एव सः हरगोविन्द खोरानः संशोधनम् अकरोत् । तदवसरे एव मार्षल् नीरेन् बर्ग् तथा राबर्ट् होल्लि अपि तद्विस्षये पृथक् पृथक् एव संशोधनं कृतवन्तौ । त्रयः अपि समानकाले एव उत्तरं प्राप्तवन्तः । तदर्थं १९६८ तमे वर्षे वैद्यविज्ञाने तथा शरीरविज्ञाने च त्रिभिः अपि नोबेल्–पुरस्कारः प्राप्तः ।
वृत्तिजीवनम्
अयं हरगोविन्द खोरानः १९७० तमे वर्षे अमेरिका–संयुक्त–संस्थानस्य केम्ब्रिड्ज्–स्थितायां " म्यासाचुसेट्स् तन्त्रज्ञान–संस्थायां” जीवविज्ञानस्य तथा रसायनविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः । तदवसरे एव वाषिङ्ग्ट्न्–नगरस्य "राष्ट्रियविज्ञान-अकादम्याः” तथा "अमेरिकन् असोसियेषन् फार् दि अड्वान्समेण्ट् आफ् सैन्सस्” संस्थायाः च सदस्यरूपेण नियुक्तः । १९७१ तमे वर्षे यु एस् एस् आर् (यूनियन् आफ् सोवियत् सोषियलिस्ट् रिपब्लिक्) इत्यस्य विज्ञान–अकादम्याः विदेशीसदस्यत्वेन नियुक्तः । १९७४ तमे वर्षे "भारतीयरसायनसमाजस्य" (Indian Chemical Sosciety) आननरिफेलोरूपेण अपि चितः । अयं हरगोविन्द खोरानः १९७० तमस्य वर्षस्य जून्–मासस्य प्रथमे सप्ताहे ७७ न्यूक्लियोटैड्–युक्तस्य यीस्ट् नामकस्य जीविनः रासायनिकं संश्लेषणं कृत्वा जीवोत्पादनस्य लक्ष्यं प्रति अन्यम् एकं दृढं पदं न्यस्तवान् । सा तस्य जीवनस्य चरित्रात्मिका घटना इत्यपि उच्यते । तस्य रासायनिकस्य संश्लेषणस्य कारणतः आनुवंशिकानां रोगाणं निवारणस्य महत्त्वभूते क्षेत्रे संशोधनानि आरब्धानि । कृतकानं जीविनां सृष्टौ अपि तत् आर् एन् ए इत्यस्य रासायनिकं संश्लेषणं साहायकम् अभवत् । सः हरगोविन्द खोरानः १९५२ तमे वर्षे स्विड्जर्ल्याण्ड्देशस्थाम् एस्तर् नामिकाम् ऊढवान् । तस्य त्रीणि अपत्यानि अपि सन्ति । अयं २०११ वर्षे नवेम्बरमासस्य ९ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
टिप्पणी
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः‎
हरीश चन्द्र
लघुचित्रम्|हरीश चन्द्र भारतीय वैज्ञानिकः।
""
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नारायण पण्डित
नारायणपण्डितः (१३४०-१४००) केरले जात:। स: प्रमुख: ज्योतिर्विद्‌ गणितज्ञ: च आसीत्‌।
वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५८८
५८८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५८८ ५८८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अभि (उपसर्गः)
उपसर्गाणाम् उदाहरणानिः:
वर्गः:उपसर्गाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जन्तुः
जन्तवः अन्स्थिमन्तः पशवः। तेषाम् रुक्षसंयः अस्ति। अद्य ८००,००० जन्तुजातयः भूमौ जीवन्ति। जन्त्वः षट्पदाःसन्ति। तैः उद्पतितुम् शक्यते। ते अनेकेषु स्थानेषु वसन्ति। ते अण्डजाः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रमाणशास्त्रम्
इदं दर्शनशास्त्रस्य विषयम् अस्ति।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अण्वस्त्रम्
प्रपञ्चे सर्वे प्राणिनः सुखमेव इच्छन्ति । तत् प्राप्तुं बहुविधप्रयत्नं कृत्वा अन्ते दुःखसागरे निमज्जिताश्च भवन्ति । अण्वस्त्रस्य विषयेऽपि अन्या स्थितिः इति न । प्रपञ्चरहस्यस्य अन्वेषणस्य सृष्टितः पौराणिकत्वम् अस्ति । अन्विष्य अन्विष्य पदार्थैः एव प्रपञ्चनिर्मितिः इति अवगतम् । अग्रे तन्मात्राभिः इति ततः अणुभिः इति च निर्णीतम् । ततः अपि शास्त्रं बहूदूरं अग्रे गतम् । इदानीं शास्त्रस्य गमनं दृष्ट्वा एतत् अवसानं भारतीयम् आध्यात्मिकशास्त्रम् एव प्रविशति इति चिन्तयामि । अणुरेव प्रपञ्चाधारः इति चिन्तनं विश्वपरिणामि जातम् । यद्यपि भारते बहोः कालात्पूर्वमेव कणादस्य ततः पूर्वं वेदस्य च काले एव अणुविज्ञानम् आसीत् तथापि तस्य संहारात्मकचिन्तनं पाश्चार्यैः कृतम् ।
ऐतिहासिकः
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
परि (उपसर्गः)
२२उपसर्गेषु अन्यतमः ’परि’इति उपसर्गः ।
रामनगरमण्डलम्
रामनगरमण्डलं (Ramanagara) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । कर्णाटकराज्ये रामनगरमण्डलं नूतनतया निर्मितं मण्डलम् अस्ति । इतः पूर्वम् एतत् बेङ्गलूरुग्रामान्तरमण्डलस्य एव भागः आसीत् । क्रि.श.२००७ तमे वर्षे पृथक् मण्डलत्वम् आप्नोत् । रामनगरं तु चीनांशुक(कौशेय)नगरम् (रेश्मेपट्टण) इत्येव प्रसिद्धम् । अत्रत्यं बिडदि औद्यमिककेन्द्रम् अस्ति अत्र सर्वप्रकारैः यन्त्रागारैः औद्योगिकक्रान्तिः सञ्जाता ।
विस्तीर्णता
५३५५६च.कि.मी |
नद्यः
अर्कावती, कण्व
उपमण्डलानि -४
चन्नपट्टणं, रमनगरं, मागडि, कनकपुरं चेति चत्वारि उपमण्डलानि भवन्ति ।
दर्शानीयानि स्थानानि
अत्र जानपदलोकः, केङ्गल् मन्दिरम्, दोड्डमलूरु, रामनगरलघुविधानसौधः च सन्ति ।
क्षेत्राणि
रामनगरम्, सावनदुर्गम्, चन्नपट्टणम्, सातनूरु अळूरु, कनकपुर, मागडि ।
१ रामनगरम्
रामनगरे आञ्जनेयः, चामुण्डेश्वरी, लक्ष्मीनारायणः बसवेश्वरदेवालयः च सन्ति । अर्कावतीनदीतीरे अर्केश्वरदेवालयः विजय नगरशैल्या निर्मितः । समीपे रामगिरिप्रदेशे सुग्रीव स्थापितरामेश्वरमन्दिरम् अस्ति । श्रीरामः काकासुरम् अत्र मारितवान् इति इतिहासः ।
२ चेन्नपट्टणम्
अस्मिन् नगरे कण्वनदीतीरे कोटेआञ्जनेय-वरदराजस्वामी-नीलकण्ठेश्वरदेवालयाः सन्ति । वरदराजस्वामिनं श्री रामानुजाचार्याः स्थापितवन्तः । कनकपुरनगरे व्यासरायस्वामिभिः स्थापितम् आञ्जनेयदेवस्थानमास्ति । विग्रहे हनुमभीममध्वावताराः क्रमशः निरुपिताः सन्ति । काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि अत्रत्यानि वैशिष्ट्यानि । क्रीडनकानां कृते उपयुज्ज्यमानः वर्णः सावयवतन्त्रैः निर्मितः परिसरस्नेही इति तु वैशिष्ट्यम् ।
३ सावनदुर्गम्
अत्र एकशिलापर्वतः दश कि.मी परिधियुक्तः ४०२४ पादपरिमितोन्नतः अस्ति । पर्वतस्य मूले एका गुहा अस्ति अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहः अस्ति । शिलायाः उद्भवः जातः इति दृश्यते । नरसिंहक्षेत्रगमनमार्गे गुण्डु आञ्जनेय देवालयः अस्ति । एषः ग्रामरक्षकः इति प्रसिद्धः ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः
विधानसौधस्य निर्माता केङ्गल् हनूमन्तय्यः, कर्णाटकीयः सर्वप्रथमः प्रधानमन्त्री एच्.डि.देवेगौडा, कर्णाटकस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री एच्.डि.कुमारस्वामी च अस्य रामनगरमण्डलस्य एव प्रजाः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रामनगरमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बारी
बारी इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नीलकण्ठ सोमयाजि
नीलकण्ठ सोमयाजि (१४४४-१५४४) केरले जात:. स: महान ज्योतिर्विद्‌ गणितज्ञ: च आसीत्‌.
तस्‍य गुरु: परमेश्‍वर: आसीत्‌.
स: तन्त्र-संग्रह अरचयत्‌.
वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हन्त ते कथयिष्यामि...
श्लोकः
श्रीभगवान् उवाच -
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्याः हि आत्मविभूतयः प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ॥	१९ ॥
अन्वयः
कुरुश्रेष्ठ ! हन्त | (या:) आत्मविभूतयः दिव्याः हि (ता:) ते प्राधान्यतः कथयिष्यामि । मे विस्तरस्य अन्तः नास्ति ।
अर्थः
कुरुपुङ्गव ! अधुना स्वस्य दिव्येषु ऐश्वर्येषु प्राधान्यतः कानिचिदेव कथयिष्यामि । यतः मम विभूतीनाम् अन्तः नास्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
19 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चिलारायः
चिलारायः आहोस्वित् शुक्लध्वजः कमताराजस्य नरनारायणस्य अनुजः एवम् सर्वसेनापतिः आसीत्। सः युद्धविशारदः चिल्लसदृशवेगेन सेनाम् नयति स्म, तथा तस्य नाम चिलारायः अभवत्। सः कमताराज्यस्य विस्तारम् कृतवान्। सः अनेकेषु रणेषु भुटिया-अहोम्-काचरी इत्यदीनाम् राज्यानाम् सेनाः पराजितवान्।
१५७७
१५७७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५७७ १५७७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चिलारायः
चरितम्
चिलारायः श्रीमन्तशङ्करदेवाय शरणं दत्तवान् एवं स्वकुटुम्बसदस्यया श्रीमन्तशङ्करदेवस्य विवाहम् कृतवान्। चिलारायस्य प्रोत्साहनेन हि शङ्करदेवः ‘एकशरण धर्म’ इति नामकम् आन्दोलनम् आरब्ध्वान्।
जून मासे १५६३ वर्षे अहोमराज्यस्य राजधानीं चिलारायः जितवान्। चिलारायः भारतवर्षे छत्रपतिशिवाजीमहाराजस्य पूर्वे आकस्मिकयुद्धनीतेः विशारदः आसीत्। सः विपुलहृदयः अपि आसीत्। पराजितेभ्यः राजभ्यः सदा करुणम् आदरम् प्रदर्शयति स्म, प्रतिपक्षराज्यप्रजाम् कदापि न अपीडयत् एवं सदा शत्रुसैनिकान् अमुञ्चत्। पराजिताः राजानः केवलं करम् दातुम् आज्ञापिताः एवमपि पराजिताः सैनिकाः स्वराज्ये अपि वसितुम् अनुमताः।
भ्रातरौ वङ्गदेशम् अपि जयितुं ऐच्छताम्, परन्तु पराजितः चिलारायः सुलेइमान्-कर्रानि-इत्यमुना अफ़गान्सुल्तानेन निग्रहीतः जातः। तस्य राज्यं अफ़गान्-सुलतानः पराजितवान् कामाख्यामन्दिरमपि अक्षिपत्। किन्तु भ्रातरौ कोच्राज्यम् अमुञ्चेताम् कामाख्यामन्दिरम् पुनर्निर्माणम् अकुरुताम्।
चिलारायः १५७१ तमे वर्षे गङ्गातटे मसूरिरोगद्वारा मृत्युमुपगतः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:राजानः
पद्मश्री-पुरस्कारः
दक्षिणतः|निराबन्धः पद्मश्रीपुरस्कारं कला, शिक्षणम्, कैगारिका, साहित्यम्, विज्ञानम्, समाजसेवासु च परिणितेभ्यः प्रसिद्धेभ्यः भारतीयेभ्यः भारातसार्वकारेण दीयमानेषु पुरस्कारेषु चतुर्थः पुरस्कारः। भारतरत्नम्, पद्मविभूषणः, पद्मभूषणः, पद्मश्रीः इति पुरस्काराणां क्रमः विद्यते। अस्य पुरस्कारस्य उपरि देवनागरिभाषायां "पद्म" तथा "श्री” पदे कमलचित्रे भवतः। एवं अधोभागे अपि दृश्यन्ते। भारतीयेभ्यः न केवलं दीयते किन्तु वैदेशिकासु ये च भारताय अनेकविधसेवाम् कृतवन्तः भवन्ति तेषां कृते एनं पुरस्कारं दीयते।
पश्यन्तु
पद्मश्री - पुरस्कारः(१९५४-१९५९) पद्मश्री - पुरस्कारः(१९६०-१९६९) पद्मश्री - पुरस्कारः(१९७०-१९७९) पद्मश्री - पुरस्कारः(१९८०-१९८९) पद्मश्री - पुरस्कारः(१९९०-१९९९) पद्मश्री - पुरस्कारः(२०००-२००९) पद्मश्री - पुरस्कारः(२०१०-२०१९)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारः‎ वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५८९
५८९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५८९ ५८९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
एवमुक्त्वा हृषीकेशं...
श्लोकः
सञ्जय उवाच-
पदच्छेदः
एवम्, उक्त्वा, हृषीकेशम्, गुडाकेशः, परन्तप । न, योत्स्ये, इति, गोविन्दम्, उक्त्वा, तूष्णीम्, बभूव, ह ॥
अन्वयः
परन्तप ! हृषीकेशम् एवम् उक्त्वा गुडाकेशः न योत्स्ये’ इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ।
अर्थः
अर्जुनः अनेन प्रकारेण कृष्णम् उक्त्वा अहं युद्धं न करिष्यामि इति स्वाशयं च निवेद्य तूष्णीम् अभवत् इति सञ्जयः धृतराष्ट्रम् अवदत् ।
भवार्थः
'एवमुक्त्वा हृषीकेशम्...बभूव ह' – अर्जुनः स्वस्य श्रीकृष्णस्य च पक्षम् उपास्थापयत् । तस्य पक्षस्योपरि विचारं कृत्वा तेन निर्णयः कृतः यत्, युद्धेन अधिकाधिकं राज्यं प्राप्यस्यामि, सम्माननं, यशः च प्राप्स्यामि, परन्तु हृदये मे उद्भूतः शोकः तु न शान्तः भविष्यति । अतः अर्जुनः युद्धनिवृत्तेः निर्णयं करोति । यद्यपि अर्जुनः श्रीकृष्णस्य कथनस्य आदरं कुर्वन् तेन उक्तं कर्तुम् अपि इच्छति, तथापि तस्य मनसि युद्धस्य विषये आन्तर्द्वन्द्वः अस्ति । अतः अर्जुनः स्वमनसि स्थितं दृढभावमेव स्पष्टतया "अहं युद्धं न करिष्ये" इति भगवन्तं कथयति । एवं स्पष्टतया स्वनिर्णयस्य श्रीकृष्णस्य सम्मुखम् उपस्थापनं कृत्वा अर्जुनस्य पार्श्वे किमपि अधिकं वक्तुं नासीत् । अतः सः तूष्णीम् अभवत् ।
हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशो हृषीकेशः क्षेत्रज्ञरूपकत्वात् परमात्म- त्वाद्वा । इन्द्रियाणि यद्वशे वर्त्तन्ते स परमात्मा । इति शङ्कराचार्य्यः ।
गुडाका निद्रा माया इत्यर्थस्तस्या ईशः ।) शिवः । (गुडा निद्रा आलस्यं इन्द्रियाणि वा तस्या ईशः शास्ता जितनिद्रो जितेन्द्रियो वा ।
अधिकवाचनाय
9 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
व्याकरणदार्शनिकग्रन्थाः
व्याकरणदार्शनिकग्रन्थाः व्याकरणे प्रवर्तमानानां दर्शन स्वरूपं निरूपयन्ति। तेषां प्रचलनस्य आरम्भसीमा न प्राप्यते, परन्तु एतस्याः परिपाटेः प्रचलनं शास्त्रे दरीदृश्यते। तेषु व्यक्तिविवेकादयः ग्रन्थाः प्रसिद्धाः सन्ति।
अर्थप्रवृत्तितत्वानां शब्दा एव निबन्धनम् ।
तत्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते ।।
भाषायां प्रयुज्यमानानां शब्दानां साधुत्वासाधुत्वं विविच्य अपभ्रंशीभवनाझाषायाः रक्षणमेव व्याकरणस्य परमं लक्ष्यम् । उक्तमेव हरिणा -
शब्दार्थसम्बन्धनिमित्ततत्वं वाच्याविशेषेऽपि च साध्वसाधून् ।
साधुप्रयोगानुमितांश्च शिष्टान्न वेद यो व्याकरणं न वेद ।" इति ।
इतिहासः
व्याकरणशास्त्रे हि दार्शनिकविवेकस्योद्गमः कदा प्रभृति प्रचलितं वा केन प्रर्वाततमिति तु न शक्यते निश्चयेन वक्तम् । यास्काचार्यस्य निरुक्त हि शब्दनित्यत्वविषयकचर्चायाः सत्तया तत्पूर्वमपि अस्यास्तित्वमासीदिति ज्ञायते । यथोक्तं तत्र ‘इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणः' तत्र चतुष्ट्वं नोपपद्यते अयुगपदुत्पन्नानां वा शब्दानामितरेतरोपदेशः । शास्त्रकृतो योगश्च।" ( इति शब्दानित्यत्ववादिन आक्षेपः ।)
'व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य' ( इति शब्दनित्यत्ववादिनः समाधानग्रंथः )। अस्यायमाशयो यद् इह तावदुक्त नामाख्यातोपसर्गनिपातेतिपदचतुष्टयं वचनानित्यत्वान्नोपपद्यते । इन्द्रो ह्यात्मा तेन ईयतेऽनुमीयते इति इन्द्रियम् । आत्मा हि कर्ता इन्द्रियं हि करणम् । नाकर्तृकं करणं सम्भवति । तेन यावदेव वक्तवगिन्द्रिये वचनं तावदेव तदस्तीति शक्यते वक्तम् । तस्माद्वचनानित्यत्वात्पद-. चतुष्ट्वानुपपत्तिरित्युपपन्नमित्यौदुम्बरायणमतम् ।
शब्दस्य व्याप्तिमत्वात्सर्वमेतत्पदचतुष्ट्वं साधूपपद्यते इति सिद्धान्तिना मतम् । व्यापनं व्याप्तिः सा 'यस्मिन्नस्ति; सोऽयं व्याप्तिमान् शब्दस्तद्भावो व्याप्तिमत्त्वम् । यतः शरीरे हि अभिधानाभिधेयरूपा बुद्धिः हृदयान्तर्गताकाशप्रतिष्ठिता । तयोर्मध्येऽभिधानरूपया शास्त्राभिमतप्रयोजनविजिज्ञापयिषया बुद्धया पुरुषेण तदभिव्यक्तिसमर्थेन स्वगुणभूतेन प्रयत्नेनोदीर्यमाणः शब्दः उरः कण्ठादिवर्णस्थानेषु निष्पद्यमानतया पुरुषार्थाभिधानसमर्थवर्णादिभावमापद्यमानः पुरुषप्रयत्नेन बहिवनिक्षिप्तोऽविनाशिनि व्यक्तिभावमापन्नः श्रोत्रद्वारेणानुप्रविश्य प्रत्याय्यास्य बुद्धि सर्वार्थरूपां सर्वाभिधानरूपां व्याप्नोतीत्येवं व्याप्तिमान् शब्दः, इति दुर्गाचार्यव्याख्यानसारः। अनेनैतत्सिध्यति यद्यास्काचार्यात्पूर्वमपि शब्दनित्यतानित्यत्वविषये विवादः प्रवर्तत एवाऽऽसीत् । तत्पूर्वमपि स्फोटायननाम्ना वैयाकरणेन शब्दस्फोटविषये व्याख्यातमासीदिति--
‘वैयाकरणनागेशः स्फोटायनऋषेर्मतम् ।
परिष्कृत्योक्तवांस्तेन प्रीयतामुमया शिवः ।। ' इति नागेश वचनादपि ज्ञायते ।
स्फोटायनो हि वैयाकरणः पाणिनेः पूर्वंव|र्तीति तस्य 'अवङ् स्फोटायनस्य' इति सूत्राज्ज्ञायते । स्फोटायनो नृपविक्रमार्कात्पञ्चविंशतितमशताब्दीपूर्ववर्तीति सामान्यानुमानम् । औदुम्बरायणौ वार्ताक्षश्वाचायौं हि शब्दनित्यत्वानित्यत्वविवेचकाविति -
वाक्यस्ये बुद्धौ नित्यत्वमर्थयोगञ्च लौकिकम् ।
दृष्ट्वा चतुष्ट्वं नास्तीति वार्ताक्षौदुम्बरायणौ ॥' इति भर्तृहरे र्वचनाज्ज्ञायते । औदुम्बरायणो हि यास्कपूर्ववर्तीति तस्य ‘इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणः' इति वचनाज्ज्ञायते । इदमप्यनुमीयते यदौदुम्बरायणः स्फोटमतव्याख्याता चासीत् । स हि स्फोटरूपं शब्दं नित्यं ध्वनिरूपञ्चानित्यं मन्यते स्म ।
परम्परायामस्यां पाणिनिना हि प्रत्यक्षतो न किमपि मतं प्रकटितं दृश्यते । स हि शब्दं तु नित्यमेव मन्यते यथार्थतः । विषयेऽस्मिन् व्याडिह दाक्षायणः प्रथमः सङ्ग्रहकारः । तस्यापि. ग्रंथस्तु सम्प्रति नैवोपलभ्यते किन्तु महाभाष्यकारो वाक्यपदीयकारश्च तं स्मरतः सादरम् । महाभाष्ये यथोक्तम् -
किं पुनर्नत्यः शब्दः, आहोस्वित्कार्यः ? सङ्ग्रहें एतत्प्राधान्येन परीक्षितम् : नित्यो वा स्यात्कार्यों वेति । तत्रोक्ता दोषाः । प्रयोजनान्यप्युक्तानि । तत्र त्वेष निर्णयः-यद्येव नित्योऽथापि कार्यः, उभयथाऽपि लक्षणं प्रवर्त्यमिति ।” “संग्रहे तावत्कार्यप्रतिद्वन्द्विभावान्मन्यामहे नित्यपर्यायवाचिनौ ग्रहणमिति । इहापि तदेव ।”
‘शोभना खलु दाक्षायणस्य सङ्ग्रहस्य कृतिः।' इति ।
एवमेव अद्यावधिं व्याडिकृतसङ्ग्रहनाम्ना ग्रन्थान्तरेषु समुतानि वचनाः युधिष्ठिरमीमांसकेन स्वकीये व्याकरणैतिह्य समुद्धतांनि । तानि च यथा-
१-नहि किञ्चित् पदं नाम रूपेण नियत क्वचित् । ।
पदासँघातजं वाक्यं वर्णसंधातजं पदम् ।।
३–शब्दार्थयोरंसंभेदे व्यवहारे पृथक् क्रिया।
यतः शब्दार्थेयोस्तत्त्वमेकं तत्समवस्थितम् ।।
४–संबन्धस्य न कर्तास्ति शब्दानां 'लोकवेदयोः ।
शब्दैरेव हि शब्दानां संबन्धः स्यात् कृतः कथम् ।।
'''५-वाचक उपादानः. स्वरूपवानव्युत्पत्तिपक्षे । व्युत्पत्तिपक्षे त्वर्थाविहितं समाश्रितनिमित्तं शब्दव्युत्पत्तिकर्मणि प्रयोजकम् । उपादानो द्योतक इत्येके । सोऽयमिति व्यपदेशेन संबन्धोपयोगस्य शक्यत्वात् ।'''
६-नहि स्वरूपं शब्दानां गोपिण्डादिवत् करणे संनिविशते । तत्तु नित्यमभिधेयमेवाभिधानसंनिवेशे सति तुल्यरूपत्वादसंनिविष्टमपि समुच्चार्यमाणत्वेनावसीयते ।
७-शब्दस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते ।।
स्थितिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ।।
८–असतचान्तराले याञ्छब्दानस्तीति मन्यते ।।
प्रतिपत्तुरशक्तिः सा ग्रह्मणोपाय एव सः ।।
९-यथाद्यसंख्याग्रहणमुपायः प्रतिपत्तये।
संख्यान्तराणां भेदेऽपि यथा शब्दान्तरश्रुतिः ।।
१०–शब्दप्रकृतिरपभ्रंशः ।।
११-शुद्धस्योच्चारणे स्वार्थः प्रसिद्धो यस्य गम्यते ।
१२-संस्त्यानं संहननं तमो निवृत्तिरशक्तिरूपरतिः प्रवृत्तिप्रतिबन्धतिरोभाव; स्त्रीत्वम् । प्रसवो विष्वग्भावो वृद्धिशक्तिलाभोऽभ्युद्वेकः प्रवृत्तिराविर्भाव इति पुंस्त्वम् । अविवक्षातः साम्यस्थितिरौत्सुक्यनिवृत्तरपदार्थत्वमङ्गाङ्गिभावनिवृत्तिः कैवल्यमिति नपुंसकत्वमिति ।
१३-इको यण्भिर्व्यवधानमेकेषामिति संग्रहः ।
१४-जाज्वलीति संग्रहे ।
१५-यस्त्वन्यस्य प्रयोगेण यत्नादिव नियुज्यते ।
तमप्रसिद्ध मन्यन्ते गौणार्थाभिनिवेशिनम् ॥
१६-शब्दे तां जाति शब्दमेवार्थजातौ जातिः शुक्लादौ द्रव्यशब्दगुणं कृत्तत्संयोगं योगि चाभिन्नरूपवाच्यं वाच्येषु | शुक्ल ] त्वादयो बोधयन्ति ।
१७–किं कार्यः शब्दोऽथ नित्य इति ।
१८-असति प्रत्यक्षाभिज्ञाने।
२०-ज्ञानं द्विविधं सम्यगसम्यक् च ।
फ्लोरेंस
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
व्याकरणदार्शनिकग्रन्थाः
इतिहासः
व्याडे रसौ सङ्ग्रहः पतञ्जलिः समक्षं तु समग्रं एवासीदिति महाभाष्यस्य शोभना खलु दाक्षायणस्य सङ्ग्रहस्यं कृतिः' इति वचनोज्ज्ञायते । भर्तृहरि काले तु स उद्धरणेष्वेव सीमित आसीदितिं भर्तृहरेः -
सम्प्राप्य वैयाकरणान् सङ्ग्रहेऽस्तमुपागते ।
'''कृतेऽथ पतञ्जलिना. गुरुणा तीर्थदशना।'''
सर्वेषां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने । इति वचनाज्ज्ञायते ।
यद्यपि वाणभट्टोऽपि -
'सुकृतसङ्ग्रहाभ्यास गुरवो लब्धसाधुशब्दालोको इव व्याकरणेऽपि--'
इत्युक्त्वा सङ्ग्रहस्याभ्यासपरम्परां सङ्कतयति किन्तु तदा सङ्ग्रहः स्यादपि खण्डित एव स्यात् । हेलाराजेनापि सङ्ग्रहस्य स्वदृष्टमिवोद्धरणं सुदीर्घमुद्धरति ।। अनेन तत्स्थितिकालपर्यन्तमर्थात् विक्रमानन्तरैकादशशतकमभितोऽपि कामं । खण्डितरूपेणाऽपि सङ्ग्रहस्यावस्थितिज्ञयते । | ग्रन्थोप्राप्तेयडेर्दर्शनस्य सम्यग्व्याख्या तु नैव सम्भवति तथापि प्राप्तोद्धरणतो ज्ञायते यद्व्याडिरपि स्फोटात्मक शब्दं नित्यं ध्वन्यात्मक शब्दं त्वनित्यं मन्यते स्म । स हि अन्विताभिधानवादिवत्पदार्थहेतुत्वेन वाक्यार्थमेव गृह्णाति । तन्मते नित्यो हि शब्दोऽनित्येन ध्वनिनोच्चार्यते । तेन परावस्थायां स्थितः शब्दोः नित्यस्ततः पश्यन्त्यवस्थातोऽनित्यः । नित्योऽपि - शब्दः प्रकृतिप्रत्ययविभागेन व्याक्रियते इति। व्याकरणदर्शनविषये भतृहरेर्वाक्यपदीयं हि सम्प्रति समुपलब्धः प्राचीन ग्रन्थः ।
भर्तृहरेः वाक्यपदीयम्
वाक्यपदीयं हिं वाक्यञ्च पदञ्च तदधिकृत्य प्रणीतम् । तेनाऽस्मिन् वाक्यै ; पदञ्च विवेचिते स्तः । वाक्यपदीयस्य कर्ता भर्तृहरिः स्मृतः । इदं पूर्वमेवोक्त यत्संस्कृतसाहित्ये हि भाष्यदीपिकाकृद् भतृहरि भतृहरिपदेनाभिबोधितः वाक्यपदीयस्य प्रणेता भर्तृहरि हरिर्नाम्ना स्मृतः, भागवृत्तिकृद् भर्तृहरिर्भागवृत्तिकारपदेनाभिहितः शतकत्रयस्य कर्ता भर्तृहरिर्भर्तृहरिपदेनाभिहितश्चेत्यनेके भर्तृहरयः स्मृताः । तेषु हि भाष्यदीपिकायाः कर्ता वाक्यपदीयकारश्च क एव भर्तृहरिः, भागवृत्तिकृदपरः, शतकत्रयकृत्त्वनिर्णीत एव । यथाऽऽह गणरत्नमहोदधिकारो वर्धमानः -
मण्डनमिश्रस्य स्फोटसिद्धिः
मण्डनमिश्रो नाम कश्चिन्महाप्राज्ञः स्फोटसिद्धिनामक ग्रन्थं प्रणीतवानासीत् । ग्रंथोऽयं षटत्रिंशत्सङ्ख्याककारिकासु निबद्धः । अस्योपरि ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञा व्याख्या लभ्यते । अस्य स्थितिकालः ६९५ मिंतवैक्र माब्दपूर्वः । स हि महिष्मती पुरवास्तव्यः । तद्विषये इयमनुश्रुतिः -
स्वतः प्रमाणं परतः प्रमाण कीराङ्गना यत्र गिरं गिरन्ति ।
द्वारस्थनोडा तरुसन्निपाते जानीहि तन्मण्डनमिश्रधाम ।। इति ।
अस्योपरि परमेश्वराख्यविपश्चितो गोपालिका नाम्नी व्याख्या लभ्यते । स हि दाक्षिणात्यः ।
कौण्डभट्टस्य वैयाकरणभूषणं, वैयाकरणभूषणसारश्च
कौण्डभट्टप्रणीतत्वेन वैयाकरणभूषणाख्यो वैयाकरणभूषणसारख्यश्च ग्रन्थ समुपलभ्येते । भूषणस्य मूलं पद्यात्मकमस्ति यत्र हि चतुःसप्ततिश्लोकाः सन्ति । तद्धि भंट्टोजिदीक्षितकृतिरिति विचक्षणा विश्वसन्ति । तंथामनने हि तस्यैव -
फणिभाषितभाष्याब्धेः शब्दकौस्तुभ उद्धृतः ।
तत्र निर्णीत एवार्थः सङ्क्षेपेणेह, कथ्यते।। इति उपोद्धातश्लोक एव प्रमाणम् ।
तथा च तद्वयाख्याने कौण्डभट्टस्य उद्धत इति-अत्र अस्माभिः, इति शेषः' इति वचनादपि शब्दकौस्तुभस्यैव कर्ता हि भूषणकारिकाणामपि कति ज्ञायते । भट्ठोजिदीक्षितकारिकायाः कौण्डभट्टारूयेन तदभ्रातुष्पुत्रेण वैयाकरणभूषणं नाम व्याख्यानं कृतमस्ति । तथैव तेनैव तस्यापि सारमादाय नवीनश्चि विषयान् समावेश्य वैयाकरणभूषणसाराभिधो ग्रन्थोऽपि प्रणीतः सामान्यतः सारशब्देन कस्यापि बृहग्रन्थस्य संक्षेपो बुध्यते किन्त्वत्र न तथा । वैयाकरणभूषणसारे हि भूषणस्य सारसङ्ग्रहातिरिक्तमप्यन्येऽपि बहुशो विषयाः सन्ति । तेन हि कौण्डभट्टो वैयाकरणभूषणस्य व्याख्याता वैयाकरणभूषणसारस्य कर्ता च । अथवा भट्टोजिदीक्षितकारिकासंग्रहस्यैवे. व्याख्यानमेव वैयाकरणभूषणमिति ।
वैयाकरणभूषणे हि चतुर्दशवैयाकरणप्रमेया निरूपिताः ते च धात्वथैः। लकारार्थ-सुबर्थ--नामार्थ-समासशक्ति-शब्दशक्ति--नबर्थ-निपातार्थ-भावप्रत्ययार्थ-देवताप्रत्ययार्थ-अभेदकत्वसङ्ख्या-सङ्ख्याविवक्षा-कृत्प्रत्ययाद्यर्थ-स्फोटनिर्णयाश्च । ग्रन्थप्रयोजनं निरूपयन् ग्रन्थकारः कथयति -
"पाणिन्यादिमुनीन् प्रणम्य पितरं रङ्गोजिभट्टाभिधं
द्वैतध्वान्तनिवारणादिफलिकां पुम्भाववाग्देवताम् ।
ढुण्ढिं गौतमजैमिनीयवचनव्याख्यातृभिर्दूषितान्
प्रति (उपसर्गः)
उपसर्गाणाम् उदाहरणानिः:
वर्गः:उपसर्गाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
व्याकरणदार्शनिकग्रन्थाः
कौण्डभट्टस्य वैयाकरणभूषणं, वैयाकरणभूषणसारश्च
सिद्धान्तानुपपत्तिभिः प्रकटये तेषां वचो दूषये ।। इति ।
भूषणसारस्य च बहवष्टीकाग्रन्थी लभ्यन्ते । तेषु हि वनमालिनो भट्टोजिदीक्षितस्य मतोन्मज्जिनी, हरिबल्लभस्य दर्पणः, मन्नुदेवस्य कान्तिः, ( लघुदर्पणः । बृहंददर्पणश्च ) हरिरामस्य, ‘काले' इत्युपनामकस्य काशिका, भैरवमिश्रस्य परीक्षा, महानन्दस्य महानन्दी, लधुभूषणकान्तिश्व, गोपालशास्त्रिणः सरला रामप्रसादत्रिपाठिनः सुबोधिनी' टिप्पणी, कृष्णमित्रस्य वैयाकरणभूषणसारव्याख्या, रत्नप्रभाख्या, खुद्दीझाशर्मणस्तिङर्थवादसारः अनन्तशास्त्रिणो बृहडिप्पणी, बालकृष्णपञ्चोलीमहाशयस्य प्रभा, गुरुप्रसादशास्त्रिणो, विवृतिः, रुद्रनाथस्य विवृतिश्च ज्ञाताः ।
हरिबल्लभस्तु बल्लभाख्यस्य पुत्रः कुर्माचलीयः १८०० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् । हरिभट्टस्तु केशवदीक्षितसुतः सखीदेवीगर्भज़ः १८५४ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् । मन्नुदेवों हि वैद्यनाथशिष्यः १८५० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान भैरवमिश्रस्तु भवदेवपुत्रः, अगस्त्यगोत्रीयः १८८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् ।
नागेशभट्टस्य वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा
महावैयाकरणेन नागेशभट्टेनाऽपि वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषाख्यो वैयाकरणदार्शनिकग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । अस्य हि वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषां लघुमजूषा 'परमलघुमञ्जूषां चेति श्यः पाठः दृश्यन्ते । तेषु यत्र कुत्र पाठभेदो विषयभेदश्चापि दृश्यते । मङ्गलाचरणपद्यं तु सर्वत्र समानमेव । तदनन्तरवाक्ये हि तत्र तत्र भिन्नता दृश्यते । यथा--
तत्र वाक्यस्फोटो मुख्यो लोके'•• ••• इति लघुमजूषायाम् |
तत्र वर्णपदवाक्यभेदेन स्फोठस्त्रिधा'•• •••इति परमलघुमञ्जूषायाम् ।
परमलधुमञ्जूषायास्तु कालिकाप्रसादस्य ज्योत्स्ना, वंशिधरमिश्रस्य वंशी, अलखदेवस्य तत्त्वप्रकाशिका, नित्यानन्दस्य टिप्पणी च प्रसिद्धाष्टीकाः । नागेशो हि षड़वैयाकरणेष्वन्यतमश्नरमश्च । मुनित्रयं तथा व्याडिर्भतृहरिनागेशश्च ति षड्वैयाकरणाः । अनेन हि नैयायिकमीमांसकादिदूषिता वैयाकरणसिद्धान्ता युक्तिपूर्वकं पुनः स्थापितांः । शब्दानुशासनस्य प्रायोगिकपक्षे 'यथा पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिजयादित्यरामचन्द्राणां स्थान तथैव व्याकरणस्य दार्शनिकपक्षे प्रथमाचार्यः स्फोटायनस्ततश्चौदुम्बरायणो वाष्र्यायणिः ग्रास्कः; । व्याडिः पतञ्जलिः भर्तृहरिः भट्टोजिदीक्षितः कौण्डभट्टो नागेशश्चति ।
तारानाथतर्कवाचस्पतेः शब्दार्थरत्नम्
तारानाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्येण शब्दार्थरत्नं नाम ग्रन्थरत्नं प्रणीतमस्ति । प्रणेताऽस्य वङ्गदेशीय इति तभूमिकालेखाज्ज्ञायते । तस्य च स्थितिकालो १८९०-११७० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमीयते शब्दस्तोममहानिधिभूमिकातः।. | ग्रन्थस्यास्य प्रयोजनं निर्दिशतः ग्रन्थकारेणैवोक्तं यद्यथाहि लुप्तप्रायभाष्यो-. द्धरणाय भर्तृहरिणा वाक्यपदीयं कृतं तथैव लुप्तप्रायस्य वाक्यपदीयस्याल्पायासेन बोधार्थी ग्रन्थोऽयं कृत इति । ग्रन्थेऽस्मिन् त्रीणि काण्डानि सन्ति आगमकाण्डं वाक्यकाण्डं पदकाण्डञ्च । ग्रन्थोऽयं व्याकरणदर्शनबोधाय नितान्तमेवोपयोगी दृश्यते । तेनाऽसावन्वर्थनामा।
इन्द्रदत्तस्य फक्किकाप्रकाशः
प्राज्ञप्रकाण्डस्य इन्द्रदत्तस्य फक्किकाप्रकाशो यद्यपि महाभाष्यं संक्षेपेण समालोचयति तथाप्यसौ व्याकरणस्य सैद्धान्तिक पक्षमूदभावयति । अत्र हि षोडश प्रकरणानि । प्रणेताऽस्य किदेशिको वा किंकालिक इति तु नैवास्माकं ज्ञातम् ।
वादार्थसङ्ग्रहः
प्रकरणेऽस्मिन् वादार्थसङ्ग्रहोऽप्यवश्यमेव स्मर्तव्यः । अत्र हि व्याकरणस्य कारक-समास-आख्यातप्रभृतिसर्व विषयाः साङ्गोपाङ्ग विवेचिताः। तत्र हि भावानन्दसिद्धान्तवागीशप्रणीतं षट्कारकविवेचनं, जयरामभट्टाचार्यप्रणीतः कारकवादार्थः, समासवादः, तेनैव व्याख्यातरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यप्रणीत आख्यातवादश्च नितान्तमेवोपयोगिनो ग्रन्थाः। आख्यांतवादे हि रामकृष्णस्य व्याख्याऽपि लभ्यते ।
गोकुलनाथस्य पदवाख्यरत्नाकरः
महाप्राज्ञेन गोकुलनाथेनाऽपि व्याकरणदर्शनमधिकृत्य पदवाक्यरलाकरो नाम : | ग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । असौ हि मैथिलः १७४०-१८१० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् । ग्रन्थेऽस्मिन् समस्ता अपि ब्याकरणविषया विशेषेण कारकविषयः सप्रपञ्च निरूपिताः । अस्योपरि यदुनाथमिश्रस्य गूढार्थदीपिका व्याख्या लभ्यते ।
रामाज्ञापाण्डेयस्य व्याकरणदर्शनभूमिका
रामाज्ञापाण्डेयस्ये व्याकरणदर्शनभूमिका व्याकरणदर्शनप्रकरणे महत्वपूर्णः सङ्ग्रहः । अत्र हि व्याकरणदर्शनस्य सर्वेऽपि पक्षाः सप्रपञ्च विवेचिताः । असौ हि देवनारायणस्य शिष्यो व्याकरणस्य ख्यातयशस्को विद्वान् । ग्रन्थेऽस्मिन् शब्दार्थनिरूपण-शब्दार्थसम्बन्धनिरूपणं, गुणनिरूपणं, साधननिरूपणं, क्रियानिरूपणं, वृत्तिनिरूपणं, चेति पञ्चाध्यायाः ।
रङ्गनाथपाठकस्य स्फोटदर्शनम्
श्रीमती रङ्गनाथपाठकेन स्फोटदर्शनं नाम ग्रन्थो देशभाषामाश्रित्य प्रणीतीऽस्ति । अत्रं हि वैयाकरणसम्मतस्फोटः साङ्गोपाङ्ग निरूपितोऽस्ति । एवमेव सत्यकामवर्मणो व्याकरणस्य दार्शनिकभूमिकाऽपि । इत्थं हि स्फोटायनादारभ्य प्रवर्ततं व्याकरणदर्शनं सम्प्रत्यपि दिनानुदिनं पल्लवदस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:व्याकरणम् वर्गः:दर्शनशास्त्रम्
परमेश्वर
परमेश्वर: (१३७०-१४६०) केरले जात:. स: नारायण पण्डितस्‍य शिष्य आसीत्‌.
वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
बोलोन्या
बोलोन्या इटली देशस्य एकं नगरम् अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे किञ्चित् प्राचीनं क्षेत्रम् अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उप (उपसर्गः)
उपसर्गाणाम् उदाहरणानिः:
वर्गः:उपसर्गाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जेनोवा
जेनोवा इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५९०
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५९० ५९० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पलेर्मो
पलेर्मो इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५७८
१५७८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५७८ १५७८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सस्तनः
सस्तनाः अस्थिमन्त: प्राणिन: सन्ति। अद्य ५४०० सस्तनजातयः लोके जीवन्ति। तेशु नीलतिमिङ्गिलः एव गरिष्ठः।
सस्तनाः विविधवातावरणेषु जीवन्ति। केचन सस्तनाः शीतलस्थानेषु वसन्ति। तेषां निरन्ध्राः केशाः सन्ति। उष्ट्रादयः मरौ वसन्ति। तिमिङ्गिलाः मत्स्यभेदाः च समुद्रे वसन्ति। वानराः वृक्षेषु वसन्ति।
गणता
महासाम्राज्यम्: Biota
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मैसूरुलोकसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मैसूरुलोकसभाक्षेत्रम् । अत्र अष्ट विधानसभाक्षेत्राणि सन्ति ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महावीरजयन्ती
thumb|200px|right|भगवतः महावीरस्य शिलाशिल्पम् thumb|200px|right|भगवान् महावीरः
महावीरः अथवा वर्धमानमहावीरः जैनधर्मस्य अन्तिमः (२४तमः) तीर्थङ्करः ( ई.पू.५९९वर्षतः-५२७वर्षपर्यन्तम् ) । अस्य जन्मदिनम् एव महावीरजयन्ती इति उच्यते । अयं महावीरः चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ जन्म प्राप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:जैनमतम् वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुमित्रा महाजन
सुमित्रा महाजन (११ अप्रैल १९४३) भारतीयराजनेतृषु अन्यतमा विद्यते । अद्यत्वे भारतीयसंसदि लोकसभाध्यक्षा पदारूढा । इदं पदम् अलङ्कृतवत्योः महिलयोः अन्यतरा विद्यते, अपरा (मीरा कुमार २००९ तः २०१४) । सुमित्रा अष्टवारं संसत्सदस्यारूपेण (इन्दौर लोकसभा क्षेत्रे) चिता। सा इन्दौर नगरे सुमित्रा ताई इति नाम्ना प्रसिद्धा ।
बाल्यं, शिक्षा च
१९४३ तमस्य वर्षस्य अप्रैलमासस्य १२ दिनाङ्के महाराष्ट्रराज्यस्य चिपलूननगरे सुमित्रायाः जन्म अभवत् । सा स्नातकोत्तरा एल०एल०बि० (LLB) च इन्दौर-नगरस्थिते इन्दौरविश्वविद्यालये (वर्तमान देवी अहिल्या विश्वविद्यालये) अपठत् । पुस्तकवाचनं, सङ्गीतश्रवणं, गायनं, चलच्चित्रदर्शनं च तस्याः प्रमुखाः ऋचयः सन्ति ।
राजनैतिकजीवनम्
सा १९८९ तमे वर्षे मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वमुख्यमन्त्री प्रकाश चन्द्र सेठी विरुद्धं प्रथमवारं लोकसभानिर्वाचनं जितवती । सुमित्रा महाजन इत्येषा केन्द्रियमन्त्रिमण्डले (२००२ - २००४) आसीत् । सा मानवसंसाधनमन्त्रित्वेन, सञ्चारविभागमन्त्रित्वेन, पेट्रोलियममन्त्रालयमन्त्रित्वेन च शपथग्रहणम् अकरोत् । सा लोकसभानिर्वाचने सदैव अपराजिता ।
लोकसभा अध्यक्षता
६ जून २०१४ तमे सा निर्विरोधं लोकसभाध्यक्षा चिता । प्रथमवारं भारतीयजनतापक्षस्य कोऽपि सांसदः लोकसभाध्यक्षः अभवत् ।
टिप्पणी
वर्गः:लोकसभा वर्गः:१९४३ जननम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
मण्ड्यमण्डलम्
निर्देशाङ्काः
मण्ड्यनगरं तावत् ७६°१९° - ७६७°२०° - पूर्वरेखांशे १२° १३° – १३°१४° उत्तराक्षांशे च निर्देशितम् अस्ति ।
नद्यः
कावेरी, हेमावती, लोकपावनी, लक्ष्मणतीर्थं, शिंषा, च नद्यः अत्र प्रवहन्ति । अतः एतत् कृषिसमृद्धं मण्डलम् अस्ति । अत्र कृष्यर्थं प्रधानं जलस्रोतः कावेरीनदी एव । कावेरीनद्याः कृष्णराजसागर इति जलबन्धात् जलं मण्ड्यमण्डलसय कृषिक्षेत्रेषु प्रवहति ।
कृषिः
अत्र व्रीहिः, रागि, नारिकेलं, द्विदलधान्यानि, इक्षुः च अधिकतया प्ररोहन्ति । शर्करोत्पादनं प्रधानः उद्यमः अस्ति ।
उपमण्डलानि-७
अत्र मण्ड्य, मद्दूरु, मळवळ्ळि, पाण्डवपुर, नागमङ्गल, कृष्णराजपेटे, श्रीरङ्गपट्टण, इति सप्त उपमण्डलानि भवन्ति ।
१)श्रीरङ्गपट्टणम्
पौराणिकरीत्या एतत् आदिरङ्गक्षेत्रम् अस्ति । गौतमक्षेत्रं श्रीरङ्गपुरी इति अपि नामनि स्तः । आंग्लाः एतत् नगरं श्रीरङ्गपटाम् इति उक्तवन्तः । अधुना श्रीरङ्गपट्टणम् इति ख्यातम् अस्ति । गौतमऋषिः अत्र श्रीरङ्गनाथम् आराधितवान् । कावेरी मातुः अपेक्षानुसारं श्रीकावेरी स्वस्य कृते एतत् स्थलं स्वीकृतवती । अत्र कावेरी श्रीरङ्गनाथस्य पादयोः समीपे उपविष्टा अस्ति इत्येव अंशः अत्र साक्ष्यं वदति (सि हयवदन राव –मैसूरु गेजेट)। एतत् एकं द्वीपम् अस्ति ५ कि.मीटर* २ कि.मी विस्तारितम् अस्ति । कावेरीनदी परितः प्रवहति । अस्य स्थलस्य १२ शतकपर्यन्तस्य चारित्रिकी प्राचीनता अस्ति । गङ्गराजानां अधिकारी तिरुमलः क्रिस्ताब्दे ८९४ तमे वर्षे एतं द्वीपम् अन्विष्य वने श्रीरङ्गनाथं प्रतिष्ठापितवान्। ’श्रीरङ्गनाथमूर्तिः स्वयं व्यक्ता आसीत् । अधिकारी अन्विष्य मन्दिरं निर्माय पूजितवान्’ इत्यपि अन्यः आधारः सूचयति । अनन्तरं चोळराजाः होय्सलराजाः स्वल्पकालं यावत् अत्र शासनम् कृतवन्तः । विजयनगरराजानां समये परितः दुर्गस्य निर्माणं कृतवन्तः । मैसूरुराजानां प्रशासनकाले (१५६५-१६१०) श्रीरङ्गपट्टणं मैसूरराजानां अधिनम् आसीत् । टिप्पु सुल्तान् हैदर अलि प्रशासनकाले (१७९९तमे वर्षे) चतुर्थमैसूरुयुध्दानन्तरम् एतत् द्वीपम् आंग्लानां वशे आसीत् । तदनन्तरं मैसूरुराजानां प्रशासने योजितम् अभवत् । श्रीरङ्गपट्टणस्य प्रमुखः आकर्षणीयः विषयः श्रीरङ्गनाथदेवालयः अस्ति । उत्तमं महाद्वारम् उन्नतं गोपुरं च स्तः । गर्भगृहे श्रीरङ्गनाथस्वामी शयानः १५ पादपरिमितः विस्तारवान् च  अस्ति । अत्र आदिशेषः स्वयं रक्षणं करोति । लक्ष्मीदेवी गौतममुनिश्च पादयोः समीपे सेवां कुर्वन्तौ तिष्ठतः । श्रीरङ्गनायकी एव श्रीरङ्गनाथस्य पत्नी । तस्याः निमित्तम् एकं पृथक् गर्भगृहम् अस्ति । अत्र रथसप्तमीपर्वणि ब्रह्मरथोत्सवः प्रचलति । अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्री विजयनरसिंहदेवालयः (१७ शतकीयः) आञ्जनेयदेवालयः, अम्बेगालुकृष्णः, गङ्गाधरेश्वरः, अन्ये च वैष्णव मठाः च दर्शनीयाः सन्ति ।
२)होस कन्नम्बाडी
श्रीवेणुगोपालस्वामिमन्दिरं कृष्णराजसागर जलबन्धकारणात् जलानयनप्रदेशे जले मग्नम् आसीत् । एतस्य ११००- वर्षप्राचीनः इतिहासः अस्ति एतस्य मन्दिरस्य । ७९ वर्षानन्तरं पुनः निर्मितम् अस्ति । द्राविडहोय्सलशैल्योः मेलनम् अस्मिन् मन्दिरे पश्यामः। नक्षत्ररुपे उन्नतप्रदेशे २००*६० मीटर परिमितः विस्तारवान् अयं देवालयः खोडेसंस्थया निर्मितः शिल्पकलावैभवयुक्तः च अस्ति ।
४. मेलुकोटे
एषा श्रीरामानुजार्याणां लीलाभूमिः । एतत् स्थानं तिरुनारायणपुरं, (दक्षिणबदरी) यादवाद्रिः नारायणाद्रिः वेदाद्रिः यदुगिरि इत्यपि कथयन्ति । उन्नतप्रदेशे यदुगिरिपर्वतस्थले (३५८९ पादपरिमितम्) उन्नतस्थाने निर्मितदुर्गम् इति कारणतः प्रसिद्धयात्रास्थलम् एतत् । दक्षिणभारते स्थितेषु चतुर्षु वैष्णवक्षेत्रेषु मेलुकोटे अन्यतमम् । अन्यानि क्षेत्राणि काञ्ची, तिरुपतिः श्रीरङ्गम् । अत्र श्रीचेलुवनारायणस्वामिमन्दिरम् अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । पर्वतप्रदेशे स्थितं योगानरसिंहमन्दिरम् अपरं सुन्दरं देवस्थानम् अस्ति । कृतयुगादारभ्य अत्र पूजा प्रचलति इति विशेषः । ब्रह्मणा पूजितः, तस्य मानसपुत्रेण सनत्कुमारेण भूलोके अत्र स्थापितः देवः अत्र अस्ति इत्यभिप्रायः। श्रीरामानुजाचार्याः क्रिस्ताब्दे १११० तमे वर्षे प्रतिष्ठापितवन्तः इति चारित्रिकः आधारः अस्ति । चेलुवनारायणस्वामिदेवालयः २८० पादपरिमितः चौकाकारे अस्ति । होय्सलराजा बिट्टिदेवः अथवा विष्णुवर्धनः अस्य देवालयस्य अभिवृद्धये कारणपुरुषः इति स्पष्टमस्ति । श्री चेलुवनारायणस्वामिनः मनमोहका भङ्गी अत्यन्तम् आकर्षिका अस्ति । एतं वैरमुडि राजमुडि, कृष्णराजमुडि इति किरीटैः निर्दिष्टदिनेषु अलङ्कुर्वन्ति । तेन वैरमुडि-उत्सवः, राजमुडि-उत्सवः, कृष्णराजमुडि-उत्सवः इत्यादयः आचरन्ति । वैरमुडि- उत्सवः वैभवपूर्णः अस्ति । एतदुत्सवं वीक्षितुं लक्षाधिकजनाः रात्रौ अत्र आगच्छन्ति । पर्वतप्रदेशे स्थितः योगानरसिंहः भक्तप्रह्लादस्य तपसः फलरूपेण प्रत्यक्षम् आगतः इति विश्वासः अस्ति । एषः देवः चतुर्भुजः भव्यमूर्तिरुपः अत्रत्यम् अत्यन्तम् आकर्षकं स्थानम् कल्याणीतीर्थम् । अक्कनकोळ, तङ्गियकोळ, रायगोपुरं (६० पादपरिमितोन्नतौ स्थिताः निराधाराः चतुस्तम्भाः एकशिलानिर्मिताः । धनुष्कोटिः इति तीर्थक्षेत्रं देवालयतः (एक)१ कि.मीटर् दूरे अस्ति । पौराणिकविषयानुसारं श्रीरामः सीतासहितः अत्र आगतवान् । सीतायाः स्नानार्थं बाणप्रयोगेण जलोद्गमनम् कृतवान् इति स्थलपुराणम् अस्ति ।
६)आदिचुञ्चनगिरिः (नागमङगलम्)
अत्र भगवान् परमेश्वरः आगत्य वासं कृत्वा चुञ्चनामाङ्तस्य राक्षसस्य वधं कृतवान् अतः एषः गिरिः चुञ्चगिरिः इति प्रसिद्धः अस्ति । उन्नतिः १९६० मीटर् । अन्या कथा एवमस्ति । शिवकपालदुत्पन्नाय सिद्धयोगिने स्वयं शिवः दर्शनं दत्त्वा स्वपीठेन साकं प्रतिनिधिरुपेण कञ्चित् सिद्धयोगिनं तत्र त्यक्तवान् । स्वयम् पञ्चप्राणैः पञ्चलिङ्गाकृतिरूपेण स्थितवान् । क्षेत्रदेवतारुपेण आदिशक्तिरुपिणी देवी अत्र स्थापिता अस्ति । अत्रत्य पुण्यतीर्थानि गविसिद्धेश्वरः, चेळूरुकम्ब, गळिगे कल्लूरु, कत्तलुसोमेश्वरः नागचावडिभैरवमन्दिरं च । अन्नदानार्थं प्रसिद्धम् अय्यनमठम् अथवा अन्नदानीमठम् अस्मिन् क्षेत्रे अस्ति ।
मार्गः
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रेक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । मेलुकोटे, सोमनाथपुरम्, क्रुष्णराजसागरजलाशयम्, रङ्गनतिट्टु च सन्ति । कृष्णराजसागरजलबन्धः, बृन्दावनोद्यानम्, श्रीरङ्गपट्टणं, मेलुकोटे, रङ्गनतिट्टु कोक्करेबेळ्ळूरु ,सोमनहळ्ळिअम्मनदेवालयः, मुळ्ळनकट्टेदेवालयः, सोमनाथपुरदेवालयः, शिवनसमुद्रजलपातः, आदिचुञ्चनगिरिक्षेत्रम्, मुत्तेत्तिक्षेत्रम्, भीमेश्वरि,केरेकण्णूरु, बसवरळु माधवरायदेवालयः, निमिशाम्बामन्दिरं,  देवरमने मूडिगेरे
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:मण्ड्यमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
डिण्डोरीमण्डलम्
भौगोलिकम्
डिण्डोरीमण्डलस्य विस्तारः ७,४७० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अनूपपुरमण्डलं, पश्चिमे उमरियामण्डलम्, उत्तरे जबलपुरमण्डलं, दक्षिणे छत्तीसगढराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले नर्मदानदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं डिण्डोरीमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७,०४,५२४ अस्ति । अत्र ३,५१,९१३ पुरुषाः, ३,५२,६११ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ९४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ९४ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.३२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००२ अस्ति । अत्र साक्षरता ६३.९०% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः । ते- डिण्डोरी, शाहपुरा ।
कृषिः वाणिज्यं च
बॉक्साइट, अङ्गारः, चूर्णपाषाणः इत्यादयः अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः खनिजाः सन्ति ।
राष्ट्रिय-जीवाश्म-उद्यानं, घुघवा
डिण्डोरीमण्डलस्य घुघवा इत्यत्र राष्ट्रिय-जीवाश्म-उद्यानम् अस्ति । जीवाश्म-उद्यानेषु समग्रे एशिया-खण्डे अस्य उद्यानस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । घुघवा इत्यत्र अनेकानां वृक्षाणाम् अवशेषाः प्राप्ताः ये कालान्तरे पाषाणत्वेन परिवर्तिताः अभवन् । ’डायनासोर’ इत्यस्य प्राणिनः अण्डानि अपि प्राप्तानि । अतः बहुसङ्ख्याकाः जनाः द्रष्टुं तत्र गच्छन्ति । इदं स्थलम् आकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति ।
जलपान कैफेटेरिया एवं कपिलधारा-कलाकेन्द्रम्
जलपान कैफेटेरिया एवं कपिलधारा-कलाकेन्द्रम् अमरकण्टक-नगरात् ५ कि. मी. दूरे अस्ति । इदम् एकं रमणीयस्थलम् अस्ति । अस्य निर्माणम् एकस्मिन् तडागे कारितम् अस्ति । पर्यटकाः तत्र गत्वा आदिवासि-खाद्यविशेषाणां, ’चाईनीज’-खाद्यविशेषाणां च आनन्दं प्राप्नुवन्ति । डिण्डोरीमण्डलस्य सर्वे हस्तशिल्पिनः स्वकीयानां कलाकृतीनां निर्माणं कुर्वन्ति । ततः परं ताः कलाकृतयः कपिलधारा-कलाकेन्द्रं प्रेषयन्ति । तत्पश्चात् कपिलधाराकेन्द्रे तासां कलाकृतीनां क्रय-विक्रयश्च भवति ।
कपिलधारा-जलप्रपातः
कपिलधारा-जलप्रपातः अमरकण्टक-नगरात् ५ कि. मी. दूरे अस्ति । अयं नर्मदायाः प्रथमः जलप्रपातः अस्ति । अत्र ७० फीट उपरिष्टात् जलं पतति । अस्य प्रपातस्य अधः स्थित्वा स्नानात् पुण्यप्राप्तिर्भवति । उच्यते यत् यदा नर्मदा रुष्टा गच्छन्ती आसीत् तदा कपिलमुनिना तस्याः मार्गः अवरुद्धः किन्तु रुष्टा नर्मदा ततः मार्गम् उल्लङ्घ्य अग्रे गतवती ।
कारोपानी
कारोपानी डिण्डोरी-नगरात् ७३ कि. मी. दूरे अस्ति । अस्मिन् अरण्यानि सन्ति । तेषु अरण्येषु प्राणिनः स्वच्छन्दरीत्या भ्रमणं कुर्वन्ति । तेषु मृगाः, भल्लुकाः, वानराः इत्यादयः प्राणिनः सन्ति । तेषाम् अरण्यानां प्राकृतिकसौन्दर्यम् अपि रमणीयम् अस्ति । जनेभ्यः विहाराय इदं सुन्दरं स्थलम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://dindori.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/320-dindori.html
सुब्रह्मण्यषष्ठी
मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षे षष्ठ्यां तिथौ आचर्यते एतत् पर्व । अस्य पर्वणः शास्त्रीयं नाम अस्ति “स्कन्दषष्ठी” (सुब्रह्मण्यषष्ठी} इति । यद्यपि एतत् षष्ठ्यामेव आचर्यमाणं पर्व तथापि तत्पूर्वतिथिः युक्ता चेत् श्रेष्ठम् इति मन्यते ।
तद्दिने भानुवासरः वैधृतियोगः च अस्ति चेत अत्यन्तं प्रशस्तं दिनं तत् । एतादृशः योगः भवति चेत सा “चम्पाषष्ठी” इति उच्यते । अस्य पूर्वदिनं पञ्चमी अपि स्कन्दस्य प्रशस्तं दिनमेव । अस्मिन् षष्ठीदिने स्कन्दः तारकासुरस्य संहारम् अकरोत् । पञ्चम्यां तिथौ स्कन्ददेवसेनयोः विवाहः सञ्जातः । स्कन्दः श्रीयोगम् अप्राप्नोत् च । अतः पञ्चमी षष्ठी चेति दिनद्वयमपि स्कन्दपूजार्थं प्रशस्तमेव इति वदति महाभारतम् ।
thumb|250px|right|वल्लिदेवसेनसहितः मयूरवाहनः सुब्रह्मण्यः
स्कन्दः, षण्मुखः, कुमारः, कार्त्तिकेयः, सुब्रह्मण्यः इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः पूज्यमानस्य सुब्रह्मण्यस्य आराधनं सर्वेपि कर्तुम् अर्हन्ति । सुब्रह्मण्यः चतुरः पुरुषार्थान् अपि प्रदानयोग्यः परादेवः अस्ति । आयुरारोग्यवृध्यर्थं, ब्रह्मज्ञानप्राप्त्यर्थम्, अपस्मार-कुष्ठादीनां महारोगाणां निवारणार्थं, भूतपीडापरिहारार्थं, सन्तानसौभाग्यार्थं, पुष्टि-तुष्टि-कीर्तिप्राप्त्यर्थं, शत्रुजयार्थं च स्कन्दपूजनं कुर्वन्ति ।
५९१
५९१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।