cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्रातिशाख्यग्रन्थः
प्रातिशाख्यग्रन्थः वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् । वैदिकव्याकरणसम्बन्धि-पदप्रयोगनियमानां ज्ञानाय, अन्यव्याकरणजन्यज्ञानसौलभ्याय च प्रातिशाख्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति ।
वेदाभ्यासस्तु पञ्चधा विभज्यते— (१) अध्ययनम्, (२) विचारः, (३) अभ्यासः, (४) जपः (५) अध्यापनञ्चेति । ऋक्प्रातिशाख्यस्य सूत्रेषु एतेषां पञ्चप्रकारकाणां वेदाभ्यासानां विधिवद् वर्णनमस्ति । एतेष्वध्ययनं तु वेदश्रवणस्य द्योतकमस्ति । विचारोऽपि द्विधा भवति - अर्थतो, लक्षणतश्चेति । निरुत्तकर्तृणा यास्केन कथितम् -
'स्थाणुरयं भारहरः किलाभूत्
अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम्॥
योऽर्थज्ञ इत सकल भद्रमश्नुते-
नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥'
लक्षणो हि मन्त्राणां सकलं भद्रमश्नुते॥'
यो हि जनः ऋक्-लक्षणम् अज्ञात्वैव कार्यं करोत्यसौ कर्मफलं प्राप्तुं न शक्नोति । मन्त्रलक्षणज्ञात्वा एव समग्रकल्याणफलमश्नुते । फलतो लक्षणस्य वर्णनम् अर्थज्ञानात्प्रागेव भवति, यतोऽर्थज्ञानं लक्षणपूर्वमेव भवति । शास्त्रीयवचनमस्ति -
'स्वरो वर्णोऽक्षरो मात्रा दैवं योगार्षमेव च॥
मन्त्रं जिज्ञासमानेन वेदितव्यं पदे पदे ॥'
'तं पद्मगर्भं परमं त्वादिदेवम्।
प्रणम्यर्घां लक्षणमाह शौनकः।।'
ऋक्प्रातिशाख्यस्यापरं नाम ऋक्लक्षणमस्ति । प्रातिशाख्यस्य विधिवद् अध्ययनकृत्वा एव आचार्यपदस्य अधिकारी भवति नान्यदिति । अस्मिन् विषये ऋक्प्रातिशाख्यस्य स्पष्टकथनमस्ति -
'पदक्रमविभागज्ञो वर्णक्रमविचक्षणः।
स्वरमात्राविशेषज्ञो गच्छेदाचार्यसम्पदम् ॥'
तेन हि प्रातिशाख्यस्य अनुशीलनं वेदस्य आचार्यत्वसम्पादनाय प्राथमिकी आवश्यकता वर्तते । प्रातिशाख्यानाम् अध्ययनेन शाखासु कस्याप्येकस्यैव शाखानियमानां निर्देशो नास्ति, अपि तु तासु एकैकस्य चरणस्य शाखानियमानाम् उल्लेखो लभते। महर्षिणा यास्केन कथितम् - 'पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि' इति। पारिषदानां प्रातिशाख्यानाञ्च सम्बन्धः चरणैः सह वर्तते। प्रातिशाखा-शब्दः चरणाय एव व्यवहृतः मन्यते।
प्रातिशाख्यस्य विषये उव्वष्ट कृतस्य ऋक्प्रातिशाख्यभाष्यस्य आरम्भे पद्यमिदमुपलब्धं भवति, येनास्याः प्रयोजनस्य परिचयो भवति -
'शिक्षा-छन्दो-व्याकरणैः सामान्येनोक्तलक्षणम्।
तदेवमिह शाखायामिति शास्त्रप्रयोजनम्॥'
उद्धरणम्
वर्गः:वैदिकसाहित्यम्
लाल बहादुर शास्‍त्री राष्‍ट्रियप्रशासन-अकादमी
लाल बहादुर शास्‍त्री राष्‍ट्रीय प्रशासन अकादमी
भारतराष्‍ट्रे मसूरीपत्तने स्‍थिता एषा अकादमी नागरीसेवा परीक्षायाम्‌ ये उत्तीर्णा: तेषां कृते प्रशिक्षणकार्यक्रमानाम्‌ आयोजनम्‌ करोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्रशासनिकसंस्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
संन्यासः कर्मयोगश्च...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच -
पदच्छेदः
सन्न्यासः कर्मयोगः च निःश्रेयसकरौ उभौ तयोः तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते ॥ २ ॥
अन्वयः
सन्न्यासः कर्मयोगः च उभौ निःश्रेयसकरौ । तयोः तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते ।
अर्थः
कर्मसन्न्यासः कर्मयोगः च इति एतौ उभौ अपि मोक्षकारकौ । किन्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मपरिग्रहः विशिष्यते ।
शाङ्करभाष्यम्
स्वाभिप्रायमाचक्षाणो निर्णयाय क्षीभगवानुवाच। संन्यासः कर्मणां परित्यागः कर्मयोगश्च तेषामनुष्ठानं तावुभावति निःश्रेयसकरौ निःश्रेयसं मोक्षं कुर्वाते ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेनोभौयद्यपि निःश्रेयसकरौ तथापि तयोस्तु निःश्रेयसहेत्वोः कर्मसंन्यासात्केवलात्कर्मयोगो विशिष्यत इति कर्मयोगं स्तौति ।।2।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
टेनेसी
लघुत्तम संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
येऽप्यन्यदेवता भक्ता...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ये अपि अन्यदेवताः भक्ताः यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ते अपि माम् एव कौन्तेय यजन्ति अविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥
अन्वयः
कौन्तेय ! ये भक्ताः अपि श्रद्धया अन्विताः अन्यदेवताः यजन्ते ते अपि अविधिपूर्वकं माम् एव यजन्ति ।
अर्थः
येऽपि इन्द्रादीन् अन्यान् देवान् श्रद्धायुक्ताः पूजयन्ति ते अजानन्तः मामेव पूजयन्ति इति तेषामपि अभ्युदयः अवश्यं भवति, किन्तु न शाश्वतः इति विशेषः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:राजविद्याराजगुह्ययोगः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
टेक्सास्
लघुत्तम संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वीणावाद्यम्
वीणावाद्यम्
कर्नाटकीय संगीतपद्धतौ तंतुवाद्यं वीणा तु अग्रस्थाने दरीदृश्यते | बहु पुरातन वाद्यमिदं अनेक प्रकारेण नैकशतमानादारभ्य परिवर्तनं जातम् | प्रस्तुतकाले अत्यन्तप्रसिद्धा एवं जनानां कृते मोददायिका एषा सरस्वतीवीणा नाम्नी  वर्तते | कांस्यतन्तु त्रयेण पुनः एका प्रमुखतन्तुना तथैव सहायिका तन्तुत्रयेण च युक्ता वर्तते एषा वीणा | सप्तस्वराणां समूहः नादेन युक्तः भवति चेत तदा वीणावादनं तु कष्टं न भवति | वीणावादनार्थं मनसः संलग्नाता तथैव इच्छा अपि बहु आवश्यकं वर्तते | सावधानतया वीणां अभ्यस्य तद्वारा आनन्देन अनुभूतिरपि प्राप्तुं शक्यते वीणावादनेन | अस्यां वीणायां तु पाण्डित्यप्राप्त्यर्थं बहुवर्षाण्यपेक्षितानि भवन्ति | यदि अभ्यासेन सम्यग्भवति चेत्तदा एषा वीणा भार्यावद्रीत्या  अस्माकं मनसः भावना अस्ति सा भावना व्यंजयति | वीणा इत्युक्ते अस्माकं कृते सरस्वती स्वरूपमेव आयाति | सा सरस्वती तु संगीतविद्यायाः अधिदेवता एवं च वीणापाणी | वेदस्याभिमानी एषा सरस्वती ब्रह्मणः नाम चतुराननस्य राज्नी, भार्या एवं च कृत्तीपद्युम्नयोरपत्या एषा | एषा सरस्वती अविस्मरणमेवं अनवरतरूपेण भगवन्तं स्तौति | ब्रह्माणी-तत्त्वज़्जानी एवं च सा गानलोला | एतस्याः हस्ते सदा कच्छपी नाम वीणा भवति अतः सा वीणापाणी तथैव सा चित्ताभिमानी देवता च | सर्वेषां कृते बुद्धिदाता एषा बुद्ध्यभिमानी देवता भवति | अस्माकं देशे यानि वाद्यानि सन्ति तानि वाद्यानि जगति अन्यत्र द्रष्टुं वयं न शक्नुमः । प्रत्येकैकमपि स्वीय स्वरूपेण, रचना द्वारा एवं ध्वनिः अपि विशिष्टरीत्या वर्तते | वाद्येष्वपि तुरीयविभागं कृतवन्तः | ते च - १ तत (तन्तुद्वारा यानि वाद्यानि सन्ति तानि)
२ सुषिरम ( वायुना ध्वनिरायाति) ३ अनवद्धः (ताडनवाद्यानि) ४ घनः ( लोहः, मृदः वा वृक्षद्वारा निर्मितानि)..
अत्र वीणा तु तन्तुवाद्येष्वन्तर्भवति | तन्तुना नादस्य उत्पत्तिः भवति तानि ततवाद्यानि | अत्रापि विभागद्वयं वर्तते श्रुतिवाद्यानि, संगीतवाद्यानीति | गायनसमये वादनसमये श्रुतिनिमित्तं 'तम्बुरः' एवं विना संगीतकार्ये ध्वनिनिमित्तं "वीणा" उपयुज्यते | ऋचां याजुषे च मध्ये मध्ये वीणायाः प्रस्तावः वर्तते | तत्र तु विणायः उपत्पत्तिनिदाने शंकरः कारणमिति वदन्ति नाम तस्याः "रुद्रवीणा" इति वर्तते तन्निमित्तानत | देवी सरस्वत्यनन्तरं विश्वावसुः, तुम्बुरुः, नारदादयः वैणिकाः भवन्ति | तुम्बुरोः वीणायाः नाम " कालावती", विश्वावसोः "बृहती", नारदस्य " महती" इति पुराणेषु एतेषां वाद्यविशेषाः भवन्ति | वीणा मोक्षसाधनार्थं सरलमार्गः इति याज्नवल्क्यः तस्य स्मृतौ वदति | रावणस्य कथायां तु श्रृण्मः वयं तस्य काले वीणायाः तन्तुः कर्तनं जातं सः तदानीं स्वदेहात् स्नायुः स्वीकृत्य वीणावादनं अकरोदिति |
प्राचीनग्रन्थेषु वीणा
इदानींतन वीणा यदस्ति तत्तु प्राक्तनकालात् बहु परिष्कृतः वर्तते | कविकुलगुरुकालैदासः स्वीय "श्यामलादण्डके"  "माणिक्यवीणामुपलालयन्तीम्" इति श्यामला शारदा माणिक्ययुक्तवीणां सा वासदतयतीति उक्तवन्तः | तदेवरीत्या प्रतिज्नायौगन्धरायणमित्यस्मिन्नाटके राजा उदयनः "घोषवती" नामांकितमेकां वीणां  नुदितवान् | कर्नाटकदेशे संगीतक्षेत्रे ये त्रिमूर्तयः आसन तेष्वन्यतमः नादज्योतिः श्री मुत्तुस्वामीदीक्षितानां कृते  तस्य गुरुः चिदम्बरनाथ योगी अनुग्रहेण काशिक्षेत्रे गंगा मध्ये तयल्लब्धा वीणा वर्तते तस्याः उपरि देवनागरिलिपिमध्ये "रामः" इति अंकितं वर्तते | एतादृशरीत्या वीणायाः इतिहासः वर्तते |
वीणायाः स्वरूपमेवं कार्यदक्षता
वीणावाद्ये तु लघु एवं बृहत् शिरः वर्तते | बृहदस्ति चेत् "घटः" इति वदन्ति | एतत्तु दक्षिणभागे वर्तते तथैव सामान्यतः पनसवृक्षेण निर्मायन्ति | एतस्याः निर्माणार्थं बहु मासाः अपेक्षिताः नाम बहुषु मासेषु पनसः काष्ठं जले संस्थाप्य कर्तनेन स्वरूपादिकं विरचय्य घटः निर्मायन्ति | तस्य घटस्य भारः लघुः भवति चेत् नादः सुमधुररूपेणागच्छति इति विश्वासः | घटनिर्माणानन्तरं तदुपतरि वृक्षस्य त्वचा आच्छादनं कुर्वन्ति | तदनन्तरं दण्डिं योजयन्ति | तस्य वामपार्श्वः भूमिं प्रति वक्रता आप्नोति एवं तस्य कृते लघुघटस्य योनजनं कुर्वन्ति | एतादृशी वीणा तंजावूर नगरे आदौ निर्मितवन्तः अतः "तंजावूर वीणा" इति प्रसिद्धम् | वामपार्श्वे लघुघटः वर्तते तत्तु सोरेबुरुडे अथवा लोहस्य पात्रं भवितुं शक्यते | तदुपरि नौपट्टिकां स्थापयतन्ति | एवं तत्र कानिचन साधनानि संस्थाप्य स्वरानुगुणं कुर्वन्ति "वीणायाः मेलधारणम" इति काचनपद्धतिः वर्तते | तस्मिन् कार्ये किमपि क्लेशः भवति अथवा कार्ये व्यत्यासः भवति चेत् तदा अपस्वराणां प्राबल्यं भविष्यति | एतानि सोपानानि वीणाघटस्योपरि स्थापयन्ति चेत्तदा तत्र स्थापितकाष्ठस्य द्वारा अश्चमाध्यमेन ध्वनिरायाति | तत्र स्थापिताश्वस्य एवं साधनस्य उन्नतिः समानरूपेण भवयति  चेत् सुललितनादः आगच्छति | तत्र तुरीयतन्तूनां नामानि सारणिः, पंचमः, मंद्रः, अनुमन्द्रः इति व्यपदिश्यन्ते | तस्य समीपे कांस्य रेकु इति कश्चन वर्तते | एतद्वारा नाम तिसृभिः तन्तुभिः ध्वनिः गच्छति | तदेव मध्यषड्ज, मध्यपंचम एवं ताराषड्जनामानि प्रसिद्धानि | सप्ततन्तवः लघुघटद्वारा आगत्य बहु दृढतररूपेण दृश्यते | श्रुतिवीणायां दृढमेवं अदृढं कर्तुं पिंजः, दण्डः, शिरः इति वर्तते अस्ति चेत् खण्डवीणा नाम्ना वर्तते | भागत्रयमेकस्मिन् काष्ठे कुर्वन्ति चेत् तां प्रति अखण्डवीणा इति वदन्ति | अखण्डवीणायाः ध्वनिः अति मधुरतां यच्छन्ति इति प्राक्तनाः वदन्ति | वेंकटमुखी महाभागाः तिसृषु वीणावाद्येषु शुद्धमेळवीणा, रघुनाथमेळा वीणावाद्येषु तन्तवः पूर्वोक्त क्रमेण नास्ति तस्याः प्रभेदः वर्तते इति वदन्ति | तत्र तासां  श्रृतिनिर्माणे एवं सोपानानां निर्माणक्रमे किंचित् भेदः दृश्यते | तत्र वीणावादनसमये लघुघटः वर्तते तत्तु वादकानां वामस्थ ऊरुस्थले स्थापयन्ति | बृहद्घटस्तु दक्षिणऊरुस्थलं स्पृशति | दक्षिणहस्तस्य मध्यमतर्जन्यंगुली पूर्वोक्त तन्तुषु सारणिं वामसहस्ते तु पूर्वस्थापितघटस्य समीपस्थ सोपानं स्पृष्ट्वा ध्वनिः कुर्वन्ति | दक्षिणकनिष्ठिकांगुल्या तन्तुः एवमिष्टस्थले उपयुज्यन्ति नादकाः | वीणागमकं प्रति सूक्तवाद्येषु गायनः सम्यक् न भवति चेत् तन्तुना एव अद्भुतरूपेण उत्पत्तिः कर्तुं शक्यते | वीणावाद्येषु प्रधानतन्तवः सारणिः, मन्द्रपंचम, मन्द्रषड्जजतन्तुषु संवादी, अनुवादी स्वराणां कृते सहायकसोपानं यदस्ति तं वामहस्तांगुल्या नुदित्वा दक्षिणहस्तांगुल्या नादोत्पादानं कुर्वन्ति तदेव "गमकम" नाम तन्त्रं भवति |
ऐतरेयोपनिषदि वीणावाद्यम्
ऐतरेयोपनिषदि वीणा देहतुल्यमिति वदन्ति | अथ खल्वियं दैवीवीणा भवति | तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति | यथास्याः शिरः एवममुष्याशिरः | यथास्याः उदरमेवममुष्याः अम्भणम | यथास्यै जिह्वा - एवममुष्ये वादनम | यथास्यास्तंत्रय एवममुष्या अंगुलयः | यथास्याः स्वरा एवममुष्या स्वराः | देहः दैवीवीणातुल्यं भवति | मनुजाः निर्मिताः काष्ठवीणा तु देवनिर्मितदेहतुल्यमेव भवन्ति | देहं प्रति शिरः तदेवरीत्या वीणायाः कृते लघुघटः | देहं प्रति उदरः तदेवरीत्या वीणायाह कृते बृहद् घटः | काष्ठनौका यदस्ति तत्तु मेरुदण्डतुल्यः नाम उपरिस्थादधः संपर्कः करोति शरीरे यथा मेरुदण्डवद्रीत्या | नाड्यः एव तन्तवः | नादाः श्रृण्मश्चेत सर्वाः नाड्यः नादे अन्तर्गतत्वेन दृश्यते | तथैव वादकस्य अंगुल्यः तन्तूनामुपरि क्रीडन्ति तदा वीणानाम घटे नादजलस्य पूरणं भूत्वा बहिरायाति | देहो नाम वीणा तयदस्ति तत्तु देवकार्यार्थनिमित्तमेव | वीणायाः कृते अस्माकं हस्तः लयवासद्यं भवति | एतद्वारा देवतार्चनं करणीयम् |
दैविकता
वीणा दैविकस्वरूपेण वर्तते चेदपि अस्माकं जीवने विशिष्टस्थानं प्राप्तं वर्तते | सर्वासां वाद्यानां मध्ये पृथग्रूपेण वीणा वादकस्य मनसः भावान सम्यक्तया प्रदर्शयति | वीणाभ्यासेन मनः शान्तः भवति | तन्तुषु अस्माकं हस्तस्य स्पर्शः यदा भवति तदा अस्माकं नाडीषु नादः प्रवहति | वादकस्य हृत्स्पर्शी या वीणा भवति सा आप्तः भवति | सा वीणा तु तदा वाद्यमिति अंशः मनसि न भवति केवलं सखा इत्येव भवति | अस्माकं भावनामनसः प्रफुल्लता निदानमेव भवति | बहिरागतनादाः अस्मत्सविधे संभाषणं करोति | अतः सर्वत्र नादः एव भवति | मध्ये मध्ये तन्तून् यदा स्पृशति तदा मन्द्रमेवं तारे "स" मध्यमे "प" मिश्रितः भवति चेत् तदा किंकिंणिस्वरः श्रूयते | अतः विणावादनकम्पनेन नादकस्य शरीरेपि कम्पनः भवति | विजयभास्करेण संगीते यद्दत्तं श्रीमती बि।के सुमित्रा गायकी भूत्वा कल्याणी चलच्चित्रस्य " वीणा निनगेको कम्पना ....मृदुवागि नुडि मुदवागि नुडि....राग सं मोहन.....|||" गीतिः वादकवीणामध्ये कीदृशी सम्बन्धः वर्तते इति प्रदर्शयति | एकवारं नुदति चेत् मनः आनन्ददायकं भवतीति "निन्नयनादके मैमन ओलिसि....||, एवं भावनायाः नूतनप्रपंचस्य आरम्भः भवतीति " भावतरंगदि लोकवे मरेसि....| गीतानि वर्तन्ते | एतद्वारा भगवतः आराधनमपि कर्तुं शक्यते |
सरस्वती आराधना
वीणापाणि, विश्वकल्याणि, गायन नर्तननन्द प्रदायिनी एतादृशी नामांकिता एषा इति बहुविधतरीत्या डी।वी।जी| महाभागाः वर्णयन्ति | संगीतशास्त्रस्याहत- अनाहतस्य स्मरणं कारयति | आहतमित्युक्ते श्रूयते यश्शब्दः अनाहतमित्युक्ते श्रोतुमपि न शक्यते | एतादृशस्थ मौनगायनं सरस्वती देवी चेन्नकेशवस्वामिं प्रति अर्पयति |
वीणासंबद्धवाद्यविशेषाः
रुद्रवीणा विचित्रवीणा चित्रवीणा महानाटकवीणा
प्रसिद्धवीणावदकाः
वीणा शेषण्णः वीणा सुब्बण्णः एस् भालचन्द्रः चिट्टि बाबुः आर् के सूर्यनारायणः ई गायत्री
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:सङ्गीतम् वर्गः:सङ्गीतसम्बद्धाः श्टब्स्
जहाङ्गीर
जहाँगीरः बहुरार्थनाभ्यः लब्धः पुत्रः आसीत्। एतद उक्त तत् अकबरस्य प्रथम जीवितः पुत्र, भाविष्यत् जहांगीरस्य जनन, एतद समयस्य एकः प्रतिपूजित मुनि, शेख सलीम चिश्तीस्य आशीर्वाद आसीत। परम् दरवेश, शिशुक नामन् सलीम अभवतः एवः अकबर प्रीत्या समुदित सः शेख बाबा ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
जहाङ्गीरः वर्गः:मुगलवंशीयाः राजानः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बनासकाठामण्डलम्
बनासकाठामण्डलम् (બનાસકાંઠા જિલ્લો, Banaskantha district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पालनपुरम् इति नगरम् ।
१८६०
१८६० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
बनासकाठामण्डलम्
भौगोलिकम्
बनासकाठामण्डलस्य विस्तारः १०,४०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे साबरकाठामण्डलं, पश्चिमे कच्छमण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे पाटणमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,५५० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- बनास, सरस्वती, सिपु ।
१२०३
१२०३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
१८६०
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२०३
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
बनासकाठामण्डलम्
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं बनासकाठामण्डलस्य जनसङ्ख्या ३१,१६,०४५ अस्ति । अत्र १६,०९,१४८ पुरुषाः १५,०६,८९७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २४.४३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३६ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.३९% अस्ति ।
१८६०
बाह्य-सूत्राणि
१८६० १८६० वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बनासकाठामण्डलम्
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अमीरगढ २ भाभर ३ दाता ४ दान्तीवाडा ५ डीसा ६ धानेरा ७ दियोदर ८ काङ्करेज ९ पालनपुरम् १० थराद ११ वडगाम १२ वाव
कृषिः वाणिज्यं च
'बाजरा', 'मेइज्', तमाखुः ('टोब्याको'), 'जवार', एरण्डं ('क्यास्टर्-सीड्स्'), 'सिलियम्', आलुकं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । न केवलं गुजरातराज्ये अपि तु समग्रे भारते आलुकस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'इसब्गुल्'-उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य आद्यं स्थानम् अस्ति । कलायस्य उत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । सुगन्धद्रव्याणाम्/परिव्ययानाम् ('स्पैसस्') उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । कृषिः, आहारसंस्करणं ('फूड्-प्रोसेसिङ्ग्'), प्रवासोद्यमः, 'सिरेमिक्स्', वस्त्रोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले स्थितम् अम्बाजीमन्दिरं प्रसिद्धं यात्रास्थलम् अस्ति । भारते विद्यमानेषु ५१ शक्तिपीठेषु इदम् अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन्नेव मण्डले पुरातनं कुम्भारिया-जैनमन्दिरम् अस्ति । पालनपुरात् ३२ किलोमीटर्दूरे जेसोर् इत्यत्र केदारनाथमहादेवमन्दिरम् अस्ति । इदमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । बलराम-अम्बाजी वन्यजीविधाम, बलरामपुरस्य 'बलराम प्यालेस् रेसोर्ट्', जेसोर्-भल्लूक-धाम च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
डी वी जी
“”पल्लवं नूतनम् स्यात्, मूलं प्राचीनं स्यात्, तदा एव वृक्षस्य सौन्दर्यम्, नवयुक्तेः प्राचीनतत्वेन सह मेलनं भवति चेत् धर्मः, ऋषिवाक्येन सह विज्ञानकलायाः योजनेन जीवने यशः” इति विषयस्य प्रतिपादकः आसीत् गुण्डप्पवर्यः।पत्रिकोद्यमी, लेखकः, राज्यशास्त्रज्ञः एषः, अपूर्वः ज्ञाननिधिः आसीत्।
”’जन्म विद्याभ्यासः च"’
१८८७ तमे वर्षे कोलारमण्डलस्य मुळबागिलु ग्रामे एतस्य जन्म अभवत्। देवनहळ्ळी वेङ्कटप्प गुण्डप्पः इति तस्य पूर्णं नाम। एषः डी.वी.जी इति संक्षिप्तनाम्ना एव प्रसिद्धः अस्ति। स्वप्रयत्नेन संस्कृते आंग्लभाषायां च असाधारणपाण्डित्यं प्राप्तवान्। तेलुगु-तमिळुभाषाज्ञानमपि वर्धितवान् आसीत्।
पत्रिकोद्यमक्षेत्रे
गुण्डप्पः पत्रिकाक्षेत्रतः स्वस्य वृत्तिजीवनम् आरब्धवान्। १९०७ तमे वर्षे ”’भारती”’ नामिकां दिनपत्रिकाम् आरब्धवान्। विभिन्नासु पत्रिकासु लेखनानि अपि लिखति स्म। अनन्तरम् आंग्लभाषया ”’कर्णाटक”नामिकां सप्ताहार्धपत्रिकाम् आरब्धवान्। कन्नडपत्रिकोद्यमक्षेत्रे डी.वी.जीवर्यस्य साधना स्थानं च अतुलनीयम् अस्ति। १९२८ तमे वर्षे बागलकोटे इत्यत्र प्रवृत्तस्य कर्णाटकवृत्तपत्रकर्तॄणां प्रथमसम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्। लघुकाव्यं पद्यं विमर्शालेखनं जीवनचरितम् इत्यादिषु विविधप्रकारकेषु साहित्येषु योगदानं कृत्वा उत्तमफलितांशं प्राप्तवान् अस्ति।
१२०३
बाह्य-सूत्राणि
१२०३ १२०३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
डी वी जी
साहित्यक्षेत्रे
वसन्तकुसुमाञ्जली निवेदन अन्तःपुरगीते एताः कृतयः तस्य कविताशक्तिं निर्दिशन्ति। विश्वविख्यातस्य कवेः उमरखयामस्य रुबामतकृतेः कन्नडभाषान्तरःउमरन वसगे तथा मङ्कुतिम्मनकग्ग इति काव्ये डी.वी.जीवर्यस्य जीवनदर्शनतत्त्वानि मार्मिकतया निरूपयन्ति। मङ्कुतिम्मस्य एकैकमपि पद्यं मुक्तकम् इव अस्ति। तत्र तस्य गभीरं चिन्तनं दृश्यते। उदा- रे मूढ तिम्म ,अश्वशकटमिदं जीवनम्, विधिः चालकस्तस्य। अश्वस्त्वम्, यात्रिकाणां कथनानुसारं विवाहाय वा श्मशानाय वा गन्तव्यं भवता, स्खलति चेत् भूमिः अस्ति। चिरकालं जनानां मनसि स्थातुं योग्यान् ग्रन्थान् एषः कन्नडसाहित्यलोकाय समर्पितवान् अस्ति। रङ्गाचार्यः, गोपालकृष्णगोखले, विद्यारण्यः एतस्य समकालीनाः। श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यं, ज्ञापकचित्रशाला, शास्त्रग्रन्थाः च तस्य इतरकृतयः। तस्य ’”जीवनधर्मयोग"’नामकस्य उपन्यासग्रन्थस्य कृते १९६१ तमे वर्षे ”’केन्द्रसाहित्य-अकाडेमी प्रशस्तिः”’ प्राप्ता अस्ति। तस्य जीवनस्य उत्तरसन्ध्यायां ”’देवरु ”’ ”’काव्यस्वारस्य"’ नामिके द्वे कृती रचितवान्। डी वी जी वर्यः १९३२ तमे वर्षे मडिकेरी इत्यत्र प्रवृत्तस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्। एतस्य बहुमुखसाहित्यसेवां दृष्ट्वा मैसूरिविश्वविद्यालयेन गौरवडाक्टरेट् पदव्या तस्य सम्माननं कृतम। डी वी जीवर्यः विश्वभ्रातृत्वे विश्वासवान् आसीत्। "उत्तमजीवनमेव देवाय समर्पयीतुं योग्या उत्कृष्टा पूजा " इत्यत्र तस्य महान् विश्वासः आसीत्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्जिनिया
लघुत्तम वर्जिनिया संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शाहजहानः
एक: भारतीय सम्राटः आसीत्।
१८८
१८८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८८ १८८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गोमतीनदी
गोमतीनदी (ગોમતી નદી, Gomti River) गुजरातराज्यस्य पश्चिमप्रदेशे अर्थात् सौराष्ट्रे जुनागढमण्डले वहति । मानवजातेः पोषणं नदीभिः एव भवति । अतः वयं नदीं मातृरूपेण पूजयामहे । कदाचिदनेन कारणेनैवास्माकं महत्वपूर्णानि तीर्थस्थलानि नदीतीरे एव सन्ति । गोमतीनद्याः तीरेऽपि द्वारका -भलका-परशुरामतपस्थली-सङ्गमनारायणादयः तीर्थस्थलानि सन्ति ।
उद्गमस्थलम्
गोमतीनदी १६ कि.मी. लम्बमाना अस्ति । अस्याः उद्गमस्थानं कश्चन नानाभावडाग्रामसमीपेऽस्ति । अतः एतद् स्थलं मूलगोमती इत्यनेनापि प्रसिद्धमस्ति । 'मूल गोमता' इति अस्य नामान्तरमस्ति ।
पुराणेषु गोमत्याः उत्पत्तिः
एषा वसिष्ठपुत्री गोमतीनदी गङ्गानद्यः रूपमस्ति । सनकादिकमुनिनां आग्रहेण ब्रह्मा गङ्गाम् अवतरणाय आदेशं कृतवान् । अस्य वर्णनं स्कन्दपुराणे प्राप्यते -
या हि शीघ्रं सरिच्छेष्ठे पृथिव्यां हरिकारणात् । गां गता त्वं महाभागे ततो बहुमताऽसि मे ।। उर्व्यां ते गोमती नाम सुप्रसिद्धं भविष्यति । वसिष्ठस्यानुगा भूत्वा या हि शीघ्रं धरातलम् । तातं पुत्रीवानुयाता वसिष्ठतनया भव ।। स्कन्दपुराणम् (५.२२-२४)
अर्थात् हे गङ्गे ! भगवान् विष्णुः द्वारकाधीशरूपेण अवतरिष्यति । त्वमपि लोककल्याणार्थं भूलोकं गच्छ । तत्र त्वं गोमती नाम्ना ख्यातिं प्राप्स्यसि । तव मार्गदर्शकः वसिष्ठः अस्ति, अतः त्वं वसिष्ठपुत्रीरूपेण प्रसिद्धा भविष्यसि ।
गोमतीपूजा
यथा हरिद्वार-काशी-प्रयागादिस्थलेषु गङ्गायाः सायम् आरती भवति । तथैव गोमतीघाटे सायम् आरती भवति । आरत्याः व्यवस्थां गुग्गुलीज्ञातेः ब्राह्मणाः कुर्वन्ति । तेषां समितेः नाम 'गुग्गुली ज्ञाति ५०५ समस्त' अस्ति । अन्यच्च ५६ सौपानिकघाटे गोमतीमातुः सुन्दरं मन्दिरमस्ति । तत्रापि पुजाकार्यं भवति ।
स्नानमहत्वम्
गोमती-समुद्रसङ्गमे स्नानस्य अधिकमहत्वं वर्तते । अत्र स्नाने सति पितृतृप्तिः, पापशमनञ्च भवति ।  अस्योल्लेखः पुराणेषु प्राप्यते ।
धन्यास्ते मानुषे लोके, गोमत्युदधि वारिणा । तर्पयन्ति पितृन्देवान्गत्वा द्वारवतीं कलौ ।। स्कन्दपुराणे द्वारकामहात्म्यम् (२३.८४)
गोमती सङ्गता यत्र सागरेण द्विजोत्तमाः । मुक्तिद्वारं तु तत्प्रोक्तं कलिकाले न संशयः ।।
सम्बद्धाः लेखाः
कृष्णः
द्वारका
द्वारकाद्वीपः
गङ्गा
बाह्यानुबन्धः
http://sultanpur.nic.in/gom1.htm
http://www.britannica.com/EBchecked/topic/238160/Gomati-River
वर्गः:गुजरातराज्यस्य नद्यः
शशिकला
शशिकलायाः परिचयः
सुबाहुः काशीनगरस्य महाराजः आसीत् । शशिकला तस्य एकमात्रं  पुत्री ।  कदाचित् सा  प्रासादस्य पार्श्वे गच्छन्तं वृद्धब्राह्मणतपस्विनं दृष्ट्वा तस्मै निमन्त्रणं प्रेषयति ।    तेन ब्राह्मणेन धृतेभ्यः वस्त्रेभ्यः वर्चसः च सा नितराम् आकृष्टवती आसीत् । धार्मिकभावनावती राजकुमारी ब्राह्मणस्य सत्कारं कृत्वा योग्यम् आसनं दत्त्वा ‘स्वामिन्, कुतः आगच्छन् अस्ति ?’ इति पृच्छति । तदा सः ब्राह्मणः ‘पुत्रि ! अहं तीर्थानां राजा इति प्रख्यातात् प्रयागात् आगच्छन् अस्मि । तत्रत्ये भारद्वाजस्य आश्रमे वसामि । अत्र भगवतः विश्वनाथस्य दर्शनार्थम् आगतवान् अस्मि’ इति  वदति । प्रयागशब्दस्य श्रवणानुक्षणं तस्य क्षेत्रस्य विवरणानि महर्षेः भारद्वाजस्य प्रसिद्धेः विषये च श्रुत्वा ज्ञातवती आसीत् इत्यतः ‘महर्षेः भारद्वाजस्य आश्रमे सर्वैः ज्ञातव्यः तादृशः विशेषः कः अस्ति ?’ इति पृष्टवती । सा महर्षेः भारद्वाजस्य सिद्धेः, त्यागस्य, तपसः, ज्ञानस्य च विषये पितुः आस्थाने विदूषां चर्चां, प्रशंसां च शृतवती आसीत् ।  भारद्वाजस्य आश्रमं प्रति भरतवर्षस्य विविधेभ्य भागेभ्यः तपस्विनः, विद्वांसः, योगिनः च आगत्य तिष्ठन्ति इत्यपि श्रुतवती आसीत् ।  अतः कुतूहलेन तस्य महर्षेः आश्रमस्य विषये पृष्टवती ।
ब्राह्मणद्वारा सुदर्शनस्य परिचयः
एतद् श्रृत्वा सः ब्राह्मणः वदति ‘महर्षेः भारद्वाजस्य तपसः, सिद्धेः, ज्ञानस्य, विद्यायाः च स्तरः अद्भुतः अवर्णनीयः च अस्ति ।  तस्य आश्रमे एकस्यापेक्षया एकः योगी, महात्मा सर्वदा भवति ।  किन्तु इदानीन्तनम् अद्भुतं नाम  सर्वैः आकृष्टः, आश्रमे विद्यमानः राजकुमारः सुदर्शनः …………’ इति । एवं सामान्यरूपेण सुदर्शनस्य परिचयं कारयन् गच्छति । “अयोध्यानगरे इक्ष्वाकुवंशस्य ध्रुवसन्धिः अथवा पौष्यः इति राजा राज्यभारं करोति स्म । एतस्य ज्येष्ठपत्न्याः नाम लीलावती इति ।  निषधदेशाधिपतेः वीरसेनस्य पुत्री मनोरमा तस्य द्वितीयपत्नी आसीत् ।  कालानन्तरे लीलावत्याः शत्रुजित् नामकः पुत्रः, मनोरमायाः  सुदर्शननामकः पुत्रः जातः ।   द्वौ पुत्रौ अपि प्राप्तवयस्कौ भवतः ।  तदा ध्रुवसन्धिः  ज्येष्ठपत्न्याः पुत्रस्य शत्रुजितः युवराज्याभिषेकः करणीयः इति प्रयत्नं कुर्वन् आसीत् ।    तदा मनोरमा एतं विचारं पित्रे निवेद्य स्वस्य पुत्राय युवराज्यपदविं प्रार्थितवती ।    अतः वीरसेनः सैन्येन सह अयोध्यां प्रति आगतवान् ।  जामात्रु- श्वशुरयोः च घोरं युद्धं जातम् ।  एतस्मिन् युद्धे वीरसेनः पराजयं प्राप्य मृतः अभवत् ।    एतेन कारणेन तस्य पुत्री मनोरमा  पुत्रेण सुदर्शनेन सह अयोध्यां त्यक्त्वा देशान्तरं गतवती ।  सर्वत्र अटित्वा अन्ते तौ भारद्वाजस्य आश्रमं प्रति आगतवन्तौ ।  कतिपयदिनानन्तरं पुत्रविरहेण  ध्रुवसन्धिः अपि मरणं प्राप्तवान् ।    अनन्तरं शत्रुजित् राजा अभवत् ।  सुदर्शनस्य अयोध्यां प्रति प्रत्यागमनस्य अवसरः  एव न प्राप्तः । “सुदर्शनः सुन्दरः सुशीलः तरुणः । तादृशं सद्गुणिनम् अहम् एतावत्पर्यन्तं न दृष्टवान् एव ।  एतावति अल्पवयसि आश्रमे विद्यमानः सः  अल्पसमये एव स्वस्य प्रतिभां, शास्त्रज्ञानं च प्रवर्ध्य अस्मद्सदृशान् वृद्धान् अपि मूकविस्मितान् कृतवान् अस्ति ।  सः वीरः शूरः च अस्ति इति कारणतः स्वयं भारद्वाजमहर्षिः  शस्त्रास्त्रविषये, नीतिशास्त्रविषये  च उत्तमं प्रशिक्षणं दत्तवान् अस्ति” इति । एतद् श्रुत्वा राजकुमारी शशिकला आश्चर्यचकिता जाता । पूर्वं सा कञ्चित् स्वप्नं दृष्टवती आसीत् ।  तस्मिन् स्वप्ने सा किञ्चित्  प्रशान्तं, स्नेहमयं च तपोवनं दृष्टवती आसीत् ।  तत्र कस्यचित् ऋषेः आश्रमः आसीत् ।  तस्मात्  कुटिरात्  कश्चित् युवकः बहिरागतवान् ।  तस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा एषा मुग्धा जाता ।  तदा एव स्वप्नभङ्गेन सा उत्थितवती । विचित्रं नाम तदारभ्य प्रतिदिनमपि तस्याः स्वप्ने  सः एव आश्रमः, सः एव युवकः च दृश्यते स्म । कदाचित् स्वप्ने राजकुमारी स्वस्य आराध्यदेवीं भगवतीं पूजयति । तदा भगवती प्रत्यक्षा भूत्वा “ अहं भवत्याः पूजया सन्तुष्टा अस्मि ।  परमसुन्दरं, प्रतापिनं, धर्मात्मानं  च पतिं भवती प्राप्नोति ।  यं भवती इदानीं स्वप्ने दृष्टवती सः एव भवत्याः पतिः भविष्यति !” इति अनुगृहीतवती आसीत् । तदारभ्य राजकुमारी तं युवकं द्रष्टुं, प्राप्तुं च चिन्तयति स्म । इदानीं ब्राह्मणेन उक्तस्य तपोवनस्य, मुनेः, आश्रमस्य च विवरणं श्रुत्वा एतस्य, स्वस्य स्वप्नस्य  च बहवः साम्यांशाः सन्ति इति ज्ञातवती । अनन्तरं राजकुमारी सुदर्शनस्य रूपं, हावभावं विस्तरेण श्रुत्वा सः एव स्वप्नस्थः युवकः इति निश्चयं  कृत्वा तस्मै स्वस्य हृदयम् अर्पितवती ।  सा बहु आनन्दिता आसीत् ।  ब्राह्मणस्य  सत्कारं कृत्वा, पूजयित्वा, उपायनानि च दत्तवती । सः आनन्देन ततः निर्गतवान् ।
पुत्री विवाहयोग्या अस्ति इति ज्ञात्वा महाराजः सुबाहुः पुत्र्याः स्वयंवरार्थं यत्नं कुर्वन् आसीत् । स्वयंवरस्य मण्डपस्य निर्माणं, सम्बद्धेभ्यः म्बन्धितेभ्यः  आह्वानदानम् इत्यादयः  प्रयत्नाः आरब्धाः ।  राजकुमारी एतं विचारं ज्ञातवती ।  सा सखीद्वारा मातरं निवेदयति  “मम स्वयंवरः व्यर्थः ।  अहं राजकुमारे  सुदर्शने अनुरक्ता अस्मि  ।  तम् अपि आहूय स्वयंवरस्य व्यवस्थां कुर्वन्तु” इति ।  महाराज्ञी एकान्ते राजकुमार्याः विषयं महाराजाय निवेदितवती ।  तदा महाराजः वदति  “भवत्याः पुत्री इतोऽपि लघुबालिका ।  केऽपि ताम् उत्तेजितवन्तः सन्ति ।  उत्तमवचनैः तस्याः समाधाननं कारयतु ।  अयोध्यायाः  राजा ध्रुवसन्धिः मृगयायाः समये सिंहेन मारितः ।  तस्य राज्ञ्याः लीलावत्याः अनुजः युधाजित् ससैन्यम् अयोध्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा विजयी अभवत् ।  विजयशाली युधाजित् स्वस्य भागिनेयं शत्रुजितं सिंहासने उपवेश्य राज्याभिषेकं कृतवान् ।    इदानीमपि सः स्वस्य भागिनेयस्य रक्षणार्थम् अयोध्यायाम् एव अस्ति ।  अयोध्यातः पलायनं कृत्वा आगतौ मनोरमा, तस्याः पुत्रः सुदर्शनः च अत्यन्तं दरिद्रावस्थायां भारद्वाजस्य आश्रमे जीवनं यापयन्तः सन्ति ।  इदानीमपि युधाजित् सुदर्शनं तस्य मातरं च मारयितुं यत्नं कुर्वन् अस्ति ।
कदाचित् युधाजित् प्रयागं गतवान् आसीत् । तत्र भारद्वाजस्य पुरतः शक्तिप्रयोगे विफलः जातः ।  साहसं कर्तुं सः न शक्तः ।  यदि आश्रमात् बहिः  सुदर्शनस्य आगमनम् अभविष्यत् तर्हि निश्चयेन सः सुदर्शनम् अमारयिष्यत्  ।  एवं मृत्योः छायायां जीवते दरिद्राय कथं मम पुत्रीं ददामि ? एकाकी सुदर्शनः युधाजितः प्रबलसैन्यस्य विरोधं कथं करोति ? अतः भवत्याः पुत्र्याः सान्त्वनं कारयतु ।  युधाजित्स्दृशेन बलिष्ठजनेन सह  अस्माकं शत्रुत्वं  मास्तु ।  यदि तथा कुर्मः शत्रुः गृहं प्रति आहूतः इव भवति” इति उक्तवान् ।
पत्रे सा लिखितवती आसीत् “आर्यपुत्र ! भगवती उमा मां भवतः चरणदासीं कृत्वा अनुगृहीतवती अस्ति ।  अत्र मम पिता मम स्वयंवरस्य व्यवस्थां कृतवान् अस्ति ।  सर्वेभ्यः राज्येभ्यः आह्वानपत्राणि गतानि सन्ति ।  किन्तु अहं मम हृदयं भवतः चरणे अर्पितवती अस्मि ।  भवान् सूक्तसमये अत्र आगत्य एतां दासीं स्वीकरोति चेत् धन्या भवामि ।  अन्यथा कथञ्चित् अहं तु भवदीया अस्मि । भवता यदि निराकृता भवामि तर्हि विषप्राषनमेव शरणम् ।  सर्वे राजानः सैन्यसहिताः आगताः सन्ति ।    भगवती भवन्तं प्राप्तुं माम् अनुगृहीतवती अस्ति ।  भवान् आगच्छतु एव ।  एषा मम प्रार्थना” इति ।
ब्राह्मणः राजकुमार्याः पत्रं सुदर्शनाय यदा ददाति, तदा सः तत् पत्रं नीत्वा महर्षेः भारद्वाजस्य चरणे स्थापयति । शशिकलायाः यथा स्वप्नः आसीत् तथा सुदर्शनस्य अपि स्वप्नः आसीत् ।  भगवती तस्य स्वप्नेऽपि काशीं गत्वा शशिकलायाः वरणस्य अनुज्ञां दत्तवती आसीत् ।  एतं विषयं  ज्ञात्वा महर्षिः तस्मै काशीं गत्वा आगन्तुम् अनुमतिं दत्त्वा आशीर्वादं करोति ।    निश्चयेन युधाजित् काशीम् आगच्छति एव । तेन स्वस्य पुत्रस्य अपायः  भवति इति सुदर्शनस्य मातुः मनोरमायाः भयम् आसीत् ।  तम् एकमेव प्रेषयितुं भारद्वाजः न इच्छति स्म ।  अतः कथञ्चित् मातरम् अङ्गीकारयित्वा ब्राह्मणेन सह तां पूर्वमेव काशीं प्रति  प्रेषितवान् । काशीराजस्य स्वयंवरस्य मण्डपं सुदर्शनः एकाकी यदा प्रविशति तदा सर्वेषाम् आश्चर्यम् । केऽचन तं पृच्छन्ति  “भवान् राजकुमारः तु न । यतः भवतः पृष्ठतः सेना वा सेवकाः वा न सन्ति ।  कस्य आह्वानात् भवान् अत्र आगतवान् अस्ति ? भवतः आजन्म शत्रुः युधाजित् भवतः  विमात्रा, भ्रात्रा शत्रुजितेन च सह ससैन्यं  आगतवान् इति भवान् न जानाति वा ? कस्य बलस्य आधारेण भवान् एतद् साहसं कृतवान् ?” इति । “भगवती पार्वतीदेवी स्वप्ने आगत्य माम् अत्र आगन्तुम् आज्ञां दत्तवती अस्ति” इति गम्भीरवाण्या सुदर्शनः वदति । अग्रे सः “मम पार्श्वे सेवकाः वा सैन्यं वा नास्ति ।  किन्तु एतेषां साहाय्ययुक्तः महाराजः अपि कालाधीनः  मृतः भवति इति तु निश्चितम् ।  रक्षणारहितः अरण्यवासी क्रूरप्राणिनां मध्येऽपि जीवनं करोति ।   विधिनियमेन विना कोऽपि कस्यापि दुःखं दातुं न शक्नोति ।  तादृशान् मारयितुम् अपि न शक्नुमः ।  मम विधिलिखितं यद अस्ति तद्  तु भवति एव ।  अत्र मम भयं किमर्थम् ? अहं तु देव्याः आदेशस्य पालनकर्ता कश्चित् मानवः अस्मि…….”इति उक्तवान् । सुदर्शनस्य निर्भीकाणि सत्ययुक्तानि वचनानि श्रुत्वा सर्वे आनन्दिताः अभवन् । सर्वे तस्य विद्याबुद्ध्योः, साहसप्रवृतत्त्याः च प्रशंसा कुर्वन्ति।  नियमासुसारं स्वयंवरस्य आमन्त्रणं भवतु न वा भवतु यः कोऽपि राजकुमारः तस्मिन् भागं गृहीतुं शक्नोति ।  स्वयंवरस्य विघ्नकरणम् अपराधाय इति मन्यते स्म ।  अतः युधाजित् तथा अन्ये राजानः सर्वेषां दृष्ट्या शत्रवः भवितुं न इष्टवन्तः ।  स्वयंवरस्य अनन्तरं सुदर्शनस्य संहारस्य योजनां कुर्वन्तः आसन् ।
शशिकलायाः दृढचित्तता
“अनेकेषु राजकुमारेषु कस्यचित् चयनकरणस्य सन्दर्भे सति, एतावत्पर्यन्तं या स्वस्य हृदयं कस्मै अपि न अर्पितवती तादृशी एव स्वयंवरमण्डपं प्रवेष्टुम् अर्हति इति तु नियमः ।  किन्तु अहं मम हृदयं कस्मैश्चित् दत्त्वा मनसा तं वृतवती अस्मि ।  तर्हि अहं किमर्थं स्वयंवरमण्डपं प्रविशामि…… ?”  राजकुमारी शशिकला स्वयंवरमण्डपं गन्तुं निराकरणं कुर्वती  वदति ।
अग्रे सा “अनेकेषां कामुकानां राजकुमाराणां पुरतः गमनं मत्सदृशीभ्यः स्त्रिभ्यः न युज्यते । एतेन मम सतीत्वं नष्टं भवति ।  वेश्या इव अहं कथं स्वयंवरमण्डपं प्रविशामि ?” इति वदति । एवं पुत्र्याः वचनं श्रृतवतः काशीराजस्य पुरतः कश्चित् विकटप्रश्नः तिष्ठति । तदा सः राजसभां प्रविश्य बहुविनम्रतया वास्तविकपरिस्थितेः निवेदनं कृतवान् ।   सर्वेषां क्षमां याचितवान् ।  आगताः सज्जनाः राजकुमार्याः नीतेः प्रशंसां कृतवन्तः ।  केचन ‘परिस्थितिः एवं यदि स्यात्  तर्हि  अस्माकम् आह्वानस्य मूर्खतां किमर्थं कृतवान्”  इति महाराजं सुबाहुं कोपेन पृष्टवन्तः ।
एतद् श्रुत्वा सुबाहुः तु क्रोधाग्न्या अग्निपर्वतः इव अभवत् ।  कोपेन कम्पमानः उत्थाय आवेशेन गर्जति  “भवान् अस्मान् आहूय अस्माकम् अवमाननं कृतवान् अस्ति । दरिद्रः सुदर्शनः राजकुमारीं प्राप्तुं कदापि न शक्नोति ।  महाराज ! राजकुमारीं स्वयंवरमण्डपम् आहूय कञ्चित् राजकुमारं वृणोतु इति वदतु ।  अन्यथा अयोध्याधिपतिना शत्रुजिता सह तस्याः विवाहं कारयतु ।  मम भागिनेयेन शत्रुजिता सह तस्याः विवाहः भवेत् एव ।  सा अयोध्यायाः महाराज्ञी भवेत् एव ।  भवान् यदि एतद् वचनं न शृणोति तर्हि मम सैन्यद्वारा भवतः राज्यस्य सर्वनाशः निश्चितः” इति । एवं युधाजितः वदन् एव आसीत् । पुत्र्याः समाधाननार्थं काशीराजः अन्तःपुरं प्रविष्टवान् । किन्तु शशिकलायाः निर्धारः अचलः आसीत् ।  अतः सः कञ्चित् उपायं चिन्तितवान् । सः सभाभवनम् आगत्य विवाहः श्वः भविष्यति इति घोषयति । एतद् श्रुत्वा सर्वे राजानः स्वस्य शिबिरं गतवन्तः ।
तस्मिन्दिने रात्रौ मात्रा सह सुदर्शनं प्रासादं प्रति आहूतवान् । राजपुरोहितम् आहूय विधिपूर्वकं शशिकलायाः विवाहं सुदर्शनेन सह कृतवान् । परेद्यवि प्रातः निमन्त्रितान् सर्वान् काशीराजः सुबाहुः विनम्रतया प्रार्थयति  “मम पुत्र्याः विवाहः अभवत्  ।  मनसा सा यं वृतवती आसीत् तेन सह तस्याः विवाहः कृतः ।  तस्मै तस्याः समर्पणं जातम् ।  स्वयंवरस्य विधिः अपि एषः एव अस्ति ।  तस्याः आशीर्वादं कृत्वा मम आतिथ्यं स्वीकुर्वन्तु” इति । राजकुमार्याः विवाहः सम्पन्नः अस्ति । युद्धेन कः लाभः ? इति चिन्तयित्वा केचन गतवन्तः । इतोऽपि केचनाः सुक्ष्मदर्शिनः पूर्वेद्युः एव प्रस्थितवन्तः आसन् ।  केचन तेषां रोषं प्रकटितवन्तः, भायितवन्तः ।  केचन कुतूहलेन उपविष्टवन्तः आसन् । किन्तु सैन्यसहितः युधाजित् प्रासादस्य उपरि आक्रमणं कृतवान्  ।  षड्दिनानि यावत्  काशीराजः सुदर्शनं  राजगृहे एव स्थापितवान् आसीत् ।  सप्तमे दिने सुदर्शनः सैन्येन सह प्रस्थाय युधाजितः उपरि  सशक्त्या प्रत्याक्रमणं कृतवान् । उभयसेनयोः मध्ये भयानकं युद्धं प्रवृत्तम् ।  अन्ते युधाजित्, शत्रुजित्  च सुदर्शनेन मारितौ । राज्यं निष्कण्टकम् अभवत् । मात्रा, पत्न्याः सह सुदर्शनः अयोध्यां प्रति प्रत्यागतवान् ।  प्रजाः प्रीत्यादरेन तस्य स्वागतं कृतवत्यः ।  विमात्रे लीलावत्यै अपि सः आश्वासनं  दत्तवान् ।  मन्त्रिणः तस्य राज्याभिषेकं कृतवन्तः ।
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आसाराम बापू
पुज्य बापू आधुनिकभारतस्य महान् ऋषिः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
चेराः
भारतस्य दक्षिणदिशि आसन् चेराणां पाण्ड्यानां, चोळानां च राज्यानि । एतेषां चेराणां राज्यम् इदानीन्तने केरले आसीत् । उत्तरभारते विद्यमानानि महासाम्राज्याणि पश्चिमतः तथा मध्य-एषियातः निरन्तरं जातानाम् आक्रमणानां कारणतः शिथिलानि अभवन् । तदा भारतस्य कलायाः तथा संस्कृतेः च केन्द्रं फलवत्याः इण्डो-गङ्गाप्रस्थभूमितः दक्षिणदिशि अपसृतम् । तावत् पर्यन्तम् एतानि राज्यानि प्रबलानि न आसन् । परस्परं कलहं कुर्वन्ति स्म । तदनन्तरं क्रमशः एते प्रबलाः अभवन् । कालान्तरे आग्नेय-एषियायाम् अपि राज्यस्थापनम् अकुर्वन् ।
इतिहासः, भारतस्य वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य  तृतीयः  (३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ज्ञेयः सः नित्यसन्न्यासी यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति निर्द्वन्द्वः हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥'
अन्वयः
महाबाहो ! यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति सः नित्यसन्न्यासी ज्ञेयः । निर्द्वन्द्वः बन्धात् सुखं प्रमुच्यते ।
अर्थः
हे अर्जुन ! यः अन्यान् न द्वेष्टि, किञ्चिदपि न काङ्क्षति सः कर्मयोगी नित्यसन्न्यासी इति 	ज्ञातव्यम् । रागद्वेषशून्यः सः सुखेन कर्मबन्धात् मुक्तो भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
कस्मादित्याह-ज्ञेय इति। ज्ञेयो ज्ञातव्यः स कर्मयोगी नित्यसंन्यासीति यो न द्वेष्टि किंचिन्न काङ्क्षति दुःखसुखे तत्साधने यः कर्मणि वर्तमानोऽपि स नित्यसमन्यासीतिज्ञातव्य इत्यर्थः। निर्द्वन्द्वो द्वन्द्ववर्जितो हि यस्मान्महाबाहो सुखं बन्धादनायासेन प्रमुच्यते ।।3।।
मेरिलैण्ड
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अहं हि सर्वयज्ञानां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुः एव च न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेन अतः च्यवन्ति ते ॥ २४ ॥
अन्वयः
अहम् एव हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुः च । ते मां तत्त्वेन न तु अभिजानन्ति । अतः च्यवन्ति ।
अर्थः
अहमेव सर्वेषां यज्ञानां भोक्ता फलस्य प्रदाता च । एवं ये न जानन्ति ते कर्मफलं भुक्त्वा तदन्ते च्यवन्ते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
24 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१८९
१८९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
राजकुमारः
राजकुमारः (Rajkumar) एकः कन्नडचित्ररङ्गस्य महान् कलाविदः आसीत् । एतस्य मूलनाम मुत्तुराजु इति । चामराजनगर मण्डलस्य सिङ्गनल्लूरु ग्रामीणः एषः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राभिनेतारः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ग्रीष्मः
भूमौ प्रकृतेः परिवर्तनस्य ६काला भवन्ति । एतस्य ऋतुः इति शब्देन व्यवहारः । ग्रीष्मः तु एतेषु षट्सु ऋतुषु अन्यतमः यस्मिन् घर्मकालः भवति ।
वर्गः:ऋतवः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मुद्गः
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः मुद्गः । मुद्गः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं मुद्गः आङ्ग्लभाषायां Mung bean अथवा Green Gram इति उच्यते । आहारपदार्थेषु सदापथ्याः भवन्ति केचन आहारपदार्थाः । तन्नाम सर्वदा सेवनार्थं योग्याः इति । तादृशेषु आहारपदार्थेषु “मुद्गः” अपि अन्यतमः । यद्यपि धान्यानि दालाः च वातवर्धकाः, शीतगुणयुक्ताः, मलप्रतिबन्धकाः, वातकराः च तथापि मुद्गः न तावान् वातवर्धकः, मलप्रतिबन्धकः वा । सूपश्रेष्ठः, रसोत्तमः, भुक्तिप्रदः, हयानन्दः, सुफलं, वाजिभोजनम् इत्यादीनि नामानि सन्ति मुद्गस्य । वर्णभेदम् अनुसृत्य मुद्गः पञ्चधा विभक्तः अस्ति । कृष्णमुद्गः, हरितमुद्गः, पीतमुद्गः, श्वेतमुद्गः, रक्तमुद्गः च इति । मुद्गेन सारं, क्वथितं, पायसं, सूपं, तण्डुलेन सह योजयित्वा दोसां, पौलिं, पोङ्गल्, पेसरट्टु, खिचडि, दालं च निर्मान्ति । कर्णाटके, तमिळुनाडुराज्ये च मार्गशीर्षमासे (धनुर्मासे) विष्णोः आराधनार्थं मुद्गेन एव (तण्डुलान्, गुडं, घृतं च योजयित्वा) “पोङ्गल्”नामकं (हुग्गि) खाद्यविशेषं निर्मान्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मुद्गस्य स्वभावः
यद्यपि किञ्चित् प्रमाणेन कषायरुचियुक्तः तथापि मुद्गः मधुरः एव । पचनार्थं लघुः, शीतः च । नेत्रयोः हितकारकः । मूत्रसम्बद्धरोगेषु, कीटबाधासु पथ्यः । ज्वरस्य अपि हितकरः मुद्गः । रक्तमुद्गः पचनार्थम् अत्यन्तं लघुः । कृष्णमुद्गः वसन्त-ऋतौ वर्धते, हरितमुद्गः च शरदृतौ ।
“मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्” (अ.हृद.सू. ६-३३)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:धान्यानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१२०४
१२०४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२०४ १२०४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अन्नासागरतडागः
अर्णोराजस्य तुरुष्काणां च यस्मिन् स्थाने युद्धं जातम् आसीत्, तस्य स्थानस्य परिशुद्ध्यै अर्णोराजः तत्र तडागस्य निर्माणम् अकारयत् । इन्दुनद्याः जलेन सः तडागः पूरितः । सः तडागः सद्यः अन्नासागरतडागत्वेन प्रसिद्धः अस्ति । वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरनाथः
अरनाथः (अरनाथ,Aranath) जैनधर्म स्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु अष्टादशः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः अरनाथस्य वर्णः सुवर्णः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं मत्स्यः च अस्ति । भगवान् अरनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयश्चासीत् ।
कौमारावस्थायाम् अरनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं त्रिंशत् (३०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “यक्षेन्द्र” इत्याख्यः यक्षः, “धारिणी” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् । भगवान् अरनाथः आजीवनं सत्यस्य, अहिंसायाः च नियमानां पालनं कृतवान् । सः जनान् सत्यमार्गम् अनुसर्तुम् अवबोधयति स्म ।
जन्म, परिवारश्च
देवायुष्यं समाप्य भगवान् अरनाथस्य जीवः पुनः मृत्युलोकम् आगच्छत् । हस्तिनापुर-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां मार्गशीर्ष -मासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ रेवती -नक्षत्रस्य मध्यरात्रौ भगवतः अरनाथस्य जन्म अभवत् ।
सुदर्शन-नामकः हस्तिनापुरनगर्याः राजा आसीत् । सुदर्शनः अरनाथस्य पिता आसीत्, माता च महादेवी आसीत् । फाल्गुन -मासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीयायां तिथौ रेवती -नक्षत्रे रात्रौ महादेवी तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दश स्वप्नान् दृष्टवती । रात्रौ एव महादेवी राज्ञे सुदर्शनाय चतुर्दशस्वप्नान् श्रावितवती । तस्यां रात्रौ एव भगवतः अरनाथस्य जीवः महादेव्याः गर्भं प्राविशत् । इन्द्रादिभिः देवैः च्यवनकल्याणकमहोत्सवः आचरितः आसीत् ।
आगामि-दिने राजा स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रेण एव स्वप्नानां फलादेशः भवितुं शक्यते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा महादेवी चतुर्दश स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशं कृतवान् यत् – “महादेव्याः गर्भे एकः श्रेष्ठः, विशिष्टश्च बालकः अस्ति । सः तीर्थङ्करः भविष्यति” इति ।
सर्वे बालकस्य जन्मनः प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन् । गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः अरनाथस्य पीडारहितं जन्म अभवत् । भगवतः जन्मसमये सम्पूर्णे जगति शान्तवातावरणम् आसीत् । राजा सुदर्शनः सम्पूर्णे राज्ये पुत्रोत्सवस्य घोषणां चकार ।
ये बन्धिनः आसन्, तेभ्यः राजा मुक्तिम् अददात् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्याः प्रसन्नतायां सर्वेभ्यः दानं कृतम् । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । एकादशदिनानि यावत् भगवतः अरनाथस्य जन्मोत्सवः आचरितः ।
पूर्वजन्म
जम्बूद्वीपस्य पूर्वविदेहक्षेत्रे सुसीमा-नामिका नगरी आसीत् । तस्याः नगर्याः राजा धनपतिः आसीत् । भगवान् अरनाथः पूर्वजन्मनि धनपतिः नामकः राजा आसीत् । धनपतिना तस्मिन् जन्मनि धर्मस्य साधना कृता । तेन बहुवर्षाणि यावत् राज्यसञ्चालनमपि कृतम् आसीत् ।
धनपतेः राज्ये जनाः नीतिमन्तः आसन् । अतः राज्ञा कदापि कस्मैचित् अपि दण्डः न प्रदत्तः । अन्ते राजा धनपतिः विरक्तः अभवत् । सः संवरमुनेः दीक्षां स्वीकृतवान् । अभिग्रहस्य, स्वाध्यायस्य, ध्यानस्य च विशिष्टा साधना धनपतिना कृता । सः आर्यजनपदि निरपेक्षभावेन विचरन् आसीत् ।
एकदा जिनदासस्य गृहे धनपतेः चातुर्मासीतपसः आहारस्या आयोजनम् आसीत् । तत्र देवैः दानकर्तुः, मुनेः च महिमा कथितः । तथापि मुनिः निरपेक्षः एव आसीत् । तस्य मनसि लेशमात्रम् अपि अहङ्कारः नासीत् । अनेन प्रकारेण धनपतिना घोरसाधनया तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतम् । अन्ते आराधकपदं प्राप्य सः ग्रैवेयके महर्धिकदेवः जातः ।
नामकरणम्
भगवतः अरनाथस्य जन्मनः एकादशदिनोत्तरं नामकरणसंस्कारस्य विधिः अभवत् । तस्मिन् दिने जनाः उत्सवम् अपि आचरितवन्तः । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः भगवतः अरनाथस्य दर्शनार्थं समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकाः देवाः च अपि उत्सवम् आचरितवन्तः । उत्सवे तेषां देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते ।
विवाह
भगवतः अरनाथस्य बाल्यावस्था मनोरञ्जनेन व्यतीता । समयान्तरे सः तारुण्यावस्थायां प्राविशत् । भगवतः मनसि विरक्तेः भावः आसीत् । किन्तु राज्ञा सुदर्शनेन भगवतः अरनाथस्य अनेकाभिः राजकन्याभिः सह विवाहः कारितः । अरनाथस्य अरविन्द-नामकः पुत्रः अभवत् । अरनाथस्य विवाहानन्तरं राज्ञः सुदर्शनस्य मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः सः अरनाथस्य राज्याभिषेकं कृतवान्, अरनाथाय राज्यस्य दायित्वं च प्रदत्तवान् । ततः परं सुदर्शनः स्थवीरमुनेः दीक्षां प्रापत् । दीक्षानन्तरं सः गृहं त्यक्त्वा साधनायां लीनः अभवत् ।
राज्यम्
यदा अरनाथः राजा अभवत् तदा तेन राज्यस्य निष्ठापूर्वकं, विरक्तिपूर्वकं च पालनं कृतम् आसीत् । अरनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि न्यूनाः अभवन् । भगवान् अरनाथः सम्पूर्णे राज्ये जनेभ्यः सर्वाणि सौलभ्यानि यच्छति स्म । कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् विस्मृतवन्तः । जनाः परस्परम् एव विवादानां निवारणं कुर्वन्ति स्म । यथा कमले पङ्के उत्पन्ने सत्यपि, पङ्कात् मुक्तः भवति, तथैव भगवति अरनाथे अपि राज्यस्य सर्वभोगेषु सम्पृक्ते सति अपि मोहात् मुक्तः आसीत् । अतः तस्य जीवनं कमलम् इव आसीत् ।
राज्ञः अरनाथस्य मनसि अपि राज्यस्य सञ्चालनस्य सन्तोषः आसीत् । जनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति स्म । राज्ये प्रजा सुखीनी आसीत् । यतः अरनाथः सदैव जनानां सौकर्येभ्यः जाग्रतः भवति स्म । जनाः पूर्ववर्तिनः राजानः विस्मृतवन्तः आसन् । जनेभ्यः अरनाथः एव सर्वस्वम् आसीत् ।
बहुवर्षाणि यावत् अरनाथः माण्डलिकः राजा आसीत् । तत्पश्चात् राज्ये चक्ररत्नं समुद्भूतम् । अतः चक्ररत्नेन तेन सम्पूर्णं भूमण्डलं जितम् । अतः अरनाथः चक्रवर्तिपदं प्राप्तवान् । द्वात्रिंशत् राजानः अरनाथस्य सेवायां रताः आसन् ।
राजत्यागः, दीक्षा च
भगवता अरनाथेन द्विचत्वारिंशत्सहस्रवर्षाणि यावत् चक्रवर्तित्वेन राज्यसञ्चालनं कृतम् आसीत् । तीर्थङ्कराः त्रिकालज्ञाः भवन्ति । अतः यदा तेन दीक्षायाः समयः ज्ञातः, तदा स्वस्य पुत्रस्य अरविन्दस्य राज्याभिषेकं कृत्वा अरविन्दाय राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । ततः परं सः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । राज्ये अपि अरनाथेन वार्षिकीदानस्य घोषणा कृता । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि तत्र समुपस्थिताः आसन् ।
अरनाथः पराक्रमी, तेजस्वी च आसीत् । अतः राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । यदा वार्षिकीदानं समाप्तं जातं, तदा मार्गशीर्ष -मासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ रेवती-नक्षत्रे भगवान् अरनाथः सहस्रजनैः सह हस्तिनापुरनगर्याः सहस्राम्रोद्यानं गतवान् । तत्र देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । तस्मिन् दिवसे एव सर्वेषां समक्षे भगवता अरनाथेन दीक्षा अङ्गीकृता । तेन सावद्ययोगानां सर्वथा प्रत्याख्यानं कृतम् आसीत् ।
दीक्षायाः दिवसे सः षष्ठीतपः कृतवान् । दीक्षायाः अपरे दिने भगवान् अरनाथः राजपुरस्य अपराजितनामकस्य राज्ञः गृहे प्रथमं क्षीरान्नं भुक्तवान् । देवैः जनेभ्यः दानस्य माहात्म्यम् अवबोधितम् आसीत् ।
दीक्षानन्तरं वर्षत्रयं यावत् भगवान् अरनाथः रहसि साधनां कुर्वन् आसीत् । भगवतः रहस्यविषये बहुनि मतानि सन्ति । केषुचित् ग्रन्थेषु वर्षत्रस्यस्य रहस्यकालविषयकः उल्लेखः प्राप्यते । केषुचित् ग्रन्थेषु केवलं त्रयाणाम् अहोरात्राणां रहस्यकालस्य उल्लेखः दृश्यते ।
वर्षत्रयस्य साधनाकाले भगवान् अरनाथः साधनया घातकर्मणां नाशं कृतवान् आसीत् । हस्तिनापुर-नगर्यां कार्त्तिक -मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ रेवती -नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च तत्र समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा कैवल्यमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च ।
अनन्तरं भगवता अरनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः अरनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तुम् ऐच्छन् । भगवतः अरनाथस्य प्रथमे प्रवचने एव तीर्थस्य स्थापना जाता । तदैव अरनाथः तीर्थङ्करः इति पदं प्रापत् ।
पुरा राजा अरनाथः चक्रवर्ती आसीत् । अतः जनेषु तस्य प्रभावः अत्यधिकः वर्तते स्म । भगवान् अरनाथः सर्वज्ञः आसीत् । अतः जनानां मनसि अरनाथाय महती आस्था आसीत् । जनानां जीवने अपि अरनाथस्य महान् प्रभावः अभवत् ।
धार्मिकः परिवारः
यदा भगवान् अरनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा अरनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता । अयं भगवतः धार्मिकः परिवारः वर्तते । तेषु परिवारजनेषु त्रयस्त्रिंशत् गणधरेषु “कुम्भस्वामी” इत्याख्यः प्रथमः गणधरः आसीत् ।
विक्रमादित्यः (नौयानम्)
ऐ एन् एस्(INS) विक्रमादित्यः  (Vikramāditya) पूर्वसोवियत्-राष्ट्रस्य एडमिरल् गोर्शकोव् इति विमानवाहक-नौयानस्य नूतननाम अस्ति । एतद् वृहन्नौयानम् इदानीं भारतस्य अधीनं वर्तते । किञ्चिद् कालपूर्वम् एवम् अनुमीयते स्म यत् यानमिदं २०१२ वर्षाभ्यन्तरे भारतस्य नौसेनायां भवति इति । परन्तु बहुविलम्बेन २०१३ तमवर्षस्य नवेम्बर् मासस्य १६ दिनाङ्के एतद् विशालनौयानं भारतीयनौसेनायां आगतम् ।  २०१४ वर्षस्य जनवरीमासस्य ६ दिनाङ्के  ऐ एन् एस् विक्रमादित्यः भारतीयनौसेनायाः कारवारस्थिते आगतः । विक्रमादित्यनौयानम् यूक्रेन्देशस्य माइकोलैव् ब्लैक् ‍सी शिपयार्ड् मध्ये निर्मितं(१९७८-१९८२) एकं कीव् श्रेण्यान्तर्भुतं विमानवाहकनौयानस्य रूपान्तरणम् अस्ति । रशियादेशस्थिते अर्खान्गेल्स्क् ओब्लास्ट् इतस्य सेवेरॉद्विनस्क् संस्थायाः सेवमाश् शिपयार्डे अस्य यानस्य पुनर्नवीकरणम् अभवत् । यानमिदं भारतस्य एकमेव कार्यरतस्य विमानवाहकनौयानस्य ऐ एन् एस् विराटस्य स्थाने कार्यं करिष्यति । विक्रमादित्यस्य निर्माणे भारतस्य $२.३५ बिलियन् धनव्यायः अभूत् ।
अरनाथः
निर्वाणम्
तीर्थङ्कराः पूर्वमेव सर्वं जानान्ति । तथैव यदा भगवता अरनाथेन अपि स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः सप्तसहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धपदं प्रापत् ।
विक्रमादित्यः (नौयानम्)
नामकरणम्
"विक्रमादित्यः" इति संस्कृतशब्दस्य अर्थः "सूर्यसमः यस्य विक्रमः" । शाब्दिकीं व्युत्पत्तिं विहाय उज्जयिन्याः प्रसिद्धस्य पराक्रमशालीराज्ञः द्वितीयचन्द्रगुप्तस्यापि ख्यातिः विक्रमादित्यः इत्यनेन नाम्ना आसीत् । महान् योद्धारूपेण इतिहासख्यातः अयं विक्रमादित्यः । नौयानस्य नामकरणमपि एतस्मात् प्रसिद्धिं गता ।
अरनाथः
निर्वाणम्
एकमासस्य अनशनान्ते मार्गशीर्ष -मासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ रेवती -नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः अरनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवतः अरनाथस्य जन्मनिर्वाणयोः मासपक्षतिथिनक्षत्राणि समानानि एव सन्ति । भगवता सह बहुभिः मुनिभिः अपि मोक्षः प्राप्तः आसीत् ।
विक्रमादित्यः (नौयानम्)
क्षमता
विक्रमादित्यनौयानं ४५३०० टन् भारयुक्तं, २८४ मीटर् दैर्घ्यं तथा ६० मीटर् औन्नत्यविशिष्टं युद्धयानम् अस्ति । तुलनात्मकदृष्ट्या अस्य यानस्य दैर्घ्यं त्रिणि पादकन्दुकक्रीडाङ्गणसमम् अस्ति । औन्नत्यञ्च प्रायः २२ अट्टविशिष्टं भवनसदृशम् अस्ति । अत्र मिग्(MiG)-२९-के(K) युद्धविमानं, कामोव्-३१, कामोव्-२८, सीकिङ्ग, ए एल् ऐच् ध्रुवः, चेतकः हेलिकॉप्टर् सहित त्रिंशत् विमानानि भवन्ति तथा एन्टी मिसैल् प्रणाल्यः सक्रियाः भवन्ति । एतस्याः व्यवस्थायाः परिणामस्वरूपं एकसहस्र किलोमीटर्  पर्यन्तं युद्धविमानं, युद्धनौयानं वा अस्य परिधौ भवति । १६०० नौसैनिकानां कर्मीवाहिनीनिमित्तं १८ मेगावाट् जेनरेटर्-तः विद्युतस्तथा आस्मोसिस् प्लान्ट्तः ४०० टन् पेयजलं उपलब्धम् भवति ।
अरनाथः
अधिकवाचनाय
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
विक्रमादित्यः (नौयानम्)
क्रयणम्
thumb|left|१४.३º बो स्कै-जम्प् कृते मार्गनिर्माणार्थं याने अग्रे स्थितानां पी-५००, बाजल्ट् क्रूज् मिसैल् लाञ्चर् तथा चत्वारः अन्ते किन्झल् मिसैल् लाञ्चर् आद्यस्त्राणां अनावृतकरणस्य अपेक्षा आसीत् (विमानवाहकनौयानस्य रूपान्तरणस्य योजनानुसारं)
नवीकरणम्
नौयानस्य निम्नतलस्य पुनर्नवीकरणकार्याणि २००८ तमे संवत्सरे समाप्तानि आसन् । अनन्तरं डिसेम्बर्-मासस्य ४ दिनाङ्के यानस्य पुनः जलावतरणम् कृतम् । २०१० वर्षाभ्यन्तरे नौयानस्य यन्त्राणि सर्वाणि स्थापितानि आसन् । <!---डेक प्रणाली के परीक्षण के लिए 2010 में एक नौसेना मिग-29के (MiG-29K)प्रोटोटाइप का इस्तेमाल किया जा रहा है. अब इस पोत का नवीकरण इस तरह हुआ है कि यह 80 प्रतिशत पूरी तरह नया बन चुका है। केवल पोत का बाहरी ढांचा ही पूर्ववत रखा गया है। इसके इंजन, ब्वॉयलर, इलेक्ट्रिक केबल, रेडार, सेंसर आदि सभी बदल दिए गए हैं। पहले यह पोत हेलिकॉप्टर वाहक पोत था, अब इस पर विमान उड़ाने और उतरने लायक हवाई पट्टी भी बनाई गई है।
विन्यासः
thumb|left|मिग 29Ks को आई एन एस विक्रमादित्य के आधार पर किया जाता है