cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सिद्धराज जयसिंह
धार्मिकत्वम्
जयसिंहः शैव मतानुयायी आसीत् । मेरुत्तुङ्गानुसारं सः मातुः वचनेन बाहुलोड-इत्यस्य यात्रिभ्यः करमुक्तिं प्रादात् । यतः धार्मिकविषयेषु सः उदारः आसीत् । तस्य नीतिः श्रेष्ठा आसीत् । तस्य शासनकाले अधिकतमाः विद्वांसः जैनधर्मानुयायिनः आसन् । सः शैवः आसीत्, तथापि जैनानुयायिभ्यः सः पक्षपातं न करोति स्म ।
एकदा सः ईश्वरस्य, धर्मस्य च विषये सत्यं ज्ञातुम् ऐच्छत् । तेन अस्य विषये बहवः विद्वांसः, आचार्याः च पृष्टाः । किन्तु हेमचन्द्राचार्यस्य उत्तरेण जयसिंहः प्रभावितः अभवत् । जयसिंहः इस्लाम-धर्माय अपि उदारः एव आसीत् ।
जयसिंहेन सिद्धपुर -ग्रामे रूद्रमहालय-नामकं मन्दिरं निर्मापितम् आसीत् । इदं मन्दिरं जयसिंहेन निर्मापितेषु मन्दिरेषु मुख्यम् अस्ति । तदनन्तरं सः एकां सरसीम् (Pond) अपि निर्मापितवान् आसीत् । तस्मिन् सरस्यां सहस्रशिवलिङ्गानि सन्ति । तस्याः सरस्याः समीपे जयसिंहेन एकः कीर्तिस्तम्भः अपि निर्मापितः । जयसिंहेन सरस्वती नद्याः तटे अपि भगवतः नारायणस्य विष्णोः वा दशावतार -मन्दिरम् अपि निर्मापितम् आसीत् ।
शास्त्रप्रेमी
जयसिंहः शास्त्रप्रेमी आसीत् । शास्त्रे अपि तस्याभिरुचिः आसीत् । कविभ्यः, विद्वद्भ्यः च जयसिंहेन गुजरात-राज्ये आश्रयः प्रदत्तः आसीत् । तेन कारणेन गुजरात-राज्यं शिक्षणस्य, साहित्यस्य च केन्द्रम् अभवत् ।
तस्य शासनकाले नैके कवयः, साहित्यकाराः च अभवन् । तेषु – रामचन्द्रः, आचार्य जयमङ्गलः, यशःचन्द्रः, वर्धमानः इत्यादयः उल्लेखनीयाः सन्ति । श्रीपालः अपि विद्वान् आसीत् । जयसिंहेन श्रीपालाय “कवीन्द्र” इत्युपाधिः प्रदत्तः । जयसिंहः श्रीपालं भ्राता इव मन्यते स्म ।
किन्तु एतेभ्यः विद्वद्भ्यः अपि विशिष्टः अपरः विद्वान् आसीत् । हेमचन्द्रः तस्य नाम आसीत् । हेमचन्द्रः जयसिंहस्य प्रियः आसीत् । हेमचन्द्रस्य प्रतिभा बहुमुखी आसीत् । हेमचन्द्रः व्याकरणाचार्यः आसीत् । अतः हेमन्द्रेण स्वस्य प्रसिद्धे “सिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ” इति नामके व्याकरण ग्रन्थे अपि जयसिंहस्य “सिद्ध” इति पदं निवेशितम् अस्ति ।
मृत्युः
ई. स. ११४३ तमे वर्षे जयसिंहस्य मृत्युः अभवत् । तस्य मृत्योः अनन्तरं १८ दिनानि यावत् पाटण-प्रदेशस्य स्थितिः असमीचीना आसीत् । ततः परं जयसिंहस्य पितृव्यस्य प्रपोत्रः कुमारपालः तत्रत्यः राजा अभवत् । तदाऽरभ्य कुमारपालेन शासनं कृतम् ।
सन्दर्भः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जैनदर्शने प्रमाणप्रमेयमीमांसा
‘मानाधीना मेयसिध्दिः’ इति अभियुक्तवचनानुगुण्येन मानस्वरुपं प्रथमतः विजिज्ञास्यते । तत्र जैनदर्शने प्रमाणसामान्यलक्षणं तु यथार्थज्ञानत्वम् । ‘प्र’ प्रकर्षेण संशयादिव्यच्छेदेन मीयते परि –च्छिद्यते वस्तुतत्वं येन तत्प्रमाणम् । अर्यतेऽधिगम्यत इत्यर्थो विषयस्तमनतिक्रम्य वर्तमानं (यथा – विस्थितरुपेण विषयपरिच्छेदि ) ज्ञानं प्रमाणमिति निर्गलितोऽर्थः ।
अत्र यथार्थपदेन संशयविपर्ययानध्यवसायानां व्युदासः । ज्ञानपदेन जडात्मनः सन्निकषदिः व्युदासः ।
केचन निर्दोषार्थैन्द्रियसन्निकर्षस्य प्रत्यक्षत्वं मन्वते । तदसारम् । सन्निकर्षस्य जडत्वेनाज्ञानाऽविरोधित्वेन अज्ञाननिवर्तकसामर्थ्याभावाच्च तस्याप्रामाण्यमेव । यथा अन्धकाराऽविरोधि घटः, नान्धकारनिवर्तकः अपि तु प्रकाशश्चान्धकारविरोधी तन्निवर्तकश्च दृष्टः तथैव सन्निकर्षेऽपि अज्ञानाविरोधि नाज्ञाननिवर्तकः । अत एव तस्य न प्रामाण्यम् । अपि तु ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वात् भवति प्रामाण्यम् । तथा च सन्निकर्षस्य ज्ञानरुपत्वाभावात् न दोषः । तदुक्तं प्रमाणपरिभाषायाम् –
‘यथार्थज्ञानं प्रमाणम्’ इति ।
तथैवान्यत्र प्रमाणलक्षणं परिष्कृतम्-
‘स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम्’ इति ।
स्वमात्माज्ञानस्वरुपं स्वभिन्नार्थं यथाव्वस्थितरुपेण अवस्यति निश्चिनोतीत्येवं शीलं यत्तत् स्वपरव्यवसायि, ‘ज्ञायते’ प्राधान्येन विशेषो गृह्यतेऽनेनेति ज्ञानं प्रमाणमित्यर्थः ।
धारावाहकज्ञानं, गृहीतग्रहणात्मकं स्मृत्यात्मकं ज्ञानमपि दर्शनेऽस्मिन् याथार्थ्यग्राहितया मानमुच्यते ।
अयमत्र निष्कर्षः-
ज्ञानं हि प्रदीप इव स्वपरप्रकाशस्वभावम् । न च स्वस्ंविदि तत्त्वमप्रसिध्दं ज्ञानस्य, ‘घटमहं वेद्मि’ इत्यादौ कर्तृकर्मवज्ज्ञप्तेरपि अवभासमानत्वात् । सन्निकर्षस्य सहकारित्वमात्रेण प्रामाण्यव्यवहारे आलोकस्य वस्तुग्रहणसहकारित्वेन तत्रापि प्रमाणत्वव्यवहारः दुष्परिहरः स्यात् । उक्तं च रत्नप्रभाचार्यैः –
प्रत्यक्षं परोक्षं चेति प्रमाणं द्विविधम् । तत्र प्रत्यक्षस्य पारमार्थिकसांव्यावहारिकरुपेण द्वैविध्यं प्रथितम् । तत्र पारमार्थिकप्रत्यक्षेऽपि केवलज्ञान-मनः पर्ययज्ञान-अवधिज्ञानभेदेन त्रैविध्यमस्ति । परोक्षं तु स्मृति-प्रत्यभिज्ञा-तर्क –अनुमान-आगमभेदेन पञ्चधा प्रकीर्तितम् ।
प्रत्यक्षपरोक्षभेदेन प्रमाणं द्विविधमित्युक्तम् । तत्र प्रत्यक्षं नाम अक्ष्णोति व्याप्नोति सकलद्रव्यक्षेत्रकालभावानित्यक्षो जीवस्तं प्रतिगतं साक्षादाश्रितमश्नाति भुङ्क्ते रुपादिसुखादिविषयान् अनेन आत्मा इत्यक्षं चक्षुरादि, मनश्च तत्प्रतिगतं निमित्तभावेनाश्रितं ज्ञानं प्रत्यक्षम्  । ततश्च ‘अयं नीलः’ ‘ सुरभिर्गन्धः’ इत्यादिरुपेण अनुमानाद्यतिरेकेण इदंरुपतया परिच्छिनत्ति विषयमनेनेति साक्षात्करणं तथाभूतं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति समुदितार्थः । साक्षात्करोमीति सार्वलौकिकानुभवसिध्दज्ञानत्वव्याप्यजातिमत्व्ं वा प्रत्यक्षत्वम् ।
परोक्षे पञ्चविधत्वमुक्तम् । तत्र अनुभवमात्रजन्यं तत्तोल्लेखि स्मरणम् । अनुभवस्मरणापेक्षमेकत्वाद्युल्लेखि प्रत्यभिज्ञानम् । व्याप्तिग्रहणं तर्कः । साधनात् साध्यसाधनमनुमानमुच्यते ।
एवं च प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदेन प्रमाणत्रैविध्यानभ्युपगमेऽपि अनुमानगमयोः परोक्षभेदत्वेन परोक्षविशेषत्वेन च प्रामाण्यं विद्यत एव ।
जैनदर्शने प्रमेयस्वरुपविमर्शः
द्विविधं विश्वं –जीवाजीवात्मकम् । नेश्वरोऽस्मिन् दर्शनेऽभ्युपेयते । चेतनोपयोगमयत्वं जीवलक्षणम् । अचेतनत्वमजीवसामान्यलक्षणम् । अजीवस्य तु (१) पुद्गलद्रव्यं (२) धर्मद्रव्यं (३) अधर्मद्रव्यं (४) कालद्रव्यं (५) आकाशद्रव्यं चेति पञ्चव्यक्तयः । एवं षड्द्रव्यात्मकमिदं विश्वम् । तदुक्तम् द्रव्यसंङ्ग्रहे –
जीवः
‘जीवः’ प्राणाधारकः, ‘उपयोगमयः’ ज्ञानवीर्यादिगुणः ‘अमूर्तिः’ रुपरसगन्धस्पर्शरहितः ‘कर्ता’ शुभाशुभकर्ता, ‘सदेहपरिमाणः’ कर्माधीनाप्तदेहसमपरिमाणः ‘भोक्ता’ शुभाशुभफलभोक्ता, ‘संसारस्थो’ भ्रमणशीलः, ‘सिध्दः’ साधनसम्पूर्त्यनन्तरं भाविकर्मविनाशेन सिध्द इत्युच्यमानः, ‘विसस्रोर्ध्वगतिः’ स्वभावत एव गमनशीलः (मुक्तौ) जीवशब्देन व्यपदिश्यते ।
अत्र ‘जीव’ पदेन देहात्मवादिचार्वाकनिरासः । ‘ज्ञानगुण’ इत्यनेन नैर्गुण्यवादिनः साङ्ख्याः परास्ताः । ‘अमूर्तिः’ (पञ्चभूतभिन्नदेहः) इत्यनेन चार्वाकनिरासः । ‘कर्ता’ इत्यनेन बुध्दिगतमेव कर्तृत्वं चैतन्येऽवभासते इति वादिनः साङ्ख्याः निरस्ताः । ‘स्वदेहपरिमाण’ इत्यनेन विभ्वात्मवादिनो नैय्यायिकाः निरस्ताः । ‘भोक्ता’ इत्यनेन साङ्ख्यबौध्दनिरासः । ‘जीवः सदा शुध्द’ इति वादिनां साङ्ख्यशैवानां मतनिरसाय संसारस्थ’ इत्युक्तम् । ‘सिध्द’ इत्यनेन मुक्त्यभाववादिनश्चार्वाकाः मीमांसकाश्च निरस्ताः । ‘विसस्त्रोर्ध्वगतिः’ इत्यनेन मुक्तजीवः कस्मिंश्चन एव प्रदेशे तिष्ठतीति वादनिरासः ।
उपयोगमय इत्यत्र उपयोगो दर्शनज्ञानोपयोगभेदेन द्विविधः । दर्शनोपयोगः चतुर्विधः-
१.	चक्षुर्दर्शनम् २. अचक्षुर्दर्शनम् ३. अवधिदर्शनम् ४. केवलदर्शनम् चेति । अत्र दर्शनशब्दः अस्फुटनिर्विकल्पकज्ञानवाचकः । चक्षुषा यदि पदार्थज्ञानं भवति तर्हि चक्षुर्दर्शनमिति कथ्यते । इतरेन्द्रियैश्चेत् ज्ञानं ज्ञायते तदा अचक्षुर्दर्शनमुच्यते । आत्मन्येव कालादिविषयकं जायमानमिन्द्रियनिरपेक्षमवधिदर्शनमुच्यते । कालत्रयवृत्तिवस्तुविषयकसामान्यज्ञानं केवलज्ञानमुच्यते । निरुपितोऽयं जीवः बध्द-योगसिध्द –मुक्तभेदेन त्रिविधः । अजीवनिरुपणम्
धर्माधर्मपुद्गलकालाकाशभेदेन अजीवाः पञ्चविधाः ज्ञेयाः । तत्र-
अनन्तानन्तपरमाण्वादब्धोप्येकः स्कन्धनाम् पर्यायः । तदर्धं स्कन्धदेशः । तदर्धार्धं स्कन्धप्रदेशो नाम पर्यायः । एवं भेदवशाद् द्वयणुकस्कन्धादनन्ता स्कन्धप्रदेशपर्यायाः । निर्विभागौकप्रदेशः स्कन्धस्याभेदपरमाणुरेकः । पुनरपि द्वयोः परमाण्वोः संघातादेके द्वयणुकस्कन्धपर्यायः । एवं सङ्घातवशादनन्ताः स्कन्धपर्यायाः । एवं भेदसङ्घाताभ्यामप्यनन्ता भवन्ति । उक्तोऽयमर्थः-
स्पर्शरसवर्णगन्धगुणविशेषैः षटस्थानयतितवृध्दिहानिभिः पूरणगलनधर्मत्वात् स्कन्धव्यक्त्या विर्भावतिरोभावाभ्यामपि पुरणगलनोपपत्तेः परमाणव एव पुद्गला इति व्यवह्रियन्ते । अस्तित्वप्रमेयत्वादयस्तु द्रव्यमात्रसाधारणाः । स्पर्शरसगन्धवर्णगुणास्तु पुद्गलद्रव्य एव विद्यन्ते । तदुक्तम् –
४.	कालः अभूद् भवति भविष्यतीति व्यवहारहेतुरणुरुपः । उक्तं च तत्त्वार्थाधिगमसूत्रे –
वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य ॥ इति ।
कालस्य तु पुद्गलस्येव नानेकप्रदेशवृत्तित्वमभ्युपेयते । उक्तं च प्रवचनसारे –
अन्यत्र च –
सर्वेषां जीवानां शोषाणां तथैव पुद्गलानां च । यद्ददाति विवरमखिलं तल्लोके भवत्याकाशम् ॥ ९०॥ जीवाः पुदगलकायाः धर्माधर्मौ च लोकतोऽनन्ये । ततोऽनन्यदन्यदाकाशमन्तव्यतिरिक्तम् ॥९१॥
विवृतोऽयमर्थः द्रव्यसङ्ग्रहेऽपि-
सप्तभङ्गिवादः
विश्वमिदं सप्तभङ्गि प्रत्येकं सप्तप्रकारकम् । तथा हि अनन्तवीर्यवचनम् – तद्विधानविवक्षायां स्यादस्तीति मतिर्भवेत् । स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात् तन्निषेधे विवक्षिते । क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायवान् । युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः । आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इष्यते । अन्त्यावाच्यविवक्षायां षष्ठभङ्गसमुद्भवः । समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग इष्यते ॥ इति । उक्तं च कुन्दकुन्दाचार्येण – स्यादस्ति नास्त्युभयमवक्तव्यं पुनश्च तत्त्त्रितयम् । द्रव्यं खलु सप्तभङ्गमादेशवशेन सम्भवति ॥ १४ ॥ तथा च सदित्येकः प्रकारः । असदिति द्वितीयः । द्वयं सदसदात्मकमिति तृतीयः । अद्वयं अवक्तव्यमिति चतुर्थः । द्वयाद्वयमिति पञ्चमषष्ठौ । तत्र सदवक्तव्यं चेति पञ्चमः । असदवक्तव्यं चेति षष्ठः । अतत्सर्वमिति सप्तमः । अत्र सप्तस्वपि भङ्गेषु स्यादिति पदं पूरणीयम् । ततश्च स्यात्सत् । स्यादसत् । स्यात्सदसत् । स्यादवक्तव्यम् । स्यात्सदव्यक्तं च । स्यादसदवक्तव्यं च स्यात्सदसदवक्तव्यं चेति सप्तप्रकारं सिध्दयति । अवश्यं चैतदेवम् । स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति नास्ति च, स्यादवक्तव्यं, स्यादस्तिचा-वक्तव्यं, स्यान्नास्ति चावक्तव्यं च, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति क्षपणकोक्तेः । अत्र च स्याच्छब्दस्तिङ्न्तप्रतिरुपकोऽनेकान्तद्योतको निपातः । उक्तं च- वाक्येष्वनेकान्तद्योती गम्यं प्रति विशेषणम् । स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वात् तिङ्न्तप्रतिरुपकः ॥ यदि पुनरनेकान्तद्योतकः स्याच्छब्दो न भवेत्, स्यादस्तीति वाक्ये स्यात्पदमनर्थकं स्यात् । तदिदमुक्तम् –अर्थयोगित्वात् इति । अनेकान्तद्योतकत्वे तु स्यादस्ति कथञ्चिदस्तीति स्यात्पदात्कथञ्चिदर्थोऽस्तीत्यनेनानुक्तः प्रतीयत इति नानर्थक्यम् । एवं च (१) सत्त्वम् (२) असत्त्वम् (३) सदसत्त्वम् (४) सदसद्विलक्षणत्वम् (५) सत्त्वे सति तद्विलक्षणत्वम् (६) असत्त्वे सति तद्विलक्षणत्वम् (७) सदसत्वे सति सदसद्विलक्षणत्वम् इत्याद्यनियतसप्तप्रकारता विश्वस्योक्ता भवतीति विज्ञेयम् ।
जैनदर्शनसारः
जैनदर्शनसङ्ग्रहस्त्वेवमकारि जिनदत्तसूरिणा – बलभोगोपभोगानामुभयोर्दानलाभयोः । अन्तरायस्तथा निद्रा भीरज्ञानं जिगुप्सितम् । हिंसा रत्यरती रागद्वेषावविरतिः स्मरः । शोको मिथ्यात्वमेतेऽष्टादशदोषा न यस्य सः । जिनो देवो गुरुः सम्यक् तत्त्वज्ञानोपदेशकः । ज्ञानदर्शनचारित्र्याण्यपवर्गस्य वर्तनी । स्याद्वादस्य प्रमाणे द्वे प्रत्यक्षमनुमाऽपि च । नित्यानित्यात्मकं सर्वं नव तत्वानि स्प्त वा । जीवाजीवौ पुण्यपापे चास्रवः संवरोऽपि च । बन्धो निर्जरणं मुक्तिरेषां व्याख्याधुनोच्यते । चेतनालक्षणो जीवः स्यादजीवस्तदन्यकः । सत्कर्म पुद्गलाः पुण्यं पापं तस्य विपर्ययः । आस्रवः स्रोतसो द्वारं संवृणोतीति संवरः । प्रवेशः कर्मणां बन्धो निर्जरस्तद्वियोजनम् । अष्टकर्मक्षयान्मोक्षोऽयान्तर्भावश्च कैश्चन । पुण्यस्य संवरे पापस्यास्रवे क्रियते पुनः । लब्धानन्तचतुष्कस्य लोकागूढस्य चात्मनः । क्षीणाष्टकर्मणो मुक्तिर्निर्व्यावृत्तिर्जिनोदिता । सरजोहरणा भैक्षभुजो लुञ्चितमूर्धजाः । श्वेताम्बरा क्षमाशीलाः निस्सङ्गाः जैनसाधवः । लुञ्चिताः पुच्छिकाहस्ता पाणिपात्रा दिगम्बराः । ऊर्ध्वशिनो गृहे दातुर्द्वितीयाः स्युर्जिनर्षयः । भुङ्क्ते न केवलीन स्त्री मोक्षमेति दिगम्बरः । प्राहुरेषामयं भेदो महान् श्वेताम्बरैः सह ।
मोक्षसाधनानि
सर्वकर्मबन्धापगमानन्त्रमूर्ध्वगतिर्मुक्तिः इत्युक्तम् । मुक्तिसाधनानि कानीति विमर्शनीयम् । तत्र मोक्षमार्गोपायाः के इत्यत्रापि विप्रतिपत्तिः । ज्ञानादेव चारित्रनिरपेक्षात्तत्प्राप्तिरिति केचित् । श्रध्दानमात्रादेवेत्यपरे ज्ञाननिरपेक्षाच्चारित्रमात्रादेव इत्यन्ये । व्याध्यभिभूतस्य तद्विनिवृत्त्युपायभूतभेषजविषयव्यस्तज्ञानादिसाधनात्वाभाववद् व्यस्तमेव ज्ञानादिर्मोक्षप्राप्त्युपायो न भवति । किं तर्हि तत त्रितयं समुदितम्- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ इति ॥ मोक्षः सर्वार्थसिध्दौ ‘निरवशेषनिराकृतकर्ममलकलङ्कस्याशरीरस्यात्मनोऽचिन्त्य स्वाभाविकज्ञानादिगुणमव्याबाधसुखमात्यन्तिकम् अवस्थानन्तरं मोक्ष’ इति मोक्षलक्षणं परिष्कृतम् । आत्मा हि कर्मणा बन्धकेन यदा प्रविमुच्यते तदोर्ध्वगतिमान् भवति । लोकान्तमधिगम्य स तत्र केवलज्ञानदर्शनस्वरुपः अनन्तमतीन्द्रियं सुखमनुभवति । तदुक्तम् कर्ममलविप्रमुक्त ऊर्ध्वं लोकस्यान्तमधिगम्य । स सर्वज्ञानदर्शी लभते सुखमतीन्द्रियमनन्तम् ॥ २८॥
विमर्शः यदार्हतैर्विश्वस्य सप्तप्रकारत्वमभ्युपेयते तन्मन्दम् । वस्तुनः प्रकारत्रैविध्यमात्रसम्भवात् । क्वचिद् वस्तु सन्नेवान्यत्र देशेऽसन् भवति । अद्योत्पन्नः प्राक्तनकाले चासन् भवति । एवं च देशकालभेदेन सदसत्वं विरुध्दमप्युररीक्रियते । नान्यथा । अन्यथा सकलप्रमाणविरोधात् व्याघातादिदोषः । तथा हि – यदि भवता विश्वं सत्यमिति वादिनां चरणावाश्रियेते तर्हि असत्त्वपक्षः निराकृत एव । न हि सत्त्ववादिनोऽसत्त्वं विश्वस्याङ्गीकुर्वते । असत्त्वं प्रतिषिध्द्य हि सत्त्वं तैस्समर्थ्यते । ततश्च सत्त्वस्थापनं असत्त्वप्रतिषेधसमनन्तरमेवेति सत्त्वाभ्युपगमेऽसत्त्ववादः खण्डित एव । एवमसत्त्वपक्षाभ्युपगमे उररीकृतः सत्त्वपक्षः प्रतिषिध्दः स्यात् । तथा च न कथं व्याघातः । उक्तरीत्या पक्षत्रयस्यैव प्रामाणिकत्वेनानुभवविरुध्दसप्तप्राकाराभ्युपगमे कथं न प्रत्यक्षादिमानविरोधश्च ? तस्मात्सप्तभङ्गिवादोऽनुपपन्न एव । तदुक्तं – ‘नैकस्मिन्नसम्भवात्’ । अथ देहपरिमाणत्वं यदात्मनोऽभ्युपेयते तदप्यसाधु । तथा हि । गजदेहस्थः कश्चनात्मा कर्मपरिपाकेनोत्तरजन्मनि पिपीलिकाशरीरं लभते । तत्र आत्मनोऽल्पता स्यात् । एवं पिपीलिकाशरीरस्थस्य गजशरीरप्राप्तावधिकता च स्यात् । तस्मात्कायपरिमाणत्वं नाङ्गीकारार्हम् । अथोच्यते योऽयमात्मा यद्यच्छरीरगतः तत्तत्परिमाण इति तदप्यचारु । तथात्वे विकारित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गः । किञ्चालोकाकाशे नित्योर्ध्वगतिर्मुक्तिरिति यत्प्रतिपाद्यते तदप्यप्रमाणकम् । सन्ततोर्ध्वगतिरुपविकारसत्त्वेन गतेश्च दुःखेतत्वेन दुःखात्मविनाशयोरापातात् । यदत्रोक्तं पशुहिंसादिप्रतिपादको वेदोऽप्रमाणमिति सममेतत् केशोल्लुञ्चनादिप्रतिपादकवचनस्यापीति जैनागमाप्रमाण्यापातात् । केशोल्लुञ्चनस्य स्वमात्रहिंसापरत्वेन वैषम्यकथनं तु हिंसाया अवर्जनीयत्वेन तत्प्रतिपादकशास्राचार्याणामवैदुष्याऽपरिहारात् । तस्मादपेशलमिदं जैनमतम् इति स्थितम् ॥
सन्दर्भाः
वर्गः:जैनमतम् वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नन्दिनागरीलिपिः
नन्दिनागरीलिपिः (NandiNāgarī script) नागरीलिपितः विकसिता एका लिपिः । एषा लिपिः दक्षिणमध्यभारते अधिकप्रचलिता आसीत् ।
विस्तृतिः
वस्तुतस्तु नन्दिनागरीलिपिः नागरीलिपेः पश्चिमप्रदेश-प्रभाविता लिपिः । परन्तु अस्याः लिपेः प्रभावः दक्षिणभारते अधिकविस्तृतः आसीत् । नन्दिनागरीलिपिः दक्षिणमहाराष्ट्र-कर्णाटक-आन्ध्रप्रदेशेत्यादि राज्येषु मुख्यतया व्यवहृतासीत् । दक्षिणप्रदेशे अस्याः आधिक्यत्वात् इयं दक्षिणनागरीलिपेः प्रकारभेदा इति अपरेकस्य पक्षस्य मतम् ।
<!Origin Nandinagari is a descendent, as all indigenous scripts of India and Southeast Asia are, of the Brahmi script. This script was developed through various stages. It is closely related to northern Nagari which took its identifiable shape as early as the tenth century A.D. The modern Devanagari, which is now used for writing and printing Sanskrit, Hindi, Nepali, Rajasthani and Marathi, is a refined and standardized form of old or archaic Nagari script. Most probably, since the refined Nagari is used for writing Sanskrit which is venerated as devabhasha (language of divinities), it is called ‘Devanagari’.
Nomenclature
It is difficult to present any exact etymological meaning of the name ‘Nandinagari’. The first part of the term ‘nandi’ is rather ambiguous in the present context. It may mean ‘sacred’ or ‘auspicious’ (cf. Nandi verses in Sanskrit drama). Nandi is the name of Lord Siva’s brisha vahana (bull vehicle). Nandi bull is widely worshipped in the South, particularly in Karnataka. As a matter of fact, the sculpture of Nandi bull has become a cultural symbol of Karnataka. The name ‘Nandinagari’ may, therefore, mean ‘a script which is prevalent in a region where Nandi bull is venerated’. The second constituent of the term, that is ‘nagari’, indicates that Nandinagari is a variety in the family of Nagari. It is quite probable that first the Saivites adopted the Nandinagari script and thereafter it was accepted by Vaisnavites as well.
As regards the period of epigraphical use of Nandinagari, it may be said safely that Nandinagari is found to have been used since the tenth century A.D. But the script of a few inscriptions of much earlier time (say, 6th, 7th and 8th century A.D.) may be identified as archaic form of Nandinagari.
As regards the epigraphical use of the Nandinagari script, it may be mentioned that majority of the inscriptions, particularly the Sanskrit ones, of the period of Vijayanagara Empire are inscribed in Nandinagari. A. C. Burnell held that Nandinagari was used exclusively for writing on palm leaf. This view is supported by Shivaganesha Murthy also. But the existence of innumerable inscriptions in Nandinagari invalidates this view altogether. We can only say that, there developed two types of Nandinagari, slightly differing from each other - one used in the inscriptions, inscribed with chisel and the other used in palm leaf manuscripts written with the help of stylus. Obviously the latter type is rather cursive.
Some of the modern epigraphists opine that Nandinagari is less legible. But this view is also not correct. To one, who can read the Nagari of medieval inscriptions and manuscripts, Nandinagari is perfectly legible and transparent. It seems to be practical to furnish a chart of the basic letters of the Nandinagari alphabet before discussing the characteristics and variations of the script. The characters are given below:
The system of adding medial vowels in Nandinagari closely resembles that of Nagari. Here are a few examples:
It may be noticed from the chart that the difference between Nandinagari and Devanagari in the style of adding medial vowels is found only in one case. That is in adding the short-i where the vertical stroke (f) is present in Devanagari it is missing in Nandinagari. The other small difference is in adding long-u. In Nandinagari a slanting tie is added at the bottom of the letter, whereas in Devanagari a cursive loop (w) is found.
Since the Nandinagari script was never been standardized, and it had been used in a vast area during a long period of several centuries, obviously variations in forms in case of a few letters could be discerned.
The constituents and ligatures in conjunct consonants in Nandinagari are easily identifiable as they are in Devanagari. There are, however, a few exceptions. Though Nandinagari script is no longer in vogue, neither for printing nor for writing, no scholar of Sanskrit language and literature can afford to remain ignorant of this script. For the students of Indian epigraphy and palaeography, learning Nandinagari is a must. It is also proved to be very useful for those who are engaged in in-depth textual study of Virasaiva and Madhva Vaisnava works. Nandinagari is helpful in another way: one who is proficient in it can read or learn Jain Nagari script with less effort.>
वर्गः:लिपयः वर्गः:लिपिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एवं बहुविधा यज्ञा...
पदच्छेदः
एवं बहुविधाः यज्ञा वितताः ब्रह्मणः मुखे कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥
अन्वयः
एवं बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे वितताः । तान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि । एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।
अर्थः
एवम् अनेकप्रकारकाः यज्ञाः वेदस्य आदिमे भागे कर्मकाण्डे विवृताः सन्ति । तान् सर्वान् कर्मणः एव उत्पन्नान् अवगच्छ । अनेन प्रकारेण यथार्थं जानासि तर्हि निष्कामकर्मयोगद्वारा संसारबन्धनात् मुक्तः भवसि ।
शाङ्करभाष्यम्
एवमिति। एवं यथोक्ता बहुविधाबहुप्रकारा यज्ञां वितता विस्तीर्णा ब्रह्मणो वेदस्य मुखे द्वारे, वेदद्वारेणावगम्यमाना ब्रद्मणो मुखे वितता उच्यन्ते, तद्यथा 'वाचिहि प्राणं जुहुमः' इत्यादयः। कर्मजान्कायिकवाचिकमानसकर्मोद्भवान्विद्धि तान्सर्वाननात्मजान्। निर्व्यापारो ह्यात्मा। अत एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसेऽशुभात्, नमह्यापारा इमे निर्व्यापारोऽहमुदासीन इत्येवं ज्ञात्वास्मात्सम्यग्दर्शनान्मोक्ष्यसे संसारबन्धनादित्यर्थः ।।32।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
३६५
३६५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६५ ३६५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रीस ब्राउन
रीस ब्राउन(Reece Brown) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आङ्ग्लमासाः
ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारम् एकस्मिन् वर्षे द्वादशमासाः भवन्ति ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नाहं प्रकाशः सर्वस्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
न अहं प्रकाशः सर्वस्य योगमाया समावृतः मूढः अयं न अभिजानाति लोकः माम् अजम् अव्ययम् ॥ २५ ॥
अन्वयः
योगमायासमावृतः अहं सर्वस्य न प्रकाशः । मूढः अयं लोकः अव्ययम् अजं मां न अभिजानाति ।
अर्थः
सल्पाधीनया मायया समावृतः अहं सकलस्य लोकस्य दृष्टिगोचरः न भवामि । केषाञ्चिदेव दृष्टिगोचरो भवामि । मूढः तु अयं जनः नाशरहितम् उत्पत्तिरहितं च मां न जानाति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
25 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३४६
१३४६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३४६ १३४६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विश्व रेड्क्रास दिनम्
प्रतिवर्षं विश्वे मेमासस्य अष्टमे दिने अंतरराष्ट्रीय लाल सूली आंदोलन आचरन्ति । मानवानां वेदनां पीडां, दुः खं निवारयितुं कृतसङ्कल्पं विश्वसंस्थाविभागः एव अन्ताराष्ट्रिय रेडक्रास् । दुःखनिवारणं, शान्ति स्थापनं च अस्याः संस्थायाः प्रमुखं कार्यमस्ति ।
100px|right|border
१८५९ तमे वर्षे जून मासे जीन् हेन्री डुनाण्ट् इति स्विझरलैण्डदेशस्य एकः वाणिजकः फ्रान्स् देशं आगतवान् । तस्यागमनोद्देश फ्रान्सदेशे तृतीयनेपोलियन्महाभागेन सन्दर्शनम् आसीत् । तदा अस्स्ट्रियन् जनानां फ्रेञ्च सार्डिनियन् जनानां मध्ये युध्दं समाप्तमासीत् । डुनान्ट् महोदयः इटलीदेशस्य साल्नेरिवेन नगरं प्रविष्टवान् । सर्वत्र सैनिकाः क्षतहताः वेदनाम् अनुभवन्तः दृष्टाः स्त्रियः सैनिकानां सेवायां निरताः आसन् । डुनण्ट् महोदयः अपि बहु दुःखितः सैनिकानां सेवां कर्तुं प्रविष्टवान् । सर्वेषां सैनिकानां प्रथमचिकित्सार्थं योग्यं वस्त्रं पूरयितुं सूचितवान् । जलसेवनस्य अनुकूलतां कल्पितवान् । सैनिकानां क्षतानाम् उपचारं कृतवान् । पञ्चवारेषु नगरे स्थितिः उत्तमा सञ्जाता । सैनिकाः व्रणमुक्ताः अभवन् । तदा डुनाण्टो महोदयस्य मनसि “ युध्दं भवति चेत् एतत् दुःखं सामान्यमेव । एतादृशे प्रसङ्गे उपकारकः उपायः चिन्तनीयः । पीडितानां दुःखितानां क्षतहतानां साहाय्याय एका सस्थ अनिवार्यास्ति” । इति चिन्तितवान् । स्वस्य अनुभवं ‘ए मेनोटि आफ साल्छेटिनो” इति पुस्तके प्रकटनं कृतवान् ।
पर्षियादेशे स्थिता रेड्लयन्संस्था मातुः शिशोः च क्षेमरक्षणकार्यं करोति । प्रकृतिविकोपः विश्वे कुत्रापि भवतु रेडक्रास् संस्था तत्रोत्तमं कार्यं करोति । अस्याः सस्थायाः साहाय्यार्थम् अनेकदेशाः धनराशिं ददति । अन्ताराष्ट्रियाः अन्यसंस्थाः अपि साहाय्यं यच्छन्ति । इदानीन्तन काले ग्रामेषु नगरेषु च आकस्मिकः अपघातः, अग्निदाहः, अधिकवर्षेण प्रवाहभीतिः इत्यादिप्रसङ्गेषु दुःखितानां चिकित्सार्थं चिकित्सालयाः स्थापिताः सन्ति । बालानां च प्रथमचिकित्साज्ञानार्थं प्रशिक्षणदानं च करोति । वाहननिर्वाहकानां चालकानां शिक्षकाणां स्कौट् गाइड् .एन्. सी.सी. सङ्घटनायां स्थितानां च प्रयमचिकित्साविषये रेडक्रास् संस्था प्रशिक्षणं ददाति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्ताराष्ट्रियविशेषदिनम्
माइकल किङ्ग्
माइकल कीन पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्मनिर्णयः
कर्मनिर्णयः दशप्रकर्णेषु वेदार्थनिर्णयाय सम्बन्धितः प्रकर्णः ग्रन्थः भवति। अस्य रचयिता मध्वाचार्यः भवति। अस्य ग्रन्थस्य नामान्तरं खण्डार्थनिर्णयः इत्यपि प्रसिद्धिः अस्ति। उज्जरे ग्रामे स्थित्वा अमुं ग्रन्थं रचितवान् इति सुमध्वविजये निरूपितम् अस्ति। वैदिकसाहित्यं विभागद्वये विभक्तम् अस्ति। प्रथमं कर्मकाण्डः अपरं ज्ञानकाण्डः इति। अस्मिन् ग्रन्थे आगमानां यथार्थार्थं निरूपितं भवति।
‎
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
३६६
३६६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६६ ३६६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वेदाहं समतीतानि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
वेद अहं समतीतानि वर्तमानानि च अर्जुन भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ २६ ॥
अर्थः
हे अर्जुन ! अहं अतिक्रान्तानि वर्तमानानि आगामीनि अपि सर्वाण्यपि भूतानि जानामि । मां तु कोऽपि न जानाति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
26 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
टॉम थोर्प
टॉम थोर्प(Tom Thorp) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कांगो गणराज्यम्
कांगो गणराज्य अफ्रीका महाद्वीपे देश: अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वायुमण्डलम्
वायुमण्डलं (वायुमण्डल, Atmosphere) विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।
वायुमण्डलस्य संरचना
वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
क्षोभमण्डलम्
इयं वायुमण्डलस्य महत्वपूर्णः स्तरः वर्तते । अस्य मण्डलस्य उच्चता प्रायः १३ कि. मी. अस्ति । सामान्यतः अस्य उच्चता १३ कि. मी. अस्ति । अस्मिन् मण्डले स्थिताः वायवः एव अस्मभ्यम् उपयुक्ताः वर्तन्ते । वर्षा इत्यादयः प्रक्रियाः अस्मिन् मण्डले एव भवन्ति ।
इदं मण्डलं ध्रुवस्य समीपं ८ कि. मी., विषुवत्-वृत्ते १८ कि. मी. औन्नत्ये स्थितम् अस्ति । क्षोभमण्डलस्य उच्चता विषुवत्-वृत्ते सर्वाधिका वर्तते । यतः वायुप्रवाहेन तापस्य अधिकोच्चतायां संवहनं भवति । अतः एव संस्तरे रजकणाः, जलबाष्पः च उपस्थिताः सन्ति । अस्मिन् संस्तरे एव ऋतूनां परिवर्तनं भवति । अस्मिन् संस्तरे प्रति १६५ मी. औन्नत्ये १o सेल्सियस् न्यूनं भवति । जैविकप्रक्रियायै अयं स्तरः महत्वपूर्णः वर्तते ।
क्षोभसीमा
क्षोभसीमा क्षोभमण्डलसमतापमण्डलयोः मध्यस्थः अस्ति । विषुवत्-वृत्ते क्षोभसीमायां वायोः तापमानं -८०o, ध्रुवे -४५o भवति । अत्र तापमानं स्थिरं भवति, अतः इयं क्षोभसीमा इति कथ्यते ।
समतापमण्डलम्
क्षोभमण्डलात् परं समतापमण्डलं स्थितम् अस्ति । इदं मण्डलं ५० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतमस्ति । इदं मण्डलं मेघेभ्यः, ऋतूनां परिवर्तनेभ्यः मुक्तं भवति । अतः वायुयानस्य परिवहने साहाय्यं भवति । अस्य मण्डलस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् अस्मिन् मण्डले ओजोन् वायोः स्तरं भवति । तेन कारणेन इदं स्तरं सूर्य स्य हानिकारकवायुभ्यः अस्मान् रक्षति ।
मध्यमण्डलम्
अयं वायुमण्डलस्य तृतीयः स्तरः वर्तते । समतापमण्डलस्य उपरि इदं मण्डलं स्थितम् अस्ति । प्रायः ८० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतं वर्तते । अन्तरीक्षात् आगताः उल्काः इदं मण्डलं प्रविश्य ज्वलन्ति ।
अस्मिन् मण्डले उच्चतायां तापमानं न्यूनं भवति । ८० कि. मी. औन्नत्ये सति तापमानं -१००o भवति । मध्यमण्डलस्य उपरिस्तरः मध्यसीमा इति कथ्यते ।
बाह्यवायुमण्डलम्
बाह्यवायुमण्डले औन्नत्ये सति तापमानम् अपि तीव्रतया वर्धते । आयनमण्डलम् अस्य स्तरस्य एकः भागः वर्तते । इदं मण्डलं ८० तः ४०० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतम् अस्ति । आकाशवाण्याः सञ्चाराय इदं मण्डलम् एव उपयुज्यते । पृथिव्याः प्रसारिताः आकाशवाण्याः तरङ्गाः पृथिव्याम् अस्मात् मण्डलात् एव परावर्तिताः क्रियन्ते ।
अस्मिन् मण्डले विद्युत्युक्ताः (electric charged) कणाः प्राप्यन्ते, अतः इदं मण्डलम् आयनमण्डलम् अपि कथ्यते ।
वायुमण्डलस्य तापमानम्
प्रतिदिनं वयं वायुमण्डलस्य तापमानम् अनुभवामः । वायौ उपस्थितं तापस्य, शीतलतायाः च परिमाणं तापमानम् इति कथ्यते ।
वायुमण्डलस्य तापमानं दिवसे, रात्रौ च परिवर्तते, अपि तु ऋतूनाम् अनुसारेण अपि परिवर्तते । शीतर्तोः अपेक्षया ग्रीष्मर्तुः अधिकः उष्णः भवति ।
’आतपन’ एकः महत्वपूर्णः कारकः वर्तते । सः तापमानस्य वितरणं प्रभावितं करोति । सूर्यात् आगता ऊर्जा पृथिव्या अवरूध्यते । सा ऊर्जा आतपनम् इति कथ्यते ।
आतपनस्य मात्रा भूमध्यरेखातः ध्रुवपर्यन्तं न्यूनं भवति । अतः तापमानम् अपि तथैव न्यूनं भवति । अत एव ध्रुवः हिमाच्छादितः भवति । यदि पृथिव्याः तापमानम् अत्यधिकं वर्धते, तर्हि पृथ्वी अपि अत्यधिका उष्णा भवति । तेन कारणेन कानिचित् सस्यानि नोत्पद्यन्ते । ग्रामस्य अपेक्षया नगराणां तापमानम् अधिकं भवति । मध्याह्ने ऐसाफेल्ट् इत्यनेन निर्मिताः मार्गाः, कॉङ्क्रीट् इत्यनेन निर्मितानि, भवनानि च उष्णानि भवन्ति । रात्रौ इमे सर्वे ऊष्मायुक्ताः भवन्ति । नगरेषु उच्चभवनानि वायुं रुन्धन्ति । तेन कारणेन नगराणां तापमानं वर्धते ।
१३४७
१३४७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
वायुमण्डलम्
वायुमण्डलस्य तापमानम्
वायुमण्डलस्य उष्णशीतयोः भिन्न-भिन्नाः प्रकाराः सन्ति । प्रवेशिसौरकिरणेभ्यः पृथ्वी उष्णा भवति । तदनन्तरं पृथ्वी स्तरस्य निकटस्थस्य वायुमण्डलस्य स्तरेषु दीर्घतरङ्गरूपेषु तापस्य सञ्चरणं करोति । पृथिव्याः सम्पर्केण वायुः उष्णः भवति । इयं प्रक्रिया चालनम् (Conduction) इति कथ्यते । चालनम् इति तदैव भवति, यदा असमानतापिपिण्डद्वयं परस्परं सम्पर्के भवति । उष्णपिण्डतः शीतलपिण्डपर्यन्तम् ऊर्जायाः प्रवाहः चलति । ऊर्जायाः स्थानान्तरणं तावत् भवति, यावत् द्वयोः पिण्डयोः तापमानं समानं भवेत् । वायुमण्डलस्य अधस्थस्य स्तरस्य उष्णीकरणे चालन इति महत्वपूर्णं वर्तते ।
१३४७
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
वायुमण्डलम्
वायुमण्डलस्य तापमानम्
पृथिव्याः सम्पर्के आगताः वायवः धाराणां स्वरूपे लम्बवत् भवन्ति । तेन वायुमण्डले तापस्य सञ्चरणं भवति । वायुमण्डलस्य लम्बवत् तापनस्य इयं प्रक्रिया संवहन (Convention) इति कथ्यते । अयम् ऊर्जायाः स्नानान्तरणस्य एकः प्रकारः वर्तते । अयं क्षोभमण्डलं यावत् एव भवति ।
वायुमण्डलस्य क्षैतिजसञ्चलनेन उत्पन्नस्य तापस्य स्थानान्तरणम् अभिवहनम् (Advection) इति कथ्यते । लम्बवत् सञ्चलनस्य अपेक्षया वायोः क्षैतिजसञ्चलनं सापेक्षिकरूपेण अधिकं महत्वपूर्णं भवति ।
१३४७
बाह्य-सूत्राणि
१३४७ १३४७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वायुमण्डलम्
वायुमण्डलस्य तापमानम्
लघुतरङ्गरूपेण पृथिव्याः प्राप्तं प्रवेशिसौरविकिरणं पृथिव्याः स्तरम् उष्णं करोति । पृथ्वी स्वयम् उष्णीभूय एकः विकिरणपिण्डः भवति । तदा वायुमण्डले दीर्घतरङ्गरूपेण ऊर्जायाः विकिरणं कुर्वन्ति । अनया ऊर्जया वायुमण्डलम् अधस्थात् उष्णं भवति । इयं प्रक्रिया पार्थिवविकिरणम् इति कथ्यते ।
दीर्घतरङ्गदैर्घ्यविकिरणं वायुमण्डलीयवायुभिः कार्बन् डाई ऑक्साइड्, ग्रीन् हाऊस् वायुभिः च अवशुष्यते । अनेन प्रकारेण वायुमण्डलम् अप्रत्यक्षरूपेण पार्थिवविकिरणैः उष्णं भवति, न तु साक्षात् सूर्यतापेन । तदनन्तरं वायुमण्डलस्य विकीर्णनेन तापः अन्तरिक्षे सञ्चरितः भवति । अनेन पृथिव्याः स्तरस्य, वायुमण्डलस्य च तापमानं स्थिरं भवति ।
सन्दर्भः
वायुमण्डलम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मम्मटः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इच्छाद्वेषसमुत्थेन...
पदच्छेदः
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ २७ ॥
अन्वयः
भारत, परन्तप ! सर्गे सर्वभूतानि इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन सम्मोहं यान्ति ।
अर्थः
यदा स्थूलदेहस्य उत्पत्तिः भवति तदैव विषयेषु रागः द्वेषश्च सम्भवति । तेन च शीतोष्णसुखदुःखादिद्वन्द्वात् जातेन विवेकनाशेन अहं सुखी अहं दुःखी इति जानन्तः सर्वेऽपि प्राणिनः मोहम् आपन्नाः मां न जानन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
27 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः परन्तप सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥
अन्वयः
परन्तप ! द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान् । पार्थ ! सर्वं कर्म ज्ञाने अखिलं परिसमाप्यते ।
शाङ्करभाष्यम्
ब्रह्मार्पणमित्यादिश्लोकेन सम्यग्दर्शनभ्य यज्ञत्वं संपादितं यज्ञाश्चानेक उपदिष्टास्तैः सिद्धपुरुषार्थप्रयोजनैर्ज्ञानं स्तूयते। कथं-श्रेयानिति। श्रेयान्द्रव्यमयाद्द्रव्यसाधनसाध्याद्यज्ज्ञानयज्ञोहे परंतप। द्रव्यमयो हि यज्ञः फलस्यारम्भको ज्ञानयज्ञो न फलारम्भकोऽतः श्रेयान्प्रशस्यतरः। कथं, यतः सर्वं कर्म समस्तमखिलमप्रतिबद्धं पार्थ, ज्ञाने मोक्षसाधनेसर्वतः संण्लुतोदकस्थानीये परिसमाप्यते। अन्तर्भवतीत्यर्थः। 'यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनं सर्व तदभिसमेति यत्किंतित्प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेदयत्स वेद' इति श्रुतेः ।।33।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अन्नपूर्णा
देव्याः नाम।
वर्गः:हिन्दुदेव्यः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विष्णुपदभट्टाचार्यः
विष्णुपदभट्टाचार्यः पश्चिमबंग स्य चौबीसपरगनाजनपदान्तर्गतभट्टपल्ल्यामधिवसति स्म । १९६४ ईसवीयाब्दस्य फरवरीमासेऽसौ दिवङ्गतः।
माण्डव्यः
पुरातने काले माण्डव्य इति विश्रुतः कश्चन मुनिर्बभूव । स धृतिमान्, सर्वधर्मज्ञः सत्यवाक्यश्चासीत् । तीर्थक्षेत्रपरिभ्रमणशीलोऽयं ग्रामेभ्यः सन्निकृष्टानि यानि कानि च तीर्थानि विचरन् कस्मिंश्चित् प्रदेशे आश्रमं कृत्वा न्यवसत् । एष कदाचित् उटजद्वारे कस्यचित् वृक्षस्य मूले उपाविशत् । तत्र स ऊर्ध्वबाहुमौनमास्थाय ध्यानयोगेनातिष्ठत् । एवं वर्तमानस्य तस्य महर्षेः कालो महानतिचक्राम ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
विष्णुपदो महामहोपाध्यायस्य न्यायरत्नस्य राखालदासस्य नप्तासीत् । अस्य पिता विद्यारत्नोपाहृयो हरिचरणोऽविद्यत | विष्णुपदेन बहूनि रूपकाणि विरचितानि येषु काञ्चनकुश्चिकं, धनञ्जयपुरलायं, कपालकुण्डला, मणिकाञ्चनसमन्वयः अनुकूलगलहस्तकं प्रसिद्धानि सन्ति । कविः संस्कृतसाहित्यपरिषत्-पत्रिकायाः सम्पादकेषु अन्यतमः आसीत्।
काञ्चनकुञ्चिकम्
काञ्चनकुञ्चिकस्य रचना १९५६ ईसवीयाब्दे समभवत् । सूत्रधारस्य मारिषेण सह वार्तालापे संस्कृतरूपकप्रेक्षकाणामभावस्योपरि कविना महान् खेदोऽभिव्यक्तः । प्रकरणस्यास्याभिनयो वसन्तोत्सवे सम्पन्नः।
माण्डव्यः
तथा तु तेषां रक्षिणामेवंवदतां स ऋषिसत्तमो न किञ्चित् साध्वसाधु वा वचनमवदत् । अनन्तरं ते राजभटास्तत्रेतस्ततो विचिन्वानाः प्रच्छन्नान् तान् तस्करान् गुप्तानि चुरितानि धनादीनि चापश्यन् । ततस्तेषां 'मुनिरयमपि चोरेष्वन्यतमो भवेत्’ इति शङ्का समुदभात् । अतस्ते मुनिममुं बध्वा चोरैः सह नीत्वा राज्ञे न्यवेदयन् । स भूपालः सम्यग् अविचार्येवमादिदेश । "भोः कदर्यमेनं ब्राह्मणां चोरांश्च शूलमारोप्य संहरत" इति । तदनु, राजपुरुषास्तस्य मुनेर्महिमानमविदित्वा, राज्ञो यथानिदेशं तं मुनिं शूलग्रमारोहयन् । स च धार्मात्मा शूलमारोपितोऽपि, महता कालेनापि, मरणं न ह्यवाप । अपि तु प्राणान् दधार् ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
धनञ्जयपुरञ्जयम्
धनञ्जयपुरञ्जये विष्णुपदविरचिते नाटके सप्ताङ्का विलसन्ति । अस्य प्रकाशनं काञ्चनकुञ्चिके न सहैवाभवत्।
कपालकुण्डला
कपालकुण्डलाया मूललेखको बङ्किमचन्द्रो ऽस्ति । विष्णुपदस्य पित्रा कथेयं संस्कृतभाषायामनूदिता। कपालकुण्डलाया अभिनयः संस्कृतसाहित्यपरिषदः ३७ तमे वार्षिकोत्सवे समभवत्।
माण्डव्यः
तन्निशम्य, स महानुभावः प्रोवोचत् -"हे वयस्याः ! नाहमत्र कमप्यन्यं दोषिणं कथयामि । नहि मेऽन्योऽपराध्यति । मथैव पुराकृतस्य पापस्य कर्मणः फ्लमनुभवामि " इति ।
अथ क्दाचित् रक्षिणस्ते बहून् संवत्सरानेवं दुःखमनुभान्तमेनं दृष्ट्वा, राजानमुपगम्य, यथावृत्तं तस्मै विज्ञापनामकुर्वन् । राजा तु दूतैर्निवेद्यमानं तमृर्षि निशम्य, मन्त्रिभिः सह निष्क्रम्य, शूलस्थं तं महर्षि ददर्श । प्रणम्य च सविनयं प्रार्थयामास " भो मुनिश्रेष्ठ ! अज्ञानादहं परमार्थमबौध्वा निरपराधिने महात्मने भवते दण्डमाज्ञाप्याद्रुह्यम् । करुणालो ! दययाऽऽकस्मिकं ममैतं दोषं क्षन्तुमहसि । उपाध्याय ! सुतनिर्विशेषेऽमुष्मिन्नन्तेवसिजने न त्वं त्रोद्धुमर्हसि । प्रसीद् " इति । ततः स मुनिरित्यं याचमानस्य नृपतेर्वचनमार्ण्य, जातानुकम्पस्तस्मै प्रसादमकरोत् । तदनन्तरं राजा कृतप्रसादं तं मुनिं शूलाद अवारोह्यत् । सूलग्राद अवतार्य, तच्छूलं निराकर्षत् । परन्तु सः तच्छूलं मुनेः शरीराद् अपाक्रष्टुं यावन्नाशक्नोत, तावद उपायान्तरमन्यमदृष्टवा ,सूलं मूले अच्छिन्दत् । अनन्तरं स ऋषिः सशूल एव पर्यटति स्म । स्वकण्ठस्य पार्श्वे अन्तर्गतेन तेन शङ्कुना "किमहं पुष्पाभाजनं धरेयम्" इति मतिः सर्वदा तस्यसीत् । स चातितपसा परैः दुर्लभान् लोकान् अजयत् । महता तपसा विद्योतमानोऽसौ शूलग्रेण सहित एवाभ्वत् । अत आणीमाण्दव्य इति लोकेषु प्रसिद्धोऽभूत् ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
कथावस्तु
नायको दिव्येन्दुसुन्दरो रांची जिगमिषुरासीत् । तस्य मित्रं यामिनीकान्तः संक्षेपेण यामिनीति कथ्यते। दिव्येन्दुशेखरो दूरभाषे ण यामिनी इत्युच्चारणपूर्वकं यामिनीकान्तेन सह सम्पर्कं साधयन्नपृच्छत् - किमिदं यामिनीगृहम् ? त्रुटिवशात् दूरभाषं यामिनीनाम्नीं नायिकया सम्बद्धम् । सोवाच - कथय किं त्वं मया सह वार्तालापमिच्छसि ? दिव्येन्दुसुन्दरेणोक्तं नहि नहि अहं यामिनीं (यामिनीकान्तं) वक्तुमिच्छामि अस्त्येकं महत् प्रयोजनम् । यामिनी पृष्टवती – किं तत् प्रयोजनम् ? अद्य यामिनीसहायेन मयास्ति रांची गन्तव्या । यामिनी भर्सयामासधृष्ट । त्वं नरकं यायाः । त्वं वनजोऽसि । दिव्येन्दुनोक्तं - बी० ए० अस्मि दिव्येन्दुसुन्दरो नाम । ततस्तयोर्मध्ये उष्णालापः संवृत्तः । दिव्येन्दुना कथितम् - भवती यामिनीकान्तं दूरभाषे आकारयतु । यामिन्यपि ज्ञातवती यद्भ्रमस्य किं मूलम् । तयोक्तम् अत्र यामिनीकान्तो न वर्तते । दिव्येन्दुनोक्तं - तस्येदृशेन व्यवहारेणास्मि परिव्याकुलः । यामिन्योक्तं – रांची गत्वा चिकित्सां कारयतु भवान् | दिव्येन्दुरुकवान् - अद्यैव यामि सन्ध्यासमये रेलयानेन । किं तु यामिनीं विना तत्र कुतः आनन्दः ? भवती तं कथयतु यत्तदर्थं मया स्थानं संरक्षितम् इति। यामिन्योक्तम् - अद्य यामिनीगमनं न तत्र सम्भाव्यते । द्वित्रिदिवसाः अनन्तरमेव तद्गमनं भवितुं शक्नोति । दिव्येन्दुना कथितम् - तर्हि स मद्द्वचनाद् वक्तव्यो यत्तत्र स मम सविध एव निवसतु । यामिन्योक्तं तदप्यनिवार्यकारणैर्न भवितुमर्हति । तन्निवासो हिनुपल्ल्या रञ्जनकुटीरे भवितुं शक्नोति । दिव्येन्दुनोक्तं - तत्रैव मेलिष्यामि। यामिन्याः सखी शाश्वती तं परिहासं श्रुत्वा यामिनीमभर्त्स्यत्, अकथयञ्च परिहासस्य पृष्टे वर्तते किमपि विशेषम् । अथ ते द्वेऽपि दिव्येन्दवे वचनदानाद् रांची गन्तवत्यौ। द्वितीयेऽङ्के यामिन्या रांचीगृहस्य द्वारपालो रामावतारः स्वमित्रं विन्ध्याचलं वक्ति यद् गृहस्वामिनी जलप्रपातं द्रष्टुं गतवती । मया न क्वचिद् गन्तव्यम् । विन्ध्याचलेनोक्तं - नगरेऽस्मिन् भद्रवेशे मित्ररूपा दुस्यवः सर्वं चोरयन्ति । त्वं सावधानो गृहं रक्ष | अथ तदानीमेव दिव्येन्दुसुन्दर आगत्य यामिनीविषये पप्रच्छ । रामावतारस्तं दस्यु मत्वा विन्ध्याचलस्य सहायतया तं तस्यामेव वृष्यां बबन्ध या तस्मै स्थातुं प्रदत्तासीत् । उच्चैर्मा शब्दापयत्विति तस्य मुखे वस्त्रं सम्भृतम् । ततो यावद्रामावतारो रक्षिणम् आनेतुं प्रयाति, तावदेव सखीसमेता समायान्ती यामिनी दृष्टा । अथ दिव्येन्दुना सह वार्तालापे कृते यामिन्या समनुभूतं यदस्य परिहास एव घोरदण्डप्राप्तेः कारणमहमेवास्मि । अस्य दण्डं दिव्येन्दुना निर्दिष्टं यद् यामिनी यावजीवनं ममावरोधे वन्दिनी भवेत्। शाश्वती तयोः पाणिग्रहणं सम्पाद्य तमाशयमपूरयत् । तदा दिव्येन्दुनोक्तं - ‘किङ्करनिग्रहो मे साम्प्रतमनुकूलो गलहस्त इव प्रतिभाति।
माण्डव्यः
गच्छता कालेनासौ धर्मस्य परमार्थस्य वेत्तुर्वैवस्वतस्य धर्मराजस्य भवनमगच्छत् । तत्र धर्मपुरुषस्य यमस्य सभां पाविशत् । सिंहासनासीनं प्रभुं कृतान्तं विलोक्य, निन्दितुं प्रारभत "भो अन्तक ! अजानता मया किन्नु तद् दुष्कृतं कृतम् ? यस्येदं फलं मयानुभूतम् अत्र किं तत्त्वम् ? तदेत्च्छीघ्रं ब्रूहि । पश्य तावत् मम तपसो बलम्" इति । तच्छ्रुत्वा यमोऽवदत् " भोः ! तपोधन ! त्वं तावत् पूवस्मिन् जन्मनि मधुमक्षिकाणां पुच्छेषु कुशकाशं निवेशितवानसि । तस्य कर्मणः फ्लमिदं त्वमन्वभवः । विप्रर्षे ! अयमधर्मः खलु । य्था स्वल्पमेव दत्तं दानं फलित्वा, सुखान्यनल्पानि सुक्रुतिभ्यो वितरति, त्थायं फलित्वाअ, दुष्कृतिभ्यो बह्?ऊनि दुःखानि ददाति " इति । क्रुतान्तस्य वचनम्,एतदाकर्ण्य, धर्म्सूक्षमज्ञ आणीमाण्दव्यः प्रोवाच -"भोः ! यम ! कस्मिन् काले मयैतदाचरितम् ? ब्रूहि यथातथम्" इति । " मुने बाल्ये वयसि भवान्, पापमेतदकरोत् " इत्युक्तवति यमे स ऋषिः पुनरुवाच " भोः ! भवता धर्मशास्त्राणि किं नाधीतानि ? जातः शिशुराद्वादशवर्षम्, यद्यत् करिष्यति सोऽधर्मे न भैष्यति । इति हि धर्माकूतम् । एवं धर्मरहस्यं जानन्नप्यल्पे अपराधेऽपि महान् दण्डो मयि निपातितः ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
मणिकाञ्चनसमन्वयः
मणिकाञ्चनसमन्वयाख्ये प्रस्तुतेऽङ्कद्वयसमन्विते प्रहसने पञ्च दृश्यानि राजन्ते । अत्र कथानुसारं शर्शरीक-दर्दुरकनामानौ द्वौ धूर्तावास्ताम् । एकः शिरसि भाण्डे निधाय मधु विक्रीणाति स्म अपरो गुडम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
माण्डव्यः
अत्स्त्वमधस्ताद गच्छ मर्त्यलोकम् । मानुषस्त्वं भव " इति ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
सम्बद्धाः लेखाः
वङ्गप्रदेशः
साहित्यम्
माण्डव्यः
अथ तस्य महात्मन आणीमाण्डव्यस्य शापद् यमो भूमाववततार । स् एव भगवता बादरायणेन वेदव्यासेन दास्यामुत्पादितो महात्मा विधुरः । एवं भगवान् आणीमाण्ड्व्यो महर्षिः "लोके सर्वेषां मानवानां जन्मनः प्रभृति द्वादशवर्षपर्यन्तं कृतें पातकं नहि प्रिगण्यते । ततः परं पापानि कुर्वतां दोष एव भविष्यति " इति व्यवस्थां कृत्वा, लोकमर्यादामरक्षत् ।
विष्णुपदभट्टाचार्यः
सम्बद्धाः लेखाः
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
माण्डव्यः
""
३६७
३६७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६७ ३६७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१३४८
१३४८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३४८ १३४८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मृच्छकटिकम्
thumb|right|300px|'राजा' रविवर्मणा चित्रिता वसन्तसेना संस्कृतवाङ्मये मृच्छकटिकम् प्राचीननाटकेषु मुख्यतमम् । शूद्रकेण लिखितम् संस्कृतनाटकम् अस्ति। नाटकेषु प्रकरणवर्गे इदंनाटकम् अन्वेति । अस्मिन् दश अङ्काः वर्तन्ते। अस्मिन् नाटके कान्यपि कपोलकल्पितानि कृतकता च न भवतः । स्वभावोक्त्यलङ्कार इव सहजसुन्दराणि दृश्यानि भवन्ति । यथा विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् वर्तते तथैव वस्तुवद्रचनया शोभते ।
मृच्छकटिकं इति नाटकस्यादौ शुद्रकस्य परिचयः यथा वर्णितोऽस्ति, तदनुसारेण शूद्रकः हस्तिशास्त्रेषु प्रवीणः आसीत् । अनेन शिवस्यानुग्रन्हेण ज्ञानं प्राप्तं, विधिना चाश्र्वमेधयज्ञं कृतवान् । राज्यसिंहासने पुत्रं प्रतिष्ठाप्य शतायुः शूद्रकोऽग्निं प्रविष्टः । अग्निप्रवेशस्य कथा केनाप्यन्येन नाटकेऽस्मिन् सन्निवेशितेति प्रतीयते, यतो हि लेखको भावीक्रियायाः प्रयोगः स्वात्मनि कर्तुं नार्हति ।
शूद्रकः
संस्कृतसाहित्ये शूद्रकस्य महती प्रसिध्दिरस्ति । विविधग्रन्थेषु शूद्रकस्य विषये तथैव लिखितं प्राप्यते तथा विक्रमादित्यस्य विषये । कादम्बरी, कथासारित्सागरः वेतालपञ्चविंशतिः इत्यादिग्रन्थेषु विविधमस्येतिवृत्तं वर्णितमस्ति यूरोपीयविद्वांसः शूद्रकस्य सत्ताविषयेऽपि सन्दिहानाः सन्ति, परमियं भ्रान्तिरस्ति । शूद्रकः विक्रमादित्यः इव प्रतिभासम्पन्नः ऐतिहासिकः पुरुषः आसीत् । शूद्रकस्य स्थितिकालविषयेऽपि विविधानि मतानि दरीदृश्यन्ते । भारतीयाः विद्वांसः अस्य समयं विक्रमाब्दस्य प्रथमशताब्दं मन्यन्ते । श्रीवामनाचार्यः काव्यालङ्कारसूत्रे शूद्रकस्योल्लेखं कुर्वन्  द्यूतं नाम पुरुषस्य असिंहासनं राज्यम् इत्यादिपद्यमुद्धरति । अतः अष्टमशताब्दायाः पूर्वं शूद्रकस्य समयो मन्तव्यः । मनुस्मृतेरुध्दरणं मृच्छकटिके प्राप्यते । अतो मनुस्मृतेः रचनाकालादनन्तरम् अस्य रचनाकालो भवेत् । शूद्रकः मृच्छ –कटिकस्य नवमाङ्के “अङ्गारकविद्या- प्रवीणस्य बृहस्पतेः” इत्यस्मिन् पद्ये बृहस्पतिमंगल- विरोधं दर्शयति । वराहमिहिरस्य स्ध्दान्तानुसारम् अनयोः मैत्रीभावो वर्तते ।  अतः वराहमिहिरात् प्रागेवास्य स्थितिः प्रतीयते । एतेषामन्तरङ्गप्रमाणानां समालोचनेन शूद्रकः दण्डीवराहमिहिरयोः पूर्ववर्ती सिध्द्यति । अनेन अस्य समयः पञ्चमशताब्द्यां न्यायसङ्गतं प्रतिभाति । नाट्यकलादृष्ट्या मृच्छकटिकस्य समीक्षा – नाट्यकलादृष्ट्या मृच्छकटिकं सुन्दरं सफलं च नाटकं विद्यते । संस्कृतसाहित्ये सर्वप्रथममस्मिन्नेव नाटके राजवंशातिरिक्तः तथा निम्नवर्गस्य सामाजिको जनः नायकः दृश्यते । संस्क्रुतनाटकेषु नायकः विशेषतया राजा राजवंशोद्भवो वा भवति, अतः जनसामान्यः नायकः न भवति, परन्तु शूद्रकः प्राचीनपरिपाटीं परित्यज्याभिनवां नाट्यकलां गृह्णाति । मृच्छकटिकनाटके तत्कालीनसमाजस्य प्रतिबिम्बं विद्यते । “साहित्यं समाजस्यादर्शः” इत्याभाणकमस्मिन्नेव नाटके चरितार्थं दृश्यते ।
नाटकस्य कथानकं तथा नाटकस्य वातावरणं, नितान्तयथार्थं विद्यते । अत एव विदेशीयाः नाटकमेतत् बहुप्रशंसन्ति । नाटकस्य पात्रं कल्पनोपपादितमिति न लक्ष्यते, प्रतीयते यत् सर्वाणि पात्राणि सामाजिकानि तत्प्रतिनिधयश्च सन्ति । एवं नाट्यकलादृष्ट्या शूद्रकस्य रुपकमिदं परमश्लाघनीयं सफलञ्च विद्यते ।
नामकरणम्
नामकरणस्य अन्वर्थकतायाः विषये उच्यते यत्, दार्शनिकदृष्ट्या नामसु अन्वर्थकतायाः अभावः अनौचित्यं जनयति। साहित्यिकदृष्टौ नाम्नि सार्थकता अनिवार्या मन्यते। नामौचित्यस्य सम्बन्धे क्षेमेन्द्रः स्वस्य ‘औचित्यविचारचर्चा'यां उल्लिखति -
'नाम्ना कर्मानुरूपेण ज्ञायते गुणदोषयोः।'
तादृश्यां स्थित्यां कस्यापि नाटकस्य प्रकृत-अर्थस्य अनुकूले नाम-चयने कवेः कला परिलक्षिता भवति। प्रकृत-अर्थस्य अनुरूपं नाम श्रुत्वैव सहृदयानां हृदयं विकसितं भवति। महापात्रः विश्वनाथः मन्यते यत्, नाटकस्य नाम तु तस्य गर्भितार्थस्य प्रकाशकम् एव भवेत् -
'नामकार्यं नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम्।'
यदि उक्तम् उचितं भवेत्, तर्हि 'मालतीमाधव'वत् अस्य नाटकस्य नामकरणम् अपि नायिका-नायकयोः नाम्नि आधारीकृत्य 'वसन्तसेनाचारुदत्तम्' भवेत्। यतः साहित्यदर्पण स्य षष्ठे परिच्छेदे लिखितमस्ति यत्,
'नायिकानायकाख्यानात् संज्ञाप्रकरणादिषु'
विभिन्नाः आलोचकाः एतस्य नामकरणस्य औचित्यं स्वज्ञानानुसारं प्रमाणयितुं प्रायतन्त। केषाञ्चन दृष्ट्यां चारुदत्तस्य पुत्रः रोहसेनः स्वमृदः शकटात् सन्तुष्टः नासीत्। सः सम्पन्नस्य स्वप्रतिवेशिनः सार्थवाहस्य पुत्रस्य सुवर्णशकटवत् शकटम् इच्छति स्म। तस्य असन्तोषस्य अग्नौ प्रायः प्रकरणस्य  सर्वाणि पात्राणि दग्धानि भवन्ति। चारुदत्तः स्वसाधुचरित्रायाः, विवाहितायाः धूतायाः सन्तुष्टः नासीत्, सः कमनीयकलेवरां गणिकां वसन्तसेनाम् इच्छति स्म। वसन्तसेना सहजसुलभं सम्पन्नं शकारं नेच्छति स्म। सा दरिद्रं किन्तु सम्पन्नं ब्राह्मणं चारुदत्तम् इच्छति स्म। स्वस्य मुदः शकटस्य स्थाने अन्यशकटस्य रोहसेनस्य ईप्सा सर्वव्यापिनः असन्तोषस्य प्रतीकमात्रम् अस्ति। अतः तस्य मृदः शकटस्य आधारीकृत्य एतस्य प्रकरणस्य उपयुक्तं नाम ‘मृच्छकटिकम्' एव मन्यते।
केषाञ्चन विदुषां दृष्टौ अतिसमृद्धस्य चारुदत्तस्य अतिदानशीलतायाः कारणेन उद्भुतां दरिद्रतां सूचयितुं तस्य पुत्राय मृदः शकटं क्रीडितुं दीयते, परन्तु सः सुवर्णस्य शकटेन क्रीडितुं लालायितः भवति। मदः तां महत्तां दर्शयितुं प्रकरणस्य नामकरणं ‘मृच्छकटिकम्' इति।
केषाञ्चन आलोचकानां दृष्टौ मृच्छकटिकस्य कथावस्तु भागद्वये विभक्तम्। चारुदत्तस्य, वसन्तसेनायाः च प्रणय-गाथा प्रथमभागः। द्वितीयश्च भागः राज्य-विप्लवः, आर्यकस्य राज्य-प्राप्तिश्च। भास स्य नाटकानाम् उपलब्धेः अनन्तरम् एतत् प्रायः निश्चितं मन्यते यत्, शूद्रकः मृच्छकटिकस्य कथावस्तु आधारीकृत्य भासः 'दरिद्रचारुदत्तं' निर्मितवान्, यतः उभयोः कथयोः बहुलांशे शब्दतः, अर्थतः च समानता अस्ति। प्रकरणस्य प्रथमभागः पञ्चमाङ्कं यावान् अस्ति, यः भासस्य चारुदत्तात् गृहीतः अस्ति, द्वितीयश्च भागः षष्ठतः दशमाङ्कं यावान् अस्ति, यः कविकल्पनां प्रयसूते। तयोः उभयोः भागयोः मिश्रणं मृच्छकटिकस्य निर्माणम् अकरोत्। रोहसेनेन मदः शकटेन अक्रीडनघटना कवि-रचितस्य नवीनांशस्य प्रारम्भे एव समायाति। पूर्वापरां घटनां स्पष्टरूपं दातुमेव कविः प्रकरणस्य नामकरणं मृच्छकटिक इति अकरोत्। एवं विविधैः विद्वद्भिः नाकरणस्य समाधानं कर्तुं प्रयासाः कृताः दरीदृश्यन्ते।