cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
रूपकसाहित्यम्
प्रियदर्शिका, रत्नावली, नागानन्दम्
श्रीहर्षाख्यस्य कवेः सन्ति त्रीणि रूपकाणि प्रसिद्धानि, येषु प्रियदर्शिका रत्नावली च द्वे नाटिके नागानन्दञ्च नाटकम् । भारतीयपरम्परायां सन्ति हि षट हर्षनामधारिणो येषु स्थाण्वीश्वरसम्राट् श्रीहर्षवर्धनः (६६३-७०४ वै०), मालवानरेशस्य सिन्धुराजस्य पिता, (१०२५ वै० ), काश्मीरनरेशः श्रीहर्षः (११४६-११५८ वै० ), कामरूपनरेशः श्रीहर्षः (८१० वै०), नैषधीयचरितमहाकाव्यप्रणेता श्रीहर्षः (१२२५-१२५२ वै० ) च । तथैव काव्यप्रदीपस्य प्रणेतुर्गोविन्दठक्कुरस्य भ्राता श्रीहर्षश्च । रत्नावली हि जयापीडस्य (८१२-८४३ वै०) मन्त्री दामोदरगुप्तः स्वीये कुट्टनीमते स्मरतीति तदनन्तरवतिनः सर्वेऽपि श्रीहर्षाः स्वत एवापास्ताः । तेन हि यदि श्रीहर्ष एव रूपक त्रय्याः प्रणेता मन्यते तदा स्थाण्वीश्वरः श्रीहर्ष एवं तन्निमित्तमवशिष्यते । रूपकत्रय्या अस्याः प्रणेतृविषये सन्ति त्रयो वादाः प्रचलिताः । ते च यथा - रूपकत्रय्या अस्याः प्रणेता श्रीहर्षः, अस्याः प्रणेता धावकाख्यः कश्चिद्विद्वान्, अस्याः प्रणेतारस्त्रयो विभिन्नकवय इति । प्रथममते हि रूपकत्रय्येषा स्थाण्वीश्वरेश्वरश्रीहर्षप्रणीता मन्यते । मतस्यास्य समर्थनेऽधोलिखिततक उपस्थाप्यन्ते -
रूपकत्रय्या अस्याः प्रस्तावनाभागे आसां श्रीहर्षप्रणीतत्वमुक्तमस्ति । यथा प्रियदशिकायां। सूत्रधारः ( परिक्रम्य ) अद्याहं वसन्तोत्सवे सबहुमानमाहूय नानादिग्देशागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्तः यथा अस्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्ववस्तुरचनाऽलङ्कृता प्रियदर्शिका नाम नाटिका कृतेत्यस्माभिः श्रोत्रपरम्परया श्रुता। ‘श्रीहर्षों निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी' ( ३ ) तथैव रत्नावल्यां यथा 'प्रियदशका' इत्यस्य स्थाने 'रत्नावली' इति । शेषं पूर्ववदेव । एवमेव नागानन्देऽपि परवतनो भोज़राज-सोढ्डलप्रभृतयः श्रीहर्ष सफलकवित्वेन वर्णयन्ति ।. इतसिंहो हि चीनीपर्यटकः श्रीहर्षकृतत्वेन नागानन्दं नाम्नैव स्मरति । स हि श्रीहर्षस्य निधनं पश्चादेव भारतं समागत आसीत् ।
द्वितीयमतानुयायिनः कथयन्ति यदूपकत्रितयमिदं केनचिद् धावकोख्येन कविना प्रणीय श्रीहर्षाद् बहुधनमादाय तन्नाम्ना ख्यापितमिति । मतस्यास्य समर्थको हिं महेश्वरनागेशभट्ट-जयरामवैद्यनाथ-भीमसेन-वामनप्रभृतयः । तेषां तथाचिन्तने आधारस्तु मम्मटस्य 'श्रीहर्षादेर्धावकादीनामिव धनं' इति काव्यप्रकाशवृत्तिरेव तथैव रत्नावलीगता तृतीया नान्दी च विशेषतस्तत्र गतं ‘चन्द्रवपुर्नरेन्द्रचन्द्रः' इति पदञ्च । महेश्वरनागेश-वैद्यनाथजयरामा अपि धावको हि कविः रत्नावलीं प्रणीय श्रीहर्षाय समप्यं बहधनमादावानिति वृद्धोक्ति स्मरन्ति । भीमसेनस्तु सुधासागरे ततोऽप्यधिक ‘श्रीहर्षानिधाद्राज्ञः सकाशाद् धावककविना रत्नावलीनाटिकां कृत्वा महदू धनं प्राप्तमिति प्रसिद्धम् । आदिपदाद्भोजप्रबन्धकारिभिजाद् माघकारिभिर्माघाख्यवैश्याद् बहतरं धनमाप्तमित्याद्युह्यम्' इति कथयति । वामनस्तु धावकस्तनामा कविः । स हि श्रीहर्षनृपनाम्ना रत्नावलीनाम्नीं नाटिकां कृत्वा बह धन लब्धवानिति प्रसिद्धिरुद्द्योतादौ स्पष्टम् । धावकनामा कश्चित्पण्डितः प्राक्परमदरिद्रश्चिन्तामणिनामकमहामन्त्रविशेषोपासनप्रसादेन विचित्रविद्याशाल्यपि निर्धनत्वेन बह क्लिश्यमानः सन् नैषधीयचरिताख्यं शतसर्गात्मक विचित्रं महाकाव्यं विरच्य गुणज्ञशिरोमणि श्रीहर्षनामानं राजानं प्रदश्यं तेनातितष्टाततः प्रतिवर्ष शतसहस्रात्मकरूप्यमुद्रोत्पत्तियोग्य भूमि प्रतिगृह्य तत्काव्ये किन्तु स्वल्पसाम्यमेव कर्तृकत्वं नैव साधयति । येन केनापि प्रणीतं स्यादेतद्धि रूपकत्रितयं वयं परम्परया श्रीहर्षप्रणीतमेव मन्यामहे । अर्थतेषां संक्षेपेण परिचयोऽत्रोपस्थाप्यते ।
प्रियदर्शिका
इयं हि नाटिका तेन चतुरङ्किका। अत्र हि वत्सराज उदयनो नायकों धीरललितप्रकृतिकः । नायिका च प्रियदर्शिका अङ्गराजपुत्री आरण्यकाऽऽख्या । अत्र हि मुख्यो रसः शृङ्गारो वृत्तिश्चे कौशिकी। अत्र उदयनस्य : पद्मावतीपरिणयनानन्तरावस्था वणिता । विजयसेनो हि प्रधानो राजपुरुषोऽत्र । अङ्गराजो हि दृढवर्मा स्वां दुहितरं प्रियदशकामुदयनाय वत्सराजाय दित्सति । तेन दृढवर्मणा कन्यादाननिमित्तं प्रत्याख्यातः कलिङ्गराजस्तं विक्रम्य निरुणद्धि । सम्भ्रमे तस्मिन्नङ्गराजकाञ्चुकीयः प्रियदर्शिकां तन्मित्रे विन्ध्यशक्तौ निक्षिपति । विन्ध्यशक्तेरुदयनसेनयाविनष्टे विजयसेनस्तामुदयनप्रासादे प्रापयति । तां तत्र विन्ध्यशक्तिदुहितृरूपेण सर्वे जानन्ति । एकदा पुष्पादानप्रसङ्ग तां दृष्ट्वोदयनस्तस्यै स्पृहयति आरच्यते च तन्निमित्तं नाट्यमपि । निद्रावशेन विदूषकेन रहस्ये प्रकाशिते देवी वासवदता तां निगृह्णाति । पश्चाच्च विषयिषेण सोदयनसकाशं प्राप्यते । परिचिता च सा वासवदत्तयोदयनाय पत्नीत्वेन समय॑ते । नाटिकेयं न तथा नाटकीयतामावहति । सम्पूर्णैव घटना कृत्रिमा दृश्यते । घटनासंयोजनाऽपि नातिप्रौढा । तथापि अस्या महत्त्वं न तथा हीनम् । ।
रत्नावली
इयमपि नाटिका तेनः चतुरङ्किा । अत्र हि सिंहआधिपतेः सुताया रत्नावल्या उदयनस्य च प्रेमप्रसङ्गो वणितोऽस्ति । सिंहलेश्वरसुता हि वत्सराजायोदयनाय पत्नीत्वेन सङ्कल्पिता नौसाधनेन सपरिवारं ट्रेषिता समुद्रे विपद्यते । ततश्च तां कश्चित्कौशाम्बीयो वणिक समुद्धत्य विपदस्तां वत्सराजप्रासादे प्रापयति । सा हि तत्र सागरिकानाम्ना ज्ञायते । ताञ्च वसन्तोत्सवे दृष्ट्वोदयनस्तस्यै स्पृहयति । दैवीव्यवधानेन विनितेऽपि मिलने पश्चात्तस्या एवं प्रसादेन ज्ञातपरिचया सोदयनेन परिणीयते ।
नाटिकेयं प्रियदशकापेक्षया प्राञ्जलतरा । अत्र हि घटनासंयोजनं स्वाभाविकं नाट्यानुरूपञ्च । वर्णनचातुरी चात्र प्रशंस्या ।
नागानन्दम्
नागानन्दं हि पञ्चाङ्कं नाटकम् । अत्र हि जीमूतवाहनस्यौदार्यं सुनिपुणं चित्रितमस्ति । नाटयेऽस्मिन् मूख्यो रसः शान्तो यद्यपि विषयेऽस्मिन् पण्डितेषु विवादः, नायको जीमूतवाहनो धीरोदात्तः नायिका च मलयवती तथैव । पित्रोः शुश्रूषां वने स्थितो जीमूतवाहनो विषयनिस्पृहोऽपि सिद्धराजमित्रावसोर्भगिनीं मलयवतीं दृष्ट्वा तदासक्तस्तस्यै स्पृहयति । सा तं कामयते । गुरुजनानुज्ञया तयोरुद्वाहः सम्पद्यते । ततो हि नागकुलप्रणाशदुःखितों जीमूतवाहनो गरुडाय शङ्खचूडस्थाने आत्मानं समर्पयति । गरुडोऽपि तं भक्षयन्नपूर्वमास्वादं प्राप्य भक्षणाद्विरमते । एतस्मिन्नन्तरे शङ्खचूडागमनेन सर्वं ज्ञात भवति । गौरी भगवती ते जीवयति भक्षितांश्च नागान् गरुडः पीयूषवर्षया । ततश्च प्राप्तविद्याधरचक्रवतपदो जीमूतवाहनः सह प्रियया सुखमेधते ।। | नाटकमिदं नाट्येतिहासे मूर्धन्यं स्थानमाददाति । अत्रत्यं वृत्तं वृत्तसंयोजन वर्णनचातुर्यं नाटकीयत्वञ्चास्य तथात्वे हेतवः । बोधिसत्त्वचरिताश्रितत्वादप्यस्य ग्राह्यत्वं विशिष्टतमम् । विषयस्यास्थायित्वमत्र तथा प्रतिपादितं यथा प्राकृतोऽपि जनस्तथाचिन्तने प्रेरितो भवति । एषु हि रत्नावली लक्षणशास्त्रिभिर्धनिकविश्वनाथप्रभृतिभिः नाट्यशास्त्रलक्षणसम्मतेति सादरमुद्धृता दृश्यते ।। श्रीहर्षस्य शैली सरला सरसा वैदर्भीप्राधान्या च । आस्वाद्यतामस्य काव्यामृतस्वादो यथा---
उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा
दायासं श्वसनोद्गमै रविरतैरातन्वतीमात्मनः ।
पश्यन् कोपविपाटलद्युतिमुखे देव्याः करिष्याम्यहम् ।।
दृष्टा दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमाभाषिता
शय्यायां परिवत्य तिष्ठति बलादालिङ्गिता वेपते ।
निर्यान्तीषु सखीषु वासभवनान्निर्गन्तुमेवेहते
जाता वामतयैव मेऽद्य सुतरां प्रीत्यै नवोढा प्रिया ॥( ३।४)
औत्सुक्येन कृतत्वरा सह्भुवा व्यावर्तमांना हिया
तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैनताभिमुख्यं पुनः ।
दृष्ट्वाऽत्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे ।
संरोहत्फलका हरेण हसता क्लिष्टा शिवायाऽस्तु वः ।।
बर्णनानैपुण्यं यथा -
व्यक्तिय॑ञ्जनधीतुना दशविधेनाऽप्यत्र लब्धामुना
विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधाऽयं लयः ।।
गोपच्छप्रमुखाः क्रमेण यतयस्त्रिस्रोऽपि सम्पादिताः
तत्त्वौधानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक्त्रयो दशिताः ।।
प्रियदशिकायां रत्नावल्याञ्च मालविकाग्निमित्रस्य प्रभावो दृश्यते किन्त्वत्र तयोमौलिकता नैवोपहता। नागानन्दं तु स्वप्रकृतिकं प्रथममेव रूपकं यत्र हि मूतमदौदार्यमेव तत्र नायकत्वेन वणितम् ।।
वेणीसंहारम्
भट्टनारायणस्य वेणीसंहारं हि सर्वलक्षणोपेतं शास्त्रीयनाटकम् । भट्ट नारायणोऽपि संस्कृतपरम्परेतरकविरिव 'स्वजीवनविषये नितान्तमेव मौनमालम्बते । वेणीसंहारं हि वैक्रमाष्टमशतकोत्तरार्द्धभवो वामनः काव्यालङ्कारसूत्राणां वृत्तौ स्मरति इति कवेरस्यं तत्पूर्ववतित्वं सिध्यति । स हि सहोक्त्यलङ्कारोदाहरणे --‘अस्तं भास्वान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संल्लियन्ता बलानि इति मुद्राराक्षसगतम्य पद्यस्यान्तिमं पदमुद्धरति । एवमेवानन्दवर्धनः तृतीयोद्योतस्य द्वादशतमकारिकाया वृत्तौ “यथा वेणीसंहारे विलासाख्यस्य प्रतिमुखसन्ध्यङ्गस्य प्रकृतरसनिबन्धनाननुगुणमपि द्वितीयेङ्के भरतमतानुसरणमात्रेच्छया घटनम्” इति स्मरति । आनन्दवर्धनो हि ९०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् । अतो हि भट्टनारायणस्य वैक्रमसप्तमशतकमभितः स्थितिकालः स्पष्टः । असौ हि बाणसमकालिको वा ततोऽपि किञ्चिकालपूर्ववर्ती । तं हि दण्ड्याचार्यः अवन्तिसुन्दरीकथायां “व्याप्तुं पदत्रयेणाऽपि यः शक्तो भुवनत्रयम् । तस्य काव्यत्रयव्याप्तौ चित्रं नारायणस्य किम् ।।" इति कथयित्वा भट्टनारायणस्य काव्यत्रयं स्मरति ।।
कथ्यते हि भट्टनारायणो जन्मना कान्यकुब्जीयो ब्राह्मणः पश्चाद्वङ्गनरेशानुरोधेन वङ्गदेशमाश्रितवान् । राजा चायं ७२८ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानासीत् आदिशूराख्यः। भट्टनारायणो हि वङ्गीयठाकूरवंशस्य प्रतिष्ठापकः स्मृतः । असौ हि भट्टः मृगराजलक्ष्माऽप्यासीत् । तत्र प्रथमेन विप्रत्वं द्वितीयेन क्षत्रियत्वं सिध्यति । सम्भंवति ब्राह्मणोऽसौ तीक्ष्णबुद्धित्वाद्राजकार्ये प्राधिकृतः मृगराजलक्ष्मविभूषणं प्राप्तवान् ।
‘यो यः शस्त्रं बिर्भात स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां,
यो यः पञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा।
यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥
दीर्घसमासमण्डितपदैरोजो यथा -
चञ्चभुजभ्रमितचण्डंगदाभिघात-
सञ्चूणतोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ।।
स्त्यानावनद्धघनशोभितशोणपाणि
'''रुतंसयिष्यति कचांस्तव देवि ! भीमः ।।'''
रूपकेऽस्मिन् सन्धिप्रस्तावविरोधे भीमस्यं प्रतिक्रिया यथा प्रथमेऽङ्के--
दुश्शासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः ।
'''सञ्चूर्णयामि गदया. न सुयोधनोरू'''
सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ इत्यादि,
दुर्योधनभानुमंतीप्रेमप्रसङ्गो यथा द्वितीयेऽङ्के---
किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया
निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखी नाद्यासि संम्भाविता ।।
अन्यस्त्रीजनसङथालचुरहं स्वप्नै त्वया लक्षित
दोषं पश्यसि के प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥
इत्यादि । अश्वत्थामकर्णविवादो यथा तृतीयेऽङ्के -
कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा
द्रुपदतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाद्य ।
त्व भुजबलदर्पाध्याययानस्य वामः
शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनम् ।। इत्यादि ।
तत्रैव भीमस्य गर्जनं यथा -
कृष्टा येन शिरोरुहे नृपशुना पाञ्चालराजात्मजा
येनास्याः परिधानमप्यहृतं राज्ञां गुरूणां पुरः ।
यस्योरःस्थलशोणितासवमह पातुं प्रतिज्ञातवान्
सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः ।। इत्यादि । पञ्चमेऽङ्के भीमार्जुनयोधृतराष्ट्र प्रति वाक्यं यथा--
सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते
तणमिव परिभतो यस्य गर्वेण लोकः ।
रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य
प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥ इत्णादि । भीमस्य विजयोद्घोषो यथा...
भूमौ क्षिप्तं शरीरं निहतमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे
लक्ष्मीरायें निषण्णा चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुव्र्यो ।
भृत्या पित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दाधयेतद्रणाग्नौ
तथैव -
नाहं रक्षो न भूतो रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः प्रकामं
निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि ।
भोः भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं व
आश्चर्यचूडामणिः
शङ्कराचार्य शिष्यपरम्परायामन्यतमन शक्तिभद्रेण आश्चर्यचडामणिनाम सप्ताङ्कं नाटकं प्राणायि । अद्भुतरसप्रधानेऽस्मिन्नाटके आश्रमवासिप्रदत्त-रत्नसाहाय्येन रामो हि. राक्षसप्रयुक्तमायातः स्वं राक्षितुं प्रभवतीत्यस्य संज्ञा ऽऽश्चर्यचूडामणि इति । अस्य कवेः स्थितिकालः ७६५ मितवैक्रमाब्दमभितो मतः । अस्यैव कवेः 'उन्मादवासवदत' नाम नाटकान्तरमपि आसीदिति नाटकस्यास्य प्रस्तावनातो ज्ञायते किन्तु तत्सम्प्रति नैवोपलभ्यते ।
रामाभ्युदयम्
कान्यकुब्जेश्वरो हि यशोवर्मा रामाभ्युदयसंज्ञक नाटकं प्रणीतवानासीत् । अस्य च स्थितिकालः ७६०-७९० मितवैक्रमाब्दानभितो मतः । नाटकमिदं षडङ्कं भावभाषादृष्ट्या प्रशस्यतमञ्च । शारदातनयः स्मरति -
‘षडङ्कं दृश्यते लोके रामाभ्युदयनाटकम् । इति । अस्य हि कवित्वं रसोदञ्चितम् । यथा हि क्षेमेन्द्रः सुवृत्ततिलके समुधृतं पद्यम्--
यत्वन्नेत्रसमानकान्तिसलिले मग्नं तदिन्दीवरं
'''मेघेरन्तरितः प्रिये ! तव मुखच्छायानुकारी शशी।'''
येऽपि त्वद्गमनानुकारिगतयस्ते राजहंसा गती
स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे देवेन न क्षम्यते ।।
तत्रैव साक्षेपों यथा यशोवर्मणः -
स यस्य दशकन्धरं कृतवतोऽपि कक्षान्तरे
गतः स्फुटमवध्यतामधिपयोधि सन्ध्यो विधिः ।
तदात्मज इहाङ्गदः प्रहित एव सौमित्रिणा
- क्व स क्व स दशाननो ननु निवेद्यतां राक्षसाः ॥
ध्वनिकार आनन्दवर्धनोऽस्य निम्नाङ्कितं पद्यमुद्धरति -
रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणैः ।
कान्तापादतलाहतिस्तव, मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः |
सर्व तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ।।
ध्वन्यालोक स्य लोचनेऽभिनवगुप्तः स्मरति-... ‘यदुक्तं कथामार्गे न चातिक्रमः, इति रामाभ्युदये यशोवर्मणा' इति । काव्यस्यास्य विलोपः संस्कृतजगतोऽपूरणीय क्षतिरेव । ।
उत्तररामचरितं, महावीरचरितं, मालतीमाधवम्
संस्कृतनाट्यपरम्परायां भवभूतेः प्रवेशः सौभाग्याय समपद्यत । यद्यपि समालोचकाः ‘उत्तरे रामचरिते भवभूतिविशिष्यते' इति समामनन्ति तथा प्यस्य सर्वा अपि कृतयो विशिष्टा एव । भवभूतिहि कान्यकुब्जेश्वरस्य यशोवर्मणः सभापण्डित आसीदिति राजतरङ्गिण्या :-.
'कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः ।।
जितो पयौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ।। इति वचनोज्ज्ञायते ।
तदनुसारेण यशोवर्मा ७९० मितवैक्रमाब्दे काश्मीरनरेशेन लाटादित्येन विजित आसीत् । वामनाचार्यः ( ८५७ वै० ) भवभूतेमहावीरचरिताद्-
'दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यतष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः।
द्राक्पर्यस्तकपालसम्पुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदरभ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ।। इति पद्यमुद्धरति ।
तेन हि भवभूतेर्वामनपूर्ववर्तित्वं सिध्यति । तथैव बाणभट्टो हर्षसभाकविस्तं न स्मरति । बाणो हि ७१५ मितवैक्रमाब्दाभ्यणे स्वर्गतः इति बाणवामनमध्यवर्ती अर्थात् ७५०-८०० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती काल एव भवभूतेः स्थितिकाल इति पर्यवस्यति । तथैव यशोवर्मण एवं सभाकविर्वाक्पतिराजः--
अत्रत्यः ‘अद्यापि' शब्दो भवभूतेर्वाक्पतिराजपूर्ववतत्वं सूचयति। वाक्पतिराजस्य गउडवहो काव्यमवश्यमेव ७९७ मितवैक्रमाब्दपूर्वमेव प्रणीतमासीत्, यतो हि इदमपूर्णमेव वर्तते । सम्भवतो यशोवर्मणो ललितादित्यात्पराजयानन्तरमस्य प्रणयनं निरुद्धम् । तेन हि यदा ‘गउडवहो' काव्यं प्रणीयमानमासीत्तदा भवभूतिः परां प्रसिद्धिमवाप्तवानासीदिति स्पष्टमेव बाणवाक्पतिराजयोरन्तराले तस्य स्थितिकोलः ।
सौभाग्यवशाद्भवभूतिहर्मालतीमाधवमहावीरचरितप्रस्तावनायां स्वपरिचयं प्रस्तौति । तदनुसारेण स हि विदर्भस्थपद्मपुराभिजनः तैत्तिरीयशाखाध्यायी उदुम्बरवंश्यस्य विप्रस्य भट्टगोपालख्यस्य पौत्रः नीलकण्ठाख्यस्य पुत्रः जातकण्यख्यायां जातः । तस्य हि प्रारम्भिकं नाम श्रीकण्ठः पाचच भवभतीत्याख्यया प्रसिद्धः । कथ्यते हि तस्ये ‘साम्बा पुनातु भवभूतिपवित्रमतिः' गिरिजायाः कुचौ वन्दे भवभूतिसिताननौ' इति पद्यांशद्वयाधारेण हि स भवभूतिसंज्ञामवाप । केचिद्भवभूति कुमारिलभट्टशिष्यादुम्बेकाचार्यादभिन्नं मन्यन्ते । विषयोऽयं समधिकानुसन्धानमपेक्षते । स हि उज्जयिनीवास्तव्य आसीदिति तस्य प्रबन्धेषु कालप्रियनाथस्योल्लेखाज्ज्ञायते। भवभूतिहि नाट्यान्येतानि अभिनयार्थमेव प्रणीतवानिति तस्य निसर्गसौहृदेन भरतेषु वर्तमानः इति कथनाज्ज्ञायते । तस्य गुरुर्ज्ञानसागरो ज्ञाननिधिरासीदिति 'यथार्थनामा भगवान् यस्य ज्ञाननिधिर्गुरुः' इतिकथनासिध्यति । बालरामायणे राजशेखरः स्मरति
‘बभूव वल्मीकभवः कविः पुरा ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम् ।।
स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखयाः स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः॥ इति ।
राजशेखरस्य स्थितिकालस्तु ९५० मितवैक्रमाब्दमभितः स्मृतः । भवभूतेरुपर्युक्तरूपकत्रितयातिरिक्तं, अभिराममप्याख्यममोघराघवाख्यं महावीरानन्दाख्यं च रूपकं स्मर्यते । भवभूतेहि त्रिषु रूपकेषु कतमप्रथममित्यपेक्षायां सर्वेऽपि उत्तररामचरितस्य चरमत्वं त्वामनन्त्येव किन्तु शेषयोः कतरः प्रथम. इत्यपेक्षायां परस्पर विरोधिमतं दृश्यते । केचिद्धि मालतीमाधवगतमु –
‘ये नाम केचिदिह नः प्रथमन्त्यवज्ञां जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः ।
उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी॥
इति पद्यं हि पूर्वरचनातिरस्कारुप्रतिक्रियास्वरूपं मत्वा महावीरचरितमेव प्रथमां कृति मन्यन्ते । किन्तु तन्न युक्तियुक्तं प्रतिभाति । त्रिषु रूपकेषु शृङ्गार वीर-करुणरसाः प्राधान्येनावलम्बिताः । तेन हि रचनाक्रमेणापि तदनुवतिनैव भाव्यम् । अती मालतीमाधवमेव प्रथमा कृतिरित्यपरे। वस्तुतस्तु मतमिदं तथ्यसन्निकर्ष स्पृशतिः । मालतीमाधवं हि शृङ्गाररसप्रधानं प्रकरणमवश्यमेव कवेर्नवयौवनोत्साहस्य प्रतीकम् । ७७० मितवैक्रमाब्दमभितो यशोवर्मा राज्यमवाप । भवभूतिहि तस्य न केवलं सभापण्डितोऽपि तु गुरुरप्यासीत् । तस्य रामाभ्युदयं नाटकं भवभूतेः कृतितः भावभाषादिविषये प्रभावितं दृश्यते समुपलब्धश्लोकमूल्याङ्कनतः । सम्भवति एतद्यन्मालतीमाधवं हि यशोवर्मराज्याभिषेकसमयेऽभिनीतमपि । वस्तुतस्तु ग्रन्थोऽयं भवभूतेर्यशोवर्मण आश्रयग्रहणात्पूर्वमेव प्रणीतमासीदिति तस्य दाक्षिणात्यमृष्टभूमितो ज्ञायते तत आयाति वीररसप्रधानस्य महावीरचरितस्य क्रमः । ग्रन्थोऽयं यशोवर्मणो विजयमाधत्य कविना प्रणीतं प्रतिभाति वीररसमादाय । ततश्च क्रम उत्तररामचरितस्य करुणरसमुख्यस्य । ग्रन्थोऽयं कविना चरमे वयसि प्रणीतो मनोविनोदाय स्वकीयजीवनस्योतरार्द्ध यशोवर्मणश्च पराजयं मनस्याधायं । अथैतेषां संक्षिप्तः परिचयोऽत्र दीयते ।।
मालतीमाधवम्
ग्रन्थोऽयं दशाङ्केषु विभक्तः प्रकरणसंज्ञको वृत्तस्यास्य कविकल्पितत्वात् । अत्र हि पद्मावतीनरेशस्य मन्त्रिणो भूरिवसोः पुत्र्या मालत्याः विदर्भराजमन्त्रिणो देवरातस्य सुतस्य माधवस्य च प्रेमकथा वणताऽस्ति । भूरिवसुदेवरातौ प्रथमे वयसि सतीयवास्ताम् । तदैव तौ प्रतिज्ञातवन्तौ यत्तयोरपत्ययोर्वैवाहिकसम्बन्धो भविष्यतीति । यदा मालती परिणययोग्या जाता तदा राजविदूषको नन्दनस्तस्यै स्पृहयामास । याचितः किन्तु प्रत्याख्यातो नन्दनो तद्राज्ञे विनिवेद्य तेन भूरिवसु कन्यादानायाज्ञापितवान् । राजाज्ञाभङ्गभयेन भूरिवसुरनिच्छुकोऽपि यथाकथञ्चित्तत्स्वीकृतवान् । एतदन्तरे तत्प्रतिज्ञां ज्ञातवती भिक्षुकी कामन्दकी स्वशिष्यया सह सम्भूय मालतीमाधवयोः साक्षात्कारं कारितदती। प्रथमदर्शनेनैव मालती माधवश्च परस्परमनुरागसूत्रेणाबद्धौ सञ्जातौ । माधवो हि पद्मावत्यां न्यायशास्त्राध्ययनाय प्रेषित आसीद् देवरातेन । एतदन्तरे अघोरघण्टो नाम कश्चित्कापालिकः स्वशिष्यया कपालकुण्डलयो सम्भूय बलिदानार्थं मालतीमाजहार चौर्येण । तामन्विष्यन् माधवस्तत्र प्राप्याघोरघण्टं हत्वा मालत्या विपद उद्धारं कृतवान् ।
निश्चिते च तस्या उद्वाहदिने सा शिवदर्शनयात्रामिषेण बहिरागत्य माधवेन सह पलायितवती । विवाहे च मकरन्दो माधवसुहृद् मालतीवेषं विरचय्य नन्दनगृहं प्राप्तो वधूरूपेण । ततः स स्वप्रेयसीं नन्दनभगिनीं मदयन्तिकामादाय रात्रावेव पलायमानो राजपुरुषैगृहीतः । अथ ज्ञातवृत्तान्तो माधवोऽपि मित्रसाहाय्याय तत्राजगाम । तयोमित्रयोः पराक्रमं प्रासादाट्टालिकातो दृष्ट्वा पद्मावतीशस्तयोरपराधमक्षमत । किन्त्वेतदन्तराले एव गुरुवधप्रतिशोधायोद्यता “कपालकुण्डला एकाकिनीं मालतीमपहत्य तां श्रीपर्वत प्राषितवती । तद्विरहेण विक्षिप्तों माधव उपायान्तरमनवेक्ष्यात्महत्यायै सन्नद्धोऽभवत् । तस्य तदवस्थामसहमानो मकरन्दम्तद्विपत्तिश्रवणात्पूर्व मेवात्मानं व्यापादयितुं प्रयतमानः कयाचिद् योगिन्या सौदामिन्या न्यसेधि। तस्याः प्रयासेन मालतीमाधवौ मदयन्तिकामकरन्दौ च परस्परं मिलनसुखमनुभूय सुखेनैधताम् । प्रकरणेऽस्मिन् मुख्यो रसः शृङ्गारः, वीरो बीभत्सश्चाङ्गे । काव्येऽस्मिन् कवेः रसपाकः नितान्तमेव प्रशंसनीयः ।
महावीरचरितम्
महावीरचरितं हि रामायणसम्बद्ध वीररसमख्यं नाटकं, यन्न सन्ति सप्ताङ्काः अत्र हि रामायण्येव कथा स्वल्पपरिवर्तित रूपा चित्रिता । विश्वामित्रयज्ञरक्षार्थ सिद्धाश्रयं लक्ष्मणेन सह गतो रामस्तत्प्रसङगे माहेश्वरं धनुर्भक्त्वा सीतां परिणयति । तत्पूर्वमेव रावणः सीतार्थ मिथिलायां दूतं प्रेषयति प्रत्याख्यायते च जनकेन । ततश्च रावणो मन्त्रिण माल्यवतः परामर्शानुसारेण परशुरामं वर्धमानक्षत्रियनाशनायोत्तेजयति । किन्तु रामेण पराजितः स यथास्थानं निवर्तते । ततश्च शर्पणखा मन्थरारूपेण के कयीमुत्साह्य रामाभिषेके विघ्नमुत्पादयति । वनं गतो रामो दण्डकेषु विहरति ससीतः सानुजः । रावणः प्रत्याख्यानप्रतीकाराय सीतां हरति प्रेषयति च बालिनं रामवधाय । रामेण भृशं ताडितो बाली रामेण सह सुग्रीवस्य सख्यं कारयति । रामोऽपि लङ्कां गत्वा रावणं हत्वा वह्निविशुद्धां सीतामादाय साकेत प्रत्यागच्छति भवति च तस्याभिषेकमहोत्सवः । कृतिरियं मालतीमाधवापेक्षया क्लिष्टत। किन्तु रसपरिपाकवशाद् हृद्यतरा।
उत्तररामचरितम्
करुणरसमुख्यं नाटयमिदं सप्ताङ्कम् । अत्र हि रामायणस्योत्तरकाण्डसम्बद्धा कथा कविकल्पनया समुन्नीय प्रस्तुताऽस्ति । कथ्यते हि ‘उत्तरे रामचरिते भवभूतिविशिष्यते' इति । सीतापरित्यागः, रामविलापः, लवकुशप्राप्तिः, सीतास्वीकारश्चास्येतिवृत्तस्य मुख्यांशाः। करुणरसस्य प्रस्फुटितः प्रवाहोऽत्र प्रशस्यः । दिमात्रं निदर्शनं यथा -
परिपाण्डुदुर्बलकपोलसुन्दरं दधती विलोलकवरीकमाननम् ।
करुणस्य मूतिरथवा शरीरिणी विरहव्यथैव वनमेति जानकी ॥
दलति हृदयं शोकोद्वेगाद् द्विधा तु न भिद्यते ।
वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् ।।
ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात् ।
प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥
एको रसः करुण एव निमित्तभेदाद्
भिन्नः पृथक्पृथगिव श्रयते विवतन् ।
आवर्तबुद्बुदतरङ्गमयान् विकारान् ।
किन्तु तत्र शृङ्गारोऽपि रसो नैव विस्मृतः । यथा हि -
किमपि किमपि मन्दं मन्दमासक्तियोगादविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण ।
अशिथिलपरिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णो: रविदितगतयामा रात्रिरेवं व्यरंसीत् ।।
विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा
प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः ।
तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो
विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च सम्भीलयति च ॥
भावभाषासौष्ठवमेवास्य नाउ:स्य सर्वोकृष्टत्वे प्रमाणम् । भवभूतेः शैली क्लिष्टा ओजस्वनी च । स्वरचनाविषये स स्वयमेव कथयति-
“भूम्ना रसानां गहनः प्रयोगः सौहार्दहृद्यानि विचेष्टितानि ।
औद्धत्यमायोजितकामसूत्रं चित्रा कथा वाचि विदग्धता च ॥
भवभूतेविचारे प्रेम हि नैव केवलं भावात्मक कार्यमपितु द्वयोरात्मनोरात्मिकसंयोगः । यथा हि -
अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु
यो विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसी यस्मिन्नहार्यो रसः ।।
कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्प्रेमसारे स्थितं
भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राय॑ते ।।
प्रेयो मित्रं बन्धुता वा समग्राः सर्वे कामा शेवधिर्जीवितं वा ।
स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसामित्यन्योन्यं वत्सयोज्ञतमस्तु ।।
प्रेम्णः पूर्णता सन्ततिमाध्ययेन जायते । यथा हि -
अन्तस्करणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् ।।
आनन्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति पठ्यते ।।
स हि कविपरम्परां नैवानुसरति । तेनैव हि तत्र कोकिलचूतमञ्जरीबकुलाशोकप्रभृतीनां वर्णन नैव दृश्यते । स हि माधवेन नरमांसं विक्रापयति । कथावर्णने भवभूतेनं कापि विशेषयोग्यता दृश्यते । तत्र समयैक्यमपि न दृश्यते । तथापि तस्य चंरित्रचित्रणं प्रशंसनीयं दृश्यते । तस्य सर्वाण्येव पात्राणि सजीवानि भावपूर्णानि च । तस्य रूपके विदूषकस्याभावोऽप्युल्लेखनीयः पक्षः । तस्य हि प्रेमाख्यानुमन्तःपुराबहिरेव सञ्चरति, अस्ति च तत्रोदात्तता । स हि शृङ्गारार्थं तु वैदर्भी प्रयुनक्ति, वीरार्थ गौडीमपि । वस्तुतः स गौडीमेव ध्यायति । तस्य हि वाक्येषु कवित्वांपेक्षया भावानामेवाधिक्यं दश्यते । स हि प्रयुनक्ति विविधानिच्छन्दांसि किन्तु तस्य शिखरिण्यां वैशिष्टयं दयते यथा कालिदासस्य मन्दाक्रान्तायां भारवेवंशस्थे । यथा वदति क्षेमेन्दः सवत्ततिलके -
रुचिरा धनसन्दर्भे या मयूरीव नृत्यति ।।
महत्वदष्ट्या ख्यातिगणनया च नाटककारेषु कालिदासानन्तरं भवभूतेरेव स्थानं दृश्यते । चरित्रचित्रणे रचनायां च स हि नवीनतामादधाति । कालिदासो हि प्रकृतेः सुकोमलरूपमधिकरोति, यंदा भवभूतिस्तस्याः कठोररूपमेव । प्रथमो हि नाट्यशास्त्रीयसीमायामाबद्धः, किन्तु द्वितीयस्तु यथेच्छे विहरन कौशलप्रदर्शनाय पूर्वापेक्षया सुविस्तृत क्षेत्रं गृह्णाति । स हि व्याघ्रश्मशानप्रभृतीनां रङ्ग एवोपस्थिति वर्णयति । भावभाषाकल्पनाक्षेत्रे आद्योऽपरमतिशेते, यदाऽपरः गम्भीरभावाभिव्यक्तौ प्रथमं न्यक्करोति । आद्यो हि कथनीयं संक्षेपेण व्यञ्जनयाऽभिव्यनक्ति, यदाऽपरः विस्तारेण, किन्तु ओजस्विवाक्यैः । कालिदासस्य पात्राणि रसिकाणि काल्पनिकानि च यदा भवभूतेः सांसारिकाणि वास्तविकनि च । प्रथमः सदाऽऽशावादी द्वितीयस्तु निराशप्रेरितः। प्रथमस्य सूक्तयः सामान्योपदेशकाः, किन्तु द्वितीयस्य तु विशिष्टशन्देशवाहिकाः कवेरनुभूततथ्यप्रकाशिका । आद्यस्य कृतौं मनोरञ्जनस्यापि स्थानं किन्तु द्वितीयस्य तु विशिष्टानुभूतेरेव ।। भवभूतेर्वैशिष्ट्यं वर्णयन् धनपालः कथयति -
स्पष्टभावरसा चित्रैः पदन्यासैः प्रवर्तता।
नाटकेषु, नटस्त्रीव्र भारती भवभूतिना।।
स्वां शैलीमुपवर्णयन् कविरेव कथयति-
तच्चेदस्ति ततस्तदेव यमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः ।।
कथ्यते हि भवभूतेः करुणरसेन जडोऽपि सचेतनो भवति सचेतना अपि जडाः । यथोक्तम्-
जडानामपि चैतन्यं भवभूतेरभूद् गिरा
ग्रावाऽप्यरोदीत्पार्वत्याः हसतः स्म स्तनावपि ।।
प्रेमविषये स कथयति यत्तद्धि बाह्यकारणेषु नैवावलम्बितं भवति । यथोक्तम् -
व्यतिषजति पदार्थानन्तरः कोऽपि हेतुः न खलु बहिरूपाधीन प्रीतयः संश्रयन्ते ।
विकसति च हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीके द्रवति च निजरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥
केचित्तु एतत्पर्यन्तमपि कथयन्ति -
‘कवयः कालिदासाद्याः कालिदासो महाकविः ।
तरवः पारिजाताद्याः स्नुहीवृक्षो महातरुः ॥'
तापसवत्सराजम्
अनङ्गहर्षस्य कवेः तापसवत्सराजं हि षट्सु अङ्केषु विभक्तम् । तापसवत्सराजस्य -
उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती ।
कूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा | धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षिताऽसि ।। इति पद्यमुद्धरति ।
तच्च वत्सराजस्येदं परिदेवितवचनमिति लोचने स्पष्टम् । तेन हि तस्य स्थितिकालो भवभूत्यानन्दवर्धनयोरन्तरालवर्तीति (८००-९०० वै०) अनुमीयते अनङ्गहर्ष हि राजशेखर-कुन्तक-भोज-मम्मटहेमचन्द्रादयोऽपि समुद्धरन्ति । अत्र हि वत्सराजस्योदयनस्य कथा चित्रिताऽस्ति । लावाणके वासवदत्ता दग्धेति मिथ्याप्रचारेण भृशमभितप्तो वत्सराजो राज्यमप्युज्झित्य संन्यासी भूत्वा जीवनं प्रत्येव निराशः नद्यामात्मप्रवाहण जीवनावसानं वाञ्छति । तथैव वासवदत्ताऽपि आत्मप्रवाहाय तत्रैवागच्छति । तत्र द्वयोः सङ्गमेन सुखीभृतौ तौ सुखमेधेते ।। ' ग्रन्थेऽस्मिन् भवभूतेः प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते विशेषतः क्लिष्टशैल्यामुदात्तभावचित्रणे । कविनाऽनेनापि भवभूतेः कामन्दकीव साङ्कृत्यायन्याख्या बौद्धभिक्षुकी कल्पिताऽस्ति । अस्य हि वर्णनचातुरी नितान्तमेव प्रशस्यतमा । विरहावस्थावर्णनं यथा -
तां सम्प्रत्यपि मार्गदत्तनयनां द्रष्टुं प्रवृत्तस्य में बद्धोत्कण्ठमिदं मनः किमथवा प्रेमाऽसमाप्तोत्सवः ॥ इत्यादि ।
कविरसावपि करुणकथारमणो भवभूतिरिव । केचिदमुमेव मातृराजं मत्वाऽमुमुदात्तराघवस्यापि प्रणेतारं मन्यन्ते । मातृराजस्य ‘मायुराज' इति वा 'माउराज' इति विकृतं रूपं ते कल्पयन्ति । मायुराजं राजशेखरः-‘माउराजो नान्यः कलचुरिः कविः' इति स्मरति ।।
तपतीसंवरणम्, सुभद्राधनञ्जयम्
८६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानित्यनुमितेन केरलशासकेन प्रणीते तपतीसंवरणं सुभद्राधनञ्जयञ्चेति द्वे रूपके स्तः । प्रथमे हि षडङ्काः सन्ति। यत्र हि तपत्याः संवरणस्य च प्रेमप्रसङ्गो वणितोऽस्ति । द्वितीयं तु पञ्चाङ्क यत्र सुभद्राया अर्जुनस्य च प्रणयप्रसङ्गश्चित्रितोऽस्ति । केचिदस्य स्थितिकालं १०९२-१११२ मितवैक्रमाब्दान्तरालमपि मन्यन्ते ।।
अनुर्धराघवम्
कविवरो मुरारिः मौद्गल्यगोत्रस्य माहिष्यतीपुरवास्तव्यस्य वर्धमानाख्यस्यात्मजः। माताऽस्य तन्तुमती। असौ हि कलचुरिवंश्यस्य कस्यचिद्राज्ञः सभाकविरप्यासीत् । अत्रेदमप्यवधेयं यदसौ कवि ‘र्मुरारेस्तृतीयः पन्था' इति स्मृताद् दार्शनिकाद्भिन्न एव । स तु कश्चिन्मैथिलो वा गौडीय आसीदिति विदुषां मतम् । स हि भवभूतेरुत्तररामचरितगतं 'लौकिकानाम्' इति पद्य ‘मीमांसते' इति पद्येऽनुकरोति । तथैव 'व्यतिषजति पदार्थान्' इत्युत्तररामचरितगतं पद्यं रत्नाकरो ‘जनयिता' इति पद्येऽनुकरोति । तथैव महावीरचरितगतं 'उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान् इति पद्यं ‘आदेष्टा भगवान् भृगुर्जननयो' इति पद्येऽनुकरोति । तेनाऽयं भवभूतेः परवर्तीति सिध्यति । तथैव स रत्नाकरेण (९०७ वै०) महाकविना हरविजयमहाकाव्ये -
अङ्घोत्थनाटक इवोत्तमनायकस्य नाशं कविय॑धित यस्य मुरारिरित्थम् ।
इति स्मर्यते । तेनास्य रत्नाकरपूर्ववतत्वं सिध्यति । अतोऽयं भवभूतिरत्नाकरयोरन्तरालकालवर्ती, अर्थात् ८००-९६० मितवैक्रमाब्दान्तरालवतनि समये यदा कदाप्यासीत् । सामान्यतः ८००-८८० मितवैक्रमाब्दकाल एवास्य स्थितिकालत्वेनानुमितः ।
अनर्घराघवं हि सप्ताङ्कं नाटकम् । अत्र हि रामायणगता विश्वामित्रस्य रामलक्ष्मणनिमित्तं दशरथप्रासादोपस्थितित आरभ्य रामराज्याभिषेकपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । प्राचीनाऽपि कथैषा कविना स्वप्रतिभयोद्भाव्य तथोपस्थिता येन स बालवाल्मीकिरित्यभिधीयते । नाटकमिदं साहित्यस्य मेरुदण्डो व्याकरणनैपुण्यस्य परीक्षानिकषमपि मन्यते । भट्ठोजिदीक्षितोऽपि सिद्धान्तकौमुद्यां नाटकादस्मदनेकान्युद्धरणानि गृह्णाति । कविः स स्वयमेव कथयति -
दैवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं
अब्धिलंछित एव वानरभटः किन्त्वस्य गम्भीरता-
मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः ।।
पुनश्च स उद्घोषयति -
‘तस्मै वीराभुतारम्भगम्भीरोदात्तवस्तवे ।।
जगदानन्दकाव्याय सन्दर्भाय त्वरामहे ॥' इति ।
वस्तुत एवास्य नाटकीयवस्तुतत्त्वं तु न तथा प्रकर्षं द्योतयति यथाऽस्य प्रौडपाण्डित्यपाटवमित्यालोचकानां मतम् । कथ्यते हि ‘मुरारिपदचिन्तायां भवभूतेस्तु का कथा' इति । तथैव -
"भवभूतिमतादृत्य निर्वाणगतिना मया ।
मुरारिपदचिन्तायामिदमाधीयते मनः ॥'
कविरपि स्वस्य भवभूतेरप्युत्कर्ष स्वयमेव वर्णयति । यथा- ‘सभासदः कुतश्चिद् द्वीपादागतेन कलहकन्दलनाम्ना कुशीलवेन रौद्रबीभत्सभयानकादभुतरसभूयिष्ठं कमपि प्रबन्धमभिनयता नित्यं किलायमुद्रेजितो लोकः' इति । स्पष्टमेवाऽत्र कविर्भवभूतेमलतीमाधवं सङ्केतयति यत्र हि रौद्रादयो रसा रसान्तरापेक्षया प्रकृष्टत्वेन साधिताः । तस्य हि कृतिर्नाट्यापेक्षयाऽधिकं काव्यात्मकतां बिभति। निभाल्यतामस्य प्रकृतिचित्रणक्षमता -
दृश्यन्ते मधुमत्तकोकिलवधूनिधूतचूताङ्कुरप्राग्भारप्रसरत्परागसिकतादुर्गास्तटोभूमयः ।
याः कृच्छादतिलय लुब्धकभयात्तैरेव रेणूत्करैः धारावाहिभिरस्ति लुप्तपदवीनिःशङ्कमेणीकुलम् ॥
तथैवास्य गौडशैलीप्रावीण्यं निभाल्यताम् -
न्यञ्चन्यञ्चद्धरित्रीधृतचरणभरश्चन्द्रहासैकदृष्टिव्यवल्गयौगपद्योत्सुकशकलभुजाक्रान्तदिक्चक्रवालः ।
क्रोधकूराक्षिरक्तोत्पलरचितवियत्तोरणस्रज़ि बिभ्रद् वक्त्राणि प्रत्यनीकप्रसरसरमसो निजहीते दशास्यः ।।
किन्तु तस्य शृङ्गारवर्णनं वैदर्भीकौशलमपि न तथा निकृष्टम् । यथा -
अनेन रम्भोरु भवन्मुखेन तुषारभानोस्तुलया धृतस्य ।।
ऊनस्य नूनं परिपुरणीय तारान्स्फुरन्ति प्रतिभानखण्डाः ॥
अपरञ्च निभाल्यतामस्य प्रौढोक्तिः--
यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपामुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः, प्रकृतिना।
अयं कः सम्बन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदं विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ।।
महानाटकम्
महानाटकनाम्ना एक चतुर्दशाङ्कं तथैव हनुमन्नाटकनाम्नाऽपरं दशमाकं काव्यं लभ्यते । कथ्यते ह्यस्य प्रणेता पवनतनयो हनुमानासीत् । अनभिनेयो ग्रन्थोऽयं वस्तुतः काव्यात्मतां विधत्ते श्रव्यमयत्वात् । तदभिलक्ष्य केचिदिदं नाटकविकासप्रारम्भिककालप्रणीतं मन्यन्तेऽपरे तुः रूपक ह्रासयुगीनमपि । अत्रेदमवधेयं यद्भारवेरुदयेन पद्यसाहित्येन् स्वाभाविक रूपं त्यक्त्वा पाण्डित्यभारः स्वीकृतस्तथैव बाणोदयेन गद्येन भाषितरूपमपास्य पाण्डित्यपदविः स्वीकृता, एवमेव भवभूतेरुदयेन नाटयेनाऽपि नाटकीयतां दुत्कृत्य केवलकाव्यात्मकतोरीकृता। प्रस्तुतग्रन्थोऽपि नाम्ना तु नाटकमेव कथ्यते किन्तु अत्र नास्त्यस्याभिनेयता दृश्यताऽपि । तेन हीदं भवभूत्यनन्तरकालप्रणीतमेव मन्यन्ते कतिपये समालोचकाः । अस्य प्रणेतुः प्रणयनकालस्य विषयस्तु केवल मनुमानाभासविषय एव किन्त्विदमानन्दवर्धनो ध्वन्यालोके स्मरतीत्यस्य तदाऽस्तित्वं तु सिध्यत्येव कामं तस्य स्वरूपं यद्वा तद्वा स्यात् । स हि हनुमन्नाटा गतं धिग्धिक् शक्रजितं इति पद्यं पादव्यत्ययेन धिक्कारशब्दस्थाने न्यक्कारशब्दं विन्यस्य स्मरति तृतीयोद्योते षोडशतमकारिकावृत्तौ सुप्तिादिभिरलक्ष्यक्रमव्यङ्गयद्योतनोदाहरणाय ।
‘रचितमनिलपुत्रेणाथ वाल्मीकिनाब्धौ निहितममृतबुद्धया प्रमहानाटकं यत् ।
सुमतिनृपतिभोजेनोद्धतं यत्क्रमेण ग्रथितमवतु : विश्वं मिश्रदामोदरेण ।। इति ।
तत्रैव मधुसूदनस्तु कथयति -
मिश्रश्रीमंधुसूदनेन कविना सन्दर्थ्य सज्जीकृते स्वर्गारोहणनामकोऽत्र नवमोऽङ्कः पूर्ण एवेत्यसौ ॥
एवमेवाऽस्य कालिदाससंस्करणं धनपालसंस्करणमपि यत्र तत्र स्मृते दृश्येते। विश्वनाथो हि कविराजः साहित्यदर्पणे दशाङ्कं महानाटक स्मरति । राजशेखरस्यापि बालरामायणमपि दशाङ्कमेव । विषयस्य हि स्पष्टीकरणापेक्षया रहस्यीकरणं हि समालोचकानां स्वभाव एव कामं तथा करणे तथ्यमुपेक्षितमपि किं न स्यात् । “वस्तुतस्तु भरतो वा धनञ्जयोऽपि “महानाटकस्य लक्षणमेव नैवाकार्य्यम् । आलङ्कारिकेषु विश्वनाथ एव महानाटकलक्षणं करोति' । इत्येवतव नाटकस्यास्य धनञ्जयपश्चातत्वं नैव सिध्यति । नाटकस्यास्योभयसंस्करणे केवलं ३३० सङ्ख्याकपद्यान्येव साम्यं भजन्ते शेषाणि तु कथमपि नैव संवादीनि । अतो हि मूलरूपेण नाटकमिदं वर्तमानोपलभ्यसंस्करणापेक्षया लघुतरमपि सम्भवति । पश्चाच्च तत् सङ्ग्रहितृभिर्यथेच्छं संवधतमपि स्यात् । उभावप्यस्य संस्कारको नाटकमिदं हनुमतः कृति मन्येते मूलतः । कथ्यते हि नाटकमिदं हनुमती रामस्मृत्यर्थं मनोविनोदाय प्रणीतमासीत् । आसीच्च तत्पाषाणतले समुट्टङ्कितमपि ।
यदा हि वाल्मीकिस्तदपश्यत् तदा स भृशं चिन्तितोऽभवद्यदस्य सत्त्वे मम रामायणं को वा श्रद्धधीतेति । ततस्तेन तस्य समुद्रे निक्षेपणाय हनुमान् बहुप्रार्थितः । सोऽपि भक्तवत्सलस्तत्सन्तोषाय नाटकोट्टङ्कितपाषाणखण्डानि जलनिधौ निक्षिप्य क्वापि गतः। पश्चाच्च मधुसूदनानुसारेण विक्रमादित्येन दामोदरमिश्रानुसारेण तु भोजदेवेन तदुधृत्य संस्कार्यं च प्रकाश्यं नीतमिति । बल्लालसेनोऽपि भोजप्रबन्धे कथामेतां स्मरति । वस्तुतस्त्विदं भोजदेवसमये लुप्तप्रायमेवाऽऽसीत् सम्भवति तेन हि समुन्नाय्य प्रकाशितं स्यात्प्राचीनताकर्षणेन । अस्य भाषाप्रयोगो भावाभिव्यक्तिस्त्विदमाचार्ययुगीनं साधयति न तु पण्डितयुगीनम् । तेन हीदं वाल्मीकिरामायणसमकालिकमपि सम्भवति मूलतः । निरूप्यतामस्य सारल्यं सारस्यच्च -
अद्यापि स्तनतुङ्गशैलशिखरे सीमन्तिनीनां हृदि
स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगितिक्रोधादिवालोहितः ।
उद्यद्रतरप्रसारितकरः कषत्यसौ तत्क्षणात्
फुल्लत्कैरवकोशनिःसरदलिश्रेणी कृपाणं शशी ।।
यातस्यास्तमनन्तरं दिनकृतो वेषेण रागान्वितः
स्वैरं शीतकरः करं कमलिनीमालिङ्गितुं योजयन् ।
शीतस्पर्शमवाप्य सम्प्रति तथा युक्ते मुखाम्भोरुहे।
हास्येनैव कुमुद्धतीवनितया वैलक्ष्यपाण्डुकृतः ।।
ग्रन्थेऽस्मिन् दशरथवर्णनादारभ्य रामाभिषेषकपर्यन्ता कथा यत्र कुत्र स्वकल्पनया संस्कार्यापि पद्यबाहुल्येन वाक्येन वणता । अत्र हि प्राकृतभाषा, विदूषकादिपात्राणि च नैव दृश्यन्ते । तथैवाऽत्र गेयमेव दृश्यते न तु दृश्यम् । अत्र गद्यांशमपि स्वल्पमेव दृश्यते तदपि वर्णनात्मकम् ।
नाटकपञ्चकम्
भीमटाख्यं कवि पञ्चानां नाटकानां प्रणेतृत्वेन राजशेखरः (९५० वै० ) स्मरति । अतो हि कविरसौ तत्पूर्ववर्तीति ज्ञायते । अस्य हि पञ्चसु रूपकेषु केवलं त्रीण्येव ज्ञायन्ते तान्यपि नाममात्रेणैव न तु स्वरूपतः । तानि च स्वप्नदशाननं, प्रतिज्ञाचाणक्य, मनोरमावत्सराजञ्चेति । तेषु प्रथममितरापेक्षयोत्कृष्टतरं मतम् । यथोक्तम् -
कालिञ्जरपतिश्चक्रे भीमटः पञ्चनाटकीम् ।
प्राप प्रबन्धराजत्वं तेषु स्वप्नदशाननम् ।। इति । असौ हि भीमटश्चन्देलवंश्यः प्रतीयते ।
रूपकचतुष्कम्
संस्कृतसाहित्ये राजशेखरो हिं बहुचचितविचक्षणेष्वेकः । तस्य सन्ति चत्वारि रूपकाणि ख्यातानि बालरामायणं, बालभारतं (प्रचण्डपाण्डवम्), विद्धशालभञ्जिका, कर्पूरमञ्जरी च येषु हि कर्पूरमञ्जरी सट्टकं, विद्धशाल भञ्जिको नाटिका, बालरामायणं महानाटकम् ।
असौ हि यायावरकुलोत्पन्नो महाराष्ट्रीयब्राह्मणः । पिताऽस्य दुईकाख्यो माता च शीलवती। | राजशेखरो हि आनन्दवर्धनं ध्वनिकारं स्मरति, स च यशस्तिलकचम्पूकारेण सोमदेवेन स्मर्यत इति तयोरन्तरालवतसमये एव तस्य स्थितिः। आनन्दवर्धनस्य स्थितिकालोऽवन्तिवर्मणः सभाकवित्वाद् ९०७.९६० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितस्तथैव सोमदेवस्य १०१६ वैक्रमाब्दाभ्यणें स्थितिकालः । तथैव राजशेखरो जयापीडस्य सभाध्यक्षमुद्भर्ट स्मरति । तस्य हि स्थितिकालः ८३०.८८० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । अपरञ्च राजशेखरः स्वाश्रयत्वेन रघुवंश्यं महेन्द्रपाले कान्यकुब्जेश्वरं स्वशिष्यत्वेन तत्सुत महीपालञ्च स्मरति । यथा हि -
नमितमुरलमौलिः पाकलो मेकलानां रणकलितकलिङ्गः केलिंकृत्केरलेन्द्रः ।
'देवो यस्य महेन्द्रपालनृपतिः शिष्यों रघुग्र भणीः ।'
इति च स्मरति । महेन्द्रपालः कान्यकुब्जेश्वरः ९५०-९६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् तथैव महीपालः ९६१-९६४ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । तथैव १०६० मितवैक्रमाब्दाभ्यणे प्रणीतायां तिलकमञ्जय धनपालोऽपि राजशेखरं स्मरति । एभिरन्यैश्च प्रमाणैः राजशेखरस्य स्थितिकालः ९२०-९८० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । अथाऽस्य नाट्यग्रन्थानां संक्षिप्तः परिचर्याऽत्रोपस्थाप्यते।
कर्पूरमञ्जरी
प्रकृत्या सट्टकमिदं रूपकं चतुषु जवनिकान्तरेषु विभक्तम् । प्राकृतभाषानिबद्धेऽस्मिन् ग्रन्थे चण्डपालस्य कर्पूरमञ्जर्याश्च वर्णनं कृतमस्ति । अत्र ह्यद्भुतो रसो मुख्यः । लघुकथानकमविशदचरित्रचित्रणमपि सट्टकमिदं कतिपयपक्षैर्महत्त्वपूर्ण दृश्यते । इदं हि प्राकृतभाषानिबद्धमेकमात्रं रूपकम् । तस्य प्राकृतभाषामयत्वस्यौचित्यं प्रतिपादयन् कविः कथयति
अत्थविसेसा ते चित्र सद्वा ते चेअ परिणमंता वि ।
उत्तिविसेसो कव्वं भासा जा होइ सा होउ ।।
परुसा सक्कअबंधा पाउअंबंधो वि होइ सुउमारो।
पुरिसमहिलाणं जेत्तिअमिहंतरं तेत्तिअमिमाणम् ।।
कथ्यते ह्यस्य पदलालित्यं मननीयं विद्यते । अत्र हास्य रसस्यापि मनोहारि चित्रणं दृश्यते । अत्र हि पद्यानि महाराष्ट्रीप्राकृते गद्यभागश्च शौरसेन्यां गुम्फितोऽस्ति । निभाल्यतामस्य रचनासौष्ठवम् -
दंसेमि तं पि ससिणं वसुहावइण्णं थेमेमि तस्स वि रविस्स रहं णहद्धे ।
आणेमि जक्खसुरसिद्धगणं गणाओ तं गत्थ भूमिवलए मह जं ण सज्झे ।।
अत्र हि नान्द्यनन्तरं स्थापकः प्रविश्य कृत्यमुद्घोषयति । न स्तोऽत्र प्रवेशकविष्कम्भको । कविः स्वयमेवोद्घोषयति
सो सट्टओ त्ति भण्णइ दूरं जो णाडिआएं अणुहरइ ।
कि उष पवेसविक्कंभकाई केवलं ण दीसंति ।।
अर्थात् सट्टकं नाम नान्यद्विष्कम्भकप्रवेशकहीना नाटिकैव पदलालित्यादि प्रकृष्टगुणयुक्तोऽपि ग्रन्थोंऽयं केवलं काव्यत्मकतां बिभत न तु नाटकीयताम् । पाण्डित्यप्रदर्शनमेवात्र कवेर्लक्ष्यम् । काव्यकोटयामयमुच्चस्तरं भजते । ।
विशालमञ्जिका
हिचतुरछिका नाटिका । अत्र हि शृङ्गारो रसो मुख्यः । अत्र हि मृगाङ्कावल्या विद्याधरमल्लस्य च तथैव तस्य कुवलयावल्याश्च प्रणयप्रसङ्गो विवाहश्च वणतोऽस्ति । लाटेशश्चन्द्रवर्मा निजदुहितर मृगाङ्कावलीं पुरुषवेषेण विद्याधरमल्लप्रसादं प्रेषयति । विद्याधरमल्लश्च स्वप्ने तामेव दृष्ट्वा तस्यामनुरक्तो भवति । मृगाङ्कावली च मृगाडूंवर्मनाम्ना ख्यातो भवति । विद्याधरमल्लमहिषी तेन सह कुन्तलराजपुत्र्याः कुवलयावल्याः परिणयं वाञ्छति । अन्यानुरक्तं राजानं ज्ञात्वा तत्प्रतिशोधाय राज्ञी मृगाङ्कवर्माणं पुरुषमेव ज्ञात्वा तं स्त्रीवेषेण, सज्जयित्वा तेन सह राज्ञः परिणयं रचयति किन्तु पतिवक्षनतत्परा सा स्वमेव वञ्चयति । पश्चाच्च रहस्यं ज्ञात्वा विवशा सा कुवलयावल्या अपि राज्ञा सहैव परिणयं रचयति । विद्धशालभञ्जिका हि मृगाङ्कावल्या एव मूर्तिः, नाटकीयदृष्ट्या विद्धशालभञ्जिका कर्पूरमञ्जर्यपेक्षया सफलाऽधिकम् । अत्र कवेर्वर्णनाचातुरी प्रशस्या दृश्यते ।
बालरामायणम्
बालरामायणमस्य दशाङक नाटकम् । अत्र हि रामचरितमेव सविशेषं चित्रितमस्ति । अत्र हि रावणः सीतायाः प्रेमित्वेन चित्रितीऽस्ति । सीलावियोगमसहमान स वने इतस्ततः परिभ्रमति । अतिमात्रविस्तृतकथानकमिदं नाटकमपि नाटकीयतापेक्षया काव्यात्मकतामभिधत्ते।
बालभारतम्
अस्य तु द्वावेवाङौ लभ्यते । अत्र हि द्रौपदीस्वयंवर-छूतपर्वसम्बद्धा कथा दृश्यते । अत्रापि नाटकीयतापेक्षया काव्यात्मकत्वमेव दृश्यले प्राधान्येन। | वस्तुतस्तु राजशेखररूपकेष्वस्ति वास्तविकपात्राणामभाबः । एवमेव नाटकीयताऽभावः, शिथिलं कथानकं तत्समायोजनञ्च, दीर्घतमवाक्यभावात्मके मद्योपस्थित्या नीरसत्वञ्चात्र ।। । तथापि काव्यनिर्माणे राजशेखरः सफलः । स हि कविराज इति सश्रद्धं स्म्रियते विचक्षणः ।
चण्डकौशिक, नैषधानन्दम्
कान्यकुब्जेश्वरमहीपाला-( ९७१ वै० :श्रितेन. क्षेमीश्वराख्यकविता प्रणीते चण्डकौशिक नैषधानन्द्रञ्च द्वे रूपके प्रसिद्ध स्तः । तेन, हि कविरसौ ९४०.९९० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानु । चण्डकोशिके सन्ति पञ्चाङ्का यत्र हरिश्चन्द्रविश्वामित्रयोः कथोपवणताऽस्ति। नैषधानन्दे सप्ताङ्घा यत्र मलस्य चरितं चित्रितमस्ति ।।
तरङ्गदत्त, पुष्पवृषितकं, पाण्यवानन्द, चलितरामम्
दशरूपकावलोककारो धनिकः ( १०६० वै० ) उपर्युक्तं नाटकचक्र स्मरति । एतेषां हि नाटकानी, प्रमेतृणां विषये प्रणयनकालविषये च नैव किञ्चिदपि ज्ञातमस्ति । तद्विषये एतावदेव ज्ञातमस्ति यत्तानि हि वैक्रमदशमशतकपूर्वमेव प्रणीतान्यासन् । केचिदेतेषां क्षेमीश्वरकर्तृत्वं विचिन्तयन्ति । तरङ्गदत्तं हि प्रकरणं यत्र काचिद्वेश्या नायिका चित्रिताऽस्ति । पुष्पदूषितकमपि प्रकरणमेव किन्तु तत्रास्ति चित्रिता कुलीना नायिका । तत्र तस्या मूलदेवमित्रेण समुद्रदत्तेन सह प्रेमलीला वणताऽस्ति । पाण्डवानन्दं हि महाभारतकथाश्रितं, चलितरामे रामायणकथा वणता ।। एवमेव हि--
क्षेमेन्द्रेण महाकविना ( ११०७ वै० ) प्रणीते चित्रभारतं कनकजानकी चेति द्वे रूपके आस्ताम् । तयोः कवेरस्यैव ग्रन्थान्तरेषु समुद्धरणानि लभ्यन्ते किन्तु स्वरूपतस्तु ते नैव लभ्येते सम्प्रति । तयोहि आद्यं महाभारतसम्बद्धमपरं यदा रामायणसम्बद्धमासीत् ।। महाकवेविह्नणस्य (११३७ वै०) कर्णसुन्दरीसंज्ञिता. नाटिका विद्यते । नाटिकायामस्यामनहिलवादनरेशस्य कामदेवत्रैलोक्यमल्लस्य ह्रासोन्मुखे वयसि कर्णाटराजकुमार्या मियनल्लदेव्याः सह विवाहस्य वर्णनमस्ति ।
कविराजेन शङ्खधरेण वैक्रमद्वादशशतकमध्यभागे लटकमेलकं नाम प्रहसनं प्रणीतमस्ति ।
पद्मचन्द्रस्य पुत्रेण यशश्चन्द्रेण वैक्रमद्वादशशतकोत्तरार्धभागे मुद्रितकुमुदचन्द्र नाम नाटकं प्रणीतमस्ति यत्र श्वेताम्बरेण देवसूरिणा दिगम्बरस्य कुमुदचन्द्रस्य शास्त्रार्थे पराजयो वर्णतः । कथ्यते ह्येषा घटना ११८१ मितवैकमाब्दै सम्पन्न । वैक्रमद्वादशशतकोत्तराद्धभ्य स्थितिमान् काञ्चनाचार्यः धनञ्जयविजयं नाम व्यायोगं प्रणीतवानासीत् । अत्र विराटनगरतो गोहरणप्रवृत्तकौरवोपरि धनञ्जयस्य विजयो वणतः । ११४५-१२२९ मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमतो हेमचन्द्राचार्यस्य शिष्येण रामचन्द्राख्येन बुधेन सन्ति शताधिकाग्रन्थाः प्रणीता येषु चत्वारि सन्ति रूपकाणि । तेष्वपि नलविलास नाम सप्ताङ्कं नाटकं यत्र नलस्य चरितं चित्रितमस्ति, निर्भयभीमाख्यो व्यायोगो यत्र भीमस्य पराक्रमो वणतः, सत्यहरिश्चन्द्र नाम षडङ्कं नाटकं, कौमुदीमित्रानन्दं नाम दशाङ्कं नाटकम् । स हि स्वसमयस्य सर्वोत्कृष्ट आचार्यः । तस्य परिष्कृता ओजस्वनी च शैली दृश्यते । अस्य स्थितिकालः ११५०-१२३३ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती।।
चाध्मानवंश्यस्य विग्रहराजदेवापराभिधानस्य विशालदेवस्य १२१० मितवैक्रमाब्दाभ्यणें प्रणीतं हरकेलिनाटकमपि संस्कृतनाटकपरम्पराया मुल्लेखनीयो ग्रन्थः । अत्र हि किरातवेषधारिणः शिवस्य अर्जुनेन सह प्रवृत्तयुद्धं वर्णितमस्ति । नाटकमिदमपूर्णमेव लभ्यते अजमेरनगरपाश्र्वे शिलाया मुट्टङ्कितम् । | विग्रहराजदेवाश्रितेन कविना सोमदेवेन ललितविग्रहराजं नाम नाटके प्रणीतमस्ति यत्र हि विग्रहराजंस्य देशालदेव्या सह प्रणयप्रसङ्गो वणतोऽस्ति। इदपि अजमेरनगरपाश्र्वे शिलायामुट्टङ्तिमस्ति अपूर्णमेव । सोमदेवस्य स्थितिकालः ११५०-१२३० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती ।
प्रबोधचन्द्रोदयम्
कृष्णमित्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयं नाटकं संस्कृतनाट्यपरम्परायां रूपकात्मक नाट्यपरम्परामुदाययति । यद्यपि परम्परेषा अश्वघोषैनाऽपिं प्रारब्धेति विश्वस्यते किन्तु तस्य खण्डितप्रतेरेवोपलब्धेस्तन्न तथा प्रभावकारित्वेन सिद्धमासीत् । कृष्णमित्रो हि कालञ्जरभूपतेः कीर्तिवर्मणः ‘सभाकविरासीदिति प्रबोधचन्द्रोदयप्रस्तावनायां तदुल्लेखतो ज्ञायते। कीर्तिवर्मणः एकं ११५५ मितवैक्रमाब्दे समुट्टङ्कितं शिलाभिलेखं लभ्यते । तेन हि तदाश्रितत्वेन कृष्णमित्रस्य स्थितिकालोऽपि ११३०-११९०, मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती मृतः । षडके नाटकेऽस्मिन् विवेक-मोह-दम्भ-काम-श्रद्धा-अहङ्काराः पात्रत्वेनोपस्थापिताः । विवेकमहामोहयोः प्रवृत्ते युद्धे प्रबोधोदयेन महामोहः पराजीयते । अत्र जैनबौद्धकापालिकादीनां संवादोऽपि, चित्रितः । ग्रन्थेनानेनास्य प्रणेता स्वसम्मतमद्वैतमतं प्रचिचारयिषति । तत्राहङ्कारः कथयति-.
तुल्यत्वे वपुषां मुखाद्यवयवैर्वर्णक्रमः कीदृशी
योषेयं वसु वा परस्य यदमुं भेदं न विद्मो वयम् ।
हिसायामथवा यथेष्टगमने, स्त्रीणां परस्वग्रहे।
कार्याकार्यकथास्तथापि यदमी निष्पौरुषाः कुर्वते ।।
तथैवोपसंहारवाक्यं यथा -
प्रशन्नारातिरगमद्विवेकः कृतकृत्यताम् ।
नीरजस्के सदानन्दे स्वे पदेऽहं निवेशितः ॥ इति ।
इदमपि -
शान्तेऽनन्तमहिम्नि, निर्मलचिदानन्दे तरङ्गावलीनिर्मुक्तेऽमृतसागरांम्भसि मनाङ मग्नोऽपि नाचामति ।
निःसारे मृगतृष्णिकार्णवजले श्रान्तोऽपि मूढः पिबत्याचामत्यभिगाहतेऽभिरमते मज्जयथोन्मज्जति ॥ इत्यादि ।
परम्परेयं पश्चातभिः कविभिरपि अक्षुण्णत्वेन प्रतिपालिता। यज्ञपालस्य जैनस्य (१२८७ वै०) पञ्चाङ्कं मोहपराजयनाटकं, वेदान्तदेशिकस्य (१३८० वै० ) सङ्कल्पसूर्योदयं, गोकुलनाथस्य ( १५८० वै० ) अमृतोदयं, श्रीनिवासस्य (१६२७ वै० ) भावनापुषोत्तमनाटकं, कर्णपूरस्य (१६५० वै०) चैतन्यचन्द्रोदयं, वेदकवेः ( १७४१-१७८५ वै० ) विद्यापरिणयः, जीवानन्दनञ्च । अयमेव आनन्दरायमखीति केचित् । भूदेवस्य ( १७९४ वै० ) धर्मविजयनाटकञ्च परम्पराया अस्याः प्रतिपोषकाः ।
रूपकषट्कम्
वत्सराजो हि कालजरनरेशस्य परमद्धदेवस्य १२२०-१२६० मितवैक्रमाब्दाभ्यन्तरे स्थितिमतः अमात्यः कविश्च रूपकषट्कं प्रणीतवान् । तेषु हि किरातार्जुनीयव्यायोगः, कर्पूरचरितभाणः, हास्यचूडामणिप्रहसनं, रुक्मिणीहरणेहामृगश्चतुरङ्ककः, त्रिपुरदाहो डिमश्चतुरङ्ङ्ककः, समुद्रमन्थनाख्यस्त्र्यककः समवकारः ।।
वत्सराजो हि कर्पूरचरितभाणे परमद्धदेवं स्मरति यस्य शासनकालः १२२०-१२६० वैक्रमाब्दान्तराले पतति । तथैव स किरातार्जुनीयव्यायोगे त्रैलोक्यमल्लदेवं परमद्धदेवसुतं स्मरति यस्य शासनकालः १२६२-१२९८ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती । अतः कवेरस्य स्थितिकालः १२०७-१२८२ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तीति स्पष्टमेव ।
वत्सराजः परमधामको महामाहेश्वर आसीदिति शिवस्तुतिपरकनान्दीवाक्येभ्यो ज्ञायते । तथैव स किरातार्जुनीयव्यायोगे ( ४० ) कथयति -
एकः करः कलयंति स्फटिकाक्षमालां घोरं धनुस्तदितरश्च विर्भात हस्तः ।
वत्सराजो हि संस्कृतनाट्यकविषु मूर्द्धन्य इति कथने न मनागप्यतिशयोक्तिः । तेन हि न केवलं रूपकषट्कमेव प्रणीतमपितु कतिपयेषां दुर्लभानां रूपकभेदानामपि प्रणयनं कृतम् । इहामृगस्य सम्वकारस्य चं अद्यावधि रुक्मिणीहरणं समुद्रमन्थनमैवोदाहरणम् । भासप्रणीतानीवास्य रूपकाणि लघुकायानि स्वभिनेयानि च । तानि हि स्वल्पकाले एवाभिनेयानि तथैवैषां दश्ययोजनाऽपि स्वल्पश्रमसाध्या । एतेषां हि मनोरञ्जनात्मकता त्वस्ति एव, सहैव तानि जीवनोपयोगिन आदर्शानपि सन्दिशन्ति । तेषु हि न कथावस्तुनोऽनावश्यकविस्तारो नैव च वर्णनाधिक्यमेव । तेन हि नैव तत्र रूपकाणां कार्यान्वितौ अभिनेयतायाञ्च काचिदबाधा । एषु हि सर्वाऽपि नाट्यविधयः। सम्यक्परिपालिताः सन्ति, चरित्रचित्रणे औचित्यं सम्यगेव निर्वाहित मस्ति, लघुवाक्यगतसंवदेन कथागतिरपि नितान्तमेवाक्षुण्णा वर्तते, कथाव्यापारस्य निर्वाहोऽपि साधु कृतः । अस्य भाषा सरला सुवोधा च । यत्र कुत्रापि श्लेषप्रयोगोऽपि स प्रसन्नश्लेष एव न तु क्लिष्टश्लेषः। कविरसावनुप्रासोपमयोः प्रियः । एषु हि रसपरिपाकोऽपि प्रशस्यः । नैकमपि वाक्यमस्य रसप्रतिकूल पाण्डित्यं प्रदर्शयति । स स्वयमेव कथयति-‘रसपरवशवाणीवत्सलो वत्सराजः इति । दिमात्रं निदर्शनं यथा -
इहास्ति नूनं तुहिनांशुबिम्बे कलङ्कधूमानुमितो हुताशः ।
अस्यांशुपूरः कथमन्यथाऽसौ ज्वालावलीडम्बरमातनोति ।।
तथैव -
मद्विज्ञानकलासु कुणितमुखी मौनं समालम्बते निद्रां नाटयते करोति च पुनर्व्यक्ति पुराणागसाम् ।।
तेन हि नाटयवनितायाः-
भासो हासः कविकुलगुरुर्वत्सराजो विलासः
भासः श्रीकालिदासश्च वत्सराज इति त्रयः।
नाट्यसीमन्तिनीहाविलासाः कवयः परे ॥ इति ।
प्रसन्नराघवम्
जयदेवाख्यस्य महाकवेः प्रसन्नराघवं नाम सप्ताङ्क नाटकमस्ति । कविरसौ, यथा यस्तावनायामुक्तः, महादेवाख्यस्य, तनयः सुमित्राकुक्षिजश्च कौण्डिन्यगोत्रीयः । मातृपितृनामसादृश्येन कविरसौ चन्द्रालोकस्य प्रणेतुर्जयदेवादभिन्नः प्रतीयते । किन्तु तदसादश्येनासौ गीतगोविन्दकृतौ जयदेवात्तु भिन्न एव । स हि भोजदेवस्य तनयो रामादेवीकुक्षिजः । गीतगोविन्दस्य प्रणेता वङ्गाधिपस्य लक्ष्मणसेनस्य सभापण्डितः । कविरसौ तु दाक्षिणात्यः कुण्डिननगरवास्तव्य इति केचित्, मिथिलानिवासी इत्यपरे । किन्त्वसौ दाक्षिणात्यप्रदेशपक्षपातीति अस्य कुण्डिनपुरवासित्वमेव युक्तियुक्तम् । कविरसौ चन्द्रालोके -
अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलङ्कृती।
असौ न मन्यते, कस्मदिनुष्णमल कृती ।।