cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
शनिः
बाहीकः
250px|thumb|left|शनिः शनेः बहिर्भागः गुरुग्रह इव वातावरणमावृतः अस्ति । विषुवद्रेखायां अस्य ग्रहाय घन्टायै २३,००० मैलुपरिमितवेगोऽस्ति। उत्तरदक्षिणयोः अक्षांशयोः प्रति यदा सरति तदा वेगे न्यूनता भावति। अस्य बहिर्भागात् प्रतिबिम्बित प्रकाशः बहु विशिष्टः भवति। भूमौ श्वेताकाशाः यावत् प्रकाशस्य प्रतिछायां प्रकाशयन्ति ,तदपेक्षया अत्रत्य वातावरणं सूर्यकिरणानां प्रतिछायां प्रकाशयति। अस्य गोलाय स्वप्रकाश शक्तिः किञ्चिदस्ति इति ऊहा। गोलस्य मध्यभागः प्रकाशसहित श्वेतवस्त्रमिव दृश्यते। ध्रुवयोः हरितवर्णः दृश्यते।
इहैव तैर्जितः सर्गो...
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शनिः
वातावरणम्
शनिग्रहे अनिलानां विमोचना वेगः प्रतिक्षणं २३ मैलिपरिमितं भवति। अत्र ० डिग्रिसेन्टिग्रेड् औष्ण्यं भवति। अस्य बाहीकः १४० डिग्रि उष्णं भवति। एतादृश परिस्थितौ कस्यापि अनिलस्य अणुपरिमाणवः शनिग्रहं विहाय गन्तुमशक्ताः भवन्ति । एतदृष बृहत् कायः जलस्य ७\१० भागांशः सान्द्रता भवति। अस्यान्तः घनभागः न्यूनं भवति। बाहीकः अनिलेन पूरितमस्ति। सान्द्रतानुरोधेन अस्य गर्भः एवं भवेदिति ऊहा, मध्यभागः २८,००० मैलुव्यासपरिमितशिलाया आवृतमस्ति। अस्यापेक्षया बहिः ८,००० कि.मी. स्थूलहिमराशेः कवचोऽस्ति। एतदपेक्षया बहिः २२,००० कि.मी. स्थूलं वातावरणमस्ति इति। अस्य वातावरणस्य सान्द्रता जलस्यापेक्षया पादभागः अस्तीति,तत्र जलजनकः हीलियम् सदृषाः अनिलाः घनीकृत धूलीकणाः इव भवन्तीति स्यात्। स्थूलरूपेण गणनायां गुरुः तथा शनिग्रहयोः गोलयोः रचनयोः सादृश्यं भवति।
शनेः वलयाः
अस्य सौन्दर्यं दूरदर्शक यन्त्रद्वारा जनाः दृष्टवन्तः। गैलीलियो प्रप्रथमवारं दूरदर्शकसहायेन ग्रहस्य मध्यरेखायां लघु बिन्दुद्वयं दृष्टवान्। एतौ बिन्दू लघु चन्द्रौ इति तस्य ऊहा आसीत्। गच्छताकालेन अदृश्यौ सन्जातौ। तदा सः विस्मयचकितः संजातः। स्व नेत्रे एव विश्वासः नासीत् तस्य।
हैगेन्सस्य ऊहा
हालेण्ड देशस्य (१६२९-१६९५) हैगेन्स नामकः घटियन्त्रं, दूरदर्शकयन्त्रञ्च निर्मातिस्म। अयं खगोलज्ञः अपि आसीत्। अनेन शनेः परितः विद्यमान अलङ्कारस्य रहस्योद्घाटने यत्नः कृतः। कदाचित् तस्य परितः अङ्गुलीयकानि दृश्यन्ते, कदाचित् तस्य वामे,दक्षिणेच कन्टकौ स्थः इव भासते । क्रुशः,विशालाङ्गुलीयकानि च अस्य गोलाय परिक्रमन्ति चेदेव एतादृष दृश्यं द्रष्टुं शक्यते इति अस्याभिप्रायः। पूर्वोक्त विषये १६५५ ततः पूर्वमेव तेन चिन्तितमासीत्। जनानां पुरतः स्वाभिप्रायं वक्तुं अस्य धैर्यं नासीत्। किन्तु वर्षचतुष्टयानन्तरं (१६५९) सधैर्येण स्ववादं मण्डितवान्। ”शनेः परितः क्रुशः तथा विशालाङ्गुलीयकमस्ति। एतत् मुख्यग्रहाय न सल्लग्नं, किन्तु परितः परिक्रमति। एतत् अङ्गुलीयकं ग्रहपथाय अभिनति अस्ति । कालान्तरे खगोलज्ञाः हैगेन्सस्य वादम् अङ्गीकृतवन्तः। अनन्तरं प्यारिस् वीक्षणालयस्य प्रमुखः गयोवानि केन्सीनि, अनेन कृत उत्तमसंशोधनेन ज्ञातं यत्, अस्य ग्रहस्य परितः एकमेव वलयः नास्ति,किन्तु दौ वलयौ इति। बहिः विद्यमानस्य अन्गुलीयकस्य विशालता न्यूनम् एवं लघुश्च भवति। अन्तराङ्गुलीयकं विशालम् बृहच्च भवति। अङ्गुलीयकयोः प्रकाशे व्यत्यासोऽस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:नवग्रहाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गौरी शङ्कर कलिता
गौरी शंकर कलिता (सरुपाथर, १९५५- गुवाहाटी ९ जून २०१०) एकः भारतीयवृत्तान्तलेखक आसीत्।
असमे सञ्जात, सः एषा पूर्वोत्तरराज्ये अधिकतमप्रसिद्ध वृत्तान्तलेखकाषु एकः आसीत्। एकः क्षत्र	परिचारे सञ्जात, सः गुवाहाटीषु कॉटन महाविद्यालये उत्तीर्णः अभवतः ।
आधारा
वर्गः:भारतीयलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरविन्द गौड
अरविन्दगौडः प्रमुखेषु राष्ट्रियान्तराष्ट्रियेषु नाट्योत्सवेषु भागम् अगृह्णात् । तेन विविधेषु संस्थानेषु, विद्यालय-महाविद्यालय-विश्वविद्यालयेषु च रङ्गप्रशिक्षणम् आयोजितम् आस्सीत् । बालानां कृते अपि तेन रङ्गप्रशिक्षणम् आयोज्यते । गते दशकद्वये तेन षष्ट्यधिकानां निर्देशनं कृतमस्ति ।
अरविन्दगौडः अमेरिका, रूस्, फ्रान्स्, लण्डन्, आस्ट्रेलिया, एडिनबर्ग फेस्टिवल् (ब्रिटेन्), आर्मेनिया, संयुक्त-अरब-इमारात (यू ए ई), नेशनल स्कूल् आफ् ड्रामा (NSD) (भारतरङ्गमहोत्सवः), सङ्गीतनाटक-अकाडमी, साहित्यकलापरिषद्, दर्पणा-अकादमी ऑफ आर्ट्स् (अहमदाबाद्), नान्दिकार् (कोलकाता), विवेचेना थिएटर महोत्सवः (जबलपुर), ओल्ड वर्ल्ड् थिएटर महोत्सवः, टाइम्स्-महोत्सवः, गजानन माधव 'मुक्तिबोध' नाट्यमहोत्सवः, वर्ल्ड् सोशियल् फोरम्, नेहरू सेण्टर् महोत्सवः (मुम्बई) - इत्यादिषु कार्यक्रमेषु अपि तेन भागः गृहीतः।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सुन्दरलाल बहुगुणा
भारतीयः समाजसेवकः। अनेन महाभागेन गढवालप्रान्‍ते वृक्षरक्षणार्थम्‌ महत्‍त्‍वपूर्णं योगदानं कृतम्‌ । तदर्थं तेन बिश्‍नोई नामा जनजाति: प्रबोधिता । बिश्‍नोईजनै: तस्‍य नेतृत्‍वे चिपकोनामकम्‌ आन्‍दोलनं कृतम्‌ । एते दृढनिश्‍चयिन: वृक्षकाण्डमालिङ्‍ग्‍य वृक्षछेदनम्‌ अशक्‍यम्‌ अकुर्वन्‌ ।
वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हिङ्गलाजभवानीशक्तिपीठम्
लघुत्तम|हिंजलगढ़-क्षेत्रस्य हिङ्गलाजमाता हिंगलाजदेवीमन्दिरं, पाकिस्थान स्य बलुचिस्तान-प्रान्ते, सिन्धराज्यस्य राजधानीतः कराची -तः १२० कि॰मी॰ उत्तर-पश्चिमभागे हिङ्गोल-नद्याः तटे ल्यारी-उपमण्डलस्य मकराना-तटीय-क्षेत्रे हिङ्गलाज-नामके पत्तने स्थितमस्ति। एतत् एकादशशक्तिपीठेषु मन्यते।सती -देव्याः शवस्य भगवतः विष्णोः सुदर्शनचक्रेण विभाजने कृते सति अत्र तस्याः ब्रह्मरंध्रं (शिरः) अपतत् इति।
इतिहासः
लोकगाथानुसारं चारण-जातीयानां प्रथमकुलदेवी हिङ्गलाजदेवी आसीत्, यस्याः निवासस्थानं पाकिस्थानस्य बलुचिस्थान-प्रान्ते  आसीत्। हिङ्गलाज-नाम्नः अतिरिक्तं हिङ्गलाजदेव्याः चरित्रविषये उत इतिहासविषये सूचना स्वल्पा एव। हिङ्गलाजदेव्याः सम्बद्धानि लोगगीतिना उपलभ्यन्ते। प्रसिद्धिरस्ति यत्, सप्तसु द्वीपेषु सर्वाः शक्तयः रात्रौ रास-नृत्यं कुर्वन्ति इति। प्रातःकाले च ताः सर्वाः शक्तयः भगवत्याः हिङ्गलाजदेव्याः गिरौ एकत्रीताः भवन्ति- एषा देवी सूर्यात् अपि तेजस्विनी स्वेच्छया अवतारं धारयति। एषा आदिशक्तिः अष्टमशताब्द्यां सिन्धप्रान्ते मम्मटस्य(मामड़) गृहे आवड-देव्याः स्वरूपे द्वितीयावतारम् अधारयत्। ताः सप्त भगन्यः आसन् - आवड, गुलो, हुली, रेप्यली, आछो, चंचिक, लध्वी च। ताः सर्वाः परमसुन्दर्यः आसन्। मन्यते यत्, तासां सुन्दरतायां सिन्धप्रदेशीयः यवनराजः हमीर सुमरा इति मुग्धः आसीत्। अत एव सः स्वस्य विवाहप्रस्तावं प्रैषयत्। परन्तु तासां पिता विवाहप्रस्तावं नाङ्ग्यकरोत्।अतः यवनराजः तस्मै कारावासस्य दण्डम् अयच्छत्। अतः ताः षड्देव्याः सिन्धप्रदेशात् तेमडा-पर्वतम् अगच्छन्। ताः एका काठियावाड-प्रदेशस्य दक्षिण-पर्वतीय-प्रदेशे 'तान्तणियादरा'-नामकस्य उपसरस्य पार्श्वे न्यवसत्।एषा भावनगरस्य कुलदेवी मन्यते। समस्ते काठियावाड-प्रदेशे तस्याः पूजा भवति। यदा आवडदेवी  तेमडा-पर्वते स्वनिवासस्थानम् अरचयत्, तदा दर्शनार्थम् अनेके चारण-जनाः गच्छन्ति स्म। निरन्तरं दर्शनार्थं समागच्छन्तः दर्शनार्थिनः शनैः शनैः राजस्थाने एव निवासस्थानम् अरचयन्। आवडदेवी तेमडा-नामकस्य राक्षसस्य वधम् अकरोत्, अतः तस्याः नाम तेमडेश्वरी इत्यपि प्रसिद्धम्। आवडदेव्याः मुख्यं स्थानं जैसलमेर-तः विंशतिः मील-दूरे काचित् गिरिका वर्तते। पञ्चदश्यां शताब्द्यां राजस्थानस्य अनेकेषु लघुराज्येषु विभक्तम् आसीत्। जनपदाधिपतिषु परस्परं सङ्घर्षः, उत्पातः च भवति स्म। सामान्यजनेषु त्राहि त्राहि आसीत्। तस्य कष्टस्य  निवारणार्थमेव महाशक्तिः हिङ्गलाजदेवी सुआप-ग्रामस्य  मेहाजी-नामकस्य चारण-जनीयस्य धर्मपत्न्याः देवलदेव्याः गर्भात् श्रीकरणीदेव्याः रूपेण अवतारम् अगृह्णात्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शक्तिपीठानि
श्रावस्ती
भारतदेशे राज्यमस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति श्रावस्तीमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति श्रावस्ती।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पशुपक्षियुद्धक्रीडा
पशुपक्षियुद्धक्रीडा मनोरञ्जनक्रीडा वर्तते । पुरा मेलासु तथा राजहर्म्येषु मनोरञ्जनाय पशूनां पक्षिणां च परस्परं युद्धक्रीडाः क्रियन्ते स्म कार्यन्ते स्म च । एतेषु सजातीयास्तथा परस्परं विरोधिनः पशुपक्षिणः प्रशिक्षणपूर्वकं सज्जयित्वा समुचिते काले प्रदर्शनरूपेण योद्ध्यन्ते स्म । पशुषु नकुलाः, वृषभाः, पक्षिषु तित्तिराः, कुक्कटाश्चाद्यापि योद्ध्यन्ते । एवमेव अन्येषामपि युद्धक्रीडाः प्रदेशविशेषेषु समायोज्यन्ते । परम् एतद्विषये प्रशिक्षणव्यवस्था युद्धनियमादिविषये विशिष्य ध्यानं नादीयत ।
पशुभिः सह युद्धक्रीडा
मानवस्य प्रारम्भिक-जीवनयात्राऽतीव सङ्घर्षपूर्णाऽवर्तत । वन्य-जीवने तेन वन्यैः प्राणिभिः सह सोहार्दं प्राप्य यज्ज्ञातं तत्परिष्कृत्य बुद्धिवैभवेन विशद्य च स्वीये जीवनेऽप्यवतारितम् एतेन सहैव क्रूरैर्हिस्त्रैः पशुभिः सह तेन सङ्घर्षोऽपि विहितः  । स एव सङ्घर्षः साम्प्रतं क्रीडायां परिवर्तितः । सिंहेन, ऋक्षेण, वृषभेन, महिषेण च युद्ध-क्रीडा बलवतः पुरुषस्य शौर्यगाथां व्यनक्ति । बलप्रदर्शनाय विधीयमाना इमाः क्रीडा विश्वस्य बहुषु देशेषु प्रवर्तिताः सन्ति ।
२ वृषभयुद्धक्रीडा (Bull Fighting)
स्पेन्-इस्पहानि -अमेरिका-भारतादिषु क्रीडा इयम् अद्यापि प्रचलति । शारीरिकस्य बाह्वोश्च बलप्रदर्शनम् एव अस्य उद्देश्यमस्ति । स्पेनादिदेशेषु वृषभेण सह योद्धारो ‘मातादोर’ (मैटाडोर) तथा वृषभसङ्घर्षः ‘तारोमाकी’ इति गद्येते । तत्रेयं ‘राष्ट्रिया क्रीडा’ विद्यते । उत्तराफ्रीकाया मूरयोद्धार एनां स्व्यकुर्वन् । मूरा आगता गताश्च । परं तारोमाकी स्पेनदेशे प्रवर्तत एव । सप्तदश्यां शताब्द्यां सामन्ता इमां क्रीडां व्यावसायिक-क्रीडकेभ्यो दत्त्वा स्वयं संरक्षका अभवन् । तेष्वेव वर्षेषु फ्रान्सवासिनो ‘रोमेरो’ जनाः तारोमाकी क्रीडायां प्रसिद्धिंप्रापन । स्पेनादिदेशानां सर्वेषु महानगरेषु वृषभ-सङ्घर्षाय विशिष्टानि क्रीडाङ्गणानि निर्मितानि सन्ति, यानि ‘प्लाजाद् तारो’-‘वृषभमल्लक्षेत्र’नाम्ना सम्बोधयन्ति । स्पेनस्य राजधान्यां ‘मेड्रिड’ नगरे ईदृशं ‘प्लाजा’स्थानं सर्वतो विशालं वर्तते ।
क्रूराणां हठिनां बलिनां वृषभाणां संवर्धनकेन्द्रं ‘वसद्’ इति कथ्यते । कष्टसाध्य -प्रशिक्षणानन्तरं कार्यक्रमा आयोज्यन्ते । कार्यक्रमं ‘कोरिन्दा’ इति गदन्ति । अस्यां क्रीडायां चतुर्विधाः क्रीडका भागं गृह्णन्ति
इयं क्रीडाऽतीव बीभत्सरुपिणी भवति । यथा - प्रथमं शोभायात्रारुपेणापराह्णे क्रीडाध्यक्षः, पाम्परिकवेषधरा नगर -पालिका-कर्मचारिणस्तथा, चतुर्विधा अपि क्रीडकाः प्लाजाक्षेत्रम् आयान्ति । सर्वेषा मासनग्रहणानन्तरं युद्धारम्भो भवति । एकः क्रूरो वृषभ आयाति तस्य् स्कन्धे लोहशङ्कुना सह तत्स्वामिनः पताका निखाता भवति । कीलकस्य पीडया विक्षिप्तो वृषभो प्लाजा-भित्तेर्निकटे स्थितमश्वारोहिणं विलोक्याक्रमयति स पिकादोर-अश्वारोही कुद्दालेन सज्जस्तिष्ठति । यदा वृषभः श्रृङ्गभ्यामश्वस्योदरं भिनत्ति तदैव स कुद्दालेन तस्य शरीरे प्रहरति निखनति च । वृषभं पीडयितुं क्रोधयितुं श्रमयितुं चानेकेऽश्वा इत्थं मृत्युपथातिथयः क्रियन्ते । बहुधाऽश्वारोहिणोऽपि म्रियन्ते । तेषां रक्षणाय -चुलो -सहायका रक्त -कञ्चुक-वस्त्र -प्रदर्शनेन वृषभस्य ध्यानं विघट्टयन्ति । वृषभो यावतोऽधिकानश्वान हन्ति तावानेव बलिष्ठो मन्यते वृषभस्य बलवत्ता क्रूरत दिख्यापनार्थमेवेयं क्रिया विधीयते ।
ततः परं द्वितीयावर्तने भल्लकधरः (बादेरिलो )आयाति । हस्तर्योः १ १/२ फुटमितप्रलम्बौ भल्लकौ शोणकर्गदावेष्टितौ नीत्वा स २०-३० गजदूराद् वृषभमाक्रान्तुं प्रेरयति, पदास्फोटनपूर्वकं स्वान् हन्तुं तर्जयति तदा वृषभ आक्रमते सच तदैव तस्य ग्रीवायां प्रहृत्य भल्लकौ प्रवेशयति । यदि वृषभस्तेन क्षुण्णः सन् नैराश्यं भजते तदा भूयस्तमुत्तेजयितुं प्रज्वलन्तः प्रस्फोटका(पटाखे) स्तद ग्रीवायां स्थाप्यन्ते । ते भल्लकहरा अतीव साहसिका दुर्दान्ताश्च भवन्ति । रक्तकञ्चुकवस्त्रं हस्ते धृत्वा ते कम्पयन्तो वृषभमाकर्षयन्ति समीपमागतवति च तस्मिन् तं वञ्चयित्वा व्यर्थं भ्रामयित्वाऽथवा श्रृङ्ग-ग्रहणपूर्वकं तत्पृष्ठमारुह्य पीडयन्ति ।
ततस्तृतीयावर्तनाय वाद्यं वाद्यते । तस्मिन्नावर्तने खडगधरोऽध्यक्षस्य पुर आयाति, तदहस्तेन खडगं लध्वी रक्तवर्णामयीं पताकां (मुलेता) वामहस्ते तथा दक्षिणहस्ते शिरश्छादिकां (टोपी) नीत्वा विधिवद् वृषभस्य् बलिं कस्मैचिद्वि शिष्टाय जनाय शब्दाडम्बरमुच्चरन्नर्पयति । ततश्च शिरच्छादिकां दर्शकेषु प्रक्षिप्य वृषभस्य पुर उपतिष्ठते । पुनः पुनस्तां रक्तवर्णीं पताकिकां प्रदर्श्य वृषभमुत्तेजयन् स पूर्वं कानिचित् कौशलानि प्रदर्शयति पश्चाच्च क्रीडाङ्गणगतं वृषभं स्वाखडगेन व्यापादयति । रक्तस्य धाराः प्रस्फुटन्ति वृषभशवमश्ब्तरा बहिर्नयन्ति । पुनर्द्वितीयो वृषभो मुच्यते पूर्ववदेव स क्रीडां कुर्वाणोऽन्ते तमपि हन्ति । एवं प्रायः एकस्मिन्नत्सवे प्रायः पञ्च षडवा वृषभा व्यापाद्यन्ते । मारकः सगर्वं दर्शकाणां पुर आगच्छति, जना जयघोषं कुर्वन्ति, पुष्पाणि वर्षयन्ति शिरश्छादिकाश्चोच्छालयन्ति ।
इत्थं ‘तारोमाकी’ क्रीडायां वैभवविलासाः (शोभायात्रामाध्यमेन) कर्मकाण्डं (बलिप्रदानेन) नृत्यस्य प्रस्फूरत्ताः (विविधप्रक्रियया वृषभवञ्चनेन) तथा नाटाकस्य् गाम्भीर्यं (मृत्योः साक्षात्करणेन) पुरः स्फुरिता भवन्ति । अत एवेयं क्रीडा पराक्रमस्य सनातनं गौरवं बिभर्ति ।
(क) जल्लिकट्टक्रीडा भारतस्य तमिलनाडुप्रदेशे मकर-सङ्क्रमणपर्वणो द्वितीये दिवसे ‘माटटु, पोंगल’ (पशुमहोत्सवो )_ भवति, तस्मिन् ‘जल्लिकट्ट’- ‘वृषभेण सह सङ्घर्षकीडा’ऽपि भवति, यस्यां कियांश्चिद् द्रव्यराशिरेक्स्मिन् क्षौमे वस्त्रे संवेष्टय तं ग्रामस्य सर्वतो दुर्घर्षस्य वृषभस्य श्रृङ्गयोर्बध्यते तस्य भावार्थोऽयं भवति यद् " यदि साहश्चेद् वृषभेनानेन सह युदध्वा द्रव्यराशिरयं गृह्यतामिति ।" प्राचीनकाले ‘जल्लिकट्टि’ विजेतैव ग्राममुख्यस्य कन्यां परिणयति स्म ।
विकिः
विकिः अथवा विकि तु कश्चन जालस्थलस्य प्रकारः। विकिः तु एतादृशं जालस्थलं यस्य प्रयोक्तारः अस्मिन् अधिकं योक्तुं, परिवर्तयितुं अथवा अपाकर्तुं समर्थाः। तत्र विचरकस्य (ब्राउसर् इति) प्रयोगेन, काञ्चित् चिह्नकारिणीं भाषां नियोज्य अथवा कस्यचित् रिच्टेक्स्ट्-ऍडिटराख्यस्य उपकरणस्य प्रयोगेन सम्पादनानि क्रियन्ते। प्रायः विकिक्रमादेशेन विकयः प्रचाल्यन्ते। ताः तु बहुभिः प्रयोक्तृभिः सहकारेण प्रयुज्यन्ते। तत्रोदाहरणानि च समुदायजालस्थलानि, नैगम-आन्तर्यजालानि, ज्ञानप्रबन्धनतन्त्राणि तथा च नोटटेकिङ्ग् इत्याख्यानि।
पशुपक्षियुद्धक्रीडा
आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
विकिः
प्रथमस्य विकिक्रमादेशस्य विकासकः वार्ड्-कनिङ्घमः निगदितवान् स्वकीयस्य विकिविकिवेब्-नाम्नः क्रमादेशस्य विषये, "अयं नाम सरलतमः जालस्थः समङ्ककोशः यः कार्यं कुर्यात्" इति।"
पशुपक्षियुद्धक्रीडा
आधारः
वर्गः:क्रीडाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विकिः
सन्दर्भाः
वर्गः:विकिपीडिया शब्दावली वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विकिपीडियासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मुनिसुव्रतः
मुनिसुव्रतनाथः (मुनिसुव्रतनाथ,Munisuvratnatha) जैनधर्म स्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु विंशतितिमः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य वर्णः श्यामः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं कूर्मः च अस्ति । भगवान् मुनिसुव्रतनाथः हरिवंशीयः, गौतमगोत्रीयश्चासीत् ।
कौमारावस्थायां मुनिसुव्रतनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं विंशति (२०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “वरुण” इत्याख्यः यक्षः, “नरदत्ता” इत्याख्या यक्षिणी आसीत् । भगवान् मुनिसुव्रतनाथः आजीवनं सत्यस्य, अहिंसायाः च नियमानां पालनं कृतवान् । सः जनान् सत्यमार्गम् अनुसर्तुम् अवबोधयति स्म ।
जन्म, परिवारश्च
देवायुष्यं समाप्य भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य जीवः पुनः मृत्युलोकम् आगच्छत् । भरतक्षेत्रस्य राजगृह-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां वैशाख -मासस्य कृष्णपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ श्रवण -नक्षत्रस्य मध्यरात्रौ भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य जन्म अभवत् ।
सुमित्र-नामकः राजगृहनगर्याः राजा आसीत् । सुमित्रः मुनिसुव्रतनाथस्य पिता आसीत्, माता च पद्मावती आसीत् । श्रावण -मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ श्रवण-नक्षत्रे रात्रौ पद्मावती तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दश स्वप्नान् दृष्टवती । रात्रौ एव पद्मावतीदेवी राज्ञे सुमित्राय चतुर्दशस्वप्नान् श्रावितवती । तस्यां रात्रौ एव भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य जीवः पद्मावतीदेव्याः गर्भं प्राविशत् । इन्द्रादिभिः देवैः च्यवनकल्याणकमहोत्सवः आचरितः आसीत् ।
आगामि-दिने राजा स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रेण एव स्वप्नानां फलादेशः भवितुं शक्यते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा पद्मावतीदेवी चतुर्दश स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशं कृतवन्तः यत् – “पद्मावतीदेव्याः गर्भे एकः श्रेष्ठः, विशिष्टश्च बालकः अस्ति । सः तीर्थङ्करः भविष्यति” इति ।
ये बन्धिनः आसन्, तेभ्यः राजा मुक्तिम् अददात् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्याः प्रसन्नतायां सर्वेभ्यः दानं कृतम् । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । एकादशदिनानि यावत् भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य जन्मोत्सवः आचरितः ।
पूर्वजन्म
भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य जीवः पूर्वजन्मनि पश्चिममहाविदेहस्य भरतविजयस्य चम्पा-नामिकायां नगर्याम् अवतीर्णः आसीत् । सुरश्रेष्ठनामकः तस्याः नगर्याः राजा आसीत् । भगवान् मुनिसुव्रतनाथः पूर्वजन्मनि सुरश्रेष्ठः राजा आसीत् । सुरश्रेष्ठेन तस्मिन् जन्मनि धर्मस्य साधना कृता । तेन बहुवर्षाणि यावत् राज्यसञ्चालनमपि कृतम् आसीत् ।
सुरश्रेष्ठस्य राज्यस्य नागरिकाः नीतिमन्तः आसन् । अतः राज्ञा कदापि कस्मैचित् अपि दण्डः न प्रदत्तः । अन्ते राजा सुरश्रेष्ठः विरक्तः अभवत् । दीक्षाम् अङ्गीकृत्य अभिग्रहस्य, स्वाध्यायस्य, ध्यानस्य च विशिष्टा साधना सुरश्रेष्ठेन कृता ।
नामकरणम्
भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य जन्मनः एकादशदिनोत्तरं नामकरणसंस्कारस्य विधिः अभवत् । तस्मिन् दिने जनाः उत्सवम् अपि आचरितवन्तः । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य दर्शनार्थं समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकाः देवाः च अपि उत्सवम् आचरितवन्तः । उत्सवे तेषां देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते ।
राज्यस्य जनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । नामकरणोत्सवे बालकस्य नामकरणं भवति । अतः राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । अन्ते राज्ञा स्वस्य विचारः कथितः यत् – “यदा पद्मावतीदेवी गर्भवती आसीत्, तदा पद्मावतीदेव्या निष्ठापूर्वकं बहवः व्रतोपवासाः कृताः । अतः अस्य बालकस्य नाम मुनिसुव्रतकुमारः इति करणीयम् । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । ततःएव मुनिसुव्रतनाथः इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति ।
विवाहः
भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य बाल्यावस्था मनोरञ्जने अतीता । समयान्तरे सः तारुण्यं प्रापत् । भगवतः मनसि विरक्तेः भावः आसीत् । किन्तु राज्ञा सुमित्रेण भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य अनेकाभिः राजकन्याभिः सह विवाहः कारितः । मुनिसुव्रतनाथस्य विवाहानन्तरं राज्ञः सुमित्रस्य मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः सः मुनिसुव्रतनाथस्य राज्याभिषेकं कृतवान्, मुनिसुव्रतनाथाय राज्यस्य दायित्वं च प्रदत्तवान् । ततः परं सुमित्रः स्थवीरमुनेः दीक्षां प्रापत् । दीक्षानन्तरं सः गृहं त्यक्त्वा साधनायां लीनः अभवत् ।
राज्यम्
यदा मुनिसुव्रतनाथः राजा अभवत् तदा तेन राज्यस्य निष्ठापूर्वकं, विरक्तिपूर्वकं च पालनं कृतम् आसीत् । मुनिसुव्रतनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि न्यूनाः अभवन् । भगवान् मुनिसुव्रतनाथः सम्पूर्णे राज्ये जनेभ्यः सर्वाणि सौकर्याणि यच्छति स्म । कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् विस्मृतवन्तः । जनाः परस्परम् एव विवादानां निवारणं कुर्वन्ति स्म । यथा कमले पङ्के उत्पन्ने सत्यपि पङ्कात् मुक्तं भवति, तथैव भगवान् मुनिसुव्रतनाथः अपि राज्यस्य सर्वभोगेषु सम्पृक्ते सन् अपि मोहात् मुक्तः आसीत् । अतः तस्य जीवनं कमलः इव आसीत् ।
राज्ञः मुनिसुव्रतनाथस्य मनसि अपि राज्यस्य सञ्चालनस्य सन्तोषः आसीत् । प्रजाजनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति स्म । राज्ये प्रजा सुखीनी आसीत् । यतः मुनिसुव्रतनाथः सदैव जनानां हिताय दत्तचित्तः भवति स्म । जनाः पूर्ववर्तिनः राजानः विस्मृतवन्तः आसन् । जनेभ्यः मुनिसुव्रतनाथः एव सर्वस्वम् आसीत् ।
राजत्यागः, दीक्षा च
भगवान् मुनिसुव्रतनाथेन पञ्चदशसहस्रवर्षाणि यावत् राज्यसञ्चालनं कृतम् आसीत् । तीर्थङ्कराः त्रिकालज्ञाः भवन्ति । अतः यदा तेन दीक्षायाः समयः ज्ञातः, तदा स्वस्य उत्तराधिकारिणः राज्याभिषेकं कृत्वा उत्तराधिकारिणे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । ततः परं सः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । राज्ये अपि मुनिसुव्रतनाथेन वार्षिकीदानस्य घोषणा कृता । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि तत्र समुपस्थिताः आसन् ।
ततः परं भगवान् मुनिसुव्रतनाथः वार्षिकीदानम् अकरोत् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतम् । वार्षिकीदाने सुवर्णमुद्रिकाः दीयन्ते स्म । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
मुनिसुव्रतनाथः पराक्रमी, तेजस्वी च आसीत् । अतः राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । यदा वार्षिकीदानं समाप्तं जातं, तदा फाल्गुन -मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ श्रवण -नक्षत्रे भगवान् मुनिसुव्रतनाथः सहस्रजनैः सह राजगृहनगर्याः सहस्राम्रोद्यानं गतवान् । तत्र देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । तस्मिन् दिवसे एव सर्वेषां समक्षे भगवता मुनिसुव्रतनाथेन दीक्षा अङ्गीकृता । तेन सावद्ययोगानां सर्वथा प्रत्याख्यानं कृतम् आसीत् ।
दीक्षायाः दिवसे सः षष्ठीतपः कृतवान् । दीक्षायाः अपरे दिने भगवान् मुनिसुव्रतनाथः ब्रह्मदत्तनामकस्य राज्ञः गृहे प्रथमं क्षीरान्नं भुक्तवान् । देवैः जनेभ्यः दानस्य माहात्म्यम् अवबोधितम् आसीत् ।
दीक्षानन्तरं सार्धैकादशमासान् यावत् भगवान् मुनिसुव्रतनाथः रहसि साधनां कुर्वन् आसीत् । भगवता मुनिसुव्रतनाथेन विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृता । सः सर्वत्र विचरन् पुनः राजगृह-नगर्याः सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् । चम्पकवृक्षस्याधः ध्यानारूढः सन् सः क्षपकश्रेणीमलभत् ।
सार्धैकमासानां साधनाकाले भगवान् मुनिसुव्रतनाथः साधनया घातकर्मणां नाशं कृतवान् आसीत् । राजगृह-नगर्यां माघ -मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ श्रवण -नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च तत्र समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा कैवल्यमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च ।
अनन्तरं भगवता मुनिसुव्रतनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तुम् ऐच्छन् । भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य प्रथमे प्रवचने एव तीर्थस्य स्थापना जाता । तदैव मुनिसुव्रतनाथः तीर्थङ्करः इति पदं प्रापत् । यदा कोऽपि तीर्थस्य रचनां करोति, तदा सः तीर्थङ्करः कथ्यते । अतः मुनिसुव्रतनाथः अपि तीर्थङ्करः इति नाम्ना ख्यातः अस्ति ।
जनेषु भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य प्रभावः अत्यधिकः वर्तते स्म । भगवान् मुनिसुव्रतनाथः सर्वज्ञः आसीत् । अतः जनानां मनसि मुनिसुव्रतनाथाय महती आस्था आसीत् । जनानां जीवने अपि मुनिसुव्रतनाथस्य महान् प्रभावः अभवत् ।
धार्मिकः परिवारः
यदा भगवान् मुनिसुव्रतनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा मुनिसुव्रतनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता ।
अयं भगवतः धार्मिकः परिवारः वर्तते । तेषु परिवारजनेषु त्रयस्त्रिंशत् गणधरेषु “मल्लिस्वामी” इत्याख्यः प्रथमः गणधरः आसीत् ।
निर्वाणम्
तीर्थङ्कराः पूर्वमेव सर्वं जानान्ति । तथैव यदा भगवता मुनिसुव्रतनाथेन अपि स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः सप्तसहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धपदं प्रापत् । चतुष्षष्टिः इन्द्रैः भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य शरीरस्य निहरणक्रिया कृता ।
एकमासस्य अनशनान्ते ज्येष्ठ -मासस्य कृष्णपक्षस्य नवम्यां तिथौ अश्विनी -नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः मुनिसुव्रतनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहुभिः मुनिभिः अपि मोक्षः प्राप्तः । इन्द्रादिभिः देवैः मोक्षकल्याणकमहोत्सवः आचरितः ।
मुनिसुव्रतनाथेन कौमारावस्थायां पञ्चशताधिकसप्तसहस्रवर्षाणां, राज्ये पञ्चदशसहस्रवर्षाणां, दीक्षायां पञ्चशताधिकसप्तसहस्रवर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने त्रिंशत्सहस्रं वर्षाणि भुक्तानि आसन् ।
मल्लिनाथस्य निर्वाणानन्तरं चतुर्पञ्चाशत्वर्षाण्यनन्तरं मुनिसुव्रतनाथः मोक्षं प्रापत् ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
अश्वारोहक्रीडा
अश्वारोहक्रीडा (बजकशि)(Buzkashi,Kokpar)अफ्घानिस्थानदेशस्य साम्प्रदायिका क्रीडा वर्तते । thumb|right|200px|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar)
अश्वारोहक्रीडा अतीवभयानकम् अस्ति । एषा क्रीडा इरान्देशस्य प्रसिद्धा पोलो(Polo)क्रीडायाः समानं वर्तते । परन्तु, पोलो क्रीडायां काष्ठकन्दुकेन क्रीडन्ति । अश्वारोहक्रीडायां शिरोरहितस्य अजस्य मृतशरीरेण क्रीडन्ति । पश्चिमचीनायां (Western China) ताजिकीयाः जनाः शियाङ्ग्(Xinjiang)प्रदेशे अश्वस्य स्थाने याक्(Yak)प्राणिनम् आरुह्य क्रीडन्ति । इयम् अफगानवासिनां वीरता-साहस-हठानां स्वरूपं प्रस्तौति ।
कथं क्रीडनीयम्?
अस्याः क्रीडायाः क्रीडारीतिः अतीव विचित्रा वर्तते । यथा, एकम् अतीव विस्तृतं प्राङ्गणं भवति । मध्ये एकः गर्त्तः खन्यते । तस्मिन् गर्ते अजस्यशिशोः शवः स्थाप्यते । अश्वारोहिणां दलद्वयं प्राङ्गणे समागच्छतः । कश्चन सङ्केतात् परं प्रतिदले विद्यमानाः षट्तः पञ्चदशपरिमिताः क्रीडलवाः तस्माद् गर्ताद् वत्सशवं निस्सार्य पुनर्गर्ते पातयितुं चेष्टन्ते । तदर्थं परस्परं शवस्य निस्सारणे धारणे गर्तं प्रति प्रापणे पातने च सङ्घर्षणे निरताः भवन्ति । ग्रहणप्रदानानि च सम्पद्यन्ते । एतस्मिन् घातप्रत्याघाताः अपि जायन्ते । अश्वानां सञ्चालने धावने पतिताः आश्वारोहिणः तेषां खुरैः आहताः भूत्वा रक्तलिप्ताः भग्नाङ्गाः चापि भवन्ति । कदाचित् प्राणानपि त्यजन्ति । एषा क्रीडा उत्तर-अफ्घानिस्थाने,मध्यएशियाखण्डेच प्रसिद्धा वर्तते । एनां क्रीडां अधिकतया अधो लिखितेषु प्रदेशेषु क्रीडन्ति, अयं क्रीडोत्सवः प्रतिवर्षम् अक्टोबर्मासस्य १५ दिने शाहजाहिरशाहस्य जन्मदिवसे काबुल्देशे(Kabul) समायोज्यते । बजकशि क्रीडार्थं प्रयोज्याः अश्वाः महार्घाः भवन्ति । प्रायः पञ्चसहस्रमुद्रातः इतोपि अधिकमूल्यवन्तः भवन्ति ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
वर्गः:चालनक्रीडाः वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मायामाळगौळ (रागः)
मायामाळवगौळरागः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । वेङ्कटमखेः मेलकर्तृरागव्यवस्थायाः अनुगुणम् अयं रागः १५ तमः मेलकर्तृरागः अस्ति। पूर्वं एतस्य रागस्य नाम "मालवगौल" इत्येव आसीत् । यदा मेलकर्तृरागव्यवस्था आगच्छत्, तदा "माया" इति उपसर्गः "मालवगौल" नाम्ना योजितः जातः। एषः मङ्गलकरः रागः सर्वदा गातुं शक्यते।  'सरलेवरिसे', 'जण्टिवरिसे', 'दाटुवरिसे', 'अलङ्काराः' च एतस्मिन् रागे भवन्ति । मायामालवगौलरागस्य २५ जन्यरागाः सन्ति ।
लक्षणानि
वेङ्कटमखिः मायामालवगौलरागस्य लक्षणम् एवं वदति -
मेलकर्तृरागव्यवस्थायां मालवगौलरागः अग्निचक्रे तृतीयः रागः। अस्मिन् रागे शुद्धऋषभम्, अन्तरगान्धारम्, शुद्धमध्यमम्, शुद्धधैवतम् , काकलिनिशादं च स्वराः भवन्ति। यतः अयं रागः मेलकर्तृरागः अस्ति, अतः वयं एतं रागं "सम्पूर्णरागं" इति वदामः । सम्पूर्णरागः इत्युक्ते सप्तसवराः अपि भवन्ति। मध्यमं विहाय मायामालवगौलरागः कामावर्धिनीरागस्य (५१ मेलकर्तृरागः) समानः एव ।
स्वभावः
एषः पुरातनः रागः करुणया भक्त्या च संयुक्तः। मायामालवगौलरागः सर्वदा गातुं शक्यते, किन्तु प्रभाते गायति चेत् मङ्गलकरः भवति। सङ्गीतगुरवः छात्राणां कृते आरम्भे एतं रागं 'सरले वरिसे'रूपेण पाठयन्ति । अस्मिन् रागे विवादिस्वराः न सन्ति। अतः एतत् पठितुम् सरलं भवति। मायामालवगौलरागः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतपद्धतौ भैरवरागः इति कथ्यते ।
अस्मिन् रागे मध्यमेसिंहेन्द्रमध्यमरागं रिषभे रसिकप्रियां च प्रति ग्रहभेदः कर्तुम् अवकाशः अस्ति । साधारणतया श्रुतिः षड्जे भवति। किन्तु ग्रहभेदे श्रुतिः अन्ये स्वरे भवति। यदा वयम् एवं कुर्मः, तदा भिन्नाः रागाः आगच्छन्ति ।
जन्यरागाः
मायामालवगौलरागस्य अनेका: जन्यरागाः सन्ति। तेषु  जन्यरागेषु बौलि (रागः), मलहरि (रागः), सावेरि (रागः), रेवगुप्ति(रागः), नाधनामक्रिया (रागः), ललिता(रागः), जगन्मोहिनि(रागः) च सुप्रसिद्धाः सन्ति ।
प्रसिद्धानि कीर्तनानि
सरले वरिसे, जण्टि वरिसे, दाटुवरिसे, अलङ्काराः च मायामालवगौलरागे सन्ति । प्रथमं गीतम् अपि मलहरिरागे रचितम् (मलहरिरागः मायामालवगौलरागस्य  जन्यरागः) । मुत्तुस्वामी दीक्षितस्य  प्रथमा रचना "श्रीनाथादि गुरुगुहो जयति" इत्येषा  मायामालवगौलरागेण रचिता।
अधः मायामालवगौलरागे प्रसिद्धानाम् कीर्तनानाम् आवलिः दत्ता अस्ति -
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोलम्बिया
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बि एम् डब्ल्यू सिक्स् सीरीज्
F12/F13 (2011–present)
<!---The third generation BMW F12 (Convertible) and F13 (Coupé) was released as a 2012 model at the 2011 Shanghai Auto Show and New York Auto Show.
The engine range consists of turbocharged petrol and diesel engines. The folding top is still cloth (compared to the E93 3 Series convertible which is equipped with a metal roof). The 640i and the 650i are available with all-wheel drive.
F06 Gran Coupe
The BMW 6 Series Gran Coupe was unveiled in 2012 Geneva Motor Show. It is a four-door saloon to provide a rival to the Audi A7 and Mercedes-Benz CLS. Initially shown as the Gran Coupe Concept in 2010, which was based on the 2007 CS Concept, the Gran Coupe is available in 640i, 640d and 650i models.
Production and sales
>
पियेर्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
न तु मां शक्यसे द्रष्टुम्...
पदच्छेदः
न तु मां शक्यसे द्रष्टुम् अनेन एव स्वचक्षुषा दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ ८ ॥
अन्वयः
अनेन स्वचक्षुषा एव मां द्रष्टुं न शक्यसे । ते दिव्यं चक्षुः ददामि । ऐश्वरं मे योगं पश्य ।
अर्थः
एतेन नेत्रेण एव मां द्र्ष्टुं त्वं समर्थः न भवसि । अतः तुभ्यम् अलौकिकं नेत्रं यच्छामि येन ईश्वरस्य मम असाधारणं सामर्थ्यं पश्य ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
08 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मञ्जीरा नदी
निजामसागर, भारतस्य तेलांगानाराज्यस्य निजामाबादजिल्लायाः अचेंपेटा एवं बांजापालग्रामयोः मध्ये निर्मितमस्ति| परियोजनायः सर्वोत्कृष्टा विशेषता अस्ति यत् ३ किलोमीटारदूरात् १४फीटपर्यन्तं उत्कट मोटरमारगेण सह नदेः अपरेऽस्मिन् बृहत् बन्ध अस्ति। मेदकजिल्लायां मञ्जीरा नद्यामुपरि सिङ्गूर जलाशयः मेदकनिजामाबाद मण्डलयोः सह हौदाराबाद्सिकिन्दाराबादनगरयोः कृतेऽपि पानीयजलस्रोतः भवति। तथा च मञ्जीरानदी बीदर नगरस्य कृतेऽपि जलसेवा करोति।
विंशति-एकविंशतिशताब्द्ये अन्तिमे महाराष्ट्रस्य मञ्जरीरयाः उपरिभागे पर्यवरणपतनस्य प्रभावः दृष्टमासीत्, यत् भूजलपुनर्भरणे विरोधानां वृद्धिः संजाता एवं तदनन्तरं क्षरण्सिलिंगप्रदेशयोः मध्ये तस्य वर्धनं संजातम्|
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य नद्यः
स्टार् वार्स् - अ न्यू होप्
thumb|right स्टार् वार्स्:अ न्यू होप् (Star Wars: A New Hope) एकः १९७७ आङ्ग्ल भाषा चलनचित्रम् अस्ति। चित्रस्य मुख्यपात्रः लूक् स्कैवाकर्; तस्य नटः मार्क् अमिल्ल्। अन्य पात्राः ओबि वान् कनोबी, डार्थ् वेडर्, राजकुमारी लीया, आर् २-डी २, सी-३पीओ च। चित्रस्य निर्देशकः जार्ज् लूकस्।
होप्, स्टार् वार्स्:अ नुय्य् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मातृगया (सिद्धपुरम्)
कपिलमहर्षेः जन्मस्थानमिति इदं सिद्धपुरमिति ख्यातम् अस्ति । स्त्रीस्थलमिति अभिदाङ्कितः अयं प्रदेशः मातृगया इत्यपि ख्यातः, सरस्वतीनद्याः तीरे अस्ति । महाभारतस्य वनपर्वणि एतस्य वर्णनमस्ति । पौराणिकतया अपि मुनेः कर्दमस्य तपोभूमिः । कर्दम-ऋषिः विष्णुम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । कृपालुः सः अश्रूणि स्रावितवानिति । तानि अश्रूणि एव सरोवररूपेण परिणमितानि । नारायणस्य नेत्राभ्याम् आगतम् आनन्दबाष्पं तत्  । अन्ये केचन वदन्ति – कस्यचित् ब्राह्मणस्य अलका पुत्री कर्दममहर्षेः पत्न्याः देवहूत्याः सेवां कुर्वती सती ज्ञानप्राप्तिं कृत्वा जलरुपिणी अभूदिति कथा श्रूयते । तत् एव अलकासरोवरं अथवा बिन्दुसरोवरम् । साङ्ख्यशास्त्रस्य प्रवर्तकः कपिलमहर्षिः, तथा कर्दमर्षेः पत्नी देवहूती अत्र मोक्षं प्राप्तवन्तौ । कपिलमहर्षिः अत्रत्याः सरस्वतीनद्याः तीरे पुत्राय साङ्ख्यशास्त्रं बोधितवान् । देवहूत्याः मोक्षप्राप्तेः अनन्तरम् अत्रत्यं बिन्दुसरोवरं मातृश्राद्धार्थं प्रसिद्धम् अभवत् । सिद्धपुरस्थं बिन्दुसरोवरं तादृशम् एकैकं स्थानम् अस्ति भारते यत्र मातृश्राद्धं क्रियते । अतः सहस्रशः जनाः मातुः अपरकर्माणि श्राद्धकर्माणि च निर्वतयितुं कार्त्तिकमासे अत्र आगच्छन्ति। ऐतिह्यानुसारं परशुरामः अत्र स्वस्य पापनिवारणार्थं पूजां कृत्वा मातृश्राद्धं निर्वर्तितवान् । ऋग्वेदे सरस्वत्याः तीरे विद्यमानं विष्णुस्थानम्(श्रीस्थलम्) इति अस्य उल्लेखः अस्ति । अतः अत्र ब्राह्मणैः अत्रत्य-अश्वत्थवृक्षस्य अधः मोक्षसम्बद्धानि कर्मकाण्डानि क्रियन्ते । मध्यकालीनानि सुन्दराणि चित्ताकर्षकानि बोह्रा वणिजां भवनानि अत्र सन्ति । एतानि गृहाणि अतिसूक्ष्मतक्षणार्थं आन्तरिकसज्जतार्थं च प्रसिद्धानि सन्ति
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
२२०
२२० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२२० २२० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाबा आमटे
बाबा आमटे (बाबा आमटे, Baba Amte) महाराष्ट्रराज्यस्य महान् समाजसेवकः । सः कुष्ठरोगिणां सेवकः, स्वातन्त्र्यसेनानी, 'नर्मदाबचाव' आन्दोलनस्य प्रवक्ता च आसीत् । आमटेवर्यस्य मूलनाम 'मुरलीधर देवीदास आमटे' इति । जनैः प्रेम्णा, सः 'बाबा' इति सम्बोध्यते स्म  । अतः बाबा आमटे इत्येवं प्रसिद्धः सः । thumb|right|200px|बाबा आमटेवर्यः, तस्य पत्नी साधनाताई
सेवाकार्यम्
thumb|right|175px|आमटेवर्य:,पत्नी साधना,पुत्रद्वयम्
युवावस्थात: आमटेवर्य: सामाजिकक्षेत्रे कार्यं कर्तुम् उद्युक्तः आसीत् । युवावस्थायाम् एका घटना घटिता या तस्य जीवनस्य दिग्दर्शिका अभवत् । आमटेवर्यः एकवारम् एकं कुष्ठरुग्णं (leprosy patient) अपश्यत् । रोगेण त्रस्तः सः रुग्णः वर्षासमये असाहाय्यताम् अनुभूतवान् । तस्य असाहाय्यतां दृष्ट्वा आमटेवर्येण मनसि निर्धारितं यत् "कुष्ठरोगिजनानां कृते अहं कार्यं करोमि" इति । अत: १९४९ वर्षात् आरभ्य आजीवनं स: कुष्ठरोगिजनानां कृते कार्यरत: आसीत् । कुष्ठरोगिजना: तु अस्पृश्याः इति जनमान्यता आसीत् तदा । सः कुष्ठरोगिणां विकासविषये, जीवनसमस्याविषये च बहु चिन्तनं कृतवान् । चिन्तनानुसारम् आचरणमपि आमटेवर्यः करोति स्म । 'आनन्दवनम्' इति तत्कार्यस्यैव अपरनाम । 'महारोगिसेवासमितिः’ इत्यस्या: संस्थायाः स्थापनेन आमटेवर्येण कार्यं प्रारब्धम् । अस्यां संस्थायां प्राथमिकस्तरे केचन प्रकल्पा: आरब्धा: । यथा - १ आनन्दवन २ सोमनाथ ३ लोकबिरादरी
आनन्दवन
ये जनाः कुष्ठरोगपीडिताः तेषां कृते पुनरावासकेन्द्रम् (rehabilitation centre) आनन्दवनम् । १९५१ तमे वर्षे आमटेवर्येण कार्यार्थं सर्वकारात् कश्चन भूभाग: लब्ध: । सः भूभागः अरण्यान्तर्गतः, वन्यजन्तुभिः आकुलः च आसीत् । १९५२ त: औपचारिकरूपेण आनन्दवनस्य कार्यं प्रारब्धम् । आमटेवर्येण तदा स्वयमेव कुष्ठशुश्रूषाविषये ज्ञानम् अधिगतम् । प्रारम्भे सः, तस्य पत्नी, पुत्रद्वयं, केचन कुष्ठरोगिणः च आनन्दवनं गतवन्तः । प्रारम्भे तैः मिलित्वा सामूहिककृषि: प्रारब्धा । ततः यत् धनं प्राप्तं, तेन आनन्दवनकार्यम् अग्रे नीतम् । thumb|right|200px आमटेवर्यः कुष्ठरोगिजनान् तत्र एकत्रीकृत्य तेषां सेवां, परिचर्यां च अकरोत् । प्रारम्भिकस्तरे निवासार्थं स्थानम् अपि नासीत्, तथापि सः कार्यं न त्यक्तवान् । १९५१ त: २००८ पर्यन्तं ३५०० रुग्णाः तत्र आसन् । अधुना न केवलं कुष्ठरुग्णानां कृते, अपि तु अन्ध-मूक-बधिर-शारीरिक-क्षति-ग्रस्तजनानां कृतेऽपि बहुप्रकल्पाः प्रचलन्ति । आमटेवर्येण कुष्ठरुग्णानां न तु केवला सेवा कृता, अपि तु तेषाम् आत्मविश्वासवर्धनार्थं, मानसिकसबलीकरणार्थम् अपि यत्नो विहित: । तेन तेषाम् उपजीविकाविषये अपि योजनाः कल्पिताः । आनन्दवनकारणेन कुष्ठरुग्णान् प्रति जनानां वीक्षणदृष्टिः परिवर्तिता । अतः आनन्दवनं सार्थनामधेयम् ।
१ सुखसदन - आनन्दवनस्थैः दम्पतिभिः तत्रस्थस्यैव एकस्य वृद्धस्य परिवारसदस्यरूपेण स्वीकारः, तेन सुखसदननिर्माणम् इत्येवं योजना । अनेन कुटुम्बे वृद्धजनानां साहाय्यमपि भवति, दम्पतीशिशोः पालनमपि उत्तमं भवितुम् अर्हति ।
२ कृषिनिकेतनः विवाहित-अविवाहितकुष्ठरुग्णानां निवासस्थानमिदम् । अत्र निवसन्तः जनाः कृषिक्षेत्रे कार्यरताः ।
३ अन्धमूकबधिरजनेभ्यः आवासयोजना – प्रारम्भिकस्तरे कुष्ठरुग्णेभ्यः साहाय्यहस्तं प्रदाय तदनन्तरम् आनन्दवनेन अन्धमूकबधिरजनेभ्यः आवासव्यवस्था कल्पिता ।
४ 'उत्तरायण' – वृद्धजनानाम् आवासस्थानम् । वृद्धानाम् अनुभवाः आनन्दवनकार्ये प्रज्ञाकोश(Wisdom Bank)रूपेण मार्गदर्शकाः स्युः इति मत्वा आमटेवर्यः एनं प्रकल्पं प्रारब्धवान् ।
५ 'गोकुळ' – कुष्ठरुग्णानां कुष्ठरोग-अपीडिताः शिशवः अत्र पाल्यन्ते ।
सोमनाथप्रकल्पः
आनन्दवने कुष्ठरोगनिवारणानन्तरंम् आत्मविश्वासं प्राप्य स्वतन्त्रतया ये निवसितुम् इच्छन्ति, तेभ्यः सोमनाथप्रकल्पः । अस्मिन् प्रकल्पान्तर्गतग्रामे इदानीं ५५० जनाः निवसन्ति, कृषिकार्यं च कुर्वन्ति । thumb|right|200px|सोमनाथप्रकल्प:
लोकबिरादरीप्रकल्पः
वने निवसन्तः आदिवासिनः समस्याभिः ग्रस्ताः । ताभ्यः समस्याभ्यः तान् मोचयितुं तेषां विकासः करणीयः, तेभ्यः अपि आरोग्यव्यवस्था कल्पनीया इति धिया अयं प्रकल्पः प्रारब्धः । एतदर्थम् अरण्यव्यापृतस्य गडचिरोलीमण्डलस्य सीमावर्तिभागः निर्धारितः, कार्यं च ततः आरब्धम् । आदिवासिभ्यः चलच्चिकित्सालयः (mobile hospital), चलच्छिक्षणं (mobile education) च प्रकल्पेऽस्मिन् अन्तर्भवति ।
कविः आमटेवर्यः
यथा आमटेवर्यस्य कार्यं तथैव तस्य शब्दसामर्थ्यमपि प्रेरणादायकम् । आमटेवर्येण 'ज्वाला आणि फुले’, 'उज्ज्वल उद्यासाठी’, 'माती जागवील त्याला मत' इत्येते काव्यसङ्ग्रहाः रचिताः । आत्यन्तिकं प्रेरणादायि इदं साहित्यम् ।
आन्दोलनकार्यम्
-	१९८५ तमे वर्षे आनन्दवनसदस्याः भारतदेशस्थयुवभिः सह द्विचक्रिकया (bicycle) कन्याकुमारीतः काश्मीरपर्यन्तं शान्तिसन्देशयात्रां कृतवन्तः । -	१९८८ तमे वर्षे अरुणाचलतः ओखापर्यन्तं द्विचक्रिकया यात्रां कुर्वन्तः ते तत्तद्भागस्थजनेषु भ्रातृभावं प्रसारितवन्तः । -	१९९० त: २००० पर्यन्तम् आमटेवर्यः 'नर्मदाबचाव’आन्दोलनस्थाने उषित्वा प्रवक्तृरूपेण भागं गृहीतवान् । शान्तिस्थापनायै, पर्यावरणविषये जनजागरणार्थं च तेन अस्मिन् आन्दोलने भागः ऊढः ।
पुरस्कारा:
बहुपुरस्कारैः आमटेवर्यः विभूषितः । पद्मश्री, पद्मविभूषण, गान्धिशान्तिपुरस्कारः च पुरस्कारेण सः सम्मानितः । अमेरिकादेशस्य 'डेमियन-डट्टन' पुरस्कारेण बाबाआमटेवर्य: १९८३ तमे वर्षे विभूषितः । १९८५ तमे वर्षे 'मेगसेसे’ पुरस्कारः अपि प्राप्तः तेन । 'अपङ्ग कल्याण'- सावित्रीबाई फुले-डा.आम्बेडकर-‘महाराष्ट्रभूषण'- इन्दिरा गान्धि-जी.डी.बिर्ला- -‘दलितमित्र’पुरस्काराः तेन विभूषिताः ।
परिवारजनाः
पितुः प्रेरणया आमटेवर्यस्य सुतौ उच्चशिक्षणं प्राप्य समाजकार्यं प्रविष्टवन्तौ । कनिष्ठसुतः प्रकाशआमटेवर्यः 'हेमलकसा'क्षेत्रे कार्यरतः । ज्येष्ठसुतः विकासआमटेवर्यः वरोराग्रामस्थे आनन्दवने कार्यं करोति । अधुना आमटेवर्यस्य तृतीया-वंशश्रेणी अपि सामाजिककार्ये एव कार्यरता दृश्यते ।
निधनम्
अन्तिमकाले आमटेवर्यः उपवेष्टुम् असमर्थः अभवत्, यतः तस्य पृष्ठास्थिपीडा समुत्पन्ना । आमटेवर्यः ९ फेब्रुवरि २००८ इत्येतस्मिन् दिनाङ्के देहयात्रां समापितवान् । परं तस्य कार्यं, तस्य शब्दाः च जगतः कृते प्रेरणारूपेण वर्तन्ते एव ।
सन्दर्भलेखाः
मातृकापरिचयः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयदेशभक्ताः वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः वर्गः:भारतस्य समाजसेवकः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य द्वात्रिंशत्तमः (३२) श्लोकः ।
अन्वयः
पार्थ ! पापयोनयः ये अपि स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः स्युः ते अपि मां व्यपाश्रित्य परां गतिं यान्ति हि ।
अर्थः
ये पापाधिक्यवशात् जाताः ते स्त्रियः स्युः, वैश्याः स्युः, शूद्रा वा स्युः ते सर्वेऽपि मां सेवमानाः 	परमां शान्तिम् अवाप्नुवन्तीति निश्चितम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
32 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य विंशतितमः (२०) श्लोकः ।
मीराबाई
श्रीकृष्णभक्ता मीराबाई (१४९५-१५४७) (મીરાબાઈ, Mirabai) श्रीकृष्णं भर्तृरूपेण स्वीकृतवती आसीत् । सा स्वहृद्गतभावान् भजनमाध्यमेन श्रीकृष्णं प्रति प्रादर्शयत् । प्रायः तस्याः भजनानि प्रेमभावं निरूपयन्ति । 'मेवाड'राज्यस्य राजमहिषी मीराबाई सुखं, साम्राज्यं च त्यक्त्वा कृष्णगीतं गायन्ती साध्वीरूपं धृत्वा ग्रामं-ग्रामं भ्रमति स्म । तस्याः अधिकानि पद्यानि मारवाडीभाषायां, व्रजभाषायां च सन्ति । परन्तु सा गुजरातीभाषायाम् अपि रचनां कृतवती आसीत् ।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य...
पदच्छेदः
न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य च अप्रियम् स्थिरबुद्धिः असम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
मीराबाई
जन्म परिवारश्च
मीरायाः कालः कः इत्यस्मिन् विषये भिन्नानि मतानि सन्ति । मीरा १४९५ तमे वर्षे जोधपुरे 'मेडता'ग्रामस्य समीपस्थे 'कुडकी'ग्रामे अजायत इति केषाञ्चन मतम् । तस्याः जनकः रतनसिंहः रावराठोडवंशे उद्भूतः । तस्याः जननी वीरकुवरी आसीत् । यदा मीरा १५-१६ वर्षीया आसीत्, तदा तस्याः विवाहः 'मेवाड'प्रदेशस्य राजपुत्रेण भोजराजेन सह अभवत् । तया ५-६ वर्षपर्यन्तं सुखेन वैवाहिकजीवनं व्यतीतम् । पश्चात् तस्याः पत्युः आकस्मिकमृत्युः अभूत् । पत्युः मृत्योरनन्तरं राजपरिवारेण सह मीरायाः विवादः उद्भूतः । तेन मीरा राजप्रासादं त्यक्तवती ।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य...
अन्वयः
ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितः स्थिरबुद्धिः असम्मूढः प्रियं प्राप्य न प्रहृष्येत् । अप्रियं प्राप्य च न उद्विजेत् ।
मीराबाई
जीवनम्
श्रूयते यत् मीरा भक्तशिरोमणेः जीवगोस्वामिनः दर्शनार्थं वृन्दवनं गता आसीत् । गोस्वामी स्त्रीदर्शनं न करोति स्म । अतः सः न्यवेदयत् यत् "अहं स्त्रीदर्शनं परित्यक्तवान् अस्मि" इति । मीरा प्रत्यवदत् -"वृन्दावने श्रीकृष्णः एव पुरुषः वर्तते" इति । मीरायाः एतत् मार्मिकं वचनं श्रुत्वा जीवगोस्वामी सस्नेहं मीराम् अमिलत् । एतस्याः कथायाः उल्लेखः प्रियदासस्य पद्ये लभ्यते -‘वृन्दावन आई जीव गुसाई जू सो मिले झिली, तिया मुख देखबे का पन लै छुटायो’।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य...
अर्थः
यः ब्रह्मवित् सर्वदा ब्रह्मणि एव स्थिरबुद्धिः सम्मोहवर्जितश्च भवति सः इष्टं प्राप्य न प्रहृष्यति । अनिष्टं च प्राप्य खेदं न याति ।
मीराबाई
जीवनम्
मीरायाः ननान्दा 'अजब कुंवरबा' 'पुष्टि'मार्गीयवैष्णवसम्प्रदायम् अङ्गीकृत्य 'ब्रह्मसम्बन्ध'दीक्षां स्वीकृतवती आसीत् । परन्तु मीरा सम्प्रदायादिभ्यः दूरैव आसीत् । मीरा यदा वृन्दावने आसीत्, तदा चैतन्यमहाप्रभोः शिष्याभ्यां सह तस्याः मतभेदः उद्भूतः आसीत् । ततः सा व्रजभूमिं त्यक्त्वा द्वारकां प्रति प्रयाणं कृतवती ।
मीरायाः सौराष्ट्रगमने बहूनि कारणानि भवेयुः । तत्र आद्यं कारणं श्रीकृष्णः द्वापरयुगे व्रजभूमितः द्वारकां प्रति गतः आसीदिति । द्वितीयं तु तस्याः गुरुः रैदासः गिरनारपर्वतसमीपे 'सरसई'ग्रामे निवसति स्म । तृतीयञ्च तस्याः मातृपक्षराठोडवंशस्य ओखामण्डले राज्यम् आसीत् इति ।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य...
शाङ्करदर्शनम्
यस्मान्निर्दोषं समं ब्रह्मात्मा तस्मात्-न प्रहृष्येन्न हर्षं कुर्यात्प्रियमिष्टं प्राप्य लब्ध्वा नोद्विजेत्प्राप्यैव चाप्रियमनिष्टं सब्ध्वा। देहमात्रात्मदर्शिनां
मीराबाई
जीवनम्
सा जुनागढ-गिरनारपर्वत-माधवपुर-सुदामापुरी-सोमनाथादि भूत्वा 'आरम्भडा'राज्यं प्राप्तवती । तदा तत्र 'शिवा साङ्गा' नामकस्य वाढेरवंशीयराज्ञः राज्यमासीत् । सोऽपि रणछोडरायभक्तः आसीत् । मीरा अधिकसमयपर्यन्तं तत्रैव निवसितवती । मीरया प्रेरितः 'शिवा साङ्गा' द्वारकाद्वीपे द्वारकाधीशमन्दिरं निर्मापितवान् आसीत् । यदा मीरा द्वारकाद्वीपे निवसति स्म, तदा तस्याः वयः ६० वर्षाणि आसन् इति केषाञ्चन मतम् । एतस्मिन् मन्दिरे एव मीरा स्वस्य शेषजीवनम् व्यतीतवती ।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य...
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मीराबाई
मीरायाः गुरुः
बहुभिः जनैः मन्यते यत मीरायाः कोऽपि गुरुः न आसीत् इति । परन्तु सा गुरुम् अन्विष्यति स्म । ततः सा अनेकैः सन्यासिभिः मिलितवती । अन्ते ‘रैदासं’ दृष्ट्वा  (उत्तरभारते सः ‘सन्तरविदास’ इति नाम्ना प्रख्यातः) तस्याः मनः सन्तुष्टम् । मीरा बहुषु पद्येषु  तस्य उल्लेखं कृतवती अस्ति ।
मीरायाः कृतयः
मीरा चतुर्णां ग्रन्थानां रचनां कृतवती अस्ति ।
मेरे तो गिरिधर गोपाल दूसरो न कोई
मेरे तो गिरिधर गोपाल दूसरो न कोई । जाके सिर मोर मुकुट मेरो पति सोई । तात मात भ्रात बंधु आपनो न कोई ॥। छाँड़ि दी कुल की कानि कहा करिहै कोई । संतन ढिंग बैठि-बैठि लोक लाज खोई ॥ चुनरी के किये टूक ओढ़ लीन्ही लोई । मोती मूँगे उतार बनमाला पोई ॥ अँसुवन जल सींचि सींचि प्रेम बेलि बोई । अब तो बेल फैल गई आणँद फल होई ॥ दूध की मथनियाँ बड़े प्रेम से बिलोई । माखन जब काढ़ि लियो छाछा पिये कोई ॥ भगत देख राजी हुई जगत देखि रोई । दासी "मीरा" लाल गिरिधर तारो अब मोही ॥
- मीराबाई
पायो जी म्हें तो राम रतन धन पायो
पायो जी म्हें तो राम रतन धन पायो। वस्तु अमोलक दी म्हारे सतगुरू, किरपा कर अपनायो॥ जनम-जनम की पूँजी पाई, जग में सभी खोवायो। खरच न खूटै चोर न लूटै, दिन-दिन बढ़त सवायो॥ सत की नाँव खेवटिया सतगुरू, भवसागर तर आयो। 'मीरा' के प्रभु गिरिधर नागर, हरख-हरख जस पायो॥
पग घूँघरू बाँध मीरा नाची रे
पग घूँघरू बाँध मीरा नाची रे। मैं तो मेरे नारायण की आपहि हो गई दासी रे। लोग कहै मीरा भई बावरी न्यात कहै कुलनासी रे॥ विष का प्याला राणाजी भेज्या पीवत मीरा हाँसी रे। 'मीरा' के प्रभु गिरिधर नागर सहज मिले अविनासी रे॥
- मीराबाई
मने चाकर राखो जी
श्याम मने चाकर राखो जी, चाकर रहसूं बाग लगासूं नित उठ दर्सन पासूं। बृंदाबन की कुंज गलिन में तेरी लीला गासूं। श्याम मने चाकर राखो जी।। चाकरी में दर्सन पाऊं, सुमिरन पाऊं खरची। भाव भक्ति जागीरी पाऊं, तीनों बातां सरसी। श्याम मने चाकर राखो जी।। मोर मुकुट पीतांबर सोहे, गल बैजन्ती माला। बृन्दावन में धेनु चरावे मोहन मुरली वाला। श्याम मने चाकर राखो जी।। मीरा के प्रभु गहिर गंभीरा सदा रहो जी धीरा। आधी रात प्रभु दर्सन दीन्हें प्रेम नदी के तीरा। श्याम मने चाकर राखो जी।।
सम्बद्धाः लेखाः
गिरनारपर्वतः
चैतन्यमहाप्रभुः
वृन्दावनम्
गुजराती साहित्यिकाः
बाह्यानुबन्धाः
http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Religions/gurus/Mirabai.html
http://www.biographyonline.net/spiritual/mirabai.html
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकमहिलाः
अग्निः
अग्निः (अग्नि, Fire) पञ्चभूतेषु अन्यतमः तथा तेजसः अभिमानिदैवतम् । अयं भगवतः मुखात् समुत्पन्नः । दक्षप्रजापतेः आत्मजा स्वाहा अग्निदेवस्य पत्नी । इक्ष्वाकुवंशसमुद्भूतस्य दुर्योधनस्यात्मजा सुदर्शना अस्य अपरा पत्नी । अर्जुनस्याश्रये खाण्डववनं दग्धवान् । तदवसरे अग्निः अर्जुनाय कपिध्वजोपेतं रथं,गाण्डीवधनुः,अक्षयतूणीरञ्च प्रायच्छत् । अग्निना एव श्रीकृष्णाय चक्रायुधं प्रदत्तम् । अयं भृगुमुनेः शापकारणेन सर्वभक्षकोऽभवत् । इन्द्राय यदा ब्रह्मवधदोषः सम्प्राप्तः तदा दोषस्य चतुर्षु अंशेषु एकः अंशः अग्निना स्वीकृतः । रामायणे,सीतायाः पातिव्रत्यम् अग्निना लोकमुखायोपदर्शितम् । अनलः इति तस्यापरं नाम ।| नास्ति अलं पूर्तिः अस्य भुञ्जानस्य इति कारणेन अनलः इत्युच्यते ।
ऋग्वेदे अग्निस्तुतिः
ऋग्वेदे विद्यमानेषु १०२८ सूक्तेषु २१८ सूक्तानि अग्निपराणि सन्ति । ऋग्वेदस्य प्रथमे सूक्ते अग्नि॒म् ई॑ळे पुरो॒हि॑तं यज्ञ॒स्य॑ देव॒म् ऋत्वि॒ज॑म् । होता॑रं रत्नधा॒त॑मम् इत्यत्र अग्नेः स्तुतिः सन्दृश्यते । अरणीमन्थनम् इति काचित् वैदिकप्रक्रिया । तया प्रक्रियया यागयज्ञ्यादीनां निर्वाहार्थम् अग्निः समुत्पाद्यते । मातरिश्वा,जातवेदाः इत्यादीनि अपराणि नामानि ।  गृहस्थस्य आहवनीय-गार्हपत्य-दक्षिणाग्नीनामाराधनम् आद्यं कर्तव्यम् । तदेव अग्निहोत्रम् इत्युच्यते । गृहस्थः निष्ठया प्रतिदिनम् अग्निहोत्रं पालयेदिति श्रुतिप्रमाणम् ।
पृथ्वीस्थानदेवतासु अग्निः प्रधानः । देवतात्रितये अग्निः प्रधानः । द्विशताधिकाः सूक्ताः अग्निदेवताकाः सन्ति । एतान् विहाय अन्याभिः देवताभिः सह अपि अग्निः स्तुतः अस्ति ।
अग्नेः स्वरूपम्
हिन्दूपरम्परायां रक्तवर्णयुक्तस्य,मुखद्वयोपेतस्य,कृष्णनेत्राभ्यां युक्तस्य,पादत्रयोपेतस्य,सप्तभुजयुक्तस्य च अग्नेः रूपं चित्रितम् । अस्य शरीरे च प्रखराः सप्त जिह्वाः ज्वलन्ति । अतः अस्य सप्तजिह्वा इति अपरं नाम ।
जन्म
’त्रीणि जाना परिभूषन्त्यस्य समुद्र एकं दिव्येकमप्सु । (१-९५-३) अग्नेः जन्मत्रयम् – समुद्रे (बडबाग्नि)रूपेण, द्युलोके आदित्यात्मरूपेण, अन्तरिक्षे वैद्युताग्निरूपेण च । अस्य अनेकानि जन्मस्थानानि अपि वर्णितानि । पृथिव्याम् अयम् आरण्योः उत्पन्नः भवति । ’आरण्योर्निहितो जातवेदाः’ (३-२९-२) – सर्वविषयज्ञानवान् अग्निः द्वयोः आरण्योः निगूढः अस्ति । आरण्यौ अस्य मातरौ इति वदति – ’अयो मात्रोरुशेन्यो जनिष्ठ’ (३७-३-९) ’शुष्काद्यद्देव जीवो जनिष्ठाः’ (१-६८-२) इत्युक्त्वा दश युवतयः एनं आरण्योः उत्पादितवत्यः इत्युच्यते यत् दश अङ्गुलीभिः ग्रहणं निर्दिशति । ’दशेमं त्वष्टुर्जनयन्त गर्भम् अतन्द्रासो युवतयो विभृत्रम्’ (१-९५-२) ।
त्रिमूर्तिरूपः
अग्निः त्रिस्थानेषु विद्यते इति उक्तम् । एतं त्रिधादेवताः स्रष्टवन्तः । अस्य प्रकाशः त्रिविधम् (३-२६-७) । अयं त्रिभिः शिरोभिः युक्तः (१-१४६-१) । अस्य जिह्वात्रयं, देहत्रयं, स्थानत्रयम् (३-२०-२) । त्रिषदस्था (६-८-७) इत्येतत् विशेषणं प्रामुख्येन अग्नेः अन्वेति । त्रिपस्तृ इत्येतत् अग्नेः विशेषणम् (८-३९-८) । एवम् अग्निः त्रिमूर्तिरूपः । अग्नेः तृतीयं रूपम् अत्युन्नतमिति वर्णयन्ति । ’विष्णुरित्था परममस्य विद्वान् जातो बृहन्नभि पाति तृतीयम् ।’ (१०-१-३) – व्यापनशीलः, ज्ञानादिगुणयुक्तः, महत्तमश्च अग्निदेवः स्वस्य तृतीयं स्थानं रक्षति ।
त्रिस्थानविवेचनम्
निरुक्ते यास्काचार्यः अग्नेः त्रिस्थानविवेचनं कुर्वन्ति । ’तमू अकृण्वन् त्रेधा भुवेकम्’ इत्यस्य व्याख्यानं कुर्वन् वदति – ’तमकुर्वन् त्रेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणी’ इति शाकपूणिनाम् अभिप्रायम् उल्लिख्य ’यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्य इति ब्राह्मणम्’ इति ब्राह्मणस्य आधारम् उदाहरति । एवम् अग्नेः तृतीयं स्थानं द्युलोके विद्यते यत् तत् आदित्यस्य रूपमिति वदति (नि ७-२८) । अग्निः त्रिस्थानेषु विद्यते इत्यतः सः त्रिस्थानरक्षकः अस्ति । द्युलोकस्य प्रधानभूतः, भूलोकस्य सन्नाहकः, द्यावापृथिव्याः अधिपतिः विद्यते । मूर्धार्दिवो नाभिरग्निः पृथिव्या अथा भवदरती रोदस्योः ! (१-५९-२) अग्नेः विद्युद्रूपं स्तुतवन्तः ऋषयः । ’धनोरधि प्रवत आस ऋण्वति’ - धनुषः वेगेन आगच्छन् बाणः इव आगच्छति । ’सजायमानः परमोव्योमन्याविरग्निरभवन्मातरिश्वने’ (१-१४३-२) – परमव्योम्नि अयं जायते । मातरिश्वः अग्निम् अन्तरिक्षात् अधः आनयत् इत्युच्यते । एवम् अन्तरिक्षात् भूमिं प्रति अग्नेः आगमनं विद्युद्रूपेण इति ज्ञायते । ’मूर्धा भुवो भवति नक्तुमग्निः ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन्’ (१०-८८-६) – अग्निः सूर्यरूपेण उदेति इत्युक्तम् । अपरत्र अग्निः सूर्यस्य प्रकाशेन अन्तर्भवति (५-३८-१) इति उक्तम् । ’ऊर्जोऽनपातमध्वरे दीदिवांसमुपद्यवि । अनिमीळे कविक्रतुम् । (३-२७-१२)