cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हरिदासाः
कन्नडसाहित्ये योगदानम्
हरिदासान्दोलनेन तु कन्नडसाहित्यक्षेत्राय महत् योगदानम् कृतम् । भक्तिपथेन जातं साहित्यं दाससाहित्यम् अथवा दासरपदगळु (दासानां पद्यानि) इति कथयन्ति । जगन्नाथदासः, विजयदासः, गोपालदासः च कन्नडसाहित्यसमृद्धिं कृतवन्तः अन्यदासकवयः सन्ति ।
पद्याङ्कितनामानि
प्रत्येकं हरिदासः स्वस्य कीर्तनेषु अथवा पद्येषु स्वस्य काव्याङ्कितं लिखति स्म । केषाञ्चन प्रसिद्धहरिदासानां काव्याङ्कितनामानि एवं सन्ति ।
कर्णाटकसङ्गीताय योगदानम्
हरिदासान्दोलनेन कर्णाटकसङ्गीतक्षेत्रं हिन्दुस्तानीसङ्गीतात् पृथक् संवर्धितम् । अनेन भारतीयसङ्गीतक्षेत्रे नूतनस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य उदयः अभवत् । अतः पुरन्दरदासं कर्णाटकसङ्गीतस्य पितामहः इति ख्यतिः अस्ति ।  तस्य कृतिषु पदगळू कृतिः, उगाभोगः, सुळदिः, व्रुत्तनाम, दण्डकः, त्रिपदिः, षट्पदिः, साङ्गत्यम् इति भेदाः सन्ति । ಹಾಗು ರಗಳೆ.
उल्लेखाः
वर्गः:भक्तिगीतरचयितारः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
श्वेतपत्रम्
श्वेतपत्रम् (श्वेतपत्र, white paper) इत्येनं शब्दं वयं राजनैतिकानां मुखात् पौनःपुन्येन शृण्मः । ब्रिटिश्-संविधानानुसारं भारतीयसंविधानस्य रचना अभवत् इति एतादृशैः शब्दैः ज्ञायते । भारते एतस्य शब्दस्योपयोगः स्वतन्त्रतायाः पुरा अपि भवति स्म । भारतीयनेतारः संसदि श्वेतपत्रस्य याचनं कुर्वन्ति स्म । तेषां गमनानन्तरम् अपि भारतीयाः आङ्ग्लानाम् अनुसरणं कुर्वन्तः सन्ति । अतः अद्यापि बाहुल्येन एतस्य शब्दस्य प्रयोगः भवति ।
श्वेतपत्रम् इत्युक्ते किम् ?
श्वेतपत्रम् इत्यस्य शब्दस्य ब्रिटिश्-संसदि उपयोगः भवति स्म । सर्वकारसम्बद्धानां प्रकल्पानां, कार्यसमितीनाम्, आयव्यययोः च वर्तमानस्थितिं जनसामान्यानां सम्मुखम् उपस्थापयितुं सर्वकारः श्वेतपत्रस्य उपयोगं करोति । एतत् पत्रम् अधिकृतपरिपत्रत्वेन परिगण्यते । यतो हि एतस्मिन् पत्रे संशोधनसमित्याः, आयोगस्य, सांविधानिकसंस्थानां च मतानि भवन्ति । ताः संस्थाः एतस्य पत्रस्य रचनां प्रमाणानुगुणं, वास्तविकस्थित्यनुसारं च कुर्वन्ति । पत्रेऽस्मिन् सर्वकारस्य मतानि अपि भवन्ति ।
श्वेतपत्रे सारगर्भितानां सूचनानाम् एव समावेशो भवति । विस्तृतलेखनम्, अवाञ्च्छितसूचनादानं, प्रौढभाषाप्रयोगः श्वेतपत्रे वर्ज्यः । श्वेतपत्रं सामान्यशब्दैः गुम्फितं, स्पष्टं, लघु च भवेत् इति नियमः । श्वेतपत्रं सामान्यतः एकस्मिन् श्वेतकर्गदछादने (white cover) आविष्टः भवति । अतः श्वेतपत्रतम् इति नाम ।
श्वेतपत्रस्य उद्देशः
लोकतन्त्रम् इत्युक्ते प्रजायाः शासनम् । अतः लोकतन्त्रे प्रजा सर्वोपरि भवति । लोकतन्त्रे शासकः, रक्षकः, न्यायप्रणालिः च प्रजायाः मतानुगुणं कार्यं करोति । अतः प्रजा अधिकारेण प्रष्टुं शक्नोति यत्, “अमुकस्याः योजनानायाः, समस्याः, समित्याः विषये सर्वकारेण किं कृतम्, अधुना कीदृशी स्थितिः अस्ति ?” इति । प्रजानां प्रश्नानां लिखितरूपेण उत्तरदानम् एव श्वेतपत्रस्य उद्देशः । विषयाणां स्पष्टीकरणं, प्रजाभ्यः वृत्तान्तदानं (information), वर्तमानस्थितेः अवबोधनम् इत्यादयः अपि श्वेतपत्रस्य उद्देशाः ।
श्वेतपत्रस्य आवश्यकता
सर्वकारस्य विभिन्नेषु विभागेषु यदि काचित् भ्रष्टाचारसम्बद्धा सूचना प्राप्यते, तर्हि सर्वकारपक्षात् भ्रष्टाचारसम्बद्धं विवरणं प्रजा याचते । तस्य फलरूपं सर्वकारपक्षः श्वेतपत्रमाध्यमेन प्रजायाः प्रश्नानाम् उत्तराणि यच्छति । अनेन प्रजायाः ज्ञानं भवति यत्, “यः भ्रष्टाचारः अभवत्, तेन देशस्य कियन्ती हानिः अभवत् ? के के जनाः भ्रष्टाचारे सल्लग्नाः आसन् ? दोषिभ्यः दण्डं दातुं सर्वकारेण किं कृतम् ?” इति ।
एतत् श्वेतपत्रं न केवलं भ्रष्टाचारसम्बद्धेभ्यः विषयेभ्यः भवति, अपि तु देशस्य स्थितिविषये अपि भवति । यथा – बहुमूल्यता (महँगाई, inflation), सैन्यक्रिया, आपत्कालघोषणा, योजनारम्भः, साम्प्रदायिकहिंसायाः कारणम् इत्यादीनां विषयाणां कृते अपि श्वेतपत्रस्य आवश्यकता भवति ।
श्वेतपत्रस्य स्थितिः
संसदि संसद्सभ्याः यदि कस्मिंश्चित् विषये श्वेतपत्रस्य याचनां कुर्वन्ति, तर्हि सर्वकारः श्वेतपत्रं प्रस्तुतं करोति । बहुत्र राज्यसर्वकाराः, पत्रकारिताक्षेत्रीयाः, स्वयं सेविकाः संस्थाः अपि सर्वकारात् श्वेतपत्रस्य याचनां कुर्वन्ति । केन्द्रसर्वकारः प्रतिवर्षं यां साङ्ख्यिकीम् उपस्थापयति, सा साङ्ख्यिकी अपि श्वेतपत्रत्वेन परिगण्यते । तस्यां साङ्ख्यिक्यां भारतगणराज्यस्य पूर्वस्थितेः, वर्तमानस्थितेः च विस्तृतम्, अधिकृतं, वास्तविकं विवरणं भवति । तत् विवरणं भविष्यस्य योजनायाः आधारः अपि भवति ।
व्यापारेषु श्वेतपत्रम्
व्यापारक्षेत्रे अपि श्वेतपत्रस्य परिपाटिः दरीदृश्यते । व्यापरक्षेत्रे आयव्ययाभ्यां, क्रयविक्रयाभ्यां, वर्तमानभविष्ययोः निर्णयेभ्यः च श्वेतपत्रस्य उपयोगः भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः
भारतीयसंविधानम्
लोकतन्त्रम्
संसद्
भारतसर्वकारः
बाह्यसम्पर्कतन्तु
श्वेतपत्रम्
वर्गः:श्वेतपत्राणि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
जवाहरलाल नेहरू
जवाहरलाल नेहरुः (१८८९-१९६४) प्रयागे जात: । thumb|नेहरु जर्मनी देशे १९४७तः-१९६४तमवर्षपर्यन्तं स: भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत्‌ ।
सः भारतवर्षस्य सर्वाधिककालपर्यन्तं नेतृत्वं कृतवान् तथा च प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत् ।
तस्य पितुः नाम मोतीलालनेहरुः । मातु: नाम स्‍वरूपरानी इति । केम्ब्रिजविश्‍वविद्यालये स्‍नातकपरीक्षाम्‌ उत्तीर्य स: विधिवेत्ता अभवत्‌। तस्य ब्राह्‍मणकुलोत्‍पन्‍नया कमलया सह विवाह: सम्पन्‍नः।
प्रारम्भिकजीवनं शैक्षणिकविषयः च
जवहरलाल् नेहरु महोदयस्य माता स्वरूपराणी पिता च मोतिलाल् नेहरु (१८६१-१९३१) कश्मीरपण्डित कुले जातः । तस्य विद्याभ्यासः भारते इङ्ग्लण्डदेशे च अभवत् । इङ्ग्लण्डदेशे इण्डिपेण्डेण्ट् बोय्स् स्कूल (अननुदानितबालकशालायां) तथा केम्ब्रिडज्प्रदेशे हेरो ट्रिनिटि कलाशालायां च पठितवान् । यदा इङ्ग्लण्डदेशे आसीत् तदा अयं जो नेहरु इति प्रसिद्धः । अयं ७-२-१९१६ दिनाङ्के षोडशवर्षीयां कमलाकौर इत्येतया सह विवाहं कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे तयोः पुत्री जाता तस्याः नाम इन्दिरा प्रियदर्शिनी इति ।
जीवनं तथा वृत्तिः
भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यम् आगस्ट १५ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा नेहरु ध्वजारोहणम् अकरोत् । प्रजाप्रभुत्वविषये नेहरु गुणत्वम् अपश्यत् इष्टवान् च। सः सेक्यूलरिसं, लिबरलिसं च इष्टवान् । दरिद्रेभ्यः दीनेभ्यः च साहाय्यकरणं तस्य प्रवृत्तिः आसीत् । नेहरुमहोदयस्य एतादृशाः गुणाः अस्माकं देशस्य संविधानरचनायां सहकरिणः अभवन् । देशस्य औन्नत्यर्थं प्रपञ्चे ये हितकारिणः गुणाः आसन् तान् अत्र स्थापितवान् । तस्य पुत्री इन्दिरा तथा दौहित्रः राजीवः स्वयं देशसेवां कर्तुकामौ देशस्य प्रधानमन्त्रिणौ अभवताम् ।
गान्धीमहाभागस्य उत्तराधिकारी
१९४१ जनवरी १५ दिनाङ्के गान्धी अवदत् । "मम तथा नेहरुवर्यस्य मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति इति जनाः वदन्तः सन्ति । परन्तु आवयोः मध्ये .क्षुल्लककारणेन मनोभेदःन भवेत् आवयोः लक्ष्यं सर्वदा एकमेव भवति । यत् किमपि भवतु ममोत्तरं नेहरु एव अधिकारी भवति, न तु राजाजी इति बहुकालात् वदन् अस्मि" इति।."
राजकीयपूर्वभागः
नेहरु महाभागः तथा तेन साकं ये कारागृहे आसन् तेषां मोचनम् अभवत् । ब्रिटिश्जनाः राजकीयप्रभुत्वं भारतीयानां कृते ह्स्तान्तरितं कर्तुं निश्चितवन्तः। तदर्थं ब्रिटिश् केबिनेट् मुख्यस्थाः भारतमागताः । यदा नेहरुमहाभागः प्रधानमन्त्रित्वेन कार्यभारम् ऊढवान् तदा भारते हिन्दूमुस्लिं कलहः तस्य कार्ये प्रत्यूहवत् अभवत् । महमदाली जिन्ना मुस्लिमजनानां कृते स्वतन्त्र्यदेशः आवश्यकः इति आग्रहं कृतवान् । अत एव एताद्दशविघ्नानां मध्ये तस्य कार्यम् अग्रे न गतम् । मुस्लिं जनानां तथा हिन्दूनां सहयोगेन भारते यदा प्रजाप्रभुत्वराज्यं कर्तुं न शक्तः तदा नेहरु भारतस्य विभजनं कर्तुं अनिच्छया अङ्गीकृतवान् । विभागः तु यथा ब्रिटिश्जानानां योजनानुसारम् अभवत् । अयं विभागः तु जून् ३ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा आग्स्ट १५ दिनाङ्के सः प्रधानमन्त्रिरुपेण प्रमाणवचनं स्वीकृतवान् । तदनन्तरं तस्य प्रथमभाषणं Tryst with Destiny इति प्रसिद्धम् । तस्य भाषणस्य सारांशः एवम् आसीत्- 'अस्माकं लक्ष्यं प्रति गन्तुं सन्धानं कृतम् । इदानीं सन्धानस्य फलप्राप्त्यर्थं समयः आगतः । पूर्णतया कर्तुं न शक्यते चेदपि किञ्चिद् वा कर्तु प्रयतनीयम् । मध्यरात्रे १२ वादने यदा सर्वे सुप्ताः आसन् तदा अस्माकं देशः जागरितः आसीत्। स्वातन्त्र्यं तु प्राप्नोत् । दुर्लभं तादृशं क्षणं सर्वदा न लभ्यते। प्राचीनं सन्त्यज्य अस्माभिः नावीन्यं प्राप्तम् अस्ति। देशस्य चरिते ईद्दशं क्षणं पुनः न आगच्छति । एतावत् पर्यन्तं येषां वाक्, मनः सर्वं निगूढे आसीत् इदानीम् तेषां स्वातन्त्र्यम् आगतम् । अस्मिन् सन्दर्भे भारतस्य तथा भारतीयतायाः च सेवां कर्तुं वयं प्रतिज्ञां कुर्मः मानवतां च न त्यजाम ’ इति। तस्मिन् काले मतान्तरकलहाः बहुत्र वर्धन्ते स्म । अयं कलहः पञ्जाब् देहली बङ्गाल् इत्यत्र सर्वत्र प्रसारितः आसीत् । नेहरु मुस्लिम् नेतृभिः साकं आभारतं सञ्चरन् सर्वत्र देशे शान्तिस्थापनाय तथा शरणार्थिनां मनः प्रसादनार्थं प्रायतत । सः मौलाना आजाद तथा अन्यैः नेतृभिः साकं मुस्लिमबान्धवानां भारते स्थातुं तथा योगक्षेमं वोढुं च वार्तालापं कृतवान् । देशस्थितिं वीक्ष्य तस्य मनोवेदना सञ्जाता।
१९४७ तमे वर्षे -भारत-पाकीस्तानयुद्धं रोद्धुं युनैटेड नेशन्स् साहाय्यं प्रार्थितवान्। पाकिस्तानदेशस्य तथा भारतस्य च मध्ये स्थितं हैदराबाद् इति प्रान्तं भारतस्य इति उद्धोषयितुं नेहरु मनः न चकार। यतः मतीयकलहः भवेदिति। बि.जे.पी नायकः जस्वन्तसिङ्गः एवं वदति " नेहरुमहोदयस्य चिन्तनानि एव अस्माकं भारतस्य विभजने कारणीभूतानि अभवन्। यतः सः एकत्र प्रभुत्वम् इच्छति जिन्ना तु विभागीयप्रभुत्वम् इच्छति। एतयोः मध्ये मनस्तापः एव विभजनस्य अन्यतमं कारणमभवत् । भारतस्वातन्त्र्यानन्तरं नेहरु तस्य पुत्रीम् इन्दिराम् एव तस्य तथा तस्य कार्यकलापस्य पर्यवेक्षिकारूपेण आयोजयामास । तस्य नेतृत्वे १९५२ निर्वाचने काङ्ग्रेस् पक्षः बहुमतं प्राप्नोत्। ततः इन्दिरा नेहरुगृहमेव आगत्य तस्य सर्वाङ्गीणकार्यं पश्यन् तेन साकं स्वदेशविदेशपर्यटनं कृतवती । एषा तस्य कार्यकर्तृषु प्रमुखा अभवत् ।
तेन इतिहासविषये " द डिस्कवरी ऑफ इन्डिआ" अपि च " ग्लिंप्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी" इति अभ्यासपूर्णौ ग्रन्थद्वयं लिखितम् ।
तस्य जन्मदिनं नवेम्बरमासस्य चतुर्दशदिनाङ्कम् अखिले भारतवर्षे बालदिनत्वेन उत्साहपूर्वकम् आचर्यते । महात्‍मनः गान्धे: सम्पर्के आगते स: स्‍वातन्‍त्रसङ्‍ग्रामे सन्‍नद्घ: अभवत्‌ ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१८८९ जननम् वर्गः:१९६४ मरणम्
हिन्दूपञ्चाङ्गम्
हिन्दूपञ्चाङ्गं हिन्दू समाजेन स्वीकृतः दीनतालिका भवति। प्रायः नेपाले किञ्च भारतवर्षे अस्याः दिनतालिकायाः अङ्गीकारो जायते। हिन्दूकालगणनारीत्या निर्मिता दीनतालिका कैलेण्डर् आहोस्वित् कालदर्शक इत्युच्यते। पञ्चप्रमुखभागानां समुच्चय एव पंचाङ्गम् इत्युच्यते। ते यथा- तिथिः, वारः, नक्षत्रः, योगः किञ्च करणम् चेति। अस्य गणनाधारेण हिन्दूपंचांगस्य तिस्रः धाराः सन्ति। प्रथमं- चंन्द्राधारिता, द्वितीयम्- नक्षत्राधारितेन, तृतीयम्- सूर्याधारितेन चेति। भिन्न भिन्नरूपेण सम्पूर्णभारतवर्षे अस्य प्रभावः दृश्यते। एकस्मिन् वर्षे द्वादशमासाः भवन्ति। प्रत्येकस्मिन् मासि पञ्चदशदिनादनन्तरं दौ पक्षौ भवतः। तौ यथा- शुक्लपक्षः, कृष्णपक्षश्चेति। प्रत्येकस्मिन् वर्षे द्वौ अयनौ भवतः। अनयोः द्वयोः अयनयोः राशौ 27 नक्षत्राणि भ्रमन्ति। 12 मासस्य एकः वर्षः किञ्च 7 दिनस्य एकः सप्ताह इति इयं रीति विक्रमसंवत्सरात् आरम्भः जातः। मासस्य गणना सूर्यचन्द्रमसोः गत्याधारेण भवति। यस्मिन् दिनाङ्के सूर्यः यस्यां राशौ प्रविशति तस्य दिनाङ्कस्यैव संक्रांतिः भवति। पूर्णिमायां चंद्रमा यस्मिन् नक्षत्रे तिष्ठति तदाधारेण मासस्य नामकरणं भवति। चन्द्र वर्षसौरवर्षात् 11 दिनम् 3 होरा 48 क्षणम् अधिकं लघु भवति। तस्मात् प्रतिवर्षत्रयादनन्तरम् एकः मासः योज्यते। एतदनुसारेण एकस्मिन् वर्षे 12 मासाः, तथा एकस्मिन् मासि 30 दिनानि भवन्ति। मासे चन्द्रस्य प्रकाशः अधिकं भवति चेत् शुक्लपक्ष इति, न्यूनं भवति चेत् कृष्णपक्ष इति विभागः क्रियते। एकस्मिन् पक्षे प्रायः 15 दिनानि आहोस्वित् द्वौ सप्ताहौ भवतः। एकस्मिन् सप्ताहे सप्तदिनानि भवन्ति। एकं दिनं तिथिरित्युच्यते यच्च पंचाङ्गाधारेण 19 होरात् 24 होरापर्यन्तं भवति। दिनस्य 24 प्रहरेण साकं अष्टौप्रहरेणापि विभज्यन्ते। एकः प्रहरः होरात्रयात्मको भवति। एकस्यां होरायां प्रायः घड़ीद्वयं भवति। एकः पलः प्रायः अर्धक्षणं भवति। प्रहरानुसारेण पश्यामश्चेत् प्रहरचतुष्टयस्य दिनं किञ्च प्रहरचतुष्टस्य रात्रौ भवति।
तिथिः
एकं दिनं तिथिरित्युच्यते। यच्च पञ्चाङ्गाधारेण 19 होरात् आरभ्य 24 होरां यावत् भवति। चन्द्रमासे 30 तिथयः भवन्ति। यच्च पक्षद्वयेन विभक्तम्। शुक्लपक्षे प्रथमादारभ्य चतुर्दशदिनानि भवन्ति, ततः परं पूर्णिमा आयाति। पूर्णिमया साकं पञ्चदशतिथयः भवन्ति। कृष्णपक्षे प्रथमादारभ्य चतुर्दशदिनानि भवन्ति ततःपरं अमावश्या आयाति। अमावश्या सहितं पञ्चदशतिथयो भवन्ति। ताः यथा-
वारः
एकस्मिन् सप्ताहे सप्तदिनानि भवन्ति। तानि यथा- सोमवासरः, मङ्गलवासरः, बुधवासरः, गुरुवासरः, शुक्रवासरः, शनिवासरः किञ्च रविवासरश्चेति।
आकाशे भिन्नरूपेण परिदृश्यमानं तारामण्डलं नक्षत्रमित्युच्यते। मूलतः 27 नक्षत्राणि सन्ति। ज्योतिष्कैः अभिजिन्नाम्ना एकम् अपरं नक्षत्रम् अङ्गीक्रियते। चन्द्रमा पूर्वोक्तसप्तविंशतिनक्षत्रेषु भ्रमति। तानि नक्षत्राणि यथा- चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढ़ः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः तथा फाल्गुनश्चेति।
योगः
योगः 27 प्रकाराः भवन्ति। सूर्यचन्द्रमसोः दूरेण स्थितिः योग इत्युच्यते।  तेषां नामानि यथा-  विष्कुम्भः, प्रीतिः, आयुष्मानः, सौभाग्यः, शोभनः, अतिगण्डः, सुकर्मा, धृतिः, शूलः, गण्डः, वृद्धिः, ध्रुवः, व्याघातः, हर्षण, वज्रः, सिद्धिः, व्यातीपातः, वरीयानः, परिघ, शिवः, सिद्धः, साध्यः, शुभः, शुक्लः, ब्रह्मः, इन्द्रः किञ्च वैधृतिः चेति।
27 योगेषु नवयोगाः अशुभा इत्युच्यन्ते। तस्मात् सर्वस्मिन् अपि कार्ये एतस्मात् नवयोगात् दूरे स्थातव्यम्। ते योगाः यथा- विष्कुम्भः, अतिगण्डः, शूलः, गण्डः, व्याघातः, वज्रः, व्यतीपातः, परिधः  किञ्च वैधृतिश्चेति।
करणम्
एकस्यां तिथौ द्वे करणे भवतः, पूर्वर्धः, उत्तरार्धश्चेति। प्रायः 11 करणानि भवन्ति। तानि यथा- बवः, बालवः, कौलवः, तैतिलः, गरः, वणिजः, विष्टिः, शकुनि, चतुष्पाद्, नागः किञ्च किस्तुघ्नः चेति। कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां उत्तरार्धे शकुनिः, अमावस्यायां पूर्वार्धे चतुष्पाद्, अमावस्याः उत्तरार्धे नागः किञ्च शुक्लपक्षस्य प्रतिपदायां पूर्वार्धे किस्तुघ्नः करणं भवति। विष्टिकरणं भद्रा इत्युच्यते। भद्रायां शुभकार्यं न करणीयम्।
पक्षः
प्रत्येकस्मिन् मासि 30 दिनानि भवन्ति। मासे चन्द्रस्य प्रकाशः अधिकं भवति चेत् शुक्लपक्ष इति, न्यूनं भवति चेत् कृष्णपक्ष इति विभागः क्रियते। एकस्मिन् पक्षे प्रायः 15 दिनानि आहोस्वित् द्वौ सप्ताहौ भवतः। एकस्मिन् सप्ताहे सप्तदिनानि भवन्ति। शुक्ल पक्षे चन्द्र्य प्रकाशः वर्धते। किञ्च कृष्णपक्षे चन्द्रस्य प्रकाशः न्यूनी भवति।
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
मेघदूतम्
मेघदूतस्य मौलिकता
कालिदासेन मेघदूते विरहिणो लोकस्य मनःस्थितेर्वर्णना कृता, पूर्वमेघे आदितोऽवसानपर्यन्तं बाह्यप्रकृतिश्चित्रिता, एवमेव उत्तरमेघे अन्तः प्रकृतिः । सन्देशप्रेषणस्य प्रवृत्तिस्तदाधारेण काव्यप्रणयने प्रवृत्तिश्चेयं पुराणेषु रामायणे महाभारते चापि प्राप्यते । नलचरिते हंसेन संवादप्रेषणे उपकृतम्, युधिष्ठिरेण कृष्णद्वारा संवादः प्रेषितः,रामेण हनूमता संवादः प्रापितः । तदत्र कालिदासेन रामायणमनुसृत्य मेघदूतं प्रणीतमिति कथनं नासत्यम् । कालिदासः स्वयमपि तथ्यमिदं गोपयितुं नैच्छत् ।यद्यसौ तत्थमिदं गोपयितुमैषिष्यत्, तदा स्वकाव्ये- ‘इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा’ इति पद्यं कथमपि नायोजयिष्यत् । रामायणाधारेण कृतमपीदं खण्डकाव्यं स्वीयां मौलिकतां न जहाति । मौलिकता हि कथायाः प्रकारस्य वाऽनुकरणमात्रेण् नापहीयते, सा हि पद्यानां निर्माणे कथया उपस्थापने नवीनां पध्दतिमपेक्षते । माघेनापि पुराणेतिहासप्रथितं वृत्तमादायैव शिशुपालवधं प्रणीतमथापि तस्य मौलिकत्वमक्षतमेव, तथैव मेघदूतस्यापि मौलिकता शैल्या नवीनतायां मनोभावानां चित्रणे नूतनतायां च निहिता । कालिदासेन मेघो दूततां गमितस्तद्विषये भामहेनापत्तिः कृता – अत्र प्रसङ्गे उत्तरमपि स्वयमेव तेन दत्तम् – कालिदासेनापि – ‘कामार्त्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु’ इति कथयित्वा सकलाप्येतद्विषयाऽऽपत्तिः परिहृता ।
मेघदूतस्यापरकविभिरनुकरणम्
मेघदूतं निर्माय कालिदासेन मन्ये एको मार्ग इव प्रवर्त्तितः । प्रसिध्दकविर्भवभूतिरपि मालतीमाधवे नाम स्वरुपकं मेघं दूतं कृत्वा – इति संवादं प्रेषितवान् । घटखर्परनामा कविरपि घटखर्परकाव्यनाम्नैव प्रथिते खण्डकाव्ये मेघमेव दूतं कृत्वा स्वप्रियासमीपे संवादं प्रेषितवान् – एवमन्येऽपि कवयो मेघदूतानुकरणेन खण्डकाव्यानि दूतकाव्यनाम्ना प्रथयितुं प्रावर्त्तन्ते । एवं संस्कृतसाहित्ये सन्देशकाव्यस्यैका श्रेणी एव समजायत । सन्देशकाव्येषु धोयीकविप्रणीतं ‘पवनदूतम्’ मेघदूतस्यानन्तरकनिष्ठम् । अयं धोयीकविरेव गीतगोविन्दकृता जयदेवेन कविक्ष्मापतिशब्देन स्मर्थते । वेदान्तदेशिक-वामनभट्ट्- बाण- रुपगोस्वामिप्रभृतयः कतिपये परे कवयः हंसदूतनामकानि काव्यानि रचितवन्तः । चातकदूत – कोकिलदूतादयोऽपि ग्रन्थाः प्रथन्ते । भागवताधारकं भ्रमरदूताखं काव्यं तु स्वगुणगौरवख्यातमेव । परवर्त्तिनो जैनकवयो मेघदूतस्य चरणानि समस्थारुपेणावलम्ब्य दूतकाव्यानि कृतवन्तः । तदयं सम्प्रदायः कालिदासप्रवर्तित एवेति कालिदासस्य परमं गौरवस्थानम् ।
कथाबीजम्
यक्षः कुबेरस्य सेवकः आसीत् । सः स्वकार्येषु प्रमत्तः अभवत् । कुबेरस्य शापेन सः एकवर्षपर्यन्तं रामगिरिपर्वते न्यवसत् । तत्र अबला विप्रयुक्त: स कामी यत्र यत्र पश्यति तत्र तत्र कामोद्दीपकवस्तूनि सम्पश्यानः अस्वस्थ: सन् अस्तं गमितमहिमा भूत्वा कृश; भूत्वा कनकवलयभ्रश्प्रकोष्ठ् भूत्वा रामगिरे: (नवीनं रामगढ्) विजनगुहासु वासम् चक्रे। एवम् विरहकातर: स: सानुम् आश्लिष्य्माणम् मदेन् वप्रकीडाम् कुर्वाणम् गजसदृशम् च प्रेक्ष्य्माणम् मेघम् पश्यति।न् यद्यपि मेघ: धूमज्योतिसलिलमरुत्भि निर्मित; अचेतन: स कामातुर: न्यायान्यायचिन्तने असमर्थ्; सन् स्वप्रेयसीं प्रति मेघद्वारा संदेशं प्रेषयति ।
गम्यमाने सति मेघेन क: क: मार्गा: स्वीकरणीया:, के नगरा: ग्रामा: च मार्गे सन्ति के के दृश्या: द्रष्टव्या: कथम् तेषाम् अवगति: इत्यादय: पूर्वमेघस्य विषया: । रामगिरे: आरभ्य उत्तराभिमुखे गते अमरकूटपर्वतम्नर्मदा नदीविदिशा नगरीवेत्रवती नदीमाल्वस्य राजधानी, कुरुक्षेत्रम् इत्यादय: द्रष्टव्या: काशि हिन्दूविश्वविद्यालयस्य नेपाळि विभागीयेन श्रीमत् शेषराज शर्मणा 'चन्द्र्कला' व्याख्यया प्रसिद्धीकृतमस्ति ।
पूर्वमेघः
एकदा यक्षाणां स्वामी कुबेरः कस्मैश्चित् यक्षाय कार्यदायित्वम् अयच्छत्, परन्तु सः यक्षः तस्मिन् कार्ये प्रमादम् अकरोत्। अतः कुबेरः तम् अशप्यत्। एकवर्षं यावत् सः स्वप्रियायाः वियुक्तो भवेत् इति शापः आसीत्। शापकारणात् तस्य यक्षत्वं व्यगंतं, सश्च मानवरूपेण मृत्युलोकं प्राप्तः। रामगिरि-नामकस्य पर्वतस्य आश्रमेषु तस्य निवासस्थानम् आसीत्। तस्य आश्रमस्य जले सीतया स्नानं कृतम् आसीत्, अतः तत् पवित्रं जातम् आसीत्। आश्रमस्थ वृक्षाः अपि छायान्तः आसन्।
महाकविकालिदासेन शापितयक्षस्य यस्याः कथायाः आधारेण मेघदूतस्य रचना कृता अस्ति, तस्याः कथायाः उल्लेखः पद्मपुराणे, 'चारित्रवर्धिनी'-नामिकायां मेघदूत-टीकायां च प्राप्यते। पद्मपुराणे योगिन्यैकादश्याः माहत्म्यावसरे कृष्णः एतस्याः कथायाः उल्लेखं करोति।
प्रियाविरहेण व्यथितः यक्षः अष्टौ मासान् यावत् रामगिरौ यापितवान्। विरहदौर्बल्येन तस्य शरीरं कृषम् अभवत्। हस्ते यत् कङ्कणम् आसीत्, तदपि कृषात् हस्तात् पतितम्। कामुकः यक्षः पर्वतशीर्षे स्थित्वा समयं यापयति स्म। एवम् आषाढमासः समारब्धः। अतः आषाढस्य प्रथमे दिवसे तेन आकाशे उत्खातकेलिं कुर्वन् हस्तिरूपी प्रक्षणीयः पर्वतालिङ्गनसदृशः मेघः दृष्टः। सः कुबेरस्य भृत्यः स्वाश्रूणि अवरुध्य अभिलाषायाः जनकस्य मेघस्य सम्मुखं पश्यन् कथमपि आत्मानं वशीकृत्य दीर्घकालं यावत् किमपि चिन्तनं करोति। मेघस्य दर्शनेन सुखसमन्विताः अर्थात् ये प्रियायाः समीपे सन्ति, तेषामपि चित्तम् उत्कण्ठितं भवति, तर्हि प्रियायाः सङ्गमाय लालायितस्य विरहयुक्तस्य पुरुषस्य विषये तु किं विक्तव्यम्? एवम् उत्कण्ठितः सः यक्षः मेघं दृष्ट्वा श्रावणमासस्य प्रत्यासन्नताम् अजानत्। श्रावणीयवर्षाकाले मम पत्न्याः उत्कण्ठा चरमे स्यात् इति विचिन्त्यमानः पत्नीप्राणरक्षणेच्छोः तस्य मनसि स्वकुशलक्षेमस्य सन्देशं प्रेषयितुं विचारः समुद्भूतः। तेन विचारेण एव सः प्रसन्नः अभवत्। ततः सः कुटजपुष्पैः (गिरिमल्लिका), प्रेमाधिक्यवचनैः च सह तस्य मेघस्य स्वागतम् आचरत।
धूमतेजोजलवायुभिः निर्मितः जडः मेघः कुत्र? कार्यसम्पादनशक्तेन्द्रियैः जीवैः प्रापयितव्याः सन्देशाविषयाः कुत्र? अर्थात् उभयोः मध्ये कुत्रापि सम्बन्ध एव नास्ति। जडः मेघः सन्देशवहने सर्वथा असमर्थः इति उत्कण्ठावशात् अविचारयन् यक्षः तं सन्देशनयनार्थं याचितवान्। यतः कामपीडिताः पुरुषाः चेतनाचेतनयोः भेदं कर्तुम् अपि असर्थाः भवन्ति। मेघे सन्देशवहनयोग्यतां प्रकटीकृत्य यक्षः तं वदयति यत्, लोकप्रसिद्धयोः पुष्कर-आवर्तकयोः कुले समुत्पन्नं, स्वेच्छया शरीरधारिणं, इन्द्रस्य प्रधानपुरुषं त्वाम् अहं जाने। गुणयुक्तेभ्यः याच्ञा निष्फला अपि वरा, परन्तु अधमेभ्यः पूर्णा याच्ञा अपि अधमा। अतः दैवयोगेन प्रियजनवियुक्तः अहं तुभ्यं याचनां करोमि इति।
हे जलद! त्वं सूर्य-कामयोः तापात् पीडितानाम् आश्रयः असि। अतः कुबेरस्य कोपात् प्रियावियोजितस्य मम सन्देशं प्रियायाः समीपं नय। बाह्योद्याने विद्यमानस्य शिवस्य मूर्ध्नि स्थितया चन्द्रिकया प्रक्षालितैः भवनैः युक्ता यक्षपुरी अलका त्वया गन्तव्या। पथिकानां प्रियाः (प्रियागमनस्य) विश्वासेन सधैर्यं केशाग्रभागम् उपरि कृत्वा उत्कण्ठापूर्वकम् आकाशे आरूढन्तं त्वां विलोकयिष्यन्ति। तव आकाशव्याप्तौ सत्यां मत्सदृशं परवशजनं विहाय कः अन्यः विरहव्यथितां पत्नीम् उपेक्षेत? अवरोधरहितगतियुक्त! दिनगणनायां रतां पतिव्रतां स्वस्य भ्रातृजायां त्वं जीवतम् अवश्यं द्रक्ष्यसि। यतः प्रियागमनस्य आशायाः बन्धनं सन्दरीणां पुष्पतुल्य-वियोगे तत्कालं नश्यमानं प्रेमि हृदयं प्रायशः नाशात् निवारयति। मन्दं मन्दं तवानुकूलः वायुः त्वां नुदति। अपि च ते वामपार्श्वस्थितः निकटवर्ती गर्वान्वितः चातकः श्रोत्रप्रियं गायति। सम्भोगकालज्ञानाः बद्धपङ्क्तयः बलाकाः (प्रियाः) लोचनाकर्षकं त्वां नभसि आश्रयिष्यन्ते। यत् उद्गतकन्दगलिकां धरां फलवतीं कर्तुं शक्नोति, तत् श्रोत्रमधुरं तव गर्जनं श्रुत्वा मानसरोवरं गन्तुम् उत्सुकाः राजहंसाः गगने कैलासं यावत् तव सहचराः भविष्यन्ति। जनानां पूज्यै रामचरणन्यासैः मेखलायां चिह्नितं स्निग्धमित्रम् एनम् उच्चं गिरिं समालिङ्ग्य गच्छ। प्रतिवर्षायां तव संयोगं प्राप्य दीर्घकालवियोगसमुद्भूतम् उष्णं नेत्रजलम् उत उष्माणं त्यजतः पर्वतस्य प्रेमाभिव्यक्तिः वर्तते।
इतः परं यक्षः सौन्दर्यपूर्वकं गमनमार्गं कथयति। 'किं वायुः पर्वतशिखरं नीत्वा गच्छति' इति साश्चर्यम् उपरि दृश्यमानानां सिद्धपुरुषप्रियाणां दृश्यः त्वं मार्गे दिग्गजानां हस्ताक्रमाणस्य परित्यागं कुर्वन् इदं वेतयुक्तस्थलं त्यक्त्वा उत्तराभिमुखी सन् गच्छ। मणिकान्तीनां मिश्रणसदृशं धनुष्खण्डं वल्मीकाग्रभागात् निर्गच्छति, येन उज्ज्वलकान्तियुक्तस्य पिच्छेन गोपवेशधारिणः कृष्णस्य समानं तव श्यामशरीरम् अत्यधिकशोभां प्राप्यस्यति। सस्यं त्वयि अधीनम् अस्ति। अतः प्राकृतिप्रमाद्रैः, भ्रूविकार-अपरिचितैः, जनपदवधूलोचनैः सादरं वीक्ष्यमाणः त्वं 'माल'-प्रदेशं तत्कालमेव हलोत्कर्षणसुरभिः यथा स्यात्, तथा वर्षाः कृत्वा किञ्चित् पश्चिमदिशं प्रति गत्वा पुनः उत्तरमार्गेणैव गच्छ। आम्रकूटः पर्वतः धारासम्पातवर्षाभिः वनोत्पातस्य शान्तकर्तारं, मार्गक्लान्तिविमुक्तं च त्वां निश्चयेन स्वशिरसि धारणं करिष्यति। क्षुद्रजनः अपि आश्रयाय सम्प्राप्तस्य मित्रस्य आगमने सति पूर्वकृतोपकारस्य विचारं कृत्वा विमुखः न भवति, तर्हि उन्नतः सः आम्रकूटः कथं विमुखः भवेत्? परिपक्वफलैः शोभितस्य, वन्याम्रवृक्षैः आच्छादितमार्गयुक्तस्य च पर्वतस्य शिखरे आरूढे सति पीतपृथ्व्याः स्तनसमाने मध्ये कृष्णवर्णीयः विस्तृतभागे देवदम्पतीभ्यां दर्शनीयाम् अवस्थायां त्वं प्राप्स्यसि।
किरातादिनां वनवासिनां ललनाद्वारा उभभोगकृते कुञ्जे आम्रकूटपर्वते किञ्चित् विश्रम्य, वर्षाः कृत्वा च त्वम् अधिकं वेगेन अग्रे गन्तुं प्रभविष्यसि। ततः अग्रिमे मार्गे त्वं विन्ध्याचलस्य तलक्षेत्रे विशीर्णां नर्मदानदीं गजशरीरे रेखावत् चित्रितां द्रक्ष्यसि। कृतवृष्टिः त्वं वन्यगजानां मदैः कटुः उत सुगन्धितं, जम्बूकस्य वृक्षाणां कुञ्डैः अवरुद्धवेगयुक्तं नर्मदाजलं नीत्वा अग्रे गच्छेः। जलरूपे सारे सति वायुः त्वां कम्पयितुं न शक्ष्यति। यतः सर्वेऽपि सारगुणहिनाः पदार्थाः अगुरवः भवन्ति, समग्रत्वञ्च गुरुत्वात् अकम्पनयोग्यं भवति।
१३०७
१३०७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३०७ १३०७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महालिङ्गः
महालिङ्गस्य उत महालिङ्गशास्त्रिणः जन्म १८९७ ख्रीष्टाब्दे समभूत् । तञ्जौर-मण्डल -वास्तव्येन कविना प्रतिराजसूयनाटकस्य अन्ते निजवंशस्य परिचयो लिखितः । शास्त्रिणा काव्य-कथोपन्यास-सङ्गीत-ललितकलाविषयका अनेके ग्रन्था विरचिताः । अस्य नाट्य-साहित्यं तु सारस्वतसारावताररूपं वर्तते । कविनानेन शृङ्गारनारदीयम् उभयरूपकम् । अयोध्याकाण्डं, मर्कटमार्दलिकप्रभृतीनि नाटकान्तराण्यपि प्रणीतानि ।
उद्गातृदशाननम्
उद्गातृ-दशाननं नाम नाटकं परमेश्वरस्य कृपा-प्राप्ति-साधनमिति प्रमाणयति सूत्रधारः । रूपकस्यास्य क्रीडास्थली हिमालय प्रदेशः ।
द्वारपालो नन्दी स्वसहचरं भृङ्गिरिटिं शिव-पार्वत्योः वैमनस्यविषये ब्रवीति । एतत्सर्वं रहस्यवार्तां शृण्वन्तीं विजयां प्रति शिव स्य शापः प्रवर्तितः। अत्रान्तरे राक्षसास्तं प्रदेशमाचक्रमुः । विनायक -स्कन्दा भ्यां शिवपुत्राभ्यां सपद्येव दशवदनपीडितकुबेर स्य दैन्यसमाचारः परिज्ञातः । कुबेरप्रभृतयः सर्वेऽपि यक्षाः सुरेन्द्रं पुरस्कृत्यं शिवस्य शरणं जग्मुः ।
कैलासाद्रेस्तोलनं तावदास्तां तेनैवास्मिन् दृष्टवीर्ये प्रतुष्येत्।
त्रस्ता देवी मानमुत्सृज्य कण्ठं जग्राह स्थाणुरन्तः समोदः।।
अभिनये रङ्गमञ्चो विचित्ररूपधारिपात्रैः मण्डितोऽस्ति । छायात्मकपात्राणां विचित्रता अस्ति ।
प्रतिराजसूयम्
प्रतिराजसूयं नाटकं १९५७ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् । सप्तस्वकेषु विभक्तस्यास्य नाटकस्योपजीव्यं महाभारत स्य वनपर्व वर्तते । नाटकेऽस्मिन् विदुर प्रवेशः, अक्षयपात्रोपलब्धिः, सुदर्शन-प्रवेशः, दुर्वास सोऽभ्यागमनं, राजकुले दुर्वासा, अर्जुन स्यागमनं, पुलाकपरिपाकः, अभिमन्योश्चाभिसन्धिर्वर्णितानि ।
आदिकाव्योदयम्
आदिकाव्योदयं रूपकं प्रकरणं वर्तते । रूपकस्यास्य प्रणयनं १५४२ ख्रीष्टाब्दे समापन्नम् । कथानुसारं काचिद् दिव्याङ्गना शिशुद्वयं वाल्मीकेः संरक्षकत्वे निहितवती । वाल्मीकिध्यानबलेन निखिलमपि वृत्तान्तं ज्ञातवान् । द्वितीयके वाल्मीकिः भरद्वाज श्च तमसा यास्तीरे विराजमानौ स्तः । तत्र रमणीयेऽरण्ये कश्चिन्निर्दयो निषादो बाण-प्रहारेण क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीत् । वाल्मीकिस्तं मा निषादेति श्लोकेन अभिशशाप । सपद्येवाकाशवाणी बभाषे -
'कुरु रामायणं कृत्स्नं श्लोकैर्बद्धं मनोहरम्' इति।
तृतीयेऽङ्के रामायण प्रणयनस्य सूचना सम्प्राप्यते । कुश -लवौ तत्कण्ठाग्रीकृत्य गायतः । चतुर्थाङ्के स्वर्णमयीसीता सहायो रामो ऽश्वमेधयज्ञानुष्ठाननिरतोऽस्ति । षष्ठेऽङ्के पुत्तलिकानृत्यस्य समावेशो वर्तते । सप्तमेऽङ्के गर्भाङ्कस्य समावेशोऽस्ति । अष्टमाङ्के भीषणयुद्धस्य नवमेऽङ्के रात्रौ विभीषण -हनुमतोः वार्तालापस्य च वर्णनमुपलभ्यते ।
कौण्डिन्य-प्रहसनम्
कौण्डिन्यप्रहसने नान्दीत एवं प्रेक्षकहास्यसंवर्धिनी प्रवृतिर्दृश्यते । कविः शष्कुली-कवितयोः समानास्वाद्यतां प्रतिपादयति । प्रभाते द्वादशी-पारणानन्तरं गृध्रनासोऽपराह्न-भोजनार्थं चिन्ताकुलो बभूव । स भिक्षार्थं बहिर्गच्छति ।
द्वितीयाङ्के कौण्डिन्यनामकः परान्नव्रतः गृध्रनासं व्यलोकयत् । स तस्य गृहमगच्छत् । तद्वारद्वेशं गत्वा गायति स्म -
परगृहभोजनपरितुष्टानां नित्यातिभ्योत्सवनिष्ठानाम्।
कालत्रयविरतोद्योगानां किं च समेतामितभोगानाम्।।
गृहमेधिनिमन्त्रणचित्तानां षड्रसभरिताशनमत्तानाम्।।
एवं गायन्नसौ पृष्ठद्वारतोऽन्तः प्रविश्य तस्य भोजनं खादितवान् । नाट्यकथायाः संविधानं हास्यकरं वर्तते । संवादः सरल-सुबोधभाषायाम् अतीवमनोग्राही सञ्जातः।
कलिप्रादुर्भावम्
कलि-प्रादुर्भावं नाम नाटकं १९५६ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् । कथानुसारं द्वापरयुग स्य अन्तिमदिवस आसीत् । कात्यायनमिश्रः स्वकीयक्षेत्रं कस्मैचिद् वैश्याय विक्रीणाति । क्षेत्रमुत्खनता वैश्येन निधिः सम्प्राप्तः । स प्रथमदिवसे तं निधिं ब्राह्मण सर्वस्वं मत्वा तस्मै दातुं समुद्यतो बभूव । ब्राह्मणोऽपि तं स्वीकर्तुं नैच्छत् । अपरस्मिन् दिने कलियुगागमनप्रभावेण बुद्धि-परिवर्तनेन तौ द्वावपि निधिप्राप्त्यर्थं कलहं चक्रतुः । अधिकरणिकस्य आज्ञानुसारं निधिर्नरपतये समर्पितः क्षेत्रं च ब्राह्मणाय प्रत्यर्पितम्।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
महाभारतम्
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:तमिळनाडुराज्यस्य व्यक्तयः
१९०१
१९०१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१९०१ १९०१ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गिरिनगरम्
गिरिनगरं बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानम् एकं नगरं वर्तते । गिरिः इत्युक्ते लघुपर्वतः इत्यर्थः । नामानुगुणं निम्नोन्नतप्रदेशयुक्तः अयं प्रदेशः। प्रशान्तः सुन्दरः प्रदेशः एषः । संस्कृतक्षेत्रे जनप्रियस्य सङ्घटनस्य संस्कृतभारत्याः केन्द्रकार्यालयः 'अक्षरम् ’ अत्र वर्तते । भूतपूर्वप्रधानमन्त्रिणां वि वि गिरिमहोदयानां नाम स्थापितं वर्तते प्रदेशस्यास्य ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:बेङ्गळूरु वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
३३५
३३५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
= भारतीय संविधान अनुच्छेद 334 (Article 334 in Hindi) - स्थानों के आरक्षण और विशेष प्रतिनिधित्व का साठ वर्ष के पश्चात्‌ न रहना =
विवरण
इस भाग के पूर्वगामी उपबंधों में किसी बात के होते हुए भी,
(क) लोक सभा में और राज्यों की विधान सभाओं में अनुसूचित जातियों और अनुसूचित जनजातियों के लिए स्थानों के आरक्षण संबंधी, और
(ख) लोक सभा में और राज्यों की विधान सभाओं में नामनिर्देशन द्वारा आंषल-भारतीय समुदाय के प्रतिनिधित्व संबंधी,
इस संविधान के उपबंध इस संविधान के प्रारंभ से [साठ वर्ष]* की अवधि की समाप्ति पर प्रभावी नहीं रहेंगे :
परन्तु इस अनुच्छेद की किसी बात से लोक सभा में या किसी राज्य की विधान सभा में किसी प्रतिनिधित्व पर तब तक कोई प्रभाव नहीं पड़ेगा जब तक, यथास्थिति, उस समय विद्यमान लोक सभा या विधान सभा का विघटन नहीं हो जाता है।
* संविधान (उनासीवाँ संशोधन) अधिनियम, 1999 की धारा 2 द्वारा (25-1-2000 से) पचास वर्ष के स्थान पर प्रतिस्थापित। navigation
कानूनी परेशानी? मदद के लिए यहां दबाएं
= भारतीय संविधान अनुच्छेद 334 (Article 334 in Hindi) - स्थानों के आरक्षण और विशेष प्रतिनिधित्व का साठ वर्ष के पश्चात्‌ न रहना =
* संविधान (उनासीवाँ संशोधन) अधिनियम, 1999 की धारा 2 द्वारा (25-1-2000 से) पचास वर्ष के स्थान पर प्रतिस्थापित।
2
बाह्य-सूत्राणि
३३५ ३३५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अपधमनिः
अपधमनिनः हृदय तः बहिः रुधिरं प्रसारयितुं विद्यमानाः नाडयः। सामान्यतः अपधमनयः आम्लजनकयुक्तरुधिरं प्रसारयन्ति। किन्तु एतस्मै अपवादद्वयम् अस्ति। श्वासकोशस्य अपधमनिः, नाभेः अपधमनिः इति। वास्थविकतया अपधमनेः रुधिरस्य परिमाणम् अपधमनेः व्यवस्थां प्रपूर्यमाणं बाह्यकोशद्रवम्।
अपधमनयः रुधीरप्रसारव्यवस्थायाः कश्चन भागः। रुधिरप्रसारव्यवस्था सर्वेभ्यः जीवकोशेभ्यः अम्लजनकं तथैव पौष्ठिकांशान् वितरणेन सह इङ्गालद डैयाक्सैड तथैव त्याज्यपदर्तानि निष्काशयति, अपेक्षित पि.एच् इत्यस्य रक्षणं करोति। कामरूप(प्रोटिन्) पुनः प्रतिरोधकव्यवस्थायाः जीवकोशानाम् उत्तरदायित्वम् अस्य भवति। क्वचित् महानगरेषु मरणस्य कारणद्वयं भवति यथा ह्रदायाघातः पुनः मस्तिष्काघातः एतौ द्वौ अपि साक्षात् अपधमनिव्यवस्थां बहुभ्यः वर्षेभ्यः निधानगत्या नश्यमाणं भवति पुनः क्रमशः बलहीनः जायमानः भवति इत्यतः एतत् सम्भवति।
मानवशरीरस्य अपधमनिव्यवस्था हृदयतः सम्पूर्णशरीरस्य कृते रुधिरप्रसारस्य एका सुव्यवस्था आस्ति।तथैव हृदयतः श्वासकोशेभ्यः आम्लजनकरहितरुधिरं प्रसार्यमानं श्वासकोशम् अपधमनिः इति विभज्यते। अपधमनेः बाह्य कवचस्य नाम ट्युनिका एक्सटर्ना इति। एतद् संयोजक-अङ्गांशेन रचितम् अस्ति। एतस्य कवचस्य अन्तः त्युनिका मिडिया अस्ति। अपधमनीनां प्रसारव्यवस्था इतरभागेभ्यः अपेक्षया अधिकरुधिरप्रबलता भवति। अपधमनिषु प्रबलता हृदयचक्रावधौ परिवर्तितं भवति। एतत् यदा हृदयः सङ्कुचितः भवति तदा बहु अधिकं भवति पुनः हृदयः विकसितः भवति बहु न्यूनं भवति। प्रबलतायां परिवर्तनं नाडिम् उत्पादयति। एतत् शरीरस्य विभिन्नेषु भगेषु अनुभवितुं शक्नुमः।
पुनर्वसुः (नक्षत्रम्)
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते पुनर्वसुः । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् पुनर्वसुः भवति सप्तमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
आकृतिः
पुनर्वसु कुलालचक्रं पञ्च - कुलालचक्राकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि
के को हा ही - पुनर्वसुनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
पुनर्वसुनक्षत्रस्य अधिपतिः अदितिदेवः । ऋग्वेदस्य १-१०-६, २-२२-३, ६-१-१३ मन्त्रेषु विद्या आरोग्यं धनञ्च वसुशब्देन निर्दिष्टं दृश्यते । विशेषतया वसुः इत्यस्य अर्थः अन्नम् इति । नूतनस्य अन्नस्य उत्पत्तिः यदा तदा पुनर्वसुः प्रकटितः भवति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुसारं विश्वस्य भरण-पोषण-प्रतिष्ठा दाता पापरहितः अदितिदेवः अस्माकं विषये प्रसन्नः अस्ति । पुनर्वसुः अदितिदेवश्च मिलित्वा आगच्छतः ।
आश्रिताः पदार्थाः
सत्ययुताः सत्यभाषिणः । औदार्ययुता दानशिलाः । शौचयुताः शुद्धाः परधनादिष्वलुब्धाः । कुलयुताः कुलीनाः । रूपयुताः सुरूपाः । धीयुता बुद्धिमन्तः । यशोयुता यशस्विनः । अर्थयुता धनिनः । उत्तमधान्यं कलमशाल्यादि । वणिजः कुराटाः । सेवाभिरताः सेवकाः । ते च सशिल्पिजनाः शिल्पिजनैः कुम्भकारप्रभृतिभिः सहिताः । एते सर्वे एवाऽऽदित्ये पुनर्वसौ ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।
पश्य
वर्गः:नक्षत्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
माइकल ओवेन
माइकल ओवेन(Michael Owen) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
संयुक्तमहाराष्ट्रान्दोलनम्
संयुक्तमहाराष्ट्रान्दोलनम् इति महाराष्ट्रे अभवत् महत्वपूर्णम् आन्दोलनम् । right|300px|हुतात्मा स्मृतिचिह्नम् महाराष्ट्रराज्यस्थापनाविषये ऐतिहासिक: महत्वपूर्णविषय: । संयुक्तमहाराष्ट्रान्दोलनं महाराष्ट्रराज्यनिर्माणस्य कारणम् । १९५० त: १९६० पर्यन्तम् आन्दोलनम् अभूत् । १९६० पर्यन्तं पश्चिममहाराष्ट्रविभाग: 'मुम्बईराज्ये', मराठवाडाविभागस्य ५ उपमण्डलानि हैदराबाद्संस्थाने, विदर्भविभागस्य ८ मण्डलानि मध्यप्रान्ते (इदानीन्तनमध्यप्रदेशे) समाविष्टानि आसन् । यद्यपि केन्द्रसर्वकारेण 'भाषानुसारेण राज्यरचना भवेत्' इति निर्णय: १९५० तमे वर्षे एव कृत:, तथापि भाषानुसारं विभाजनं न जातमत्र । अत: १० वर्षाणि यावत् आन्दोलनं अभवत्, महत्परिश्रमेण, बहुबलिदानानन्तरमेव १ 'मे' १९६० दिने महाराष्ट्रराज्यस्य स्थापना जाता । अस्मिन् आन्दोलने मध्यमवर्गीयजना:, कर्मकराः, कृषका:, विचारवन्त: भागं गृहीतवन्त: । अतः इदम् आन्दोलनम् अभिव्यापकमासीत् ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रसोऽहमप्सु कौन्तेय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
रसः अहम् अप्सु कौन्तेय प्रभा अस्मि शशिसूर्ययोः प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ८ ॥
अन्वयः
कौन्तेय ! अहम् अप्सु रसः, शशिसूर्ययोः प्रभा, सर्ववेदेषु प्रणवः, खे शब्दः, नृषु पौरुषम् अस्मि ।
अर्थः
कौन्तेय ! अहम् उदकेषु माधुर्यम्, चन्द्रसूर्ययोः कान्तिः, सर्ववेदेषु ओंकारः, आकाशे ध्वनिः, मानवेषु पुरुषत्वं च अस्मि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
08 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३०८
१३०८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३०८ १३०८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
साहित्यदर्पणः
विश्वनाथेन रचितः ग्रन्थः साहित्यदर्पणम् इति । पाण्डित्यपूर्णग्रन्थोऽयम् अलङ्कारविषये वर्तते । सूत्रवृत्त्युदाहरणरुपेण त्रिधा विभक्तः । साहित्यदर्पणे विश्वनाथस्य काव्यलक्षणं(वाक्यं रसात्मकं काव्यं) अस्ति। अत्र च विद्यमानाः कारिकाः, वृत्तयः एतेनैव रचिताः । साहित्यदर्पणकारः कविराजो विश्वनाथः उत्कलप्रदेशे ब्राह्मणकुले जन्म लेभे । तस्य प्रपितामहो नारायणः, चण्डीदासः पितामहानुजः, चन्द्रशेखरश्च पिताऽऽसीत् । '''श्री चन्द्रशेखरमहाकविचन्द्रसूनु '''श्रीविश्वनाथकविराजकृतं प्रबन्धम् । '''साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य '''साहित्यतत्त्वमखिलं सुखमेव वित्त ॥	(सा. दर्पण- १०-१००)
कविपरिचयः
कविराजोऽस्य पिता च कस्यापि नृपस्य सन्धि-विग्रहकपदे प्रतिष्ठितावास्ताम् । अयं वैष्णव- मतानुयायी महापात्र –कविसूक्ति-सुधाकरालङ्कारिकचक्रवर्तिप्रभृत्युपाधिर्विभूषितः प्रचुर- सम्मानप्राप्तः कविरासीत् । अयं युध्दे प्राणहरं सन्धौ च सर्वस्वहरमला वुद्दीनखिलजीनामानं पातशाहमप्यवर्णयत्- विश्वनाथः साहित्यदर्पणे जयदेवस्य गीतगोविन्दस्य प्रसन्न राघवस्य च (द्वादशशताब्द्याः ऊत्तरार्ध्दम्) श्रीहर्षस्य (११६७-७४ ई. ) नैषधीयचरितस्य, रुय्यकस्य (द्वादशशताब्द्याः मध्यभागः) अलङ्कारसर्वस्वस्य श्लोकान् उअदाहरणस्वरुपं दत्तवान । अत एभ्यः परवर्ती त्रयोदशशताब्द्यां समुद्भवः विश्वनाथ: स्यात् इत्यनुमीयते, यतः पञ्चदशशाताब्द्यां जातस्य मल्लिनाथसूनोः, कुमारस्वामिनां ‘प्रतापरुदशोभूषणम्’ इत्येतस्य टीकायां विश्वनाथस्य नामोल्लेखो वर्तते । कुमारस्वामिनः समयः पञ्चदशशताब्दी अस्ति । इत्थं कविराजस्य कालः १३०० ईसाब्दतः १३८४ ई.पर्यन्तं तर्कसङ्गतः ।
साहित्यदर्पणस्य निरुपणम्
अलंकारसाहित्येतिहासेन्यतमो ग्रन्थः तावत् साहित्यदर्पणम् एकः एवास्ति । दशपरिच्छेदात्मकोऽयं ग्रन्थः । प्रथमपंरिच्छेदे काव्यप्रयोजनं काव्यलक्षणं च । द्वितीये परिच्छेदे काव्यलक्षणं, एवममिधालक्षणव्यंजनायाः तित्रः शब्दशक्तयो वर्णिताः । तृतीये रसभाव एवं नायकनायकादिभेदाः परिगणीताः । चतुर्थे परिच्छेदे ध्वनेरेवं गुणीभूत व्यङ्गयस्य भेदाः । पंचमे च व्यंजनायाः स्थापना ।षष्ठे दृश्यकाव्यस्य नाटकस्य विवेचनमस्ति । सप्तमे परिच्छेदे दोषाः अष्टमे चगुणाः । नवमपरिच्छेदे रीतयः दशमे च शब्दालंकाराः, ७० अर्थालङ्काराश्च परिगणिताः ।
सत्गुरु शिवाय सुब्रमुनियस्वामी
वर्गः:शैवमतप्रचारकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
साहित्यदर्पणः
साहित्यदर्पणस्य निरुपणम्
कविराज विश्वनाथस्य कविरुपे प्रतिभा दृश्यते । अलंकारक्षेत्रेतु एव एव ग्रन्थोऽस्य नाम्नाऽस्ति । परमेतदतिरिक्तमनेन अनेकानि काव्यानि विराचितानि साहित्यदर्पणस्तु मम्मटरुय्यककाननुसृत्यैव लिखितः । परमस्मिन्ननेके गुणा अपि सन्ति । अस्य शैली सुबोधा अस्ति । तत्र मम्मटस्य शैली समासाचिता जटिला च । अतएव विहितानेकटीकोऽयि दुरुहो ग्रन्थोऽयम् । एवमेव पण्डितराजजगन्नाथस्य शैली अपि शास्त्रीय न्यायाशास्त्राचिता जटिला चास्ति । परं तदपेक्षया साहित्यदर्पणः सुबोधः प्रसादगुणयुक्तश्च । एकस्मिन्नेव ग्रन्थे अत्र श्रव्यदृश्यकाव्ययो र्विवेचनं विद्यते । यच्चान्यत्र दुर्लभम् । अतः कविराजस्य साहित्यदर्पणोऽलंकारेतिहासे स्वकीयं प्रभुत्वं स्थापयति ।
कविराजस्य विश्वनाथस्य रचनासु साहित्यदर्पणः सर्वाधिकः प्रख्यातो वर्त्तते । अस्य ग्रन्थस्येदं वैशिष्टयमास्ते यदस्मिन् ग्रन्थे श्रव्यदृश्ययोरुभयोरेव प्रकारयोः काव्ययोः वर्णनमास्ते । अत एव सम्पूर्णस्य काव्याशास्त्रस्य प्रतिनिधिभूतोऽयं ग्रन्थो वर्त्तते । अस्मिन् ग्रन्थे दश परिच्छेदाः सन्ति । तत्र प्रथमपरिच्छेदे काव्यलक्षणस्य, कव्यप्रयोजनस्य, काव्यभेदस्य च वर्णनमास्ते अस्मिन् परिच्छेदे काव्यप्रकाशकारस्य लक्षणस्य विस्तरेण खण्डनं कृतमास्ते । द्वितीयपरिच्छेदे वाक्यपदयोर्लक्षणानन्तरं शब्दस्याभिधालक्षणाव्यञ्जनानां विवेचनमास्ते । तृतीये परिच्छेदे रसानां, भावानाम्, नायकनायिकयोर्भेदानाञ्च विस्तरेण वर्णनं कृतमास्ते । चतुर्थपरिच्छेदे ध्वनिकाव्यस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्यस्य च विवेचनं कृतमास्ते । पञ्चमपरिच्छेदे व्यञ्जनावृत्तेः संस्थापनाया युक्तीनां खण्डनं कृतम् । षष्ठपरिच्छेदे नाटकस्य पूर्णतया विवेचनं कृतत् । सप्तमे परिच्छेदे गुणानां निरुपणं कृतम् । नवमे परिच्छेदे चतसृणां रीतीनां वर्णनमास्ते । दशमे च परिच्छेदे शब्दार्थालङ्काराणां विशादं विवेचनं कृतं वर्त्तते ।
ग्रन्थे च काव्यलक्षणं, शब्दशक्तयः, ध्वनिः, गुणाः, दोषाः, ६२ अलङ्काराः, नायक-नायिकायोः लक्षणानि, रूपकाः, अर्थप्रकृतयः , इत्यादयः विचाराः चर्चिताः ।
१९०२
१९०२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
साहित्यदर्पणः
टीकाकाराः
चत्वार एव टीकाकाराः साहित्यदर्पणे टीकामकुर्बन् । यासु मथुरानाथशुक्लस्य टिप्पणम्, गोपीनाथस्य च प्रभा, इदानीं यावत् अप्रकाशिता । प्रकाशितटीकासु प्राचीनतमा कवेः पुत्रस्य अमन्तदासस्य लोचनाभिधाना चास्ति । द्वितीया च् सुप्रसिध्दा रामचन्द्रवागीशकृत विवृत्तिनाम्नी चास्ति । यस्याः रचनाकालः १७०१ ईसवी अस्ति/ टिकेयं साहित्यदर्पणविवेचने उपादेयरुपास्ति ।
मान्यसिद्धान्ताः
अनेन कविराजविश्वनाथस्य अलङ्कारसाहित्येतिहासे काव्यसाहित्येच वर्ततेऽ द्वितीयं स्थानमिति ।
१९०२
बाह्य-सूत्राणि
१९०२ १९०२ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
साहित्यदर्पणः
मान्यसिद्धान्ताः
= =
साहित्यदर्पणम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१३०९
१३०९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३०९ १३०९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३३६
३३६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३३६ ३३६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
असतः साधकत्वविमर्शः
अद्वैतसारः
इति शङ्करभगवत्पादीयं वचनं, ज्ञानानन्दादिरुपे निर्गुणे निर्विकारे चैतन्ये परिदृश्यमानविश्वस्य शुक्तौ रजत् इवारोपितत्वं प्रतिपादयति ।
‘यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन’ (छा.६.१.१) इत्यादि श्रुतिः कारणव्यतिरेकेण कार्यस्यानन्यत्वं प्रतिपादयति । कार्यकारणयोरनन्यत्वं नाम कारणव्यतिरेकेण कार्यस्याभाव एव । तदुक्तं ‘मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ ‘वाचारम्भणां विकार’ इति । एवं च सर्वोऽप्ययं भेदप्रपञ्चः ब्रह्मण्यध्यस्त इति सूत्रकारोप्याह –‘तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य’ (ब्र.सू.२.१.६.१४.) इति ।
तदुक्तं शङ्करभगवत्पादाचार्यैः - कार्यमाकाशादिकं बहुप्रपञ्चं जगत् । कारणं परं ब्रह्म । तस्मात् कारणात् परमार्थतोऽनन्यत्वं नाम तद्व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्य गम्यते । ‘यथा सौम्य एकेन’ (छां .६.१.१)………… ‘वाचारम्भणं विकारः नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ । इति श्रुताद् दार्ष्टान्तिकेऽपि ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभावः बोध्यते ।
असतः साधकत्वम्
यदीदं परिदृश्यमानं विश्वं भ्रान्तिकल्पितं तर्हि तदन्तः पातिवेदादिशास्त्रमपि मिथ्येत्युक्तं भवति । ततश्च स्वयमसता वेदादिशास्त्रेण् कथं वा जीवब्रह्मैक्यं पारमार्थिकं साध्यत इति चेत् उच्यते । सर्वव्यवहाराणां ब्रह्मात्मताविज्ञानात् प्राक् सत्यत्वमभ्युपेयते । स्वप्नव्यवहारस्येव प्राक् प्रबोधात् । यावदात्मैक्यप्रतिपत्तिर्न जायते तावदध्यासमूलकोऽयं सर्वोऽपि व्यवहार उपपद्यते ।
तदुक्तं शङ्करभगवत्पादाचार्यैः – ननु प्रत्यक्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्येरन् निर्विषयत्वात् । तथा विधिप्रतिषेधशास्त्रमपि भेदापेक्षत्वात् तदभावे व्याहन्येत् । कथां चानृतेन मोक्षशास्त्रेण प्रतिपादितस्यात्मैकत्वस्य सत्यत्वमुपपद्यत इति ।
नैष दोषः । सर्वव्यवाहाराणां प्राक् ब्रह्मात्मताविज्ञानात् सत्यत्वोपपत्तेः । स्वप्नव्यवहारस्येव प्राक् प्रबोधात् । यावध्दि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्तिः तावत् प्रमाणप्रमेयफललक्षणेषु विकारेषु अनृतत्वबुध्दिर्न कस्यचिदुत्पद्यते विकारानेव त्वहं ममेत्यविद्ययाऽत्मीयेन भावेन सर्वो जन्तुः प्रतिपद्यते स्वाभाविकीं ब्रह्मात्मतां हित्वा । तस्मात् प्राक् प्रबोधात् उपपन्नः सर्वो लौकिको वैदिकश्च व्यवहारः ।
‘प्राक् प्रबोधात् संसारित्वाभ्युपगमात्’ । तद्विषयत्वाच्य प्रत्यक्षादिव्यवहारस्य । ‘यत्र त्वस्य’ (बृ.२.४.१९) इत्यादिना प्रबोधे प्रत्यक्षाद्यभावं दर्शयति । प्रत्यक्षाद्यभावे श्रुतेरप्यभावप्रसङ्गः इति चेत्, न इष्टत्वात् । अत्र पिताऽपिता भवति (बृ. ४.३.१९) इत्युपक्रम्य ‘वेदा अवेदाः’ इति वचनात् इष्यत एवास्माभिः श्रुतेरप्यभावः प्रबोधे । (ब्र.सू.शा.भा. ४..१.३)
वस्तुतो विचार्यमाणे भदग्राहिप्रत्यक्षस्यापौरुषेयागमेन तदनुसारिदृश्यत्वादियुक्त्या च विरुध्दत्वेनातात्विकत्वमेव युक्तम् । तथाऽपि व्यवहारे बाधाभावात् सांव्यावहारिकमेव प्रामाण्यम् ।
तदुक्तं वाचस्पतिमिश्रैः –
‘यद्यपि प्रत्यक्षादीनां तात्विकमबाधितत्व्ं नास्ति । युक्त्यागमाभ्यां बाधनात् । तथाऽपि व्यवहारे बाधाभावात् सांव्यावहारिकमबाधनम्’ । वस्तुतस्तु, यच्च वेदान्तादिना ज्ञानमुत्पद्यते तन्न सत्यम् । यच्च सत्यं न तदुत्पद्यते । तस्माद् वेदान्तजन्यं वृत्तिज्ञानमपि वेणुसङ्घर्षजवह्निवत् कतकरजोवच्च सर्वस्य मिथ्यात्वमुपपाद्य स्वयमपि विनष्टो भवति । तदुक्तं भामत्याम्
‘वस्तुतस्तु यच्चोप्तद्यते तत्सर्वमसत्यमेव । यच्च सत्यं न तदुत्पद्यते । तथा च वेदान्तसमुत्थवृत्ति-ज्ञानमपि मिथ्यैव’ इति । श्रावयति च श्रुतिरसत्यात् सत्योत्पादम् –
इत्यसत्येन स्वप्नदर्शनेन सत्यायाः समृध्देः प्राप्तिं दर्शयति । अथ स्वप्नाः पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति इति असत्येनैव स्वप्नदर्शनैव स्वप्नदर्शनेन सत्यमरणं सूच्यत् । तथा रेखास्वाकारत्वादिभ्रान्त्या सत्या आकारादयो ज्ञायन्ते । एवं च कल्पितानामपि वेदान्तानां सत्यब्रह्मबोधकत्वं सम्भवति । अत्रेदं विवेचनीयम्-
सर्वोऽप्ययं व्यवहारः भ्रान्तिसिध्द इति यदुक्तं तदयुक्तम् । अर्थक्रियाकारिकत्वरुपं व्यावहारिकसत्वं च जगतस्तदैव भवति यदि विश्वं ब्रह्मज्ञानाबाध्यं भवति नान्यथा । न चाबाध्यत्वं जगत अङ्गीक्रियते भवद्भिः । अतो व्यावहारिकत्वमपि न जगत इति ।
ननु शुक्तिरजतादेर्बाध्यस्याऽपि अभिज्ञाऽभिवदनरुपव्यावहारविषयत्वात् व्याप्तिहीनोऽयं तर्क इति चेत्,मैवम् । अर्थक्रियाकारित्वरुपमेव हि व्यवहारिकत्वमिह प्रकृतम् नाभिज्ञादिविषयत्वरुपम् । बाध्ये च शिक्तिरजते वलयादिनिर्माणयोग्यताभावेनार्थक्रियाकारित्वाभावात् अबाध्यत्वाभावः । तदुक्तम् –
इदमुदितं भवति । प्रत्यक्षं हि सर्वप्रमाणोपजीव्यम् । तेन च घटः सन् पटः सन् इति सर्वोऽप्ययं भेदव्यवहारः सत्य इत्येव गृह्यते । न चास्य प्रत्यक्षस्य किञ्चन बाधकमुपलभ्यते । प्रत्यक्षस्य सांव्यावहारिकत्वोपवर्णनमतीव मन्दम् । भवद्भिरपि प्रत्यक्षभीरुभिः प्रत्यक्षबाधे ‘यजमानः प्रस्तरः’ ‘तत्वमसि’ इत्यादौ श्रुतेरर्थान्तरतोपपादिता न श्रुतिविरोधेन प्रत्यक्षबाधः । एवं च वाचारम्भणश्रुत्यादेरपि सादृश्यप्राधान्याभ्यां एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिपादने तात्पर्यम् स्तीत्यभ्युपेयम् । ततश्च निर्बाधप्रत्यक्षसिध्दविश्वस्य विनैव मानं मिथ्यात्वोपवर्णनं यावदात्मैक्यज्ञानपर्यन्तं व्यावहारिकत्वोपपादनं चासङ्गतमिति स्थितम् ।
यावदात्मैक्यज्ञानं नोत्पद्यते तावतपर्यन्तं सर्वोऽप्ययं प्रमाणप्रमेयव्यवहार उपपद्यत इत्युक्तम् तदयुक्तम् इत्युपपादितम् =-ब्रह्मभिन्नस्य मिथ्यात्वे शास्त्रस्यापि मिथ्यात्वं दुष्परिहरम् ।
इयमाशङ्का एवं परिह्रियते अद्वैतवादिभिः –आर्मैक्यप्रतिपादकशास्त्रस्यासत्वेऽपि प्रति-पाद्यमात्मैक्यं तु पारमार्थिकमेव भवति । प्रतिपत्तिरुपायमाक्षिपति न् तूपायस्य सत्यताम् । मिथ्याभूतादपि सत्यप्रतिपत्तेर्दृष्टत्वात् । तदुक्तं मण्डनमिश्रैः -  उपायमाक्षिपति प्रतिपत्तिः नोपायस्य परमार्थताम् । मिथ्याज्ञानादपि तत्वप्रतिपत्तेः । असत्यात्सत्योत्पत्तिरिति यदुक्तं तदप्यतीव मन्दम् । मानाभावात् । अत्रोच्यते –
साधकमिति असतोऽपि साधकत्वमस्तीति कथमिदं निर्मूलमिति चेत् । अत्र ब्रूमः -
(१)	बिम्बप्रतिबिम्बयोरुभयोरपि सत्यत्वात् । प्रतिबिम्बरुपस्य त्वन्मतेऽपि सत्यत्वात् । मायावादिना हि बिम्बप्रतिबिम्बयोरभेदमभिलषता बिम्बातिरेकेण प्रतिबिम्बसत्यता स्वीकार्यैव । अन्यथा सदसतोरैक्यप्रसङ्गः । न् हि भवति गोविषाणं शशविषाणाभिन्नम् । तथैवासत्यभूतप्रतिबिम्बात् सत्यबिम्बैक्यं न सम्भावयितुमपि शाक्यते । अतः प्रतिबिम्बसत्यताङ्गीकार्यैव । एव्ं च नासत्यात्सत्यप्रतिपत्तिः ।
(२)	स्वाप्नपदार्थानां जैववासनोपादानकानामीश्वरेच्छानिमित्तजानां सत्यत्वमेवाभ्युपेयते । स्वप्नमिथ्यात्वावेदक- श्रुतिस्मृतीनां तु अनित्यत्वादिद्योतन एव तात्पर्यम् । तदुक्तं –
बाधदर्शनं तु जाग्रत्कालीनगजादिपदार्थाभावपरम् । न तु वासनोपादानकसूक्ष्मार्थप्रतिषेधपरम् । तदुक्तं –‘जाग्रत्वमिति हि भ्रमः’ इति (ब्र.सू. अनु.१.४.६) ।
ननु स्वप्ने असत्याया एव कामिन्याः भोगेन धातुविसर्ग (विकार) दर्शनात् कथं सत एव साधकत्वमिति चेत् उच्यते- न, तत्राऽपि ज्ञानमेव विकारजनकमज्ञातकामिन्या सुखाहेतुत्वात् । तस्मात् कामिनीज्ञानमेव विकारजनकं तच्च सत्यमेवेति नोक्तव्याप्तिभङ्गः ।
(४)	रेखायाश्च वर्णे पदस्यार्थ इव सङ्केतितत्वेन रेखास्मारितवर्णस्यैवार्थबोधकत्वात् । अत एव रेखां दृष्ट्वा वर्णमुच्चारयन्ति । लिपीनां देशभेदेन भेदानुभवेऽपि वर्णानामेकत्वानुसन्धानेन ‘लिपिमात्रमिदं नाना, वर्णस्तु सर्वलिपिज्ञाप्य एक एवेत्यनुभवेन अयं ककारो अयं गकार इत्यस्याभेदोपचारत्वात् । ततश्च न वर्णारोप’ इति नायमपि असतः साधकत्वे दृष्टान्तः ।
(५)	नगो नाग इत्यादौ दीर्घत्वादिकं स्वरुपसदेवार्थविशेषधीहेतुश्चेत् दीर्घध्वनिसाहित्यरुपं वा तद्व्यक्तत्वरुपं वा दीर्घत्वं वर्णगतं सत्यमेव हेतुः । न ध्वनिगतं वर्णेष्वारोपितं हेतुः ।
(६)	शङ्काविषेऽपि शङ्कानिमित्तभयजन्या धातुव्याकुलतैव मरणहेतुः न तु विषम् । तथा चात्राऽपि सत्यस्यैव साधकत्वम् । ननु स्वप्नस्यासत्वेन तत्रोपदिष्टमन्त्रादिना रोगनिवृत्तिदर्शनात्,अ महाभारतयुध्दे घटोत्कचादि -  सृष्ट मायागजादिना प्रतिपक्षविनाशाच्चासतोऽपि साधकत्वमायातमिति चेत्, न । स्वप्नस्य सत्यत्वं प्रागेवोपपादितम् । स्वाप्नप्रतीतमन्त्रस्य स्वप्नप्रतीतात्मवत् स्वयंप्रतिभातवेदवच्च अदृष्टाद् प्रतिभासोपपत्तेः । भारतयुध्दादौ । घटोत्कचादिशक्तिविशेषसृष्टं गजादिकमप्यर्थक्रियाकारिकारित्वेन सत्यमेव ।
(७)	सवितृसुषिररज्जुसर्पादिज्ञानमेवारिष्टादि भयहेतुः न त्वर्यः । सत्यप्यर्थे तदज्ञाने भयाद्यभावात् ।
किञ्च हेत्वाभासस्थले ज्ञानमात्रस्य सत्वेन तत्र कार्थोप्तत्तिः समभाविता । प्रकृतानुमानेत्वन्मते तु वृत्तिरुपस्य तत्प्रतिबिम्बितचैतन्यरुपस्य वा ज्ञानस्यापि मिथ्यात्वाच्च ।
नन्वर्थानवच्छिन्नज्ञानमात्रं कार्यहेतुः उत अर्थावच्छिन्नम् ? नाद्यः । घटज्ञानादिनाऽपि भयापत्तेः । अवच्छिन्नस्य हेतुत्वे, अवच्छिन्नस्य यद् भवति तदवच्छेदकस्याऽपीति न्यायेन असतोऽपि कारणत्वं प्राप्तमेवेति ।
अत्रोच्यते
अवच्छिन्नस्य यद् भवति तदवच्छेदकस्यापीति किं सामान्यव्याप्तिरभिप्रेता आहोस्वित अवच्छिन्नस्य कारणत्वे अवच्छेदकस्याऽपि कारणत्वमव्याहतमिति विशेषव्याप्तिरभिप्रेता वा ?
अत्रोच्यते । न व्यावृत्तिधीजनकत्वं व्यावर्तकत्वम् । किन्तु व्यावृत्तिधीहेतुधीविषयत्वमेव । अन्यथा सत्यपि दण्डे तदज्ञाने व्यावृत्यज्ञानात् । एवं च दण्डविशिष्टो देवदत्त इति ज्ञानात् देवदत्ते अदण्डिव्यावृत्तिधीर्जायते तद्विषयत्वं नाम तत्प्रकारकत्वं विवक्षितम् । अतो दण्डाविशिष्टात् व्यावृत्तिहेतुभूता या धीः दण्डप्रकारिका देवदत्तविशेष्यका विशिष्टधीः तत्प्रकरकत्वं दण्डेऽस्ति । एवमिहाऽपि सर्पज्ञानेऽसर्पज्ञानाद् व्यावृत्तिबुध्दिर्भवति । तज्जनिका या धीः ‘इदं सर्पज्ञानम्’ इत्येवं सर्पप्रकारिका तज्ज्ञानविशेष्यकाऽनुव्यवसायरुपा विशिष्टधीः तत्प्रकारत्वं सर्पेऽस्ति । अतो न मिथ्यार्थस्य व्यावृत्तिधीजनकत्वं किन्तु तज्ज्ञानस्यैव प्राप्तमिति च कोऽपि दोषः ।
नन्वथाऽपि ज्ञानस्यैव हेतुत्वाङ्गीकारे असत्यस्यैव हेतुत्वं सिध्दयति । अनवच्छिन्नस्य हेतुत्वेऽतिप्रसङ्ग भयात् अवच्छिन्नस्य हेतुत्वं वाच्यम् । तत्र अवच्छेदकीभूतस्य मिथ्यात्वेन तदवच्छिन्नस्याऽपि मिथ्यात्वं प्रसज्यते ।
अत्रोच्यते । स्यादिदं यद्यवच्छिन्नस्य यद् भवति तदवच्छेदकस्यापीति नियमो भवेत् । न चैवम् । तुच्छावच्छिन्ने तद् ज्ञाने तुच्छवैलक्षण्ये च तुच्छत्वाभावात् । प्रातिभासिकाद् वैलक्षण्ये च प्रातिभासिकत्वस्य पञ्चमप्रकारतायाम् आत्मस्वरुपभूतायां वाऽनिर्वचनीयाज्ञाननिवृत्तौ च चतुर्थप्रकाररुपानिर्वचनीयत्वस्य प्राप्तेः । तुच्छज्ञानादौ तुच्छादीनां ताटस्थ्ये (उपलक्षणत्वे) सर्पज्ञानादावपि विषय उपलक्षणमस्तु ।
वस्तुतस्तु अर्थानवच्छिन्नं ज्ञानमेव हेतुः । न चातिप्रसङ्गः । विषयावच्छेदमनपेक्ष्य स्वत एव सर्पज्ञानस्यासर्पज्ञानाद् व्यावृत्तेः । तथा हि सर्पज्ञानमसर्पज्ञानाद् व्यावृत्तम् । व्यावृत्तिश्च व्यावर्तकाधीना । न च विषयस्तत्सम्बन्धो वा व्यावर्तकः । विषयतत्सम्बन्धयोर्ज्ञानेन सह स्वरुपातिरिक्तद्विष्टसम्बन्धाभावात् ।