cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
वर्णाश्रमव्यवस्था
वर्णः जन्मना एव चिश्चीयते
केचन आधुनिकाः मन्यन्ते यद् जन्मना वर्णे निश्चिते यः शूद्रः स सर्वदा शूद्रः दलितः पतितः एव स्यात् । एष तु तस्योपरि महान् अन्यायः भवेत् । अतः इदमेव कथनं युक्तियुक्तं यद् मूलतः चातुर्वर्ण्यं गुणकर्मशः नाम गुणानां (merits) एवं कर्मणां (professions) विचारं कृत्वा निश्चीयते स्म । पश्चात् निहितस्वार्थैः वर्णैः शूद्रान् उत्पीडयितुं जन्मना वर्णः इति तत्त्वम् उद्घोषितम् इति । तत्रोच्यते । सर्वथा तर्कदुष्टोऽयं विचारः । क्षणमेकम् अवधार्यताम् । बालकस्य जनिं प्राप्तस्य गुणाः कर्माणि वा न दृष्टिपथम् आयान्ति । वस्तुतः अष्टादशवर्षीयस्य कस्यचित् गुणाः कर्माणि वा निर्धारयितुं शक्यन्ते । तथैव अष्टादशवर्षीयस्य कस्यचित् गुणाः कर्माणि वा निर्धारयितुं शक्यन्ते । तथैव बालकस्य शिक्षा तु प्रायः पञ्चमवर्षात् प्रारभ्यते । तदा जन्मप्रभृति तस्य कः वर्णः । कस्य वर्णस्य अनुसारं तस्मै शिक्षा दातव्या । तथैव यदि परिणते वयसि कश्चित् कारणवशात् स्वस्य व्यवसायं –शिक्षकः सैनिकः वणिक् इति क्रमेण परिवर्तयेत् तर्हि कस्तस्य वर्णः स्यात् । समाजे घटकानां स्थितनिर्धारणे यदि अनिश्चितता स्यात् तर्हि अनवस्थाप्रसङ्गः समुदभवेत् । अतः जन्मना एव वर्णः निश्चेतव्यः स्यात् । चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः इति वचने वर्णानां सृष्टेः प्राक् लोकानां गुणान् नाम सत्त्वरजस्तमाआदिप्रवृत्तीः तथा कर्माणि नाम कार्यक्षमताः सम्यग् अभ्यस्य एव विभाजनं कृतम् । तत्रोक्तम्- वर्णानां विभाजननन्तरं जन्मना एव वर्णाः निश्चिताः अभवन् इति तु स्पष्टमेव । अपरं च पितुः स्वाभाविकः अभिलाषः यत् मे पुत्रः ममैव व्यवसायम् अनुसरतु । चतुर्णामपि वर्णानां विषये एतादृशं चिन्तनं चरितार्थं भवति ।आ बाल्यात् तस्यैव व्यवसायस्य समन्ततः वायुमण्डलं, नित्यं कार्यं प्रत्यक्षं दृष्टवा अनुकरणसौलभ्यम्, आनुवंशिकगुणवत्ता, प्रशिक्षणस्य सुविधा, मूलधनम्, उपकरणादीनां स्वयंसिध्दता, स्पर्धा-मत्सरादि-समस्यानाम् अभावः इत्यादि कारणैः पिता एवं पुत्रः उभौ अपि निश्चिन्तताम् अनुभवतः । अनेन समाजः अपि सुचारुरुपेण सुखपूर्वकं च जीवनयापनं कर्तुं शक्नोति । ‘सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्’ इत्यस्मिन् वचने ‘कर्म’ शब्दस्य ‘सहजम्’ इति विशेषणं ‘जन्मना वर्णः’ इति तत्त्वमेव समर्थयति ।
व्यवस्थायाः सफलतायै मार्गदर्शनम्
अथ सर्वेषु मदेषु शासनमदः प्रबलतमः । यदि राजानः मदोन्मत्ताः स्युः तर्हि प्रजाः नैव सुखान्विताः भवेयुः । अतः तेषां नियमनस्य भारः सर्वथा अभिनवे धर्माख्ये तत्वे एवं पर्यायेण धर्मोपदेशकेषु ब्राह्मणेषु न्यस्तः । निर्धनाः कृशकायाः ब्राह्मणाः नियन्त्रणमेतत् स्वतपः प्रभावात् अकुर्वन् । अथ ब्राह्मणस्य नियन्त्रणं कस्याधीनम् इति चेत् तत्रोच्यते यद् तेषां नियन्त्रणस्य न कापि आवश्यकता समभवत् । ते स्वकर्तव्येन एव नियन्त्रिताः अभवन् । मदोत्पादकायाः धनशक्तेः निर्धनानां तेषां पक्षे प्रश्नः एव न समुद्भवति शासनसत्ता अपि क्षत्रियाधीना आसीत् । एवं निष्काञ्चनाः निः सङ्गाः ब्राह्मणाः स्वचारित्र्यबलेन समाजस्य मूर्ध्नि रराजिरे । अथ चातुर्वर्ण्यम् अधिकृत्य इदानींतने समये बहवः आक्षेपाः निश्चितमेव स्युः ।
सन्दर्भः
वर्गः:वर्णाश्रमव्यवस्था वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:परिशीलनीयानि
4.24 तदसंख्येयवासनाचित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
नृयज्ञः
अतिथिसत्कारो हि मनुष्ययज्ञः, नृयज्ञो, अतिथियज्ञश्चेति कथ्यते । वैदिकग्रन्थेषु 'अतिथिः साक्षादग्निरेव इति वर्णितोऽस्ति । ब्रह्मचर्याश्रमस्य समावर्तनाख्ये संस्कारे अन्तेवासिनं स्नातकं गुरुरुपदिशति अतिथिदेवो भव इति । तमुपदेशमात्मसात्कृत्वा ब्रह्मचारी गृहस्थाश्रमे नृयज्ञमिमं श्रद्धया निर्वर्तयति । इति । अतिथिसत्कारेण मानवस्य सर्वाशाः प्रतीक्षाः धान्य-पशु-बहुपुत्रलाभा दीर्घमायुश्चेति अनेके सुखराशयः समृद्धा भवन्ति । अतः सर्वकाल सर्वावस्थासु अतिथिरनुपेक्षणीयः । अन्यथा- उक्तं च महाभारते- इति । पुण्यार्जनदृष्ट्या, पापापनोदनदृष्ट्या च अतिथियज्ञोऽयं कल्पितः । तदनुष्ठानेन उदारता, कृतज्ञता, निर्लोभः, समता त्यागप्रभृतयो गुणाः स्वयं विकसिता भवन्ति । एवं-
इति मनुवचनाच्च नित्यं गृहस्थः पञ्चमहायज्ञान् अनुतिष्ठेत् । तदनुष्ठानेनैव गृहस्थः ऋणत्रयान्मुक्ति त्रिवर्ग सिद्धि च प्राप्य परमपुरुषार्थाय मोक्षाय अधिकारी भविष्यतीति ज्ञातव्यम् ।
वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्रवालम्
प्रवालं नाम रत्नं वर्णाढ्यम् । मन्दकान्तिकम् । अस्मिन् पद्मरागनीलयोः दोषाः भवन्ति ।
विद्रुमाख्या वल्लरी सेतौ सागरमध्ये च जायते । रत्नरूपिणी सा दुर्लभा । प्रयत्नाद् बाधिता सती एषा पाषाणत्वं भजति ।
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:नवरत्नानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१८ फरवरी
१८ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवचत्वारिंशत्तमं (४९) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१६ दिनानि अवशिष्टानि ।
उपनिषत्सु योगः
उपनिषत्सु योगः पतञ्जलियोग सूत्रात् किञ्चित् भिन्नतया वर्णितः अस्ति। मनुष्यस्य जीवनं जडस्य चैतन्यस्य च सम्मिश्रणमेव अस्ति। जडतत्त्वेन सह चेतनतत्त्वस्य आबन्धनत्वात् चेतनः आत्मानं विस्मृत्य जडस्वरूपे एव समाहितः भवति। अथ मानवचैतन्यं इन्द्रियाणां मनसा च वशीकृत्य बाह्यलोके प्रत्यभिज्ञानं प्राप्तुं प्रयतते। तत् चैतन्यस्य बहिर्मुखं रूपम् अस्ति। तत् चैतन्यं जीवनपर्यन्तं भोगान्वेषणे सक्रियं तिष्ठति, परन्तु कदाऽपि न तृप्तं भवति। तत् अस्थायि सुखं प्राप्नुयात् किन्तु तस्य कृते स्थायि सुखं दुर्लभं भवति। अस्मिन् मार्गे अग्रे गच्छन् सः अवगच्छति यत् अस्मिन् मार्गे सुखं नास्ति । तदा सः स्वातन्त्र्यस्य आवश्यकताम् अनुभवति। एषा स्वातन्त्र्यकामना तस्य अन्तर्मुखि-अवस्थायै साहाय्यं करोति । अनेन सुविचारेण तत् चैतन्यं शुद्धरूपेण सततं परिणमति। अन्ते तत् यदा पूर्णतया जागृतं, बोधितं च भवति, तदा तत् इन्द्रियाणां, मनसः च वशीकरणात् आत्मानं मुक्तं कर्तुम् इच्छति, तदर्थं च प्रयत्नान् कर्तुं आरभते। अस्मिन् मार्गे यदा सः जीवात्मा स्वस्य यथार्थं स्वरूपं जानाति, तदा सर्वे भेदाः, सर्वे विघ्नाः, सर्वाः समस्याः, सर्वाः अपूर्णताः च विलुप्ताः भवन्ति। अविच्छिन्नजगदा सह एकीभूत्वा परमानन्दमयः भवति ।
उपनिषदां सारः अपि अस्ति यत्, मानवीयं चैतन्यं स्वस्य शुद्धं रूपं स्वस्य ब्रह्मरूपं प्राप्नुयात्। उपनिषदश्च वेदान्त इति वेदान्तभाग इत्यर्थः । उपनिषदः अर्थः उप समीपं निषीदति प्राप्नोति - इति उपनिषद् अर्थात् येन परमसमीपभूतं ब्रह्म ज्ञायते, अथवा आत्मनः सामीप्यप्रदातृ ज्ञानम् उत दर्शनम्। उपनिषदः ऋषयः यदा आत्मानं पश्यन्ति, तदा अहं ब्रह्मास्मि इति अनुभवन्ति। यदा ते एव ऋषयः अन्यान् मनुष्यान् पश्यन्ति, तदा तेषु अपि ब्रह्म दृष्ट्वा वदन्ति – तत्त्वमसि - अर्थात् सः (ईश्वरः), त्वं (जीवः), असि। ईश्वरस्य भागः जीवे एव अस्ति इत्यर्थः । यदा चितिशक्तिः कषायमुक्ता भवति, तदा तस्याः आत्मा परमशक्तौ विलीयते। यावद् आत्मा बन्धे तिष्ठति, तावत् जीवात्मत्वेन तिष्ठति, बन्धनविमुक्तौ परमात्मा भवति। अतः यदा आत्मा शुद्धः प्रबुद्धः मुक्तश्च भवति, तदा परमेण सह विलीयते। अत एव उक्तमस्ति यत्, तत् तत्त्वम् उत एषा परमा सत्ता एव अस्माकम् आत्मा अस्ति इति। उपनिषद्भिः मनुष्येषु ब्रह्मचैतन्यं प्रबोधयितुं प्रयत्नः कृतः। यदि एवं भवति तर्हि मनुष्याणां भेदः नाशयितुं शक्यते ।
यदा सर्वे समानब्रह्मरूपाः सन्ति, तर्हि भेदः न भवितुमर्हति। अथ न कश्चित् उच्चः न कश्चित् नीचः, न जातिभेदः, न वर्णभेदः अन्यः प्रकारः वा। आत्मनः स्तरे यदा सर्वे एकाः भवन्ति तदा बाह्यभेदस्य मूल्यं न भवति इति भावः । अज्ञानिने सर्वे भेदाः सन्ति, परन्तु सर्वमपि अविच्छिन्नं ज्ञानिने भवति। इदमपि सत्यमस्ति यत् सत्य-ज्ञान-प्राप्तिः, तस्य सत्यज्ञानस्य अनुभवकरणं, सर्वेभ्यः सरलं न भवति। आम्‌! यः अभेदं प्राप्तवान्, स तत्त्वतः ज्ञानी, स एव पूर्णः अस्ति। उपनिषदां मुख्यविषयः ब्रह्म अर्थात् परमात्मा अस्ति।
श्वेताश्वरोपनिषदि सः अनादिः, महान् च मतः। बृहदारण्यकोपनिषदि विभुः सर्वान्तर्यमी, स्वयंज्योतिः च उक्तः। कथोपनिषदि ध्रुवः अर्थात् अमरः इति मन्यते । अस्मात् स्पष्टं भवति यत्, तत् ब्रह्म सर्वेभ्यः बहुलक्षणेभ्यः भिन्नः अस्ति। उपनिषदां लक्ष्यम् आत्मनं विद्धिः इति अस्ति। ईशावास्योपनिषदि आत्मज्ञानम् एव विद्या उक्ता, शेषं सर्वमपि अविद्या इति मतम् । अज्ञानात् लौकिकसुखानि प्राप्यन्ते चेदपि अलौकिकं वास्तविकं च सुखं केवलं ज्ञानद्वारा एव लभ्यते। एतादृशः पुरुषः सर्वकल्याणेन सह परकल्याणमपि कर्तुं शक्नोति। कथोपनिषदि उक्तं यत् एतत् नित्यं ज्ञानम् अस्ति यत्, आत्मा न जायते न म्रियते, न स्वयम् कस्मात् अपि सृज्यते न कश्चित् तस्मात् सृज्यते। न कस्यचित् कार्यं न कारणम् इत्यर्थः। अजातं नित्यं शाश्वतं प्राचीनं च अर्थात् क्षयवृद्धिरहितम् अस्ति तत् तत्त्वम्। शरीरस्य विनाशेऽपि न नश्यति । न केनचित् हतः अर्थात् अमरः। अपि च अशरीरः स आत्मा। अत एव नित्यः अचलः च । शरीरम् आत्मनः गतेः साधनम् अस्ति, एतस्य उपयोगकर्ता एतस्मात् भिन्नः अस्ति।
तस्मादात्मतत्त्वं प्राप्तुं तस्य अस्तित्वस्य दृढनिश्चयः आवश्यकः, ततश्च तद्भावेन सः प्राप्तव्यः। प्रश्नोपनिषदि तस्य ईश्वरस्य द्वितीयं रूपं ऊ स्वीकृतम् अस्ति।  अत एव परब्रह्म इति। तस्य प्रत्यक्षं विराट्-स्वरूपम् अपरब्रह्म अस्ति। ॐ कारस्य जपः, स्मरणं, चिन्तनं कृत्वा तस्य माध्यमेन स्वस्य इष्टस्य अनुष्ठानस्य विज्ञानसम्पन्नः पुरुषः तं प्राप्नोति। अतः तत् आत्मातत्त्वं, तत् ब्रह्म ज्ञातुं च अनेकाः पद्धतयः भवितुम् अर्हन्ति, परन्तु ॐ माध्यमेन तत् ज्ञातुं सुलभं दृश्यते। =विभिन्नोपनिषत्सु योगः उपनिषत्सु योगविषये विकीर्णविमर्शाः सन्ति, यस्य परमं लक्ष्यं परमब्रह्मस्य साक्षात्कारः, मोक्षप्राप्तिः च वर्तते। अतः विभिन्नोपनिषदः न्यूनाधिकसादृश्यं गृहीत्वा स्वदृष्टिकोणात् योगस्य व्याख्यां कुर्वन्ति। समुद्रात् मौतिक-प्रापणं सुलभं कार्यं न भवति, तथापि कासुचित् प्रमुखासु उपनिषत्सु योगसम्बद्धानां चर्चानां सारांशं दातुं प्रयत्नः कृतः अस्ति। बृहदारण्यकपनिषदि उक्तं यत् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः – आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यः ध्यातव्यः निदिध्यासितव्यः च। योगतत्त्वोपनिषदि ज्ञानं योगः च मोक्षप्राप्त्यर्थं आवश्यकं मन्यते । योगशिक्षोपनिषदि उक्तमस्ति यत् –
योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवतीह भोः ।
योगोऽपि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि ॥ १३॥
योगं विना ज्ञानं ध्रुव-मोक्षदं न भवितुम् अर्हति, तथैव केवलं ज्ञानं विना योगः अपि मोक्षं दातुं असमर्थः भवति। योगस्य चत्वारः प्रकाराः निर्दिष्टाः सन्ति।  मन्त्रयोगः, लययोगः, हठयोगः, राजयोगः च। एतदतिरिक्तम् अष्टाङ्गयोगस्य विस्तृतं वर्णनं वर्तते । योगशिखोपनिषदि उक्तं यत् मन्त्रः, लयः, हठः, राजयोगः च यथाक्रमेण चतस्रः भूमिकाः सन्ति इति। चतुर्णां योगः एव चतुर्विधयोगः उच्यते, यः महायोगः इति कथ्यते। राज-वालुकायोः संयोगः राजयोगः इति कथ्यते। प्राणापनयोः समत्वं योगचतुष्टयम् इति कथ्यते। अमृतबिन्दोपनिषदि योगस्य षट्भागानां वर्णनं भवति – प्रत्याहारः, ध्यानं, प्राणायामः, धारणा, तर्कः, समाधियोगः च । एषा उपनिषद् कथयति यत्, विषयासक्तं मनः बन्धनहेतु, निर्विषयं मनः च मुक्तिहेतु भवति इति। आसनं, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धरणा, ध्यानं, समाधिः च इत्यादीनां क्षुरिकोपनिषदि वर्णनं प्राप्यते। तेजोबिन्दूपनिषदि यमस्य, नियमस्य, त्यागस्य, मौनस्य, देशस्य, कालस्य, आसनस्य, मूलबन्धस्य, देहसाम्यस्य, दृक्स्थितेः, प्राणसंयमस्य, प्रत्याहारस्य, धारणायाः, आत्मध्यानस्य, समाधेः च वर्णनं कृतम् अस्ति । यमविषये उक्तमस्ति यत्, सर्वं ब्रह्म एव अस्ति, अनेन ज्ञानेन एव इन्द्रियाणां निरोधः एव समः अस्ति। अतः एतस्यैव अभ्यासः कर्तव्यः। कठोपनिषद् कथयति –
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥
इन्द्रियाणां स्थिरप्रतीतिः योग इत्यर्थः।
अनेन साधनेन मुमुक्षुः अमत्तः भवति, तस्य च योगः इष्टोत्पादकः, अनिष्टनिवारकः च भवति। त्रिशिखब्राह्मणोपनिषदि कर्मयोगस्य ज्ञानयोगस्य च वर्णनम् अस्ति। विहितकर्मसु एतस्याः बुद्ध्याः विद्यता एव कर्तव्यकर्म अस्ति। मनसः एतादृशं नित्यबन्धनं योगः अस्ति, श्रेयसि चित्तस्य सर्वदा बन्धनं ज्ञानयोगः अस्ति, यः सर्वसिद्धिं, मङ्गलं च प्रयच्छति। अष्टाङ्गयोगोऽपि अस्मिन् उपनिषदि वर्णितः अस्ति। जाबालदर्शनोपनिषद् अष्टांगयोगस्य किञ्चित् भिन्नं वर्णनं करोति। अतः एतयोः उपनिषदोः योगाङ्गाष्टौ उल्लिखितौ, तयोः संक्षेपेण वर्णनं कृतमस्ति।
यमः
उपनिषत्सु यमानां सङ्ख्या नव इति उल्लिखिता अस्ति – अहिंसा, अस्तेयः, ब्रह्मचर्यं, दया, आर्जवः (सरलता), क्षमा, धृतिः, परिमित-आहारः, शौचः च।
अहिंसा
शरीरेण, मनसा, वाक्भिः च कस्यचित् किमपि प्रकारस्य पीडनं, तस्य जीवनस्य विच्छेदनं, वास्तविकहिंसा मन्यते। एतस्मात् परं हिंसा न विद्यते । अतः आत्मा सर्वत्र व्याप्तः। तस्य शस्त्रादिना छेदनं, हस्तेन ग्रहणञ्च न भवितुम् अर्हति। एतत्प्रकारा बुद्धिः श्रेष्ठा अहिंसायुक्ता इति मन्यते ।
सत्यम्
नेत्रादिभिः इन्द्रियैः दृष्ट-श्रुत-घ्राण-अवगतानां विषयाणां तद्रूपेण वाचा उत चिह्नद्वारा प्रकटनं सत्यं भवति। अस्मात् परं सत्यप्रकारं नास्ति । सर्वमपि सत्यरूपः परमेश्वरः एव अस्ति। अतः ईश्वरं विना अन्यत् सत्यं नास्ति, एवं चिन्तनं श्रेष्ठं सत्यं मन्यते।
अस्तेयः
अपरस्य रत्नसुवर्णादिकं प्रति मनसः अलोभ एव अस्तेयः। मनसि सर्वदा लोभस्य अनाश्रयत्वम् अस्तेयत्वम्। एतदतिरिक्तं जगतः सर्वेभ्यः व्यवहारेभ्यः अनात्म-बुद्धिं धारयित्वा तेभ्यः आत्मानः दूरे स्थापनस्य भावः अपि अस्तेयः कथ्यते।
ब्रह्मचर्यम्
मनोवाच्छरीरेभ्यः कामवासनायाः त्यागः अथवा कामक्रोधादि-सन्तापस्य जनकस्य मनसः सर्वदा पमत्मात्नः चिन्तने लयः हि सर्वोत्तमं ब्रह्मचर्यम् उच्यते।
दया
सर्वान् जीवान् स्वात्मत्वेन मत्वा मनसा, वाचा, कर्मणा च तेषां प्रति आत्मीयभावं कृत्वा तेषां दुःखानि दूरीकर्तुं प्रयत्नः करणीयः।
धृति
धृतिः अर्थात् धैर्यम्। अतः आत्मतत्त्वं सर्वदा स्वीकरणं, न तत् तत्त्वं स्वस्मात् भिन्नं स्वीकरणम्, अस्मात् भावात् अविचलता ही धृतिः भवति।
परिमित-आहारः
योगमार्गानुसारम् आहारग्रहणम् एव परिमित-आहारः उच्यते।
शौचम्
मृदादिभ्यः शरीरस्य मलस्य निष्कासनं,  सद्भावेन मनसश्च शुद्धिः शौचः उच्यते। एतदतिरिक्तम् अहं विशुद्धः आत्मा अस्मि – इति विशुद्धः शौचः भवति। एतेषां यमानाम् अनुसरणं साधनामार्गं सुलभं करोति। उपनिषदः कथयन्ति यत्, ज्ञानरूपामृतेन तृप्ताय, कृतार्थाय च योगिने किमपि कर्तव्यं न विद्यते। अत एव साधकः सर्वविधप्रयत्नान् कृत्वा अहिंसादि-साधनैः अनुभवात्मक-ज्ञानं प्राप्य आत्मानम् अविनाशिनं ब्रह्मरूपं स्वीकुर्यात्। अस्मात् स्पष्टं भवति यत् वास्तविकं सत्यं व्यवहारे गृहीत्वा एव साधयितुं शक्यते इति।
नियमः
उपनिषदः तान् नियमान् विधीयन्ते येषु तपः, सन्तोषः, आस्तिकता, दानम्, ईश्वरपूजा, सिद्धान्तश्रवणम्, लज्जा, मतिः, (वैदिकशिक्षां प्रति निरपेक्षभक्तिः) जपः च सन्ति।
तपः
तपः इत्यर्थः तपनम् । उपवासद्वारा शरीरस्य दुग्धविच्छेदनं, मोक्ष-आत्म-बन्धन-आदि-ध्यानं तपः ।
सन्तोषः
कर्मानुगुणं देवेच्छया वा यत्किमपि लभते तेषु सर्वदा प्रसन्नता भवेत् इत्येव सतोषः उच्यते। एतदतिरिक्तं सर्वत्र अनासक्तिः, ब्रह्मादिदेवलोकसुखेभ्यः वैराग्यं च तस्मिन् स्वाभाविकप्रसन्नता एव उत्तमसन्तोषः मन्यते।
आस्तिकता
वेदानुसारं धर्मे दृढविश्वासः आसिक्ता उच्यते।
दानम्
दुःखे, सन्तापे, क्लेशे च पतिताय वेदज्ञाय आवश्यकतानुसारं साहाय्यम् एव दानम् उच्यते।
ईश्वरपूजना
रागादिभ्यः शुद्धं हृदयम्, असत्यादिभ्यः अदूषिता वाणी, हिंसा-रहितं कर्म च ईश्वर-पूजनम् उच्यते।
लज्जा
आत्मनः गुणान् पुनः पुनः श्रुत्वा वैदिक-लौकिक-मार्गयोः कृते उक्तानां निन्दितमार्गाणां क्रियान्वये सङ्कोचः एव लज्जा उच्यते। मतिः – सम्पूर्ण-वैदिक-उपदेशेषु श्रद्धा एव मतिः उच्यते। जपः – वेदोक्तरीत्या पौनःपुन्येन मन्त्रपाठः एव जपः उच्यते। एतदतिरिक्तं अन्येषु धर्मग्रन्थेषु मनसः प्रवृत्तीनां निरन्तरता अपि जपस्य सूचकं भवति। एतदतिरिक्तं मनसः धर्मग्रन्थेषु पुनः पुनः चिन्तनम् अपि जपः उच्यते। वाचिकजपात् मानसिकजपः श्रेष्ठतरः इति मन्यते ।
व्रतम्
विशेषपर्वणि उपवासः अथवा कस्याऽपि नियमस्य पालनं व्रतं भवति। समाधि-प्राप्त्यर्थं नियमानाम् अनुसरणम् अपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति इति स्पष्टम् ।
आसन
उपनिषत्सु नव आसनानि वर्णितानि सन्ति - स्वस्तिकासनम्, गोमुखासनम्, पद्मासनम्, वीरासनम्, सिंहासनम्, भद्रासनम्, मुक्तासनम्, मयूरासनम्, सुखासनम् एतेषाम् आसनानां विधिः, लाभः च उपनिषत्सु निर्दिष्टः अस्ति। त्रिशिखिबाह्मणोपनिषदि एतेषाम् आसनानाम् अतिरिक्तानाम् आसनानाम् अपि वर्णनं प्राप्यते। यथा - योगासनम् बद्धपद्मासनम्, कुक्कुटासनम्, उत्तानकुर्मकम्, धनुरासनम् सिद्धासनम्, मत्स्यासनम् पश्चिमोत्तनासनम्।
प्राणायामः
प्रणवमयाय प्राणायामाय अकारे पुरकस्य, उकारे कुम्भकस्य, मकरे च रेचकस्य प्रावधानं वर्णितम् अस्ति। प्राणायामस्य विधेः वर्णनकाले उक्तम् अस्ति यत्, इडानाड्याः प्राणवायोः शनैः शनैः पूरकेण उदरपूर्णतां यावत् पूरयित्वा षोडशमात्राभ्यः विशिष्टस्य अकारस्य चिन्तनं करणीयं भवति। तदनन्तरं किञ्चित्कालं उदरे पूरितं वायुं धारयित्वा चतुःषष्टिमात्राः यावत् विशिष्टरूपस्य उकारस्य चिन्तनं करणीयम् । अथ द्वात्रिंशत्मात्राः यावत् विशिष्टस्य मकारस्य चिन्तनं कृत्वा पिङ्गलानाडीद्वारा शनैः शनैः रेचकं कर्तव्यं भवति। ततः स एव क्रमः पिङ्गलानाडीतः पुनः पुनः कर्तव्यः। षड्मासान् यावत् एतेषाम् अभ्यासेन नरः बुद्धिमान् भवति। एकवर्षपर्यन्तं नित्यम् अभ्यासेन ब्रह्मणः साक्षात्कारः भवति। यः जनः योगाभ्यासं कुर्वन् सदा धर्मानुसरणं कर्तुं सज्जः भवति, सः प्राणायामद्वारा एव मुक्तः भवति। त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषदि कुम्भकस्य नाडीशोधनस्य च चर्चा कृता अस्ति। प्राणायामस्य तिस्रः श्रेण्यः वर्णिताः । प्रस्वेद-जनकः प्राणायामः अधमः प्राणायामः उक्तः अस्ति। यदि प्राणायामकाले शरीरे स्पन्दनं भवति, तर्हि मध्यमश्रेणीप्राणायामः भवति। यदि प्राणायामं कुर्वन् शरीरम् उत्तिष्ठति इव दृश्यते, तर्हि उच्चश्रेण्याः प्राणायामः कथ्यते। अतः प्राणायामस्य अभ्यासकाले यावत् एनाम् अवस्थां न प्राप्नोति, तावत् अनुवर्तनीयः भवति। उक्तदशायाः प्राप्तौ विद्वान् सुखी भवति। प्राणायामः चित्तं शुद्धं करोति, ततः शुद्धे चित्ते शुद्धात्मतत्त्वस्य साक्षात्कारः भवति। प्राणायामेन रोगचिकित्सा अपि सम्भवते। उभयोः सन्ध्ययोः अथवा प्रातः, मध्याह्ने च वायुना उदरं पूरयतु, नासिकयाः अग्रभागे, ऩाभ्याः मध्यभागे, पादयोः अङ्गुष्ठे च तं वायुं धारयित्वा सर्वेभ्यः रोगेभ्यः मुक्तिः लभते। पादयोः अङ्गुष्ठे वायुं धारयित्वा शरीरे लाघवः अनुभूयते। जिह्वातः वायुम् आकृष्य श्रान्ततायाः, ज्लवनाच्च मुक्तिः लभते। तदतिरिक्तं जिह्वामूलभागे, अज्ञाचक्रे, नेत्रयोः, कर्णयोः, नाभौ, शिरादिषु च वायोः धारणेन तत्स्थानसम्बद्धाः रोगाः नश्यन्ते। तथैव वयोः मूलाधारे धारणेन कुण्डलिनीजागरणं भवति। अनेन अभ्यासेन वायौ आधिपत्यं स्थापयितुं शक्यते। अतः प्राणायामस्य अभ्यासेन सर्वव्याधिभ्यः मुक्तिः भवति । लक्ष्युपनिषदि उक्तं यत् पुरकद्वारा प्रणवस्य विषये विविधप्रकारेण लीनाः योगिनः जीवरूपेण आत्मानं साक्षात्कारं कुर्वन्ति। एतदतिरिक्तं प्राणायामस्य अन्तर्गतं सुषुम्णानाडीषु प्रणवस्य विशुद्धः अनाहतनादः श्रोतुं शक्यते। अस्मात् स्पष्टं भवति यत्, प्राणायामः न केवलं रोगमुक्तिं ददाति, अपि तु शुद्धचेतनात्मनः अपि साक्षात्कारं कारयितुं शक्यते। कुम्भकस्य, नाडीशोधन-प्राणायामस्य च चर्चा त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषदि कृता अस्ति।
प्रत्याहारः
प्रत्यहारः अर्थात् प्रति + आहारः अर्थात् विपरीत आहारः। इन्द्रियाणां स्वविषयेभ्यः विमुखीकरणं प्रत्याहारः उच्यते। प्रत्याहारस्य अनेकाः प्रकाराः सन्ति । उपनिषदः कथयन्ति यत्, विषयेषु विचर्यमाणानाम् इन्द्रियाणां बलात् निवृत्तेः प्रयत्नः प्रत्याहारः उच्यते। ब्रह्मणि चित्तस्य एकाग्रता प्रत्याहारः उच्यते। स्वस्य सर्वकर्माणां परमेश्वराय समर्पणम् एव प्रत्याहारः उच्यते। निर्द्वन्द्वे, निर्विकल्पे च आत्मनि स्वस्य स्थापनम् एव प्रत्याहारः उच्यते। सारत्वेन वक्तुं शक्यते यत्, इन्द्रियाणां बहिस्तात् अन्तः प्रत्यावर्तनं कृत्वा मोक्षदायिषु आश्रयेषु केन्द्रीकरणम् एव प्रत्याहारः उच्यते। प्रत्याहारं कुर्वतः साधकस्य किमपि दुर्लभं नास्ति अर्थात् सर्वं सुलभं भवति इति प्रत्याहारस्य परिणामाः उक्ताः।  त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषदि प्रत्याहारस्य अष्टादश मर्मस्थानानि उक्तानि सन्ति – पादाङ्गुष्ठः, गुल्फः, जङ्घामध्यः, ऊरुमध्यः, ऊरुमूलं, पायुः, हृदयं, लिंगं, देहमध्यः, नाभिः, गल्ककर्पूरः, तालुमूलं, घ्राणमूलं, नेत्रमण्डलं, भ्रूमध्यः, ललाटम्, ऊर्ध्वमूलम्, जानुद्वयं, करमूलं च।
धारणा
धारणाकरणम्। धारणायाः विधिः निरूपिता अस्ति यत्, पञ्चत्त्तवेन निर्मिते शरीरे क्रमशः बाह्यानां तत्त्वानां धारणा करणीया भवति। यथा – आकाशः, वायुः, अग्निः, जलं, पृथ्वी। ततः हं, पं, रं, वं, लं बीजमन्त्राणाम् उच्चारणं करणीयं भवति। एषा धारणा श्रेष्ठा, सर्वपापेभ्यः मुक्तिप्रदायिनी च उक्ता अस्ति। शरीरे पादात् जानुपर्यन्तं पृथिवीतत्त्वस्य, जानुतः गुदापर्यन्तं जलतत्त्वस्य, गुदायाः हृदयपर्यन्तं अग्नितत्त्वस्य, हृदयात् भ्रूमध्यं यावत् वायोः, भ्रूमध्यात् मस्तिष्कं यावत् आशकस्य च स्थानम् उक्तम् अस्ति। मस्तिष्कस्य भागः आकाशतत्त्वस्य भवति। एतेषु क्रमशः ब्रह्मणः, विष्णोः, शिवस्य च धारणा करणीया भवति। तदतिरिक्तं बोधमयस्य, आनन्दमयस्य, कल्याणस्वरूपस्य च परमात्मनः प्रतिदिनं धारणा करणीया भवति। अनेन सर्वपापेभ्यः मुक्तिः प्राप्यते। त्रिशिखब्राह्मणोपनिषदि पञ्चभौतिकशरीरस्य पञ्चभूतेषु उत पञ्चभूतयुक्तस्य मनसः धारणा एव उक्ता अस्ति, या संसारतारिणी उक्ता अस्ति।
ध्यानम् ­
एकालम्बने चित्तस्य सघना एकाग्रता एव ध्यानम् उच्यते। ध्यानं लौकिकबन्धननाशकं प्रकीर्तितम् । अहं परब्रह्म परमात्मा इति बुद्धौ निर्णयं कृत्वा निर्विशेषस्य ध्यानं मोक्षप्राप्त्यर्थं सहायकं भवति। ध्यानाभ्यासी ब्रह्मणः विशेषं ज्ञानं लभते इति न संशयः। श्वेताश्वतरोपनिषद् वदति यत्, ॐ कारस्य जपः, तस्य अर्थस्वरूपस्य परमात्मनः ध्यानं करणीयं भवति इति।  परमात्मनः निरन्तरं ध्यानं कुर्वन् यदा साधकः तं जानाति, तदा सर्वे बन्धाः, सर्वे क्लेशाः च विलुप्ताः भवन्ति। शरीरनाशे सति सः स्वर्गलोकस्य सर्वान् ऐश्वर्यात् त्यक्त्वा सर्वथा आप्तकामः अर्थात् पूर्णकामः भवति। यथा –
तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः॥
एवं ईश्वरस्य ध्यानेन साधकः पूर्णकामः भवति। त्रिशिखब्राह्मणोपनिषदि परमपरमात्मनः वासुदेवस्य चिन्तनं ध्यानम् उक्तमस्ति। ध्यानस्य रूपद्वयं कथितम् अस्ति। यथा - सगुणं निर्गुणं च।
समाधिः
उपनिषदः कथयन्ति यत्, परमात्मनः, जीवात्मनः च एकतायाः विषये निश्चियात्मिकाः बुद्ध्याः उदयः एव समाधिः अस्ति। यदा परमात्मा स्वस्य आत्मरूपेण अनुभवः प्राप्यते, तदा सः परमात्मभावं प्राप्नोति। यदा साधकः स्वात्मानं परमात्मरूपं दृष्ट्वा सर्वं जगत् मायायाः विलास-मात्रं मन्यते, तदा परमानन्दं लभते सः। तात्पर्यम् अस्ति यत्, चेतना स्वस्य शुद्धं स्वरूपं प्राप्नोति चेत् सा मायायाः सर्वेभ्यः भ्रमेभ्यः विच्छन्ना भवति। तदा चेतना सर्वभ्यः बन्धेभ्यः मुक्ता भूत्वा स्वतन्त्रा भवति। स्वस्य स्वातन्त्र्य-स्वरूपे सा चेतना शुद्धा, बुद्धा, मुक्ता च भवति। सा अवस्था एव समाधिः अस्ति।
त्रिशिखब्राह्मणोपनिषदि उक्तमस्ति यत्, अहमेव परब्रह्म अस्मि, अहमे ब्रह्म अस्मि इति सम्यक् स्थितिं विद्धि, यस्यां वृत्तयः न भवन्ति। अनेन स्पष्टं भवति यत्, उपनिषत्सु आत्मत्त्वं, परमात्मतत्त्वम् उत ब्रह्मतत्त्वं सर्वोपरि स्वीकृतम् अस्ति। तस्य प्राप्तिः साधकस्य लक्ष्यं स्वीकृतम् अस्ति। एतस्य लक्ष्यस्य प्राप्त्यर्थं योगस्य विविधानि अङ्गानि व्याख्यातानि, विहितानि च सन्ति। अतः साधकः यथा यथा योगस्य उच्चतरशिखरं प्राप्तुं योगाङ्गानां यावदधिकम् उपयोगं करोति, तावदधिकं सः स्वस्य रूपस्य समीपं प्राप्स्यति।
सन्दर्भाः
वर्गः:योगदर्शनम् वर्गः:उपनिषदः
कुरुखभाषा
कुरुख अथवा उराँव (कुरुख: कुंड़ुख़/कुड़ुख़्) इति द्राविडीयभाषा भारतस्य झारखण्डस्य, छत्तीसगढस्य, ओडिशायाः, पश्चिमवङ्गस्य, असमस्य, बिहारस्य, त्रिपुरास्य च प्रायः २० लक्षं (२ मिलियन्) कुरुख-किसान-आदिवासीजनाः भाषन्ते, तथैव उत्तरबाङ्गलादेशे ६५,००० जनाः, नेपालदेशे २८,६०० उरान्व इति उपभाषा, भूटानदेशे च प्रायः ५,००० जनाः भाषन्ते । दक्षिणभारते केचन कुरुखभाषिणः सन्ति । अस्य ब्राहुई-माल्टो (पहाड़िया)-भाषायोः अत्यन्तं निकटसम्बन्धः अस्ति । यूनेस्को-संस्थायाः विलुप्तप्रायभाषासूचौ एषा भाषा "दुर्बल" अवस्थायां इति चिह्निता अस्ति । किसानभाषायाः २०११ तमवर्षपर्यन्तं २,०६,१०० वक्तारः सन्ति । उराँव अथवा कुरुखभाषा कन्नडभाषायाः सदृशी अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
बाङ्केविहारीमन्दिरम्
बाङ्केविहारीमन्दिरं वृन्दावने अस्ति । बाङ्केविहारिणः प्राकट्यं स्वयं निधिवने जातम् अस्ति । अद्यप्रभृति तत्र श्रीकृष्णस्य रात्रौ आगमनं भवति इति तु प्रसिद्धिः ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१९ फरवरी
१९ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चाशत्तमं (५०) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
4.25 विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः
व्यासभाष्यम्
यदा प्रवृषि तृणाङ्कुरस्योद्भेदेन तद्बीजसत्तानुमीयते, तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौ दृश्येते तत्रापि अस्ति विशेषदर्शनबीजमपवर्गभागीयं कर्माभिनिर्वर्तितमित्यनुमीयते । तस्यात्मभावभावना स्वाभाविकी प्रवर्तते । यस्याभावादिदमुक्तम्—स्वभावं मुक्त्वा दोषादेषां पूर्वपक्षे रुचिर्भवत्यरुचिश्च निर्णये भवति । तत्रात्मभावभावना, « कोऽहमासं, कथमहमासं ? किं स्विदिदं ? कथं स्विदिदं ? के भविष्यामः ? कथं वा भविष्यामः ? » इति । सा तु विशेषदर्शिनो निवर्तते । कुतः ? चित्तस्यैवैष विचित्रः परिणामः । पुरुषस्त्वसत्यामविद्यायां शुद्धश्चित्तधर्मैरपरामृष्ट इति । ततोऽस्यात्मभावभावना कुशलस्य निवर्तते इति ॥२५॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
गोमेधकम्
इदं रत्नं मधुबिन्दुसमं गोमूत्रनिभं वा भवति । इदं हिमालये सम्भवति ।
वैडूर्यम्
ईषत्कृष्णं सितं चेति द्विविधम् ।
वर्गः:नवरत्नानि वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वृन्दावनम्
वृन्दावने एव कृष्णः यशोदया पालितः पोषितः च । वृन्दावने तेन अनेकप्रकारेण लीलायाः प्रसारः कृतः।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माइक्रोसाफ्ट्
माइक्रोसाफ्ट् कार्पोरेशन् इति कश्चित् अमेरिकीयः बहुराष्ट्रियो निगमो वर्तते। मुख्यालयश्चास्य रेड्मण्ड् इत्यत्र वाशिङ्ग्टन्-नगरे। एषः समवायः सङ्गणकसम्बद्धान् बहून् उत्पादान् सेवाश्च विकासयति, निर्मापयति, अनुज्ञापयति तथा च अवलम्बयति। समवायस्यास्य संस्थापना बिलगेट्स्-महोदयेन तथा च पौल्-एलेन्-महोदयेन एप्रिल्-मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के 1975 तमे ख्रिष्टाब्दे कृता। राजस्वगणनाम् आधृत्य माइक्रोसाफ्ट् तु संसारस्य विशालतमः तंत्रांशनिर्मापकः।
बाह्यतन्तूनि
वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम् वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विद्याकर:
विद्याकरः (क्री.स. १०५० – ११३०) बौद्धविद्वान् कविः च, संस्कृतकाव्यसङ्ग्रहम्  सुभाषितरत्नकोश इति ग्रन्थस्य रचयिता आसीत् । संस्कृतभाषायां "सर्वतोऽपि लोकप्रियः" सुभाषितसंग्रहः इति मन्यते ।
विद्याकरस्य विषये वयं अत्यल्पं जानीमः। डी.डी.कोसाम्बी इत्यस्य प्रचण्डतया तर्कः अस्ति यत् उत्तरबङ्गस्य जगद्दलाविहाराश्रमे विद्याकरः वरिष्ठः तपस्वी आसीत् । तदर्थं विद्याकरेन लिखिते पूर्वतालपत्रे प्राप्तानां केषाञ्चन चिह्नानां आधारेण विद्याकरस्य मूलमिति दावान् करोति । अद्यापि जगदला पुस्तकालये अस्ति ।
कविः
एतेषु केचन लेखकाः विद्याकरस्य समकालीनाः आसन्, तं ज्ञातवन्तः स्यात् । जगद्दालविहारेन सह विद्याकरस्य एग्रन्थस्य सम्पूर्णे पूर्वभारते पञ्च प्रमुखपुस्तकालयानां निश्चितप्रवेशः आसीत् ।कोसाम्बी-गोखले इत्यनेन प्रस्तुतः सर्वाधिकवारं लेखकविच्छेदः अस्ति :| यद्यपि विद्याकरः बौद्धभिक्षुः अपि आसीत् तथापि अस्य संग्रहस्य मुख्यविषयः प्रेमकाव्यः अस्ति, येषु अनेकेषु रोमान्टिकस्वरः अस्ति । पुस्तकस्य पृष्ठभूमिः भिन्नभिन्नखण्डेषु संकलितः अस्ति । बोधिसत्त्वेषु स्तोत्रैः आरभ्य । ग्रन्थे हिन्दुदेवतानां ( शिव, विष्णु ) विषये अपि अनेकाः खण्डाः सन्ति । विद्याकरेण बुद्धापेक्षया हिन्दुदेवतानां स्तुतिषु अधिकानि स्तोत्राणि समाविष्टानि आसन् । अग्रिमाः खण्डाः शीघ्रं रोमान्टिक-उपमासु स्खलन्ति, यत्र ऋतु-दूत-विविध-काल-विषयेषु बहवः अध्यायाः सन्ति ।
अस्य परं संकलनं श्रीधरदासस्य बङ्गालस्य सादुक्तिकर्णमृतम् (१२०५ श्लोकयुक्तम्) विद्याकरेन सह लिखितम् (६२३ श्लोकैः सह) बहुधा प्रसारितम् । यद्यपि एतत् विशालं तथापि छात्रस्य सौन्दर्यविवेकस्य तुलने विवर्णं भवति ।
इङ्गल्स् नामकः लेखकः तस्य सम्पूर्णतया आङ्ग्लभाषायां अनुवादं कृतवान् यस्मिन् अनुवादानाम् काव्यगुणः स्पष्टः अस्ति । अस्मिन् संग्रहे चयनिताः काव्याः अपि अन्यैः अनेकैः अनुवादिताः सन्ति ।
२० फरवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भूतयज्ञः
ऋणचतुष्टयस्य पारं गत्वा पञ्चमो भूतयज्ञः प्रकल्पितः शास्त्रकारैः । समन्ततः अवस्थिता इयं संपूर्णा जीवसृष्टिः तस्यैव परमात्मनः अंशोद्भूता यस्माद् अस्माकम् उत्पत्तिः । एवं सहोत्पत्तिनिमित्तत्वात् कृमिकीटकपतङ्गदयोऽपि अस्माभिः आत्मीयताभावेन सम्बन्धम् अर्हन्ति । तमेव आत्मियताभावं प्रकटयितुं भूतेभ्यः बलिं ददानस्य भूतयज्ञः सम्पद्यते । बलि वैश्वदेवयज्ञ इत्यस्यैव नामान्तरम् । परिपक्वस्य भोजस्याल्पेनांशेन मन्त्रपूर्वकम् अग्नौ आहुतिः कीटादिभ्योऽन्नप्रदानं चात्र गृहस्थानां कर्म इति भगवान् मनुराह- वैश्वदेवस्य सिद्वस्य गृह्योऽग्नौ विधिपूर्वकम् इति । 'अन्नाद् भूतानि भवन्ति’ 'अन्नाद् भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते’ । इति तैत्तिरीयोपनिषदः कथनानुसारं त्यागपूर्वकं भोगस्य रक्षणमिति, सर्वभूतानां पोषणं सुखकामनां च सर्वोऽपि कुर्यादिति । अत एव 'केवलाघो भवति केवलादि’ । [ऋ-१०/११७/६] इतिऋचा, इति भगवद्गीतायाः श्लोकार्धेन च-यदस्माकमस्ति तत्सर्वेभ्यो यथाशक्ति प्रेम्णा, दयया च दानं करणीयमिति’ यदि स्वयं भुङ्क्ते तर्हि सः पापी भवति इति ।
वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
4.26 तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम्
व्यासभाष्यम्
तदानीं यदस्य चित्तं विषयप्राग्भारमज्ञाननिम्नमासीत्तदस्यान्यथा भवति, कैवल्यप्राग्भारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥२६॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
गोण्डीभाषा
गोण्डी (गोण्डी: 𑵶𑶓𑶕𑶂𑶌‎, 𑴎𑴽𑵀𑴘𑴳‎, గోండీ, गोण्डी/गोंडी) दक्षिण-केन्द्रीयद्राविडीयभाषा अस्ति, या प्रायः त्रयोदशलक्षगोण्डीजनाः भाषन्ते, मुख्यतया मध्यप्रदेश-महाराष्ट्र-छत्तीसगढ-तेलङ्गाणा-आन्ध्रप्रदेश-भारतीयराज्येषु, समीपस्थेषु राज्येषु लघु अल्पसङ्ख्याकैः च । यद्यपि एषा गोण्डजनानां भाषा अस्ति तथापि एषा अत्यन्तं विलुप्तप्राया अस्ति, केवलं गोण्डानां पञ्चमांशः एव भाषां वदन्ति । गोण्डी इत्यत्र समृद्धं लोकसाहित्यं वर्तते, यस्य उदाहरणानि विवाहगीतानि, आख्यानानि च सन्ति । गोण्डीजनाः तेलुगुजनैः सह जातीयसम्बन्धिनः सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
गृञ्जनकम्
thumb|right|200px|काषायवर्णस्य गृञ्जनकानि thumb|left|200px|गृञ्जनकसस्यं पुष्पं चापि
एतत् गृञ्जनकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् गृञ्जनकम् आङ्ग्लभाषायां Carrot इति उच्यते । एतत् गृञ्जनकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, रोटिका, कोषम्भरी, पायसं, मधुरं (हल्वानामकं), दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् गृञ्जनकम् अपि बहुविधं भवति । thumb|left|150px|बहुवर्णीयानि गृञ्जनकानि thumb|right|200px|पक्वाः गृञ्जनकखण्डाः thumb|left|200px|गृञ्जनकराशिः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२१ फरवरी
२१ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विपञ्चाशत्तमं (५२) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लोहानि
सुवर्णं रजतं ताम्रं त्रपु सीसकम् आयसं षडेतानि च लोहानि । कृत्रिमौ कांस्यपित्तलौ इत्येके । सुवर्णं रूप्यं ताम्रं लोहम् आरकूटं त्रपु सीसकम् इत्यन्ये ।
वर्गः:रसायनशास्त्रम् वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पञ्चसूनादोषपरिहारः
मनुस्मृतौ (६-६८, ६९) पञ्चसूनादोषपरिहारः पञ्चमहायज्ञानां हेतुत्वेन निर्दिष्टः । तत्र अयमाशयः यद् गृहस्थस्य दैनंदिनगृहकार्येषु अपरिहार्यतया सूक्ष्मजन्तूनां हिंसा भवति अथवा वस्तूनां जीवनशक्तिह्रासरुपा सूक्ष्मार्थेन हिंसा भवति । तं हिंसादोषं मार्जयितुम् एते पञ्चमहायज्ञाः शास्त्रकारैः उपदिष्टाः । परन्तु पञ्चसूनादोषपरिहाररुपः हेतुः याथार्थ्यविधुरः इति प्रतिभाति । प्रथमं तावत् कल्पसूत्रेषु पञ्चसूनादोषस्य कुत्रापि नामापि न श्रूयते । यदि सूनाजनितं पापं यज्ञजनितपुण्येन नश्यति इति ब्रूमः तर्हि पञ्चयज्ञानां नित्यकर्मत्वेन विहितत्वात् न तादृशं पुण्यमपि उपलभ्यते इति न विस्मर्तव्यम् । नापि प्राचीनेषु यज्ञप्रधानेषु शास्त्रेषु यत्र पञ्चमहायज्ञानां मूलम् उपलभ्यते एतादृशः सूक्ष्महिंसाविचारः कुत्रापि श्रूयते । प्रत्युत प्राचीनयज्ञानां पशुबलिसमेतानां हिंसापरत्वं प्रसिध्दमेव । अतः बौध्दजैनमतप्रभावोऽयम् इति वक्तुं शक्यते, एतादृशस्य सूक्ष्महिंसाविचारस्य तत्रैव उपलब्धत्वात् ।
वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
4.27 तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
कृष्णन् के एस्
(कालः – १८९८ तः १९६१)
अयं कृष्णन् के. एस्. (K. S. kRishanan) कश्चन प्रसिद्धः भौतविज्ञानी । अस्य पूर्णं नाम करिय–माणिक्यं–श्रीनिवास–कृष्णन् इति । अयं भारतदेशस्य तमिळ्नाडुराज्ये साम्प्रदायिके कुटुम्बे १८९८ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । सः विद्यार्थिदशायाम् एव खगोलशास्त्रस्य अध्ययनं, ताडपत्राणाम् अध्ययनं च अकरोत् । ततः महत् पुस्तकम् एव प्राकाशयत् अपि । अग्रे प्रो. रामन् – तः आकृष्टः सन् कल्कत्ता–विश्वविद्यालयस्य वैज्ञानिक–महाविद्यालये स्नानकोत्तरं शिक्षणं प्राप्नोत् । “इण्डियन् असोसियेषन् फार् दि कल्टिवेषन् आफ् सैन्स्” संस्थायां द्रवाणां प्रकाशप्रसरणं तथा अनिलाणुषु, मणिषु च विद्यमानस्य कान्तत्वस्य असमानतायाः विषये गभीरं संशोधनम् अपि अकरोत् । ढाकाविश्वविद्यालयः, अलहाबाद्–विश्वविद्यालयः इत्यादिषु विश्वविद्यालयेषु प्राध्यापकरूपेण अपि अयं कृष्णन् के. एस्. कार्यम् अकरोत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यस्य अनन्तरं राष्ट्रिय–भौतशास्त्र–प्रयोगालयस्य निदेशकत्वेन अपि चितः अभवत् । जीवनस्य अन्तपर्यन्तम् अपि तस्मिन् प्रयोगालये कार्यम् अकरोत् अपि । अयं कृष्णन् के. एस्. अनेकासु राष्ट्रिय–अन्ताराष्ट्रिय–संस्थासु प्रतिष्ठितं पदं प्रति चितः आसीत् । अन्ताराष्ट्रिय–परमाणु–शक्तिमण्डल्याः, उद्यमं तथा वैज्ञानिक–संशोधन–मण्डल्याः, युनेस्को–संस्थायाः वैज्ञानिक–सूचना–समितेः च प्रमुखानि स्थानानि अलङ्कृतवान् आसीत् । १९४० तमे वर्षे एफ्. आर्. एस्. – प्रशस्तिं, १९५४ तमे वर्षे पद्मभूषणप्रशस्तिं, राष्ट्रिय–प्राध्यापकप्रशस्तिं चापि प्राप्तवान् आसीत् । अयं कृष्णन् के. एस्. अत्यन्तं सरलः, जनप्रियः च आसीत् । वैज्ञानिकविषयैः सह तमिळ्साहित्ये, संस्कृतसाहित्ये, आङ्ग्लसाहित्ये च आसक्तः आसीत् । देशस्य व्यवहारैः सह क्रीडासु अपि अस्य महती आसक्तिः आसीत् । अनेन कृष्णन् के. एस्.महोदयेन "तरङ्गविज्ञाने”, "संख्याकलनीय–उष्णगति–विज्ञाने”, "घनस्थितेः” विषये च संशोधनं कृत्वा लिखिताः १३ अधिकाः प्रबन्धाः प्रतिष्ठितासु पत्रिकासु प्रकाशिताः आसन् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
खसखसः
वर्गः:पुष्पवृक्षः
पार्श्वचिन्तनम्
पार्श्वचिन्तनम् चिन्तनपद्भतिः यस्याः उपयोगः समस्यानां समाधानार्थम् अथवा मतजननार्थं सृजनशीलतेः तीर्थानां प्रयोगस्य सन्दर्भे कर्तुं शक्यते ।  तद् ध्यानघात-अतिसक्रियता-विकारेण पीडितेषु जनेषु सामान्यम् अस्ति ।
धारणा
एड्वर्ड् डी बोनो इत्यनेन 1967-वर्षे धारणा प्रवर्तिता अस्ति तथा तस्मात् कालात् अनेकेषु प्रकाशनेषु उपयुक्तम् अस्ति ।
एड्वर्ड् डी बोनो इत्यनेन कस्मिन् अपि विषये विचारस्य धारणायाश्च भिन्नदृष्टिकोणान् व्यवस्थितरूपेण स्वीकुर्वितुं क्षमतायाः वर्णनार्थं "समान्तरचिन्तनम्" इति पदस्य अपि कल्पनं कृतम् ।  समानान्तरचिन्तनस्य उत्तमं उदाहरणं डी बोनो इत्यस्य विचारटोप्याः सन्ति ;  अधुना सृजनशीलतायाः क्षेत्रेषु बृहत्संस्थासु विश्वव्यापीरूपेण उपयुज्यन्ते, परन्तु संचारस्य, दलविकासस्य च क्षेत्रेषु ।
विशेषताः
ऊर्ध्वाधरचिन्तनस्य विपरीतम्, यत् पदे पदे (निरन्तरं) प्रचलति, प्रशिक्षितप्रतिमानानाम् आधारेण च भवति, पार्श्वचिन्तनस्य लक्षणं निम्नलिखितसिद्धान्तैः भवति :
पार्श्वचिन्तनप्रविधिः सृजनात्मकप्रक्रियायाः भागरूपेण लक्षितरूपेण अभ्यासं कृत्वा प्रयोक्तुं शक्यते । समस्यायाः आधारेण एतेन व्यावहारिकसमाधानं न भवति इति अनिवार्यं, परन्तु नूतनदृष्टिकोणान् उद्घाटयितुं शक्यते ।
उपयोगाः
पार्श्वचिन्तनम् अनेकेषु समास्याक्षेत्रेषु मतेः प्राप्तविधिरूपेण उपयोक्तुं शक्यते ।  प्रबन्धनप्रक्रियायां पार्श्वचिन्तनं मान्यताप्राप्तसृजनशीलताप्रविधिषु अनेकमान्यपद्धतिषु अन्यतमम् अस्ति यदा परिचालनसमस्यानां अपरम्परागतं वा अभिनवसमाधानं अन्वेष्टुं भवति ।
२२ फरवरी
२२ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रयःपञ्चाशत्तमं (५३) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बालासाहेबञ्ची शिवसेना
पार्टी बाबालासाहेब ठाकरे की हिन्दुयवा विचारधारा, छत्रपति शिवाजी महाराज विचार ,अल्पसंख्यक तुष्टीकरण के विरोध के निरन्तरता पर केन्द्रित है।
References
वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
पालङ्कः
thumb|right|200px|पालङ्काः thumb|left|150px|सस्यसहिताः पालङ्काः
एषः पालङ्कः अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषः पालङ्कः आङ्ग्लभाषायां Beetroot इति उच्यते । एषः पालङ्कः भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, रोटिका, कोषम्भरी, मधुरं (हल्वानामकं), दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । thumb|200px|right|पालङ्कसस्यम् thumb|200px|left|विभिन्नानां वर्णानां पालङ्काः
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विश्वेश तीर्थ
श्रीश्रीविश्वेशथीर्थः ( अप्रैल २७, १९३१ तः २९ दिसम्बर २०१९) उडुपी-नगरस्य अष्टमठेषु अन्यतमस्य पेजावरामठस्य प्रमुखः सन्यासी आसीत्, यः देशस्य श्रेष्ठयतिषु अन्यतमः वरिष्ठविद्वान् इति प्रसिद्धः आसीत्, समाजसेतनरता, वैराग्यमूर्तिः, महामेधावी चासीत् |
जन्म                         २५ एप्रिल् १९३१
रामकुञ्ज, उडुपि
मृत्यु                      २९ डिसेम्बर २०१९ (आयु ८८)
जन्मनाम                            वेङ्कटारामण
सम्मानः                           यतिकुलचक्रवर्ती
संस्थापकः                        पूर्णप्रज्ञविद्यापीठम्
गुरुः                           श्री विश्वमान्य तीर्थ स्वामीजी
दर्शनशास्त्र                            द्वैत वेदान्त
पूर्वाश्रमे
उडुपीतः १२० कि.मी दूरे सुब्रह्मण्यस्य समीपे एकः ग्रामः । पवित्रं स्थानं यत्र आचार्य माध्वः चरति स्म। नाम रामकुञ्जः । बहवः जनाः न जानन्ति यत् तेषां नाम श्रुतं वा। एतादृशः अज्ञातः ग्रामः। एतादृशे ग्रामे १९३१ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासस्य २७ दिनाङ्के पेजा-मठाधीशस्य श्रीविश्वेश-थीर्थस्य श्रीपदरुस्य जन्म अभवत् ।
पिता नारायणाचार्य, माता कमलम्मा। द्वितीयः पुत्रः जातः तस्य नाम 'वेङ्कटरमणः' इति । प्रजापतिसंवत्सरस्य वैसाखा शुद्धदशमी सोमवासरे वेङ्कटरमणस्य शुभं जन्म अभवत्।
सः प्राथमिकशिक्षा रामकुञ्जग्रामे संस्कृतप्राथमिकविद्यालये अवाप्तवान् । सः सप्तमे वर्षे गायत्रीयाः उपदेशं प्राप्तवान् । वेदमाता वटोः अधरे विलपत्।
उपनयनात् पूर्वं बालकः अपि षड्वर्षाणाम् आसीत् । लीलायुषः । पिता माता च पुत्रं उडुप्यां आहूतवान्। तस्मिन् समये पेजावरा मठस्य पर्यायः अभवत् । वेङ्कटरमन पेजावरा मठस्य स्वामिनः श्रीकृष्णस्य पूजां रुचिपूर्वकं पश्यति स्म। किञ्चित् अन्तः आकर्षणम् आगतं बालकस्य : किं अहमपि एवं कृष्णं पूजयितुं शक्नोमि ? इति |
पर्यायस्य अवधिः समाप्तः। ततः पेजावरस्य मठाधीशः श्रीविश्वमान्य तीर्थः यात्रां कर्तुं प्रस्थितवान्। मार्गे हाम्पे प्राप्तः। तस्य संकल्पः व्यासतीर्थस्य जन्मस्थले हम्प्यां दृढः अभवत् । सः वेङ्कटरमणं अविलम्बेन आहूतवान्। सद्यः उपनीतः  वाटुः वेङ्कटरमणः स्वज्येष्ठैः सह हम्पे-नगरं गतः ।
￼अधोक्षजतीर्थनां संस्थानस्य उत्तराधिकारित्वेन विनियुक्तः
बहुदन्यसंवत्सरस्य मार्गशीरशुद्धपञ्चमी (३.१२.१९३८) दिनाङ्के वेङ्कटरमनस्य दीक्षा हम्पेयन्त्रोद्धारक मुखप्राणस्य सन्निधौ अभवत् । रामकुञ्जस्य लघुग्रामस्य एकः मुग्धः बालकः, इतोऽपि सप्तवर्षीयः बालकः, अधोक्षजतीर्थसंस्थानस्य उत्तराधिकारित्वेन, पेजावरामठस्य वंशस्य ३२ तमे यतित्वेन आचार्यमध्वानां वेदान्तपीठम् आरोपितवन्तः  । तद्दिनादारभ्य वेङ्कटारामः 'विश्वेशतीर्थः' अभवत् ।
अध्ययनम्
माध्वविदुषां मध्ये अग्रणी श्रीविद्यामन्यतीर्थस्य मार्गदर्शनेन श्रीविश्वेष्ठीर्थस्य अध्ययनं अविरामं प्रचलति स्म ।
अष्टवर्षेषु अबाधिते अध्ययने विद्यामान्य तीर्थः सर्वं ज्ञानं तस्मै प्रदत्तवान् । विश्वेशतीर्थः ज्ञानस्य पर्वतः अभवत्। न बहवः जनाः जानन्ति; अद्य देशे अन्यः कोऽपि गुरुः नास्ति यः विद्वत्तायां विश्वेशतीर्थस्य समं स्थातुं शक्नोति।
विद्वत्प्रकाशः
तस्मिन् समये पेजावरस्य श्रीपादः विश्वेशतीर्थः २० वर्षस्य तरुण यतिः आसीत् । १९५१ तमे वर्षे नाञ्जनगूडु -नगरे आगमत्रयविद्वत्सम्मेलनं सम्पन्नम् । सर्वेषां विदुषां सर्वसम्मत्या तस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षतायाः दायित्वं युवा विश्वेशथीर्थं प्रति न्यस्तम् ।
तस्मिन् समागमे तदानीन्तन मैसूरराजः दि.जयचमराजेन्द्र ओडेयर् उपस्थितः आसीत्। युवकयतेः तेजसा पाण्डित्येन च प्रशंसिताः प्रभुः श्रीपादं प्रासादं आहूय पूजयति स्म ।
१९५२ तमे वर्षे जनवरीमासे १८ दिनाङ्के २१ वर्षीयबालसन्यासिनः प्रथमपर्यायपीठारोहणम् | अन्नदानस्य - ज्ञानदानस्य अतुलनीयं पर्यायम् अभवत्।, यत् पर्यायकाले एव सर्वेषां माध्वानां संगठनस्य आरम्भस्य साक्षीभूतं माध्वतत्वज्ञानसम्मेलनम् |
१९५६ तमे वर्षे २८ जुलै दिनाङ्के टीकाचार्याणां जन्मदिने पूर्णप्रज्ञा विद्यापीठस्य स्थापना  बेंगलुरुनगरे अभवत् ।    यत् १२ वर्षाणि यावत् निरन्तरम् अध्ययनार्थं गुरुकुलसदृशं राज्यस्य श्रेष्ठम् आध्यात्मिकविद्याकेन्द्रम् |
पीडितानां दलितानां कृते आर्द्रीकृतं मनः
अस्पृश्यता एव समस्या आसीत् या श्रीपादस्य बाल्यकालात् एव व्यापादयति स्म । समाजस्य कस्यचित् वर्गस्य अस्पृश्यत्वेन बहिष्कारस्य विरुद्धं तस्य अन्तःकरणं  प्रचण्डाग्निरिव सदा प्रतिरोदयति स्म ।
गुरु श्री विद्यामान्य तीर्थ एव - "भवद्भिः कृतं कार्यम् शास्त्रीयम् अस्ति। दलितेभ्यः अपि हरिभक्तिसन्देशं दत्तवन्तः। एतत् गुणकार्यम्' इति प्रेम्णा सान्त्वितवान् ।￼
मिष्टालुकम्
thumb|right|200px|मिष्टालुकम् thumb|left|200px|मिष्टालुकपुष्पम्
एतत् मिष्टालुकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् मिष्टालुकम् आङ्ग्लभाषायां Sweet Potato इति उच्यते । एतत् मिष्टालुकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, रोटिका, भर्ज्यं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् तथैव पक्वं कृत्वा सेवनम् अपि शक्यते । thumb|200px|left|मिष्टालुकक्षेत्रम् thumb|right|200px|मिष्टालुकेन निर्मितः खाद्यविशेषः thumb|left|200px|विक्रयणार्थं संस्थापितानि मिष्टालुकानि thumb|right|200px|सस्यसहितानि मिष्टालुकानि
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यूक्लिड्
जीवनम्
अस्य महोदयस्य देश-कालादि विषये अत्यन्तम् अल्प संबन्धादि विषया: उपलभ्यन्ते मूलरूपेण। प्राय: अयं क्रिस्तपूर्व ३२५ तमे शतमाने अभवत् इति ऊहा अस्ति। अस्य जनन-मरण-देश-कालादि विषया: इदम् इत्थम् इति वक्तुं न शक्यते। किन्तु अस्य समकालिकै: उल्लेख: क्रियते। विस्त्रुत रूपेण अस्य चरितम् अरब् देशस्थै: लिख्यते यत् अयं "टयर्" इति नामके स्थाने अजायत इति। इदं जीवनचरितं प्राय: ऊहात्मक: इति परिगणितोऽस्ति। २७० क्रिस्तपूर्व शतमाने प्राय: अलेक्सान्ड्रिया देशे अयम् अस्तङ्गत।
एलिमेन्ट्स्(Elements)
प्रोक्लस् अभिप्राये यूक्लिड् महोदय: प्लाटो इत्यस्य आग्रहरूपेण एलिमेन्ट्स् ग्रन्थस्य अभ्युदयोऽभवत्। यद्यपि पूर्वगणितञानाम् मूलविचारधारा: दृष्यन्ते तथापि यूक्लिड् महोदयस्य इयम् उपलब्धि: अस्ति यत् एतेषां विचाराणां प्रस्तुति: एकरूपेण तार्किकबध्दं आसित्। एतेन अस्य उपयोग: तथा सम्बधस्थापनार्थम् आनुकूल्यम् अभवत्। अस्मिन् ग्रन्थे पारिश्रमिक गणित आधारपध्दति: अस्ति। यस्य उपयोग: २३ शतमानपर्यन्तं कृत: दृश्यते। अस्मिन् ग्रन्ते वर्णित रेखागणितपध्दति: चिरं यावत् परिगणिता यत् केवलं एषा एव साध्य रेखगणितविषये। अद्य यथा सम्भवं सर्वत्र यूक्लिडियन् रेखागणित इति नाम्नैव प्रचारे प्रयोगे चास्ति। यद्यपि अयं ग्रन्थ: रेखागणित विषये चिरपरिचित:, तथापि अत्र संख्याशास्त्रमपि द्रष्टुं शक्यते।
इतर कृतय:
रेखागणित समस्यासु दत्त सूचनाया: स्वभाव: तथा निहितार्थानि च "Data" ग्रन्थे सन्ति।
"Divisions of figures" ग्रन्थ: केवलम् अरेबिक अनुवादे भागरूपेण दृश्यते। एष: ग्रन्थ: रेखागणित चित्रस्य विभाग: यत् क्वचित् द्वौ भागे अथवा अधिक समानभागेष अथवा अधिक भागा: दत्त प्रमाणेषु।
"Catoptrics" ग्रन्थ: गणितशास्त्रस्य प्रतिबिम्बैव स्मृत:।
"Phaenomena" ग्रन्थ: वृत्ताकर खगोल शास्त्रस्योपरि महान् शास्त्रीयग्रन्थ:।
गौरव परम्परा
एतस्य महोदयस्य गौरवार्थम् यूरोपियन् स्पेस् एजेन्सि (ESA) यूक्लिड् स्पेस्क्रफ़्ट् इति एव तस्य नाम स्थापितम्।
निगमानि
१) विकिपीडिया
२) विकिमीडिया कामन्स्
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:ग्रीक्-देशीयाः
क्रेत्स्मर-शेल्डन-महोदययोः व्यक्तित्व-सिद्धान्तः
व्यक्तित्वस्य विषये विभिन्नैः विचारकैः, मनोवैज्ञानिकैः च, याः विभिन्नाः अवधारणाः प्रदत्ताः अस्ति, तासाम् अध्ययनम् आवश्यकं भवति। व्यक्तित्वं अतीव जटिलं संरचना अस्ति तथा च प्रायः सर्वे मनोवैज्ञानिकाः स्वरूपेण अवगन्तुं व्याख्यातुं च प्रयतन्ते। यतः व्यक्तित्वं ज्ञात्वा बहुविधं ज्ञातुं तुल्यकालिकरूपेण सुलभं भवति । प्रस्तुते यूनिट् मध्ये अस्माकं अध्ययनस्य विषयः "Creytsmar and Sheldon इत्यस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य" अध्ययनं भवति । अतः प्रिय छात्राः, चर्चां कुर्मः यत् व्यक्तित्वविषये किं किं विचाराः दत्ताः सन्ति तथा च व्यक्तित्वस्य सम्बन्धे तेषां दृष्टिकोणाः कियत् प्रासंगिकाः उपयोगी च सन्ति।
क्राक्समार एवं शेल्डन के अनुसार व्यक्तित्व की अवधारणा
क्रावेस्टर एवं शेल्डन के व्यक्तित्व सिद्धान्तों के बारे में। क्रौस्मार-शेल्डन-योः द्वयोः अपि शरीरस्य संरचना, प्रक्रिया च मानवीय-व्यक्तित्वस्य आधारः इति विचारितवन्तौ । अर्थात् मनुष्यस्य भौतिकनिर्माणस्य तस्य शारीरिकक्रियायाः च आधारेण कस्यचित् प्राणिनः व्यक्तित्वस्य विश्लेषणं कर्तुं शक्यते । क्रास्मार्, शेल्डन् विद्वांसः द्वौ अपि मन्यन्ते यत् शरीरस्य शरीरस्य परिकल्पना तस्य व्यवहारं व्यवहारं च प्रभावितं करोति तथा च व्यवहारः शरीररचनाशास्त्रीयसंरचना अस्ति। वक्तव्यस्य विषयः अस्ति यत् कीदृशस्य प्राणिनः चिन्ता चरित्रं च अस्ति। तदनुसारं तस्य शरीरं निर्मितं भवति अर्थात् अस्माकं अन्तः यत् किमपि भवति, सः बहिः प्रतिबिम्बयति। अतः क्रौस्मार-शेल्डन्-योः व्यक्तित्व-सिद्धान्तस्य मूलभूत-अवधारणा अस्ति यत् प्राणिनः भौतिक-संरचना-प्रक्रिया च तस्य व्यवहार-मधुर-सङ्गत-सम्बन्धी च निकट-सम्बन्धः अस्ति एतयोः द्वयोः विद्वानयोः स्वस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य आधारेण भौतिकनिर्माणस्य सल्लाहस्य च आधारेण मानवव्यवहारस्य मनोवैज्ञानिकपक्षं ज्ञातुं अवगन्तुं च प्रयत्नः कृतः अस्ति
शेल्डन के व्यक्तित्व घटक सिद्धान्त
आगच्छ, भवतः कौतुकतायाः समाधानं कुर्मः, सर्वप्रथमं वयं जानीमः यत् संघनशब्देन सह शेल्डनस्य किं अर्थः अस्ति? शेल्डनस्य मते संघन-शब्दस्य अर्थः- १८९९ तमे वर्षे शेल्डन् उक्तवान् यत् संघनशब्दस्य अर्थं स्पष्टीकरोति - fo-"Constitution refers to those aspects of the individual which one relatively more more fixed and unchanging-morpholagy, Physiology, indoc— function etc. and may be controsted with those aspects which one relatively more labile and cusceptible to modification by inviranmental pressuse i.c. haluits. social attitudes, adulation etc.”
अर्थात् शेल्डनस्य निर्वहनं मानवशरीरस्य संरचनायाः, क्रियाकलापस्य, शिराभिः ग्रन्थानां च कार्यकरणात् इत्यादिभिः भवति यत् प्रायः परिवर्तनं न भवति शेल्डन् इत्यस्य अपि मतं यत् मनुष्यस्य एषा भौतिकसंरचना कार्यं च तस्य स्वभावं, व्यवहारं, आदतं, मनोवृत्तिम् इत्यादीनि प्रभावितं करोति।
वयं निम्नलिखितबिन्दुद्वारा शेल्डनस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तं सहजतया अवगन्तुं शक्नुमः-
(a) शेल्डन-महोदयस्य अनुसारं शरीर-निर्माणस्य प्रकारः
(b) शेल्डन-महोदयस्य अनुसारं मानव-स्वभावस्य भेदः भौतिकसंरचनायाः व्यवहारेण सह सम्बन्धः शेल्डन् इत्यनेन कथितानां शरीरनिर्माणस्य भिन्नानां भेदानाम् विषये- (क) शेल्डनस्य अनुसारं शरीरस्य निर्माणस्य प्रकाराः- छात्राः शेल्डन् इत्यनेन भौतिकसंरचनायाः आधारेण मनुष्याणां त्रयः प्रकाराः कथिताः, ये निम्नलिखितरूपेण सन्ति -
(क) एन्डोमार्फी (Endomorphy)
(ग) एक्टोमार्फी (Ectomorphy )
(क) अन्तःरूपता - शेल्डनस्य मते अस्य प्रकारस्य व्यक्तिस्य निम्नलिखितलक्षणं भवति-
★ शरीरस्नेहनम्
★ शरीरस्य गोलत्वम्
★ उदरं पतितम्
★ अन्नप्रेमी
★ शिथिल
★ मित्रवतः
(ख) मेसोमोर्फी - मेसोमोर्फी संरचनायुक्तस्य व्यक्तिस्य निम्नलिखितलक्षणं भवति-