cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय
केम्ब्रिज विश्वविद्यालयः उत्कृष्टतायाः नवीनतायाः च विरासतः
इङ्ग्लैण्ड्देशस्य ऐतिहासिकनगरे केम्ब्रिज्-नगरे स्थितं केम्ब्रिज-विश्वविद्यालयं विश्वस्य प्राचीनतमेषु प्रतिष्ठितेषु च विश्वविद्यालयेषु अन्यतमम् अस्ति । १२०९ तमे वर्षे स्थापितस्य अस्य विश्वविद्यालयस्य समृद्धः इतिहासः अस्ति, शिक्षा, अनुसन्धानं, विद्वता च उत्कृष्टतायाः नवीनतायाः च विरासतः अस्ति ।
विश्वविद्यालयः ३१ महाविद्यालयाः, १०० तः अधिकाः शैक्षणिकविभागाः, संकायाः, विद्यालयाः च सन्ति । कला, मानविकी, सामाजिकविज्ञानं, प्राकृतिकविज्ञानं, अभियांत्रिकी च इति विषयेषु स्नातकस्य स्नातकस्य च विस्तृतश्रेणीं प्रदाति । विश्वविद्यालये विविधः अन्तर्राष्ट्रीयः छात्रसमूहः अस्ति, यत्र १५० तः अधिकेभ्यः देशेभ्यः छात्राः सन्ति ।
शैक्षणिक उत्कृष्टता
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः विश्वस्य शीर्षविश्वविद्यालयेषु निरन्तरं स्थानं प्राप्नोति । २०२२ तमे वर्षे टाइम्स् उच्चशिक्षाविश्वविश्वविद्यालयक्रमाङ्कने केम्ब्रिज्-नगरं वैश्विकरूपेण चतुर्थस्थानं यूरोपे च प्रथमस्थानं प्राप्तवान् । QS World University Rankings 2022 इत्यस्मिन् विश्वविद्यालये विश्वे द्वितीयस्थानं अपि अस्ति ।
अस्मिन् विश्वविद्यालये सर आइजैक् न्यूटन, चार्ल्स डार्विन्, डोरोथी हॉड्ग्किन् इत्यादयः अनेके नोबेल् पुरस्कारविजेतारः उत्पन्नाः सन्ति । अस्मिन् अन्ये बहवः उल्लेखनीयाः पूर्वविद्यार्थिनः अपि निर्मिताः, यथा अभिनेतारः एम्मा थॉम्पसनः, ह्यु लॉरी च, दार्शनिकः लुड्विग् विट्जेन्स्टीन्, अर्थशास्त्री जॉन् मेनार्ड् केन्सः च
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयस्य शैक्षणिकउत्कृष्टता तस्य कठोरपाठ्यक्रमे, विश्वस्तरीयसंकायस्य, अत्याधुनिकसंशोधनस्य च प्रतिबिम्बं भवति । विश्वविद्यालयस्य अन्तरविषयसंशोधनं, विभिन्नेषु शैक्षणिकविषयेषु सहकार्यं च दृढं ध्यानं वर्तते ।
अनुसन्धान एवं नवीनता
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः अनुसन्धानस्य नवीनतायाः च प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति । अस्य शोधं विज्ञानं, प्रौद्योगिकी, चिकित्सा, मानविकी च इत्यादिषु विस्तृतक्षेत्रेषु उत्कृष्टतायाः प्रभावस्य च कृते प्रसिद्धम् अस्ति । विश्वविद्यालयस्य अनुसन्धानस्य अनुवादं वास्तविक-जगतः अनुप्रयोगेषु समाधानेषु च कर्तुं दृढप्रतिबद्धता अस्ति ।
अस्मिन् विश्वविद्यालये केम्ब्रिज् चिकित्सासंशोधनसंस्था, केम्ब्रिज् मस्तिष्कमरम्मतकेन्द्रं, केम्ब्रिज् वैकल्पिकवित्तकेन्द्रं च सन्ति विश्वस्य अन्यैः संस्थाभिः, संस्थाभिः च सह अस्य अनेकाः शोधसाझेदारी अपि सन्ति ।
केम्ब्रिजविश्वविद्यालये नवीनता उद्यमशीलता च महत्त्वपूर्णा अस्ति । विश्वविद्यालये एकः जीवन्तः स्टार्टअप-पारिस्थितिकीतन्त्रः अस्ति, यत्र अस्य संकायस्य छात्राणां च निर्मिताः असंख्याः स्पिनऑफ-कम्पनयः स्टार्टअप-कम्पनयः च सन्ति । केम्ब्रिज् नवीनताकेन्द्रं क्षेत्रे स्टार्टअप-उद्यमस्य प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति ।
छात्र जीवन एवं संस्कृति
केम्ब्रिज् विश्वविद्यालये छात्रजीवनं समृद्धं विविधं च अस्ति । विश्वविद्यालये एकः सजीवः सामाजिकः सांस्कृतिकः च दृश्यः अस्ति, यत्र छात्रैः आयोजिताः अनेकाः क्लबाः, समाजाः, कार्यक्रमाः च सन्ति । १८१५ तमे वर्षे स्थापिता केम्ब्रिज् यूनियन सोसाइटी विश्वस्य प्राचीनतमेषु प्रतिष्ठिततमेषु च वादविवादसङ्घेषु अन्यतमम् अस्ति ।
अस्मिन् विश्वविद्यालये केम्ब्रिजविश्वविद्यालयस्य वनस्पति उद्यानं, फिट्जविलियमसङ्ग्रहालयः, किङ्ग्स् महाविद्यालयस्य चैपल् च इत्यादीनि अनेकानि ऐतिहासिकसांस्कृतिकानि आकर्षणस्थानानि अपि सन्ति केम्ब्रिज्-नगरं स्वयं इतिहासेन संस्कृतिना च मग्नम् अस्ति, अनेके ऐतिहासिकभवनानि, संग्रहालयाः, अन्ये च आकर्षणस्थानानि सन्ति ।
विश्वविद्यालयः स्वछात्राणां कृते समर्थकं समावेशी च वातावरणं पोषयितुं प्रतिबद्धः अस्ति। अत्र शैक्षणिकव्यक्तिगतपरामर्शः, विकलाङ्गसेवाः, आर्थिकसहायता च इत्यादीनां समर्थनसेवानां श्रेणी प्रदत्ता अस्ति । विश्वविद्यालयस्य स्थायित्वस्य पर्यावरणप्रबन्धनस्य च प्रति दृढप्रतिबद्धता अपि अस्ति ।
निगमन
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः उत्कृष्टतायाः नवीनतायाः च समृद्धः इतिहासः, विरासतां च विद्यमानः विश्वप्रसिद्धः संस्था अस्ति । अस्य शैक्षणिककार्यक्रमाः, शोधकार्यं, सांस्कृतिकप्रस्तावाः च विश्वस्य सर्वोत्तमेषु अन्यतमाः सन्ति, येन विश्वस्य सर्वेभ्यः छात्रान् आकर्षयन्ति । अन्तरविषयसंशोधनं, नवीनतां, सामाजिकदायित्वं च प्रति प्रतिबद्धतां कृत्वा केम्ब्रिजविश्वविद्यालयः उच्चशिक्षायाः २१ शताब्द्याः जगति अग्रणी अस्ति. राहुल गान्धी कैम्ब्रिज विश्वविद्यालयस्य छात्रः आसीत् ।
कथाकेळिः
thumb|220px|right|कथाकेळिः - कृष्णवेषः thumb|कथाकेळीनटः - 'पच्च-' (हरित-)वेषे कथाकेळिः (मलयाळम्: കഥകളി, कथकळि) देशे विदेशे च प्रसिद्धिमाप्ता एकं केरळीयनृत्तकलारूपमस्ति।
विवरणम्
चेण्टा, मद्दळम्, इलत्ताळम्, इटय्का, चेङ्किला, इत्यादयः वाद्यविशेषाः कथाकेल्याः अवतरणसमये उपयुज्यन्ते। तत्र कथासन्दर्भाः श्लोकरूपेण सम्भाषणानि पदरूपेण कथांशसङ्ग्रहः दण्डकरूपेण च निबद्धाः दृश्यन्ते। मुख्यगायकः पोन्नानि इति अनुगायकः शिङ्किटी इति च व्यवह्रियते। गानानुसारं पदानामर्थान् मुद्राभिः, रसान् मुखोपाङ्गचलनैश्च आविष्करोति नटः। कथाकेल्यां प्राधान्येन (१) केली, (२) अरङ्ङुकेली, (३) तोटयम्, (४) वन्दनश्लोकः, (५) पुरप्पाट्, (६) मेळप्पदम्, (७) कथाभिनयम्, (८) धनाशि च सन्ति ।
इतिहासः
क्रिस्तोः परं सप्तदशे शतके कोट्टारक्करत्तम्पुरान् महाशयेन प्रारब्धं रामनाट्टमेव अस्य कलारूपस्य प्राग्रूपमिति पण्डिताः वदन्ति।
वेषभूषाः
कथापात्राणां स्वभावानुसारमेव आहार्यता निर्णीता। तत्र पच्चा, कत्ति, ताटि, करि, मिनुक्क्, इत्येवमादयः, आहार्यविशेषाः स्वीकृताः सन्ति। तेषामपि पात्रानुसारं वैविध्यमस्ति। कथाकेल्यां धीरोदात्तनायकानामेव 'पच्च' इति वेषविशेषः कल्पितः (यथा नलः, अर्जुनः....)। रजोगुणयुक्तानां नायकानां 'कत्ति' (यथा रावणः, दुर्योधनः....),। तमोगुणप्रधानानामसुराणां मनुष्याणां च 'ताटि' (यथा बकः, दुश्शासनः....) किरातानां 'करि' च । मुनीनां स्त्रीणाञ्च 'मिनुक्क्' च कल्पितः। इमे वेषप्रकाराः पूर्णतया परिपाल्यन्ते । 'कत्ति' इत्यस्य कथापात्राणां 'कुरुंकत्ति', 'नेटुंकत्ति' इति प्रकारभेदौ वर्तेते। 'ताटि' इत्यस्य 'वेळुत्तताटि' (हनूमान्), 'कऱुत्तताटि' (कलिः), 'चुवन्नताटि' (दुश्शासनः) इति विभागत्रयं वर्तते । एवं 'करि' इत्यस्यापि भेदद्वयमस्ति । पुरुषाणां कृते स्त्रियः कृते च (यथा किरातः, शूर्पणखा च)। नारदवसिष्ठादीनां मुनीनां महर्षिकेशः, चिबुकं च उपयुज्यते । स्त्रीकथापात्राणां 'मिनुक्क्' । 'मण्णान्', भीरुः, विद्युज्जिह्वः, इत्यादि विलक्षणकथापात्राणि कथाकेल्याः आहार्यवैचित्र्यतां प्रस्फुटयन्ति।
आट्टक्कथा
कथाकेल्याः साहित्यं कैरळ्याम् आट्टक्कथा इति व्यवह्रियते। उण्णायिवार्यर्, कोट्टयत्तुतम्पुरान्, कोट्टारक्करत्तम्पुरान्, इरयिम्मन् तम्पि इत्येवमादयः महात्मानः आट्टक्कथारचनायां प्रसिद्धाः।
हस्तमुद्राः
मुद्राणां हस्तलक्षणदीपिकायां निर्दिष्टाः आधारमुद्राः एव अवलम्ब्यन्ते।
नाट्यप्रकाराः
कथाकेल्याः “वटक्कन् चिट्टा”, “तेक्कन् चिट्टा” इति प्रकारद्वयं वर्तते । तत्र वटक्कन् चिट्टा इत्यस्य कल्लटिक्कोटन् सम्प्रदायः इति तेक्कन् चिट्टा इत्यस्य कप्लिङ्ङाटन् सम्प्रदायः इति च नामान्तरम् ।
कथाभिनयस्य चोल्लियाट्ट्म्, इळकियाट्टम् इति प्रकारद्वयमस्ति। गायकस्य गानक्रमानुसारं नटः प्रतिपदं मुद्राभिः अभिनयं करोति । अयं अभिनयप्रकारः चोल्लियाट्टम् इति कथ्यते । ततः पूर्वं, परं वा नटः स्वमनोधर्मानुसारम् अभिनयति। अस्यैव इळकियाट्टम् इति नाम।
अभिनयप्रकाराः
अभिनयदर्पणे एवमुक्तं भवति -
श्रृङ्गारः, करुणः, वीरः, रौद्रः, हासः, भयानकः, बीभत्सः, अद्भुतः, शान्तः, चेति नवरसाः भवन्ति। एषां रसानां स्थायिभावाः रतिः शोकः, उत्साहः, क्रोधः, हास्यं, भयं, जुगुप्सा, विस्मयः, निर्वेदः च भवन्ति । नवरसेषु श्रृङ्गारः रसराजः इति कीर्त्यते।
प्रख्यात कलाकाराः
thumb|नळचरितम् द्वितीय दिनॆ नळवेषॆ कलामण्डलम् गोपि
वर्गः:नृत्यप्रकाराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
षष्ठीपूजा
षष्ठीपूजायाः (छठ पूजा, Chhath Pooja) वास्तविकं नाम सूर्य-षष्ठी इति । इयं पूजा कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ भवति । प्रकृतेः षष्ठमांशयुक्तत्वात् षष्ठी-देवी बालकानां रक्षिका दीर्घायुदायिका च मन्यते । प्रतिमासं शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ देवसेना-देव्याः पूजा तु भवति एव किन्तु कार्तिकशुक्लषष्ठ्याम् अस्याः प्रमुखोत्सवः आचर्यते । उत्तरप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे, बिहारराज्ये च अयम् उत्सवः विशेषरूपेण आचर्यते । अन्येषु प्रदेशेषु अयम् उत्सवः विभिन्नपद्धत्या आचर्यते । सामान्यतया नवजातस्य जन्मदिनात् षष्ठे दिने षष्ठी-पूजा भवति । अस्यां पूजायां नैवेद्यार्थं मृदु-ओदनम् आवश्यकम् वर्तते । षष्ठमदिवसे प्रसूतायाः स्नानानन्तरं षष्ठी-देवी पूज्यते, महिलाभ्यः प्रसादत्वेन मृदु-ओदनं वितीर्यते ।
thumb|300px|षष्ठीपूजा
पूजासम्बद्धा पौराणिकी कथा
पौराणिककथानुसारं राज्ञः प्रियव्रतस्य सन्ततिः नासीत् । राजा प्रियव्रतः मुनिकश्यपं सन्तानप्राप्तेः उपायम् अपृच्छत् । महर्षिकश्यपेन प्रियव्रताय पुत्रेष्टियज्ञस्य उपायः प्रदत्तः । राज्ञः प्रियव्रतस्य पत्न्याः नाम मालिनी इति । यज्ञस्य फलस्वरूपेण मालिनी एकं पुत्रं प्राप्तवती । किन्तु जन्मसमये एव पुत्रस्य मृत्युरभवत् । द्वौ अपि दुःखितौ व्याकुलौ च बभूवतुः । तदा एव आकाशात् एकं दिव्यविमानम् आगतम् । तस्मिन् एका देवी विराजिता आसीत् । सा देवी ब्रह्ममानसपुत्री आसीत् । तस्याः नाम षष्ठी-देवी इति । “अहं सन्तानहीनेभ्यः सन्तानदायिका एवं बालकानां रक्षिका अस्मि” इति उक्त्वा सा देवी तं शिशुं संस्पृश्य तं शिशुं पुनर्जीवितम् अकरोत् । राजा प्रियव्रतः कृतज्ञताभावेन देव्याः वन्दनं चकार । ”पृथ्व्यां मम पूजायाः व्यवस्थां कुरू” इति देव्या प्रियव्रतः आदिष्टः । तदनुसारं राज्ञा सम्पूर्णराज्ये षष्ठी-देव्याः आह्वानं कृतम् अपि च तस्याः पूजायै व्यवस्था कल्पिता ।
पुराणोक्ता पूजाविधिः
पुराणेषु षष्ठी-देव्याः अपरं नाम कात्यायनी इत्यपि उक्तम् अस्ति । पुराणेषु अस्याः पूजायाः विधिः अपि लिखिता अस्ति । स्कन्दपुराणानुसारं विधिः अस्ति यत् – “यया स्त्रिया उपवासः कृतः तया दिवसे एकवारम् एव भोजनं करणीयम् । तया वाण्यां संयमः धार्यः तथा क्रोधः अपि न कर्तव्यः । षष्ठ्यां सम्पूर्णदिनम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले पुष्पफलधूपदीपनैवेद्यादयः नीत्वा नद्यास्तटं प्राप्य गीतवाद्यादिभिः सूर्यवन्दनं करणीयम् । सूर्याय अर्घ्यं दत्त्वा अग्रजेभ्यः वन्दनीयम् । व्रतकर्त्र्याः आर्द्रवस्त्रप्रक्षालनं यः कोऽपि करोति सः पुण्यं लभते । सूर्यास्तकाले पुटेषु (दुना) दीपाः ज्वालनीयाः, दीपसहितपुटानि नद्यां त्यक्तव्यानि च । सप्तम्यां तिथौ ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सर्वाभिः व्रतकर्त्रीभिः नद्यां स्थित्वा सूर्योदयस्य प्रतीक्षा कर्तव्या । सूर्योदयानन्तरं भगवतः सूर्यस्य पूजां कृत्वा तस्मै अर्घ्यं दातव्यम् । अनन्तरं ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दत्त्वा व्रतः समापनीयः” ।
षष्ठी-देवी प्रकृतिः, सूर्यः जगत्स्रष्टा मन्यते । अनयोः कृपया वयं रक्षिताः पालिताश्च स्मः । अतः बालकानां रक्षणाय, सुखप्राप्त्यै च सूर्यषष्ठीपूजा अत्यन्ता प्रासङ्गिकी अस्ति ।
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
द्वापरयुगम्
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:युगानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सातारा
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति सातारामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सातारानगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कलियुगम्
कलियुगं पारम्परिकभारतस्य चतुर्थं युगम् अस्ति । आर्यभाटानुसारं महाभारतयुद्धं क्रि.पू.३१३७तमे वर्षे अभवत् । कलियुगस्य आरम्भः कृष्णरचितस्य अस्य युद्धस्य समाप्तेः ३५वर्षाणाम् अनन्तरम् अभवत् । Encyclopedia of Hinduism अस्यानुबन्धानुगुणं भगवान् श्रीकृष्णः अस्याः पृथिवीतः प्रस्थानात्  अनन्तरं क्रि.पू.३१०२वर्षतः एव कलियुगस्यारम्भः सम्भूतः ।
पौराणिपृष्ठभूमिः
धार्मराजः युधिष्ठिरः, भीमसेनः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः च पञ्च पाण्डवाः माहापराक्रमिणे परीक्षिताय राज्यं समर्प्य महाप्रायाणस्य आरम्बम् अकुर्वन् । अपि च तं पुण्यलोकं प्राप्नुवन् । राजा परीक्षितः धर्मानुसारं ब्राह्मणानम् आज्ञानुसारं राज्यं प्रशासितुम् आरब्धवान् । उत्तरनरेशस्य पुत्रीम् इरावतीं परिणीतवान् । अस्य सुखदाम्पत्यस्य फलरूपेण चत्वारः पुत्राः समभवन् । आचार्यं कृपं गुरुं कृत्वा जाह्नव्याः तटे त्रयः अश्वमेधयागान् अकुर्वन् । यज्ञव्याजेन यथेष्टं धनराशिं ब्राह्मणेषु वितीर्णवन्तः । पुनः दिग्विजयार्थं प्रातिष्ठन्त ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:युगानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काळीजयन्तीमाता (भोरबाग्)
काळीजयन्तीमाता (भोरबाग्) एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य सिल्हट्मण्डलस्य फज्लुर्परगणभागे भोर्रबाग् इत्य्त्र अस्ति । एतत् पीठं भोरबाग् काळीदेवालयः अथवा फज्लुरकाळीबारी इत्यपि वदन्ति । बाङ्ग्लादेशस्थं षष्ठं शक्तिपीठम् एतत् ।
सम्पर्कः
एतत् स्थानं प्रति भारतस्य पश्चिमबङ्गालराज्यस्य जल्पायिगुडी-न्यू अलीपुरदौरमार्गेण प्राप्तुं शक्यम् अस्ति ।एतत् स्थानं बक्साव्याघ्राभयारण्यस्य व्याप्तौ भवति इत्यतः यात्रार्थिभिः अधिकृतरूपेण पूर्वानुमतिः प्राप्तव्या भवति । अभयारण्यस्य कश्चन भागः बाङ्ग्लादेशस्य सीमायां भवति । समीपस्थं रेलनिस्थानकं रजभट् खवा इति ।
वैशिष्ट्यम्
अत्र जयन्ती नदी प्रवहति इत्यतः एतत् स्थानं जयन्तीया शक्तिपीठम् इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र महाकालगुहा अस्ति । अत्रत्या देवी जयन्ती अथवा काळी नामभ्यां पूज्यते । अत्रत्यशिवः क्षमाधीश्वरनाम्ना पूज्यते ।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भक्त्या मामभिजानाति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चपञ्चाशत्तमः(५५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यः च अस्मि तत्त्वतः ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥
अन्वयः
भक्त्या तत्त्वतः यावान् यः च अस्मि (तादृशं) माम् अभिजानाति ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरं विशते ।
अर्थः
सः भक्त्या प्रथमं सर्वत्र व्याप्तं सच्चिदानन्दस्वरूपं च मां जानाति ततः मामेव प्रविशति अर्थात् 	मय्येव लीनो भवति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
55 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्मणि प्रयोगः
प्रयोगाः त्रिधा भवन्ति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:प्रयोगाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सर्वकर्माण्यपि सदा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षड्पञ्चाशत्तमः(५६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वकर्माणि अपि सदा कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतं पदम् अव्ययम् ॥
अन्वयः
सर्वकर्माणि अपि मद्व्यपाश्रयः सदा कुर्वाणः मत्प्रसादात् अव्ययं शाश्वतं पदम् अवाप्नोति ।
अर्थः
सः नित्यनैमित्तिकानि सर्वाण्यपि कर्माणि कुर्वन् मामेव आश्रयं मन्यमानः क्रमेण मदनुग्रहादेव मम अनश्वरं पदं प्राप्नोति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
55 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
इरुळजनाङ्गः
सामाजिकस्थितिः
यदा बालिका ऋतुमती तदा तां कुटीरात् बहिः स्थापयन्ति । तस्य मातुलः आगत्य औदुम्बर- वट- अङ्कोलस्य  च पर्णानां कञ्चित् लघुपर्णकुटीरं रचयति । तस्याः भोजनपानं च तत्रैव भवति ।  अशुचिसमाप्तेः अनन्तरं  गृहं स्वच्छीकृत्य पूर्वतनघटान् क्षिप्त्वा नूतनघटे पाकं कृत्वा, कुटुम्बदेवः वेङ्कटरमणः चेत्  कञ्चित् संन्यासिनं, मादेश्वरस्य भक्ताः चेत् जङ्गमम् आहूय दक्षिणां दत्त्वा आतिथ्यं कृत्वा नामधारणम् अथवा विभूतिधारणं कुर्वन्ति । शवसंस्कारे एतेषां शिलासेवा बहुप्रमुखा । इरुलजनानाम् विश्वासाः== पिशाचेषु एतेशां विश्वासः भवति । स्वप्ने अपि एतेषां विश्वासः । इति एतेषां विश्वासः  अस्ति ।
वेषभूषणानि
गुहासु यदा वसन्ति स्म तदा एते अश्वकर्णकपर्णैः(तेग) मानरक्षणं कुर्वन्ति स्म । अनन्तरं पुरुषाः वेष्टिबन्धनं, महिलाः शाटिकाधरणं च  आरब्धवन्तः ।  चोलधरणस्य पद्धतिः नासीत् ।  रक्तवर्णस्य कङ्कणानि, निकषशिलायाः उपरि उद्घृष्टानि कङ्कणानि, विशालकङ्कणानि, मृत्तिकाकङ्कणानि च धरन्ति स्म । हस्ते प्रवालं बध्नन्ति स्म ।  कण्ठे कृष्णमणीनां हारं बाहौ ताम्रस्य केयूरं, रजतस्य पादाङ्गुलीयकं च धरन्ति स्म । स्वर्णाभरणं न्यूनमासीत् । पुरुषाः यदा नगरं, विपणिं च गच्छन्ति तदा क्षौरं कारयन्ति स्म । तदर्थं क्षौरिकाय काष्ठबन्धं यच्छन्ति स्म ।
इरुळजनानां कानिचन संभाषणानि
इरुळजनानां भाषा दक्षिणद्राविडभाषागणस्य काचित् पृथक् भाषा अस्ति । वर्गः: कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ए आर् गोपाल अय्यङ्गार
(कालः – १९०९)
एषः '''ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारः''' (A. R. Gopal Iyengar) भारतस्य प्रतिभावान् जीवविज्ञानी । अस्य पूर्णं नाम् ए रामस्वामी अय्यङ्गार गोपाल अय्यङ्गारः इति । एषः ए. आर्. गोपाल् अय्यङ्गारः १९०९ तमे वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य 'आनेकल्लु’ नामके प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । एषः देशविदेशेषु विभिन्नेषु विभागेषु संशोधकरूपेण, प्राध्यापकरूपेण, शासनाधिकारिरूपेण च कार्यम् अकरोत् । भारतस्य बेङ्गळूरु-केन्द्रीय–महाविद्यालये (Bangalore Central College) १९३३ तः ३८ पर्यन्तं सस्यशास्त्रविभागे प्राध्यापकः आसीत् । अनन्तरं १९३८ तः ३९ पर्यन्तम् एकवर्षं यावत् केनडादेशस्य टोराण्टोनगरे "विन्सेण्ट्म्यासो फेलो” आसीत् । तदनन्तरं १९३९ तः १९४१ पर्यन्तं तत्रैव संशोधन–फेलो आसीत् । एषः ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारः १९४१ तमे वर्षे "डाक्टरेट्” पदवीं प्राप्नोत् । तस्मिन् एव विश्वविद्यालये १९४१ तः १९४५ पर्यन्तं प्राध्यापकरूपेण, संशोधकरूपेण च कार्यम् अकरोत् ।
एषः ए. आर्. गोपाल् अय्यङ्गारः १९४५ तः १९४७ पर्यन्तं सैण्ट्-लूयीस्-नगरे चर्म तथा अर्बुदरोगस्य वैद्यालये संशोधनम् अकरोत् । अनन्तरं १९४७ तः १९५१ पर्यन्तं भारतदेशस्य मुम्बईनगरे विद्यमाने ताता–मेमोरियल्–वैद्यालये मुख्यसंशोधनजीवकोशतज्ञरूपेण आसीत् । तदनन्तरं लण्डन्–नगरे स्थिते चेस्टर्बियाटि–संशोधनकेन्द्रे, रायल्–क्यान्सर्–वैद्यालये, स्वीडन्–देशस्य स्टाक्–होमस्य जीवकोशसंशोधनविभागे, केलोरिस्क्–संस्थायां वंशशास्त्रविभागे च किञ्चित् कालं यावत् कार्यम् अकरोत् । अनन्तरं भारतदेशस्य मुम्बईनगरे विद्यमानस्य परमाणुशक्तिविभागस्य जीवशास्त्रविभागे १९५३ तः १९५५ पर्यन्तं सहनिदेशकः आसीत् । १९६० तः १९६२ पर्यन्तं तत्रैव उपमुख्यविज्ञानाधिकारी, जीवशास्त्रं तथा वैद्यकीयविभागयोः मुख्यविज्ञानाधिकारी अपि आसीत् । अनन्तरं १९६२ तः १९६७ पर्यन्तं ट्राम्बेपरमाणुशक्तिसंस्थायाः जीवशास्त्रविभागस्य निदेशकः आसीत् । अनन्तरं १९७६ पर्यन्तं पश्चिमजर्मनिदेशे हानोवर्–विश्वविद्यालयस्य बयोफिसिक्स्–विभागे प्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् ।
जीवकोशशास्त्रस्य मूलं तथा औचित्यं, जीवकोश-वंशशास्त्रं, जीवकोश–रसायनशास्त्रम्, अर्बुद–संशोधनं, विकिरणजीवशास्त्रं, मनुष्येषु विकिरणानां प्रभावः इत्यादिषु विषयेषु अनेन ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारेण लिखिताः ६० अपेक्षया अधिकाः विद्वत्पूर्णाः लेखाः अन्ताराष्ट्रियस्तरे अपि प्रख्याताः सन्ति । एषः ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारः १९४१ तमे वर्षे टोराण्टोविश्वविद्यालयतः "एलिजबेत् अन्वागर् कोर्बिन्”–पुरस्कारं प्राप्नोत् । १९४८ तमे वर्षे "हेच्. जे. बाबा”–पुरस्कारं, १९६७ तमे वर्षे "पद्मश्रीः”–पुरस्कारं, १९६८–७१ तमे वर्षे बाबापरमाणुसंशोधनकेन्द्रतः "प्रतिभान्वित"–पुरस्कारं, १९७० तमे वर्षे मैसूरु–विश्वविद्यालयतः "गौरव डि. एस्सि”, १९७२ तमे वर्षे टोराण्टोविश्वविद्यालयतः "गौरव डि. एस्सि” च प्राप्तवान् आसीत् ।
एषः ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारः भारतीयविज्ञान–अकादम्याः (Indian Academy of Sciences), भारतीय–राष्ट्रिय–विज्ञान-अकादम्याः (Indian National Science Academy), फैकोलाजिकल् सोसैट्याः (Ficological Society) च "फेलो” आसीत् । अमेरिकीयजीवकोशशास्त्र–असोसियेषनस्य (American Association For cellbiology) सदस्यः अपि आसीत् । कोशकेन्द्रवैद्यकीय–सोसैट्याः (Society of Nuclier Medicene) गौरवपोषकः आसीत् । International Union for pure and Applied biophysics इत्यस्य अपि सदस्यः आसीत् । अयम् ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारः १९५६ तः "युनैटेदड् नेषन्स् सैण्टिफिक् कमिटि आन् दि एफेक्ट् आफ् अटामिक् रेडियन्स्” (United Nations Scientific Committee on the Effect of Automic Radians) इत्यस्य भारतस्य प्रतिनिधिः अपि आसीत् ।
""
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भिक्षुः आचार्यः
लघुचित्रम्|भिक्षुः आचार्यः
-->
जन्म, परिवारश्च
आचार्यभिक्षोः जन्म ई. स. १७२६ तमे वर्षे जुलाई-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के, १७८३ तमे विक्रमसंवत्सरे आषाढ-मासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ अभवत् । राजस्थान -राज्यस्य मारवाड -क्षेत्रस्य कण्टालिया-नामके ग्रामे तस्य जन्म अभवत् । तस्य पितुः नाम शाह बल्लुजी इति, तथा च मातुः नाम दीपाबाई इति आसीत् । अयम् ओसवाल-ज्ञातीयः, सकलेचा-वंशीयः च आसीत् । भिक्षोः पूर्वाश्रमस्य नाम (जन्मनाम) भीखण इति आसीत् ।
सामान्यजीवनम्
प्रारम्भादेव तस्य व्यक्तित्वं साधारणम् एव आसीत् । तत्कालीनायाः परम्परयाः अनुसारं लघुवयसि एव तस्य विवाहः जातः । वैवाहिके जीवने सति अपि सः वैराग्यमयं जीवनं जीवितुम् इच्छति स्म । धर्मं प्रति सः सदैव तत्परः आसीत् । तस्य पत्निः अपि धार्मिका आसीत् । तौ द्वौ दीक्षां प्राप्तुम् इच्छतः स्म । किन्तु किञ्चित् समयान्तरे तस्य पत्न्याः देहावसानम् अभवत् । तदनन्तरं सः स्वयमेव दीक्षां प्राप्तुं जागतिकः अभवत् । परन्तु दीक्षायै तस्य मातुः आज्ञा नासीत् । तत्कालीनस्य स्थानकवासी-सम्प्रदायस्य आचार्यस्य रघुनाथस्य कथनानुसारं भिक्षुणा मातुः आज्ञा प्राप्ता । माता रघुनाथाचार्यम् उक्तवती यत् – “अहं कथं दीक्षायै आज्ञां दातुं शक्नोमि ? यदा भिक्षुः मम गर्भे आसीत्, तदैव अहं सिंहस्य स्वप्नं दृष्टवती आसम् । तस्य स्वप्नस्य अनुसारम् अयं कस्यचित् देशस्य राजा भविष्यति । सिंहः इव पराक्रमी अपि भविष्यति” इति । तदा आचार्येण उक्तं यत् – “ राजा एकस्मिन् देशे एव पूज्यते । किन्तु तव पुत्रस्य साधुत्वे सति सम्पूर्णे जगति तस्य पूजा भविष्यति” इति । अतः अन्ते भिक्षोः माता रघुनाथाचार्यस्य कथनानुसारं दीक्षायै अनुमतिम् अददात् ।
साधुजीवनम्
ई. स. १७५१ तमे वर्षे, १८०८ तमे विक्रमसंवत्सरे मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ भिक्षुः आचार्यरघुनाथात् दीक्षां प्रापत् । आचार्यभिक्षोः दृष्टिः, मेधा च सूक्ष्मतमा आसीत् । तत्वस्य गहनतायाः प्राप्तिः तस्य स्वभावः एव आसीत् । किञ्चित् वर्षान्तरे सः जैनशास्त्रज्ञः अभवत् ।
ई. स. १७५८ तमे वर्षे १८१५ तमे विक्रमसंवत्सरे तस्य मनसि साधुवर्गस्य आचारविचारयोः प्रति क्रान्तेः भावना जागतिका । तेन स्वस्य क्रान्तिपूर्णाः विचाराः आचार्यरघुनाथस्य समक्षं स्थापिताः । वर्षद्वयं यावत् विचारविमर्शः अभवत् । विचारभेदेन निर्णयस्याभावे सति आचार्यभिक्षुः कैश्चित् साधुभिः सह ई. स. १७६० तमे वर्षे १८१७ तमे विक्रमसंवत्सरे चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ मारवाड-क्षेत्रस्य बगडी-ग्रामे पृथगभूत् । आचार्यभिक्षोः धर्मक्रान्तेः विरोधः अभवत् । कारणं तस्मिन् काले आचार्यरघुनाथस्य प्रभावः प्रबलः आसीत् । अतः जनैः भिक्षोः सहयोगः न कृतः । ग्राम्यजनैः तेभ्यः साधुभ्यः निवासार्थं स्थानम् अपि न प्रदत्तम् । अतः आचार्यभिक्षुः, अन्ये साधवश्च अन्यत्र विहाराय अगच्छन् । किन्तु चक्रवातेन तेषां मार्गः अवरूद्धः । तदा तैः श्मशाने एव निवासः कृतः आसीत् । यत्र ते साधवः निवासं कृतवन्तः, तत्र जैतसिंह नामाख्यस्य स्मारकम् आसीत् । साम्प्रतम् अपि तत् स्मारकं विद्यमानम् अस्ति ।
सङ्घस्य बहिष्कारेण कोऽपि आचार्यभिक्षोः साहाय्यं न करोति स्म । सर्वे जनाः तस्य विरोधम् एव कुर्वन्ति स्म । किन्तु सः लौहपुरुषः आसीत् । अतः सः तटस्थतया स्वस्य कार्यं करोति स्म । सः सत्यस्य महानुपासकः अपि आसीत् । सः सत्याय स्वस्य प्राणस्य अपि त्यागं कर्तुं शक्नोति स्म । ई. स. १७६० तमे वर्षे (वि. सं. १८१७) आषाढ-मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ मेवाड-क्षेत्रस्य केलवा-ग्रामे द्वादशसाधुभिः सह आचार्यभिक्षुणा शास्त्राधारिता दीक्षा प्राप्ता । तस्मिन् दिने एव तेरापन्थ सम्प्रदायस्य स्थापना अभवत् । तस्मिन् दिने एव आचार्यभिक्षोः नेतृत्वे एकस्य सुसङ्घटितस्य सङ्घस्य निर्माणं जातम् । सः सङ्घः तेरापन्थ इति नाम्ना प्रख्यातः अभवत् ।
उत्तराधिकारी भारमलजी
भारमलजी इत्ययम् आचार्यभिक्षोः प्रमुखः शिष्यः आसीत् । अतः ई. स. १७७५ (वि. सं. १८३२) तमे वर्षे आचार्यभिक्षुणा स्वस्य प्रमुखशिष्यः भारमलजी इत्ययम् उत्तराधिकारीत्वेन उद्घोषितः । तस्मिन् समये एव सः सङ्घस्य मर्यादानां निर्माणम् अपि अकरोत् । तस्मिन् वर्षे एव तेन मार्गशीर्षमासस्य कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ प्रथमं मर्यादापत्रं लिखितम् आसीत् । तदनन्तरं नूतनमर्यादानां निर्माणं कृतम् । तेन कारणेन सङ्घः सुदृढः जातः ।
आचार्यभिक्षोः अन्तिमं मर्यादापत्रम्
ई. स. १८०२ तमस्य वर्षस्य (वि. सं. १८५९) माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ आचार्यः भिक्षुः अन्तिमं मर्यादापत्रं लिखितवान् आसीत् । सङ्घे एकः एव आचार्यः स्यात् इति नियमेन सङ्घस्य शक्तिः वर्धिता जाता । तेन सङ्घटनं सुदृढं जातम् । सम्प्रदाये सर्वेषां साधूनां पृथक्-पृथक् शिष्याः भवन्ति स्म । किन्तु अन्तिमे मर्यादापत्रे सर्वेषां शिष्याणाम् एकः एव आचार्यः स्यात् इति लिखितम् आसीत् । अतः स्वशिष्यपरम्परायाः विच्छेदः जातः । भविष्यत्कालस्य आचार्यस्य निर्वाचनस्य अधिकारः अपि वर्तमानाचार्याय एव प्रदत्तम् आसीत् ।
साम्प्रते काले तेरापन्थ-सम्प्रदायसङ्घः अनुशासितः, मर्यादितः, व्यवस्थितः च धर्मसङ्घः अस्ति । अस्य श्रेष्ठकार्यस्य सम्पूर्णः श्रेयः आचार्यभिक्षवे एव अस्ति ।
आचार्यभिक्षोः विचारवैशिष्ट्यम्
आचार्यभिक्षुः अहिंसायाः उपासकः आसीत् । सः कदापि हिंसां नेच्छति स्म । पञ्चेन्द्रियजीवेभ्यः एकेन्द्रियप्राणिनां हननं कर्तव्यम् इति आचार्यभिक्षोः दृष्ट्या अनुचितम् आसीत् । आगमेषु अस्य विरोधः अपि कृतः अस्ति ।
अध्यात्मने, व्यवहाराय च तस्य विचारः अपि भिन्नः एव आसीत् । दयादानयोः विषये लौकिकः, लोकोत्तरश्च भेदः प्रस्तुत्य आचार्यभिक्षुणा जैनसमाजे प्रचलितानां मान्यतानां समक्षं नूतनं चिन्तनं प्रस्थापितम् । तस्मिन् समये समाजस्य मापदण्डः दयादानयोः आधारितः आसीत् । दयादानाभ्याम् एव सर्वोपलब्धिः पुण्योपलब्धिः वा भविष्यति इति मान्यता आसीत् । आचार्यभिक्षुणा लौकिकदयादानयोः व्यवस्थायाः सम्बन्धः कर्तव्यसहयोगाभ्यां सह कारितः । अनया प्रक्रिया मौलिकस्य सत्यस्य आच्छादनं निरस्तीकृतम् । साध्यसाधनयोः विषये अपि तस्य दृष्टिकोणः स्पष्टः एव आसीत् । सुखसाधनाभ्याम् एव सुखसाध्ययोः प्राप्तिः शक्या इति तस्य मतम् आसीत् । तेन उक्तं यत् – यानि वस्त्राणि रक्तेन सह संसर्गीभूतानि सन्ति तानि वस्त्राणि कदापि शुद्धिं न प्राप्नुवन्ति । तथैव यस्य मनुष्यस्य प्रवृत्तिः हिंसा प्रधाना वर्तते, तस्मै पवित्रलक्ष्यस्य प्राप्तिर्न भवति ।
कवित्वेन आचार्यभिक्षुः
आचार्यभिक्षुः एकः कविः, साहित्यकारश्चापि आसीत् । सः राजस्थानी -भाषायां ३८००० पद्यानां रचनाम अपि कृतवान् । तया रचनया जैनसाहित्यं समर्थम् (विपुलम्) अकरोत् । आचारस्य प्रतिपादनं, तत्वदर्शनस्य विश्लेषणं, धर्मसङ्घस्य मौलिकमर्यादानां निरूपणम् इत्यादयः तस्य साहित्यरचनायाः प्रमुखाः विषयाः आसन् । तस्य रचनासु प्राचीनवैराग्यस्य आख्यानम् इति निहितम् अस्ति ।
आचार्यभिक्षुः कविः नासीत्, न भवितुम् ऐच्छत् । यद्यपि तेन भाषाशास्त्र स्य, छन्दशास्त्र स्य, अलङ्कारशास्त्र स्य, रसशास्त्र स्य च प्रशिक्षणम् अपि न प्राप्तम् आसीत्, तथापि तेन बह्व्यः उत्तमाः रचनाः कृताः । तासु रचनासु सः रसानाम्, अनुप्रासानाम्, अलङ्काराणां च प्रयोगं कृतवान् । पाठकाः तस्य काव्यरसेन सर्वदा मुग्धाः भवन्ति ।
मृत्युः
आचार्यभिक्षोः जीवनं ज्योतिर्मयम् आसीत् । तस्य जीवनस्य प्रतिक्षणं पुरुषार्थाय, समाजकल्याणाय एव आसीत् । तस्य शासनकाले ४९ साधवः, ५६ साध्व्यश्च आसन् । जैनधर्म स्य आचार्येषु तस्य नाम विख्यातम् अभवत् । ई. स. १८०३ तमस्य वर्षस्य (वि. सं. १८६०) भाद्रपदमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ राजस्थान -राज्यस्य मारवाड-क्षेत्रस्य सिरियारी-ग्रामे सप्तसप्ततितमे (७७) वयसि आचार्यभिक्षुः समाधिं स्व्यकरोत् ।
सन्दर्भः
वर्गः:जैनमतम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
आर्यसिद्धान्तः
आर्यसिद्धान्तः ज्योतिषशास्त्रस्य कश्चन सिद्धान्तः। आर्यभटो हि ज्योतिषसिद्धान्तप्रणेतृषु पुरुषेषु प्रथमः । यद्यपि स बहुषु विषयेषु सूर्यसिद्धान्तसंवादी स्तौति ब्रह्म तथापि तस्य बेधपरिपाटी तदुभयविलक्षणा । आर्यभटस्य आर्यभटीयं ज्योतिषग्रन्थेषु पौरुषेयेषु प्रथमम् । आर्यभट आत्मानं कुसुमपुरनिवासिनं ३९८ मितशकाब्दभवञ्च कथयति । कुसुमपुरं केचन पाटलीपुत्रमपरे तु दक्षिणप्रदेशस्थं किमपि तत्संज्ञक नगरं मन्यन्ते । अधिकांशविपश्चितस्तु तं मागधमेव मन्यते ।
आर्यभटौ हि द्वौ ख्यातावुभावेव गण कौ ययोराद्य आर्यभटीयस्य प्रणेता ३९८ शकाब्दे जातः, अपरस्तु महासिद्धान्तस्य कर्ता शकानन्तर ८७५ मितवर्षमभितो जातः । प्रकरणेऽस्मिन् यत्रापि आर्यसिद्धान्त इति व्यपदेशः स प्रथमार्यभटसम्बद्धो यश्च महासिद्धान्तनाम्ना व्यपदिश्यते स द्वितीयार्यभटसम्बद्धः । आर्यभटस्यार्यभटीयं चतुषु भागेषु विभक्तम्-गीतिकापादः गणितपादः कालक्रियापदः गोलपादश्चेति । स एवाह एथा -
‘प्रणिपत्यैकमनेक के सत्यां देवतां पलं ब्रह्म।
आर्यभटस्त्रीष्गिदति गणितं कालक्रियां गोलम् ।।' इति।
सन्ति तत्र क्रमेण १३, ३३, २५, ५० श्लोका इति समष्टौ १२१ श्लोकाः । आर्यभटो हि लाघवार्थं वर्णसाहाय्येनाङ्कान्निदशति । ग्रन्थान्तरे १२३४५ कथने शरयुगाग्निलोचनेन्दवः इति कथ्यते ( व्यक्तमव्यक्तेन सुच्यते ) आर्यभटीये तु सैव सङ्ख्या घगखका इति । गणना च कः १ खः २"""मः २५, यः ३० रः ४० लः ५० वः ६० शः ७० षः ८० सः ९० हः १०० । एवमेव अः १. ( एककम् ) आः ( द्विकम् ) ॐ शतम् ईः सहस्रम् उः दशसहस्राणि ऋः लक्षम् ऋः दशलक्षाणि लुः कोटीः लुः दशकोटयः एः अयुतम् ऐः दशायुतानि ओः नियुतम् औः दशनियुतानि । तेन किः १०० खिः २०० ङिः ५०० शिः ७००० छुः २००० बुः २३००० इत्यादि ।
परिपाटयाऽनया घटे पारावारस्तु गृह्यते किन्तु सम्भवोऽपि तत्र महतोऽनर्थस्य । एकाक्षराशुद्धया सम्भवति महती अशुद्धिः । यथा घुरिति घस्य चतुर्वाचकत्वेव उकारस्य सहस्रवाचकत्वेन च ४००० सङ्ख्याबोधकः । धुरिति १९००० सङ्ख्याबोधकः । एवमेव पिरिति २१०० षिरिति ८००० । वर्णसाहाय्येन सङ्ख्यां बोधयित्वैव केवलं त्रयोदशार्यासु गीतिकापाद उक्तः । आद्ये ब्रह्मणो वै परस्य ब्रह्मणस्य च स्तुतिरूपं मङ्गलाचरणं ततः सङ्ख्याया अक्ष रैः सूचनविधिनिर्देशः तदनु सूर्यादीनां भगणसङ्ख्या निर्देशः । किञ्चार्यभटः पृथ्व्या अपि दैनिकी वार्षिकीञ्च गति मन्यतेऽतस्तेन तस्या अपि भगणा निदष्टाः युग. माश्रित्य । यथा हि भूभ्रमा १५८२२३७५०० वर्षमानञ्च ३६५॥१५॥३१॥१५॥० । बुधभगणाः १७९३७०२० गुरुभगणाः ३६४२२४ इति तत्र निदष्टाः शेषाश्च प्राचीनसूर्यसिद्धान्तसंवादिनः । तदनु तृतीयार्यया कल्पादित आरभ्य युगकालगणना निर्दिष्टा । तदनु राश्यंशकलासम्बन्धः आकाशकक्षाया विस्तारः पृथ्वीसूर्यचन्द्रादीनां गतिः अङ्गुलहस्तपुरुषयोजनसम्बन्धः पृथिव्याः व्यासः सूर्यादिग्रहाणां बिम्बव्यासपरिमाणं ग्रहाणां क्रान्तयो विक्षेपाश्च तेषां पाता मन्दोच्चस्थानानि च तेषां मन्दशीघ्रपरिधिपरिमाणं ज्याखण्डमानञ्च तत्र क्रमेण निर्दिष्टानि । द्वितीये गणितपाठे सन्ति त्रयस्त्रिशच्छ्लोका यत्र अङ्कबीजरेखागणितानां क्रमेण विधयो निर्दिष्टाः । तृतीयो हि कालक्रियापादकालविभागताधारितज्योतिषसम्बद्धगणना पञ्चविंशतिश्लोकैनदिष्टा । तस्यायमादिमः श्लोकः -
‘वर्ष द्वादशमासास्त्रिशद्दिवसो भवेत्स मासस्तु ।
षष्टिर्नाड्यो दिवस: षष्टिस्तु विनाडिका नाडी' ।।
ग्रहावस्थितियथा -
तेषामधश्च भूमिधीभूता त्वमध्यस्था' ॥
मण्डलमल्पमधस्ताकालेनाल्पेन पूरयतिचन्द्रः । अल्पे हि मण्डलेऽल्पा महतिमहान्तश्च राशयो ज्ञेयाः ।।
गोलपादे सन्ति पञ्चाशच्छ्लोकाः । तस्यायमादिमः श्लोकः -
मेषादेः कन्यान्तं सममुदगपमण्डलार्धमपयातम् ।
तौल्यादेर्मीनान्तं शेषाधं दक्षिणेनैव ॥
तदनु-
‘ताराग्रहेन्दुपाता भ्रमन्त्यजस्रमपमण्डलेऽर्कश्च ।
अकच्चि मण्डला भ्रमति हि तस्मिन् क्षितिच्छाया' ॥
आर्यभटगणिता युगपद्धतिग्रन्थान्तरापेक्षया भिन्नैव । तदनुसारेण द्वासप्ततियुगैरेक मन्वन्तरं भवति । तन्मते सर्वेऽपि युगपादाः समाना एव । बुधवासरस्य सूर्योदयान्महायुगारम्भः प्रवर्तत । तत आरभ्य वर्तमानकलियुगारम्भ पर्यन्तं १९८६१२०००० वर्षाणि गतान्यभूवन् । कल्पारम्भे गुरुवासर आपतति कलियुगारम्भे शुक्रवारश्च । सिद्धान्तान्तरानुसारं तु कल्पारम्भतः वर्तमानकलियुगप्रारम्भपर्यन्तं व्यतीतानि १९७२९४४० ०० वर्षाणि । आर्यभटस्य सिद्धान्तमियं ब्रह्मगुप्तः खण्डयति कथनेनानेन -
‘न समा युगमनुकल्पा कल्पादिगतं कृतादि यातञ्च ।
आर्यभटानुसारेण कल्पारम्भे प्रत्येकमहायुगारम्भे प्रत्येकयुगपादारम्भे च सर्वेऽपि ग्रहा एकत्रीसन्नाः । आर्यभटो हि भूम्या अपि गतिं मन्यते । तेन स भूभ्रमानपि गणयति । स कथयति-
'अनुलोयगतिनीस्थः पश्यत्यचलं विलोमनं यद्वत् । .
अचलानि भानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम् । इति ।
सा च भूः प्राणेनेति । पलस्य षष्ठांशेः कलयैकया चलतीति । सिद्धान्तमिमं । पयलोच्य ब्रह्मगुप्तः कथयति -
‘प्राणेनेति कलां भूर्यपि तह कुतो व्रजेत्कमध्वानम् ।
आवर्तनमुव्र्याश्चेन्न पतन्ति समुच्छ्रयाः कस्मात् । नक्षत्रादिगतिविषये तत्सिद्धान्तो यथा -
षष्ट्या सूर्याब्दानां प्रपूरयन्ति ग्रहाः भपरिणाहम् ।
दिव्येन नभः परिधि समं भ्रमन्तः स्वकक्षासु ॥
आर्यसिद्धान्तो हि नैव ग्रन्थान्तरवदधिकारेषु विभक्तः किन्तु त्रिष्वेव प्रकरणेषु बहवो विषयाः सङ्क्षेपणोक्ताः । सिद्धान्तोऽयं सक्षिप्तोऽपि नैव तथा दुर्बोध्यः । अत्र हि नैव चन्द्रशृङ्गोन्नतिर्भग्रह युति योगताराभोगशराः अयनांशाश्च विवेचिता ये हि ग्रन्थान्तरे प्राधान्येन गृह्यन्ते । तेन हि सिद्धान्तोऽयं ज्योतिषस्य सिद्धान्तपक्षमात्रसम्बद्धो न तु व्यवहारेणाऽपि । न चात्र तिथिनक्षत्रकरणाद्यानयनविधिरत्रोक्तः । शक्करबालकृष्णः परामृशति यदेतादृशविषया आर्यभटस्य नैव ज्ञानविषया इति न । तेन हि तेनापरः कश्चित्करणग्रन्थोऽपि प्रणीतो भवति एतादृशं विषयमवलम्ब्येति । स हि -
'उदयो यो लङ्कायां सोऽस्तमयः सवितुरेव सिद्धपुरे ।
मध्याह्नो यवकोट्यां रोमकविषयेऽर्धरात्रः स्यात् ।।
इति तु कथयति किन्तु दिनप्रवृत्तिः कदाऽऽरभ्य भवतीति नैव तत्रोक्तं किन्तु वराहमिहिरो हि आर्यभटेन लार्द्धरात्रितो दिनप्रवृत्तिः कथितेति स्मरति । तदवश्यमेव क्वचिदुक्तं भवति । तेनाऽपि तस्य हि करणग्रन्थस्य सम्भवसङ्गतिर्दृश्यते । यथोक्तं तेन स्वयमेव -
'क्षितिरवियोगाद् दिनकृद्रवीन्दुयोगात्प्रसाधितश्चन्द्रः ।
सदसज्ज्ञानसमुद्रात्समुद्धृतं देवताप्रसादेन ।
सज्ज्ञानोत्तमरत्नं मया निमग्नं स्वमतिना वा ।' इति ।
ब्रह्मगुप्तो ह्यार्यभटस्य पर्यालोचकः । तदुन्नीताः कतिपये दोषास्तु यथार्था. अपि किन्तु तत्राधिक्येन तं प्रति समालोचकस्य दुराग्रह एव दृश्यते यदा स कथयति -
'आर्यभटदूषणानां सङ्ख्या वक्तुं न शक्यते यस्मात् ।
तस्मादयमुद्देश्यो बुद्धिमताऽन्यानि योज्यानि ॥'
तत्र दूषणान्यपि कतिपयान्यासभेवेति लल्लकृतात् तदुपरि बीजसंस्कारादपि सिध्यति । अथात्र कानिचिदेव ब्रह्मगुप्तसङ्केतितानि आर्यभटदूषणान्युपस्थाप्यन्ते ।
‘युगपादानार्यभटश्चत्वारि समानि कृतयुगादीनि ।
यदभिहितवान्न तेषां स्मृत्युक्तसमानमेकमपि ॥'
तिथ्यन्तग्रहणानां घुणाक्षरं तस्य संवादः ॥'
'मध्यगतिज्ञं वीक्ष्य श्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रजाः ।
सदसि न भवन्त्यभिमुखाः सिंहं दृष्ट्वा यथा हरिणः ॥'
न स्फुटमार्यभटोक्तं स्पष्टीकरणं स्फुटोक्तिरतः ॥'
'मेषादितः प्रवृत्ती नार्यभटस्य स्फुटा युगस्याद ।
दूरभ्रष्टा स्पष्टाः श्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रेषु ।
'न स्फुटमार्यभटादिष्टार्कग्रहणं ••• ••• ••• •••।
नार्यभटादिभिरुक्तं•••••••••••••••••••••••••••••••।
आर्यभटः क्षेत्रांशैश्यान्यदुक्तवांस्तदसत् ।'
‘कृत्वाऽपि दृष्टिकर्म श्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रोक्तम् ।।
प्रतिदिनमुदयेऽस्ते वा न भवन्ति दृग्गणितयोरैक्यम् ॥'
‘आर्यभटो युगपादान् त्रीन् पातानाह कलियुगादौ यत् ।।
तस्य कृतान्तर्यस्मात् स्वयुगाद्यन्तौ न तस्मात् ॥'
इत्थं हि यान्यप्यार्यभटदूषणत्वेन ब्रह्मगुप्तवचनानि तेषां सङ्ग्रहे कृते ग्रन्थान्तरमेव सम्पद्यते । दूषणनियतोऽपि ब्रह्मगुप्त एतत्तु तथ्यं स्वीकरोति यत्कतिपये दोषास्तु कालान्तरितत्वेनापि सम्भवन्तीति ।
‘कालान्तरेण दोषा येऽन्यैः प्रोक्ता न ते मयाऽभिहिताः ।
करणप्रकाशः दामोदरस्य भटतुल्यश्चास्य करणग्रन्थी । मूलसूर्यसिद्धान्तेन सहार्यसिद्धान्तस्य प्रायः साम्यं दृश्यते वर्तमानसूर्यसिद्धान्तेन सह वैषम्यञ्च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषसिद्धान्ताः
समासप्रवेशिका
समासपरिचयानन्तरं कृपया मां पश्यन्तु।
वर्गः:समासाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रविवासरः
वर्गः:वासराः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चेतसा सर्वकर्माणि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तपञ्चाशत्तमः(५७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥
अन्वयः
सर्वकर्माणि चेतसा मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य सततं मच्चित्तः भव ।
अर्थः
सर्वाण्यपि कर्माणि मयि विन्यस्य अहमेव परः पुरुषार्थः इति मन्यमानः समाहितचित्तः सर्वदा मय्येव मनः स्थापय ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
57 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सोमवासरः
वर्गः:वासराः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लल्लाचार्यसिद्धान्तः
लल्लाचार्यसिद्धान्तः ज्योतिषशास्त्र स्य सिद्धान्तः वर्तते। धीवृद्धिदतन्त्रेदमवधेयं यन्मध्यमस्थितिस्पष्टस्थित्योर्यदन्तरं ग्रहस्य तत् फलसंस्कारशब्देनोच्यते यच्च ग्रहस्य सिद्धान्तागतवेधागतस्थित्योरन्तरे सति तत्संयोजनाय संस्कारः क्रियते तद्धि बीजसंस्कारशब्देनाभिधीयते । ग्रहस्य स्थिति त्रिविधा भवति-- मध्यमस्थितिः, स्पष्टस्थितियथार्थस्थितिश्च । आद्याः सिद्धान्तानुयायिनी, द्वितीया करणानुयायिनी तृतीया तु वेधानुयायिनी। लल्लो हि भटदीपिकाकारपरमादीश्वरमतानुसारेण आर्यभटस्य शिष्यः समानवयस्कश्चासीत् । किन्तु तस्यैव हि स्वप्रणीतगणिताध्यायसमाप्तौ-
•••••••आर्यभटाभिधानसिद्धान्ततुल्यफलमेतदकारितन्त्रम् ।
इति कथनात् तदध्यायारम्भे -
‘विज्ञाय शास्त्रमलमार्यभटप्रणीत
तन्त्राणि यद्यपि कृतानि तदीयशिष्यैः ।
इति कथनेन च तस्यार्यभटशिष्यत्वं तु नैव सिध्यति । एवञ्च यदि हि स आर्यभटशिष्योऽभविष्यत्तदा आर्यभटस्य–'प्राणेनेति सा च भूः' इति भूभ्रमसिद्धान्तस्य विरोधे-
‘यदि वा भ्रमति क्षमा तदा स्वकुलायं कथमाप्नुयुः खगाः
इति नाकथयिष्यत् । यद्यपि न हि तत्र कापि राजाज्ञा यच्छिष्यो हि गुरुमतं कदापि नैव दूषयेदिति । ‘दोषा वाच्या गुरोरपि' इति शास्त्रवचनमपि दृश्यते तथापि न तथा दूषणं सम्भवति प्रत्यक्षतः । अपरञ्च लल्लं बहुधा स्मरन् यत्र तत्र तं दूषयंश्च भास्कराचार्यों न हि कुत्रापि तमार्यभटशिष्यत्वेन जानाति । यच्च लल्लो बीजसंस्कारप्रसङ्ग शकाब्देषु ४२० सङ्ख्याया वियोगं निदिशति तत्तु ब्रह्मसिद्धान्ते कलियुगारम्भतो बीजसंस्कार इव मानमात्रबोधकं न तु तत्स्थितिकालसूचकमपि । वस्तुतस्तु रेवतीयोगतारायाः ३५९ भोगांशी लल्लेनोक्तास्तेन तु ६०० मितशकाब्दसमकालः सूच्यते । अपरञ्च लल्लो हि ब्रह्मगुप्तं ब्रह्मगुप्तश्च तं न जानीत इत्युभयोः समकालिकत्वं सिध्यति इति शङ्करबालकृष्णमतमपि वयं सविनयं नैवाद्रियामहे । यतो हि लल्लो यदार्यभटमाने बीजसंस्कार मर्पयति तत्कालान्तरभिन्नत्वे सत्येव सम्भवति । तच्च ब्रह्मगुप्तः ‘कालान्तरेण दोषा येन्यैः प्रोक्ता न ते मयाऽभिहिता' इति स्पष्टमेव सङ्केतयति । नाऽत्रापि राजाज्ञा यदार्यभटदूषणाय प्रवृत्तो ब्रह्मगुप्तो लल्लमपि तथैव दूषयेदेव । तस्य त्वाचार्यत्वेनार्यभटेन सह प्रतिस्पर्धा सम्भवति यथा न तथा लल्लेनापि भवत्येव ।
'आचार्याऽऽर्यभटोदितं सुविषम व्योमौकसां कर्मय
यच्छिष्याणामभिधीयते तदधुना लल्लेन श्रीवृद्धिदम् ॥' इति ।
लल्लोऽपि तीक्ष्णमतिर्वेधकर्ताऽऽसीत् । यथा स दृष्टवान् यदार्य सिद्धान्तेन तादात्यप्रक्रिया नैव संवदते तदा तेन तत्र बीजसंस्कारोऽपितः । स न हि ब्रह्मगुप्त इव आर्य सिद्धान्तालोचकोऽपितु तस्य संस्कारक एव । स हि उत्तराधिकारे आर्यसिद्धान्तानीतग्रहेषु इत्थं बीजसंस्कारमर्पयति -
'शाके नखाब्धि( ४२० )रहिते शशिनोऽक्षदसैः ( २५ ) तत्तुङ्गतः कृतशिवैः ( ११४ ) तमसः षडङकैः ( ९६ ) ।
••••••••••••••(इ) भाम्बुधि(४८)हते क्षितिनन्दनस्य : सूर्यात्मजस्य गुणितेऽम्बरलोचनै( २० )श्च ।
व्योमाक्षिवेदनिहते विदधीत लब्धं शीतांशसूनुचलतुङ्गकलासु वृद्धिम् ॥ १९ ॥ इति । •••••••••••••••••••“ग्रहकर्म••••••••••••••••••“दृक्प्र भावात् •••••••••••••' ।। २० ।। इति ।
धीवृद्धिदतन्त्रे हि भगणादिमानं सर्वमेव आर्यभटमानसंवादि केवलं तदबीजसंस्काराहितमेव । अयनचलनविषये लल्लसिद्धान्तमपि मौनमालम्बते । आर्यसिद्धान्तोक्तग्रहेषु लल्लोक्तबीजसंस्काराधानपूर्वकं करणप्रकाशभटतुल्यप्रभृति करणग्रन्थाः प्रणीताः । लल्लेन हि रत्नकोषनाम्ना संहिताग्रन्थोऽपि प्रणीत आसीद यमधारीकृत्य श्रीपतिना ९६१ शकाब्दे रत्नमाला प्रणीता।
सिद्धान्तशिरोमणिकृद्भास्कराचार्योऽयनांशचलनज्ञानं हि मुञ्जाल( ८५४ शा० )प्रवर्ततं मन्यते 'अयनचलनं यदुक्तं मुञ्जालाचैः स एवायम्' ( गोलबन्धी० १८) इत्युक्त्वा । वस्तुतस्तु सर्वालोचकोऽपि ब्रह्मगुप्तोऽप्ययनांशस्पष्टक्रान्त्यादीनां चर्चामपि नैव करोति । तेन मुजालस्य ( ८५४ शा० ) अयनांशज्ञानप्रवर्तकत्वं सिद्धत्येव । लल्लाचार्योऽपि काममार्यभटसिद्धग्रहे बीजसंस्कारमर्पयति किन्तु स्वयमयनचलनविषये मौनमालम्बते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषसिद्धान्ताः
न्यासमञ्जरी
पाणिनेः अष्टाध्याय्याः उपरि काशिका इति वृत्तिः लिखितः। काशिकायाः उपरि पुनः जिनेन्द्रबुद्धिः न्यासमञ्जरी इति ग्रन्थं लिखितवान् । पाणिनिसम्प्रदायाय बौद्धानां योगदानत्वेन वर्तते एषा व्याख्या ।
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
एरवजनाङ्गः
एरवपदस्य निष्पत्तिः
‘एरव’ पदं ‘इरव’ पदात् निष्पन्नम् अस्ति । कोडगुभाषया ‘इर’ इत्युक्ते ‘भिक्षा’ इत्यर्थः । अतः इरव इत्युक्ते भिक्षुकः इत्यर्थः । एते उदरनिमित्तं भिक्षावृत्तिं आश्रितवन्तः सन्ति । एतस्य पदस्य अन्या व्युत्पत्तिः एवमस्ति ।  केरळस्य सामाजिकव्यवस्थायां कस्यचित् व्यक्तेः प्रतिष्ठा, स्थानमानाः च सः कियतः दूरतः स्वस्य अशुद्धतां सूचयति  इत्यनेन निर्धरितं भवति स्म ।  तत्रत्य उच्चवर्णस्य जनाः स्वगृहस्य वितर्दिपर्यन्तम् आगन्तुं योग्यान् ‘इरावुळेर्’ इति आह्वयन्ति स्म ।  मलयाळभाषया ‘इर’ इत्युक्ते वितर्दिः, ‘उळेर्’ इत्युक्ते उपवेशनम् इत्यर्थः । अतः ‘इरावुळेर्’ एव ‘एरव’ इति परिवर्तितं स्यात् ।
एरवजनाङ्गीयानां लक्षणानि
एरवाः कोडगुमण्डलस्य दक्षिणभागे अधिकतया दृश्यन्ते । कोडगुमण्डले ये दासाः आसन् ते एरवाः इति अभिज्ञायन्ते इति कोन्नोर् (१८७०) अभिप्रायं वदति ।  एरवाः कृष्णवर्णाः अलककेशिनः, दृढोष्ठवन्तः, तीक्ष्णनासिकावन्तः,  दीर्घहस्तपादवन्तः च । एतेषाम् औन्नत्यम् अपि  न तावत् अधिकम् । एरवजनानां प्रभेदाः== एतेषु पञ्जिरि, पणि, बडग, काकेएरव च इति चत्वारः प्रभेदाः सन्ति ।  एते चत्वाराः अपि समानजनाङ्गीयाः इति अभिप्रायः  एतावत्पर्यन्तम् आसीत् ।  किन्तु चत्वारः  अपि  कस्यचित् संयुक्तजनाङ्गस्य जनाः इति समाज-सांस्कृतिकाध्ययनदृष्ट्या वदन्ति चेत् सम्यक् न भवति ।  यतः तेषां  पृथक् भाषा, वस्त्रं, समाजव्यवस्था च अस्ति (डा. पि.एन्. हरीश्.२००३) ।  वस्तुतः एरव इति कश्चित् पृथक् जनाङ्गः ।  ते एव पञ्जिरि एरवाः इति अभिप्रयन्ति ।
एरवजनानां सामाजिकव्यवस्था
एतेषु २३ कुलानि सन्ति । पूकरिमणे, करिचरते, काळप्पे च देवाः सन्ति ।  बालानां कृते पितामहस्य प्रपितामहस्य नामानि स्थापयन्ति ।  मार, चोम, तिरुनाड, अमाचे इति बालानां नामानि, मरे, चोमि इति बालिकानां नामानि भवन्ति ।  एतेषां प्रमुखः ‘कङलाडि’ ।  एतेषु चतुर्विधविवाहाः भवन्ति । विधवायाः पुनर्विवाहस्य अवसरः अस्ति । शवं भूमेः अन्तः स्थापयन्ति । असहजमरणं चेत् तन्नाम गजस्य प्रहारेण, व्याघ्रचित्रकयोः खादनेन, सर्पदशनेन, वृक्षात्  पतित्वा च मरणं प्राप्नोति चेत्  शवं दहन्ति ।  एते सर्वचेतनवादिनः ।  भूमिः, सूर्यः, चन्द्रः, शिलायाः च आराधाकाः ।  पिशाचे विश्वसः अस्ति ।  दैव-पिशाचेभ्यः बलिं यच्छन्ति ।एते दक्षिणद्राविडगणस्य भाषां वदन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मेषराशिः
thumb|मेषः मेषः द्वादश राशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
मेषस्य स्वभावः अस्ति अनुसरणशीलता । गम्भीरता अपि तदीयः स्वभावः । अतः धैर्य-अग्रे गमनम्-अनुसरणशीलता-व्यवहारनिर्वहणम् - एतान् गुणान् सङ्केतयितुं मेषः उदाह्रीयते । अस्मिन् राशौ विद्यमानेषु एतानि तत्त्वानि दृश्यन्ते ।
अधिपतिः
मेष-वृश्चिकयोः अधिपतिः कुजः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां कुजः भवति दण्डनायकः । निर्णयानाम् अन्वयनशक्तिः, अद्भुतनिर्वहणाशक्तिः, न्याययुत-योजनायुतजीवनाय प्रयत्नशीलता च कुजस्य स्वभावः । मेषराशिवन्तः निर्णयानां कार्यान्वयनविषये अतीव जागरूकाः भवन्ति । अन्येषाम् आधिपत्यं, स्वीये कार्ये अन्येषां प्रवेशं च एते न सहन्ते । समीचीनतया कार्यनिर्वहणं, अन्यैः कार्यकारणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । एते सर्वदा अपि कस्मिंश्चित् कार्ये मग्नाः भवन्ति । परिश्रमेण एव आनन्दः अनुभूयते एतैः । कार्यकरणे सर्वे क्लेशाः आनन्देन एव एतैः सम्मुखीक्रियन्ते ।
निर्वहणकार्ये अत्युत्तमा व्यवस्था एतैः क्रियते । रक्षणाविभागे एते प्रत्यक्षपात्रं वहन्ति । कार्यं समग्रदृष्ट्या परिशीलयन्तः स्वीयं कार्यम् इति भावयन्तः कार्योन्नतिं सम्पादयन्ति । अन्येषाम् आदर्शप्रायाः भवन्ति ।
राशिभावः
मेषः सहजप्रथमभावः इति निर्दिश्यते । प्रथमभावे आत्मविश्वासः, स्वयं शक्तिः, सामर्थ्यम्, शरीरम् - इत्येतेषाम् आद्यता भवति । मेषराशिवत्सु अपि अयं भावः दृग्गोचरः भवति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, चरसंज्ञकः, पूर्वदिशः स्वामी, क्षत्रियवर्णः, पर्वतीयप्रदेशे विचरणकर्ता, रजोगुणयुक्तः, कान्तिहीनः, अल्पसन्ततिः, पृष्ठोदयी, अग्नितत्त्वयुक्तश्च भवति मेषराशिः । अस्य स्वामी मङ्गलग्रहः वर्तते । उक्तं च -
स्म्बद्धानि अक्षराणि
मेषराशौ अश्विन्याः ४ पादाः, भरण्याः ४ पादाः, कृत्तिकायाः प्रथमः पादः भवति इत्यतः '''चू, चे, चो, ला, ली, लू, ले, लो, आ ... ''' इत्येतानि अक्षराणि मेषसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् मार्च्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः एप्रिल्-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मेषराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)
वस्तुसेवयोः करः (Goods and Services Tax, (गुड्स एंड सर्विसिज़ टैक्स), सङ्क्षेपेण : वसेकः उत जीएसटी GST) भारते १ जुलाई २०१७ तः प्रचलितः कश्चन महत्त्वपूर्णः अप्रत्यक्षकरस्य व्यवस्था वर्तते, यं सर्वकारः, अनेके अर्थशास्त्रिणः च स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं बृहत्तमः आर्थिकपरिष्कारत्वेन गणयन्ति। अनेन केन्द्रद्वारा, विभिन्नराज्यानां सर्वकारद्वारा च स्वीक्रियमाणानां बहुविधकरान् अपाकृत्य सम्पूर्णे भारतवर्षे एका एव अप्रत्‍यक्ष-कर-प्रणाली स्वीकरिष्यते। यया भारतम् एकीकृतापणं निर्मातुं शक्नुयात् । एतस्य करस्य स्वीकारप्रक्रियां भारतीयसंविधाने अपि संशोधनं कृतम् अस्ति। दक्षिणत|लघुत्तम|330x330पिट
करस्य प्रकृतिः
प्रत्यक्षकरः, केन्द्रय-क्रयण-करः, राज्यस्तरस्य क्रयणकरः उत वैट, प्रवेशकरः, लोटरी-करः, स्टैंप ड्यूटी, टेलिकॉम-लाइसेंस-शुल्कं, टर्नओवर-करः, विद्युतः उपयोगे उत विक्रयणे प्रभावितः करः, वस्तोः स्थानान्तरणादीनाम् अनेकेषां  कराणां स्थाने इतः परम् एक एषः करः एव प्रभावितः भविष्यति।
सम्भावितः लाभः
वित्तमन्त्रालयद्वारा प्रकाशितायाः विज्ञप्त्याः अनुसारम् एतया व्यवस्थया निम्नलाभाः सम्भाविताः सन्ति  :
समितिः
एषः करः वस्तु-सेवा-कर-परिषदा निर्धार्यमाणः अस्ति, यस्य अध्यक्षः केन्द्रीयः वित्तमन्त्री अस्ति।
शुल्कम्
आदर्शस्थित्याम् एतस्यां व्यवस्थायां समस्तकरः एकस्मिन् शुल्के एव प्रभावितः स्यात्, किन्तु भारते राज्यकेन्द्रयोः एकस्मिन् वस्तुनि, सेवायां च शुल्कादित्वात् प्रारम्भादेव ४ शुल्कानि निर्धारितानि सन्ति, येन वर्तमानराजस्वे अधिकम् अन्तरं न भवेत्। यानि चत्वारि शुल्कानि निर्धारितानि तानि 5%, 12‍%, 18‍%, 28‍% च।‍ आवश्यकवस्तषु यथा दुग्धं, तक्रं, दधि, मधु, फलं, शाकं, पिष्टकं, चणकपिट्टकं, मांसः, मत्स्यः, कुक्कुटशावः, अण्डानि, सुपुष्टिकम्, प्रसादः, अल्पारः, बिन्दुः, सिन्दूरः, स्टैप, न्यायिकप्रलेखः, मुद्रितपुस्तकं, समाचारपत्रं, मणिबन्धाभूषणम् इत्येतेषु वस्तुषु वेसकः प्रभवितः न भविष्यति।  २० लक्षात् न्यूनं वार्षिकविक्रयकर्तारः व्यापारिणः करव्यवस्थायाः विमुक्ताः सन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मोदिशासनम् वर्गः:अर्थनीतिः
वामन शिवराम आप्टे
वामनशिवराम-आप्टे (1858 – 9 अगस्त, 1892) प्रसिद्धः कोशकारः । अनेन आङ्ग्ल-संस्कृतकोशः, संस्कृत-आङ्ग्लकोशः च रचितः ।आङ्ग्लभाषया संस्कृतस्य संस्कृत-साहित्यस्य च अध्ययनं कृतवतां सहस्रश: राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियजनानां हृदयेषु यस्य कृतिशीलस्य विद्यापुरुषस्य नाम गतैकशताब्द्या: अङ्कितं, स: अस्ति - विद्वान् शिक्षणशास्त्री संस्कृतपण्डित: वामनशिवराम-आप्टे ।
पुणेनगरस्य फर्ग्युसन्महा-विद्यालयस्य सर्वप्रथम: प्राचार्य: श्रीवामन: केवलं 34 वर्षेषु एव स्वजीवनं समापितवान् । तावति अल्पे एव काले अपि स: संस्कृतपठितॄणां यां सेवाम् अकरोत् सा नितरां श्लाघ्या  ।  तेन रचितानां कोशानां द्वारा बहव: छात्रा: संस्कृतभाषायां प्रावीण्यं प्राप्तवन्त: । एतस्य कोषस्य रचनाया: अनन्तरं शतं वर्षाणि अतीतानि । तथापि शब्दार्थस्पष्टीकरणाय अर्थपरिष्काराय च तत्सदृश: कोऽपि कोश: केनापि अद्यावधि न रचित: । कृतनिश्चयस्य अस्य तपस्विन: प्रतिभा, वैदुष्यं, साधना च अद्वितीया ।
बाल्यं प्राथमिकशिक्षणञ्च
वामनरावस्य पूर्वजा: महाराष्ट्रस्य सावन्तवाडीराज्यस्य आशोलीग्रामस्य निवासिन: । तस्य पिता सद्गृहस्थ: अग्रगण्य: पण्डितश्च । किन्तु दौर्भाग्यात् एकस्य स्नेहिजनस्य धनग्रहणव्यवहारे स: प्रतिभू: अभवत् । स: जन: धनं प्रत्यर्पयितुं न शक्त: । तेन आर्थिक: सङ्कट: आपतित: । एतस्मात् प्रसङ्गात् प्रबलाघात: अलगत् । तेन तस्य पिता अस्य बाल्यावस्थायाम् एव पञ्चत्वं गत: । एतस्मात् एते त्रय: अपि भ्रातर: शैशवे एव अनाथा: जाता: । वामनरावस्य जन्म 1858 तमे वर्षे अभवत् । पितु: देहावसानावसरे वामनस्य आयु: आसीत् 7-8 वर्षात्मकम् । जीवननिर्वाहस्य आधारं गवेषयितुम् आप्टेकुटुम्बकं बेलग्रामं प्राप्नोत् । तत: कोल्हापुरं गतम् । तत्रापि दौर्भाग्यं तत्कुटुम्बकं न अमुञ्चत् । वामनरावस्य माता, एक: भ्राता च पक्षावधौ एव दिवं गतौ । परिवारे द्वौ शिशू भ्रातरौ वामन: माधवश्चम अवशिष्टौ । भ्रातृभ्यां कोल्हापुरे मधुकरीवृत्त्या पठनम् आरब्धम् । तदा राजारामविद्यालयस्य मुख्यशिक्षकस्य प्रसिद्धविदुष: श्रीमहादेवमोरेश्वरकुण्टेवर्यस्य कृपादृष्टि: एतयो: बालकयो: उपरि अपतत् । बालकयो: कुशाग्रां बुद्धिं विद्याप्रीतिं च दृष्ट्वा तयो: मेट्रिक्पर्यन्तस्य विद्याभ्यासस्य व्यवस्था कुण्टे-महाशयेन कृता ।
उच्चशिक्षणम्
मेट्रिकपरीक्षायाम् उत्तमं परिणामं लब्ध्वा मुम्बापुर्या: काञ्चित् छात्रवृत्तिं प्राप्य 1873 तमे वर्षे वामनराव: पुणेनगरस्थं डेक्कनमहाविद्यालयं प्रविष्ट: । तत्रापि स्वोद्यम-पारायणगुणेन सर्वेषां गुरुजनानां प्रीति: सम्पादिता तेन । तदानीं पुणेनगरस्य स्वदेशीयान्दोलनस्य प्रसिद्धाग्रणे: गणेशवासुदेव-जोशिमहोदयस्य अवधानम् एतस्य प्रतिभावत: विद्यार्थिन: उपरि गतम् । अत: स: स्वपुत्रीं रमाबायीं वामनरावाय अदात् 1876 तमे वर्षे । तदनन्तरवर्षे (1877) वामनराव: गणितविषये स्नातक(बि.ए.)परीक्षां प्रथमश्रेणीं प्राप्य उत्तीर्ण: । संस्कृतं तु तस्य प्रिय: विषय: आसीत् । कश्चित् सुहृत् तम् अवदत् - ‘‘संस्कृतं तु भवत: प्रिय: विषय: । अत: भवान् विना क्लेशं स्नातकोत्तर(एम्.ए.) परीक्षाम् उत्तरीर्तुं शक्ष्यति’’ इति । एतत् श्रुत्वा वामनरावेण एम्.ए.परीक्षायाम् अंग्रेजीविषय: गृहीत: । तत्रापि स: द्वितीयश्रेण्याम् उत्तीर्ण: ।
उद्योगः
स: डेक्कनमहाविद्यालये अध्यापकत्वेन नियुक्त: । तत: अध्यापनकार्यस्य अनुभव: आरब्ध: । तदनन्तरं किञ्चित्कालम् एकस्मिन् मिशनरीविद्यालये शिक्षकत्वेन कार्यं कृत्वा वामनरावेण सर्वकारीयकार्याय प्रार्थनापत्रं प्रेषितम् । तस्य नियुक्ति: एकस्मिन् माध्यमिकविद्यालये अभवत् । व्याख्यातृत्वयोग्यताम् अपि अविगणय्य सर्वकारेण निम्नकक्ष्यायां पाठनार्थं कार्यं दत्तम् इत्यत: तस्य मन: खिन्नम् । आप्टेमहोदयस्य स्मृतिशक्ति: अपूर्वा आसीत् । नान्दीपाठात् भरतवाक्यपर्यन्तं समग्रम् अभिज्ञान-शाकुन्तलनाटकम् अक्षरश: तस्य कण्ठस्थम् आसीत् । तस्य त्यागभावना अपि अपूर्वा एव आसीत् । अग्रज: माधवराव: इव स: अपि सर्वकारीयोद्योगं प्राप्य सुखेन जीवननिर्वाहं कर्तुम् अशक्ष्यत्, किन्तु तेन तथा न कृतम् ।