cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पाणिनेः ग्रन्थपञ्चकम्
धातुपाठः
‘तितिक्षाग्रहणं ज्ञापकं भीमसेनादिकृतोऽर्थनिर्देश उदाहरणमात्रम्।' तेन हि भगवती पाणिनिना ‘भ्वेधस्पर्ध इति रूपो धातुसंहितापाठ 'एक " कुतों नत्वर्थनिर्देशः । किन्तु कतिपयानि एतादृशान्यपि प्रमाणानि सन्ति यैर्धात्वर्थनिर्देशोऽपि । पाणिनीय एवेति सिध्यति ।
यथोक्त महाभाष्ये -
आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-नैव जातीयकानामिद् विधिर्भवतीति युदयमिरितिः कांश्चिन्नुमनुषक्तान् पठति–उबुन्दिर् निशामने, स्कन्दिर् गतिशोषणयोरिति । शिवरामेन्द्रः कथयति सिद्धान्तरत्नप्रकाशे -
अस्मै साधुशब्दबुभुत्सवे पाणिनिना धातुपाठे ‘मृजू शुद्धौ' इत्युपदिष्टः । हरदत्तादयोऽपि धात्वर्थनिर्देशं पाणिनीयमेव मन्यन्ते । एवमेव सायणाचार्योऽपि ।
तां प्रतिपत्तिविप्रतिपत्ती । सर्वे तु पाणिनेर्धातुपाठः प्रथमं संहितारूपेणार्थरहित एवासीत् भ्वेधस्पर्ध ''' इत्यादिरूपः पश्चाच्चाचार्येण व्याख्यानावसरे आवश्यकस्थलेऽर्थनिर्देशः कृत इति स्वीकुर्वन्ति। धातूनां ह्यनेकार्था भवन्ति । यत्र चार्थविशेषेण रूपपार्थक्यं तत्र सूत्रे एवापि धात्वर्थनिर्देशः कृत एव । यथा भुजोऽनवने, राघो हिसायाम्, न गर्लािहसार्थेभ्यः, आङो दोऽनास्यविहरणे, प्रकाशनस्थेदाख्ययोश्च, उदऽनुर्धवकर्मणि, उपान्मन्त्रकरणे ; गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृमः, वृत्तिसगैंतायनेषु क्रमः, निगरणचलनार्थेभ्यश्च, इत्यादिः । तेन पाणिनिना धात्वर्थनिर्देशो भागिनेयबधूरिव नैव स्पृष्ट इति नैव ‘सिथ्यंति । भगवता हि धातुपाठः संहितारूपेणैवार्थरहित एव प्रोक्तः । व्याख्यावसरे यत्र यत्र स्पष्टीकरण आवश्यक आसीत्तत्र तत्र अर्थनिर्देशोऽपि कृतः । “सामान्यतो धातूनामर्थानन्त्याद्भगवती परिसीमनं नैव कृतम्। ते याम्, एघ वृद्धौ, इत्यादिपाठस्तु अर्वाचीन एव । अत एव अर्थसहितो. ऽर्थरहितश्च लघुपाठ इति युधिष्ठिरमहाभागमतमपि वयं नैवानुगन्तुं समर्थाः । अस्माकं मते तु एक एव धातुपाठः भ्वेधस्पर्धादिरूपः । व्याख्याकाले स्पष्टी. करणनिमित्तं यत्र कुत्र अर्थनिर्देशः कृतस्तत्र शिष्यैः सङ्गृहीतं यदादाय भीमसेनेन पूर्णोऽर्थपाठः सम्पादितः स्वानुभूतादियोजनेन । यथाऽऽह मैत्रेयरक्षितको धातुप्रदीपे -
‘बहुनोऽमून् यथा भीमः प्रोक्तवांस्तद्वदागमात् ।' तथैवोमास्वातिव्याख्यायां सिद्धसेनः - भीमसेनात्परतोऽन्यैर्वैयाकणैरर्थद्वयेऽपठितोऽपि चितिधातुः संज्ञाने विशुद्धो च वर्तते । इति ।
धातुपाठस्य प्राच्यौदीच्यदाक्षिणात्यपाठभेदो. मैत्रेयक्षीरस्वामिपाल्यकीतिसमाश्रित इति तु वयमपि विकृतहृदयेन स्वीकुर्मः। वर्तमानश्च धातुपाठस्तेभ्योऽपि बिलक्षणः सायणाचार्यप्रतिसंस्कृत इति युधिष्ठिरमतमपि वयं शिरसा धरामः । तदनन्तरं भट्टोजिनाऽपि तत्पुनः संस्कृतमित्यपि युक्तमेव ।. पाणिनीये हि धातुपाठे हि द्विसहस्रमिता धातवः सन्ति ये हि दशसु गणेशु विभक्ताः सन्ति । गणाश्च भ्वादि-अदादि-जुहोत्यादि-दिवादि-स्वादि-रुधादितुदादि-तनादि-दादि चुरादयो येषां विकरणा, क्रमेण शप्लुक्-श्लु-श्यन्-श्नु नं-श-उ-श्ना-णिचः । शब्विकरणः सार्वत्रिकः कर्तरि प्रयोज्यः । अदादिगणे तस्य लुक भवति जुहोत्यादौ श्लुः, दिवादौ शपं बाधित्वा श्यन् भवति एवमेवान्यत्रापि । चुरादौ णिचोऽनन्तरं शबपि भवति । तेन भवति, अत्ति, जुहोति, दीव्यति, सुनोति, रुणद्धि, तुदति, तनोति, क्रीणाति-चोरयति इति लटि तिपि रूपाणि भवन्ति । तत्रापि धातवः स्वप्रकृत्यनुसारेण परस्मैपदिन आत्मनेपदिन उभयपदिनश्च सन्ति । एक एवापि धातुरर्थवशात्पदान्तरं भजते । यथा भूधातुः । सत्तार्थे परस्मैपदी यथा भवति, प्राप्त्यर्थे आत्मनेपदी यथा भवंते बभूवें ।। उभयपदिषु कर्तृगामिनि क्रियाफले आत्मनेपदिनः परगामिनि तु परस्मैपदिनः । यथा करोति, कुरुते । तिप्-तस्-झि ( अन्ति ) सिप्-थस्,थ-मिप्-वस्-मस् । एते परस्मैपदविभक्तयः तथैव त-आतां-झ-था-आथां-ध्वं-इड्-वहि-महिङ् एते आत्मनेपदविभक्तयः ।
पाणिनीय धातुपाठस्य प्रामाणिकता एतावतैब सिध्यति यत्तदाधारेणानेके । तत्सम्बद्धग्रन्थाः प्रणीता दृश्यन्ते । ते च यथा -अज्ञातकर्तृक आख्यातनिघण्टु :-अस्य त्रीण्युद्धरणानि दैवव्याख्याने पुरुषकारे कृष्णलीलांशुकमुनिना कृतानि दृश्यन्ते । यथा-
स्नाति स्नायत्याप्लवते इति चाख्यातनिधण्टुः इत्यादिः । भट्टमल्लकृता आख्यातचन्द्रिका-भट्टमल्लश्च मल्लिनाथ-विश्वनाथ प्रभृतिभिरुद्धृतत्वाद्विक्रमानन्तरं त्रयोदशशतकपूर्ववर्तीत्यनुमीयते । क्षीरस्वामिस्मृतो मल्लस्तु तद्भिन्न एव प्रत्येति आख्यातचन्द्रिकायां विट-पिट धात्वो रूपानुपदेशात् । तत्र हि त्रयः काण्डाः प्रतिकाण्डं वर्गाश्च । प्रथमे हि काण्डे भावविकार-बुद्धि-अन्तस्करणवृत्ति-वास्क्रिया-व्वनिक्रियेति पञ्चवर्गाः, द्वितीये हि मनुष्यचेष्टा-ब्रह्मचेष्टा-क्षत्रियचेष्टा-वैश्यचेष्टा-शूद्रचेष्टेति पञ्च वर्गाः ।। तृतीये हि प्रकीर्णक-सनाद्यन्त-नामार्थ-आत्मनेपदपरस्मैपदेति पञ्चवर्गा यत्र यत्र नानार्थवर्गे भ्वादि-अदादि-जुहोत्यादि-दिवादि-स्वादि-तुदादि-रुधादि-तनादि क्रयादि-चुरादिगणाः नामधातवः कण्ड्वादयश्च निदष्टाः । वेङ्कटरङ्ग-नाथस्वा'मिनी भूमिका प्रशस्तिश्लोक-पदसूची-पर्यायार्थसूची शुद्धपाठ-पाठभेदादिभिः समलङ्कृत्य सम्पादितेयं चन्दिका वस्तुतः आख्यातचन्द्रिकैव । हलायुधस्य कविरहस्यं, विजयानन्दस्य क्रियाकलापः, वीरपाण्डवस्य क्रियांपर्यायदीपिका, रामचन्द्रस्य क्रियाकोशः, सारङ्गस्य प्रयुक्ताख्यातमंजरी, गुणरत्नस्य क्रियारत्नसमुच्चयः, वरदराजस्य धातुरूपभेदः' अनिर्णीतकर्तृ को धातुसंग्रहः, घनश्यामकृतो धातुकोशश्च धातुपाठप्रकरणग्रन्थाः केचन । । तथैव धातुपाठञ्चानेकैविद्वद्भिव्यख्यातोऽस्तिः। तेषु हि पाणिनिसुनागभीमसेन-धातुपारायंणकर्तृ-धातुवृत्तिकृत्-नन्दिस्वामी-वाथ-कौशिक-क्षीरस्वामी-मैत्रेयरक्षित-हरियोगि-देव-लीलांशुक-हेलाराज-सायण प्रभृतयः ।
पाणिनिः स्वप्रोक्तस्य धातुपाठस्य वृत्तिरवि प्रोक्तवानिति पूर्वमुक्तमेव यथाऽऽह सायणः...अस्माकं तुभयमपि ( तप ऐश्वर्ये वा, वृतुवरणे, तप ऐश्वर्ये, वाबृतु वरणे) प्रमाणम्, उभयथा शिष्याणां प्रतिपादनातुं । सुनागेनापि पाणिनीयधातपात. परि वृत्तिलिखितेतिः ग्रन्थान्तरतो ज्ञायते । यथोक्त क्षीरतरङ्गिण्यां - 'धातुनामर्थनिर्देशोऽयं निर्देशनार्थ इति सौनागाः । यदाहुः -
"क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकोऽत्रार्थः प्रदर्शितः ।
प्रयोगतोऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातवः ॥”
भीमसेनो हि पाणिनीयधातुपाठस्य व्याख्याता धात्वर्थनिर्देशकश्वेति श्रुतम् । | क्रियारत्नसमुच्चयकृद् गणरत्ने लिखिति--
'अचिदर्तापुर्वादप्रभृतयः परस्मैपदिन इति भीमसेनीयाः इति । अमरटी कासर्वस्वे सर्वानन्दः कथयति-
‘अर्ब पर्ब, वर्ब कर्ब खर्ब, गर्ब मर्ब सबै चर्ब गत इत्ययमपि :
भूवादौ भीमसेनेन पवर्गान्तप्रकरणे पठितः ।' इति
एवञ्च मैत्रेयोऽपि ‘बहुशोऽमून् यथा भीमः प्रोक्तवांस्तद्वदागमात्' इति । भीमसेनं स्मरति । उमास्वातिभाष्यकृत् सिद्धसेनश्च -
‘भीमसेनात्परतोऽन्यैवैयाकरणैरर्थद्वयेऽपठितोऽपि । इति (तं स्मरति । । तथैव भट्टोजिरपि शब्दकौस्तुभे, ,
‘तितिक्षाग्रहणं ज्ञापक भीमसेनादिकृतोऽर्थनिर्देश उदाहरणमात्रम् । इति स्मरति । तथैव- 'नच या प्रापणे' इत्याद्यर्थनिर्देशो नियामकः तस्यापाणिनीयत्वात् ।। र्भीमसेनादयोह्यर्थं निदद्रिक्षुरिति स्मर्यते । इति ।
अनेनैतत्सिध्यति यद्भीमसेनो धातुव्याख्याता धात्वर्थनिर्देशकश्वासीदिति । तस्य हि धातुपाठस्य हस्तलेखोऽनेकसङ्ग्रहालयेषु विद्यत इति श्रूयते । पाणिनीयधातुपाठमधिकृत्य केनचिद् धातुपारायणनामको अन्थो व्यरचि इति ग्रन्थान्तरसमुद्धरणंतो ज्ञायते । यथोक्तं दैवस्य पुरुषकारव्याख्याने -
‘पारायणिकैरमुक्तोऽपि क्षिपिर्देवादिको:.'
‘कसि गतिशासनयोरिति पारायणिकैरुदाहारि, कंस्ते कंस्तः इति । केचिद्भीमसेदीयं धातु ग्रन्थमेव धातुपारायणशब्देन व्यवहरन्ति । क्षीरस्वामिनः क्षीरतरङ्गिणी सम्प्रत्येप्युपलभ्यते । स हि महेश्वरस्वामिपुत्रः काठकशाखाध्यायीति तु.तरङ्गिणीत एव ज्ञायते । तथैव-
काश्मीरमण्डलभुवं जयसिंहनाम्नि विश्वम्भरापरिबृढे दृढदीर्घदोष्णि ।
शासत्यमात्यवरसूनुरिमा लिलेख भक्त्या युतो द्रविणवानपि धातुपाठम् ।”
इति क्षीरतरङ्गिणी हस्तलेखसमापनश्लोकादसौ काश्मीरकः इत्यपि ज्ञायते । काठशाखाध्यायिनः काश्मीरेष्वपात्सुरिति प्रसिद्धमेव । तेनैव काश्मीरेभ्यः पूर्वदेशं प्रतिगता केचिद् ब्राह्मणः ये खलु सम्प्रति जालन्धर-केदारकूर्माचलनेपालप्रभृतिक्षेत्र षु वसन्ति 'काठा'शब्देन परिचीयन्ते शेषाश्च तेन पदेनापभाष्यन्ते । च । जयापीडनृपतेः सभायामपि एकः क्षीराभिधानो वैयाकरण आसीत् यो हि मण्डले विच्छिन्नं महभाष्यं प्रावर्तयदिति कलूणकृतराजतरङ्गिणीतो ज्ञायते है यथोक्त--
देशान्तरादामय्य व्याचक्षणान् क्षमापतिः
प्रावर्तयद्धि विच्छिन्नं महाभाष्यं स्वमण्डले।
बुधैः सह ययौ वृद्धि स जयापीडपण्डितः ।।
किन्त्वसौ महाभाष्यप्रवर्तकोऽपर एव क्षीरः प्रतीयते यतो जयापीडस्य स्थितिकालस्तु विक्रमानन्तरनवमशतकपूर्वार्द्धमभित इति ज्ञायते । धातुवृत्तिकारस्तु एकादशशतकभवस्य श्रीभोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं बहुधोद्धरतीति तस्य तदनन्तरर्वातत्वं सूचयति । एवञ्च द्वादशशतकोत्तरार्धभवो' गणरत्नमहोदधिकारो वर्धमानः क्षीरस्वामिनमुद्धरति ‘ज्योतिषि ग्रहनक्षत्रादीनि वेत्ति ज्योतिषिक इति वामनक्षीरस्वामिनौ' इति कथनेन । एवञ्च । ११४५-१२२९ मित वैक्रमवर्षाण्यंमितः स्थितिमता हेमचन्द्रेणाऽपि स्मृतत्वावं स तत्पूर्ववर्तीत्यप्यनुमीयते । तेनासौ वैक्रमैकादशशतकभव इत्यनुमीयते । क्षीरतरङ्गिणीहस्तलेखसमापनश्लोके जयसिंहभूपतिरुल्लिखितः । स च १९८५-९५ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् । तत्समये क्षीरतरङ्गिण्याः प्रतिलिपिः कृत इति तस्य तत्पूर्ववतत्वं स्पष्टमेव ।
क्षीरस्वामी हि पाणिनीयशास्त्रस्यौदीच्यपाठमनुसरतीति युधिष्ठिरमहाभागस्य मतम् । तस्य हि अमरकोषोद्घाटनं, निपाताव्ययोपसर्गबृत्तिः, गणवृत्तिः, अमृततरङ्गिणी, च कृतित्वेन प्रसिद्धाः । तस्य हि अभिनवराघवं नाम नाटकमपि नाट्यदर्पणे रामचन्द्रगुणचन्द्राभ्यां समुद्धृतं दृश्यते । क्षीरतङ्गिण्यां हि धातवो व्याख्याताः सन्ति, ये हि भ्वादिगणे ७४२; अदादिगणे ८७ जुहोत्यादिगणे २७ दिवादिगणे १३८ स्वादिगणे ३३ रुधादिगणे ३० तुदादिगणे १४४ तनादिगणे ९९ क्रयादिगणे ६५ चुरादिगणे ३२७ च सन्ति । ग्रन्थोऽयं हि धातूनां सामान्यतः लट्-लिट्-लुङ्लकारेषु रूपाणि प्रस्तौति विशेषश्चेदन्येष्वपि । माधवीयधातुवृत्यपेक्षया संक्षिप्त यं धातुवृत्तिर्व्यवहारोपयोगिधातूनामेव विवेचनं करोति ।
मैत्रेयरक्षितश्चापरः पाणिनीयधातुवृत्तिकर्ता । अयं हि पाणिनीयशास्त्रस्य प्राच्यपाठसम्बद्ध इत्यस्य वङ्गीयत्वं कल्प्यते चान्द्रसम्प्रदायानुरोघाच्च वादिः । धातूनामेत्वाभ्यासलोपप्रतिषेधे । तस्य हि ११४०-११६५ मितवैक्रमवत्सराण्य* मितः स्थितिकालः । धातुप्रदीप इति तस्य ग्रन्थो यस्यान्तेऽयं श्लोकः -
आकृष्य भाष्यजलधेरथ धातुनामपारायणक्षपणपाणिनिशास्त्रवेदी ।
कालापचान्द्रमततत्व वभागदक्षो धातुप्रदीपमकरोज्जगतां हिताय ।।
दैवाख्यविपश्चिता हि पाणिनीये धातुपाठे दैवनामकमनेकविकरणसरूपधातुव्याख्यानं प्रणीतमस्ति । ग्रन्थोऽथं द्विशतपद्यात्मकः । ग्रन्थस्यास्य प्रयोजनं स एव निर्दिशति । यथा -
'पठितस्य पुनः पाठे फलं वृत्तेन वक्ष्यते ।
न विना वृत्तबन्धेन वस्तु प्रायेण सुग्रहम् । इति ।
अस्य च स्वरूप यथा -
सत्तायां भवति प्राप्तौ णिचि भावयते तङि।
ग्रन्थमियमधिकृत्य कृष्णलीलाशुकमुनिना पुरुषकारबृत्तिप्रणीताऽस्ति । सायणाचार्ये णाऽपि माधवप्रतिसंस्कृतपाणिनीयधातूपरि माधवीयधातुः । बृत्तिनाम्ना बृत्तिग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । स हि माधवस्यानुजः मायणस्य पुत्रः श्रीमतीगर्भजः भोगनाथस्याग्रजो भारद्वाजगोत्रः तैत्तिरीयशाखाध्यायी बौधाय॑नः सूत्रानुवर्ती, १३७२ मितवैक्रमवत्सरे जीतः १४४४ मितवत्सरे प्रयातः, विजयनगरनृपाश्रितश्च । अस्य हि धातुवृत्तिः पूर्ववृत्यपेक्षया विस्तृता सप्रपंञ्चा च । अस्यां हि धातोविशिष्टरूपाणि सूत्र निर्देशपुरस्सरं साधितानि । नामधातुप्रक्रिया चास्य वैशिष्ट्येष्वन्यतमम् । अत्रापि गणक्रमेणैव धातव उपस्थापिता सन्ति । अत्र हि धात्वर्थनिर्देशश्च सटिप्पणः स्वानुकूलश्च । एवं हि वृत्तिकारैर्व्याख्यातृभिश्च शतशः पुनरुक्तः पाणिनीयधातुपाठः सर्वान्नपि धातुपाठानतिशय्य तिष्ठते ।
गणपाठः
यद्यपि धातुपाठोऽपि गणपाठ एव धातवोऽपि भ्वादिप्रभृतिगणेषु परिगणि'तत्वात् तथापि योगरूढत्वेन प्रातिपदिकपाठ एव गणपाठनाम्ना व्यवहृतः । सङ्ख्यानार्थकाद् गणधातोनिष्पन्नो गणशब्दः सङ्ख्व्येयशब्दबोधकः । गणसमूहसमुदेष्वयमेव भेदो 'युद्गणे पौर्वायर्यस्य' कोऽपि विशिष्टकंमो भवति समूहे वा ' समुदायें नैव । तेन क्रमविशेषेण पठितानां शब्दानां पाठ एव गर्णपाठ इतीरितः। लाघवप्रयास एव गणपाठस्य योनिः । प्राक्काले हि यदा प्रतिपदपाठः प्रचलित आसीत्तदापि स्वरूपसाम्याधारेण शब्दसमूहा एकत्र निर्वचिता आसन् । पश्वाद् वर्तकाले यदा प्रतिपदपाठप्रक्रियया लक्षणात्मकस्वरूपं गृहीतं तदापि समानकार्यज्ञापनार्थं निर्देष्टव्यप्रातिपादिकानां समूहास्तत्सूत्राणां सद्योऽनन्तरमेवोपन्यस्ताः । शैल्ययं काशिकायां भोजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणे चानुसुंता तथाऽन्यत्रापि यत्र निर्दिष्टा एवं प्रातिपदिकास्तत्र, गृह्यन्ते । तादृशसमूहानामादिप्रातिपदिकमाश्रित्य काश्वित्संज्ञा निदष्टाः यथा बाहुमाश्रित्य बाह्वादिगणः । अतन्तरवतकाले यदा/लाघवार्थं गणवत प्रातिपदिकस्थाने संज्ञानामेव ग्रहणमारब्धं यथा बाह्वादिभ्यश्च त्यादौ तदा - पृथग्गणपाठस्यावश्यकतोदगात् सूत्रेभ्यो धातुप्रातिपदिकादीनां पृथक्करणादेव सूत्राणां लघुपाठः सम्पद्यते समावेशेन वृद्धपाठः । तेनैव काशिकाश्रितो बृद्धपाठः ।
एतदपि पूर्वं प्रतिपादितं यत्पूर्वकाले सूत्रव्याख्यातार एवं धातुगणपाठादीनां प्रवक्तारोऽप्यासन्. व्याख्यावसरे तेषामुपस्थितेरपरिहार्यत्वात् । तेनैव पाणिनेः पूर्ववतनोऽपि ये ये सूत्रकारा आसंस्तैर्धातुगणपाठादयोऽपिः प्रोक्ता एव । तेषु गुरिः, शंतनुः, काशकृत्स्नः, आपिशलिश्च सूत्रकारत्वेन गणद्रवाचकत्वेन च प्रसिद्धाः । प्रातिशाख्येष्वपि कतिपयेषु गणशैली समवलम्बिताऽऽसीत् । संम्प्रति तु पाणिनीय एव गणपाठः सर्वातिशायित्वेन विरानते । गणपाठस्यापि वृद्धपाठलघुपाठयोरवस्थितिमधिवक्ति युधिष्ठिरमहाभागः । गणपाठस्य पाणिनीयत्वेऽपि धातुपाठवत् पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । विशेषतो न्यासकारो जिनेन्द्रबुद्धिगणपाठमपि अपाणिनीयं मन्यते यदा स कथयति -
प्रतिपादितं हि पूर्वं गणकारः पाणिनिर्न भवतीति । तथा चान्यो गणकरों ऽन्यश्च सूत्रकारः यद्यत्र (निजां त्रयणां गुणःश्लौ इति सूत्रे) त्रिग्रहणं क्रियते निजादीनामन्ते वृत्यकरणं किमर्थम् ? एतद् गणकारः द्रष्टव्यो न सूत्रकारः । अन्यो हि गणकारोऽन्यश्च सूत्रकारः इत्युक्त प्राक् इति ।
किन्त्वपरे विचक्षणा हि तं पाणिनीयमेव मन्यन्ते तस्य सूत्रैस्सह अपरिहार्य | सम्बन्धत्वात् । इदं पूर्वमेवोक्त यदाचार्यो व्याख्यानकाले शिष्यैः पृष्टगणान्तर्वति प्रातिपदिकान् निदिदेश यच्छिष्यैः संगृहीतं, परम्परयाऽधुनाऽपि लभ्यम् । गणपाठस्य पृथक्करणेन शब्दानुशासने लाघवं तु समापतितं किन्तु तेन वैयाकरणानामपि गणपठो विचारबाह्यः सञ्जातः ।, अर्थात्, तेन गणपाठस्य परम्परैव लुप्तप्राय सञ्जाता।
गणाश्च द्विविधाः नियतप्रातिपदिका आकृतिबोध्याश्च । नियतप्राति, पदिकास्त एव येषां सङ्ख्या यद्वा सूत्रे निदिष्टा भवति यथा पूर्वादिभ्यो नर्वेभ्यो वा, शमामष्टानां दीर्घः, किश्च पञ्चभ्यः, जक्षित्यादयः षट् इत्यादिः यद्वा सीमित भवति यथा सर्वादीनि सर्वनामानि इत्यादौ । प्रातिपदिकानां समानप्रकृतिकत्वेऽपि यदा तेषां सङ्ख्या नितान्तमेव सीमिता भवति तदा ते सूत्र एवापि निर्दिष्टाः । सन्ति । यथा पूर्वेपरोऽधरदक्षिणोत्तराऽपराऽधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् इत्यादौ । येषाञ्च प्रातिपदिकानां सङ्ख्याऽपरिमिताऽस्ति ते हि आकृतिगणसंज्ञिताः। एवं त्रिविधा हिंगणाः सङ्ख्यातगणाः यथा पूर्वादिः। पठितगणाः यथा सर्वादिः आर्कतिगूणाः यथा शकन्वादिः । सूत्रेषु गणनिर्देशश्च संज्ञिशब्दानन्तरप्रयुक्त-आदि-प्रभृतिशब्दैः कुतोऽस्ति । यथाः सर्वादीनि सर्वनामानि इत्यत्र आदिपदेन, अदिप्रभृतिभ्यः शपः इत्यत्र प्रभृतिंशब्देन वा ‘साक्षात्प्रभृतीनि च इत्यत्रापि । तत्र आदिशब्दः सामीप्यव्यवस्थाप्रकारावयवार्थकः । पठितगणे प्रयुक्त आदिशब्दो ब्यवस्थाया, आकृतिगणे च प्रयुक्तः स एव प्रकारस्य बोधकः । यथोक्त महाभाष्ये-
'अयमादिशब्दोऽस्त्येव व्यवस्थायां वर्तते । तद्यथा देवदत्तादीनु समुपविष्टानाह-देवदत्तोदय आनीयन्तानिति । न उत्थाय आनीयन्ते ।'
अस्ति च प्रकारे वर्तते । तद्यथा देवदत्तादयः आटया अभिरूपा दर्शनीयाः पक्षवन्तः। देवदत्तप्रकारा इति गम्यते । आकृतिगणे हि तेन । त्तपसिद्धिसाम्यदेव गणे प्रातिपदिकानां सन्निवेशः क्रियते । गणपाठश्च पठितगणे प्ररिसमाप्त्यर्थक-वृत्-शब्देन समाप्यते आकृतिगणे त न तथा । कुत्रचित्तु पठितगणेऽपि च शब्दयोगेन आकृतिगणश्च सुच्यते । यथोक्त न्यासे -
‘आकृतिगणश्च प्रवृद्धादिद्रष्टव्य इति । कुत एतत् ? आकृतिगणतां तस्य सूचयितुमनुक्तसमुच्चायार्थस्य चकारस्येह करणात् । इति । ‘चकारोऽनुक्तसमुच्चार्थः' इति । पाणिनीयगणपाठे, हि षट्पञ्चाशदधिकद्विशतगणाः परिगणिताः सन्ति । पाणिनीयगणपाठस्यानेके व्याख्यातारश्च सन्ति तेषु पाणिनिनामपारायणकार - क्षीरस्वामि - गणपाठविवृतिकार - पुरुषोत्तमदेव - नारायणन्यायपञ्चाननयज्ञेश्वरभट्टप्रभृतयो नामतो गृह्यन्ते कथ्यन्ते च । तत्र हि पाणिनिहि भगवान सूत्रोपदेशकाले गणपाठं प्रोक्तवान्, तदैव विषमस्थले पाठस्य प्रातिपदिकानामपि व्याख्यानमकरोदिति तस्य गणपाठव्याख्यातृत्वम् । नद्यादिगण पठित-पूर्वनगरी-व्याख्यावसरे उक्तम् - केचित्पूर्वनगरी इति पठन्ति विच्छिद्य च प्रत्ययं कुर्वन्ति : पौरेयं वानेयं गैरेयमिति । तदुभयमपि दर्शनं प्रमाणम् । तत्र न्यासकारः कथयति -
उभयथाऽप्याचार्येण शिष्याणां प्रतिपादनात् ।
काशिकायो ‘वृत्तौ भाष्ये तथा धातुनामपारायणादिषु।। इति ।
कथनेन "यत्र धातुप्रक्रिया तद् धातुपारायणं, यत्र गणशब्दानां निर्वचनं । तन्नामपारायणम् ।” इति पदमञ्जरीवचनेन च धातुपारायणेन सह नामपारायणस्याप्यवस्थितिर्गम्यते किन्तु तत्स्वरूपकत्रदिविषये वयमितोऽधिकमनभिज्ञा एव । स च ग्रन्थः सुविस्तृत आसीदिति हेरदत्तस्य तौल्वल्यादिगणे - ‘परिक्षिष्टाः पारायणे द्रष्टव्याः इति वचनात् काशिकाकारस्य इति पारार्यणिका आह' इति वचनात् 'निदध्यतेऽनेनेति कृत्वा निदाघशब्दः साधुरिति, पारायणिकाः इति सुधांकरस्तदपाणिनीयम् ।' इति सांयणवचनाच्च प्रतीयते ।
महावैयाकरणेन क्षरिस्वामिना गणवृत्तिनामको ग्रन्थः प्रणीत आसीदिति सायणस्य माधववृत्तिकृतात् अत्र गणवृत्तौ' इत्युद्धरणाज्ञायते । अन्यश्चैको गणपाठविवृतिसंज्ञितो ग्रन्थोऽस्तीति युधिष्ठिरमीमांसकप्रमाऐन ज्ञायते । एवमेव भाषावृत्तिप्रणेत्री पुरुषोत्तमदेवेनापि गणवृत्तिनामकः कश्विद्ग्रन्थः प्रणीत आसीदिति च तत्प्रमाणेनैवावगम्यते । एवमेव नारायणन्यायपञ्चाननस्य ‘गणप्रकाशः आसीदित्यपि तत्प्रमाणत एव ज्ञायते । । यज्ञेश्वरभट्टस्य गणरत्नावली' गणपाठव्याख्यापरम्परायां चरमः सर्वोत्कृष्ट ग्रन्थः । यज्ञश्वरो हि ग्रन्थमिमं १९३० वैक्रमाब्देषु गतेषु प्रणिनाय । तस्यायं चरमः श्लोकः -
भट्टयज्ञेश्वरकृतो ग्रन्थोऽयं पूर्णतां गतः ।
शाके रसाङ्मुनिभूमिते मासे तपोऽभिधे ॥
प्रसङ्ग ऽस्मिन्, अज्ञातकतृ कः श्लोकगणः । अज्ञातकतृ का गणकारिका, गोवर्धनस्य गणसंग्रहः रामकृष्णस्य गुणपाठः, अनिर्णीतकर्तृ को गणपाठश्लोकः वर्धमानस्य गणरत्नमहोदधिश्च स्मर्तव्या ग्रन्थाः । तत्र गणरत्नमहोदधिरेव सम्प्रत्युपलब्धः । असौ हि ११९७ वैक्रमाब्देषु प्रणीत आसीदिति तत्रत्यपद्यत एव ज्ञायते । अत्र हि प्रायः सर्वेऽपि गणपाठ-प्रवाचकाः पाणिनिपूर्वा हेमचन्द्रपर्यन्ताः षोडश स्मृताः । पाणिनीयगणपाठो हि स्वरवैदिक़प्रक्रियातिरिक्त सर्व एवोद्धृतस्तत्र । गङ्गाधर-गोवर्धन-बालकृष्णा अस्य व्याख्यायकाः ।
परिभाषापाठः
प्ररिभाषा हि व्याकरणस्यापरिहार्यमङ्गम् । परिभाषा हि ‘अनियमे नियमकारिणी भवति । सा च त्रिविधा सूत्ररूपा, सूत्रज्ञापिता न्यायसिद्धा च । सा त्रिविधाऽपि द्वविधा लिङ्गवती विध्यङ्गशेषभूता च । एकदेशस्थिताऽपि समग्रशास्त्रप्रकाशिका लिङ्गवती आवश्यकस्थले तत्तद्विध्यङ्गरूपा विध्यङ्गशेषभूतेति । उक्तमेव -
“एकस्थः सविता देवो यथा विश्वप्रकाशकः
तथा लिङ्गवतीं शास्त्रमेकस्याऽपि प्रदीपयेत् ।।
एकाऽपि पुश्चली पुंसां यथैकैक प्रयाति च
विध्यङ्गशेषभूता तद्विधिं प्रत्यनुगच्छति ।।” इति ।
तच्च 'पाणिनीये शास्त्रे यथोद्देशं संज्ञा परिभाषे कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्' इति वदन्ति ।।
सामान्यतश्चतुविधा हि परिभाषा सूत्ररूपा सूत्रज्ञापिता न्यायसिद्धा वाचनिका च। तत्र सूत्ररूपा हि सूत्ररूपेण शब्दानुशासने निबद्धा यथा षष्ठी स्थाने योगाः, अन्तादिवच्च, विप्रतिषेधे पर कार्यम् इत्यादिः । द्वितीया सूत्रेण ज्ञापिता यथा-व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणम् इत्यादिः, लौकिक * न्यायानुकूला न्यायसिद्धा यथा गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः, वाचनिका च। आचार्यविशेषवचनेसिद्धा ।
“परिभाषा हि नाम न साक्षात्पाणिनीयवचनानि । कि र्ताह ? नानाचार्याणाम् ।' इति ।
शब्दानुशासनव्याख्यातृभिः सर्वैरेव व्याख्याकाले सूत्राशयस्पष्टीकरणाय । वा सूत्रनिर्दिष्टकृत्यनिर्वाहाय यत्रावश्यकतोदैतं तंत्रविश्यमेव परिभाषाऽपि प्रोक्ता एव । तेन सर्वेऽपि सूत्रकाराः परिभाषा प्रवक्ता तेष्वपि काशकृत्स्नंव्याडि-पाणिनयो विशेषेण परिभाषाप्रवक्त्राचार्या मन्यन्ते। तत्रापि काशकृत्स्नप्रोक्तः परिभाषापाठस्तु सम्प्रति नोपलम्यते । तस्य हि चन्नवीरस्म॒ताः । सकृद्बाधितो विधिर्बाधित एब ‘इतिरूपा एकै व परिभाषा दृश्यते । व्याडिस्तु परिभाषाणां व्यवस्थितरूपेण सङ्ग्राहकत्वेन सर्वत्र स्मृतः । स च सङ्ग्रहकारो वाऽन्यः एवेति नैवाद्यापि स्पष्टम् । पाणिनिश्च परिभाषापाठस्य साक्षात्प्रवक्ता । तस्यापि परिभाषापाठस्य मूलरूपं तु नाद्यापि लभ्यते । तस्य हि कात्यायनपतज्जलिवचनरूपवाचनिकपरिभाषा योगसञ्जातमिश्रितरूपमेव दृश्यते । केचित्तु परिभाषा पाठमपि अपाणिनीयमेव मन्यन्ते । ते हि परिभाषाशब्देन वाचनिकपरिभाषामेव गृह्णन्ति । यथार्थस्तु तद्विपरीतमेव । परिभाषा हि पाणिनिपूर्व कालेऽप्यासन् स्वप्रकृतिकाः, पाणिनीकाले ऽप्यासन् स्वप्रकृतिकाः, तदुत्तरकालेऽपिः । सन्ति स्वप्रकृतिकाः । या हि खलु पाणिनेः पूर्वं वाचनिका आसंस्ता यथासम्भवं। भगवता सूत्रे एव समावेशिताः । पाणिनस्तु स्वसूत्रज्ञापिता न्यायसिद्धाश्र परिभाषा एव प्रोक्तवान् । तेनैववोक्त-परिभाषापाठः आचार्येण प्रोक्तो न त कृतः । यच्च परिभाषा नाम न साक्षात्पाणिनीयवचनानि' इत्युक्तं तस्यायमेवा शयो यत्परिभाषा हि दीर्घकालानुभवजनिता न तु सद्य एवं कृतेति । तानं न्यायासिद्ध एव । याश्व खलु पाणिनीयसूत्रज्ञापितास्तास्तु पाणिनीयवचना न्येव । अथवा प्रचलिता एवं परिभाषाः । स्वसूत्रानुकृलंभगवतः संस्कृत्य प्रोक्ता इति । पाणिनिप्रोक्तः परिभाषापाठोऽपि शिष्यैः संगृहीत आसीदिति परिभाषासूत्राणां कतिपये हस्तलेखे परिभाषासूत्राणि पाणिनिकृतानि ‘इति वचनादपि, सिध्यति । तथ्यमिदं युधिष्ठिरमहाभागेन स्वकीय संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासे स्पष्टीकृतमेव । अन्यत्र च इति व्याडिविरचिताः पाणिनीयपरिभाषाः समाप्ताः ‘इत्यपि लिखितं दृश्यते । अस्माकं चिन्तने त्वस्यायमेवाशयो यद्वयाडिना दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापाटुना पाणिनीयपरिभाषापाठस्यापि क्रमबद्धः कृत आसीदिति ।
परिभाषापाठस्य पञ्चविधाः पाठः सन्तीति युधिष्ठिरमहाभागो निदशति । तदसुसारेण प्रथमो हि पाठः त्रिणवतिसङ्ख्याकपरिभाषात्मको य ‘अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम्, इत्यारभ्य ‘कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं' इत्यत्र पर्यवस्यति । द्वितीयपाठे चत्वारिंशदधिकशतपरिभाषा सन्ति । स च ‘अर्थव“दुग्रहणे नानर्थकस्यापि ग्रहणम्' इत्यारभ्य ‘ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र' इत्यत्र समाप्नोति । अन्ते च पुष्पिकाऽपि इति ब्याडिविरचिताः पाणिनीयपरिभाषाः समाप्ता इति । तृतीयो हि पाठः पुरुषोत्तमदेवस्य परिभाषा समाप्ता इति । वृत्तिसम्बद्धः । अत्र हि ‘अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम्' इत्याद्या ‘भवति| व्याख्नानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणम्' इत्यन्ताः विंशत्युत्तरशतमिताः परिभाषाः । अन्ते च 'इति पाणिनीयाचार्यविरचितानां परिभाषाणां लघुवृत्तिः सम्पूर्णा' इति । एषु हि समानेऽपि आरम्भिकपरिभाषापाठे पारिभाषाणां पौर्वापर्यक्रमे सङ्ख्यायाञ्च महदन्तरमस्ति ।
चतुर्थो हि पाठः सीरदेवस्य परिभाषावृत्तिसम्बद्धः । अत्र हि १३३ परिभाषाः सन्ति यत्र १०२ मिता ज्ञापकसिद्धाः शेषाश्च न्यायसिद्धां इति वृत्तिकारेण स्वयमेव। अतः परं न्यायमूलाः परिभाषाः । इति वचनेन सूचितम् । ' अत्र हि अष्टाध्यायीक्रमेणैव परिभाषाणामपि संयोजनमस्ति । ।
पञ्चमश्च पाठो नाशेशभट्टस्य परिभाषेन्दुशेखरेण सह सम्बद्धः । अत्र १३३९ |, सङ्घकपरिभाषाः प्राक्रियाभीष्टक्रमेण समावेशिताः सन्ति । तत्र हि 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणम्' इति प्रथमा परिभाषा ‘पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान्' इति चरमा।
परिभाषापाठव्याख्यातृषु हरदत्त-पुरुषोत्तमदेव-सीरदेव-शेषविष्णु-नीलकण्ठभीम-वैद्यनाथ-हरिभाष्कर-धर्मसूरि-उदयशङ्कर-नागेशभट्ट-शेषाद्रिसुधी-रामप्रसाद । द्विर्वेदि-गोविन्दाचार्यः प्रभृतयः प्रसिद्धाः । हरदत्तस्य परिभाषाप्रकरणनामको ग्रन्थ आसीदिति पदमञ्जरी तो ज्ञायते । पुरुषोत्तमदेवस्य परिभाषावृत्तिः ज्ञापकसमुच्चयश्व, सीरदेवस्य परिभाषावृत्तिः यदुपरि श्रीमान्शर्मणो विजयाख्या व्याख्या, रामभद्रदीक्षितस्य रामभद्री व्याख्या वर्तते, नीलः कण्ठस्य परिभाषावृत्तिः, वैद्यनाथस्य परिभाषार्थसङ्ग्रहः यस्योपरि स्वयंप्रकाशीनन्दस्य चन्द्रिका अप्पयादीक्षितस्य सारबोधिनी च टीके,नागेशभट्टस्य परिभाषेन्दुशेखरो यदुपरि वैद्यनाथस्य गदाख्या, शिवरामस्य लक्ष्मीविलासः, विश्वनाथभट्टस्य चन्द्रिका, ब्रह्मानन्दस्य चित्प्रभा, राघवेन्द्राचार्यस्य त्रिपथगा, वेङ्कटेशपुत्रस्य त्रिपथगा, भैरवमिश्रस्य भैरवी, शेषशर्मणः सर्वमङ्गला, शङ्करभट्टस्य शङ्करी च टीकाः,, शेषाद्रिसुधियः परिभाषाभास्करः, रामप्रसादद्विवेदिनः सार्थपरिभाषापाठश्च प्रकरणेऽस्मिन् प्रसिद्धा ग्रन्थाः ।
लिङ्गानुशासनम्
संस्कृतभाषायां हि शब्दमाश्रित्य लिङ्ग प्रवर्तते । तत्र हि पत्नीवाचको - दारशब्दः पुंसि भवति कलत्रशब्दश्च क्लीवेऽपि । सुहृच्छब्दो नपुंसके भवति अमित्रशब्दश्च पुंसि । तेनैव तत्र लिङ्ग हि नामशब्दस्याविभाज्यमङ्गम् । तेनैव । लिङ्गानुशासनं हि तत्र शब्दानुशासनस्यापरिहार्यभङ्गमेव । तेनैव प्रायः सबैरेव । शब्दानुशासनप्रवक्तृभिःस्वस्वतन्त्रसम्बद्ध लिङ्गानुशासनमपि प्रोक्तमेव । कतिपयैः शब्दानुशासनासम्बद्धैरप्याचार्यैः लिङ्गानुशासनविषये ग्रन्थाश्च ग्रथिताः सन्ति । शन्तनु-व्याडि-पाणिनयः शब्दानुशासनसम्बद्धलिङ्गानुशासनप्रवक्तारः बररुचिहर्षवर्धनवामनाश्च केवलं लिङ्गानुशासनप्रवक्तार इति । प्राक्पाणिनीयलिङ्गानुशासनप्रवक्तृषु शन्तनुः स्वतन्त्रसम्बद्धलिङ्गानुशासनं । प्रोक्तवानिति ग्रंथान्तरैज्ञयते । व्याडेरपि लिङ्गानुशसानप्रवक्तृत्वं प्रसिद्धम् । किन्तु तस्यापि ग्रन्थस्तु । सम्प्रतिं नैवोपलब्धः । तस्य हि यत्किञ्चित्स्वरूपं ग्रन्थान्तरेम्यो ज्ञायते । यथाऽऽह वामनः -
व्याडिप्रणीतमथ वाररुचं सचान्द्र......।
हर्षवर्नधश्च--
व्याडेः शङ्कर-चन्द्रयोर्वररुविद्यानिधेः पाणिनेः
तस्य लिङ्गानुशंसनं सूत्रबद्ध विस्तृतञ्चासींदिति वामनस्य “पूर्वाचार्याडिप्रमुखैलिङ्गानुशासनं सूत्रैरुक्त ' ग्रन्थविस्तरेण च'' इति वचनाज्ज्ञायते ।
पाणिनीये हि व्याकरणे लिङ्गमाश्रित्य अनेकानि कार्याणि निर्दिष्टानि सन्ति । यथा ‘स्वमोर्नपुंसकात्', नपुंसकाच्च नपुंसकस्य झलचः, आङो नाऽस्त्रियाम्, यू स्त्र्याख्यौ नदी तस्माच्छसो नः पुंसि, इत्यादिः । यदाऽऽचार्य एतादृशानि सूत्राणि व्याख्यातवांस्तदा शिष्यैरवश्यमेव पृष्टं को विधिलिङ्गज्ञानायेति । तदा हयाचार्यों लिङ्गनुशासनं प्रोक्तवान् यच्च शिव्यैः संगृहीतं परम्परया प्रचलितञ्च । पाणिनीयं हि लिङ्गानुशासनं सूत्रबद्धमस्ति । तेन हि तज्ज्ञान|| सौकर्यायानेकैराचार्यैस्तच्च व्याख्यातम् । तादृशेषु लिङ्गानुशासनव्याख्यातृषु भट्टोत्पल-रामचन्द्र-भट्ठोजि-नारायणभट्ट-रामानन्द-नारायण-तारानाथ-प्रभृतय उल्लेखनीयाः सन्ति ।
प्रथमं तु भगवतां पाणिनिनैव शिष्यैः पृष्टो विषयस्थले प्रबोधसौकर्याय लिङ्गानुशासनं व्याख्यातमासीत् । तच्च शिष्यैः सङ्गृहीतम् । ततश्च तच्चादाय भट्टोत्पलाभिधेन विदुषा लिङ्गानुशासनोपरि काचिदवृत्तिलिखितेति ग्रंथान्तराज्ज्ञायते । प्रक्रियाकौमुदीकारेण रामचन्द्रेण तस्य व्याख्या कृताऽस्ति । भट्टोजिनाऽपि एका सिद्धान्तकौमुदी प्रसङ्ग ऽपरा च शब्दकौस्तुभप्रसङ्ग इति लिङ्गानुशासनस्य द्वे वृत्ती लिखिते स्तः । सिद्धान्तकौमुदीसम्बद्धवृत्युपरि भैरवमिश्रस्य टीका लभ्यते । एवञ्च तस्योपरि तारानाथभट्टाचार्यस्य विस्तृता व्याख्या लभ्यते ।
वाररुचं हि लिङ्गानुशासनमार्याच्छन्दसि गुम्फितमासीत् सुविस्तृतञ्चेति । वामनवचनाज्ज्ञायते । हर्षवर्धनेनापि लिङ्गानुशासनं ग्रंथितमस्ति यस्योपरि अनिर्णीतकतृका व्याख्याऽपि विद्यते । वामननामा केनचिद्विदुषाऽपि, त्रयत्रिशदायसु निबन्छ लिङ्गानुशासनं स्वोपज्ञवृत्तिसहितं प्रणीतमस्ति ।
उणादिसूत्राणि
उणादिसूत्राणामुपादेयत्वविषये पाणिनीयत्वापाणिनीत्वविषये च पण्डित नैकमत्यं भजन्ते । केचिदुणादिसूत्राणि पाणिनीयानि मन्यन्ते केचिदपाणिनीयान्यपि । एतद्विषये ग्रंथेऽस्मिन्नेवैकादशप्रकरणे विवेचना कृतैव । इतरशाब्दिक इव पाणिनिरपि सर्वानेव शब्दान् यौगिकान् मन्यते कामं तेषां योगिकत्वं कुत्रचिदज्ञेयमपि स्यात् । तादृशा हि अत्युत्पन्ना एवं शब्दा मताः । येषां सुस्पष्ट यौगि कंत्वं ते हि शब्दानुशासने व्याख्याताः । येषाञ्च यौगिकत्वं क्लिष्टं तेषा सिद्धये उणादिसूत्राणि, प्रोक्तानि । तानि च ‘उणादयो बहुलम्' इति सूत्रव्याख्यावसरे " के च ते उणादयः ? इति शिष्यैः पृष्ट आचार्यः पञ्चपादीनुक्तवान् यस्यां व्यव‘स्थितं स्वरूपमेव देशपादी। देशपादी पञ्चपाद्योंरयमेव भेदो यत्पञ्चपादी पञ्चसु । प्रादेषु विभुक्ता ७५९ सङ्ख्यकसूत्रात्मिका। देशपादी तु दशसु पादेषु विभक्ती तत्र पादक्रमेण १७७, १३, ७१,१०, ६४,८४,४७, १३२, १०७, २२ इति कृत्वा ७२७ सूत्राणि सन्ति । तत्रापि प्रथमद्वितीयपादयोरजन्तप्रत्ययविधानं तृतीयपादे कवर्गान्तप्रत्ययानां चतुर्थे चवर्गान्तानां,पञ्चमे टवर्गान्तानां षष्ठे तवर्गान्तानां, सप्तमे पवर्गान्तानां, अष्टमे यरलवान्तानां, नवमे शषसहान्तानां ।' प्रत्ययानां विधानं, दशमे प्रकीर्णशब्दानां विधानमस्ति । पञ्चाद्यां तु न तत्र व्यव. स्थितरूपेण प्रत्ययानां विधानम् । तेन पञ्चपाद्या व्यवस्थित पाठ एव दशपादी। देशपाद्यां हि कानिचन सूत्राणि त्यक्तानि कानिचन नवीननानि समावेशितानि | च। वैयाकरणेषु उभय एव पाठः समादृतो दृश्यते मुनिप्रोक्तत्वेन
अकारं मु कुरस्यादौ उकारं दद्रस्य च ।
काशकृत्स्न शन्तनु-आपिशलिप्रोक्तानि उणादिसूत्राणि आसन्निति विषये न केषाञ्चिदपि विमतिः । विवादस्तु पञ्चपादी, दशपदी कर्तृत्वविषये एव वर्तते । केचित्कथयन्ति यत्पाणिनिह व्युत्पन्नाव्युत्पन्नभेदेन शब्दं द्विधा | मन्यते । व्युत्पन्नं हि यौगिकं अव्युत्पन्नं च रूढम् । यदि हि पाणिनिना उणादिपाठोऽपि प्रोक्तो भवेत्तदा अव्युत्पन्नशब्दस्य प्रश्न एव नैवोदेयात्, यथा हि शाकटायनः सर्वमेव शब्दं धातुजं मन्यते तन्मते एव उणादिप्रवृत्तिरिति । अपरे तदवमान्य कथयन्ति यच्छब्दो द्विधा व्युत्पनोऽव्युत्पन्नश्चेत्यस्य नीयमाशयो । यद्यौगिकः शब्दो व्युत्पन्नो रूढश्चाव्युत्पन्न इति । अस्य कथनस्य त्वयमाशयो यत् शब्दो नित्यस्तेन सोऽव्युत्पन्नः । स च नित्योऽपि शब्दः प्रकृतिप्रत्ययविभागेन -ज्ञानसौकर्याय यदा विविच्यते तदा स एव व्युत्पन्नो भवति ।
नित्यत्वपक्षे रामशब्दोऽव्युत्पन्नः प्रकृतिप्रत्ययविभागे तु स एव व्युत्पन्न इति । इदमपि चावधेयं यदुणादिपाठोऽपि कृदन्तस्यैवाङ्गम् । पुरा हि यदा -सर्वेऽपि शब्दा यौगिकत्वेन गृह्यन्ते स्म तदोणादिपाठः कृदन्त एवासीत् । पश्चाच्च यदा यदा शब्दस्य रूढत्वं प्रचलितं तदा तदा उणादिपाठो खिलपाठे निक्षिप्तः । रूढशब्दो हि उणादेविषयः । तेन पाणिनिहिं सर्वमपि शब्दं धातुजं नैव मन्यत इति बितर्क एव न तु सुतर्कः । सोऽपि शाकटायनादिवत् सर्वमेव शब्दं धातुजमेव मन्यते । तेन हि ये शब्दाः स्पष्टं प्रकृतिप्रत्ययविभागविषयतामागतास्ते हि कृदन्तप्रकरणे येषां च, प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्लिष्टस्ते तु उणादिप्रकरणे निरूपिताः । तत्रापि ये नितान्तमेवास्पष्टमूलास्ते अव्युत्पन्नरूपे एव परित्यक्ताः । अतः उणादिपाठः पाणिनीयव्याकरणस्यापरिहार्य मङ्गम् ग्रन्थपञ्चके ठवन्यतममपि ।
उणादिसूत्राणि काममन्यैरपि प्रोक्तानि स्युः किन्तु सम्प्रत्युपलब्धा पञ्चपदी । दशपादी च पाणिनीया एवेति सिद्धमेव । पञ्चपाद्या दशपाद्याश्चानेकैविचक्षणैर्भाष्यवृत्तिटीकाटिपण्यः प्रणीताः सन्ति। तत्र पञ्चपादीमधिकृष्य केनचिदज्ञातनाम्ना विचक्षणेन भाष्यं प्रणीतमासीदिति उज्ज्वलदत्तवचनतो ज्ञायते । ततश्च गोवर्धन-दामोदर-पुरुषोत्तम-उज्ज्वलदत्तश्वेतवनवासि-भट्ठोजि-नारायभट्ट-महादेव-रामभट्ट-वेङ्कटेश्वर-नाराणसुधी, शिवराम-रामशर्मप्रभृतिभिस्तदुपरि व्याख्या प्रणीतास्ति । तासु हि उज्ज्वल दत्तस्य व्याख्या प्रामाणिकी सर्वसम्मता च । दशपादीमधिकृत्य मणिक्यदेवस्य वृत्तिः विठ्ठलार्यस्य व्याख्यां च प्रसिद्ध प्रामाणिक्यौ च । उणादिसूत्राणां द्वयोरपि पाठयोर्दशपदी व्यवहारानुकूला।
इत्थं हि सर्वाङ्गपूर्णं धातुपाठ-प्रातिपदिकपाठ-परिभाषापाठलिङ्गानुशासन उणादिसूत्रपाठेति पञ्चविधखिलपाठसमन्वितं पाणिनीयं हि शब्दानुशासनं स्ववैशिष्टयेन सर्वाण्यपि : शब्दानुशासनानि नितान्तमतिशेते इति नाश्चर्यम् । यस्य हि व्याडिकात्यायनपतांजलिजयादित्यसदृशविचक्षणा अनुमायिनस्तस्य ।। महामुनेरैश्वर्यं को नाम शब्दैः प्रकटयितुं प्रभवेदिति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:पाणिनिः वर्गः:व्याकरणम् वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः
१४३६
१४३६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४३६ १४३६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चित्तरञ्जन दास
टिप्पणी
वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य क्रान्तिकारिणः‎ वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काव्यविभागाः
काव्यस्य विभाग: अत्र उच्यन्ते ।
कस्मिंश्चित् शब्दे श्रुते सति कस्यचित् अर्थस्य प्रतीति: भवति । स चार्थ: वाच्य: लक्ष्य: व्यङ्ग्यश्चेति त्रिविध: । तत्प्रतिपादक: शब्दोऽपि क्रमेण वाचक: लक्षक: व्यञ्जकश्चेति ज्ञेयम् । 'अभिधापुच्छभूता लक्षणा’ इत्युक्त्यनुसारेण लक्षणा अभिधातो नातीव भिद्यते । तथा च काव्ये वाच्य: व्यङ्ग्यश्चेति द्वावर्थौ भवत इति वक्तुं शक्यते । केषुचित् वाक्येषु केवलं वाच्योऽर्थ: भवति, केषुचिच्च उभयविधोऽपि । परं तु कुत्रचिदपि केवलं व्यङ्ग्यस्यार्थस्य सद्भाव इत्ययं प्रभेदो न सम्भवति, यतो व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्रतीते: पूर्वं वाच्योऽर्थ: अवश्यं भवेत् । एवं च केवलं वाच्यस्यार्थस्य सद्भाव इति कश्चन प्रभेद: । वाच्यव्यङ्ग्ययोरुभयोरपि अर्थयो: सद्भाव इत्यपर: प्रभेद: ।
पूर्वोक्तयो: प्रभेदयो: उत्तरस्मिन् प्रभेदे द्वावर्थौ भवत: । तत्र प्रधानप्रधानभाव: अवश्यं सम्भवति । तयोर्द्वयो: अर्थयो: वाच्यस्यार्थस्य प्राधान्ये कश्चन प्रभेद:, व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्राधान्ये अपर इति विवेक: । एवं च त्रयोऽत्र प्रभेदा: सम्भवन्ति ।
आलङ्कारिका ईदृशं विभागत्रयमनुलक्ष्यैव काव्येऽपि प्रभेदत्रयं कुर्वन्ति । तच्च प्रभेदत्रयं ध्वनि:, गुणीभूतव्यङ्ग्यम्, चित्रं च । एतान्येव क्रमेण उत्तमम्, मध्यमम्, अधमं चेति शब्दान्तरेण निर्दिश्यन्ते ।
ध्वनिकाव्यम्
ध्वनिकाव्ये वाच्यव्यङ्ग्यरूपौ द्वावर्थौ भवत: । परं तु तयो: व्यङ्ग्य एवार्थ: प्रधानो भवति । तल्लक्षणं मम्मटेन काव्यप्रकाशे इत्थं निरूपितम् – 'इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद् ध्वनि: बुधै: कथित:’ । व्यङ्ग्येऽर्थे वाच्यादर्थात् प्रधाने सति ध्वनिरिति प्रभेद: सम्भवति । तस्यैव उत्तमं काव्यमिति नामान्तरं वर्तते । 'चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यङ्ग्ययो: प्राधान्यविवक्षा’ इत्यनेन आनन्दवर्धनस्य वचनानुसारेण यस्मिन् अधिकं चारुत्वं वर्तते स एवार्थ: प्रधानो भवति । ध्वनेरुदाहरणं यथा – इदं पद्यं कुमारसम्भवस्य षष्ठे सर्गे वर्तते । अङ्गिरा: अन्यै: ऋषिभि: समेत: शिवेन प्रार्थितो हिमवन्तमुपेत्य 'पार्वतीं परमेश्वरो वरिष्यति’ इति कथयामास । अङ्गिरसि तथा कथयति सति हिमवत: पार्श्वे स्थिता पार्वती विनोदार्थं स्वहस्ते धृतस्य कमलस्य पत्राणि गणयामास इति वाच्योऽर्थ: । अस्मिन् वाच्येऽथेर् प्रतीतिगोचरे सति क्रमेण लज्जारूपो व्यङ्ग्योऽर्थ: प्रधानतया भासते । अत इदं ध्वनिकाव्यस्य उदाहरणम् । एवं ध्वनिकाव्ये वाच्योऽर्थ: अप्रधान:, व्यङ्ग्यश्च प्रधानो भवतीति मन्तव्यम् ।
गुणीभूतव्यङ्ग्यम्
अयं प्रभेद: तत्रैव सम्भवति यत्र वाच्यव्यङ्ग्यौ उभावपि अर्थौ भवत: । अस्य प्रभेदस्य नामश्रवणेनैव ज्ञायते यत् अत्र व्यङ्ग्योऽर्थ: गुणीभूतो भवतीति । गुणीभूत इत्यस्य गौण: अप्रधान इत्यर्थ: । तल्लक्षणं तावत् काव्यप्रकाशे मम्मटेन एवं निरूपितम् –
अत्र अतादृशीत्यस्य वाच्यात् अनतिशायिनीत्यर्थ: । एवं च व्यङ्ग्ये अर्थे वाच्यात् अप्रधाने सति गुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यमिति कथ्यते । मध्यमं काव्यम् इति तस्यैव नामान्तरम् । प्राचीना: गुणीभूतव्यङ्ग्ये काव्ये अष्ठौ प्रभेदान् अङ्गीकुर्वन्ति । तदुक्तं मम्मटेन काव्यप्रकाशे –
एतेषु अष्ठसु प्रभेदेषु अपराङ्गव्यङ्ग्यं दिङ्मात्रमुदाह्रियते
अत्र अपराङ्गव्यङ्ग्याख्य: गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेद: अस्ति । अपराङ्गव्यङ्ग्यमित्यस्य अयमर्थ: यत् अपरस्य रसादे: वाच्यस्य वा वाक्यार्थीभूतस्य अङ्गं रसादि इति । अत्र रसादिपदेन रसभावतदाभासादि रसाद्यष्ठकं ग्राह्यम् । पूर्वोक्ते श्लोके वक्तृनिष्ठो भूविषयको रतिभावो व्यङ्ग्य: । स च राजविषयकरतिभावस्य अङ्गं वर्तते इति भूविषयकरतिभावस्य अपराङ्गव्यङ्ग्यत्वम् उपपद्यते ।
चित्रकाव्यम्
अत्र शब्दविन्यासे एव चमत्कारो वर्तते । गङ्गानदीवर्णनपरके अस्मिन् श्लोके अनुप्रासाख्य: अलङ्कारो वर्तते । अर्थचित्रस्योदाहरणं यथा –
अस्मिन् पद्ये अर्थवैचित्र्यं दृश्यते । 'वागर्थाविव सम्पृक्तौ’ इत्यत्रार्थ: उपमालङ्काररूपो वर्तते ।
रसगङ्गाधरकारो जगन्नाथरीत्या काव्यविभागाः
रसगङ्गाधरकारो जगन्नाथ ईषद्विलक्षणया रीत्या काव्यविभागं करोति । तन्मतानुसारेण काव्यम् उत्तमोत्तमम्, उत्तमम्, मध्यमम्, अधमं चेति चतुर्धा विभज्यते । उक्तं च रसगङ्गाधरे – 'तच्चोत्तमोत्तमोत्तममध्यमाधमभेदाच्चतुर्धा ।' इति ।
उत्तमोत्तमकाव्यम्
चतुर्षु प्रभेदेषु प्रथम: प्रभेद: उत्तमोत्तमकाव्यम् । तल्लक्षणं यथा – 'शब्दार्थौ यत्र गुणीभावितात्मानौ कमप्यर्थमभिव्यङ्क्त: तदाद्यम् ।' यत्र शब्द: अर्थश्च गुणीभूत: सन् चमत्कारपूर्णमर्थं अभिव्यङ्क्त: तत्रायं प्रभेद: सम्भवति । तदुदाहरणं यथा – आत्रालम्बनं नायक:, समीपशयनेन आक्षिप्त: रहःस्थानादि: उद्दीपनम्, ईषन्मुकुलितनेत्रनिरीक्षणम् अनुभाव:, त्रपौत्सुक्यादिश्च व्यभिचारी । एतेषां संयोगेन नायकविषयिका नायिकानिष्ठा रति: अभिव्यज्यते ।
उत्तमकाव्यम्
उत्तमकाव्यस्य लक्षणम् एवं वर्तते –' यत्र व्यङ्ग्यमप्रधानमेव सच्चमत्कारकारणं तद् द्वितीयम् ।' इति। उदाहरणं यथा – रामचन्द्रस्य विरहवह्निना सह्यपर्वत: सन्तापितो वर्तते । तस्मात् शिशिरेऽपि काले कपय: सुखं शयाना आसन् । परं तु ते कपय आञ्जनेयाय कुप्यन्तीति वाच्योऽर्थ: । विरहज्वालावृत: श्रीरामचन्द्र: आञ्जनेयसमानीतया जानकीकुशलवार्तया इदानीं शिशिरीकृत: । एवं तस्य शिशिरीकरणे आञ्जनेय एव कारणम् । शिशिरकाले अस्माकं शीतबाधाया निवर्तक: रामनिष्ठो यो विरहाग्नि: इदानीं तस्य शमनमेतेन कृतमिति कपय आञ्जनेयाय कुप्यन्तीति व्यङ्ग्योऽर्थ: । स च व्यङ्ग्य: कोपोपादकतया गुणीभूतोऽपि चमत्कारकारणं वर्तते । तस्मादिदम् उत्तमकाव्यस्य उदाहरणं भवति ।
मध्यमकाव्यम्
मध्यमकाव्यस्य लक्षणं तावदिदम् – यत्र व्यङ्ग्यचमत्कारासमानाधिकरणो वाच्यचमत्कार: तत्तृतीयम् । इति । यत्र व्यङ्ग्यचमत्कारो वाच्यचमत्कारस्य जठरे निलीन: सन् स्पष्ठतया अनुभवगोचरो न भवत्रि तत्रायं तृतीय: प्रभेद: सम्भवति । तदुदाहरणं यथा – तनयमैनाकगवेषणलम्बीकृतजलधिजठरप्रविष्ठहिमगिरिभुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्या: सखी । इति । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारो वर्तते । स एव चमत्कारहेतु: । गङ्गाया: श्वेतत्वम्, मैनाकस्य पातालतलस्पर्शित्वम् इत्यादे: व्यङ्ग्यस्य सद्भावेऽपि स व्यङ्ग्य: वाच्ये उत्प्रेक्षालङ्कारे निलीनो भवति । तस्मादिदं मध्यमकाव्यस्य उदाहरणम् ।
अधमकाव्यम्
अधमकाव्यस्य लक्षणं तावदिदम् – यत्रार्थचमत्कृत्य्पस्कृता शब्दचमत्कृति: प्रधानं तदधमं चतुर्थम् । इति । यत्रार्थचमत्कारेण पोषित: शब्दचमत्कार: प्रधानो भवति तत्र चतुर्थ: प्रभेद: सम्भवति । तदुदाहरणं यथा अस्मिन् पद्ये विष्णुपक्षीय: शिवपक्षीयश्चेति द्वावर्थौ स्त: । अत्रानुप्रासप्रयोज्य: शब्दचमत्कार एव प्रधानतया भासते । तस्मादिदम् अधमकाव्यस्य उदाहरणम् ।
एवं काव्यविभागे विषये प्रधानतया मतद्वयं वर्तते । प्रथमं मतं मम्मटादीनाम्, द्वितीयं च जगन्नाथादीनामिति मन्तव्यम् ।
काव्यं प्रकारान्तरेणापि विभज्यते । तदुक्तम् दर्पणकारेण – 'दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुन: काव्यं द्विधा मतम्’ इति । एवं काव्यं दृश्यं श्रव्यं चेत्यपि देधा विभज्यते । दृश्ये रूपकम् उपरूपकं चेति द्वैविध्यं वर्तते । तयोराद्यं दशधा अन्त्यं तु अष्ठादशधा सम्भवति । श्रव्यकाव्ये गद्यं पद्यं चम्पूश्चेति प्रधानतया त्रैविध्यं वर्तते । तत्रापि सूक्ष्मा अवान्तरविभागा वर्तन्ते इत्यलं विस्तरेण ॥
बाह्य सम्पर्कतन्तुः
‎
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दतियामण्डलम्
दतियामण्डलम् (दतिया जिला, Datia district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दतिया इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
दतियामण्डलस्य विस्तारः २,९०२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे ग्वालियरमण्डलम्, उत्तरे भिण्डमण्डलं, दक्षिणे उत्तरप्रदेशराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सिन्धनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं दतियामण्डलस्य जनसङ्ख्या ७,८६,७५४ अस्ति । अत्र ४,२०,१५७ पुरुषाः, ३,६६,५९७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २७१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २७१ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १८.४६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८७३ अस्ति । अत्र साक्षरता ७२.६३% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- दतिया, सेवन्धा, इन्दरगढ, भण्डेर ।
पीताम्बरा-पीठम्
पीताम्बरा-पीठम् भारतदेशस्य एकं प्रसिद्धं शक्तिपीठम् अस्ति । तस्मिन् पीठे श्री गोलोकवासी स्वामीजी महाराज इत्यनेन बगलामुखीदेव्याः, धूमावतीदेव्याः च प्रतिष्ठापना कृता । तत्र एकं शिवमन्दिरम् अस्ति यत् एकमात्रं महाभारतकालीनं शिवमन्दिरम् अस्ति । पीताम्बरा-पीठे अन्यान्यपि बहूनि मन्दिराणि सन्ति ।
सोनगिरि
सोनगिरि जैनेषु अन्यतराणां दिगम्बराणां पवित्रतीर्थस्थलम् अस्ति । तत्स्थलं परितः श्वेतशैलेभ्यः निर्मितानि बहूनि जैनमन्दिराणि सन्ति ।
बीरसिंहदेव-भवनम्
बीरसिंहदेव-भवनं सप्तभूमम् अस्ति । इदं भवनं राज्ञा बीरसिंहदेवेन ई. १६१४ तमे वर्षे निर्मापितम् । इदं भवनं केवलं पाषाणैः निर्मितमस्ति । बडोनी, बोटानिकल गार्डन, राजगढ पैलेस एवं सङ्ग्रहालयः इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://datia.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/289-datia.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
लुइ नील
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केदैञै
thumb|200px|केदैञै
केदैञै (Kėdainiai) लेतुवा: पुरन भवति। केदैञै लेतुवा: मध्ये भवति। ३०६०० जना: पुरे वसन्ति ।।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:लेतुवा वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पञ्चरङ्गि (चलच्चित्रम्)
पञ्चरङ्गि (Pancharangi) इति एकं कन्नडचलच्चित्रं वर्तते । अस्य निर्देशकः योगराज भट्टः विद्यते । नायकत्वेन दिगन्तः, नायिकात्वेन निधी सुब्बय्य वर्तते
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राणि वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विश्वकोशः
यस्मिन् लोके विद्यमानाः प्रायेण सर्वेऽपि विषयाः व्यवस्थितरूपेण निरूपिताः भवन्ति सः विश्वकोषः  इत्युच्यते।
व्युत्पत्तिः
विश्वकोषः [आङ्लम्: Encyclopedia / Encyclopaedia एन्^सैक्ल(/सैक्लो)पीडिअ] इति विश्वे विद्यमानां सर्वेषां विषयाणां कोषः।
नैघण्टुककाण्डम्
निरुक्तस्य भूमिकानन्तरं नैघण्टुककाण्डं विरचितं यास्केन । यस्मिन् काण्डे एकार्थकानेकशब्दानां (Synonyms) सङ्ग्रह: वर्तते । निघण्टो: प्रथमाध्यायत्रये पठिता: शब्दा: निरुक्तस्य नैघण्टुककाण्डे निर्वचिता: ।
इतीमान्येकविंशति: पृथिवीनामधेयान्यनुक्रान्तानि । (निरु.२.१.८.)
हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश । (निरु.२.३.१०.) इत्यादिवाक्यै: समानार्थकशब्दानां सङ्ग्रहं निर्दिशति ।
प्रथमतया शब्दस्य निर्वचनं कृत्वा तदनन्तरं तेषामितरार्थान्, प्रयोगान् वा दर्शयति । तदुत्तरं वेदमन्त्रस्योदाहरणं दत्त्वा तस्य मन्त्रस्य व्याख्यानञ्च करोति । यथा गौ: शब्दस्य व्याख्याने - गौरिति पृथिव्या नामधेयम्, यद्दूरं गता भवति, यच्चस्यां भूतानि गच्छन्ति । - इति निर्वचनं कृतम् ।
अथापि पशुनाम इह भवति एतस्मादेव । अथापि अस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवन्निगमा भवन्ति । - गो शब्दस्य इतरार्थं प्रयोगं च प्रदर्शयति । गौ: इति पशो: नाम अपि भवति । तथैव तद्धितप्रयोगस्यार्थमपि गौ: इति शब्देनैव उच्यते । तदा गो: उत्पन्नमपि गौ: शब्देनैव निर्दिश्यते ।
वेदमन्त्रस्य उदाहरणं प्रयच्छति - गोभि: श्रीणीत मत्सरम् (ऋक्.९.४६.४.) इति पयस: । अत्र गोभि: शब्देन पयस: = क्षीरस्य निदेर्शनं वर्तते | तृप्तिकारकं सोमरसं पयसा पचेत् इति मन्त्रस्यार्थ: । तदुत्तरम् अस्य मन्त्रस्य व्याख्यानं करोति - '''मत्सर: सोमो मन्दते: तृप्तिकर्मण: । मत्सर इति लोभनाम ......... पय: पिबतेर्वा प्यायतेर्वा ।'''
एवं नैघण्टुककाण्डे समानार्थकशब्दा: निर्वचिता: । निरुक्तोक्तनिर्वचनं विहाय अन्येऽपि अर्था: प्रयोगा: शब्दस्य भवेयु: । निरुक्तस्य मार्गदर्शनेन तेषां ग्रहणमस्माभि: करणीयम् । एवमन्येषामपि सत्वानां सन्देहा: विद्यन्ते । तानि चेत् समानकर्माणि समाननिर्वचनानि । नानाकर्माणि चेन्नानानिर्वचनानि यथार्थं निर्वक्तव्यानि ।
वर्गः:निरुक्तम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कन्नडलिपिः
कन्नडलिपिः(ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿ, Kannada alphabet) अबुगिडालेखनपद्धतेः प्रकारविशेषः । एषा लिपिः मुख्यतः ब्राह्मीलिपितः विकसिता लिपिः ।
<!The Kannada AKA Kannada alphabet is an abugida of the Brahmic family,[1] used primarily to write the Kannada language, one of the Dravidian languages of southern India. Telugu script is derived from old kannada script.Kannada is second only to the Devanagari script in the number of languages using it in the Indian subcontinent[citation needed]. (script derived form Kadamba script | Old Kannada | Halegannada)[citation needed], Tulu Language, Banada Language, Konkani by the Konkani diaspora in coastal Karnataka.[2] Similarly, Goykanadi, a variant of Halekannada and Kadamba lipi has been historically used to write Konkani in the state of Goa.[3]
History
Kannada (Kanarese or Canarese) script is derived from the Old Kannada script.[4] Old Kannada script[5] which evolved around 10th century, is the continuation of the Kadamba script which in turn came during 4th century CE.
The Kadamba script is said to have evolved from the Proto-Kannada script (during 4th century CE).[6] The Kadamba script is also known as Pre-Old-Kannada script. The Proto-Kannada evolved from the ancient Brahmi script around 3rd century BCE.
Evolution Halmidi Inscription Replica
Over the centuries some changes have been made to the Kannada script. These changes consist of:
Modification of existing glyphs: In the early Kannada [Telugu-Kannada] script, no orthographic distinction was made between the short mid [e, o] ಎ, ಒ and long mid [eː, oː] ಏ, ಓ. However, distinct signs were employed to denote the special consonants viz. the trill [r] ಱ the retroflex lateral [ɭ] ಳ and the retroflex palatal [ɺ] ೞ found only in South Indian languages, by 5th century. Introduction of new characters: Kannada script includes characters like [ç] ಶ, [ʂ] ಷ, [rɨ] ಋ, [rɨː] ೠ, [lɨ] ఌ, [lɨː] ౡ, [eʲ] ಐ, [oʷ] ಔ, [am] ಅಂ, [ah] ಅಃ, and mahāprāṇa characters like [kʰ] ಖ, [ɡʱ] ಘ, [tʃʰ] ಛ, [dʒʱ] ಝ, [t̪ʰ] ಥ, [d̪ʱ] ಧ, [ʈʰ] ಠ, [ɖʱ] ಢ, [pʰ] ಫ, [bʱ] ಭ. The introduction was done so that Sanskrit (and loanwords into the Kannada language from the donor language Sanskrit) could be written using the Kannada script.
Kannada script has forty-nine characters in its alphasyllabary and is phonemic. The Kannada character set is almost identical to that of other Indian languages. The number of written symbols, however, is far more than the 49 characters in the alphasyllabary, because different characters can be combined to form compound characters (ottaksharas). Each written symbol in the Kannada script corresponds with one syllable, as opposed to one phoneme in languages like English. The Kannada writing system is an abugida, with consonants appearing with an inherent vowel.
The name given for a pure, true letter is akshara, akkara or varna. Each letter has its own form (ākāra) and sound (shabda); providing the visible and audible representations, respectively. Kannada is written from left to right.[7] Kannada alphabet (aksharamale or varnamale) now consists of 49 letters.[8]
Each sound has its own distinct letter, and therefore every word is pronounced exactly as it is spelt; so the ear is a sufficient guide. After the exact sounds of the letters have been once gained, every word can be pronounced with perfect accuracy. The accent falls on the first syllable.[7] Each consonant sound has two distinct pronunciations:
short/brief one(ಕ್, also known as hrasva, ಹ್ರಸ್ವ), without any vowel. long/normal one (ಕ, also known as deergha, ದೀರ್ಘ), in union with the first vowel(ಅ).
The sound with normal pronunciation (deergha) is generally used in the varnamala or aksharamala.>
योगवाहकाः
वर्णमालायां योगवाहकौ (आंशिकस्वरः, आंशिकव्यञ्जनम्) द्वौ स्तः एतौ-
अन्यद्वौ योगवाहकौ संस्कृते स्तः । कन्नडवर्णमालायाम् एतौ अर्धविसर्गः इति नाम्ना ख्यातौ ।
व्यञ्जनवर्णाः
वर्णानाम् उच्चारणस्थान-प्रकारभेदेन वर्णमाला संरचिता अधः विद्यमाने कोष्टके प्रदर्शितम्-
अन्तस्थवर्णाः
वर्णानाम् उच्चारणस्थानभेदेन अन्तस्थवर्णाः भवन्ति-
ಯ य(ya), ರ र(ra), ಱ (ṟa)(अप्रसिद्धवर्णः), ಲ ल(la), ವ व(va),
उष्मवर्णाः
ಶ श(IAST śa, यूनिकोड sha), ಷ ष(IAST, यूनिकोड ssa), ಸ स(sa), ಹ ह(ha), ಳ ळ(IAST यूनिकोड lla), ೞ (ll)(अप्रसिद्धवर्णः)
कन्नडलिपेः यूनिकोड संस्करणम्
वर्गः:लिपयः
१४३७
१४३७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४३७ १४३७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लुइस डे ब्रोग्ली
thumb|right|200px लुइस-विक्टर-पियरे-रेमंड, सप्तमः दुक दे ब्रोगलिए एकः फ्रेंचभौतिकशास्त्रज्ञः। एषः नोबेलपुरस्कारविजेता आसीत् । सः एकोनविंशतिसहस्रचतुर्नवत्यौ फ्रेंचविहारः एकः पीठिका नियुक्ताय षोडशम निरूपितसदस्य अभवतः, एवः विज्ञानस्य फ्रेंचविहारे दूणाससचिव इव असेवतः।
महत्वपूर्णसिद्धान्ता
अस्य महत्वपूर्णसिद्धान्ता:
आदरा पुरस्कारा च
वर्गः:अन्यदेशीयपुरस्कारभाजः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हावेरीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति हावेरीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति हावेरीविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ८४। हावेरीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या हावेरीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या  हावेरीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजनाङ्गस्य कृते (SC) आरक्षितम् अस्ति । हावेरीविषये अधिकविवरणार्थं हावीरी इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
यावानलपिष्टम्
thumb|200px|left|यावानलः thumb|right|200px|उत्तरकर्णाटकस्य भोजने यावानलपिष्टेन निर्मिता रोटिका
पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । अयं यावानलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं यावानलः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं यावानलः आङ्ग्लभाषायां Great Millet अथवा maize इति उच्यते । हिन्दीभाषायां जुअर् इति, ल्याटिन्-भाषायां Gramineae इति च वदन्ति । अयं यावानलः तृणकुले Gramineae कुले अन्तर्भवति । अयं यावानलः तस्य वर्णस्य अनुगुणं द्विधा विभज्यते । श्वेतः यावानलः, रक्तः यावानलः च इति ।
कर्णाटकस्य उत्तरभागे तु यावानलः प्रतिदिनस्य आहारः । तत्र गोधूमस्य रोटिकां वा, तण्डुलस्य ओदनं वा न सेवन्ते । अपि तु प्रतिदिनं यावानलस्य पिष्टेन निर्मितां रोटिकाम् एव खादन्ति । जूर्णः, यवनालः, शिखरी, वृत्ततण्डुलः, दीर्घनालः, दीर्घशरः, क्षेत्रक्षुः, इक्षुपत्रकः, जूर्णाह्वा, योनला, युगन्धरा, यावनालः, देवधान्यं, मौक्तिकतण्डुलः इत्यादीनि यावानलस्य अन्यानि नामानि । अनेन यावानलेन पौलिं, लाजाः, रोटिकां, यवसक्तु च निर्मान्ति । यद्यपि यावानले विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।
दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं यावानालः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।