cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
रामचन्द्रः (वैय्याकरणः)
रामचन्द्रः एकः संस्कृतस्य वैय्याकरः वर्तते । एतेन प्रक्रियाकौमुदी इति ग्रन्थः लिखितः । अत्र च पाणिनीयसूत्राणां व्याख्यानं विद्यते । एवमेव धर्मकीर्तिः अपि रूपावतारः इति व्याख्यां लिखितवान् । परन्तु रामचन्द्रस्य व्याख्या विस्तृता, सरला च वर्तते । शब्दानां प्रक्रियाबोधनमेव एतस्य ग्रन्थस्य महत् उद्देश्यम् वर्तते । रामचन्द्रः शेषवंशीयः इति प्रसिद्धं वर्तते । शेषवंशः वैय्याकरणवंशमित्येव प्रसिद्धं वर्तते । अस्मिन् वंशे २५ वैय्याकरणाः आसन् इति ज्ञातं वर्तते । रामचन्द्रस्य पौत्रः विठळः प्रक्रियाकौमुद्याः उपरि प्रसादः इति व्याख्यां लिखितवान् ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शुष्कफलानि
thumb|200px|right|शुष्कफलानि वृक्षेभ्यः लताभ्यः वा प्राप्तानि पक्वानि सरसानि फलानि बहुकालं रक्षितं न भवन्ति । अतः कानिचन फलानि आतपे छायायां वां शोषयित्वा रक्षितुं शक्यते । तत्र क्वचित् रासायनिकपदार्थाः अपि उपयुज्यन्ते । एतादृषानि शोषितपलानि भक्षणे अतीव रुचिकराणि कानिचन आयुर्वेदीयक्रमेण आरोग्यवर्धकानि अपि भवन्ति ।
वर्गः:शुष्कफलानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अर्जुनरावणीयम्
अर्जुनरावणीयम्
भारतीयसंस्कृतशास्त्रकाव्येषु अन्यतमं भवति अर्जुनरावणीयम् नामक व्याकरणशास्त्रकाव्यम्। 'भट्टिभौमककाव्यादी काव्यशास्त्रं प्रचक्षते' इति क्षेमेन्द्रकविना स्वस्य सुवृत्ततिलकनाम्नि ग्रन्थे प्रतिपादितः। अस्य कर्ता भूमभट्टः काश्मीरवासी आसीत्। रावणार्जुनीयम् इति नामद्वयं प्रचारे वर्तते। घोषः इत्येकनाम्नापि क्वचिदस्य प्रसिद्धिरस्ति। कार्तवीरार्जुनस्य तथा लङ्काधीशरावणस्य च युद्धकथा अस्मिन् काव्ये वर्णिता। अष्टाध्यायीस्थानि सूत्राणि क्रमेण अस्मिन् काव्ये श्लोकेषु उदाहृतानि इत्येतत् अस्य काव्यस्य महत्त्वम्।
‎
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:पञ्चमशताब्द्याः कृतयः वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
हिसार
हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति हिसारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हिसारनगरम्।
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चूडाकर्मसंस्कारः
चूडानां केशपाशानां संस्कारो येन कर्मणा क्रियते तत् चूडाकर्मेति कथ्यते । प्रथमे तृतीये वा संवत्सरे अथवा कुलधर्मानुसारेण् संस्कारोऽयं करणीयः । प्रवरसंख्यानुसारेण् चूडाकरणसंस्कारः कल्पितः। शिखा एकाधिका भवितुमर्हति । वशिष्ठगोत्रियाः शिरोमध्यभागे एकां शिखां धारयन्ति । अत्रिकाशयपगोत्रियाः पञ्चशिखां धारयन्ति । भृगुवंशीयाः सर्वमुण्डिताः भवन्ति ।
बाह्यस्म्पर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मस्तकाभिषेकः
महामस्तकाभिषेकः (Mahamastakabhisheka) कर्णाटके हासनमण्डले स्थिते श्रवणबेळगोळनगरे प्रतिद्वादशवर्षं प्रचाल्यमानः कश्चन प्रमुखः जैनजनानाम् उत्सवः । अयम् उत्सवः फेब्रवरीमासस्य द्वितीये सप्ताहे प्रचलिष्यति । सर्वे जैनमतावलम्बिनः एतम् उत्सवम् औत्सुक्येन प्रतीक्षन्ते सदापि । जगतः नानाकोणेभ्यः ३०,००,००० अधिकाः जनाः एतस्मिन् मस्तकाभिषेकोत्सवे भागं गृह्णन्ति. । ५७ पादोन्नतस्य (१७.५.मी) अद्वितीयस्य अखण्डशिलालानिर्मितस्य बाहुबलिनः मूर्तेः मस्तकाभिषेकः जगति एव सुविख्यातः ।
बाहुबलिनः कथा
चतुर्विंशतितमेन (२४)तीर्थङ्करेण वर्धमानमहावीरेण जैनमतस्य प्रसारः महता प्रमाणेन कृतः । आदिनाथः ऋषभदेवः प्रथमः तीर्थङ्करः । सः आसीत् कश्चन राजा । सः राज्यं परित्यक्तुम् ऐच्छत् । अतः सः राज्यं द्विधा विभज्य एकं भागं ज्येष्ठपुत्राय भरताय, अपरं भागं कनिष्ठाय पुत्राय बाहुबलिने च अर्पितवान् । भरतस्य चक्रवर्तीत्वं न अनुमतं बाहुबलिना । यद्यपि तयोः मन्त्रिणः युद्धम् एव उचितं भावितवन्तः, तथापि तौ सहोदरौ निर्णीतवन्तौ यत् मल्लयुद्धमात्रेण एव शक्तिमत्त्वं निश्चेतव्यम् इति । एतस्मिन् युद्धे जयं प्राप्तवान् अपि बाहुबली राज्यं न ऐच्छत् । साम्राज्यं परित्यज्य सः विविक्ते देशे अन्नं जलं वापि असेवमानः तपः आचरत् । अचिरात् एव सः निर्वाणं प्राप्तवान् ।
बहूनां वर्षाणाम् अनन्तरं, तन्नाम दशमे शतके, चावुण्डरायः गङ्गवंशीयस्य द्वितीयस्य राचमल्लस्य मन्त्री जातः । यत्र बाहुबली निर्वाणं प्राप्तवान् तं पौदनपुरप्रदेशं प्रति सः कदाचित् मातरं नीतवान् । मातापुत्रयोः स्वप्ने भगवती कूष्माण्डिनीदेवी प्रत्यक्षीभूय आज्ञापितवती यत् चन्द्रगिरौ स्थित्वा दक्षिणभागस्थम् इन्द्रगिरिं प्रति बाणः प्रयोक्तव्यः इति । अनन्तरदिने चावुण्डरायः सुवर्णमयं बाणम् इन्द्र्गिरिं लक्ष्यीकृत्य प्रयुक्तवान् । तदा तेन बाहुबलिनः मूर्तिः तत्र अक्षिसात्कृता । ततः सः तत्रत्यायां शिलायां बाहुबलिनः मूर्तेः उत्कृन्तनम् अकारयत् ।
मूर्तिः
क्रि श ९७३ तमे वर्षे चावुण्डरायेण निर्मापिता बाहुबलेः एकशिलाप्रतिमा जनानां मनः आकर्षति । ५७ पदपरिमित-उन्नतकायः सुन्दरः शान्तवदनः बाहुबलिः शतकेभ्यः आस्तिकजनानां आकर्षणस्य केन्द्रबिन्दुः । देशविदेशेभ्यः सहस्रशः जना विरागिणः बाहुबलेः दर्शनार्थम् आगच्छन्ति ।
गन्धद्रव्याणि
thumb|200px|right|गन्धद्रव्याणि
मस्तकाभिषेकः
अभिषेकः
हिन्दु- जैन – बौद्ध –धार्मिकसम्प्रदायेषु अभिषेकस्य अतीव महत्वं वर्तते । शुद्धोदकं, पञ्चामृतं, सुगन्धद्रव्याणि इत्यादि वस्तूनि उपयुज्य इष्ट्मूर्तेः अभिशेकं कुर्वन्ति श्रद्धालवः ।
गन्धद्रव्याणि
यानि वस्तूनि आहारस्य सज्जीकरणावसरे तेषाम् आहाराणां गन्धस्य रुचेः च वर्धनार्थं योज्यन्ते तानि गन्धद्रव्याणि इति उच्यन्ते । तानि च -
मस्तकाभिषेकः
अभिषेकः
द्वादशवर्षेषु एकवारं श्रवणबेळगोळस्थस्य महाविरागिणः बाहुबलेः अभिषेकस्य महाउत्सववः महामस्तकाभिषेकः प्रचलति । बाहुबलेः विग्रहनिर्माणकार्यस्य समाप्तेः स्मरणार्थम् एषः उत्सवः आचर्यते । महामस्तकाभिषेकस्य सन्दर्भे विंशतिदिनानि यावत् उत्सवः, अभिषेक-पूजादयः भवन्ति । श्रवणबेळगोळस्थस्य जैनमठस्य पूज्यस्वामिनः नेतृत्वे महामस्तकाभिषेकोत्सवः आचर्यते । विंशतिदिनात्मके महामस्तकाभिषेकोत्सवे सहस्रशः जैनस्वामिनः, विविधसम्प्रदायानां आचार्याः, केसरि-श्वेतवस्त्रधारिणः लक्षशः श्रद्धालवः भागं वहन्ति ।
गन्धद्रव्याणि
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मस्तकाभिषेकः
उत्सवस्य कालावधिः
उत्सवसन्दर्भे विंशतिदिनानि यावत् श्रवणबेळगोळक्षेत्रे जैन-धर्मसभाः. विद्वद्गोष्ठ्यः, पुस्तकप्रदर्शिनी इत्यादि विभिन्नाः कार्यक्रमाः आयोज्यन्ते । महामज्जनस्य अवधिः विंशतिदिनात्मकः । परन्तु मासत्रयं यावत् श्रवणबेळगोळक्षेत्रे उत्सवः चलति । तेषु दिनेषु भक्तानां प्रवाहः एव श्रवणबेळगोळं प्रति प्रवहति !
अभिषेकविधिः
विंशतिदिनानि प्रतिदिनं षड्-घण्टाः यावत् अभिषेकः भवति । १०८ पूजितकलशेषु पूरितं जलम् उपयुज्य अभिषेकं कुर्वन्ति । १०००ली क्षीरं, २५० किलो परिमितं श्रीगन्ध-हरिद्राचूर्णं , ३०००ली जलम् च उपयुज्य प्रतिदिनम् अभिषेकं कुर्वन्ति । एतद्विहाय  नारिकेलजलं , इक्षुरसः , तण्डुलपिष्टं, मूलिकाचूर्णं, अमूल्यानि रत्नानि तथा ५२ प्रकारकपुष्पणि महामज्जनार्थम् उपयुज्यन्ते । अद्यत्वे  हेलिकाप्टरद्वारा क्रियमाणा पुष्पवृष्टिः अपि कार्यक्रमस्य वैभवं वर्धयति ।
सन्देशाः
अहङ्कारनिग्रहः तथा स्वनियन्त्रणं मोक्षमार्गस्य प्राथमिकघट्टः । बाहुबलेः भव्यदिगम्बरविग्रहः त्यागभावं, प्रापञ्चिकापेक्षाणां विषये वैराग्यं, स्वनिग्रहं च द्योतयति । मस्तकाभिषेकद्वारा जनाः त्यागपरम्परायाः विषये श्रद्धाम् आदरं च दर्शयन्ति ।
उपस्थितिः
२०१८ फेब्रुवरिमासे जैनमठस्य स्वामिनां प.पू चारुकीर्तिभट्टारकमहास्वामिनः अद्ध्वर्यवे आचरिते महामस्तकाभिषेककार्यक्रमे देशस्य प्रमुखजैनस्वामिनः, महामहिम राष्ट्रपतिः रामनाथकोविन्दमहाभागः , कर्णाटकसर्वकारस्य अनेके मन्त्रिणः भागम् अवहन् ।
बाह्याः उल्लेखाः
वर्गः:जैनधर्मः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पीरमद्वीपः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चित्रमीमांसा
विषयः वर्धनीयः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कार्तिकदीपोत्सवः
कार्तिक दीपं, त्रिकार्तिका अथवा कार्तिकै विलक्किडु नाम प्रकाशानां उत्सवः केरळं, तमिलळुनाडु, श्रीलन्का प्रदेशे आचर्यते| एषः उत्सवः कार्तिक मासे आगच्छति| कार्तिक मासस्य पूर्णचन्द्र दिवसः कार्तिक पूर्णिमा इति प्रसिद्धः| केरळे एषः उत्सवः त्रिकार्तिका इति प्रसिद्धः |  उत्सव दिवसे भगवत्याः कार्तियायेण्याः स्वागतं क्रीयते|  तमिळुनाडु प्रदेशे नीलगिरि जनपदे लक्शब्ब इति उत्सवः आचर्यते| कार्तिक मासः अति मंगलकरः| कार्तिक मासः दीपावली पर्वदिनात् प्रारम्भं भवति|
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:केरलराज्यस्य उत्सवाः वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
लक्षणरत्नावली
अप्पय्यदीक्षितेन लक्षणरत्नावली(Lakshanaratnavali) इति ग्रन्थः रचितः । नाटकविषये विद्यते एषः ग्रन्थः । नान्दी, सूत्रधारः, पूर्वरङ्गम् इत्यदिषु विषयेषु विवरणं दधाति ग्रन्थोऽयम् ।
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणम्
मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य अर्थः उद्देश्यं च मनोविज्ञानस्य अवगमने सहायकं भवति । मनोविज्ञानं व्यावहारिकजीवनस्य विज्ञानम् अस्ति । बुद्धिः, स्मृतिः, चिन्तनं, शिक्षणं, समस्यानिराकरणं, निर्णयप्रक्रिया, विस्मरणम् इत्यादीनां पशूनां व्यवहारस्य मानसिकप्रक्रियाणां च व्यवस्थितरूपेण व्यवस्थितरूपेण च अध्ययनं कुर्वती ज्ञानस्य शाखा अस्ति पशवः (मनुष्याः पशवः च) भिन्न-भिन्न-स्थितौ कथं वर्तन्ते ? तेषां एवं व्यवहारस्य पृष्ठतः के कारणानि सन्ति ? एकस्मिन् परिस्थितौ भिन्न-भिन्न-जीवानां प्रभावं कुर्वन्ति के कारकाः सन्ति ? पशुनां मानसिकगुणेषु यथा बुद्धिः, उपलब्धिः, योग्यता, मनोवृत्तिः इत्यादयः तथा व्यक्तित्वलक्षणाः इत्यादयः भेदाः किमर्थं दृश्यन्ते एतेषां सर्वेषां मनोविज्ञानव्यवहारस्य अध्ययनं कर्तुं तथा च व्यक्तित्वस्य मानसिकगुणानां च मापनं तुलना च कथं करणीयम्? अस्य कृते "मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां" आवश्यकता अनुभूता ।
मनोवैज्ञानिकाः एतादृशानां साधनानां आवश्यकतां अनुभवन्ति ये व्यक्तिगतभेदानाम् प्रत्येकं पक्षं वस्तुनिष्ठतया वैज्ञानिकतया च मापनं कृत्वा अध्ययनं कृत्वा समायोजनं निर्वाहयितुं प्रयतन्ते वस्तुतः व्यक्तिनां उपलब्धयः, ज्ञानं, गुणाः इत्यादयः ज्ञातुं प्राचीनकालात् एव केनचित् प्रकारेण परीक्षाः मापनविधयः च प्रयुक्ताः सन्ति । प्राचीनकाले चीन, जॉर्डन, मिस्र इत्यादिषु संस्कृतिषु अस्य बहवः प्रमाणाः प्राप्ताः परन्तु वर्तमानकाले ये परीक्षणाः विविधक्षेत्रेषु प्रयुक्ताः सन्ति, ते स्वयमेव विशेषा उपलब्धिः। सम्प्रति मानकीकृतपरीक्षाणां संख्या वर्धमाना अस्ति । शिक्षा, व्यापार, चिकित्सा इत्यादिक्षेत्रेषु मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां व्यापकरूपेण उपयोगः क्रियते। एतानि परीक्षानि अनेकेषां विश्वविद्यालयैः, सर्वकारीयकार्यालयैः, प्रकाशकैः, शिक्षामन्त्रालयैः अन्यैः संस्थाभिः अपि प्रकाश्यन्ते ।
परिभाषा (मनोवैज्ञानिक परीक्षा: अर्थ एवं प्रकृति)
मनोवैज्ञानिकपरीक्षा इति किम् ? यदि प्रश्नस्य उत्तरं सामान्यभाषायां भवति तर्हि वक्तुं शक्यते यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षा व्यावहारिकरूपेण व्यक्तिस्य अध्ययनस्य एतादृशी व्यवस्थिता पद्धतिः अस्ति, यस्य माध्यमेन कस्यचित् प्राणिनः अवगन्तुं शक्यते, तस्य विषये न्यायः कर्तुं शक्यते।तस्य विषये निर्णयः ग्रहीतुं शक्यते अर्थात् किम् व्यक्तिस्य बुद्धिस्तरः, केषु विषयेषु तस्य रुचिः अस्ति, कस्मिन् क्षेत्रे सः सफलतां प्राप्तुं शक्नोति । सः अवगमनजनैः सह समायोजनं स्थापयितुं शक्नोति वा न वा, तस्य व्यक्तित्वस्य मुख्यानि लक्षणानि कानि सन्ति ? यदि वयं तादृशप्रश्नानां उत्तराणि प्राप्तुम् इच्छामः तर्हि एतदर्थं न केवलं भिन्नप्रकारस्य मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः माध्यमेन कस्यचित् व्यक्तिस्य अध्ययनं सम्भवति, अपितु विविधलक्षणानाम् आधारेण अन्यैः व्यक्तिभिः सह अपि तस्य तुलना कर्तुं शक्यते यथा रसायनशास्त्रे, भौतिकशास्त्रे, जीवविज्ञाने, अन्येषु ज्ञानशाखासु परीक्षणानां प्रयोगः भवति, तथैव मनोविज्ञाने अपि एताः परीक्षाः प्रयुज्यन्ते ।
मनोवैज्ञानिकः चयनितस्य व्यक्तिस्य व्यवहारं यथा सावधानीपूर्वकं पश्यति तथा रसायनशास्त्रज्ञः रक्तस्य नमूनाम् आदाय रोगस्य परीक्षणं करोति । मनोवैज्ञानिकपदकोशस्य अनुसारं "मनोवैज्ञानिकपरीक्षा मानकीकृतनियन्त्रितपरिस्थितीनां समुच्चयः भवति, ये व्यक्तिभ्यः प्रतिक्रियाः प्राप्तुं प्रस्तुताः भवन्ति येन ते पर्यावरणस्य माङ्गल्याः अनुकूलव्यवहारस्य प्रतिनिधित्वं कर्तुं चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति " " . अद्यत्वे वयं प्रायः ताः सर्वाः परिस्थितयः अवसराः च मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणाम् अन्तर्गतं विन्यासं समावेशयन्ति, ये कार्येण वा कार्यप्रदर्शनेन वा सम्बद्धं वा न वा किमपि प्रकारस्य कार्यं कर्तुं विशेषपद्धतिं प्रदर्शयन्ति " अत इति वक्तुं शक्यते
“मनोवैज्ञानिकपरीक्षा व्यवहारस्य नमूनानां मापनस्य मानकीकृता व्यवस्थिता च पद्धतिः भवति यत् विश्वसनीयं वैधं च भवति यस्य प्रशासनपद्धतिः संरचिता नियतश्च भवति परीक्षणे व्यवहारमापनार्थं प्रश्नाः अथवा वस्तूनि मौखिक-अमौखिक-परीक्षाभ्यां व्यवहारस्य विविध-मनोवैज्ञानिक-पक्षेषु यथा उपलब्धिः, रुचिः, क्षमता, योग्यता, व्यक्तित्व-लक्षणं च परिमाणात्मकं गुणात्मकं च मूल्याङ्कनं भवति ।अध्ययनं मापनं च क्रियते मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः भिन्नाः सन्ति । यथा -
क) बुद्धिपरीक्षा
ख) योग्यता परीक्षा
ग) योग्यता परीक्षा
ङ) व्यक्तित्व परीक्षा आदि।
मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां जन्म एस्किओल् (Esquiro, 1772–1840) तथा सेगुइन् (1812–1880) इति द्वयोः फ्रांसीसीमनोवैज्ञानिकयोः कारणं भवितुम् अर्हति ।
यः न केवलं मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां आधारशिलाम् अस्थापयत् अपितु एतेषां परीक्षानां सम्बन्धिनां सिद्धान्तान् अपि प्रस्तावितवान्। भारते मानसिकपरीक्षाणां व्यवस्थिताध्ययनं १९२२ तमे वर्षे आरब्धम् । लाहौर-नगरस्य एफजी-महाविद्यालयस्य प्राचार्यः सी.एच्.राइसः प्रथमवारं भारते एव अस्य परीक्षणस्य विकासं कृतवान् । एषा बुद्धिपरीक्षा आसीत्, यस्य नाम हिन्दुस्तानी बिनेट् प्रदर्शनबिन्दुमापः इति ।
परिभाषा
विभिन्नैः विद्वांसैः मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः परिभाषा भिन्नभिन्नरूपेण कृता अस्ति। काश्चन प्रमुखाः परिभाषाः यथा - १.
1. क्रोनबच् (1971) इत्यस्य मते "मनोवैज्ञानिकपरीक्षा एकः व्यवस्थितप्रक्रिया अस्ति, यया द्वयोः वा अधिकयोः व्यक्तियोः व्यवहारस्य तुलना क्रियते।"
3. फ्रीमैन (1965) इत्यस्य मते "मनोवैज्ञानिकपरीक्षा एकं मानकीकृतं साधनं भवति, यया कुलव्यक्तित्वस्य एकः वा अधिकः पक्षः मौखिक-अवाचिक-प्रतिक्रियाभिः वा अन्यैः व्यवहाररूपैः वा मापितः भवति (मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य सिद्धान्तः अभ्यासश्च) २.
4. ब्राउनस्य मते "मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः व्यवहारस्य प्रतिमानस्य मापनस्य व्यवस्थिताः पद्धतयः सन्ति।"
(शैक्षिक तथा मनोवैज्ञानिक परीक्षण के सिद्धान्त)
5. मान (1967) इत्यस्य मते "परीक्षा एकः परीक्षा अस्ति या समूहे सम्बद्धस्य व्यक्तिस्य बुद्धिः, व्यक्तित्वं, योग्यतां, उपलब्धिः च प्रकाशयति।" (मनोविज्ञानस्य परिचयः) २.
6. टायलर (1969) इत्यस्य मते "परीक्षा एकः मानकीकृतः स्थितिः अस्ति यस्मात् व्यक्तिगतव्यवहारस्य नमूना निर्धारितः भवति।" (परीक्षणं मापनं च) २.
परिभाषाओं का विश्लेषण
मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः उपर्युक्तपरिभाषाविश्लेषणात् निम्नलिखितविन्दवः स्पष्टाः सन्ति।
1. मनोवैज्ञानिकपरीक्षा मानकीकृतं वस्तुनिष्ठं च यन्त्रं, प्रक्रिया, मापं, यन्त्रं वा भवति।
2. अधिकांशमनोवैज्ञानिकपरीक्षासु मानकीकृतप्रश्नानां सूची भवति, परन्तु केचन प्रश्नानां स्थाने सामग्रीनां उपयोगं कुर्वन्ति।
3. मानवव्यवहारस्य विविधाः मनोवैज्ञानिकपक्षाः यथा उपलब्धयः, क्षमता, रुचिः, बुद्धिः, मनोवृत्तिः, समायोजनं, चिन्ता इत्यादीनां व्यक्तित्वलक्षणानाम् अध्ययनं मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां माध्यमेन गुणात्मकरूपेण निष्कर्षात्मकरूपेण च क्रियते।
4. न केवलं मनोवैज्ञानिकपरीक्षाद्वारा व्यक्तिः अवगन्तुं शक्यते, अपितु विविधमनोवैज्ञानिकपक्षस्य आधारेण अन्यैः व्यक्तिभिः सह तस्य तुलनात्मकः अध्ययनः अपि क्रियते।
मनोवैज्ञानिक परीक्षण : उद्देश्य
कस्यापि परीक्षायाः केचन उद्देश्याः भवन्ति। मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य अपि केचन विशिष्टाः उद्देश्याः सन्ति येषां चर्चा निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कर्तुं शक्यते –
1. वर्गीकरणं चयनं च
3. मार्गदर्शनम्
5. निदानम्
1. वर्गीकरणं चयनं च - प्राचीनकालात् एव विद्वांसः मन्यन्ते यत् जनाः न केवलं शारीरिकरूपेण अपितु मानसिकरूपेण अपि परस्परं भिन्नाः भवन्ति। न कश्चित् द्वयोः व्यक्तियोः समानमानसिकक्षमता भवितुमर्हति कथञ्चन । तेषु किञ्चित् भेदः अवश्यमेव अस्ति। गट्टन् स्वस्य शोधस्य आधारेण सिद्धं कृतवान् यत् प्रत्येकः व्यक्तिः मानसिकक्षमता, मनोवृत्तिः, रुचिः, गुणाः इत्यादिषु अन्येभ्यः भिन्नः भवति । अतः जीवनस्य विभिन्नक्षेत्रेषु परीक्षणद्वारा व्यक्तिनां वर्गीकरणं भिन्नवर्गेषु कर्तुं शक्यते । अतः मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणाम् आधारेण शैक्षणिकसंस्थासु, औद्योगिकसंस्थासु, सेनासु, विविधप्रकारस्य कार्येषु च शारीरिक-मानसिकभेदानाम् आधारेण व्यक्तिनां वर्गीकरणं परीक्षणस्य प्रमुखं उद्देश्यं भवति।किं निर्धारयितुं परीक्षायाः अपि महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति उचितं भविष्यति। अतः शैक्षिक-औद्योगिक-व्यावसायिक-व्यक्तिगत-चयनयोः मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां व्यापकरूपेण उपयोगः भवति । एवं स्पष्टं भवति यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां मुख्यं उद्देश्यं मानसिकभेदानाम् आधारेण पशूनां वर्गीकरणं, विभिन्नेषु व्यवसायेषु सेवासु च योग्यतमस्य व्यक्तिस्य चयनं भवति
2. भविष्यवाणी - मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां अन्यः प्रमुखः उद्देश्यः अस्ति - 'भविष्यवाणीं कर्तुं'। एषा भविष्यवाणी (भविष्यवाणी) भिन्नप्रकारस्य कर्मणाम् अपि सम्बन्धे। अधुना प्रश्नः उत्पद्यते यत् अस्माभिः पूर्वानुमानेन किम् अभिप्रेतम् ? पूर्वानुमानस्य अर्थः वर्तमान अध्ययनस्य आधारेण कस्यचित् व्यक्तिस्य वा कार्यस्य वा भविष्यस्य विषये मतं वा वक्तव्यं वा व्यक्तं करणं । अतः यदा विभिन्नप्रकारस्य व्यापारसंस्थासु कार्यं कुर्वतां कर्मचारिणां शैक्षिकसंस्थासु अध्ययनं कुर्वतां छात्राणां च सम्बन्धे भविष्यवाणीयाः आवश्यकता भवति तदा प्रमाणितमनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां उपयोगः भवति यथा -
एकः। उपलब्धिः Test
ख. योग्यता परीक्षा
स. बुद्धिपरीक्षा
क. मानातु यत् अभियांत्रिकीशास्त्रे कश्चन व्यक्तिः सफलः भविष्यति वा न वा इति पूर्वानुमानं कर्तुं योग्यतापरीक्षाणां उपयोगः करणीयः।
एवं स्पष्टं भवति यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां माध्यमेन कस्यचित् व्यक्तिस्य बुद्धिः, रुचिः, उपलब्धिः, सृजनात्मकता, समायोजनक्षमता, योग्यता इत्यादीनां व्यक्तित्वलक्षणानाम् विषये सहजतया भविष्यवाणयः कर्तुं शक्यन्ते।
3. मार्गदर्शन (मार्गदर्शन) व्यावसायिकं शैक्षिकं च मार्गदर्शनं मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां तृतीयं मुख्यं उद्देश्यं भवति अर्थात् एतेषां परीक्षणानां साहाय्येन एतादृशेन व्यक्तिना कः व्यापारः कर्तव्यः अथवा कः विषयः कर्तव्यः इति सहजतया वक्तुं शक्यते एतादृशेन छात्रेण चयनितः भवेत्।कर्तव्यः.
उदाहरण -
क. यथा यथा कश्चन व्यक्तिः "Teaching Aptitude Test" इत्यत्र अधिकं अंकं प्राप्नोति तथा तथा सः शिक्षकः भवितुम् निर्देशयितुं शक्यते।
ख. तथैव यदि कस्यचित् छात्रस्य बुद्धिस्तरः उत्तमः अस्ति तर्हि तस्य विज्ञानविषयस्य चयनार्थं मार्गदर्शनं कर्तुं शक्यते।
4. तुलना – ९.
जगतः प्रत्येकं प्राणी स्वस्य भौतिकसंरचनायाः व्यवहारस्य च आधारेण परस्परं भिन्नः भवति । अतः व्यक्तिनां समूहानां वा तुलनात्मकाध्ययनार्थम् अपि मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां उपयोगः भवति । मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां उपयोगेन सांख्यिकीयपद्धतीनां प्रयोगे बलं दत्तम् अस्ति ।
5. निदानं प्रत्येकस्य मानवस्य शिक्षाक्षेत्रे जीवनस्य अन्येषु विविधक्षेत्रेषु च अनेकसमस्यानां सामना कर्तव्यः भवति। अतः मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां एकः मुख्यः उद्देश्यः अपि एतासां समस्यानां निदानं भवति।यस्य परीक्षणस्य माध्यमेन विषयसम्बद्धानां कठिनतानां निदानं भवति ते "निदानपरीक्षा" इति उच्यन्ते यथा चिकित्सानिदानस्य क्ष-किरण, थर्मामीटर्, सूक्ष्मदर्शी इत्यादीनां उपकरणानां उपयोगः भवति, तथैव शैक्षिक-मानसिक-भावनात्मक-कठिनतानां निदानार्थं मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां उपयोगः भवति ।
ब्राउन १९७० इत्यस्य मते निदानक्षेत्रे अपि परीक्षणाङ्कानां उपयोगः कर्तुं शक्यते ।
यथा, कदाचित् कश्चन छात्रः केनचित् कारणेन शिक्षायां पश्चात्तापं प्राप्नोति, एतादृशे परिस्थितौ शिक्षकानां मातापितृणां च कर्तव्यं न केवलं विविधपरीक्षाणां माध्यमेन तेषां पश्चात्तापस्य कारणानि ज्ञातुं, अपितु सम्भाव्यपरिहाराः अपि करणीयाः तान् समाधायतु।
एवमेव कश्चिद् मनसि कस्मिंश्चित् जनः पीड्यते, तस्य स्वभावः का? रोगः कियत् गम्भीरः अस्ति, तस्य कारणं किम्, कथं तस्य निवारणं कर्तुं शक्यते इति सूचना अपि समस्यानुसारं प्राप्तुं शक्यते । अतः स्पष्टं भवति यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां भिन्नप्रकारस्य समस्यानां निदानं समाधानं च द्वयोः मध्ये महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति ।
अतः उपसंहाररूपेण वक्तुं शक्यते यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षणं प्रतिवर्षं व्यवहारस्य वा पशुस्य वा दैनन्दिनमनोवैज्ञानिकपक्षयोः वस्तुनिष्ठाध्ययनस्य मानकीकृता व्यवस्थिता च पद्धतिः अस्ति। वर्गीकरणं चयनं च, पूर्वानुमानं, मार्गदर्शनं, तुलनां, निदानं, अनुसन्धानम् इत्यादीनां उद्देश्यं दृष्ट्वा एतानि परीक्षणानि निर्मिताः सन्ति।
सारांश
• मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः अनेकाः प्रकाराः सन्ति। यथा-
क. बुद्धि परीक्षा b. उपलब्धि परीक्षा c. योग्यता परीक्षा d. योग्यता परीक्षण ङ. व्यक्तित्व परीक्षा आदि।
• मनोवैज्ञानिकपरीक्षणस्य मुख्य उद्देश्यं निम्नलिखितम् अस्ति।
वर्गीकरण एवं चयन
प्रस्तावना
मार्गदर्शन
तूल
निदानम्
अनुसंधानम्
मनोवैज्ञानिक परीक्षणों के लक्षण
मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां स्वरूपं लक्षणं च चर्चां कृत्वा यदि मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां अर्थं स्वरूपं च सम्यक् परिचिताः सन्ति तर्हि मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां लक्षणानाम् अग्रे चर्चा कर्तुं शक्यते।
कोऽपि परीक्षणः उत्तमः अथवा अतीव उत्तमः इति मन्यते, यदा ते सर्वे लक्षणाः गुणाः वा अधिकतमसङ्ख्यायां वर्तन्ते, ये कस्यापि परीक्षणस्य वैज्ञानिकं वक्तुं आवश्यकाः सन्ति। कौतुकं मनसि भवितुमर्हति यत् ते के विशेषाः। अतः निम्नलिखितपङ्क्तयः पठामः, भवान् स्वस्य जिज्ञासानां समाधानं कर्तुं शक्नोति।
मनोवैज्ञानिकानां मते उत्तमवैज्ञानिकपरीक्षायाः निम्नलिखितगुणाः भवन्ति-
1. विश्वसनीयता
2. वैधता
3. मानकाः
4. वस्तुनिष्ठता
5. व्यावहारिकता
7. रुचिः
8. भेदः
9. प्रसारः
तेषां स्वस्वव्याख्यानं यथा-
1. विश्वसनीयता - उत्तमस्य वैज्ञानिकस्य च मनोवैज्ञानिकपरीक्षायां विश्वसनीयतायाः गुणवत्ता अत्यावश्यकी भवति।
अधुना प्रश्नः उत्पद्यते यत् परीक्षायाः विश्वसनीयतायाः किं अभिप्रेतम् ? कस्यापि परीक्षायाः विश्वसनीयत्वस्य अर्थः अस्ति यत् यदि कस्मिन् अपि काले स्थाने च समानशर्तैः परीक्षणं प्रयुक्तं भवति तर्हि तस्मात् प्राप्ताः परिणामाः प्रतिवारं समानाः भवेयुः, तेषु भेदः न भवेत्
"विश्वसनीयता न्यायस्य स्थिरतां निर्दिशति।" - (डाकपाल 1996, पृष्ठ सं. 230)
विश्वसनीयपरीक्षा सा कथ्यते, येन भिन्नसमये प्राप्तेषु परिणामेषु स्थिरता, सहमतिः च प्राप्यते। एकः विश्वसनीयः परीक्षणः सुसंगतः, स्थिरः च भवति।" - (Reber & Reber, 2001, p. 621)
विश्वसनीयता निर्धारणस्य विधयः
परीक्षणस्य विश्वसनीयतां निर्धारयितुं चत्वारि पद्धतयः सन्ति-
1. परीक्षण-पुनः परीक्षण विधि
2. अर्धविच्छेदनविधिः
3. समानान्तर कार्यविधि
4. तर्कसंगत समता विधि
उपर्युक्तचतुर्णां मध्ये सामान्यतया प्रथमौ पद्धतिद्वयं व्यावहारिकदृष्ट्या अधिकं प्रयुक्तम्।
वैधता
मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः अन्यत् महत्त्वपूर्णं लक्षणं वैधता अस्ति। वैधतायाः अर्थः अस्ति यत् परीक्षणं यस्य प्रयोजनाय साधयितुं निर्मितम् अस्ति तत् पूरयति वा न वा इति । यदि परीक्षणं स्वप्रयोजनसिद्धौ स्थूलं भवति तर्हि सा मान्यं मन्यते तद्विपरीतम् यदि प्रयोजनं साधयितुं न समर्था तर्हि सा वैधं न मन्यते।
वैधता मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः तत् लक्षणं निर्दिशति, यत् दर्शयति यत् परीक्षणं यत् मापनं अपेक्षितं तस्य मापने कियत् सटीकं भवति। - (बिजामिन: मनोविज्ञान, 1994, पृष्ठ सं.–7)
वैधतायाः प्रकाराः – ९.
1. घटक वैधता
2. समवर्ती वैधता
3. भविष्यवाणी वैधता इत्यादि।
वैधतानिर्धारणस्य पद्धतयः - परीक्षणस्य वैधतां निर्धारयितुं
कृते सहसंबन्धविधिः प्रयुक्ता भवति । यथा,
a. कोटि अन्तर विधि
ख. उत्पाद क्षण विधि आदि।
मानक
कस्यापि मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः स्वकीयाः मानकाः सन्ति। वैज्ञानिकपरीक्षायाः कृते मानकस्य गुणवत्ता अत्यावश्यकी शर्तः अस्ति ।
“मानकस्य अर्थः एकः संख्या, मूल्यः, स्तरः वा, यः समूहस्य प्रतिनिधित्वं करोति, यस्य आधारेण व्यक्तिगतप्रदर्शनस्य वा उपलब्धेः वा व्याख्या कर्तुं शक्यते।“ - (Reber & Reber, 2001, p. 472)
अधुना प्रश्नः उद्भवति यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षायां कति प्रकारस्य मानकानां उपयोगः भवति। मनोवैज्ञानिकपरीक्षणे निम्नलिखितचतुर्प्रकारस्य मानकानां उपयोगः भवति-
ख. श्रेणी मानक
एच. शतमान मानक
द. प्रमाणित स्कोर मानक
परीक्षणस्य आवश्यकतानुसारं एकस्य वा अधिकस्य मानकस्य उपयोगः भवितुं शक्नोति। आदर्शस्य कारणात् परीक्षकस्य कृते एतत् निर्धारयितुं शक्यते यत् कस्यचित् व्यक्तिविशेषस्य प्राप्तः स्कोरः औसतस्तरस्य, उच्चस्तरीयस्य वा निम्नस्तरस्य वा अस्ति वा इति। अतः उत्तमवैज्ञानिकपरीक्षायाः कृते मानकस्य गुणवत्ता अतीव महत्त्वपूर्णा भवति ।
वस्तुनिष्ठता
उत्तममनोवैज्ञानिकपरीक्षायां एषः गुणः ज्ञायते यत् सा कस्यचित् लक्षणस्य अथवा क्षमताविशेषस्य आधारेण भिन्नव्यक्तिषु भेदं कर्तुं शक्नोति। वैज्ञानिकपरीक्षाभिः सहजतया निर्धारयितुं शक्यते यत् कस्य व्यक्तिस्य उच्चस्तरीयक्षमता, योग्यता च अस्ति, कस्य औसतक्षमता अस्ति, कस्य व्यक्तिस्य निम्नस्तरीयक्षमता, योग्यता च अस्ति
व्यावहारिकता
मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः अन्यत् महत्त्वपूर्णं लक्षणं प्रयोज्यता अस्ति। एतादृशं भवेत् यत् परीक्षणपुस्तिकायाः साहाय्येन दत्तनिर्देशानुसारं केनापि व्यक्तिना व्यावहारिकरूपेण तस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते अर्थात् परीक्षणं जटिलं व्यावहारिकरूपेण च कठिनं न भवेत्।
मितव्ययी
मितव्ययस्य गुणवत्ता मनोवैज्ञानिकपरीक्षायां अपि आंशिकरूपेण दृश्यते। या परीक्षा धनस्य दृष्ट्या न्यूनव्ययः भवति, यस्याः व्यावहारिकप्रयोगे न्यूनश्रमः समयः च भवति, सा सा उत्तमः इति मन्यते।
व्याज
उत्तमपरीक्षा सा भवति या उपयोक्तृभ्यः एकरसः न दृश्यते अर्थात् यस्मिन् उपयोक्तृणां रुचिः तिष्ठति। यदा सा परीक्षा विषयेषु प्रयुक्ता भवति तदा ते तस्मिन् आरम्भात् अन्ते यावत् रुचिपूर्वकं भागं ग्रहीतुं शक्नुवन्ति, तत् भारं न मन्यन्ते ।
भेद
विवेकस्य गुणवत्ता वैज्ञानिकपरीक्षायां अपि दृश्यते। भेदस्य अर्थः कस्यचित् गुणस्य, गुणस्य, योग्यतायाः वा आधारेण कस्यचित् व्यक्तिस्य, विषयस्य, घटनायाः, अन्येभ्यः व्यक्तिभ्यः, वस्तुभ्यः, घटनाभ्यः, परिस्थितिभ्यः पृथक्करणम् ।
सामान्यता
मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः व्यापकता अतीव महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यम् अस्ति। विस्तृततायाः अर्थः - सीमितः संकीर्णः च दृष्टिकोणः नास्ति इति अर्थः - विस्तृतः इति । अत्र मनोवैज्ञानिकपरीक्षायाः व्यापकतायाः अर्थः अस्ति यत् परीक्षणं यस्य गुणस्य, सामर्थ्यस्य वा सामर्थ्यस्य वा मापनार्थं निर्मितम्, तस्य गुणस्य, सामर्थ्यस्य, सामर्थ्यस्य वा सर्वान् पक्षान् सम्यक् मापयति वा न वा इति यदि सा परीक्षणं तस्य गुणस्य वा सामर्थ्यस्य वा सर्वान् पक्षान् सम्यक् मापितुं शक्नोति तर्हि तस्य व्यापकतायाः गुणः अस्ति इति मन्तव्यं भविष्यति तथा च यदि सा एकमेव पक्षं मापयति तर्हि तस्य उपायः सीमितः न तु व्यापकः इति गण्यते.
मनोवैज्ञानिक परीक्षण की सीमाएँ
विद्वांसः मन्यन्ते यत् मनोविज्ञानस्य क्षेत्रे ये परीक्षाः प्रयुक्ताः सन्ति ते विज्ञानस्य परीक्षां न उत्तीर्णाः भवन्ति अर्थात् भौतिकशास्त्रादिषु वास्तविकविज्ञानेषु प्रयुक्ताः परीक्षाः तावत् वैज्ञानिकाः न भवन्ति। इदानीं भवतः मनसि एषः प्रश्नः अवश्यमेव उत्पद्यते यत् एतेषां मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां वैज्ञानिकता येषां कारणात् सीमितं भवति तेषां कारणानि के सन्ति। अतः एतासां कठिनतानां वा सीमानां वा चर्चां कुर्मः येषां कारणात् मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः पूर्णतया वैज्ञानिकाः इति न गणयितुं शक्यन्ते। मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां सीमानां चर्चा निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कर्तुं शक्यते-
1. निरपेक्ष परिमाणनिर्धारणं सम्भवं नास्ति - भौतिकविज्ञानवत् मनोविज्ञाने कस्यापि मानसिकक्षमतायाः पूर्णतया मापनं कर्तुं न शक्यते।
2. पूर्णविषयत्वस्य अभावः - यद्यपि मनोवैज्ञानिकपरीक्षासु वस्तुनिष्ठतायाः गुणवत्ता किञ्चित्पर्यन्तं दृश्यते, परन्तु तदपि परीक्षणं कुर्वन् परीक्षणनिर्माता स्वस्य व्यक्तिगतप्रत्ययैः, धारणाभिः, कारकैः प्रभावितः न भवति अर्थात्, न्यूनातिन्यूनं किञ्चित् प्रभावः अस्ति। अतः स्पष्टं भवति यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षासु प्रायः पूर्णविषयतायाः अभावः भवति ।
4. आशङ्का अर्थव्यवस्था - मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां एकः प्रमुखः दोषः अस्ति यत् अर्थव्यवस्थायाः गुणवत्ता अपि तेषु केवलं आंशिकरूपेण एव दृश्यते अर्थात् अधिकांशः मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः महतीः भवन्ति तथा च तान् व्यावहारिकरूपेण प्रयोक्तुं अधिकं समयः श्रमः च भवति।
5. सीमितव्यावहारिकप्रयोगः - मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां उपयोगे एकः कठिनता अस्ति यत् व्यावहारिकरूपेण उपयोगाय पर्याप्तस्य अनुभवस्य प्रशिक्षणस्य च आवश्यकता वर्तते। अनुभविनो सुप्रशिक्षितः वा एव तान् सम्यक् समुचितरूपेण व्यावहारिकरूपेण उपयोक्तुं शक्नोति इति वक्तुं शक्यते ।
अतः जिज्ञासु अभ्यर्थिनः उपर्युक्तवर्णनात् भवन्तः अवश्यमेव अवगतवन्तः यत् मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः अनेके वैज्ञानिकलक्षणाः सन्ति चेदपि पूर्णतया वैज्ञानिकाः इति वक्तुं न शक्यन्ते यतोहि तेषु काश्चन सीमाः दोषाः च सन्ति।
सारांश
उपर्युक्ताध्ययनात् ज्ञायते यत् उत्तमः मनोवैज्ञानिकपरीक्षा सा एव, यस्याः अधिकतमं प्रमाणं वैज्ञानिकत्वस्य गुणाः सन्ति, अर्थात् परीक्षा विज्ञानपरीक्षायाः प्रति यथा यथा सत्यं भवति तथा तत् उत्तमं मन्यते। विश्वसनीयता, वैधता, वस्तुनिष्ठता, अर्थव्यवस्था, मानकं, व्यापकता, व्यावहारिकता, रुचिः इत्यादयः मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां मुख्यलक्षणानि सन्ति। मनोवैज्ञानिकपरीक्षाः यद्यपि किञ्चित्पर्यन्तं वैज्ञानिकाः सन्ति तथापि तेषु काश्चन सीमाः सन्ति यथा पूर्णपरिमाणस्य अभावः, पूर्णविषयता, पूर्णसटीकता, पूर्णा अर्थव्यवस्था इत्यादयः इति विद्वानानां मतम् । अतः प्राकृतिकविज्ञानेभ्यः भौतिकविज्ञानेभ्यः अन्येभ्यः विज्ञानेभ्यः इव ते पूर्णतया वैज्ञानिकाः इति न गणयितुं शक्यन्ते । परन्तु एतासां कठिनतानां दोषाणां च अभावेऽपि व्यक्तिगतभेदनिर्धारणस्य व्यक्तित्वमापनस्य च उद्देश्यस्य पूर्तये मनोविज्ञानस्य क्षेत्रे तेषां महत्त्वपूर्णां भूमिकां न निराकर्तुं शक्यते।
तालवाडिपर्वतः
तालवाडिपर्वतः (Talavadi Hill) कर्णाटकराज्ये [[रामनगरमण्डलम्|रामनगरमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । कर्णाटकस्य राजधानीतः बेङ्गळूरुतः मैसूरुमार्गे ४९कि.मी.गम्यते चेत रामनगरम् इति पत्तनं प्राप्यते । ततः मागडिपत्तनाभिमुखं सञ्चरिते सति कूटगल् ग्रामः प्राप्यते । तस्य समीपे एव तलवाडि/तालवाडि पर्वतः तिष्ठति । अयं पर्वतः सङ्खीर्णः अस्ति । शिथिलावस्थायं विद्यमानः कश्चित् दुर्गः अत्र वर्तते । पर्वतस्य अत्रभागम् आरोढुं दुष्करं भवति । आरोहिते उपरि सुन्दरं शिलामण्डपः दृश्यते । अस्य पुरतः सुन्दरं सरः विराजते । स्वस्य प्रशासनकाले केम्पेगौडः अत्र आगत्य वैरिणाम् आक्रमणात् रक्षणं प्राप्नोति स्म इति प्रतीतिः अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कदलीफलरसः
thumb|200px|left|कदलीफलानि
कदलीफलस्य रसः एव कदलीफलरसः । कदलीफलरसः न तावान् द्रवमयः आहारः । किञ्चित् प्रमाणेन घनरूपः भवति कदलीफलरसः । एतत् कदलीफलम् आङ्ग्लभाषायां Banana इति उच्यते । अस्य रसः च Banana Juice इति उच्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य कदलीफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि कदलीफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं कदलीफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । अयं कदलीफलरसः द्विविधः भवति । एकविधः तु अन्ये फलरसाः इव भवति । अपरविधः "रसायनम्" इति उच्यते । तस्य निर्माणं किञ्चित् भिन्नरूपेण क्रियते । कदलीफले बहवः प्रभेदाः सन्ति । फलानां वर्णस्य रुचेः च अनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
फलरसस्य निर्माणम्
अस्य कदलीफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् कदलीफलं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अर्घाखाँचीमण्डलम्
अर्घाखाँचीमण्डलम् नेपालदेशस्य लुम्बिनी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्
संरचना
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानं नवदेहल्यां विद्यमानं संस्कृतविश्वविद्यालयः वर्तते। इदं भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य वित्तीयानुदानेन प्रचलति। संस्कृतायोगस्य (1956-57) संस्तुतीनामाधारेण संपूर्णभारते संस्कृतशिक्षायाः प्रचाराय तथा सर्वकारस्य नीतीनां कार्यान्वयनाय च 15 अक्टोबर 1970 तमे दिनाङ्के स्वायत्तसंघटनरूपेण स्थापितमभूत् ।
भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः 2002 वर्षे ममासस्य 7 दिनाङ्के बहुपरिसरीयः मानितविश्वविद्यालयः इति घोषणामकरोत्। ,
विधय‌ः
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य सञ्चालनं निम्नलिखिताभिः समितिभिः क्रियते।
भारतशासनमानवसंसाधनविकासमन्त्री पदेन संस्थानस्य कुलाध्यक्षः भवति । कुलपतिः संस्थानस्य प्रमुखः शैक्षणिकप्रशासनिकाधिकारी भवति । २८ आगष्ट्मासस्य १९९६ संस्कृतदिवसे संस्थानेन स्वकीये नवीनभवने कार्यं प्रारब्धम् । साम्प्रतं संस्थानस्य नवदेहलीस्थमुख्यालयमतिरिच्य समग्रे भारते दशपरिसराः वर्तन्ते । भवनमिदं पुस्तकालयः, सङ्गणककेन्द्रं सभागारः, अतिथिप्रकोष्ठः, विक्रयविभाग, भाषानुशीलनकेन्द्रम् इत्यादिभिः प्रसरति । इतः एव भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनमन्त्रालयसाहाय्येन संस्कृतस्य सर्वविधं क्रियाकलापं सम्पादयति । आचार्यः रामकरणशर्मा संस्थानस्य संस्थापकः निदेशकः आसीत् ।
प्रतीकचिह्नम्
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य प्रतीकचिह्नं चतुष्कोणात्मकं लोहितश्वेतकृष्णवर्णयुतं वर्तते । त्रयोऽपि वर्णाः सत्व-रजस्तमोऽभिभूतां स्वाभाविकीं वैश्विकप्रकृतिं सूचयन्ति । त्रिगुणात्मकेऽस्मिन् प्रपञ्चे कृष्णरेखान्तर्गतलोहितश्वेतरेखात्मकचतुष्कोणमिदं संस्थानस्य विशुद्धतां निर्मलतां ऐश्वर्यं च सूचयति । प्रतीकचिह्नेऽस्मिन् उपर्यङ्किते “योऽनूचानः स नो महान्” इति आदर्शवाक्यं सर्वेषां परिसराणां वैदिकशिक्षणप्रयोजनं स्पष्टीकरोति । प्रतीकेऽस्मिन् विद्यमानाः लोहितश्वेतकृष्णवर्ण तरङ्गायिताः रेखाः “संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्” इति भावनां प्रकाशयन्ति । अस्य वामभागीया पद्धतिः ब्रह्मणः सम्पर्केण उत्तेजितभावं प्रकटयति । एतत् संस्कृतस्य प्रचारे प्रसारे च संस्थानस्य सक्रियतायाः व्यस्ततायाश्च प्रतिनिधित्वं चित्रयति । अधः प्रतिसरमाणाः दक्षिणपार्स्वे तरङ्गायिताः लोहितश्वेतकृष्णवर्णीयाः रेखाः ब्रह्म प्राप्तये गवेषकस्य अभिलाषां लक्षयन्ति । मध्यस्थं सूर्यमुखीपुष्पं सत्यप्रतिष्ठायां संस्थानस्य निष्ठां सूचयति । पुष्पस्य मूले स्थापिते पत्रयुगले ऊर्ध्वमुखीप्रगतिः परोपकारतायाश्च भावः निगूढतया अन्तर्हितो वर्तते । “यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः सः धर्मः” इति तत्त्वं पत्रयुगलं ज्ञापयति । आदर्शवाक्यमिदं शल्यपर्वगतश्लोकादुध्दृतम् अस्ति । तात्पर्यं हीदं वर्तते यत् कस्यचित् जनस्य उत्कृष्टतायां वयोवृध्दत्वं पलितकेशित्वं न नियामकं, न हि अत्यधिकसम्पत्तिमत्त्वं, नैवाधिकसंख्यात्मकः प्रभावशाली सम्बन्धः अपि तु ऋषिपरम्परागतज्ञानेनैव हि असौ जनः महान् उत्कृष्टः भवति।
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानस्य परिसराः
अस्य मानितविश्वविद्यालयस्य 12 परिसराः वर्तन्ते। एतेषु 11परिसरेषु विविधशास्त्राणाम् अध्ययनमध्यापनञ्च प्रचलति। गङ्गानाथझापरिसरे तु केवलं शोधकार्यं मातृकासंपादनकार्यञ्च प्रचलति।
उल्लेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
झज्जर
हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति झज्जरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति झज्जरनगरम्।
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुल्मीमण्डलम्
गुल्मीमण्डलम् नेपालदेशस्य लुम्बिनी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पितृपक्षः
पितृपक्षः / महालयपक्षः
भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षः पितृपक्षेण व्यवह्रियते. अन्यासु भाषासु एतस्य अन्यानि नामानि सन्ति - पित्रि पोखो, सोरः श्राद्धा, कनगत्, जितिया, महालयपक्षः, अपरपक्षः. उत्तरभारते नेपाल्-राष्ट्रे च आश्वयुजमासस्य कृष्णपक्षस्य प्रतिपद्तः अमावस्यपर्यन्तं पितृपक्षेण व्यवह्रियते. पितृभ्यः आअर्यमाणः पक्षः इत्यनेन कारणेनैव अयं पक्षः पितृपक्षः इति कथ्यते. पितृपक्षान्तअमावस्या सर्वपितृ-अमावस्या, महलय-अमावस्या नाम्ना अपि ज्ञायते.
पितृपक्षे सर्वे जनाः स्वपितृमरणतिथ्यानुसारं तासु तिथिसु  श्राद्धतर्पणादिकर्मान् करिष्यन्ति. एतस्मिन् पक्षे प्रतिदेने वा एकस्मिन् मरणतिथियुक्तदिने वा श्राद्धकर्माणि सर्वे आचरेयुः. एतस्मात् पितरः संवत्सरं यावत् तुष्टाः भवैष्यन्ति इत् स्कान्दपुराणकथनम्.
पौराणिककथा
एषः आचारः अति प्राचीनः। वैदिककालादेव क्रियमाणः अस्ति । ऋग्वेदस्य बहुषु ऋक्सु पितॄणां मृत्योः च प्रषंसा कृता वर्तते। वंशजानां धनधान्यशक्तिसमृद्ध्यै पितरः आहूयन्ते। ऋग्वेदस्य एकायां दीर्घायाम्  ऋचि (१०.१४.१) वर्णितायां पितृपूजायां यमवरुणौ अपि उल्लिखितौ। पितरः त्रिषुवर्गेषु विभाजिताः।  वरावरमध्यमाः इति  (कृ. १०.१५.१ एवं यजु. सं. १९४२)।  एवम् वर्गीकरणस्य आधारः प्रायः मृत्युक्रमे पितृविशेषस्य स्थान: स्यात् । ऋग्वेदस्य (१०.१५)  द्वितीये छंदसि सुस्पष्टितम् यत् वंश्स्य सर्वप्रथमः दिवंगतेषु अंतिमः पिता तथा अंतरिक्षवासीपिता च श्रद्धेयाः सन्ति।
त्रयः विभिन्नाः लोकाः विवृताः यान् तीर्त्वा मृतात्मानां यात्रा संपूर्णा भविष्यति। ऋग्वेदस्य (१०.१६) ऋचि अग्निः प्रार्थितः यत् सः मृतान् पितृलोकं प्रापयेत्। अन्यदपि प्रार्थितम् यत् अग्निः वंशजानां दानदिकं सर्वमं पितृगणँ प्रापयेत्। यस्मात् ते भीषणयरूपवतः न भवेयुः । एतरेयब्राह्मणे उक्तम् अग्निः रज्जुना सदृशः यया स्वर्गं प्राप्तुं शक्यते मनुष्येण । स्वर्गे पितरः चिन्तारहिताः शक्तिशालिनः अनन्दमयाः च भवन्ति। पृथिव्यां तेषां वंशजाः सुखसमृद्धिप्राप्तिहेतवे पूजादिकं पिण्डदानं च कुर्वन्ति। वेदेषु पित्रॠणां भयानकरूपधारणायाः अपि कल्पना कृता। पितरः प्रार्थिताः यत् ते विशजानां समीपम् आगत्य असानं पुजां च स्वीकृत्य प्रसनाः भवेयुः ।  परलोके मर्गद्वयमेव विद्यते। देवयानं  पितृयानं च। पितृगणः प्रार्थितः यत् ते देवयानमर्गे  मर्त्यानां साहय्यं कुर्युः (वाज. सं. १९.४६)।
संहितासु ब्राह्मणेषु च बहुत्र मृत्योः उल्लेखः कृतः । जन्मनः त्रयः प्रकाराः उक्ताः। प्रथमः प्रकारः साधारणं जन्म । पितुः मृत्योः पश्चात् पुत्रे, तस्यानन्तरं पौत्रे जीवस्य या निरंतरता वर्तमाना भवति सः द्वितीयः प्रकारः । मृत्योः पश्चात् प्राप्तम् पुनर्जन्म तृतीयः प्रकारः । कौशीतक्यां लिखितं यत् मरणानन्तरमं केचन जीवात्मनः चन्द्रलोकं प्राप्नुवन्ति अपि च तेषां कर्मज्ञानुसारेण पृथिव्यां पशुपक्षिकीटमानवरूपेषु पुनर्जन्म प्राप्नुवन्ति। अन्ये देवयनेन अग्निलोकं प्राप्नुवन्ति।
सनातनधर्ममतानुसारेण पितृवंशावल्यां स्थितानां अन्तिमत्रयाणाम् आत्मनः पितृलोके भवन्ति. यदा वंशजस्य कस्यचित् मरणानन्तरं मृतस्यात्मा पितृलोकं प्रतिगच्छति. अपि च तस्य प्रपितामहस्यात्मा स्वर्गमवगाहते. स्वर्गं प्रतिगताय पितरात्मने पिण्डप्रदानं न दीयते. पितृलोकस्य अधिपतिः यमः इति विश्वासः.
एषः अपि विश्वासः वर्तते यत्, यदा सूर्यः कन्याराश्यां प्रविषति, तदारभ्य एकमासपर्यन्तं परलोकगताः पितरः पितृलोकात् अवतीर्य वंशजानां गृहे वत्स्यन्ति इति. अस्मिन् मासे प्रथम पक्षे श्राद्धकर्माणि क्रियन्ते.
कथनमेकम् एवमपि अस्ति. पुरा यदा महभारतयुद्धे दानवीरस्य कर्णस्य मृतिः जातः तस्यात्मने पितृलोके भोजनस्थाने स्वर्णमण्यादयः दत्ताः. यदा तस्य कारणं ज्ञातुम् ऐच्छत्, तदा इन्द्रेनोक्तं यत् - आजीवनम् अन्येभ्यः स्वर्णं धनं च दानरूपेण दीयमानेन तेन न कदापि पितृभ्यः पिण्डप्रदानं दत्तम् इति. कर्णः प्रत्युत्तरम् अवदत् यत् सः  न कदापि अजानात् यत् पितरः के इति. तदा इन्द्रस्य अनुज्ञां प्राप्य भूलोकम् आगत्य पितृकर्मादिइन् आचरत् पक्षं यावत् ।
प्रामुख्यता
पुत्रैः अवश्यमेव श्राद्धकर्मादयः आचरणीयाः. एतस्मात् पितॄणां स्वर्गप्राप्तिः भवेदिति विश्वासः गरुडपुरानानुसारेण. ये न आचरन्ति तेषां पितॄणाम् आत्मानः सदैव पितृलोके स्थास्यन्ति इत्यपि मन्यन्ते. अतः प्रत्येकेन जनेन पितरः देवाः सर्वभूतानि अतिथयः परितोषयेयुः. तुष्टाः ते अयुरारोग्यैश्वर्यादीन्, सुखसमृद्धिं. सः जनः मोक्षं च प्राप्नुयात्.
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कर्मकाण्डः
पर्वतमण्डलम्
पर्वतमण्डलम् नेपालदेशस्य धवलागिरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कूटगल्पर्वतः
कूटगल् पर्वतः (Kutagal Hill) अथवा तिम्मप्पस्वामिबेट्ट इति ख्यातः अयं गिरिः कर्णाटकराज्यस्य रामनगरमण्डले अस्ति । बेङ्गळूरुतः मैसूरुगमनमार्गे ४९कि.मी दूरे रामनगरपत्तनमस्ति । ततः मागडिपत्तनगमनमार्गेण ९कि.मी.दूरं गम्यते चेत् अयं पर्वतः दृश्यते । कूटगल् इति ग्रामे अयं पर्वतः अस्ति अतः कूटगल् पर्वतः इति नाम । पर्वतमस्तके श्री तिम्मप्पस्वामिनः मन्दिरम् अस्ति अतः तिम्मप्पबेट्ट (कन्नडभाषया बेट्ट इत्युक्ते गिरिः इति) इति कथयन्ति । पर्वतारोहणार्थं सोपानमार्गः अपि अस्ति । पर्वतशिखरे स्थित्वा परितः रम्यं दृश्यं वीक्षितुं शक्यते ।
इतिहासः
तत्र किञ्चित् शिलाप्रशसनं प्राप्तं तस्मिन् अश्वयागपद्धतिविषये उल्लिखितम् । अश्वयागः उत्तरवैदिककाले कि.पू.१५००तमवर्षात् पूर्वम् आसीत् । अतः श्री तिम्मप्पस्वामिनः मन्दिरम् अपि प्राचीनतमम् इति ज्ञायते ।
गळगल्लु/नीळगल्लु
पर्वतस्य वायव्यभागे कूडुगल्लु गळगलु क्यातनकल्लु अगसनकल्लु अथवा मडिवाळे कल्लु(कन्नडे कल्लु इत्युक्ते शिला इति अर्थः) इति कथ्यमानाः तिस्रः शिलाः पङ्क्तौ तिष्ठन्ति ।
बागलुङमण्डलम्
वागलुङमण्डलम् नेपालदेशस्य धवलागिरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विश्व व्यापार संगठन
वैश्विकव्यापारं नियन्त्रयति, प्रवर्धयति च अन्तरसरकारीसंस्था विश्वव्यापारसङ्गठनम् (WTO) अस्ति । अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारं नियन्त्रयन्तः कानूनानि निर्मातुं, अद्यतनीकर्तुं, प्रवर्तयितुं च प्रभावीसहकारेण संयुक्तराष्ट्रव्यवस्थायाः उपयोगं कुर्वन्ति । १९९४ तमे वर्षे मराकेशसम्झौतेः अनुसारं १९४८ तमे वर्षे स्थापितस्य शुल्कव्यापारसम्झौतेः (GATT) स्थानं गृहीत्वा १९९५ तमे वर्षे जनवरीमासे प्रथमदिनाङ्के औपचारिकरूपेण कार्यं आरब्धम् विश्वव्यापारसंस्थायाः विश्वस्य बृहत्तमः अन्तर्राष्ट्रीयः आर्थिकसङ्गठनः अस्ति, यस्य सदस्याः १६४ सन्ति, येषु वैश्विकवाणिज्यस्य सकलराष्ट्रीयउत्पादस्य च ९८% अधिकं भागः अस्ति ।व्यापारसम्झौतानां कृते एकं रूपरेखां प्रदातुं यस्य उद्देश्यं सामान्यतया शुल्कं, कोटा, अन्येषां प्रतिबन्धानां न्यूनीकरणं वा समाप्तं वा वति, विश्वव्यापारसंस्था सहभागिदेशानां मध्ये मालस्य, सेवानां, बौद्धिकसम्पत्त्याः च व्यापारस्य सुविधां करोति व्यापारसम्झौतेषु सदस्यसर्वकारस्य प्रतिनिधिभिः हस्ताक्षरं भवति, तेषां विधायिकाभिः अनुमोदितं च भवति । विश्वव्यापारसंस्था निष्पक्षविवादनिराकरणस्य अपि निरीक्षणं करोति, यस्य उपयोगः व्यापारसम्बद्धानां विषयाणां समाधानार्थं भवति, पक्षाः व्यापारसम्झौतानां अनुसरणं कुर्वन्ति इति सुनिश्चित्य भवति । यद्यपि संस्था व्यापारिकसहभागिनां मध्ये भेदभावं निषिद्धं करोति तथापि राष्ट्रियसुरक्षा, पर्यावरणसंरक्षणं, अन्येषां महत्त्वपूर्णलक्ष्याणां च अपवादं करोति । लघुचित्रम् विश्वव्यापारसंस्थायाः मुख्यकार्यालयः स्विट्ज़र्ल्याण्ड्-देशस्य जेनेवा -नगरे अस्ति । मन्त्रिसम्मेलनं, यस्मिन् सर्वैः सदस्यराष्ट्रैः युक्तं भवति, सामान्यतया च प्रत्येकं वर्षद्वये समागमं भवति, तस्य प्राथमिकनिर्णयसंस्था अस्ति, सर्वे निर्णयाः च सम्झौते केन्द्रीकृत्य क्रियन्ते सर्वेषां सदस्यानां प्रतिनिधिभिः निर्मितः सामान्यपरिषदः दैनन्दिनकार्यक्रमस्य प्रभारी भवति । ६०० तः अधिकाः कर्मचारीः सचिवालयस्य निर्माणं कुर्वन्ति, यस्य निरीक्षणं महानिदेशकेन तस्य चतुर्भिः उपनिदेशकैः क्रियते, प्रशासनिक-व्यावसायिक-तकनीकी-सेवाः च प्रदाति विश्वव्यापारसंस्थायाः वार्षिकबजटं प्रायः २२ कोटि अमेरिकीडॉलर् भवति, वैश्विकव्यापारे स्वभागानुसारं देशाः योगदानं ददति ।अध्ययनानाम् अनुसारं विश्वव्यापारसंस्थायाः वाणिज्यस्य वृद्धिः अभवत्, व्यापारस्य बाधाः न्यूनीकृताः च । व्यापारसम्झौतेषु अपि अधिकव्यापकरूपेण प्रभावः अभवत्; २०१७ तमे वर्षे कृतस्य शोधस्य अनुसारं तावत्पर्यन्तं हस्ताक्षरितानां प्राधान्यव्यापार सम्झौतानां (PTA) बहुभागः स्पष्टतया विश्वव्यापारसंस्थायाः संदर्भं ददाति स्म तथा च विश्वव्यापारसंस्थायाः सम्झौतानां कृते उद्धृतानां सामग्रीनां बृहत् परिमाणं भवति स्म संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सततविकासलक्ष्ये १० मध्ये विश्वव्यापारसंस्थायाः सम्झौतानां उल्लेखः असमानतायाः निवारणार्थं साधनरूपेण कृतः आसीत् । परन्तु केचन दावान् कुर्वन्ति यत् विश्वव्यापारसंस्था यत् मुक्तव्यापारस्य लाभं सुलभं करोति तत् न्यायपूर्वकं न वितरितं भवति ।विश्वव्यापारसंस्थायाः स्वस्य आत्मवर्णनयानुसारं एतत् "नियमाधारितं, सदस्यसञ्चालितं संगठनम् अस्ति-सर्वनिर्णयाः सदस्यराज्यैः क्रियन्ते, नियमाः च सदस्य-सदस्य-सम्झौतानां उत्पादाः सन्ति यद्यपि विश्वव्यापारसंस्थायाः सम्झौतेन तेषु प्रकरणेषु मतदानस्य आह्वानं भवति यत्र सहमतिः स्थापयितुं न शक्यते तथापि सहमतिनिर्माणं सामान्यम् अस्ति ।
भारते विश्वव्यापारसंस्थायाः प्रभावः
व्यापारः कस्यापि विकासशीलदेशस्य कृते उत्तमं शस्त्रं भवति, तस्य सम्यक् उपयोगं कुर्वन् स्वदेशस्य कृते समृद्धिं धनं च प्राप्नोति । भारतं विकासशीलराष्ट्रत्वेन अपि तथैव करोति । भारतं कृषिप्रधानदेशः अस्ति, तस्य अधिकांशः सकलराष्ट्रीयउत्पादः कृषिनिर्भरः अस्ति, यतः सः सम्पूर्णे विश्वे कृषिजन्यपदार्थानाम् निर्यातं करोति । व्यापारः कस्यापि राष्ट्रस्य विकासे महतीं भूमिकां कर्तुं शक्नोति, यदि तस्य पर्याप्तरूपेण उपयोगः भवति, यतः तस्य हानिकारकप्रभावाः अपि भवन्ति । अतः, भारते विश्वव्यापारसंस्थायाः सद्-अशुभ-प्रभावाः अवलोकयामः |
भारते विश्वव्यापारसंस्थायाः सकारात्मकप्रभावाः
भारतं विकासशीलदेशः अस्ति, तस्य भौगोलिकक्षेत्रं, जनसंख्या च विशालः अस्ति । अत एव तस्य नागरिकानां पोषणार्थं अधिका पूंजी आवश्यकी अस्ति । भारतं कृषि क्षेत्रे उत्तमम् अस्ति, यतः तस्य भौगोलिकदशा सस्यानां कृते अतीव उत्तमः अस्ति, अतः ते स्वजनस्य पोषणं कृत्वा खाद्यपदार्थानाम् निर्यातं कर्तुं स्वावलम्बी भवन्ति, परन्तु केचन वस्तूनि आयातानि भवन्ति। अतः, आयातनिर्यातयोः सम्यक् सन्तुलनं तस्य अस्ति, भारतं च विश्वव्यापारसंस्थायाः संस्थापकसदस्यानां मध्ये एकः इति नाम्ना अस्मिन् अतीव सकारात्मकः प्रभावः अस्ति । अधोलिखिताः केचन बिन्दवः सन्ति ये विश्वव्यापारसङ्गठनस्य माध्यमेन भारतस्य विकासे साहाय्यं कृतवन्तः- १.
भारते विश्वव्यापारसंस्थायाः नकारात्मकप्रभावाः
प्रत्येकं सकारात्मकं प्रभावं स्वेन सह नकारात्मकं वहति। एतावता सकारात्मकवस्तूनाम् अनन्तरम् अपि विश्वव्यापारसंस्थायाः भारतस्य अपि केनचित् प्रकारेण हानिः अभवत्, ये अधः सूचीबद्धाः सन्ति-
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
आहारोपस्कराः
thumb|150px|right 150px|thumb|right thumb|150px|right
ये पदार्थाः आहारस्य रुचिं वर्धयितुम् आहारे योज्यन्ते ते एव आहारोपस्कराः इति उच्यन्ते । ते च -
वर्गः:पाकसामग्री वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
म्याग्दीमण्डलम्
म्याग्दीमण्डलम् नेपालदेशस्य धवलागिरी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गृहौषधानि
thumb|200px|right|गृहे औषधनिर्माणस्य वस्तूनि
यानि वस्तूनि गृहे औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तानि गृहौषधत्वेन परिगण्यन्ते । पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । भारते तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं श्रवणद्वारा एव प्राप्नुवन्ति स्म । स्मृतिद्वारा एव अग्रिमान् पाठयन्ति स्म च । अयं पदार्थः उष्णप्रधानः, अयं च वायुकारकः, अयम् अजीर्णकारी, अयं हितकारकः इति पदार्थानां गुणं धर्मं च जानन्त्यः स्मरन्त्यः एव योग्यप्रमाणेन आवश्यकतानुसारं तेषाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ताः । कस्मिंश्चित् अपि विश्वविद्यालये दीर्घकालीनं शिक्षणं न प्राप्तवत्यः आसन् ताः पाकशास्त्रविषये । तथापि गृहे विद्यमानानां सर्वेषाम् आरोग्यरक्षणं कुर्वन्ति स्म ताः । यतः ताः विवेकमतयः आसन्, सम्यक् पाकविद्यां च जानन्ति स्म । सामान्यतया जायमानस्य ज्वरस्य, पीनसस्य, अजीर्णस्य, वमनस्य, शरीरवेदनायाः, शिरोवेदनायाः वा औषधं गृहे विद्यमानं शुण्ठीं, मरीचं, हरिद्रां, मधु, घृतं वा आहारपदार्थम् एव उपयुज्य निर्मान्ति स्म पूर्वम् । इदानीं तत्सर्वम् अपि विपरीतं जातम् अस्ति । लघु लघु विषयार्थम् अपि वैद्यान् एव पश्यन्ति, गुलिकाः द्रवरूपम् औषधं वा सेवन्ते । एतत् किमपि शुभलक्षणं न । “भारतस्य आहारसम्पत्तिः विशिष्टा” इति ज्ञानं सर्वेषां भवेत् अस्माकम् ।
वर्गः:गृहौषधम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बालीयात्रा
बालीयात्रा इत्येषः उत्सवः अक्षरशः बालिं प्रति दीर्घा यात्रा इव । एतत् एषियाखण्डस्य महत् मुक्तवाणिज्यपर्व । एषः उत्सवः ओडिशाराज्यस्य कटकनगरस्य महानद्या तटस्य गदगदियाघट्टे आचर्यते । ओडिशानाविकाः सांस्कृतिकप्रचारार्थं वाणिज्यविस्तरणाय च , बालि, जावा (यवद्वीपः इति पूर्वतनं नाम), सुमत्रा (सर्वाणि इण्डोनेशियानगराणि), श्रीलङ्का (सिलोन् इति प्रसिद्धा) इत्यादिदूरप्रदेशं प्रति गच्छन्ति स्म। एतस्य स्मरणार्थं वर्षे कार्तिकमासस्य पौर्णमीतः ओडिशाजनाः एतम् उत्सवम् आचरन्ति ।