cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
भारतीय-राष्ट्रिय-उपग्रह-प्रणाली
'एशिया-पेसिफिक'परिसरे विद्यमानासु सञ्चारयोजनासु अन्यतमा अस्माकम् इन्सैट् सञ्चारयोजना । अस्याः योजनायाः परिणामत्वेन सञ्चारक्षेत्रेऽपि देशेन प्रगतिः साधिता । इन्सैट्-प्रणाल्यां २४ उपग्रहाः अन्तर्भवन्ति । १६८ सन्देशग्राहक-बृहदुपकरणानि सन्ति । पृथिव्याः भूस्थिर-कक्षायाम् (भूमिस्तरतः ३६००० कि.मी.) उपग्रहाणाम् आरोपणं कृत्वा तेषाम् उपयोगं करणीयं इति इयं योजना । पृथ्वीतः एते उपग्रहाः स्थिराः दृश्यन्ते इत्यतः भूस्थिराः उपग्रहाः इति कथ्यन्ते ।
अन्तरिक्ष-अन्वेषण-कार्यक्रमः
चन्द्रयानम् इति किञ्चन मानवरहितं यानमासीत् यस्मिन् भागद्वयमासीत् । एकः भागः चन्द्रस्य कक्षायां परिक्रमति, निरीक्षणान् च प्रेषयति । अपरः चन्द्रस्य तलं प्राप्य निरीक्षणान् प्रेषयति । २००८ तमे वर्षे उपग्रहोऽयं प्रक्षेपितः, नवेम्बर ८ दिनाङ्के कक्षायां स्थापितः च ।
thumb|right|400px|एन्ट्रिक्स(ANTRIX)-कार्पोरेशन इत्यस्य कार्याणि
सुविधाः
अस्माकम् उपग्रहाणां प्रयोगाय, यानानां प्रेषणाय च सुदृढाः भौतिक-सुविधाः आवश्यक्यः सन्ति । तासां सुविधानां निर्माणं, विकासं, योजनम् इत्येतानि कार्याणि अपि आवश्यकानि । तानि कार्याणि इसरो-संस्थायाः ANTRIX विभागः करोति । उपग्रहाणां, प्रमोचनयानानां च विकासः, परीक्षणं, परिज्ञापकयानार्थं, प्रमोचनयानार्थं च आवश्यक्यः भौतिकसंरचनाः, दूरमिति-व्यवहारे(Remote Sensing) साङ्ख्यिकीज्ञानस्य प्रेषणम्, अभिग्रहणं च इत्येतेभ्यः आवश्यक्यः सुविधाः, संरचनाः इत्येतेषां समावेशः तासु सुविधासु भवति । एतासां योजनानां विकासकार्ये बह्व्यः शैक्षणिकसंस्थाः, संशोधनसंस्थाः, उद्यमाः च भागं वहन्ति ।
= भारतीय-अन्तरिक्ष-सुविधावितरक-विभागः =
अन्तरिक्षविभागस्य एन्ट्रिक्स (ANTRIX)- कार्पोरेशन इति उद्यमः भारतीय-अन्तरिक्ष-सेवानां, यन्त्रांशानां इत्युक्ते 'हार्डवेअर्' इत्येतेषां विपणनकार्यं करोति । उपग्रहभागाणां विक्रयणम्, उपग्रहनिर्माणस्य contracts च स्वीकरोति । उपग्रहाणां प्रेषणसुविधाः ददाति । तथा मानवसंसाधनस्य प्रशिक्षणं, नियोजनं करोति एषः विभागः ।
thumb|right|200px|अग्निबाणाः
= अन्ताराष्ट्रियः सहयोगः =
अन्ताराष्ट्रिय-अन्तरिक्ष-कार्यक्रमेषु भारतदेशः सहभागी भवति । UN, IAF, COSPAR, CEOS इत्येतेषु कार्यक्रमेषु भारतदेशः सहभागी जातः । इसरोसंस्थया अन्तरिक्ष-विज्ञान-प्रौद्योगिकी-शिक्षा-केन्द्रं (Centre for Space Science and Technology Education in Asia and the Pacific [CSSTE-AP]) स्थापितम् । संयुक्तराष्ट्रसङ्घटनेन प्रायोजितायां योजनायां(SHARES) भारतदेशः विकसनशील-देशानां शास्त्रज्ञेभ्यः अन्तरिक्षकार्यक्रमविषये प्रशिक्षणं ददाति । चन्द्रयान-सदृशकार्यक्रमेषु भारतदेशः मह्त्वपूर्णं भागं वहति ।
= अन्तरिक्षविज्ञाने जाता प्रगतिः =
सङ्घटनेन विविधानाम् उपग्रहाणां योजना अन्तरिक्षविज्ञानसंशोधनार्थं कृता एव परं तया सह काश्चन विशेषयोजनाः अपि अभवन् यथा चन्द्रयानम्-१, चन्द्रयानम्-२, युथसैट(Youthsat), मङ्गळग्रहस्य कक्षायां प्रेषितं भारतीयं यानम् मङ्गलयानम् इत्यादयः योजनाः अन्तरिक्षविज्ञाने संशोधनकार्यार्थमेव कृताः । एतैः कार्यक्रमैः प्राप्ता साङ्ख्यिकीसामग्री जगति महत्त्वपूर्णा, अद्वितीया च अस्ति ।
= वर्तमान-कार्यक्रमः =
इसरो इति अन्तरिक्षानुसन्धान-सङ्घटनं निरन्तरं प्रगतिपथे पुरस्सरति । स्थापनादिनाङ्कात् अन्तरिक्ष-अनुसन्धाने बहु-प्रयोगाः कृताः । तेषु ये प्रयोगाः सफलाः, उपयोगपूर्णाः तेषां कार्यम् संस्थया अग्रे नीयते । तथा च यस्मिन् विषये आवश्यकता वर्तते तेषां विषये संशोधनम्, विकासकार्यं च अङ्गीक्रियते । अतः इदानीं ये प्रकल्पाः इसरो संस्थायां प्रचलन्ति तेषां विषये
१.	उपग्रहाः
•	 भारतीय-राष्ट्रीय-उपग्रहाः (INSAT) •	 भारतीय-सुदूर-संवेदन-उपग्रह-प्रणाली(Indian Remote Sensing) • Meteorological Setellite • Satellite Navigation
२.	प्रमोचन-यानानि
• PSLV • GSLV
३.	 उपग्रह-विनियोगः
•	 सुदूर-संवेदनम् •	 ग्रामीण-संसाधान-केन्द्रम् (VRC) •	 भारतीय-प्रादेशिक-दिशादर्शक उपग्रहाः (Indian Regional Navigation Setellite System) thumb|right|200px|प्रथमसञ्चालकः विक्रम साराभाई
२०१२-२०१३ संवत्सरे कृतानि कार्याणि
एतेषां सर्वेषां कार्याणां सञ्चालनम् इति तु बहु आह्वानात्मकं कार्यम् । अतः बृहत्सङ्ख्यासामर्थ्यम्, आर्थिकसामर्थ्यं, तन्त्रज्ञानं च आवश्यकम् । अस्य कार्यार्थं सम्पूर्णे भारते इसरो संस्थायाः कार्यविभागाः, शाखाः च कर्मरताः सन्ति । ताः शाखाः यथा –
thumb|right|600px|सङ्घटनस्य केन्द्राणि
१.	 विक्रम-साराभाई-अन्तरिक्ष-केन्द्रम् (VSSC), तिरुवनन्तपुरम् २.	 इसरो-उपग्रह-केन्द्रम् (ISAC), बेङ्गलुरु ३.	 सतीश-धवन-अन्तरिक्ष-केन्द्रम् (SDSC), शार, श्रीहरिकोटा ४.	 द्रव-नोदन-प्रणाली-केन्द्रम् (Liquid Propulsion Space Centre), महेन्द्रगिरि, बेङ्गलुरु ५.	 अन्तरिक्ष-उपयोग-केन्द्रम् (Space Application Centre), अहमदाबाद ६.	 विकास-तथा-शैक्षिक-सञ्चार-केन्द्रम्, अहमदाबाद ७.	 इसरो-दूरमिती-अनुवर्तन-तथा आदेश सञ्चारजाल (National Remote Sensing Centre), हैदराबाद ८.	 मुख्य-नियन्त्रण-सुविधा-केन्द्रम् (Master Control Facility), हासन, भोपाल ९.	 विद्युत्-प्रकाशिकी-तन्त्र-प्रयोगशाला (Laboratory Electro Optic System), बेङ्गलुरू १०.	 भारतीय-सुदूर-संवेदन-संस्थानम् (Indian Institute of Remote Sensing), देहराडून ११.	 भौतिक-अनुसन्धान-प्रयोगशाला (Physical Research Laboratory), अहमदाबाद १२.	 राष्ट्रिय-वायुमण्डल-अनुसन्धान-प्रयोगशाला (National Atmospheric Research Laboratory), गुद्दंकी १३.	 प्रादेशिक-सुदूर-संवेदन-केन्द्रम् (Regional Remote Sensing Centre), बेङ्गलुरु, जोधपुर, खड्गपुर, देहरादून, नागपुरम् १४.	 उत्तर-पूर्वी-अन्तरिक्ष-उपयोग-केन्द्रम् (North Eatern-Space Application Centre), शिलौङग १५.	 एन्ट्रिक्स-कोर्पोरेशन्-लिमिटेड् (ACL), बेङ्गलुरु १६.	 सेमी-कण्डक्टर्-प्रयोगशाला (SCL), चण्डिगढ १७.	 भारतीय-अन्तरिक्ष-विज्ञान-प्रौद्योगिकी-संस्था (Indian Institute of Science and Technology), तिरुवनन्तपुरम्
अस्याः संस्थायाः संस्थापनादारभ्य बहुभिः ख्यातनामभिः, तन्त्रज्ञैः, धीमद्भिः च अध्यक्षपदं भूषितम्, सञ्चालकपदम् च अलङ्कृतम् । ते अध्यक्षाः यथा – १.	डा. विक्रम साराभाई (१९६३-१९७२) २.	प्रोफ़ेसर एम.जी.के. मेनन (जनवरी - सितम्बर १९७२) ३.	प्रोफ़ेसर सतीश धवन (१९७२-१९८४) ४.	प्रोफ़ेसर उडुपी रामचन्द्र राव (१९८४-१९९४) ५.	डॉ. कृष्णस्वामी कस्तूरीरङ्गन (१९९४-२००३) ६.	श्री जी. माधवन नायर (२००३-२००९) ७.	डा.के.राधाकृष्णन्- वर्तमान-अध्यक्षः
thumb|right|200px|सङ्घटनस्य वर्तमान-अध्यक्षः
= आगामिकार्यक्रमाः = thumb|right|400px|आगामियोजनाः भारतदेशस्य विकासार्थं यतमानम् एतत् सङ्घटनम् । एतेन सङ्घटनेन भारतदेशस्य विकासार्थं बहु कार्यं कृतं तथैव इतः परमपि करणीयम् इति चिन्तनं दृश्यते सङ्घटनस्य अग्रिमयोजनासु । सङ्घटनेन 'Space VIsion India 2025' इत्येषा आगामियोजना स्वीकृता अस्ति । तस्यां केचन अंशाः यथा - १.	 प्रमोचनयानविषये - पुनःप्रयोगार्हाणि यानानि निर्मातव्यानि । २.	 समानव-अन्तरिक्ष-कार्यक्रमाः । ३.	 नौसेनायाः सञ्चालनम् उपग्रहमाध्यमेन यथा भवेत् तथा तन्त्रज्ञानविनियोगात् योजना-निर्माणम् । भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनस्य एतादृश्यः बह्व्यः आगामियोजनाः सन्ति । ४. ग्रामीण-संयोजनं, सुरक्षाव्यवस्थाः, दूरसञ्चार-सेवार्थम् उपग्रहाणां योजना अस्ति । ५. प्राकृतिक-संसाधन-व्यवस्था, वातावरण-जलवायु-परीक्षणार्थं उन्नत-प्रतिबिम्बनक्षमताधारी उपग्रहाणां योजना । ६. ग्रह-अन्वेषणम् ७ अधिकभारयुतस्य उपग्रहस्य प्रमोचनार्थं तादृशः अर्हतावतः प्रमोचनयानस्य निर्माणम् ।
= टिप्पणी =
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः
बसवकल्याणम्
बसवकल्याणं (Basavakalyan) कर्णाटकस्य बीदरमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रमुखं नगरम् । बीदरमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बसवकल्याणम् । बसवकल्याणस्य प्रभावः कर्णाटकस्य इतिहासस्योपरि महान् अस्ति । एतस्य ग्रामस्य पुराणपृष्ठभूमिका अस्ति । ऐतिहासिकपृष्ठभूमिका अपि अस्ति । सहस्राधिकानां शिवशरणानां पादधूल्या एषः ग्रामः पवित्रः जातः अस्ति । चालुक्यानां राजधानी इत्यपि नाम अस्ति । कळचूरी राजानामपि राजधानी आसीत् । कल्याणी, कल्याणपुरम् इत्यपि इदं निर्दिशन्ति । एषः ग्रामः बीदरतः ९ कि.मी. दूरे अस्ति । कल्याणे चालुक्याः, देवगिरौ यादवाः, तोगलकाः, बह्मनि, बरीदशाही, आदिलशाही, मोगलाः, मराठाः च शासनं कृतवन्तः । अत्रत्यं लघु दुर्गं वास्तुदृष्ट्या महत्वपूर्णम् अस्ति ।
दर्शनीयानि स्थानानि
बसवकल्याणे तथैव तत्समीपे च बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । बसवेश्र्वरदेवालयः, परुषकट्टे, इण्टिकाकूपः, प्रभुदेवगद्दुगे, बसवण्णस्य ज्ञानगृहम्, हडपदअप्पण्णस्य गुहा, अक्कनागम्मागुहा, नीलम्मागुहा, त्रिपुरान्तकसरोवरः, घनलिङ्गरुद्रमुनिगवि, विज्ञानेश्र्वरगवि, नूतनानुभवमण्डपः, नारायणपुरस्य शिवमन्दिरम्, हारकूड, उमापुरमन्दिरम्, मुस्तापुरम्, राजेश्र्वरम्, वोळ्केरे, गोरठा, मण्टाळा, हारकूडु, चण्डकापुर इत्यादीनि स्थानानि पवित्राणि दर्शनीयानि च ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पञ्चशिवशरणानां क्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वसुदेवः
दशसु अवतारेषु अष्टमः श्रीकृष्णावतारः श्रेष्ठः । पूतन्याः संहारः, गोवर्धनोद्धारः, कालिङ्गमर्दनम् इत्यादिकं महत्साहसम् अवातारपुरुषः एव कर्तुं शक्नोति ।  दुष्टसंहारः, शिष्टरक्षणम् , पाण्डवकौरवाणां युद्धम्, अर्जुनस्य सारथ्यम् इत्यादीनि कार्याणि धर्मसंस्कृतिरक्षणार्थं, लोककल्याणार्थं कृतवान् कृष्णः । गीतोपदेशः अपि लोककल्याणाय एव । एतादृशस्य कृष्णस्य जन्मदाता एव वसुदेवः ।
यदुवंशोत्पन्नः शूरः तस्य पिता, माता मारिषा । एतयोः सुपुत्रः वसुदेवः । एतस्य जन्मसमये देवताः दुन्दुभिं नादितवन्तः । यतः देवताः जानन्ति यत् अग्रे एतस्य गृहे भगवतः अवतारः भविष्यति इति । अतः एव वसुदेवस्य अनेकदुन्दुभिः इति नाम ।
वसुदेवस्य अनुजस्य देवभागस्य पुत्रः भक्ताग्रेसरः उद्धवः । महान् विद्वान् एषः । देवसमाना कीर्तिः एतस्य उद्धवस्य अपरं नाम देवश्रवः इति । वसुदेवस्य अन्यः सहोदरः अनादृष्टिः । अनादृष्टेः अश्मक्यां निवृत्तशत्रुः इति पुत्रः जातः । वसुदेवस्य अन्यः अनुजः देवशिवः । देवशिवस्य शत्रुघ्नः इति पुत्रः जातः । शत्रुघ्नं तस्य पिता येनकेनचित् कारणेन वने एव परित्यक्तवान् । एषः अटव्यां बिल्लवैः परिपालितः । एषः एव अग्रे एकलव्यः इति प्रसिद्धः धनुर्धरः जातः ।
वसुदेवस्य पौरविः, रोहिणिः, मादिरा, भद्रा, वैशालिः, देवकी इत्यादयः पत्न्यः । तासु रोहिणी बलभद्रः, सारणः, दुर्मदः इत्यादीन् प्रसूतवती । वैशाल्यां कौशिकः उत्पन्नः, देवक्यां कीर्तिमान्, सुषेणः, दायुः, भद्रसेनः, ऋजुदासः, भद्रदेवः समुत्पन्नाः । परन्तु कंसः एतान् मारितवान् । अन्ते सप्तमं गर्भं भगवत्प्रेरिता माया आकृण्य रोहिण्यां स्थापितवती । आकृण्य स्थापितम् इति कारणतः बलरामस्य सङ्कर्षः इत्यपि नाम अस्ति । अष्टमे गर्भे सञ्जातः श्रीकृष्णः ।
कृष्णस्य जन्म
वसुदेवस्य पत्नी देवकी । विवाहसन्दर्भे "देवक्याः अष्टमपुत्रतः मातुलस्य कंसस्य मरणम्" इति आकाशवाणी श्रुता । एषा देवकी देवकस्य पुत्री । कंसस्य अनुजा । अशरीरवाणीं श्रुत्वा भीतः कंसः देवकीं मारयितुं सज्जः । तदा वसुदेवः "मास्तु, तां न मारयतु, तस्यां ये पुत्राः जायन्ते तान् भवते अर्पयामि" इत्युक्तवान् । एवं वचनं दत्तवान् इति कारणतः देवकी रक्षिता ।
कारागृहे पूर्णगर्भिणीं देवकीं वसुदेवेन सह स्थापितवान् कंसः । श्रावणकृष्णाष्टम्यां रोहिणीनक्षत्रे मध्यरात्रे श्रीकृष्णस्य जन्म अभवत् । तदा "नन्दगोकुले यशोदायाः पुत्री जाता । ताम् अत्र आनयतु । एतं पुत्रं यशोदायाः समीपे त्यजतु"- इति अशरीरवाणी वसुदेवेन श्रुता । बद्धाः श्रृङ्खलाः स्वयम् उन्मुक्ताः जाताः । द्वाराणि उद्घाटितानि । एतैः अद्भुतदृश्यैः वसुदेवः ज्ञातवान् एषः अवतारपुरुषः इति । शिशुम् उन्नीय यमुनातीरं गच्छति । यमुना मार्गं कल्पयति ।
वसुदेवस्य स्वपुत्रौ बलरामश्रीकृष्णौ प्रकृतिपुरुषस्वरूपिणौ इति ज्ञानं भवति । अतः वसुदेवः अग्रे यदा तौ पश्यति अभिनन्दनपूर्वकं श्रद्दापूर्वकञ्च पश्यति । कृष्णं बाल्ये पालितवन्तं नन्दगोपं पालितवतीं यशोदां च सम्मान्य बहुमूल्यानि आभरणानि, वस्त्राणि उत्तमवस्तूनि च ददाति ।
सम्बन्धितपुस्तकानि
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
६ फरवरी
६ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्तत्रिंशत्तमं (३७) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३२८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
4.19 न तत्स्वाभासंदृश्यत्वात्
व्यासभाष्यम्
स्यादाशङ्का—चित्तमेव स्वाभासं विषयाभासं च वैनाशिकानां चित्तात्मवादिनां भविष्यति अग्निवत। यथेतराणीन्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वान्न स्वाभासानि, तथा मनोऽपि प्रत्येतय्वम् । न चाग्निरत्र डः । न ह्यग्निरात्मस्वरूपमप्रकाशं पूर्व्कार्य। प्रकाशश्चायं प्रकाश्यप्रकाशकसंयोगे दृष्टः । न च स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोगः । किं च, स्वाभासं चित्तमित्यग्राह्यमेव कस्यचिदिति शब्दार्थः । तद्यथा—स्वात्मप्रतिष्ठमाकाशं न परप्रतिष्ठमित्यर्थः । स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनात्सत्त्वानां प्रवृत्तिर्दृश्यते । क्रुद्धोऽहं, भीतोऽहं, अमुत्र मे रोगोऽमुत्र मे क्रोध इति । एतत्स्वबुद्धेरग्रहणे न युक्तमिति ॥१९॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
रमाकान्तशुक्लः
रमाकान्तशुक्लः हिन्दीसंस्कृतयोः भारतीयः विद्वान् आसीत्। २०१३ तमे वर्षे साहित्यक्षेत्रे योगदानस्य कृते पद्मश्री इति चतुर्थः उच्चतमः नागरिकपुरस्कारः प्रदाय भारतसर्वकारेण तस्य सम्मानः कृतः। दिल्लीतः रेलयानेन झारखण्डराज्यं गच्छन् वैशाखमासस्य शुक्लपक्षस्य‌ दशमीतिथौ बुधवासरे (११ मै २०२२ दिनाङ्के) भारतस्य हरिनगरस्य (अलिगढस्य) समीपे स्वशरीरं त्यक्तवान् आसीत्।
जीवनवृत्तम्
रमाकान्तशुक्लस्य जन्म पौषमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशीतिथौ बुधवासरे (२५ दिसम्बर १९४०) तमे वर्षे भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य खुर्जानगरे अभवत् ।   तस्य प्रारम्भिकम् अध्ययनं पारम्परिकरीत्या आसीत् यतः सः स्वमातापितृभ्यां संस्कृतं शिक्षितवान्-- साहित्याचार्येण पण्डितेन ब्रह्मानन्दशुक्लेन तथा प्रियंवदाशुक्ल इत्यनया। सः साहित्याचार्यस्य सांख्ययोगाचार्यस्य च उपाधी प्राप्तवान्। अनन्तरं आगराविश्वविद्यालये प्रवेशं प्राप्य स्वर्णपदकेन सह हिन्दीभाषायां स्नातकोत्तरं कृतवान्। ततः सः संपूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात् संस्कृते स्नातकोत्तरं कृतवान्। १९६७ तमे वर्षे सः पी.एच.डी इति उपाधिम् अपि प्राप्तवान्। तस्य पी.एच्.डी.इत्यस्य विषयः आसीत् जैनाचार्य रविषेणकृत पद्मपुराण (संस्कृत) एवं तुलसीदास कृत रामचरितमानस का तुलनात्मक अध्ययन इति।
शुक्लः १९६२ तमे वर्षे मोदीनगरस्य मुल्तानीमलमोदी-स्नातकोत्तर-महाविद्यालये हिन्दीव्याख्यातारूपेण सम्मिलित्वा स्वस्य कार्यक्षेत्रस्य आरम्भं कृतवान्। पी.एच्.डी प्राप्य १ अगस्त् १९६७ दिनाङ्के सः राजधानीकोलेज्-दिल्लीविश्वविद्यालये नयी-दिल्ल्यां हिन्दीसंकायसदस्यरूपेण सम्मिलितवान्। विश्वसंस्कृतसम्मेलनम् इत्यादिषु अनेकेषु संगोष्ठीषु सम्मेलनेषु च भागं गृहीतवान् । तेन भारतीयसौन्दर्यशास्त्रे काव्ये संस्कृतसाहित्ये च अखिलभारतीयप्राच्यसम्मेलनानाम् (ओल्-इण्डिया-ओरियन्टल्-कोंफ्रेंस्) अध्यक्षता स्वीकृता। सः दिल्लीतः स्वसंस्थायाः देववाणीपरिषदः प्रकाशितस्य त्रैमासिकपत्रिकायाः अर्वाचीन-संस्कृतस्य संस्थापकः मुख्य-सम्पादकः च अस्ति। सः संस्कृतभाषायाः प्रतिनिधित्वं कुर्वन् आकाशवाण्याम् सर्वभाषा-कविसम्मेलने अपि भागं गृहीतवान् अस्ति
पुस्तकानि
शुक्लेन संस्कृतभाषायां हिन्द्यां च पुस्तकानि लिखितानि सन्ति। तेन दूरदर्शनद्वारा प्रसारितस्य भाति मे भारतम् इति संस्कृतदूरदर्शनश्रृङ्खलायाम् अपि लेखनं निर्देशनं च कृतम् अस्ति ।
शुक्लः राष्ट्रीयसंस्कृतसंस्थाने शास्त्रचूडामणिविद्वान्रूपेण स्वकर्तव्यं निर्वहन् नवीदिल्लीनगरे निवसति।
देवयज्ञः
स्वस्य इष्टदेवतायाः उपासनाय परब्रह्मणः परमात्मने अग्नौ हवनमेव देवयज्ञ इति व्यपदिश्यते । अस्यैव अग्निहोत्रम् इत्यपि नामान्तरं विद्यते । इति भगवद्वचनात् सिद्धं यत् परमात्मैव सर्वयज्ञानाम् आश्रयदातेति । अग्निं प्रज्ज्वाल्य वेदमन्त्रान् उच्चरन्तो विभिन्नदेवेभ्यो घृतादिपदार्थानाम् आहुतिं गृहस्थाः प्रददति स्म । एवं देवानां प्रीत्यर्थं स्तवनं हवनादिकं कर्म नित्यं यद् गृहस्थैः क्रियते तदेव देवयज्ञशब्देन अभिधीयते । यज्ञेन प्रीताः देवाः यजमानाय तानि तानि फलानि प्रयच्छन्तीति महती आस्था । इति, 'यज्ञभाविताः देवाः इष्टान् भोगान् दास्यन्ते’ इति, 'तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः’ इति 'यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व किल्बिषैः’ इति , 'तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्’ इत्यादिभिः गीतोक्तवचनैः यज्ञानुष्ठानफलं ज्ञायते । नित्यनैमित्तिकभेदेन देवाः द्विधा विभक्ताः । तत्र रुद्रगणः, वसुगणः, इन्द्रादयो नित्यदेवा कथ्यन्ते । ग्रामवनगृहदेवाश्च नैमित्तिका उच्यन्ते । इति मनुवचनात् सर्वप्रत्यक्षदेवाय सूर्यनारायणाय आहुतिदानेन, तस्मात् वृष्टिः, वृष्टेश्चान्नं, ततः प्रजाजीवनमिति देवमनुष्ययोः परस्परं भावनान्विता इति ज्ञायते ।
वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
७ फरवरी
७ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अष्टात्रिंशत्तमं (३८) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३२७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
4.20 एकसमये चोभयानवधारणम्
व्यासभाष्यम्
न चैकस्मिन्क्षणे स्वपररूपावधारणं युक्तम् । क्षणिकवादिनो यद्भवनं सैव क्रिया, तदेव च कारकमित्यभ्युपगमः ॥२०॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
तबला (वाद्यम्)
thumb|250px|तबलावाद्यम् तबलावाद्यं (Tabla) दक्षिण एषियाभागस्य एकं जनप्रियं शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते, सुफिसङ्गीते, भजनादिषु सहवाद्यत्वेन प्रसिद्धिरस्य वाद्यस्य । लघुत्तम|भाजे लेणे, येथील कोरीवकामात दिसणारी तबला वाजवणारी स्त्री
रचना
हस्ताङ्गुलीभ्यां वादयन्ति वादकाः । दायाम्, बायाम्, इति द्वेवाद्ये भवतः । “दायां” नाम प्रायशः दक्षिणहस्तेन यद्वाद्यते तत् “दायां” नाम्ना सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धम् । (दायाम्) लघु भवति दक्षिणहस्ते विद्यमानम् । (दायाम्) इदं वाद्यं मुख्यं भवति । वामहस्ते यद्वाद्यं भवति तत् “बायाम्” इति सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धं भवति । बायां दायाम् अपेक्षया बृहत् भवति । बायां वाद्येन गाढशब्धः अयाति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सङ्गीतवाद्यानि वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वेतालपञ्चविंशतिका
वेतालपञ्चविशतिकायां नृपतिविक्रमसेनं प्रति वेतालेन कथिताः पञ्चविंशति कथा निबध्दाः । क्वचित् क्वचित् नवीनेषु पुस्तकेषु विक्रमसेनस्थाने विक्रमादित्य इति नाम दृश्यते । सम्भाव्यते प्रागयं स्वतन्त्रो ग्रन्थः, सम्प्रति तु बृहत्कथाकथासरित्सागरयोरङ्गभूतैवेयं प्राप्यते वेतालपञ्चविशतिका । द्वादशे ततः पश्चात्कालिके वा शतके जातेन केनचित् शिवदासेनेयं लिखितेति प्रवादः । इयमेका गद्यपदयमयी, अपरा च गद्यमयीति रुपद्वयमस्या उपलभ्यते । आधिनिकीषु सर्वास्वपि भारतीयभाषासु अस्या अनुवादो जात इति लोकप्रियत्वमस्याः साधितं भवति । केनचिद्योगिना उपकृतः कोऽपि नृपस्तस्योपकारं चिकीर्षति । योगी नृपं तरुविशेषशाखावलम्बिनं मृतकदेहमानेतुमादिशति । राजनि तद्देहसमीपं गत्वा तमानेतुमुद्युञ्जाने सति तददेहाविष्टो वेतालो नृपमाह – ‘ यदि त्वं मूक एव मां नेष्यसि तदाहं त्वया नेतुं शक्यः, अन्यथा नेति ’ । नृपे तथेत्युक्त्वा त नयमाने वेतालस्तं पथि जटिलां कथां श्रावयित्वा तदुत्तरं पृच्छति, नृपो यथार्थमुत्तरं वदति, वेतालस्तमेव वृक्षमालम्बते यत्रासौ पूर्व स्थितः, पुना राजा तमुपसर्पति तथैव वितालो वदति, राजा पुनस्तं निनीषति, मध्येमार्गं पुनरपि वेतालो राजानं जटिलप्रश्नस्योत्तरं पृच्छति, राजनि च यथार्थमुत्तरं वदति पुनस्तत्रैवालम्बितो वेतालः इत्येवं क्रमेण सर्वाः कथाः श्राव्यन्ते । पञ्चविंशकथाया अवसाने नृपं मूकमवलोक्य वेतालोऽभिहितवान् यदयं योगी कपटोपायेन त्वां जिघांसति । तथा कथयित्वा ततो रक्षाया उपायमपि कथितवान् इदमेव तत्त्वमत्र वेतालपञ्चविंशतिकायाम् । शिवदासकृतोऽयं ग्रन्थः सरलया सुन्दर्या च शैल्या निबध्दः एकमेव निदर्शनं शैलीमाधुर्यप्रदर्शनाय क्षमेत् –
‎
वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:बालसाहित्यम्
श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम्
श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रमिदं भगवान् शिवस्य मतिव प्रियं स्तोत्रम् । अस्य रचनाकारः गन्धर्वराज पुष्पदन्तः । स्तोत्रकाव्ये अस्य स्तोत्रस्य महत्वपूर्ण स्नानं विद्यते । स्तोत्र स्तोत्रे ४३ श्लोक संख्याः वर्तते । शिखरिणी छन्द । पुष्पदन्त उवाच -
अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्।
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः।। १।।
अतीतः पंथानं तव च महिमा वांमनसयोः।
अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि।।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः।
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः।। २।।
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः।
तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम्।।
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता।। ३।।
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्।
त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु।।
अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं।
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः।। ४।।
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं।
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च।।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः।
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां।
अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति।।
अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो।
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे।। ६।।
त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति।
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च।।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां।
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव।। ७।।
महोक्षः खट्वांगं परशुरजिनं भस्म फणिनः।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भूप्रणिहितां।
न हि स्वात्मारामं विष यमृगतृष्णा भ्रमयति।। ८।।
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं।
परो ध्रौव्याऽध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये।।
समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव।
स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता।। ९।।
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिंचिर्हरिरधः।
परिच्छेतुं यातावनिलमनलस्कन्धवपुषः।।
ततो भक्तिश्रद्धा-भरगुरु-गृणद्भ्यां गिरिश यत्।
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति।। १०।।
शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणाम्भोरुह-बलेः।
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम्।। ११।।
अमुष्य त्वत्सेवा-समधिगतसारं भुजवनं।
बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः।।
अलभ्यापातालेऽप्यलसचलितांगुष्ठशिरसि।
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः।। १२।।
यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीं।
अधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः।।
न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः।
न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः।। १३।।
अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा-
विधेयस्याऽऽसीद् यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः।।
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो।
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवन-भय-भंग-व्यसनिनः।। १४।।
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे।
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः।।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्।
स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः।। १५।।
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं।
पदं विष्णोर्भ्राम्यद् भुज-परिघ-रुग्ण-ग्रह-गणम्।।
मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृत-जटा-ताडित-तटा।
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता।। १६।।
वियद्व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः।
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते।।
अनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः।। १७।।
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो।
रथांगे चन्द्रार्कौ रथ-चरण-पाणिः शर इति।।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बर विधिः।
हरिस्ते साहस्रं कमल बलिमाधाय पदयोः।
यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम्।।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषः।
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम्।। १९।।
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां।
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते।।
श्रुतौ श्रद्धां बध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः।। २०।।
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृतां।
ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुर-गणाः।।
क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफल-विधान-व्यसनिनः।
ध्रुवं कर्तुं श्रद्धा विधुरमभिचाराय हि मखाः।। २१।।
प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं।
गतं रोहिद् भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा।।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममु।
त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः।। २२।।
पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि।।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत-देहार्ध-घटनात्।
अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः।। २३।।
श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः।
चिता-भस्मालेपः स्रगपि नृकरोटी-परिकरः।।
अमंगल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं।
तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मंगलमसि।। २४।।
मनः प्रत्यक् चित्ते सविधमविधायात्त-मरुतः।
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमद-सलिलोत्संगति-दृशः।।
यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये।
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान्।। २५।।
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहः।
त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च।।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रति गिरं।
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत् त्वं न भवसि।। २६।।
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान्।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः।
समस्त-व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम्।। २७।।
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहान्।
तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम्।।
अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि।
प्रियायास्मैधाम्ने प्रणिहित-नमस्योऽस्मि भवते।। २८।।
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमः।
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः।।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमः।
नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः।। २९।।
बहुल-रजसे विश्वोत्पत्तौ, भवाय नमो नमः।
प्रबल-तमसे तत् संहारे, हराय नमो नमः।।
जन-सुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ, मृडाय नमो नमः।
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये, शिवाय नमो नमः।। ३०।।
कृश-परिणति-चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं।
क्व च तव गुण-सीमोल्लंघिनी शश्वदृद्धिः।।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद्।
वरद चरणयोस्ते वाक्य-पुष्पोपहारम्।। ३१।।
असित-गिरि-समं स्यात् कज्जलं सिन्धु-पात्रे।
सुर-तरुवर-शाखा लेखनी पत्रमुर्वी।।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं।
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति।। ३२।।
असुर-सुर-मुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दु-मौलेः।
ग्रथित-गुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य।।
सकल-गण-वरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानः।
रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार।। ३३।।
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्।
पठति परमभक्त्या शुद्ध-चित्तः पुमान् यः।।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र।
प्रचुरतर-धनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च।। ३४।।
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः।
अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम्।। ३५।।
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः।
महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्।। ३६।।
कुसुमदशन-नामा सर्व-गन्धर्व-राजः।
शशिधरवर-मौलेर्देवदेवस्य दासः।।
स खलु निज-महिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्।
स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्य-दिव्यं महिम्नः।। ३७।।
सुरगुरुमभिपूज्य स्वर्ग-मोक्षैक-हेतुं।
पठति यदि मनुष्यः प्रांजलिर्नान्य-चेताः।।
व्रजति शिव-समीपं किन्नरैः स्तूयमानः।
स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम्।। ३८।।
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्व-भाषितम्।
अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम्।। ३९।।
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छंकर-पादयोः।
अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां में सदाशिवः।। ४०।।
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर।
यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः।। ४१।।
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः।
सर्वपाप-विनिर्मुक्तः शिव लोके महीयते।। ४२।।
श्री पुष्पदन्त-मुख-पंकज-निर्गतेन।
स्तोत्रेण किल्बिष-हरेण हर-प्रियेण।।
कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन।
।। इति श्री पुष्पदन्त विरचितं शिवमहिम्नः स्तोत्रं सम्पूर्णम्।।
वर्गः:स्तोत्रकाव्यानि
योगदर्शनस्य इतिहासः
योगदर्शनस्य इतिहासः विवधानां शास्त्राणां गवेषणाय प्रेरयति। योग शब्दस्य व्युत्पत्तिः अर्थश्च विविधग्रन्थेषु उपलभ्यते। योगस्य, परिभाषाः, तस्य प्रकाराः च विविधेषु पुस्तकेषु विभिन्नतया विद्यन्ते। योगस्य स्रोतः, योगस्य आदिप्रणेता च ज्ञातव्यः भवति। अतः वेदेषु योगस्य, उपनिषत्सु योगस्य, गीतायां योगस्य सन्दर्भा अवलोकनीयाः भवन्ति।
भारते प्राचीनकालात् एव योग-पद्धतयः प्रचलिताः सन्ति। तासां दार्शनिकाः, धार्मिक्यः च परम्पराः विभिन्नाः सन्ति। वर्तमानयुगे अनेकाभ्यः एताभ्यः परम्पराभ्यः अंशतः उत पूर्णतः सहमताः भवेयुः उत न भवेयुः, परन्तु तेषां व्यवहारिक-उपयोगितायाः निर्विवादरूपेण स्वीकारः भवति। उपयोगितायाः विद्धेः कारणेन वैज्ञानिकानां, जनसामान्यानां च एतस्मिन् विषये रुचिः वर्ध्यमाना अस्ति। अद्य एकत्र व्यक्तेः समग्र-व्यक्तित्वस्य विकासस्य अपेक्षा क्रियते, अपरत्र तु तस्मिन् सन्दर्भे कथ्यते यत्, योगस्य समग्र-अभ्यासात् व्यक्तेः शारीरिकस्य, मानसिकस्य, भावनात्मकस्य च विकासस्य कृते अत्यधिका सहायता लभ्यते। भारतवर्षे योगस्य उद्भवः सहस्रशः वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्। अत्र आदिकालात् अद्यावता एतस्य न्यूनाधिकः अभ्यासः अनवरतः जायमानः अस्ति। पश्चिमे अमुकेभ्यः दशकेभ्यः पूर्वं यावत् एतस्य योग-विज्ञानस्य किमपि महत्त्वं नासीत्। भौतिकतायाः आधिक्यत्वात् तत्र अनेकाः शारीरिक्यः, मानसिक्यः, सामाजिक्यः च समस्याः उद्भूताः। तासां समाधानाय योगविज्ञानं प्रति जनसामान्यानां, वैज्ञानिकानां च अपि अभिरूचिः वर्धिता अस्ति। वैचारिक-मन्थनः प्रारब्धः यत्, जीवने शान्तिः कथं भवेत्? एतस्य प्रश्नस्य समाधानाय योगस्य उपयोगः आरब्धः। अनुसन्धानानि जातानि सार्थक-परिणामाः च प्राप्ताः, तेषु नवीनाः आशाः दरीदृश्यन्ते। अतः अनुभूयते यत्, जीवने शान्ति-पथः अस्ति - योगः। योगः जीवनविज्ञानम् अपि अस्ति, सः जीवनशैली अपि अस्ति, जीवनस्य च कला अपि। योगविद्या सम्पूर्णं जीवनदर्शनम् अस्ति। योगः एकत्र जीवनस्य आदि-मध्य-अवसानस्य विषये अथेतिज्ञानं प्रयच्छति, अपरत्र तस्य ज्ञानस्य प्राप्त्यै मार्गम् अपि प्रयच्छति। योगस्य उद्देश्यं सर्वाङ्गीणस्य व्यक्तित्वस्य विकासः, संयमिता, शान्तं संतुलितं च जीवनं, स्वस्थसमाजस्य निर्माणं, परमतत्त्वस्य अनुभूतिः च वर्तते।
योगस्य स्वरूपम्
1. संन्यासि-वेष-धारणमात्रं न, अपि तु समतायाः अभ्यासः एव योगः अस्ति - प्रायः दृश्यते यत्, योगिनः नाम श्रुत्वैव सामान्यतः नारङ्गवस्त्रधारी कश्चन सन्यासी परिकल्प्यते, यः जटाधारी, महात्मा उत धनत्यक्तः दृश्यते। वस्तुतः कस्यापि वेशस्य योगेन सह सम्बन्धः नास्ति। योगस्य अभ्यासाय निश्चित-वस्त्रस्य आवश्यकतना नास्ति। एषः वेषः जीवनस्य समत्वभावस्य अभ्यासं सङ्केतयति। समत्वं योग उच्यते।
2. जीवनात् पलायनं न, अपि तु जीवन-पद्धतेः कला अस्ति – योगजीवनस्य वास्तविकताभ्यः पलायनं नास्ति। एतस्य जीवनस्य समग्रार्हतानां विकासद्वारा सन्तुलितस्य अथवा संयमित-जीवनस्य यापनस्य मार्गः अस्ति।
3. अकर्मण्यता नास्ति, परमपुरुषार्थः अस्ति – कर्त्तव्यानाम् उत दायित्वानां त्यागं कृत्वा केवलं भाग्यवादितायाः, अकर्मण्यतायाः उत पुरुषार्थहीनतायाः अनुसरणं योगः नास्ति। एतस्य अनासक्तस्य जीवनस्य यापनेन सह स्वयस्य परिचयः प्राप्तव्यः अस्ति। स्वस्य क्षमतानां विकासाय परमपुरुषार्थः योगः अस्ति।
4. तामसिकं तपः नास्ति, सात्त्विकी साधना अस्ति – शरीराय व्यर्थतया एव कष्टदानं योगः नास्ति। यथा – होराभ्यः एकपादेन अवस्थानं, श्वसनं निरुध्य भूमौ वायु-जलं विना निवासः, नाडीनाम् उत हृदयस्य स्पन्दस्य स्थगनादिकं न योगः। योगस्तु स्वस्य मनसः, श्वासस्य, शरीरस्य, भावानां च शुद्धतायाः अनन्तरं चेतनायाः अनुभवकरणम् एव।
5. प्रदर्शनं नास्ति, अन्तःकरणस्य पवित्रता अस्ति – योगः ऐन्द्रजालिकतायाः, चमत्कारस्य, प्रतियोगितायाः अथवा प्रदर्शनस्य विषयः नास्ति। काऽपि स्पर्धा उत क्रीडा अपि नास्ति। योगस्य मापदण्डः कस्याऽपि बाह्यवस्तौ न, अपि तु आन्तरिकपवित्रतायाः उत निर्मलकायाः उपरि आधारितः अस्ति।
6. आसनमेव न, अध्यात्मिकं प्रशिक्षणम् अस्ति – योगस्य सीमा शारीरिक-क्रियाः अथवा आसनानि यावत् सीमिता नास्ति। कठिन-आसनानि यः करोति, सः महान् योगी अस्ति इति धारणा भ्रमपूर्णा अस्ति। योगः शारीरिकं प्रशिक्षणम् एव नास्ति, अपि तु तेन सह मूलतः मानसिकतायाः, भावनात्मकतायाः उत आध्यात्मिकतायाः प्रशिक्षणम् अस्ति।
7. केवलं दर्शनं नास्ति, सम्यक् समन्वयः अस्ति – योगः बौद्धिकः व्यायामः नास्ति। तर्क-वितर्कः नास्ति। एषः परम-तत्त्वस्य बोध-हेतोः, विचारस्य, अभ्यासस्य च सम्यक् समन्वयः अस्ति।
8. साम्प्रदायिकः नास्ति, असाम्प्रदयिकः अस्ति - योगः कस्याऽपि व्यक्तेः, वर्गस्य उत वंशस्य विशेष-वस्तु नास्ति। योगः मानवमात्रस्य उत्थानस्य आत्मिकः प्रयासः अस्ति। सहस्रवर्षेभ्यः अभ्यासात् उत अनुभवात् अनुप्राणितः अस्ति।
9. रहस्यवादः नास्ति, परीक्षिता पद्धतिः अस्ति - योगः काचित् जटिला, अकल्पनीया उत रहस्यपूर्णा प्रक्रिया नास्ति। परन्तु सरला, स्पष्टा उत परीक्षिता पद्धतिः अस्ति। एषः सुषुप्तानां शक्तीनां जागरणस्य विज्ञानम् अस्ति। योग्यस्य मार्गदर्शकस्य निर्देशने कोऽपि जनः अध्ययनं कृत्वा अभ्यासं कर्तुं शक्नोति।
स्पष्टतया ज्ञातुं शक्यते यत्, योगस्य सम्बन्धः मनुष्यस्य आन्तिरक-स्तरेण सह अस्ति। आन्तरिक्याः पवित्रतायाः परिणतिः सदैव सत्कर्मरूपेण, समाधिरूपेण, परमतत्त्वप्राप्तिरूपेण च भवति। योगः अध्यात्मस्य, विज्ञानस्य च समन्वयः उच्यते। अध्यात्मस्य अर्थः अस्ति - अधि + आत्म अर्थात् आत्मनः समीपे निवासः। विज्ञानस्य अर्थः अस्ति - वि + ज्ञानम् अर्थात् विशेषं ज्ञानम्। ज्ञानस्य जीवने क्रियान्वयमेव विज्ञानम् अस्ति। अध्यात्मम् एकत्र आदर्शवादि, सिद्धान्तिकञ्च अस्ति, अपरत्र तु विज्ञानं प्रौद्योगिक्याः, प्रयोगस्य च उपरि आधारितम् अस्ति। सिद्धांतस्य आत्मसात्करणाय प्रयोगस्य आवश्यकता भवति। एतावदेव न प्रयोगाणाम् अभ्यासः अपि करणीयः भवति। तत एव परिणमः प्राप्यते। उदाहरणार्थं स्वास्थ्यस्य लाभाय, चित्तस्य समाधये च योगे विभिन्नानां प्रयोगाणां निरूपणं प्राप्यते, तेषां निरूपितानां मार्गाणाम् अभ्यासे कृते सत्येव सफलता प्राप्यते। अतः अध्यात्मं, विज्ञानं च परस्परं पूरकत्वेन तिष्ठतः। तयोः पृथक्त्वं न शक्यते।
योगस्य व्युत्पत्तिः, अर्थश्च
पाणिनीयगणपाठ स्य अनुसारं दिवादि-गणीयः 'युज्' धातुः घञ्-प्रत्ययेन सह संयुक्तः भूत्वा योगशब्दः व्युत्पन्नः भवति। सः धातुः समाधि-अर्थकः अस्ति। रुधादि-गणीयः 'युज्' धातुः घञ्-प्रत्ययेन सह युक्तः भूत्वा योग-शब्दस्य निर्माण भवति, तस्य अर्थः संयमनम् इति भवति। एवमेव गणभेदत्वात् योग-शब्दस्य विविधार्थाः भवन्ति, परन्तु प्रमुखार्थाः समाधिः, संयोगः, संयमनं च।
एतस्मात् अतिरिक्तः युजिर् योगे इति धातु अपि विद्यते, तत्र कर्तुः अर्थे घञ्-प्रत्यये संयोजिते सति योग-शब्दः निष्पद्यते, यस्यार्थः 'संयोगः' इति भवति। तस्मिन्नेव धातौ करणार्थे घञ्-प्रत्यये संयोजिते सति योग-शब्दस्य निष्पत्तिः भवति,  'संयोग करण' होता है। आचार्य हेमचन्द्र के व्याकरण के अनुसार भी युज् धातु दो अर्थों में प्रयुक्त है जिनमें एक का अर्थ है जोड़ना या संयोजित करना है तथा दूसरे का समाधि है। आचार्यस्य हेमचन्द्रस्यापि व्याकरणानुसारेण 'युज्' इति धातोः द्विधा प्रयोगः भवति, यस्मिन् एकः संयोगः वा मेलनम्, एवञ्च अपरः समाधिः इति अर्थः । योग-शब्दस्य सम्बन्धः 'युज'-शब्देन सह अपि अस्ति, यस्य अर्थः संयोजनम् इति भवति। बहुषु स्थानेषु समानार्थे वैदिकसाहित्ये प्रयुक्तः अस्ति। एवं व्याकरणानुसारेण योगशब्दस्य साधनं साध्यः इत्येतयोः शब्दयोः कृते प्रयोगः दृश्यते। अतः योग-शब्दस्य अर्थः संयोजनं, मेलनम्, संयमनम्, कार्य-प्राविण्यं, संयोगः, समाधिः च भवति।
योगस्य परिभाषाः
विभिन्न-भारतीय-परम्परासु योगस्य परिभाषाः विविधरूपेण प्राप्यन्ते, याः शास्त्रानुसारं, मतानुसारं च भिन्नाः स्युः।
1. योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः । (पातञ्जलयोगदर्शनम्) अभ्यासस्य, वैराग्यस्य च माध्यमेन चित्तस्य वृत्तीनां बाह्येभ्यः समस्तेभ्यः विषयेभ्यः निरोधे सति मूलस्वरूपे शाश्वततया असम्प्रज्ञात-समाधेः स्थितौ अवस्थितिः योगः अस्ति।
2 पुं प्रकृत्योर्वियोगेऽपि योग इत्यभिधीयते। (सांख्यदर्शनम्) पुरुषस्य, प्रकृतेश्च पार्थक्ये स्थापिते सति पुरुषस्य स्वरूपे अवस्थितिः एव योगः अस्ति।
3. योगः संयोगः इत्युक्तः जीवात्मपरमात्मनोः। (विष्णुपुराणम्)
जीवात्मनः, परमात्मनः च पूर्णतया मेलनम् एव योगः भवति।
4. सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते। (भगवद्गीता 2/48)
दुःख–सुखयोः, लाभ-अलाभयोः, शत्रु-मित्रयोः, शीतोष्णयोः इत्येतेषु द्वन्द्वेषु सर्वत्र समभावः एव योगः उच्यते।
कर्त्तव्य-कर्म बन्धकं न भवेत्, अतः निष्काम-भावनया अनुप्रेरितो भूत्वा कर्त्तव्यस्य कौशलयोगः अस्ति।
6. तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । (भगवद्गीता 6/23)
समस्तानां दुःखानाम् आत्यन्तिकतया निवृत्तिः, तस्याः साधनानि चाऽपि योग उच्यते।
7. मोक्षेण जोयणाओ सन्चो वि ववहारो जोगो। (योग विंशिका)
आचार्यहरिभद्रस्य मते ये सर्वे अभ्यासाः मोक्षं प्रति गच्छन्ति, ते योगः एव । आचार्य हेमचन्द्रेण मोक्षविधिः ज्ञानं, श्रद्धानं, चरित्रात्मकं च इति उक्तः।
9. डॉ. राधाकृष्णन -महोदयस्य मते योगस्य अर्थः अस्ति - एकस्मिन् स्थाने स्वस्य आध्यात्मिकशक्तीनाम् एकत्रीकरणं, संतुलनं, वर्धनं च। (भगवद्गीता, राधाकृष्णन्, पृष्ठ ५५)।
10. प्रो.रामहर्षसिंह-महोदयस्य मतेन योगस्य अर्थः मानवव्यक्तित्वस्य शारीरिक-मानसिक-बौद्धिक-आध्यात्मिक-पक्षाणाम् एकीकरणस्य, तस्य माध्यमेन मनुष्यस्य समन्वयः च।
योगप्रकाराः
योगः परमतत्त्वस्य प्राप्तिः अस्ति। अस्य कृते अनेकानि साधनानि उपयुज्यन्ते । तानि साधनानि योग इत्यपि कथ्यन्ते। तेषां साधनानां सर्वसम्मत्या वर्गीकरणं न प्राप्यते। तानि सर्वाणि साधनानि परस्परं सम्बद्धानि भवन्ति । सर्वासु पारम्परिक-योग-व्यवस्थासु बहवः योगविधयः प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा प्रयुक्ताः भवन्ति । व्यक्तिस्य, कालस्य, क्षेत्रस्य च आवश्यकतानुसारं कदाचित् कस्यापि एकस्य अनुशासनस्य उपरि बलं दातव्यं भवति । यद्यपि योगस्य अनेकाः प्रकाराः सन्ति तथापि केचन प्रकाराः भवितुम् अर्हन्ति। यथा –
1. ज्ञानयोगः – ज्ञानेन परमतत्त्वस्य सुयोगः उत प्राप्तिः।
2. भक्तियोगः – भक्त्या परमतत्तवस्य सुयोगः उत प्राप्तिः।
3. कर्मयोगः – निष्कामकर्मणा उत सेवया परमतत्त्वस्य सुयोगः उत प्राप्तिः।
ज्ञानयोगः
एषः आध्यात्मिकज्ञानस्य उत प्रज्ञायाः मार्गः अस्ति। प्रबुद्धाः जनाः अविद्यायाः, मिथ्यात्वस्य, अज्ञानस्य च अन्धकारं भेदयित्वा 'आत्मानः' शुद्ध-चैतन्यस्य उत परमतत्त्वस्य साक्षात्कारं कुर्वन्ति। ज्ञानयोगस्य अभ्यासः स्वाध्यायस्य, ध्यानस्य च मार्गेण सिद्ध्यति। "ऋरो ज्ञानन्नमुक्तिः" तत्त्वज्ञानं विना मुक्तिः न सम्भवतीति च उक्तम् अस्ति। तत्त्वज्ञानस्य प्राप्तिः मानसिक-भावनात्मक-विकासेन, तयोः शुद्धीकरणेन च भवति । श्रावणं, मननं, निदिध्यासनं च अस्य मुख्यसाधनम् । सामान्यतः केवलं ते जनाः ज्ञानयोगं स्वीकुर्वन्ति, येषां बुद्धिः तीक्ष्णा भवति। ज्ञानयोगे अविद्या सर्वदुःखानां कारणं मन्यते। शोकनिमित्तस्य ध्यानं, परमसत्यस्य प्राप्तिः, पारमार्थिकतत्त्वस्य ज्ञानं चैव वास्तविकं ज्ञानं भवति। ज्ञानयोगः आत्मसाक्षात्कारः आत्मनः ज्ञानं वा।
सीमाः
(१) ज्ञानयोगे जनाः सर्वदा ज्ञाने निमग्नाः भवन्ति, येन ते समाजात् विच्छिन्नाः भवन्ति।
(२) सामान्यजनस्य तादृशः बौद्धिकस्तरः नास्ति, येन सर्वे तस्य अभ्यासं कर्तुं न शक्नुयुः।
(३) भावशुद्धिं विना बौद्धिक-व्यायाममात्रेण वादविवादः, तर्कः, आग्रहः च जायते।
ज्ञानयोगस्य सीमां विस्तारयितुं तत्सहितं सत्यं प्रति समर्पणस्य अनेकान्तस्य च अभ्यासः उपयोगी भवति। सामान्य-जनस्य कृते भक्तिः योगरूपिणी भवति। शारीरिक स्वास्थ्याय कर्मयोगस्य (सेवायाः) अथवा हठयोगस्य समन्वयः आवश्यकः भवति।
भक्तियोगः
एषः योगः भक्ति-श्रद्धा-समर्पणेषु आधारितः अस्ति । अस्मिन् परमतत्त्वेन सह एकत्वस्य भावः प्रबलः भवति । भक्तः स्वस्य प्रियं कमपि इष्टम् उत गुरुं प्रति समर्पणं कृत्वा तं पूजयति  अर्चयति वा। भक्त्या सिक्तः सः एकतां अनुभवति। ईश्वराय सर्वस्यापि समर्पणम् एव भक्तिमार्गद्वारम् इत्यर्थः। अधिकांशाः भारतीयाः, सामान्यजनाः च अस्य मार्गस्य अनुसरणं कुर्वन्तः दृश्यन्ते। एतत् भावप्रधानं ध्यानं भवति। भक्तियोगे भक्तः यत् किमपि करोति, तत् तेन न अपि तु ईश्वरेण क्रियते इति विश्वासः भवति।
सीमा
तस्य सीमा अस्ति यत्, बहुवारं भक्तेः वास्तविकं प्रयोजनम्, अर्थः च न अवगत्य भक्तः स्वस्य दैनन्दिन-जीवनस्य कार्याय अपि ईश्वरस्य सम्मुखे हस्तौ प्रसारयति, स्वस्य प्रयासं गौणं करोति च। तर्कस्य अवहेलनां कृत्वा विश्वासस्य अन्धविश्वासे परिणयनम् आरभते। यदि श्रमस्य, सरलतायाः, आत्मसंयमस्य च विषयः गौणो भवति, तर्हि आलस्यस्य, अकर्ण्यतायाः, अप्रयत्नस्य च सम्भावना वर्धते। एतत् कस्यचित् समाजस्य कृते आरोग्यकरं नास्ति। भक्तियोगः ज्ञानयोगस्य कर्मयोगस्य च समन्विततया अभ्यासेन सन्तुलितः भवति।
कर्मयोगः
अद्य यस्मिन् अर्थे कर्मयोगः प्रचलितः अस्ति, सः निःस्वार्थकार्यस्य, सेवायाः च मार्गः अस्ति। साधकः निःस्वार्थः भूत्वा आत्मना सह सर्वेषां जनानां हिताय कार्यं करोति। अस्मिन् युगे महात्मा गान्धी, आचार्यः तुलसी, विनोबा भावे च अस्य अनुपम-उदाहरणत्वेन राराजन्ते। एषः पुरुषार्थस्य, स्वातन्त्र्यस्य, आत्मनिर्भरतायाः च मार्गः अस्ति। कर्मफले जनः स्वाधिकारं न प्रस्थापयेत् इति गीतामतम्। स्वस्य फलस्य अधिकारं न इच्छन् कार्यं कर्तुं सज्जः भूत्वा निःस्वार्थतया कर्माचरणं भवेत् इति कर्मयोगः। एषः भक्तियोगात् विपरीतः योगः वर्तते। एतस्यापि सीमाः सन्ति । यदि कश्चन जनः कर्मयोगे रतः भवति, तर्हि तस्मिन् अहङ्कार-भावस्य उद्भवः सम्भवते। अस्मिन् जनस्य पुरुषार्थः प्रबलः अस्ति, परन्तु अहङ्कारस्य समस्या तस्मिन् एव मूलभूता भवति। तस्य निवारणाय अनासक्तभावेन कर्म करणीयं भवति। न सर्वे एतत् योगं कर्तुं शक्नुवन्ति यतो हि यदि फलं न प्राप्यते, तर्हि जनः निराशः भविष्यति।
सीमा
अस्य काचित् सीमा अस्ति यत्, अस्मिन् सामान्यः साधकः पदं, नाम, यशः, कीर्तिः, उपलब्धिः इत्यादिकेन तेषां सर्वेषां फलस्य कामनाम् आरभते। एषा प्रवृत्तिः परस्परं द्वन्द्वं जनयति । समाजस्य संस्थानां च स्वस्थ-सञ्चालनार्थं सः घातकः भवति । निःस्वार्थभावः, कर्तव्यभावः, ऋणमुक्तिभावः, उत्तरदायित्वभावः, सेवाभावः इत्यादीनाम् उच्चभावनानां कार्येण सह संसर्गेण कर्मयोगस्य सीमाः विस्तारिताः भवन्ति।
मन्त्रयोगः
मन्त्राभ्यासेन चैतन्यं परिष्कृतं भवति। अत्र कस्यापि बीजाक्षरस्य, मन्त्रस्य, वाक्यस्य वा पौनःपुन्येन पुनरावर्तनं क्रियते। विधिना लयात्मकतया पुनरावृत्तिः जपः उच्यते । अस्मिन् ध्वन्युच्चारणे विशेषं ध्यानं दीयते। चित्तस्य सूक्ष्मतमाः तरङ्गाः ध्वनेः तरङ्गाः भवन्ति। मन्त्रस्य साधनायाः पूर्वम् अन्तःकरणस्य स्वच्छता भवति। अन्ते च जनः तस्मिन् एकाग्रतां प्राप्य तस्य मनः स्थितौ (समतायां) प्रतिष्ठते।  वैदिक-साधना-व्यवस्थायां, बौद्धेषु, जैनेषु च महामन्त्राणां महत्त्वं प्रदर्शितम् अस्ति। क्रमशः यथा – ॐ, मणि पद्मऽहं, नमस्कारमहामन्त्रः, अर्हम् इत्यादयः। तेषां ध्वनीनाम् उपयोगः करणीयः, येभ्यः मनः परमात्मनि लयं प्राप्यते। दीर्घकालं यावत् एकस्य शब्दस्य प्रयोगः परामर्शितः अस्ति - तस्य वाचकः प्रणवः । तज्जपस्तदर्थमावनम्।
पातञ्जलयोगसूत्रानुसारम् ईश्वरस्य वाचकः प्रणवः एव । ॐ कारः अस्ति । तस्य जपं कुर्वन् अन्ते तस्य अर्थे परमात्म-स्वरूपस्य प्राप्तिः एव मन्त्रस्य उद्देश्यम् अस्ति। मन्त्रस्य जपेन सह तस्य अर्थः, छन्दः, ऋषिः, देवता इत्येतेषाम् अधिकाधिकरूपेण ध्यानं करणीयम् (यदि विद्यते)। तदा सः शीघ्रं हि सिद्धः भवति। साधकः मन्त्रसिद्धिद्वारा मनसः, मन्त्रस्य, आराध्य-ईश्वरस्य च पार्थक्यस्य बोधं त्यजति। त्रयः अपि परस्परं लीनाः भवन्ति। ध्याता, ध्यानं, ध्येयः इत्येतेषां त्रयाणां लयः भवति। फलतः साधकः सफलतां प्राप्नोति।
सीमा
अस्य सीमा अस्ति यत् अस्य उपयोगः अधिकतया शक्तिकृषौ भवति । चित्तशुद्ध्याभावे शक्तिपूजा अहङ्कारस्य, दुरुपयोगस्य, लौकिककामनानां च साधनं भवति। तत्र साधकस्य साधन-मार्गात् भ्रमणायाः सम्भावना भवति। मन्त्रयोगे एतस्याः स्थितेः परिरक्षणाय योग्ययोगरोः अनुशासने उत गोपनीयतया साधनायाः रक्षणस्य विधानं प्राप्यते।
योगस्य स्रोतः
योगस्य मूलस्रोतं ज्ञातुं द्वे साधने स्तः – सिन्धु-उपत्यकायाः ​​सभ्यतायाः प्राप्तपुरातत्वस्य अवशेषाणां प्राचीन-पुरातत्वस्य, साहित्यस्य च अवशेषाः तस्य कालस्य भारते योगस्य अभ्यासस्य पुष्टिं कुर्वन्ति। तथैव योगस्य स्वरूपं, तस्य विस्तारः, गभीरता च उभयप्रकारस्य साहित्ये - प्राचीनसूत्रसाहित्ये, लोकप्रियशिक्षणात्मकपौराणिकसाहित्ये च प्राप्यते। विंशति-शतकस्य आरम्भे प्रागैतिहासिकयुगस्य अत्यल्पाः अवशेषाः प्राप्ताः, परन्तु मोहनजोदरो-हडप्पा-नगरयोः अन्वेषणेन ५००० वर्षपुराणायाः, अतीव उन्नतायाः, समृद्धायाः, सम्पन्नायाः च सभ्यतायाः ज्ञानं जातम् । सिन्धुनद्याः उपत्यकायां प्रफुल्लितत्वात् तस्याः नाम सिन्धु-उपत्यकायाः सभ्यता इति अपि अभवत्। मोहनजोदरो-हडप्पा-भग्नावशेषेषु कानिचन वस्तूनि प्राप्तानि, येषाम् आधारेण सिन्धुसभ्यतायाः जनानां मध्ये योगः अतीव उपयोगि-विषयत्वेन ज्ञातः भवति। एतानि वस्तूनि, मुद्राः च धातोः, पाषाणस्य, मृत्तियाकायः वा निर्मिताः मूर्तयः सन्ति। पाषाणेन निर्मितासु मूर्तिषु सर्वाधिका महत्त्वपूर्णा सा मूर्तिः वर्तते, या कट्याः अधः भग्ना अस्ति। एतस्यां मूर्त्यां मनुष्यः कश्चन वस्त्रं धृत्वा पदर्शितः वर्तते। मूर्त्याः नेत्रे निमिलिते स्तः उत ध्यानमग्ना सा मूर्तिः प्रदर्शिता। योगसम्बद्धाः अनेके विषयाः अपि उपलभ्यमानानाम् मुद्राणां प्रचुरसंख्यातः ज्ञायन्ते। जॉन् मार्शल-महोदयस्य मते ताः प्राचीनयोगिनां मुद्राः सन्ति । तेषु अभिलेखितानां आकृतीनां विषये भिन्नानि मतानि सन्ति । केषाञ्चन विदुषां मते सा पशुपतिशिवस्य आकृतिः अस्ति। एवञ्च केषाञ्चन मते सः जैनपरम्परायाः प्रथमः तीर्थंकरः आदिनाथ-ऋषभः अस्ति ।
मुद्रायां नग्नः त्रिवक्त्रः पद्मासने उपविष्टः जनः दृश्यते। तं परितः गजाः वृषभाः च सन्ति । स्तम्भस्य अधः मृगः अस्ति। तस्य शिरस्य सिंहः, विचित्र-शिरोभूषा च अस्ति। तस्य हस्तेषु कङ्कणं, कण्ठे हारं च धारयति। एषा मूर्तिः शिवस्य पाशपतिरूपा मन्यते। पद्मासने ध्यानावस्थातायां मुद्रायाम् एतस्य नासाग्रदृष्टिः शिवस्य योगीश्वरम् उत महायोगीश्वरं रूपं सूचयति। अन्याः तिस्रः मुद्राः पशुपतेः एतस्य रूपस्य उपरि प्रकाशं क्षिपन्ति। यदि एतासु मुद्रासु अभिलेखिता प्रतिमा शिवस्य स्वीक्रियते, तर्हि शैवधर्मः तन्त्रयोगः वा जगति प्राचीनतमः धर्मः योगः वा इति स्वीकारणीयम्।
मुद्राङ्किते एकस्मिन् चित्रे त्रिशूलः, मुकुटविन्यासः, नग्नता, कायोत्सर्गमुद्रा, नासिकादृष्टिः, ध्यानप्रवृत्ताः मूर्तयः इत्येतेषां दर्शनेन ज्ञायते यत्, एताः मूर्तयः ध्याने निमग्नस्य ऋषिणः योगिनः वा सन्ति इति। रामप्रसाद चान्दा-महोदयस्य कथनम् अस्ति यत् – सिन्धु-उपत्यकायाः ​​अनेकमुद्रासु उपविष्टदेवताः योगमुद्रायां सन्ति, एतेन च सुदूरपूर्वकाले सिन्धु-उपत्यकायां योगमार्गस्य प्रसारः सिद्धः भवति, परन्तु खड्गासनस्य देवतामूर्तयः अपि योगस्य कयोत्सर्गमुद्रायां सन्ति, सा च कयोत्सर्गध्यानमुद्रा विशिष्टा अस्ति। अनेके विद्वांसः सिन्धु-उपत्यकायाः ​​सभ्यतां द्रविड-विद्याधर-जाति-सम्बद्धां स्वीकुर्वन्ति स्म, एनञ्च वृषभं देवत्वेन स्वीकुर्वन्ति स्म। वृषभः भगवतः ऋषभदेवस्य हिरण्यगर्भस्य तीर्थंकरस्य प्रतीकः आसीत्। लोहानीपुरात्, हडप्पा-नगराच्च प्राप्तासु कायोत्सर्ग-मुद्रासु स्थितां मूर्तिं रामचन्द्रन्-महोदयः, डॉ. काशीप्रसाद जायसवाल-महोदय-सदृशाः पुरातत्त्वशास्त्रवेत्तारः जैनतीर्थङ्करस्य मूर्तिं स्वीकुर्वन्ति। प्राध्यापकस्य दामोदर शास्त्री-महोदयस्य मते अस्याः सभ्यतायाः निर्मातारः वितरागधर्मस्य अनुयायिनः, जैनधर्मस्य आदि-तीर्थंकरऋषभदेवस्य उपासकाः, योगध्यानप्रथानाम् उपासकाः च आसन् । एवं प्रकारेण पुरातत्त्वस्य अवशेषस्य प्राप्त-पुरातन-मूर्तिषु, मुद्रासु च अङ्कित-आकृति-आदिभ्यः योगस्य प्राचीनतायाः विषये अतीव-महत्त्वपूर्णा सूचना प्राप्यते।