cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
अग्नाशयः, अंतःस्रावीग्रन्थिरूपेण
3. डेल्टा कोशिका (S-कोशिका) — ३ तः १० प्रतिशतं यावत् डेल्टाकोशिकाः सोमाटोस्टैटिन् (सोमाटोस्टैटिन्) इति हार्मोनस्य स्रावं कुर्वन्ति । à कार्यम् - अस्य हार्मोनस्य मुख्यं कार्यं निरोधात्मकं कार्यं भवति यत् निम्नलिखितग्रन्थिषु भवति A) पूर्वपिट्यूटरीयां कार्याणि (पूर्वपिट्यूटरी) –
गोनाड / प्रजननग्रन्थिः (गोनाड)
प्रजननग्रन्थिः प्रजननेन सह सम्बद्धा भवति। एतेषां ग्रन्थिषु अधः स्त्रीपुरुषजननेन्द्रियं समावेशितम् अस्ति । पुरुषे वृषणग्रन्थिः (Testes) तथा महिलायां अण्डग्रन्थिः (अण्डकोषः) प्रजननग्रन्थिः अथवा लिंगग्रन्थिः (लिंगग्रन्थिः) इति उच्यते ते प्रजननकार्यस्य नियमने सहायकाः हार्मोनाः स्रावन्ति । वृषभस्य अण्डकोषग्रन्थिनां च विस्तृतं वर्णनं यथा । १४.५.१ वृषण (वृषण) । वृषणाः पुरुषस्य प्रजननग्रन्थिः भवन्ति । एषा ग्रन्थिः शुक्राणुः उत्पादयति यस्य प्रजननकाले प्रमुखा भूमिका भवति । भ्रूणस्य विकासे वृक्कस्य अधः एव उदरगुहायाम् अन्तः वृषणाः निर्मीयन्ते । यदा भ्रूणस्य मासत्रयं भवति तदा प्रत्येकं वृषणं स्वस्य मूलस्थानात् अवतीर्य इन्गुइनल-नहरं प्रति आगच्छति । सप्तममासस्य अनन्तरं सः इन्गुइनल-नहरं गत्वा अण्डकोषं वा अण्डकोषं वा प्रविशति । अण्डकोषः लिंगात् अधः ऊरुयोः मध्ये लम्बमानः त्वक्पुटः अस्ति । वृषणाः जन्मनः अनन्तरं किञ्चित्कालपूर्वं वा सम्पूर्णतया अण्डकोषे अवतरन्ति । प्रायः वृषणस्य गमनानन्तरं इन्गुइनल-नहरः निमीलति । यदि नहरः न निमीलति तर्हि इन्गुइनल हर्निया भवति । यदि वृषणाः सम्यक् न अवतरन्ति अथवा उदरगुहायां तिष्ठन्ति तर्हि प्रायः बाल्यकाले एव शल्यक्रियाद्वारा स्वस्थाने आनीयन्ते यदि एषा स्थितिः न सम्यक् भवति तर्हि वृषणैः टेस्टोस्टेरोन् इति हार्मोनः निर्मीयते, परन्तु शुक्राणुः न निर्मीयते, यस्य परिणामेण वंध्यतायाः वा बांझत्वस्य वा स्थितिः उत्पद्यते एतदतिरिक्तं अस्याः स्थितिः फलस्वरूपं वृषणकर्क्कटरोगस्य सम्भावना वर्धते । वामवृषणं दक्षिणापेक्षया किञ्चित् न्यूनं भवति, येन सामान्यकार्यकाले ते परस्परं न संघर्षं कुर्वन्ति । वृषणाः शरीरात् बहिः अण्डकोषे निवसन्ति । अतः तेषां तापमानं शरीरस्य तापमानात् प्रायः ३°F न्यूनं भवति ।
एतत् न्यूनतापमानं शुक्राणां उत्पादनार्थं तेषां जीवितस्य च कृते आवश्यकम् अस्ति । à संरचना वृषणाः शरीरात् बहिः अण्डकोषे भवन्ति । अण्डकोषस्य अन्तःभागः तन्तुयुक्तेन मध्यभागेन द्विधा विभक्तः भवति । प्रत्येकं भागे वा कक्षे वा एकं वृषणं भवति । मध्यमसेप्टमस्य भित्तिः अण्डकोषे बाह्यरूपेण त्वक् (रेखा) इत्यस्य उदग्ररूपेण दृश्यते, पेरिनेल रेफे (पेरिनेल रेफे) ।स्थितं मध्यरेखायां विलीनं भवति प्रौढेषु प्रत्येकं वृषणं अण्डाकारं भवति, तस्य दीर्घता प्रायः ४.५ से.मी., विस्तारः २.५ से.मी. उभयतः अण्डकोषेण अण्डकोषे लम्बन्ते । प्रत्येकं वृषणं ट्यूनिका अल्बुजिनिया इति तन्तुयुक्ते पुटके निरुद्धं भवति । ट्यूनिका अल्बुजिनिया इत्यस्मिन् वृषणस्य अन्तः पार्श्वे अनेकाः सेप्टा ( septae) दृश्यन्ते, येन वृषणस्य अनेकाः कक्ष्याः विभक्ताः भवन्ति à एपिडिडायमिस् (एपिडिडायमिस्) ।
शुक्राणुजनननलिका वृषणस्य मध्यपश्चभागे मिलन्ति। अयं क्षेत्रः 'मेडियास्टिनम टेस्टेस्' इति कथ्यते । शुक्राणुजनननलिकाः सीधानलिकाः (tubuli recti) भविष्यन्ति ये सूक्ष्मनलिकानां जालपुटे उद्घाट्यन्ते येषां नाम रेतवृषणम् । १५-२० निर्वाहनलिकाः (निर्वाहनलिकाः) तस्य ऊर्ध्वान्ते उद्घाटिताः । एपिडिडाइमिस के कार्य शुक्राणुः यावत् परिपक्वाः स्खलनं च न कुर्वन्ति तावत् संगृह्णाति । शुक्राणां वृषणात् स्खलनवाहिनीपर्यन्तं परिवहनं करोति। शुक्राणुं लिंगं प्रति अग्रे प्रवर्धयति। अस्मिन् वृत्ताकारः स्निग्धस्नायुः कार्यं करोति । प्रत्येकं एपिडिडाइमिस् शिरः, शरीरं, पुच्छं च भवति । शिरः वृषणस्य उपरिभागे स्थितं भवति । शरीरस्य वृषणस्य पार्श्विकं, पुच्छं च वृषणस्य अधः यावत् विस्तृतं भवति । à शुक्राणु (शुक्राणु) । पक्वः शुक्राणुः शिरः, कण्ठः, शरीरः च इति विभक्तः भवति । शिरसि नाभिकं भवति, यस्मिन् गुणसूत्राः निवसन्ति । कुण्डलिताः माइटोकॉन्ड्रियाः गर्भाशयस्य अन्तः निवसन्ति, ये गतिशीलतायै ऊर्जां प्रयच्छन्ति । पुच्छस्य साहाय्येन शुक्राणुः चलन्ति ।
ट्यूनिका सेल्बुजिनिया ट्यूनिका वास्कुलोसा (tunica vasculosa) इत्यनेन रेखाकृता भवति तथा च ट्यूनिका योनिलिस् (tunica vaginalis) इत्यनेन रेखाकृता भवति ट्यूनिका वास्कुलोसा एकः काचयुक्तः (संवहनी) स्तरः अस्ति, यस्मिन् कोशिकाजालं विद्यते तथा च ट्यूनिका योनिलिस् इति द्विस्तरीयः सीरस-झिल्ली अस्ति, या उदरस्य श्रोणिगुहाया सह रेखां कृत्वा विलीयते प्रत्येकं वृषणं ८०० तः अधिकाः कठिनतया कुण्डलिताः सूक्ष्मनलिकाः सन्ति, ये सेमिनिफेरस नलिकाः इति उच्यन्ते । एताः नलिकाः स्वस्थे प्रौढे प्रति सेकण्ड् सहस्राणि शुक्राणुः उत्पादयन्ति । उभयवृषणयोः वर्तमानस्य वृषणनलिकानां कुलदीर्घता प्रायः २२५ मीटर् भवति । तेषां भित्तिषु रोगाणुजन्य [(जर्मिनल) ऊतकेन रेखाकृता भवति, यस्मिन् शुक्राणुजननकोशिका [(शुक्राणुजननकोशिका), समर्थकसेर्टोली [(सेर्टोली) कोशिका च द्वौ प्रकारौ अवशिष्यन्ते शुक्राणुजननकोशिका शुक्राणुरूपेण परिणमन्ति । भवन्तः प्रजननक्षमतासंस्थायां शुक्राणुविकासस्य अथवा शुक्राणुविज्ञानस्य विस्तरेण अध्ययनं करिष्यन्ति।
गर्भाशयस्य कोशिका: रोगाणुशुक्राणुजानां परिपक्वतायै पोषणं प्रयच्छन्ति । एताः कोशिका: नलिकां अन्तः एकप्रकारस्य द्रवस्रावस्य अपि स्रावं कुर्वन्ति, यत् विकासशीलस्य शुक्राणुजन्यस्य निर्वाहार्थं वीर्यमाध्यमरूपेण कार्यं करोति एताः कोशिका: एण्ड्रोजन-बन्धन-प्रोटीन-स्रावं कुर्वन्ति, ये टेस्टोस्टेरोन्-एस्ट्रोजेन्-इत्येतयोः द्वयोः अपि बन्धनं कुर्वन्ति, एतान् हार्मोनान् सेमिनिफेरस-नलिकानां अन्तः द्रवे परिवहनं कुर्वन्ति अत्र ते परिपक्वाः भवन्ति। शुक्राणुः वृषणस्य शुक्राणुजनननलिकासु उत्पद्यमानाः पुरुषरोगकोशिकाः सन्ति । तेषां दीर्घता प्रायः ०.०५ मि.मी. ते सन्ति प्रत्येकं शुक्राणुः २ मासेषु पूर्णतया विकसितः भवति । तेषां परिपक्वता एपिडिडाइमिस् इत्यत्र भवति ।
जकारियस् जान्सन्
thumb|right|200px
मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
गोनाड / प्रजननग्रन्थिः (गोनाड)
à संरचना अण्डकोषग्रन्थिः विशेषोपकलाकोशिकानां स्तरेन आच्छादिता भवति, यत् बीजं अथवा जंतुस्तरं कथ्यते । अस्य स्तरस्य अधः संयोजक ऊतकस्य (संयोजक ऊतक) द्रव्यमानं भवति यत् स्ट्रोमा (stroma) इति कथ्यते । अस्मिन् स्त्रोमे (stroma) अण्डकोषः (ova) परिपक्वः भवति । अण्डकोषग्रन्थिः निम्नलिखितद्वये विभक्ता भवति – १. 1. प्रकोष्ठ भाग 2. नाडीयुक्त मज्जा भाग प्रकोष्ठे गोलाकार उपकलाकूपाः भवन्ति, येषां कूपाः (कूपाः) इति उच्यन्ते । एतेषु अण्डस्य [(oogenesis) उत्पत्तिः विकासश्च भवति । प्रत्येकं कूपं प्राथमिक अण्डकोषः इति अपरिपक्वं अण्डकोषं भवति, एते कूपाः विकासस्य कस्मिन्चित् चरणे सर्वदा विद्यन्ते । प्रकोष्ठस्य बाह्यभागः अर्थात् उपकलास्तरस्य अधः संयोजक ऊतकस्य श्वेतस्तरः भवति, यः 'tunica albuginea' (tunica albuginea ) इति कथ्यते जन्मसमये स्त्रीबालकस्य प्रत्येकस्मिन् अण्डकोषे सहस्राणि आदिमकूपाः भवन्ति । तेषां परिपक्वता १२ तः १६ वर्षेभ्यः आरभ्यते । स्त्रियाः जीवने केवलं प्रायः ५०० कूपाः परिपक्वाः भवन्ति ।
शेषाः विघ्नन्ति। यदा कूपः परिपक्वः भवति तदा तस्य भित्तिं निर्मायन्ते कोशिकानां संख्यायां प्रचण्डवृद्ध्या कूपस्य विस्तारः भवति, तस्य अन्तः गुहा द्रवेण पूरयति एतत् द्रवम् 'कूपद्रवम्' (liquor follicali) इति उच्यते । मासिकमासिकधर्मः (menses) अण्डकोषग्रन्थिः समाप्तेः परदिनात् आरभ्य वसा ऊतकस्य विकासः आरभ्यते । पूर्णतया विकसितं वा परिपक्वं कूपं Vesicular ovarian follicle (Vesicular ovarian follicle) अथवा Graafian follicle (Graafian follicle) इति कथ्यते ग्राफियन् कूपस्य कूपद्रवस्य मात्रा वर्धते, अतः तस्य आकारः अपि वर्धते, अण्डकोषग्रन्थिपृष्ठे उदग्ररूपेण उद्भवति १४ दिनाङ्कस्य परितः तस्मिन् तनावस्य वर्धनेन विस्फोटः भवति । भङ्गस्य कारणेन आन्तरिकभागे स्थितः अण्डकोषः अण्डकोषग्रन्थितः बहिः आगत्य पेरिटोनियलगुहायां आगच्छति । एषा प्रक्रिया अण्डाशयः (अण्डाशयः) इति कथ्यते । अयं अण्डकोषः गर्भनलिके (infundibulum) इत्यस्य कीप-आकारस्य उद्घाटनेन गर्भनलिके प्रविशति ।
जकारियस् जान्सन्
अयं जकारियस् जान्सन् कश्चन डच्-उपनेत्रनिर्माता । सः १५८१ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पितरौ बेल्जियं-देशीयौ । सः हान्स् लिप्पर्शे इत्यनेन सह मिलित्वा १५९० तमे वर्षे "सूक्ष्मदर्शक"स्य (काम्पौण्ड् मैक्रोस्कोप्) निर्माणम् अकरोत् ।
मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
जकारियस् जान्सन्
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:संशोधकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स॰सा॰स॰+०५:४५
स॰सा॰स॰+०५:४५ (UTC+05:45) इति +०५:४५ इत्यस्य यूटीसी तः समयस्य प्रतिपूर्तिं कर्तुं एकः परिचयकर्ता अस्ति । नेपालदेशे एतत् समयाञ्चलम् उपयुज्यते । यूटीसीतः ४५ निमेषः अन्तरेण-युक्तेषु केवलं त्रयः समयाञ्चलेसु अयम् एकः ।
१४ जनवरी
१४ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुर्दशं (१४) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१५ जनवरी
१५ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चदशं (१५) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कथासाहित्यम्
कथायाः उद्गमभूमिर्भारतवर्षमेव । अधुना षाश्चात्त्या अपि कथाय गौरवं स्वीकुर्वन्तु नाम, परन्तु ते कथाया आधारं भारतीयकथात् एव लब्धवन्तः । पाश्चात्त्यकथाया इतिहासं जानन्तो विद्वांसः प्रतियन्ति यद् भारतभूमिरेव कथाया उत्पत्तिक्षेत्रम । षष्ठशताब्द्याम् भारते ताः कथाः प्रचुरप्रचारा आसन् यासामुपलब्धिरस्माभिः पञ्चतन्त्रे क्रियते । पञ्चतन्त्रेण विश्वसाहित्ये महदुपयोगि दानं समर्पितम् । वेदादेव प्रवहन्ती पुराणेषु खरस्त्रोतस्त्वमागता कथाधारा नानारुपाऽजायत । संस्कृते कथायाः द्वौ प्रकारौ –उपदेशात्मककथा, मनोरञ्जककथा च । प्रथमा पशुपक्षिकथा, द्वितीया मनोरञ्जनमात्रफला मानवकथा । मनोरञ्जककथानां प्राचीनतमः संग्रहो बृहत्कथा इति नाम्ना प्रथते ।
4.7 कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम्
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
कथासाहित्यम्
वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
4.7 कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम्
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मैथिलीभाषा
मैथिली (तिरहुता: 𑒧𑒻𑒟𑒱𑒪𑒲) भारत-नेपालयोः केषुचित् भागेषु भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । इयं मिथिलाक्षेत्रस्य मूलभाषा अस्ति, या भारतस्य बिहार-झारखण्डराज्ययोः केचन भागाः, नेपालदेशस्य पूर्वतराई-प्रदेशम् अपि व्याप्नोति । इयं भारतस्य २२ आधिकारिकमान्यताप्राप्तभाषासु अन्यतमा अस्ति, नेपालदेशस्य द्वितीया सर्वाधिकभाषितभाषा च ।
एषा भाषा प्रधानतया देवनागरीलिप्यां लिखिता, परन्तु अन्ये द्वे ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णे लिप्यौ आस्ताम्- तिरहुता, यस्याः कश्चित् उपयोगः वर्तमानपर्यन्तं धारितः अस्ति, कैथी च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतीयभाषाः वर्गः:भाषाः
4.8 ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मानवशरीरस्य अस्थिसन्धिः
अस्थिसन्धिः मानवशरीरं चालयितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। तत्र सन्धिप्रकाराः, संरचनायाः आधारेण, सन्धिषु गति-गति-कार्य-आधारेण, मानवशरीरस्य मुख्यसन्धिः अन्तर्भवति । अयं हि अध्ययनं मानवशरीरसंरचनायाः अधः कोशिकानां, ऊतकानाम्, अस्थिनां च संरचनायाः कार्यस्य च विषये क्रियते । तदनन्तरं सन्धिप्रकाराः कार्याणि च अर्थात् भिन्नाः अस्थिः कथं मिलित्वा सन्धिः निर्माति । सन्धिषु कानि कार्याणि भिन्नानि सन्धिषु का गतिः इत्यादयः।
सन्धिप्रकाराः
शरीरस्य कंकालः अनेकप्रकारस्य अस्थिभिः निर्मितः भवति, लघु-बृहत्, दीर्घ-पतले, समतल-गोल-आदिभिः तथा मांसपेशयः तेभ्यः बलं प्रयच्छन्ति, परन्तु शरीरे गतिशीलसन्धिषु गन्तुं क्षमता प्राप्यते। यत्र तत्र अस्थिद्वयं उपास्थिद्वयं वा मिलति तत्र सन्धिः सन्धिः वा निर्मीयते । सन्धिवर्गीकरणं रचनावेगस्य आधारेण कृतम् अस्ति ।
संरचनायाः आधारेण सन्धिवर्गीकरणम्
संरचनायाः आधारेण सन्धयः त्रयः वर्गाः भवन्ति; यथा-
1. तन्तुयुक्ताः सन्धिः
2. उपास्थियुक्तसन्धि
3. सिनोवियल सन्धि [(Synovial joints)]
वेगस्य आधारेण सन्धिवर्गीकरणम्
वेगाधारेण अपि सन्धयः त्रयः वर्गाः भवन्ति। यत्र अस्थिः परस्परं सन्धिं कुर्वन्ति तत्र किञ्चित् गन्तुं शक्नुवन्ति, परन्तु केचन सन्धिः सन्ति येषां गतिक्षमता सर्वथा नास्ति । केषुचित् सन्धिषु स्वतन्त्रतया गन्तुं क्षमता भवति । केषुचित् सन्धिषु केवलं किञ्चित् [(Slightly)] गतिः भवितुम् अर्हति । यथा-
1. अचलसन्धिः वा सिनार्थ्रोसेस्] ।
2. किञ्चित् चलसन्धिः अथवा एम्फीआर्थ्रोसेस्] ।
3. चलसन्धिः अथवा अतिसारः] ।
सामान्यतया रेशेदारसन्धिः सामान्यतया नियतः [(Synarthroses)], आर्टिकुलरसन्धिः सामान्यतया अर्धचलसन्धिः [(Amphiarthroses)], तथा च साइनोवियलसन्धिः सामान्यतया चलसन्धिः [(Diarthroses)] भवति परन्तु अस्य वर्गीकरणस्य अन्तर्गतं सर्वाणि सन्धिः विभक्तुं न शक्यन्ते । यतः केचन सन्धिः सन्ति, ये किञ्चित् गतिशीलाः सन्ति, यथा टिबिया-फाइबुला-अधः सन्धिः । केचन उपसंकरसन्धिः सन्ति, ये दुर्लभाः चलन्ति, यथा सिम्फिसिस् प्युबिस् ।
रेशेदार सन्धि]
तन्तुयुक्तसन्धिषु सन्धिगुहा [(सन्धिगुहा)] अभावः भवति, रेशेदारसंयोजक ऊतकः [(रेशेदारसंयोजक ऊतकः)] अस्थिषु एकत्र बध्नाति । यतो हि ते एकत्र दृढतया समाहिताः भवन्ति, तन्तुयुक्ताः सन्धिः प्रायः प्रौढेषु स्थिराः भवन्ति । सामान्यतया तन्तुयुक्ताः सन्धिः निम्नलिखितत्रिविधाः भवन्ति-
1. सन्धिरेखा वा सिवनी [(Sutures)]
2. सिन्डेस्मोसिस [(सिन्डेस्मोसिस)]।
3. गोम्फोसिस [(गोम्फोसेस)]।
सिवनी [(सिवनी)]
कपालस्य अस्थियोः मध्ये दृश्यमानाः सन्धिरेखाः [(Sutures)] तन्तुयुक्ताः अथवा अचलसन्धिः भवन्ति । प्रौढेषु एतानि अस्थीनि संलयनानन्तरं न चलन्ति, सर्वथा स्थिराः भवन्ति च । संधि-अस्थि-प्रान्तेषु आरा-सदृशाः दन्ताः सन्ति, ये परस्पर-अस्थि-दन्तयोः सङ्गताः, सिवनी-सन्धिं च निर्मान्ति । अस्थि-अस्थियोः मध्ये तन्तुयुक्तस्य ऊतकस्य स्पष्टरेखायाः सह शिशुः जायते यत् अस्थि-धाराः परस्परं किञ्चित् स्खलितुं शक्नुवन्ति, यत् श्रोणिमार्गेण गच्छन् शिशुस्य शिरस्य ऊर्ध्वाधर-अभिमुखीकरणं कथ्यते ।[(Moulding )] सुलभं भवति । भ्रूणबालयोः कपालसीवनानां लचीलतायाः कारणेन एव मस्तिष्कस्य वृद्धिः सम्भवति ।प्रौढेषु अस्थियोः मध्ये स्थितस्य संयोजक ऊतकस्य तन्तुः अस्थिरूपेण परिणमति, अस्थिः स्थायिरूपेण संयोजिताः भवन्ति अस्य प्रकारस्य सन्धिः अस्थिसंलयनम् अथवा सिनोस्टोसिस् [(Synostosis)] इति कथ्यते ।
सिन्डेस्मोसिस [(सिन्डेस्मोसिस)]
एतादृशः स्थिरः सन्धिः अस्ति, यस्मिन् अस्थिः समीपस्थः भवति, परन्तु परस्परं न स्पृशति, कोलेजनतन्तुभिः अथवा अस्थिान्तरस्नायुभिः सम्बद्धाः भवन्ति एतादृशस्य सन्धिस्य गतिः अस्थियोः मध्ये दूरं तन्तुयुक्तस्य संयोजक ऊतकस्य लचीलतायाः च आधारेण भवति । एतादृशः नियतसन्धिः अधो टिबियोफाइबुलरसन्धिस्थे निर्मीयते, यत्र गतिपरिधिः सीमितः भवति, येन सन्धिः बलं ददाति यदा त्रिज्या-उल्ना-योः मध्ये स्थितानां अन्तर-अस्थि-स्नायुबन्धानां बहु गतिः भवति, यस्मिन् अग्रबाहुः [(Profession)] तथा उतानन् [(Supination)] गतिः अपि तत्रैव भवति
गोम्फोसिस [(गोम्फोसिस)]
तन्तुसन्धिः एकः प्रकारः अस्ति, यः नखेन अथवा खूंटेन [(Peg)] तथा च गर्त [(Socket)] इत्यनेन निर्मितः भवति । एषः प्रकारः सन्धिः दन्तगुहायां अस्थिकुण्डे दन्तमूलस्य स्थापनेन निर्मितः भवति ।
उपास्थि सन्धि]
सन्धिसन्धिषु अस्थिषु हाइलाइन उपास्थिस्य प्लेट् अथवा रेशे उपास्थिस्य कुशन [(Disc)] संयोजिताः भवन्ति । एतादृशेषु सन्धिषु सन्धिगुहास्य [(Joint cavity)] अभावः भवति तथा च अतीव किञ्चित् गतिः भवति अथवा सर्वथा गतिः नास्ति । कशेरुकस्य [(Bodies)] कार्याणां मध्ये, मनुब्रियमस्य, उरोस्थिशरीरस्य च मध्ये, सिनोवियल् सन्धिः भवति ।
सिनोवियल जोड़ [(सिनोवियल जोड़)]
शरीरस्य अधिकांशः स्थायीसन्धिः सिनोवियलः भवति । अस्मिन् प्रकारे सन्धिषु अस्थिनां अन्ताः कृशः, स्निग्धः सन्धिः आच्छादितः भवति, उपास्थिम् [(articular hyaline cartilage)] अस्ति .. सन्धिः तन्तुयुक्तेन आर्टिकुलर-कॅप्सूलेन परितः भवति, यस्मिन् साइनोवियल-झिल्ली-स्तरः भवति । अस्थि-उपास्थि-चक्र-अन्तेषु एषः स्तरः नास्ति । तन्तुयुक्तं गुटिका [(तन्तुयुक्तं गुटिका)] कोलेजनतन्तुनां स्थूलस्तरस्य सह संलग्नं भवति, यत् स्नायुबन्धः इति कथ्यते । अन्यप्रकारस्य सन्धिषु अपेक्षया एतादृशसन्धिषु अधिकाः स्वतन्त्रगतिः भवति ।
सन्धिसन्धिषु तेषु घटमानगतिपरिधिः अथवा अस्थिनां आर्टिक्युलेटिंगपृष्ठानां आकारानुसारं भिन्नवर्गेषु विभक्तुं शक्यते-
कोर या काज सन्धि [(Hinge joints)]
एतादृशाः सन्धिः चुलदारसन्धिः इति अपि उच्यते । एतेषु एकमेव दिशि गमनं सम्भवति । अस्मिन् प्रकारे सन्धिषु केवलं संकोचनं [(Flexion)] तथा संचरणं [(extension)] भवितुम् अर्हति । कोणजानुगुल्फौ हनुमङ्गुलीषु च तथैव सन्धिः विद्यते ।
धुरी सन्धि
अस्मिन् प्रकारे सन्धिषु अक्षस्य परितः केवलं [( rotation)] परिभ्रमणं सम्भवति । कण्ठस्य एटलसकशेरुकस्य अक्षकशेरुकस्य च ओदन्टोइड् प्रजननसन्धिः समानसन्धिः भवति ।
कण्डिलॉइड सन्धि [(कण्डिलॉइड सन्धि)]
एते प्रकाराः सन्धिः Hinge इत्यस्य सदृशाः भवन्ति । एतेषु पार्श्वयोः अग्रे पश्चात् च दिशि द्विदिशि गतिः सम्भवति । एतेषु सन्धिषु संकुचनं [(Flection)], संचरणं [( Extension)], अपवर्तनं [(Abduction)], अपहरणं [(Adduction)] तथा च किञ्चित् परिधिः [(Circumduction)] भवितुं शक्यते। परन्तु परिभ्रमणं न सम्भवति। हस्तस्य अङ्गुष्ठं विहाय अङ्गुलीनां मेटाकार्पोफैलेन्जियलसन्धिः [(Knuckles)], मेटाटार्सोफैलेन्जियलसन्धिः समानसन्धिः भवति ।
स्लाइडिंग या ग्लाइडिंग जोड़ [(Gliding joints)]
एतस्मिन् प्रकारे सन्धिषु अस्थिनां आर्टिकुलरपृष्ठानि समतलं [(Flat)] भवन्ति, यस्य कारणात् एकं अस्थि अन्यस्य अस्थिस्य उपरि स्खलति । कशेरुकाणां आर्टिकुलरप्रक्रियाणां मध्ये सन्धिः एक्रोमियोक्लेविकुलरसन्धिः भवति तथा च कार्पल-टार्सल-अस्थियोः मध्ये सन्धिः एतादृशः भवति
काठी सन्धि [(काठी सन्धि)]
अस्मिन् प्रकारे सन्धिषु एकस्य अस्थिस्य उत्तलशिरः अन्यस्य अस्थिस्य अवतलशिरः सह संयोजयति । तेषु अङ्गस्य परिभ्रमणस्य बहु स्वतन्त्रता अस्ति । एतादृशः सन्धिः प्रथमस्य मेटाकार्पलस्य हस्तस्य ट्रेपेजियम-अस्थिस्य च सन्धिः भवति । अपहरण [(अपहरण)], अपहरण [(अपहरण)], विरोधः [(विरोधः)] पुनर्स्थापनं [(पुनर्स्थापनम्)] च एतेषु सन्धिषु सन्ति।
गेंद एवं सॉकेट संधि [(गोल एवं सॉकेट संधि)]
एतस्मिन् प्रकारे सन्धिषु एकस्य अस्थिस्य गोलान्तः अन्यस्य अस्थिस्य चषकरूपेण कुण्डले [(गुहा)] मध्ये उपयुज्यते । एते सन्धयः अन्येभ्यः सर्वेभ्यः सन्धिभ्यः अधिकतया स्वतन्त्रतया गच्छन्ति । स्कन्धसन्धिः नितम्बसन्धिः च एतादृशः । एतेषु सन्धिषु संकोचनं, विस्तारः, अपवर्तनं, आकर्षणं, परिभ्रमणं [(अन्तः बहिः च)] तथा परिभ्रमणं [(Cirumduction)] भवितुं शक्यते । उत्तानन् [(supination)] अवतानन् [(pronation)] च गतिः एतेषु न सम्भवति।
सन्धिषु भवन्ति गतिः कार्याणि च
1. संकोचन [(फ्लेक्सन)] । अनेन गतिना अङ्गं परिवर्त्य शरीरस्य मध्यरेखां प्रति आनयितुं क्रिया आगच्छति । अङ्गस्य नमनं [(नमनं )] अपि अस्याः गतिनाधीनः आगच्छति। यथा - कोणं जानु वा नमनम् ।
2. प्रसारणं वा विस्तारः [(Extension)]
3. अपहरणम् शरीरस्य मध्यरेखातः यत्किमपि भागं हृत्वा अपवर्तनं कथ्यते ।
4. अपहरण [(Adduction)] ।
अङ्गस्य मध्यमरेखायाः समीपं आनयनस्य प्रक्रिया अडक्शन् इति कथ्यते ।
5. परिक्रमा
अस्मिन् गमने अङ्गं शरीरात् किञ्चित् दूरं वृत्तगत्या परिभ्रमणं कर्तव्यं भवति, यथा हस्तं परिभ्रमयित्वा क्रिकेटकन्दुकं क्षिपन्ते सति एतादृशी गतिः भवति। 6. परिभ्रमणम् [(घूर्णन)] । अक्षे परिभ्रमणवेगः परिभ्रमणवेगः इति कथ्यते । एतादृशी गतिः अन्यस्य अस्थिप्रक्रियायाः परितः अस्थिस्य परिभ्रमणेन अन्यस्य अस्थिस्य अन्तः तस्याः परिभ्रमणेन च भवति, यथा एट्लासकशेरुकस्य सन्धिस्य गतिः, अक्षकशेरुकस्य ओदन्तप्रक्रियायाः च
7. व्यावृत्तिः [(विवृत्तिः)] ।
अस्मिन्नन्तरपरिवर्तनकर्म भवति, पञ्चानां तलवः अन्तःकरणम् इव।
8. विपर्ययः [(विपर्ययः)] ।
अस्मिन् गमने पादतलस्य बहिर्निवर्तनं कर्म भवति ।
9. उत्तानन [(सुपिनेशन)]
अग्रभुजस्य घूर्णनगतिः यस्मिन् त्रिज्या उल्नासमानान्तरे परिभ्रमति अथवा तालुकं ऊर्ध्वं कृत्वा वा पादस्य मध्यभागं उत्थापयित्वा वा कटिसमर्थनेन सीधा शयनेन वा।
१०. प्रोनेशन [(Pronation)].
अग्रभुजस्य घूर्णनगतिः यस्मिन् उल्नायाम् उपरि त्रिज्या तिर्यक् भवति अथवा तालुकं अधः पृष्ठतः वा अधःमुखं शयनेन वा।
11. स्वमुख [(विरोध)]
कोणगतिः, यस्मिन् अङ्गुष्ठः अल्पाङ्गुलीं स्पृशति । एतादृशी गतिः केवलं हस्तस्य अङ्गुष्ठस्य कार्पोमेटाकार्पलसन्धिस्थे एव भवति ।
12. पुनर्स्थापनम् [(पुनर्स्थापनम्)] ।
अङ्गुष्ठः यया वेगेन स्वशरीरस्थानं प्राप्नोति। अयं अग्रवेगस्य विपरीतवेगः ।
13. Protraction [(Protraction)] इति ।
अग्रभागं प्रति गमनम् यथा कण्ठिका [(Mandible)] अग्रे गच्छन्।
14. प्रत्याहार [(प्रत्याहार)] ।
प्रतिकर्षणक्रिया। यथा - कण्ठं पृष्ठतः आकर्षयन्।
15. अवसादः [(Depression)] । शरीरस्य अङ्गस्य अधः वा अन्तः वा विस्थापनम् ।
16. ऊर्ध्वता [(उच्चता)] ।
देहस्य भागस्य उत्थापनं [(उत्थापनम्)] |
मानव शरीर के मुख्य सन्धि
1. कपालसम्बद्धाः सन्धिः मुखस्य अस्थिषु वर्णितम् अस्ति ।
2. [(अटलाण्टोक्सीपिटल सन्धि)]।
एतत् एट्लासस्य ओक्सिपिटल [(occipital)] अस्थिस्य च सन्धिः अस्ति। तत्र कञ्जसन्धिः अस्ति यस्मिन् शिरः 'आम्' इति शिरः न्यस्य भवति ।
3. [(कशेरुकस्तम्भस्य सन्धिः)] ।
सर्वेषु कशेरुकेषु द्वितीयगर्भाशयकशेरुकाभ्यः आरभ्य त्रिकोणपर्यन्तं सन्धिः भवति । कशेरुकाणां [(Bodies)] कार्याणां मध्ये उपास्थिसन्धिः भवति तथा च कशेरुकतोरणयोः मध्ये सिनोवियलसन्धिः दृश्यन्ते ।
4. [(पसली & उरोस्थिसम्बद्धाः सन्धिः)]
एते पृष्ठपार्श्वस्य शिरसि स्थितानां आर्टिकुलर-पक्षयोः कन्दयोः च मध्ये सिनोवियल-सन्धिः, वक्षःस्थल-कशेरुकस्य अनुप्रस्थ-प्रक्रियासु च कोस्टल्-पक्षयोः मध्ये भवन्ति एतेषु स्लाइडिंग् [(Gliding)] तथा घूर्णन [(Rotation)] गतिः भवति ।
पृष्ठपार्श्वयोः तटीय-उपास्थि-अन्ताः उरोस्थि-पार्श्वयोः अवसादयोः सह संलग्नाः भूत्वा उरोस्थि-सन्धिः निर्मान्ति । प्रथमपृष्ठपार्श्वस्य सन्धिः नियतः भवति । द्वितीयसप्तमपृष्ठपार्श्वयोः सन्धिषु स्खलनगतिः भवति । एते सिनोवियलसन्धिः सन्ति ।
पञ्चम-नवम-पृष्ठपार्श्वयोः तटीय-उपास्थि-सन्धिः अन्तरकन्दर-सन्धिः इति कथ्यते । एतेषु स्लाइडिंग् गतिः भवति, या श्वसनकाले समायोजनं [(Adjustment)] निर्वाहयति । एते अपि सिनोवियल् सन्धिः सन्ति ।
उरोस्थ्यस्य मनुब्रियमस्य तस्य शरीरस्य च सङ्गमः । एषा सन्धिः अस्थायी सन्धिः अस्ति । अस्मिन् प्रकाशवेगः सम्भवति ।
इदं उरोस्थिस्य तस्य शरीरस्य च क्षिफोइड् प्रक्रियायाः उपअस्थिसन्धिः अस्ति । अस्मिन् किञ्चित् वेगः अपि अस्ति ।
हंसस्य अक्रोमियान्तस्य स्कैपुलास्य एक्रोमियनस्य मध्यपृष्ठस्य च सङ्गमः भवति । अयं सिनोवियलसन्धिः अस्ति तथा च अस्य स्खलनगतिः अपि भवति । अनेन स्कन्धसन्धिस्थस्य झुम्र-अस्थिस्य स्वतन्त्रगतिः सहायकः भवति ।
हंसस्य कोराकोइड् प्रक्रियायाः स्कैपुला च मध्ये तन्तुयुक्तः सङ्गमः भवति । इदं नियतं [(Syndesmoses)] सन्धिः अस्ति, यत् हंसस्य स्कैपुलातः पृथक्त्वं निवारयति ।
6. स्कन्धसन्धि [(स्कन्धसन्धि अथवा Glenohumeral joint)] ।
इदं कन्दुकस्य सॉकेटस्य च [(ball and socket)] प्रकारस्य सन्धिः अस्ति, तथा च शरीरस्य अन्येभ्यः सर्वेभ्यः सन्धिभ्यः अधिकं मुक्तगतिम् अनुमन्यते । ह्युमरसस्य गोलशिरः स्कैपुला-ग्लेनोइड्-गुहायां निवेशनेन निर्मितः भवति । निर्माणपृष्ठानि [(आर्टिकुलरपृष्ठानि)] रेशेदार उपास्थिभिः आच्छादितानि भवन्ति तथा च ग्लेनोइडगुहा [(फाइब्रोकार्टिलेजिनस रिम)] इत्यनेन अधिकं गभीरं भवति यत् ग्लेनोइड् लैब्रम् [(ग्लेनोइड् लैब्रम्)] इति कथ्यते तस्मात् गतिं प्रतिबन्धं विना अतिरिक्तं स्थिरतां प्रदाति तथा च विक्षेपस्य जोखिमं न्यूनीकरोति [(विक्षेपः)] । स्कैपुला, ह्युमरस च द्वौ अपि स्नायुबन्धानां लचीलेन स्कैपुलेन एकत्र धारितौ भवतः, यत् अस्मिन् सन्धिस्थे सामान्यतया सम्भवं मुक्तगतिम् अनुमन्यते, अस्थिषु स्थाने स्थापयितुं दृढस्नायुः सहायकाः भवन्ति द्विपक्षीयस्नायुस्य दीर्घः कण्डरा अन्तर्कॅप्सुलरस्नायुबन्धरूपेण कार्यं करोति । अयं कण्डरा ह्युमरसस्य ट्यूबरोसिटीनां मध्ये द्विशिपिटलखालात् आर्टिकुलरगुहायां गच्छति, यतः सः ग्लेनोइड् गुहाया: उपरि एव स्कैपुलातः उत्पद्यते, तस्मात् आर्टिकुलरपृष्ठान् स्थाने एव स्थापयति
7. कोहनीसन्धि
इदं ट्रोक्लीया [(Trochlea)] तथा कैपिटुलम [(Capitulum)], उल्ना ट्रोक्लीयर नॉच [(Trochlear notch)] तथा त्रिज्याशिरः [(Head)] इत्येतयोः आसक्तिना निर्मितं काजम् अस्ति यत् ह्युमरस अस्थिस्य अधः अन्तम्।सन्धिः [(Hinge joint)] अस्ति। ह्युमरसस्य ट्रोक्लिया उल्ना इत्यस्य ट्रोक्लियर् खांचस्य अन्तः उपयुज्यते तथा च कैपिटलम् त्रिज्यायाः शिखरेन सह संयोजयति । अस्मिन् पूर्ववर्ती, पश्च, मध्यवर्ती, पार्श्वस्नायुबन्धाः अपि सन्ति ये सन्धिकॅप्सूलस्य बहिः [(Extrtacapsular)] बलं प्रदास्यन्ति । संकोचन [(Flaxion)] तथा संचरण [(Extension)] अस्मात् सन्धितः गतिः ।
8. रेडियोउल्नार सन्धि
त्रिज्या-उल्ना-अस्थियोः मध्ये द्वौ चलसन्धिौ स्तः, समीपस्थः [( Proximal)] दूरस्थः [( Distal)] च । समीपस्थः रेडियोउल्नारसन्धिः त्रिज्याशिरः उल्ना-त्रिज्या-खातयोः मध्ये भवति, दूरस्थः रेडियोउल्नार-सन्धिः उल्ना-शिरस्य त्रिज्यायाः कोण-खातस्य च मध्ये भवति उभौ सन्धिौ पिवोट् [(पिवोट्)] सन्धिौ स्तः ।
सन्धिगुटिकायाः ​​बहिः एकः शक्तिशाली कुण्डलाकारः स्नायुबन्धः भवति, यः त्रिज्यायाः शिरः परितः कृत्वा उल्नायाः त्रिज्या खांचस्य सम्पर्कं करोति एतयोः सन्धियोः प्रणाम [(Pronation)] ऊर्ध्वता [(Supination)] गतिः च भवति । अवनतिगतौ तालुः अधः आगच्छति, उत्थापनगते च तालुः ऊर्ध्वम् आगच्छति ।
9. रेडियोकार्पल जोड़ [(Radiocarpal joint)]
इदं त्रिज्या [(तथा आर्टिकुलर डिस्क)] इत्यस्य निम्नस्य अथवा दूरस्थस्य अन्तस्य स्कैफोइड्, लुनेटस्य, ट्रिक्वेट्रॉन् इत्यस्य च कार्पल अस्थियोः मध्ये सन्धिः भवति तथा च समीपस्थपङ्क्तिः [(Proximal row)]
मध्यम-पार्श्व-स्नायुबन्धाः तथा पूर्ववर्ती-पश्च-रेडियोकार्पल-स्नायुबन्धाः संयुक्त-कैप्सूलस्य बहिः, रेडियल-अपहरण [(Abduction)], उल्ना-अडक्शन् [(Adduction)], संकुचनं [(Flexion)], विस्तार इत्यत्र दृश्यन्ते this joint.[(Extension)], hyperextension [(Hyperextension)] तथा वृत्तीय [(Circumduction)] इत्येतयोः गतिः भवति ।
१०. [(हस्तस्य सन्धिः)] ।
एते समीपस्थ [(Proximal)] तथा दूरस्थ [(Distal)] पङ्क्तयः कार्पल अस्थियोः मध्ये सन्धिः सन्ति । एतेषु कञ्जसन्धिः भवति । एतानि अस्थीनि परस्परं समीपस्थत्वात् तयोः मध्ये किञ्चित् संकोचनं [(Flexion)] विस्तार [(Extension)] च गतिः भवति ।
प्रथमस्य मेटाकार्पल अस्थिस्य समीपस्थस्य च समीपस्थस्य सन्धिः अस्ति । इदं काठीप्रकारस्य सन्धिः [(Saddle joint)] अस्ति ।
Condyloid [(Condyloid)] प्रकारस्य सन्धिः मेटाकार्पल अस्थिनां शिरः समीपस्थस्य फालेन्जस्य आधारयोः च मध्ये निर्मीयते । एतेषु सन्धिषु संकोचनं, विस्तारः, अपवर्तनं, अभिसरणं, प्रतिगमनगतिः च भवन्ति ।
अन्तर-नाली-संधि [(अन्तर-नाली-संधि)]
फालेन्जस्य शिखरस्य समीपस्थस्य फालेन्जस्य अवतलमूलस्य च मध्ये कञ्जप्रकारस्य सन्धिः निर्मीयते । एतेषु सन्धिषु संकोचनविस्तारस्य गतिः भवति ।
11. [(श्रोणिसन्धि)]।
सेक्रम-इलियम-अस्थियोः मध्ये द्वौ सन्धिौ स्तः, पूर्ववर्ती [(Ag)] तथा पश्च [(पृष्ठतः)] ।सन्धिं लचीलतां प्रदाति, पश्चसन्धिः च रेशेदारः [(Fibrous)] सन्धिः भवति, यस्य किञ्चित् भवति गतिं च सन्धिस्य रक्षणं च ददाति।
इदं गोल-कुण्डल-सन्धिः अस्ति, यः फीमर-अस्थिस्य गोल-शिरस्य अनाम-अस्थिस्य [(Hipbone) आर्टिकुलेशनपृष्ठानि आर्टिकुलर कार्टिलेजेन आवृतानि भवन्ति । एसिटाबुलमगुहाया: गभीरता एसिटाबुलरलेब्रम [(Acetabular labrum)] इत्यनेन अधिकं वर्धते यत् एसिटाबुलमस्य किनारेषु परितः तन्तुयुक्तं वर्तते, यस्य कारणात् फीमरस्य उपरिभागः सुसमायोजितः भवति
कॅप्सुलर लिगामेण्ट् फीमरस्य अधिकांशं कण्ठं आच्छादयति । फीमरस्य उपरिभागस्य स्नायुबन्धः उपरि लघुरुक्षगर्तात् fovea [(Fovea)] इत्यस्मात् आरभ्य एसिटाबुलमपर्यन्तं गच्छति । सिनोवियल-झिल्ली एसिटाबुलर-लेब्रमस्य उभयतः आच्छादयति, फीमरस्य उपरिभागस्य स्नायुबन्धं परितः एकं शंखं निर्माति । अत्र अनेकाः स्नायुबन्धाः सन्ति ये सन्धिगुटिकाम् परितः कृत्वा सुदृढां कुर्वन्ति, येषु सर्वाधिकं शक्तिशाली इलिओफेमोरल [(Iliofemoral)] स्नायुबन्धः अस्ति, यः सन्धिस्य पुरतः स्थितः भवति, धड़स्य मध्यरेखातः दूरं नितम्बं विस्तारयति।न भवतु । नितम्बसन्धिस्थे संकोचनं, विस्तारः, अपहरणं, आकर्षणं, मध्यपार्श्विकं परिभ्रमणं, परिक्रमणं च सम्भवति ।
12. जानु सन्धि वा सन्धिः [(Knee or Tibio-femoral joint)] ।
जानुसन्धिः शरीरस्य बृहत्तमः जटिलतमः [(Most Complex)] सन्धिः भवति । इदं Hinge structure [( Hinge structure)] इत्यस्य एकः synovial joint अस्ति ।
वास्तवतः जानुसन्धिः त्रयाणां सिनोवियलसन्धिभिः निर्मितः भवति, सन्धिः फीमरस्य टिबिया च मध्यकण्डिलयोः मध्ये भवति, द्वितीयः सन्धिः एतेषां अस्थिनां पार्श्वकण्डिलयोः मध्ये भवति तथा च तृतीयः सन्धिः पटेला फीमरयोः मध्ये भवति आर्टिकुलर-कॅप्सूलस्य पूर्वभागः चतुर्भुज-फेमोरिस्-स्नायुतः कण्डराभिः निर्मितः भवति, यः पट्टिकायाः ​​अपि समर्थनं करोति । आर्टिकुलर-कॅप्सूलः बाह्य-स्नायुबन्धनात्, टिबिया-अथवा मध्य-कोलेटरल-स्नायुबन्धात्, रेशेदार-अथवा पार्श्व-कोलेटरल-स्नायुबन्धात् च बलं प्राप्नोति यत् फीमरस्य पार्श्वेषु धावति
सन्धिस्य अन्तः द्वौ दृढरज्जुरूपौ पूर्वपश्च कूशीस्नायुबन्धौ [(cruciate ligaments)] मध्ये परस्परं लङ्घयौ स्तः, ये फीमरस्य अन्तरकण्डिलर खांचतः टिबियायाः अन्तरकण्डिलप्रधानतां यावत् धावन्ति।प्रसारिताः आच्छादिताः च तिष्ठन्ति सिनोवियल् झिल्ली द्वारा। ते सन्धिस्थिरं स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति, जानुस्य गतिं नियन्त्रयन्ति च ।
सन्धिमध्ये अनेकाः बुर्सा [(बुर्सा)] सन्ति, ये कुशनरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, ते पटेलायाः उपरि सुप्रोपैटेलर बुर्सा [(Suprapatellar Bursa)] भवन्ति, यत् चतुर्भुजमोरिस् मांसपेशीयाः फीमरस्य च मध्ये स्थितम् अस्ति, द्वितीयः प्रीपैटेलर बुर्सा [(Prepatellar Bursa)] यत् त्वचायाः पटेला च मध्ये भवति तथा च तृतीयः इन्फ्रापैटेलर बर्सा यः त्वचायाः टिबिया ट्यूबरोसिटी च मध्ये स्थितः भवति अस्थि-स्नायु-कण्डरा-योः मध्ये त्वक्-पट्टिकायाः ​​च मध्ये घर्षणं न्यूनीकरोति । जानुसन्धिषु संकुचनस्य विस्तारः, किञ्चित् परिभ्रमणं च सम्भवति ।
13. [(पादस्य सन्धिः)] ।
एते चतुर्णां पूर्वतर्षास्थीनां मेटाटार्सास्थीनां आधाराणां च सन्धिः भवन्ति । एते स्खलनसन्धिः, येषु किञ्चित् गतिः भवति ।
एते पञ्च मेटाटार्सल अस्थिषु शिरः [(Heads)] समीपस्थस्य [(Proximal)] फालेन्जस्य आधारयोः मध्ये कण्डिलौथ प्रकारस्य सन्धिः सन्ति एतेषु सन्धिषु संकोचनं, विस्तारः, अपवर्तनं, आकर्षणगतिः च भवन्ति ।
सन्धिषु वयसः प्रभावः
यत्र यत्र शरीरे अस्थिद्वयं उपास्थिद्वयं वा मिलति तत्र तत्र सन्धिः सन्धिः वा निर्मीयते । एताः सन्धयः मुख्यतया संरचनावेगयोः आधारेण द्वयोः वर्गयोः विभक्ताः सन्ति । पाठकाः, एतेषां सन्धिनां कारणात् एव अस्माकं शरीरं भिन्नप्रकारस्य गतिं कर्तुं समर्थं भवति । एवं शरीरस्य गतिक्षमतां प्रदातुं सन्धिषु महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति इति स्पष्टम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
१६ जनवरी
१६ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षोडशं (१६) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३४९ दिनानि अवशिष्टानि ।
पर्व, उत्सवाः च
गणराज्योत्सवः
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बुद्धचरितम्
200px|right|thumb|ध्यानमुद्रायां बुद्धः बुद्धचरितम् (Buddhacharitam) अश्वघोषस्य प्रसिद्धं महाकाव्यम् अस्ति । अस्मिन् महाकाव्ये सप्तदश सर्गाः उपलभ्यन्ते।  अयं ग्रन्थः बहुशः त्रिसहस्रश्लोकपरिमितः आसीदिति  चीन-देशीयस्य प्रो.तककुसुमहाशयस्य भणितिरस्ति । किन्तु अधुना लभ्यमाने अस्मिन् काव्ये केवलम् १३६८ श्लोकाः सन्ति । किन्तु सप्तमेऽष्टमे वा शतके चीनाभाषया भाषान्तरिते, तिबतीयभाषया भाषान्तरिते बुद्धचरिते च २८ सर्गाः भवन्ति । एतेन ज्ञायते यत्, संस्कृतभाषायां "बुद्धचरितस्य" भागमात्रं लब्धम् इति ।
राजा शुद्धोदनः कपिलवस्तुनाम्नि नगरे राज्यभारं कुर्वन्नासीत् । तस्य पुत्रः सिद्धार्थः । सिद्धार्थः युवराजः । एतस्य समृद्धम् राज्यम्, प्रवृद्धः अधिकारः, सौन्दर्यवती प्रिया च भार्या यशोधरा । स्वर्गसमानं सुखमयम् जीवनं सिद्धार्थस्य आसीत् । तथापि सः वैराग्यमापन्नः कथम्? इति "बुद्धचरिते" वर्णितं कविना । तत्र महात्मनः बुद्धस्य सर्वांगीणचरितं निबद्धमस्ति। यथा-अभिनिष्क्रमणं, तपोवनगमनं, यशोधराविलापः, मगधयात्रावर्णनम्, सिद्धार्थस्य बुद्धत्वप्रापणम्, धर्मप्रचारः, शिक्षाप्रसारः इत्यादयः विषयाः सरलया भावपरिपूर्णया हृद्यावर्जकशैल्या वर्णिताः।अस्मिन् काव्ये बौद्धमतस्य पारिभाषिकाः शब्दाः यथेष्ठं विद्यन्ते । अश्वघोषः बौद्धमतस्य महायानपरम्परायाः प्रवर्तक आसीदिति बुद्धचरितादवगम्यते ।
हृदयगतभावनाया उद्बोधिका भवति कविता । कविता मानव- हृदयमुत्तेजयति समाकर्षति च । अतः प्राचीनकालादेव मानवः धर्मस्य स्वोद्देश्यस्य च प्रचाराय कवितायाः आश्रयं गृह्णाति । महाकविः अश्वघोषो ऽपि बौध्दधर्म–प्रचाराय काव्यं विरचितवान् । सौन्दरनन्द स्यान्ते कविना स्वयमेवोक्तम् – यथा तिक्तौषधिं पानाय मधुना सम्मेल्यते तथैवाहं धर्मप्रचाराय काव्यस्याश्रयं गृहीतवानस्मि । अत एव अश्चघोषस्य काव्यकृतिः बौध्दधर्मस्य दार्शनिकविचाराणां प्रचारिका विद्यते । तथापि अश्चघोषः प्रकाण्डविद्वानासीत् नात्र संशयः । बौध्ददर्शनेषु बौध्दसिध्दान्तस्यायं कविः आचार्य एवासीत् । अस्यैते प्रामाणिका ग्रन्थाः सन्ति – बुद्धचरितम्, सौन्दरनन्दम्, शारिपुत्रप्रकरणञ्चेति । अन्ये ग्रन्थाः अन्तर्बाह्यप्रमाणाभ्यामनेन रचिताः न प्रतीयन्ते । काव्ये कतिचिदंशाः सरसाः काव्यकलादृष्ट्या चोत्तमाः विद्यन्ते । परिशेषास्तु नीरसा एव ।
जीवनचरितं स्थितिकालश्च
अश्वघोषस्य जीवनचरितविषये अद्यापि विद्वांसः सन्देहापन्ना एव । तथापि सौन्दरनन्दस्य पुष्पिकया एतत् प्रमाणितं भवति यत्, अश्वघोषः साकेतस्य (अयोध्यायाः) निवासी आसीत् । सुवर्ण्याक्ष्याः पुत्रोऽश्वघोषः तार्किकः रामायण-महाभारतयोः विशेषज्ञश्चासीत् । सौन्दरनन्दस्य पुष्पिकायामेवं लिखितमस्ति “ आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यस्य भदन्ताश्वघोषस्य महाकवेः वादिनः कृतिरिति” अनेन प्रमाणेन साकेतनिवासी सुवर्णाक्षी-पुत्र इति च सिद्ध्यत्येव । राज्ञा कनिष्केन सह सम्बन्धः अपि आसीत्, यतो हि मातृचेटकविषु अश्वघोषस्य कवितायाः प्रभावो दृश्यते, अतः कनिष्कस्य समकालीनः किञ्चित् पूर्ववर्ती वाऽश्वघोष इति स्वीक्रियते । अतः अश्वघोषस्य स्तितिकालः १५० ईस्वीपूर्व सामान्यतः मन्यते । अश्वघोषविरचिते बुध्दचरितमहाकाव्ये महात्मनः गौतमबुध्दस्य चरित्रं वर्णितमस्ति अद्यप्यस्मिन् २८ सर्गाः आसन् तथापि सम्प्रति केवलं १८ सर्गाः समुपलभ्यन्ते । तेष्वपि प्राथमिकाः १४ सर्गाः एव अश्वघोषरिचिताः सन्ति । अन्ये चत्वारः सर्गाः केनापि नैपालदेशीयकविना रचिताः सन्ति । एतत् काव्यं मनिहरं प्रसादगुणयुक्तं चास्ति ।
वैराग्यस्य निमित्तम्
बुद्धस्य वैराग्यप्राप्तौ किं कारणम्? इति प्रश्ने, राजकुमारः प्रथमे विहारसमये वृद्धं मार्गचारिणं दृष्ट्वा सूतं पृच्छति, यथात्र श्रुणुमो वयं कविवाणीम् एवम्- अस्य सूतेन समुचितम् उत्तरम् दत्तम्, यथा- अपि च- यदा द्वितीयवारं सः विहारयात्रार्थं बहिर्गच्छति, तदा त एव देवाः रोगिणम् मनुष्यम् ससृजुः । तं दृष्ट्वा गौतमः सूतं पृच्छति यथा - ततः सूतः तं वदति, " रोगाभिधानः सुमहाननर्थः" इति । तृतीयवारम् विहारयात्रासमये देवाः एकं गतश्वासं मनुष्यं ससृजुः । तम् अवलोक्य कुमारः " नरैश्चतुर्भिः ह्रियते क एषः? इति पृच्छति । तदा सूतः वदति यत्- एवम् त्रिवारं राजकुमारस्य यात्रासमये शुद्धान्तवासिनो देवाः मायं ससृजुः । तदनुगुणं मार्गे युवराजः क्रमेण वृद्धं, रोगिणं, मृतं च पश्यति, पृच्छति च सूतम् । राज्ञा आदिष्टोऽपि सूतः अवाच्यमप्यर्थम् देवमायया मुग्धः जगतः सर्वां दुःखवार्तां विवृणोति । तेन कुमारः सिद्धार्थः संविग्नमानसः बभूव ।
अनुवादाः
बुद्धचरितस्य चीनीभाषायामनुवादः 420तमे ख्रीष्टाब्दे धर्मरक्षमहोदयेन कृतम्। अयं चीनीभाषानुवादः सैम्युअल बील महोदयेन आंग्लभाषायाम् अनुदितः। तिब्बतीभाषामाश्रित्य यः अनुवादः उपलभ्यते सः अपि जान्स्टन महोदयेन आंग्लभाषायां अनूदितः। 1940 तमे ख्रीष्टाब्दे अस्य पाठस्य हिन्दीभाषायामपि अनुवादः सूर्यनारायणचौधरिमहाभागेन कृतः। मया च भवनाथेन झोपाख्येन पुनः अनुपलब्धस्य अंशस्य संस्कृतभाषायाम् पद्यानुवादः अश्वघोषस्य काव्यरीतिमवलम्ब्य कृतः इति। अस्य पञ्चदशे सर्गे भगवान् बुद्ध धर्मस्यावश्यकतां प्रतिपादयतिः- मया प्रतिज्ञातमिमं हि लोकं निभाल्य दुःखार्णववीचिमग्नम्। सन्तारयिष्यामि तटं प्रयातः मुक्तान् विधास्यामि जनान् प्रमुक्तः।।7।।
प्राप्य श्रियं स्वार्थपरो जगत्यां जनो विजिह्रेति सदानुरक्तः। उन्मीलिताक्षस्तु धनं विशिष्टं लब्ध्वा वितार्यं हि जनेषु वेत्ति।।8।।
दृढस्थलस्थो यदि पूरवाहितं कुष्णाति नद्या न हि नास्ति शूरः। अवाप्तसम्पत्तिरथो दरिद्रान् न विभृयाच्चेन्न हि सोस्ति शूरः।।9।।
स्वस्थैर्यथा व्याधियुतो मनुष्यः चिकित्सितव्यः सुलभोपचारैः। सन्मार्गयातश्च तथैव योजयेद् गम्येन मार्गेण कुमार्गिणो जनान्।।10।। (मत्कृतात् संस्कृतपद्यानुवादात्)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:प्रथमशताब्द्याः काव्यानि वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
मध्यकालीननाटकानि
मध्यकालीननाटकानि इत्यनेन मध्यकाले रचितानां नाटकानां परिचयत्मकता दरीदृश्यते। मध्ययुगीन-भारतीयेतिहास-संरचनायां संस्कृतसाहित्यिककृतीनां सातिशयमुपयोगो वर्तते । तत्रैतिहासिकनाटकानामवतारणा समृद्धैव । तेषु कौमुदीमहोत्सवं, विद्धशालभञ्जिका, कर्णसुन्दरी, ललितविग्रहराजं, हम्मीरमदमर्दनं, शंखपराभवं, प्रतापरुद्रकल्याणं, गंगादास-प्रतापविलास, वसुमतीमानविक्रमं च सविशेषमुल्लेखाहः सन्ति।
जैनसंस्कृतेर्नाटकानि मध्ययुगीनं साहित्यं प्रकामं शबलयन्ति । बहवस्ते सन्ति जैनकवयो येषां नाट्यकृतयः संस्कृत-साहित्यं सुसमृद्धं विदधति। कश्मीराणां न्यायमंजरीकृता जयन्तभट्टेनागमडम्बरेणास्मिन्युगे तद्देशस्य नाट्यरचनानुपलब्धिव्यहन्यते। इयं नाट्यकृतिः कांचिदपूवमेव सांस्कृतिकसमृद्धिं समक्षयति। मध्ययुगस्य नाटयसाहित्येन भारतवर्षस्य प्रादेशिकभाषासु विलिखितं साहित्यं विशेषतो नाटकादीनि सम्यक् प्रभावितानि। अनुसन्धानदिशायां संस्कृत-नाटकानां महत्त्वं तत्र विलसत्येव । मध्यकाले बहूनि नाटकानि प्रसिद्धानि आसन्।
आश्चर्यचूडामणिः
आश्चर्यचूडामणिः शक्तिभद्रस्य रचना वर्तते। नाटकमदिं रामायणम् उपजीवति। नाटके रचयित्रा केवलं वाल्मिकिम् अनुसृत्य कथानकम् उपस्थापयति। परन्तु कुत्रचित् भेदोऽपि दरीदृश्यते। प्रथमो नाट्यकृद् दाक्षिणात्यानां सम्मतश्चौदीच्यानामपि शक्तिभद्र आश्चर्यचूडामणिः स्वकृत्या ९०० ख्रीष्टाब्दमभितः स्थितिं लेभे । तदनन्तरं हि कुलशेखरो द्वितीयो दाक्षिणात्य-नाट्यकर्ता बभूव । तत्पूर्वं च भट्टनारायण आसीद् येन प्रभावितः स्वकृतौ शक्तिभद्रः शूर्पणखात आरभ्य रामकथामेव वाल्मीकि मनुसृत्य कतिपयान् परिवर्तान् विधाय वर्णितवान् शक्तिभद्रः। सीतां प्रति हनुमद्वारेण रामः संदिष्टवान् -
दशवदननिरोधनादपि त्वां युधि विनमय्य शरासनं हरामि॥
परन्तु रावणवधानन्तरं सीतायै सर्वमन्यथा जातम् । राममनुसृत्य लक्ष्मणो हनूमांश्च नैव तां सुष्ठु समभाषेताम् । रामस्तु -
रजनीचर-गूढ-सस्त्रिभिः कृतसंकेतनया दिने-दिने।
ऋजु-भावजडास्त्वया वयं छलिताः पुंश्चलि दण्डके वने॥
इति वदन् न वाल्मीकेः राम इव प्रतिभाति । पुंश्चलीति निबध्नतः शक्तिभद्रस्य कोपलब्धिः स्तूयेत । कोऽयं विनयो हनुमतो यो रामसंदेशं प्रणयवचोहर इव वदति -
आयातं मामपरिचितया वेलया मन्दिरं ते
चोरो दण्ड्यस्त्वमिति मधुरं व्याहरन्त्या भवत्या।
मन्दे दीपे मधुलवमुचां मालया मल्लिकानां
बद्धं चेलो दृढतरमितो बाहुबन्धच्छलेन।।
इत्येवं क्षद्रप्राय-कल्पना-ताण्डवैरेवाश्चर्यचूढामणिरस्मान् आश्चर्यस्तूपचूडामारोहयन्निव काचमणीन् रसिकता-सिकतामिश्रान् रसास्वादपथे विकिरति।
हरकेलिः
हरकेलिनाटकं चौहाणवंशीयः महाराजो विग्रहराजदेवः सोमदेवकृतस्य ललितविग्रहराजस्य नायको ११५० ख्रीष्टाब्दमभितोः विरचितवान्, पञ्चमाङ्कस्य तस्य हरगौरीसंवादांश एवावशिष्टोऽधुना लभ्यते । शिवाभ्यां सह विदूषकप्रतिहारयोरुपस्थितिः शिवार्चा च रावणकृतात्र सुच्येते । शिवस्तत्सेवकश्च किरातीभवतः । कुतोऽपि प्रसरन्तं सुगन्धं ज्ञातुं शिवो मूकमादिशत् । मूकोऽर्जुनेन क्रियमाणं यज्ञं शिवाय न्यवेदयत् । पुनश्च समादिष्टो मूकः किरातरूपेण गतोऽर्जुनेनायुध्यत । हरकिरातोऽपि तत्र गत्वायुध्यत । अन्ततः शिवोऽर्जुनस्य पराक्रमं बहु मानयामास। किरातार्जुनीयम पेक्ष्य हरकेलिनाटकस्य कथावस्तुनि नव्यता दर्शनीया। शिवादयोऽत्र कुटपात्रतां भजन्ति । एतादृशानि नाटकानि परस्तात् छायारूपकाणि प्रख्यातानि ।
चन्द्रलेखाविजय-प्रकरणम्
चन्द्रलेखाविजयस्य प्रणेता देवचन्द्रो विख्यातस्य जैनविदुषो हेमचन्द्र स्य शिष्यो बभूव । अष्टाङ्कमिदं प्रकरणमजितनाथस्य वसन्तोत्सवे प्रथमं प्रयोजितम्। अस्यान्ते कुमारपालेन अर्णोराज स्य विजयो वर्णितः । अस्य रचना ११५० ख्रीष्टाब्दमभितः प्रतिभासते। देवराजेन मानमुद्राभञ्जनमित्यपरं नाटकं विरचितम् । न तदद्याववधि लब्धम्।
ललितविग्रहराजम्
महाकविः सोमदेवो शाकम्भरी-नृपस्य चतुर्थस्य विग्रहराज देवस्य संभाजनायामिदं नाटकं ललितविग्रहराजं विरचितवान् । ११५३ ई० वर्ष नाटकमिदं देवालयभित्तौ शिलापट्टेषुत्कीर्य निवेशितम् । देवालयं भक्त्वा मसजिद-भित्तौ ताः शिला जटिता अद्यापि तात्कालिकं गौरवं गायन्ति । चरितनायको विग्रहराजश्चाहमानवंश्यानां सम्राजामन्यतमस्तोमरान् दिल्लीं विजित्य यवनानपि भूरिशो युद्धेषु पराजयति स्म । अयञ्च ११५३ तः ११६३ ई० पर्यन्तं राज्यं परिपालयति स्म । अस्य कृतिहरकेलिनाटकं मन्दिरभित्तिपत्कीर्णमद्यापि "ढाई दिन का झोपड़ा' नाम्नि मसजिदभित्तौ स्वदुर्दशां व्यञ्जयति।
नाटकीयकथानुसारेणैन्द्रपुरराजस्य वसन्तपालस्य कन्यां देसलदेवीं प्रति स्वप्नदर्शन-जन्मा प्रणयो विग्रहराजस्य मानस उदितः । तमागता तस्याः सखी। शशिप्रभा सुतरां समुत्सुकमदर्शत् । सोऽपि कल्याणवत्या देसलदेवीं संदिशति स्म, तुरुष्कान् विजित्य त्वां मिलामीति । इतः परं प्रणयव्यापारः खण्डित एव । विग्रहराजस्य स्कन्धावारे वन्दिनौ तुरुष्कौ प्रति म्लेच्छ-राजस्य चारो निगूढं सैन्यविवरणं ददौ । वन्दिनौ च राजानं प्रशस्य पुरस्कारान् प्रापतुः । बलवत्तरेण हम्मीरदेवेन योद्धुमना विग्रहराजो मातुलेन सिंहबलेन मन्त्रिणा श्रीधरेण च विमर्शयामास । अत्रान्तरे हम्मीरस्य दूतस्तत्रागतः । अतः परमुत्कीर्णो लेखो नाद्यावधि लब्धः । नाटकमिदं सम्पूर्णं नोपलभ्यमिदानीम्।
पार्थपराक्रमव्यायोगः
श्रीप्रहलादनदेवोऽभूदद्वितयेन प्रसिद्धिमान्।
पुत्रत्वेन सरस्वत्याः पतित्वेन जयश्रियः।।
श्रीभोज-मुञ्ज-दुःखार्ता रम्यां वर्तयता कथाम्।
प्रह्लादनेन साह्लादा पुनश्चक्रे सरस्वती।।
सोमेश्वर एव सुरथोत्सवे एनं लोकोपकारपरायणं श्लाघते -
"श्रीप्रहलादनमन्तरेण विरतं विश्वोपकारव्रतम्"
देवी सरोजसन-संभवा किं कामप्रदा किं सुरसौरभेयी।
प्रह्लादनाकारघरा धरायामायातवत्येष न निश्चयो मे।।
कोटीश्वरप्रशस्तौ चायं षड्दर्शनावलम्बः सकलकलाकोविदश्च प्रशंसितः । सूक्तिमुक्तावल्यामस्य काव्यानि संगृहीतानि जल्ह्णेन। मारवाटे चन्द्रावतीराज्यस्य तदानीं गुर्जराधीनस्य राजकुमारः परमारः प्रहलादनः पालनपुरं प्रतिष्ठापयामास । तस्य भ्राता धारावर्षों महाधनुर्धर आसीत् ।
ध्वजस्थं हनुमन्तं देवदत्तध्वनिं च परिज्ञाय भीष्मद्रोणादयस्तमर्जुनं निर्णीतवन्तौ । भीष्मद्रोणयोः प्रणामार्थं तच्चरणयोर्बाणद्वये प्रहितेऽर्जुनेन, अश्वत्थाम-कर्णादिषु च पराजितेषु एकल एव दुर्योधनो रणभुवि स्थितोपश्यत्
धृतराष्ट्रसुतैर्दृष्टः किरीटी विश्वतो मुखः।।
एकोऽप्यनेकधा वल्गन्नात्मा नैयायिकैरिव।।
अथ क्षतकाये विराटराजे रणमुखान्निरसितेऽर्जुनः सुयोधनं रथस्थं शरैर्जर्जरविग्रहं निष्चेष्टं कृत्वा तत्स्यन्दनमारुह्य, भीमेनायं वध्य इति विचार्य तन्मुकुटमेव गृहीत्वा तत्पताकायां बाणेन लेखमेवं कृतवान् -
छलद्यूते जेतुजंतुमयमगारं रचयितुर्गरं दातुः कान्ता-कच-निचय-हर्तुश्च सदसि।
स्वयं गन्धर्वेन्द्रादधिगमितजीवस्य भवतः शिरःस्थाने मानिन् मुकुटमथ निन्ये विजयिना।।
द्वारं विमुक्तेः प्रतिबन्धमुक्तं कीर्यङ्गना-नर्तन-रङ्गभूमिम्।
फलं यियासोरिह जीवितस्य कः संगरं प्राप्य पराङ्मुखः स्यात्।।
प्रह्लादनदेवः समाधि-समता-प्रसादगुणप्रियोऽद्भुतरसनिर्भरश्चावलोक्यतेऽमुष्मिमन् वीररसप्रधाने व्यायोगे -
यत्र क्षत्र-निकार-कारण-रण-प्रेमा कुमारः प्रभुः
तत्रास्माकमकुण्ठिताद्भुतरस-स्रोतः प्लुते रूपके
चेतः कौतुकलोलुपं सपदि तत् सम्पाद्यतामुद्यमः॥
इति प्रस्तावनायामुक्तम् । राजन्यानां कृत उपदेशवचनमेवात्र भरतवाक्यत्वेनोपनिबद्धम् -
तद्रक्षासु विचक्षणाः क्षितिभुजो राज्यं भजन्तु स्थिरम्।।
धनञ्जयविजयव्यायोगः
धनञ्जयविजयस्य रचयिता काञ्चनाचार्यो द्वादश्यां शताब्द्द्यां महाविदुषो नारायणोपाध्यायस्य पुत्रः आसीत्। अस्याभिनयं शारदोत्सवे जयदेवो राजा प्रायोजयत । स कान्यकुब्जानां नरेशो भवेत् ।
महाभारतीयैव कथात्रोपनिबद्धा। कौरवसेना दुर्योधन स्य सैनापत्ये विराटस्य गारपाहरत् । पौराणिकीं कथां किञ्चिदिव परिवर्त्यात्र नाट्यायिता। राजकुले नियुक्तोऽजुनो तत्रत्यराजकुमारं सारथ्ये निवेश्य कौरवान् विजितवान्। वीररसभावकाः संवादा अत्र मनो हरन्ति । यथा दुर्योधनः पार्थं प्रति कथयति -
वनवास-परिक्लेशात् किं निर्विण्णोऽसि जीवने।
यदभीरुरेक एवं त्वमनेकैर्योद्धुमुद्यतः॥
तं प्रत्युवाच कौन्तेयः -
एको निवात-कवचान् सह कालकेयैर्भस्मीचकार भगिनीमहरच्च शौरेः।
एकेन खाण्डववनं जुहुवेऽनले च पार्थस्य नाभिनव एष रणेषु पन्थाः॥
अत्र नेपथ्यस्थितैः पात्राणां रंगस्थितपात्रैः संवादः प्रवर्तते । नेपथ्यात् सन्देशाः श्राव्यन्ते । नेपथ्यस्य भागद्वयं प्रकल्पितम् । युद्धं रंगेन भवति ।
धर्माभ्युदयम्
धर्माभ्युदयस्य नामैकाङ्कस्य श्रीगदितोपरूपकस्य प्रणेता मेघप्रभाचार्यः कदा कुत्राविभूत इति नाद्यावधि निर्णीतम् । जैननाट्यानां बाहुल्यकालः तावद् द्वादशी शताब्दीति मेघप्रभोऽपि तत्रैव निवेश्यते। धर्माभ्युदयस्य हस्तलिखिता प्रतिः १२७३ वि० संवत्सरे प्रणीता । ततः प्रागेव रचितमिदं नाट्यम् मन्यते।
पुस्तकान्ते कविः स्वकृतिं छायानाट्यप्रबन्धं कथयति । पात्रस्थाने प्रतिमादिकं निवेश्य कृताभिनयं रूपकं छायारूपकं भवतीति नाविदितचरम् । धर्माभ्युदयं प्रथमं पार्श्वनाथजिनेन्द्रमन्दिरे यात्रोत्सवावसरेऽभिनीतम्। इदं च श्रीगदितं नामोपरूपकम् । तच्च विश्वनाथेन कृतलक्षणम् -
प्रख्यातवृत्तमेकाङ्कं प्रख्यातोदात्तनायकम्
भारतीवृत्तिबहुलं श्रीतिशब्देन संकुलम्
मतं श्रीगदितं नाम विद्वद्भिरुपरूपकम्।।
इत्येवं लक्षणलक्षितं धम्मभ्युदयं पञ्चविंशतिकृत्वः श्रीशब्देन सश्रीकं पश्यामः ।
कथावस्तु
एकाङ्कऽत्र पञ्चधा विभक्तेः प्रथमे दृश्ये राजा मन्त्री च संवदतः। द्वितीये इन्द्रः शची बृहस्पति श्च, तृतीये नन्दनचन्दनौ, चतुर्थे राजमन्त्रिणौ पुनरपि च पञ्चमे मदनो रतिः प्रीतिस्तथा परस्तात् पुरन्दरकुतूहलप्रभृतयो दश्यन्ते । जैनसमयं शास्तुमस्य निर्मितिप्रयासः। वाराङ्गनाभिरुपासितो राजा दशार्णभद्रो दाने रणे तपसि च लब्धयशाः सपरिजनः सिंहासनमधिष्ठितोऽमात्यमुवाच -
कदा मुदाश्रुभिः प्लाव्यो मिथ्यादर्शनकश्मलः।
देवदेवं नमस्कृत्य वीरं मम शुभोदये॥
तदानीमेवोद्यानपालाद् वर्धमानमागतमुद्यानस्थे दशार्णकूटे कृतविश्रमदेवैर्मनुजैश्च स्तूयमानं च श्रुत्वा राजा सिंहासनादुत्थाय बद्धाञ्जलिरस्तौत् । ततोऽधिष्ठाय, सिंहासनं राजा शक्त्या भक्त्या चात्मानमुत्कृष्टं मन्यमानः सातिशयं संपन्नेन विधिना श्रीमहावीरमभिवादयितुं प्रस्थानाय अमात्यमादिष्टवान् । अथागतेन पौरमण्डलेश्वरेण अनुयातोऽसौ करीन्द्रमधिरूढोऽनुव्रजद्भिश्चतुरङ्ग-सैन्य-सहस्रैः प्रस्थितोऽमात्यं पार्श्वस्थमपृच्छत् - सौधर्मेन्द्रोऽप्यागतो भवेत् कच्चिदिति। संभाव्यत इति प्रतिवचनेन तममात्यः सम्भावयामास।