cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अरुण शौरी
जीवनयात्रा
इण्डियन् एक्स्प्रेस्-पत्रिकायाः प्रधानसम्पादकः सन् शौरी १९७९ तमे वर्षे सर्वकारस्य भ्रष्टाचारम् अनावृतवान् । तस्मात् उन्नतस्थाने विद्यमानानां बहूनां जनानां भ्रष्टाचारः सर्वैः ज्ञातः । १९८१ तमे वर्षे तदानीन्तनस्य महारष्ट्रस्य मुख्यमन्त्रिणः विरुद्धम् अभियोगम् अस्थापयत् । राज्यस्य वाणिज्यव्यवहारतः तेन सम्पाद्यमानः कोटिशः धनराशिः इन्दिरा गान्धेः नाम्ना कृतायाः वैयक्तिकविश्वस्तमण्डल्याः कृते गच्छति स्म । एतस्मात् कारणात् मुख्यमन्त्रिणा त्यागपत्रं दातव्यम् अभवत् । इन्दिरागान्ध्या काङ्ग्रेस्पक्षेण च महत् अवमाननम् अनुभूतम् ।
तस्य कारणतः एव इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-मुम्बैकार्यालये सुदीर्घः कर्मकर-कलहः सञ्जातः । कनिष्ठवेतनं द्विगुणितं कुर्यात् इति आग्रहं कुर्वद्भिः कर्मकरैः कर्मन्यासः कृतः । ततः सर्वकारेण कष्टम् अनुभूतम् । विविधैः समूहैः इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-विरुद्धम् अभियोगाः प्रस्तुताः । अन्ते सर्वकारस्य आग्रहस्य कारणतः पत्रिकायाः स्वामिना रामनाथगोयेङ्कावर्येण शौरी प्रेषितः ।
१९८२ तः १९८६ पर्यन्तं तेन विविधाभ्यः पत्रिकाभ्यः लिखितम् । १९८६ तमे वर्षे सः टैम्स् आफ् इण्डिया पत्रिकायाः प्रधानसम्पादकत्वेन नियुक्तः जातः । किन्तु १९८७ तमे वर्षे गोयेङ्का पुनः तम् इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-पत्रिकां प्रति स्व्यकरोत् । तदा शौरी तदानीन्तनस्य प्रधानमन्त्रिणः बोफोर्स्-भुषुण्डि-क्रयणस्य भ्रष्टाचारविषयस्य इतिवृत्तं प्राकटयत् । तस्मात् सः अग्रिमे निर्वाचने अपजयं प्राप्नोत् ।
१९८८ तमे वर्षे सर्वकारस्य विरुद्धं पत्रिकास्वातन्त्र्यविषये तस्य नेतृत्वे इण्डियन्-एक्स्प्रेस्-संस्थया यत् कृतं तस्य अनुमोदनं सर्वाभिः पत्रिकाभिः कृतम् । कदाचित् इण्डीयन्-एक्स्प्रेस्-पत्रिकायाः विरुद्धं त्रिशताधिकाः अभियोगाः सर्वकारेण प्रस्तुताः आसन् । १९९० वर्षपर्यन्तं सर्वकारस्य भ्रष्टाचारविरोधः तेन कृतः । तदनन्तरकाले तेन लेखनकार्याय अधिकम् अवधानं प्रदत्तम् । त्रिंशदधिकासु पत्रिकासु नियतरूपेण स्तम्भलेखनं तेन लिख्यते स्म ।
शौरी  भारतीयजनतापक्षस्य सदस्यः । सः राज्यसभायाः सदस्यः । अटल्बिहारिवाजपेयिवर्यस्य शासनावधौ तेन विविधानि दायित्वानि निरूढानि । तेन सर्वैः महान् आदरः प्राप्तः ।
२००७ तमे वर्षे राष्ट्रपतिस्थानाय प्रतिभापाटील न नियोक्तव्या इति विरोधं कृतवत्सु प्रमुखः एषः । प्रतिभा महिला सहकारि वित्तकोशद्वारा तया कृताः अक्रमाः तेन प्रदर्शिताः । तस्याः भ्रातुः जि एन् पाटीलस्य मारणे अपि तस्याः पात्रमस्ति इत्यपि तेन आरोपितम् ।
साहित्यकृषिः
अरुण शौरी २६ पुस्तकानि अलिखत् । तस्य लेखनानि संशोधितानि चिन्तनयोग्यानि च भवन्ति । तस्याः लेखनात् तेन बहुसंख्याकाः अभिमानिनः प्राप्ताः । राष्ट्रे अन्ताराष्ट्रे च तेन बहु सम्माननं प्राप्तम् । तेषु पद्मभूषणं, मेग्ससेप्रशस्तिः, ददभाई नवरोजिप्रशस्तिः, आस्टर्प्रशस्तिः, के एस् हेगडेप्रशस्तिः, वर्षस्य अन्ताराष्ट्रियसम्पादकप्रशस्तिः, प्रकाशनस्वातन्त्र्यप्रशस्तिः च अन्यतमा ।
ग्रन्थर्णम्
Co-author:
बाह्यशृङ्खला
"
वर्गः:हिन्दीपत्रिकासम्पादकाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सोरबविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति शिवमोग्गालोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति सोरबविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ११६। सोरबविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या शिवमोग्गामण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या शिवमोगालोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । सोरबविषये अधिकविवरणार्थं सोरब इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ढाका
ढाकानगरं बाङ्ग्लादेशस्य राजधानी अस्ति । भारतस्य प्रतिवेशि राज्यम् अस्ति बाङ्ग्लादेशः। कार्पासवस्त्रोद्यमे विश्वप्रसिद्धम् अस्ति एतत् नगरम् ।
इतिहासस्य नामकरणम्
ढाका-नगरस्य नामकरणस्य सटीक-इतिहासस्य विषये बहुधा असहमतिः अस्ति । कथ्यते यत् सेनवंशस्य राजा बल्ललसेनः बुरिगङ्गनद्याः समीपे क्षेत्रे यात्रां कुर्वन् समीपस्थे वने हिन्दुदेव्याः दुर्गायाः मूर्तिं प्राप्नोत् । राजा बल्लालसेनः दुर्गादेव्याः श्रद्धांजलिरूपेण अस्मिन् क्षेत्रे मन्दिरस्य स्थापनां कृतवान् । यथा यथा देव्याः मूर्तिः आच्छादिता वा गुप्ता वा प्राप्यते स्म, तथैव राजा मन्दिरस्य नाम धकेश्वरी मन्दिरम् अकरोत् । मन्दिरस्य नामतः अस्य स्थानस्य नाम ढाका इति विकसितम् ।
भूगोल
उष्णकटिबंधीयवृक्षाः, आर्द्रभूमिः, समुद्रतलयुक्ताः समतलाः मैदानाः च अस्य मण्डलस्य लक्षणम् अस्ति । अस्य कारणात् ढाकामण्डले प्रायः मानसूनस्य प्राकृतिकविपदानां च समये जलप्लावनं दृश्यते ।
पथ
बाङ्गलादेशमार्गपरिवहननिगमेन सर्वकारीयसंस्थायाः संचालिताः बसयानाः ढाकानगरे अन्यः लोकप्रियः परिवहनविधिः अस्ति । तदतिरिक्तं निजीबससेवाः बहवः सन्ति । २००२ तमे वर्षे अनन्तरं ढाकानगरे केचन पेट्रोल-डीजलवाहनानि (बेबी टैक्सी, टेम्पो इत्यादीनि) स्थगितानि, तस्य स्थाने संपीडितप्राकृतिकगैस् (CNG) अथवा सीएनजी-सञ्चालितानि हरित-आटोरिक्शा-वाहनानि स्थापितानि फलतः पर्यावरणप्रदूषणस्य बहु न्यूनता अभवत् ।
१९८६ तमे वर्षे अनुमानानुसारं ढाका-देशस्य १,८६८ कि.मी.(१,१६१ मील) मार्गाः अवरुद्धाः आसन् । ढाकानगरं देशस्य अन्यैः भागैः सह मार्गेण, रेलमार्गेण च सम्बद्धम् अस्ति । भारते ढाकातः कोलकाता, अगरताला च गन्तुं बीआरटीसी-संस्थायाः नियमितबससेवाः प्रचलन्ति ।
रेलमार्ग
ढाकानगरस्य रेलस्थानकेषु कमलापुररेलस्थानकं, विमानस्थानकरेलस्थानकं, बनानीरेलस्थानकं, तेजगांवरेलस्थानकं, छावनीरेलस्थानकं, गण्डरियारेलस्थानकं च सन्ति, राज्यसञ्चालितः बाङ्गलादेशरेलमार्गः उपनगरीयराष्ट्रीयमार्गाणां सेवां करोति बाङ्गलादेशरेलमार्गः ढाका-कोलकाता-नगरयोः मध्ये नियमितरूपेण अन्तर्राष्ट्रीयरेलसेवां चालयति । ढाकातः अन्येषु उपनगरीयक्षेत्रेषु रेलसंपर्कः अस्ति, बाङ्गलादेशरेलवे नारायणगञ्जं, गाजीपुरं च डेमु रेलयानानां माध्यमेन नियमितरूपेण रेलसेवाः चालयति स्म।
विमानसेवा
ढाकानगरस्य केन्द्रात् उत्तरदिशि केवलं १५ किलोमीटर् दूरे स्थितं हजरतशहजलाल-अन्तर्राष्ट्रीयविमानस्थानकं देशस्य बृहत्तमं व्यस्ततमं च विमानस्थानकम् अस्ति । देशस्य कुलविमानानाम् आगमनप्रस्थानानां ५२% भागः अत्रैव नियन्त्रितः भवति । चटगाङ्ग, सिलेट, राजशाही, कॉक्स बाजार, जेस्सोर, बरिसाल, सैयदपुर इत्यत्र आन्तरिकसेवाः सञ्चालिताः सन्ति तथा च एशिया, मध्यपूर्व, युगाण्डा, पश्चिमयूरोप इत्येतयोः प्रमुखनगरेषु अन्तर्राष्ट्रीयसेवाः सञ्चालिताः सन्ति
सन्दर्भः
वर्गः:बाङ्ग्लादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य  विंशतितमः (२०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अथ, व्यवस्थितान्, दृष्ट्वा, धार्तराष्ट्रान्, कपिध्वजः । प्रवृत्ते, शस्त्रसम्पाते, धनुः, उद्यम्य, पाण्डवः ॥ हृषीकेशम्, तदा, वाक्यम्, इदम्, आह, महीपते ।
अन्वयः
महीपते ! अथ व्यवस्थितान् धार्तराष्ट्रान् दृष्ट्वा कपिध्वजः पाण्डवः शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते धनुः उद्यम्य तदा हृषीकेशम् इदं वाक्यम् आह ।
अर्थः
महीपते ! अथ अर्जुनः युद्धसन्नद्धान् कौरवान् अपश्यत् । तदा शस्त्रप्रहारोऽपि आरब्धः । अर्जुनः धनुः उद्यम्य श्रीकृष्णम् एवम् अवदत् ।।
श्लोकवैशिष्ट्यम्
अस्मिन् श्लोके विषयस्य सुष्ठु अवगमनाय अग्रिमश्लोकस्य प्रथमपादः अपि अत्रैव योजितः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
जर्कोनियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पञ्चरात्रम्
लघुत्तम|महाभारतकथां स्वीकृत्य विरचितमिदं रूपकं विराटपर्वस्य चित्रम्
कव्यं प्रधानतया द्विविधम् । दृश्यं श्रव्यं चेति । तत्र श्रव्यकाव्यस्य रूपकम् इति नाम । संस्कृतसाहित्ये रूपकस्य प्रधानं स्थानम् अस्ति । तेषु अन्यतमः पञ्चरात्रं।पञ्चरात्रम् तावत् भासकविना विरचितमिति टि.गणपतिशास्त्रिणः अनेकैः साक्ष्याधारैः प्रत्यपादयन् । केचन दोषज्ञाः शास्त्रिमतं नाङ्गीकुर्वन्ति । किन्तु भासनाटकचक्रे विद्यमानानां त्रयोदश नाटकानां कर्ता भासादपरः कविरपि न सिद्धः । अतः विवादान् पार्श्वे कृत्वा साद्यस्के काले बहुभिः अङ्गीक्रियते यत् एतेषां कर्ता भास एव इति ।भासेन आहत्य षड्रूपकाणि विरचितानि। तेषु द्वितीयं भवति पञ्चरात्रं। भासस्य सर्वाणि रूपकाणि एकाङ्काः एव ।किन्तु पञ्चरात्रे तावत् त्रयः अङ्काः सन्ति इति वैशिष्ट्यं अस्य रूपकस्य ।महाभारतकथां स्वीकृत्य विरचितमिदं रूपकं विराटपर्वस्य विषयं प्रदर्शयति। स्त्रीपात्ररहितमपि रूपकमिदं अर्थगाम्भीर्ये, रसोत्पादने, चतुरसम्भाषणे प्रसिद्धम्।
कथासारांशाः
पाण्डवाः विराटनगरे अज्ञातवासे संवृतः।हस्तिनापुरी मध्ये येकाहयज्ञं प्रारब्धः दुर्योधनः द्रोणाचार्याय गुरुदक्षिणां दातुं गच्छति ।तदा द्रोणाचार्यः दक्षिणात्वेन पाण्डवानां अर्धराज्यं पृच्छति।तदा दुर्योधनः वदति यदि पञ्चरात्र्याभ्यन्तरे पाण्डवानां विषयः ज्ञायते तर्हि तेषां अर्धराज्यं ददामि इति। तदा गोग्रहणनिमित्तक युद्धे पराजितः भीष्मः पाण्डवाः विराटनगरे सन्ति इति कथयति।तत्काले एव युधिष्टिरेण प्रेषितः उत्तरः हस्तिनावतिं आगत्य पाण्डवानाम् विराटवासं कथयति। तदा पञ्चरात्राभ्यन्तरे एव तेषां वासः निश्चितः इति कारणात् दुर्योधनः पाण्डवानां अर्धराज्यं उद्घोषयति।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भासस्य कृतयः
४९३
४९३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४९३ ४९३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति...
पदच्छेदः
यत् अक्षरं वेदविदः वदन्ति विशन्ति यत् यतयः वीतरागाः यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥
अन्वयः
वेदविदः यत् अक्षरं वदन्ति, वीतरागाः यतयः यत् विशन्ति, यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् पदं ते सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ।
अर्थः
वेदज्ञाः यत् वस्तु अविनाशि इति वदन्ति, वीतरागाः सन्न्यासिनः यत् प्रविशन्ति, पुरुषाश्च यत् वस्तु 	अभिलषन्तः ब्रह्मचर्यव्रतम् आचरन्ति तत् प्रसिद्धं स्थानं तुभ्यं संक्षेपेण वदिष्यामि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
11 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वेङ्कटमखी
वेङ्कटमखी (Venkatamakhin) कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धः गायकः आसीत् । एतस्य मूलं नाम वेङ्कटेशः । पितुः नाम गोविन्ददीक्षितः । मातुः नाम नागमाम्बा । पिता तञ्जावुरुनगरे सचिवः आसीत् । तत्र एव वेङ्कटेश: गायकरूपेण नियुक्त:। तत्र तेन चतुर्दण्डिप्रकाशिका नाम ग्रन्थ: रचित:। दाक्षिणात्यसङ्गीतपद्धतौ एष: सर्वमान्य: तथा उत्कृष्ट: ग्रन्थ:। अस्मिन् ग्रन्थे स एवं प्रत्यपादयत् यत् एकस्मात् स्वरमेलनात् ७२मेलानाम् उत्पत्ति: शक्या । परं स तेषु केवलम् १९मेलान् अनुमन्यते । तेभ्य: मेलेभ्य: ५५रागाणामुत्पतति: भवति। वेङ्कटेशस्य निधनं १७शतकस्य अन्तेऽभवत् ।
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बेङ्गळूरु
"बॆङ्गळूरु"(Bengaluru)ಬೆಂಗಳೂರು नगरं भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य राजधानी अस्ति । बॆङ्गळूरुमहानगरं कर्णाटकस्य आग्नेयभागे विराजते । एतत् मण्डलमपि । बेङ्गळूरुनगरमण्डलं विस्तीर्णदृष्ट्या अत्यन्तं लघु अस्ति । २००६ तमे वर्षे नवेम्बरमासे अस्य नगरस्य नाम आधिकारिकरूपेण "बॆङ्गळूरु"- इति जातम् । एतत् नगरं कर्णाटकस्य अत्यन्तं महत् नगरम् । अत्र अधिकांशाः जनाः द्वित्राः भाषाः जानन्ति । बॆङ्गळूरुनगरे ५१% जनाः भारतस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः आगत्य वसन्तः सन्ति । बॆङ्गळूरुनगराभ्याम् भारतस्य महानगरेषु तृतीयं स्थानं प्राप्तम् अस्ति ।
शब्दव्युत्पत्तिः
पुराणेषु अस्य नगरस्य नाम कल्याणपुरी अथवा कल्याणनगरी इति उल्लिखितं ह्श्यते । आङ्ग्लेयानाम् आगमनानन्तरम् अनेन नगरेण 'बेङ्गलूरु’ इति नाम प्राप्तम् ।बॆङ्गळूरु समीपे प्राप्तेन शिलालेखेन ज्ञायते यत् -१००४ वर्षपर्यन्तम् एतत् बॆङ्गळूरुनगरं'गङ्ग’राजवंशस्य शासनान्तर्गतम् आसीत् । १०१५ तः १११६ वर्षपर्यन्तं तमिळुनाडुराज्यस्य चोलवंशीयाः अत्र शासनम् अकुर्वन् । अनन्तरम् अत्रत्यं शासनं 'होयसल’राजवंशीयानां हस्तगतं जातम् । एवं मन्यते यत् आधुनिकबेङ्गलूरुनगरस्य संस्थापनं १५३७ तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्यस्य परिवर्तनकाले सञ्जातम् इति । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनानान्तरं बॆङ्गळूरुनगरस्य शासनाधिकारः बहुवारं परिवर्तितः । अन्ते १७९९ तमे वर्षे जाते चतुर्थे आंगलो-मेसूरु-युध्दे टिप्पुसुल्तानस्य मरणानन्तरं बॆङ्गळूरुनगरस्य शासनम् आङ्ग्लेयानां हस्तगतम् । ते अत्रत्यं शासननियन्त्रणाधिकारं मैसूरुमहाराजेभ्यः अयच्छन् । ततः तेषां मैसूरुमहाराजानां राजधानी १८३१ तमे वर्षे बेङ्गलूरुनगरं सञ्जातम् । ११ शतके होयसलराजा द्वितीयः वीरबल्लालः कदाचित् मृगयार्थं गतः मर्गभ्रष्टः भवति अरण्ये । तत्र सः कस्याश्चित् वृद्धायाः कुटीरं प्राप्नोति । तदा सा पंक्तांनि धान्यानि भोजयति तम् । अतः कृतज्ञतापूर्वकं तस्य स्थानस्य नाम 'बॆन्द-काळूरु’ इति कृतं तेन राज्ञा । (Benda-पक्वानि kaloo-धान्यानि = Benda-kalooru) तदेव नगरं कालान्तरे 'बॆङ्गळूरु’ जातम् इत्यपि श्रूयते ।खतं बेङ्गळूरु बेङ्घो बेङ्खितं
इतिहासः
क्रि.श. १५३७ वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन निर्मितम् अस्ति । एतदेव तस्य राजधानी अपि असीत् । समीपवर्तिनि देवरायनदुर्गे भूयमानस्य महाराजस्य सुरक्षादलम् अत्र भवति स्म । अतः "बॆङ्गावाळूरु" इति प्रादेशिकभाषया कथितं क्रमेण बॆङ्गळूरु इति परिवर्तितम् इति प्रतीतिरस्ति ।
संस्कृतिः शिक्षा च
कलावैविध्यम्, जननीवनवैविध्यं च अस्य नगरस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । विविधविद्याभ्यासार्थमपि नगरेऽस्मिन् अवसराः सन्ति । अस्याः नगर्याः विशिष्टा संस्कृतिः वैदेशिकान् अकर्षयन्ती अस्ति । भारतीयविद्याभवनम्, चित्रकलापरिषत्, भारतीयविज्ञानमन्दिरम्, इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् सैन्स इत्याद्यः शिक्षासंस्थाः आबहोः कालात् सरस्वतीसेवां कुर्वत्यः सन्ति । अत्र ईशदिव पाश्चिमात्त्यजीवनशैली अपि रूढिगता अस्ति । अतः एतत् नगरं "कास्मोपालिटन् सिटि इत्यपि कथयन्ति । अत्रत्यानि विविधानि दूरदर्शनवाहिनीनां केन्द्राणि, आकाशवाणीकेन्द्राणि विशेषतः एफ्.एम्.रेडियो बहुप्रसिद्धानि सन्ति । इदानीं भिन्नभिन्नराज्येभ्यः देशेभ्यः जनाः उपजीविकार्थम् अत्र आगत्य सर्वभाषामयं महानगरं सञ्जातम् । कन्नडिगानां सङ्ख्या न्यूना जायमाना अस्ति । अत्यधिकयन्त्रोद्यमानां संस्थपनकारणात् जनसङ्ख्यायाः बाहुल्यात् च परिसरमालिन्यं सम्भूयमानम् अस्ति । जलस्य अभावः अपि तत्र तत्र दृश्यते । एतद्विषये जनाः संस्थाः च जागरिताः अपि सन्ति ।
नगरस्य वैशिष्ट्यानि
सर्वविधाः कीडाः अत्र बेङ्गलूरुनगरे क्रीड्यन्ते । कन्दुकताडनक्रीडा (Cricket) अत्रापि प्रसिद्धा एव । राहुल् द्राविडः, अनिलकुम्बले, गुण्ड्प्प विश्वनाथः, वेङ्कटेशप्रसादः, B.S. चन्द्रशेखरः जावगलश्रीनाथः इत्यादयः अत्रत्याः एव । प्रमुखं क्रिकेटक्रीडाङ्गणं 'चिन्नस्वामीक्रीडाङ्गणम्’ अपि बेङ्गलूरुनगरे एव अस्ति । बेङ्गलूरुनगरं शिक्षणक्षेत्रे अपि अग्रे अस्ति । पाश्च्यात्यशिक्षणपद्धतिम् अत्र परिचायितवान् मुम्मडि कृष्णराज वोडेयरः । भारतीयविज्ञानसंस्था (Indian Institute of Science) 1909 तमे वर्षे अत्र आरब्धा, राष्ट्रियचित्रसंस्था (National Institute of Design ), राष्ट्रिय-न्यायशाला, IIMB, IIT-B, NIMHANS, BMCRI, SJMC इन्याडिनि बेङ्गलूरुनगरे सन्ति । प्राथमिक-माध्यमिकविद्यालयाः तु असंख्याः सन्ति एव ।
उपमण्डलानि
उत्तरबेङ्गळूरु, दक्षिणबेङ्ग्ळूरु, आनेकल् च । भारतदेशस्य तृतीयं बृहन्नगरम् इति विख्यातम् । प्रायः अत्र ९०लक्षजनाः सन्ति । उद्याननगरम् इति प्रसिद्धस्य एतस्य ऐटिसिटि इति नाम प्राप्तमस्ति । सङ्गणकोद्यमे विद्युन्मानक्षेत्रे तु नगरस्य अस्य योगदानं महत् अस्ति । इन्फोसिस्, स्याप्, विप्रो, ओरेकल् इत्यादिभिः सङ्गणकसंस्थाभिः एतस्य "सिलिकान् व्याली” इति ख्यातिः आगता अस्ति । देशस्य स्वातन्त्र्योत्तरकाले बेङ्गलूरुमहानगरं बृहद्यन्त्रागाराणाम् आश्रयस्थानम् अभवत् । अत्रत्यं प्रशान्तं वातावरणं, सुन्दरं परिसरं च जनाकर्षणस्य कारणमभवत् । एच् ए एल्, बि.इ.एल्., इसरो इत्यादीनां यन्त्रोद्यमानां स्थापनायतनं च सञ्जातम् ।
भौगोलिकता
बेङ्गळूरुनगरं समुद्रतटात् ९००कि.मी. उन्नतस्तरॆ वर्ततॆ । भूगोलकस्य १२° २९ उ - १३° उ अक्षांशॆ प्रस्थितम् अपि अत्र सदा वातावारणं तु शीतलं भवति । सामान्यतः उष्णांशः२४सॆं तः २५सॆं पर्यन्तं भवति । सदाशिवनगरॆ स्थितं रमणाश्री उद्यानम् अत्यन्नतं स्थानम्, होसकेरेहळ्ळी अत्युन्नतं स्थलम् अस्ति । बेङ्गळूरुग्रामीणम् बेङ्गळूरुनगरम् मेलयित्वा बेङ्गळूरुविभागः इति सर्वकारेण निर्दिष्टम् । ग्रामीणबेङ्गळूरुतः किञ्चित्प्रदेशं पृथाक् कृत्वा रामनगरमण्डलम् इति नूतनं मण्डलं निर्मितं अनेन सर्वाकारेण । महानगरनिर्माणेण नद्यः तु न सन्ति एव । पूर्वं तु अर्कावती वृषभावती च नद्यौ प्रवहतः स्म । इदानीं क्रि.श.१९९२तमवर्षात् एते महानगरत्यक्तस्य मलिनजलस्य वाहिन्यौ सञ्जातौ । पूर्वं नगरे बहुत्र शुद्धजलस्य सरांसि आसन् । तेषु कानिचन, हेब्बाळसरः, मदिवाळसरः, हलसूरुसरः, सेङ्कीसरः इत्यादीनि । समिपवर्तिनिषु गिरिषु महाशिलाः लभ्यन्ते । नगरे सर्वत्र मध्ये मध्ये नारिकेलवृक्षाः सन्ति । नगरात् बहिर्भागे तत्र तत्र कृषकाः शाकानि प्ररोपयन्ति । बेङ्गळूरु सेस्मिक् झोन् इति निर्दिष्टम् अपि अत्र पूर्वं कदाचित् ४.५प्रमाणेन भूकम्पनम् अभवत् ।
वातावरणम्
बेङ्गळूरुमहानगरम् वातानुकूलितं नगरम् इत्येव प्रथितम् असीत् । सामान्यतः अतिशीतलकालः जनवरि मासः कदाचित् १५.१°से. पर्यन्तमपि क्षीयते । किन्तु महानगरस्य उद्योगिका औद्यमिका च अभिवृद्धेः कारणात् वातावरणस्य व्यत्यासः अभवत् । वर्षस्य यस्मिन् कस्निन् अपि ऋतौ यत्किमपि वातावारणं दृष्टुं शक्यते । वातावरणस्य सामान्योष्णता ३३° से. तः ३५°से. भवति । अतिगरिष्ठः तापः बेङ्गळूरुनगरे दृष्टं तु ३८.९°से. अस्ति (१९३१तमे वर्षे मार्चमासे परिगणितम्) तथा अतिक्षीणः तापः तु ७.८°से. (१८८४ तमे वर्षे जनेवरिमासे परिगणितम्) इदानीं तु शरत्कालस्य वातावरणं १२° से. पर्यन्तम् अपि क्षीयते । ईशान्यमान्सून् मारुतेन नैरुत्यमान्सून् मारुतेन च अत्र वृष्टिपातः भवति । अतिवृष्ठिः १९९७ तमस्य वर्षस्य ओक्टोबर् मासे १७९मिलिमीटर्स् लक्षिता ।
इतिहासः
क्रि.श. १५३७तमे वर्षॆ केम्पेगौडमहाराजेन निर्मितमस्ति । एतदेव तस्य राजधानी अपि असीत् । समीपवर्तीदेवरायनदुर्गॆ भूयमानस्य महाराज्स्य सुरक्षादलम् अत्र भवति स्म । अतः बेङ्गावल ऊरु इति प्रादेशिकभाषया कथितं क्रमेण बेङ्गळूरु इति परिवर्तितम् इति वदन्ति । अस्य बेङ्ग्लोर् इति नाम कन्नडभाषायाः बेङ्गलूरु इति पदस्य आङ्ग्लीकृतं रूपम् अस्ति। एतत् पदं नवमे शतके प्राप्ते पश्चिमगङ्गवंशस्य वीरगल्लु (योधशिलास्मारकम्) शिलाशासने उल्लिखितम् । एतत् बेङ्गावल ऊरु इति कन्नाडपदस्य पाठान्तरम् अस्ति । कन्नडे बेङ्गावल ऊरु इत्युक्ते संरक्षणस्य प्रदेशः इति । एतत् स्थानं गङ्गवंशीयराजानां सेनालयः आसीत् इति श्रूयते ।
प्रशासनम्
बृहत् बेङ्गळूरु महानगरपालिके इति प्रकल्पः सम्पूर्णस्य महानगरस्य प्रशासनव्यवस्थां निर्वहति । एषः क्रि.श. २००७ तमे वर्षे रूपितः । अत्र १०० प्रभागाः (wards) सन्ति । ११० ग्रामाः अस्मिन् अन्तर्गच्छन्ति । एतत् बि.बि.एम्.पि. तु संसत्सदस्येन, स्थलीयप्रशासकेन च सह २५० निर्वाचितप्रतिनिधिभिः प्रशास्यते । प्रतिवर्षं प्रयोजकसदस्यानां चयनार्थं निर्वाचनं प्रचलति । निर्वाचने जितेषु सदस्येषु पुनः निर्वाचनक्रमेण एव महापौरः उपमहापौरः च चीयेते ।
सौकर्यं सुरक्षा च
बेङ्गळूरुनगस्य आरक्षण व्यवस्था समीचीना अस्ति । बेङ्गळूरुनगरारक्षकाणां ६ वलयाः सन्ति । तत्र वाहनसञ्चारव्यवस्थपनाय सञ्चारारक्षणम् (ट्राफिक् पोलिस्) विशेषसुरक्षार्थं सशस्त्रसुरक्षादलम् (आर्मड् रिसर्व् फ़ोर्स्) अपराधसंशोधनार्थं केन्द्रीय अपराधनियन्त्रणविभागः (सेण्ट्रल् क्रैम् ब्राञ्च्) अपि सन्ति । एतत् राज्यस्य राजधानी इति कारणेन अत्र जनजीवनाय सर्वविधसौकर्याणि प्रकल्पितानि । तथा प्रशासनसौकर्यार्थं विधानसौधः (कर्णाटकसर्वकारस्य केन्द्रस्थानम्) उच्चन्यायालयः, राजभवनम् (राज्यपालस्य कार्यधाम) कर्णाटकस्य २८ लोकस्भास्थानेषु बेङ्गलूरुमहानगरतः ३ सांसदाः चिताः सन्ति । महानगरस्य अस्य विद्युद्वितरणजालः तु बेस्काम् इति सर्वकारीयस्वाम्यस्य कम्पनी एव निर्वहति । पानजल्स्य वितरणं अशुद्धजलस्य निर्वहणस्य कार्यं कर्तुं सर्वकारीये याजमान्ये बि.डब्ल्यू.एस्.एस्.बि. इति संस्था अस्ति ।
संस्कृतिः शिक्षा च
कलावैविध्य, जननीवनवैविध्यं च अस्य नगरस्य वैषिष्ट्यम् अस्ति । विविधविद्याभ्यासार्थमपि नगरेऽस्मिन् अवसराः सन्ति । अस्याः नगर्याः विशिष्टा संस्कृतिः वैदेशिकान् अकर्षयन्तीअस्ति।भाररीयविद्याभवनम्, चित्रकलापरिषत्, भारतीयविज्ञानमन्दिरम्, इण्डियन् इन्स्टिट्यूत् आफ् सैन्स इत्याद्यः शिक्षासंस्थाः आबहॊः कालात् सरस्वतीसेवां कुर्वत्यः सन्ति । बेङ्गळुरुमहानगरे नवरात्रम्, गणेशोत्सवः, दीपावलिः इत्यादीनि भारतीयानि सर्वाणि सांस्कृतिकानि पर्वाणि अत्र वैभवेन आचरन्ति । अपि च क्रिस्मस्, नवर्षम्, रमजान् इत्यादीन् उत्सवान् अपि समानप्रीत्या अचरन्ति । करग, अणण्म्म उत्सवः इत्यादयः स्थलीयाः जानपदीयाः उत्सवाः काले आचर्यन्ते । अत्र ईशदिव पाश्चिमात्त्यजीवनशैली अपि रूढिगता अस्ति । अतः एतत् नगरं "कास्मोपालिटन् सिटि इत्यपि कथयन्ति । अत्रस्स्थानि विविधानि दूरदर्शनवाहिनीनां केन्द्राणि, आकाशवाणीकेन्द्राणि विशेषतः एफ्.एम्.रेडियॊ बहुप्रसिद्धानि सन्ति । इदानीं भिन्नभिन्नराज्येभ्यः देशेभ्यः जनाः उपजीविकार्थम् अत्र आगत्य सर्वभाषामयं महानगरं सञ्जातम् । कन्नडिगानां सङ्ख्या न्यूना जायमाना अस्ति । अत्यधिकयन्त्रोद्यमानां संस्थापनकारणात् जनसङ्ख्यायाः बाहुल्यात् च परिसरमालिन्यं सम्भूयमानम् अस्ति । जलस्य अभावः अपि तत्र तत्र दृश्यतॆ । एतद्विषयॆ जनाः संस्थाः च जागरिताः अपि सन्ति ।
अर्थव्यवस्था
भारतदेशस्य प्रधानार्थिककेन्द्रेषु बेङ्गळूरुनगरस्य गणनीय स्थनम् अस्ति । प्रतिवर्षं ६०सहस्रकोटिरूप्यकाणां व्यवहारः सम्भवति । महानगरस्य अस्य अर्थक्षेत्रे तु भारत् एलेक्रानिक्स लिमिटेड्, हिन्दुस्तान् एरोनटिक्स लिमिटेड् न्याशनल् एरोस्पेस् ल्याबोरेटरीस्, भरत् हेव्वी एलेक्ट्रानिक्स लिमिटेड् भारत् अर्थ मूवर्स् लिमिटेड्, इण्डियन् स्फेस् रिसर्च् टूल्स् इत्यादीनां महोद्यमसंस्थानां योगदानं महत् वर्तते । इन्फार्मेशन् टेक्नोलजि उद्यमे तु  भारते एव अस्य महानगरस्य प्राथम्यं वर्तते । भारतदेशस्य ऎटि निर्यातस्य ३३% योगदानं बेङ्गळूरुनगरस्य ऎटिसंस्थायाः एव सन्ति । भारतस्य इन्फोसिस्, विप्रो,सिमेन्स्, टाटा कन्सल्टेन्सी, इत्याद्यानां बृहत्ऎटिउद्यमसंस्थानां प्रधानकेन्द्रं बेङ्गळूरुनगरे एव अस्ति । बयोटेक्नालजि अपि अत्र प्रसिद्धा अस्ति । भारतस्य बृहत्तमः उद्यमः बयोकान् अपि अत्र एव अस्ति । कन्नड चलच्चित्रोद्यमः अपि बृहत्प्रमाणेन कार्यव्यापृतः अस्ति । सहस्रशः जनाः अस्मिन् क्षेत्रे व्यस्ताः सन्ति । एते उद्यमिनः प्रजाभ्यः सदभिरुचिदं मनोरञ्जनं यच्छन्ति । कोटिशः धनव्यवहारः अपि राज्यस्य आर्थिकसमृद्धये लाभाय भवति ।
वायुमर्गसञ्चारः
बेङ्गळुरुमहानगरात् बहिर्भागे बेङ्गळूरु अन्ताराष्ट्रिय विमाननिस्थानकम् क्रि.श.२००८ तमे वर्षे आरब्धम् अस्ति । इतः विश्वस्य सर्वे देशाः गम्याः भवति । वायुसञ्चारस्य जनसङ्ख्यां, निस्थानकस्य वैशाल्यं, सञ्चाद्विमानसङ्ख्यां च परिगणय्य एतत् भारतस्य चतुर्थं बृहत् निस्थानम् इति उद्घुष्टम् । महानगरस्य केन्द्रात् विमाननिस्थानपर्यन्तं गमनागमनं कर्तुं सुगमा राजमार्गव्यवस्था कल्पिता अस्ति ।
रेल् यानम्
बेङ्गळूरु महानगरे वाहनसञ्चारस्य समस्याः निवारयितुं प्रयत्नरूपेण सध्यः एव नम्म मेट्रो इति अतिवेगस्य धूमशकटयानं (रेल्) तु नूतनतया आरप्स्यते । एतत् प्रतिदिनं बहुवारं ४२.३कि.मी. दूरं सञ्चरिष्यति । मध्यमार्गं ४१ स्थगनकेन्द्राणि भावन्ति । समग्रदेशस्य अन्यराज्यानां नगराणि गन्तुं राष्ट्रीय रेल्वे जालः तु अस्ति एव । भारतसर्वकारस्य रेल्विभागस्य नैरुत्यरेल्वे वलयः बेङ्गळूरुनगरे कार्यं निर्वहति । बेङ्गळूरु नगररेल्वे, यशवन्तपुर जङ्कक्षन् च इति प्रधाननिस्थानद्वयम् अस्ति । इतः सामन्ययानात् आरभ्य वातानुकूलितसुखतमयान पर्यन्तं सर्वविधानि रेल् यानानि चलन्ति ।
भूमार्गसञ्चारः
thumb|200px बेङ्गळूरुमहानगरे भूमार्गेषु चलनार्थं त्रिचक्रिकाः यथेष्टं सन्ति । त्रिचक्रिकया जनत्रयं भाटकं दत्त्वा गन्तु शक्यते । त्रायाधिकाः जनाः प्रवासं कर्तुम् इच्छन्ति चेत् कार् यानस्य टेक्सि सर्विस् अपि निश्चयेन लभते । वैयक्तिकप्रवासर्थं सार्वत्रिका सर्वकारीयस्वाम्यस्य सञ्चारव्यवस्था बि.एम्.टि.सि तु अस्ति एव । बेङ्गळूरु मेट्रोपालिटिन् ट्रान्स्फोर्ट् कार्पोरेशन् इति अस्य नाम । अत्र सुन्दराणि, सुगमानि, सुरक्षितानि, सर्वभागसञ्चराणि, यथेष्टं वाहनानि सन्ति  । अस्मिन् दैनिकं मासिकं वार्षिकं, विद्यार्थीनां च पास् लभ्यते । सञ्चारशुल्कानुगुणं चतुर्णां स्तराणां बस् व्यवस्था अस्ति । राज्यसञ्चारस्य लोकयानस्य अपि याननिस्थानकम् अस्ति ।  बि.एम्.टि.सि. सर्वकारीयसञ्चारसंस्थायाः सुखप्रयाणसौकर्यस्य वोल्वो बस् यानम् अस्ति ।
दर्शनीयानि स्थानानि
विधानसौधः, कब्बन्नोद्यानम्, लालबग् सस्यवाटिका, इस्कान् राधाकृष्णमन्दिरम्, बन्नेरघट्टा राष्र्टीयोद्यानम्, विश्वेश्वरय्यवसुसङ्ग्रहालयः, वेङ्कटप्पकलालयः, एच्.ए.एल्. शिवालयः, मत्स्यालयः, जवाहरतारालयः, महात्मागान्धीमार्गः, महालक्ष्मीपुरस्य आञ्जनेयमन्दिरम्, देवनहळ्ळिएर्पोर्ट्, स्वातन्त्र्योद्यानम्, इत्यादीनि प्रेक्षणीयानि स्थानानि भवन्ति ।
उल्लेखाः
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः वर्गः:कर्णाटकस्य नगराणि वर्गः:कर्णाटकस्य ऐतिहासिकस्थानानि वर्गः:भारतस्य ऐतिहासिकस्थानानि वर्गः:बेङ्गळूरुमण्डलम्
योगभूमयः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगदर्शनम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
नायोबियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
श्रीनिवासः (सङ्गीतग्रन्थरचयिता)
श्रीनिवास:।
अस्य विषये अधिकं विवरणं न लब्धम्।१८शतकस्य पूर्वार्धे अयं जात:, उत्तरार्धे च दिवङ्गत:।तेन लिखित: रागतत्त्वविबोध: इति ग्रन्थ: महत्त्वपूर्ण:।ग्रन्थेऽस्मिन् अहोबलस्य विचाराणामनुसरणं दृश्यते।अहोबलस्य सङ्गीतपारिजातग्रन्थे ते विषया: अस्पष्ट: तथा दुर्बोधा: आसन् तेषां स्पष्टीकरणं श्रीनिवासस्य ग्रन्थे अस्ति।विणाया: तन्तुषु स्वराणां स्थापना अहोबलेन कृता परं तत्रापि या अस्पष्टता आसीत् सा श्रीनिवासेन दूरीकृता। सङ्गीतग्रन्थानां सङ्कलनमिति श्रीनिवासस्य व्यसनमिवासीत्।क्वचित् चौर्येणापि स ग्रन्थान् सङ्कलितवान्! दुर्भाग्यवशात् तस्य गृहमग्नौ भस्मसादभवत्।तत्र सर्वा इयं ग्रन्थसम्पद् नष्टा।
‎
वर्गः:सङ्गीतग्रन्थरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
छतरपुरमण्डलम्
छतरपुरमण्डलम् (छतरपुर जिला, Chhatarpur district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति छतरपुरम् इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
छतरपुरमण्डलस्य विस्तारः ८,६८७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पन्नामण्डलं, पश्चिमे टीकमगढमण्डलम्, उत्तरे उत्तरप्रदेशराज्यं, दक्षिणे दमोहमण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं छतरपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १७,६२,३७५ अस्ति । अत्र ९,३६,१२१ पुरुषाः, ८,२६,२५४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २०३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २०३ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.५१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८८३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६३.७४% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- छतरपुरम्, राजनगर, बिजावर, घुवाडा, बुक्शवाह, बडामल्हेडा, नवगङ्ग, महाराजपुर, लौन्दी, गौरीहाड, चन्दला ।
कृषिः वाणिज्यं च
गोधूमः, ’जवार’ अस्य मण्डलस्य मुख्योत्पादनानि सन्ति । वरदारुः, महुवा, जम्बूफलम् इत्येषाम् अपि अत्र व्यापारः अधिकतया भवति ।
चित्रगुप्त-मन्दिरम्
चित्रगुप्तमन्दिरे भगवतः सूर्यस्य प्रकाशः उदयकाले साक्षात् गर्भगृहं प्रविशति । गर्भगृहे भगवतः सूर्यस्य चित्रं भव्यम् अस्ति । इदं पञ्च-मीटर-परिमितं चित्रम् अस्ति । अस्मिन् चित्रे एकः अश्वरथः अस्ति । अस्मिन् चित्रे चन्देलन्यायालयानां भव्यजीवनशैली, व्याधकला, राजकीयशोभायात्रा च प्रदर्शिता अस्ति ।
विश्वनाथ-मन्दिरम्
विश्वनाथ-मन्दिरे भगवतः चतुर्मुखब्रह्मणः त्रिमुखिप्रतिमा अस्ति । अस्य मन्दिरस्य समक्षे एकस्य वृषभस्य मूर्तिः अस्ति ।
लक्ष्मण-मन्दिरम्
लक्ष्मण-मन्दिरस्य अपरं नाम वैष्णवमन्दिरम् अस्ति । अस्य मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे लक्ष्म्या सह त्रिमूर्तीनां ब्रह्माविष्णुमहेशानां प्रतिमाः सन्ति । अस्य मन्दिरस्य गर्भगृहे विष्ण्ववतारयोः नरसिंहवराहयोः मूर्ती अपि स्तः ।
मातङ्गेश्वर-मन्दिरम्
मातङ्गेश्वर-मन्दिरे भगवतः शिवस्य लिङ्गम् अस्ति । अस्य लिङ्गस्य औन्नत्यं ८ फीट परिमितम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://chhatarpur.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/292-chhattarpur.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
पुदुक्कोट्टैमण्डलम्
पुदुक्कोट्टैमण्डलं (Pudukkottai District) (तमिऴ्:புதுக்கோட்டைமாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं पुदुक्कोट्टैनगरम् । तमिऴ्भाषायां इदं मण्डलं पुदुगै इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
इतिहासः
ऐतिहासिककालाद् अपि प्राक् अस्मिन् प्रदेशे जनवसतिः आसीद् इति अत्र दृष्टैः पुरातनावशेषैः ज्ञायते । भिन्नेषु कालेषु अत्र पाण्ड्यानां, चोळानां, पल्लवानां, होय्सळानां, विजयनगरराजानां, मधुरैनायकानां च प्रशासनम् आसीत् । अतः अत्रत्ये सामाजिकजीवने, संस्कृतौ, वाणिज्ये, उद्यमेषु सर्वेषाम् एतेषां प्रभावः दृश्यते । तमिऴ्भाषायाः अतिप्राचीने सङ्गमसाहित्ये अस्य मण्डलस्य केषाञ्चन प्रदेशानाम् उल्लेखः अस्ति । पुरनानूरौ तिरुमायम् उपमण्डलस्य ओलियमङ्गलम् ‘ओल्लैयूरु’ इति उच्यते । इदं कवेः ओल्लैयूरु किलन् मकन् पेरुञ्चत्तानस्य ओल्लैयूरु तन्दबुधपाण्ड्यस्य च जन्मस्थलम् । अगनानूरौ अपि ओल्लैयूरोः उल्लेखः अस्ति । इदं नगरं पाण्ड्यकाले प्रामुख्यम् अभजत ।
सङ्गमकाले अस्मिन् मण्डले पाण्ड्यानां प्रशासनम् आसीत् । उत्तरसीमायां केचन भागाः उरयूरुचोळानां प्रशासने आसन् । अत्र सामुद्रवाणिज्यम् अपि अभिवृद्धम् आसीत् । आलङ्गुडि उपमण्डलस्य करुक्ककुरिच्चौ ५०० तः अधिकानि रोमन् सुवर्णनाणकानि रजतनाणकानि च लब्धानि । चतुर्थशतकस्य अन्त्यात् षष्ठशतकस्य अन्तिमपादपर्यन्तं कलभ्राः इमं प्रदेशं शासितवन्तः । ५९० तमे वर्षे कडुङ्गोनपाण्ड्येन कलभ्राः पराजिताः । पाण्ड्यराजानां शासनानि अस्मिन् मण्डले कुडुमियन्मलै, तिरुगोकर्णं, सित्तन्नवासल् इत्यादिषु प्रदेशेषु लब्धाः सन्ति । पुदुक्कोट्टैनगरात् प्रवहन्ती वेल्लार् नदी प्राचीनकाले चोळराज्यस्य पाण्ड्यराज्यस्य च सीमाभूता आसीत् । तस्याः उत्तरभागः कोनाडु इति, दक्षिणभागश्च कानाडु इति ख्यातः आसीत् । नन्दिवर्मणः (७३०-७९६) कालात् अस्मिन् मण्डले पल्लवानां शासनम् आरब्धम् । पल्लवानां पाण्ड्यानां च शासनसमये अत्र तमिऴ् भक्तिसम्प्रदायस्य उगमः आसीत् । तेवारेषु अस्य मण्डलस्य अनेकेषां देवालयानाम् उल्लेखः दृश्यते । नायन्मारेषु त्रयः एतन्मण्डलाभिजाताः – कोडुम्बलूरोः इडङ्गलिनायनारः, देवरमलैप्रदेशस्य पेरुमिऴलै कुरुम्बनायनारः, मनमेल्गुडेः कुलच्चिरैनायनारः च ।
एकादशशतकपर्यन्तं जैनधर्मः अत्र बहुभिः अनुष्ठितः आसीत् । अतः मण्डले बहूनि जैनधर्मसम्बद्धानि स्थलानि सन्ति । कोट्टैपट्टिने, करूरौ च बौद्धविग्रहाः अपि सन्ति । नवमशतके तञ्जावूरौ प्रशासनम् आरब्धवन्तः चोळाः इमं प्रदेशम् अपि स्वायत्तीकृतवन्तः । प्रथमस्य परान्तकस्य (९०७-९५५) काले चोळाः सम्पूर्णं पाण्ड्यराज्यं जितवन्तः । तृतीयकुलोत्तुङ्गस्य कालपर्यन्तम् (११७८-१२१८) अयं प्रदेशः चोळानाम् अधीनम् आसीत् । ततः पुनः अत्र पाण्ड्यानां प्रशासनम् आरब्धम् । जातवर्मसुन्दरपाण्ड्यस्य जातवर्मवीरपाण्ड्यस्य च युगलराज्यभारे इदं मण्डलं समृद्धिं प्राप्नोत् ।
स्वातन्त्र्यानन्तरं १९७४ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के पूर्वतनतिरुचिरापळ्ळिमण्डलस्य पुदुक्कोट्टैविभागं, तञ्जावूरुमण्डलस्य कांश्चन भागान् च योजयित्वा पुदुक्कोट्टैमण्डलं निर्मितम् ।
जनसंख्या
२०११ वर्षस्य जनगणनानुगुणं पुदुक्कोट्टैमण्डलस्य जनसंख्या १,६१८,७२५ अस्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ३०९ तमं स्थानम् । अत्र जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३४८ (९०० प्रतिचतुरश्रमैल्) । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १०.९% आसीत् । अस्य मण्डलस्य पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०१५, साक्षरताप्रमाणं च ७७.७६% अस्ति ।
उपमण्डलानि
पुदुक्कोट्टैमण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति
चित्तन्नवासलः
पुदुक्कोट्टैनगरात् १६ किलोमीटर् दूरे विद्यमानं जैनानां प्राचीनं वासस्थलम् इदम् । अत्र गुहान्तर्गतदेवालये अजन्तासदृशानि चित्राणि दृश्यन्ते । अत्र ब्राह्मीलिप्यां क्रिस्तपूर्वद्वितीयशतकस्य शिलाशासनम् अपि अस्ति । अयं गुहादेवालयः पाण्ड्यैः क्रिस्तीये नवमशतके शोधितः, कलाभिः अलङ्कृतः च । देवालयस्य अर्धमण्डपे जैनतीर्थङ्कराणां मूर्तयः दृश्यन्ते ।
तिरुमायम्
अत्र १६८७ तमे वर्षे रामनाथपुरस्य सेतुपतिना निर्मितः ४० एकर् विस्तीर्णः दुर्गः अस्ति । सत्यगिरीश्वरनाम्ना शिवस्य, तथा सत्यमूर्तिनाम्ना विष्णोः गुहादेवालयौ अत्र स्तः ।
कुडुमियन्मलै
अयं गिरिः पुदुक्कोट्टैतः २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र होय्सळकालस्य बृहत् गुहादेवालयः अस्ति । अत्रत्यः आराध्यदेवः शिखागिरीश्वरः । अस्मिन् देवालये सुन्दराणि शिल्पानि सन्ति ।
विरलिमलै
तिरुचिरापळ्ळितः ३० किलोमीटर् दूरे विद्यमाने अस्मिन् पर्वते सुब्रह्मण्यस्य देवालयः अस्ति । अत्रैव मयूराणं संरक्षणधाम अपि अस्ति । आवूरुः – अत्र १५४७ तमे वर्षे फ़ादर् जान् वेनान्षियस् बौचेटेन निर्मितः क्रैस्तदेवतागारः अस्ति । अत्रैव १७४७ तमे वर्षे नूतनः रोमन् काथोलिक् क्रैस्तदेवालयः निर्मितः ।
तिरुगोकर्णः
अत्र क्रिस्तीये नवमशतके पाण्ड्यराजेन निर्मितः श्रीगोकर्णेश्वर बृहदम्बामन्दिरम् अस्ति । पुदुक्कोट्टैवस्तुसङ्ग्रहालयः अपि तिरुगोकर्णे अस्ति । अत्र भूगर्भशास्त्रं, प्राणिशास्त्रं, चित्रकला, पुरातत्त्वशास्त्रं, मानवशास्त्रं, नाणकाध्ययनं, अर्थशास्त्रं, सस्यशास्त्रसम्बद्धानि अमूल्यवस्तूनि दृश्यन्ते । पळ्ळिवासलः – पुदुक्कोट्टै मधुरैराजमार्गे विद्यमानम् इदं इस्लामधर्मस्य पवित्रक्षेत्रम् । कट्टुबाबा इति प्रसिद्धस्य बाबा फ़क्रुद्दीनस्य स्मारकम् अत्र दृश्यते । रबियुल् अहिर् मासे अत्र वार्षकः उत्सवः (उरस्) भवति ।
अवुडैयर्कोविल्
अस्य मण्डलस्य वैभवपूर्णेषु देवालयेषु अस्य आत्मनाथदेवालयस्य अग्रस्थानम् । अयं देवालयः बृहतीभिः शिलामूर्तिभिः पूरितः अस्ति । शिलाशासनेषु अयं देवालयः ’तिरुप्पेरुन्दुरै’ इति उच्यते । शैवसता माणिक्कवासगरेण सम्बद्धः अयं देवालयः । शैवानां पवित्रग्रन्थः’तिरुवासगं’ माणिक्कवासगरेण अत्रैव विरचितः । अस्य विशेषः यत् देवः अत्र निर्गुणरूपेण आराध्यते । गर्भगृहे कापि मूर्तिः नास्ति । माणिक्कवासगरस्य मूर्तिः एव देवालयस्य उत्सवमूर्तिः । इदं क्षेत्रं पुदुक्कोट्टैतः ४९ किलोमीटर् दूरे अस्ति ।
टिप्पणी
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मोलिब्डेनम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मुरुडेश्वरम्
मुरुडेश्वरं (Murudeshwar) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले भाट्कळ-उपमण्डले समुद्रमध्ये विद्यमानं किञ्चन तीर्थक्षेत्रम् । भट्कळतः १५ कि.मी.दूरे एतद् अस्ति । होन्नावर–भट्कळयोः मध्ये विद्यमानात् सपदशसङ्ख्यायाः राष्ट्रियराजमार्गात् १ कि.मी. दूरे एषः देवालयः शोभते । कर्णाटकस्य प्रभासपुण्यक्षेत्रेषु अतिसुन्दरम् अस्ति मुरुडेश्वरम् । मृडः ईश्वरः प्रादेशिकभाषया मुरुडेश्वरः इति ख्यातः ।
सागरतीरे स्थितं मुरुडेश्वरम् अद्वितीयप्रवासिस्थानम् अस्ति । कर्णाटकस्य कन्याकुमारी इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । प्रतिदिनम् सहस्रशः जनाः अत्र आगच्छन्ति सागरे स्नानं कुर्वन्ति च । मुरुडेश्वरं पूर्वं द्वीपः आसीत् । निसर्गसुन्दरः नित्यहरिद्वर्णयुक्तः च अस्ति । मुरुडेश्वरदेवालयस्य जीर्णोद्धारसमये द्वीपस्य वाहनमार्गः निर्मितः । अतः इदानीं द्वीपकल्पना न भवति । किन्तु सागरतरङ्गाः अत्र एतस्य द्वीपत्वं तदा तदा स्मारयन्ति । सुन्दरः सागरतीरप्रदेशः अत्र अस्ति । कन्दुकगिरिः कन्दुकपर्वतः कोटेगुड्ड् इत्यदीनि नामानि अस्य द्वीपस्य महत्वं सूचयन्ति । पूर्वभागे मुरुडेश्वरदेवालयः अस्ति । देवालयस्य पृष्ठभागतः समुद्रदर्शनम् आनन्दाय भवति ।
कन्दुकपर्वतः ८ हेक्टर् प्रदेशे व्याप्तः सन् सुन्दरवृक्षैः पूर्णः प्रवासिजनानाम् आकर्षकः च अस्ति । पर्वतस्य उपरि शिवस्य आधुनिकमूर्तिः स्थापिता अस्ति । उन्नता मूर्तिः एषा बहुदूरतः अपि द्रष्टुं शक्या अस्ति । सागरतीरस्य पश्चिमभागः अतीव आकर्षकः अस्ति । अत्र सूर्यास्तसमयः अत्यन्तं दर्शनयोग्यः भवति । दक्षिणभागे सागरतरङ्गाः वेगेन आगच्छन्ति । शिलपर्वतम् अभिगच्छन्ति । एतत् अतीव अपायकारकं स्थानम् इति सूचितम् अस्ति । सागरतीरे देवालयस्य वामभागे विहारस्थानम् अस्ति । सर्वे जनाः अत्र जलक्रीडासक्ता स्नानासक्ताः भवन्ति । मुरुडेश्वरसागरतीरे नौकाविहारस्य व्यवस्था अस्ति । सुदूरे कश्चन द्वीपः विद्यते । मुरुडेश्वरदेवालयः कलाकेन्द्रसमानः अस्ति । ३०० शिल्पिनः दशवर्षाणि यावत् निरन्तरं कार्यं कृत्वा मन्दिरनिर्माणं कृतवन्तः । महाद्वारं, स्तम्भाः, मुखमण्डपः, सभामण्डपः च अतीव सुन्दराः सन्ति । अत्रत्यानि शिल्पानि अनर्घ्यरत्नानि ।
पौराणिकी कथा
रावणः भूमौ प्रतिष्ठापितम् आत्मलिङ्गं खण्डशः कृत्वा पञ्चदिशासु प्राक्षिपत् इति कथा श्रूयते । तेषु एकम् आत्मलिङ्गकणं मुरुडेश्वरः इति ख्यातम् इति पुराणकथा । पूर्वस्यां दिशि पर्वतशृङ्खला पश्चिमदिशि समुद्रघोषः एवम् अस्य सौन्दर्यं वर्णनातीतम् । समुद्रतटस्य अनतिदूरे वर्तमाने कन्दुकगिरिः इति ख्याते प्रस्तरशैले मुरुडेश्वरदेवालयः निर्मितः । प्राचीनः एषः देवालयः पाण्डवैः निर्मितः इत्यपि प्रतीतिः अस्ति । भट्कळस्य राजा भट्टप्पनायकः क्रि.श.चतुर्दशे शतके अस्य मन्दिरस्य जीर्णोद्धारं कृतवान् इति आलेखः अस्ति । स्कन्दपुराणे अपि मुरुडेश्वरस्य उल्लेखः कृतः ।
मुरुडेश्वरक्षेत्रम् इदानीम् आधुनिकीकृतम् अस्ति । महाशिवभक्तः महोद्यमी आर्.एन्.शेट्टिमहोदयः देवालयस्य परिसरस्य च सौन्दर्यं वर्धयितुं बहुव्ययं कृतवान् कुर्वन् अपि अस्ति । अस्य मार्गदर्शनेन मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे २५० पादपरिमितोन्नतः विमानगोपुरः निर्मितः । मन्दिरस्य पृष्ठभागे अनन्या १५० पादपरिमिता अत्युन्नता तपोनिरतशिवस्य मूर्तिः निर्मिता । देवालयस्य आवरणे गणपतेः, पार्वत्याः, दत्तात्रेयस्य, हनूमतः, सुब्रह्मण्यस्य च लघुमन्दिराणि सन्ति । अस्मिन् तीर्थक्षेत्रे काकतीर्थः, जठायुतीर्थः, भीमतीर्थः, कुम्भतीर्थः इत्येते निर्झराः प्रवहन्ति । मन्दिरस्य अनतिदूरे विशाला पुष्करिणी अस्ति । भक्ताः अत्र स्नात्वा देवदर्शनं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् सरसि वर्षे द्विवारं तेप्पोत्सवः आचर्यते ।
जीर्णोद्धारः
क्रि.श.२००८ तमे वर्षे द्राविडशैल्या निर्मितः विमानगोपुरः अतीव सुन्दरः विशिष्टः च । अस्मिन् गोपुरे २० अट्टाः सन्ति यत्र गमनागमनं कल्पितमस्ति । आरोहणावरोहणार्थं उन्नयिन्याः व्यवस्था कल्पिता । १८ अट्टतः सूर्यास्तस्य दृश्यं नयनमनोहरम् । किन्तु अत्र एकस्मात् वातायनात् एव सर्वैः द्रष्टव्यं भवति अतः जनसम्मर्दः भवति । इतः उपरि नवदशं विंशतितमं च अट्टं गन्तुम् अनुमतिः नास्ति । सोपानमार्गः चेदपि तेन गन्तुम् अवसरः न दीयते । मन्दिरस्य पार्श्वे समुद्रतटे एकं महावसतिगृहम् अस्ति । यात्रर्थिनः स्वद्रव्यव्ययेन अत्र सुखेन वस्तुं शक्नुवन्ति ।
मार्गः
राजधानीतः बेङ्गळूरुतः प्रतिरात्रं सर्वकारीयानि असर्वकारीयानि लोकयानानि सन्ति । मुरुडेश्वरपत्तने तु आवासभोजनादीनां सुव्यवस्था अस्ति एव । रेल् यानेन गन्तव्यं चेत् मङ्गळूरु गत्वा ततः गोवागमनस्य कोङ्कणरेल् मार्गेण मुरुडेश्वरस्थानके अवतीर्य किञ्चित् दूरं कार्यानेन त्रिचक्रिकया वा गमनेन मुरुडेश्वरपत्तनं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । बेङ्गळूरुतः स्वकीयेन यानेन गन्तुम् इच्छन्ति चेत् ३८०कि.मी. दूरं, १०होरावधेः प्रवासः भवेत् ।
धूमशकटमार्गः
कोङ्कणधूमशकटमार्गे मुरुडेश्वरनिस्थानमस्ति ।
वाहनमार्गः
मुम्बयी-तिरुवनन्तपुरम् राष्ट्रियराजमार्गे (सं १७) मुरुडेश्वरनिस्थानम् अस्ति ।
योग्यकालः
नवेम्बर् मासतः जनेवरीमासपर्यन्तं प्रवासार्थं योग्यकालः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
मधु सूदन
मधु सूदन (१९६६ - ) संगणक शास्‍त्र आचार्य अस्‍ति.
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
टेक्नेसियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५००
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५०० १५०० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गुणाढ्यः
नेपालदेशीयो बुध्दस्वामी तु गुणाढ्यं मथुरावासिनमवन्तिनृपतेर्नृपमदनस्य चाश्रितं वर्णयति । अनयोः मतयोः काश्मीरमतं सम्यक् । बुध्दस्वामी तु गुणाढ्यं नेपालसमीपवर्तिनं साधयितुमेव स्वमाग्रहं तथा प्रकाशितवान्।
गुणाढ्यः बृहत्कथा इत्येतं लक्षश्लोकैः युक्तं ग्रन्थं पैशाचभाषया रचितवान् अस्ति । अयं प्रतिष्ठानाधीशस्य सातवाहनस्य सभायाम् आसीत्, सातवाहनः क्रि. श. प्रथमशतमाने आसीत् इति च उल्लेखः सोमदेवभट्टेन रचितस्य कथासरित्सागरस्य पीठिकायाम् एवम् उल्लिखितमस्ति -
एतेन लिखितस्य 'बृहत्कथा'ग्रन्थस्य संस्कृतानुवादः 'बृहत्कथामञ्जरी'नाम्ना क्षेमेन्द्रेण कृतः वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:द्वितीयशताब्द्याः कवयः
४९४
४९४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
४९४ ४९४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्रियायोगः
क्रियायोगः प्राचीनयोगपद्धतिः या च महावतार बाबाजीवर्येण स्वशिष्यस्य लाहिरि महाशयस्य द्वारा अस्मिन् आधुनिके युगे १८६१तमे वर्षे पुनः परिचायितम् । परमहंस योगानन्दवर्येण लिखितस्य योगिनः आत्मकथाद्वारा पाश्चात्यजगति विषयेस्मिन् बोधः जातः । भारते अस्य अभ्यासः १९१७ तमात् वर्षात्, पाश्चात्यदेशे १९२० तमात् वर्षात् प्रचलति ।
महर्षिणा पतञ्जलिना लिखिते प्राचीनयोगग्रन्थे पतञ्जलियोगसूत्रे क्रियायोगस्य उल्लेखः द्वितीयाध्याये भवति । आधुनिकग्रन्थकर्त्रा परमहंस योगानन्देन लिख्यते यत् - पतञ्जलिः द्वीतीयाध्याये ४९ तमे सूत्रे प्राणायामविषये एवं लिखति - तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः इदं सूत्रं क्रियायोगसम्बद्धम् । श्वासप्रतिश्वासयोः गतेः विच्छेदनेन प्राणायामः साधनीयः इति ।
अभ्यासः
लाहिरि महाशयेन बोधितः क्रियायोगः गुरु-शिष्यपरम्परया एव अनुवर्तते । क्रियादीक्षा इत्येषः संस्कारः रहस्येनैव बोध्यते । तेन उच्यते यत् गुरुः बाबाजी क्रियायोगदीक्षावसरे प्राचीननियमानुगुणमेव बोधयन् अग्रे अपि इदं गुरुशिष्यपरम्पराद्वारा एव अनुवर्तनीया इति ।
क्रियायोगविषये योगानन्दः एवं वदति - क्रियायोगी स्वस्य जीवशक्तिम् ऊर्ध्वाधोमुखे षट्-चक्राणां द्वारा प्रवाहयति । एतानि चक्राणि द्वादश राशीनां द्योतकानि । अर्धनिमेषाणां प्राणशक्तेः कशेरुकं परितः सञ्चालनेन सूक्ष्मातिसूक्ष्मप्रगतिः साधयितुं शक्या । अर्धनिमेषात्मकेन क्रियाभ्यासेन वर्षात्मकी सहजाध्यात्मिकप्रगतिः साधयितुं शक्या इति ।
स्वामिना सत्यानन्देन क्रियोल्लेखसूक्तिषु एवं लिख्यते - क्रियासाधनमित्येतत् आत्मनि स्थितेः अभ्यासः इति वक्तुं शक्यमिति ।
इतिहासः
भगवद्गीतायाः व्याख्यानावसरे योगानन्दः लिखति यत् क्रियायोगविज्ञानम् आदौ मनवे दत्तं ततः जनकाय अन्येभ्यः ऋषिभ्यः च । According to Yogananda, Kriya Yoga was well known in ancient India, but was eventually lost, due to "priestly secrecy and man’s indifference". योगानन्दः वदति - कृष्णः भगवद्गीतायाम् अस्य उल्लेखम् अकरोदिति । "उच्छ्वास-निःश्वासयोः समत्वसाधनेन साधकः जीवशक्तिं हृदि संस्थाप्य निग्रहं साधयति ।"
योगानन्दः इदमपि वदति यत् भगवता कृष्णेन - 'पूर्वजन्मसु मया अयं योगः वैवस्वताय दत्तः, ततः मनवे दत्तः, ततः सूर्यवंशस्य राज्ञा इक्ष्वाकुना प्राप्तः इति । कृष्णेन एतदपि उच्यते - श्वासोच्छ्वसयोः गतेः विच्छेदनेन प्राणायामद्वारा मुक्तिः साधयितुं शक्या इति । युक्तेश्वरगिरेः शिष्येण शैलेन्द्र दासगुप्तेन (१९८४) उल्लिख्यते यत् - 'क्रियायां विद्यमानानि सोपानानि भगवद्गीतातः, योगसूत्रेभ्यः, तन्त्रशास्त्राच्च, युगपरिकल्पनातः च संयोजितमस्ति' इति ।
सद्यःकालीनः इतिहासः
१८६१ तमे वर्षे योगिना महावतार बाबाजीवर्येण प्रदत्तायाः लाहिरि महाशयस्य क्रियायोगदीक्षायाः कथा 'योगिनः आत्मकथा'ग्रन्थे उल्लिखिता वर्तते । योगानन्दः लिखति - लाहिरि महाशयम् उद्दिश्य बाबाजीवर्येण एवमुक्तम् - ''अस्मिन् नवदशे शतके जगतः कृते क्रियायोगः यः मया दीयमानः अस्ति अयं युगेभ्यः पूर्वं कृष्णेन अर्जुनाय दत्तं विज्ञानमेव । इदं ज्ञानम् अग्रे पतञ्जलिना, क्रिस्तेन, सैण्ट् जान्, सैण्ट् पाल् इत्यादिभिः शिष्यैः च प्राप्तमासीत् । योगानन्दः एतदपि वदति यत् बाबाजी क्रिस्तः च सततसम्पर्के एव आस्ताम्, अस्मिन् युगे मुक्तेः प्राप्त्यर्थम् आध्यात्मिकसाधनायाः योजनाम् अकुरुतामिति ।
लाहिरि महाशयेन द्वारा भारते क्रियायोगस्य प्रचारः व्यापकतया जातः । तस्य शिष्यस्य युक्तेश्वरगिरेः शिष्यः योगानन्दः एव २० तमे शतके पाश्चात्यदेशेषु अपि अस्य परिचयम् अकारयत् ।
लाहिरि महाशयस्य पुत्रौ दुकौरि लाहिरि, तिन्कौरि लाहिरि, श्री युक्तेश्वर गिरि, पञ्चानन भट्टाचार्य, प्रणबानन्द, केबालानन्द, केशवानन्द, भूपेन्द्रनाथ सन्याल् इत्यादयः अस्य प्रकारे अग्रेसराः विद्यन्ते ।
आकारावली
वर्गः:योगः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सागरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति शिवमोग्गालोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति सागरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ११७। सागरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या शिवमोग्गामण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या शिवमोगालोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । सागरविषये अधिकविवरणार्थं सागर इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
चित्तपरिणामः
चित्तस्य प्राथमिके द्वे अवस्थे भवतः-व्युत्थानं निरोधश्चेति । चित्ते गुणप्रभावात् जायमानं परिवर्तनं परीणाम इत्युच्यते, तथापि योगशास्त्रं सांख्य-सिद्धान्तानुरुपं चलति सांख्योक्तेन सत्यकार्यवादसिद्धान्तेन इदं स्पष्टमस्ति यत् पदार्थानां उत्पत्तिविनाशौ न भवतः, अपितु आविर्भावतिरोभावौ भवतः, अतो व्युत्थानस्य निरोधोऽपि व्युत्थानस्य तिरोभाव एवास्ति । पुनर्निरोधाद् व्युत्थानस्य आविर्भावो भवति । चित्तस्य धार्मेणि रुपे समाहितत्वं समाधिपरिणामः कथ्यते । अस्मिन् संस्कार प्रत्ययानां क्षयः उदयश्च जायेते । समाधिकाले शान्तोदितयोः तीव्ररुपेण चित्ते प्रावाहिकता एकाग्रतापरिणामः कथ्यते । अयं केवलं समाधावेव जायते । एवमेव इन्द्रियाणां भूतानां चापि परिणामा भवन्ति । ते च त्रिधा वर्गीकृताः सन्ति –(१) धर्मपरिणामः (२) लक्षणपरिणामः (३) अवस्थापरिणामश्च । यथा चित्तरुपिणि धर्मे व्युत्थानधर्मस्य तिरोभावो निरोधधर्मस्याविर्भावश्च धर्मपरिणामोऽस्ति । धर्माणां त्रिषु कालेषु स्वरुपावस्था लक्षनपरिणामोऽस्ति । व्युत्थाननिरोधयोराविर्भावोऽवस्थापरिणामश्च भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगदर्शनम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्
इदमेकम् प्रसिद्धनाटकम्। एतस्य कर्ता महाकविः भासः। क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीं सोमदेवस्य कथासरित्सागरं च आधृत्य विरचितमिदं नाटकम् भासस्य स्वप्नवासवदत्ता नाटकस्य पूर्वार्धविषयमेव निरूपितमस्तु।प्रतिज्ञायौगन्धरायणनाटके तावत् चत्वारः अङ्काः सन्ति। नाटकसाहित्ये महाकविभासस्य महती प्रसिध्दिरस्ति । अन्येषां नाटककाराणां का कथा ? स्वयं महाकविः कालिदासोऽपि भासस्य वैशिष्ट्यं मुक्तकण्ठेन स्वीकरोति मालविकाग्निमित्रस्य प्रस्तावनायां स्पष्टमुक्तं सूत्रधारेण प्रथितयशसां भाससौमिल्ल कविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य कथं वर्तमानस्य कवेः कालिदासस्य कृतौ बहुमानः । अनेन ज्ञायते यत् कालिदासस्य समये भासस्य महती प्रसिध्दिरासीदिति । अस्य कृतयः सर्वसाधारणजनेषु विख्याता आसन् । अत एव कालिदासस्य कमनीयनाटकमपि जनाः समादरेण नावलोक्यन्ति स्म । कालिदासस्य परवर्तिनः कायोऽपि भासं भृशं प्रशंसयामासुः । श्रीबाणभट्टेन हर्षचरितस्यादौ भासस्यातिप्रशंसा कृता । एतन्नाटकस्य मूलकथा बृहत्कथामञ्जरी तावत् अति प्राचिना प्रसिद्धा च। उदयनस्य कथा या बृहत्कथामञ्जरी धर्मपदटीका, मातङ्गटीका, मञ्जिमनिकायटीका इत्यादि बौद्धग्रन्थानां मूलकथा, एवं कुमारपालप्रतिभोध, त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरिता इत्यादि जैनग्रन्थानामपि मूलकथा। मेघदूते 'उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् इति कालिदासस्य वाक्यम् बृहत्कथायाः वैशिष्ट्यं प्रदर्शयति।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भासस्य कृतयः
रुथेनियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कौरवाः
कौरवाः महाभारते प्रधानविपक्षभूमिकाः निर्वहन्ति । कुरुवंशस्य नृपस्य धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याः च पुत्राः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रोडियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अन्नदानय्य पुराणिक
अन्नदानय्यः पुराणिकः (Annadanayya Puranika) कन्नडभाषायाः साहित्यकारेषु ज्येष्ठेषु अन्यतमः अपि च अधुनिकवचनकर्ता । कर्णाटकस्य मद्दूरुनगरे प्रचालिते प्रथमकन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः अभवत् । कन्नडभाषायाः कर्णाटकस्य सेवां षड्दशककालतः कृतवान् । कर्णाटके प्रचालिते स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे प्रवृत्ते हैदराबादप्रान्तस्य विमोचनसङ्घर्षे, कर्णाटाकैकीकरणसङ्घर्षे च अस्य योगदानं महत्तरम् अस्ति । उभयोः सङ्घार्षयोः अन्नदानय्यपुराणिकस्य नायकत्वं दृष्ट्वा कर्णाटकस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्रिणः एस्.निजलिङ्गप्पः, बि.डि.जत्तिः इत्यादयः पुरस्कारपत्रं दत्तवन्तः । कर्णाटकसर्वकारेण स्वातन्त्र्ययोधः इति विशिष्टस्थानं कल्पितम् । क्रि.श. २००६तमे वर्षे सुवर्णकर्णाटकम् इति उत्सवाचरणावसरे अस्य योगदानं परिगणय्य कर्णाटकसर्वकारेण अस्मै एकीकरणप्रशस्तिः प्रदत्ता । कर्णाटकराज्यस्य उच्चन्यायालयस्य ज्येष्टन्यायवादी सन् सेवमानोऽस्ति । मानवतावादिनं, गान्धिमहात्मनः अनुयायिनम् अन्नदानय्यपुराणिकं कर्णाटकस्य प्रजाः गौरवादरैः सह साहित्यरत्न अन्नदानय्यपुराणिक इत्येव सम्बोधयन्ति स्म । धारवाडस्य मुरुघामठे मृत्युञ्जयस्वामी सार्वजनिककर्यक्रमे साहित्यरत्नः इति उपाधिं दत्तवान् । बीदरमण्डलस्य बाल्किप्रदेशस्य हिरेमठसंस्थाने अन्नदानय्यपुराणिकाय पट्टदेवरु इति प्रशिस्तिः प्रदत्ता । सिद्धगङ्गामठे अस्य ९८तमे जन्मदिनोत्सवे शरणतपस्वी इति प्रशस्तिः प्रदत्ता । आधुनिकवचनरचाक्षेत्रे अस्य योगदानं परिगणयन् क्रि.श. २००६तमे वर्षे रमणश्री प्रशस्तिः रमणश्रीप्रतिष्ठानेन सह मिलित्वा अखिलभारतशरणपरिषदा प्रदत्ता ।
बाल्यं शिक्षा च
अन्नदानय्यः क्रि.श. १९२८तमवर्षस्य मार्चमासस्य अष्टमे दिने कोप्पळमण्डलस्य द्याम्पुरग्रामे अजायत । अस्य पिता कविरत्नं पण्डितः कल्लिनाथः शास्त्री पुराणिकः माता दनम्मा । सिद्दय्यः पुराणिकः बसवराजः पुराणिकः च अस्य सहोदरौ । शालाशिक्षां कुकनूरुग्रामे कोप्पळपत्तने च पदवीशिक्षां धारवाडनगरे च प्राप्तवान् । भाग्यनगरस्य (हैदराबाद) उस्मानियाविश्वविद्यालयतः एल्.एल्.बि.पदवीं प्राप्तवान् ।
साहित्यम्
अन्नदानय्यपुराणिकः वचनसाहित्यं, संशोधनम्, न्यायाङ्गः, इत्यादिविषयसम्बद्धान् ३०ग्रान्थान् व्यरचयत् । अनेकान् सार्वकालिकान् लेखान् २०००वचनानि (कन्नडभाषासुभाषितानि) च विरचितवान् । अपि च अनेकग्रन्थाः सम्पादिताः ।
अन्नदानय्यः कन्नडभाषानिघण्टुनिर्माणस्य सम्पादकमण्डल्याः सदस्यः (क्रि.श. १९६०तः १९६३) कन्नडनुडि इति मासपत्रिकायाः, न्यायदर्शन इति पत्रिकायाः च सम्पादकत्वेन सेवाम् अकरोत् । सहजीवनप्रकाशनम्, श्री सिद्धलिङ्गप्रकाशनम् इति प्रकाशनसंस्थाद्वयस्य प्रकाशकः सन् भारतस्य स्वातन्त्र्यपूर्वकालतः कन्नडभाषापुस्तकानि प्रकाशितवान् । कन्नडासाहित्यपरिषदः मुद्रणालयः, सीमाप्रदेशेषु साहित्यसम्मेलनम्, साहित्यपरिषदे कर्णाटकसर्वकारस्य शाश्वतानुदानम्, साहित्यपरिषदि ग्रन्थालयारम्भः, इत्यदीनि नूतनकार्याणि परिषदः कार्यदर्शी सन् कृतवान् । क्रि.श. १९६४तः १९६८पर्यन्तं परिषदः स्थायीसमित्याः सदस्य सन् परिषदः उन्नतीकरणस्य कारणिकः अभवत् ।  क्रि.श. १९६६तः १९६९पर्यन्तं कार्णाटकभाषायोगस्य सदस्यः सन्, कर्णाटकगेज़ेटियर् सम्पादकमण्डल्याः कार्याणि अकरोत् ।