वर्षा-ऋतुवर्णनम्
।। वर्षा – वर्णनम् ।। 1. जलधरो जलधाराम् वर्षति । कदा वर्षति ? निदाघकालस्य शौर्यं प्रद्योतनम् संहृत्य । 2. घनो जनमाह्लादयति दुःखमपि जनयति च । कथम् ? शरीरतापम् अपास्य (दूरे कृत्वा) शीतस्य सुखम् अनुभावयन् घनो जनमाह्लादयति । मार्गे पङ्कम् परिपोष्य (पथि पङ्कम् उद्भावयन्, पुरस्कृत्य) दुःखमपि जनयति च । 2. शरीरतापमपास्य यथा घनो जनमाह्लादयति तथा पङ्कम् परिपोष्य जनानाम् दुःखमपि जनयति जलदः च । 2.(अ) ग्रामेषु तोयैः पङ्कैश्च पूर्णाः पन्थानः अध्वगानाम् (पदातीनाम्, यात्रिणाम्) अलङ्घ्यभावम् प्राप्नुवन्ति । 2.(अ) निखिलेषु ग्रामेषु प्रायः तोयैः(उदकैः, अद्भिः, पयोभिः) पङ्कैश्च पूर्णाः पन्थानः (मार्गाः,    अध्वानः) अध्वगानाम् (पदातीनाम्, यात्रिणाम्) अनुलङ्घनीयाः भवन्ति (कष्टकराः भवन्ति, कष्टैः     उत्तरणीयाः भवन्ति, दुर्गमाः भवन्ति ।) 2.(अ) मार्गाणाम् पङ्कमयत्वात् वर्षाकाले गृहे निवसन्तो (गृहवासिनः) जनाः सुखमनुभवन्ति । यद्यपि मनुजानाम् एषा स्थितिः, परन्तु पक्षिणः तु जलपातेन सुखमेव अनुभवन्ति । केचन जले निमग्नाः सन्तः (सुखदम्, आनन्दकरम् , आह्लादकम्) शैत्यम् अनुभवन्ति । केचन वृक्षे स्थिताः सन्तः शैत्यम् (शैत्यसुखम्, शैत्यानन्दम्) अनुभवन्ति । एतेषाम् कृते कदाचिदपि पङ्कपीडा न बाधते । 2.(आ) हंसाः वर्षाकाले यदा मानसम् गच्छन्ति, तदा स्वकीयम् दयितम् हंसम् मानसरोवरम् (मानसम् सरः) प्रति गच्छन्तम् (गच्छन्ति, तम्) अवलोक्य तत्प्रिया कमलिनी वियोगात् जलराशौ निमज्जति(निमग्ना भवति) । 3. तटिन्यः उन्मार्गम् प्रयान्ति । भयङ्करावर्तसहस्राकुलाः (सहस्रैः भयङ्करैः आवर्तैः आकुलिताः) तटिन्यो ( नद्यः, सरिताः, सरितः,      अपगाः) जलरयैः (जलस्य वेगेन, जलस्य प्रवाहेण, जलधाराभिः) स्वकीयानि तटानि (कूलानि) विपाट्य(भित्त्वा, त्रोटयित्वा) उन्मार्गम् (उत्पथम्) प्रयान्ति । 4. विश्वं निबिडे अन्धकारे निलीयते । निशाकरे दिनकरे च प्रच्छन्ने सति, दुर्दिने प्रवृत्ते, जलदे अभ्युदिते च सर्वम् अपि विश्वम् (निखिलम्     अपि जगत्) निबिडे (गाढे, प्रगाढे, गहने) अन्धकारे (तमसि) निलीयते । 5. केकिसमूहाः केकाभिर्जनमनांसि प्रीणयन्ति च । स्तनयित्नुगर्जितं श्रावं श्रावं (श्रुत्वा श्रुत्वा) जातहर्षाः केकिसमूहाः (मयूरवृन्दाः, मयूरगणाः) कुटजपुष्पदिग्धायाम् (कुटजैः पुष्पैः प्रपूरितायाम्) वनभूमौ नरीनृत्यन्ते (भृशम् नृत्यन्ति) , स्वानवद्याभिः (स्वकीयाभिः अनवद्याभिः, कलंकरहिताभिः, परिशुद्धाभिः) केकाभिः जनमनांसि (जनानाम् मनांसि) प्रीणयन्ति च । 6. बलाकाः दिवि शोभन्ते । 6. जनानाम् हर्षम् उत्पादयन्तः, महावनानाम् दावाग्निज्वरम् मुष्णन्तः (चोरयन्तः, अपहरन्तः) आर्त्तस्वराणाम् चातकानाम् श्रेयांसि सम्पादयन्तः जलदा दृश्यन्ते । 6. (अ) गर्जन्तः (गर्जनाम् कुर्वन्तः) जनानाम् हर्षम् उत्पादयन्तः (जनयन्तः), महावनानाम् दावाग्निज्वरम् मुष्णन्तः (चोरयन्तः, अपहरन्तः) आर्त्तस्वराणाम् चातकानाम् श्रेयांसि सम्पादयन्तः जलदान् (मेघान्, पयोदान् , बलाहकान्) गगने (आकाशे, वियति, नभसि) सर्वत्र पश्यामः । 6. (आ) अस्मिन् काले घनघरट्टेन घृष्टस्य चन्द्रस्य खण्डा इव बलाकाः दिवि शोभन्ते । 7. पवनः प्रवाति । शैत्यम् आवहन्तः (शैत्यसुखवाहिन्यः, शैत्यवाहिन्यः), लोकाय तोषं किरन्तः (विकिरन्तः,      प्रसारयन्तः)  कम्पित-कदम्ब-वनाः(कम्पितानि कदम्बस्य वनानि यैः, तादृशाः) प्रबलाः प्रभञ्जनाः(झञ्झावाताः) प्रवान्ति । समागतेसु प्रभूतेसु वर्षावारिषु - समागतासु प्रभूतासु वर्षायाः अप्सु शैत्यम् आवहन्तः (शैत्य-सुख-     वाहिन्यः, शैत्यवाहिन्यः), लोकाय तोषं किरन्तः(विकिरन्तः, प्रसारयन्तः) कम्पित-कदम्ब- वनाः(कम्पितानि कदम्बस्य वनानि यैः, तादृशाः) प्रबलाः प्रभञ्जनाः (झञ्झावाताः) प्रवान्ति । केतकी-नीपादि-वृक्षाणाम् पुष्प-परागम् दिक्षु विदिक्षु किरन् पवनः प्रवाति ।। ।। (सति) भावलक्षणायाः सप्तम्याः प्रयोगः ।। 1.(क)यदा वर्षाकाले साटोपम् आरटन्तः, नभोमण्डले अटन्तः, वारणानाम् घटनाम् विडम्बयन्तः वार्धि-( समुद्र)-विष-(जल)पान-पिचिण्डिला(स्थूलकाया) बलाहका जलानि उद्गिरन्ति, तदा हर्षप्रकर्षम् आतन्वानाः कर्षका गृहेभ्यो निःसरन्ति, स्वक्षेत्रं प्रति, स्वकीयानि जीवितान्यप्युपेक्ष्य । 1.(क) वर्षाकाले साटोपम् आरटत्सु, नभोमण्डले अटत्सु , वारणानाम् घटनाम् विडम्बयत्सु, वार्धि-( समुद्र)विष-(जल)पान-पिचिण्डिलेषु (स्थूलकायेषु) बलाहकेषु जलानि उद्गिरत्सु हर्षप्रकर्षम् आतन्वानाः कर्षका गृहेभ्यो निःसरन्ति, स्वक्षेत्रं प्रति, स्वकीयानि जीवितान्यप्युपेक्ष्य । 2.(क) प्रावृषि विद्युतः कर्मापि स्तुत्यम् । अन्धे तमसि स्फुरन्त्यः चञ्चुराः (चञ्चलाः) अचिरद्युतयो वातायन-विवर-गताभिः स्वप्रभाभिः तुङ्ग(उच्चैः)-सौध(प्रासाद)-क्रोडे(अङ्के) सुप्तानाम् अङ्गनानाम् (स्त्री-जनानाम्) अङ्गानि उद्भासितानि कुर्वन्ति । 2.(क) प्रावृषि विद्युतः कर्मापि स्तुत्यम् । अन्धे तमसि स्फुरन्त्सु चञ्चुरेषु (चञ्चलेषु) अचिरद्युतिषु वातायन-विवर-गतेषु विद्युत्सु, तुङ्ग( उच्चैः)-सौध( प्रासाद )-क्रोडे(अङ्के) सुप्तानाम् अङ्गनानाम् ( स्त्री-जनानाम्) अङ्गानि उद्भासितानि भवन्ति । अन्यदपि 3.(क) प्रावृषि कदाचिज्जलदा अनेकानि दिनानि वर्षन्ति । प्रावृषः श्यामा क्षपा कालायते । पार्श्वस्थम् वस्त्वपि नावलोक्यते (पदार्थो∫पि दृष्टिपथम् नागच्छति, पदार्थम् अपि न पश्यामो वयम् , पदार्थदर्शने∫पि वयम् असमर्थाः भवामः, पदार्थस्य दर्शनम् अपि कर्तुम् न शक्नुमः)। 4.(क) अयम् ऋतुः कृषकाणामत्यन्तमेव प्रियः । पृथ्वी शस्यसङ्कला, जलपूर्णा च संलक्ष्यते । हरिच्छाटिका वेष्टिता वनभूमिः प्रमोदाय कल्पते । आकाशे शक्रधनुरुदयं प्राप्य नेत्रेभ्यः सुखं प्रयच्छति । जलं पातुकामा घोरमारवं कुर्वती जलस्थिता मूर्खमण्डूकमण्डली स्वघोषपरम्पराभिः श्रोत्ररन्ध्रमापूरयति । वर्षाकालस्य सरो∫पि अकूपारायते । --- 0000 ---