cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सोपान
सुकानी साप्ताहिकस्य आरम्भः पुस्तकानां प्रकाशनं च
1961 तमे वर्षे कृष्ण मेनन्, कृपालाणी इत्येतयोर्मध्ये ऐतिहासिकं संसदीयं निर्वाचनम् अभवत् । तस्मिन् जन्मभूमि-पत्रिकायाः भूमिकया मोहनलाल, शान्तिलाल शाह इत्येतयोः नीतिविषयकः कलहः अभवत् । अतः मोहनलाल तन्त्रिपदं त्यक्त्वा सुकानीनामिकां नूतनां साप्ताहिकीं प्रारभत । अञ्जलि-ग्रन्थमाला, जीवनसाहित्यमन्दिरम्, अभिनवभारती इत्येताभिः प्रकाशनसंस्थाभिः अनेकानि पुस्तकानि प्राकाशयत् ।
मृत्युः
जीवनस्य अन्तिमे काले वडोदरा -नगरे स्थितवान् । स्वतन्त्रतायाः आन्दोलनकाले काश्मीर -तः कन्याकुमारी, सिन्ध-तः बङ्गाल यावत् भ्रमणम् अकरोत् । एतद् विहाय अन्येषां देशानाम् अपि प्रवासम् अकरोत् । यूरोप-खण्डस्य, अमेरिका, रशिया, जापान इत्यादीनां देशानां यात्रां कृत्वा प्रवासस्य पुस्तकानि अरचयत् । लेखनीम् आजीविकायाः साधनं कृत्वा जीवनस्य अन्तिमश्वासं यावत् सः लेखनकार्यम् अकरोत् । १९८३ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के वडोदरा -नगरे तस्य अवसानम् अभवत् । इत्थं साहित्यक्षेत्रे योगदानं दत्त्वा साहित्यकानां मनसि इदानीम् अपि सोपानरूपः अस्ति ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अतिशयोक्त्यलङ्कारः
उदाहरणान्तरम्
अत्र वाप्यादिशब्दैः नाभिप्रभृतयः निगीर्णाः । अत्रातिशयोक्तौ रूपकविशेषणं रूपके दर्शितानां विधानामिहापि संभवः अस्तीत्यतिदेशेन प्रदर्शनार्थम् । तेन अत्रापि आधिक्यन्यूनताविभागश्चेति सर्वमनुसन्धेयम् ।
बाह्यसम्पर्कः
अतिशयोक्ति:
पालिप्राकृतव्याकरणम्
पालिप्राकृतव्याकरणं संस्कृतेन प्रभावितं वर्तते। संस्कृतनैकटयदृष्ट्या प्राकृतापेक्षया पालिः पूर्ववर्तनी भाषा। पालिभाषायामपि कतिपयैविपश्चिद्भिर्याकरणग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिः केचित् पाठात्, केचित्तु पङ्क्तिशब्दतो मन्यन्ते । एवमेव परियायशब्दात् पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिर्मता दृश्यते । अस्माकं मते तु पालिशब्दस्य योनिः पल्लि: पल्लवशब्दो वा सम्भवति । पल्लिशब्दो हि ग्रामवाचकः, ग्रामीणैर्भाषितत्वात् पल्लिभाषा :- क्रमशो लकारलोपेन पूर्वस्वरदीचें पालिः सम्भवति । अपरञ्च प्रथमाचार्यों भरतो निर्दशति ।
वाह्रीका दाक्षिणात्याश्च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः ।।
इति । एवमेव-
योधनागरिकादीनां दाक्षिणात्याऽथ दीव्यताम् ।।
वाह्नीकभाषोदीच्यानां खसानाञ्च स्वदेशजा ।।
तथैव महाभारते भारतीयनदीदेशादिनामकथनप्रसङ्ग : भीष्मपर्वणि नवमेऽध्याये उक्तमस्ति -
शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह । (६७)
खाशीराश्चान्तचाराश्च पह्नवा गिरिगह्वराः ।' (६८) ।
अत्र हि भरतस्य कथनानुसार दीव्यतामुदीच्यानां वाह्नीकभाषा पह्नवनरेशस्य गिरिगह्वरस्य देशभाषा सम्भवतीत्यपि प्रबलस्तर्कः । भौगोलिकदृष्टयाऽपि पह्लवजनपदो गिरिगह्वरः कपिलवस्तुजनपदश्च नातिदूरे स्तोऽधुनाऽपि । पह्लवजनपदो हि सम्प्रति ‘पालपा' इति कथ्यते जनैः। तत्र हि पालसेनवंश्या राजानः शतश आसन् । राज्यमिदं १८४२ वैक्रमाब्दे नेपालाधिराज्येऽन्तर्भावितम् । पालपा हि पर्वतीयराज्येषु सदैव शक्तिसमृद्धं राज्यमासीदिति तदितिहासतो ज्ञायते । तदीयेन राज्ञा मुकुन्दसेनेन नेपालेश्वरो रत्नमल्लो.. भोटशाकातिचारान्मोचित आसीदिति नेपालदेशेतिहासे पठ्यते । पालपावसिन एव भरतशास्त्रे वाह्लीकपदेन व्यवहृताः। तेषामेव भाषा पह्नवी कालान्तरे। पालिः सजाता यस्या नवीनतमं रूपं नवपालिः सम्प्रति नेसालीतिसंज्ञया. नेपालदेशस्य राजभाषाऽस्ति ।
मतमिदमपि यद्यपि चिन्त्यमेव यतो हि शाक्यमुनिना स्वमतोपदेशाय प्रयुक्ता भाषाऽवश्यमेव कोसलव्यापिनी तुः स्यादेव ।। स्वयमेव शाक्यसिंहः कोसलराजवंश्यः पह्लवी हि पह्नवानां भाषा तदा कोसलमूलभाषाऽऽसीदिति न शक्योमिञ्च तुम् । तथापि भरतशासनानुसारेण मागधीअवन्तिजा - प्राच्या - सूरसेनी - अर्द्धमागधी - बाह्रीका-दाक्षिणात्यासुपलिशब्दो। वाह्लीकशब्दमेव नैकटचेन स्पृशति । अपरञ्च तेन बाह्निकभाषा दीव्यतामुदीच्यानां भाषा कथिता पालिसंशयमेवौदीच्या भाषा कपिलवस्तु-मल्लपुरी-.. वैशाली-प्रभृतिजनपदातां राजभाषाऽपि । तेन वयं पालिशदं पहलवेन वा. बाह्लीकेन सहैव संयोजयितुं विवशाः स्मः । तथाचिन्तनयास्मान् विष्णुिपुराणमपि बलान्नियोजयति । तत्रोक्त यत्सगरेणं शकयवनकाम्बोजपारदपह्नवाः हुन्यमाना वसिष्ठं शरणं जग्मुः ।
ते च तेन सगरसङ्गरपरिपालनाय निजधर्मद्विजसंगपरित्यागं कारिताः ते तथा स्वसंस्कृतितश्च्याविता निश्चयमेव कालान्तरे मूलभाषां विस्मृत्य असंस्कृतामेव भाषामशिश्रियन्निति किमाश्चर्यम् । सैव भाषा स्थाननैकटयेन शाक्यै हीतेति च न तथाऽसङ्गतम् । ते च शाक्याः कपिलवस्तुतो मागधेन न अजातशत्रुणा प्रताडिताः स्थानमुत्सृज्य गिरिकन्दरासु प्रविष्टाः सन्तः पश्चिमतः समागतानां खसानां सङ्गत्या भाषाविकारमभंजन्त नवपालिरिति संज्ञिता ' साम्प्रतिकनेपालीभाषाया योनिरिति च सुसङ्गतमेव । प्रतिभाति । स्यादपि यद्वा तद्वा । बुद्धकालात्पूर्वमेव पालिभाषया साहित्यिक रूपं गृहीतमासीदिति तु सर्वसम्मतमेव । तेन तस्य व्याकरणसाहित्यमपि निश्चयमेव सुसम्बद्धमासीदित्यनुमीयते । सम्प्रेयस्याः पञ्च व्याकरणसम्प्रदायाः । स्मृता दृश्यन्ते-कच्चायन-बोधिसत्त : सव्वंगुणाकरमोग्गल्लान -सद्दनीतिभेदात् ।
तत्र कच्चायनं हि व्याकरणं कात्यायनप्रणीतं मन्यते । किन्तु कोऽसौ कात्यायन् इति तु न शक्यते । इदमित्थन्तया वक्तम् । केचित्पाणिनिशिष्यं कात्यायनमेव कच्चायनस्य कर्तारं मन्यन्ते । अपरे तु तमशोकसमकालिकम् । केचितु कञ्चायने चान्द्रव्याकरणकाशिकयोः प्रभावमालक्ष्य तत्काशिकान्तरवत इत्यपि मन्यन्ते - यथार्थस्तु गुहायां निहितः । अश्वघोषस्यास्मरणादेव कच्चायनकारस्य तदवरवर्तित्वं तु नैव सिध्यति । प्राकृतप्रकाशस्तु वाररुच एव मन्यते । वररुचिना हि पालिप्रकृतिकशब्दाः किमर्थ न निरूपिता इति विषयोऽयमन्वेषणस्य । स हि महाराष्ट्री-पैशाची-शौरसेनी-मागधी प्राकृतान्येन व्याकरोति । असौ हि विक्रमसमकालिकत्रिपिटकस्य सङ्कलनं वा प्रणयनमशोकात्प्रागेव सम्पन्नमासीदिति तु - तस्यं श्रमणेभ्यः ‘अप्पमादवग्गो' श्रवणादेव ज्ञायते ।
सामान्यतो धम्मपदस्य सङ्कलनं बुद्धमहानिर्वाणोत्सद्योऽनन्तरमेव राजगृहसभायां सम्पन्नमिति जना विश्वसन्ति । वैशालीपाटलिपुत्रसम्मेलनयोस्तस्य व्याख्या प्रवतता । पालिभाषा यस्यां छम्मपदंसदृशग्रन्थः प्रणीत आसीत् सहस्राधिकवर्षपर्यन्तमपि अव्याकृतैवासीदिति न शक्यते विश्वसितुम् । यद्यपि बुद्धघोषो महाकच्चायन चरितप्रसङ्ग तं वैयाकरणत्वेन नैव स्मरति तथापि न तावदेव पुष्टं प्रमाणं महाकच्चायनस्य कच्चायनव्याकरणकर्तृत्वनिरसनाय (अधिकांशैतिह्यविदः कच्चयनव्याकरणं बुद्धशिष्यमहाकच्चायनप्रोक्तमेव मन्यन्ते । पूर्वव्याख्यातत्वादेव प्राकृतप्रकाशकारस्तन्नानुवदति ग्रन्थे । कच्चानशब्दो वा कच्चायनशब्दः कात्यायनमेव सङ्केतयति। ग्रन्थगौर्वदृष्ट्या कच्चायनं हि व्याकरणं महाकच्चायन प्रणीतमेव सुम्भवति कामं बुद्धघोषेण वा अश्वघोषेण नैवापि स्मृतं स्यात् ।
कच्चायनो हि केवलं सूत्राणां कर्ता। तस्य च वृत्तिभागः सङ्घनन्दिना प्रणीतः, प्रयोगश्च ब्रह्मदतेन, न्यासस्तु विमलबुद्धिनेति । उक्तमेव -
कच्चायनेन कर्ता योगो वृत्ति चं 'संघनन्दिनो ।
पयोगो वम्मदत्तेनः न्यासो विमलबुद्धिना।।
तत्र हि सुत्राणां सङ्ख्या ६७५ मता यद्यपि न्यासे ७१० सूत्राणि । व्याख्यातानि । सूत्रसंहतिरियं चतुषु कल्पेषु विभक्तम्-सन्धि-नाम-आख्यात- कृद्विधानाख्येषु । बुद्धधियदीपङ्रेण तत्र सन्धि-नाम-कारक-समास-तद्धितःआख्यात-कृदिति सप्तकोण्डान्यस्यः स्मृतानि ।
विमलबुद्धेः न्यासः मुख्यदत्तदीपनीतिसंज्ञितः छपदभिक्षोन्यसप्रदीपःतस्यैत्र कच्चायनसुत्तनिश; धम्मसेनापतेः ५६८ कारिकात्मिका कच्चायनकारिका, स्थविरसंघरक्खितस्य सम्बन्धचिन्ता, स्थविरसद्धम्मसिरि 'इत्येतस्य सद्दत्थभेदचिन्ता,बुद्धधियदीपङ्करस्य रूपसिद्धिः धम्मकीत्तेर्बालावतारः, भदन्तनागिनोख्यस्य सद्दसारथजालिनी,स्थविरमहामसाख्यस्थ कच्चायनभेदः तस्यैव कच्चायनसारः, क्यच्वाऽऽख्यस्य सद्दविन्दुः, महायिजितावी इत्येतस्य कञ्चायनवण्णना, तस्यैव वाचकोपदेसाख्यः, सिरिसद्धम्भालं कारस्य (?) अभिनवचुलिनिरुत्तिः, अज्ञातकर्तृकं वलित्पबोधन, अज्ञातकर्तृ का धातुमंजूषाख्या च कच्चायनव्याकणमधिकृत्य कृताः पालिव्याकरणग्रन्थाः ।
अपरश्च वैयाकरणसम्प्रदायो मोग्गलायनस्य । अयं हि ‘मागधसदृलक्खण इत्यष्यभिधीयते । अस्य प्रणेता महाथेरमोग्गलायनाख्यनो मोग्गल्लायाख्यो वा। मोग्गल्लानस्य स्थितिकालोऽपि न विवादबाह्यः । स हि लङ्कनस्थितस्य अनुराधापुरस्य यूपारामविहार निवासी राज्ञः परक्कमभुजस्य समकालिक राजाऽसौ वैक्न मद्वादशतकोत्तरार्द्धस्थितिमानिनित्यनुमितः । ग्रन्थोऽयं भदन्तैन । आनन्दकौसल्यायनेन भाषान्तरितम् । अत्र हि ८१७ सूत्राणि सन्ति । एषां हि । सूत्राणां वृत्तिः सूत्रकोरेणैव प्रणीता तेषां पञ्चिका च। सर्वाङ्गपूर्णेऽस्मिन् । व्याकरणे सूत्रपाठातिरिक्त उणादिपाठ गणपणप्रभृत्यङ्गान्यपि लभ्यन्ते।
पियदस्सी इत्येतस्य पदसाधनं, वनरत्नमेघंकरोख्यस्य प्रयोगसिद्धिः वाचिस्सरराहुलस्य सोग्गल्लानपञ्चिकाप्रदीपः, अज्ञातकर्तृ को धातुपाठेश्व मोग्गल्लायनव्याकरणसम्बद्धग्रन्थाः ।
सद्यनीतिश्च पालिव्याकरण सम्प्रदायेऽपरः । अस्य च प्रणयनं भिक्खु अगवंस इत्याख्येन कृतम् । स हि ब्रह्मदेशीयस्य राज्ञां नरपतिसिन्धोगु रुरिति स्मृतः । अस्य च स्थितिकालः १२२४-१२६० मितवैक्रमाब्दाभितः। अत्र हि २७ अध्यायाः पदधातुसुत्तमालाख्येषु त्रिषु भागेषु विभक्तः । सुत्तमालायां हि १३९१ सूत्राणि सन्ति । इदं हि मनासद्दनीतिश्कुल्लकसद्दनीतिश्चेति द्वयोविभागयोविभक्तम् । तत्र हि प्रथमेऽष्टादशाध्यायाः महासहनीतिरित्याख्याता. शेष नवाध्यायाचे चुल्लकेसनीतिसंज्ञिताः ।
हिंगुलबलजिनरतनभिक्षुप्रणीतो,' धात्वत्थदीपनी, व्याकर सम्बद्धग्रन्थः । बोधिसत्तव्याकरण-सव्वगुणाकरव्याकरणविषये न तथा किमपि सम्प्रत्यपि शांतम् एतदतिरिक्तमपि सन्त्यन्येऽपि स्फुटव्याकरणग्रन्थाः पालिभाषासम्बद्धाः । ते चेत्थम् -
सामणरधम्मदस्सी इत्तेतस्य वच्चवाचकाख्यग्रन्थः, तस्योपरि सद्धम्मनन्दिनष्टीका, मंगलभिक्षो गन्धद्विसंज्ञिनः, ब्रह्मदेशनरेशस्य क्यच्वाऽऽख्यस्य सुवया प्रणीतः विमत्यत्थप्पकरणाख्यो ग्रन्थः, अरियवंसप्रणीतं गन्धाभरणं, ज़म्बुधनप्रणीता संवण्णनानयदीपनी, कीत्तिसिरराजसिंहस्य कारकपुष्ठमञ्जरी, सद्धम्मपालस्य सद्दवृत्तिः अज्ञातकर्तृकं सुधीरमुखमण्डनं, भिक्खुविचित्ताचारस्य नयंलक्खणविभावनी, सद्दविन्दुः, सद्दकलिका, सद्दविनिच्छयश्च ।
अंभूतवादो। निरयं उपेति
यो वा पि कत्वा न करोमी चाह ।
निहीनकामा मनुजा परत्थ ।।
प्राकृतभाषोत्पत्तिविषये पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । केचन प्राकृतं प्रकृतिः संस्कृतं तत आगतं प्राकृतमिति वदन्ति, अपरे तु प्रकृत्या स्वभावेन सिद्धं " प्रकृतं प्रकृतीनां साधारणजनानामिदं प्राकृतमित्यपि कथयन्ति । पूर्वपक्षे * प्रकृतिसंस्कृतशब्दयोः समन्वयो नैव तिष्ठति, अपरपक्षे च स्वभावस्य लक्षणं नैव । स्पष्टम् । अतो द्वावेव पक्षौ चित्यो दृश्येते । समाधानपक्षधरास्तु विश्वसन्ति यत्प्राकृतस्य साहित्यिक रूप संस्कृतं संस्कृतस्य सामान्यरूपं प्राकृतमिति ।
अनादिकालादेव द्विविधैव भाषा प्रचलिता दृश्यते, एका शिष्टसम्मता स्थिरप्रकृतिका अपरा जनमामान्यभाषिता तदपेक्षया अस्थिरप्रकृतिका । प्रथमा हि साहित्यिकस्वरूपा अपरा च भाषिता । भाषिता हि आषा देशकालजनानुरूपं भिद्यत एव । यदा हि ऋषिभिर्वेदमन्त्री दृष्टास्तदापि भाषितभाषाया पृथगस्तित्वं नैव प्रत्याख्यातुं शक्यते । संस्कृतं हि देववाणी प्राकृतश्च मनुष्यवाक् । अधुनाऽपि कस्याश्चिदपि 'देशभाषाया द्वे, रूपे दृश्येते शिष्टं सामान्यभाषितञ्च । तथैव संस्कृतप्राकृतविषयेऽपि । शिष्टैर्यत्प्रवर्तितमा यच्च सामान्यजनैः प्रवर्ततमिति समानप्रकृतिकाया अपि भाषाया द्वे धारे भवत एव । तेन न तु सर्वतः संस्कृतमेव प्राकृतत्वेन परिणतं सम्भवति न हि प्राकृतमेव संस्कारं लब्ध्वा संस्कृतभाषारूपेण प्रचलितमित्यपि । उभे एव धारे अनादिकालादेव प्रचलिते आस्तां शिष्टा सामान्या एकस्या एव नद्या द्वे धारे इवे । शिष्टा हि स्वं रूपं यथावद्रक्षतुं समर्थाऽभवत् सामान्य तु जनजिह्वागनुसारेणानेकधाऽत्मानं व्यभजत् ।
यकारस्य जकारोच्चारणम्-यो देवानां प्रथमं, यो देवेभ्य आतपति इति वैदेः प्राकृतेऽपि जं भंट्टा आणवेदि, जह, जेण। तथैव षकारस्य खकारो चारण-षण्मुखः खण्मुखः । वर्षा इत्यस्य वरेखा वरिखा वा वरखा। ऋकारस्य वेदे 'रे' इत्युच्चारणम् यथा ‘अमृतस्य' इत्यस्य अम्र तस्य इति प्राकृते । 'रि' इति यंथा ऋषिरित्यस्य रिखि वा रिसि । वेदे हिस' च्छ' इत्युच्चारणम् यथा तत्सवितुरित्यस्यं तच्छवितुरिति । प्राकृतेऽपि तथैव वच्छाओ। वेदे हि । इनार्थं प्रयुक्तो “न' शब्दः प्राकृते विशेषतोऽपभ्रंशोऽपि तस्मिन्नेवार्थे प्रयुज्यते ।
तेनैव प्रकृतिर्न तु संस्कृतं. न तु स्वभाव एवं अपितु प्रकृतिभाषितं प्राकृतं ।. संस्कृतजनभाषितं संस्कृतमिति । रामायणे हि वाल्मीकीये सुन्दरकाण्डे -
अंहं हृद्यतितनुश्व व वानरश्न विशेषतः ।
वाचं चौदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ।।
रावणं मन्यमानी मां सीता भीता भविष्यति ।।
इत्युक्त्वां' शिष्टसामान्यभाषाद्वयस्यावस्थितिः स्वीकृताऽस्ति । तदाऽपि द्विजातिवाक् तदितरवाक् च भिन्नैवाऽऽसीत् । :: प्राकृतस्य हि प्राचीनतमत्वेनास्माभिर्जातं रूपं हि पालिरेवः। तेनैव पालिभाषा शेषप्राकृतभाषांभ्यः शिष्टैं: पृथंगेव व्यवहृता दश्यते । प्राकृतेषु च यद्यपि । साहित्यिकदृष्ट्या महाराष्ट्री सर्वोत्कृष्टा मता। वैयाकरणैश्च तामेव प्रथम विविच्य शौरसेनीं 'शेषमहाराष्ट्रीवत्' इति निर्दिष्टा तथैव ‘महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः' इति चोपदिष्टं शिष्टः । तथापि स्वरूपदृष्टया तु प्राकृतक़मश्वत्थं मतः शिष्टः- पैशाची, चूलिका पैशाची, शौरसेनी, मागधी, महाराष्ट्री अर्द्धमागधी च । किन्तु क्रमोऽयं न सर्वसम्मतः । भरताचार्यस्तु ।
माध्यन्तिजा प्राच्या सागधी वर्दमागधी।
बाहिलकी दाक्षिणात्या च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः।।
हेमचन्द्राचार्यसदृशीर्वाचीनाचार्यास्तु प्राकृतं (महाराष्ट्री)शौरसेनी,मागधी,पैशाची, चूलिका पैशाची,अपभ्रंशश्चेति षडेव भाषा इति । तत्रापि महाराष्ट्रीशौरसेन्योः प्रकृतिः संस्कृतं शेषाणां तु शौरसेन्येवेति प्राकृतप्रकाशे स्पष्टम् । सूक्ष्मभेदावेधारणे तु भेदास्त्वनेके सम्भवन्ति किन्तु भाषिक संरचना दृटष्चा पञ्च एवं भाषाः संस्कृतं,पालिःप्राकृतम्,अपभ्रंशः मिश्रश्च । संस्कृतं हि वैदिक-लौकिक भेदेन द्विविधम् - पालिस्तुः प्राचीनार्वाचीनभेदेन द्विविधः, प्राकृतश्च पैशाची-शौरसेनी-मागधी महाराष्ट्रीभेदेन चतुर्विधा, अर्द्धमागधी हि मागधी-शौरसेन्योरन्तर्वैतन्येव । अपभ्रंशश्च देशभेदादनेकविधाः । एवं मित्रं तु देशभाषा: हिन्दीनेपालीप्रभृतयः ।
प्राकृतव्याकरणम्
प्राकृतस्य हि सन्त्यनेके व्याकरणग्रंथाः शिष्टसम्मताः । तेषु कतम आद्य. इति विषये पण्डितानां नैकमत्यम् । केचिद् वररुचिकृतः ‘प्राकृतप्रकाश एवाद्यव्याकरणं इत्यामनन्ति । अपरे तु चण्डप्रोक्त ‘प्राकृतलक्षणम्' एवाद्यव्याकरणं. मन्यन्ते । ऐतिहासिकक़मेण वाररुचमेव व्याकरणमाद्य मतम् । अपरञ्च चॅण्डौं हि अपभ्रंशमपि. स्मरति न तु वररुचिः । वाररुचस्य व्याख्या भीमहेन कृता प्राकृतलक्षणस्य तु व्याख्याने षड्भीषाचन्द्रिकाऽपि स्मृतेति ।
चण्डाख्यस्य - प्राकृतलक्षणं हि अपभ्र शमपि व्यवहरति । अत्र हिः । विभक्तिस्वरव्यञ्जनविधानाख्यास्त्रयः पादाः । अस्प ग्रंथकतुरेव वृत्तिः । समुपलभ्यते । हेमचन्द्रस्य सिद्धहमशब्दानुशासने सप्तमाष्टमाध्यायी प्राकृतसम्बद्धौ । अत्र हिं. चूलिकाप्राकृतम् आर्षप्राकृतञ्चेति द्वौ भेदावधिकौ । अत्र हि ग्रंथकर्तुरेव । स्वोपज्ञवृत्त्यतिरिक्तम् उदयसौभाग्यगणिनः ढुण्ढिकापरपर्याया प्राकृतप्रक्रियावृत्तिः प्रसिद्धा। ग्रंथस्यास्य प्रणयनकालः १२२९ मितवैक्रमाब्दः । एवमेव क्रमदीश्वरकृतस्य संक्षिप्तसाराख्यस्य शब्दानुशासनस्य चरमो भागः प्राकृतसम्बद्धो यस्य ग्रंथकर्तुरेव स्वोपज्ञवृत्यतिरिक्त जूमरनन्दिकृता रसवती, चण्डीदेवशर्मकृता प्राकृतदीपिका, विद्याविनोदाचार्यकृता प्राकृतापादटीकाः " प्रसिद्धाः ।
त्रिविक्रमदेवस्य प्राकृतव्याकरणं हि केचिद् वाल्मीकिसूत्रव्याख्यामामनन्ति । अपरे तु स्वसूत्रव्याख्यामिति वदन्ति,अन्ये तु हेमचंद्रसूत्रवृत्तिरित्यपि कथयन्ति है:षड्भाषाचंद्रिकाकारोऽपि प्रथममेव मतं समर्थयति । अस्य च कालः १९९३१३५७ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । सिंहराजस्य प्राकृतरूपावतारस्त्रिविक्रमसूत्रानुयायी । अस्य प्रणयनकाल% १३०० मितवैक्रमाब्दमभितः । लक्ष्मीधरस्य षड्भाषचंद्रिका त्रिविक्रमव्याख्यातसूत्राण्येव ; व्याख्याति है । अस्य समयस्तु १६१० वैक्रमाब्दमभितः ।
मार्कण्डेयस्य प्राकृतसर्वस्वमार्याच्छन्दोमयं स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् ।
रामशर्मतर्कवागीशस्य प्राकृतकपतृङ्गः पद्यमयो लक्क धकृतकृतकामधेनु:मनुवृत्य कृतः ।।. प्राकृतलक्षणकारेण.. अपभ्रंशादीनां लक्षणमित्थं निर्दिष्टम्, अपभ्रशंस्य यथा—न लोपोऽपभ्र शेऽधोरेफस्य यथा वस्तु आमी : पैशांच्या यथा ‘पैशाचिक्यां रणयोनौ यथा अले अले, मागध्या यथा- मागधियां रस्योलशी । यथा शेशे शौरसेन्या यथा-शौरसेन्यां तकारस्य दकारो वा भवति । यथा-- गदं गयं। अपभ्रंशे लिङ्गमतन्त्र भवति । प्राकृतविषये सङ्ग्रहश्लोकाः ।
सिद्धिः संस्कृतशब्दानां भवेत् पञ्चाशदक्षः ।
प्राकृतानान्तु सिद्धिः स्यात्तैश्चत्वारिंशदूक्षरैः ।।
ऋलू वर्षी विनैकारौकाराभ्यां च दश स्वराः ।
शषावसंयुक्तौ विनै बान्ये हलो मताः ॥
क्वचिदुष्माऽन्ययुक्प्रायोऽन्यवर्गीयुंजोऽत्रंन ।।
कु, क़, क्त, क्य, क, क, क्व, के, इत्येतेषां क इत्ययुम् ।
ङ्ग ग ग्न ग्य, ग्र, गं लगानां ग्ग इत्यादेश इष्यते ॥
प्राकृते न द्विवच्ते: सुप्तिां चोपपद्यते ।
यस्साहि वचनस्याने बहुखं सूत्रचोदितम् ।।
हलन्तता नास्ताहलां सूत्रैलपादिशासनात् ।
लिङ्गानां वैपरीत्यञ्च संस्कृतात् प्राकृते भवेत् ।।
द्वितीयादिविभक्तीनां स्थाने षष्ठी क्वचिद् भवेत् ।
चतुथ्र्यो अपि षष्ठी स्यानित्यमेकबहुत्वयोः ।।
तादर्थे तु चतुथ्यः स्यादेकत्वे सा विकल्पिता।
वधात् परस्य ङे स्थाने षष्ठी ङयि च वा भवेत् ।
द्वितीया सप्तमीस्थाने कुत्रचित् सूत्रचोदिता ।।
नियमो नात्मनेभाषा प्रस्मैपदिनोरिह।
शबादिप्रत्ययानान्तु प्रयोगो नात्र सम्मतः ।।
एतत् सर्वं बहून् ग्रंथान् सूत्राण्यालोच्य निश्चितम् ॥
देशभाषासु नेपालीभाषायाः राजगुरोः हेमराजपण्डितस्य चंद्रिका हिन्दीभाषायां पण्डितकामताप्रसादगुरोः हिन्दी व्याकरणञ्च प्रसिद्धग्रंथाः ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:पालिभाषा वर्गः:प्राकृतभाषा वर्गः:व्याकरणम् वर्गः:भारतीयभाषाः
सीताफलम्
thumb|200px|right|सीताफलम् thumb|left|200px|शाखाग्रे लम्बमानं सीताफलम्
एतत् सीताफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् सीताफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं सीताफलम् आङ्ग्लभाषायां Annona इति उच्यते । एतत् सीताफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । सीताफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् सीताफलम् अपि बहुविधं भवति । thumb|right|200px|कर्तितं सीताफलम् thumb|200px|left|सीताफलस्य क्षेत्रम् thumb|150px|right|विक्रयणार्थं संस्थापितानि सीताफलानि thumb|left|200px|सीताफलस्य कश्चन प्रभेदः
वर्गः:फलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केरवृक्षः
left|thumb|200px|प्रौढः नारिकेरवृक्षः
परिचयः
कल्पवृक्षः भारतीयभाषासु कथ्यमानः अयं वृक्षः बहुवर्षीयं सस्यम् अस्ति । नारिकेलः कल्पवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य सर्वेऽपि अङ्गानि उपयोगाय भवन्ति इति अपि च अयं वृक्षः बहुकालं स्वपालकाय आहारं ददाति । उक्तं च .... प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः । शिरसिनिहितभारा नारिकेला नराणाम् । ददाति जलमतल्पास्वादमाजीवितान्तं न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥
नारिकेरवृक्षे शाखाविशाखाः न भावन्ति स्य पत्रवली दीर्घा भवति । दीर्घे दण्डे कृषाणि पत्राणि समान्तरेण संलग्नानि भवन्ति । अयं वृक्षः समुद्रतीरेषु अथवा लावण्यक्शेत्रेषु सम्यक् प्ररोहति । अस्य फलं भारतीयानां पवित्रतमं भवति । सर्वेषु धार्मिकविधिषु पूर्णफलरूपेण एतत् एव उपयोजयन्ति । नारिकेलवृक्षः भारते अधिकतया संरोहति । केरलराज्ये, पश्चिमबङ्गालराज्ये, ओडिशाराज्ये, अपि च महाराष्ट्रराज्ये, गोवाराज्ये नारिकेलस्य उपचयः अधिकः अस्ति । left|thumb|नारिकेरवृक्षशिरः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:वृक्षाः वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लिन्डा लव्लेस्
വർഗ്ഗം:ഒപ്പുകൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ജീവചരിത്രങ്ങൾ വർഗ്ഗം:Articles with hCards
लिण्डा लवलेस् (जन्म लिण्डा सुसान बोरमैन् ; १९४९ जनवरी १० – २००२ तमस्य वर्षस्य एप्रिल २२) अमेरिकन-अश्लील-अभिनेत्री आसीत्, १९७२ तमे वर्षे कट्टर-चलच्चित्रे Deep Throat इत्यस्मिन् भूमिकायाः कृते प्रसिद्धा । यद्यपि एतत् चलच्चित्रं महतीं सफलतां प्राप्तवान् तथापि पश्चात् बोर्मन् इत्यनया उक्तं यत् तस्याः दुर्व्यवहारकः पतिः चक् ट्रेनर् इत्यनेन तां धमकी दत्ता, बाध्यतां च दत्तवती । परन्तु तत् निर्बन्धित अभिनयः लिण्डा इत्यस्याः प्रथमा रतिचित्राभिनेत्री इति  दुर्लभं अभिलेखं दत्तवान् । Ordeal, इति  स्वस्य आत्मकथायां सा पर्दापृष्ठे किं घटितम् इति वर्णितवती । पश्चात् सा पुनर्जन्मप्राप्तः क्रिश्चियनः अभवत्, अश्लीलचित्रविरोधी आन्दोलनस्य पक्षधरः च अभवत् ।
प्रारम्भिक जीवन
बोर्मन् इत्यस्य जन्म १९४९ तमे वर्षे जनवरीमासे १० दिनाङ्के न्यूयॉर्क-नगरस्य ब्रॉन्क्स्-नगरे श्रमिकवर्गस्य परिवारे अभवत् । पश्चात् सा दुःखदपरिवारे वर्धमानस्य वर्णनं कृतवती, यस्याः पुलिस-अधिकारिणः जॉन् बोरेमैन् इत्यस्य पुत्री, यः दुर्लभतया गृहं आगच्छति स्म, डोरोथी बोरेमैन् (née Tragny) इत्यस्याः च अशिष्टस्य, प्रेमहीनस्य, दबंगस्य च परिचारिकायाः वर्णनं कृतवती  सा निजकैथोलिकविद्यालयेषु अध्ययनं कृतवती, यत्र सेण्ट् जॉन् द बैप्टिस्ट् ( Yonkers, New York ), मारिया रेजिना उच्चविद्यालयः च सन्ति । लिण्डा उच्चविद्यालये "मिस् होली होली" इति उपनाम अर्जितवती यतः सा यौनक्रियाकलापं परिहरितुं स्वस्य तिथयः सुरक्षितदूरे एव स्थापयति स्म यदा बोर्मन् १६ वर्षीयः आसीत् तदा तस्याः पितुः न्यूयॉर्कनगरस्य पुलिसात् निवृत्तेः अनन्तरं तस्याः परिवारः डेवी, फ्लोरिडा-नगरं गतः विभागः।
२० वर्षे सा प्रथमं बालकं जनयति स्म, विवाहात् बहिः जातः, मातुः वञ्चनं कृत्वा दत्तकग्रहणं कृतवती । ततः शीघ्रमेव सा न्यूयॉर्कनगरं प्रत्यागत्य निवसितुं, सङ्गणकविद्यालये अध्ययनं च कर्तुं च प्रवृत्ता । तत्र सा कारदुर्घटनायां सम्मिलितवती, रक्ताधानस्य आवश्यकतां जनयन्तः अपि तीव्राः चोटाः अभवन् । रक्ताधानस्य यकृतशोथस्य दूषणस्य सम्यक् परीक्षणं न कृतम्, अतः १८ वर्षाणाम् अनन्तरं तस्याः यकृत्प्रत्यारोपणस्य आवश्यकता अभवत् ।
अश्लीलता
मातापितृगृहे स्वस्थतां प्राप्य बोर्मन् चक् ट्रेनर् इत्यनेन सह सम्पर्कं कृतवती । बोरेमैन् इत्यस्य मते ट्रेनरः प्रथमं आकर्षकः, पालनीयः च आसीत्, परन्तु पश्चात् हिंसकः, दुर्व्यवहारं च कृतवान् । सः न्यूयॉर्कनगरं गन्तुं आग्रहं करोति, यत्र सः तस्याः प्रबन्धकः, दलालः, पतिः च भवति ।
कथितं यत् ट्रेनरस्य आग्रहेण बोर्मन् शीघ्रमेव कट्टर " लूप्स् " इत्यस्मिन् लघु ८ इत्यस्मिन् लिण्डा लव्लेस् इत्यस्य रूपेण अभिनीतः पीप् शो कृते निर्मिताः एम एम मूकचलच्चित्राः।
१९६९ तमे वर्षे बोर्मन् डोगरामा ( Dog Fuker इति अपि प्रसिद्धम्) इति पशुचित्रे अभिनयम् अकरोत् । पश्चात् सा अङ्गीकृतवती यत् यावत् अन्यथा सिद्धं न भवति तावत् मूलपाशानां बहवः कदापि चलच्चित्रे दृश्यन्ते इति ।  २०१३ तमे वर्षे वास्तवतः चलच्चित्रस्य शूटिंग् कृतवान् कैमरामैन् लैरी रेवेन् प्रथमवारं तस्य विषये उक्तवान्, बोरेमैन् इच्छुकः प्रतिभागी अस्ति, बलस्य उपयोगः न कृतः इति आग्रहं कृतवान्  गोलीकाण्डे उपस्थितः प्यादातारकः एरिक् एडवर्ड्सः अपि तथैव दावान् अकरोत् यत् बलस्य स्पष्टः उपयोगः नास्ति, बोर्मन् च सहकारी कलाकारः इति भासते इति
१९७१ तमे वर्षे बोर्मन् गोल्डन् शावर इति चलच्चित्रे Piss Orgy इति अपि अभिनयम् अकरोत् ।
कम्प्यूटर प्रोसेसिंग समन्वय प्रणाली लिण्डा इत्यस्य नाम लिण्डा लव्लेस् इत्यस्य नामधेयेन अभवत् । एतत् नाम सङ्गणकस्य अग्रगामी Ada Lovelace इत्यस्य नामधेयेन निर्मितायाः प्रोग्रामिंगभाषायाः Ada इत्यस्मात् प्रेरितम् ।
चक ट्रेनर इत्यस्य विरुद्धं आरोपः
ट्रेनर् इत्यस्य तलाकं दातुं स्वसूटमध्ये सा अवदत् यत् सः तां बन्दुकस्य निशानेन अश्लीलचित्रे बाध्यं कृतवान् तथा च डीप् थ्रोट् इत्यस्मिन् तस्य ताडनात् क्षताः तस्याः पादौ दृश्यन्ते इति सा अवदत् यत् तस्याः पतिः "तस्याः शिरसि बन्दुकं निदर्श्य एतानि कार्याणि कर्तुं बाध्यं करिष्यति" इति । बोरेमैन् स्वस्य आत्मकथायां अवदत् यत् तस्याः विवाहः हिंसा, बलात्कारः, बलात् वेश्यावृत्तिः, निजीअश्लीलचित्रं च व्याप्तम् आसीत् । सा Ordeal इत्यस्मिन् लिखितवती : ट्रेनर् इत्यस्य विरुद्धं तस्याः तलाकस्य सूट् मध्ये सा अवदत् यत् सः तां बन्दुकस्य निशानेन अश्लीलचित्रे बाध्यं कृतवान् तथा च सा ताडनात् तस्याः पादौ गहनानि कटनानि द्रष्टुं शक्नोति इति। सा अवदत् यत् तस्याः पतिः तस्याः शिरसि बन्दुकं निदर्श्य एतानि कार्याणि कर्तुं बाध्यं करिष्यति। सा कथयति यत् तस्याः विवाहः हिंसा, बलात्कारः, बलात् वेश्यावृत्तिः, निजीअशोभनता च इत्यादिभिः पीडितः आसीत् ।
मार्चियानो इत्यनेन सह विवाहः
लघुचित्रम्| १९८६ तमे वर्षे लिण्डा लव्लेस्, लैरी मार्चियानो च १९७६ तमे वर्षे बोर्मन् इत्यस्य विवाहः लैरी मार्चियानो इत्यनेन सह अभवत्, यस्य पश्चात् शुष्कपट्टिकाव्यापारः आसीत् । तेषां द्वौ बालकौ आस्ताम्, डोमिनिक (जन्म १९७७), लिण्ड्से (जन्म १९८०) च । ते लाङ्ग-द्वीपस्य लघुनगरे सेण्टर-मोरिचेस्-नगरे निवसन्ति स्म । बोरेमैन् यकृत् प्रत्यारोपणं कुर्वन् आसीत्, यत् कारदुर्घटने तस्याः चोटैः आवश्यकम् आसीत्, यदा सा रक्ताधानं प्राप्तवती यस्य अपर्याप्तपरीक्षणं जातम् किञ्चित्कालं यावत् विवाहः विशेषतः मातृत्वं च तस्याः किञ्चित् स्थिरतां सुखं च दत्तवान् । परन्तु १९९० तमे वर्षे मार्चियानो इत्यस्य व्यवसायः दिवालिया अभवत्, ततः परिवारः कोलोराडो -नगरं गतः ।
द अदर हॉलीवुड् -इत्यस्मिन् बोरेमैन् मार्सियानो इत्यस्याः महतीं अनादरं चित्रितवान्, यः बहु मद्यपानं करोति स्म, स्वसन्ततिं प्रति वाचिकं दुर्व्यवहारं करोति स्म, यदा कदा तस्याः प्रति हिंसकः भवति स्म १९९६ तमे वर्षे तयोः तलाकः नागरिकः आसीत्, तौ जीवनपर्यन्तं सम्पर्कं कृतवन्तौ ।
अश्लीलताविरोधी कार्यकर्तृत्वम्
१९८० तमे वर्षे ऑर्डील् इति ग्रन्थस्य प्रकाशनेन सह बोर्मन् अश्लीलचित्रविरोधी आन्दोलने सम्मिलितः । At a press conference announcing the ordeal, सा प्रथमवारं सार्वजनिकरूपेण ट्रेनरविरुद्धं उपर्युक्तानि बहवः आरोपाः सार्वजनिकरूपेण कृतवती। तया सह आन्द्रिया ड्वर्किन्, कैथरीन मैककिन्नन्, ग्लोरिया स्टैनेम्, अश्लीलचित्रविरुद्धस्य महिलानां सदस्याः च अभवन् । बोर्मन् अश्लीलचित्रस्य विरुद्धं उक्तवती यत् सा दुर्व्यवहारः, बाध्यता च अभवत् इति । सा नारीवादीसमूहानां पुरतः, महाविद्यालयेषु, अश्लीलतायाः विषये सर्वकारीयसुनवायेषु च वदति स्म ।
अन्तिमवर्षेषु मृत्युः च
बोर्मन् १९७० तमे वर्षे कारदुर्घटनायाः अनन्तरं रक्ताधानात् यकृतशोथं प्राप्य यकृत्प्रत्यारोपणं कृतवान् । २००१ तमे वर्षे सा ई! ट्रू हॉलीवुड् स्टोरी इत्यनेन लेग् शो इति पत्रिकायाः कृते लिण्डा लव्लेस् इत्यस्य रूपेण अधोवस्त्रस्य शूटिंग् कृतम् |
परंपरा
बोर्मन् इत्यस्य डीप थ्रोट् इत्यस्मिन् संलग्नता २००५ तमे वर्षे इन्साइड् डीप् थ्रोट् इति वृत्तचित्रे अन्वेषितविषयेषु अन्यतमम् आसीत् ।
ग्रन्थसूची
अन्यानि पुस्तकानि : १.:
बाह्यनेत्रम्
वर्गः:१९४९ जननम् वर्गः:२००२ मरणम् वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि
अजपामञ्जरी
मानसिकस्नानम्
ब्राह्मे मूहुर्ते शयनादुत्थाय मानसिकं स्नानं कुर्यात् –
ॐ नमामि गङ्गे तव पादपङ्कजं सुरासुरैर्वन्दितदिव्यरूपम् ।
भुक्तिञ्च मुक्तिञ्च ददासि नित्यं भावानुसारेण सदा नराणाम् ।।१।।
ॐ नमः शिवायै गङ्गायै शिवदायै नमोनमः ।
नमस्त्रिपथगामिन्यै विश्वमूत्र्यै नमोनमः ।।२।।
ॐ इडा–भगवती–गङ्गा–पिङ्गला–यमुना –नदी ।
तयोर्मध्ये गता नाडी सुषुम्नाख्या सरस्वती ।।३।।
ॐ मध्ये शारदा–सुषुम्ना–प्रयागादि समं तथा ।
ज्ञानह्रदे ध्यानजले रागद्वेषमलापहे ।
यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम् ।।४।।
गुरुरूपध्यानं पूजनञ्च
मानसिकस्नानेन शुचिर्भूत्वा आसने उपविश्य प्राणायामत्रयं कृत्वा स्वशिरसि रवेः सहस्रदल–कमलकर्णिका–मध्यवर्ति–चन्द्रमण्डलान्तर्गतं वामाङ्कं सशक्तिकं वराभयहस्तं स्वगुरुरूपं ध्यायेत् –
ॐ श्वेतं श्वेतविलेपमाल्यवसनं वामेन रक्तोत्पलं विभ्रत्या प्रिययेतरेणरभसं श्लिष्टं प्रसन्नाननम् ।।
ॐ लं पृथिव्यात्मकं – गन्धं समर्पयामि । गुरुमूर्तये नमः ।। ॐ हं आकाशात्मकं – पुष्पं समर्पयामि । गुरुमूर्तये नमः ।। ॐ यं वाय्वात्मकं – धूपं समर्पयामि । गुरुमूर्तये नमः ।। ॐ रं तेजसात्मकं – दीपं समर्पयामि । गुरुमूर्तये नमः ।। ॐ वं अमृतात्मकं – नैवेद्यं समर्पयामि । गुरुमूर्तये नमः ।। ॐ सं सोमात्मकं – ताम्बूलं समर्पयामि । गुरुमूर्तये नमः ।।
इति सम्पूज्य पादुकामन्त्रं जपेत् –
ॐ नमो गुरुभ्यो गुरुपादुकाभ्यो नमः परेभ्यः परपादुकाभ्यः ।।
आचार्य सिद्धेश्वरपादुकाभ्यो नमोऽस्तु लक्ष्मीपतिपादुकाभ्यः ।।६।।
ॐ अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् ।।
ॐ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनसलाकया ।।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्री गुरवे नमः ।।८।।
यस्य वागमृतं हन्ति विषं संसारसंज्ञकम् ।।९।।
इति नत्वा
ॐ प्रातःप्रभृति सन्ध्यान्तं सन्ध्यादि प्रातरं ततः ।।
यत्करोमि जगन्नाथ तदस्तु तव पूजनम् ।।१०।।
इति सर्वं गुरवे निवेद्य तदाज्ञां गृहीत्वा तत्पादस्खलितामृतधारया ततः कुण्डलिनीं ध्यायेत् –
ॐ मूलादि ब्रह्मरन्ध्रान्तां सर्वतेजोमयीं शुभाम् ।।
सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीलताम् ।।११।।
ॐ उद्यद्दीनकरद्योतां यावच्छ्वासो दृढासनः ।।
ध्याये कुण्डलिनीं शुद्धां सर्वभावेन संयुतः ।।१२।।
इति कुण्डलिनीं ध्यात्वा अजपां जपेत् –
अजपाजपविधानम्
विनियोगः –
अस्य श्री अजपागायत्रीमहामन्त्रस्य हंसऋषिः गायत्रीच्छन्दः परमहंसदेवता हं बीजं सः शक्तिः सोऽहं कीलकं ममाभिष्टसिद्धिद्वारा श्रीगायत्रीप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । इति विनियोगः ।।
ऋष्यादि न्यासं कुर्यात् –
ॐ हंसाय ऋषये नमः शिरसि ।। ॐ गायत्रीच्छन्दसे नमः मुखे ।। ॐ परमहंसदेवताभ्यो नमः हृदि ।। ॐ हं बीजाय नमः मूलाधारे ।। ॐ सः शक्त्यै नमः पादयोः ।। इति ऋष्यादि न्यासः ।।
षडङ्गन्यासं कुर्यात् –
ॐ हं सां सूर्यात्मने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।। ॐ हं सीं सोमात्मने नमः तर्जनीभ्यां नमः ।। ॐ हं सूं निरञ्जनात्मने मध्यमाभ्यां नमः ।। ॐ हं सः ज्ञानात्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।।
इति विन्यस्य ध्यानं कुर्यात् –
ॐ अग्निसोमगुरुद्वयं प्रणवकं विन्दूत्रिनेत्रोज्ज्वलं भास्वद्रूपमुखं शिवाङ्घ्रियुगलं पाश्र्वस्थसूर्यानलम् ।। उद्यद्भास्कर–कोटिकोटिसदृशं हंसं जगद्व्यापिनं शब्दं ब्रह्ममयं हृदम्बुजघटे नीडे सदा संस्मरे ।।१३।।
इति ध्यात्वा मूलमन्त्रं जपेत् –
ॐ ह्रीं ॐ हंसः सोऽहं स्वाहा ।। ॐ हंसः हंसाय विद्महे ।। सोऽहं हंसाय धीमही ।। तन्नो हंसः प्रचोदयात् ।।
इति अष्टोत्तरसङ्ख्याकं जपेत् ।
ततः सङ्कल्पः
हरि ॐ तत्सत् तत्सत् तत्सत् विष्णुः विष्णुः विष्णुः अद्येत्यादि देशकालौ सङ्कीत्र्य अमुक गोत्रस्यामुकशर्मणो मम सकलारिष्टशमनपूर्वकपरमेश्वरप्रीत्यर्थं पूर्वेद्युः सूर्योदयादारभ्य अद्यतनसूर्योदयपर्यन्तं कृतं षट्शतोत्तरमेकविंशति–सहस्रसङ्ख्याकमजपाजपं तत्तद्देवताभ्यो निवेदयिष्ये ।।
ॐ व–श–ष–स–दलयुक्तः सम्यगाधारचक्रे तरुणमरुणवर्णं वारणास्यं त्रिनेत्रम् ।।
अभयवरदहस्तं चारूपाशाङ्कुशाढ्यं करयुगलमनन्यं चिन्तये विघ्नराजम् ।।१४।।
इति ध्वात्वा
ॐ वं नमः ॐ सं नमः इत्यन्तं कृत्वा गणपतये नमः ।। ॐ वं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ शं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ षं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ सं नमः हंसः सोऽहम् ।। चतुर्दलयुतमूलाधारचक्रे स्थिताय गणपतये पूर्वदिनकृतं षट्शतमजपाजपं निवेदयामि ।।
ॐ ब–भ–म–य–र–ल–संज्ञैरक्षरैः दीप्तिपद्मे सुरुचिरमुखविष्टं चिन्तये पद्मयोनिम् ।।
अभयवरदहस्तं चारुकुम्भाक्षमाला विकसितकरयुग्मं सृष्टिकृद्विश्वरूपम् ।।१५।।
इति ध्यात्वा
ॐ बं नमः इत्यादि ॐ लं नमः इत्यन्तं कृत्वा ब्रह्मणे नमः ।। ॐ बं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ भं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ मं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ यं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ रं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ लं नमः हंसः सोऽहम् ।। स्वाधिष्ठानचक्रे स्थिताय ब्रह्मणे पूर्वदिनकृतं षट्सहस्रमजपाजपं निवेदयामि ।।
हस्ताम्भोजगदासिशङ्खममलं पीताम्बरं शाङ्र्गिणं ग्रैवेयाङ्गदहारनूपुरयुतं नाभौ मुदा चिन्तये ।।१६।।
ॐ काद्यैः ठान्तगतैः प्रकल्पितदले पद्मे निविष्टं शिवं एकानायकमण्डले प्ररुचिरं त्र्यक्षं कपर्दोज्ज्वलम् ।।
शान्तं टङ्कमृगाभयैर्वरयुतैर्युक्तं करैः कङ्कणं ग्रैवेयाङ्गदहारनूपुरयुतं चर्माम्बरं चिन्तये ।।१७।।
ॐ कं नमः इत्यादि ॐ ठं नमः इत्यन्तं कृत्वा शिवाय नमः ।। ॐ कं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ खं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ गं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ घं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ङं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ चं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ छं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ जं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ झं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ञं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ टं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ठं नमः हंसः सोऽहम् ।। हृदि अनाहतचक्रे स्थिताय शिवाय पूर्वदिनकृतं षट्सहस्रमजपाजपं निवेदयामि ।।
ॐ प्रत्यङ्गेषु निविष्टमङ्गरहितं व्याप्तं जगत्कारणं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं गुणाद्गुणमयं वैराग्यसम्मिश्रितम् ।।
मूर्तामूर्तममूर्तमूर्तिसहितं ज्योतिः प्रदीप्तोज्ज्वलं साक्षात् षोडशपद्मपत्रकमले जीवं परं चिन्तये ।।१८।।
ॐ अं नमः इत्यादि ॐ औं नमः इत्यन्तं कृत्वा शिवाय नमः ।। ॐ अं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ आं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ इं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ईं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ उं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ऊं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ऋं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ लृं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ एं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ऐं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ओं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ औं नमः हंसः सोऽहम् ।। कण्ठे विशुद्धिचक्रे स्थिताय जीवात्मने पूर्वदिनकृतमेकसहस्रमजपाजपं निवेदयामि ।।
ॐ ह–क्षाभ्यां परिक्लृप्तपत्ररचिते पद्मे जगत्कारणं विश्वोत्तीर्णमनेकदेहनिलयं विद्युद्विलासं परम् ।।
तत्तद्योग्यतया स्वदेशिकतनुः सम्प्राप्तरूपं परं प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरूपदं ध्याये परं दैवतम् ।।१९।।
ॐ हं नमः इत्यादि ॐ क्षं नमः इत्यन्तं कृत्वा गुरवे नमः ।। ॐ हं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ क्षं नमः हंसः सोऽहम् ।। भ्रुवौ आज्ञाचक्रे स्थिताय गुरवे पूर्वदिनकृतमेकसहस्रमजपाजपं निवेदयामि ।।
ॐ विश्वस्यादिमनादिमेकममलं नित्यं परं निष्कलं नित्योद्बुद्धः सहस्रपत्रकमले आद्यक्षरैर्मण्डिते ।।
नित्यानन्दमयं समस्तमुनिभिः संविस्फुरच्चान्तरं स्मृत्वात्मानमनेकविश्वनिलयं स्वच्छं जगत् सर्वतः ।।२०।।
अं नमः इत्यादि क्षं नमः इत्यन्तं कृत्वा परमात्मने नमः ।। ॐ अं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ आं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ इं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ईं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ उं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ऊं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ऋं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ लृं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ एं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ऐं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ओं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ औं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ कं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ खं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ गं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ घं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ङं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ चं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ छं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ जं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ झं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ञं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ टं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ठं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ डं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ ढं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ णं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ तं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ थं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ दं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ धं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ नं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ पं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ फं नमः हंसः सोऽहम् ।। ।। ॐ बं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ भं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ मं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ यं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ रं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ लं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ वं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ शं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ षं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ सं नमः हंसः सोऽहम् ।। ।। ॐ हं नमः हंसः सोऽहम् ।। ॐ क्षं नमः हंसः सोऽहम् ।। प्रादक्षिण्णेन चिन्न्यस्य ब्रह्मरन्ध्रे स्थिताय परमात्मने पूर्वदिनकृतमेकसहस्रमजपाजपं निवेदयामि ।।
इति ध्यात्वा जीवात्मपरमात्मनो ऐक्यं विभाव्यं सङ्कल्पं कुर्यात् –
ततः देवं प्रार्थयेत् ।। श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रं पठेत् ।।
पश्चात् समुद्रवसने–इत्यादि, ॐ ऐं इति उत्थाय, ॐ क्लीं इति जलपात्रमादाय, नगराद्बहिः शौचादिकं कर्तुं त्रिवारं देवं स्मरन् नैऋत्यां गच्छेत् ।। जलपात्रं भूमौ संस्थाप्य भूतसन्धानं प्रार्थयेत् –
ॐ गच्छन्तु पितरो देवाः ऋषयोः यक्षराक्षसाः ।।
भूतप्रेतपिशाचाद्याः करिष्ये मलमोचनम् ।।२३।।
ॐ लं नमः इति प्रादेशमात्रं भूमिं सम्पूज्य दक्षकर्णोपवीतिवस्त्रेण शिर आच्छाद्य दिवा प्राङुदङ् वा रात्रौ दक्षिणाभिमुखो मौनस्तत्रोपविश्य ॐ क्रौं इति मन्त्रेण मलं विसृजेत् ।। ॐ वं इति बहुजलेन बहुमृदा वा गन्धक्षपावधिप्रक्षाल्य, पुनः ॐ ह्रीं क्लीं ह्रीं इति मन्त्रेण करौ प्रक्षालयेत् ।। पश्चाद्दन्तधावनं कुर्यात् ।।
ॐ परमहंसार्पणमस्तु ।। ॐ अच्युताय नमः ।। ॐ गोविन्दाय नमः ।। ॐ मधुसूदनाय नमः ।।
सेम पित्रोडा
सॅम पित्रोडा (सॅम पित्रोडा, same pitroda )  इत्ययं भारत स्य गौरवरूपः अस्ति साम्प्रतं जनेभ्यः दूरभाषयन्त्रस्य, जङ्गमदूरभाषयन्त्रस्य च यद् सम्पर्कसूत्रम् अस्ति तद् चत्वारिंशत्वर्षेभ्यः प्राग् भारते दुर्लभम् आसीत् । ग्रामेषु यन्त्रमिदं क्रीडनकमिव आसीत् । अतः इदं पोस्ट्-कार्यालये वा पञ्चायत-कार्यालये एव दृग्गोचरं भवति स्म । सन्देशपत्रान्तरदेशीयपत्रयोः लेखनयुगे झटिति सन्देशं प्रेषितुं सन्देशकार्यालयात् एव ‘तार’-सेवा उपलब्धा आसीत् । किन्तु सेवादोषवशात् सम्पर्ककार्याय बहुघण्टाः व्यतीताः भवन्ति स्म । अतः दूरभाषयन्त्रसेवायै प्रहसन्तः जनाः अहमदाबाद -नगरात् राजकोट -नगरं गत्वा आगमिष्यमः तथापि सम्पर्कः न भविष्यतीति कटाक्षम् आचर्यन्त । समाचारपत्रेषु अपि दूरभाषयन्त्रसेवायाः दोषाः प्रकटिताः अभवन् । किन्तु १९९० तमे वर्षे भारते सञ्चारक्रान्तेः उदयः जातः । ग्रामेषु पीतवर्णयुक्तस्य दूरभाषयन्त्रस्य सेवायाः प्रारम्भः अभवत् । जनानां सम्पर्कं साधयितुम् आसक्तिवशात् दूरभाषयन्त्रस्य सेवास्थाने पङ्क्तिः भवति स्म । सुखसमृद्धेः प्रतीकरूपं दूरभाषयन्त्रं सामान्यजनानां गृहम् आलङ्करोत् तस्य श्रेयः सॅम पित्रोडा इत्यस्मै देयः । यदि अयं न स्याच्चेत् दूरभाषक्षेत्रे वयं साम्प्रतमपि अन्ध इव स्यामः । अतः अस्माभिः किमपि नावीन्यकरणे एतस्य जीवनात् प्रेरणा ग्राह्या ।
जन्म परिवारश्च
सॅम पित्रोडा इत्यस्य मूलनाम तु सत्यनारायण गङ्गाराम पित्रोडा इति । अयं मूलतः गुजरातराज्य स्य सुरेन्द्रनगरमण्डल स्य हळवद -उपमण्डलस्य टिकर-ग्रामवासी आसीत् । किन्तु तस्य जन्म ओरिस्सा -राज्यस्य टिटलागढ-ग्रामे १९४२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के अभवत् । अमेरिका-देशस्य जनैः तस्य नाम्नः लघुनाम सॅम इति दत्तम् । तस्य पिता लोहकार(blacksmith)जातेः आसीत् । सः कार्यम् अन्विषन् गुजरातराज्यं त्यक्त्वा ओरिस्साराज्यं गतः । कार्याय एकस्मात् प्रदेशात् अन्यप्रदेशं गत्वा धनार्जनाय निवासस्तु गुर्जरजनानां सहजगुणः । मुम्बई, कोलकाता, मद्रास, दिल्ली, बेङ्गलोर इत्यादिषु सर्वेषु महानगरेषु गुर्जरजनाः धनार्जनाय एव स्थायिनः अभवन् । गुर्जरजनाः यत्र कुत्रापि वसेयुः, गुजरातराज्यं न विस्मरन्ति । तथैव ओरिस्साराज्य स्थौ पितरौ सरदारमहात्म नोः उपरि श्रद्धावशात् पुत्रम् आणन्द -नगरस्य समीपस्थं वल्लभ-विद्यानगरं प्रैषयताम् ।
शिक्षणम्
गुजरातराज्ये वल्लभ-विद्यानगरं साम्प्रतं यावद् प्रसिद्धमस्ति, तावत् तदानीन्तने काले नासीत् । १९५० तमे वर्षे सॅम इत्यस्य प्राथमिकम् अध्ययनं शारदामन्दिरनामिकायां शालायाम् आरब्धम् । पितरौ ओरिस्साराज्ये निवसतः अतः सॅम इत्ययं विद्यानगर स्य छात्रालये न्यवसत् । तत्र प्रत्येकस्मिन् प्रकोष्ठे चत्वारः छात्राः निवासं कृत्वा अभ्यासम् अकुर्वन्त । तदानीं छात्रालयजीवनम् आरामदायकं नासीत् । महात्म नः नूतनशिक्षणपद्धत्या, सर्वोदयविचाराणां च अधः छात्रालयाः प्रचलन्ति स्म । अतः सर्वैः प्रातः जागरणम्, स्ववस्त्रप्रक्षालनम् इत्यादिनियमानां पालनं दुष्करम् आसीत् । किन्तु सॅम इत्यस्य सरलजीवनपद्धत्या तस्य कृते इदं सर्वं दुष्करं नासीत् । तस्य सरलजीवनपद्धत्या समूहभावनया च गुणानां विकासस्य आरम्भः छात्रालयात् जातः । विद्यानगरे इन्दुबेननामिका एका शिक्षिका आसीत् । सा सॅम इत्यस्य प्रेरणा अभवत् । सा सॅम इत्येनं स्वपुत्रमिव पालयति स्म । सॅम इत्ययम् अपि इन्दुबेन इत्यस्यै दुःखं भवेत् तादृशं न आचरति स्म । तत्र एकः भौगोलिकशास्त्र स्य शिक्षकः आसीत् । तस्य पाठनशैली अतीव भिन्ना आसीत् । शिक्षकः भौगोलिकभावचित्रं दर्शयित्वा यत्र अक्षतानाम् उत्पत्तिर्भवति तत्र अक्षतं टङ्कयति । यत्र गोधूमस्य उत्पादनं भवति तत्र गोधूमं टङ्कयति । अतः तस्य कक्षायां पठने सर्वेषां रुचिः आसीत् । सॅम इत्यस्य शालायां प्रथमक्रमः न आगच्छति स्म तथापि तस्य गणना निपुणछात्रेषु भवति स्म ।
उच्चशिक्षणम्
इत्थं प्राथमिक-तः उच्चमाध्यमिकं यावत् वल्ल्भ-विद्यानगरे अभ्यासं कृत्वा स्नातकाभ्यासाय वडोदरा -नगरस्य महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यालयम् अगच्छत् । तत्र तस्य बहुमुखिप्रतिभायाः विकासः अभवत् । स्वस्य उन्नतिः भवेत् इति विचारेण, आकाङ्क्षया च सः शयने कालं न अयात् । सः अतीव प्रवृत्तः आसीत् । मात्रपञ्चघण्टां यावदेव शयनं करोति स्म । विद्यालयस्य पठनेतरप्रवृत्तिषु अपि सः भागं गृह्णाति स्म । नाटकं, चित्रं, प्रश्नोत्तरम् इत्यादिविषयाः तस्मै रुचिकराः आसन् । सॅम इत्ययं यदा भौतिकशास्त्रे एम्.एस्.सी. कृतवान्, तदा आई.आई.टी. इत्युक्ते किं, तस्य अभ्यासक्रमः कीदृशः भवति इत्यपि न जानाति स्म इति तेन विना दम्भेन उक्तम् । इत्थं सॅम इत्यस्य स्नातकाभ्यासः समाप्तः ।
सॅम इत्यस्य भारते आगमनम्
१९८२ तमे वर्षे सॅम इत्ययं भारतम् आगतः । तदानीं तेन शिकागो -नगरे सम्पर्कं साधयितुं दूरभाषयन्त्रस्य प्रयोगः कृतः । हेलो… हेलो… इति भाषित्वा तेन दूरभाषयन्त्रं स्थापितम् । अनेन प्रसङ्गेन तेन भारतस्य सञ्चारक्रान्तिसुधारणे विचारः कृतः । तदानीं भारतस्य जनसङ्ख्या ७५ कोटिः आसीत्, दूरभाषयन्त्रसङ्ख्या तु २० सहस्रम् एव आसीत् । भारतस्य सम्पर्कक्रान्तिक्षेत्रे परिवर्तनस्य वाहकत्वेन दूरभाषयन्त्रमेव आमनन्ति स्म किन्तु तस्मिन् कीदृक् परिवर्तनम् कर्तव्यम् इति विचारः केनापि न क्रियते स्म । यथा विद्युत्स्तम्भाः भवन्ति तथैव सर्वत्र दूरभाषयन्त्रस्य स्तम्भाः अपि आसन् । सॅम इत्ययं प्रधानमन्त्रिणम् इन्दिरा गान्धी इत्येतां मिलित्वा स्वपरिचयं दत्त्वा तां वैचित्र्ययुतां प्रणालीं परिवर्तितुम् अकथयत् । परिवर्तनाय वर्षत्रयस्य समयं, निश्चितधनव्ययं, १ रूप्यकं वार्षिकवेतनं च अयाचत । तदानीम् इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः ज्येष्ठपुत्रः राजीव गान्धी सॅम इत्यस्य उत्साहं दृष्ट्वा प्रसन्नः सन् अयं किमपि परिवर्तनम् आनेष्यति इति अविचारयत् । इत्थं सॅम इत्यनेन सर्वकारस्य मनसि आत्मनः प्रभावः स्थापितः । तस्य आशयः धनार्जनस्य न अपि तु सेवायाः आसीदिति स्पष्टं ज्ञायते । किन्तु कस्यापि मधुरां वार्तां श्रुत्वा निर्णयः न कार्यः इति विचिन्त्य इन्दिरा गान्धी इत्यनया सॅम इत्यस्य कार्यज्ञानयोः विषये ज्ञातुम् एकादशजनानां समूहः अमेरिका -देशं प्रेषितः । ततः परम् इन्दिरा गान्धी सॅम इत्येनं देशकार्याय निमन्त्र्य सञ्चारक्रान्तौ आमूलपरिवर्तनं कर्तुम् आदिष्टवती ।
सॅम इत्यस्य स्वदेशसेवायाः आरम्भः
प्रायः जनाः अमेरिका -देशं गत्वा धनार्जनं कर्तुं वाञ्छन्ति । यदा सॅम इत्ययं विदेशे सफलतां प्राप्य देशसेवायै विचार्य भारतम् आगतः, तदा तस्य चिन्तनं स्पष्टम् आसीत् यत् – “देशसेवाधनार्जनयोः किमपि एकमेव कार्यं कर्तुं पारयामि” इति । १९८० तमे वर्षे सः प्रधानमन्त्रिणः तन्त्रज्ञानमार्गदर्शकत्वेन कार्यारम्भम् अकरोत् । भारते सॉफ्ट्वेर्-क्षेत्रे या गतिः दृश्यते तस्याः कारणभूतायाः सेन्टर् फॉर् डेवलपमेन्ट् ऑफ् टेलिमिटिक्स् नामिकायाः संस्थायाः बीजमपि तदानीन्तने काले एव वपितम् । सॅम इत्ययं भारते एव निवसामि इति निश्चयेन पत्नीं बालकौ च भारतम् आहूतवान् । तस्य पत्न्या अनुबेन इत्यनया तु सीता इव अनुकरणं भाव्यम् । इन्दिरा गान्धी इत्यस्याः हत्यायाः अनन्तरं राजीव गान्धी इत्यनेन प्रधानमन्त्रि पदम् अलङ्कृतम् । तस्याः हत्यायाः कारणात् सम्पूर्णे देशे राजीव गान्धी इत्यस्मै सहानुभूतिः आसीत् । अतः स्वमतानि दत्त्वा जनाः तस्मै प्रधानमन्त्रिपदं दत्तवन्तः । ३९ वर्षीयात् राजीवात् जनानां बह्वपेक्षाः आसन् । अतः राजीव गान्धी इत्यनेन अपि देशम् एकविंशतिशताब्द्यां नेष्यामि इति उक्तम् । मुख्यतया सम्पर्कक्रान्त्यै राजीवः समुत्सुकः आसीत्, अतः सॅम इत्ययं तस्य निकटवर्ती अभवत् । सॅम इत्ययं यदा अमेरिका-देशम् अगच्छत्, तदा तस्मिन् देशे यावान् विकासः अभवत् तावान् विकासः भारते भवेत् इति राजीव गान्धी इत्यस्य इच्छा आसीत् ।
सॅम इत्यस्य दूरभाषक्षेत्रे सेवायाः आरम्भः
सॅम इत्यनेन सर्वकारस्य अनुमतिः प्राप्ता, अतः दूरभाषक्षेत्रे आमूलपरिवर्तने प्रयत्नाः आरब्धाः । तेन सन्देशव्यवहारस्य मुख्यकार्याणां मुखरत्वेन, सर्वकारस्य तन्त्रविज्ञानस्य मार्गदर्शकत्वेन च कार्यम् आरब्धम् । तेन न्यूने एव काले वैदेशिकैः सह सन्देशव्यवहाराय इलेक्ट्रोनिक् टेलिफोन् एक्स्चेन्ज् इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता । सा संस्था पुनःपुनः आधुनिकी स्यात् इत्यपि सः विचारयति स्म । सन्देशव्यवहारस्य कार्याय सम्पूर्णं देशं संयोज्य, ऑप्टिकल् फाइबर् इत्यस्य उपयोगेन सन्देशव्यवहारस्य माध्यमाः साधनानि च अत्याधुनिकानि स्युः तथा कार्यम् आरब्धवान् । ऑप्टिकल् फाइबर् इत्यस्य उपयोगेन सन्देशव्यवहारे क्रान्तिः आनीता । टेलिफोन्-क्षेत्रे कार्यकर्तॄणां कार्यं सरलं च कृतम् । इदानीम् ऑप्टिकल् फाइबर् इत्यस्य महत्वं नास्ति किन्तु तद् भारते आगतं तस्य श्रेयः सॅम इत्यस्मै देयः । तेन प्रतिग्रामं टेलिफोन् आरम्भः कृतः । एस्. टी. डी, पी.सी.ओ अपि सर्वत्र स्थापिताः । इत्थं जनैः टेलिकम्युनिकेशन् क्रान्तेः सुविधा प्राप्ता । तस्याः मूले सॅम इत्यस्य दीर्घदृष्टिः आसीत् । यदि सॅम इत्यस्य मुखरत्वं न भवेत् तर्हि सञ्चारक्रान्ति-क्षेत्रे इदानीमपि वयं शून्याः स्यामः । सः यद्किमपि करोति स्म तत्सर्वं जनान् प्रति नयति स्म । अत एव सः लोकप्रियः अभवत्, एभिः कारणैः जनाः तं सञ्चारक्रान्तिमुखरः, भीष्मपितामहः इति च जानन्ति स्म । किन्तु सत्यता, प्रामाणिकता, सरलता, पुरुषार्थः इत्यादीन् गुणान् स्वमूल्येषु स्थाप्यमानाय सॅम इत्यस्मै अभिमानं कदापि न स्पृशति स्म ।
स्पष्टव्याख्याता सॅम
सॅम इत्ययम् आई. आई. एम् इत्यादिषु शैक्षणिकसङ्कुलेषु, औद्योगिकसङ्कुलेषु, कॉर्पोरेट् ग्रूप् इत्येतेषु च यदा व्याख्यातृत्वेन गच्छति स्म, तदा आधुनिकीकरणं, परिवर्तनम् इत्यैतौ विषयौ चर्चति स्म । सामान्यजनजीवनं तकनीक-माध्यमेन समृद्धं, परिवर्तनयुतं च कर्तुं जनान् प्रेरयति स्म । सः स्वविचारेषु स्पष्टः आसीत् । १९८७ तमे वर्षे कोलकाता -नगरस्य आई. आई. एम्. इत्यस्याः संस्थायाः पदवीसमारोहे सॅम इत्ययं व्याख्यानाय गतः । तेन उक्तम् अहं गान्धीवादिषु मूल्येषु विश्वसिमि । किन्तु यदि भवन्तः आधुनिकयुगानुरूपं जीन्स्-वस्त्रं धृत्वा स्कॉच् विस्कि इत्यादिकं च पीत्वा अपि सत्यता, प्रामाणिकता, सरलता, बलिदानं, पुरुषार्थः इत्यादीन् गान्धीवादिनः मूल्यान् अनुसरन्ति तर्हि मम दृष्ट्या भवन्तः अपि गान्धिवादिनः । समाचारपत्रे कथनमिदं गान्धीवादिनः जीन्स्-वस्त्रं धरन्ति, मद्यपानं च कुर्वन्ति इति मुद्रितम् । अतः सॅम इत्यस्य प्रति रोषं प्रदर्श्य गान्धीवादिनः इमं प्रसङ्गं प्रधानमन्त्रिणं राष्ट्रपतिं च असूचयन् । सॅम इत्ययं जनसभायां क्षमां याचेत तादृक् वातावरणं च असर्जयन् । किन्तु सॅम इत्यनेन क्षमा न याचिता । तेन उक्तं समाचारपत्रे यथा मुद्रितं तथा अहं न उक्तवान् । अहं जीन्स्-वस्त्रधारी स्कॉच् पानकर्ता जनः अपि गान्धीवादी भवितुं शक्नोति इति उक्तवान् । किन्तु मम कथनस्य हेतुः अन्तर्मनः यदि गान्धीवादिमूल्यानां पालने मग्नः अस्ति तर्हि जीन्स्-वस्त्राणां, स्कॉच्-पानस्य च लेशमपि महत्वं नास्ति । यदि केवलं मद्यपानं न कुर्मः जीन्स्-वस्त्रं न धरामः तर्हि वयं गान्धीवादिनः न भवामः इति आसीत् । अतः मम क्षमायाचनायाः आवश्यकता नास्ति इति ।
सॅम् इत्यस्य पुनर्विदेशगमनम्
सॅम् भारते न्यवसत् अतः तस्य पार्श्वे यत् धनम् आसीत् तस्य व्ययः अभवत् । सम्पर्कक्षेत्रे क्रान्तिम् आनेतुं तस्य यद् स्वप्नम् आसीत् तत् पूर्णं जातम् । किन्तु सेवायाः कार्ये रतः सः नैजं जीवनं विस्मृतवान् । शारीरिकचिन्तनस्य अभावात् १९९१ तमे वर्षे तस्मै हृदयरोग स्य अपघातः अपि अभवत् । पुत्री राजल, पुत्रः सलिलश्च महाविद्यालयं गन्तुं वयस्कौ अभवताम् । यदि तौ पाठनीयौ तर्हि अमेरिका -देशस्य विद्यालयस्य एकस्य प्रवेशधनराशिः ७५,००० डॉलर् भविष्यति, उभयोर्पाठने १,५०,००० डॉलर् धनराशिः भविष्यति इति सः अजानात् । धनस्य आवश्यकतायै देशत्यागः कृतः । अतः सञ्चारक्रान्तेः प्रणेता आर्थिककारणैः भारतम् अत्यजत् इति खेदस्य विषयः । सॅम इत्यस्य सहायकस्य राजीव गान्धी इत्यस्य अपि पेराम्बुदुर् इत्यत्र एकस्यां जनसभायां विस्फोटेन हननं कृतम् । सॅम् अमेरिका -देशं गत्वा इलेक्ट्रोनिक् डायरी इत्यस्य पेटन्ट् इत्यस्य अधिकारान् विक्रीय इलेक्ट्रोनिक् मेन्युफेक्चरिङ्ग् इत्यस्य व्यापारम् आरब्धवान् । शिकागो -नगरे अस्मिन् व्यापारे तेन बहुधनम् अर्जितम् ।
वर्ल्ड् टेल् संस्थायाः अध्यक्षः (चेरमन्)
टेलिकम्युनिकेशन्-क्षेत्रे भारतवद् अन्यदेशेषु अपि शक्यमिति विचार्य आइ.टी.यु (International Telecommunications Union) इत्यनया संस्थया सॅम इत्यस्य वर्ल्ड् टेल् संस्थायाः अध्यक्ष(चॅरमेन)पदे चयनं कृतम् । इयं संस्था टेलिकॉम्, इन्टर्नेट् इन्फ्रास्ट्रक्चर् इत्यस्मिन् निवेशं (इन्वेस्ट्) कर्तुम् इच्छुकाभिः संस्थाभिः चाल्यते । सॅम इत्यस्य व्यापारः शिकागो-नगरे आसीत् । वर्ल्ड्-टेल् संस्थायाः कार्यालयः लण्डन् -नगरे आसीत्, अतः सः यातायातं करोति स्म । इत्थं सॅम इत्ययं सञ्चारक्षेत्रे सम्पूर्णे विश्वस्मिन् विख्यातः अभवत् ।
राजकीयक्षेत्राय प्रदत्तः बोधः
एकदा तेन उक्तं राजकीयपक्षाः व्यापारवद् चालनीयाः इति । तस्य कथनस्य आशयः राजकीयपक्षाः चेतनायुताः भवेयुः इति आसीत् । तस्य मतानुसारं राजकीयपक्षस्य कार्यशैली परिस्थितेः अनुकूला स्यात् इति आसीत् । तत्र (१) सुव्यवस्थितं डेटाबेज् (२) वेल्-डिफाइण्ड् प्रोसीजर्स् (३) आधुनिकानि ऑर्गेनाईजेशन्स् इत्यादिकं स्पष्टं भाव्यम् इति । अतः राजकारणेन व्यापारात्, व्यापारेण राजकारणात् बहु अध्येयम् अस्ति । व्यापारे वणिक्कार्यम् उत्तमं भवति लोकशाहीकरणम् उत्तमं न भवति । तथैव राजकारणे लोकशाहीकरणम् उत्तमं भवति वणिक्कार्यम् उत्तमं न भवति ।
२००४ तमे वर्षे सॅम इत्यस्य भारते पुनरागमनम्
२००४ तमे वर्षे मनमोहन सिंह इत्यस्य प्रधानमन्त्रि त्वे देशे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य, सहपक्षाणां च सर्वकारः आसीत् । सञ्चारक्रान्ति (टेलिकम्युनिकेशन्)माध्यमेन विश्वस्मिन् विख्यातस्य सॅम इत्यस्य ज्ञान समृद्धेः लाभः भारतं प्राप्नोत् इति विचिन्त्य सर्वकारेण तस्मै निमन्त्रणं प्रेषितम् । तदानीङ्काले सञ्चारक्रान्ति (टेलिकम्युनिकेशन्) क्षेत्रे सफलतां प्राप्य देशः आई.टी क्षेत्रे विकसन् आसीत् । जङ्गमदूरभाषस्य अपि देशे आगमनम् अभवत् । अतः टेक्नोलजी इत्यस्य माध्यमेन परिवर्तनस्य आग्रहिणः परिवर्तनपटोः सॅम इत्यस्य आगमनं भवेत् इति सर्वकारेण विचारितम् । अतः तस्य सुहृद्जनाः प्रसन्नाः आसन् । निमन्त्रणं प्राप्य सॅम इत्ययं भारतम् आगतः । तदनन्तरं सर्वकारः राष्ट्रियज्ञानयोगस्य स्थापनां कृत्वा अध्यक्षपदे सॅम इत्यस्य नियुक्तिम् अकरोत् । सञ्चारक्रान्तेः, तदन्तर्गतविषयाणां मार्गदर्शनाय, प्रधानमन्त्रिणः मार्गदर्शकत्वेत च तस्य नियुक्तिम् अकरोत् ।
राजीव इत्यस्य योगदानम्
सॅम इत्यस्य मते राजीव गान्धी इत्यस्य विचारधारया एव वयम् आई.टी. क्षेत्रे श्रेष्ठाः अभवाम । एकदा देशस्य पार्श्वे षड्दिनानि यावत् प्रचाल्यमाना वैदेशिकमुद्रिकाः आसन् । किन्तु साम्प्रतम् अस्माकं पार्श्वे वैदेशिकमुद्रिकानां भण्डारम् अस्ति । तस्य आनयने आई.टी. क्षेत्रस्य महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति ।
आशावादी सॅम
जङ्गमदूरभाषेण साम्प्रतं वयं रेलयानचीटिकां (railway ticket) धनसङ्ग्रहालयसेवां (banking service) च सरलतया प्राप्स्यामः । किन्तु 40 वर्षेभ्यः प्राग् अस्य कल्पना अपि नासीत् । तदापि एकः सॅम इत्ययम् आशावादी आसीत् । तेन ( सी.सेम्. कॉमर्स् स्मार्ट् एक्टिव् मोबाईल्) (C.SAM) इत्यस्य स्थापना कृता । तदानीं सः जङ्गमदूरभाषेण धनसङ्ग्रहालयस्य व्यवहारम् अकरोत् । इत्थं व्यावसायिकनिर्णयैः देशहिताय सः सेवाम् अकरोत् । शिक्षण स्य मूल्येषु परिवर्तनं भवति स्म । अतः शिक्षणक्षेत्रे परिवर्तनस्य प्रचारप्रसाराय इन्टर्नेट् (आन्तर्जाल) इत्यस्य प्रयोगः अधिकाधिकः भवेत् इति सॅम इत्ययम् इच्छति स्म ।
BSNL इत्यस्य अध्यक्षपदे सॅम
भारतीय सञ्चार निगम लिमिटेड (BSNL) इत्यस्मिन् परिवर्तनाय तस्य अध्यक्षपदे सॅम इत्यस्य चयनम् अभवत् । तेन केचन नियमाः कृताः अतः जनैः तस्य विरोधः कृतः किन्तु नियमैः संस्थायाः विकासः अभवत् ।
सॅम् इत्यस्य सम्मानम्
१	२००२ तमे वर्षे आई.आई.टी. क्षेत्रे योगदानप्रदानेन लाईफ् टाईम् एचिव्मेन्ट् अवॉर्ड् इत्यनेन सम्मानितः । २	केनेडा इण्डियन् फाउण्डेशन् इत्यनेन सञ्चारक्रान्तिक्षेत्रे परिवर्तनाय २००८ तमे वर्षे ग्लोबल् इण्डियन् अवॉर्ड् इत्यनेन सम्मानितः । ३	विज्ञाने एजिनियरिङ्ग्-क्षेत्रे च योगदानप्रदानेन २००९ तमे वर्षे पद्मभूषण इति पुरस्कारेण सम्मानितः । ४	२००८ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे आन्ध्र प्रदेशस्य विश्वविद्यालयात् विद्यावारिधिः इति पदव्या पुरस्कारेण च सम्मानितः । ५	२००९ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के अखिल भारतीय विश्वकर्मा महासभा (ABVM) इत्यस्यां दिल्ली -नगरस्य मुख्यमन्त्रिपदम् अलङ्कर्त्र्या शीलादीक्षित इत्यनया विशिष्टं सम्मानं पुरस्कारश्च सॅम् इत्यस्मै प्रदत्तः ।