cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
जातिव्यवस्थायाः इतिहासः
समाजे एतादृशाः जनाः आसन् ये एतेषु ३ वर्गेषु कस्यापि अन्तर्गतं न पतन्ति स्म । एते जनाः मानवरूपेण अशुद्धयः इति मन्यन्ते स्म । समाजे त्रयः समूहाः राजा च एतेषां जनानां किमपि कार्ये ध्यानं न दत्तवन्तः। एते जनाः शूद्राः बहिष्कृताः वा इति उच्यन्ते स्म। शूद्राणां कठोरनियमाः आसन् तथा च केचन इव आसन् यथा ते दिवा भ्रमणं कर्तुं न शक्नुवन्ति यतः तेषां छाया उच्चजातीयस्य उपरि पतति स्म। एतेन उच्चवर्णीयः व्यक्तिः अशुद्धः भविष्यति। अन्ये केचन प्रतिबन्धाः आसन् यत् ते साम्प्रदायिककूपस्य जलस्य उपयोगं कर्तुं वा मन्दिरपरिसरं प्रविष्टुं वा उच्चजातीयजनः यत्र भोजनं करिष्यति तत्र भोजनं कर्तुं वा न शक्नुवन्ति यतः तेषां अस्तित्वं अशुद्धं मन्यते स्म एतेषु सर्वेषु विषयेषु तेषां संलग्नता तानि तत्तदानि वस्तूनि अशुद्धानि भविष्यन्ति, उच्चवर्णीयः कोऽपि तस्य सम्पर्कं कर्तुं न शक्नोति। ते शौचालयस्य शोधनं, कचराणां निष्कासनं, केशच्छेदनं, जूतानां स्थापनम् इत्यादीनि कार्याणि कुर्वन्ति स्म । मूलतः तेषां कार्याणि अस्वच्छतायुक्तानि किन्तु अतीव आवश्यकानि इति व्यवह्रियन्ते स्म। एतदेव कारणं यत् तेषां समाजस्य भागः भवितुं अनुमतिः आसीत् किन्तु अस्पृश्यानां अमानवजीवानां इव व्यवहारः कृतः आसीत् ।
अस्माकं देशे अद्यापि जातिव्यवस्था अतीव प्रचलिता अस्ति किन्तु विशेषतः नगरक्षेत्रेषु तस्याः तीव्रता अवश्यमेव न्यूनीकृता अस्ति। नगरीयक्षेत्रेषु जनाः द्रुतगतिजीवने एतावन्तः व्यस्ताः सन्ति यत् ते कस्यचित् व्यक्तिस्य जातिपृष्ठभूमियोः विषये बहु ध्यानं न ददति। यदि व्यक्तिः स्वस्य परिश्रमस्य कारणेन पदं वा पदं वा प्राप्तवान् यत् सम्माननीयम्। ग्राम्यक्षेत्रेषु यद्यपि तस्य न्यूनीकृतं यत् किञ्चित् दशकपूर्वं आसीत् तस्य तुलने, जातिव्यवस्था अद्यापि प्रचलति। ग्राम्यतः नगरपर्यन्तं प्रवासस्य बहुभागः अस्य कारणात् भवति। जनाः स्वस्य वंशानुगतं स्थितिं त्यक्त्वा स्वस्य जातिपृष्ठभूमिसम्बद्धं जीवनं निर्मातुं नगरीयस्थानेषु आगच्छन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:समाजशास्त्रम्
जालकम्
एतत् जालकम् अपि कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् जालकम् आङ्ग्लभाषायां ॥॥ इति उच्यते । एतत् जालकम् भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । अनेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आम्रशुण्ठी
एषा आम्रशुण्ठी अपि भारते वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । आम्रशुण्ठी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा आम्रशुण्ठी आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । अनया आम्रशुण्ठ्या उपसेचनम्, अवलेहः, ताक्रम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लेखाशास्त्रम्
(vii) संचारः - इच्छुकानाम् उपयोक्तृणां समूहं तदा निष्कर्षाणां विषये सूचितं भवति यदा सूचनायाः संकलनं, परीक्षणं, व्याख्या च भवति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
३१ मई
३१ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकैकपञ्चाशत्तमं (१५१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकद्विपञ्चाशत्तमं (१५२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२ जून
२ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकत्रयःपञ्चाशत्तमं (१५३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकचतुःपञ्चाशत्तमं (१५४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१ जून
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नवदेहलीमण्डलम्
नवदेहलीमण्डलं (नई दिल्ली ज़िला, New Delhi district) भारतस्य प्रशासनिकमण्डलम् अस्ति यत्र भारतस्य राजधानी नवदेहली अस्ति । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति नवदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कन्नाट् प्लेस् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
४ जून
४ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकपञ्चपञ्चाशत्तमं (१५५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकषट्पञ्चाशत्तमं (१५६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तरबाई शिण्डे
ताराबाई शिंदे (१८५०–१९१०) एका नारीवादी कार्यकर्ता आसीत्‌। सा १९ शताब्द्यां भारते पितृसत्तात्मकतायाः जातिस्य च विरोधं कृतवान् । सा "स्त्री पुरुष तुलना" इति प्रकाशितग्रन्थेन प्रसिद्धा अस्ति । मूलतः १८८२ तमे वर्षे मराठीभाषायां प्रकाशितम् । अयं पुस्तिका जाति-पितृसत्ता-समालोचना अस्ति, प्रायः प्रथमः आधुनिकः भारतीयः नारीवादी ग्रन्थः इति मन्यते । तस्मिन् काले अतीव विवादास्पदम् आसीत् यतः एतत् हिन्दुधर्मग्रन्थान् महिलानां उत्पीडनस्य स्रोतः इति आव्हानं ददाति स्म । एषा प्रत्ययः अद्यत्वे अपि विवादास्पदः अस्ति । सा सत्यशोधकसमाजस्य सदस्या आसीत् ।
प्रारम्भिकजीवनं कुटुम्बं च
मराठापरिवारे १८५० तमे वर्षे वर्तमानमहाराष्ट्रस्य बेरारप्रान्तस्य बुलधानानगरस्य बापूजी हरि शिंदे इत्यस्याः गृहे जन्म प्राप्य पुणेनगरस्य सत्यशोधकसमाजस्य संस्थापकसदस्या आसीत् । तस्याः पिता राजस्वस्य उपायुक्तस्य कार्यालये कट्टरपंथी मुख्यलिपिकः च आसीत्, सः १८७१ तमे वर्षे "Hints to the Educated Natives" इति पुस्तकमपि प्रकाशितवान् । तस्मिन् क्षेत्रे बालिकानां विद्यालयः नासीत् । ताराबाई एकमात्रं कन्या आसीत्, तस्याः पिता तस्याः मराठी, संस्कृतम्, आङ्ग्लभाषां च पाठयति स्म । तस्याः चत्वारः भ्रातरः अपि आसन् । ताराबाई इत्यस्याः विवाहः अतीव युवावस्थायां आसीत्, परन्तु तत्कालीनानाम् अन्येषां अधिकांशमराठीपत्नीनां अपेक्षया गृहे अधिकं स्वतन्त्रता प्रदत्ता यतः तस्याः पतिः तस्याः मातापितृगृहं गतः। तस्याः सन्तानः नासीत्, एतत् विकल्पं सा सक्रियरूपेण कृतवती, यस्मिन् समाजे निःसन्ततिविवाहिता विडम्बना आसीत् तस्य सम्मुखे रक्षति स्म ।
सामाजिक कार्य
शिंदे सामाजिककार्यकर्तृणां जोतिरावस्य सावित्रीबाई फुले च सहकर्मी आसीत् । पतिपत्नी द्वौ अपि सत्यशोधकसमाजस्य संस्थापकसदस्यौ आस्ताम् । ज्योतिरावः, सावित्रीबाई, ताराबाई च अवगच्छन् यत् कथं लिङ्गभेदः जातिभेदः च पृथक् पृथक् विद्यते, कथं परस्परं सम्बद्धौ स्तः इति । फुले दम्पत्योः १८४८ तमे वर्षे निम्नजातीयबालिकानां कृते विद्यालयः आरब्धः ।१८५४ तमे वर्षे विवाहनिषिद्धानां समाजात् बहिष्कृतानां च उच्चजातीयविधवाणां कृते आवासस्य आश्रयस्थानं आरब्धवन्तः । पश्चात् ते एतयोः उपक्रमयोः ताराबाई इत्यस्याः संलग्नतां कृत्वा अस्मिन् क्षेत्रे तस्याः संस्कारं कृतवन्तः।
"स्त्री पुरुष तुलना"
ताराबाई शिंदे इत्यस्य लोकप्रियं साहित्यिकं कृतिः "स्त्री पुरुष तुलाना" अस्ति । शिंदे स्वनिबन्धे जातिसामाजिकवैषम्यं, तथैव अन्येषां कार्यकर्तृणां पितृसत्तात्मकदृष्टिकोणानां आलोचनां कृतवती ये हिन्दुसमाजस्य जातिं विरोधस्य मुख्यरूपं दृष्टवन्तः । सुसी थारु, के. ललिता च मते "...स्त्री पुरुष तुलाना भक्तिकालस्य काव्यस्य अनन्तरं प्रथमः पूर्णरूपः विद्यमानः च नारीवादी तर्कः सम्भवतः अस्ति। परन्तु ताराबाई इत्यस्य कार्यम् अपि महत्त्वपूर्णम् अस्ति यतोहि यस्मिन् काले बुद्धिजीविनः कार्यकर्तारः च मुख्यतया एकस्याः हिन्दुविधवायाः जीवनस्य कष्टानां विषये चिन्तिताः आसन् तथा च महिलानां उपरि कृतानां अन्येषां सुलभपरिचयानाम् अत्याचारानाम् विषये ताराबाई शिंदे वैचारिकं समावेशयितुं विश्लेषणस्य व्याप्तिम् विस्तृतं कर्तुं समर्थः अभवत् । सर्वत्र स्त्रियः अपि तथैव पीडिताः इति सा सूचयति”, इति ।
स्त्री पुरुष तुलाना एकस्य लेखस्य प्रतिक्रियारूपेण लिखिता यत् १८८१ तमे वर्षे पुणेतः प्रकाशितस्य रूढिवादीनां वृत्तपत्रे पुणे वैभवे सूरतनगरस्य विजयलक्ष्मी इत्यस्याः ब्राह्मणविधवायुवायाः विरुद्धं आपराधिकप्रकरणस्य विषये प्रकाशितम् आसीत्, यस्याः कृते स्वस्य अवैधपुत्रस्य हत्यायाः दोषी अभवत् सार्वजनिकअपमानस्य बहिष्कारस्य च भयात् फाँसीयाः दण्डः दत्तः (पश्चात् आजीवनं परिवहनार्थं अपीलं कृत्वा परिवर्तनं कृतम्)। शिंदे पुनर्विवाहनिषिद्धैः उच्चजातीयविधवाभिः सह कार्यं करोति स्म, विधवानां ज्ञातिभिः गर्भधारणस्य घटनाः अपि जानाति स्म । पुस्तके "सद्स्त्री" "वेश्या" च मध्ये कठिनपाशं स्त्रियः अवश्यं गन्तव्याः इति विश्लेषणं कृतवान् । पुस्तकस्य मुद्रणं १८८२ तमे वर्षे श्री शिवाजी प्रेस, पुणे इत्यत्र नव आन्ना मूल्येन ५०० प्रतिभिः सह अभवत्, परन्तु समकालीनसमाजस्य, पत्रिकायाः च वैरिणः स्वागतस्य अर्थः अभवत् यत् सा पुनः प्रकाशनं न कृतवती । तथापि एतस्य कार्यस्य प्रशंसा मराठी-समाजसुधारकर्तृणा ज्योतिराव-फुले इत्यनेन कृता, यः तरबाई-इत्यस्य नाम चिरंजिविनी (प्रिया पुत्री) इति उल्लेख्य सहकारिभ्यः तस्याः पुस्तिकायाः ​​अनुशंसाम् अकरोत् ।१८८५ तमे वर्षे ज्योतिबा फुले इत्यनेन आरब्धस्य सत्यशोधकसमाजस्य पत्रिकायाः ​​सत्सरस्य द्वितीयाङ्के अस्य ग्रन्थस्य उल्लेखः प्राप्यते तथापि तदनन्तरं १९७५ तमे वर्षे यावत् एतत् ग्रन्थं बहुधा अज्ञातं आसीत्, यदा पुनः आविष्कारः कृतः, पुनः प्रकाशितः च अभवत् । १९७५ तमे वर्षे एस.जी.मल्शे इत्यनेन पुनः प्रकाशितम् । वर्गः:मराठीभाषालेखकाः वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः वर्गः:मराठाजनाः वर्गः:१९१० मरणम् वर्गः:१८५० जननम्
३ जून
३ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकचतुःपञ्चाशत्तमं (१५४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकपञ्चपञ्चाशत्तमं (१५५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २११ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५ जून
५ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकषट्पञ्चाशत्तमं (१५६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकसप्तपञ्चाशत्तमं (१५७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उत्तरदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति उत्तरदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सदरबझार् ।
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
उत्तरपूर्वदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति उत्तरपूर्वदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शहदरा ।
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
६ जून
६ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकसप्तपञ्चाशत्तमं (१५७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकाष्टापञ्चाशत्तमं (१५८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
७ जून
७ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकाष्टापञ्चाशत्तमं (१५८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकनवपञ्चाशत्तमं (१५९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
८ जून
८ जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकनवपञ्चाशत्तमं (१५९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकषष्टितमं (१६०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उत्तरपश्चिमदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति उत्तरपश्चिमदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति काञ्झावाला ।
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मेघनाद साहा
डॉ मेघनाद साहा (মেঘনাদ সাহা, Meghnad Saha) भारत स्य प्रख्यातः वैज्ञानिकः, शिक्षकश्च । डॉ मेघनादः स्वाध्ययनं १९१३ तमे वर्षे समापयत् । तस्मात् वर्षात् आजीवनं सः विज्ञान स्य सेवायै सातत्येन कार्यमकरोत् । १९१३ तमे वर्षे सः 'इण्डियन् साइंस कॉङ्ग्रेस् एसोशिएशन्'-संस्थायाः स्थापनायां महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत् । १९२५ तमे वर्षे सः 'साइंस कॉङ्ग्रेस'-संस्थायाः गणित-भौतिक-विभागयोः अध्यक्षः अभवत् । १९३४-३५ मध्ये डॉ मेघनादस्य प्रयत्नैः 'नेशनल् इंस्टीट्यूट् ऑफ् साइंस'-संस्थायाः स्थापना अभवत् । १९३७ तः १९३९ पर्यन्तं सः तस्याः संस्थायाः सभापतिः आसीत् । सः महेन्द्रलालसर्वकारीयप्रयोगशालायाः पुनारचनाम् अकारयत् । ततः सा प्रयोगशाला 'इंडियन् एसोशिएशन् फॉर द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस' इति प्रसिद्धा अभवत् । १९४४ तमे वर्षे, १९४६ तमे वर्षे च क्रमेण मन्त्रित्वेन, अध्यक्षत्वेन च तस्यां संस्थायां कार्यरतः आसीत् । १९५३ तमे वर्षे भारतसर्वकारः डॉ मेघनादं 'साइंस एसोशिएशन्'-संस्थायाः निदेशकत्वेन न्ययुङ्क्त । तस्मिन् पदे सः मृत्युपर्यन्तं स्वदायित्वम् अवहत् ।
उत्तरपश्चिमदेहलीमण्डलम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मेघनाद साहा
मेघनादः अमेरिका -देशस्य, फ्रांस -देशस्य च फैला इत्यत्वेन चितः । सः अनेकवारं विदेशेषु भारतस्य नेतृत्वम् अकरोत् । सः १९५२ तमे वर्षे लोकसभा याः निर्वाचने निर्दलीयसदस्यत्वेन बहुमतेन विजयी अभवत् । ततः तेन संसदि विज्ञानविकासस्य अनेके अंशाः उद्घोषिताः ।
जन्म, परिवारश्च
१८९३ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर -मासस्य षष्ठे (६/१०/१८९३) दिनाङ्के पूर्ववङ्गप्रदेशस्य (सद्यः बाङ्गलादेशे) ढाका -मण्डलस्य शेबडाताली-नामके ग्रामे मेघनादस्य जन्म अभवत् । कनसाइ-नद्याः तीरे विकसितः सः ग्रामः । मेघनादः अत्यन्ते निर्धने परिवारे लब्धजन्मः । तस्य पितुः, मातुश्च नाम क्रमेण जगन्नाथः, भुवनेश्वरीदेवी च । जगन्नाथः धान्यापणिकः (Grocer) आसीत् । ग्रामस्थस्य तस्य आपणस्य स्थितिः अतिदरिद्रा आसीत् । भुवनेश्वरीदेवी अभावग्रस्तं तद्गृहम् अति प्ररिश्रमेण सञ्चालयति स्म । गृहसञ्चालननिपूणायाः तस्याः गृहे वस्तूनाम् अभावे सत्यपि बालकानां पालने अभवास्य स्थितिः कदापि न भवति स्म । जगन्नाथस्य न्यूनायेन परिवारः दरिद्रजीवनं यापयति स्म । तयोः अष्टौ अपत्यानि आसन् । मेधनादः तयोः पञ्चमः सन्तानः आसीत् । १९१८ तमे वर्षे मेघनादस्य विवाहः अभवत् । मेघनादस्य पत्न्याः नाम राधारानी आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः, चतस्रः पुत्र्यश्च आसन् ।
शिक्षणम्
यतो हि जगन्नाथस्य अष्टौ अपत्यानि आसन्, अतः सर्वेभ्यः शिक्षणव्यस्थां कर्तुं दरिद्रः सः असमर्थः आसीत् । दरिद्रे वातावरणे बालमेघनादस्य प्राथमिकशिक्षणं ग्रामस्य सर्वकारीयशालायाम् आरब्धम् । पादत्राणस्य अभवात् सः नग्नपद्भ्यां शालां गच्छति स्म । यदा कदापि सः पाठशालायाः मुक्तः भवति स्म, तदा आपणे स्थित्वा स्वपितुः साहाय्यं करोति स्म । धनाभावे सत्यपि अध्ययने बालमेघनादः परिश्रमी आसीत् । तस्य बुद्धिचातुर्येण, परिश्रमेण च विद्यालयस्य सर्वेऽपि शिक्षकाः प्रभाविताः आसन् । बालमेघनादः यत्किमपि पठति स्म, तत् सः कदापि न विस्मरति स्म । तस्य स्मरणशक्तिः अपि अति विचक्षणा आसीत् । परीक्षायाम् अखिलमण्डले तस्य प्रप्रथमस्थानम् आसीत् ।
ग्रामस्थे विद्यालये प्राथमिकशिक्षणं प्राप्य सः ७ माइल् दूरे स्थिते सिमुलिया-ग्रामं माध्यमिकशिक्षणं प्राप्तुं गच्छति स्म । प्रतिदिनं १४ माइल् पद्भ्यां कठिनयात्रात्वात् बालमेघनादस्य अध्ययनप्रक्रिया अति कठिना आसीत् । दीर्घकालं यावत् सः प्रतिदिनं १४ माइल् यात्रां करोति स्म, परन्तु अनुजस्य पीडां दृष्ट्वा तस्य अग्रजः जयनाथः सिमुलिया-ग्रामे बालमेघनादस्य निवासाय व्यस्थाम् अकारयत् । ततः सिमुलिया-ग्रामे अनन्तकुमाराख्यस्य कस्यचित् वैद्यस्य गृहे निवस्य बालमेघनादः अध्ययनं प्रारभत । यतो हि बालमेघनादः जानाति स्म यत्, तेन वैद्येन तस्योपरि महान् उपकारः कृतः, अतः बालमेघनादोऽपि गृहकार्येषु साहाय्यं करोति स्म । गोप्रेमी बालमेघनादः नित्यं गो सेवां करोति स्म ।
प्राथमिकशिक्षणे मेधावी बालमेघनादः माध्यमिकशिक्षणेऽपि चमत्कारम् अकरोत् । गणित विषयः तस्मै अति रोचते स्म । अतः सः विद्यालयस्य शिक्षकैः बहुवारं प्रोत्साहितः । १९०५ तमे वर्षे दशमीकाक्षायां बालमेघनादः सम्पूर्णे ढाकामण्डले प्रप्रथमं स्थानं प्राप्य उत्तीर्णः अभवत् । तेन कृतस्य परिश्रमस्य फलश्रुतिः सर्वेभ्यः आनन्दस्य विषयः आसीत् । सर्वकारेणापि तस्मै छात्रवृत्तिः दत्त्वा तस्य साहाय्यं कृतम् । एवं बालमेघनादेन स्वाध्ययनस्य महान् धनविघ्नः स्वयमेव अपाकृतः ।
माध्यमिकशिक्षणं, क्रान्तिश्च
इतिहास -संस्कृत -विज्ञान -ज्योतिषां ज्ञानार्जनस्य उद्देशेन मेघनादेन विविधानां सम्प्रदायानाम् अध्ययनं प्रारब्धम् । तेन हिन्दु -बौद्ध -जैन -ईसाई -इस्लाम् -धर्माणाम् अभ्यासः कृतः । ‘बप्टिस्ट् मिशन’-संस्थया आयोजिते वङ्ग-बाइबल-परीक्षायां मेघनादः प्रप्रथमस्थानी आसीत् । तस्याः परीक्षायाः पुरस्कारत्वेन मेघनादः बाइबल-ग्रन्थं, शतं रूप्यकाणि च अलभत । मेघनादस्य स्मरणशक्त्या सर्वेऽपि चकिताः आसन् । १९०९ तमे वर्षे मेट्रिक्यूलेशन-परीक्षायां मेघनादः आवङ्गप्रदेशं प्रप्रथमस्थाने उत्तीर्णः अभवत् । संस्कृत -आङ्ग्ल -बङ्गाली -गणित -विषयेषु मेघनादः सर्वाधिकाङ्कान् अर्जयत् । १९११ तमे वर्षे ढाका-विश्वविद्यलयान्तर्गततया ढाका-महाविद्यालात् भौतिक -रसायन -विज्ञान -गणित-जर्मनभाषा -दिविषयैः सह इण्टरमीडिएड्-परीक्षा प्रथमश्रेण्या मेघनादेन उत्तीर्णा । तस्यां परीक्षायां मेघनादः गणित-रसायन-विषययोः प्रप्रथमे स्थाने आसीत् । यद्यपि सः तयोः विषययोः प्रप्रथमः आसीत्, परन्तु सर्वेषां विषयाणाम् अङ्कान् आहत्य सः तृतीयं स्थानं प्रापत् । जर्मनभाषा मेघनादेन डॉ. नागेन्द्रनाथात् अधीता । डॉ. नागेन्द्रनाथः ढाका-महाविद्यालये रसायन-विषयस्य प्राध्यापकः आसीत् । गणितविषयः मेघनादेन के पी बसु-महोदयतात् अधीतः । ढाका-महाविद्यालयस्य प्रधानाचार्यः आर्चीबाल्ड इत्येषः अपि मेघनादस्य अनेकवारं साहाय्यम् अकरोत् । ढाकामहाविद्यालयात् उत्तीर्णः मेघनादः यदा कोलकाता -महानगरम् अगच्छत्, तदापि तयोः पत्रव्यवहारः अनर्गलतया भवति स्म ।
उच्चशिक्षणम्
ढाका-महाविद्यालयात् मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य प्रेसीडेंसी-महाविद्यालयम् उच्चिशिक्षणं प्राप्तुम् अगच्छत् । १९१३ तमे वर्षे मेघनादः गणितविषयम् अधिकृत्य बी. एस्. सी ऑनर्स् इत्येनम् उपाधिं प्रप्रथमश्रेण्यां प्रापत् । कोलकता-विश्वविद्यलये तस्य द्वितीयः क्रमः आसीत् । तस्मिन् महाविद्यालये मेघनादस्य सहपाठिनः कालान्तरे प्रख्यातप्राध्यापकाः अभूवन् । तेषु सत्येन्द्र बोस, निखल रञ्जन सेन, जे सी घोष, जे एन् मुकर्जी इत्येते अन्तर्भवन्ति । प्रशान्त चन्द्र महालनबीस, नील रतन धर इत्येतौ मेघनादस्य ज्येष्ठसहपाठिनौ आस्ताम् । शरत् चन्द्र बोस इत्येषः मेघनादस्य सहपाठी आसीत् । नेताजी सुभाष चन्द्र बसु इत्यस्मात् महाभागात् मेघनादः वर्षत्रयात् प्राच्यः आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयात् गणितविषयम् अधिकृत्य एम् एस् सी इत्येषः उपाधिः अर्जितः मेघनादेन । एम् एस् सी इत्यस्य परीक्षायाम् अपि प्रप्रथमश्रेण्या मेघनादः उत्तीर्णः अभवत् । तस्मिन् वर्षेऽपि मेघनादः आविश्वविद्यालयं द्वितीयस्थानं प्रापत् ।
वृत्तिः
उच्चशिक्षणं प्राप्य निर्गतः मेघनादः यदा वृत्त्युपार्जनाय उचितं स्थानम् अन्विषन् आसीत्, तदा तस्य ध्याने भारतीयवित्तसेवायाः (Indian Finance Service) परीक्षा आगता । परन्तु क्रान्तिकारिभिः मेघनादस्य सम्बन्धत्वा आङ्ग्लसर्वकारेण भारतीयवित्तसेवायाः परीक्षायै मेघनादाय अनुमतिः न प्रदत्ता । मेघनादस्य यैः क्रान्तिकारिभिः निकटतमसम्बन्धः आसीत्, तेषु मुख्यौ डॉ. राजेन्द्र प्रसाद, नेताजी सुभाषचन्द्र बसु इत्येतौ आस्ताम् । आङ्ग्लसर्वकारस्य दमनेन अप्रभावितः मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य भवानीपुराख्यं क्षेत्रं बालकान् पाठयितुं गच्छति स्म । तस्मात् विशेषवर्गात् (tuition) धनोपार्जनं कृत्वा मेघनादः परिवारपोषणम् आरभत । विशेषवर्गात् अधिकधनस्योपार्जनं न भवति स्म, अतः धनं रक्षितुं प्रतिदिनं मेघनादः पद्भ्यां, द्विचक्रिकया वा पाठयितुं गच्छति स्म । एकवर्षं यावत् सः विशेषवर्गमाध्यमे (Tuition) धनोपार्जनम् अकरोत् ।
कोलकाताविश्वविद्यालये
१९१६ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः प्रो. आशुतोष मुकर्जी इत्येषः गणितविभागस्य प्रवक्तृत्वेन मेघनादस्य नियुक्तम् अकरोत् । परन्तु गणितविभागस्य अध्यक्षेण सह (प्रो. गणेशप्रसाद) मेघनादस्य सम्बन्धः सामान्यः नासीत्, अतः उपकुलपतिः मेघनादस्य स्थानान्तरं भौतिकीविभागे अकरोत् । भौतिकीस्नातकः मेघनादः अविरतपरिश्रमेण स्नातकोत्तरछात्रान् पाठयित्वा शीघ्रं हि भौतिकीविषयस्य उत्तमाध्यापकत्वेन ख्यातः अभवत् । भौतिकीविषयस्य प्राध्यापकत्वेन मेघनादेन भौतिकीविषये अधिकं संशोधनम् आरब्धम् । जर्मनभाषायाः ज्ञाता मेघनादः ऐन्स्टैन् इत्यस्य आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः (Spezielle Relativitätstheorie or special theory of relativity) इत्येतस्य विषयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ततः सत्येन्द्र-महोदयेन (सत्येन्द्र बोस) सह मिलित्वा तं सिद्धान्तम् आङ्ग्लभाषया अनूद्य प्रकाशयत् । आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः इत्येतस्य विषयस्य आङ्ग्लानुवादः प्रप्रथमं १९१९ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालेन प्रकाशितः ।
संशोधनक्षेत्रे
भौतिकीविषयस्य योग्यरीत्या अध्यापनस्य प्रयासं कर्तुं मेघनादः संशोधनस्य रसिकः अभवत् । भौतिकीविषयस्य विभिन्नविषयाणाम् अध्ययनं कुर्वन् चतुर्विंशतिवर्षीयः मेघनादः १९१७ तमे वर्षे “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येतस्मिन् विषये शोधपत्रम् अलिखत् । ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ इत्याख्यायां विज्ञानक्षेत्रस्य सर्वोच्चपत्रिकायां तच्छोधपत्रं प्राकाशितम् । शोधपत्रप्रकाशनानन्तरं तु मेघनादस्य ज्ञानं विश्वव्याप्तम् अभवत् । ततः मेघनादः सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य निर्माणम् अकरोत् । तस्य सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य प्रयोगावसरे मेघनादः असिद्धयत् यत्, यदा प्रकाशः कस्मिँश्चित् सूक्ष्मवस्तूनि पतति, तदा तस्मिन् वस्तूनि भारः भवति इति । मेघनादः तं भारम् अमापयत् । तस्य प्रयोगेण प्रकाशभारसिद्धान्तः सिद्धः अभवत् । ततः मेघनादेन विकिरणभारस्य विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्योपरि (On Radiation-Pressure and the Quantum Theory) शोधप्रबन्धः लिखितः । मेघनादस्य प्रकाशभारसिद्धान्तस्य, विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्य च कार्येण सर्वेऽपि विज्ञानिनः मुग्धाः अभूवन् । १९१८ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयः मेघनादाय डी. एस्. सी. इति उपाधिम् अयच्छत् । तस्मिन् समये मेघनादः पञ्चविंशतिवर्षीयः आसीत् ।
१९१९ तमे वर्षे मेघनादः कोलकाता-विश्विद्यालयात् ‘प्रेमचन्द रायचन्द’-छात्रवृत्तिं, गुरुप्रसन्नपर्यटनस्य फैलोशिप् च प्रापत् । फैलोशिप्, छात्रवृत्तिश्च मेघनादेन ‘हारवर्ड् क्लासिफिकेशन् ऑफ् स्ट्रेलर् स्प्रेक्ट्रा’ इत्यस्मिन् विषये शोधप्रबन्धं लिखित्वा अर्जिता । छात्रवृत्तिं प्राप्य सः १९१९ तमस्य वर्षस्य अन्तिमेषु मासेषु यूरोप -देशम् अगच्छत् । यस्मिन् पोते सः यात्रां कुर्वन् आसीत्, तस्मिन्नेव पोते अपरः भारतीयवैज्ञानिकः, आचार्यश्च प्रफुल्लचन्द राय इत्येषः महोदयः यात्रां कुर्वन् आसीत् । यात्रां समाप्य यदा मेघनादः यूरोप-देशं प्रापत्, तदा तस्य स्नेहमयाख्यस्य मित्रस्य परामर्शानुसारं सः इम्पीरियल्-महाविद्यालस्य प्राध्यापकेन फाउलर-महोदयेन सह मन्त्रणाम् अकरोत् । फाउलर्-महोदयः वर्णक्रमिकी-विषयस्य प्रख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । मेघनादः विभिन्नेषु विषयेषु फाउलर्-महोदयेन सह, जे जे टाम्सन्-महोदयेन सह (कैम्ब्रिज-विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकः), प्रो. नेर्न्स्ट-महोदयेन सह (जर्मनी-देशे प्राध्यापकः) च विचारविमर्शम् अकरोत् ।
१९२१ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः आशुतोष-महोदयः मेघनादाय एकं पत्रम् अलिखत् । तस्मिन् पत्रे सः उदलिखत्, भवान् भारतं प्रत्यागत्य पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकीं पाठयतु इति । भवतः कृते विश्वविद्यालये संशोधनस्यापि व्यवस्था कृता इत्यपि तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् । उपकुलपतिना सम्मानितः मेघनादः कोलकाता-महाविद्यालयस्य भौतिकप्राध्यापकत्वेन वर्षद्वयं कार्यम् अकरोत् ।
अलीगढविश्वविद्यालयः, बनारसविश्वविद्यालयः च मेघनादं स्वप्रयोगशालायां नियुक्तं कर्तुं सज्जः आसीत् । परन्तु कोलकाता-विश्वविद्याले अधिकसाधनानाम् अभावं दृष्ट्वा मेघनादः कालोकता-महाविद्यालये एव अविरतं कार्यम् अकरोत् । भारतीयवातावरणविज्ञानविभागस्य निदेशकः सर गिलबर्ट् वाकर् इत्येषोऽपि कोडाईकनाल-वेधशालायां सूर्यरङ्गावल्याः (Sun’s Spectrum) विषये संशोधनं कर्तुं मेघनादं न्यवेदयत् । परन्तु अधिकवेचनस्य, अधिकसुविधायाः च लोभं त्यक्त्वा मेघनादः आङ्ग्लसर्वकारीयपदं नाङ्ग्यकरोत् ।
इलाहाबादविश्वविद्यालये
१९२३ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा मेघनादः इलाहाबाद -विश्वविद्यालये भौतिकीविभागाध्यक्षस्य पदम् अगृह्णात् । तत्पदं सः पञ्चदश वर्षाणि स्वगौरवं व्यभूषयत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालये विद्युत्समस्या, प्रयोगशालासमस्या, उपकरणसमस्या, ऊष्णजलवायुसमस्या च आसीत् । यद्यपि इलाहाबाद-विश्विद्यालये तादृश्यः अनेकाः समस्याः आसन्, तथापि मेघनादस्य अध्यक्षतायां तस्य विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागः अत्युन्नतिम् अकरोत् । मेघनादस्य काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य प्रयोगशाला विश्वविख्याता आसीत् ।
१९२७ तमे वर्षे इटली -देशस्य महानतमस्य वैज्ञानिकस्य वोल्टा इत्यस्य जन्मशताब्द्यां डॉ. मेघनादः उपस्थितः । ततः १९३३ तमे वर्षे अमेरिका-देशस्य हार्वर्ड-विश्वविद्यालयस्य शताब्दी-समारम्भेऽपि मेघनादः ससम्मानम् उपस्थितः । इलाहाबाद-प्रयोगशालायाः आर्थिकस्थितिः अपि निर्बला आसीत् । १९२७ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः ‘रॉयल् सोसाइटी’ इत्याख्यायाः संस्थायाः फैलो (एफ् आर् एस्) इति चितः । डॉ. मेघनादाय अभिनन्दनं पाठयितुम् उत्तरप्रदेशराज्य स्य राज्यपालः सर विलियम् मॉरिस् इत्येषः किञ्चन पत्रम् अलिखत् । राज्यपालं प्रत्युत्तरं लिखन् मेघनादः स्वार्थिकाऽक्षमतायाः उल्लेखम् अकरोत् । अतः सर् विलियम् मॉरिस् इत्येषः मेघनादाय पञ्च सहस्ररूप्यकाणि प्रैषयत् । ततः १९३५ तमे वर्षे रॉयल् सोसाइटी इत्येषा संस्था अपि मेघनादस्य द्वि सहस्ररूप्यकाणां साहाय्यम् अकरोत् । तेन धनेन डॉ. मेघनादः तापीयावेशक्षेत्रे संशोधनम् अकुर्वन् । ततः सः आयनमण्डलक्षेत्रेऽपि संशोधनमारभत । डॉ. मेघनादस्य आध्यक्ष्ये इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागात् अनेके योग्याः संशोधकाः संशोधनम् अकुर्वन् । तेषु संशोधकेषु डॉ. गोविन्दराम तोषनीवाल, डॉ. रामनिवास राय, डॉ. कल्याण बक्श माथुर, डॉ. रामरत्न वाजपेयी इत्यादयः महत्त्वपूर्णानि अनुसंधानानि अकुर्वन् ।
डॉ. मेधनादः १९३४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानकॉङ्ग्रेस-संस्थायाः अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः । १९३७-३८ तमे वर्षे सः राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । १९३६ तमे वर्षे ‘कार्नेगी टैवलिंग फैलोशिप’ इत्येतत् अपि डॉ. मेघनादः प्रापत् ।
पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः
पञ्चदश वर्षाणि इलाहाबाद-विश्वविद्यालये कार्यं कृत्वा १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकी-प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः अभवत् । सः भौतिक्याः तारकनाथ-पालित-पीठिकायाम् आरूढः अभवत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः डॉ. मेघनादः मध्ये जर्मनीविज्ञान-अकादमी-संस्थायाः सदस्यः अभवत् । कोलकाता-विश्वविद्यालये पुनर्नियुक्तः डॉ. मेघनादः स्वसंशोधनस्य दिशाम् एव पूर्णतया पर्यवर्तयत् ।
डॉ. मेघनादः परमाणुविज्ञानक्षेत्रे यत् नाभिकीयभौतिकीत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति, तस्मिन् विषये स्वानुसन्धानम् आरभत । विश्वविद्यालये अन्तरिक्षकिरणानुसन्धानप्रयोगशलां निर्मिय डॉ. मेघनादः परमाण्वनुसन्धानस्य प्रप्रथमं सोपानं पूर्णम् अकरोत् । डॉ. मेघनादः स्वछात्रौ दार्जिलिंग-प्रदेशस्य २१०० मी. उन्नतं पर्वतम् अन्तरिक्षकिरणमापनाय प्रैषयत् । तौ छात्रौ डॉ. एन् दासगुप्त, पी सी भट्टाचार्य च आस्ताम् । नाभिकीयभौतिकीक्षेत्रे अनुसन्धानाय आवश्यकं ‘साइक्लोट्रॉन्’ इत्यस्य स्थापनायै जवाहरलाला नेहरू इत्येषः, कोलकाता-विश्वविद्यालयः, केचन उद्योगपतयः, टाटा एण्ड सन्स्-संस्था इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकुर्वन् । साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्य स्थापनायै डॉ. नागचौधरी, बी एम् बनर्जी, डॉ. अजीतकुमार साहा, कमलेश राय इत्यादयः नवयुवानः डॉ. मेघनादस्य साहाय्यम् अकुर्वन् ।
साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्
साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्मात् रेडियो-कैल्शियम्, रेडियो-फास्फोरस् इत्यादीनां कृत्रिमतत्त्वानां निर्माणं शक्यते । तानि कृत्रिमतत्त्वानि चिकित्साक्षेत्रे उपयुज्यन्ते । डॉ. मेघनादस्य आग्रहेण ‘इण्डियन् स्कूल ऑफ् ट्रापिकल मिडिसन्’ इत्येषा संस्था स्वरोगिणः डॉ. मेघनादस्य प्रयोगशालां प्रेषयति स्म । साइक्लोट्रॉन् इत्यस्य संशोधनस्य कृते शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिणः अपि आवश्यकता अनुभूता डॉ. मेघनादेन । यतो हि एतादृशे संशोधने तत्त्वानि कैंसर, ल्यूकोमिया, ट्यूमर इत्यादिभिः रोगैः ग्रस्तानि अपि भवन्ति स्म । तादृशैः तत्त्वैः युक्तानां रोगिणां शरीरे रक्तपरिवर्तनं, जीवाणूनां जन्म च भवति । रक्ते जायमानं परिवर्तनं, जीवाणूनाम् अभ्यासः च शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिना एव ज्ञातुं शक्यते ।
एकलक्षरूप्यकमूल्यात्मकं तत् इलेट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रं भारते कुत्रापि उपलब्धं नासीत् । तथा च भारते कोऽपि तादृशं यन्त्रं सञ्चालयितुम् अपि न जानाति स्म । परन्तु डॉ. मेघनादेन तस्य यन्त्रस्य क्रयणनिश्चयः कृतः । यन्त्रं क्रेतुं डॉ. मेघनादस्य साहाय्यं केन्द्रसर्वकारः, वङ्गसर्वकारः, उद्योगपतयः इत्यादयः अकुर्वन् । १९४५ तमे वर्षे डॉ. एन् दासगुप्त इत्येनम् अमेरिका -देशं सम्प्रेष्य स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालयस्य मार्टेन इत्याख्यस्य प्राध्यापकस्य साहाय्येन डॉ. मेघनादः इलेक्ट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रस्य परिकल्पनां निर्मापितवान् । तथा च तस्य यन्त्रस्य अनेके अवयवाः तस्मिन् स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालये एव निर्मापितानि । प्रयोगशालायाः कार्येण सह डॉ. मेघनादः सर्वकारीयकार्येषु अपि सँल्लग्नः आसीत् । १९४९ तमे वर्षे डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन् -महोदयस्य अध्यक्षतायां निर्मितस्य विश्वविद्यालयायोगस्यापि सः सदस्यः आसीत् ।
डॉ. मेघनादस्य प्रयासाः १९५० तमे वर्षे फलीभूताः । १९५० तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य ‘यूनिवर्सिटी कॉलेज् ऑफ् साइंस्’ इत्यस्यां संस्थायां ‘इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । ततः तस्याः संस्थायाः नाम परिवर्तितं सत् ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्येयत् अभवत् । तस्याः संस्थायाः विधिवदुद्घाटनं १९५० तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य एकादशे (११/१/१९५०) दिनाङ्के अभवत् । ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’-संस्थायाः उद्घाटनं नॉबेल-पुरस्कारविजेत्री आइरीन् जोलियो क्यूरी इत्येषा अकरोत् । डॉ. मेघनादः आजीवनं तस्याः संस्थायाः अवैतनिकनिदेशकपदं व्यभूषयत् । ततः तेन नाभिकीयभौतिकी-न्यूट्रॉन्-भौतिकी-नाभिकीयरसायन-कण-त्वरित्रादिक्षेत्रेषु गभीरानुसन्धानं प्रारब्धम् । तेन सह स्नातकोत्तस्य अध्ययनाध्यापनं च प्रारब्धम् । एवं डॉ. मेघनादेन द्वयोः अदम्यविभागयोः स्थापना कृता । प्रथमः नाभिकीयभौतिकी, अपरः जीवभौतिकी च ।
१९५२ तः १९५६ पर्यन्तं कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिक्या निवृत्तप्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । १९५०-१९५६ इंस्टीट्यूट ऑफ् न्यूक्लियर् फिजिक्स्-संस्थायाः संस्थापकस्य, निदेशकस्य च पदे आसीत् । १९५५-१९५६ मध्ये ‘इण्डियन् एसोसिएशन् फॉर् द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस’ इत्यस्याः संस्थायाः निदेशकः आसीत् ।
संशोधनानि, कार्याणि च
डॉ. मेघनादः संशोधनक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि अकरोत् । तेषां कार्याणाम् अन्तर्गततया मेघनादस्य मतानि, विचाराः, अन्यजनैः सम्पर्काः च आसन् । तस्य प्रसिद्धेः कारणेन तस्य जीवनस्य अनेके प्रसङ्गाः उपलभ्यन्ते ।
ताराकीयवर्णक्रमः
रदरफोर्ड्, बोर इत्येतयोः सिद्धान्तयोः उपयोगं कृत्वा तारकीयवर्णक्रमाणां भेदं ज्ञातुं प्रप्रथमः प्रयासः डॉ. मेघनादेन कृतः । ताराणां वर्णक्रमाणां स्रोतसां प्राकृतिकस्पष्टीकरणं प्रस्तुत्य तस्य विषयस्य जटिलताम् अपाकरोत् सः । अनेकेषां वैज्ञानिकानां मते तारकीयवर्णक्रमक्षेत्रे डॉ. मेघनादस्य संशोधनं मौलिकं, स्वाभाविकं च आसीत् । ऊष्णपदार्थानां शनैः शनैः जायमानायाः विभाजनप्रक्रियायाः स्मरणं कृत्वा पदार्थः वायु त्वेन परिवर्तितः भवति । तस्य वायोः अणवः पदार्थत्वेन परिणमन्ति । ततः ते अणवः क्रमेण घटकतत्त्वेषु, अणुतत्त्वेषु, परमाणुतत्तवेषु च परिणमन्ति । अतः डॉ. मेघनादः अवदत्, "अधिके तापमाने ६००० ° उत तस्मात् अधिके तापमाने यदि तारा भवति, तर्हि तारायाः अनेके घटकपरमाणवः स्वबाह्योपग्रहीयविद्युदणुं (इलैक्टॉन्) त्यजति" इति । डॉ. मेघनादस्य मौलिकसंशोधनं तस्मै अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अयच्छत् । तस्य सिद्धान्तः 'नक्षत्राणां रश्मिचित्राणां भौतिकसिद्धान्तः ' इति प्रसिद्धः ।
तापगतिकीयनियमाः, गतिजसिद्धान्तश्च
सामान्यपरिप्रक्ष्ये डॉ. मेघनादस्य तारा-परमाण्वोः सिद्धान्तः मनुष्यजीवनस्य कृते अनुपयोगी प्रतिभाति । परन्तु आवेशीकरणस्य सिद्धान्तः अस्माकं नित्य-नैमित्तिककार्येषु अत्यधिकोपयोगी अस्ति । यथा – रेडिया-तरङ्गाणां प्रेक्षणं, ज्वालामूखिनां संवहनं, विस्फोटकप्रतिक्रियाणां निर्माणम् इत्यादिषु ।
ज्योतिभौतिकविज्ञानम्
१९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य 'बोस रिसर्च इंस्टीट्यूट्'-संस्थायाः निदेशकः अभवत् । तस्मिन् पदे आसीनः सन् सः अनेकान् आविष्कारान् अकरोत् । तेषु मुख्याः १. तापमानसिद्धान्तः २. नॉपजन ३. वर्णपटविज्ञानम् ४. परमाणोः रचना ५. 'डाइरेक्' इत्यस्य परमाणुसिद्धान्तः । उक्ताध्ययनैः डॉ. मेघनादः ज्योतिभौतिकविज्ञानक्षेत्रे अनेकानि संशोधनानि अकरोत् । तस्य सर्वं संशोधनं मौलिकम् आसीत् । ज्योतिर्भौतिकविज्ञाने आकाशीय-पिण्डानां भौतिकावस्थितिः, प्रकाशः, तापक्रमः, वायुमण्डलरचना इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य अध्ययनविषयाः आसन् ।
नदीसमस्यायाः व्याख्या
भारतीयनदीनां समस्याः परिहर्तुं डॉ मेघनादेन अनेके उपायाः निर्दिष्टाः । १९१३ तमे वर्षे वङ्गप्रदेश स्य दामोदरनद्यां भयङ्करे आप्लवे (flood) जाते, डॉ मेघनादेन अनेकेषां शिबिराणाम् आयोजनं कृतम् आसीत् । ततः १९२३ तमे वर्षे वङ्गप्रदेशस्य उत्तरदिग्भागेऽपि आप्लवे सञ्जाते डॉ मेघनादः शिबिराणाम् आयोजनम् अकरोत् । तेषु वर्षेषु तस्य यः अनुभवः आसीत्, तस्य आधारेण स्वसंशोधनं कृत्वा डॉ. मेघनादः 'मॉर्डन् रिव्यू' इत्यादिषु समाचरापत्रेषु लेखान् अपि अलखित् । १९१३ तः १९४० पर्यन्तं डॉ. मेघनादेन नदीसमस्यानां यत् किमपि संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन आधारेण तेन नदीसमस्यानां काचित् व्याख्या उपस्थापिता ।
नदीसमस्यानां व्याख्यां कुर्वन् सः उदलिखत्, जर्मनी -अमेरिका -रूस -देशानां वैज्ञानिकप्रयोगशालासु नदीनियन्त्रणसम्बद्धाः प्रयोगाः भवन्ति । तेषां प्रयोगाणाम् आधारेण ते नदीनियन्त्रणस्य कार्यं सुचारुरीत्या कुर्वन्ति । अतः डॉ मेघनादस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतेऽपि नदीसंशोधनस्य प्रयोगशालाः भवेयुः इति । तेन नदीसंशोधनशालायाः स्थापनायाः विचाराः अनेकासु पत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । तैः लेखैः डॉ मेघनादः सर्वकारस्य ध्यानं नदीप्रयोगशालां प्रति आक्रष्टुम् इच्छति स्म ।
१९४२ तमे वर्षे तस्य प्रयासाः सफलाः अभूवन् । तस्मिन् वर्षे वङ्गप्रदेशे "नद्यनुसन्धानसंस्थान"स्य स्थापना अभवत् । १९४३ तमे वर्षे पुनः दामोदरनद्यां आप्लवे सञ्जाते सति सर्वकारः आप्लवनिवारणयोजनासमितेः अध्यक्षपदे डॉ मेघनादस्य नियुक्तिम् अकरोत् । आप्लवनिवारणसमितेः अध्यक्षो भूत्वा सः दामोदरनदीम् उपलक्ष्य अनेकाः योजनाः अरचयत् । सः अमेरिका-देशस्य 'टेनिसी वैली अथॉरिटी'-संस्थावत् 'दामोदर वैली कॉरपोरेशन्'-संस्थायाः रचनाम् अकरोत् । तस्याः संस्थायाः निरीक्षणे दामोदरनद्याः तटे अनेकेषां योजनानां क्रियान्वयः अभवत् ।
नवीनपञ्चाङ्गस्वीकारः
डॉ मेघनादः भारतीयज्योतिश्शास्त्रेऽपि रुचिमान् आसीत् । यदा सः जयपुर स्य महाराजा-महाविद्यालयं पाठयितुम् अगच्छत्, तदा सः आविश्वं प्रसिद्धं जन्तरमन्तरवेधशाला म् अपि अगच्छत् । 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक् एंड इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायाः आग्रहेण डॉ. मेघनादः १९५२ तमे वर्षे पञ्चाङ्गसंशोधनसमितेः अध्यक्षः अभवत् । वर्षत्रयानन्तरं १९५५ तमे पञ्चाङ्गसंशोधनप्रबन्धः तेन यूनेस्को-संस्थायाः सम्मुखम् उपस्थापितः । तस्मिन् प्रबन्धे डॉ मेघनादेन यत् संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन सर्वेऽपि अति प्रसन्नाः आसन् । सः भारतसर्वकाराय अपि काँश्चन परामर्शान् अयच्छत् । ततः भारतसर्वकारेणापि नवीनपञ्चाङ्गस्य स्वीकारः कृतः ।
विस्थापितेभ्यः कार्यम्
१९५० तमे पूर्ववङ्गप्रदेशात् विस्थापितानां साहाय्यार्थं डॉ मेघनादः साहाय्यशिबिरस्य निर्माणम् अकरोत् । यद्यपि सः स्वयम् उच्चरक्तचापेन, आंशिकपक्षाघातेन च पीडितः आसीत्, तथापि सः तेषां साहाय्यार्थं गच्छति स्म । सः असमराज्य स्य, त्रिपुराराज्य स्य विस्थापितानाम् अपि साहाय्यार्थं गच्छति स्म ।
१९५६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य त्रयोदशे (१३/२/१९५६) दिनाङ्के मेघनादः संसदः आयव्ययसत्रे (Budget Session) भागं वोढुं सः देहली म् अगच्छत् । तत्र तेन विस्थापितानां समस्याः, अनुद्योगितायाः (unemployment), नदीनियन्त्रणस्य च अंशाः चर्चिताः ।
व्यक्तित्वम्
यद्यपि डॉ. मेघनादः संशोधनकत्वेन स्वजीवनं समार्पयत्, ताथापि सः आदिनं प्रयोगशालायां स्थित्वा संशोधनं न करोति स्म । सः बर्नाल्, हाल्डेन्, जूलियट् क्यूरी इत्यादिवत् स्वसहयोगिभिः सह स्थित्वा तान् विज्ञानस्य सामाजिकोद्देशान् प्रति कर्तव्यभावं प्रबोधयति स्म । तस्य मतम् आसीत् यत्, स्वतन्त्रभारते वैज्ञानिकानां कार्येण अर्थव्यवस्थाविकासः भवतु । प्रत्येकस्मिन् स्तरे तान्त्रिकज्ञानं व्यापकं स्यात् इति । अत एव सः स्वजीवनस्य अन्तिमेषु वर्षेषु शिक्षा-औद्योगिकीकरण-राष्ट्रियायोजन-नदीयोजना-समाजवाद-कृषि -इत्यादीनां कृते कार्यं कृतवान् । शिक्षादीनां विकासे विज्ञानस्य बाहुल्येन उपयोगः एव तस्य लक्ष्यम् आसीत् । अतः तेन तेषां विषयाणां समस्याः निवारयितुं स्वपूर्णं ध्यानं योजितम् ।
१९३५ तमात् वर्षात् सः 'साइंस् एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायां प्रतिमासं विभिन्नानां समाजोपयोगिविषयाणां सम्पादनं करोति स्म । तेषु विषयेषु मुख्यत्वेन देशविकाससम्बद्धाः अंशाः भवन्ति स्म । भारतीयोद्योगपतिभिः, वैदेशिकधनिकैः च यद्धनं भारतात् बहिः गच्छति स्म, तस्य विरोधाय सः स्वपत्रिकासु पौनःपौन्येन लिखति स्म । डॉ. मेघनादः भारते औद्योगिकोन्नतिम् इच्छति स्म, येन भारतीयसमाजः आधुनिकव्यावहारिकविज्ञानेन लाभान्वितः स्यात् । तस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतं शीघ्रातिशीघ्रं सुखि, समृद्धं च भवेत् ।
भारतीयानां मार्गदर्शनावसरे सः सोवियतसङ्घस्य उदोहरणं दत्त्वा वदति स्म यत्, यथा सोवियतसङ्घवासिभिः भारतात् अपि अधिकानां समस्यानां प्रतीकारं कृत्वा स्वस्य सामन्तवादी, कृषिप्रधानः च देशः समृद्धः कृतः, तथैव अस्माभिः स्वदेशे करणीयम् । आधुनिकविज्ञानेन, तान्त्रिकसाहाय्येन च निर्धनदेशोऽपि समृद्धः भवितुम् अर्हति इति । अतः डॉ. मेघनादः वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासम् अपि समृद्धभारताय विभिन्नमार्गेषु मुख्यमार्गत्वेन परिगणयति स्म । वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासाय कार्यं कर्तुं सः स्वयम् अपि उत्सुकतापूर्वकं कार्यं करोति स्म । सः जानाति स्म यत्, निर्धनतायाः कारणेन कथं प्रतिभायाः विकासः अवरुणद्धि ? इति । यतो हि सः स्वयं निर्धनतायाः कारणेन अनेकानि कष्टानि असहत ।
स्वबाल्यकालस्य स्मरणं कृत्वा सः तं वैद्यं (डॉ. अनन्तकुमार दास) प्रति स्वकृतज्ञतां प्रदर्शयति स्म, यस्य साहाय्यनेन सः अपठत् । १९३५ तमे वर्षे वैज्ञानिकज्ञानस्य प्रसाराय डॉ. मेघनादेन 'साइंस एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायाः आरम्भः कृतः । तस्यां पत्रिकायां सः शताधिकान् लेखान् अलिखत् । तेषु शतष्षु राष्ट्रिययोजना-वैज्ञानिकशिक्षा-उद्योग-भूभौतिकी-आप्लव-अदुष्कालनियन्त्रण-परमाणुभौतिकी-पुरातत्वादीनां स्वानुसन्धानम् अलिखत् । तेषु विषयेषु तस्य असाधारणज्ञानस्य, व्यापकदृष्टेः च पूर्णतया बोधः भवति ।
१९३८ तमे वर्षे पण्डितः यदा राष्ट्रिययोजानासमितेः अध्यक्षः आसीत्, तदा ईन्धनस्य, शक्तेः च उपसमित्याध्यक्षः डॉ मेघनादः आसीत् । तस्मिन् काले तेन भारते नदीनां समस्याः गाम्भीर्येण परिलक्षिताः । ततः राष्ट्रियोजनासमितेः सिञ्चनस्य, जलमार्गाणां च उपसमितेः अपि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९४० तमे वर्षे डॉ मेघनादः डॉ शान्तिस्वरूप स्य अध्यक्षतायां भारतसर्वकारस्य 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक एण्ड् इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायां सदस्यः अभवत् । सर्वेषु पदेषु डॉ मेघनादस्य कार्यं भारतविकासस्य लक्ष्यं प्रति सवेगम् आसीत् । तस्य वरदहस्तैः अनेकेषां नवीनानां प्रयोगाणां शिलान्यासः अभवत् । सः विद्यार्थिनः पौनःपुन्येन वदति स्म यत्, "परिश्रमेण कार्यं कुर्वन्तः भवन्तु, प्रतिष्ठां स्वतः प्राप्स्यन्ति" इति ।
प्रसिद्धः ज्योतिश्शास्त्री सर एण्डिक्टन् इत्येषः अवदत्, ज्योतिश्शास्त्रे गैलिलियो इत्यस्मात् अद्य पर्यन्तं ये आविष्काराः अभूवन्, तेषु भारतस्य महतः वैज्ञानिकस्य डॉ मेघनादस्य आविष्काराः अपि महत्त्वपूर्णाः सन्ति इति ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य विज्ञानिनः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः वर्गः:१८९३ जननम् वर्गः:१९५६ मरणम्
१० जून
१० जून-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकैकषष्टितमं (१६१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकद्वाषष्टितमं (१६२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २०४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दक्षिणदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति दक्षिणदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति साकेत।
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
९ जून
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जून वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वैश्वीकरणस्य विभागानि
= वैश्वीकरणस्य विभागानि =
वैश्वीकरणस्य तृतीयः चरणः १९८० तमे वर्षे आरब्धः यदा भारत (१९९१) चीन(१९७९) इत्यादयः देशाः ये बन्दाः एव आसन्, ते विदेशव्यापारस्य निवेशस्य च कृते स्वविपण्यं उद्घाटयितुं आरब्धवन्तः| दूरसञ्चारस्य परिवहनस्य च अविश्वसनीयप्रगतेः कारणात् अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारः सुचारुतरः अभवत् । विश्वस्य सर्वेषां राष्ट्रानां सहभागितायाः कारणात् अयं वैश्वीकरणस्य सर्वाधिकव्यापकः नाटकीयः च कालः इति मन्यते । गृहयुद्धानि, अन्तर्राष्ट्रीययुद्धानि च इत्यादीनां वैश्विकसंकटानाम् अभावे अपि अनेककालेषु विभिन्नेषु देशेषु वित्तीयसंकटाः अथवा सम्पूर्णविश्वः अत्यन्तं हाले एव कोविड्-१९ महामारी वैश्वीकरणस्य अन्ययोः चरणयोः विपरीतम् केवलं अस्थायीरूपेण वैश्वीकरणस्य प्रक्रियां मन्दं कर्तुं समर्थाः अभवन्।
ज्योतिषस्य सिद्धान्तस्कन्धः
ज्योतिषस्य सिद्धान्तस्कन्धः ज्योतिषसिद्धान्तं प्रदिपादति। शकपूर्वपञ्चमशतकादारभ्य शकानन्तरषोडशशतकपर्यन्तं हि भारतीयज्योतिषशास्त्रविकासस्य मध्यमकालः । कालेऽस्मिन् ग्रहाणां मध्यमगतिः स्पष्टस्थितिः दिग्देशकालविवेकः ग्रहयुतिः ग्रहनक्षत्राणामुदयास्तमयविचारः चन्द्रशृङ्गोन्नतिः पातः भूस्थितिः मानानि चेत्यादिविषये कतिपये सिद्धान्ता निरूपिताः । अत एवायं सिद्धान्तकालसंज्ञयाऽपि ज्ञायते । अस्मिन्नेव काले ज्योतिषस्य होराताजिकमुहूर्तादिविषये च सिद्धान्ताः प्रतिपादिता व्याख्याताश्च । कालस्यास्य सिद्धान्तसंज्ञयाऽभिधानं तु प्राधान्येनैव । कालोऽयमपि सिद्धान्तप्रतिपादनतद्वयाख्यानाश्रयेण पूर्वोत्तरभागे विभक्तः । सूर्यसिद्धान्तमारभ्य ब्रह्मगुप्तपर्यन्तमस्य । पूर्वमध्यमकालस्तदनु जयसिंहपर्यन्तकाल उत्तरमध्यमकालः । यद्यप्युत्तरमध्यमकालेऽपि प्रणीता अनेके सिद्धान्तविषयकमौलिकग्रन्थास्तथापि कालेऽस्मिन् व्याख्यायी एव प्राधान्यात्स व्याख्याकालत्वेन गृहीतः । पूर्व मध्यमकाले आर्षः सूर्यसिद्धान्तः आर्यभटस्यार्यभटीयम् वराहमिहिरस्य पञ्चसिद्धान्तिका, ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तश्चोल्लेखनीयसिद्धान्तग्रन्थाः ।
वैदिकसाहित्ये वेदाङ्गज्योतिषे च योऽपि ज्योतिषविषयः प्रस्तुतः स तत्कालीनदृष्ट्या पर्याप्तोऽपि ग्रहाणां स्पष्टगतिस्थितिबोधनाय नालमिति तत्साधकतया सिद्धान्तग्रन्थानां तदपेक्षया वैशिष्टयम् । वेदाङ्गज्योतिषसिद्धान्तग्रन्थान्तरालवतकालेऽपि सिद्धान्तभूमिकाव्याख्यातृग्रन्थैरपि भाव्यमेव । किन्तु ते सम्प्रति ज्ञानबाह्या एवास्माकम् । सिद्धान्तग्रन्थेषु वयमाषेत्वेन ख्यातं सूर्यसिद्धान्तग्रन्थमेव प्राथम्येन जानीमः । यद्यपि सूर्यमयसंवादमयस्य ग्रन्थस्य मौलिकं रूपं किसीदिति वयं नैव जानीमः । सम्प्रति यो हि ग्रन्थस्तन्नाम्ना ख्यातः प्राप्यश्च स तु निश्चयेनैव पश्चाद्भाविना विपश्चिता पूर्वप्रोक्तसिद्धान्तमाधारीकृत्य प्रणीत इति स्पष्टमेव तस्य-‘अल्पावशिष्टे तु कृते मयो नाम महासुरः' इत्यादि प्राग्भागवाक्यतः । केचित्तु सूर्यो नाम कश्चिदृषिरासीदित्यपि मन्यन्ते तत्त एव जानीयुः । वराहमिहिरो हि. यं सूर्य सिद्धान्तं पञ्चसिद्धान्तिकायामनुवदति यानि सूर्यसिद्धान्तसम्बद्धनीति कानिचिद्वचनानि भट्टोत्पलो वराहमिहिरप्रणीत‘बृहत्संहिता' टीकायामुद्धरति तेषाञ्च सम्प्रति समुपलब्धे सूर्यसिद्धान्तेऽदर्शनात् ग्रन्थोऽयं मूलसिद्धान्तानुवाद एवेति निश्चिन्वन्ति विज्ञाः । किन्तु भास्कराचार्यों हिं सिद्धान्तशिरोमणौ भगणोपपत्तिप्रसङ्गे-'अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः' इत्यादिपद्यद्वयं सूर्यसिद्धान्तगतत्वेन स्मरति तस्यात्र स्थितेः भास्करकाले ग्रन्थोऽयमीदृक्स्वरूप एवाऽऽसीदिति तु स्पष्टमेव ।
नायं मौलिको ग्रन्थ इति तु'शास्त्रमाद्यं तदेवेदं यत्पूर्वं प्राह भास्करः' ( १।९ ) इति कथनादेव ज्ञायते । सूर्यसिद्धान्तगतस्पष्टाधिकारः सूचयति यद्वेदाङ्गज्योतिषनिर्दिष्टस्थूलमानस्य सूक्ष्ममानस्यास्य चान्तराले कैश्चिदन्यैरपि मध्यमपथानुसारिभिर्ग्रन्थैर्भाव्यमिति । मौलिकं वाऽनूदितं यत्किमपि स्वरूपं सम्प्रत्युपलभ्यसूर्यसिद्धान्तग्रन्थस्य स्यादेत्ततु निश्वयमेव यत्सूर्यो हि ज्योतिविद्यायाः प्रतिष्ठापक आंद्याचार्यश्च । तेन तन्नाम्ना ख्यातेन मतेन एतत्प्रकृतिकग्रन्थान्तरापेक्षया प्राचीनतमेन भाव्यमेव । र्ताह कियप्राचीनमित्यपेक्षायामुच्यते सूर्यसिद्धान्तनामकग्रन्थोपवणतो वराहमिहिरस्मृतोऽपि सूर्यसिद्धान्तः कथमपि वेदाङ्गज्योतिषकालानैव प्राचीनतर इति तु स्पष्टमेव विषयप्रतिपादनरीतिदर्शनेन । अस्य हि भास्कराचार्यात्तु प्राचीनत्वमेवेति निश्चित मेव। स्थूलानुभानेन मौलिकः सूर्यसिद्धान्तो वेदाङ्गज्योतिषानतिदूरानन्तरवतकाले प्रतिपादित आसीदिति ।
वस्तुतस्तु वेदाङ्गज्योतिषोपवणतमध्यममानजनितासौकर्यापसारणायैवास्य प्रवृत्तिरिति सत्यमेवोच्यते । एवत्प्रागेवोक्तं यद् वेदाङ्गज्योतिषोक्तं वर्षादिमानं त्रुटिपूर्णमासीदिति । तत्र हि अयनारम्भस्य स्थिरत्वमुक्तमस्ति वस्तुतस्तु न तथा । यदि हि प्रथमपर्याये माघशुक्लप्रतिपदायामयनारम्भस्तदा द्वितीयपर्याये प्रायः ततो दिनचतुष्कात्प्रागेव भवति । एवमेव ९५ तमवर्षे द्विसप्ततिदिनेभ्यः प्रागेव भवत्ययनारम्भः । चान्द्रमासेऽपि पञ्चसु वर्षेषु ५४ घटिका: न्यूना एव भवन्ति । तेन ह्य मावास्यापूर्णिमामाने पञ्चवर्षेषु एकदिवसस्यान्तरमुपजायते । वेदाङ्गज्योतिषपद्धत्यनुसारेण ९५ वर्षेषु ३८ अधिमासा भवन्ति किन्तु वस्तुतस्तु तेषां सङ्ख्या ३५ एवाभीष्टा अन्यथा हि शतत्रयवर्षे ऋतुत्रयस्यान्तरं घटते यद्धि नाभीष्टम् । वेदाङ्गज्योतिषगतैतादृशदोषापसारणाय तदैवं सूक्ष्मचिन्तनमपि प्रारब्धमासीद्यस्य फलं सूर्यसिद्धान्त इति । पितामह-रोमक-पुलिश-वसिष्ठादिप्रोक्तानि पञ्चसिद्धान्तिकायां स्मृतानि लाटदेवादिभिर्व्याख्यातानि च मतान्यपि सूर्यसिद्धान्ताप्तातिदूरानन्तरवर्तीनीति निश्चितमेव । एवमेव गर्ग कश्यपनारदाविप्रोक्तानि ज्योतिषविषयकमतान्यपि तादात्यान्येव ।
किन्तु दुर्भाग्यवशात्सम्प्रति तेषां मौलिक स्वरूपं नास्माकं पुरतः । यच्च सम्प्रति नारदसंहिता पाराशरहोराशास्त्रं भृगुसंहिता काश्यपसंहिता चास्माकं पुरतः तदपि कैश्चिद्धि पश्चातभिः सङ्ग्रहरूपेण सङ्कलितमेव येन तत्र तत्राधुनिकत्वमपि विन्यस्तं दृश्यते । तेनैषां पौर्वापर्ये वास्तविक प्रवचनकालविषये च वयं किमपि इदमित्थन्तया निश्चेतुमसमर्था एव । ज्योतिषस्य त्रिषु स्कन्धेषु विभाजनमपि स्पष्टतया वराहमिहिरादेव दृश्यते यदा स कथयति -
'ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं
तत्कात्स्न्यपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्कीर्यते संहिता ।
स्कन्धेस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ
होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः । इति।।
शङ्करबालकृष्णः साधुः यदा स कथयति यत्कथं हि ज्योतिषशास्त्रं मध्यममानधरातलतः स्पष्टगतिस्थितिरूपोच्चस्थित प्राप्तमिति नास्माकं ज्ञातमिति । बेधं विना नैव सूक्ष्मज्ञानं सम्भवतीति कथं तैबैधः कृतः कथञ्च तस्य सूक्ष्मनिरीक्षणेन गतिमानं निश्चितमिति चास्माकं कृते महत्कुतूहलमेव ।।
तदत्र वयं यथाज्ञानं ज्योतिषसिद्धान्तस्कन्धस्य प्रसारे दृष्टिपानं कुर्मः । इदं तु पूर्वमेवोक्तं यज्ज्योतिषस्य ग्रहगतियुत्यादिविचारको भागः सिद्धान्तपदेनोच्यते इति । मध्यमाधिकारः स्पष्टाधिकारः दिग्देशकालेति त्रिप्रश्नाधिकारः ग्रहणाधिकारः छेद्यकाधिकारः ग्रहयुत्यधिकारः भग्रहयुत्यधिकारः उदयास्ताधिकारः चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारः पाताधिकारः भूगोलाध्यायः मानाध्यायश्व सिद्धान्तज्योतिषविवेच्यविषयाः सङ्क्षेपेण । गुण्यते सङ्ख्यायते येन तदमणितम् । तच्चतुर्विधव्यक्ताव्यक्तग्रहगोलभेदैः । तत्र व्यक्तेन सङ्कलनादिना थच्यते तद् व्यक्तं यावत्तावत्कोलादिना सापेक्ष्यबुद्धया गणितमव्यक्तं ग्रहकर्मणा अगणित गोलेन बेधादिना ग्रहकर्म सवासतं गण्यत इति गोलगणितमिति । तस्यैव निरूपकः सिद्धान्तः । यथोक्तम्-'व्यक्ताव्यक्तभगोलवासनमयः सिद्धान्त' इति । यथा वा-'यत्र कल्पादेग्रहानयनं स सिद्धान्तः । यत्र युगवर्षायनर्तुमासपाहोरात्रयाममुहर्तनाडीविनाडीप्राणत्रुटयादीना तथा सौरचान्द्रादिमासानां विवेकसिष्ठत्स सिद्धान्तपदवाच्यः' इति । यथा वा -
ग्रहेन्द्राणां चाराः सकलगणितं यत्र गदितं स सिद्धान्तः प्रोक्तो विपुलगणितस्कन्धविपुलैः ।।
यथा वा -
‘समयमितिरशेषा सावनं खेचराणां गणितमखिलयुक्तं यत्र कुट्टाद्युपेतम् ।
ग्रहभगणमहीनां संस्थितिर्यत्र सम्यक् स खलु मुनिवरिष्ठः स्पष्टराद्धान्त उक्तः ॥'
‘त्रट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः कृमात्
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः । इत्यादि।।
तस्य माहात्म्यं यथा सिद्धान्तशिरोमणौ -
जानन् जातकसंहिता सगणितस्कन्धैकदेशा अपि ज्योतिःशास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिञ्चित्करः ।
यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति भित्तौ यथा राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कण्ठीरवः ।।
अपि च -
‘गर्जत्कुञ्जरर्वाजता नृपचमूरप्युजिताऽश्वादिकैरुद्यानं च्युतचुतवृक्षमथवा पाथोविहीनं सरः ।
योषित् प्रोषितनुतनप्रियतमा यद्वन्न भात्युच्चकैः ज्योतिःशास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ।।
प्राचीनसिद्धान्तपञ्चकम्
प्राचीनपञ्चसिद्धान्ता यथा स्मरति वराहमिहिरः -
‘पोलिशरोमकवासिष्ठसौरपैतामहास्तु पञ्चसिद्धान्ताः ।
पञ्चभ्यो द्वावाद्यौ व्याख्यातौ लाटदेवेन ।' इति ।।
तानधिकृत्य स एव कथयति -
‘पोलिशकृतः स्फुटोऽसौ तस्यासन्नस्तु रोमकः प्रोक्तः ।।
स्पष्टतरः सावित्रः परिशेषौ दूरविभ्रष्टौ ।।'
तत्र सौरो हि अनुभवविषयः पोलिशकृतः दृक्प्रतीतिविषयः रोमकः ततः प्राचीन एव । पैतामहवासिष्ठौ तु नितान्तप्राचीनो यदनुसारं न तदैव गगने ग्रहादीनां स्थितिरिति । यथोक्तम्-‘सूर्य उवाच' इत्युपक्रम्य ।
‘पैतामहश्च सौरञ्च वासिष्ठं पौलिशं तथा ।
रोमकञ्चेति गणितं पञ्चक परमाद्भुतम् ।।'
तत्र -
'वेदैः सह समुद्भूतं वेदचक्षुः सनातनम् ।
रहस्यं वेदमध्यस्थं स्मृतवान् यत्पितामहः ।।
तेन पैतामहं ज्ञानमाद्यं तच्छु तिसम्मतम् ।
तेन दत्तं स्वपुत्राय वसिष्ठाय महात्मने ।।
‘अंशावतरणे विष्णुर्यदा ब्रह्माणमादिशत् ।
स नाभिकमलोद्भूतं वेदैः सह चतुर्भुजम् ।।
ब्रह्मज्ञानमयं वेदमस्मै सन्दिश्य स प्रभुः ।
मामप्यादिष्टवान् सृष्टिनिमित्तं कालसिद्धये ।।
चक्षुर्भूतं तदा मह्यं सन्ददौ ज्ञानमुत्तमम् ।
तत्सौरमिति विख्यातं गणितं परमाद्भुतम् ॥'
तन्मयाऽपि ममाऽप्येतत्तपसा तोषितेन च ।
आदिष्टं परमं ज्ञानं शिष्यभूतायसाधवे ॥
‘वासिष्ठश्च वसिष्ठेन पुत्राय प्रतिपादितम् ।
पराशराय तेनाऽथ मुनिभ्यः कृतविस्तृतम् ।।
‘पौलिशं पुलिशेनोक्तं गर्गादिमुनिषु ध्रुवम् ।
‘रोमकं रोमकायोक्तं मया यवनजातिषु ।
जातेन ब्राह्मणः शापात्तथा दुर्यवनस्य च ।।
पितामहो ब्रह्मा यं हि वेदमध्यं रहस्यं वसिष्ठाय प्रोक्तवान् सः पैतामहो हि सिद्धान्तः । स हि नितान्तप्राचीनः । इयमेवादाय ब्रह्मगुप्तः कथयति -
‘ब्रह्मोक्तं यद्गणितं महता कालेन यत्खिलीभूतम् ।
अभिधीयते स्फुटं तज्जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ॥' इति ।
भास्कराचार्येणापि सिद्धान्तशिरोमणौ स एव स्वीकृतः । यथाह स एव -
‘कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामणिः ।' इति ।