cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पाणिनिः
शाकटायनः
यद्यपि शाकट्टायनस्य व्याकरणं सम्प्रति नोपलभ्यते तथापि तत्र तत्र समुदधृतप्रमाणैज्ञते यद्धितहसर्वाङ्गपूर्ण सटिप्पणञ्चासीत् । तत्र हि वैदिकानां लौकिकानाञ्च पदानामञ्चाख्यानमासीत् । नागेशभट्टो यल्लौकिकपदानामेवान्वाख्यानं शाकटायनीयव्याकरणविषषं मन्यते तच्चिन्यमेव यत् स एव पञ्चपादीमुणादिमपि शाकटायनकृति मन्यते यत्र वैदिकानामपि शब्दानामंन्वाख्यानं कृतमस्ति । अपरञ्च प्रातिशाख्येषु तस्य शतशः स्मरणाच्छाकटायनीये लौकिकशब्दानामेवान्वाख्यानस्य कथनं महंती त्रुटिरेव । सम्भवति जैनशाकटायनंव्याकरणं प्राचीनार्षशाकटायनं मत्वैवैष भ्रम उत्पन्नः स्यात् ।
‘कारितश्च यकारादि चान्तः करणमस्तेः शुद्धञ्च सकारादिञ्च ।'
नामपदानामनेकधातुभ्यो व्युत्पत्तिर्नकेवलं. शाकटायननिर्दिष्टा अपितु शाकपूणिप्रभृतिनैरुक्ताचार्या अपि तथा व्युत्पादयन्तिस्म। ब्राह्मणारण्यकग्रन्थेषु च तथाविधा अनेका व्युत्पत्तयो दृश्यन्ते । यथा हृदयमिति-हरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये चेति ‘हु', इत्येकमक्षरं, दमन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये चेति द इत्येकमक्षरं, एति स्वर्गलोकं य इति यमित्येकमक्षरम् । भर्ग इति-भ इति भाषयतीमाँल्लोकान्, र इति रञ्जयतीमानि भूतानि, ॥ इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छन्त्यस्मादिमाः प्रजाः तस्माद्भरणत्वाद्भर्गः । शाकटायनमते शब्दानां त्रिविधत्वम्। यथाऽऽह न्यासकारो जिनेन्द्रबुद्धिः.' तदेवं निरुक्तकारशाकटायनदर्शनेन त्रयी शब्दानां प्रवृत्तिःजातिशब्दाः क्रियांशब्द गुणाशब्दाश्चेति ।
शाकटायनमते न सन्ति यदच्छाशब्दाः । प्रायः सर्वेषामाचार्याणां मते प्रादय उपसर्गाः शाकटायनमते 'अच्छ', 'श्रद्’ अन्तर' एते त्रयोऽप्युपसर्गाः । यथाऽऽह वृहद् देवतायां शौनकः -
अच्छश्रदन्तरित्येतानाचार्यः शाकटायनः ।
उपसर्गान् क्रियायोगान् मेने ते तु त्रयोऽधिकाः ।।
एतदधिकं शाकटायनविषये न किञ्चिदप्यस्माकं मतमस्ति । एतदतिरिक्त शाकटायनस्य दैवतग्रन्थः निरुक्त, कोषः ऋक्तन्त्रं, लघुऋक्तन्त्रं, सामतन्त्रं, पञ्चपादमुणादिसूत्र, श्रद्धकल्पश्चेति शाकटायनप्रणतित्वेन सम्मता ग्रन्थाः । शाकटायनं यास्कस्तत्पूर्ववर्ती शौनकश्च स्मरतीति तौ एव तस्य स्थितिकालस्यावरसीमानौ । तत्स्थितिकालस्य पूर्वसीमा तु अनुमानाधीना एव । तं, हि केचन काण्वशिष्यं मन्यन्तेऽपरे तु काण्वापरभिधानमेव । तथा सति तस्य स्थितिकालो विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीसम सम्भवति । तथैव युधिष्ठिरमहाभागेऽपि निदिशति । वयं तु निर्गतिकासामेव प्रणमामः।
शाकल्यः
भगवता पाणिनिना स्वपूर्ववतवैयाकरणत्वेन स्मृतेषु आचार्येष्वन्यतमः । शाकल्यः । स हि पाणिनिसूत्रेषु चतुर्वारं स्मृतो यथा सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे, इकोऽसवणे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च, लोपः शाकल्यस्य, सर्वत्र शाकल्यस्य इति । तथैव स शौनकेन ऋक्प्रातिशाख्ये तथैव कात्यायनेन वाजसनेयीयप्रातिशाख्ये महाभाष्ये च स्मृतः ।
शाकल्यस्यापि व्याकरणग्रन्थस्तु नैवोपलभ्यते किन्तु ग्रन्थान्तरसहयोगाच्छाकल्यव्याकरणसम्बद्धमतं किञ्चिज्ज्ञायते । पाणिनीयोद्धरणानुसारेण सम्बुद्धिनिमितक ओकारो वा प्रगृह्यो भवति तु द्वितीयमेव रूपं सिध्यति । तथैव असवर्णेऽचि परे इक पदान्ता प्रकृत्या भवन्ति दीर्घस्य ह्रस्वश्च भवति शाकल्यमतेन । यथा कुमारी+अत्र= कुमारि अत्र । पाणिनिमते कुमार्यत्र । एवञ्च अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोपो भवति वाऽशि परे । यथा हर इह, हरयिह । पाणिनिमते तु द्वितीयमेव रूपम् । तथैव शाकल्यंमते अचंः परस्य यरः सर्वत्रैव न द्वित्वंम् । इन्द्रः । पाणिनिमते तु इन्न्द्र। एतदपि ज्ञायते, यच्छाकल्यव्याकरणे वैदिककानां लौकिकानाञ्च शब्दानाभन्वाख्यानं कृतमासीत् ।
शाकल्यो हि शाकलाख्यस्य पुत्रः स्मृतः । शाकलशब्दो हि पाणिनिना। गर्गादिगणे पठितः । शाकल्यः शौनकेन ऋक्प्रातिशाख्ये स्मृतत्वात् तस्य शौनकपुर्वकालवंतता तु निश्चितैव । युधिष्ठिरमहाभागस्तं विक्रमपूर्वैकत्रिशच्छतकमभितः। स्थितिमन्तं मन्यते । वयमपि तदेव मद्धध्मः । शाकल्यो हि वेदसंहिताया अपि प्रवक्ता स्मृतः । यथोक्त वायुपुराणे-वेदमित्रस्तु शाकल्यो महात्मा द्विजस्तम्भः । । चकारसहिताः पञ्चबुद्धिमान् पदसत्तमः। :: एवमेव शाकल्यकृतः पदपाठश्च स्मर्यते ग्रन्थेषु । एतदधिकं शाकल्यविषये न किमपि वयं जानीमः ।
सेनकः
सेनकाचार्यः पाणिनिना 'गिरेश्च सेनकस्य' इति सूत्रे स्मृतः ।। गिर्यन्तांदव्ययीभावाट्टज्वा भवति सेनकमतेन, उपगिरम्, उपगिरि । पाणिनिमते द्वितीयमेव रूपं भवति । आचार्योऽयं पाणिनिपूर्ववर्ती इति तु ज्ञातमेव पाणिनीयसूत्रे तस्योल्लेखात् । तदधिकं तद्विषये किमपि न वयं जानीमः ।
स्फोटायनः
भगवान् पाणिनिः स्फोटायनाचार्य 'अवङ् स्फोटायनस्य' सूत्रे स्मृति । एतदतिरिक्तमस्याचार्यस्य न कुत्राप्युल्लेखो दृष्टः । स्फोटायनस्याऽपि व्याकरणं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । पाणिनीयसूत्रानुसारेणैव तस्य सिद्धान्तो ज्ञातुं शक्यते । स हि अचि परे गोरवङादेश वाञ्छति, विकल्पेन । गो+अग्र = गवांग्रम् । पाणिनिमते तु सर्वत्र विभाषा । गोः' इति वा प्रकृतिभावेन गो अग्रं पक्षे तु ‘एड: पदान्तादति' इति पूर्वरूपेण * गोऽग्नम्। इन्द्रे, परे तु नित्यमवङादेशो भवति । तेन गो-इन्द्र =गवेन्द्रः ।
स हि वैमानिकाचार्यत्वेनापि स्मर्यते । 'चित्रिण्येवेति स्फोटायनः' इति मन्त्रसर्वस्वे भारद्वाजेन तथा स्मृतत्वात् । तस्य स्थितिकालविषये वयम किञ्चिज्ज्ञा एव । युधिष्ठिरो हि मीमांसकस्तस्य विक्रमपूर्वत्रिशेच्छतकमभितः स्थिति मन्यते । स हि अस्माकं वन्द्यः । स्फोटसिद्धौ भरतमिश्रः स्फोटवादस्य प्रवर्तकत्वेन औदुम्परायणं स्मरति । स्फोटायनस्यौदुम्बरायणाभिधानं यदि प्रमाणितं भवति तदा तु व्याकरणे स्फोटवादस्य प्रवर्तकत्वेन स्फोटायन एवोत्तिष्ठते । किन्तु तन्निरूपकप्रमाणाभावे तु वर्णसादृश्यमेव तत्रावशिष्यते ।
वस्तुतस्तु व्याकरणे स्फोटवादः शब्दनित्यत्ववादस्यांधारशिला। स्फोटेस्तु, द्रव्यं ध्वनिस्तस्य गुणः । स्फोटायनस्तस्याद्यप्रवर्तक इति तु परस्परोपयुक्तता मादधते । स्यादपि तथा । इत्थं पाणिनिस्मृता दश वैथेाकरणा यथामतिः समुपणिताः। अथांगाभिः प्रकरणे व्याकरणकेन्द्रस्थानन्वेन सम्मतस्य भगवतः पाणिनेविषयें किञ्चिदुच्यते | एतदतिरिक्त व्याकरणे सौनागमतमपि महाभाष्यकारेण सप्तवारं स्मृतम् । यथोक्तम् - 'सौनागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरिटमिच्छन्ति विकल्पेन' इति । सुनोग' प्रवर्ततं मतमिदमन्यत्रापि समुद्धृतं दृश्यते । तदतिरिक्तमपि यास्काचार्येण: उदुम्बरायण औपमन्यव-काठक्य-चर्मशिरस्तैचिकी-शाकपूणिशतबलाक्ष-मौद्गल्य ! स्थौलस्थिविप्रभृतयो व्याकरणसम्प्रदायप्रवर्तकाः स्मृताः सन्ति । तत्रापि शाक पूणिरन्यत्रापि स्भृतो दृश्यते । तेषां विषयेऽनुसन्धानमपेक्षितमस्ति।
मरणम्
पञ्चतन्त्रानुसारेण पाणिनेः मृत्युः सिंहकारणात् अभवत् - 'सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः ।' परम्परानुसारेण पाणिनेः मृत्युः त्रयोदशीतिथ्याम् अभवत् । अतः एव पण्डितपरम्परायाम् अधुना अपि त्रयोदश्यां व्याकरणस्य अनध्यायः भवति । मृत्युः इति स्थाने मृत्युः इति भवितव्यम्।
ग्रन्थाः
अष्टाध्यायी
माहेश्वरसूत्राणि
जाम्बुवतीविजयम् काव्यम्
उद्धृतयः
पाणिनिः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:पाणिनिः वर्गः:प्रथमशताब्दीपूर्वतनाः कवयः
नितीन गडकरी
नितीनगडकरी मूलतः महाराष्ट्रियः भारतीयजनतापक्षस्य अध्यक्षः आसीत् ।
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:१९५७ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
भारतीयवायुसेना
भारतीया वायुसेना भारतस्य सशस्त्रसेनायाः कश्चन भागः । सर्वकारीयसुरक्षामन्त्रालयेन नियन्त्रिता इयं संस्था आकाशयुद्धम्, लोकरक्षणस्य महत्वपूर्णकार्यं सर्वदा करोति । अस्य आरम्भः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य अष्टमे दिने अभवत् । सम्पूर्णगणतन्त्रात् पूर्वमेव अस्य नाम रायल् इण्डियन् एर्फोर्स् इति  आसीत् । सा.श. १९४५तमवर्षस्य द्वितीयविश्वयुद्धे अस्याः सेनायाः महत्त्वपर्णं योगदानम् आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं रायल् इति पदम् अपनीय इण्डियन् एर्फोर्स् (भारतीयवायुसेना) इति नाम रक्षितम् । स्वातन्त्र्योत्तरं पार्श्वदेशेन पाकिस्तानेन सह सम्भूतेषु चतृषु युद्धेषु, चीनादेशेनसह सञ्जाते एकस्मिन् युद्धे भारतीयवायुसेनायाः योगदानम् अनुपमम् अस्ति । एतावति काले इयं सेना अनेकेषु युद्धप्रकल्पेषु परिणामम् अदर्शयत् । भारतीयवायुसेना विजयः इति गोवामुक्तिसङ्ग्रमे, आपरेशन् मेघदूतम्, आपरेशन् कैक्टस्, आपरेशन् पुमलायी, इत्यादिषु युद्धप्रकल्पेषु आत्मसात् कृत्वा यशोवती अभवत् । कांश्चन विवादान् अतिरिच्य भारतीयवायुसेना संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य शान्तिमिश्न् सङ्घटनस्यापि सक्रियः सदस्यः । भारतस्य राष्ट्रपतिः वायुसेनायाः मुख्यसेनापतिः (कमाण्डर् इन् चीफ्) इति कार्यं करोति । वायुसेनाध्यक्षः एर् चीफ् मार्शल् (ए.सि.एम्) चत्वारिनक्षत्रधारी सेनपतिः वायुसेनायाः नेता भवति । भारतीयवायुसेनायाम् एकस्मिन्नेव काले अनेके एर् चीफ् मार्शल् सेवायां न भवन्ति । अस्य प्रधानकार्यालयः नवदेहल्याम् अस्ति । सा.श. २००६तमवर्षस्य गणनानुगुणम् आहत्य १७०००० सैनिकाः, १३५० लडाकूविमानानि, सन्ति । इयं सेना विश्वस्य चतुर्थी बृहद्वायुसेना इति स्थानम् आप्नोत् ।
उद्देशाः
[[File:IAF Roundels.gif|left|thumb|200px|गतकतिपयवर्षेभ्यः वायुसेनायाः विकासः ।
(१) सा.श.१९३३-१९४१ (२) सा. श.१९४२ -१९४५ (३) सा.श.१९४७-१९५०  (४)सा. श.१९५०तः वर्तमानः ]] भारतीयवायुसेनायाह् मिशन् सशस्त्रबलस्य सा.शा.१९४७तमस्य अधिनियमानुसारं परिभाषितम् अस्ति । भारतीयसंविधानस्य सेनायाः च सा.श.१९५०तमस्य अधिनियमानुसारं वायुयुद्धक्षेत्रे- सर्वस्थानैः सहितं भारतस्य संरक्षणम् । देशरक्षने सदा अन्नद्दा स्यात् । एवं सर्वापायेभ्यः भारतीयवैमानिकक्षेत्रस्य संरक्षणम् अपि अस्याः दायित्वम् । सशस्त्रबलानाम् अन्यविभागनामपि साहाय्याचरणं प्राथमिकोद्देशेषु अन्यतमः । भारतीयवायुसेन युद्धरङ्गे भारतीयसेनायः सैनिकानां वैमानिककौशलस्य रणनैतिक् एर्लिफ्ट् क्षमताप्रदानं च करोति । भारतीयवायुसेन एकीकृतान्तरिक्षप्रकोष्टैः सह अन्यशाखाः भारतीयसशस्त्रबलम्, भारतीयान्तरिक्षानुसन्धानसङ्घटनम्, (इसरो) इत्यदिभिः सह अन्तरिक्षाधारितसम्पत्तीनाम् उपयोगं प्रभावरूपेण कर्तुं सैनिकदृष्ट्या साहाय्यम् आचरति । भारतीयवायुसेना भारतीयसशस्त्रबलानाम् अन्यशाखाभिः सहयोगं यच्छन्ती एव अन्यविधकार्याणि करोति । आपत्सु जनान् सम्पदः च रक्षितुं रक्षणसामग्रीणां वितरणं कर्तुं च यतते । दुर्घटनेषु सञ्जातेषु अन्वेषणसरक्षणाभियने सहायतां ददाति । सा.श. २००४तमवर्षे भारतीयवायुसेना सुनामी महाजञ्झावातेन सा.श. १९९८तमवर्षे गुजराजराज्यस्य चण्डमारुतेन प्राकृर्तिकापदि जनाः दुरवस्थाङ्गताः । तस्मादपायात् रक्षितुं वायुसेना आपरेशन् रूपेण व्यापकसाहाय्यं समाचरत् । भारतीयवायुसेना अन्यदेशियेषु प्राकृर्तिकापायेषु साहाय्यं यच्छति यथा अपरेशन् इन्द्रचाप इति नाम्ना श्रीलङ्कायां साहाय्यम् आचरितम् ।
इतिहासः
भारतीयवायुसेना (Air Force) स्कीन् कमिटि (Skeen Committee) द्वारा सा.श. १९२६तमवर्षे कृतसूचनानुसारं सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् प्रथमदिने भारतीयवायुसेनायाः उद्घाटनम् अभवत् । केचन वापिटिविमानानि (Wapiti) क्रानवेल्विमानानि च (Cranwel) प्रशिक्षितवैमानिकान् वायुसैनिकान् (airmen) च मेलयित्वा लघुसेना रचिता ।  ७८वर्षेषु भारतीयवायुसेना विशेषं विस्तारं प्रतिष्ठां च अवाप्नोत् । अद्य भारते देशे वायुसेन न केवलं सशस्त्रसेनासमूहः प्रत्युत देशस्य अनिवार्यं पृथक् अङ्गम् अस्ति । अपि आधुनिकवायुयानैः सुसज्जितानां वैमानिकानां साम्राज्यम् अस्ति ।
द्वितीयं विश्वयुद्धम् (सा.श.१९३९-१९४५)
भारतीयवायुसेनायाः घटनम् आङ्ग्लकालीनभारतस्य रायल् एर्फोर्स् कश्चित् सहायकः विमानदलरूपेण कृतम् । भारतीयवायुसेनाधिनिगमः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर्मासस्य अष्टमे दिने आरब्धः । यस्य अधीनतायां रायल् एर्फोर्स् विभागस्य समवस्त्रं पदकं प्रतीकं चिह्नं स्वीकृतम् । सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य प्रथमदिने वायुसेनायाः प्रथमं स्कवॉड्रन, स्कवॉड्रन क्र.-१ इत्यस्य चत्वारि वेस्ट्लैण्ड् वापिटी विमानेन सह पञ्चवैमानिकैः सह सङ्घटनं कृतम् । भारतीयवैमानिकानां नेतृत्वं फ्लैट् लेफ्तिनेण्ट् सेसिल् ब्रौशर् अन्तर्गतं कृतम् । सा.श. १९४१तमवर्षपर्यन्तं स्कवॉड्रन क्र. १ भारतीयवायुसेना स्वयमेव स्कवॉड्रन आसीत् यस्मिन् विमानद्वयम् आगतम् । आरम्भे वायुसेनायां भूसेवा रसदशाखा इति केवलं शाखाद्वयम् आसीत् । द्वितीयमहायुद्धस्य पश्चात् भारतीयवायुसेनायाः लाञ्छनात् रक्तगोलचिह्नम् अपनीतम् । जपानीयानां हिनोमारु(उदयसूर्यस्य) चिह्नेन सह सादृश्यं भवति इति कारणेन एवं कृतम् । सा.श. १९४३तमवर्षे वायुसेना संवर्धिता सप्त स्कवाड्रनस् अग्रे सा.श.१९४५तमवर्षे नव स्कवाड्रनस् युक्ता अभवत् । भारतीयवायुसेनया अग्रे आगतां जपानीयसेनां विरुद्ध्य योद्धुं बङ्गालस्य साहाय्यम् आचरितम् । तत्र भारतीयवायुसेनया प्रथमवारं वैमानिकाकत्रमणम् अराकन इति स्थाने जपानीयसैन्यशिबिरे अकरोत् । अपि च भारतीयवायुसेनया मायी हङ्ग् सन्, उत्तरी थायलेण्डस्य चैङ्ग् मायी राये इत्यदिषु स्थानेषु अपि आक्रमणम् अकरोत् । अस्याः योगदानार्थं सा.श. १९४५तमवर्षे  राजा षष्ठ जार्ज् इत्येषः सेनायै रायल् इति उपधिं दत्तवान् ।
<!===स्वातन्त्र्योत्तरम् आरम्भकालः(सा.श.१९४७-१९५०)===
आज़ादी के पश्च्यात भारत दो भागों, भारत संघ व डोमिनियन ऑफ़ पाकिस्तान, में बांट दिया गया। भौगोलिक विभाजन के बाद वायुसेना भी दोनो देशों में बांट दी गई। भारत कि वायुसेना का नाम रॉयल इंडियन एयरफोर्स हि रहा पर दस में से तिन स्कवॉड्रन और कार्यालय जो पाकिस्तान में चले गए थे वह रॉयल पाकिस्तान एयरफोर्स में शामिल कर लिए गए।  रॉयल इंडियन एयरफोर्स का चिन्ह एक अंतरिम 'चक्र' अशोक चक्र से व्युत्पन्न चिन्ह से बदल गया था।
उसी दौरान जम्मू कश्मीर के ग्रहण का विवाद खडा हो गया। पाकिस्तानी सेना को राज्य में घुसते देख उसके महाराजा ने भारत का हिस्सा बनना स्वीकार कर लिया ताकी सैन्य सहायता मिल सके। विलय के कागज़ातों पर दस्तखत होते हि रॉयल इंडियन एयरफोर्स ने सैन्य टुकडियों को युद्ध क्षेत्र में उतारना शुरू कर दिया और यह था जब रसद कार्य का एक अच्छे प्रबंधन के रुप में काम आया। इस तरह भारत-पाकिस्तान में पुर्णतया: युद्ध छिड गया हालांकी युद्ध कि औपचारिक घोषणा कभी नहीं कि गई।. युद्ध के समय रॉयल इंडियन एयरफोर्स का पाकिस्तानी वायुसेना से हवाई युद्ध में सामना नहीं हुआ परन्तु सैन्य टुकडियों को पहुंचाने व ज़मिनी दल को हवाई सहकार्य देने में इसका महत्वपुर्ण योगदान रहा।
भारत को 1950 में गणतंत्र घोषित करते हि '''रॉयल शब्द हटाकर सिर्फ इंडियन एयरफोर्स कर दिया गया और उसी समय से आज कार्यान्वित चिन्ह अपना लिया गया।
गोवामुक्तिसङ्ग्रामः(सा.श.१९६०-१९६१)
भारतीय वायुसेना ने 1960 में महत्वपूर्ण संघर्ष देखा जब कौंगो पर बेल्जियम का 75 सालों का राज अचानक खत्म हो गया और देश को बड़े पैमाने पर हिंसा और विद्रोह ने निगल लिया। भारतीय वायुसेना ने अपने पांचवें स्कवॉड्रन, जो इंगलिश इलेक्ट्रिक कैनबेरा विमानों का दस्ता था, को संयुक्त राष्ट्र के कौंगो अभियान में सहायता देने के मकसद से रवाना कर दिया। स्क्वाड्रन ने नवंबर में परिचालन मिशन के उपक्रम शुरू कर दिए। 1966 में संयुक्त राष्ट्र का अभियान खत्म होने तक स्क्वाड्रन वहां टिका रहा। लिओपोल्डविल और कमिना से कार्य करते हुए कैनबेरा विमानो ने जल्द हि विद्रोही वायुसेना को निस्तिनाबुत कर दिया और संयुक्त राष्ट्र के ज़मिनी दस्ते का एक मात्र हवाई सहारा बन गए।
1961 के अंत में सालों से चली आ रही बातचीत के बाद भारतीय सरकार ने पुर्तगालियों को गोवा व आस पास के इलाकों से खदेडने के लिए सशस्त्र बलों को तैनात करने का निर्णय लिया। ऑपरेशन विजय के तहत भारतीय वायुसेना को ज़मिनी दल को सहायता प्रदान करने के लिए अनुरोध किया गया। 8 से 18 दिसंबर के बिच पुर्तगाली वायुसेना को बाहर निकालने के उद्देश्य से कुछ फाइटर्स और बमवर्षक विमानों द्वारा जांच उड़ानों भरी गई पर इसका कोई असर नही हुआ। 18 दिसंबर को कैनबेरा बमवर्षको ने डाबोलिम हवाई पट्टी पर बमबारी कि परन्तु इस बात का विशेष ध्यान रखा कि टर्मिनल व एटीसी टॉवर को बर्बाद ना किया जाए। दो पुर्तगाली यातायात विमान (सुपर कॉस्टिलेशन व डीसी-6) को अकेला छोड दिया गया ताकी उनपर कब्ज़ा किया जा सके परन्तु पुर्तगाली पाइलट उन्हे क्षतिग्रस्त हवाई पट्टी से उडा ले जाने में सफल हुए जिसके ज़रिये वे पुर्तगाल भाग निकले। हंटर विमानो ने बाम्बोलिम में वायरलेस स्टेशन पर हमला किय व वैम्पायर विमानो द्वारा ज़मिनी दस्तों को सहायता प्रदान कि गई। दमन में मैस्टर विमानो द्वारा पुर्तगाली बंदूक पदों पर हमला किया गया। औरागन्स (जिसे भारतीय वायुसेना में तुफानिज़ कहा जाता है) ने दीव में रनवे पर बमबारी कि और नियंत्रण टावर, वायरलेस स्टेशन और मौसम स्टेशन नष्ट कर दिए।
सीमाविवादः अथवा वयुसेनायाः परिवर्तनम् (सा.श.१९६२-१९७१)
HAL-HF-24-Marut.jpg,
भारत-चीन युद्ध के तिन साल बाद 1965 में कश्मिर को लेकर भारत-पाकिस्तान में द्वीतिय युद्ध छिड गया। चीन से युद्ध से सबक लेते हुए इस बार भारत ने अपनी वायुसेना का युद्ध के दौरान बड़े पैमाने पर इस्तेमाल किया। यह पहली बार था जब भारतीय वायुसेना ने दुशमनी वायुसेना से आमने-सामने बिढंत कि हो। इस बार थल सेना को मदद करने के बजाए वायुसेना ने पाकिस्तानी वायुसेना के हवाई अड्डों पर स्वतंत्र हमले किए। यह अड्डें पाकिस्तानी सिमा के काफी अन्दर थे जिससे भारतीय वायुसेना के विमानों को वायुयान - विध्वंसी गोलाबरी से काफी खतरा था। युद्ध के दौरान पाकिस्तानी वायुसेना ने भारतीय वायुसेना से अधिक गुणात्मक श्रेष्ठता का आनंद लिया क्योंकी भारतीय विमान द्वीतिय विश्व युद्ध के पुराने विमान थे। इस के बावजूद, भारतीय वायुसेना पाकिस्तानी वायुसेना को संघर्ष क्षेत्रों पर हवा में श्रेष्ठता पाने से रोकने में सक्षम रही। युद्ध समाप्ती पर पाकिस्तान ने 113 भारतीय विमान मार गिराने का दावा किया जबकी भारत केवल 73 पाकिस्तानी विमान हि गिरा पाया। 60% से अधिक भारतीय विमान पठानकोट व कालिकुंडा में हवाई पट्टी पर खडे-खडे हि बरबाद कर दिए गए थे।
1965 के युद्ध के बाद भारतीय वायु सेना ने अपने बदलाव व अपनी क्षमताओं में सुधार की एक श्रृंखला शुरू कर दि। 1966 में पैरा कमांडो कि रेजिमेंट तयार कि गई। अपनी रसद आपूर्ति और बचाव कार्य करने की क्षमता में वृद्धि के लिए वायुसेना ने हिन्दुस्तान एरोनॉटिक्स द्वारा ऐव्रो से प्राप्त लाइसंन्स के तहत बनाए गए 72 एचएस 748 विमान शामिल किए। भारत ने लड़ाकू विमानो के स्वदेशी निर्माण पर अधिक दबाव डाल शुरू कर दिया जिसके परिणाम स्वरूप प्रसिद्ध जर्मन एयरोस्पेस इंजीनियर कर्ट टैन्क द्वारा डिज़ाइन किए गए हाल एचएफ-24 मारूत विमान भारतीय वायुसेना का अंग बन गए। हाल (हिन्दुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड) ने भी फॉलंड ग्नात विमानों के एक उन्नत संस्करण हाल-अजित विकसित करने शुरू कर दिए। इसी के साथ भारत ने माक-२ (ध्वनी के रफ्तार से दोगुना) कि रफ्तार से उडने वाले रुसी मिग-21 व सुखोई सू-7 लडाकू विमान शामिल कर लिए।
बङ्गालदेशस्य मुक्तियुद्धम् (सा.श.१९७१)
1971 के अंत में पुर्व पाकिस्तान में स्वतंत्रता आंदोलन के चलते भारत-पाकिस्तान के बिच बांग्लादेश मुक्ती संग्राम छिड गया। 22 नवंबर 1971 को युद्ध शुरू होने से दस दिन पहले हि चार पाकिस्तानी एफ-86 सेबर लडाकू विमानों ने भारतीय व गरिबपुर में मुक्ती भनी इलाकों में हमला कर दिया जो अन्तरराष्ट्रिय सिमा के काफी निकट है। चार में से तिन सेबर विमानों को भारतीय फॉलंड ग्नात विमानों ने मार गिराया। 3 दिसंबर को भारत ने पाकिस्तान के विरुद्ध युद्ध कि औपचारिक घोषणा कर दि जिसके साथ हि पाकिस्तानी वायुसेना ने श्रीनगर, अम्बाला, सिरसा, हलवारा और जोधपुर में भारी हमले किए। अधिकारियों को पहले से हि इसकी आशंका थी इसिलिए पहले हि सावधानियां बरती गई जिसके कारण मामुली नुकसान हूआ। भारतीय वायुसेना ने जल्द हि जवाबी कारवाही कि जिसके बाद पाकिस्तानी सेना बचाव की मुद्रा में उडानें भरने लगी।
शुरूआती दो सप्ताहों में ही भारतीय वायुसेना ने पाकिस्तानी सीमा में 2,000 उड़ानें भरी और बढ़ती थल सेना को सहायता प्रदान की। भारतीय वायुसेना ने नौ सेना को भी अरब सागर व बंगाल कि खाडी में पाकिस्तानी नौ सेना के विरुद्ध लडने में सहायता प्रदान की। पश्चिमी सिमा पर लोंगेवाला की लड़ाई में वायुसेना ने 29 पाकिस्तानी टैंक, 40 बख्तरबंद गाडियां व एक रेल ध्वस्त कर दी। वायुसेना ने पश्चिमी पाकिस्तान बमबारी करते हुए कईं प्रमुख लक्ष्यों को निशाना बनाया जिनमें कराची में तल अधिष्ठापनों, मंगला डैम और सिंध में गैस प्लांट शामील थे। इसी तरह कि रण-निती पुर्वी पाकिस्तान में आज़माई गई जहां वायुसेना ने कईं और्डनन्स फैक्ट्रियां, हवाई पट्टी और प्रमुख इलाकों को लक्ष्य बनाया। पाकिस्तानी सेना के आत्मसमर्पण के बाद भारतीय वायुसेना ने 94 पाकिस्तानी विमान जिनमें 54 एफ-86 सेबर लडाकू विमान शामिल थे, मार गिराने का दावा किया। वायुसेना ने 6,000 से अधिक उडानें भरी जिनमें यातायात विमान व हैलिकॉप्टर शामिल थे। युद्ध के अंतिम क्षणों में वायुसेना ने पाकिस्तानी सेना पर ढाका में आत्मसमर्पण करने के लिए पर्चे डाले।
कार्गिलस्य प्रथमगतिविधयः(सा.श.१९८४-१९८८)
1984 में भारत ने ऑपरेशन मेघदूत शुरू किया, जिसके अंतर्गत सियाचिन को कश्मीर में वापस शामिल करना था। वायुसेना के मी-8, चेतक व चीता हेलिकॉप्टर्स ने कईं भरतीय सेनानियों को सियाचिन पर उतार दिया। 13 अप्रैल 1984 को शुरू हुआ यह अभियान सियाचिन की मुश्किल परिस्थितियों के चलते अपनी तरह का एकमेव अभियान था। यह सैन्य अभियान कामयाब रहा। भारतीय सेना को किसी भी तरह कि रुकावट का सामना नहीं करना पडा और वह सियाचिन के अधिकतर भागों पर पुनः वर्चस्व साबित करनें में कामियाब रही।
श्रींलंकाई गृह युद्ध को खत्म करने और मानविय सहायता प्रदान की वार्ता जब विफ़ल रही तब भारतीय प्रशासन ने ऑपरेशन पुमलाई शुरू किया जिसके चलते 4 जुन 1987 को पांच एन-32 के द्वारा, जिन्हे पांच मिराज 2000 ने हवाई सुरक्षा प्रदान करने का कार्य किया, इन्सानी ज़रुरतों का सामान गिराया जिसे श्रींलंकाई सेना ने बिना विरोध होने दिया।
सङ्घठनम्
भारतीय वायुसेना का प्रमुख अधिकारी चीफ ऑव एअर स्टाफ (Chief of Air Staff) कहलाता है और इसका पद चीफ एअर मार्शल (Air Marshal) का होता है। वायुसेना का मुख्यालय दिल्ली में स्थित है, जिसके द्वारा संपूर्ण संगठन पर नियंत्रण रखा जाता है। चीफ ऑव एअर स्टाफ की सहायता के लिए एअर मार्शल तथा वाइस एअर मार्शल (Vicem Air Marshal), या एअर कमोडोर (Air Commodor) पद के मुख्य चार स्टाफ अफसर (staff officers) होते हैं। ये ही वायुसेना की प्रमुख शाखाओं पर नियंत्रण रखते हैं।
वायुसेना का मुख्यालय निम्नलिखित चार मुख्य शाखाओं में विभक्त है :
(१) एअर स्टाफ (Air Staff) शाखा,
(२) प्रशासनिक शाखा,
(३) अनुरक्षण (Maintenance) शाखा तथा
(४) कार्यनीति एवं योजना (Policy and Plans) शाखा।
ऐ.आर्.स्टाफ् शाखा
इस शाखा के अंतर्गत निम्नलिखित निदेशालय हैं : सिगनल, प्रशिक्षण (Training), प्रासूचना (Intelligence), मौसम विज्ञान और सहायक एवं रिजर्व (Auxiliary and Reserve)।
प्रशासनशाखा
इस शाखा में निम्नलिखित निदेशालय हैं : संगठन, (Organization), कार्मिक (Personnel), चिकित्सा व्यवस्था लेखा, कार्मिक सेवा, वायुसेना निर्माण (Airforce, Works), मुख्य अभियंता, वायुसेना खेलकूद, नियंत्रक बोर्ड तथा जज-एडवोकेट। इनमें चिकित्सा व्यवस्था और लेख विभाग विशेष महत्व के हैं।
सामान्यं सैनिकीयं च निर्वहणम्(Command and Operations)
वायुसेना के मुख्यालय के अंतर्गत चार प्रधान विरचनाएँ (formations) हैं, जिन्हें कमान कहते हैं। वायुसेना की कुछ यूनिटों के अतिरिक्त अन्य सभी यूनिटें इन कमानों के अंतर्गत आती हैं। देश के विभिन्न भागों में स्थित विंगों (wings) एवं केंद्रों (stations) के द्वारा कमान वायुसेना पर अपना नियंत्रण रखता है। प्रत्येक विंग एवं केंद्र के अंतर्गत अनेक उड़ान, प्रशिक्षण, तकनीकी एवं स्थैतिक यूनिटें रहती हैं। उपर्युक्त चार कमानें निम्नलिखित हैं :
(१) फौजी काररवाई कमान, (२) प्रशिक्षण कमान, (३) अनुरक्षण कमान तथा (४) ईस्टर्न एअर कमान (Eastern Air Command)। १९५२ ई. में संसद् द्वारा रिज़र्व एंड ऑक्ज़िलियरी एअर फोर्स ऐक्ट पारित किया गया। इस ऐक्ट का पालन करने के लिए निम्नलिखित सात स्क्वाड्रनों का गठन किया गया : ५१ नं. (दिल्ली), ५२ नं. (बंबई), ५३ नं (मद्रास), ५४ नं. (उ. प्र.), ५५ नं. (बंगाल), ५६ नं. (उड़ीसा) और ५७ नं. (पंजाब)।
वायुसेनायाः पदस्थानानि
चीफ एअर मार्शल, एअर मार्शल, एअर वाइस मार्शल, एअर कमोडोर, ग्रुप कैप्टन विंग कमांडर, स्क्वॉड्रन लीडर, फ्लाइट लेफ्टिनेंट, फ्लाइंग अफसर तथा पाइलट अफसर।
उपर्युक्त पदों के अतिरिक्त अन्य अधिकारियों के पद निम्नलिखित हैं :
मास्टर वारंट अफसर, वारंट अफसर, फ्लाइट सारजेंट, सारजेंट कार्पोरल, लीडिंग एअरक्राफ्ट मैन, एअरक्राफ्ट मैन क्लास १ तथा एअरक्राफ्ट मैन क्लास २।
वायुसेनायां प्रशिक्षणसुविधा
एअर फोर्स फ्लाइंग कॉलेज, जोधपुर, और पाइलट ट्रेनिंग स्कूल, इलाहाबाद, में विमानचालकों को उड़ान का प्रारंभिक प्रशिक्षण एक वर्ष तक दिया जाता है। हैदराबाद स्थित जेट ट्रेनिंग एंड ट्रांसपोर्ट ट्रेनिंग विंग्स में जेट एवं बहुइंजन (multiengined) वायुयानों पर एक वर्ष तक उच्च उड़ान एवं संपरिवर्तन (conversion) प्रशिक्षण दिया जाता है। जलाहल्लि (बंगलोर) स्थित एअर फोर्स टेक्निकल कॉलेज (Airforce Technical College) में इंजीनियरिंग तथा सिंगनल आदि के अधिकारी प्रशिक्षण देकर तैयार किए जाते हैं। जलाहल्लि स्थित स्कूल में उच्च सिगनल ट्रेड के वायुसैनिकों को प्रशिक्षित किया जाता है। पूर्णांग हवाई कर्मी (air crew) की उपाधि पाने से पूर्व छात्र नेविगेटर (pupil navigator) का प्रारंभिक प्रशिक्षण जोधपुर में और उच्च प्रशिक्षण हैदराबाद में प्राप्त करता है। कोयपुत्तूर स्थित एअर फोर्स ऐडमिनिस्ट्रटिव कॉलेज में अनेक स्थलीय कार्यों के लिए अधिकारियों का प्रशिक्षण होता है। बंगलोर के ऐविएशन मेडिसिन कालेज में मेडिकल अफसरों को प्रशिक्षित किया जाता है। तंबारम स्थित स्कूल में फ्लाइंग इंस्ट्रक्टरों का प्रशिक्षण होता है। हैदराबाद में उच्चाधिकारियों को स्थल तथा हवाई युद्ध का एक साथ अध्ययन कराने के लिए एक स्कूल है। आगरा में छाताधारी सैनिकों (paratroopers) के प्रक्षिण के लिए स्कूल है।
भारतीय वायुसेना निम्नलिखित विमानों का उपयोग करती है :
प्रशिक्षण विमान (Training Aircraft) - टाइगर मॉथ (Tiger Moth), पर्सिवल प्रेंटिस (Percival Prentice), एच. टी-२ (H. T-2), हार्वार्ड स्पिटफायर (Harvard Spitfire), वैंपायर (Vampire) तथा डाकोटा (Dakotas)।
३. परिवहन वायुयान (Transport Aircraft) - डाकोटा, डीवान सी-११९ (Devon C-119) बॉक्सकार (Boxcar), ऑटर्स (Otters), वाइकाउंट (Viscount), इलिशिन (Illyshin) तथा पैकेट (Paket)।
४. बमवर्धक (Bombers) - लिबरेटर (Liberator) तथा कैनबरा (Canberra)।
५. टोह लेनेवाले विमान (Reconnaissance) - स्पिटफायर, ऑस्टर (Auster) तथा हार्वार्ड (Harvard)।
विमानस्य उत्पादनम् (Aircraft Production)
कानपुर के हवाई केंद्र (air base) पर भी भारत सरकार ने विमान निर्माण डिपो की स्थापना की। इस डिपो में ब्रिटेन की प्रसिद्ध फर्म हाकर सिडले ग्रुप (Hawker Siddeley Group) के सहयोग से आधुनिक परिवहन विमान ऐवरो-७४८ (AVRO 748) का निर्माण हुआ है। भारत सरकार ने कानपुर में विमान निर्माण का एक कारखाना स्थापित किया है। कुछ दिनों पूर्व हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्स लिमिटेड तथा कानपुरवाली फैक्ट्री एकीकृत होकर एक कंपनी में परिवर्तित हो गए हैं, जिसका नाम इंडिया एयरोनॉटिकल लिमिटेड (India Aeronautics Ltd.) रखा गया है।
इंडिया ऐरोनॉटिकल लिमिटेड की अन्य तीन नई इकाइयाँ नासिक, हैदराबाद तथा कोरापुट (Koraput) में स्थापित की गई हैं। इनमें मिग-२१ (MIG-21) नामक विमान के ढाँचे, इंजन और इलेक्ट्रॉनिक उपकरण बन रहे हैं। विमान के ढाँचे नासिक में, इंजन कोरापुट में तथा इलेक्ट्रॉनिक उपकरण हैदराबाद में बन रहे हैं।>
टिप्पणी
वर्गः:भारतस्य रक्षाव्यवस्था वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विश्वेश्वरी (राजमण्ड्री)
भारतस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये अस्ति राजमण्ड्री । एतस्य अपरं नाम राजमहेन्द्री अस्ति । इतः नातिदूरे द्राक्षारामम् इत्यत्र अस्ति एतत् शक्तिपीठम् ।
अपि चेत्सुदुराचारो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।
विश्वेश्वरी (राजमण्ड्री)
सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः कर्नूलप्रति रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति । विजयवाडातः २०० की.मी.दूरे, काकीनाडातः ३० की.मी.दूरे च अस्ति । समीपस्थं रेलनिस्थानकं समालकोट् पीठतः ५० की.मी.दूरे अस्ति ।
अपि चेत्सुदुराचारो...
पदच्छेदः
अपि चेत् सुदुराचारः भजते माम् अनन्यभाक् साधुः एव स मन्तव्यः सम्यक् अव्यवसितः हि सः ॥ ३० ॥
विश्वेश्वरी (राजमण्ड्री)
वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी मानिक्याम्बा राकिणी विश्वेश्वरी इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यः शिवः वत्सनाभः अथवा दण्डपाणिः इति नाम्ना च पूज्यते । ऐतिह्यानुसारं तारकासुरस्य संहारार्थं प्रस्थितः कुमारस्वामी तारकासुरस्य मारणानन्तरं तस्य कण्ठे विद्यमानम् अमृतलिङ्गं पृथक्कर्तुं प्रयत्तवान्। तदा तत् लिङ्गं पञ्चधा विभक्तं भूत्वा पञ्चस्थानेषु पतितम् । तानि स्थानानि पञ्चरामलिङ्गानि इति प्रसिद्धानि। एतानि सर्वाणि पूर्वगोदावरीमण्डले सन्ति । इदानीं राजमण्ड्र्यां कोटिलिङ्गेश्वदेवालयः अस्ति ।
अपि चेत्सुदुराचारो...
अन्वयः
अपि चेत् सुदुराचारः अनन्यभाक् मां भजते सः साधुः एव मन्तव्यः । सः हि सम्यक् व्यवसितः ।
अर्थः
यदि कश्चित् दुराचारोऽपि एकाग्रचित्तः मां भजति तर्हि सः साधुरित्येव मे मतिः यतः स सम्यगेव निश्चयं कृतवान् ।
लगान (चलच्चित्रम्)
लगानचलचित्रं २००१ तमे संवत्सरे हिन्द्याभाषयां प्रथमवारं निर्मितम्।। लगान (उफ. लगानः वन्स अपोन अ टाइम इन इन्डीया ) इति हिन्दीचलचित्रं  २००१ तमे वर्षे  भारते आरब्धम्।चलचित्रमिदं हिन्दीभाषयां निर्मितम् प्रस्तुति च। चलचित्रमिदं आशुतोषगौरीशंकरमहोदयस्य मूलकथायाम् आधारितम् अस्ति। यस्य दिग्दर्शनं सः एव कृतवान् ।अभिनेता अमीरखानः अस्य चलचित्रस्य सहर्निमाता मुख्य अभिनेता च। अस्मिन् चलचित्रे, ग्रेसीसिंहः, रचले शैलीं एवं र्पाल ब्लैकथीनमहोदय़ः च प्रमुखपात्ररूपेण सन्
इदं चलचित्रं राज्ञीविक्टोरियाः व्रिटेनरा़जत्वकाले पीडीतानां कृषकग्रामवासीनामुपरि कठोराचारमधिकृत्य चलचित्रमिदं प्रकाशितम् । यदा कृषकाः करन्युनीकरणाय याचनां कृर्वन्ति| तदा व्रिटिश अधिकारी एकः प्रस्तावमुपस्थापयति। यदि ग्रामवासीनाः क्रिकेटक्रीडायां तं पराजितुं प्रवभन्ति तर्हिः करः विमोच्यते। प्रस्तावोयं स्वीकरणात् अनन्तरं तेषां का अवस्ता आसीत् तदेव चलचित्रस्य कथा वर्तते। अस्य चलचित्रस्य समालोनात्मक प्रसंशा सर्वत्र अभवत्।अस्मै अनेकाः देशीयाः विदेशीयाः पुरस्काराः च अमिलत् । आस्कर इतस्य अन्तराष्टीय पुरष्कारस्य कृते नियुक्तम्। एतद् तृतीयचलचित्रम् वर्तते । एतद कृते प्रथमं  मदरइण्डीया , द्वितीयाञ्च  सालाम र्बाम्बे  नियुक्तं कृतमासीत्। २००१ तमे र्वषे एतत् लोकप्रियचलचित्रमासीत्।
विषयः
एतद् चलचित्रम् १९तमे शताव्देः आङ्गलशासनसमयस्य एका कथा वर्तते। चम्पानेरग्रामस्य एकः ग्रामीणः भूवनः इति उत्साही आदर्शवादी च युवकः अस्ति। मध्यप्रान्तस्य आङ्गलसेनायाः सेनापतिः काँप्टन रर्स्सलेन सह तस्य सम्वन्धः सम्यक नासीत्। यदा आङ्गलाः वर्षस्य करः द्विगुणितमाहारणाय आदिशवन्तः, तदा राजा पुरनसिंंहेन करमुक्ति निवेदनाय ग्रामीणजनाः भूवनेन सह व्रिटिश दरवारं प्रति गतवन्तः। तदा राजा व्रिटिश अधीकारीणां क्रिकेट क्रीडा अपश्यन्। तस्मिन् समये एकः अाङ्गलः एकं ग्रामीणं प्रति दुर्वचनमुक्तवान् ।तदा भूवनः अधिकारीfभः सह कलहं कृतवान्। तदा भूवनः च क्रीडायाः गिलि-दण्डा इति तुलना अकोरत् ।
राज्ञः समक्षं भूवनः कठोरकरं प्रति विरोधः प्रदर्शितवान्। काँप्टन रर्स्सल महोदयाय इदं च अरोचत्। सः च भूवनाय क्रिकेट इति क्रीडा खेलीतुम् आह्वयन् ।क्रीडायां एकं नियमं उक्तवान् यत्, विजयी भवति तर्हि करात् मुक्तिः नोचेत् करः त्रीगुणितम् भवेत् इति ।ग्रामीणः एतद् तु न ऐञ्छन् परन्तु कँप्टेन रर्स्सलः एतद तु भुवनस्य हस्तयोः आक्षिपत् । अधिकं लोभं प्रदातुं वर्षतत्रं कृते करमुक्तेः घोषणा अभवत। भूषणः प्राङ्गणे द्वन्दस्य निमत्नणं स्वीकृतवान् ।
अधुना सम्पुर्ण चम्पानेरजनाः भूवनं बलीदातुं ऐञ्छत् । सवेषां जीवनं संकटे अासीत् । परन्तु भुवनस्य कृते  यावत् स्वासः तावत् आशाः । वहुवर्षेभ्यः अकालः आसीत् । एक वर्षस्यमपि करं दातुं कथं अर्पणं भवेत् ? तथा च काँप्ट रर्स्सलः अपि पराजयं न स्वीकर्तुं इञ्छेत्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:चलच्चित्राणि
शिखरिणीछन्दः
शिखरिणी।
नार्थ केरोलैना
टिप्पणी
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिखरिणीछन्दः
लक्षणम्
।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।। । ऽ
य म न स भ ल ग।
यति: षड्भि: एकादशभि:च।
अस्मिन् छन्दसि सप्तदशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः यगणः¸
एकः मगणः, एकः नगणः, एकः सगणः एकः भगणः एकः लघुः एकः गुरुश्च भवति तदेव शिखरिणीति वृत्तं कथ्यते ।
यतिस्तु षष्ठे द्वादशे च भविष्यति ।
उदाहरणम्
"तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः।।
अर्थः
तथा च मम अहङ्कारः ज्वरः इव विनष्टः ।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
चेङ्गलराय रेड्डी
व्यक्तित्वम्
प्राचीनकर्णाटकस्य नाम मैसूरुराज्यम् इति आसीत् । अस्य मैसूरूराज्यस्य सर्वप्रथमः मुख्यमन्त्री के.सि.रेड्डिमहोदयः । अयं सर्वकारस्य सञ्चालने समर्थः नायकः । तस्य पठनस्य अभ्यासः अपि आसीत् । उत्तमस्य प्रशासनस्य धैर्यं प्रदर्शयति स्म । एतस्य जीवने गान्धिमहात्मनः प्रभावः अतीव आसीत् । तस्य सङ्केतरूपेण गान्धिटोपिकां धरति स्म । हरिजनोद्धारकार्ये कृतपरिश्रमः अस्ति । राज्यस्य उन्नतं अधिकारपीठम् अलङ्कृतवान् चेत् अपि एतस्मिन् अहम्भावः नासीत् । सर्वकारीयाः अधिकारिणः स्वस्यादेशं पालयेयुः इति दर्पः नासीत् । प्रशासनस्य अधिकारिभिः सह स्नेहभावेन प्रवर्तते स्म । स्वस्य ग्रामे हरिजनानां कृते विद्यार्थिनिलयं निर्माय समर्पितवान् । होसूरुनगरे स्थितानि खादिकेन्द्राणि अस्य एव परिश्रमस्य फलम् ।
जन्म
सात्विकः सरलः सज्जनः रेड्डीमहाभागः । तस्य पूर्णं नाम क्यासम्बळ्ळी चेङ्गलराय रेड्डि । कोलारमण्डलस्य बङ्गारपेटेतालूकु क्यासम्बळ्ळी अस्य मूलग्रामः । तेलुगुभाषिके धनिके कृषिकुटुम्बे जातस्य चेङ्गलरायस्य माता गङ्गोजम्मा पिता बि.वेङ्कटरेड्डि । क्रि.श.१९०२तमे वर्षे मेमासस्य चतुर्थे दिने अस्य जन्म अभवत् । अस्य प्राथमिकी शिक्षा कोलारमण्डले एव अभवत् । गण्यधनिकस्य गुरुवारेड्डिमहोदयस्य पुत्र्या सरोजम्मया सह क्रि.श.१९३४तमे वर्षे विवाहः सम्पन्नः । तदा एव आङ्ग्लसर्वकारः न्यायाधीशस्य पदवीं दातुम् उद्युक्तः अभवत् । किन्तु जनसेवायां बद्धादरः रेड्डिमहोदयः अनुनयेन तमुद्योगं तिरस्कृतवान् । कौटुम्बिके जीवने अपि सन्तुष्टस्य अस्य पञ्चपुत्राः एका पुत्री च अभवन् ।
राजकीयप्रवेशः
क्रि.श.१९१८तमे वर्षे अस्य प्रौढशिक्षा तु बेङ्गळूरुनगरस्य मिशन् शालायाम् अभवत् । अनन्तरं उन्नतशिक्षणं मद्रास् नगरस्य पच्चियप्प महाविद्यालयात् प्राप्तवान् । अस्मिन् एव अवसरे श्रीरामकृष्णाश्रमेण काङ्ग्रेस् जस्टीस् पक्षेण च आकृष्टः । क्रि.श.१९२६तमे वर्षे बि.एल्. पदवीं प्राप्य कोलारमण्डलम् आगत्य न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । किन्तु राजकीयक्षेत्रे रुचिं प्राप्य तत्र प्रविष्टवान् । मैसूरुसंस्थाने स्वातन्त्र्यप्राप्तेः प्राक् एव क्रि.श.१९२१तमे वर्षे  काङ्ग्रेस् प्रतिष्ठापितम् आसीत् । न्यायवादी सेट्लूरु संस्थापकः अध्यक्षः अभवत् । कालान्तरे लेखकः डी वी जी (डी वी गुण्डप्पः), चन्नपट्टणस्य धीरः वि.वेङ्कप्प इत्यादिभिः सम्भूय प्रजापक्षं रचितवान् । पक्षस्य अध्यक्षः वेङ्कटप्पः प्रधानकार्यदर्शी के.सि.रेड्डी अभवताम् । तदानीम् एव रेड्डिमहोदयः कोलारमण्डलस्य मैसूरुन्यायविधायकसभायाः निर्वाचने चितः अभवत् । क्रि.श. १९३२ तः १९३६तमवर्षपर्यन्तम् सभायाः अविरोधि-अध्यक्षत्वेन कार्यं निरवहत् । प्राप्तस्य सदवसरस्य सदुपयोगं स्वीकुर्वाणः प्रगतिहीनस्य कोलारमण्डलस्य शिक्षावसरं संवर्धितवान् । सार्वजनिककार्याणि सकाले कुर्वन् रेड्डिमहोदयः प्रजाप्रतिनिधिसाभायाम् अपि चितः । विधानसभायां विधानपरिषदि च स्वध्वनिं श्रावितवान् । एवं सम्पूर्णे कोलारमण्डले एव ख्यातः रेड्डिमहोदयः सुवर्णखनिकार्मिकसङ्गस्य अध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९३२तमे वर्षे चित्रदुर्गमण्डले प्रव्रत्तस्य मण्डलकृषकसमावेशस्य अध्यक्षः आसीत् । क्रि.श १९३५तमे वर्षे प्रजासंयुक्तपक्षस्य प्रथमाधिवेशनस्य अध्यक्षः अपि रेड्डिमहोदयः आसीत् ।
काङ्ग्रेस् प्रवेशः
क्रि.श. १९३४तमे वर्षे महात्मा गान्धिः अस्पृश्यतानिवारणस्य आन्दोलनावसरे प्रवासार्थं कर्णाटकम् आगतवान् । तस्य हिन्दीभाषणस्य कन्नडेन अनुवादं रेड्डिमहोदयः करोति स्म । गान्धिमहोदयस्य भाषणं शृण्वन् तेन बहुप्रभावितः अभवत् । अतः काङ्ग्रेस् प्रवेष्टुम् अतीव उत्सुकः अभवत् । क्रि.श. १९३६तमे वर्षे नन्दिपर्वतप्रदेशे विश्रान्तिम् अनुभवितुं गान्धीमहोदयः पुनः आगतवान् । तदा रेड्डिमहोदयः काङ्ग्रेस् प्रवेशस्य इच्छां गान्धिमहाभागस्य पुरतः प्राकटयत् । गन्धिना अनुमतिं प्राप्य तदारभ्य काङ्ग्रेस् पक्षे क्रियाशीलः अभवत् । कानिचन दिनानि जनतावाणी इति दिनपत्रिकायाः सम्पादकः अपि अभवत् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य व्याजेन सत्याग्रहेत्यादिषु भागम् ऊढ्वा कारावासम् अपि अनुभूतवान् । क्रि.श. १९३९तमे काले कोलारमण्डले जीगल् सत्याग्रहे शताधिकाः कृषिवलाः आङ्ग्लारक्षकैः बद्धाः । तैः सह रेड्डिमहोदयस्य बन्धनम् अभवत् । अनेन कोलारजनाः कुपिताः प्रतिबन्धकाज्ञां तिरस्कृत्य सत्याग्रहम् अकुर्वन् । पुनः शताधिकान् कारावासं प्रेषितवन्तः । तदारभ्य समग्रः कोलारः काङ्ग्रेस्पक्षस्य रेड्डिमहोदयस्य च प्रबलः प्रदेशः अभवत् । क्रि.श.१९३८तमे वर्षे महात्मागन्धिना सह वार्धा आश्रमे रेड्डिमहोदयः बहुकालम् अवसत् । तद गान्धिनः कार्यशैलीं,सरलताम्, अनुशासितजीवनम्, अध्येतुम् अवकाशः रेड्डिमहोदयेन प्राप्तः । तदनन्तरं वैभवोपेतं स्वस्य वेशभूषणानि परित्यज्य सामान्यवस्त्रेण गान्धिटोपिकया उपशोभितः अभवत् । क्रि.श.१९४२तमे वर्षे क्विट् इण्डिया आन्दोलने आरब्धे रेड्डिमहोदयस्य बन्धनम् अभवत् । केन्द्रकारागारे बद्धस्य तस्य कर्णवेदना आरब्धा । समीचीनचिकित्सायाः अभावात् एकस्य कर्णस्य श्रवणशक्तिः नष्टा अभवत् । अन्दोलनस्य अनन्तरकालः तस्य सङ्कष्टदिनानि एव अभवन् । प्रतिदिनं काङ्ग्रेस् पक्षस्य कार्यालयं गच्छति स्म । क्रि.श.१९४६तमे वर्षे मैसूरुकाङ्ग्रेस् पक्षस्य अध्यक्षपदवीं प्राप्तवान् । स्वातन्त्र्योत्तरम् अपि मैसूरुसंस्थानं स्वतन्त्रभारते लीनं नाभवत् । तदा रेड्डिमहोदयस्य नायकत्वे एव मैसूरु चलन्तु इति अन्दोलनम् आरब्धम् । तदा सर्वकारः तेन सह सहस्राधिकान् बन्धयित्वा ‘लाठिचार्ज(दण्डप्रयोगः), गोलिबार्(गोलकास्त्रप्रयोगं)’च अकरोत् । ४२दिनानां सुदीर्घस्य आन्दोलनस्य कारणेन काङ्रेस्पक्षस्य सचिवसम्पुटः निरूपितः ।
कर्णाटकस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुन्थुनाथः
कुन्थुनाथः (कुन्थुनाथ,Kunthunath) जैनधर्म स्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु सप्तदशः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः कुन्थुनाथस्य वर्णः सुवर्णः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नम् अजः अस्ति । भगवान् कुन्थुनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयः च आसीत् । भगवतः कुन्थुनाथस्य पञ्चत्रिंशत् गणधराः आसन् । तेषु गणधरेषु साम्बस्वामी प्रथमः गणधरः आसीत् ।
कौमारावस्थायां कुन्थुनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं पञ्चत्रिंशत् (३५) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “गन्धर्व” इत्याख्यः यक्षः, “बला” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च
त्रयस्त्रिंशत्सागरमात्रात्मकानां वर्षाणाम् आयुष्यं पूर्णं कृत्वा भरतक्षेत्रस्य हस्तिनापुर-नगरे चैत्र -मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ कृत्तिका -नक्षत्रे मध्यरात्रौ भगवतः कुन्थुनाथस्य जन्म अभवत् ।
कुन्थुनाथस्य पितुः नाम सूरसेनः, मातुः नाम श्रीदेवी च आसीत् । सूरसेनः हस्तिनापुरस्य राजा आसीत् । सूरसेनः एकः तेजस्वी राजा आसीत् । तस्य शासनकाले जनाः आनन्देन जीवन्ति स्म । एकदा आषाढ -मासस्य कृष्णपक्षस्य नवम्यां तिथौ कृत्तिकानक्षत्रे रात्रौ अर्धसुषुप्तावस्थायां श्रीदेव्या तीर्थङ्करत्वसूचकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । राजा, राज्ञी च अतीव प्रसन्नौ अभवताम् । तौ स्वप्नानां फलं न जानीतः स्म । तथापि स्वप्नान् दृष्ट्वा राज्ञी प्रफुल्लिता जाता ।
राजा सूरसेनः आगामिदिवसे स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रिभिः चतुर्दशस्वप्नानां फलम् उक्तम् यत् – “एते स्वप्नाः साधारणाः न सन्ति । कस्यचित् तीर्थङ्करस्य जन्म भविष्यति इति स्वप्नाः सूचयन्ति । स्वप्नानां फलादेशं श्रुत्वा राजा, राज्ञी च प्रफुल्लितौ अभवताम् । राज्ये आनन्दस्य वातावरणम् अभवत् । शुभं समाचारं प्राप्य राज्ञा सम्पूर्णे राज्ये दानं कृतम् । बालकस्य जन्मनः सर्वे प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन् ।
नवमासानन्तरं भगवतः कुन्थुनाथस्य जन्म अभवत् । प्रसवसमये काचिदपि पीडा न जाता । यदा प्रसवः अभवत्, तदैव इन्द्राः आगतवन्तः आसन् । तस्मिन् समये एव इन्द्राः नवजातशिशुं सुमेरुपर्वते पाण्डुकवनं नीतवन्तः । तत्र तैः इन्द्रैः विविधस्थलानां जलैः शिशोः उपरि अभिषेकः कृतः । पुनश्च इन्द्राः तं शिशुं मातुः क्रोडे स्थापितवन्तः ।
यदा राजा पुत्रजन्मनः सन्देशं प्राप्तवान्, तदा पुत्रप्राप्त्याः उत्साहेन राज्ञा राज्ये पुत्रोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । सर्वप्रथमं तु सूरसेनः कारागारात् सर्वेभ्यः बन्दीभ्यः मुक्तिम् अददात् । उत्सवे राजा जनेभ्यः दानं करोति स्म । पुत्रोत्सवे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । देवैः, इन्द्रैः च बालकाय आशीर्वादाः प्रदत्ताः ।
पूर्वजन्म
जम्बूद्वीपस्य पूर्वमहाविदेहे आवर्तदेशस्य खड्गी-नामिका नगरी आसीत् । तस्याः नगर्याः राजा सिंहावह आसीत् । सः अत्यन्तं प्रतापी राजा आसीत् । राज्ये तस्मै भोगस्य सर्वाः सामग्र्यः आसन् । तथापि तस्य मनसि कदापि मोहः नासीत् । सः प्रियजनानां, बान्धवानां च सौकर्याय एव प्रवृत्तः आसीत् ।
सद्भिः सह राज्ञः बहुवारं सम्पर्कः भवति स्म । साधूनाम् अध्यात्मवाण्या राज्ञः मनसि अपि वैराग्यस्य भावना उद्भूता । “अहम् अपि दीक्षां गृहीत्वा साधनां कुर्याम्” इति सिंहावहस्य मनसि विचारः आगतः । किन्तु राज्यसञ्चालनस्य दायित्वत्वात् सः विस्मृतवान् । अन्ते यदा तस्य पुत्रः राज्यसञ्चालनाय समर्थः अभवत्, तदा राज्ञा पुत्रस्य राज्याभिषेकः कृतः । तस्मै राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । अन्ते राजा संवराचार्यात् दीक्षां गृहीत्वा श्रमणत्वम् अङ्गीकृतवान् ।
बहुभिः अनुष्ठानैः राजर्षिणा आत्मनः पवित्रीकरणं कृतम् । तेन तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृत्वा अन्ते मोक्षः प्राप्तः ।
नामकरणम्
भगवतः कुन्थुनाथस्य जन्मनः एकादशदिनानाम् अनन्तरं राज्ञा सूरसेनेन नामकरणसंस्कारस्य विधिः आयोजितः । नामकरणविधौ बालकस्य नामकरणं क्रियते । तस्मिन् दिने जनैः उत्सवः अपि आचरितः आसीत् । स्वर्गलोकात् अपि बहवः देवाः समागताः । लोकान्तिकदेवाः चापि उत्सवम् आचरितवन्तः आसीत् । उत्सवे देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते । नामकरणोत्सवे नगरस्य प्रतिष्ठितजनाः अपि आमन्त्रिताः आसन् ।
राज्यस्य नागरिकाः अपि प्रसन्नाः आसन् । राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । श्रीदेवी बालकं नीत्वा आयोजितं स्थलं प्राप्तवती । बालकं दृष्ट्वा जनाः स्तब्धाः अभवन् । बालकस्य तेजः विस्मयकरः दृश्यते स्म । बालकस्य शरीरम् अपि कुन्थु-नामकं रत्नमिव प्रतिभाति स्म । नामकरणाय सर्वैः स्वमतानि प्रदत्तानि आसन् । सर्वेषां मतानि श्रुत्वा राजा स्वविचारम् उक्तवान् आसीत् ।
गर्भकालस्य घटनां विचार्य राज्ञा स्वस्य विचारः उक्तः यत् – “यदा अयं बालकः गर्भे आसीत् तदा कस्यांश्चित् रात्रौ श्रीदेवी स्वप्ने कुन्थु-नामकानां रत्नानां बृहत्समूहम् अपश्यत् । अतः अस्य बालकस्य नाम कुन्थुकुमारः इति करणीयम् इति । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । ततः एव एषः "कुन्थुनाथः" इति नाम्ना ख्यातः अस्ति ।
विवाहः
श्रीदेव्या श्रेष्ठतया कुन्थुनाथस्य पालनं कृतम् आसीत् । समयान्तरे भगवतः कुन्थुनाथस्य बाल्यावस्था, किशोरावस्था च व्यतीता । कुन्थुनाथः यत्र यत्र गच्छति तत्र निवसन्तः जनाः तस्मिन् आकृष्टाः भवन्ति स्म । भगवतः शरीरम् उज्ज्वलम् आसीत् ।
किशोरावस्थायां कुन्थुनाथे प्रविष्टे सति राजा सूरसेनः अनेकाभिः राजकन्याभिः सह तस्य विवाहम् अकारयत् । विवाहानन्तरं राज्ञः सूरसेनस्य मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः तेन कुन्थुनाथस्य राज्याभिषेकः कृतः, कुन्थुनाथाय राज्यस्य दायित्वं चापि प्रदत्तम् आसीत् । ततः परं सूरसेनः दीक्षां स्व्यकरोत् ।
राज्यम्
कुन्थुनाथः यदा राजपदं प्रापत्, तावदेव तेन श्रेष्ठतया शासनं कृतम् आसीत् । कुन्थुनाथेन राज्यस्य मातृवत् पालनं कृतम् आसीत् । तेन सत्यनिष्ठया राज्यं पालितम् आसीत् । राज्ये कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म । तेन कारणेन कुन्थुनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि अल्पसङ्ख्यकाः आसन् । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् स्वयम् एव निवारयन्ति स्म । जनाः परस्परम् एव विवादान् निवारयन्ति स्म ।
राजा कुन्थुनाथः अपि राज्यस्य सञ्चालनेन सन्तुष्टः आसीत् । राजा सर्वेषां जनानां प्रियः आसीत् । राज्ञः मनसि सन्तोषः अपि आसीत् । प्रजाजनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बः इव प्रतिभाति स्म । भगवतः कुन्थुनाथस्य प्रभावेण राज्ये कदापि अतिवृष्ट्याः, अनावृष्ट्याः वा कस्याः अपि प्राकृतिक्यापदः प्रकोपः नासीत् । तस्य राज्यम् आपद्विहीनम् आसीत् । राज्ये जनाः सुखिनः आसन् ।
एकदा कुन्थुनाथस्य राज्यस्य आयुधशालायां चक्ररत्नं समुद्भूतम् । किन्थुनाथः परम्परागतरीत्या सम्पूर्णं विश्वं जेतुं प्रस्थितवान् । सर्वत्र कुन्थुनाथस्य स्वागतं कृतम् । आहत्य द्वात्रिंशद्देशेषु तस्य शासनम् आसीत् । सम्पूर्णे भूमण्डले कुन्थुनाथस्य साम्राज्यम् आसीत् । सर्वत्र शासनतन्त्रमपि व्यवस्थितरीत्या चलत् आसीत् ।
राजत्यागः, दीक्षा च
भगवान् कुन्थुनाथः पञ्चशताधिकसप्तचत्वारिंशत्सहस्रं वर्षाणि यावत् राज्यस्य सञ्चालनं कृतवान् आसीत् । कुन्थुनाथस्य मनसि वैराग्यस्य भावना उद्भूता । अतः सः विरक्तः जातः । सः दीक्षायाः समयं ज्ञातवान् आसीत् । चक्रीपदस्य भोगावलीकर्मणां समाप्त्यनन्तरं सः स्वस्य उत्तराधिकारिणः राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वम् अददात् ।
राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः, दुःखिनश्च अभवन् । यतः राज्ञः स्वभावः शान्तः, प्रभावी च आसीत् । यदा वार्षिकीदानं पूर्णमभवत्, तदा चैत्र -मासस्य कृष्णपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ कृत्तिका -नक्षत्रे भगवान् कुन्थुनाथः सहस्रजनैः सह हस्तिनापुर-नगरस्य सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् । उद्याने देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । सर्वेषां समक्षं भगवता कुन्थुनाथेन दीक्षा स्वीकृता ।
दीक्षायाः दिवसे भगवान् षष्ठ्याः तपः कृतवान् । अपरे दिने भगवता कुन्थुनाथेन चक्रपुर-नगरस्य राज्ञः व्याघ्रसिंहस्य गृहे प्रथमः क्षीराहारः गृहीतः । दीक्षानन्तरं षोडशवर्षाणि यावत् भगवान् कुन्थुनाथः रहसि आसीत् । भगवता कुन्थुनाथेन षोडशवर्षाणि यावत् विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृताः । षोडशवर्षाणाम् अनन्तरं सः पुनः हस्तिनापुरस्य सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् ।
हस्तिनापुरे चैत्र-मासस्य कृष्णपक्षस्य तृतीयायां तिथौ कृत्तिका-नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा कैवल्यमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च । भगवता कुन्थुनाथेन तत्र तीर्थस्य स्थापना कृता । अतः तदा सः तीर्थङ्करपदं प्राप्तवान् ।
ततः परं भगवता कुन्थुनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तुम् ऐच्छन् । भगवतः कुन्थुनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, लीनाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः
यदा भगवान् कुन्थुनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा कुन्थुनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता ।
निर्वाणम्
तीर्थङ्कराः त्रिकालज्ञानिनः भवन्ति । अतः पूर्वमेव तेभ्यः समयस्य ज्ञानं भवति । यदा भगवता कुन्थुनाथेन अपि स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः सहस्रेण साधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
एकमासस्य अनशनान्ते वैशाख -मासस्य कृष्णपक्षस्य प्रतिपदायां तिथौ कृत्तिका -नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः कुन्थुनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहुभिः मुनिभिः अपि मोक्षः प्राप्तः आसीत् ।
कुन्थुनाथेन कौमारावस्थायां पञ्चाशदुत्तरसप्तशतोत्तरत्रयोविंशतिसहस्रवर्षाणां, राज्यकाले पञ्चशताधिकसप्तचत्वारिंशत्सहस्रवर्षाणां, दीक्षायां पञ्चाशतोत्तरसप्तशतोत्तरत्रयोविंशतिसहस्रवर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने पञ्चनवतिसहस्रं वर्षाणि भुक्तानि आसन् ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
नैव किञ्चित्करोमीति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य अष्टमः (८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
नैव किञ्चित् करोमि इति युक्तः मन्येत तत्त्ववित् पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन्  ॥ ८ ॥
अन्वयः
विषयस्य ऐक्यत्वात् अग्रिमश्लोके एव दत्तं वर्तते ।
शब्दार्थः
विषयस्य ऐक्यत्वात् अग्रिमश्लोके एव दत्तं वर्तते ।
शाङ्करभाष्यम्
नैवेति। न चासौ परमार्थतः करोत्यतो नैव किंचित्करोमीति युक्तः समाहित सन्मन्येत चिन्तयेत्। तत्त्वविदात्मनो यथात्म्यं तत्त्वं वेत्तीति तत्त्ववित्। परमार्थदर्सीत्यर्थः।।8।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अटलान्टा
अटलान्टा संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विजयवाडा
विजयवाडा (०८६६) विजयवाडा आन्ध्रप्रदेशराज्ये बृहन्नगरमस्ति । कृष्णानदी तीरे स्थितम् एतन्नगरम् आन्ध्रसरस्कृतेः हृदयमिवास्ति । द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वमेव बौद्धानां केन्द्रमासीत् । सप्तमे शतके नागार्जुनकोण्डअमरावतीविजयवाडानगराणि बौद्धभिक्षूणां कार्यस्थानानि आसन् । विजयवाडनगरसमीपे उण्डवेल्ली इत्यत्र हिंदूनां प्राचीनगुहादेवालयः अस्ति । अत्र कनकदुर्गादेवालयः अतीव सुन्दरः अस्ति । प्रकाशं ब्यारेज्, गान्धिहिल्, वस्तुसङ्ग्रहालयः च इतरदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । नागार्जुनकोण्ड अमरावती च ९६ कि.मीटर् दूरे स्तः। कोल्लेरुसरोवरं (९५ कि.मी), मङ्गिनपुडिबीच् ८३ कि.मी दूरे स्तः। विजयवाडानगरे वसतिः शक्या।
धूमशकटमार्गः
विजयवाड धूमशकटनिस्थानम् अस्ति । इतः वारङ्गल् हैदराबाद् चॆन्नै इत्यादिनगेरभ्य्ः सम्पर्कः अस्ति ।
वाहनमार्गः
हैदराबादतः २६५ कि.मी । राजमहेन्द्रीतः १४९ कि.मी
वीक्षणीयस्थलानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१९९
१९९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
मदनलाल ढीङ्गरा
मददनलाल ढीङ्गरा-महोदयः भारतस्य स्वतन्त्रसङ्ग्रामस्य क्रान्तिकारी । सः सावरकरस्य सहयोगी आसीत् । इङ्ग्लैण्ड-देशे सः कर्जन् इत्याख्यस्य आङ्ग्लाधिकारिणः हत्याम् अकरोत् । सा घटना अतीव प्रसिद्धा अस्ति ।
शिक्षणम्
मदनलालः गृहं त्यक्त्वा लण्डन्-नगरं गतवान् आसीत् । किन्तु तत्र अपि सः स्थिरत्वेन भवितुं न अशक्नोत् । अतः सः पुनः भारतं प्रत्यागतः । भारतदेशस्य पञ्जाब-राज्यस्य सङ्गरूर-नगरे तस्याग्रजः बिहारीलालः निवसति स्म । सः तस्य गृहं गतवान् । बिहारीलालः चिकित्सकः आसीत् । तस्मिन् समये बिहारीलालः मुख्यवैद्यकीयाधिकारी (Chief Medical Officer) आसीत् । बिहारीलालेन मदनलालस्य स्वागतं कृतम् । बिहारीलालेन मदनलालः पुनः अध्ययनाय प्रेरितः, उद्यतः च । किन्तु अध्ययनाय लण्डन्-नगरं गन्तव्यम् आसीत् । बिहारीलानेन अस्यै योजनायै पितुः अनुमतिः अपि प्राप्ता आसीत् । अनन्तरं मदनलालेन पुनः अध्ययनकार्यम् आरब्धम् । अध्ययनस्य सम्पूर्णः निवेशः परिवारेण एव क्रियते स्म । लण्डन्-नगरे अध्ययनेन भारते उच्चपदवृत्तिः प्राप्यते स्म । यतः तस्मिन् समये लण्डन्-नगरं शिक्षणक्षेत्रस्य केन्द्रं कथ्यते स्म । ई. स. १९०६ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य ६ दिनाङ्के (६ जुलाई १९०६) मदनलालः लण्डन्-नगरं गतवान् । तत्र तस्य अग्रजः कुन्दनलालः आसीत् । कुन्दनलालेन मदनलालस्य निवासव्यवस्था कारिता । कुन्दनलालः अपि व्यापारार्थं लण्डन्-नगरं गतवान् आसीत् । मदनलालः मासत्रयं यावत् लण्डन्-नगरस्य उच्चभवनानि, भौगोलिकस्थितिं द्रष्टुम् अतीतम् । अपराधान्वेषणविभागानुसारं (CID) मदनलालः जुलाई-मासे लण्डन-नगरं गतवान् आसीत् । अनन्तरम् ई. स. १९०६ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य १९ तमे (१९ अक्टूबर १९०६) दिनाङ्के सः महाविद्यालये अभियान्त्रिकीछात्रत्वेन प्रवेशं प्रापत् । महाविद्यालयस्य वृत्तानुसारं मदनलालः स्नातककक्षायाः अन्तिमदिवसं यावत् प्रतिदिनं महाविद्यालयं गच्छति स्म । ई. स. १९०६ तः १९०९ तमवर्षं यावत् सः लण्डन्-नगरे आसीत् । तेन अभियान्त्रिकीशास्त्रे तृतीयश्रेण्यां पदविका प्राप्ता ।
”इण्डिया हाऊस”, मदनलालः च
“श्यामजी कृष्णवर्मा” भारतीयः आसीत् । सः लण्डन्-नगरे निवसति स्म । लण्डन्-नगरे निवासे सति सः भारतस्य क्रान्तिकारिगतिविधिभ्यः अवगतः आसीत् । ततः एव सः भारतस्य स्वातन्त्र्याय कार्याणि करोति स्म । तेन लण्डन्-नगरे एकं गृहं क्रीतम् । तस्य नाम “इण्डिया हाऊस्” इति कारितम् आसीत् । ई. स. १९०५ तमे वर्षे जुलाई-मासस्य १० तमे (१० जुलाई १९०५) दिनाङ्के तस्य गृहस्य उद्घाटनं कृतम् । उद्घाटनसमये “दादाभाई नौरोजी”, “लाला लाजपतराय”, “लाला हंसराज”, “एंथोनी कुल्च”, “मदन देशपड”, “स्वीनी” इत्यादयः उपस्थिताः आसन् । श्यामेन तत्गृहं इङ्ग्लैण्ड्-देशे निवसतां विद्यार्थीनां, जनानां च निवासाय स्थापितम् आसीत् । तत्र क्रान्तिकारिविषयेषु चर्चा क्रियते स्म । तस्यां सभायां बहवः जनाः आमन्त्रिताः भवन्ति स्म । ये स्वातन्त्र्याय योगदानं दातुम् इच्छन्ति स्म । तेभ्यः तत्गृहं निवासाय दीयते स्म । तस्मिन् गृहे प्रतिदिनं सभा क्रियते स्म । तस्यां सभायां सभाजनाः स्वविचारान् प्रकटयितुं शक्नुवन्ति स्म । समयान्तरे “इण्डिया हाऊस्” क्रान्तिकारिणां तीर्थस्थलम् अभवत् । भारतात् आगतेभ्यः जनेभ्यः तत्गृहं निवासस्थलम् आसीत् । अल्पव्ययेन एव जनाः तत्र निवसितुं शक्नुवन्ति स्म । ई. स. १९०६ तमे वर्षे मदनलालः, सावरकरः च अध्ययनाय लण्डन्-नगरं गतवान् आसीत् । श्यामेन द्वे छात्रवृत्त्यौ प्रकाशिते आस्ताम् । अतः सावरकरः श्यामेन प्रकाशितां “शिवाजी” इति नामिकां छात्रवृत्तिं प्राप्य अधिवक्तुः अध्ययनार्थं गतवान् आसीत् । किन्तु मदनलालः स्वेच्छानुसारं परिवारसाहाय्येन अभियान्त्रिकाध्ययनाय गतवान् आसीत् । सावरकरः लण्डन्-नगरं प्राप्य “इण्डिया हाऊस्” इत्यस्मिन् गृहे निवासाय सदस्यतां प्राप्तवान् । सावरकरः पूर्वतः एव स्वातन्त्र्यविषयात् अवगतः आसीत् । किन्तु मदनलालाय अयं विषयः नूतनः आसीत् । सः राजनीतिक्षेत्रे अपि नूतनः एव आसीत् । ढींगरा-परिवारः आङ्ग्लसर्वकारं सर्वस्वं मन्यते स्म । किन्तु सावरकर-परिवारः तस्य विरोधं करोति स्म ।