cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बान्दामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बान्दामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बान्दा
शैक्षणिकसंस्थाः
कृषि विश्ववद्यालय: बांदा
राजा देवी डिग्री कालेज बांदा
पंडित जवाहलाल नेहरू कालेज बांदा
श्री वामदेव संस्कृत महाविद्यालय बांदा 🙏
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुतिहासस्यम्
thumb|200px|right|पुतिहासस्यम्
इदं पुतिहापत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं पुतिहापत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एतत् पुतिहापत्रम् आङ्ग्लभाषायां Mentha arvensis इति उच्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितम्, उपसेचनं चापि निर्मातुं शक्यते । इदं सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । इदं पुतिहासस्यं लघ्वाकारकं, १ – २ पादमितं वर्धते । अस्य पर्णानां वृन्तं भवति । अस्य पुतिहासस्यस्य पुष्पाणि कोमलानि, शिथिलानि च भवन्ति । अस्य पर्णेषु ८३ % यावत् जलांशः भवति । ४७ % यावत् प्रोटिन्, ०.६ % यावत् चिक्कणतायाः अंशः, ७ % पिष्टांशः, १.६ % यावत् खनिजांशः, २०० ग्रां यावत् क्याल्शियं, ७० मि. ग्रां. यावत् फास्फरस्, १५.६ मि. ग्रां. यावत् अयसः अंशः च भवन्ति । अस्य पत्राणि यथा औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । तेन पर्णेन उपसेचनं, पुतिहान्नं, पानीयं, पानिपुरि – इत्यादिषु दीयमानः “पानि” इत्येतस्य द्रवपदार्थस्य निर्माणे चापि उपयुज्ज्यते । अस्य पर्णेभ्यः किञ्चित् तैलम् अपि सज्जीक्रियते ।
इतरभाषाभिः अस्य पुतिहासस्यस्य नामानि
इदं पुतिहासस्यम् आङ्ग्लभाषया “गार्डन् मिण्ट्” इति उच्यते । सस्यकुले इदं पुतिहासस्यं Menthavirdis कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया “पुदीना” इति, तेलुगुभाषया “पुदिना” इति, तमिळ्भाषया, मराठीभाषया, बेङ्गालीभाषया चापि “पुदिना” इति, मलयाळभाषया “पुतीयान” इति, कन्नडभाषया “पुदीन” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पुतिहासस्यस्य प्रयोजनानि
अस्य पुतिहासस्यस्य रसः कटुः । विपाके अपि कटुरेव । इदं लघु, रूक्षं, तीक्ष्णं चापि । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् ।
‎
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:हरितकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बरेलीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बरेलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बरेली
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३ अगस्त
१३ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चविंशतितमं (२२५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषड्विंशतिततं (२२६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अगस्त १५
१५ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तविंशतितमं (२२७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टाविंशतितमं (२२८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१४ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बुलन्दशहरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१७ अगस्त
१७ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवविंशतितमं (२२९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रिंशत्तमं (२३०) दिनम् एतत् ।एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१६ अगस्त
१६ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टाविंशतितमं (२२८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवविंशतितमं (२२९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पुरुषार्थः
पुरुषार्थः इत्युक्त धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः च। यथा भारतीयशास्त्रकारैः समष्टेः कल्याणार्थं वर्णधर्मः, व्यष्टेः कल्याणार्थं च आश्रमधर्मः उपदिष्टः, तथैव व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विध-पुरुषार्थरुपेण जीवनध्येयमपि प्रदत्तं यद् ध्रुवतारकावत् जीवनयात्रायां तस्य मार्गदर्शनं कुर्यात् । को नाम पुरुषार्थः इति चेत् तत्रोक्तम् (जै.सू.वृ.४-१२)- यदि किंचित् जीवनलक्ष्यं न स्यात् तर्हि नानाविधान् सुखोपभोगान् भुक्त्वा अपि मानवः कृतार्थताजन्यं समाधानं नैव लभेत् । प्रचलदूर्मिमालाकुले सागरे गन्तव्यविरहिता नियन्त्रणरहिता प्रवाहपतिता नौः इव तस्य स्थितिः जायेत । अतः एव मनुष्यजीवनं साङ्गोपाङ्गम् अभ्यस्य तस्य प्रवृत्तीः च सम्यक् निरीक्ष्य एते चतुर्विधाः पुरुषार्थाः धर्मार्थकाममोक्षात्मकाः तस्मै साध्यरुपेण प्रदत्ताः मानवानुग्रहतत्परैः शास्त्रकारैः ।
सर्वेषां शास्त्राणां प्रयोजनं पुरुषार्थसिध्दिः
भारतीयानां कार्यकलापानां मूले पुरुषार्थसिध्दिः एव अन्तिमं लक्ष्यम् अस्ति । चरकः वैद्यकशास्त्रप्रणेता ब्रूते – तथैव गणपत्यथर्वशीर्षे फलश्रुतौ उक्तम्- काव्यशास्त्रेऽपि अस्य तत्त्वस्य महत्त्वं वर्णयति भामहः – सत्काव्यनिबन्धः न केवलं कीर्तिं प्रीतिं च उत्पादयति अपि तु धर्मार्थकाममोक्षेषु तथा च कलासु विवेचकबुध्दिमपि निर्मिमीते । श्रीमद्भगवद्गीतायाः उपोद्घाते पूजनीयैः आद्यशंकराचार्यैः एतत् स्पष्टतया उक्तम्- यतः तदर्थे विज्ञाते समस्तपुरुषार्थसिध्दिः इत्यतः तद्विवरणे यत्नः क्रियते मया इति । अनेन श्रीमदाचार्याः केवलं मोक्षमार्गानुसारिणः इति आक्षेपः निरस्तो भवति । प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोः सामञ्जस्यम् अभिप्रेतमासीत् आचार्याणाम् इति स्पष्टं भवति । कालिदासकृते कुमारसंभवकाव्ये स्वायंभुवस्तुतिप्रसङ्गे पठ्यते- समस्तपुरुषार्थान् प्रेरयन्ती या शक्तिः सा प्रकृतिः, हे परमात्मन्, त्वमेव असि । तस्याः साक्षी उदासीनः पुरुषः अपि त्वमेव इति प्राहुः । अथ स्मृतिषु बहुवारं केवलं त्रिवर्गः इति पुरुषार्थत्रयस्य एव उल्लेखः समुपलभ्यते । यथा मनुः आह- धर्मः अर्थः कामः इत्येतेषु त्रिषु कः श्रेयस्करः इति प्रश्ने समुद्भूते त्रयोऽपि श्रेयस्कराः इति वस्तुस्थितिः । अतः शङ्केयं समुद्भवति- किं मोक्षः नाम संकल्पना एव तदानीम् अवगता नासीत इति । किन्तु मनुस्मृत्यामेव उक्तम्- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।६-३५॥'' अनेन मोक्षपुरुषार्थाः तदानीं ज्ञातः आसीत् इति स्पष्टं भवति । तत्र इदम् अनुमानं निष्पद्यते यद् मोक्षः न सर्वेषां सामान्यजनानां कृते सुलभः पुरुषार्थः । अतः केवलम् आद्याः त्रयः धर्मार्थकामाः एव सर्वेषां कृते सनिर्बन्धम् उपदिष्टाः । परं केचन विद्वांसः बौध्दप्रभावात् परवर्तिकाले मोक्षस्य पुरुषार्थरुपेण समावेशः कृतः इति मन्यन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुरुषार्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पुनर्जन्म
खिश्चन-मुस्लिम्-मतानुयायिनां मतस्य चिकित्सा
सर्वे खिश्चन-मुस्लिम्-मतानुयायिनः पुनर्जन्मादिषु सिध्दान्तेषु न विश्वसन्ति इति तु विश्रुतमेव । तेषां मतेन मृत्योः पश्चात् जनाः सज्जनाः दुर्जनाः वा सममेव 'डूम्स् डे’ अथवा 'कयामतदिनं’ यावत् न उदियात् तावत्कालपर्यन्तं श्मशानभूमौ एव निखाताः तिष्ठन्ति । एतेषाम् ईश्वरः (गाड् अल्ला वा) कियान् न्यायप्रियः तद् द्रष्टव्यम् । वस्तुतः न्यायदाने विलम्बः नाम न्यायदाननिषेधः एव इति मन्यन्ते न्यायशास्त्रविशारदाः । न्यायदानस्य दिवसः (Day of Judgment) एव विनाशवासरः (Dooms Day) इति मन्यन्ते खिस्तानुयायिनः यतः अधिकांशाः जनाः पापं कुर्वाणाः नरकवासमेव अपेक्षन्ते इति प्रतीयते । अपरं च बाइबलग्रन्थे न विश्वसिति स नरके (hell) पतति इति खिस्तानुयायिनः मन्यन्ते । तथैव यः कुराणे न विश्वसति सोऽपि निरय (जहन्नुम ) गामी इति मुसलमानाः मन्यन्ते । तत्र प्रश्नोऽयं मनसि समुद्भवति यत् एतयोः द्वयोः अपि बाइबलकुराणयोः आविर्भावात् पूर्वार्तिनः पितामहप्रपितामहादिपूर्वजाः किं सर्वेऽपि नरकस्यैव अधिकारिणः आसन् ? तत्र इदमपि द्र्ष्टव्यं यत् खिश्चनानां मतेन सर्वे मुसलमानाः एवं मुसलमानानां मतेन सर्वे खिश्चनाः उभयपक्षे सज्जनाः दुर्जनाः अपि सर्वे नरके एव पतेयुः । किम् ईश्वरः एतावान् निष्ठुरः भवितुम अर्हति ? हिन्दूनां मतेन तु एकः एव ईश्वरः विभिन्नसमयेषु विभिन्नरुपैः अवतरति । एवं विभिन्नमतवादिनां प्रार्थनाः अपि यथा वर्षाजलं विभिन्नमार्गैः सागरमेव गच्छति तथा तम् एकमेव ईश्वरं यान्ति । अस्याः मान्यतायाः सत्त्वात् न कोऽपि अनवस्थाप्रसङ्गः समुद्भवति ।
पूर्वजन्मनः विस्मरणं खलु ईश्वरस्य दयालुतायाः एव प्रमाणम्
केचन वदन्ति वयं पूर्वजन्मनः किमपि स्मरणं कर्तुं न शक्नुमः, अतः पुनर्जन्मनः संकल्पना मिथ्या एव प्रतिभाति । तत्रोच्यते –वस्तुतः वर्तमानेऽपि घटितान् प्रसङ्गान् वयं विस्मरामः । परन्तु तेन ते प्रसङ्गाः नैव घटिताः इति वयं न ब्रूमः । तथैव पूर्वजन्मघटितानि कर्माणि न वयं स्मरामः इत्यतः पुनर्जन्मनः अस्तित्वमेव कथं वयं प्रत्याख्यातुं पारयामः इति विमृशन्तु विपश्चितः । अपरं च ईश्वरस्य दयालुतायाः एव इदं प्रमाणं यद् वयं पूर्वजन्मनः कर्माणि प्रसङ्गान् वा न स्मरामः । एकस्यैव प्राप्तजन्मनः कर्माणि एव असह्यं मनस्तापं जनयन्ति । तेन शरीरे रक्तभारपरिमाणं विवर्धते, हृदयक्रिया प्रभाविता भवति । अप्रियप्रसङ्गानां स्मरणेन मनः शोकाकुलं भवति इति वयं पश्यामः । मनुजजीवने सुखं सर्षपमात्रं दुःखं तु पर्वतप्रायम् । अथ यदि गतजन्मनां सर्वेषां स्मरणं मनःपटले आविर्भवेत् तर्हि का गतिः स्यात् मानवस्य ? अतः ईश्वराय खलु धन्यवादाः समर्पयितव्याः येन गतजन्मनां दुःखानां स्मरणम् अस्मल्ललाटे न लिखितम् ।
पुनर्जन्मनि विश्वासे अकृते
कृतप्रणाशः एवम् अकृताभ्यागमः इति द्वौ दोषौ समुद्भवतः अस्मिन् जगति वयं पश्यामः यत् कश्चित् बालकः जन्मनः प्रभृति एव धनवान् एवं कश्चित् निर्धनः, कश्चित् स्वास्थ्यसंपन्नः कश्चित् रोगजर्जरितः, कश्चित् बुद्धिमान् कश्चिद् मन्दमातिः, कश्चित् सत्प्रवृत्तः कश्चित् दुष्प्रवृत्तः । अत्र कार्यं परिणामः वा दृष्टिपथम् आयाति, किन्तु कारणं न दृश्यते । तथैव मृत्योः अल्पसमयपूर्वं यदि कश्चित् सत्कर्म अथवा दुष्कर्म करोति तर्हि तस्य शुभम् अशुभं वा फलं स कदा प्राप्स्यति । कार्यकारणभावः तु एकः शाश्वतसिध्दान्तः । यदि कार्यं दृश्यते तर्हि कारणेन भाव्यमेव । तथा यदि कारणं विद्यते तर्हि कार्येण भाव्यमेव । अस्याः समस्यायाः सन्तोषजनकम् उत्तरं हिन्दूनां पुनर्जन्मसिध्दान्तः एव दातुं समर्थः । पूर्वजन्मनि यत् सत्कार्यं कृतं तस्यायं परिणामः यत् अस्मिन् जन्मनि स जन्मनः एव धनवान् वा स्वास्थ्यसंपन्नः वा बुध्दिमान् वा सत्प्रवृत्तः वा भवति । तथैव मृत्योः पूर्वं कृतस्य दुष्कृतस्य परिणामं पुनर्जन्मसिध्दान्तानुसारम् आगामिनि जन्मनि सः अधिगमिष्यति एव । अत एव पुनर्जन्मसिध्दान्तः अनिवार्यतया अनुमन्तव्यः एव भवति ।अन्यथा 'कृतप्रणाशः’ एवं 'अकृत्ताभ्यागमः’ इति द्वौ दोषौ उद्भवतः ।कृतप्रणाशः नाम कृतं कर्म व्यर्थं जातम् । 'अकृताभ्यागमः’ नाम यन्न कृतं तस्य भोगः समुपस्थितः । पुनर्जन्मसिध्दान्तस्य ग्रहणाद् एतद् दोषद्वयं न अवशिष्यते । अपरं च पुनर्जन्मनः प्रत्याख्यानात् एकस्मिन् जन्मनि स्वविकासार्थं कृताः प्रयासाः मृत्युना साकम् अवरुध्दा भवेयुः । यदि कश्चन दुराचरणस्य कारणात् नरके पतिष्यति तर्हि तत्रैव अनन्तकालं यावत् स्थास्यति । स्वस्य दोषपरिमार्जनार्थम् उत्कर्षं साधयितुं वा स अवसरम् एव न लभेत् । नेयम् अन्यायपूर्णा योजना दयाघनस्य ईश्वरस्य भवितुम् अर्हति । तत्र पुनर्जन्मसिध्दान्तग्रहणात् मानवकल्याणदृष्ट्या अनेके लाभाः दृष्टिपथम् आयान्ति । अत्र यदि किमपि कुकर्म क्रियते तर्हि यदि न अस्मिन् जन्मनि परंतु परस्मिन् जन्मनि तु तस्य दुष्परिणामाः अपरिहार्यतया भोक्तव्या एव स्युः इति विश्वासः मनुजं सदाचरणाय प्रेरयति । नीतिमूल्यानां पालनेन समाजः शान्तिं सुखं समाधानं च विन्दति ।
पुनर्जन्मविषये भगवद्गीतायां प्रमाणानि
१न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपा:। न चैव न भविष्याम: सर्वे वयमत: परम्।२.१२ २ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥२.१३ ३ वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति नवानि देही॥ २.२२ ४ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२.२७ ५ बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥ ४.५ ६ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥४.६ ७ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥४.७ ८ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥४.८ ९ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वत:।त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥४.९ १० तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा:।गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा:॥५.१७ ११ प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकानुषित्वा शाश्वती: समा:।शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥६.४१ १२ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥६.४२ १३ मामुपेत्य पुनर्जन्म दु:खालयमशाश्वतम्।नाप्नुवन्ति महात्मान: संसिद्धिं परमां गता:॥ ८.१५ १४ आब्रह्मभुनाल्लोका: पुनरावर्तिनोऽर्जुन।मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥८.१६ १५ अव्यक्तोऽक्षर इत्याहुस्तामाहु: परमां गतिम्।यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥ ८.२१ १६ अग्निरज्योतिरह: शुक्ल: षण्मासा उत्तरायणम्।तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म विदो जना:॥८.२४ १७ धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण: षण्मासा दक्षिणायनम्।तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥८.२५ १८ अश्रद्दधाना: पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥९.३ १९ य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणै: सह।सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥ १३.२३ २० यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४.१४ २१ रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१४.१५ २२ तानहं द्विषत: क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१६.१९ २३ आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥ १६.२०
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चन्दौलीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति चन्दौलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति चन्दौलीनगरम् ।
१८ अगस्त
१८ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रिंशत्तमं (२३०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकत्रिंशत्तमं (२३१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२० अगस्त
२० अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वात्रिंशत्तमं (२३२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयस्त्रिंशत्तमं (२३३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१९ अगस्त
१९ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकत्रिंशत्तमं (२३१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वात्रिंशत्तमं (२३२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अनुव्याख्यानम्
अस्याः कृतेः रचयिता मध्वाचार्यः भवति। भागवतपुराणं रचयित्वा अनुग्रहः करणीयः इति वेदव्यासं प्रार्थितवान् आसीत् नारदः। एषः प्रसङ्गः अत्र स्मरणीयः भवति। अस्य आचार्यस्य सर्वतोमुखगरिमां दृष्ट्वा त्रिविक्रमपण्डितः एवं प्रार्थयति, “ आचार्य़, स्वनिर्मितेषु ग्रन्थेषु विद्यानाः विषयाः कठिणाः। अतः तेषां विषयाणाम् अवगमनं यथा भवेत् तादृशं ग्रन्थमेकं रचयतु" इति प्रार्थिवान् आसीत्। सपदि आचार्यः ४ शिश्यान् आहूय एकैकस्मै अध्यायमेकम् उपदिष्टवान्। चत्वारः अपि एकमेकम् अध्यायं लिखितवन्तः। मिलित्वा एकः ग्रन्थः अभूत्। सैव ग्रन्थः “अनुव्याख्यानं” भवति। द्वैतवेदान्तशास्त्रस्य मेरुकृतिः भवति। अस्याः कृतेः प्रशंसा सुमध्वविजये कृता अस्ति। तद्यथा, अपरोऽपीष्यतेऽस्माभिग्रन्थेष्वेतेषु सत्स्वपि। सत्स्वपीन्द्रादिषु पुरा तारकारिरिवामरैः॥ ग्रन्थेभ्य एभ्योऽगाधेभ्यो युक्तयो नो दुरुद्धराः मनोमांद्यात्ततो ग्रन्थं व्यक्ततर्कततिं कुरु॥ इत्यर्थितो व्यधान्मध्वः सोऽनुव्याख्यां सतां सुधाम्। दुर्वादिगर्वाद्रिपविं मायिध्वान्तरविद्युतिम्॥ युगपद्रचयन्नेनां कदाचित्सनिरन्तरम्। चतुरश्चतुरः शिष्यान् लीलयाऽनलेखयत्॥ इति॥
व्याख्यानानि
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वामदेवसंस्कृतमहाविद्यालयः
उत्तरप्रदेशमध्यप्रदेशयो: केचनप्रथितयशसा जनपदा: बुन्देलखण्ड इतिनाम्ना प्रथिता: वर्तते। तादृशस्य बुन्देलखण्डस्य राजधानी बांदा जनपदनाम्ना प्रख्याता वर्तते। अथ च तस्मिनेव विद्यते एष: संस्कृत महाविद्यालय: ।
श्रीवामदेवसंस्कृतमहाविद्यालयः' बांदा जनपदस्य मुख्यालये महर्षिवामदेवस्य नगर्यां श्रीवामदेवेश्वरगिरि सन्निकटे स्थितो विद्यते। यस्य विद्यालयस्य स्थापना सन् 1872 तमे वर्षे श्रीसुक्खनलाल द्वारा अभवत्। तत्र संस्कृतस्य अनेकविषयाः यथा- साहित्यम्,ज्येतिषम्, कला, व्याकरणम् इत्यादयाः आचार्यैः पाठ्यन्ते। तत्र अनेके ज्येष्ठाः अध्ययनं कृत्वा संस्कृतस्य विविधक्षेत्रेषु प्रचार-प्रसारं कुर्वन्तः सन्ति। अस्मिन् महाविद्यालये प्रायशः 12 संस्कृतस्य विद्वांशः आचार्याः पाठ्यन्ते ते च विविधशास्त्रेषु निष्णाताः वर्तन्ते।
विभागाः
अस्मिन् महाविद्यालये ०६ विभागा: सन्ति तेषु प्रायशः 12 संस्कृतस्य विद्वांशः आचार्याः पाठ्यन्ते ते च विविधशास्त्रेषु निष्णाताः वर्तन्ते।
१.व्याकरणविभाग:।
२. साहित्यविभाग:।
३. ज्योतिषविभाग:।
५. आधुनिकभाषाविभाग: ।
६. आङ्गलभाषाविभाग: ।
कार्यपद्धतिः
विद्यालयस्य कार्यपद्धतिः दिनचरी च अत्यन्तसमीचीना वर्तते। संस्कृतविद्यालयाः संस्कृतमाध्यमेन विभिन्नानां विषयाणां ज्ञानप्रदातारः विश्वविद्यालयाः। प्राचीने भारतेविद्यालयानां स्वरूपं भिन्नम् आसीत्, तेषां सञ्चालनपद्धतिः च भिन्ना आसीत्। आधुनिके भारते विद्यापीठस्य स्थानं विद्यालयेन स्वीकृतम्। अतः विद्यालय-शब्देन पुरातनानां विद्यापीठानां सङ्कल्पना तु स्वीक्रियते, परन्तु प्रणालिः न।
पाठ्यक्रमः
अत्र पौरोहित्य-ज्योतिष-वास्तुशास्त्र-योग-संस्कृतसम्भाषण-सङ्गकाभिविन्यासपदविकानाम् अध्ययनम् आरब्द्धम्। तस्मिन्नेव सत्रे अनुस्नातक-साहित्यविभागः, आरब्धः। २०१४-१५ सत्रात् व्याकरण-दर्शन-ज्योतिष-पुराणविभागानां स्थापना अभवत्। विश्वविद्यालयस्यास्य अन्तर्भूततया ये महाविद्यालयाः सन्ति, तेषु साहित्य-व्याकरण-ज्योतिष-वेद-वेदान्त-धर्मशास्त्र-न्याय-पौरोहित्य-वास्तुशास्त्र-विषयाः पाठ्यन्ते। ततोऽधिकं गौणत्वेन, अनिवार्यत्वेन वा आङ्ग्ल -सङ्गणक -हिन्दी-इतिहास-समाजशास्त्रादयः विषयाः स्नातककक्षासु पाठ्यन्ते।
सहपाठ्यक्रमक्रियाकलापः
२. अनुवादकक्ष्या
३. व्याकरणकक्ष्या
४. योग: प्रणायामश्च
देवरियामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति देवरीयामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति देवरियानगरम् । एतत् मण्डलं गोरखपुरविभागे अन्तर्भवति ।
वामदेवसंस्कृतमहाविद्यालयः
सहपाठ्यक्रमक्रियाकलापः
७. कर्मकाण्डं देवपूजनम्
देवरियामण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वामदेवसंस्कृतमहाविद्यालयः
सहपाठ्यक्रमक्रियाकलापः
८. गणित-फलित जोतिषम्
९. सङ्गणकज्ञानम्
१०. आङ्गलभाषाया: विशिष्टकक्षा
या
वर्गः:शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:संस्कृतसंस्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
२१ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाङ्गला-असमियाभाषाः
बाङ्गला–असमियाभाषाः (गौडा–कामरुपाभाषाः इति अपि ज्ञायन्ते) अनेकभाषाणां समूहीकरणम् अस्ति । अयं समूहः हिन्द-आर्यभाषायाः पूर्वाञ्चलस्य अन्तर्गतः अस्ति । अस्मिन् समूहे ग्लोटोलॉग् अनुसारं समाविष्टाः भाषाः सन्ति – असमिया, कुर्मुकर, खरिया थार, चक्मा, चटगाँवी, तञ्चङ्गया, नोयाखाली, बाङ्गला, बिष्णुप्रिया, माल पहाडिया, राजवंशी, रोहिङ्ग्या, लोधी (मुण्डभाषाः इव अपि वर्गीकृता), सिलेटी, सुरजापुरी, हाजङ च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
२२ अगस्त
२२ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुस्त्रिंशत्तमं (२३४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चत्रिंशत्तमं (२३५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
होसकोटेप्रदेशस्य अण्डाकारकशिलाः
तुमकूरुमण्डलस्य कोरटगेरेसमीपे होसकोटे नामकः ग्रामः अस्ति । एतस्य उत्तरदिशि ग्रानैट् शैलानाम् आवलिः अस्ति । एतेषां पूर्वदिशि भूमेः समतले नैस् शिला अस्ति ।  एतयोः द्वयोः मध्ये ताटङ्काकारस्य शिलाप्रदेश: कश्चित् अस्ति ।  अण्डाकारकस्य अत्रत्यशिलानाम् अन्तः कृष्ण-श्वेतवर्णयोः  वर्तुलाकारस्य कोशाः पर्यायरूपेण सन्ति ।
प्रायः रामनगरस्य ग्रानैट् अन्तःस्सरणस्य समये बेसिक्(प्रत्याम्लीय) शिलाखण्डान् जीर्णयित्वा एवम् अभवत् इति ऊहां कृतवन्तः सन्ति ।
एतादृशाः रचनाः भारतस्य कतिचन प्रदेशेषु केवलं दृश्यते । हिमाचलप्रदेशः, लडाख् प्रदेशेषु एतादृशानि  रचनानि  अस्ति ।  दक्षिणभारते अत्र केवलम् अण्डाकारस्य गोलशिलाः दृश्यन्ते ।
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सिन्धीभाषाः
लसी, सिन्धीभीलः च कदाचित् योजिताः भवतः, परन्तु सामान्यतया सिन्धीभाषायाः सम्यक् उपभाषा इति मन्येते । जान्दवरा सिन्धी अस्ति वा गुजराती इति स्पष्टं न भवति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
२४ अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२५ अगस्त
२५ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तत्रिंशत्तमं (२३७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टात्रिंशत्तमं (२३८) दिनम् एतत् ।एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अर्थः
अथ कामपूर्तेः सुखार्जनस्य वा यद् यत् साधनं तत् तद् अर्थशब्देन अभिधीयते । यथोक्तं कामसूत्रे वात्स्यायनेन –‘विद्याभूमिहिरण्यपशुधान्य भाण्डोपस्करमित्रादीनाम् अर्जनम् अर्जनस्य विवर्धनम् अर्थः ।’ (का. सू. १-२-८)इति । वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टानि वस्तूनि अर्थस्यैव उपकरणानि परंतु तत्र धनस्य प्राधान्यात् प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन धनमेव अर्थः इति सामान्यतया उच्यते । धनैषणा तु स्वाभाविकी एव मनुष्याणाम् । किन्तु तत्र 'अगर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय गार्हस्थ्ये वर्तेत्’ इत्यादिष्टम् । मनुनाप्युक्तम् –‘सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्’ इति । यथा अर्जने निर्बन्धः तथा व्यये ऽपि नियन्त्रणरुपं मार्गदर्शनं कृतं वर्तते । उक्तं च 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः (ई.उ.१) इति । समन्ततः अवस्थितान् अर्थार्थिनः दानेन संतोष्य धनोपभोगः कार्यः, सा एव कृतार्थता अर्थस्य, इत्यासीत् धारणा । कालिदासेनापि रघुवंशीयानाम् आदर्शं चारित्र्यं वर्णयता उत्तम् 'त्यागाय संभृतार्थानाम् (रघु.१-७)इति । एवम् अर्थस्यापि द्विविधो हेतुः । एकः व्यष्टिनिष्ठः, अपरश्च समष्टिनिष्ठः तत्र व्यष्टिनिष्ठहेतुस्तु तत्साहाय्येन सुखावाप्तिः । अनेन ये नाम भाग्यवन्तः अर्थार्जने प्राप्तयशस्काः तेषां सुखावाप्तेः विचारः अभूत् । किन्तु ये किल अर्थविहीनाः तेषां किं स्यात् । तेऽपि समाजस्य अङ्गभूता एव । संपूर्ण-समाजस्य सुखं सिसाधयिषुभिः शास्त्रकारैः अत एव दानस्य महिमा प्रगीतः । एतदर्थविहीनेभ्यः दानमेव भवति समष्टिनिष्ठो द्वितीयो हेतुः अर्थस्य । अथ अर्थविहीनाः अपि द्विविधाः । एके तु द्रव्यम् अभिलषन्तोऽपि परिस्थितिवशात् तत् संपादयितुम् अक्षमाः । अपरे पुनः समाजसेवानिरतत्वात् स्वेच्छया निष्काञ्चनत्वं वरयमाणाः । तत्र परिस्थितिनिपीडितेभ्यः दानम् अर्थनिः स्पृहेभ्यश्च आतिथ्यम् उपदिष्टं शास्त्रकारैः । दाने द्रव्यादीनाम् अन्तर्भावः । आतिथ्ये तु प्राधान्येन भोजनशयनादीनामेव समावेशः । तत्र परिग्रहस्य अनपेक्षितत्वात् । तत्र आतिथ्यं चतुर्षु ॠणेषु मनुष्य-ऋणरुपेण तथा पञ्चमहायज्ञेषु नृयज्ञरुपेण समावेश्य अतिथये अतिसम्मानस्य खलु स्थानं प्रदत्तं शास्त्रकारैः । अथर्ववेदेऽपि साङ्गरुपकम् आश्रित्य आतिथ्यस्य यज्ञेन साकं तुलना कृता उपलभ्यते । अनेन तस्य माहात्म्यम् एव द्योत्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुरुषार्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः
मानवस्वभावविषये पूर्वधारणा
प्रायः प्रत्येकेन मनोवैज्ञानिकेन मानवस्वभावसम्बद्धानि काश्चन कल्पनाः, विश्वासाः प्रदत्ताः सन्ति। अतः मानवस्वभावस्य सम्बन्धे इरिप्सनस्य अपि केचन (केचन) पूर्वकल्पनाः अर्थात् प्रत्ययाः सन्ति । यत् तस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य अवगमने अस्मान् बहुधा साहाय्यं करोति। अतः ज्ञातव्यं यत् एरिक्सनस्य मानवस्वभावस्य विषये काः विश्वासाः सन्ति? तेषां व्याख्या यथा-
1. इरिप्सनः मानवस्वभावे महत्त्वपूर्णानि त्रीणि तत्त्वानि मन्यन्ते, ये निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
एकः। सिद्धिवादः
ख. पर्यावरणवाद
एरिप्सनः मूलतः अहङ्कारस्य विकासः कथं भवति, तस्य कार्याणि कानि इति विषये स्वस्य ध्यानं केन्द्रीकृतवान् अस्ति? अहङ्कारस्य विकासस्य कार्यस्य च इडस्य च अतिअहङ्कारस्य च विकासस्य कार्ययोः सम्बन्धः नगण्यः अस्ति । तथ्यसिद्धान्तस्य मूलप्रत्ययः अस्ति यत् मानवस्य व्यक्तित्वस्य विकासः बहुपदं गत्वा भवति तथा च एते चरणाः शाश्वताः पूर्वनिर्धारिताः च भवन्ति । न केवलं एतत्, एते विकासस्य चरणाः एकेन विशिष्टेन नियमेन नियन्त्रिताः नियन्त्रिताः च भवन्ति, यत् Epigenetic puincipte इति कथ्यते ।
मनोसामाजिक-अहंकारविकासस्य चरणानां लक्षणानि
एरिप्सन इत्यनेन स्वस्य प्रसिद्धे पुस्तके 'Childhood and Society, 1963' इति ग्रन्थे मनोसामाजिक अहङ्कारविकासस्य ८ चरणाः दत्ताः सन्ति । एरिक्सनस्य मते विकासस्य प्रत्येकं चरणं भवितुं आदर्शः समयः भवति । प्रत्येकं चरणं क्रमेण आगच्छति, व्यक्तित्वस्य विकासः क्रमेण भवति । रिप्सनस्य मते जैविकपरिपक्वतायाः, सामाजिक-ऐतिहासिकशक्तयोः अन्तरक्रियायाः च परिणामेण व्यक्तित्वस्य एषः विकासः भवति । मनोसामाजिकविकासस्य एतेषां चरणानां केचन महत्त्वपूर्णाः लक्षणानि सन्ति, येषां व्याख्या निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कर्तुं शक्यते-
इटावामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति इटावामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति इटावानगरम् ।
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः
मनोसामाजिक-अहंकारविकासस्य चरणानां लक्षणानि
1. रिप्सनस्य मते मनोसामाजिकविकासस्य चरणस्य प्रथमं महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यं "संक्रमणम्" अस्ति । संक्रांति इत्यस्य अर्थः- प्राणिनः जीवने एतादृशः मोक्षबिन्दुः, यः तस्मिन् परिस्थितौ व्यक्तिस्य जैविकपरिपक्वतायाः सामाजिकमागधायाश्च अन्तरक्रियायाः कारणेन उत्पद्यते।
इटावामण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः
मनोसामाजिक-अहंकारविकासस्य चरणानां लक्षणानि
3. एरिकसनस्य मतं यत् प्रत्येकस्य मनोसामाजिकविकासस्य चरणस्य संक्रमणस्य समाधानं व्यक्तिना कर्तव्यम्, यतः यदि अग्रिमे चरणे एतत् न भवति तर्हि व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य विकासः सुनियोजितरूपेण सम्यक् च प्रकारेण न भवति यदा मनुष्यः संक्रान्तिं समाधायति तदा तस्मिन् विशेषा मनोसामाजिकशक्तिः उत्पद्यते । एषा शक्तिः गुण उच्यते।
4. एरिप्सनस्य मते मनोसामाजिकविकासस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे त्रयः आर भवन्ति, येषां कृते एरिप्सनस्य त्रयः रु. एते त्रयः रः सन्ति-.
एकः। संस्कारीकरण
ख. संस्कार
स. संस्कारवाद
एकः। संस्कारीकरणम् - एरिकसनस्य मते संस्कारीकरणस्य अर्थः समाजस्य व्यक्तिभिः सह सांस्कृतिकरूपेण स्वीकृतरीत्या व्यवहारः वा संवादः वा भवति ।, ९.
ख. संस्कारस्य अर्थः - "आवृत्तिप्रकृतेः मुख्यघटनानि दर्शयितुं प्रौढसमूहेन क्रियमाणानि कर्माणि।", ९.
स. संस्कारवादः - संस्कारवादे यः विकारः उत्पद्यते तस्य नाम एरिकसनेन संस्कारवादः इति कृतम् । अस्मिन् प्राणी स्वयमेव एकाग्रतां करोति।
5. एरिकसनस्य मते प्रत्येकस्य मनोसामाजिकपदस्य निर्माणं पूर्वचरणस्य विकासैः सह सम्बद्धम् अस्ति । एवं प्रकारेण मनोसामाजिकविकासस्य चरणानां केचन महत्त्वपूर्णाः विशेषताः सन्ति, येषां अवगमनानन्तरं, वयं एरिकसनेन कथितानि व्यक्तित्वविकासस्य चरणानि सहजतया अवगन्तुं शक्नुमः।
मनोसामाजिक-विकासस्य अवस्थाः
प्रत्येकं मनोवैज्ञानिकः स्वस्य सिद्धान्ते व्यक्तित्वविकासस्य केचन चरणाः कथिताः, ये क्रमेण आगच्छति तथा च तेषां माध्यमेन मानवव्यक्तित्वस्य क्रमेण विकासः भवति अस्मिन् क्रमे इरिप्सन इत्यनेन मनोसामाजिकविकासस्य अष्टपदार्थाः अपि वर्णिताः, येषु मानवस्य व्यक्तित्वस्य विकासः भिन्नभिन्नरूपेण भवति । एतेषां चरणानां चर्चा निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कृता अस्ति-
(1) शैशवः विश्वासः वर्सेस् अविश्वासः
(2) प्रारम्भिकबाल्यकालः स्वायत्तता बनाम लज्जा
(3) क्रीडा आयुः उपक्रमः विरुद्धं अपराधबोधः
(4) विद्यालय आयुः परिश्रमः विरुद्धं चोटः
(5) किशोरावस्था : अहंकारपरिचय बनाम भूमिकाभ्रम
(6) प्रारम्भिक प्रौढता : आत्मीयता बनाम एकांत
(7) मध्यवयस्कता : आनुवंशिकता बनाम ठहराव
(8) परिपक्वता : अहंकार अखण्डता बनाम निराशा
1. शैशवकालः विश्वासः बनाम अविश्वासः - रिप्सनस्य मते एषः मनोसामाजिकविकासस्य प्रथमः चरणः अस्ति, यः क्रेडस्य मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तस्य व्यक्तित्वविकासस्य प्राथमिकचरणस्य सदृशः अस्ति इरिप्सनस्य मतं यत् शिशुत्वस्य वयः जन्मतः प्रायः १ वर्षपर्यन्तं एव भवति । अस्मिन् वयसि यदा बालस्य मातुः पर्याप्तं परिचर्या, प्रेम च भवति तदा इरिप्सनस्य मते प्रथमाः सकारात्मकाः गुणाः बालके विकसिताः भवन्ति ।
एष गुणः अस्ति- बालस्य आत्मनः परस्य च विश्वासस्य विश्वासस्य च विकासः। एषः गुणः तस्य बालस्य स्वस्थव्यक्तित्वस्य विकासे अधिकं योगदानं ददाति, परन्तु तद्विपरीतम् यदि बालस्य सम्यक् पोषणं मातुः कृते न भवति तर्हि माता बालस्य तुलने अन्यकार्यं व्यक्तिं च प्राथमिकताम् अददात्।नकारात्मकाः अहङ्कारगुणाः इत्यादयः अविश्वासः, हीनता, भयम्, आशङ्का, ईर्ष्या इत्यादयः बालके विकसिताः भवन्ति, येन तस्य व्यक्तित्वविकासः अधिकं प्रभावितः भवति । इरिप्सनस्य मतं यत् यदा शैशवे बालकः विश्वासस्य विरुद्धं अविश्वासस्य विग्रहस्य सम्यक् समाधानं करोति तदा तस्य "आशा" इति विशेषा मनोसामाजिकशक्तिः विकसिता भवति
आशा इत्यस्य अर्थः-" एतादृशी अवगमनं वा शक्तिः यस्य कारणेन बालकः स्वस्य अस्तित्वं स्वस्य सांस्कृतिकपर्यावरणं च सार्थकरूपेण अवगन्तुं क्षमतां विकसयति।"
2. प्रारम्भिकबाल्यकालः : स्वातन्त्र्यः वर्सेस् लज्जा - एषः मनोसामाजिकविकासस्य द्वितीयः चरणः अस्ति, यः प्रायः २ वर्षाणाम् ३ वर्षाणां यावत् भवति । एतत् क्रायड् इत्यस्य मनोलैङ्गिकविकासस्य "गुदामञ्चस्य" समानान्तरम् अस्ति ।
एरिप्सनस्य मतं यत् यदा बालस्य शैशवावस्थायां विश्वासस्य भावः विकसितः भवति तदा तस्य परिणामः अस्ति यत् अस्मिन् द्वितीये चरणे स्वातन्त्र्यं आत्मसंयमम् इत्यादीनां गुणानाम् विकासः भवति अत्र स्वतन्त्रतायाः अर्थः अस्ति यत् मातापितरौ स्वनियन्त्रणं कृत्वा स्वतन्त्रतया बालकान् स्वेच्छया कार्यं कर्तुं अनुमन्यन्ते । यदा बालकः मुक्तः न त्यज्यते तदा तस्मिन् लज्जा, निरर्थकता, आत्मसंशय, निःस्वार्थता इत्यादयः भावाः उद्भवितुं आरभन्ते, ये स्वस्थव्यक्तित्वस्य लक्षणं न भवन्ति। रिप्सनस्य मते यदा बालकः स्वातन्त्र्यस्य विरुद्धं लज्जाविग्रहं सफलतया अतिक्रमयति तदा तस्मिन् विशेषा मनोसामाजिकशक्तिः उत्पद्यते, यस्याः नाम सः "इच्छाशक्ति" इति कृतवान्
रिप्सनस्य मते इच्छाशक्तिः तादृशी शक्तिं निर्दिशति, यस्याः कारणेन बालकः स्वरुचिनुसारं स्वतन्त्रतया कार्यं करोति तथा च तस्मिन् एव काले आत्मसंयमस्य आत्मसंयमस्य च गुणः अपि तस्मिन् विकसितः भवति
3. क्रीडाचरणम् : उपक्रमः बनाम पराजयः - मनोसामाजिकविकासस्य एषः तृतीयः चरणः मनोयौनविकासस्य क्रायड् इत्यस्य लैङ्गिकपदार्थेन सह सङ्गच्छते । एषा स्थितिः ४ तः ६ वर्षाणि यावत् भवति । एतस्मिन् वयसि बालकाः सम्यक् वक्तुं, गमनम्, धावनं इत्यादीनि शिक्षन्ति। अत एव तेषां रुचिः गृहात् बहिः स्वसहपाठिभिः सह क्रीडने, नूतनानि कार्याणि कर्तुं, नूतनानि उत्तरदायित्वं च निर्वहति। एतादृशं कार्यं तेषां सुखं ददाति। अस्मिन् च परिस्थितौ प्रथमवारं ते अवगच्छन्ति यत् तेषां जीवनस्य अपि विशेषः उद्देश्यः लक्ष्यं वा अस्ति, यत् तेषां प्राप्तव्यम्, परन्तु तद्विपरीतम् यदा मातापितरः बालकान् सामाजिककार्य्ये भागं ग्रहीतुं निवारयन्ति वा यदि बालकस्य दण्डः भवति एतादृशकार्यस्य इच्छां प्रकटयन् तदा तस्मिन् अपराधबोधः सृजति।
एतादृशेषु बालकेषु यौननपुंसकत्वस्य निष्क्रियतायाः च प्रवृत्तिः अपि प्रसवम् आरभते। रिप्सनस्य मते यदा बालकः उपक्रमस्य विरुद्धं दोषस्य विग्रहस्य सफलतया समाधानं करोति तदा तस्मिन् उद्देश्यपूर्णता इति नूतना मनोसामाजिकशक्तिः विकसिता भवति एतस्याः सामर्थ्यस्य कारणात् बालस्य जीवने लक्ष्यं निर्धारयितुं क्षमता अपि च तत् प्राप्तुं भयं विना भवति ।
4. विद्यालयस्य चरणः : प्रयासः बनाम हीनता - मनोसामाजिकविकासस्य एषः चतुर्थः चरणः ६ वर्षस्य परितः आरभ्य प्रायः १२ वर्षपर्यन्तं भवति । एतत् क्रायड् इत्यस्य मनोलैङ्गिकविकासस्य गुप्तपदस्य समानान्तरम् अस्ति । अस्मिन् स्तरे बालकः प्रथमवारं विद्यालयस्य माध्यमेन औपचारिकशिक्षां प्राप्नोति । सः स्वपरिसरस्य जनानां सह कथं व्यवहारं कर्तव्यम्, कथं संवादं कर्तव्यम् इत्यादीनि व्यावहारिककौशलं शिक्षते, येन तस्मिन् परिश्रमस्य भावः विकसितः भवति । एषा परिश्रमस्य भावना विद्यालये शिक्षकैः, प्रतिवेशिभिः च चोद्यते, परन्तु यदि केनचित् कारणेन बालकः स्वक्षमतायां शङ्कां कर्तुं आरभते तर्हि तस्मिन् हीनतायाः भावः सृजति, येन तस्य स्वस्थव्यक्तित्वस्य विकासे बाधा भवति परन्तु यदि बालकः प्रयत्नस्य विरुद्धं हीनतायाः संघर्षात् सफलतया बहिः आगच्छति तर्हि सः योग्यता इति मनोसामाजिकशक्तिं विकसयति। दक्षतायाः अर्थः- कार्यस्य सम्पादने शारीरिक-मानसिक-क्षमतानां सम्यक् उपयोगः ।
5. किशोरावस्था : अहङ्कारपरिचयः बनाम भूमिकाभ्रमः - रिप्सनस्य मते किशोरावस्था १२ वर्षाणां यावत् प्रायः २० वर्षाणां यावत् भवति । अस्मिन् स्तरे किशोरवयस्कानाम् मनोसामाजिकपक्षद्वयं विकसितं भवति । प्रथमः अहङ्कारपरिचयः इति सकारात्मकः पक्षः द्वितीयः भूमिकाभ्रमः अथवा तादात्म्यभ्रमः इति नकारात्मकः पक्षः ।
इरिप्सनस्य मतं यत् यदा किशोरः अहङ्कारपरिचयस्य विरुद्धं भूमिकाभ्रमस्य उत्पद्यमानस्य समस्यायाः समाधानं करोति तदा सः अन्तःकरणीयता इति विशेषं मनोसामाजिकशक्तिं विकसयति। अत्र अन्तःकरणस्य अर्थः किशोरवयस्कानाम् समाजे प्रचलितविचारधारा-मानक-शिष्टाचारानुसारं वर्तयितुं सामर्थ्यम् । इरिप्सनस्य मते किशोरेषु अन्तःकरणस्य भावस्य उद्भवः तेषां व्यक्तित्वविकासस्य सूचकः भवति ।
6. युवा प्रौढता : आत्मीयता बनाम अव्यवस्था - मनोसामाजिकविकासस्य अस्मिन् षष्ठे चरणे व्यक्तिः प्रारम्भिकपारिवारिकजीवने विवाहं प्रविशति । एषः चरणः २० तः ३० वर्षपर्यन्तं भवति । अस्मिन् स्तरे व्यक्तिः स्वतन्त्रतया जीवनयापनं आरभते, समाजस्य सदस्यैः, मातापितृभिः, भ्रातृभिः, अन्यैः बन्धुभिः च सह निकटसम्बन्धं स्थापयति । तेन सह सः आत्मनः निकटसम्बन्धमपि स्थापयति, परन्तु अस्याः स्थितिः अन्यः पक्षः अस्ति, यदा सः व्यक्तिः स्वस्य नष्टत्वेन अन्येन वा कारणात् परैः सह सन्तोषजनकं सम्बन्धं स्थापयितुं असमर्थः भवति, यदि एवम् । तस्य नाम बिल्गन इति । यदा एकान्तवासस्य परिमाणं अधिकं भवति तदा व्यक्तिस्य व्यवहारः मनोविकारयुक्तः अथवा असामाजिकः भवति ।
निकटतायाः विरुद्धं विरहात् उत्पद्यमानस्य समस्यायाः सफलसमाधानं कृत्वा व्यक्तिे स्नेहः इति विशेषा मनोसामाजिकशक्तिः विकसिता भवति। रिप्सनस्य मते स्नेहस्य अर्थः सम्बन्धस्य निर्वाहार्थं परस्परं भक्तिः भवितुं वा क्षमता वा भवति । एषः स्नेहः तदा व्यक्तः भवति यदा कश्चन व्यक्तिः परे प्रति उत्तरदायित्वं, सद्भावं, आदरं वा प्रकटयति ।
7. मध्यवयस्कत्वम् : जननाङ्गता बनाम स्थिरता - मनोसामाजिकविकासस्य सप्तमः चरणः अस्ति, यः ३० वर्षाणां ६५ वर्षाणां यावत् विचार्यते । इरिप्सनस्य मतं यत् अस्मिन् परिस्थितौ प्राणिनः जननत्वस्य भावः विकसितः भवति, यस्य अर्थः अस्ति यत् व्यक्तिः स्वस्य भविष्यस्य पीढीयाः कल्याणस्य विषये चिन्तयति, ते जनाः (भविष्यस्य पीढीयाः जनाः) यस्मिन् समाजे जीविष्यन्ति तस्मिन् समाजे सुधारं कर्तुं प्रयतते। यदि कस्यचित् व्यक्तिस्य प्रजननशक्तिः नास्ति तर्हि स्थगिततायाः सम्भावना वर्धते, यस्मिन् व्यक्तिः स्वस्य सुखानाम् आवश्यकतानां च अधिकतमं प्राधान्यं ददाति
यदा कश्चन व्यक्तिः प्रजननक्षमतायाः स्थिरतायाः च कारणेन उत्पद्यमानस्य विग्रहस्य सफलतया समाधानं करोति तदा तस्य व्यक्तिस्य परिचर्या इति विशेषा मनोसामाजिकशक्तिः विकसिता भवति यदा परिचर्यायाः गुणः विकसितः भवति तदा व्यक्तिः परस्य आरामस्य, कल्याणस्य च विषये चिन्तयति ।
8. परिपक्वता : अहङ्कारः समाप्तिः बनाम निराशा - एषः मनोसामाजिकविकासस्य अन्तिमः चरणः अस्ति। अस्मिन् चरणे ६५ वर्षाणि यावत् आयुः यावत् अर्थात् मृत्युपर्यन्तं कालः अन्तर्भवति । सामान्यतया एषः चरणः वृद्धावस्था इति गण्यते, यस्मिन् व्यक्तिः स्वस्य स्वास्थ्यं, समाजेन परिवारेण सह समायोजनं, स्ववयसः जनानां सह सम्बन्धं स्थापयितुं इत्यादीनि अनेकानि आव्हानानि सम्मुखीभवितुं अर्हन्ति । अस्मिन् अवस्थायां व्यक्तिः भविष्यस्य विषये ध्यानं न दत्त्वा स्वस्य पूर्वसफलतां असफलतां च स्मरति, मूल्याङ्कनं च करोति । इरिप्सनस्य मते अस्मिन् परिस्थितौ नूतना मनोसामाजिकक्रान्तिः न जायते । रिप्सनस्य मते अस्य चरणस्य मुख्यं मनोसामाजिकशक्तिः परिपक्वता अस्ति । अस्मिन् स्तरे व्यक्तिः वास्तविकरूपेण परिपक्वः भवति, परन्तु केचन जनाः ये स्वजीवने असफलाः भवन्ति । अस्मिन् अवस्थायां चिन्तितत्वात् ते विषादिताः एव तिष्ठन्ति, स्वजीवनं भारं मन्यन्ते च । यदि एषा निराशा चिन्ता च तिष्ठति तर्हि ते मानसिकविषादग्रस्ताः भवन्ति । एवं स्पष्टं भवति यत् एरिक्सनस्य मते मनोसामाजिकविकासस्य अष्टपदार्थाः सन्ति येषां माध्यमेन मानवस्य व्यक्तित्वस्य क्रमेण विकासः भवति
एरिक्सनस्य सिद्धान्तस्य मूल्याङ्कनम्
प्रत्येकस्य सिद्धान्तस्य स्वकीयं महत्त्वं, काश्चन सीमाः च सन्ति । कोऽपि सिद्धान्तः स्वयमेव पूर्णः नास्ति अतः एतान् दोषान् दूरीकर्तुं नूतनाः सिद्धान्ताः प्रस्ताविताः भवन्ति । अतः एरिक इरिप्सनस्य व्यक्तित्वस्य मनोसामाजिकसिद्धान्तस्य केचन दोषाः लक्षणानि च सन्ति । अस्य सिद्धान्तस्य मुख्यगुणाः लक्षणानि वा के के सन्ति ?
गुणाः
(i) समाजस्य व्यक्तिस्य च भूमिकायां बलं दत्तम् - एरिकसनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य सर्वाधिकं सुन्दरं वस्तु अस्ति यत् व्यक्तित्वस्य विकासे स्वस्थसङ्गठनस्य च विकासे सामाजिककारकाणां भूमिकां व्यक्तिं च समानरूपेण स्वीकृतवान् अस्ति।
(ii) किशोरावस्थायाः महत्त्वपूर्णं स्थानं - एरिकसनः मनोसामाजिकविकासस्य अष्टचरणयोः मध्ये किशोरावस्थायाः कृते अतीव महत्त्वपूर्णं स्थानं दत्तवान्। एरिकसनस्य मते किशोरावस्था व्यक्तित्वविकासस्य अतीव संवेदनशीलः चरणः अस्ति । अस्मिन् समये बहवः महत्त्वपूर्णाः शारीरिकाः, मानसिकाः, भावनात्मकाः च परिवर्तनाः भवन्ति यदा क्रेड् इत्यनेन स्वस्य मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्ते अस्य चरणस्य तुल्यकालिकरूपेण न्यूनं महत्त्वं दत्तम् आसीत्
एटामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति एटामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति एटानगरम् ।
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः
गुणाः
(iii) आशावादी दृष्टिकोण - इरिप्सनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य अतीव महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यं अस्ति यत् तस्य सिद्धान्ते आशावादीदृष्टिकोणस्य झलकं दृश्यते। इरिप्सनस्य मतं यत् प्रत्येकस्मिन् चरणे व्यक्तिस्य केचन दोषाः, बलानि च सन्ति । अतः यदि कश्चन व्यक्तिः एकस्मिन् चरणे असफलः अभवत् तर्हि अन्यस्मिन् चरणे अपि असफलः भविष्यति इति न भवति यतः दोषैः सह सम्भावना अपि अस्ति, या प्राणिनः निरन्तरं अग्रे गन्तुं प्रेरयति ।
(iv) जन्मतः मृत्युपर्यन्तं मनोसामाजिकघटनानां समावेशः – तस्य सिद्धान्ते व्यक्तित्वस्य विकासस्य समन्वयस्य च व्याख्याने जन्मतः मृत्युपर्यन्तं व्यक्तिस्य मनोसामाजिकघटनानां समावेशः कृतः, येन अन्येभ्यः सिद्धान्तेभ्यः भेदः भवति।तत् अतीव करोति विशेषः।
एटामण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एरिक्सन-महोदयस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः
दोषः
समीक्षकाः एरिकसनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य आलोचनां केषाञ्चन बिन्दुनाम् आधारेण कृतवन्तः, यत् निम्नलिखितरूपेण अवगन्तुं शक्यते-
1. अति आशावादी दृष्टिकोणः - केचन समीक्षकाः वदन्ति यत् एरिक्सनः स्वस्य सिद्धान्ते अति आशावादी दृष्टिकोणं स्वीकृतवान् अस्ति ।
2. केवलं क्रेडस्य सिद्धान्तस्य सरलीकरणं - केचन समीक्षकाः अपि मन्यन्ते यत् इरिप्सनः किमपि नूतनं सिद्धान्तं न दत्तवान्, परन्तु सः केवलं क्रेड् इत्यस्य मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तस्य सरलीकरणं कृतवान्
3. प्रयोगात्मकसमर्थनस्य अभावः - केचन समीक्षकाः अपि मन्यन्ते यत् एरिक्सनः स्वस्य व्यक्तित्वसिद्धान्ते प्रस्ताविताः तथ्याः अवधारणाः च प्रयोगेषु आधारिताः न सन्ति, अपितु केवलं तेषां व्यक्तिगतनिरीक्षणानाम् आधारेण एव सन्ति अतः तेषां व्यक्तिगतपक्षपातस्य सम्भावना अधिका भवति। एतेषु तथ्येषु वैज्ञानिकतायाः विषयत्वस्य च अभावः अस्ति ।
4. सामाजिकवातावरणेन प्रभावितः न अपि व्यक्तित्वविकासः सम्भवः - केचन समीक्षकाः मन्यन्ते यत् स्वस्थव्यक्तित्वस्य विकासः तदा एव सम्भवति यदा व्यक्तिः परिवर्तनशीलसामाजिकवातावरणे समायोजनं करोति। समीक्षकाणां मते एतादृशाः केचन उदाहरणानि अपि उपलभ्यन्ते, यदा व्यक्तिः स्वयं सामाजिकपरिस्थित्या प्रभाविताः न आसन् तथा च ते स्वविचारैः समाजे क्रान्तिकारीपरिवर्तनानि आनयन्ति स्म तथा च तेषां व्यक्तित्वस्य विकासः उत्तमतया तुल्यकालिकरूपेण स्वस्थतया च अभवत्
5. अन्तिममनोसामाजिकपदस्य व्याख्या अपूर्णा असन्तोषजनकं च - शुल्ज् इत्यस्य मतं यत् रिप्सनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य अन्तिमः अष्टमः चरणः परिपक्वता: अहङ्कारसिद्धिः वर्सेस् निराशा, अपूर्णः असन्तोषजनकः च अस्ति अस्मिन् स्तरे रिप्सन इत्यनेन यथा वर्णितं तथा व्यक्तित्वस्य विकासः सन्तोषजनकरूपेण न भवति ।
सारांशः
उपर्युक्तविमर्शात् भवान् अवश्यमेव अवगतवान् यत् एरिक् एरिकसनस्य व्यक्तित्वस्य मनोसामाजिकसिद्धान्तः कः? तस्य मूलभूताः प्रत्ययाः कानि सन्ति ? एरिकसनस्य मते व्यक्तित्वस्य विकासः कथं भवति ? इत्यादि. वस्तुतः एरिकसनस्य सिद्धान्तस्य मूलभूतं वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् व्यक्तित्वस्य विकासे सामाजिक-ऐतिहासिककारकाणां, व्यक्तिस्य च भूमिकां सः समानरूपेण स्वीकृतवान् अस्ति अपि च व्यक्तित्वस्य विकासस्य व्याख्याने जन्मतः मृत्युपर्यन्तं व्यक्तिस्य सम्पूर्णजीवनस्य घटनाः समाविष्टाः सन्ति, यतः एरिकसनस्य मते व्यक्तित्वेन भूतकालस्य भविष्यस्य च घटनायाः समानं महत्त्वं भवति यद्यपि समीक्षकाः अनेकेषां आधारेण अस्य सिद्धान्तस्य आलोचनां कृतवन्तः तथापि एरिक्सनस्य मनोसामाजिकव्यक्तित्वसिद्धान्तस्य महत्त्वं न निराकर्तुं शक्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
पञ्जाबीभाषाः उपभाषाः च
पञ्जाबीभाषाः उपभाषाः च (ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ) भारतस्य पाकिस्थानस्य च पञ्जाबक्षेत्रे भाष्यमाणानां भाषाणाम् उपभाषाणां च श्रृङ्खला अस्ति, येषाम् आधिकारिकमान्यतायाः भिन्न-भिन्न-अवधिः अस्ति । ते कदाचित् महा-पञ्जाबी इति उच्यन्ते ।
अस्य क्षेत्रस्य उपभाषाणाम् आधारेण ये साहित्यिकभाषा विकसिताः सन्ति ते पूर्वे मध्यपञ्जाबे च मानकपञ्जाबी, नैरृत्ये सराइकी, वायव्ये हिन्दको, उत्तरे पहाडी-पोठवारी च ।
प्रायः पूर्वदिशि पञ्जाबीभाषायाः पश्चिमे "लहन्दा" इति विविधसमूहस्य च मध्ये भेदः क्रियते । "लहन्दा" सामान्यतः सराइकी-हिन्दकोभाषाभेदौ उपगृह्णाति, द्वयोः समूहयोः मध्ये पहाडी–पोठवारी, शाहपुरी, झाङ्गवी च इत्यनेन सह । पूर्वपञ्जाबी-उपभाषासु सामान्यतया मान्यताप्राप्ताः दोआबी, माझी (मानक), मलवई, पुआधी च सन्ति । आग्नेयदिशि स्थिता बागडीभाषा हरियाणवीभाषायाः माध्यमिकः अस्ति, यदा तु सुदूरपश्चिमे "लहन्दा" प्रकारा खेतरानी सरैकी-सिन्धी-योः मध्ये मध्यवर्ती भवितुम् अर्हति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
२३ अगस्त
२३ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चत्रिंशत्तमं (२३५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषट्त्रिंशत्तमं (२३६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२७ अगस्त
२७ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवत्रिंशत्तमं (२३९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचत्वारिंशत्तमं (२४०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२६ दिनानि अवशिष्टानि ।
२६ अगस्त
२६ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टात्रिंशत्तमं (२३८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवत्रिंशत्तमं (२३९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गुजरातीभाषाः
गुजरातीभाषाः (ગુજરાતી ભાષાઓ) पाश्चात्यहिन्द-आर्यभाषाकुटुम्बः अस्ति, यस्मिन् गुजरातीभाषा तस्य समीपस्थाः ताः हिन्दभाषाः च सन्ति । ते अन्ततः शौरसेनीप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति ।
गुजराती-सिन्धी-भाषायाः मध्ये अनेकाः गुजरातीभाषाः सङ्क्रमणकालीनाः सन्ति । वाघरी, भीलभाषाः, वाग्दी, राजस्थानी, बागरी च मध्ये यः यथार्थसम्बन्धः, यदि कोऽपि अस्ति, सः सम्प्रति न स्पष्टीकृतः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
फिरोझाबादमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति फिरोझाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फिरोझाबाद्नगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२८ अगस्त
२८ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचत्वारिंशत्तमं (२४०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकचत्वारिंशत्तमं (२४१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२९ अगस्त
२९ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकचत्वारिंशत्तमं (२४१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वाचत्वारिंशत्तमं (२४२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३० अगस्त
३० अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वाचत्वारिंशत्तमं (२४२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयश्चत्वारिंशत्तमं (२४३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३१ अगस्त
३१ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयश्चत्वारिंशत्तमं (२४३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुश्चत्वारिंशत्तमं (२४४)  एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चित्रकूटमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति चित्रकूटमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । अयं भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य बुन्देलखण्डान्तर्गत् चित्रकूटजनपदस्थ एकं नगरम् अस्ति ।अयं जनपदः तस्य जनपदस्य मुख्यालयः अपि अस्ति । पार्श्वेस्थितैव मध्यप्रदेशस्य सतनाजनपदस्य चित्रकूटं सन्निकटं वर्तते । चित्रकूटनगरं मंदाकिनिनद्याः कूले स्थितः भारतस्य  सर्वतमप्राचीनतीर्थस्थलेषु एकः वर्तते। उत्तरप्रदेशे तथा मध्यप्रदेशे 38 वर्गकिलोमीटरपर्यन्तं क्षेत्रे प्रसरित प्रशांतं रमणीयञ्च चित्रकूटं प्रकृतेः ईश्वरस्य चानुपमा कृतिरस्ति ।चतुर्दिक् विन्ध्यपर्वतस्य श्रृंखलासु तथा वनेभ्यः आवृत्तं चित्रकूटं नेके आश्चर्याणां शिखरमपि कथ्यते । कथयन्ति यत् “चित्राणि कूटानि नानावर्णानि शिखराणि यत्र वर्तन्ते तत् चित्रकूटम्” इति। मंदाकिनीनद्याः कूले  स्थितानैकानां घट्टेषु तथा मंदिरेषु  सम्पूर्णवर्षे श्रद्धालुनाम् आवागमनं प्रचलति । तत्र कामदगिरि, रामघट्टः, जानकीकुण्ड, स्फटिकशिला, गुप्तगोदावरी, हनुमानधारा, भरतकूपः, श्रूयते यत् भगवान रामः सीतया  लक्ष्मणेन सह वनवासस्य चतुर्दशवर्षेपु एकादशवर्षाणि चित्रकूटे एव व्यतीतं कृतवान् आसीत् । अस्मिन्नेवस्थाने महर्षि अत्रि तथा सती अनसुइया द्वारा तपः आचरितमासीत् । ब्रह्मा, विष्णु महेशेन च चित्रकूटे एव सती अनसुइयायाः गृहे जन्मालभन् । अस्मिन्नेव जनपदे राजापुरम् अस्ति । यत्र श्रीरामचरितमानसस्य रचयिता गोस्वामितुलसीदासस्य जन्मस्थानं वर्तते ।अत्रैव रामायणस्य अपि एका प्रति स्थापितमस्ति । सुवर्णकूटं रजताभिकूटम्, माणिक्यकूटं मणिरत्नकूटम, अनेककूटं बहुवर्णकूटं,  श्रीचित्रकूटं शरणं प्रपद्ये।। चित्रकूटम्।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भीलभाषाः
भीलभाषाः (भीली: भील भाषाओ, ભીલ ભાષાઓ) पश्चिम, मध्यभारतेषु च २०११ तमवर्षपर्यन्तं प्रायः १.०४ कोटिः (10.4 मिलियन्) भीलजनैः भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । ते राजस्थानस्य दक्षिण-अरवल्लीश्रेण्याः, मध्यप्रदेशस्य पाश्चात्य-सतपुराश्रेण्याः, वायव्यमहाराष्ट्रस्य, दक्षिणगुजरातस्य च प्राथमिक-भाषाः सन्ति । भारतदेशे भाषा-अल्पसङ्ख्याकानाम् आयुक्तस्य, अल्पसङ्ख्यककार्यमन्त्रालयस्य ५२ तमे प्रतिवेदनानुसारं भीली दादरा नगरहवेली च-मण्डलस्य सर्वाधिक-प्रचलितभाषा अस्ति, यस्य कुल-जनसङ्ख्यायाः ४०.४२% भागः अस्ति । गुजरात (४.७५%), मध्यप्रदेश (४.९३%), राजस्थान (४.६०%) च राज्येषु भीलीभाषिणः महत्त्वपूर्णाः सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
३ सितम्बर
३ सितम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषट्चत्वारिंशत्तमं (२४६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तचत्वारिंशत्तमं (२४७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ११९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
फतेहपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति फतेहपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फतेहपुरम् ।