cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
२०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग्
परिचयः
२०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येषः इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येतस्य पञ्चमः घट्टः विद्यते । अस्य क्रीडाचक्रम् एप्रिल्-मासस्य ४ दिनाङ्कतः मे-मासस्य २७ दिनाङ्कपर्यन्तम् आसीत् । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणः विजयी जातः । चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्गणः पराजयं प्राप्नोत् । कोचि टस्कर्स् केरल इत्येतस्य गणस्य निर्गमनानन्तरं नव गणाः अवशिष्टाः ।
अस्य क्रीडाचक्रस्य वीक्षकसङ्ख्या अधिकतमा आसीत् । पूर्वतनचक्रे ७३ क्रीडाः १६२ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अस्मिन् क्रीडाचक्रे ७४ क्रीडाः १६३ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अत्र प्रवृत्तेषु १९ क्रीडासु स्पर्धा रोचकरी आसीत् । क्रीडाचक्रस्य अन्त्ये विविधानि कष्टानि अनुभूतानि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग् वर्गः:अन्यभाषालेखाः
लेखा
लेखा इत्येषा आङ्ग्लभाषायाम् एकाउन्ट् इत्येतत् भवति।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नेताजीजयन्ती
भारतवीरस्य सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य महाकार्याणि स्वातंत्र्यप्रेमान्दोलनानि स्मरन्तः प्रतिजनवरीमासस्य २३ तमम् दिनं सुभाषचन्द्रबोसजयन्ती अथवा नेताजीजयन्ती इति आचरन्ति भारतदेशतः आडलान् निष्कासयितुं सुभाषचन्द्रबोस महोदयः भारतदेशे तथा विदेशेष्वपि अभूतपूर्वं कार्यं कृतवान् । सर्वेषां भारतीयानां मनसि स्वातन्त्रजागृतिं च कृतवान् ।
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सित्तनवासल्-दक्षिणाजन्ता
पुदुकोटै स्थले पूर्वं जैनमुनीनां वासस्थानम् आसीत् । क्रिस्तपूर्वे द्वितीये शतके अत्र काश्चन गुहाः निर्मिताः सन्ति । गुहायाः भित्तिषु अजन्तासदृशवर्णचित्राणि चित्रितानि सन्ति स्वाभाविकवर्णानामेव उपयोगः अत्र कृतः अस्ति ।
मार्गः
पुदुकोटैतः १६ कि.मी. ट्रिचितः दक्षिणभागे ५५ कि.मी. ट्रित्री-पुदुकोटैमार्गे एतत् स्थानम् अस्ति ।
मालविकाग्निमित्रम्
मालविकाग्निमित्रम् कालिदासेन लिखितम् नाटकम्। "मालविकाग्निमित्रम्" इति शीर्षकस्य अर्थः मालविका अग्निमित्रः च इति। एषा शुङ्गवंशस्य राज्ञः अग्निमित्रस्य कथा अस्ति। सः स्वपत्नीसेविकां मालविकाम् अकामयत्। एतं विषयं ज्ञात्वा राज्ञी क्रुद्धा । सा मालविकां तिरस्करोत्। परन्तु मालविका राजपुत्री आसीत्। सुमन्दभाग्येन तस्याः जन्मवृत्तान्तं ज्ञात्वा राज्ञ्याः अनुमत्या अग्निमित्रः मालविकां परिणीतवान्। अस्य प्रथमः श्लोकः
सन्त: परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढ: परप्रत्ययनेयबुद्धि:॥'
कथा
मालविकाग्निमित्रनाटकं कालिदासस्य प्रथमं रूपकमिति वदन्ति । पञ्चाङ्कयुक्ते नाटकेऽस्मिन् अग्निमित्रमालविकयोः प्रणयवृत्तान्तः निरूपितः अस्ति । अग्निमित्रः एकदा अकस्मात् चित्रे मालविकां दृष्ट्वा तस्याम् अनुरक्तः भवति । अग्निमित्रस्य पूर्वमेव धारिणी इरावती नामनी द्वे पत्न्यौ आस्ताम् । एतां मालविकां धारिण्याः अनुजः वीरसेनः सोदर्यै उपायनरूपेण प्रेषितवान् आसीत् । धारिणी मालविकां सेविकारूपेण स्थापितवती आसीत् । चित्रे मालविकायाः दर्शनात् आरभ्य अग्निमित्रः तया मेलितुम् उत्सहते स्म । अनयोः द्वयोः समागमाय राजा स्वमित्रं विदूषकं साहाय्यम् अयाचत । धारिणी-इरावत्योर्मध्ये प्राप्तः नायिकानायकयोः प्रेमाङ्कुरः, अभिवृद्धिः सिद्धयः च अनयोः विवाहार्थं अन्तःपुरे जायमानं कुतन्त्रं इत्यादिकं नाटकेऽस्मिन् हृद्यया शैल्या चित्रितम् । नायिकानायकयोः प्रेमव्यवहारार्थं समीचीनतया पृष्ठभूमिः रचिता । नाट्यस्य पाठनं, हरदत्तगणदासयोः कलहः इत्यादयः सन्निवेशाः नाटकस्य अभिवर्धने उत्तमवातावरणं कल्पयन्ति ।
वर्गः:कालिदासस्य कृतयः वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१८९०
१८९० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९० १८९० वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३१६
३१६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३१६ ३१६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सोमालिलैंड
thumb|250px|right सोमालिलैंड अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति.
External links
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मत्तः परतरं नान्यत्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चित् अस्ति धनञ्जय मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणाः इव ॥ ७ ॥
अन्वयः
धनञ्जय ! मत्तः अन्यत् किञ्चित् परतरं नास्ति । इदं सर्वं सूत्रे मणिगणाः इव मयि प्रोतम् ।
अर्थः
धनञ्जय ! मदपेक्षया अन्यत् वस्तु किमपि उत्कृष्टतरं नास्ति । एतत् सर्वं तन्तौ मणिसमूहाः इव 	मयि योजितम् ।
१२७९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
मत्तः परतरं नान्यत्...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
07 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२७९
बाह्य-सूत्राणि
१२७९ १२७९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुरभिमुद्रा
सुरभिः इत्युक्ते कामधेनुः । यथा कामधेनु मनसः इच्छां पूर्णी करोति, तथैव इयं मुद्रापि अस्माकं वान्छितक्रियां, कामनां च पूर्णी करोति । वात- पित्त- कफ त्रिदोषस्य समतोलनं करोति । सूर्योदयस्य समये वा अस्तसमये सूर्याभिमुखं स्थित्वा इयं मुद्रा ८-१० निमेषपर्यन्तं क्रियते चेत् वान्च्छितवरं प्राप्नोति इति कथयति ।
परिणामः
कनिष्टिकायाः जलतत्वं तथा अनामिकायाः पृथ्वीतत्वस्य संयोगेन पित्तस्य शमनं भवति । तथैव तर्जन्याः वायुतत्वं तथा मध्यमायाः आकाशतत्वस्य संयोगेन वातस्य शमनं भवति । अङ्गुष्टद्वयोः अपि विंगडनेन (न योजनीयं ) शरीरस्य ज्वाला, अतिउष्णता शमिता भवति ।
जलसुरभिः
शरीरस्य ज्वालां दूरीकर्तुं सुरभिमुद्रया साकं तत्तत् हस्तस्य अङ्गुष्टद्वयमपि अनामिकायाः मूले नीत्वा स्थापनीयम् । तदा शरीरे शीतलता भवति ।
पृथ्वीसुरभिः
शरीरस्य जडता, आलस्यं च दूरीकर्तुं सुरभिमुद्रया सह तत्तत् हस्तस्य अङ्गुष्टद्वयमपि अनामिकायाः मूले नीत्वा स्थापनीयम् । अनया मुद्रया कासं निवारयति । अपचनं समीचीनं करोति । मूलाधारेण आञाचक्रपर्यन्तं शक्तिसंक्रमणं भूत्वा बलं वर्धते ।
शून्यसुरभिः
सुरभिमुद्रया साकं अङ्गुष्टद्वयमपि आकाशतत्वयुक्तस्य मध्यमायाः मूले यदा नीयते तदा शून्यसुरभिमुद्रा भवति । इयं मुद्रा शान्ति, प्रफुल्लताश्च वर्धयति । कर्णवेदनापि शमिता भवति ।
वि.सू
अत्रत्य सुरभिमुद्रायाः करणसमये प्रारंभे द्वयः निमेषपर्यतं मुद्रां कृत्वा परिणामः दृष्टव्यः । वान्च्छितपरिणाम लब्धः चेत् ५-८ निमेषपर्यतं मुद्रा कर्तुं शक्यते ।
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
क्लेशः अधिकतरः तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् अव्यक्ता हि गतिः दुःखं देहवद्भिः अवाप्यते ॥ ५ ॥
अन्वयः
अव्यक्तासक्तचेतसां तेषां क्लेशः अधिकतरः । देहवद्भिः हि अव्यक्ता गतिः दुःखम् अवाप्यते ।
अर्थः
निर्विशेषे ब्रह्मणि येषां मनः प्रवृत्तम् तेषाम् अत्यन्तं क्लेशः सम्भवति । येषां देहे ममता वर्तते तेषाम् इदं निर्विशेषं ब्रह्म सर्वथा न प्राप्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
05 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः (योगसूत्रम्)
सूत्रशब्दार्थः
(तासां वृत्तीनां) निरोधः अभ्यासेन, वैराग्येण च भवति।
These thought patterns (वृत्तयः) are mastered (निरोधः, regulated, coordinated, controlled, stilled, quieted) through practice (अभ्यासः) and non-attachment (वैराग्यम्)।
व्यासभाष्यम्
चित्तनदी नामोभयतो वाहिनी । वहति कल्याणाय वहति पापाय च । या तु कैवल्यप्राग्भारा विवेकविषयनिम्ना सा कल्याणवहा, संसारप्राग्भाराविवेकविषयनिम्ना पापवहा । तत्र वैराग्येण विषयस्रोतः खिलीक्रियते, विवेकदर्शनाभ्यासेन विवेकस्रोत उद्घाट्यत इत्युभयाधीनश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१२॥
विशेषम्
• वैराग्य = non-attachment, by desirelessness or dispassion, neutrality or absence of coloring, without attraction or aversion
• तस्य = of those, through that of
• निरोधः = control, regulation, channeling, mastery, integration, coordination, understanding, stilling, quieting, setting aside of
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।६.३५
हे अर्जुन ! मनः नियन्त्रयितुम् अशक्यं चञ्चलं च इत्यत्र संशयः नास्ति । तथापि अभ्यासेन वैराग्येण च तस्य नियन्त्रणं शक्यं भवति ।
युवा वृद्धोऽति वृद्धो वा व्याधितो दुर्बलोऽपि वा।
अभ्यासात् सिद्धिमाप्नोति सर्वयोगेष्वतन्द्रितः।।
अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।
अभ्यासात् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुर्लभम्।। (हठयोगप्रदीिपका)
चित्तं काचित् नदी अस्ति, यस्याः द्वे तीरे (दो किनारें) स्तः। एकत्र मोक्षः, कल्याणः च अस्ति, अपरत्र च संसारः, पापं च अस्ति। चित्त-रूपनद्याः तरङ्गाः वृत्तयः सन्ति, वत्तीनां समुच्चयः एव धारा इत्युच्यते, यदा धारा मोक्षतीरं प्रति गच्छति, तदा कैवल्य-प्राग्भारा उत मोक्षाभिमुखी धारा भवति/उच्यते। यदा धारा संसारतीरं प्रति गच्छति, तदा संसार-प्राग्धारा उत अविवेकविषयनिम्ना पापवहा भवति/उच्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
समासः
समासः नाम समसनं समासः " बहूनां पदानाम् मिलित्वा एक पद भवनं समासः। समासः विभक्तीनां सङ्क्षेपार्थः भवति। सम् उपसर्गपूर्वम् अस्-धातोः क्षेपणोऽर्थः। अतः यत्र पदानां विभक्तिलोपो जायते, तत्र उभयोः संयोगो जायते। तथा च समुदायेन अर्थप्रतीतिर्भवति स समासः उच्यते। तदेव फलितरूपेण अनेकेषां पदानामेकीभवनं समासः। यथा - राजपुरुषः - राज्ञः पुरुषः इति द्वयोः पदयोः विभक्तिलोपे राजपुरुषः इति प्रयोगः समसस्तपदमित्युच्यते। पदानां समासे काचन योग्यता अपेक्षते स समर्थ पदेन उच्यते, तद्विषयकानि विभिन्नानि सूत्राणि भवन्ति।
समासपरिचयः
समयपालनस्य प्रवृत्तिः प्राचीनकालादेव अस्ति । अधुना तु जनाः अजस्रं कार्यार्थं धावन्तः दृश्यन्ते । ते अल्पेनैव कालेन बहु किमपि साधयितुम् इच्छन्ति । एतादृशि समये यदि वयं वदामः यत् "द्वादशभिर्वर्षैः व्याकरणं श्रूयते ततो मन्वादीनि धर्मशास्त्राणि ततः अर्थशास्त्राणि चाणक्यादीनि, कामशास्त्राणि वात्स्यायनादीनि। एवं च ततो धर्मार्थकामशास्त्राणि ज्ञायन्ते, ततः प्रतिबोधनं भवति।" इति तर्हि प्रायः न कश्चिदपि व्याकरणपठनाय सिद्धः भवेत् ।
अधुना जनाः सिद्धं, सरलं, सङ्क्षेपञ्च इच्छन्ति । उक्तमपि वर्तते "सङ्क्षेपरुचिर्हि लोकः" इति। मन्ये प्रायः सङ्क्षेपस्य एतादृशी भावना एव समासप्रयोगे प्रयोजिका वर्तते इति । समासकारणेन कियान् सङ्क्षेपः भवतीति उदाहरणद्वयेन स्पष्टं कर्तुमिच्छामि ।
यदा अस्माभिः वक्तव्यं भवति यत् "यः भोजनं कृतवान् अस्ति तम्" आह्वयतु इति, तदा एतस्य वाक्यस्य स्थाने "कृतभोजनम्" आह्वयतु इति कथनेनैव इष्टसिद्धिः भवति । तथैव "यः पीतानि अम्बराणि धृतवान् अस्ति सः" श्रीकृष्णः इति एतस्य वाक्यस्य स्थाने "पीताम्बरः" श्रीकृष्णः इत्यनेनैव अर्थबोधः जायते । एवमेव ’शक्तिमनतिक्रम्य’ इत्येतस्य स्थाने यथाशक्ति इति कथनेनैव इष्टसिद्धिः भवति। यदि एतादृशानां लघुवाक्यानां प्रयोगेण एव अर्थबोधः जायतॆ तर्हि तावत् लम्बायमानं वाक्यं किमर्थं वा वदेम। यद्यपि कण्ठेकालः, जनुषान्धः, परस्मैपदम्, आत्मनेपदम् इत्यादिषु समासः अस्ति परं सङ्क्षेपः न दृश्यते इति अवभासते तथापि अस्माभिरवगन्तव्यं यत् समासात् प्राक् तत्र पदद्वयमासीत्, समासकरणेन एकं पदं जातमित्येव सङ्क्षेपः इति । वस्तुतः समासस्य प्रयोजनम् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यञ्च वर्तते । उक्तञ्च काशिकायाम्- ’समासस्य प्रयोजनम् ऎकपद्यम् ऎकस्वर्यञ्च’ इति। एकपदत्वम् एकस्वरत्वञ्च सर्वसमासेषु भवत्येव ।
''':बहुव्रीहिरहं राजन् त्वञ्च तत्पुरुषो मतः॥ '''
कश्चन भिक्षुकः राजानं वदति '''हे राजेन्द्र! अहं त्वञ्च उभावपि लोकनाथौ। अर्थात्, त्वं तत्पुरुषः (लोकस्य नाथः इति लोकनाथः), अहं तु बहुव्रीहिः (लोकः नाथः यस्य सः लोकनाथः)।'''
अत्र जिज्ञासेयमुत्पद्यते यत् किं नाम समासत्वमिति । वैयाकरणाः समासस्य सामान्यलक्षणम् एवं वदन्ति, पदानां चैक्यपद्यञ्च समासः सोऽभिधीयते॥ अर्थात्, यत्र विभक्तिर्लुप्यते परं तेषाम् अर्थस्तु अवभासते, अपि च अनेकपदानां मेलनेन एकपदं जायते। तदा समासः अभिधीयते। समासशब्दस्य अनेकाः व्युत्पत्तयः श्रूयन्ते। यथा-
समसनं समासः (भावे घञ्)
समस्यते एकीक्रियते प्रयोक्तृभिः इति समासः (कर्मणि घञ्)
अनेकपदानाम् एकपदीभवनं समासः
समुपसर्गकात् क्षेपणार्थकात् ’अस्’ इति धातोः, उपवेशनार्थकात् ’आस्’ इति धातोर्वा ’घञ्’ प्रत्यये कृते सति समासशब्दः निष्पद्यते तस्य च अर्थः सङ्क्षेपः इति । परार्थाभिधायिकासु कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपासु पञ्चवृत्तिषु अन्यतमा वृत्तिः समासवृत्तिरिति । समासविषये अवधेयाः अंशाः -
अत्र प्रायः इति कथनेन क्वचित् अन्यत्र अपि भवति इति भासते। अन्यत्र कुत्र भवति इति जिज्ञासायाम् उच्यते-
समासभेदाः
समासः द्विधा -
(१) केवलसमासः
तत्पुरुषादिसंज्ञाविनिर्मुक्तः समाससंज्ञामात्रयुक्तः केवलसमासः। यथा - भूतपूर्वः। पूर्वं भूतः इति भूतपूर्वः।
(२) विशेषसमासः चतुर्धा
वर्गः:समासाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
हृदयमुद्रा (सञ्जीवनीमुद्रा )
हृदयमुद्रां अपानवायुमुद्रा इत्यपि कथयति । अपान-वायुमुद्रा च एककाले करणीया । इयं बहु प्रमुखमुद्रा अस्ति । हॄदयाघातसमये सञ्जीविनिरीत्या वेदनां शमनं कृत्वा प्राणापायेन रक्षति । इयं मुद्रा शीध्रपरिणामकारिणी अस्ति ।
करणविधानम्
तर्जनीम् अङ्गुष्टस्य मूले स्पर्षयित्वा अङ्गुष्टेन तस्य उपरि नोदनं करणीयम् । अनन्तरं मध्यमा तथा अनामिकायाः अग्रभागं अङ्गुष्टस्य अग्रभागे स्पर्षनीयम् ।
परिणामः
वायुमुद्रा तथा अपानमुद्रायाः लाभः एककाले भवति । वायुप्रकोपस्य उपरि - रक्तसन्चलन- पचनयोः उपरि प्रभावः अनया मुद्रया भवति ।
वि.सू
जागरणं कृतं चेत्, अतिचिन्ता कृता चेत्, अतिपरिश्रमेण कार्यं कृतं चेत्, अनिवार्यरूपेण इयं मुद्रा करणीया । उन्नतभवनस्य आरोहण समये, शैलस्य आरोहण समये, इमां मुद्रां कृत्वा निमेषद्वयं स्थित्वा अनन्तरं गन्तव्यम् । कोलाहलः, मानसिक चन्चलताश्च यदा सम्भवति तदा इयं मुद्रा कृता चेत् उत्तम परिणामः भवति । वातरोगः वायुमुद्रया न शमनं भवति चेत् इयं मुद्रा करणीया ।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१८९१
१८९१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९१ १८९१ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुभाषचन्द्रबोसजयन्ती
भारतवीरस्य सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य महाकार्याणि स्वातंत्र्यप्रेमान्दोलनानि स्मरन्तः प्रतिजनवरीमासस्य २३ तमम् दिनं ’सुभाषचन्द्रबोसजयन्ती’अथवा नेताजीजयन्ती इति आचरन्ति । भारतदेशतः आङ्ग्लान् निष्कासयितुं सुभाषचन्द्रबोस महोदयः भारतदेशे तथा विदेशेष्वपि अभूतपूर्वं कार्यं कृतवान् । सर्वेषां भारतीयानां मनसि स्वातन्त्रजागृतिं च कृतवान् ।
वैयक्तिक जीवनम्
सुभाषचन्‍द्रबोसः २३ जनवरी १८९७ तमे दिने जन्म लब्धवान् । पिता जानकीनाथः माता च प्रभावती । श्रीजानकीनाथः ओड़िशाराज्यस्य कटकनगरे प्रख्यातः न्यायावादी आसीत् । बाल्ये सुभाषचन्द्रः अतीव कुशलः दैवभक्तः प्रतिभावान् च आसीत् । स्वामी विवेकानन्दः श्री अरविन्दः इत्यादिनां प्रभावे आसीत् । उत्तमोपदेशेषु सुभाषचन्द्रस्य मनः संलग्नं भवति स्म । कोलकता- प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालयतः बी.ए पदवीं लब्धवान् । अनन्तरं पितुः अपेक्षानुसारम् इङ्ग्लैण्डदेशं गत्वा भारतीयप्रशासनिकसेवापरीक्षाम् उत्तीर्य भारतम् आगतवान् ।
स्वात्रन्त्रसंग्रामे कार्यारम्भः
आङ्गल् सर्वकारसेवायां प्रविष्टः एषः १९२० तमे वर्षे असहकारान्दोलनसमये सेवां त्यक्त्वा श्रीमहात्मा गान्धिः इत्यादिभिः आरब्धे स्वातन्त्र्यसग्रामे भागं गृहीतवान् । कोलकतानगरे स्थितस्य श्री चित्तरञ्जनदासमहोदयस्य मार्गदर्शने सुभाषचन्द्रबोसमहोदयेन कार्यारम्भः कृतः । यदा श्री चित्तरञ्जनहासमहोदयः काङ्ग्रोसपक्षतः निर्वाचितः भूत्वा कोलकतानगरसभायाः अध्यक्षः अभवत् तदा सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः नगरसभायाः प्रशासनिक-अधिकारिरुपेण कार्यं कृतवान् । तदा अनेकोत्तमकार्येषु रतं तं दृष्ट्वा आङ्गलसर्वकारेण सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः बर्मादेशस्थिते माण्डलेकारागारे स्थापितः। कोलकतानगरे ‘अखिलबङ्गालतरुणसङ्घटनया सैमन् कमीशन् विरोधः कृतः । अनेकानि सम्मेलनानि कृतानि अभवन् । एतैः बङ्गालप्रान्तीयाः युवजनाः स्वातन्त्र्यसंग्रामे भागं स्वीकृतवन्तः । सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः आङ्गलसर्वकारस्य कृते सिंहस्वप्नः इव आसीत् ।
१९२८ तमे वर्षे कोलकतानगरे अखिलभारतीयकाङ्ग्रेससम्मेलनम् अभवत् । तदा सम्मेलने “पूर्णं स्वातन्त्र्यम् अस्माकम् उद्धिश्यम् इति घोषितवान् । श्री सुभाशचन्द्रबोसः सर्वेषां गौरवपात्रम् अभवत् । इतः वर्षाभ्यन्तरे एव भारतदेशः स्वतन्त्रः भवतु “ इति आङ्गलसर्वकाराय निर्णयः प्रेषितः अभवत् ।
भारतदेशाय स्वातन्त्र्यदानार्थं चर्चाकरणाय आगतः सैमन नियोगः सर्वैः बहिष्कृतः आसीत् । लाहोरनगरे १९२९ तमे वर्षे काङ्ग्रेस-अधिवेशने “वयम् आङ्गल सर्वकारस्य निर्णयागमनपर्यन्तं न प्रतीक्ष्यामहे। अस्माकमेव प्रशासनं रचयामः” इति सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः घोषितवान् । परन्तु श्रीमहात्मा गान्धिः एतं निर्णयं नाङ्गीकृतवान् । सुभाषचन्द्रबोसः १९३८ तमे वर्षे काङ्ग्रेसपक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । अग्रिमवर्षेऽपि त्रिपुरासम्मेलने स्वागन्त्यान्दोलनाय नवीनं रुपं दातुम् इष्टवान् । किन्तु श्रीमहात्मागान्धिना विमनस्कः काङ्ग्रेस् अध्यक्ष स्थानं परित्यज्य बहिरागतवान् ।
सङ्घटनाकार्यानि
श्री महात्मा गान्धिः खलु शान्तिमार्गप्रियः सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्तु उग्रस्वरूपेण आन्दोलनेन उग्रवादिनायकः इति ख्यातः अभवत् । ‘फार्वर्डब्लाक् इत्येकां नवीनां सङ्घटनां संस्थाप्य स्वातन्त्र्यान्दोलन- कार्याणि आरब्धवान् तदा आङ्गलाः सुभाषचन्द्रबोसमहोदयं कारागारे बद्धवन्तः । यत्र कुत्रापि गमने निषेधं कृतवन्तः। तदा अत्यन्तं कौशलेन साधुवेषं धृत्वा नेताजी महोदयः पेषावरनगरं गत्वा ततः मास्कोमार्गतः जर्मनीदेशं गतवान् । महादण्डनायकेन हिट्लरमहोदयेन सह चर्चां कृत्वा सन्धिं कृतवन्तः । १९४१ तमे वर्षे अजादहिन्दफौजनामकं सैन्यं कृतवन्तः । मलया बर्मा सिङ्गपूरम् इत्यादिषु पूर्वएशियादेशेषु स्थितान् भारतीयान् आनीय एतत् सैन्यं निर्मितवन्तः । त्रिसहस्रजनाः सैनिकाः युद्धसन्नध्दाः आसन् । १९४२ तमे वर्षे भारतदेशे “ भारतं त्यजत (चले जाव) आन्दोलनं प्रवृत्तम् आसीत् । भारतदेशे स्थितान् आङ्गलान् तेषां विरोधिनां जर्मनजापानदेशीयानां साहाय्येन पराजेतुं सुभाषचन्द्रबोसं कार्यप्रवृत्तः अभवत् ।
महिलानां सेनाऽपि सुभाषचन्द्रबोसमहोदयेन कल्पिताऽसीत् । आङ्गलसर्वकारेण तु सुभाषचन्दरबोस- महोदयः कुत्रास्ति इति न ज्ञातमासीत् । अन्वेषणकार्यं प्रचलति स्म । १९४२ तमे वर्षे प्रवृत्ते आन्दोलने सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः नायकः भवतु इति भारतीयानाम् आशा आसीत् । भारतदेशे वासं कर्तु नेताजी अपि इष्टवान् आसीत् ।
जर्मनीदेशतः जापानदेशपर्यन्तं नौकायानेन सेनासहितः आगत्य, पूर्वभागतः भारतं प्रवेष्टुम् इच्छन् सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः जापानतः निर्गच्छन् आसीत् । तदा एव विमानापघाते सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः मृतः अभवत् इति भारते आङ्गलसर्वकारः घोषणाम् अकरोत् । स्वयं सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः टोकियोनगरतः वार्तालापं कृत्वा ‘अहं जीवामि’ इति सूचितवान् । अनन्तरम् १९४३ तमे वर्षे रासबिहारीबोसः।रासबिहारीबोसमहोदयेन। स्थापितस्य सवतन्त्रभारत- सङ्घस्य. नायको भूत्वा सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः भारतीयानां स्वातन्त्र्यप्रियानां नायकः ‘नेताजी’ इति प्रख्यातः।	एकवर्षाभ्यन्तरे दिल्लीनगरे [[लालकिला(रक्तदुर्गे)स्थले स्वतन्त्रभारतस्य त्रिवर्णध्वजः विराजेत् इति घोषणां कृत्वा सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः १९४३ तमे वर्षे अण्डमान् द्वीपं वशीकृतवान् । अग्रे भारतागमनम् इति सर्वेषां लक्ष्यमासीत् ।
सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः “भवन्तः रक्तं यच्छन्तु, अहं स्वातन्त्र्यं दापयामि’ इति घोषणां कृतवान् । युवजनाः स्वरक्तेन हस्ताक्षराणि दत्तवन्तः । १९४४ तमे वर्षे बर्मादेशे नेताजी सेना आसीत् (किन्तु अग्रे तस्य गमनम् असफलम् अभवत्) । द्वितीयविश्वयुद्धं समाप्तम् आसीत् । २२-८-१९४५ तमे दिनाङ्के टोकियो आकाशवाणीतः ह्रदयविद्रावकं वचनं श्रोतव्यम् अभवत् यत् “ श्रीसुभाषचन्द्रबोसमहोदयः विमानापघाते मरणं प्राप्तवान् “ इति ।
स्वमरणसमयेऽपि भारतस्य स्वातन्त्र्यमेव श्री सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य मनसि आसीत् । “शीघ्रमेव भारतदेशः स्वतन्त्रः भवति” इति । एषः सन्देशः एव सुभाषचन्द्रबोस महोदयस्य अन्तिमसन्देशः अभवत् । भारतदेशे सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य जयन्ती समये वीरयोधस्य समर्थदण्डनायकस्य सङ्घटकस्य स्मरणं कुर्वन्ति । देशप्रेमवर्धनार्थम् अनेककार्यक्रमाः आयोज्यन्ते । आधुनिकभारतीयानां श्री सुभाषचन्द्रबोसमहोदयः स्फूर्तिदायकः मार्गदर्शकः देशप्रेमिनेता इति प्रसिद्धः अस्ति । भारतसर्वकारेण भारतरत्नप्रशस्त्या श्री सुभाशचन्द्रबोसमहोदयः सत्कृतः आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आत्रेयी
आत्रेयी (Atreyi) अत्रिमहर्षेः पुत्री । पौराणिकव्यक्तिः अत्रिमहर्षिः अस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु, ब्रह्ममानसपुत्रेषु च अन्यतमः । एषः कठिनतपसा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् पुत्ररूपेण प्राप्तवान् । चन्द्रमदत्तात्रेयदूर्वासाः एव ते त्रिमूर्तिस्वरूपाः । अत्रिः कर्दपब्रह्मणः पुत्रीम् अनसूयाम् ऊढवान् । एतयोः पुत्री एव महासाध्वी आत्रेयी । एषा अपि माता इव पतिपारायणा, तपस्विनी, धर्मनिष्ठा च आसीत् । अग्निदेवस्य पुत्रेण अङ्गीरसेन सह एतस्याः विवाहः अभवत् ।
कठोरः अङ्गीरसः
तप्ताग्नौ जन्म प्राप्तवान् इत्यनेन एतस्य स्वभावः बहु उग्रः आसीत् । पत्न्या सह एषः बहु रूक्षतया व्यवहरति स्म । कठोरवचनैः तस्याः अपमाननं करोति स्म । तथापि आत्रेयी बहुधैर्येण पत्या सह कुटुम्बिनी आभवत् । एतयोः अनेकाः पुत्राः जाताः । तेषु आङ्गीरसः अन्यतमः । बालाः अपि मात्रा सह प्रेम्णा व्यवहरतु इति पितरं प्रार्थितवन्तः । किन्तु प्रयोजनं नाभवत् । महर्षिः कठोरस्वभावं न त्यक्तवान् ।
अग्निदेवानुग्रहः
अतीवदुःखेन कदाचित् आत्रेयी अग्निदेवम् एवं प्रार्थयति हे लोकप्रकाशकप्रभो भवतः द्वारा देवेभ्यः हविः प्राप्यते । भवान् जठराग्निरूपेण समस्तप्राणीनां पोषणं कुर्वन् अस्ति । सर्वेषां दोषाणां निर्मूलनकर्ता भवान् एव । भवतः चरणौ भक्त्या प्रणमामि । दोषरहितां मां भवतः पुत्रः तिरस्करोति । निन्द्यावचनेन दुःखं जनयति । कथञ्चित् भवान् तस्मै शान्तिं ददातु । एतद् श्रुत्वा अग्निदेवः वदति, पुत्रि भवत्याः पतिः तप्ताग्नौ जन्मप्राप्तवान् अस्ति इत्यनेन सः उग्रः अस्ति । सः यदा प्रज्वलाग्नौ तपः कर्तुम् आरप्स्यते तदा भवती नद्याः रूपं धृत्वा तम् आप्लावितं करोतु । तेन सः शान्तः भविष्यति । एतद् श्रुत्वा अत्रेयी आश्चर्यचकिता जाता । भोः श्वशुर अहं यानि कानि कष्टानि सोढुं शक्नोमि । किन्तु यथा तेन अग्निप्रवेशः न क्रियते तथा करोतु । तस्य ग्निप्रवेशं द्रष्टुम् अहं न शक्नोमि । तं रक्षतु इति प्रार्थयति । आश्वासयन् अग्निदेवः अवदत्  पुत्रि भयं मास्तु सः मम पुत्रः, अग्निज्वालाभिः तस्य किञ्चिदपि भयं नास्ति । ज्वालाः तं न दहन्ति । जलं तं न निमज्जयति । वायुना सः उड्डीतः न भवति । विश्वासयतु केनापि वस्तुना तस्य कष्टं न भवति । अतः भवती अग्निस्वरूपेण नद्याः रूपं धृत्वा तं शान्तं करोतु । भवतः उपस्थितौ अहं कथं अग्निरूपं धरामि ? भवान् तस्य मातापिता । एवं सति नदीरूपं धृत्वा तं मयि कथं धारणां करोमि ? एषः अधर्मः किल ? एतद् कार्यं तु केवलं माता कर्तुं शक्नोति । मत्सदृशी न । क्षम्यताम् इति नम्रतया प्रार्थयत् । भवती मम पुत्रस्य पुत्रेभ्यः जन्म दत्तवती अस्ति । अतः भवती मम स्वरूपभूता अभवत् । पुत्रवती पत्नी मातुः रूपं धरति इति शास्त्रेण उच्यते । भवती तस्मै अपि मातुः प्रतिरूपा इव अस्ति । अतः शङ्का मास्तु । मम आज्ञां पालयतु । इति अग्निः स्नुषाम् उपादिशत्।
शान्तः पतिः ब्रह्मवादिनी पत्नी
महर्षिः अङ्गीरसः प्रज्वलिताग्नौ उपविश्य तपः आरब्धवान् । आत्रेयी नद्याः रूपं धृत्वा पतिम् आप्लाव्य प्रशान्तं कृतवती । तादृश्यां नद्यां निमज्ज्य, उत्थाय अङ्गीरसमहर्षेः स्वभावः प्रशान्तः अभवत् । तस्य उग्रस्वभावस्य परिवर्तनम् अभवत् । आत्रेय्याः नदीरूपं परुषी नाम्ना प्रख्यातः अस्ति । एषा परुषीनदी यत्र गङ्गानद्या मिलति तत् स्थानं परमपवित्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गमस्थाने पुरुषाः स्नानतर्पणं च कुर्वन्ति चेत् ते समस्तपापैः मुक्ताः भवन्ति इति विश्वासः अस्ति । पत्न्याः साहसम् इष्ट्वा अङ्गीरसः ताम् अनुगृहीतवान् । परिणामेन सा केषाञ्चन वेदमन्त्राणां द्रष्टारा जाता । ब्रह्मवादिनी अपि जाता ।
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१२८०
१२८० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२८० १२८० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३१७
३१७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
हरिद्वारम्
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति हरिद्वारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हरिद्वारनगरम् । हरिद्वारम् भारतदेशे विद्यमानं किञ्चित् सुप्रसिद्धं तीर्थस्थलम् अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम माया इत्यपि आसीत् । इदं नगरम् उत्तराञ्चलराज्ये गङ्गातीरे वर्तते ।
३१७
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३१७ ३१७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हरिद्वारम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:उत्तराखण्डस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अलकनन्दानदी
एषा गङ्गया: एका सहायकनदी अस्ति |
अलकनन्दा वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:उत्तराखण्डराज्यस्य नद्यः
कुट्रालम् (spa of south)
एतत् रम्यं जलपातस्थलमस्ति । अत्र १६७ पादोन्नतप्रदेशात् जलं पतति । अस्य १५०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । अत्र स्नानकरणेन रोगाः निवारिताः भवन्ति इति ईस्ट इण्डिया कम्पनीद्वारा १८११तमे वर्षे वैद्याः जलं परिशील्य सम्यक् संशोधनं कृत्वा उक्तवन्तः सन्ति । अस्मिन् जले २००० विधाः औषधीयगुणाः सन्ति इति डा वैट, डा क्याडवेल्लमहोदयौ प्रकटितवन्तौ स्तः । एतत् जलं सन्धिवातचर्मरोगाणां सिद्धौषधम् इति च प्रसिद्धिः अस्ति । बहवः अत्र तैलाभ्यञ्जनस्नानाय आगच्छन्ति स्नानाय उत्तमा अनुकूलता अस्ति । अत्रैव ‘फैव फाल्स्’ इति सुन्दरः जलपातः अस्ति । एतादृशं जलं बेल्जियम्प्रदेशे, न्यूयार्क् प्रदेशे स्थिते सरटोगप्रदेशे च द्रष्टुं शक्यते । अस्य जलस्य वाटर् आफ् लैफ् (जीवजलम्) इति नाम आगतम् अस्ति । एतत् जलं प्रपञ्चे एव अत्युत्तमम् इति कथयन्ति । जूनमासतः सप्टम्बर् पर्यन्तम् अत्रागमनार्थम् उत्तमः कालः अस्ति ।
मार्गः
ट्यूटीकारन् विमाननिस्थानतः ८६ .कि.मी भूमार्गः –तेङ्कासी समीपे विद्यमानं रेलस्थानकम् । मधुरैतः १६० कि.मी, कन्याकुमारीतः १३५ कि.मी तिन्नुवेल्लीतः ५० कि.मी ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लोकसभाध्यक्षः
लोकसभाध्यक्षः (Speaker of the Lok Sabha, भारत् के लोकसभा अध्यक्ष्) लोकसभायाः त्रिषु स्तम्भेषु अन्यतमः (लोकसभाध्यक्षः, बहुमतप्राप्तप्रक्षः, विपक्षः च लोकसभायाः त्रिस्तम्भाः भवन्ति) । लोकसभाध्यक्षः लोकसभायाः सदस्येषु अन्यतमः भवति । लोकसभायाः कार्यं सुचारुरीत्या चालयितुं लोकसभायाः सदस्याः निर्वाचनप्रक्रियया लोकसभाध्यक्षस्य चयनं कुर्वन्ति । विधानमण्डले विधेयकनिर्माणस्य महत्त्वपूर्णं दायित्वं विधायिकायाः सदस्यानाम् अस्ति । विधेयकस्य विषये चर्चां कुर्वन्तः सदस्याः वाद-विवादं कुर्वन्ति इति स्वाभाविकम् एव, आवश्यकं च । परन्तु वाद-विवादस्य नियमनस्य अपि आवश्यकता भवति । अतः अध्यक्षः सदस्येषु यस्मिन् विषये वादः भवन् अस्ति, तस्मिन् विषये निष्पक्षतया निर्णयं स्वीकरोति । न्यायपालिकायाः निष्पक्षतायाः यथा माहत्म्यं वर्तते, तथैव लोकसभायां निष्पक्षतायाः माहत्म्यं वर्तते । यतो हि लोकसभाध्यक्षस्य पक्षपातपूर्णः व्यवहारः लोकतन्त्रस्य उपरि साक्षात् प्रहारः भवति । अतः पक्षनैष्ठिकस्य लोकसभाध्यक्षस्य अपेक्षया देशनिष्ठस्य लोकसभाध्यक्षस्य चयनम् आवश्यकं भवति । लोकसभाध्यक्षस्य अनुपस्थितौ उपाध्यक्षः लोकसभाध्यक्षस्य प्रतिनिधित्वं करोति । तयोः उभयोः अनुपस्थितौ संसदा निर्मिता एका सभापतितालिका सदनस्य कार्यभारं वहति ।
नियुक्तिः
भारतीयसंविधानस्य ९३ अनुच्छेदानुसारं लोकसभायाः सदस्याः लोकसभासदस्येषु एव क्रमेण अध्यक्षम्, उपाध्यक्षं च चिन्वन्ति । लोकसभायाः रचनयाः काले, अध्यक्षपदस्य उत उपाध्यक्षपदस्य रिक्ततायां सत्यां निर्वाचनं भवति । बहुमतेन उत सर्वसम्मत्या यः अध्यक्षः चितः, सः लोकसभाध्यक्षत्वेन दायित्वं वहते ।
अध्यक्षविरुद्धम् अविश्वासः
लोकसभायाम् अध्यक्षस्य भूमिका निष्पक्षा भवेत् इति संविधाने मुहुर्मुहुः उल्लिखितम् अस्ति । अतः लोकसभाध्यक्षः स्वशपथग्रहणकाले निष्पक्षतायाः बलपूर्वकाचरणस्य सङ्कल्पं करोति । यः अध्यक्षः देशाय अविचिन्त्य स्वपक्षस्य हितं चिन्तयति, तस्य विरोधस्याधिकारः संसद्सदस्यानां प्राथमिकाधिकारः भवति । लोकसभाध्यक्षस्य व्यवहारेण, निर्णयेभ्यः, वचनेन च यदि पक्षपातस्य अनुभूतिः भवति, तर्हि सदस्याः अध्यक्षविरुद्धं पदच्युतप्रस्तावं कर्तुं प्रभवन्ति । ततः अध्यक्षस्य विरुद्धं ये आक्षेपाः भवन्ति, तेषां सदने चर्चा भवति । अध्यक्षस्य विषये पक्षपातस्य आक्षेपे सिद्धे सति राष्ट्रपतिः तं पदच्युतं करोति ।
प्रशानिकदायित्वम्
लोकसभाध्यक्षः सदनस्य प्रश्न-सङ्कल्प-प्रस्ताव-विधेयकादीनां चयनं करोति । एतेषां चयनस्य अन्तिमनिर्णयः लोकसभाध्यक्षस्य एव भवति । पूर्वाध्यक्षानां परम्परायाः, लोकसभायाः नियमानां च ध्यानं कृत्वा लोकसभाध्यक्षः उक्तदायित्वस्य वहनं करोति । लोकसभाध्यक्षः सदनसदस्यान्, सर्वकारिसदस्यान् च सदने चर्चां कर्तुम् उत तथ्यानाम् उपस्थापनार्थम् आह्वयति । प्रस्थापितस्य विषयस्य गहनतया अध्ययनं कृत्वा एव लोकसभाध्यक्षः स्वनिर्णयान् करोति । सदनसदस्याः लोकसभाध्यक्षस्य निर्णयं पुनर्विचाराय प्रतिप्रस्तावितुं शक्नुवन्ति । परन्तु लोकसभाध्यक्षः यदि निर्णयं परिवर्तितुं नेच्छति, तर्हि सदनसदस्याः तस्य विरोधं कर्तुं न शक्नुवन्ति । स्वनिर्णयस्य पृष्ठे यत् किमपि कारणम् अस्ति, तत् कारणं सदनसदस्यानां सम्मुखम् उपस्थापयितुं लोकसभाध्यक्षः बाध्यः न भवति ।
कार्यपालकदायित्वम्
सदनस्य निर्णयानां सूचनाम् अध्यक्षः एव सर्वेभ्यः अधिकारिभ्यः यच्छति । तया सूचनया सह सः नियमानां कार्यान्विततायाः आग्रहं करोति । सदनयोः मध्ये विधेयकानाम् आदानप्रदानं, सूचनानाम् आदानप्रदानं च अध्यक्षस्य माध्यमेन भवति । विधेयके सिद्धे सति लोकसभाध्यक्षः स्वहस्ताक्षरं कृत्वा राष्ट्रपतेः कार्यालयं विधेयकं प्रेषयति । सः कार्यपालकत्वेन स्वस्य दायित्वं विनयेन वहति ।
सदने नियमसम्बद्धं, व्यवस्थासम्बद्धं दायित्वम्
सदने भाषणं कर्तुं सदनसदस्यस्य आह्वानं लोकसभाध्यः करोति । तस्मै सदस्याय कियान् समयः दातव्यः इत्यस्य निर्णयम् अपि लोकसभाध्यः करोति । कोऽपि सदस्यः यदि अयोग्यानां शब्दानां प्रयोगं स्वभाषणे करोति, तर्हि लोकसभाध्यक्षः तं सदस्यं बलपूर्वकं स्वनिवेदनं प्रतिनेतुं बाध्यं करोति । यत् निवेदनं लोकसभाध्यक्षेण अयोग्यं निर्धारितं, तत् संसदः कार्यवाहिका-तः निष्कासितुं लोकसभाध्यक्षः समर्थः । लोकसभाध्यक्षः यान् अंशान् अयोग्यम् उक्त्वा निष्कासयति, तेषां अंशानां मुद्रणं कोऽपि कर्तुं न प्रभवति । लोकसभाध्यक्षः अनुचिताचरणकर्त्रे सदस्याय सदनात् अमुकसमयं यावत् निष्कासितुं, प्रतिबन्धितुं च शक्नोति ।
सदनसदस्येभ्यः सूचनादानम्
लोकसभाध्यक्षः यदा सदने भाषणं करोति, तदा तस्य भाषणं सर्वे सदस्याः ध्यानेन शृण्वन्ति । यदि कोऽपि सदस्यः अध्यक्षस्य भाषणकाले किमपि वदति, तर्हि सः दण्डार्हः भवति । अतः यदा कदापि लोकसभाध्यक्षः स्वभाषणाय सज्जः भवति, तस्मात् पुरा एव सर्वे सदस्याः स्वस्थाने उपविशन्ति ।
उपाध्यक्षः
भारतीयसंविधानस्य ९३ तमे अनुच्छेदे उपाध्यक्षस्य विषये अपि उल्लिखितम् अस्ति । तस्यानुच्छेदानुसारम् उपाध्यक्षः अध्यक्षस्यानुपस्थितौ सदनस्य अध्यक्षतां करोति । उपाध्यक्षस्य नियुक्तिः, पदच्युतिः अध्यक्षस्य पदच्युतिवदेव भवति । पक्षपातस्य आक्षेपे सिद्धे सति तस्य पदच्युतिः भवति । उपाध्यक्षः यदि कस्यांश्चित् समित्यां सदस्यः भवति, तर्हि सः स्वतः एव तस्याः समितेः अध्यक्षः भवति । उपाध्यक्षस्य चयनं निर्वाचनमाध्यमेन भवति ।
अध्यक्षस्य कार्यभाराधिक्यत्वात् उपाध्यक्षः सदनस्य कार्यं करोति । यथा अध्यक्षस्य पार्श्वे विधेयकसम्बद्धाः अधिकाराः सन्ति, तथैव उपाध्यक्षस्य पार्श्वे अपि भवन्ति । परन्तु उपाध्यक्षस्य निर्णयेन यदि अध्यक्षः सन्तुष्टः न भवति, तर्हि अध्यक्षः तं निर्णयं परिवर्तयितुं शक्नोति । कुत्रचित् उपाध्यक्षः अन्तिमनिर्णयम् अकृत्वा अध्यक्षस्य मतस्य प्रतीक्षां करोति ।
उपाध्यक्षः यदा अध्यक्षत्वेन कार्यं न करोति, तदा सः सदनस्य चर्चायां भागं वोढुं, मतदानं कर्तुं च प्रभवति । परन्तु यदा सः अध्यक्षत्वेन कार्यं करोति, तदा तेन निर्णयात्मकस्य भूमिका ऊह्या एव । उपाध्यक्षः स्वदलस्य कार्याणि अपि कर्तुं प्रभवति । परन्तु एतावता न केनापि उपाध्यक्षेण स्वदलस्य कार्येण सह उपाध्यक्षत्वेन कार्यं कृतम् । सर्वे पक्षात् भिन्नम् उपाध्यक्षत्वेनैव स्वदायित्वम् अवहन् ।
सभापतितालिका
लोकसभाध्यक्षः, उपाध्यक्षः च यदा अनुपस्थितौ भवतः, तदा सदनस्य कार्यं सभापतितालिका वहति । एतस्याः सभापतितालिकायाः रचना निर्वाचनमाध्यमेन सदनसदस्यानां मतेन भवति ।
लोकसभाध्यक्षाणां चित्रवीथिका
<!-- अत्र दोषः आसीत् । अतः मया गुहितम् । कृपया समीकरोतु ।
-->
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
लोकसभाध्यक्षस्य जालस्थानम्
लोकसभाध्यक्षानां वृत्तान्तम्
मतम्
मतम् जनानाम् राजनीतेः अध्यात्मिकस्य मतं अस्ति।
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चेरापूञ्जी
चेरापूँजी भारतदेशे विद्यमानं किञ्चन नागरम् अस्ति ।
अहमदनगरमण्डलम्
अहमदनगरमण्डलं (अहमदनगर जिल्हा, Ahmednagar District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अहमदनगर इत्येतन्नगरम् । अस्मिन् मण्डले शिर्डी नामकं प्रसिद्धं साई-बाबा समाधिस्थलम् अस्ति |
चेरापूञ्जी
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:मेघलयस्य प्रमुखनगराणि‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अहमदनगरमण्डलम्
भौगोलिकम्
अहमदनगरमण्डलस्य विस्तारः १७,०४८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । क्षेत्रफलदृष्ट्या मण्डलमिदं महाराष्ट्रराज्ये प्रथमस्थाने विद्यते । मण्डलमिदं महाराष्ट्रराज्यस्य मध्यभागे वर्तते । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बीडमण्डलम्, उस्मानाबादमण्डलं च, पश्चिमदिशि पुणेमण्डलं, ठाणेमण्डलं च, उत्तरदिशि नाशिकमण्डलम्, औरङ्गाबादमण्डलं च, दक्षिणदिशि सोलापुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५०१.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । मण्डलेऽस्मिन् उष्ण-शुष्कवातावरम् भवति । अत्र प्रवहन्त्यः मुख्याः नद्यः गोदावरी, भीमा, सीना, मुळा, प्रवरा च सन्ति । अकोला-सङ्गमनेर-उपमण्डलयोः सह्याद्रि-पर्वतावलिः वर्तते ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्
मण्डलेऽस्मिन् प्रचलन्ती अगस्त्य-ऋषेः यात्रा प्रसिद्धा । पाथर्डी उपमण्डले पाण्डवकालीनाः अवशेषाः सन्ति इति जनानाम् अभिप्रायः । रामायणे घटिता जटायु-कथा अपि अत्रस्थपर्वतावलिसम्बद्धा इति कथ्यते । मण्डलस्य अस्य इतिहासः इ. स. पू. २४० तमशतकात् उपलभ्यते । तदा सम्राट्-अशोकस्य आधिपत्यमत्रासीत् । अनन्तरम् आन्ध्रभृत्य-राष्ट्रकूट-चालुक्य-देवगिरी-यादवराजानाम् आधिपत्यम् अत्रासीत् । अनन्तरम् अल्लाउद्दिनखिल्जी-मुहम्मद तुघलक्-बहमनी-मलिक अहमद-अहमद निझाम-बऱ्हाण-बहादुर शाह-हुसेन निजाम शाह-अहमद इत्येतेषां मुघलराजानाम् आधिपत्यमासीत् अत्र । मुघलराजा अहमद निजाम शाह(१४४९) इत्यस्य नामानुसारम् अस्य मण्डलस्य नाम अहमदनगरम् इति अभवत् । बाजीराव-पेशवे इत्यनेन पेशवे आधिपत्यमपि अत्र स्थापितम् । अनन्तरं मराठा-अधिपतिषु युद्धान् कारयित्वा आङ्ग्लैः स्वाधिपत्ये अयं परिसरः गृहीतः । आङ्ग्लाधिपत्ये त्रिम्बकराव डेङ्गळे इत्यस्य नेतृत्वे जनसामान्यैः आङ्ग्लाधिपत्य-विरुद्धम् आन्दोलनं कृतम् । परम् आन्दोलनस्य उन्मूलनं कृत्वा १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् आङ्ग्लाः प्रशासनं कृतवन्तः अत्र । १५ शतके अस्य परिसरस्य समृद्ध्या अस्य तुलना बगदाद, कैरो इत्येताभ्यां नगराभ्यां सह भवति स्म । तादृग्समृद्धः आसीत् अयं परिसरः । १९४२ तमे वर्षे 'चले जाओ' आन्दोलनार्थं सरदार वल्लभभाई पटेल, पण्डित नेहरू, मौलाना आजाद, पी.सी.घोष इत्येतेषां कारावासः अहमदनगरदुर्गे अभवत् । पण्डित नेहरू इत्यनेन 'डिस्कवरी ओफ इण्डिया', डा.पी.सी.घोष इत्यनेन 'हिस्ट्री ओफ एन्शिएन्ट् इण्डिया' इति पुस्तकम् अत्रैव लिखितम् ।
जनसङ्ख्या
अहमदनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४५,४३,१५९ अस्ति । अस्मिन् २३,४२,८२५ पुरुषाः, २२,००,३३४ महिलाः च निवसन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २६६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २६६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.४४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७९.०५% अस्ति ।
कृषिः उद्यमाश्च
आमहाराष्ट्रं यथा 'खरीप'(kharif), 'रब्बी'(rabi) इति द्विप्रकारका(वर्षे द्विवारं, ऋतुमनुसृत्य) सस्योत्पादनपद्धतिः अस्ति, तथैव अत्रापि । इक्षुः अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनम् । इक्षोः उत्पादने मण्डलमिदं अग्रगण्यम् अस्ति । यवनालः(ज्वारी), कार्पासः, तण्डुलः, 'बाजरी', 'तूर', माषः, कलायः, तमाखुः, कदलीफलम्, भूमिजम्बुकफलम्(sweet lime), द्राक्षाफलानि, जम्बीरम् इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य अन्यानि सस्योत्पादनानि सन्ति । पर्वतीयवनेषु शाकोटकवृक्षाः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् शर्करा-उद्यमः, वस्त्रोद्यमः, खाद्यतैलनिर्माणोद्यमः, गुडनिर्माणोद्यमः, आयुर्वेदीय-ओषधनिर्माणोद्यमः, केचन अभियान्त्रिकी-उद्यमः च अत्र प्रचलति । श्रीरामपुर, कोपरगाव च शर्करा-उत्पादनस्य केन्द्रम् अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ अकोला २ जामखेड ३ कर्जत ४ कोपरगाव ५ अहमदनगर ६ नेवासे ७ पारनेर ८ पाथर्डि ९ राहता १० राहुरी ११ सङ्गमनेर १२ शेवगाव १३ श्रिगोन्दा १४ श्रीरामपुर
लोकजीवनम्
मण्डलेऽस्मिन् अहमदनगर, कोपरगाव, श्रीरामपुर, सङ्गमनेर, वारी इत्येतेषु नगरेषु उद्यमानां केन्द्रीकरणम् अस्ति । तत्र औद्योगिकरणस्य परिणामाः दृश्यन्ते । अत्र जनानाम् आधुनिकजीवनपद्धतिः दृश्यते । मण्डलस्य पर्वतप्रदेशे 'महादेव कोळी', 'भिल्ल', 'ठाकूर', 'पारधी' इत्येताः जनजातयः निवसन्ति । तेषां विशिष्टा संस्कृतिः अस्ति । इदानीं मण्डलेऽस्मिन् शैक्षणिकसुविधाः वर्धमानाः सन्ति तथा प्रगतिः अपि । राहुरी उपमण्डलं शैक्षणिकसुविधायै महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अहमदनगरमण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
पायिण्ट् क्यालिमर्
तमिळ्नाडुराज्ये नागपट्टणं समीपे एतत् स्थानमस्ति । पाकजलसन्धेः उत्तरभागे एतदस्ति । अत्र बहुविधाः पक्षिणः वसन्ति । २०-३० सहस्रमितानां फ्लेमिङ्गो पक्षिणां वासः अत्रास्ति । मार्गः- तञ्जावूरुतः १२० कि.मी ।
अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
अनुभूतः प्रमाणादिभिः ज्ञातः यो विषयः घटादिः, तस्य असम्प्रमोषः (नञ् + सम् +प्र+/मुष् + घञ्) = अनपह्नवः, अविकला उपस्थितिः।
अनुभूतविषयाणां ( चित्ते ) उपस्थितिः ( अलोपः ) 'स्मृति'-नामिका वृत्तिः भवति।
(Memory is when the perceived (अनुभूत) objects do not slip away and through impressions come back to consciousness.)
सूत्रार्थः
Recollection or memory (स्मृतिः) is mental modification caused by the inner reproducing of a previous impression of an object, but without adding any other characteristics from other sources.
व्यासभाष्यम्
किं प्रत्ययस्य चित्तं स्मरत्याहोस्विद्विषयस्येति ? ग्राह्योपरक्तः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासस्तथाजातीयकं संस्कारमारभते । स संस्कारः स्वव्यञ्जकाञ्जनस्तदाकारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिं जनयति । तत्र ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिः, ग्राह्याकारपूर्वा स्मृतिः । सा च द्वयी—भावितस्मर्तव्या चाभावितस्मर्तव्या च । स्वप्ने भावितस्मर्तव्या, जाग्रत्समये त्वभावितस्मर्तव्येति । सर्वाश्चैताः स्मृतयः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनामनुभवात्प्रभवन्ति । सर्वाश्चैता वृत्तयः सुखदुःखमोहात्मिकाः । सुखदुःखमोहाश्च क्लेशेषु व्याख्येयाः । सुखानुशयी रागः, दुःखानुशयी द्वेषः, मोहः, पुनरविद्येति । एताः सर्वाः वृत्तयो निरोद्धव्याः । आसां निरोधे सम्प्रज्ञातो वा समाधिर्भवत्यसम्प्रज्ञातो वा ॥११॥
भावार्थः
ग्राह्यविषयात् उपरक्तः, ग्राह्यविषयश्च, तस्य ज्ञानं च उभयोः भास्यमानः विषयानुभवः तादृश्यस्य संस्कारस्य एव आरम्भं करोति। स्वस्य अभिव्यञ्जकात् उद्बुद्धः सः संस्कारः विषयस्य, अनुभवस्य च उभयात्मिकां स्मृतिम् उत्पादयति। तत्र ज्ञानाकारप्रधानः अंशः तु (ज्ञानस्य) अनुभवः एव भवति, एवञ्च अनुभूत-विषयाकारप्रधानः अंशः ( शुद्ध-)स्मृतिः भवति। स्मृतिः द्विधा भवति।
1) कल्पित-स्मृतिविषययुक्ता
2) यथार्थस्मृतिविषययुक्ता
स्वप्ने कल्पितस्मृतिविषययुक्ता, जाग्रत्काले च यथार्थस्मृतिविषययुक्ता स्मृतिः भवति। उभयप्रकारक-स्मृती प्रमाणस्य, विपर्ययस्य, विकल्पस्य, निद्रायाः, स्मृतेः च अनुभवेन एव भवति। एताः सर्वाः वृत्तयः सुखदुःखमोहात्मक्यः एव भवन्ति। सुखस्य, दुःखस्य, मोहस्य च व्याख्यानं क्लेशानां प्रसङ्गे (विस्तारेण) भवेत्। सूखस्य अनुगामी रागः भवति, दु:खानुवर्ती द्वेषः भवति, मोहः तु अविद्या एव अस्ति। एतासां सर्वासां वृत्तीनां निरोधः करणीयः भवति। एतां ( सर्वासां ) वृत्तीनां निरोधे सत्येव सम्प्रज्ञातः उत असम्प्रज्ञातः समाधिः ( सिद्धः ) भवति ॥ ११ ॥
'प्रमाणादिभिरनुभूते विषये योऽसम्प्रमोषः अस्तेयः सा स्मृतिः' ।'
अनुभूतविषयाणाम् अचौर्यम् अर्थात् बुद्धितः अलोपः 'स्मृतिः' कथ्यते। फलतः चित्ते अनुभूतविषयाणाम् उपस्थितिः एव 'स्मृतिः' उच्यते॥ ११ ॥
विशेषावबोधः
अत्र समस्या अस्ति यत्, अनुभूतविषयस्य चित्ते, या उपस्थितिः भवति, तत्र 'विषय'स्य उपस्थितिः भवति? अथवा ( विषयस्य) 'अनुभव'स्य ? यथा -- ( अनुभूतस्य ) 'घट'स्य स्मृतिः भवति उत घटस्य यः अनुभवः जातः, तस्य 'अनुभव'स्य स्मृतिः भवति?
उक्तायाः शङ्कायाः समाधानाय भाष्यकारः आरम्भे एव कथयति यत् - प्रत्ययस्य चित्तं स्मरत्याहोस्विद्विषयस्येति इति।
स्मृतेः प्रक्रिया
किं स्मृतिकाले चित्तं विगतस्य ( 'पूर्वं मम घटादीनाम् अनुभवः जातः आसीत्' - इति रूपस्य) अनुभवस्य स्मरणं करोति अथवा ( येषाम् अनुभवः जातः आसीत्, तेषां ) घटादीनां स्मरणं करोति?
ग्राह्योपरक्तः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासस्तथाजातीयकं संस्कारमारभते।
अनुभवकाले ग्राह्यविषयेभ्यः ( घटादिभ्यः ) उपरक्तम् (मानुषान्यतरपीडायुक्तम् - influenced or affected by) उत उपरजितम् एव ज्ञानं भवति। अतः घटाद्यनुभवरूपः ग्राह्यविषयः 'घटादिः' एवञ्च ग्रहणात्मकः 'अनुभवः' इत्येतयोः आकारे भासते, स्वस्य च विषयाकारतायाः, अनुभवाकारतायाः च ( अर्थात् ग्राह्य-ग्रहणयोः रूपेण जातत्वात्) कारणेन। तथाजातीयकम् - स्वप्रकारकाणाम् उत तत्सदृशानाम् एव संस्काराणां निर्माणं करोति, यतः 'सांख्ययोग'स्य अनुसारं, यत् वस्तु स्वयं यथा अस्ति, सा तथैव कार्यम् उत्पादितुं शक्नोति। उक्तञ्च -  'शक्तस्य शक्यकरणात् ।' 'न्यायवैशेषिक'-सिद्धान्तयोः अपि ‘कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्ते' – एषा चर्चा एव प्राप्यते। (आरभते--जनयति, उत्पादयति।)
स संस्कारः स्वव्यञ्जकाञ्जनस्तदाकारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिं जनयति -
घटादिविषयाणाम् अनुभवात् उत्पन्नाः ये संस्काराः भवन्ति, ते एव अग्रे स्मृतिम् उत्पादयन्ति। यतो हि एते संस्काराः अपि  'ग्राह्यग्रहणोभयाकार'-रूपेण निर्मिताः सन्ति, अत एव एते संस्काराः "विषय'स्य, 'अनुभव'स्य च उभयोः आकारयुक्तानां (तत्स्वरूपानां) स्मृतीनाम् उत्पादनं कुर्वन्ति किम्? यतः ते  'स्वव्यञ्जकाञ्जनाः' भवन्ति। स्वव्यञ्जकाञ्जनः - स्वस्य व्यञ्जकैः उत उद्बोधकैः अञ्जनाः उत अभिव्यक्ताः भवन्ति, येन सः स्वव्यञ्जकाञ्जनः भवति । स्वस्य उद्बोधक-कारण-द्वारा अभिव्यक्ताः जाताः संस्काराः। स्वस्य व्यञ्जकः उद्बोधक इति स्वव्यञ्जकस्तेन अञ्जनम्, अभिव्यक्तिः (उद्बोधः = स्मृत्युपस्थापने सामर्थ्यम्) यस्यासौ तथोक्तः स्वव्यञ्जकाञ्जनः । 'स्वस्य व्यञ्जकेनोद्बोधकेन ( कारणेन ) अञ्जनं व्यक्तीभवनं यस्य तादृशः' ।'
'व्यञ्जकम् उद्बोधकम् अञ्जनं फलाभिमुखीकरणं यस्येत्यर्थ.' ।
विज्ञानभिक्षुः 'स्वव्यञ्जकाञ्जनः'-पदं संस्काराणां सार्वकालिकं विशेषणं न स्वीकृत्य स्थितिविशेषे विशेषणत्वेन स्वीकरोति। तस्यानुसारम् एतस्य अर्थः एवं भवति, यथा -
'स्वाभिव्यञ्जकेन कालादिना अभिव्यक्तो भवति तदा, तदाकारां स्वसमानाकारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां तदुभयविर्षायणी स्मृतिः जनयतीत्यर्थः'।
उभय-प्रकारकौ अर्थौ एनं विषयं स्वीकुर्वतः यत्, उद्बोधकद्वारा उत अभिव्यञ्जकद्वारा अभिव्यक्ताः उत भविष्यमाणाः 'संस्काराः' स्मृतिं जनयन्ति इति। तदाकारामेव — तदाकारा स्मृतिः एव। अर्थात् ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिम् – ग्राह्याकारः, ग्रहणाकारः इत्योतयोः अर्थः अस्ति यत्, अनुभूतविषयस्य, अनुभवस्य च इत्येतयोः आकारस्य स्मृतिं जनयति/ उत्पादयति। एवं प्रकारेण उभयाकारानुभवजन्येभ्यः, उभयाकारेभ्यः च संस्कारेभ्यः उभयाकारात्मिका स्मृतिः एव उत्पद्यते।
तत्र ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिः - तस्याम् उभयाकारस्मृतौ अनुभवाकारप्रधानः अंशः तु बुद्धिः अर्थात् 'अनुभवः' भवति, स्मृतिः न; यतः एतस्मिन् अंशे तु पूर्वं जातस्य अनुभवस्य अननुभूतपूर्वः (अर्थात् प्रथमवारस्य) अनुभवः जायमानः अस्ति। अत्र स्मृतिकाले जायमानस्य ज्ञानस्य विषयः 'अनुभवः' अस्ति, यः एतस्मात् स्मृतिकालात् पूर्वं यावत् अनधिगतः (अज्ञातः) एव आसीत्। अत एव एतस्मिन् अंशे तु अनधिगतार्थस्य (अज्ञातार्थस्य) एव ज्ञानं भवति। अत एव एषा 'स्मृतिः' न भवति।
ग्राह्याकारपूर्वा स्मृतिः — ग्राह्यस्य अनुभूतविषयस्य आकारः घटादेः रूपं पूर्वप्रधानं यस्याः सा।
या घटादिविषयानाम् आकारस्य प्राधान्ययुक्तः अंशः अस्ति, सः अंशः एव शुद्धा 'स्मृतिः' भवति।  'स्मृतिस्तु ग्राह्याकार-विशेष्यिका भवति ‘स घट' इत्येव स्मरणात्। घटादिविषयाः पूर्वमेव अनुभवकाले अनुभूताः भवन्ति। या एतेषां विषयाणां वृत्तिः जाता, सा वृत्तिः  पूर्वाधिगतार्थ स्य वृतिः जाता, अत एव एषा 'स्मृतिः' जाता। एवं प्रकारेण 'वास्तविकस्मृतिः' अनुभूतविषयाणां भवति, विषयानुभवस्य न — इति निश्चितं भवति। सा च द्वयी - सा स्मृतिः द्विधा विभज्यते।
स्मृतेः प्रकारौ
१. भावितस्मर्तव्या (Imaginary) - कल्पितः स्मर्तव्यो यस्याः सा तथोक्ता। कल्पिता (स्मरणीया) विषययुक्ता स्मृतिः । यस्याः स्मृतेः विषयः कल्पितः उत अयथार्थः भवति, सा  'भावितस्मर्तव्यास्मृतिः' उच्यते। स्वप्ने भावितस्मर्तव्या, जाग्रत्समये तु अभावितस्मर्तव्या इति - स्वप्नावस्थायां भावितस्मर्तव्यास्मृतिः भवति, यतः स्वप्नकाले वस्तूनां यथार्था स्मृतिः न भवति। घटनानां, वस्तूनां च अन्वितिः (following after) स्वप्नेषु यथाभूता उत यथार्था न भवति। अन्वितेः अन्वयने ((अनु + अय् + ल्युट्) संयोगे) महती विसङ्गतिः भवति। कुत्रचित् ज्ञातं वस्तु कस्मिन्नपि भिन्ने परिप्रेक्ष्ये, भिन्ने घटनाक्रमे च मिश्रितम् अस्ति इति स्मृतिः भवति। एतत् याथातथ्यस्य परिवर्तनं तु मनसः उद्भावना एव वक्तुं शक्यते। अत एव स्वप्नकालस्य स्मृतिः  'भावितस्मर्तव्या' उच्यते।
२. अभावितस्मर्तव्या (Real) - अभावितः अकल्पितः पारमार्थिकः यथार्थः स्मर्तव्यः यस्याः सा तथोक्ता। यथार्थ-(स्मरणीय-)विषययुक्ता स्मृतिः । यस्याः स्मृतेः विषयः अकल्पितः उत सद्भूतः भवति, सा स्मृतिः 'अभावितस्मर्तव्यास्मृतिः' उच्यते। जागरणकालस्य स्मृतौ यत् वस्तु यथानभूतं भवति, तस्य तस्मिन्नेव क्रमे, तस्मन्नेव परिप्रेक्ष्ये स्मरणं भवति। अत एव जागरणकालस्य स्मृतिः  'अभावितस्मर्तव्या' उच्यते।
स्मृतेः उत्पत्तिस्रोतांसि
स्मृतयः सर्वप्रकारस्य अनुभवेभ्यः उत्पन्नाः भवन्ति। प्रमाणरूपानुभवः, विपर्ययरूपानुभवः, विकल्परूपानुभवः, निद्रारूपानुभवः, स्मृतिरूपानुभवः च - एतेषां सर्वेषाम् अनुभवानां स्मृतिः भवति। यथा — अस्माकं मनसि कस्यचित् जनस्य स्मरणं भवति स्म इत्येतस्य स्मृत्यात्मकस्य अनुभवसस्य स्मृतिः भवति। सर्वाश्चैता वृत्तयः सुखदुःखमोहात्मिकाः - एताः सर्वाः अपि वृत्तयः ( प्रमाण-विपर्यय-विकल्प-निद्रा-स्मृतयः) बुद्धेः (चित्तस्य) त्रिगुणात्मकतायाः कारणेन सुखात्मिकाः (सत्त्वत्वात्), दुःखात्मिकाः (तमस्त्वात्), मोहात्मिकाः (रजस्त्वात्) च त्रिप्रकारकाः भवितुम् अर्हन्ति। सुखदुःखमोहाश्च क्लेशेषु व्याख्येयाः - एतेषां सुख-दुःख-मोहानां व्याख्यानं (पञ्च)क्लेशानां प्रसङ्गे विस्तारेण करिष्यते। सुखानुशयी रागः, दुःखानुशयी द्वेषः, मोहः पुनरविद्येति - सुखस्य अनुगमनकर्ता क्लेशः 'रागः' उच्यते। अनुशयी - अनुशयितुं शीलमस्येति (अनु+Vशी+णिनिः ) अर्थात् अनुसरणकरणं यस्य शीलम् अस्ति, यः सर्वदा अनुसरणं करोति इति।
विशेषम्
• अनुभव = experienced
• विषयः = objects of experience, impressions
• असम्प्रमोषः = not being stolen, not being lost, not having addition
सम्प्रमोषः इत्युक्तेः नाशः, असम्प्रमोषः इत्युक्ते अलोपः/अनाशः/उपस्थितिः/योजनस्य(addition) अभावः।
• स्मृतिः = memory, remembering
विशेषव्याख्या
ग्राह्याकारः, ग्रहणाकारः इत्योतयोः अर्थः अस्ति यत्, अनुभूतविषयस्य, अनुभवस्य च इत्येतयोः आकारस्य स्मृतिं जनयति/ उत्पादयति।
विशेषशब्दाः
1) अनुशयी - अनुशयितुं शीलमस्येति (अनु+Vशी+णिनिः ) अर्थात् अनुसरणकरणं यस्य शीलम् अस्ति, यः सर्वदा अनुसरणं करोति इति।
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
रामेश्वरम्
द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमं रामेश्वरक्षेत्रं तमिळुनाडुराज्यस्य रामनाथपुरमण्डले अस्ति । रामनाथपुरतः रामेश्वरं प्रति सेतुः अस्ति । सः सेतुः "पाम्बन्" नाम्ना निर्दिश्यते इदानीम् । अयमेकः सुन्दरः द्वीपः अस्ति । चतुर्धामेषु एतत् दक्षिणधाम इति उच्यते । पुराणेषु एतत् क्षेत्रं "गन्धमादन" नाम्ना निर्दिष्टम् अस्ति । "यात्रा" इति शब्दस्य श्रवणमात्रेण "काशी-रामेश्वर-यात्रा" एव स्मर्यते सर्वेण अपि हिन्दुजनेन । तावत्प्रसिद्धम् एतत्क्षेत्रम् । काशीतः गङ्गाजलम् आनीय रामेश्वरस्य अभिषेकं कारयामः चेत् यात्रा सम्पूर्णा इति चिन्तयति सर्वः अपि हिन्दुः ।