cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
४ नवम्बर
४ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकाष्टम (३०८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकनवम (३०९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लखनौमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लखनौमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लखनौनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५ नवम्बर
५ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकनवम (३०९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकदशम (३१०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
६ नवम्बर
६ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकदशम (३१०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकैकादशं (३११) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
७ नवम्बर
७ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैकादशं (३११) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्वादशं (३१२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५४ दिनानि अवशिष्टानि ।
महाराजागञ्जमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति महाराजागञ्जमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति महाराजागञ्जनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मवुमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मवुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मवुनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१० नवम्बर
१० नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुर्दशं (३१४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चदशं (३१५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महोबामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति महोबामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति महोबानगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मेरठमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मेरठमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मेरठनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
९ नवम्बर
९ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रयोदशं (३१३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुर्दशं (३१४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
११ नवम्बर
११ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चदशं (३१५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषोडशं (३१६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
योगस्य बाधकतत्त्वानि
योगस्य बाधकतत्त्वानि इत्युक्ते योगसाधनाकाले कानिचन बाधकतत्त्वानि अपि भवन्ति, यानि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षतया योगसाधानायां बाधाः उत्पादयन्ति। तेभ्योऽपि साधकः सावधानः भवेत् इति धिया योगस्य बाधकतत्त्वानां विषये चिन्तनं भवति।
हठप्रदीपिकानुसारं बाधकत्त्वानि
अत्याहारः प्रयासश्च प्रजल्पो नियमाग्रहः ।
जनसङ्गश्च लौल्यं च षड्भिर्योगो विनश्यति ।।१५ ।।
अर्थात्, अत्याहारः, प्रयासः, प्रजल्पः, नियमाग्रहः, जनसंगः, लौल्यं च (एतैः) षड्भिः योगः विनश्यति ।
अत्याहारः
अत्यधिकः आहारः शरीरे ऋजुतां, शैथिल्यम्, आलस्यं च उत्पादयति। ततोऽधिकं योगसाधनायाः मूलभूतकार्येषु अपि साधकः शारीरिकतया भागं स्वीकर्तुं न शक्नोति। तस्य प्रभावः साक्षात् मनसि भवति। मनः अपि एतादृशेषु कार्येषु सत्सु आलस्यं प्रदर्शयति। अन्ते शनैः शनैः साधकः योगस्य साधनायाः विमुखः भवति। अत्याहारः तस्य सतर्कतां, चिन्तनं, श्रमं च प्रभावयति, अतः साधनकेन अत्याहारः न करणीयः।
प्रयासः
लोके तु सर्वदा प्रयासः करणीयः इत्युच्यते। परन्तु प्रयासः बहुधा निष्फलः अपि भवति। अयोग्यस्य वस्तोः पृष्ठे अपि प्रयासः भवति। अनुचितविचारस्य परिणामतः अपि बहुधा प्रयासः भवति। यदि योगी योगसाधनायाः सम्बद्धान् क्रियाकलापान् त्यक्त्वा विभिन्नेषु अन्यकार्येषु एव स्वशक्तिं नाशयति, तर्हि सः प्रयासः तस्य योगसाधनां बाधयति। अन्यत्र कृते प्रयत्ने सः एतावान् क्लान्तः उत जामितः भवति यत्, सः योगसाधनायां स्वशक्तिं योजयितुं समर्थः न भवति। यथा – कौचन द्वौ विद्यार्थिनौ स्तः। तयोः एकः ५ किलोमिटर्-यावत् यात्रां कृत्वा गृहात् विद्यालयं प्राप्नोति। अपरः विद्यालयपरिसस्य छात्रावासात् ५ निमेषेषु विद्यालयं प्राप्नोति। अत्र छात्रावासस्य विद्यार्थिनः अयोग्यः प्रयासः अतीव अल्पः जातः। अतः तस्य अध्ययने ध्यानकेन्द्रस्य सम्भावना अधिका भवति। कारणं मार्गे विद्यार्थिना बहुकिमपि दृष्टं, श्रुतम्, अनुभूतं च स्यात्, तस्य विचाराः अध्ययकाले बाधकाः भवितुम् अर्हन्ति। विज्ञापने चित्रं दृष्ट्वा तस्य मनः पौनः पुन्येन तदेव चिन्तयेत्। मार्गे श्रुतस्य विषयस्य/गीतस्य मनने सः कदाचित् अध्ययने ध्यानं न दद्यात् उत तस्य विचारस्य कारणेन सः ध्यानं दातुम् एव न शक्नुयात्। तथैव व्यावसायिकानां, वृत्तिजीविनां च विषये भवति। यस्मै कार्याय गृहात् निर्गताः, तस्य कार्यस्य कृते यदि पर्याप्ता शक्तिः न भवति, तस्य कार्यस्य आरम्भाय एव अत्यधिकः श्रमः करणीयः भवति, तर्हि यदा तत् कार्यम् आरभते, तदा शक्तिः कुतः आगच्छेत्? अतः प्रयासः बाधकतत्त्वे अन्तर्भवति। यतः योगे यत्किमपि करणीयं तत् अभ्यासेन साधनीयं परन्तु अनायासतया। अभ्यासेन आयासं विना यत्किमपि सिद्ध्यति, तदेव योगे वास्तविकः योगाभ्यासः उच्यते।
प्रजल्पः
अत्र अपरः अपि पक्षः विद्यते। ये जनाः विपश्चनां कर्तुं शिबिरं प्रति गच्छन्ति, तेषाम् एतादृशः बहुधा अनुभवः दृश्यते। विपश्चनाकाले योगोक्तवातावरणं निर्मितं भवति। साधकेन न तु भोजनस्य, उपद्रवस्य, वस्तोः च चिन्ता करणीया भवति, न तु किमपि अनावश्यकं कार्यं करणीयं भवति। विपश्चनायै गतेन साधकेन दशदिनानि यावत् केवलम् आत्मचिन्तनं करणीयं भवति उत गुरूपदिष्टमार्गस्य अनुसरणं करणीयं भवति। परन्तु साधकस्य मनः एतावत् प्रजल्पं करोति यत्, सः विपश्चनायाः दिनेषु विविधाः कल्पनाः करोति, सः सिद्धेः विषये चिन्तयति, सः भूतकालस्य चिन्तनं करोति, सः भविष्यस्य चिन्तां करोति, सः तेषां सर्वेषां विचाराणां पृष्ठे धावति, येषां साधनायाम् आवश्यकता अपि न भवति। अतः अत्र मनसः प्रजल्पः अपि परिगणनीयः भवति।
नियमाग्रहः
नियमाः साधकस्य मार्गदर्शकाः भवन्ति। नियमानुसारम् एव सः कृत्याकृत्यस्य ज्ञानं प्राप्य योगसाधनां कर्तुं प्रभवति। परन्तु योगी नियमानां पालने अत्यधिकः आग्रही भवति। तस्य आग्रहस्य कारणेन सः पारिस्थिक-आनुकूल्यं न प्राप्नोति। अन्ते सः नियमानाम् अनुसरणे एव स्वशक्तिं व्ययीकरोति। परिणामतः योगसाधनायाः अवसराः निश्चित-नियमस्य पालने सत्येव सम्भवाः भवन्ति। शनैः शनैः सहायकाः नियमाः लक्ष्यरूपाः भवन्ति एवं योगसाधना गौणा भवति। यथा – षट्कर्माणि तैः साधकैः निश्चयेन करणीयानि, येषां शरीरे विकाराः, दोषाः उत दोषाः सन्ति। दीर्घकालं यावत् योगाभ्यासे कृते सति योगी शरीरमलात् हीनः भवति, परन्तु तथाऽपि सः अभ्यासवशात् नियमानाम् अनुपालने सर्वदा एतादृशीषु क्रियासु व्यस्तः भवति, परन्तु नियमानाम् आग्रहः अत्यधिकः न आवश्यकः इति विचिन्त्य सः स्वानुकूलं नियमम् अनुसरति चेत् सः अधिकयोग्यतया योगसाधनां कर्तुं प्रभवति। अतः नियमानाम् अत्यधिकः आग्रहः अपि बाधकतत्त्वे अन्तर्भवति।
लौल्यम्
मनसः चाञ्चल्यम् एव लौल्यम् उच्यते। लोलः जनः चञ्चलः भवति। सः एकस्मिन् कार्ये दीर्घकालं यावत् संल्लग्नः भवितुं नार्हति। अद्य सः किमपि कार्यम् आरभते, ततः अमुकदिनाभ्यान्तरे तस्मात् कार्यात् आत्मानं विच्छिद्य अन्यकार्यं कर्तुं चिन्तयति। अतः लोलस्य भावः एव लौल्यम्। लौल्ययुक्तः जनः योगाभ्यासम् आरभते, परन्तु विषयाणाम् उत अन्यविचाराणाम् अनुसरणं कृत्वा सः योगाभ्यासं त्यक्तुम् अपि प्रभवति। अत एव योगाभ्यासे लौल्यस्य अभावः सर्वथा आवश्यकः भवति। मनसः लौल्यस्य उदाहरणं योगवासिष्ठे प्राप्यते। यथा –
श्रीराम उवाच
वृत्तीरनुभवन् याति दुःखाद् दुःखान्तरं जडः॥२॥
स्वचित्तबिलसंस्थेन नानासम्भ्रमकारिणा।
चिन्तानां लोलवृत्तीनां ललनानामिवाऽवृत्तीः।
अर्पयत्यवशं चेतो बालानामञ्जनं यथा॥४॥
ते ते दोषाः दुरारम्भाः तत्र तं तादृशाशयम्।
महानरकबीजेन सन्ततभ्रमदायिना।
यौवनेन न ये नष्टा नष्टा नाऽन्येन ते जनाः॥
अर्थात्, मूर्खः जनः यौवनावस्थायाम् अनन्तैः चेष्टाभिः चञ्चलस्य स्वस्य चित्तस्य राग-द्वेषादीनां वृत्तीनाम् अनुभवं कुर्वन् एकस्मात् दुःखात् अपरं दुःखं प्रति दुःखयात्रां करोति॥ चित्तरूपिणि बिले निवासकर्तुः, अनेकप्रकाराणां भ्रमाणाञ्च उत्पादकस्य कामरूपिणः पिशाचस्य आवेशे विवशः पुरुषः सर्वथा अनादरयोग्यः भवति॥ मुने! यथा बाल्यावस्थायां सिद्धाञ्जने लेपिते सति चञ्चलवृत्तियुक्ताः नेत्रप्रभाः अनावृत्ताः भवन्ति (अर्थात् व्यवधानम् अपाकृत्य निधिं द्रष्टुं सामार्थ्यं ददति), तथैव यौवनावस्थाम् अवशं चित्तं (दुर्व्यवसेषु लौल्यम् अनेकाः चिन्ताः अनावृत्ताः करोति) अनावृत्तं (स्वच्छन्दं) करोति॥ हे मुने! युवावस्थात्वात् स्त्री-द्युत-कलहादीनां व्यवसेभ्यः उत्पन्नानां राग-लोभ-काम-चिन्तादीनां पृष्ठे लौल्यचित्तः जनः नष्टः भवति। परन्तु महानरकस्य हेतुभूत-साधनभूतायाः, सर्वदा भ्रान्त्युत्पादिकायाः च यौवनावस्थायाः यस्य विनाशः न भवति, तस्य न कदाऽपि विनाशः भवति।
सन्दर्भाः
वर्गः:योगदर्शनम् वर्गः:हठप्रदीपिका
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
ईश्वरस्मरणात्कम्
श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या।
मिर्जापुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मिर्जापुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मिर्जापुरम् ।
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
ईश्वरस्मरणात्कम्
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोदुमिच्छोरधिरोहिणीव ।।१।।
मिर्जापुरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
ईश्वरस्मरणात्कम्
अर्थात्, तस्मै श्री आदिनाथाय नमः अस्तु, येन हठयोगविद्या उपदिष्टा । (इयं हठविद्या) प्रोन्नतराजयोगम् आरोढुम् इच्छोः अधिरोहिणी इव विभ्राजते।
एवं मन्यते यत्, भगवान् शिवः, यः अत्र आदिनाथः इत्युक्तः, सः सर्वप्रथमं स्वार्धाङ्गिनीं पार्वत्यै हठयोग स्य शिक्षां प्रायच्छत्। ततः अनेके हठयोगस्य, तन्त्रस्य च सम्बद्धाः ग्रन्थाः शिव-पार्वत्योः संवादरूपेण प्रचलिताः जाताः। हठ इतिशब्दः 'ह' एवं 'ठ' इत्येतयोः वर्णयोः योगात् निर्मितः वर्तते। तत्र हकारः सूर्यं, ठकारश्च चन्द्रस्य अर्थं बोधयति। एतस्मै शब्दाय संस्कृते अनेके विग्रहाः सन्ति। हठयोगस्य सर्वेषु ग्रन्थेषु एतेषां सर्वेषां शब्दानां प्रयोगः अनेकवारं जातः अस्ति। बहुधा विषयवस्तोः अभिधानाय एतस्य प्रयोगः दृश्यते। परन्तु योगस्य वर्णनम् एतयोः वर्णयोः ऐक्यत्वादेव मन्यते। स्वात्मारामः हठयोगस्य, राजयोगस्य च मध्ये भेदरेखां न प्रदर्शितवान्। यतः उभौ योगौ सहसंयोगात् प्रचलतः, अतः हठप्रदीपिकायां राजयोग स्य अपि विवरणं प्राप्यते। अत्र केवलम् एकः मुख्यभेदः प्रदर्शितः यत्, एकस्यैव अनुशासनस्य राजयोगः मानसिकपक्षः, हठयोगश्च शारीरिकपक्षः वर्तते इति।
उक्ते मङ्गलाचरणश्लोके राजयोगः किञ्चन उन्नतस्थानत्वेन प्रदर्शितः, यस्य प्राप्तौ काचित् अधिरोहिणी आवश्यकी भवति, सा अधिरोहिणी एव हठयोगः वर्तते। अत्र स्वात्मारामः स्पष्टतया उभयोः योगयोः भेदं करोति। अतः अग्रे राजयोगरूपं लक्ष्यं प्राप्तुम् एव साधनरूपां हठविद्यां वर्णयति इति लेखकः वदति। यथा –
अथ गुरुवन्दना
प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना ।
केवलं राजयोगाय हठविद्योपदिश्यते ।।२।।
श्रीगुरुं नाथं प्रणम्य, योगिना-स्वात्मारामेण केवलं राजयोगाय हठविद्या उपदिश्यते।
अत्र स्पष्टतया स्वात्मारामः गुरुवन्दनासहितं तेषां यौगिक-अनुभवानां महत्त्वं बोधयति, येषु मानसिकपक्षः, आध्यात्मिकपक्षः च प्रमुखभूमिकायां भवति। तस्य पक्षस्य अवगमनाय काश्चित् पूर्वक्रियाः आवश्यक्यः भवन्ति, अतः प्रथमोपदेशात् तृतीयं यावत् सः मानसिकपक्ष-सहयोगीः प्रक्रियाः वर्णयति, ततश्च चतुर्थोपदेशे यौगिकानुभवानां मानसिकपक्षम्, आध्यात्मिकपक्षं च उपस्थापयति।
भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते राजयोगमजानताम् ।
हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः ।।३।।
बहुमतध्वान्ते भ्रान्त्या (तथा च) राजयोगम् अजानतां (जनानां कृते) कृपाकरः स्वात्मारामः हठप्रदीपिकां धत्ते ।
हठविद्या हि मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्या विजानते ।
भारतस्य प्रशासनिकविभागाः
भारतस्य प्रशासनिकविभागाः भारतस्य उपराष्ट्रियप्रशासनिकैककाः सन्ति; ते देशोपविभागानाम् एकेन पदानुक्रमेण निर्मिताः सन्ति ।
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ गुरुवन्दना
स्वात्मारामोऽथवा योगी जानीते तत्प्रसादतः ॥४॥
१२ नवम्बर
१२ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषोडशं (३१६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकसप्तदशं (३१७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४९ दिनानि अवशिष्टानि ।
भारतस्य प्रशासनिकविभागाः
भारतीयराज्यानि प्रदेशाः च उपविभागस्य समानस्तरस्य कृते बहुधा भिन्न-भिन्न स्थानीयोपाधि-प्रयोगं कुर्वन्ति (यथा – आन्ध्रप्रदेश-तेलङ्गाणा-राज्ययोः मण्डलानि उत्तरप्रदेश-अन्य-हिन्दीभाषिणराज्यानां तहसीलानां अनुरूपाः परन्तु गुजरात-गोवा-कर्णाटक-केरल-महाराष्ट्र-तमिळ्नाडु-राज्यानां तालुकानां अनुरूपाः भवन्ति) ।
८ नवम्बर
८ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्वादशं (३१२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रयोदशं (३१३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५३ दिनानि अवशिष्टानि ।
मोरादाबादमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मोरादाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मोरादाबाद् नगरम् ।
८ नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ गुरुवन्दना
मत्स्येन्द्र-गोरक्षाद्याः हि हठविद्यां विजानते । अथवा तत्प्रसादतः योगी स्वात्मारामः जानीते।
१४ नवम्बर
१४ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकाष्टादशं (३१८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकनवदशं (३१९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ गुरुवन्दना
स्वात्मारामः हठयोगस्य सुप्रसिद्धस्य योगिनः मत्स्येन्द्र स्य, गोरक्ष स्य च परम्परायाः अनुवर्ती आसीत्। अतः गुरुणा सह सः तेषां सर्वेषां पराम्परानुवर्तिनः योगिनः अपि स्मरति। अर्थात् सः सम्पूर्णगुरुपरम्परायाः स्मरणं करोति। यथा -
अथ गुरुपम्परावन्दना
श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्र शाबरानन्द भैरवाः ।
चौरङ्गीमीनगोरक्षविरूपाक्षबिलेशयाः ।।५।।
मोरादाबादमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ गुरुपम्परावन्दना
मन्थानो भैरवो योगी सिद्धिर्बुद्धश्च कन्थडि: ।
कोरण्टकः सुरानन्दः सिद्धिपादश्च चर्पटि:।।६।।
कानेरी पूज्यपादश्च नित्यनाथो निरञ्जनः ।
कपाली बिन्दुनाथश्च काकचण्डीश्वराह्वयः।।७।।
अल्लामः प्रभुदेवश्च घोडाचोली च टिण्टिणिः।
भानुकी नारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा ।।८।।
इत्यादयो महासिद्धा हठयोगप्रभावतः ।
खण्डयित्वा कालदण्डं ब्रह्माण्डे विचरन्ति ते ॥९॥
श्रीआदिनाथः, मत्स्येन्द्रः, शाबरः, आनन्दभैरवः, चौरङ्गी, मीनः, गोरक्षः, विरूपाक्षः, बिलेशयः, मन्थानः, भैरवयोगी, सिद्धिः, बुद्धः, कन्थडिः, कोरण्टकः, सुरानन्दः, सिद्धिपादः, चर्पटी, कानेरी, पूज्यपादः, नित्यनाथः, निरञ्जनः, कपाली, बिन्दुनाथः, काकचण्डीश्वरः, अल्लामः, प्रभुदेवः, घोडाचोली, टिण्टिणिः, भानुकी, नारदेवः, खण्डः, कापालिकः इत्यादीनां येषां योगिनां नामानि उक्तानि, ते सर्वेऽपि महासिद्धाः हठयोगप्रभावतः कालदण्डं खण्डयित्वा ब्रह्माण्डे विचरन्ति ।
मत्स्येन्द्रं, गोरक्षं च विहाय अन्ये सर्वे पारम्परिकरूपेण स्वीकृतानां योगिनां विषये सूचना तुलनात्मकरूपेण अतीव स्वल्पा अथवा अप्राप्या वर्तते।
अथ हठयोगस्य कृत्याकृत्यानि
अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः ।
अशेषयोगयुक्तानामाधारकमठो हठः ।।१०॥
राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्
राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रं (राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र, National Capital Region, रा॰रा॰क्षे॰ अथवा NCR अपि) भारतस्य देहलीराष्ट्रियराजधानीप्रदेशं (NCT) केन्द्रीकृत्य योजनाक्षेत्रम् अस्ति । अस्मिन् देहलीनगरं, हरियाणा-उत्तरप्रदेश-राजस्थान-राज्येभ्यः परितः स्थितानि अनेकानि मण्डलानि च समाविष्टानि सन्ति । रा॰रा॰क्षे॰ तत्सम्बद्धं राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रयोजनमण्डलं (NCRPB) च १९८५ तमे वर्षे क्षेत्रस्य विकासस्य योजनां कर्तुं, क्षेत्रे भू-उपयोगस्य नियन्त्रणार्थं आधारभूतसंरचनाविकासाय च सामञ्जस्यपूर्णनीतयः विकसितुं च निर्मितम् । रा॰रा॰ क्षेत्रस्य प्रमुखनगरेषु देहली, फरीदाबाद्, गाझियाबाद्, गुरुग्राम, नोयडा च सन्ति ।
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ हठयोगस्य कृत्याकृत्यानि
हठविद्या परं गोप्या योगिनां सिद्धिमिच्छताम् ।
राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्
रा॰रा॰क्षे॰ एकः ग्रामीण-नगरीयः प्रदेशः अस्ति, यस्य जनसङ्ख्या ४,६०,६९,००० तः अधिका अस्ति, नगरीकरणस्य स्तरः ६२.६% अस्ति । नगराणि पुरानि च, रा॰रा॰क्षे॰-मध्ये अरवल्ली-प्रस्तरः, वनानि, वन्यजीवाः, पक्षि-अभयारण्यम् इत्यादीनि पारिस्थितिकसंवेदनशीलक्षेत्राणि सन्ति । रा॰रा॰ क्षेत्रस्य भागः देहली-विस्तारितनगरीयसङ्घटनस्य २०१५–१६ तमे वर्षे अनुमानित-जीडीपी ३७० बिलियन्-डॉलर् (जीडीपी-पीपीपी-दृष्ट्या मापितः) आसीत् ।
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ हठयोगस्य कृत्याकृत्यानि
भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या तु प्रकाशिता ।।११।।
राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्
घटकानि मण्डलानि
हरियाणा-उत्तरप्रदेश-राजस्थान-राज्यानां समीपस्थराज्येषु कुलं २४ मण्डलानि सम्पूर्ण-देहलीराष्ट्रियराजधानीप्रदेशेन च सह भारतस्य राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रस्य निर्माणं कुर्वन्ति ।
भारतस्य प्रशासनिकविभागाः
लघुतराः उपविभागाः (ग्रामाः, खण्डाः च) केवलं ग्राम्यक्षेत्रेषु एव विद्यन्ते । नगरीयक्षेत्रेषु एतेषां ग्रामीणोपविभागानां स्थाने नगरपालिकाः विद्यन्ते ।
राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्
घटकानि मण्डलानि
एतेषां घटकमण्डलानां क्षेत्रफलाणि जनसङ्ख्याः च (२०११ जनगणनानुसारं, मुजफ्फरनगर-जीन्द-करनाल-शामली-मण्डलानां योजनात् पूर्वम्) अधः निर्दिष्टानि सन्ति –
भारतस्य प्रशासनिकविभागाः
भारतस्य स्तराः
अधोदर्शिते चित्रे शासनस्य षट् स्तराः वर्णिताः सन्ति –
राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च
भारतं २८ राज्यैः अष्टभिः केन्द्रशासितप्रदेशैः (राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रसहितम्) च निर्मितम् अस्ति । केन्द्रशासितप्रदेशाः प्रशासकैः शासिताः भवन्ति, ये भारतस्य राष्ट्रपतिना नियुक्ताः भवन्ति । एतेषु त्रयः प्रदेशाः (देहली, जम्मूकाश्मीरं, पुदुच्चेरी) आंशिकराज्यत्वं प्राप्तवन्तः, यत्र निर्वाचिताः विधायिकाः, कार्यकारिणी मन्त्रिपरिषद् च सन्ति, येषां अधिकाराः न्यूनीकृताः सन्ति ।
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
अथ हठयोगस्य कृत्याकृत्यानि
सिद्धिम् इच्छतां योगिनां (कृते) हठविद्या परं गोप्या। गुप्ता (सति) वीर्यवती भवेत् । प्रकाशिता तु निर्वीर्या (भवेत्) । अर्थात्, योगे सिद्धीच्छुकाः साधकाः एनां हठविद्यां नितान्त-गुप्तां स्थापयेयुः। गुप्ता एषा विद्या शक्तिशालिनी भवति। प्रकटिता सा शक्तिहीना भवति। यौगिकग्रन्थकाराः साधकाः पौनःपुन्येन सावधानेन भवितुं कथयति यत्, योगे सफलताप्राप्त्यै एतत् आवश्यकं वर्तते यत्, स्वस्य अभ्यासाः, प्राप्तयः च सर्वथा गुप्ततया रक्षणीयाः इति। एतस्मिन् सन्दर्भे स्पष्टं सङ्केतं यच्छन्ति यत्, योगसिद्धयः उत तत्सम्बद्धाः विषयाः प्रसिद्धेः साधनरूपाः न सन्ति, अपि तु आत्मविकासस्य साधनानि सन्ति। आत्मविकासाय अन्यपक्षस्य रहस्योद्घाटनस्य आवश्यकता न भवति। प्रसिद्धेः कृतः योगाभ्यासः असफलतां प्रति नयति।
हठविद्या गुप्तविद्या
यदि हठविद्या गुप्तविद्या अस्ति, तर्हि कथं तस्याः योगिभिः उपस्थापनं कृतं, ग्रन्थनिर्माणं कृतं, ग्रन्थप्रकाशनं कृतञ्च इति प्रश्नः समुद्भवति। एतस्य प्रश्नस्य अतीव सामान्यः उत्तरः भवितुम् अर्हति यत्, हठविद्या तेभ्यः सर्वेभ्यः रक्षणीया, ये एतस्याः विद्यायाः दुरुपयोगं कृत्वा स्वस्य उत अन्यस्य ज्ञात्वा उत अज्ञात्वा हानिं कर्तुं प्रभवन्ति। हठयोगे तादृश्यः अनेकाः क्रियाः, प्रक्रियाः च सन्ति, याः यदि उचिततया न क्रियन्ते, तर्हि साधकस्य मृत्युः, विकारोद्भवः च भवितुम् अर्हति। स्वामी स्वात्मारामः पञ्चमे उपदेशे प्राणायामकाले अयोग्यभ्यासे सति उत्पद्यमानानां विकाराणाम् उपस्थापनम् अकरोत्, तेषां विकाराणां समाधानम् अपि प्रायच्छत्। यदि नियमानां पालनम् अकृत्वा, योग्यमार्गदर्शनम् अप्राप्य च कश्चन हठयोगाभ्यासं करोति, अन्येषां मार्गदर्शनं च करोति, तर्हि सः निश्चयेन स्वस्य, अन्यस्य च हानिं करोति, अतः एषा विद्या गुप्ता भवेत् इति उक्तम्। एतस्य विषयस्य सम्बद्धाः जनाः एव एतस्य ज्ञानं प्राप्नुयुः इति अर्थः।
सन्दर्भाः
वर्गः:हठप्रदीपिका
१६ नवम्बर
१६ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकविंशतितं (३२०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकैकविंशतितमं (३२१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अखण्डभारतम्
अखण्डभारतम् (अखण्ड भारत, Akhaṇḍa Bhārata) एकीकृतभारतीय उपमहाद्वीपस्य अवधारणायाः पदमस्ति । अस्मिन् आधुनिककालस्य भारतं, पाकिस्थानम्, अफगानिस्थानं, बाङ्गलादेशः, नेपालदेशः, भूटान, तिब्बतस्वायत्तप्रदेशः, श्रीलङ्का, ब्रह्मादेशः (म्यान्मार्) च एकं राष्ट्रम् इति प्रतिपादितम् अस्ति ।
मैनपुरीमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मथुरामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मथुरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मथुरानगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५ नवम्बर
१५ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकनवदशं (३१९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकविंशतितं (३२०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मुजफ्फरनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मुजफ्फरनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मुजफ्फरनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१७ नवम्बर
१७ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैकविंशतितमं (३२१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्वाविंशततितमं (३२२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चीनदेशः
चीनदेशः (中国, झोङ्ह्वा; China), आधिकारिकरूपेण पौरगणतन्त्रचीनदेशः (中华人民共和国; People's Republic of China), जम्बुद्वीपस्य एक: बृहद्देश: अस्ति । एषः भौगोलिकतया जनसङ्ख्यया च विशाल: देश: अस्ति । अयं विश्वस्य सर्वाधिकं जनसङ्ख्यायुक्तः देशः अस्ति, यस्य जनसङ्ख्या १४० कोटिभ्यः (1.4 बिलियन्) अधिका अस्ति । चीनदेशः पञ्च-भौगोलिकसमयाञ्चलेषु विस्तृतः अस्ति, १४ देशैः सह सीमां धारयति च, रास्यादेशस्य अनन्तरं विश्वस्य कस्यापि देशस्य द्वितीयः अधिकः । प्रायः ९६ लक्षवर्गकिलोमीटर् (9.6 मिलियन् km2) क्षेत्रफलं समाहितः अयं विश्वस्य तृतीयः अथवा चतुर्थः बृहत्तमः देशः अस्ति । अस्मिन् देशे २३ प्रदेशाः, ५ स्वायत्तप्रदेशाः, ४ नगरपालिकाः, द्वौ विशेषप्रशासनिकप्रदेशौ (हाङ्ग् काङ्ग् मकौ च) च सन्ति । अस्य राजधानी बीजिङ्ग् अस्ति । अस्य बृहत् नगरं शङ्घायी अस्ति । अत्र मुख्यतया चीनी भाषायां व्यवहारः कुर्वन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:चीनदेशः
१८ नवम्बर
१८ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्वाविंशततितमं (३२२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रयोविंशतितमं (३२३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२० नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१९ नवम्बर
१९ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रयोविंशतितमं (३२३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुर्विंशतितमं (३२४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उन्नावमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति उन्नावमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति उन्नाव् नगरम् ।
पञ्चशीलनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति पञ्चशीलनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पञ्चशीलनगरम् । एतत् मण्डलं मेरठविभागे अन्तर्भवति ।२०११तमवर्षस्य सप्टम्बरमासस्य २८दिनाङ्के अस्तित्वे आगतम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम् वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वाराणसीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति वाराणसीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वाराणसीनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३ नवम्बर
१३ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकसप्तदशं (३१७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकाष्टादशं (३१८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४८ दिनानि अवशिष्टानि ।
श्रावस्तीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति श्रावस्तीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति श्रावस्तीनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२२ नवम्बर
२२ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषड्विंशतिततं (३२६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकसप्तविंशतितमं (३२७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:नवम्बर वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२१ नवम्बर
२१ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चविंशतितमं (३२५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषड्विंशतिततं (३२६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४० दिनानि अवशिष्टानि ।
२३ नवम्बर
२३ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकसप्तविंशतितमं (३२७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकाष्टाविंशतितमं (३२८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३८ दिनानि अवशिष्टानि ।
पीलीभीतमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति पीलीभीतमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पीलीभीतनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२४ नवम्बर
२४ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकाष्टाविंशतितमं (३२८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकनवविंशतितमं (३२९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुल्तानपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सुल्तानपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सुल्तानपुरम्।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शामलीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति प्रबुद्धनगरमण्डलम् (शामलीमण्डलम्) । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शामलीनगरम् ।
कैरेबीयहिन्दुस्थानीभाषा
कैरेबीयहिन्दुस्थानी (कैरेबियाई हिन्दुस्तानी) हिन्द-कैरेबीयजना-प्रवासिनयोः भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । मुख्यतया भोजपुरी-अवधी-उपभाषयोः आधारेण अस्ति । एताः हिन्दुस्थानी उपभाषाः भारतात् अनुबन्धश्रमिणरूपेण कैरिबियनप्रदेशं प्रति आप्रवासिनरूपेण आगताः भारतीयाः उक्तवन्तः । अस्य फिजीहिन्दीभाषायाः, मारिषस्-दक्षिण-आफ्रिकादेशयोः भाष्यमानायाः भोजपुरिहिन्दुस्थानीभाषायाः च निकटसम्बन्धः अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
२७ नवम्बर
२७ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैकत्रिंशत्तमं (३३१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्वात्रिंशत्तमं (३३२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२६ नवम्बर
२६ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रिंशत्तमं (३३०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकैकत्रिंशत्तमं (३३१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
प्रतापगढमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति प्रतापगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति प्रतापगढनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२५ नवम्बर
२५ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकनवविंशतितमं (३२९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रिंशत्तमं (३३०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रायबरेलीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति रायबरेलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रायबरेलीनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२८ नवम्बर
२८ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्वात्रिंशत्तमं (३३२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रयस्त्रिंशत्तमं (३३३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१ दिसम्बर
१ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चत्रिंशत्तमं (३३५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषट्त्रिंशत्तमं (३३६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२९ नवम्बर
२९ नवम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रयस्त्रिंशत्तमं (३३३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुस्त्रिंशत्तमं (३३४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३२ दिनानि अवशिष्टानि ।
३० नवम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२ दिसम्बर
२ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषट्त्रिंशत्तमं (३३६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकसप्तत्रिंशत्तमं (३३७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रामपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति रामपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रामपुरम् ।
३ दिसम्बर
३ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकसप्तत्रिंशत्तमं (३३७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकाष्टात्रिंशत्तमं (३३८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सहारनपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सहारनपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सहारनपुरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
४ दिसम्बर
४ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकाष्टात्रिंशत्तमं (३३८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकनवत्रिंशत्तमं (३३९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सन्तकबीरनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सन्तकबीरनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति खलिलाबाद् नगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सिद्धार्थनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सिद्धार्थनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नवगढनगरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
६ दिसम्बर
६ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचत्वारिंशत्तमं (३४०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकैकचत्वारिंशत्तमं (३४१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
७ दिसम्बर
७ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैकचत्वारिंशत्तमं (३४१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्वाचत्वारिंशत्तमं (३४२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५ दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सोनभद्रमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सोनभद्रमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राबर्ट्सगञ्जनगरम् ।
हठप्रदीपिका
हठप्रदीपिका स्वामिस्वात्माराम-विरचितः कश्चन हठयोग-सिद्धान्त-प्रतिपादकः ग्रन्थः वर्तते। एतस्य ग्रन्थस्य पञ्च उपदेशाः सन्ति। एषः ग्रन्थः मुख्यतया आसन-प्रणायाम-मुद्रा-नादयोगानाम् उपस्थापनं करोति।
हठप्रदीपिका-ग्रन्थस्य विदुषां, हठयोगिनां च कृते स्वात्मारामस्य हठयोगसम्बद्धस्यास्य अतीव महत्तवम् अस्ति। यद्यपि स्वात्मारामः तासां यौगिकप्रक्रियाणाम् उपरि अधिकं बलं दत्तम् अस्ति, यासु ब्राह्य-आचरणानां स्थानं महत्त्वपूर्णम् अस्ति, तथाऽपि स एव एतत् निर्देशयति यत् यौगिक-प्रक्रियाः कस्यचित् अण्डक्रमस्य रूपेण सन्ति इति। अत एव सः हठयोगं, राजयोगं च योगस्य भिन्नविभागत्वेन न स्वीकरोति, प्रत्युत तस्य अन्योन्याश्रितत्वम् अङ्गीकरोति। उक्तं यथा -
हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः ।
न सिद्ध्यति ततो युग्ममानिष्पत्तेः समभ्यसेत्॥
हठप्रदीपिका हठयोगस्य कश्चन अतिमहत्त्वपूर्णः ग्रन्थः वर्तते, यत्र प्राणायामस्य सम्प्रति सुविज्ञातानां अष्टप्रकारणां विस्तारेण वर्णनं प्राप्यते। स्वात्मारामस्य एतस्याः रचनायाः अनन्तरम् अनेक योगिनः हठयोगविषये लेखितुं प्ररिताः जाताः। अतः तेभ्यः सर्वेभ्यः स्वात्मारामः आदर्शभूतः आसीत्। एतस्य अनुमानं योगचिन्तामणिः, हठरत्नावली, हठसङ्केतचन्द्रिका, हठतत्त्वकौमुदी इत्येतादृशानां पुस्तकानाम् आलोढनेन कर्तुं शक्यते। स्वात्मारामः हठयोगस्य मुनीनां, योगिनां च उभयोः परम्परयोः सफलतापूर्वकं सामञ्जस्यं स्थापयित्वान्, यस्य स्पष्टः उल्लेखः वर्तते। यथा-
वसिष्ठाद्यैश्च मुनिभिर्मत्स्येन्द्राद्यैश्च योगिभिः ।
हठप्रदीपिकायाः नामकरणम्
एतस्य पुस्तकस्य एतावतां सर्वेषां मुद्रणानां संस्करणेषु नाम "हठयोगप्रदीपिका' एव अस्ति। यद्यपि तेषु द्वयोः संस्करणयोः समाप्तिवाक्ये "योग” इतिशब्दः न प्राप्यते। अपरत्र, अनेकेषु मातृकाग्रन्थेसु पुस्तकस्य नाम "हठयोगप्रदीपिका” नास्ति। स्वात्मारामः अपि प्रस्तुतस्य पुस्तकस्य प्रथमोपदेशस्य तृतीये श्लोके “हठप्रदीपिका” इति उल्लिखति, न तु "हठयोगप्रदीपिका' इति।
रचयिता
स्वात्मारामः हठप्रदीपिकायाः रचनां कृत्वा योगिजनानां मार्गदर्शनं करोति। तस्य ग्रन्थः हठयोगस्य कश्चन महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः वर्तते। १६३१ ई. परितः एतस्य कालः मन्यते।
रचनाकालः
डा. पी. के. गोडे इत्येषः हठप्रदीपिकायाः समयं १३६० तः १६५० ई. मध्यस्य कालावधौ स्वीकरोति। । “कविकाव्यकालकल्पना” इति निश्चितरूपेण एतस्य रचनाकालः १६३१ ई. मन्यते।
डा. पी. के. गोडे इत्यस्य अनुसारं शिवानन्दसरस्वती-महोदयः एतस्य ग्रन्थस्य रचनाकालं १५०० तः १८६० ई. मध्ये स्वीकरोति । अतः सः एतस्य आधारेण 'हठप्रदीपिका'याः समयस्य अन्तिमां सीमां निर्धारयति, यतः शिवानन्दसरस्वतीरचितायां योगचिन्तामणौ हठप्रदीपिकायाः अनेकानि उद्धरमानि सन्ति।
स्वात्मारामः नित्यनाथम् एकं महासिद्धं (१-७) कथयति। डा. फर्कुहर इति एतस्य आधारेण एव हठप्रदीपिकायाः रचनायाः आरम्भिकां सीमां १३५० ई. निश्चितां करोति। डा. पी. के. गोडे अपि एतस्य तर्कस्य अनुमोदनं करोति। यदि तस्य अनेन तर्केण सह सहमतिः भवेत्, यदि एष एव नित्यनाथः ‘रत्नसमुच्चय'स्य लेखकः अस्ति, यस्य रचनाकालः डा. पी. सी. राय (हिस्ट्री ऑफ केमिस्ट्री, वो. १) इत्यनेन १३०० ई. स्वीकृतः, तर्हि 'हठप्रदीपिका'याः रचनाकालः निश्चयेन १३०० ई. पश्चात् स्वीकर्तव्यः भवति।
योगस्य एतादृशस्य महत्त्वपूर्णस्य ग्रन्थस्य अन्तिमः सीमाकालः अपि चिन्तनीयः महत्त्वपूर्णः विषयः। एतस्मिन् चिन्तने कृते सति ज्ञायते यत्, 'नेशनल लायब्रेरी, कलकत्ता' इत्यत्र संरक्षितायाः 'हठप्रदीपिका'याः मातृग्रन्थसंस्करणं (सं. टी. एच. ३२१) वर्तते, यस्य समयः संवत् १८६८ तदनुसारं १६२९ ई. अस्ति, यः डा. गोडे द्वारा निर्दिष्टेभ्यः पुरातनतमेभ्यः मातृकाग्रन्थेभ्यः अपि ६६ वर्षाणि पुरातनः अस्ति।
अतः अनेके विद्वांसः ग्रन्थस्यास्य रचनाकालं १४ शताब्द्याः मध्यात् आरभ्य १६ शताब्द्याः मध्यकालं यावत् (१३५०-१५५० ई.) स्वीकुर्वन्ति। एवं प्रकारेण १६२९ ई. इत्यस्य मातृकाग्रन्थद्वारा कविकाव्यकालकल्पनायाः १६३१ ई. इत्यस्य खण्डनं भवति।
हठप्रदीपिकायाः परिमाणः
विविधानां संशोधकानां संशोधनानुसारं वक्तुं शक्यते यत्, हठप्रदीपिकायाः यानि अपि संस्करणानि मातृकाग्रन्थत्वेन प्राप्यन्ते, तेषु प्रायः चत्वारः एव उपदेशाः सन्ति। अतः सामान्यतया एवं विश्वासं कर्तुं शक्यते यत्, हठप्रदीपिकायाः केवलं चत्वारः उपदेशाः सन्ति इति। किन्तु केषाञ्चन संशोधकानां दीर्घकालीनस्य, कष्टसाध्यस्य च शोधस्य अनन्तरं कोऽपि मातृकाग्रन्थः प्राप्तः, यस्य पञ्च अध्यायाः आसन्। परन्तु तेषु मातृकाग्रन्थेषु नवीने पञ्चमे अध्याये कोऽपि विशेषः विषयः न प्राप्यते। पञ्चमाध्याये उक्ताः सर्वेऽपि विषयाः पूर्वोपदेशेषु अन्तर्भूताः एव आसन्। यथा - पञ्चमे उपदेशे 'वज्रोली'-मुद्रायाः निरूपणं वर्तते, तत्र लिखितम् अस्ति यत्, तृतीयोपदेशे निरूपतस्य शक्तिचालनस्य पूर्वम् एतस्याः मुद्रायाः अभ्यासः करणीयः इति।
'इण्डिया ऑफिस लायब्रेरी, लन्दन' इत्यस्य विस्तृतायां पाण्डुलिपि-सूच्यां (भागः ४ पू. ६०० सं. १८३६-१८३७) अपि एवमेव स्वीकृतं स्यात्। अपरत्र पूना-विश्वविद्यालय-पुस्तकालये (सं. २४०२), नासिकनगरस्य च सार्वजनिक-वाचनालये मातृकाग्रन्थे समाविष्टे पञ्चमोपदेशे तेषां रोगाणाम् उपचारस्य निरूपणं कृतम् अस्ति, ये अनुचिततया यौगिक-अभ्यासस्य कारणेन समुत्पन्नाः स्युः। मन्यते यत्, अन्येषु केषुचिदपि मातृकाग्रन्थेषु एतस्य विषयस्य वर्णनं न प्राप्यते। भवतु तत्र चत्वारः उत पञ्च उपदेशाः अपि अन्तर्भूताः स्युः। अतः कालसम्मानितः एषः विचारः यत्, हठप्रदीपिकायाः केवलं चत्वारः उपदेशाः सन्ति इति अप्याप्तसाक्ष्याधारेण सिद्धं भवति।
‘एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल, कलकत्ता' इत्यस्य पुस्तकालये संरक्षितस्य मातृग्रन्थस्य, सङ्ख्या जी. १०५२१, सं. १८९२ इत्यस्य समाप्तिवाक्यम् एवम् अस्ति। “इति हठप्रदीपिकायां पंचमोपदेशः”। एतस्मिन् मातृकाग्रन्थे केवलं षट्पत्राणि सन्ति। कश्चन विषयः अस्ति यत्, शरीरस्य छायायाः सूरप्रकाशे दर्शनोत्तरं तस्य मानसिक-चित्रम् (नेत्रम् उद्घाट्य) आकाशे दर्शनात् मनुष्यः स्वस्य जीवनस्य परिणामं ज्ञातुं शक्नोति। अतः एकस्य मातृकाग्रन्थस्य नाम “छाया-पुरुष-दर्शन-विधानम्" इति वर्तते।
भारत इतिहास संशोधक मण्डल, पूना इत्यत्र अपि कश्चन “छाया-पुरुषलक्षण" इति नाम्ना लघुः मातृकाग्रन्थः (सं. २२७) अस्ति। एतस्य मातृकाग्रन्थस्य समाप्तिवाक्य-प्रकारः अस्ति - “इति श्री शांकरीगीतायाम् हरप्रदीपिकायाम् उमामहेश्वरसंवादे कालज्ञाने छायापुरुषलक्षणम् नाम पंचमपटलः” इत्यनेन प्रतीयते यत्, मातृकाग्रन्थस्य विषयवस्तु स्वात्मारामस्य हठप्रदीपिकायाः पञ्चमोपदेशः न भवति। “एशियाटिक सोसायटी" इत्यस्य मातृकाग्रन्थे त्रुट्या 'ठ' इत्यस्य समानतया 'र' लिखम् अस्ति।
हठप्रदीपिकायाः मौलिकता
स्वात्मारामः कांश्चन श्लोकान् अन्यग्रन्थेभ्यः मूललेखकानाम् उल्लेखम् अकृत्वा उद्धृतवान् अस्ति। यथा - १-३६, ४५ । किन्तु केचन प्रसिद्धाः श्लोकाः अपि हठप्रदीपिकायां प्राप्यन्ते, येषाम् उद्गमस्थानविषये कोऽपि सन्देहः न भवति। यथा - ‘सङ्कल्पमात्रकलनैव जगत्समग्रम्' (४-५८), योगवासिष्ठस्य ३, १०१, ३९ इत्यत्र प्राप्यते। एतदतिरिक्ततया एतस्मिन् ग्रन्थे एतादृशाः श्लोकाः अपि सन्ति, ये अतीव प्रसिद्धाः न सन्ति, परन्तु केषुचित् ग्रन्थेषु प्राप्यन्ते। एतत् वक्तुं न शक्यते यत्, ते श्लोकाः स्वात्मारामः अन्यस्य स्वीकृतिं विना स्वीकृतवान् उत तैः लेखकैः स्वात्मारास्य स्वीकृतिं विना ते श्लोकाः अङ्गीकृताः इति। एवम् अपि सम्भवते यत्, हठप्रदीपिकया सह सर्वैः ग्रन्थैः सामान्य-मूलग्रन्थेभ्यः श्लोकाः स्वीकृताः स्युः इति।
मातृकाग्रन्थाः
सामान्यतः हठप्रदीपिकायाः एकादश-मातृकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते। चत्वारि प्रकाशितानि संस्करणानि अपि सन्ति।
1) सं. ६२१ (१८८६-९२) भा. प्रा. वि. शो. सं., पुस्तकालयः, पूना । आकारः ६-१/२" ५”, पृष्ठस्य संङ्ख्या - १६, एतस्य ग्रन्थस्य तृतीयोपदेशे वज्रोलीप्रकरणं नास्ति। तत् पञ्चमे प्रकरणे योजितम् अस्ति। प्रथमोपदेशे श्लोकानां गणना ४५ एव अस्ति, परन्तु आरम्भिक-श्लोके “अथेकस्मिन्नेव दृढे बन्धे सिद्धासने सदा” इत्यस्य अनन्तरं सङ्ख्या न प्रदत्ता अस्ति। एतस्य मातृकाग्रन्थस्य अन्ते अन्यग्रन्थानां केचन श्लोकाः सन्ति। समाप्तिवाक्यं निम्नानुसारम् अस्ति “इति श्री आत्मारामविरचितायाम् हठप्रदीपिकायाम् पंचमोपदेशः इति।
2) सं. २६३ (१८७९-८०) भा. प्रा. वि. शो. सं, पुस्तकालयः, पूना, आकारः ८-१/२" ४-१/२” पृष्ठस्य सङ्ख्या २८ । एतस्मिन् मातृकाग्रन्थे क्रमशः - ६७, ८२, १३०, १४१ श्लोकात्मकाः चत्वारः अध्यायाः सन्ति। समाप्तिवाक्यम् एवं प्रकारेण अस्ति - "इति सहजानन्द सन्तानचिन्तामणि स्वात्मारामयोगिना विरचितायाम् हठप्रदीपिकायाम् चतुर्थोपदेशः इति । हठप्रदीपिकायोगशास्त्रसम्पूर्णम् । श्रीरस्तु ।” पुरोहित देवचन्दजिसुत रूपचन्देन स्वात्मार्थे लिखितम् । संवत् १८०६, शके १६७१ । पौष सुदि ८ गुरौ । श्रीरस्तु । सर्वग्रन्थ श्लोकसंख्या ४२० । श्री, श्री, श्री, श्री, श्री । एतस्मिन् ग्रन्थे अनेके दोषाः सन्ति।
3) सं. ६६५ (१८८३-८३) भा. प्रा. वि. शो. सं. पुस्तकालयः, पूना, आकारः - ८" ४” पृष्ठस्य संख्या ३३ । एतस्यायां मातृकायां चत्वारः उपदेशाः सन्ति, यस्यां क्रमशः ६९, ८१, १३३, १३४ श्लोकाः सन्ति। एतस्य समाप्तिवाक्यस्य स्वरूपम् एवम् अस्ति - "इति श्री सहजानन्द सत्ताम चिन्तामणि स्वात्माराम योगेन्द्रविरचितायां हठप्रदीपिकायाम् चतुर्थोपदेशः समाप्तिहि।”
4) सं. ३१६ (१८९५-९८) भा. प्रा. वि. शो. सं. पुस्तकालयः, पूना आकारः ९” ४” पृष्ठसङ्ख्या ५० । एतस्यां मातृकायां प्रथमस्य, चतुर्थस्य च उपदेशस्य अन्ते श्लोकानाम् आहत्यसंख्या क्रमशः ६३, ११५ च वर्तते। द्वितीयस्य, तृतीयस्य च उपदेशस्य श्लोकानाम् आहत्य संख्यायाः निर्देशः न प्राप्यते। एषः ग्रन्थः अतीव अशुद्धः अस्ति। ग्रन्थस्य अन्ते केचन श्लोकाः सन्ति, ये अन्येषु ग्रन्थेषु न सन्ति। एतस्य समाप्तिवाक्यम् एवम् अस्ति - इति श्री आत्माराम योगेन्द्र विरचितायाम् हठप्रदीपिकायाम् चतुष्टयः।।४।।
शाहजहानपुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति शाहजहानपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शाहजहानपुरम् ।
हठप्रदीपिका
मातृकाग्रन्थाः
5) सं. ६१५ [१८८७-९१] भा. प्रा. वि. शो. सं पुस्तकालयः, पूना आकारः १२" x ६" पृष्ठस्य संख्या १०५, ज्योत्स्नानामिकायाः टीकायाः सहितं मूलग्रन्थः अस्ति। एतस्यां मातृकायां चत्वारः उपदेशाः सन्ति, येषु क्रमशः ६७, ७९, १३२, ११३ श्लोकाः सन्ति। खेमराज-द्वारा प्रकाशितग्रन्थः, अन्ये अपि एतस्य अनुगमनं कुर्वन्ति। एतस्य समाप्तिवाक्यम् एवं प्रकारेण अस्ति - इति श्री सहजानन्द सन्तान चिन्तामणि स्वात्माराम योगीन्द्र विरचितम् हठप्रदीपिकायाम् समाधि लक्षणं नाम चतुर्थोपदेशः ।। ४ ।। मूलग्रन्थस्य अन्तः एवं भवति - इदम् पुस्तकम् मेहदलेत्युपनाम गोविन्दात्मज नारायणेन लेखि । संवत् १९३१ । व्ययनाम संवत्सरे दक्षिणायने हेमन्तौ मार्गशीर्षे मासे कृष्णपक्षे षष्ठ्यां तिथौ इन्दुवासरे सायंकाले गंगाकाशीश्वर सन्निधौ समाप्त: । श्री कृष्णाय नमः । श्री गोपालकृष्णाय नमः ।।
शाहजहानपुरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हठप्रदीपिका
मातृकाग्रन्थाः
6) सं. १३६३६ प्राच्यविद्यासंस्थानं, पुस्तकालयः, वडोदरा । ज्योत्स्नासहितः मूलग्रंथः, पृष्ठसंख्या ८७ । एषः ग्रन्थः अधिकतया योग्यः अस्ति। मातृकायाः समयसंवत् १९३१ तदनुसारं १७९६ ई.।
7) सं. ८२२ प्राच्यविद्यासंस्थानं, पुस्तकालयः, वडोदरा। केवलं मूलग्रन्थस्य पृष्ठसंख्या १९ । एतस्यायां मातृकायां केवलं प्रथमत्रयः अध्यायाः सन्ति।
8) सं. २४०२ पूना विश्वविद्यालयपुस्तकालयः, आकारः ९" x ४-१/२" पृष्ठसंख्या २७ । एतस्यां मातृकायां पञ्च उपदेशाः सन्ति। श्लोकानां गणना अपि क्रमशः अस्ति। आहत्य श्लोकसंख्या ३९० अस्ति। एषः मूलग्रन्थः अतीव अशुद्धः वर्तते।
10) सं. ६१७१ प्राज्ञपाठशालापुस्तकालयः, [जिला सतारा] संवत् १७४४ तदनुसारं १६८८ ई. ।
11) सं. ३९९ [१८९५ - ०२] पृ.सं.१६ दिनाङ्कः संवत् १७५१ तदनुसारं १६९५ ई.।
उपर्युक्ताः सर्वाः मातृकाः देवनागर्यां सन्ति। शब्दाः भिन्नाः सन्ति। । व्यंजन-वर्णानाम् अनुसारम् अनुनासिक-ध्वनीनां स्पष्टता नास्ति। अनुस्वारस्य चिन्हम् अव्यवस्थितरूपेण प्रयुक्तम् अस्ति।
मुद्रिताः ग्रन्थाः
1) ज्योत्स्नानामकटीकया सहितः मूलग्रन्थः । प्रकाशकः - लक्ष्मीवेंकटेश्वर प्रेस, बम्बई, सं.१९८१, शक १८४६ ।
2) आङ्ग्लानुवादेन सह मूलग्रन्थः । द्वितीयं संस्करणं, पंचमसिंह । प्रकाशकः ललितमोहन वसु, इलाहाबाद १९३२ ।
3) आङ्ग्लानुवादेन सहितः मूलग्रन्थः, ज्योत्स्नानामिका टीका च, प्रकाशकः, थियोसोफिकल पब्लिशिंग हाऊस, अडयार, मद्रास १९४९ ।
उक्तेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु केचन पाठभेदाः सन्ति, ये स्पष्टतया लिपिकारस्य दोषाः सन्ति। केवलं पञ्चमोपदेशं विहाय विविधताः दृश्यन्ते।
विषयवस्तु
स्वात्मारामः एतस्य पुस्तकस्य चतुर्थोपदेशे एतादृशस्य विषयस्य वर्णनम् अकरोत्, यः सामान्यतया 'राजयोगः' इत्युच्यते। तथाऽपि एतस्य ग्रन्थस्य नाम असङ्गतं वक्तुं न शक्यते। यतः स्वात्मारामः हठयोगं, राजयोगं च भेददृष्ट्या न पश्यति। अपि तु सः तौ परस्परं पूरकौ स्तः इति चिन्तयति। तस्य अनुसारं हठयोगः, राजयोगः च योगस्य द्वौ पक्षौ स्तः, ययोः कालान्तरे हठयोगत्वेन प्रसिद्धिः जाता। यदा कश्चन योगी योगपथावलम्बनं करोति, तदा सः प्रप्रथमं शारीरिक-क्रियाद्वारा प्रारम्भं करोति। सम्भवं भवति यत्, तस्यां क्रियायां काऽपि मानसिकी उत आध्यात्मिकी चेतना न प्राप्येत। परन्तु शीघ्रं हि सः क्रमशः योगस्य मानसिकपक्षेण, आध्यात्मिकपक्षेण च सह परिचितः भवेत्।
प्राणायामः
“नाडीनां सर्वप्रकारकाः मलाः केवलं प्राणायामानाम् अभ्यासेन दूरीकर्तुं शक्यन्ते" एतस्य मतस्य स्पष्टोल्लेखः केवलं स्वात्मारामः अकरोत्। उक्तं यथा –
प्राणायामैरेव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति ।
आचार्याणां तु केषांञ्चिद् अन्यत् कर्म न संमतम् ।।
तस्य मतानुसारं क्रियाः (षट्क्रियाः) सर्वेभ्यः अनिवार्याः न सन्ति,  अपि तु तासाम् अभ्यासः तेभ्यः एव आवश्यकः अस्ति, येषां शरीरे मेदस्य, श्लेष्मादिकस्य च अधिकता वर्तते।
स्वात्मारामस्य अनुसारं योगस्य केवलं चत्वारि अङ्गानि सन्ति । परन्तु अन्ययोगवित्सु कश्चन षष्ठाङ्गस्य, (गोरक्षः, अमृतनादोपनिषद्), कश्चन सप्ताङ्गस्य (घेरण्डः), कश्चन अष्टाङ्गस्य (पतञ्जलिः, मण्डलब्राह्मणोपनिषद्], [[शाण्डिल्योपनिषद्), कश्चन तु पञ्चदशाङ्गस्य (तेजोबिन्दूषनिषद्) च योगस्य चर्चां करोति।।
पुराणेषु, स्मृतिषु च प्रणायामस्य प्रकारद्वयस्य चर्चा भवति। सगर्भः (मन्त्रयुक्तः), अगर्भः (मन्त्ररहितः) च । किन्तु स्वात्मारामः प्राणायामस्य अभ्यासं मन्त्रोचारणेन सह न योजयति।
स्वात्मारामस्य यमः, नियमश्च
स्वात्मारामः यमस्य, नियमस्य च गणना योगाङ्गेषु न कृता। किन्तु योगाभ्यासस्य मार्गे तयोः अपेक्षितमहत्त्वं सः स्वीकरोति। यथा –
यमेष्विव मिताहार अहिंसा नियमेष्विव ।
मुख्यं सर्वासनेष्वेकं सिद्धाः सिद्धासनं विदुः॥
आश्चर्यस्य विषयः अस्ति यत्, सः अहिंसायाः नियमे. मिताहारस्य यमे च परिगणनाम् अकरोत् इति। अनेन अनुमातुं शक्यते यत्, स्वात्मारामः पतञ्जलेः भिन्नायाः कस्याश्चित् अन्यायाः योगपरम्परायाः अनुसरणं करोति इति। यद्यपि दत्तात्रेयसंहिता (३२-३३), योगतत्त्वोपनिषद् च (२८) अहिंसां नियमेषु, मिताहारं यमेषु एव स्वीकुरुतः। किन्तु आश्चर्यस्य विषयः अस्ति यत्, यमस्य, नियमस्य च किमपि विस्तृतं विवरणं न प्राप्यते इति। अपरत्र एवम् अनुमानं कर्तुं शक्यते यत्, यतः केचन मिताहारस्य यमेषु, अहिंसायाश्च नियमेषु गणनाम् अकुर्वन्, इत्यतः स्वात्मारामः अपि उपर्युक्तानां लेखकानां परम्परायाः अनुसरणं कृतवान् स्यात् इति।
“प्राचीनतमः कारिकायाः ​​भाष्यं प्राप्तवान्, यस्याः चीनीभाषायां अनुवादः परमार्थेन तेषु दिनेषु कृतः, यदा सः चीनदेशे ई. ५५७ तः ५६९ पर्यन्तं प्रायः द्वादशवर्षपर्यन्तं साहित्यनिर्माणे प्रवृत्तः आसीत् ।”