cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
श्रेयांसनाथः
राजत्यागः, दीक्षा च
ततः परं भगवता श्रेयांसनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तवन्तः । भगवतः श्रेयांसनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् ।
आर्यजनपदि प्रभावः
आर्यजनपदि भगवतः श्रेयांसनाथस्य प्रभावः अभूतपूर्वः आसीत् । जनपदः धनिकानां, निर्धनानां, तत्कालीनानां राज्ञां च मनसि भगवान् श्रेयांसनाथः आस्थायाः केन्द्रम् आसीत् ।
एकदा भगवान् श्रेयांसनाथः विचरन् पोतनपुरं प्राप्तवान् । पोतनपुरे कस्मिंश्चित् उद्याने श्रेयांसनाथः निवसति स्म । पोतनपुरस्य राजा त्रिपृष्ठः आसीत् । कश्चन राजपुरुषः श्रेयांसनाथस्य आगमनसमाचारं त्रिपृष्ठाय प्रदातुं गतवान् । राजा त्रिपृष्ठः आगमनसमाचारं प्राप्य आनन्दितः जातः । तस्य प्रसन्नतायाः सीमा एव नासीत् । राज्ञा सन्देशवाहकाय सार्धद्वादशकोटिः स्वर्णमुद्राः प्रदत्ताः । अनन्तरं तत्कालमेव सः स्वस्य ज्येष्ठबन्धुना अचलेन सह श्रेयांसनाथस्य दर्शनं कर्तुं गतवान् आसीत् । राज्यस्य सर्वे अधिकारिणः, सर्वे जनाः च भगवन्तं मेलितुम् उत्साहेन गच्छन्ति स्म ।
धार्मिकः परिवारः
यदा भगवान् श्रेयांसनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा श्रेयांसनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता ।
निर्वाणम्
यदा भगवान् श्रेयांसनाथः स्वस्य निर्वाणसमयं ज्ञातवान्, तदा सः सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः अनशनञ्चकार । तेन पुनः तपस्या, साधना च कृता । अनन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्माणां नाशः अभवत् । तेन सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
तत्पश्चात् अनशनान्ते श्रावण -मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां तिथौ धनिष्ठा -नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः श्रेयांसनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्राप्तवन्तः ।
श्रेयांसनाथेन कौमारावस्थायाम् एकविंशतिलक्षवर्षाणां, राज्ये द्विचत्वारिंशल्लक्षवर्षाणां, दीक्षायाम् एकविंशतिलक्षवर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने चतुरशीतिलक्षवर्षाणि भुक्तानि आसन् ।
भगवतः शीतलनाथ स्य निर्वाणानन्तरं त्रयस्त्रिंशत्सहस्रोत्तरषड्षष्ठीलक्षवर्षाणि, एककोटिसागरमात्रात्मकानि वर्षाणि परं श्रेयांसनाथः मोक्षं प्रापत् । अस्य तीर्थे त्रिपृष्टः वासुदेवः, अचलनामकः बलदेवः च अभवत् ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
पानीयकषायम्
कषायस्य निर्माणम् अपि अतीव सुलभम् । कषायचूर्णं, जलं, दुग्धं, गुडं च योजयित्वा क्वथनीयम् । सम्यक् क्वथनानन्तरं शोधयित्वा पातव्यम् । दुग्धजलयोः प्रमाणं विभिन्नेषु प्रदेशेषु भिन्नं भवति । माधुर्यस्य अपेक्षानुसारं गुडः शर्करा वा योज्यते । कषायचूर्णं चषकपरिमितस्य कषायस्य निर्माणार्थं चमसपरिमितं योज्यते । तस्यापि चूर्णस्य प्रमाणे भेदः भवितुम् अर्हति ।
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रौतसूत्रम्
श्रौतसूत्रोपपादितो विषयो वस्तुतो दुरूहोऽस्ति । न तत्र जनसामान्यकृते आकर्षणम् । धार्मिकदृष्ट्या श्रौतसूत्रस्य विषयो महत्त्वशाली । आधुनिके युगे श्रौतयागानां विधानं विरलतामुपेतम् । प्राचीनस्य युगस्य धार्मिकेषु विधानेषु याज्ञिकेषु कर्मसु च येषां रुचिरानुरागश्च तैः अवश्यमेव श्रौतसूत्राणि अनुशीलनीयानि ।
ऋग्वेदस्य आश्वलायनं शाङ्ख्यायनञ्च इत्येते द्वे श्रौतसूत्रे स्तः । अाश्वलायनगृह्यसूत्रे चत्वारोऽध्यायाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन्नध्याये अनेकानि खण्डानि च सन्ति । अत्र गृह्य-कर्मणां विभिन्नसंस्काराणाञ्च वर्णनमतिसुष्ठुतया कृतमस्ति । स्थाने स्थाने च महत्त्वपूर्णानि कथनानि च सन्ति । यथा तृतीयाध्याये ऋषितर्पण-प्रसङ्गे प्राचीनानाम् आचार्याणां नाम्नां निर्देशोऽस्ति, योऽन्यत्र दुर्लभ एवाऽस्ति । तृतीयाध्यायस्य द्वितीयखण्डे वेदाध्ययनस्य विशिष्टनियमानां वर्णनम् उल्लेखनीयमस्ति । चतुर्थखण्डेऽपि उपाकरणस्य वर्णनमतीवमहत्त्वपूर्णसूचनया मण्डितमस्ति । अाश्वलायनगृह्यसूत्रस्य लोकप्रियताया विश्रुत्याश्च परिचायिकाऽस्य टीकासम्पत्तयः सन्ति । अस्य-मुख्यटीका रास्तथा तेषा व्याख्या निम्नलिखिताः सन्ति ।
जयन्तस्वामिनो विमलोदयमाला । देवस्वामिनो भाष्यम् । देवस्वामिमहोदयस्त्वस्य मतस्य मान्यः टीकाकार आसीत् । अयं हि विद्वान् आश्वलायनगृह्यसूत्रस्य श्रौतसूत्रस्य च भाष्यग्रन्थं निबबन्ध । श्रौतभाष्यस्य उल्लेखः गार्ग्यनारायणेन, गृ्यभाष्यस्य निर्देशः गृह्यटीकाकर्त्रा नारयणेन च पृथक् पृथक् कृतौ। सयस्त्वस्य १००० ई. - १०५० ई. ख्रीष्टीयो मन्यते। टीकेयं प्रख्याता प्रसिद्धा प्रकाशिता चाऽस्ति। हरदत्तपण्डितस्य अनावलिा टीका वर्त्तते। हरदत्तः संस्कृतस्य मान्यटीकाकर्त्तृृषु पाण्डित्यपूर्णटीकां प्रणयनाय विशेषरूपेण विश्रुतोऽस्ति। काशिकायाः 'पदमञ्जरी' नाम टीकाम् अपि अयं निरमात्। द्रविडदेशीयोऽयं ख्रीष्टस्य १२०० ई. आसीदित्यनुमीयते। कौषीतकिश्रौतसूत्रमद्यापि अप्रकाशितमेवास्ति ।
कात्यायनश्रौतसूत्रम्
कात्यायनश्रौतसूत्रविषयकं ज्ञानं श्रौतसूत्रस्य स्वरूपावबोधनाय नितान्तमावश्यकमस्ति । अस्य साहित्यस्यायं प्रतिनिधिग्रन्थ इति मन्यते। अनेन सह अन्यश्रौतसूत्राणां तारतम्यं परीक्षितुं तुलनात्मकाध्ययनाय ग्रन्थोऽयम् अतिमहत्त्वपूर्णोऽस्ति । सूत्रमिदं पद्धतौ निबद्धषड्विंशतिषु अध्यायेषु विभक्तः नितान्तप्रौढस्तथा समस्तानां यज्ञयागानां प्रतिपादको ग्रन्थोऽस्ति ।
कृष्णयजुर्वेदीय-श्रौतसूत्राणि
कृष्णयजुर्वेदेन सम्बद्धानि बौधायन-आपस्तम्ब-हिरण्यकेशीवासत्याषाढ-वैखानस-भारद्वाज-मानव-श्रौतसूत्राणि सन्ति।
बौधायनश्रौतसूत्रम्
सूत्रमिदं डॉ० कैलेण्ड-महोदयेन सम्पादितम्। गोविन्दस्वामिनो भाष्येण सहेदं मैसूरनगरात् प्रकाशितमभवत् । अनेनैव प्रकारेण बौधायनगृह्यसूत्र-धर्मसूत्र-शुल्वसूत्राणामपि सम्पादनं प्रकाशनञ्चाभवत् । बौधायनश्रौतसूत्रस्य सम्पादनं डॉ० कैलेण्ड-महोदयेन 'बिब्लियोथिका इण्डिका' कलकत्तानगरीतः १९०४-२४ ख्रीष्ट्राब्दे प्रकाशितं, गोविन्दस्वामिनो भाष्येण सह मैसूराच्च । गृह-धर्मयोः प्रकाशनं 'गवर्नमेण्ट-ओरियण्टल-लाइब्रेरी' मैसूरे तथा शुल्वसूत्रस्य संस्करणम् आंग्लभाषायामनुवादञ्च डा० थावो-महोदयेन पण्डितपत्रस्य नवमभागे काशीनगरीतः प्रकाशितम्।
आपस्तम्बस्य श्रौतसूत्रम्
कल्पसूत्रमिदं त्रिषु प्रश्नेषु किंवाऽध्यायेषु विभक्तमस्ति । येषु अादिमास्त्रयोर्विंशतितमाः प्रश्नाः श्रौतसूत्रमस्ति । चतुर्विंशतितमः प्रश्नः परिभाषाऽस्ति । पञ्चविंशतितमे तथा षड्विंशतितमे प्रश्ने गृहकर्मोपयोगिनां मन्त्राणामेकत्र सङ्कलनमस्ति तथा सप्तविंशतितमः प्रश्नो गृह्यसूत्रमस्ति । अष्टाविंशतितमस्तथोनत्रिंशत्तमौ प्रश्नौ धर्मसूत्रमस्ति । अन्तिमः त्रिशत्तमः प्रश्नः शुल्वसूत्रमस्ति । अनेन प्रकारेणेदं कल्पसूत्रं पूर्णतया सुरक्षितं तथा सर्वतः परिपूर्णमस्ति।
आपस्तम्बश्रौतसूत्रस्य मुख्यसम्बन्धः तैत्तिरीयब्राह्मणेन सहास्ति । अतो ब्राह्मणस्य यागविधानानां विशिष्टवर्णनमत्र उपलब्धं भवति । अापस्तम्ब-गृह्यसूत्रे त्रिंशत्खण्डाः सन्ति । तेषु खण्डेषु विवाह -उपनयन -उपाकमोत्सर्जन-समावर्तनमधुपर्क-सीमन्तोपनयनादित्रयोविंशतितमानां विषयाणां मुख्यतया प्रतिपादनमस्ति। आपस्तम्बधर्मसूत्रे ब्रह्मचर्य-भोजन-विचार-प्रायश्चित्ताद्युपयोगिनां विषयाणां वर्णनमस्ति। आपस्तम्बपरिभाषासूत्रं कपर्दिस्वामिनो भाष्येण सह तथा हरदत्तस्य व्याख्यया सह प्रकाशितमस्ति । श्रौतसूत्रसाहित्ये बौधायनश्रौतसूत्रमतिप्राचीनमस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे ऊनत्रिंशत् प्रश्नाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् प्रश्ने कण्डिकाः सन्ति । कण्डिकाऽभ्यन्तरे सूत्राणां सत्ताऽस्ति । अस्य शैल्या विशिष्टताऽस्ति यदस्य वाक्यानि सन्धिसम्पन्नरूपेणैव प्रस्तुतानि सन्ति । अस्य सूत्ररूपे अवान्तरविभाजनस्य न कोऽपि सङ्केतो लभते।
हिरण्यकेशी अथवा सत्याषाढश्रौतसूत्रम्
कृष्णयजुर्वेदस्य श्रौतसूत्रमिदमस्ति । अस्मिन् सूत्रे चतुविंशतिः प्रश्नाः सन्ति। ग्रन्थेऽस्मिन् नानायागविधानानां वर्णनमस्ति । अापस्तम्बश्रौतसूत्रेण सह घनिष्ठं सम्बन्धं स्थापयति सूत्रमिदम्। सत्यपि सूत्रशैलीग्रन्थेऽस्य शैली सुसंयता लघ्वक्षरा च नास्ति । फलतः कात्यायनश्रौतसूत्राणाम् इवास्मिन् लघ्वक्षरता सुसङ्गतिश्च नास्ति ।
वैखानसश्रौतसूत्रम्
तैत्तिरीयशाखातः सम्बद्धमिदं श्रौतसूत्रमस्ति । अस्योपरि बौधायनश्रौतसूत्रादिपूर्ववर्णितत्रयाणां सूत्राणामेव विशेषः प्रभावः परिलक्ष्यते । कल्पसूत्रस्य द्वात्रिंशत्तमेषु अध्यायेषु एकविंशतिप्रश्नेषु श्रौतयागानामेव विवरणमुपलब्धमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य रचनाशैली बौधायनश्रौतसूत्रमिवाऽस्ति । वाक्यानि च दीर्घस्वरूपे समुपलब्धानि सन्ति । एतेषां सूत्राणामपि विभाजनम् असम्भवमेव । अतोऽत्र दीर्घदीर्घगद्यानामेव स्थितिः विद्यमानाऽस्ति । अनेनैव सम्बद्धं वैखानस-स्मार्तसूत्रमप्यस्ति, यस्य सम्पादनं तथा आङ्ग्लभाषानुवादश्च डॉ० कैलेण्ड-महोदयेन कृतः।
बाधूलश्रौतसूत्रम्
इदमपि तैत्तिरीयशाखा-सम्बद्धश्रौतसूत्रमस्ति । अस्य प्रकाशनम् अाङ्ग्लभाषानुवादेन, भाषाशास्त्रीयटिप्पणिभिः उपोद्घातेन च सह डॉ० कैलेण्ड-महोदयेन कृतम् । अस्यैकाऽन्याऽपि टीका समुपलब्धा भवति ।
भारद्वाजश्रौतसूत्रम्
भारद्वाजश्रौतसूत्रं महर्षिभरद्वाजस्य सम्बन्धं कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखातः परिज्ञातम्भवति। भारद्वाजशाखीयकल्पसूत्रस्य अनेके ग्रन्थाः समुपलब्धाः भवन्ति। भारद्वाजगृह्यसूत्रस्य सर्वप्रथमप्रकाशनं हार्लण्ड-नगराद् बभूव । अस्य सम्पादनं डॉ० सालौमन्स लाइडेन-महोदयेन १९१३ ईशवीये कृतम् । सम्प्रति १९६४ ई० वैदिकसंशोधनमण्डल-पूनानगरीतः भारद्वाजेन सम्बद्धः श्रौतसूत्रस्य परिशिष्टसूत्रस्य च प्रकाशनमभवत् । ग्रन्थानाम् अन्तरङ्गपरीक्षणेन भारद्वाजश्रौतसूत्रं बौधायनश्रौतसूत्राद् उत्तरकालिकमरितं मन्यते। किञ्च आपस्तम्बश्रौतात् प्राक्कालिकमस्ति। भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य हस्तलेखो दक्षिणभारते समुपलब्धोऽस्ति ।
मानवश्रौतसूत्रम्
कृष्णयजुर्वेदस्य मैत्रायणीशाखया सम्बद्धमिदं श्रौतसूत्रमस्ति । सूत्रमिदं प्राचीनतमश्रौतसूत्रेष्वन्यतमं मन्यते । समग्रो ग्रन्थः पञ्चस्वध्यायेषु विभक्तोऽस्ति । प्रत्येकोऽध्यायः खण्डेषु विभक्तोऽस्ति । प्रथमोऽध्यायः अष्टखण्डेषु तत्रदर्शपौर्णमास-पिण्डपितृयज्ञ-अग्न्याधान-अग्निहोत्र-अग्न्युपस्थान-आग्रषण-पुनराधानचातुर्मास्य-पितृयज्ञ-पञ्चसांवत्सरिकपशुबन्धादीनां विवरणमस्ति । द्वितीयोऽध्यायः पञ्चसु खण्डेषु, तत्र अग्निष्टोमस्य विशदं वर्णनमस्ति । तृतीयोऽध्यायः अष्टखण्डेषु, प्रायश्चित्तस्य, चतुर्थोऽध्यायः अष्टसु खण्डेषु प्रवर्ग्यस्य, पञ्चमोऽध्यायः खण्डद्वयेषु इष्टेश्च वर्णनं ददाति । अस्य ग्रन्थस्य शैली वर्णनात्मिकाऽस्ति । अस्य प्रारम्भिकान् पञ्चाध्यायान् बनाउएर-महोदयेन सेण्टपीटर्सवर्गेण प्रकाशितम्। ( १९०० ई०-१९०३ ) षष्ठोऽध्यायो गैलेण्डर-महोदयेन सानुवादं सम्पादितः ( लाइदेन १९२१ ) । मानवगृह्यसूत्रश्चाष्टावक्रभाष्येण सह गायकवाड-ओरियण्टल-सीरीज-बडौदात: प्रकाशितमस्ति।
वाराहश्रौतसूत्रम्
इदमपि सूत्रं मैत्रायणीशाखातः सम्बद्धमस्ति । अस्मिन् त्रयः अध्यायाः सन्ति । सर्वेऽप्यध्यायाः खण्डेषु विभक्ताः । प्रथमाध्याये दर्शपूर्णमास-अग्न्याधानपशुबन्ध-चातुर्मासादीनां, द्वितीयाध्याये अग्निचयनस्य तथा तृतीयाध्याये वाजपेय-राजसूय-अश्वमेधादीनां वर्णनमस्ति । यागानुष्ठानानां विस्तृतं वर्णनमत्र कात्यायनश्रौतसूत्रमिव उपलब्धं नास्ति । सूत्रञ्च लघ्वाकारमस्ति तथाऽवबोघने सरलं सुबोधञ्चास्ति । सूत्रमिदं होत्र-काम्ययोर्दर्शपूर्णमासस्य वर्णनं न करोति । सूत्रमिदं डॉ० कैलेण्डेन डॉ० रघुवीरेण च सम्पादितं भूत्वा लाहौरनगरीतः (१९३३ ई० ) प्रकाशितमस्ति । तत्र चरणव्यूहटीकायाः श्लोकोऽयं द्रष्टव्यः -
'मयूरपर्वताच्चैव यावद्गुर्जरदेशतः।
व्याप्ता वायव्यदेशात्तु मैत्रायणी प्रतिष्ठिता।'
मयूरपर्वतादर्थात् महाराष्ट्रप्रान्तस्य नासिकमण्डलान्तर्गतवर्तमानमुल्लेरनगरादारभ्य गुर्जरप्रदेशपर्यन्तं मैत्रायणीशाखा प्रतिष्ठिताऽस्ति इति।
काठकश्रौतसूत्रम्
अस्य ग्रन्थस्याल्पांश एवोपलब्धोस्ति । पिण्डपितृयज्ञेन सम्बद्धः अस्य सूत्रस्य अल्पभागो व्यूलर-महोदयेन कश्मीरान्वेषणे उपलब्धोऽस्ति । काष्ठककल्पसूत्रस्य गृह्यभागः टीकात्रयस्य सारांशेन सह प्रकाशितोऽस्ति । सूत्रमिदमखण्डितं प्रकाशितं प्राप्यते।
लाट्यायनश्रौतसूत्रम्
अग्निस्वामिनो भाष्येण सह १८७२ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितोऽयं ग्रन्थोऽस्ति । सामवेदेन सम्बद्धमिदं सूत्रं सामगायनानां वर्णनं करोति । अग्निष्टोमादिसामयागेष्विदं गायनं प्रयुक्तं भवति।
द्राह्यायणश्रौतसूत्रम्
द्राह्यायणश्रौतसूत्रमपि अनेनैव वेदेन सह सम्बद्धमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् द्वात्रिंशत्पटलानां सत्ता विद्यते । सर्वाणि पटलानि चात्र न प्रकाशितानि सन्ति । लाट्यायनश्रौतसूत्रेण सहास्य विपुला समानता विद्यते । प्रारम्भतः एकादशपटलपर्यन्तं जे० एन० रायटर-महोदयेन सूत्रमिदं प्रकाशितमस्ति ।
जैमिनीयश्रौतसूत्रम्
सामवेदस्य जैमिनीशाखातः सम्बद्धमिदमपि सूत्रमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् षड्विंशतिः कण्डिकाः सन्ति । अग्न्याधेयस्य अग्निहोत्रहोमस्य चात्र वर्णनमस्ति । १९०६ ख्रीष्टाब्दे गास्ट्रा-महोदयेनास्य प्रकाशनं सम्पादनञ्च कृतम् ।
उद्धरणम्
वर्गः:श्रौतसूत्राणि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:कल्पाः
जाञ्जगीर-चम्पामण्डलम्
जाञ्जगीर-चम्पामण्डलम् (Janjgir–Champa District) छत्तीसगढराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जाञ्जगीर नगरम् ।
भौगोलिकम्
जाञ्जगीर-चम्पामण्डलस्य विस्तारः ३६३५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं जाञ्जगीर-चम्पामण्डलस्य जनसङ्ख्या १६२०६३२ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४२१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४२१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २३.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९९१ अस्ति । अत्र साक्षरता ७३.७% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:छत्तीसगढराज्यस्य मण्डलानि
आख्यायिकापद्धतिः
आख्यायिकानां समाहारः एव आख्यायिकापद्धतिः । वस्तुतः दश लम्भकेषु शत आख्यायिकानां समाहारः एव आख्यायिकापद्धतिः । किन्तु अधुना त्रयः लम्भकाः चत्वारिंशत् आख्यायिकाः एव उपलभ्यन्ते ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
११७०
११७० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११७० ११७० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
2.36 सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
इगुवास्सुजलपातः
इगुवास्सु जलपातः (Cataratas do Iguaçu; Cataratas del Iguazú; इगुवासु एवम् इगुवाझ् अन्यनामानि) दक्षिण-अमेरिकाभूभागस्य ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो:   सीमामध्ये प्रवहति इगुवास्सुनदी। तस्याः अनेका: समूहजलपाताः सन्ति। विश्वस्य नैसर्गिक-अद्भुतेषु अन्यतमम् इति परिगणयन्ति। एते जलपाताः इगुवास्सुनदीं उपरितनीय-इगुवास्सु एवम् अधस्तरीय-इगुवास्सु इति विभाजयन्ति। बाह्यप्रपञ्चं प्रति अस्य जलपातस्य परिचयश्रेयः १५४१ तमे वर्षे अल्बर् न्यूनेज् कबेज विबाका नाम स्पेन्देशीयस्य भवति।  इगुवास्सु जलपातसमूहे आहत्य द्विशतोत्तर पञ्चसप्तत्यधिकजलपाताः सन्ति। एते इगुवास्सुनदीं अनुसृत्य २.७ कि.मी. दूरं यावत् व्यस्ताः। जलपातेऽस्मिन् केचन ८२ मी औनात्यवन्तः (२६९पादोन्नतवन्तः)। बहूनां जलपातानाम् औन्नत्यं ६४ मीटरमितम् (२२०पादमितम्)। जलपातेषु २/३अंशमिताः अर्जन्टीनादेशे सन्ति अन्ये ब्रासीलदेशे। इगुवास्सुजलपातप्रदेशः ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: राष्ट्रिय-उद्यानयोः व्याप्तौ अस्ति। राष्ट्रिय-उद्यानम् एतत् युनेस्कोद्वारा क्रमशः १९८४ तमे वर्षे तथा १९८६ तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानेषु उद्दघोषितम्। इगुवास्सुजलपातस्य वीक्षणसौलभ्यार्थम् उभयदेशौ अपि अनेकान् पादमार्गान् युक्तस्थले निर्मितवन्तः स्तः। अस्मिन् जलपाते जलक्रीडा – अश्मारोहणादिसाहसक्रीडानाम् आनुकूल्यम् अस्ति । इगुवास्सुजलपातः नयागराजलपातस्य सादृश्यं भजते । तथैव विक्टोरियाजलपातेन साकं अस्य तुलना अपि क्रियते । इगुवास्सुजलपातः जगति विस्तृतः जलपातः इति ख्यातः । किन्तु एषः २७०विभिन्नधाराभिः युक्तः अस्ति । अतः २६०० मी. विस्तृतः विक्टोरिया-एकधारावान् जलपातः एव श्रेष्ठतम: इति वादोऽपि अस्ति । इगुवास्सुजलपाते विश्वे एव अधिकवार्षिकजलप्रवाहः भवति । अस्य जलपातस्य सामान्यप्रवाहपरिमाणं तावत् प्रतिक्षणं २३०० तः २५५० घ.मी भवति । स्वस्य विशिष्ट- U -आकारात् इगुवास्सु जलपातः दर्शकाणां अतिविशालम् एवम् अद्भुतं दृश्यं कल्पयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:जलपाताः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
दशोपनिषद्भाष्यम्
चतुर्वेदसम्बन्धिताः उपनिषदः भवन्ति। एतासाम् अध्ययनेन समग्रस्य उपनिषत्प्रपञ्चस्य अध्ययनं भवति। एतासां भाष्यम् आदौ शङ्कराचार्येण रचितवान् आसीत्। समनन्तरं मध्वाचार्यः एव भाष्यं रचितवान् आसित्।  एतासु दशोपनिषत्सु ऐतरेयोपनिषत् ऋग्वेदस्य भवति। बृहदारण्यकोपनिषत्, ईशावास्योपनिषत् , काठकोपनिषत्, तैत्तिरीयोपनिषदादयाः यजुर्वेदस्य। छान्दोग्योपनिषत् तथा तलवकारोपनिषत् सामवेदस्य, अथर्वणवेदस्यच भवतः। अथर्वण, माण्डूक तथा षट्प्रश्नश्च अथर्वणवेदस्य भवन्ति। ऐतरेयः, बृहदारण्यकोपनिषत् तथा छान्दोग्योपनिषत्  अतीव बृहत् भवन्ति। एताः क्रमशः ऋग्वेदस्य, यजुर्वेदस्य, सामवेदस्य च भवन्ति। एतासु ईशावास्यकाठके मन्त्रोपनिषदौ भवतः।
‎
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्कान्दिच्ची
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संस्कृतविश्वविद्यालयस्य परिचयः
संस्कृतविश्वविद्यालयः १८२४ सम्वत्सरे स्थापितः । १८२३ सम्वत्सरे १७ दिनाङ्के जुलाईमासे गर्भनरजेनारेलद्वारा एकः प्रस्तावः इतपूर्वं वेङ्गलप्रेसिडेन्सि निमित्तं जनशिक्षासंक्रान्तः एकः साधारणतया गोष्ठ्याः निर्माणर्थं इदं कर्मं सक्रियरुपेण विवेचनाधीनम् आसीत् । गोष्ठ्यां एइच.टि.प्रिन्सेपः, मेकेल, एइच. उइलन्स च इति प्राच्याविद्वदजनैः सह दशसदस्याः अन्तर्भुक्ताः आसन् । गोष्ठ्यायाः संख्यागरिष्ठसदस्यगणाः प्राच्यदेशीयविद्या शिक्षादानस्य पक्षे आसीत् एवं कलकातायां संस्कृतमहाविद्यालयः प्रतिष्ठाय एकः प्रस्तावः गृहीतः। अनेन प्रस्तावेन राममोहनरायः विरोधितायाः सन्मुखीनम् अभवत् । सः १८२३ सम्वत्सरे ११दिनाङ्के डिसेम्वरमासे गर्भनरजेनारेलस्य समीपे दाखिलकृतः एका स्मारकलिप्यां गोष्ठ्यायाः विषये नाङ्गीकृतः । अनन्तरं सः सर्वकारं प्रति एकः प्रस्तावः उत्थापितवान् - इउरोपशिक्षायां शिक्षितविद्वदजनेन नियुक्तेन विभिन्ना उपयोगी विज्ञानैः सह गणितं, प्राकृतदर्शनं, रसायणशास्त्रं च एवम् अङ्गव्यवच्छेदविद्याम् अन्तर्भुक्तं करणीयम् एवञ्च अधिकः उदारवादी ज्ञानालोकपूरणायः शिक्षाव्यवस्थां समुथ्थापने अग्रे निगमणम् च आवश्यकं पुस्तकं, पाठ्यशैली , अन्यान्य उपकरणेन द्वारा सुसज्जितः एकः महाविद्यालयः गठनम् भवेत् । लर्ड आमहारसर्ट अयं स्मारकलिप्यां ध्यानं न दत्तम् । १८२४ सम्वत्सरे १ दिनाङ्के जानुयारिमासे कलकातायां वउवाजारमार्गे एकं गृहं भाटकत्वा संस्कृतमहाविद्यालयस्य यात्रा उत्घाटितम्।
वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः
अविनाशि तु तद्विद्धि...
अविनाशी तु तद्विद्धि इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः सदसतोः स्वरूपनिरूपणं करोति । पूर्वस्मिन् श्लोके सदसतोः लक्षणविवेचनं कृत्वा अत्र भगवान् सत्किम् ?, असच्चकिम् ? इति वर्णयति । सः कथयति यत्, तम् अविनाशित्वेन बुद्ध्यस्व, यः सम्पूर्णे संसारे व्याप्तः अस्ति । तस्य अविनाशिनः विनाशं कर्तुं न कोऽपि समर्थः इति ।
पदच्छेदः
अविनाशि, तु, तत्, विद्धि, येन, सर्वम्, इदम्, ततम् । विनाशम्, अव्ययस्य, अस्य, न, कश्चित्, कर्तुम्, अर्हति ॥
अन्वयः
येन इदं सर्वं ततं तत् तु अविनाशि विद्धि । अस्य अव्ययस्य विनाशं कर्तुं कश्चित् अपि न अर्हति ।
अर्थः
तत् तत्त्वं तु सर्वदा अविनाशि इति जानीहि । तेन तत्त्वेन सर्वमपि इदं जगत् व्याप्तम् अस्ति । तादृशस्य अविनाशिनः तत्त्वस्य विनाशं कर्तुं कोऽपि नैव शक्नोति ।
भावार्थः
'अविनाशि तु तद्विद्धि' – अग्रिमे श्लोके सदसतोः या चर्चा कृता, तयोः सतः टीकां कर्तुम् अत्र 'तु' इत्यस्य पदस्य उपयोगः कृतः । तद् अविनाशि तत्त्वं त्वं जानीहि इत्युक्त्वा भगवान् तद् तत्त्वं परोक्षत्वेन बोधयति । परोक्षत्वेन स्वीकरणतात्पर्यम् अस्ति यत्, इदम्तया (समानतया) दृश्यमाने एतस्मिन् सम्पूर्णे संसारे तद् परोक्षतत्त्वमेव व्याप्तम् अस्ति । तदेव परिपूर्णम् अस्ति इति । वस्तुतः यद् परिपूर्णम् अस्ति, तदेव "विद्यमद्" अस्ति । सम्मुखे यः संसारः दृश्यते, सस्तु "अविद्यमानः" अस्ति । अत्र "तद्" इत्यनेन शब्देन सत्तत्त्वस्य परोक्षत्वम् उल्लिखितम् । अत्र तद् तत्त्वं बहुदूरे अस्ति अतः परोक्षः इति न, अपि तु तद् इन्द्रियान्तकरणयोः विषयः नास्ति अतः परोक्षः इति ।
'येन सर्वमिदं ततम्' – एतस्य पदस्य गीतायां वारत्रयम् उपयोगः अस्ति । अत्र उच्यमानः अर्थः शरीरिणे अस्ति । उक्तं चात्र शरीरिणा सम्पूर्णः संसारः व्याप्तः इति । एतद् कथनं साङ्ख्ययोग दृष्ट्या उक्तम् । द्वितीयवारम् एतस्य पदस्य उपयोगः अष्टमाऽध्यायस्य द्वाविंशे श्लोके प्राप्यते । तत्र उक्तम् अस्ति यत्, येन ईश्वरेण एषः सम्पूर्णः संसारः व्याप्तः अस्ति, सः अनन्यभक्त्या प्राप्यते । अतः भक्तियोग दृष्ट्या उक्तपदानाम् उपयोगः ईश्वरसन्दर्भे भवति । तृतीयवारम् एतेषां पदानाम् उपयोगः अष्टादशाध्यायस्य षट्चत्वारिंशत्तमे श्लोके भवति । तत्र उक्तम् अस्ति यत्, येन एषः सम्पूर्णः संसारः व्याप्तः अस्ति, तस्य पूजनं चत्वारः वर्णाः स्वकर्मानुगुणं कुर्युः इति । तत्रापि भक्तियोगदृष्ट्या वर्णनं प्राप्यते ।
नवमाध्यायस्य चतुर्थे श्लोके राजविद्यायाः वर्णनं कुर्वाणः भगवान् "मया ततमिदं सर्वम्" इत्यस्य पदस्य उपयोगं करोति । तेन पदेन सः कथयति यत्, सम्पूर्णसंसारः मया व्याप्तः अस्ति । एवं स्थानत्रये "येन" इत्यस्य पदस्य उपयोगं कृत्वा तत्त्वं परोक्षत्वेन उपस्थापयति सः । ततः एकवारम् "अस्मत्" (मया) इत्यस्य शब्दस्य उपयोगं कृत्वा भगवान् परोक्षतया स्वस्य चर्चां करोति ।
यद् परोक्षम् उक्तम् अस्ति, तस्य वर्णनं करोति यत्, सम्पूर्णः संसारः तेन नित्यतत्त्वेन व्याप्तः अस्ति इति । यथा सुवर्णाभूषणेषु सुवर्णः, लोहास्त्रशस्त्रयोः लोहः, मृत्पात्रेषु मृत्, हिमे जलञ्च व्याप्तं भवति, तथैव संसारे तद् सत्तत्त्वं व्याप्तम् अस्ति । अतः वस्तुतः एतस्मिन् संसारे तद् सत्तत्त्वमेव ज्ञेयम् अस्ति ।
'विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति' – एषः शरीरी अव्ययः अर्थात् अविनाशी अस्ति । भगवान् गीता याम् अनेकस्थानेषु शरीरिणम् अव्ययत्वेन उक्तवान् । तथा च स्वम् अपि अव्ययत्वेन उपास्थापयत् । स्वरूपेण उभे अपि अव्यये सती अपि भगवान् प्रकृतिं वशीकृत्य स्वयं स्वतन्त्रतया प्रकटी भवति, अन्तःनिलीपते च । सः शरीरी प्रकृतेः परवशो भूत्वा जन्ममृत्य्वोः चक्रे भ्रमन् भवति । यतो हि सः शरीरमेव आत्मत्वेन अङ्गीकरोति । तस्य अविनाशिनः विनाशं कर्तुं न कोऽपि समर्थः । परन्तु शरीरं तु विनाशि एव । यतो हि तद् निरन्तरं विनाशं प्रति चलद् अस्ति । अतः एतस्य विनाशिनः विनाशं कोऽपि अवरोद्धुं न शक्नोति । त्वं चिन्तयसि यत्, अहं युद्धं न करिष्ये चेत्, तेषां मृत्युः न भविष्यति इति । परन्तु वस्तुतः तव युद्धे कृतेऽकृते वा तयोः अविनाशिविनाशिनोः किमपि परिवर्तनं न भविष्यति । अर्थात् अविनाशी तु स्थास्यति, परन्तु विनाशी नश्यति एव ।
अत्र "अस्य" इत्यनेन पदेन सत्तत्त्वस्य इदम्ता उक्ता । तस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, प्रतिक्षणं परिवर्तनशीले शरीरे यद् दृश्यते, तद् सत्तत्त्वमेवास्ति । "मम शरीरम् अस्ति । अहं शरीरधारी अस्मि ।" इति स्वसत्तायाः यज्ज्ञानमस्ति, तद् लक्ष्यीकृत्य भगवान् अत्र "अस्य" इत्यस्य पदस्य उपयोगम् अकरोत् ।
शाङ्करभाष्यम्
अविनाशि  न विनष्टुं शीलं यस्येति। तु शब्दः असतो विशेषणार्थः।  तत् विद्धि  विजानीहि। किम्  येन सर्वम् इदं  जगत्  ततं  व्याप्तं सदाख्येन ब्रह्मणा साकाशम् आकाशेनेव घटादयः।  विनाशम्  अदर्शनम् अभावम्। अव्ययस्य न व्येति उपचयापचयौ न याति इति अव्ययं तस्य अव्ययस्य। नैतत् सदाख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति निरवयवत्वात् देहादिवत्। नाप्यात्मीयेन आत्मीयाभावात्।
यथा देवदत्तो धनहान्या व्येति न तु एवं ब्रह्म व्येति। अतः अव्ययस्य  अस्य ब्रह्मणः विनाशं  न कश्चित् कर्तुमर्हति  न कश्चित् अत्मानं विनाशयितुं शक्नोति ईश्वरोऽपि। आत्मा हि ब्रह्म स्वात्मनि च क्रियाविरोधात्।।
भाष्यार्थः
तर्हि, यद् निस्सन्देहं सदस्ति, तद् सदैव तिष्ठति । तद् किमस्ति ? इतस्मिन् विषये कथयति यद् –
तस्य अव्ययस्य अर्थात् यस्य व्ययः न भवति । यस्मिन् वृद्धिः, न्यूनता च न तदव्ययम् उच्यते । तस्य विनाशं, अभावं वा कर्तुं न कोऽपि समर्थः । यतो हि तद् सन्नामकं ब्रह्म अवयवरहितत्वाद् देहादिवद् स्वरूपाद् नष्टं न भवति । अर्थात् तस्य व्ययः न भवति इति । तथा च निजपदार्थाभावाद् निजपदार्थनाशे सति अस्य नाशः न भवति । यथा देवदत्तः स्वधनहानिना हानियुक्तः भवति, तथा ब्रह्म न भवति । अत एव उच्यते यत्, तस्य अविनाशिनः ब्रह्मणः विनाशः केनापि न शक्यः । केनापि अर्थात् ईश्वरः अपि स्वस्य विनाशं कर्तुं न समर्थः । किञ्च आत्मा एव स्वयं ब्रह्म अस्ति, तत्र स्वस्मिन् क्रियायाः विरोधः अस्ति ।
रामानुजभाष्यम्
तद्  आत्मतत्त्वम्  अविनाशि  इति  विद्धि   येन  आत्मतत्त्वेन चेतनेन तद्व्यतिरिक्तम्  इदम्  अचेतनतत्त्वं  सर्वं ततं  व्याप्तम्। व्यापकत्वेन निरतिशयसूक्ष्मत्वाद् आत्मनो विनाशानर्हस्य तद्व्यतिरिक्तो  न कश्चित्  पदार्थो  विनाशं कर्तुम् अर्हति  तद्व्याप्यतया तस्मात् स्थूलत्वात्। नाशकं हि शस्त्रं जलाग्निवाय्वादिकं नाश्यं व्याप्य शिथिलीकरोति। मुद्गरादयः अपि हि वेगवत्संयोगेन वायुम् उत्पाद्य तद्द्वारेण नाशयन्ति अत आत्मतत्त्वम् अविनाशि।
भाष्यार्थः
आत्मनः अविनाशित्वं कथं सिद्ध्यति ? इत्यस्मिन् विषये अत्र कथयति –
येन चेतनात्मतत्त्वेन तस्माद् भिन्नमेतद् समस्तम् अचेतनतत्त्वं (जडतत्त्वं) व्याप्तम् अस्ति, तम् आत्मतत्त्वम् अविनाशि जानीहि । व्यापके सति अत्यन्तसूक्ष्मे सति यद् विनाशार्हं नास्ति, तस्य आत्मतत्त्वस्य तस्माद्भिन्नः कोऽपि पदार्थः विनाशं कर्तुं न शक्नोति । यतो हि जडपदार्थः तस्माद् तत्त्वाद् स्थूलत्वाद् तेन तत्त्वेन व्याप्तः अस्ति । शस्त्रजलाग्निवाय्वादयः ये नाशकपदार्थाः सन्ति, ते नश्यपदार्थं प्रविश्य तान् शिथिलीकुर्वन्ति (नाशयन्ति) । मुद्गरा दयः अपि वेगयुक्तसंयोगाद् वायुमुत्पाद्य तेन वायुना एव नाशं कुर्वन्ति । परन्तु आत्मतत्त्वं सर्वापेक्षया सूक्ष्मतमत्वाद् एते पदार्थाः तस्मिन् प्रवेष्टुं न समर्थाः । अत एव आत्मतत्त्वम् अविनाशि अस्ति ।
अधिकवाचनाय
17 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नञ्जनगूडु
नञ्जनगूडु (Nanjangud) कर्णाटकराज्यस्य मैसूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन तीर्थक्षेत्रम् । अस्य पौराणिकानि नामानि गरळपूरी, परशुरामक्षेत्रं, गौतमक्षेत्रं, दक्षिणकाशी इति च आसन् । अत्र श्रीनञ्जुण्डेश्वरस्य (श्रीकण्ठेश्वरस्य) देवालयः अस्ति । कपिलानदीतीरे एषः देवालयः अस्ति । एषः कर्णाटकराज्ये एव बृहद्धेवालयः इति प्रसिद्धः अस्ति । अस्य देवालयस्य दैर्घ्यं ३८५ पादपरिमितं विस्तारः १६० पादपरिमितञ्च अस्ति ।
एषः देवालयः आदौ गङ्गवंशीयैः अनन्तरं चोळैः विजयनारराजैः, मैसूरुओडेयरादिभिः विस्तारितः अस्ति । देवालये स्थितानां विग्रहाणां सङ्ख्या अन्यत्र कुत्रापि न दृश्यते । अर्धसंख्याकाः विग्रहाः शिवलिङ्गानि एव ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि वर्गः:परिशीलनीयानि
१६६
१६६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१६६ १६६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विशाखा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते विशाखानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् विशाखानक्षत्रं भवति षोडशं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
आकृतिः
विशाखा कुलालचक्रं पञ्च - चक्राकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि
ती तू ते तो - विशाखानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
वैदिकसाहित्ये विशाखे नक्षत्रमिन्द्राग्नी इत्युक्तम् । तन्नाम विशाखानक्षत्रस्य उभौ अधिपती - इन्द्रः अग्निश्च । निरुक्तकारः विशाखायाः निर्वचनं कुर्वन् वदति यत् इयं खे- आकाशे विशेषरूपेण शेते इति । विशाखानक्षत्रे द्वे तारे स्तः इत्यतः वैदिकसाहित्ये द्विवचने प्रयोगः कृतः अस्ति । अस्य राधानक्षत्रम् इत्यपि अपरं नाम । राधा इत्येषः शब्दः राधस् इत्यस्मात् निष्पन्नं यस्य अर्थः तु तेजः धनं वा । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुगुणं श्रेष्ठे देवते इन्द्राग्नी अहिपत्न्या राधया सह आगच्छन्तः सन्ति । एते समग्रभुवनस्य संरक्षकाः । एते त्रयः शत्रुषु भीतिं जनयन्ति । दूरं प्रषयन्ति च । अपि च ते अस्माकं यज्ञे उपस्थाय अभयं यच्छन्ति । ऋग्वेदस्य १-१३५-४ मन्त्रे राधानक्षत्रेण सह चन्द्रस्य वर्णनं प्राप्यते । पिवतं मध्वो अन्धसः चन्द्रेण राधासागतम् ।
आश्रिताः पदार्थाः
रक्तपुष्पा लोहितपुष्पा रक्तफलाश्च ये शाखिनो वृक्षास्ते च सतिलमुद्गाः तिलैर्मुद्गैश्च सहिताः । कर्पासाः प्रसिद्धाः । माषाश्चणकाश्च प्रसिद्धा एव । ये पुरन्दरस्येन्द्रस्य हुताशस्याग्नेर्भक्ता अनुरक्ताः । एते सर्व एवेन्द्राग्निदैवते विशाखायाम् ॥
स्वरूपम्
विशाखानक्षत्रे वर्धनयोग्यानां वस्तूनां सङ्ग्रहः, आभूषणम्, नूतनवस्त्रम्, चित्रलेखनम्,औषधम्, वाहनम्, प्रहारः, शिल्पकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं  शक्यन्ते ।
मृदुतीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि
हौतभुजं सविशाखं मृदुतीक्ष्णं तद्विमिश्रफलकारि ।
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - हौतभुजं कृत्तिका । हुतं भुङ्क्ते हुतभुगग्निः । हुतभुज इदं हौतभुजम् । तस्येदमित्यण् । तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः । तच्च सविशाखं विशाखासहितम् । एतन्नक्षत्रद्वयं मृदुतीक्ष्णं मृदुसाधारणमित्यर्थः । तच्च विमिश्रफलकारि विमिश्रफलं करोति । मृदूनि दारुणानि च कर्माणि कुर्यादित्यर्थः ।
पश्य
वर्गः:नक्षत्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भीमुनिपट्टणम्
भीमुनिपट्टणम् एतत् सुन्दरम् नगरम् सागरतीरे अस्ति । महाभारतानुसारम् अत्रैव वने भीमः बकासुरं मारितवान् । अनन्तरं लक्ष्मीनरसिंहं प्रतिष्ठापितवान् इति ज्ञातं भवति । सागरतीरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । बङ्गालोपसागरे स्नानं विहारः अतीवानन्ददायकः । अत्र अपायः नास्ति । विहारयोग्यं स्थलमेतत् ।
मार्गः
विशाखापट्टणतः २४.कि.मी धूमशकटमार्गः विशाखपट्टणनिस्थानम् अस्ति।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्रीलङ्कामाता
श्रीलङ्कामाता (सिंहली: ශ්රී ලංකා ජාතික ගීය, तमिल: சிறீ லங்கா தாயே), श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानम् अस्ति । एतस्य राष्टगानस्य लेखनं, सङ्गीतरचना च आनन्द समाराकून इत्याख्येन १९४० तमे वर्षे कृता । १९१५ तमे वर्षे आधिकारिकरूपेण श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानत्वेन तद् अङ्गीकृतम् ।
इतिहासः
१९४० तमे वर्षे आनन्द समाराकून इत्यनेन सिंहलभाषायां नमो नमो माता नामकं गीतं रचितम् । १९५१ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के सर एड्विन विजेयेरत्ने इत्यस्य अध्यक्षतायां काचित् समितिः एतत् गीतम् आधिकारिकतया श्रीलङ्कायाः राष्ट्रगानत्वेन अङ्गीकर्तुं निर्णयम् अकरोत् । एतस्य राष्ट्रगानस्य तमिलभाषायाम् अपि अनुवादः अभवत् । तदनुवादं एम. नल्लाथम्बी इत्येषः अकरोत् ।
तमिलसंस्करणे विवादः
श्रीलङ्कादेशस्य 'द संडे टाइम्स' इत्याख्ये समाचारपत्रे २०१० तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के तमिलसंस्करणस्योपरि लेखः प्रकटः अभवत् । तस्मिन् लिखितम् आसीत् यत्, श्रीलङ्कादेशस्य मन्त्रिमण्डलं यस्य अध्यक्षः श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रपतिः महिन्दा राजपक्षे आसीत्, तेन श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानस्य तमिल-अनुवादस्य आधिकारिकमान्यता निरस्तीकृता । एवं राष्ट्रिये उत प्रान्तीये समारोहे एतस्य गीतस्य गानं न भवति । तस्य कारणं सम्मुखम् आगतं यत्, सम्पूर्णे विश्वे नैकस्यापि देशस्य राष्ट्रगानम् अपरभाषायाम् अस्ति । एकस्य राष्टगानस्य भाषाद्वयम् अनुचितम् इति कारणत्वात् एतस्य गीतस्य निरसनम् अभवत् इति ।
परन्तु ततः श्रीलङ्कादेशस्य सर्वकारेण एतादृशं किमपि नाभवत् इत्युक्तवा समाचारपत्रीयलेखस्य खण्डनम् अपि कृतम् आसीत् ।
उद्धरणम्
वर्गः:श्रीलङ्का
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बेनेगल रामा राव
जन्म परिचयश्च
बेनगल् रामरावः (Sir Benegal Ram Rau)कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य प्रदेशीयः । अस्य जन्मस्थानं तु मङगलूरुनगरम् । १८७६ तमे वर्षे एप्रिल् मासस्य ३ दिनाङके अयं जन्म प्राप्तवान् । माता रमाबायी, पिता मञ्जुनाथय्यः । पिता न्यावादी आसीत् । सङीत-साहित्य-यक्षगानादिषु एत्स्य विशेषाभिरुचिः आसीत् । पितुः कलाभिरुचिः रामराये अपि प्रभावम् अजनयत् ।
विद्याभ्यासः उद्योगश्च
मद्रास् प्रेसिडेन्सि महाविद्यालये पठित्वा १८९७ तमे वर्षे बि. ए. पदवीं प्राप्तवान् । तेन पठितेषु प्रमुखः विषयः आसीत् कन्नडभाषाशास्त्रम् । १९०० तमे वर्षे मद्रास्-विश्वविद्यालयस्य द्वारा यम्. ए. पदवीं प्राप्तवान् सः । तदनन्तरं मुम्बयिविश्वविद्यलतः यल्. यल्. बि पदवीं प्राप्तवान् । कन्नडाध्यपकरूपेण मद्रास् तथा अन्येषु नगरेषु सेवां कृत्वा तत्र प्राप्तेन अनुभवेन १९०२ तमे वर्षे मुम्बयिसर्वकारीये भाषान्तरविभागे उन्नतोद्योगं प्राप्तवान् । १९१० तमे वर्षे मद्रास् सर्वकारीये कार्यालये ज्येष्ठभाषान्तरकाररूपेण नियुक्तः जातः । पुनः भाषान्तरविभागे मुख्यस्थः भूत्वा ततः निवृतः जातः । १९४३ तमे वर्षे मे मासस्य ८ दिनाङके दिवङगतः जातः ।
प्रतिभाः कार्याणि च
बहुमुखप्रतिभान्वितः रामरायः कवि, नाटककारः, पत्रिकोद्यमिरूपेण कन्नडभाषायाः कृते महोन्नततां सेवां कृतवान् । कविः रामरायः मद्रास्-विश्वविद्यानिलयस्य सेनेट्-सदस्यः आसीत् ।  तत्रत्य पठ्यपुस्तकसमितेः सदस्यः कर्णाटकैकीकरणसङघस्य अध्यक्षः च आसीत् । १९२५ तमे वर्षे प्रचलितस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षपीठम् अलङकृतवान्  । कन्नडसाहित्यपरिषदः अभिवृद्धै  एतेन महत् योगदानं कृतम् ।
कवि रामरायः बहुभाषाप्रवीणः आसीत् । कन्नड, तेलुगु, मराठि, बङगालि, संस्कृतम् इत्यादिषु भाषासु तेन विशेषाभ्यासः कृतः आसीत् । अतः अन्याभाषाणां  कृतयः कन्नडभाषां प्रति अनुवादकरणाय सुयोगः प्राप्तः तेन । रमामाधव, सुभद्राविजय, शापसम्भ्रम, कलहप्रिया, तरुबाला, पद्मावती, घोषयात्रा, कुन्दमाला, सुभद्राहरण, दुताङगद, अविमारक, सत्यराज, पूर्वदेशचरित्रा इत्यादयः एतेन कन्नडभाषां प्रति अनूदिताः कृतयः ।  इरावति, चिक्ककथेगलु, महनीयानां चरित्रमाला, एतस्य स्वरचितकृतयः । पाण्यं सुन्दरशास्रिणः सहयोगेन रचिता कृतिः पुराणचूडामणि रामरायेण कन्नडसाहित्यसाम्राज्यस्य कृते दत्तं महोन्नतम् उपायनं वर्तते । अखण्डकर्णाटकस्य स्थापनाय बेनगल् रामरायेण आधारशिला संस्थापिता इत्येषा अतिशयोक्तिः न । एतस्य सेवा चिरस्मरणीया विद्यते ।
वर्गः:कन्नडलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
महाभूकम्पः (नेपालदेशः २०१५)
विषयप्रवेशः
भूगर्भे विविधकारणेभ्यः सम्पन्नः कम्पनमित्यादि वैपरीत्यमेव भूकम्पः । २०७२ वैक्रमाब्दस्य वैशाख शुक्ल सप्तम्याम् (वैशाख १२ दिनाङ्के) ११.५६ होरायाम् नेपाल देशे ७.८ रेक्टर्मापने महाभूकम्पः सञ्जातः । एतत् भूकम्पे शतसः मन्दिराः नवतिसहस्राधिक एकलक्ष परिमितानि गृहाणि च पूर्णरूपेण नष्टाः । पञ्चशताधिक सप्तसहस्रपरिमिताः जनाः कालकवलिताः । १४४४६ जना अाहताश्च ।
काष्ठमण्डपम्
काष्ठमण्डपमण्डले १२२२ परिमिताः जनाः मृताः ७८५९ जनाः अाहताश्च । अस्मिन् मण्डले ४३६३४४ गृहेषु ३६९७३ गृहाणि नष्टाः ।
भक्तपुरम्
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या ३३३ अाहतानाम् संख्या २१०१ वर्तते । अस्मिन् मण्डले निर्मितेषु ६८६३६ गृहेषु १८९०० गृहाणि पूर्णरूपेण नष्टाः ।
पाटनम्/ललितपुरम्
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या १७४ अाहतानाम् संख्या ३०५२ वर्तते । अस्मिन् मण्डले १०९७९७ गृहेषु १६५२६ गृहाणि नष्टानि ।
धादिङ
काष्ठमण्डप मण्डलतः पश्चिमदिशि स्थितः धादिङमण्डले ७३३ परिमिताः जनाः महाभूकम्पेन हताः १२१८ जनाश्च अाहता । अस्मिन् मण्डले ७३८५१ गृहेषु ४३७४१ परिमितानि गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
रसुवा
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या ५९६ अाहतानाम् संख्या ७४८ वर्तते । अस्मिन् मण्डले ९७७८ गृहेषु ७०४० गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
गाेरखा
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या ४४० अाहतानाम् संख्या ९०० वर्तते । अस्मिन् मण्डले ६६५०६ गृहेषु ४४६५० गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
नुवाकाेट
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या १०८० अाहतानाम् संख्या १०५२ वर्तते । अस्मिन् मण्डले ५९२११५ गृहेषु ५७९४३ गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
सिन्धुपाल्चाेक
एतस्मिन् मण्डले ३४४० परिमिताः जनाः मृताः । १५७१ परिमिताः जनाः अाहताश्च । अस्मिन् मण्डले ६६६८८ गृहेषु ६३८८५ गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
दाेलखा
एतस्मिन् मण्डले १६९ परिमिताः जनाः मृताः ६६२ परिमिताः जनाः अाहताश्च, ६६६८८ गृहेषु ६३८८५ परिमिताः गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
मकवानपुर
एतस्मिन् मण्डले ३३ परिमिताः जनाः मृताः २२९ परिमिताः जनाः अाहताश्च, ८६१२७ गृहेषु १५०१२ परिमिताः गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
रामेछाप
एतस्मिन् मण्डले २९ परिमिताः जनाः मृताः १३५ परिमिताः जनाः अाहताश्च, ४३९१० गृहेषु २६७४३ परिमिताः गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
अाेखलढुङ्गा
एतस्मिन् मण्डले २० परिमिताः जनाः मृताः ७१ परिमिताः जनाः अाहताश्च, ३२५०२ गृहेषु १००३१ परिमिताः गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
सिन्धुली
एतस्मिन् मण्डले १४ परिमिताः जनाः मृताः २३२ परिमिताः जनाः अाहताश्च, ५७५८१ गृहेषु १८१९७ परिमिताः गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
काभ्रे
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या ३१८ अाहतानाम् संख्या ११७९ वर्तते । अस्मिन् मण्डले ८०७२० गृहेषु ४९९३३ गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
साेलुखुम्बु
एतन्मण्डले मृतकानाम् सङ्ख्या २० अाहतानाम् संख्या १०० वर्तते । अस्मिन् मण्डले १०५८८६ गृहेषु ८५५५ गृहाणि क्षतिग्रस्ता अभवन् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
नेपालभूकम्पः २०७२
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:भूकम्पः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अगरतला
अगरतला त्रिपुराराज्यस्य राजधानी अस्ति ।
वर्गः:त्रिपुराराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् अगर्तला वर्गः:त्रिपुराराज्यम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नैऋत्य-खासि-हिल्स्-मण्डलम्
नैऋत्य-खासि-हिल्स्-मण्डलं (South West Khasi Hills District) मेघालयराज्ये स्थितं मण्डलमिदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति मौकरवट् इत्येतन्नगरम् ।
भौगोलिकम्
नैऋत्य-खासि-हिल्स्-मण्डलस्य विस्तारः १,३४१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशि पश्चिम-खासि-हिल्स्-मण्डलं, पश्चिमदिशि दक्षिण-गारो-हिल्स्-मण्डलं, पश्चिम-खासि-हिल्स्-मण्डलं च, दक्षिणदिशि बाङ्ग्लादेशः, पूर्वदिशि पूर्व-खासि-हिल्स्-मण्डलम् अस्ति । अत्र १९७ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य प्रदेशस्य अङ्गारं, कर्करं, 'युरेनियम' च प्रमुखखनिजसम्पत्तिः ।
जनसङ्ख्या
नैऋत्य-खासि-हिल्स्-मण्डलस्य जनसङ्ख्या(२००१) ६१,०३२ अस्ति ।
ऐतिहसिकं किञ्चित्
मौकरवट् विभागस्य स्थापना २६ जून १९८२ तमे वर्षे कृता । नैकानां संवत्सरानाम् अनन्तरं अस्य उपविभागस्य नैऋत्य-खासि-हिल्स्-मण्डलत्वेन स्थापना कृता । तथा मौकरवट् इत्येतन्नगरम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रत्वेन निर्धारितम् ।
अर्थव्यवस्था
अस्य मण्डलस्य अर्थव्यवस्था कृष्याधारिता, ग्रामीणा च अस्ति । कृषिः एव ९०% जनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति । इदानीं अत्रस्थजनाः 'Cash Crops' अपि उत्पादयन्ति । तण्डुलः, किणः, 'सोयाबीन', आलुकं, आर्द्रकं, हरिद्रा, क्षुज्जनिका, पूगफलं, ताम्बूलवल्ली, नारङ्गफलम्, 'प्लम्', 'पिच', मधुकर्कटी, पनसफलम्, अननसं, कदलीफलं, 'लिची', तिन्त्रिणी च प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले उपमण्डलद्वयम् अस्ति -
लोकजीवनम्
अत्रस्था प्रमुखजनजातिः अस्ति । अत्रस्थजनाः प्रमुखतया खासि, गारो च भाषाभ्यां वदन्ति । मुख्यत्वेन सर्वकारीयकार्यं, कृषिकार्यं, उद्यमः च जनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले कानिचन वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मेघालयराज्यस्य मण्डलानि
शीतलनाथः
शीतलनाथः जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु दशमः तीर्थङ्करः अस्ति । शीतलनाथस्य वर्णः सुवर्णः, चिह्नं कल्पवृक्षः च अस्ति ।
कौमारावस्थायां शीतलनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं नवतिः (९०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवान् शीतलनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयः च आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “ब्रह्मा” इत्याख्यः यक्षः, “अशोका” इत्याख्या शासनदेवी च आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च
भगवतः शीतलनाथस्य पिता दृढरथः, माता च नन्दादेवी आसीत् । दृढरथः भद्दिलपुर-नगर्याः राजा आसीत् । दृढरथः श्रेष्ठः, प्रतापी च आसीत् । चैत्र -मासस्य कृष्णपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ पूर्वाषाढा-नक्षत्रे नन्दादेवी तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दशः स्वप्नान् दृष्टवती । तस्यां रात्रौ एव भगवतः शीतलनाथस्य जीवः नन्दादेव्याः कुक्षौ प्राविशत् ।
स्वप्नविषयिकी चर्चा नन्दादेव्या राज्ञे दृढरथाय निवेदिता । राजा चतुर्दश स्वप्नान् श्रुत्वा प्रफुल्लितः जातः । आगामि-दिने राज्ञा स्वप्नशास्त्रिणः आहूताः । स्वप्नानां फलादेशाय स्वप्नशास्त्रं वर्तते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा नन्दादेवी चतुर्दश स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशं कृतवान् यत् – “नन्दादेव्याः गर्भे एकः श्रेष्ठः, विशिष्टः च बालकः अस्ति । सः तीर्थङ्करत्वं प्राप्स्यति ।
राज्ञा दृढरथेन राज्ये एकादशदिनात्मकस्य उत्सवस्य आयोजनम् कृतम् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्याः प्रसन्नतायां सर्वेभ्यः दानं कृतवान् । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । जनाः अपि उत्साहेन भगवतः जन्मोत्सवम् आचरन्ति स्म ।
पूर्वजन्म
अर्धपुष्करद्वीपस्य वज्रविजयस्य सुसीमा-नाम्न्यां नगर्यां भगवतः शीतलनाथस्य पूर्वजन्म अभवत् । सुसीमा-नगर्याः राजा पद्मोत्तरः आसीत् । सः मानवीयगुणैः सम्पन्नः आसीत् । पद्मोत्तरः एव भगवतः शीतलनाथस्य पूर्वजन्म आसीत् ।
सुसीमा-नगर्याः तादृशी व्यवस्था आसीत्, यया कोऽपि नगरवासी पराश्रितः नासीत् । राज्ञा पद्मोत्तरेण स्वस्य राज्ये जनानां मनसि पुरुषार्थस्य विचारः प्रस्थापितः आसीत् । तेन कारणेन नगरजनाः पुरुषार्थं कुर्वन्ति स्म । नगरजनानां जीवनं केवलं पुरुषार्थाधारितम् आसीत् ।
कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । अतः तेन कारणेन अपराधेषु अपि न्यूनता आगता । जनाः परिश्रमं कृत्वा जीवनं यापयन्ति स्म । अतः सर्वे जनाः सुखिनः आसन् ।
यदा राजा विरक्तिं प्रापत्, तदा राज्ञा पद्मोत्तरेण स्वस्मै पुत्राय राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । तेन स्वस्य पुत्रस्य राज्याभिषेकः कृतः । ततः परं सः स्रस्ताघाचार्यात् दीक्षां स्वीकृतवान् । पद्मोत्तरेण घोरतपस्या कृता । तया तपस्यया सः सिद्धपदं प्रापत् । ततः परं तीर्थङ्करगोत्रबन्धनम् अभवत् । अन्ते पद्मोत्तरेण अनशनं कृत्वा मोक्षः प्राप्तः ।
नामकरणम्
देवाः बालकाय आशीर्वादान् अयच्छन् । अनन्तरं बालकस्य नामकरणस्य चर्चा जाता । चर्चायां सर्वैः स्वविचाराः समुपस्थापिताः । राज्ञा दृढरथेन उक्तं यत् – “केभ्यश्चित् मासेभ्यः प्राग् मे शरीरं ज्वर पीडितम् आसीत् । मम शरीरं दह्यते स्म । मया बहवः उपचाराः कृताः । तथापि रोगात् मुक्तिः न प्राप्ता । कस्यापि औषधेः प्रभावः एव न भवति स्म ।
विवाहः
बालकस्य श्रेष्ठतया पालनम् अभवत् । समयान्तरे भगवतः शीतलनाथस्य बाल्यावस्था, किशोरावस्था च व्यतीता । भगवतः किशोरावस्थायां प्रवेशे सति राजा दृढरथः राजकन्याभिः सह शीतलनाथस्य विवाहम् अकारयत् । विवाहानन्तरं राज्ञः दृढरथेन मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः तेन शीतलनाथस्य राज्याभिषेकः कृतः, शीतलनाथाय राज्यस्य दायित्वं च प्रदत्तम् । ततः परं दृढरथः दीक्षां प्रापत् ।
राज्यम्
शीतलनाथः राजपदं प्राप्तवान् आसीत् । तेन शीतलतया राज्यस्य सञ्चालनं कृतम् । यथा माता बालकस्य पालनं कुर्वन्ति, तथैव तेन अपि राज्यस्य विरक्तिपूर्वकं पालनं कृतम् आसीत् । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् विस्मृतवन्तः । शीतलनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि न्यूनाः अभवन् । कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म ।
प्रजाजनाः परस्परम् एव विवादानां निवारणं कुर्वन्ति स्म । राजा शीतलनाथः अपि राज्यस्य सञ्चालनेन सन्तुष्टिम् अन्वभवत् । राज्ञः मनसि सात्विकः सन्तोषः आसीत् । प्रजाजनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति स्म । राज्ये प्रजाः सुखं जीवन्ति स्म ।
राजत्यागः, दीक्षा च
भगवान् शीतलनाथः पञ्चाशत्सहस्रं वर्षाणि यावत् राज्यस्य सञ्चालनम् अकरोत् । यदा सः दीक्षायाः समयः ज्ञातवान्, तदा स्वस्य उत्तराधिकारिणः राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै सः राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् ।
अनन्तरं सः वार्षिकीदानं कर्तुं व्यवस्थां चकार । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च तत्र आगताः । ततः परं भगवता शीतलनाथेन वार्षिकीदानं कृतम् । वार्षिकीदानम् एकवर्षं यावत् क्रियते । अतः एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतम् । वार्षिकीदाने सुवर्णमुद्रिकाः दीयन्ते स्म । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
राज्ञः स्वभावः शान्तः आसीत् । जनानां मनसि राज्ञि प्रीतिः भवति स्म । राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । यदा वार्षिकीदानं समाप्तं जातं, तदा पौष -मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ पूर्वाषाढा -नक्षत्रे भगवान् शीतलनाथः सहस्रजनैः सह भद्दिलपुर-नगरस्य सहस्राम्रोद्यानं गतवान् । तत्र देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । सर्वेषां समक्षे भगवता शीतलनाथेन दीक्षा गृहीता ।
दीक्षायाः अनन्तरं मासत्रयं यावत् भगवान् शीतलनाथः रहसि आसीत् । भगवता शीतलनाथेन मासत्रयं यावत् विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृता । सः पुनः भद्दिलपुरं प्राप्तवान् ।
भद्दिलपुर-नगरे मार्गशीर्ष -मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ पूर्वाषाढा -नक्षत्रे तस्मै केवलज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा केवलमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च ।
धार्मिकः परिवारः
यदा भगवान् शीतलनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा शीतलनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता ।
निर्वाणम्
यदा भगवान् शीतलनाथः स्वस्य निर्वाणसमयं ज्ञातवान् आसीत्, तदा सः सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
अनन्तरम् एकमासस्य अनशनान्ते वैशाख -मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वितीयायां तिथौ पूर्वाषाढा -नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः शीतलनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन् ।
शीतलनाथेन कौमारावस्थायां पञ्चविंशतिसहस्रवर्षाणां, राज्ये पञ्चाशत्सहस्रवर्षाणां, दीक्षायां पञ्चविंशतिसहस्रवर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने एकलक्षवर्षाणि भुक्तानि आसन् ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
महाकाव्यम्
महाकाव्यम् इति किञ्चन काव्यस्य लक्षणम्। किं काव्यं महाकाव्यम् उच्यते इत्यस्य परिमाणाय एतस्य लक्षणस्य उपयोगो भवति। साहित्यदर्पणादयेषु अनेकेषु ग्रन्थेषु महाकाव्यस्य लक्षणानि वर्णितानि सन्ति।
परिकल्पना
महाकाव्येन अष्टाधिकसर्गेषु विभक्तेन भाव्यम् । अत्र हि एको नायकः सुरो वा क्षत्रियः, बहवो वा सद्वंशक्षत्रियाः भूपा नायकाः । नायकेन हि धीरोदात्तप्रकृतिकेन भाव्यम्, शृङ्गारवीरशान्तानामेकोऽङ्गी रसः, अन्ये रसा अंगान्येव, सर्वेऽपि नाटकसन्धयः, वृत्तं त्वैतिहासिकं वा तदितरदापि सज्जनाश्रयं, चतुर्णामेव वर्गाणां साधनं फलं तु तेष्वेक, आशीर्नमस्क्रियां वस्तुनिर्देशो वा प्रारम्भवाक्यं, सतां गुणसंकीर्तनं खलानां निन्दा च, प्रतिसर्गं हि भाविसर्गकथासंसूचकमवसानं, यथायोगं सन्ध्या -सूर्य-इन्दु-रजनी-प्रदोष-ध्वान्त-वासर-प्रातर्मध्याह्नमृगयाशैलः तु वन-सागर-सम्भोग-विप्रलम्भ-मुनि-स्वर्ग-पुराध्वररणप्रयाणोपयममन्त्रपुत्रोदयादयः साङ्गोपाङ्गं वर्णनीयाः । अस्य नाम वृत्तस्य कवेर्नायकस्य वा नाम्ना नाम, सर्गनाम तु सर्गोपादेयकथयैव । एतादृशलक्षणलक्षितं हि महाकाव्यं सौभाग्याय भवति।
इतिहासः
संस्कृतसाहित्य जगति महाकाव्यस्य विकासः कदाप्रभृत्यभूदिति तु न पार्यते निश्चयेन वक्तुम् । एतावदेव निश्चितं यद् वाल्मीकिः हि लौकिकसंस्कृतसाहित्यस्य आदिकविः आदिकाव्यञ्च तस्य रामायणम् । अत्र हि सप्त काण्डानि प्रतिकाण्डञ्च सर्गाः । अत्र हि नायको धीरोदात्तगुणान्वितः सद्वंशक्षत्रियो रामः । अत्र हि वीरो मुख्यो रसः शृङ्गारादयश्चान्येऽङ्गानि फलश्चास्य धर्मः । वस्तुनिर्देश एवास्य प्रारम्भवाक्यं यथा -
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥"
आदिमहाकाव्यमिदं -
"धर्म्यं यशस्यमायुष्य राज्ञाञ्च विजयावहम्।
आदिकाव्यमिदं चार्षं पुरा वाल्मीकिना कृतम्॥" इति ।।
धर्मो यथा -
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु।।"
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः।।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः।।
अर्थों यथा - भूमिहिरण्यं रूपञ्च विग्रहे कारणानि च।
कामो यथा - ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च ।
पश्यन् सह मया कामी दण्डवान् विचरिष्यसि।।
ऋतु वर्णनं यथा हेमन्तस्य -
चिओजिया
चिओजिया इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति । वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महाकाव्यम्
इतिहासः
वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः।
अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद।
अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः।।
नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी।
जलान्यनुपयोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ।।
सेवमाने दिशं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम्।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते।।
प्रकृत्या हिम शाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम्।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान् हिमवान् गिरिः।।
रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।।
अवश्यायतमीनद्धा नीहारतमसावृताः।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः।।
यद्यपि महाभारतेऽपि काव्यात्मकत्वं विलसत्येव तथापि न तथा तत्र काव्यलक्षणं घटते यथा रामायणे । तत्र हि बहवो नायकाः, वस्तुनिर्देश एव प्रारम्भवाक्यं वीरो हि मुख्यो रसो जये शान्तो महाभारते । फलञ्चास्य धर्म एव । अत्र हि पूर्वभागे युधिष्ठिराभिषेकान्ता कथा वीररसप्रधाना, उत्तरभागं समावेश्य तु शान्तरसस्य प्राधान्यम् । रामायणेऽपि पूर्वकाण्डपर्यन्ता कथा वीररसप्रधाना उत्तरकाण्डं समावेश्य तु करुणरसस्य प्राधान्यम् ।
संस्कृतजगतः महाकाव्येषु महाभारतानन्तरं जाम्बवतीविनयं समुदेति । इदं उच्यते यत्, संस्कृतकाव्यस्य उदयस्तु प्रशान्तपावने तपोवनेऽजायत, किन्तु तस्य विकासो हि राज्ञां प्रासादेष्वेव समभवदुपरतञ्च तद्राजप्रासादानां विनाशेन सहैव इति। कथ्यते हि पाणिनेः उदयाय प्रद्योतस्य नन्दिवर्द्धनस्य, वररुचे रुदये प्रद्योतस्यैव नन्दिनः, पतञ्जले रुदयाय शुङ्गस्य पुष्यमित्रस्य, भास स्योदये राजसिंहस्य, कालिदास स्योत्कर्षाय विक्रम स्य, अश्वघोषोद ये कनिकस्य, भारवे रुत्कर्षाय पुलकेशिद्वितीयस्य विष्णुवर्द्धनस्य, भट्टरुत्कर्षाय श्रीधरनरेन्द्रस्य, बाण स्योदये हर्षवर्द्धनस्य, माघ स्योदयाय भोजाख्यस्य कस्यचिद् गुर्जरेश्वरस्य, रत्नाकरस्यावस्थानेऽवन्तिवर्मणः काश्मीरकस्य, श्रीहर्ष स्योदये जयचन्द्रस्य कान्यकुब्जेश्वरस्य, विह्लण स्योदये चालुक्यस्य विक्रमादित्यस्य, जगन्नाथो दयाय शाहजहानस्य भूमिका दरीदृश्यते। वस्तुतस्तु कवयो हि द्विविधोद्देश्यपूर्तये राज्ञ आश्रयन्ते स्म । प्रथमं तु तेषां राजाश्रयेणाजीविकासमस्या समाहिता भवति स्म । अपरञ्च, तत्र तेषां ग्रन्थपरीक्षका अपि सुलभा भवन्ति स्म । यथा स्मरति राजशेखरः “श्रूयते हि पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा" इति। राजप्रासादाश्रिता अपि कवयो न केवलं राजप्रशस्तीरेव जानन्ति स्मार्पयतु तृणकुटीरेऽपि तेषां दृष्टिः शश्वदेव जागरिता भवति स्म । तत्र हि एकतः -
'प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम्।'
इत्युच्यते तथैवापरतः -