cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कूटस्थनित्यत्वविचारः
वेदस्य कूटस्थनित्यत्वाभावे अनुपपत्तयः
तत्त्वप्रकाशिकायां ‘न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् (२-१-४) इति सूत्रभाष्यव्याख्यानावसरे ‘बहुकालीनत्वमात्रेण नित्यत्वोपचारः किं न स्यात्?’ इत्यत आह ‘अनादि’ इति । अनादिनिधना नित्या, न तु बहुकालीनत्वमात्रेण नित्यत्वोपचारः इत्यर्थ इत्युक्त्ययोगाच्च । क्रमस्य नित्यत्वेऽपि वर्णाभेदशङ्कानिरासपुरस्सरं
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
कित्तुरुदुर्गम्
कित्तुरुदुर्गं बेळ्गाविमण्डलस्य कित्तुरुनगरे राणीचन्नम्मदेव्याः धैर्यसाहसरूपेण वर्तते । दत्तकपुत्रं राज्ञः उत्तराधिकारित्वेन स्वीकर्तुं न शक्यते इति आङ्ग्लानां कुतन्त्रनियमस्य विरुद्धं कुपितवती । एवं राणीचन्नम्मदेवी स्वदुर्गरक्षणार्थम् आङ्ग्लानां विरुद्धं घोरयुद्धं कृतवती । अत एव  इदानीम् अपि स्त्रीकुलस्य आदर्शप्राया चन्नम्मदेवी ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
क्रमानित्यत्ववादिनां केशवभट्टारकप्रभृतीनां आशयविशेषाविष्करणम्
वर्णानां नित्यत्वाङ्गीकारेऽपि क्रमस्य नित्यत्वं नाभ्युपेयम् । क्रमस्य वर्णधर्मत्वेन अयावद्रव्यभाविनोः धर्मदर्मिणोश्च सिद्धान्ते अभेदानङ्गीकारेण वर्णाभेदप्रसक्तिरिति यदाशङ्कितं तदसत् । तथा हि न ह्यस्माभिः क्रमस्य् नैय्यायिकप्रक्रियानुरोधेन व्यासज्यवृत्तित्वमभ्युपेयते । ‘भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था निखिला अपि’ इत्यनुव्याख्यानोक्तेः । अतोऽत्र अनेकवर्णगतः क्रमोऽप्यनेक एव । एकैक वर्तिनोऽपि क्रमस्य परस्परमुभयनिरुप्यत्वेन एकस्मिन् तज्ज्ञानापादनस्य संयोगादिस्थल इव निराकरणसम्भवात् । अत एव एकैकस्मिन्नेव वर्णे क्रमप्रत्ययदोषोऽपि न लगति । किञ्च सिध्दान्ते द्वित्वादिधर्मा अपि नानुगताः । तदुक्तमनुव्याख्याने- सिध्दान्ते द्वित्वादिधर्माः अपेक्षाबुध्दिव्यङ्गयाः इत्युक्तम् । ‘किञ्च द्वित्वादेः अपेक्षाबुध्दिजन्यतैव नासीति, तर्कताण्डवन्यायदीपे श्रीमद्राघवेन्द्रतीर्थश्रीमच्चरणैः श्रीमद्व्यासतीर्थानाम् आशयः एव प्रकटीकृतः –द्वित्वादेः अपेक्षाबुध्दिजन्यत्वम् अभ्युपेत्य उक्तम् । वस्तुतः तदेव नास्ति । अतोऽत्र न वर्णाभेदप्रसक्तिः । एतेन क्रमानित्यत्ववादिनां टिप्पणीकाराणां नैय्यायिकसरणिमनुसृत्य अभ्युपगमवादेन प्रवृत्तानां क्रमानित्यत्वेऽपि वेदापौरुषेयत्वे न काप्यनुपपत्तिरिति वेदापौरुषेयत्वप्रसाधन एव भरसत्वेन सिध्दान्ताशयाविष्करणे भरो न प्रकटित इति विरोधपरिहारः विज्ञेयः ।
काशीटिप्पण्युक्तवाक्यार्थानुगमः
ननु क्रमविशिष्टवर्णा एव वेदः, न तु आकाशवत् अर्थान्तरम्; क्रमश्च नित्यानां साक्षात् पौर्वापर्यरुपः सम्भवति इति पूर्वापरीभावापन्नबुध्दिविष्यत्वरुपः वक्तव्यः, तथाच तादृशबुध्दीनाम् अनित्यत्वात्, कथं तध्दटितविशिष्टरुपस्य वेदस्य नित्यत्वम् ? इति चेत् – एवं च ईश्वराचिन्त्यशक्त्या स्वाभाविक एअ वेदे वर्णक्रमोऽभ्युपेयः अत्र एके साम्प्रदायिकाः स्वभाविक एव वैदिकवर्णक्रमः । न च नित्यानां क्रमायोगः, ईश्वरशक्त्या तदुपपत्तेः । न च गकारादेः स्वतः एव ‘क’ कारोत्तरत्वे तस्य तत्पूर्वत्वं क्वापि न स्यात् विरोधात् इति वाच्यम्; वैदिकवर्णानाम् आनन्त्येन, एकस्य उत्तरत्वेऽपि अन्यस्य पूर्वत्वोपपत्तेः ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
देवनहळ्ळिदुर्गम्
देवनहळ्ळिदुर्गं बेङ्गळूरुनगरतः २५ कि.मि दूरे वर्तते । एतत् दुर्गं मल्लभैरवगौडनामकः राजा निर्मितवान् । १५ शतके अटन्तः आगच्छन्तः कौटुम्बिकाः रामस्वामिशैलस्य अधोभागे पटगृहं स्थापितवन्तः । तेषां नायकरूपेण विद्यमानस्य भैरेगौडनामकस्य स्वप्ने तत्रैव समीपे विद्यमानं ग्रामं प्रति गन्तव्यम् इति आग्रहः जातः । तत्रैव रणभैरवस्य पुत्रः मल्लभैरेगौडः चिक्कबळ्ळापुर-दोड्डबळ्ळापुरनगरे शोधितवान् । अस्मिन् दुर्गे गोपालस्वामिनः देवालयः विराजते ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
काशीटिप्पण्युक्तवाक्यार्थानुगमः
न च वर्णानां पञ्चाशत्त्वविरोधः, पञ्चाशज्जातीयत्त्वमात्रोपगमात् ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
मागळिदुर्गः
दोड्डबळ्ळापुरोपमण्डलस्य घातिसुब्रह्मण्यः इति पुण्यक्षेत्रस्य समीपे विराजमानः कोटः एव माकळिदुर्गः इति ख्यातः । एतस्मात् सुब्रह्मण्यमन्दिरात् ४कि.मी.दूरे प्राचीनकाले निर्मितः दुर्गः अस्ति । घाटिसुब्रह्मण्यदेवालयः दुर्गः च सोण्डूरुमहाराजैः निर्मितौ इति स्थलीयाः वदन्ति । दुर्गस्य चत्वारि प्रवेशद्वाराणि सन्ति । दुर्गस्य मध्यभागे माकळि मल्लेश्वरदेवस्य मन्दिरम् अस्ति । पृष्टभागे कश्चित् कूपः अस्ति । पानार्थम् अन्यकार्यार्थं प्राचीनाः अस्य जलमेव उपयोजयन्ति स्म । मन्दिरे निधिः अस्तीति सम्भव्य चोराः मल्लेश्वरस्वामिनः विग्रहं, नन्दिविग्रहं, ध्वजस्तम्भं च व्यनाशयन् । भक्ताः एतान् सर्वान् पुनः निर्मितवन्तः । प्रतिदिनं चारणप्रियाः अत्र आगच्छन्ति । सुन्दरेस्मिन् परिसरे आनन्देन कालं यापयन्ति । अस्य दुर्गस्य पार्श्वे एव कश्चन पर्वतः अस्ति । निकटम् एव कश्चन ग्रामः अस्ति । पर्वतस्य पृष्टभागे १०००प्रहलमितम् अरण्यम् अस्ति । तत्र विविधाः विरलाः वन्यजन्तवः सन्ति ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
काशीटिप्पण्युक्तवाक्यार्थानुगमः
न च वर्णानां- इति तन्त्रसारविरोध इति वाच्यम् तत्र देशकालकृतक्रममात्रनिषेधेन, स्वाभाविकक्रमा विरोधात् । व्यक्तिक्रमकथनस्य च प्रणवादीनाम् उत्पत्तिक्रमस्वरुपनिरुपणपरत्वात् ।
न च “एवं ‘न हि वयं वेदस्य कूटस्थनित्यतां ब्रूमः’ इति तत्त्वनिर्णयटीकाविरोधः” इति वाच्यम्, तस्य अभ्युपगमवादेन प्रवृत्तत्वात्; अन्यथा एतट्टीकाविरोधात्, सप्रमाणत्वेन एतस्याः प्राबल्यात् ।
न च एवं पुराणादीनाम् अपि नित्यत्वापत्तिः, लौकिकवर्णानां स्वाभावैकक्रमानङ्गीकारात् । एवञ्च वेदनित्यत्वे न कश्चित विरोध इत्याहुः । वर्णानामेव कूटस्थनित्यत्वं च वेदानाम् केचित् तु पञ्चाशद्वर्णैः एव सकललौकिकवैदिकव्यवहारोपपत्तेः प्रमाणाभावाच्च न पूर्वोक्तबहुकल्पना युक्ता, नापि क्रमस्य स्वाभाविकत्वम् अङ्गीकारार्हम्; तथा सति, वर्णधर्मस्य क्रमस्य यावद्द्रव्यभावित्वेन वर्णैः अत्यन्ताभिन्नतया वर्णानां परस्पराभेदप्रसङ्गात् । तथा च क्रमस्य कृतकत्वात्, न तद्विशिष्टवर्णात्मकस्य वेदस्य नित्यत्वम् तत्त्वसङ्ख्यान न च वं विरोधः, तत्र वेदपदेन पञ्चाशद्वर्णानामे व ग्रहणात्, उपलक्षणम् इति टीकायाश्च जहत्स्वार्थलक्षणया वर्णाकाशपरत्वसम्भवात् ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
मागळिदुर्गः
वर्गः:कर्णाटकराज्यम् वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य दुर्गाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कूटस्थनित्यत्वविचारः
काशीटिप्पण्युक्तवाक्यार्थानुगमः
न च ‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’ इति प्रमाणविरोधः, तत्र वर्णानां पृथक् ग्रहणेन तदुपलक्षणायोगात् इति वाच्यम्; न हि वयं वेदस्य कूटस्थनित्यतां ब्रूमः किन्तु शब्दतः अर्थतश्च सदा एकप्रकारताम् इति टीकाऽनुसारेण तद्वयाख्यानात् इति वर्णयन्ति । तत्त्वसङ्ख्यान- तत्त्वनिर्णयटीकोक्तकूटस्थत्वतदभावयोः ईश्वरबुध्दयस्मद्बुध्द्युपादिभेदेन उपपादनम्
अन्ये तु वैदिकवर्णक्रमः यदि नित्य एव, तदा तत्त्वनिर्णयटीकाविरोधः, यदि अनित्य एव तदा तत्क्र्मेणैव इत्युदाहृतप्रमाणविरोध इति अर्थापत्त्या द्विविध एव क्रमः अङ्गीकार्यः । अत्र ईशरबुध्दिघटितः नित्यः, अस्मदादिबुध्दिघटितस्तु अनित्य इति । ततश्च तत्तद्विशिष्टरुपस्य वेदस्यापि द्वैविध्यमेव । तथा च वेदनित्यत्वप्रतिपादकानाम् ईश्वरबुध्दिघटिटक्रमविशिष्टपरत्वात्; तदनित्यत्वप्रतिपादकानाम् अस्मदादिबुध्दिघटितक्रमविशिष्टपरत्वात् न दोष इत्याचक्षते उपाधिभेदेन वेदद्वयाङ्गीकारो न युक्त इति न च सङ्कल्पस्य अश्रावणत्वेन वेदस्य अश्रावणत्वप्रसङ्गः, सङ्कल्पाघटितः वर्णधर्मः क्रमः अस्ति इत्यङ्गीकारात् । एवञ्च ईश्वरसङ्कल्पाधीनस्य वैदिकवणक्रमस्य नित्यत्वात् वेदस्य नित्यत्वं सिध्दम् ।
न चैवमुक्तप्रकारेण वर्णानाम् अभेदप्रसङ्गः, अन्योन्याभाववत् एकवर्णप्रतियोगिकक्रमस्य अपरवर्णनिष्ठत्वेन अनेकधर्मत्वाभावात् । एवं कालिदासादिवाक्येषु अपि तत्तत्सङ्कल्पाधीनः क्रमः उत्पद्यत इति वदन्ति ।
नित्ये वेदे स्वाभाविकक्रमायोगेऽपि व्यक्तिक्रम उपपद्यते
उपाध्यायास्तु एवम् आहुः-साङ्कल्पिकः अपि क्रमः किं पौर्वापर्यरुपः ? उत अन्यः ? नाद्यः, नित्यानां पौर्वापर्यस्य व्याहतत्वात्, नान्त्यः, प्रमाणाभावात्, विप्रेषु अपि क्रमिकपूजाविष्यत्वा तिरिक्तक्रमविशेषस्य असिध्देः । एवम् तत्तद्वक्तृसङ्कल्पादेव तत्र तत्र क्रमविशेषाङ्गीकारे पदार्थमात्रेऽपि तथाविधक्रमाङ्गीकारप्रसङ्गः । तस्मात् नित्यानां स्वाभाविकक्रमायोगात् व्यक्तिक्रम एव वक्तव्यः । तदुक्तम्- इति । तथा च क्रमेण् भासमानाः वर्णाः वेद इति फलितम् ।
यद्यपि क्रमेण भासमानत्वम् एकवर्णोत्तरभानविशिष्टापरवर्णत्वरुपम् न यावद्वर्णसाधारणम्, तथाऽपि तादृशवर्णत्वरुपवाक्यानुपूर्वीघटकभानविशिष्टवर्णत्वं बोध्यम् । एवञ्च तादृशभानस्य ईश्वरीयस्य नित्यत्वात् वेदनित्यत्वम् । इति-आचार्योक्तिविरोधः अनन्तमुखैः अखिलवेदोच्चारणेऽपि एकैकमुखेन क्रमिकव्यक्त्यविरोधात् ।
न च अस्मदादिबुध्दिक्रमस्य अनित्यत्वात् वेदानित्यत्वप्रसङ्गः, सामान्यतः क्रमिकभानविशिष्टवर्णानामेव वेदत्वात्, तादृशविशिष्टस्य च सर्वदैव सत्त्वात् । तदुक्तं तत्त्वनिर्णयटीकायाम् –‘क्रमविशिष्टवर्णाः एव हि वेदः, क्रमश्च बुध्दिनिमित्त एव । ततश्च सर्वेषां सर्वथा वर्णविषयविवक्षितक्रमोपाधिभूतबुध्द्युपरम एव् वेदे विनाशः वक्तव्यः । न च ईश्वरस्य तथाविधबुध्दयुपरमो युज्यते ’ इति ।
एवश्च अयं समुदितार्थः –वेदानां कूटस्थनित्यत्वम् उक्तप्रमाणैः अभ्युपेयमेव यत्र व्यख्यातृषु क्रमाऽनित्यत्वादौ विवादः दृश्यते तत्र तस्य उक्तदिशा अभ्युपगमवादेन प्रवृत्तत्वात् सिषाधयिषित वेदापौरुषेयत्वे क्रमनित्यत्वस्याप्रयोजकत्वेन सिध्दान्तस्वरुपमाच्छाद्य प्रौढिवादेन प्रवृत्तत्वं विज्ञेयम् ।
टीप्पणी
F.N. page 1. वि.वि.ति. प् २४३ २. तत्तःशं-प् २८ ३. तत्त्व सं.ती p 161 Page-2 1.	ता. चं. १-१-२५ p. 98-99 2.	त. ता. P-283-285 Page-3 1.	स.मा.P.19 Page-4 1.	अभिप्रायविशेषश्चायं तर्कताण्डवे वेदापौरुषेयत्वप्रकरणे निरुपितो यथा –एतेन वेदस्यानादित्वरुपमपौरुषेयत्वं बाधितं सिध्दान्तविरुध्दञ्च । क्रमविशेषविशिष्टानां वर्णानां वेदत्वान्नित्यानां सर्वगतानां च तेषां स्वतः क्रमस्यायोगेनाभिव्यक्तिगतस्यैव तस्य वक्तव्यत्वादभिव्यक्तेश्च जन्यत्वेन तद्गतस्य क्रमस्यापि जन्यत्वात् टीकायां ‘क्रमस्य कृतकत्वेऽपि’ इत्युक्तेश्चेति निरस्तम् । क्रमस्य कृतकत्वेप्याधुनिकाध्यापकेन स्वबुध्दिस्थपूर्वदिवसीयक्रमानुसारेणैवोत्तरदिवसेष्विवेश्वरेणापि क्रमानुसारेणैवोत्तरोत्तरकल्पेष्वपि वेदस्योच्चरितत्वेन स्वातन्त्र्याभावेन नियतानुपुर्वीरहितत्वादिरुपोक्तत्रिविधापौरुषेयत्वे बाधाद्यभावात् । उक्तञ्च सुधायाम् ‘नियतैकप्रकारत्वमपौरुषेयत्वम्’ इति । एतदप्युक्तं ‘गौरवदोषेण’ इति । क्रमाकृतकत्वस्याप्यपौरुषेयत्वप्रवेशे गौरवदोषेणेत्यर्थः ॥ त. तां.P.246-247 Page-5 १.	ब्र. सू. अनु. १-१-११ २.	द्वा. स्तो.१-७ ३.	त. वि. श्लो -८ ४.	अ. भा. २-१ ५.	प्र.ल.टी P.39 Page-7 1.	तं. सा. सं १.२९ P. 274 Page-9 1.तं. सा. सं 1-30, P.274 2. द्वा. स्तो. 1-7, P. 370 3. वि. वि. टी. P.261
मरियाम्पोलेमण्डलम्
thumb|240px
मरियाम्पोलेमण्डलम् (Marijampolės apskritis) तम्मण्डलं दक्षिणायां लेतुवायाम् अस्ति। तस्य राजधानी मरियाम्पोले।
क्षेत्राणि
मण्डलं तैः क्षेत्रैः संहितम्।
नगरानि
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ध्रुवः
हरि भक्तत्वेन पुराणेषु निरूपितम् किञ्चन पात्रम्। एषः ध्रुवः एव नक्षत्ररूपेण अपि प्रसिद्धः वर्तते।
बाल्यम्
ध्रुवः उत्तानपादस्य पुत्रः। स्वायम्भुवमनुः अस्य प्रपितामहः। अस्य माता सुनीतिः। सुनीतिः उत्तानपादस्य ज्येष्ठा पत्नी आसीत्। उत्तानपादस्य सुरुचिः पत्न्यन्तरमपि आसीत्। तस्याः पुत्रम् उत्तानपादः अङ्के उपावेश्य लालयति स्म। तदानीं ध्रुवः अपि पितुः अङ्कमारोढुं प्रायतत। तदानीं सुरुचिः यदि पितुः अङ्के उपवेष्टुं बहु इच्छति। सिंहासनेच्छा भवतः वर्तते इति इदं सूचयति। यदि सिंहासनम् अपेक्ष्यते तर्हि मम उदरे जन्म प्राप्नोतु। तदर्थं वनं गत्वा तपः आचरतु इति अवदत्। एतेन वचनेन खिन्नः ध्रुवः मातुः आज्ञां सम्प्राप्य वनम् अगमत्। वने घोरं तपः आचरतः तस्य मेलनं सप्तर्षिभिः सह अभवत्। सप्तर्षयः लघुबालकं ध्रुवं तपसः निर्वर्तयितुं प्रयत्नम् अकुर्वन्। अन्ततो गत्वा असफलाः सन्तः ते विशिष्टं मन्त्रोपदेशम् अकुर्वन्। ओम् नमो भगवते वासुदेवाय इति मन्त्रः अपि प्रथमवारम् अत्रैव उल्लिखितः इति विदुषामभिप्रायः। तस्य मन्त्रोपदेशस्य बलेन सः विष्णु विषये तपः आचर्य तस्माद् वरमपि प्राप[ ।
ध्रुवगीतम्
यदा विष्णुः ध्रुवस्य पुरतः प्रत्यक्षः अभवत् तदा ध्रुवस्य कपोलम् अस्पृशत्। अनुक्षणं ध्रुवस्य मुखात् विष्णुस्तुतिपरकाः श्लोकाः निःसृताः। एते एव श्लोकाः ध्रुवगीतम् इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। विष्णुपुराणानुसारं यदा देवः प्रत्यक्षः जातः तदानीं ध्रुवः किं प्रष्टव्यमिति विमूढः अभवत्। अन्ये चेत् संसारभोगं मोक्षं वा प्रार्थयिष्यन्त। परन्तु ध्रुवस्तु भगवत्स्तुतिक्रमः कथमित् प्रार्थयत। एतेन तुष्टः विष्णुः ध्रुवाय वरदानम् अकरोत्। सप्तर्षयश्च नक्षत्रमण्डलेषु ध्रुवमण्डलम् अरचयन्।
जीवनम्
ध्रुवः पुनरपि राज्यमागतः। सुरुचेः पुत्रः उत्तमः यदा मृगयार्थं हिमवत्पर्वतं गतः तदानीं यक्षैः सह कलहः सञ्जातः। तत्र युद्धे उत्तमस्य मरणम् अभवत्। ध्रुवः उत्तमस्य मरणात् रुष्टः सन् यक्षैः योद्धुम् हिमवत्पर्वतम् गतः। तत्र यक्षाणां पराजयः अभवत्। साक्षात् कुबेरः एव ध्रुवं विरुध्य योद्धुं समागतः। ध्रुवकुबेरयोर्मध्ये घोरं युद्धं सञ्जातम्। अन्ततो गत्वा स्वायम्भुवमनुः समागम्य युद्धम् स्थगयितुं सूचनाम् अदात्। स्वायम्भुवमनोः सूचनानुसारम् युद्धं समाप्तम्। कुबेरः ध्रुवस्य मित्रम् अभवत्। ध्रुवः राज्यं प्रत्यागतः सिंहासने अभिषिक्तः। तदानीं तस्य आयुः षड्वर्षीयम् आसीत्। अनेकान् यज्ञान् अनुतिष्ठन् ३६००० वर्षाणि यावत् ध्रुवः राज्यपालनम् अकरोत् ।
नक्षत्रम्
विष्णोः अनुग्रहेण ध्रुवः नक्षत्ररूपेण स्थिरः अभवत्।  उत्तरध्रुवे इदं नक्षत्रम् विद्यते इति कारणतः उत्तरस्यां दिशि दृश्यते। भागवते मत्स्यपुराणे च अस्य वर्णनं विद्यते  ।
उल्लेखाः
वर्गः:हिन्दुधर्मस्य जनाः
अग्निपुराणम्
अग्निपुराणम् (AgniPurana) अष्टादशपुराणेषु अन्यतमः । संस्कृतविश्वकोशेषु भजते प्रधानं स्थानम् । स्वयं पुराणमिदं स्वस्मिन् अग्निपुराणे सर्वासां विद्यानां स्थानमस्तीति विस्फुटं ब्रूते । इयं हि सर्वेषां पुराणानां प्रस्तुतिभङ्गी यत् सर्वमपि विषयजातं द्वयोः संभाषणैः स्फोर्यते, एकस्यर्षस्य पर्यनुयोगम् अन्य उत्तरयतीति च । पुराणमिदमग्निनामकमपि संभाषणैरेव संघटितम् । तानि च सम्भाषणान्यग्निवसिष्ठयोः ।
पुराणमिति शब्दाकर्णनमनु सृष्टिः प्रतिसृष्टिरित्यादि वस्तुपूगं किलानुसन्दधति विमर्शनविचक्षणाः । अत्रापि सर्गस्य (सृष्टेः)विचारः १७-२० एतेष्वध्यायेषु वर्तते । प्रतिसर्गस्य तु पुनः ३३८ संख्याङ्कितस्याध्यायस्याननन्तरम् । वांशो नाम राजीयानामथवा ऋषियाणां नाम्नां पट्टिका । मन्वन्तरो नाम शासनपरिपाटयां मनूनां कालिकं क्रमिकं च परिवर्त्तनम् । राजर्षिणां चरित्राण्येव वंशानुचरितपदाभिलप्यानि । कल्पमन्वन्तरवर्णनम् अग्निपुराणे बहुषु स्थलेष्वक्षिलक्षीक्रियते । विशेषतः १५० संख्याङ्कितेऽध्याये चतुर्दशमन्वन्तराणां वर्णनं वर्तते । वंशानुचरितं तु भूयोभूयः समायाति । यदि केवलमेतावदभविष्यत्, पुराणमिदं भारतीयानां श्रद्धा-विश्वासभावनानां चिन्तनपरंपरायाश्च प्राचीनं लिखितसाक्ष्यं समभविष्यत् । विश्वकोशत्वरुपेणा धर्मेण महत्त्वमेतदीयम् । साहित्यशास्त्रम्, आयुर्वेदः, अश्वायुर्वेदः, गजायुर्वेदः, वृक्षायुर्वेदः, वास्तुविद्या, राजनीतिः, शस्त्रविद्या एतदादीनि वस्तूनि पर्याप्तमात्रयात्र कलृप्तस्थलावकाशानि ।
अध्याय्यानुसारं विचाराः
पूर्वोक्ते विचारवैविध्ये दृष्टे पुराणस्यास्य पौराणिका एव विषयाः प्रधानप्रतिपाद्या इति सुविस्पष्टं भवति । अत्रत्यस्य साहित्यशास्त्रीय विचारस्येतरेषामपि विषयाणां संशोधनमनेकैः कृतपूर्वम् । परन्तु धनुर्वेदादयोऽत्र ये प्रतिपादितास्तत्रैतन्न सत्यमिति प्रतिभाति । अन्यच्च-अत्रत्यः पर्यायकोशो वस्तुतोऽमरकोशस्यैव संग्रहः । संस्कृतशिक्षणस्य नवीनता सांप्रदायिकीमप्यभिरुचिम् आदध्यादिति प्रतिपादनकुतूहलिभिरमरकोशस्य संक्षिप्तामावृत्तिमेतां कुत्रापि संस्कृतपाठयग्रन्थे समावेशयितुं शक्यते वेति विचारणीयम् । एतेन समाविष्टेन कोषभागेन साकमेव साहित्यात् तत्प्रयोगोदाहरणानि देयानि । एवं विहिते संस्कृतशिक्षणं दृढायते, भाषादृष्टया संस्कृतस्य यो नाडीपरिस्पन्दः स आकर्ण्यते विद्यार्थिभिः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुराणानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चीन (बहुविकल्पीय)
चीनः (प्रातिपदिकम्: चीन), आधिकारिकरूपेण पौरगणतन्त्रचीनः, पूर्वजम्बुद्वीपे एकः देशः अस्ति ।
चीनः इति निम्नापि सन्दर्भयितुं शक्नोति –
होशियारपुरमण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्य राज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति होशियारपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति होशियारपुरम्।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बुद्धप्रस्थ
बुद्धप्रस्थ हंगरीदेशस्य राजधानी अस्ति। इदं एकं प्राचीनं नगरं अस्‍ति। अत्र बहूनि दर्शनीयानी स्‍थानानि सन्‍ति। नगरस्य जनसंख्या १७७४००० अस्ति।
आधाराः
वर्गः:युरोपखण्डः वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
योगी युञ्जीत सततम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
योगी युञ्जीत सततम् आत्मानं रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः ॥
अन्वयः
यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः एकाकी योगी रहसि स्थितः सततम् आत्मानं युञ्जीत ।
अर्थः
योगी जनान्तरेण रहितः, वशीकृतचित्तः, तृष्णाविहीनः परिग्रहशून्यश्च सन् निर्जनप्रदेशे स्थित्वा मनः 	सततम् आत्मविषयकं कुर्यात् ।
शाङ्करभाष्यम्
अत एवमुत्तमफलप्राप्तये योगी ध्यायी युञ्जीत समादध्यात्सततं सर्वदात्मानमन्तः करणं रहस्येकान्ते गिरिगुहादौ स्थितः सन्नेकाक्यसहायः। रहसि स्थित एकाकी चेति विशेषणात्संन्यासं।कृत्वेत्यर्थः। यतचित्तात्मा चित्तमन्तःकरणमात्मा देहश्च संयतौ यस्य स यतचित्तात्मा निराशीर्वीततृष्णोऽपरिग्रहश्च। परिग्रहरहित इत्यर्थः। संन्यासित्वेऽपित्यक्तसर्वपरिग्रहः सन्युञ्जीतेत्यर्थः ।।10।।
बृहत्संहिता
एष ग्रन्थः शताध्यायात्मकः-३९०० पद्यात्मकश्च विस्मयजनको विश्वकोशः । बृहत्संहिता नाम महान् समुच्चयः । संहिता नामान्यैः कृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा संकलनम् । परन्तु बृहत्संहिता स्वोपज्ञम् । कदाचिच्च अन्यरचितानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा अधमर्णत्वमत्र पाठकानां ज्ञायते । तादृशेषु प्रसंगेषु निः संकोचं परकृतीनामाधमर्ण्यमत्र सुविस्पष्ट मभिहितं ग्रन्थं कर्त्रा । अमुकभागस्य रचनार्थं माननीयोऽमुक इति स्पष्टं नामतः कीर्तयति ग्रन्थं कर्ता ।
रचनाकारोऽस्या बृहत्संहितायाः प्रसिध्दो ज्योतिर्विद् वराहमिहिर: । धन्यजन्मनोऽस्य पृथिव्यामवतारः क्रि.श.५०५ ईसव्यामिति विदितम् पिताऽस्यादित्यदासः । रचना अदसीया इमाः - एतासु रचनासु प्राथमिकस्य ग्रन्थचतुष्ट्वस्य ज्यौतिषकोटयन्तर्गतत्वं सुगमम् । अन्तिमं तु प्रकृतविचार्यो विश्वकोशः । एते विचारा बृहत्संहिताप्रतिपाद्याः- एतेन विस्पष्टायते यद् बृहत्संहिता विस्मयजनकानां वस्तूनां महान् रसराशिः । ज्यौतिषे शास्त्रे ग्रन्थं कर्तुः परमा प्रीतिः । प्रकृते ग्रन्थे सर्वेऽपि विषयाः ज्यौतिषशास्त्रेणैव परम्परया साक्षाद् वा संबध्दा इति स पर्यगणयदिति प्रतिभाति । तस्मादेव कारणात् सः “ स्वबुध्दयाख्येन मन्दरेण लोकापकारशास्त्राख्यं चन्द्रं ज्योतिः शास्त्रसमुद्रात् निर्मथ्योध्दृतवानस्मि” इति वदति । अत्र भूयस्या मात्रया लभ्यमानं छन्द आर्याछन्दः । परन्तु विविधानां छन्दसां प्रयोगेषु कवेरतिभूयसी नैपुणी –छन्दः शास्त्रदृष्टया १०३ तमोऽध्यायः कुतूहलप्रदः । अत्र ६३ छन्दसां नामानि मुद्रालंकारेण योजितानि । तस्मात् संस्कृतच्छन्दः शास्त्र्चरित्रं रचयितृणामपि बृहत्संहिता प्रयोजनाधिक्यं जनयतीत्यत्र न संशीतिलेशः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
ज्योतिश्शास्त्रम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शौलिमण्डलम्
thumb|240px
शौलिमण्डलम् (Šiaulių apskritis) तम्मण्डलं उत्तरायां लेतुवायाम् अस्ति। तस्य राजधानी शौल्यै।
ब्रह्म
दीक्षया ज्ञानस्योदयो भवति मानवत्वमागच्छति पशुत्वं गच्छति। अदीक्षितस्य सर्वं कर्म वृथा भवति। यथोक्तम्- अदीक्षिताः ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः। न भवन्ति श्रिये तेषां शिलायामुप्तबीजवत्।।इति अतः स्वस्य विकासाय शरीरे कान्तिलाभाय स्वजीवनस्य साफल्याय च दीक्षा आवश्यकी वर्तते। यथोक्तम्- दीयते ज्ञानसद्भावः क्षीयते पशुभावना। दानक्षपणसंयुक्ता दीक्षा तेनेह कीर्तिता।। अपि च- दीक्षितः एव साधको भवति। विना दीक्षया मन्त्रजपस्याधिकारो नास्ति। दीक्षा संसारबन्धनात् निवृत्तिं करोति जीवं शिवरूपेण प्रतिष्ठापयति। यथोक्तम्-- अपि च--- मन्त्रजापं योगजापं कृत्वा पापनिवारणम् परं मोक्षमवाप्नोति मानुषो नात्र संशयः।।इति।। अतः सर्वैरपि अवश्यमेव दीक्षा ग्राह्या। अदीक्षितस्य कापि गतिरेव नास्ति। यथोक्तम्-- ( नीलकण्ठतन्त्रे) भगवती वर्णरूपेण मन्त्रस्थिता वर्तते। प्रतिमासु भगवत्याः स्थूलं स्वरूपममस्ति। सूक्ष्मरूपन्तु मन्त्रे अस्ति। मन्त्रद्वारा साधकस्य शरीरे सा शक्तिः अवतरति। यथोक्तम्-- पुनश्च -
शौलिमण्डलम्
क्षेत्राणि
मण्डलं तैः क्षेत्रैः संहितम्।
ब्रह्म
सर्वे वर्णात्मिका मन्त्रास्ते च शक्यात्मकाः प्रिये। शक्तिस्तु मामका ज्ञेया सा च ज्ञेया शिवात्मिका।। इति।। (तन्त्रसद्भावे) मन्त्रः संसारात् मोचयति परे शिवे योजयति साधकः येन त्रायते स एव मन्त्रः। यथा--- मयोक्तानि च तन्त्राणि मद्भक्ता ये पठन्ति च। पठित्वा कुरुते कर्म कृत्वा मत्सन्निधिं व्रजेत्।।
पुनश्च मोचयन्ति च संसाराद् योजयन्ति परे शिवे। मननत्राणधर्मित्वात् तेन मन्त्रा भुवि स्मृताः।।इति।। कलौ तन्त्रमार्गेण अचिरेणैव सिद्धिर्लभ्यते। तन्त्रद्वारा झटिति त्राणं भवति आध्यात्ममार्गे साध्यसाधनाय वेदमन्त्रेभ्योऽपि तान्त्रिकाः मन्त्राः वेगेन फलदायका भवन्ति। यथा -- सर्वेभ्यश्चोत्तमा वेदा वेदेभ्यो वैष्णवं परम् वैष्णवादुत्तमं शैवं शैवाद्दक्षिणमुत्तमम्। दक्षिणादुत्तमं वामं वामात् सिद्धान्तमुत्तमम् सिद्धान्तादुत्तमं कौलं कौलात् परतरं नहि।। (कुलार्णवतन्त्रे) तन्त्र्यते यद् येनेत्यादिना तन्त्रस्य व्युत्पत्तिः क्रियते। ऐहिकमामुष्मिकाभ्युदयनिःश्रेयससाधका उपायाः तन्त्रे सन्ति। साधकः तन्त्रबलेन न केवलं स्वस्य संसारस्यापि मङ्गलमातनोति। जनत्राणार्थमेव तन्त्रमस्ति। यथा---
तनोति विपुलानर्थान् तत्त्वमन्त्रसमन्वितान् त्राणं च कुरुते यास्मात् तन्त्रमित्यभिधीयते इति। व्यवहारः कथ्यते यत्र तथा चाध्यात्मवर्णनम्। इत्यादिलक्षणैर्युक्तं तन्त्रमित्यभिधीयते।।इति।। ( तन्त्रसद्भावे) दीक्षया मन्त्रजपेन च शक्तेर्लाभो भवति ज्ञानस्योदयो भवति। अतः अदीक्षितः जपवर्जितः सर्वथा असफलो भवति । यथोक्तम्---
शौलिमण्डलम्
नगरानि
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ब्रह्म
शक्तिहीनो यतो देही निर्बलो योगवर्जितः ज्ञानहीनस्तथात्मानं न पश्यति पदद्वयम्।।इति।। तन्त्रमार्गेण मुक्तिरपि सुखेन लभ्यते। ये तन्त्रं विहायान्यमार्गेण मोक्षं प्राप्तुमिच्छन्ति ते भ्रान्ता एव ज्ञातव्या। यथोक्तम् - शुक्तौ रजतविभ्रान्तिर्यथा भवति भैरव। तथान्यदर्शनेभ्यश्च भुक्तिं मुक्तिञ्च काङ्‌क्षति।।इति।।
शौलिमण्डलम्
नगरानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ब्रह्म
वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:परिशीलनीयानि
पोतकी
thumb|right|200px|पोतकीलता, पुष्पं चापि thumb|left|150px|पोतकीलता
एषा पोतकी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । एषा पोतकी अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषा पोतकी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा पोतकी आङ्ग्लभाषायां Basella alba इति उच्यते । अनया पोतक्या क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यम्, उपसेचनं, दोसा, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । thumb|200px|right|पोतकीफलम् thumb|200px|left|पोतक्या निर्मितं भर्ज्यम् thumb|200px|left|पोतक्या निर्मितं व्यञ्जनम्
‎
वर्गः:हरितकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विल्ञुमण्डलम्
thumb|240px
विल्ञुमण्डलम् (Vilniaus apskritis) तम्मण्डलं दक्षिणपूर्वायां लेतुवायाम् अस्ति। तस्य राजधानी विल्ञुः।
क्षेत्राणि
मण्डलं तैः क्षेत्रैः संहितम्।
नगरानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बिभासरागः
बिभासरागः (Bibhasa Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । भैरव थाट् गणस्य रागः भवति । ओडव जात्यासहितः रागः भवति। प्रातर्गेयः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः धैवतः (ध) भवति। गान्धारः (ग) संवादिस्वरः भवति । ’रे’ तथा ’ध’ स्वरौ कोमलस्वरौ भवतः । गप तथा मध स्वरसमूहौ रसोत्पादकौ भवतः । अस्मिन् रागे पञ्चमे (प) वैशिष्ट्यम् अस्ति ।  वीररसप्रतिपादकः रागः भवति ।
समयः
प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जालन्धरमण्डलम्
भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति जलन्धरमण्दलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जलन्धरनगरम्।
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रतिमानाटकम्
प्रतिमानाटकम् भासकविना विरचितमिति टि.गणपतिशास्त्रिणः अनेकैः साक्ष्याधारैः प्रत्यपादयत् । केचन दोषज्ञाः शास्त्रिमतं नाङ्गीकुर्वन्ति । किन्तु भासनाटकचक्रे विद्यमानानां त्रयोदश नाटकानां कर्ता भासादपरः कविरपि न सिद्धः । अतः विवादान् पार्श्वे कृत्वा साद्यस्के काले बहुभिः अङ्गीक्रियते यत् एतेषां कर्ता भास एव इति । एतस्मिन् नाटके सप्ताङ्काः भवन्ति ।रामायणकथाधारेण (रामायणं उपजीव्यकाव्यम् आधृत्य) एतत् प्रतिमानाटकं रचितमस्ति । कविः रामायणस्य कथां किञ्चिद् व्यत्यस्य कथावितानं तनोति । अस्य कवेः काले रामायणस्य सर्वाण्यपि पात्राणि आदर्शप्रायाणि आसन् इति अस्मात् ग्रन्थात् अवगन्तुं शक्यते । यतः स्वस्य नाटके सर्वाणि पात्राणि गुणवन्ति दोषरहितानि च चित्रितानि भासेन । अस्मिन् नाटके कैकेयी अपि गुणवतीति प्रतिपादयितुम् अनेन प्रयत्नः कृतः इति लक्ष्यते । यतः षष्ठेऽङ्के भरतः सुमन्त्रमुखात् रामस्य वनगमनरहस्यं जानाति । तेन च खिन्नमानसः स्वमाता दोषरहितेति विदित्वा मातुः कैकेय्याः क्षमां याचते । अस्य ’प्रतिमानाटकम्’ इति नामकरणे हेतुः तृतीयोङ्कः । अत्रस्थं प्रतिमादृश्यं कवेः प्रतिभायाः साक्षीभवति । अस्मिन्नङ्के विद्यमाना नाटकीयता अत्यन्तं हृद्यङ्गमा वर्तते । कोमलहृदयी भरतः पितरं दशरथं द्रष्टुकामः अयोध्यामागच्छत् । अयोध्यायां दशरथस्य मरणोदन्तः तस्य हृदयविद्रावकः अभवत् । वाल्मीकिरामायणे कैकेयी एव भरताय दशरथस्य मरणवार्तां विवृणोति । किन्तु अत्र तं प्रसङ्गं व्यत्यस्य, भरतः एतां दुष्किंवदन्तीं मन्दं मन्दं यथा जानीयात् तथा कविः प्रतिमागृहस्य कल्पनां योजयति । यस्मिन प्रतिमागृहे सूर्यवंशस्य अतीतानां राज्ञां प्रतिमाः स्थापिताः आसन्, ताः भरतः ऐदम्प्राथम्येन पश्यति । तत्र दिलीपः, अजः, रघुः, तदनन्तरं दशरथः एवं क्रमेण प्रतिमाः विन्यस्ताः आसन् । तत्र अतीतानामेव प्रतिमाः स्थापिता इति देवकुलिकात् ज्ञात्वा भरतः मूर्च्छाक्रान्तः भवति । एवं पितुः मरणं मृतानां प्रतिमादर्शनेन प्रतिमितं भवति भरतस्य मनसि । एतेन नाम सार्थकं भवति ।
प्रतिमायां भासस्य प्रतिभा
भासस्य शैली सरला सुन्दरा च । श्रुतिमधुरं सम्भाषणम् । पात्राणि नयनमनोहारीणि । नाटकरचनायां सिद्धहस्तो भास इति नातिशयोक्तिः । नाटके पठिते दृष्टे वा कुत्रापि जामिता न भवति । घटनानाम् अनुसरणिः, अनर्थराहित्यम्, करुणरसस्य प्राधान्यम्, कथासंविधानम्, पात्रसृष्टिः, रसप्रतिपादनम्, इत्यादिषु भासेन कालिदासः भवभूतिः शूद्रकश्च सम्मानं समानं स्थानं च भजन्त इत्यत्र न सन्देहः ।
‎
करणम् (ज्योतिषम्)
ज्योतिश्शास्त्रे पञ्जाङ्गेषु  एकं अङ्गं भवति करणम्। तिथ्यर्धं करणमित्युच्यते। तानि सिंहः, व्याघ्रः, वराहः, गर्दभः, गजः, सुरभिः, विष्टिः, शकुनिः, चतुष्पात्, नागः, किंस्तुघ्नं च।
व्याकरणे षट् कारकेषु एकं कारकं भवति करणम्। साधकतमं करणमित्युच्यते।
चरकरणानि - शुक्लप्रतिपदान्त्यार्धात् करणानि पुनः पुनः।
सिंहव्याघ्रवराहाश्च खरेभपशुविष्टयः।।
स्थिरकरणानि - स्थिरकरणान्यसितचतुर्दश्यपरार्धादीनि चत्वारि।
प्राहुः शकुनिचतुष्पदात् द्विरसकिंस्तुघ्ननामानि।। (मुहूर्त्तमाधवीयम्)
ज्योतिश्शास्त्रम्
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्यामाप्रसाद मुखोपाध्याय
'''डा. श्यामाप्रसाद मुखोपाध्याय अथवा डा. श्यामाप्रसाद मुखार्जी (जन्म- ६ जुलै १९०१- मृत्युः-२३ जून् १९५३) एकः प्रसिद्धः राजनैतिकनेता आसीत्। अयञ्च भारत केशरी''' नाम्नाऽपि ख्यातः। डा. श्यामाप्रसाद प्रथमहिन्दुराष्ट्रवादिनः राजनैतिकदलस्य भारतीयजनसङ्घस्य प्रस्थापकः । सः अखिलभारतीय-हिन्दुमहासभायाः सभापतिः च आसीत्। जवाहरलाल नेहरू महोदयस्य मन्त्रीपरिषदि श्यामाप्रसादः औद्योगिकमन्त्री आसीत्। १९५१ तमे वर्षे, नेहरू-महोदयेन सह मतविरोधकारणवशतः सः भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्-पक्षं त्यक्त्वा राष्ट्रवादिनः भारतीयजनसङ्घस्य स्थापनाम् अकरोत्।
शैशवकालः शिक्षाश्च
१९०१ तमवर्षस्य जुलै मासस्य ६ दिनाङ्के श्यामाप्रसाद मुखार्जी ब्राह्मणपरिवारे जन्मलभत्। तस्य पिता आशुतोष मुखोपाध्याय, माता च श्रीमती योगमाया देवी आसीत्। आशुतोष मुखोपाध्याय शिक्षाविद्, कोलकाता उच्चन्यायालयस्य विचारपतिः तथा कोलकाता विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः च आसीत्। रमाप्रसाद मुखोपाध्यायः, उमाप्रसाद मुखोपाध्यायः बामाप्रसाद मुखोपाध्यायश्च तस्य अनुजाः आसन् ।
श्यामाप्रसादः १९२१ तमे संवत्सरे स्नातकपदवीं (आङ्ग्लसान्मानिकः) तथा च विश्वविद्यालये प्रथमस्थानं प्राप्तवान्।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य राजनेतारः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अहर्गणः
अह्नां गणः अहर्गणः इति। ज्योतिश्शास्त्रम्
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
६.११ शुजौ देशे प्रतिं...
पदच्छेदः
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः ६.१२ तत्रैकाग्रं मनः... द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः ६.१२ तत्रैकाग्रं मनः... द्रष्टव्यः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
11 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भोजपुरीभाषा
भोजपुरीभाषा (कैथी:𑂦𑂷𑂔𑂣𑂳𑂩𑂲𑂦𑂰𑂭𑂰) आर्यभाषापरिवारस्य एका भाषा अस्ति । इयं भाषा भारतस्य भोजपुर-पूर्वाञ्चलक्षेत्रस्य, नेपालदेशस्य तराईप्रदेशस्य च स्थानीयभाषा अस्ति । इयं मुख्यता पश्चिमबिहारराज्ये, पूर्व उत्तरप्रदेशे, पश्चिमझारखण्डे, ईशान्यमध्यप्रदेशे, ईशान्यछत्तीसगढराज्ये, नेपालदेशस्य तराईक्षेत्रे भाष्यते । यद्यपि भोजपुर्याः स्वकीयविशालसाहित्यं-व्याकरणं-लिपिः भवति तथापि भारतदेशे सा हिन्द्याः एका उपभाषा इति मन्यन्ते यत् प्रायः विवादानां विषयः भवति । भोजपुरी इति पूर्वहिन्द-आर्यभाषा अस्ति तु हिन्दी इति मध्यहिन्द-आर्यभाषा । यद्यपि फिजी-गयाना-मारिषस्-दक्षिण आफ्रिका-सूरिनाम्-त्रिनिदाद् टोबेगो च-देशेषु अपि एषा भाषा मान्यताप्राप्ता अल्पसङ्ख्याकभाषा अस्ति । नेपालदेशे भोजपुर्याः मान्यताप्राप्त राष्ट्रभाषायाः पदम् अस्ति ।
भोजपुरी साहित्य
भोजपुरीसाहित्यस्य आरम्भः सप्तमशताब्द्याः अस्ति। हर्षवर्धनकालस्य (६०६ — ६४८ ई.) संस्कृतकविः बाणभट्ट स्वस्य ग्रन्थे हर्षचरितम् इति ग्रन्थे संस्कृतप्राकृतयोः अतिरिक्तं लोकभाषायां लिखितवन्तौ कविद्वयस्य उल्लेखं करोति एतेषां कविनां नाम ईसनचन्द्रः, बेनीभारत इति च आसीत् । इसानचन्द्रः बिहारस्य सोननद्याः पश्चिमतटे स्थितस्य पियारोग्रामस्य (प्रेतीकूट्) निवासी आसीत्।
पश्चात् सिद्धसाहित्यस्य अथवा साधुसाहित्यस्य निर्माणं जातम् । अनेके सिद्धसन्तगुरुजनाः स्वसाहित्यस्य भोजपुरियानुरूपं कृतवन्तः । शनैः शनैः साहित्यशैल्याः विकासः आरब्धः । ततः परं भोजपुरीभाषायां साहित्यस्य निर्माणं जातम्।
भोजपुरीसाहित्यस्य युगत्रयेषु वर्गीकरणं कृतम् अस्ति ।
भोजपुरीसाहित्यः
आदिमयुग (७ तः ११ शताब्दी)
वर्धनसाम्राज्यस्य शासनकाले आकारं गृहीतस्य मगधीप्राकृतस्य वंशजः अस्ति भोजपुरी। सिद्धसाहित्ये चर्यपदेषु च भोजपुरीस्य प्राचीनतमरूपाः दृश्यन्ते। चर्यापदः असम -बङ्गाल -बिहार -ओडिशा -देशयोः तान्त्रिकपरम्परातः बौद्धधर्मस्य वज्रयानपरम्परापर्यन्तं साक्षात्कारगीतानां, रहस्यमयकाव्यानां संग्रहः अस्ति। अष्टम-द्वादशशताब्द्याः मध्ये अस्मिन् अबहट्टे लिखितम् यत् असमिया, बङ्गला, भोजपुरी, उड़िया, मगही, मैथिली आदीनां बहूनां पूर्वीय-इण्डो-आर्य-भाषाणां पूर्वजः आसीत्, तथा च लिखितानां छन्दानां मध्ये प्रसिद्धतमः इति कथ्यते तस्मिन् भाषायां मगधीप्राकृततः भोजपुरीं प्रति पुनः पुनः प्रवासं कुर्वती आसीत् इति कारणेन अस्मिन् समये भाषायाः रूपं "पुराणी भोजपुरी" इति उच्यते स्म।
सिद्ध साहित्य
प्रारम्भिककाले नाथसम्प्रदायस्य गुरुभिः भोजपुरीभाषायां यत् साहित्यं लिखितं तत् सिद्धसाहित्यम् इति कथ्यते। अस्य युगस्य साधु चौरङ्गिनाथस्य (पुराण भगतस्य) कृतयः "प्राणसंकली" इति संगृहीताः सन्ति।  नाथसम्प्रदायस्य गुरुः गोरखनाथः अपि अनेकानि काव्यानि, देवानां स्तुतिं च रचितवान् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतीयभाषाः वर्गः:भाषाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते वर्गः:चित्रं योजनीयम्
कपूरथलामण्डलम्
भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति कपूर्थलामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कपूरथलानगरम्।
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अधिमासः
मेषादिस्थे सवितरति यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः। चैत्राद्यः स विज्ञेयः पूर्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्यः।।ब्रह्मसिद्धान्तः।। ज्योतिश्शास्त्रम्
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नन्दादितिथयः
नन्दा च भद्रा च जाया च रिक्ता पूर्णेति संज्ञा क्रमशस्तिथीनां छिद्राभिधास्तासु भवन्ति भास्वद् वस्वङ्गसङ्ख्यास्तिथयस्सरिक्ता।।''' मुहूर्त्तमाधवीयम्।ज्योतिश्शास्त्रम्
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
दैनन्दिनजीवने मनोविज्ञानस्य उपयोगः
मनोविज्ञानस्य उपयोगः केवलं विषयस्य छात्रैः अथवा क्षेत्रे व्यावसायिकैः एव भवति इति लोकप्रियसंकल्पनायाः विपरीतम् व्यवहारविज्ञानम् अस्माकं दैनन्दिनजीवनस्य जटिलः घटकः अस्ति मनोविज्ञानं अनुशासनरूपेण मानवसमाजस्य अन्येषां विविधक्षेत्राणां अवगमनाय उपयुज्यते यतोहि मानवव्यवहारः सर्वेषां मानवीयक्रियाणां केन्द्रपक्षः भवति तत्सह, मनुष्यैः प्रतिदिनं क्रियमाणाः लौकिकाः कार्याणि मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तैः, अनुप्रयोगैः च मुक्ताः न भवन्ति यतोहि मानवस्य मनः केन्द्रस्थानं धारयति अस्माकं सर्वेषां प्रेरणानां इच्छानां च चालकशक्तिः अस्ति, अतः वयं दैनन्दिनकार्यक्रमेषु कथं मार्गदर्शनं कुर्मः इति सुधारणाय तस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । मानवसंज्ञानं, भावः, संचारः च – मानवस्य मनसः यन्त्रं – अस्माकं भौतिकसामाजिकवातावरणेषु वयं कथं आचरणं कुर्मः इति परिभाषयन्ति । मानवस्मृतिः प्रक्रियाणां समुच्चयः इति परिभाषितुं शक्यते यत् वयं कथं सूचनां कथं प्राप्नुमः, संग्रहयामः, धारयामः, पुनः प्राप्तुं च शक्नुमः यथा यदा च अस्माकं वातावरणं तस्य आग्रहं करोति एतत् एन्कोडिंग् (पर्यावरणात् संवेदीसूचनाः अस्माकं मनसा कथं संसाधिताः भवन्ति येन सा संग्रहीतुं शक्यते), भण्डारणं (सूचनायाः भण्डारणस्य परिमाणं अवधिं च निर्दिशति), पुनः प्राप्तिः (दत्तांशस्य पुनरुत्पादनं च) इति त्रिचरणीयप्रक्रियायाः अनुसरणं करोति आवश्यकतायां संगृहीतम्)। स्मृतिः मानवस्य मनसः महत्त्वपूर्णासु संज्ञानात्मकप्रक्रियासु अन्यतमा अस्ति या अस्मान् अस्माकं जीवितानुभवानाम् आधारेण सूचनां धारयितुं शक्नोति, अस्माकं जातिस्य सामूहिक-इतिहासस्य च आधारेण स्थापयितुं शक्नोति स्मृतिविषये मनोवैज्ञानिकसंशोधनं सामान्यतया स्मृतयः कथं निर्मीयन्ते, किमर्थं च कथं च विस्मृताः इति अन्वेषयति । इदं शोधं विशेषतया सामाजिकव्यावसायिकक्षेत्रेषु सहायकं भवति यत्र व्यक्तिभ्यः सूचनानां मात्रां कण्ठस्थं कर्तुं, धारयितुं च आवश्यकं भवति । यथा सामाजिकपरिवेशेषु अस्माभिः जनानां नाम, एतेषां जनानां सह पूर्वानुभवाः, वार्तालापाः इत्यादीनि स्मर्तव्यानि अपि च छात्राणां व्यावसायिकानां च स्वस्वक्षेत्रे सफलतां प्राप्तुं विशालसूचनाः कण्ठस्थीकरणस्य आवश्यकता वर्तते स्मृतेः मनोवैज्ञानिकजिज्ञासा अस्मान् शिक्षयति यत् वयं कथं स्वस्मृतिसुधारं कर्तुं शक्नुमः, एतां शक्तिं च अस्माकं लाभाय उपयोक्तुं शक्नुमः। यथा, पूर्वाभ्यासः, सूचनानां पुनरीक्षणं च उत्तमस्मरणार्थं प्रभावी रणनीतिः इति सिद्धम् अस्ति ।
अनुप्रास-गीता इत्यादीनि स्मरण-यन्त्राणि अपि सूचना-पुनर्प्राप्त्यर्थं सहायकानि इति ज्ञातानि सन्ति, तेषां प्रयोगः छात्रैः सैद्धान्तिक-ज्ञानं कण्ठस्थीकरणाय बहुधा भवति। संचारः इति पदं द्वयोः वा अधिकयोः व्यक्तियोः मध्ये सूचनानां आदानप्रदानं परिभाषितुं प्रयुक्तम् । संचारप्रक्रिया मुख्यतया मौखिकप्रक्रियारूपेण गृह्यते यस्मिन् लिखितसञ्चारः वा वाक् वा भवति । परन्तु सार्थकसञ्चारः मुखस्य भावः, शरीरभाषा, स्वरस्य स्वरः इत्यादीनां अनेकानाम् अवाचिकसंकेतानां उपयोगं करोति, ये सूचनां अधिकसटीकरूपेण प्रसारयन्ति एतेषां अवाचिकसंकेतानां समीचीनतया अवगमनं प्रभावीसञ्चारस्य कुञ्जी अस्ति यतोहि ते व्यक्तिनां भावनात्मकस्थितीनां विषये सूचनां प्रसारयन्ति। यथा नित्यं चञ्चलता च घबराहटं चिन्ता वा सूचयति; कठोर स्वरस्वरः क्रोधं कुण्ठां वा सूचयति, मुखयोः भ्रूभङ्गः दुःखं सूचयति। एतान् संकेतान् अवगन्तुं शक्नुवन् अस्मान् उत्तमसञ्चारकर्तृन् करोति। एतत् ज्ञानं अस्मान् स्वर-शरीर-भाषा इत्यादीनां अवाचिक-संकेतानां अधिक-मनन-प्रयोगाय अपि स्वयमेव प्रशिक्षितुं शक्नोति । यथा, केचन शारीरिकाः मुद्राः आत्मविश्वासं निश्चयं च बोधयन्ति, शिष्टस्वरं ग्रहीतुं शिक्षणं च अनेकसामाजिकपरिस्थितौ अस्माकं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । सामाजिकसंकेतानां समीचीनतया अवगमनं, संप्रेषणं च कस्मिन् अपि सामाजिकव्यावसायिकवातावरणे असाधारणतया प्रासंगिकं भवति अतः तस्य उपरि बलं दातव्यम्। मनोवैज्ञानिकाः प्रेरणाम् एकं बलं (मनोवैज्ञानिकं, जैविकं वा सामाजिकं) अवगच्छन्ति यत् मानवव्यवहारं प्रतीयमानानाम् आवश्यकतानां वा इच्छानां वा प्राप्तेः दिशि निर्देशयति मानवव्यवहारस्य अध्ययनरूपेण मनोविज्ञानं अनेकानि पद्धतीनि निर्धारयति येन व्यक्तिः प्रेरितः तिष्ठति, अप्रेरितभावनायाः सामना च कर्तुं शक्नोति । मनोविज्ञानस्य एकं महत्त्वपूर्णं निष्कर्षं, प्रेरणासन्दर्भे, अस्ति यत् पुरस्काराः मानवस्य क्रियायाः मार्गदर्शनं कुर्वन्ति । प्रेरणायाः अध्ययनेन निष्कर्षः भवति यत् आन्तरिकप्रेरणा बाह्यप्रेरणायाः स्थाने अस्माकं लक्ष्याणां प्राप्त्यर्थं अधिकं शक्तिशालीं दीर्घकालं यावत् स्थायित्वं च उत्पद्यते, यत्र बाह्यपुरस्कारस्य निष्कासनेन अस्माकं किमपि प्राप्तुं प्रेरणा न भवति आन्तरिकबाह्यपुरस्काराः अस्माकं प्रेरणायां कथं प्रभावं कुर्वन्ति इति ज्ञात्वा कार्याणि पूर्णं कर्तुं अस्माकं प्रेरणानिर्धारकान् अवगन्तुं शक्नुमः। तदतिरिक्तं मनोवैज्ञानिकनिष्कर्षाः अस्मान् शिक्षयन्ति यत् पुनरावर्तनीयानि कार्याणि विलम्बं जनयन्ति अतः एव अस्माभिः प्रेरिताः भवितुं नूतनानि कार्याणि, एतानि कार्याणि सम्पादयितुं नवीनमार्गान् च अन्वेष्टव्यानि। अस्मिन् अस्माकं ज्ञानस्य आधारस्य विस्तारः, सफलतां प्राप्तुं नूतनक्षेत्रेषु उद्यमः अपि अन्तर्भवति । प्रेरणायाः अध्ययनेन अपि अस्मान् शिक्षयति यत् निश्चितलक्ष्यनिर्धारणं अस्माकं प्रेरणास्तरं वर्धयितुं कुञ्जी अस्ति। एते प्रेरणासिद्धान्ताः जीवनस्य सर्वेषु पक्षेषु विशेषतः व्यावसायिकपक्षे सहायकाः भवन्ति । छात्राः व्यावसायिकाः च निरन्तरं तादृशेषु परिस्थितिषु क्षिप्ताः भवन्ति यत्र तेषां कृते विशेषतया न आकर्षयन्ति वा कदाचित् चिन्ता, दुःखं च जनयन्ति इति कार्याणि सम्पन्नं कर्तव्यानि भवन्ति प्रेरणा मनोविज्ञानात् एतानि शिक्षणं प्रयोक्तुं तादृशानां व्यक्तिनां पूर्णक्षमता अधिकसुलभतया प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते।
प्रेरणायाः निकटतया सम्बद्धा उत्पादकता निर्धारितसमयान्तरे कार्याणि कुशलतया सम्पन्नं कर्तुं अस्माकं क्षमतां निर्दिशति । एवं मानवस्य उत्पादकता मानवप्रेरणायाः (आन्तरिकबाह्यस्य) परिणामः भवति । सामाजिके प्रगतिशीले च जगति निवसन्तः व्यक्तिः इति नाम्ना वयं सर्वे समाजस्य उत्पादकसदस्याः भवितुम् अपेक्षिताः स्मः । अस्य अर्थः अस्ति यत् अस्माकं प्रत्येकस्य अपेक्षा अस्ति यत् अस्माकं समुदायस्य कल्याणे (आर्थिक, सामाजिक, वैचारिक) योगदानं दास्यति इति उत्पादनं जनयिष्यति। मनोविज्ञानं शिखरं उत्पादकताम् प्राप्तुं प्रवाहावस्थायाः भूमिकायाः उपरि बलं ददाति । प्रवाहावस्था इति मनसः स्थितिः यस्मिन् सृजनशीलता शिखरं प्राप्नोति, जनाः च हस्ते कार्ये गभीरं प्रवृत्ताः भवन्ति इति कारणेन कालस्य भावः नष्टः भवति आन्तरिकप्रेरणया प्रेरितम् अस्ति, जनानां आनन्दस्य, पूर्णतायाः च भावः ददाति । एतत् प्रवाहं प्राप्तुं मनोवैज्ञानिकसंशोधनेन ज्ञायते यत् अस्माभिः एकैकं कार्यं प्रति ध्यानं स्थापयितुं प्रयतितव्यम्; कार्यं अस्मान् नियोजितं स्थापयितुं पर्याप्तं आव्हानात्मकं भवितुमर्हति परन्तु एतावत् आव्हानात्मकं न भवितुमर्हति यत् वयं निरुत्साहिताः अनुभवामः, पर्यावरणविक्षेपाणां निवारणाय च अस्माभिः यथाशक्ति प्रयासः करणीयः| कलाव्यापारेषु कार्यं कुर्वतां कृते एषा विशेषतया उपयोगी सूचना अस्ति । यथा, लेखकाः प्रायः “writer’s block” इति शिकायतुं प्रवृत्ताः भवन्ति । प्रवाहस्य अवस्थायां प्रवेशः तेषु कालेषु तेषां सृजनशीलतायाः अभावस्य चिकित्सा भवितुम् अर्हति स्म । उत्पादकताविषये मनोवैज्ञानिकसंशोधनं अस्मान् एतादृशैः साधनैः सुसज्जितं करोति यत् अस्माकं उत्पादकता कस्मिन् परिस्थितौ वर्धते इति अधिकतया अवगन्तुं साहाय्यं करोति तथा च अधिकोत्पादकत्वस्य दिशि किं किं पदानि स्वीकुर्वितुं शक्नुमः। मनोविज्ञानं व्यक्तिभ्यः बहु किमपि शिक्षयति यत् तेषां नेतृत्वकौशलं कथं परिष्कृतं कर्तव्यम् इति। नेतृत्वं व्यक्तिसमूहं वा दलं वा प्रभावितं कर्तुं संयोजयितुं च प्रक्रिया इति परिभाषितुं शक्यते येन सामूहिकस्य लक्ष्याणि उद्देश्यानि च चिन्तयितुं शक्यन्ते जीवनस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु नेतृत्वगुणाः अत्यावश्यकाः सन्ति, भवेत् तत् राजनीतिषु, सामाजिककार्यकर्तृषु वा व्यापारे वा। मनोवैज्ञानिकसंशोधनस्य निष्कर्षाणां उपयोगेन जनानां समूहं प्रभावितं कृत्वा तदनन्तरं विशिष्टलक्ष्यसाधनं प्रति नेतुं कलायां निपुणतां प्राप्तुं शक्यते नेतृत्वशैल्याः (निरङ्कुशः, लोकतान्त्रिकः, लेसेज-फेयरः च) विषये कृताः अध्ययनाः अस्मान् शिक्षयन्ति यत् वयं कथं स्वस्य नेतृत्वस्य तकनीकेषु परिवर्तनं कर्तुं शक्नुमः यत् अस्माकं पर्यावरणस्य अनुकूलं भवति येन वयं अधिकप्रभाविणः नेतारः भवेम। उत्तमः नेता भवितुं समूहसदस्यानां मध्ये अधिका उत्पादकता, कार्यप्रदर्शनं, सन्तुष्टिः च भविष्यति । अस्मिन् सदस्यान् निर्णयप्रक्रियासु योगदानं दातुं, समावेशीवातावरणस्य पोषणं, प्रवचनं प्रोत्साहयितुं, नवीनतां पुरस्कृत्य च अन्तर्भवति । नेतृत्वं संगठनात्मकव्यवहारस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति तथा च जनानां व्यावसायिकजीवने विशेषतः कम्पनीषु उन्नतिं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। यथा, परियोजनाप्रबन्धकानां वरिष्ठप्रबन्धनकार्यकारीणां च नेतृत्वस्य शक्तिं उद्घाटयितुं आवश्यकता वर्तते येन ते सफलतां प्राप्नुवन्ति।
सामाजिकजीवत्वेन मानवाः न केवलं सार्थकपरस्परक्रियासु वर्धन्ते अपितु सामग्रीं पूर्णं च जीवनं जीवितुं दृढसम्बन्धानां आवश्यकतां अनुभवन्ति। कस्यापि स्वस्थसम्बन्धस्य कुञ्जी परव्यक्तिं अवगन्तुं, अवगन्तुं च भवति । एषः विचारविनिमयः तदा एव सम्भवति यदा वयं भावाः व्यवहाराः च अन्येषां दृष्टिकोणं च पठितुं शिक्षेम । अस्माकं स्वस्य भावनात्मकप्रतिक्रियाणां मूल्याङ्कनं, दोषान् च ज्ञातुं च अस्माकं आवश्यकता वर्तते । एताः सर्वाः प्रक्रियाः अस्माकं मानवमनोविज्ञानस्य अवगमने मूलभूताः सन्ति । पारिवारिकसम्बन्धेषु विशेषतया बहुजनानाम् एकस्मिन् साझास्थाने शान्तिपूर्वकं सह-अस्तित्वार्थं उच्चस्तरीयस्य भावनात्मकबोधस्य आवश्यकता भवति । परिवारेषु विवाहेषु च द्वन्द्वः मुख्यतया गृहे सार्थकस्य रचनात्मकस्य च प्रवचनस्य अभावात् भवति । सम्बन्धानां मनोविज्ञानस्य अवगमनं स्वस्थजीवनस्य अभिन्नम् अस्ति । जीवनयापनार्थं शारीरिकं मानसिकं च स्वास्थ्यं अत्यावश्यकम् । भावनात्मकरूपेण शारीरिकरूपेण च स्वस्थत्वस्य अर्थः अस्ति यत् वयं समाजस्य उत्पादकसदस्याः भवितुम् अर्हति, एकान्ते च सन्तुष्टाः भवितुम् अर्हति। स्वास्थ्यस्य महत्त्वं मनोवैज्ञानिकैः अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनस्य आगमनात् एव बोधितम् अस्ति तथा च जीवनस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति मनोवैज्ञानिकनिष्कर्षाः अस्मान् वदन्ति यत् मनः शरीरं च एकस्यैव मुद्रायाः द्वौ पक्षौ स्तः। अतः तेषां परस्परं मिलित्वा कार्यं कर्तव्यं यथा वयं स्वस्थं जीवनं यापयामः। एवं मनोवैज्ञानिकाः अस्माकं शरीरस्य परिचर्यायाः अनेकाः पद्धतयः निर्दिशन्ति येन तेषां सकारात्मकपरिणामाः अस्माकं मानसिकदशासु प्रतिबिम्बिताः भवेयुः । अस्मिन् व्यायामः (पदयात्रा, धावनं, योगः इत्यादयः), आहारः (सन्तुलितं भोजनं, न्यूनशर्करा, न्यूनवसा), पर्याप्तविश्रामः/निद्रा, मध्यस्थता इत्यादयः मनःसन्तोष-अभ्यासाः आध्यात्मिक-अभ्यासाः (प्रार्थना, विश्वासः) च सन्ति एते सर्वे अस्माकं मानसिकरोगाणां अनुभवं न्यूनीकर्तुं ज्ञाताः सन्ति तथा च केषुचित् सन्दर्भेषु विशिष्टमानसिकस्वास्थ्यस्थितीनां आरम्भं निवारयितुं अपि शक्नुवन्ति । मनोविज्ञानं दैनन्दिनजीवनस्य प्रत्येकं कोणे प्रविशति, अतः अस्माकं शिक्षणार्थं महत्त्वपूर्णः अनुशासनः अस्ति । अस्माकं दैनन्दिनकार्यक्रमेषु मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तानां शिक्षानां च उपयोगः कथं करणीयः इति अवगन्तुं व्यावसायिकं वा शैक्षणिकं वा कस्मिन् अपि क्षेत्रे कार्यं कुर्वतां व्यक्तिनां कृते लाभप्रदं भवति। सामाजिकवातावरणे अस्मान् उत्तमसहयोगिनः अपि भवितुम् अर्हति ।
सन्दर्भाः - अस्माकं दैनन्दिनजीवने मनोविज्ञानस्य महत्त्वं – मनोविज्ञानं भवतः कथं सहायतां कर्तुं शक्नोति? वैज्ञानिकजगत् – विज्ञानस्य क्षणं भवतु। (२०१९, नवम्बर १)। https://www.scientificworldinfo.com/2019/11/महत्व
चेरी, के (2020, जनवरी 16). मनोविज्ञानं भवतः उत्तमं जीवनं जीवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति इति १० उपायाः। अतीव सुष्ठु मनः। https://www.verywellmind.com/मार्गः-उत्तम-जीवनं-जीवितुं-सहायता-सहायता-2795615.
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मनोविज्ञानम्
हिन्दुस्थानीभाषा
हिन्दुस्थानी (देवनागरी: हिन्दुस्तानी, अरबी: ہندوستانی) उत्तरभारतस्य पाकिस्थानस्य लोकभाषा अस्ति । भाषाविज्ञानादिषु केषुचित् सन्दर्भेषु च हिन्दी-उर्दू (अरबी: ہندی-اردو) इति च ख्यातः ।
उल्लेखाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
लुधियानामण्डलम्
भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति लुधियानामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लुधियानानगरम्।
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्थूल अर्थशास्त्र
लघुचित्रम्
स्थूल अर्थशास्त्र
स्थूल-अर्थशास्त्रम् यत् दुर्लभतायाः जगति जनाः व्यापाराः च कथं स्वस्य धनम् अधिकतमं कुर्वन्ति, तथैव तेषां विकल्पानां प्रभावः विपणौ समग्र-अर्थव्यवस्थायां च | स्थूल अर्थशास्त्रस्य अध्ययने वयं पश्यामः यत् व्यक्तिभिः-उपभोक्तृभिः, निगमैः, अन्यैः च निर्णयाः कथं क्रियन्ते-तथा च ते अन्तरक्रियाः विपण्यं कथं प्रभावितयन्ति |अर्थशास्त्रज्ञाः कथं व्याख्यातुं प्रतिरूपं नियोजयन्ति, ये द्वयोः वा अधिकयोः आर्थिकचरयोः सम्बन्धस्य व्याख्याः सन्ति | आदर्शाः अन्यत् साधनं यत् अर्थशास्त्रज्ञाः एकस्य चरस्य परिवर्तनस्य अन्यस्मिन् चरस्य उपरि परिवर्तनस्य प्रभावस्य पूर्वानुमानं कर्तुं उपयुञ्जते । जनाः व्यापाराः च स्वस्य कल्याणं अधिकतमं कर्तुं स्वस्य दुर्लभसम्पदां विभजन्ति । स्वस्य सीमितसम्पदां दृष्ट्वा उपभोक्तारः उत्पादानाम् सेवानां च संयोजनं चिन्वन्ति येन ते यथासम्भवं सामग्रीं करिष्यन्ति । श्रम, पूंजी, सामग्री, ऊर्जा इत्यादीनां भिन्न-भिन्न-निवेशानां न्यूनाधिकं उपयोगेन व्यवसायाः चयनं कुर्वन्ति यत् केषां वस्तूनाम् निर्माणं कर्तव्यम्, कुत्र उत्पादनं कर्तव्यम्, अधिकतमं लाभं प्राप्तुं कियत् उत्पादनं कर्तव्यम्, तानि उत्पादनस्तराः कथं न्यूनतम-व्ययेन उत्पादयितव्याः इति | तैलवत् परिमितस्य प्राकृतिकसंसाधनस्य कदा उपयोगः करणीयः इति तस्य स्वामिनः एव । ग्राहकानाम्, व्यवसायानां, सर्वकारीयकर्मचारिणां वा लाभाय सर्वकारीयनिर्णयकाः निर्धारयन्ति यत् सर्वकारः केषां वस्तूनाम् सेवानां च प्रदास्यति तथा च कम्पनीनां उपभोक्तृणां च अनुदानं, करं, नियमनं वा कर्तव्यम् इति |
एतत् कुर्वन् जनाः संसाधनानाम् अभावस्य निवारणं कुर्वन्तः निर्णयं कुर्वन्ति, यस्य उल्लेखः बहुधा भवति । संसाधनं यदा दुर्लभं भवति तदा दुर्लभाः भवन्ति। सर्वेषां आवश्यकतानां पूर्तये पर्याप्ताः संसाधनाः न उपलभ्यन्ते। व्यक्तिगतरूपेण एतत् निःसंदेहं समीचीनम् अस्ति । व्यक्तिस्य आयः बाध्यते । यतो हि व्यक्तिः स्वस्य इष्टं सर्वं क्रीतुम् न शक्नोति, तस्मात् तेषां बहुविकल्पानां मध्ये निर्णयः करणीयः । अवसरव्ययः विकल्पस्य चयनार्थं दत्तं मूल्यम् अस्ति । तत् निर्णयं कुर्वन् यत् त्यक्तव्यं तत् तस्य कार्यस्य अवसरव्ययः । निम्नलिखित उत्तम अवसरस्य मूल्यम् इति अपि ज्ञायते । अवसरव्ययः प्रत्यक्षतया अभावात् अनुवर्तते।
विपणनम्, निर्माणप्रबन्धनम्, वित्तं च तदा ग्रहीतुं, प्रयोक्तुं च बहु सरलं भवति यदा सूक्ष्म-अर्थशास्त्रं दृढं आधारं भवति । माङ्गल्याः मूल्यलोचनाविषयः विपणनस्य बृहत् भागं निर्माति, सीमान्तविश्लेषणं च एकवारं पुनः जनानां उत्पादनप्रबन्धनरणनीतिषु महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। यतो हि सूक्ष्मअर्थशास्त्रं परिमितसम्पदां कथं वितरन्ति इति अध्ययनं भवति, वितरणविषये निर्णयाः उपभोक्तृभिः, व्यापारिभिः, सर्वकारेण च अवश्यं करणीयाः ।के उत्पादाः सेवाश्च उत्पादयितव्याः, कथं उत्पादयितव्याः, कः प्राप्नोति इति च मुख्यत्रयव्यापारविक्षेपाः सन्ति येषां चयनं समाजेन अवश्यं कर्तव्यम् । एते विकल्पाः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति, ये व्ययः व्यावसायिकाः उपभोक्ताश्च ददति, तथैव सर्वकारीयनीतिभिः च प्रभाविताः सन्ति । व्यक्तिगत उपभोक्तृव्यापारनिर्णयानां विपण्यमूल्यनिर्धारणे प्रभावः भवति, ये ततः तेषां निर्णयानां मध्ये अन्तरक्रियाभिः निर्धारिताः भवन्ति ।
सन्दर्भाः
https://corporatefinanceinstitute.com/resources/economics/microeconomics/
प्रकाशन
Corporate Finance Institute
https://corporatefinanceinstitute.com/
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अर्थशास्त्रम्
फजिल्कामण्डलम्
भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति फजिल्कामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फजिल्कानगरम्।
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वैष्णवसम्प्रदायः
विदित एव खल्वयमर्थ: सर्वेषामपि विदुषां यत् किल जगन्नियन्त्रकं पारमेश्वरं तत्त्वं यथा भारतीयानां सारस्वते प्रतिपादितं नैवमन्यत्र क्वापीति । भारतीयानां च निरतिशयप्रमाणभूता ग्रन्था नाम वेदा एव । तन्मूलकत्वेनैव स्मृतिप्रमाणादीनां प्रामाण्यम् । यच्च वेदविरोधि तत्पुनस्त्याज्यमेवेति निश्चिन्वते श्रुतिमात्रनिष्ठा भारतीया: । सृष्टिनिर्माणविधौ सर्वाद्यतमा: खलु श्रुतय: । तथाहि आर्चिके पौरुषे सूक्ते तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः ऋच: सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ॥ इति सर्वादौ वेदानामाविर्भावमुद्घोष्य तदनन्तरमेव अश्व-गो-मेध-याग-ब्राह्मणादिवर्णा सञ्जाता इति प्रत्यपादि । श्रुतय एव सर्वं ज्ञानविज्ञानानां मूलमिति मन्यन्ते भारतीया: । सर्वं वेदात् प्रसिद्ध्यति इत्यभियुक्त्योक्तिरेतदेव कथयति । विशेषत: खलु यज्ञार्थमेव वेदानामवतार:। यज्ञश्च नाम परमात्मन उपासना । परमात्मनो ज्ञानमेव परमश्रेयसो मोक्षाख्यस्य सम्पादकमिति “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय” इति श्रुति: प्रतिपादयति । सर्वव्यापक: परमात्मैव भगवान् विष्णु: । “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इति श्रुत्या विष्णुपदार्थो विज्ञायते । विशतीति विष्णुरिति व्यापक इत्यर्थ: ।
विष्णोः देवत्वम्
श्रीभगवान् विष्णुः स्वभक्तपरित्राणाय दुष्टविदलनाय च तदा तदावतारान् जग्राहेति प्रतिपाद्यते पुराणेषु । तस्य मूलं वेदेषु सम्प्राप्यते । श्रीविष्णो: स्वरूपं सामर्थ्यं सर्वव्यापकत्वमपि पुराणादिषु प्रतिपाद्यते । तदपि वेदेष्वेव प्रथमं संदृश्यते । तथाहि ऋक्संहितायां विष्णुसूक्तेषु विष्णो: परमात्मस्वरूपत्वम् : “विष्णो देवत्वं परमस्य वित्से” । “न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्न: परमन्तमाप”। अत्र हि विष्णु: पर्मात्मा अगम्यमहिमा इति निरूपितम् । विष्णो: सर्वव्यापकत्वम् : नारायणोपनिषदि “यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण: स्थित:” । विष्णो: सर्वशक्तिमत्वम् : ऋग्वेदे पवमानमण्डले स्पष्टतया उक्तमस्ति । अत्रहि विष्णु विश्वप्रकाशकस्य - सूर्यस्यापि प्रकाशक इत्युक्तम् ॥ विष्णोर्महान्ति कर्माणि : विष्णुसूक्तेषु “उरुक्षितिं सुजनिमाचकार” इत्येतस्मिन् वाक्ये पृथिव्या: समृद्धये अयमवततार परमात्मा इति सूच्यते । पावमानमण्डले च स्पष्टमेव श्रूयते “हरि: सन्योनिमासदत्” । हरिर्विष्णुर्जन्म लब्धवानित्यर्थ: । आर्चिकेषु विष्णुसूक्तेषु च विष्णोर्वामनावतारवर्णनं सुस्पष्टतया व्यज्यते । वामनरूपिणो विष्णोर्यज्ञे गमनम् :- “बृहच्छरीरो विमिमान ऋक्वभिर्युवा कुमार: प्रत्येत्याहवम्” । अत्र युवा कुमार: आहवं नामयज्ज्ं प्रत्येति गच्छतीति वामनवटोर्यज्ञे गमनं व्यज्यते । त्रिभि: पदक्रमैर्विश्वस्याक्रमणम् :- “इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्” ।“त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्य:” । “विचक्रमाणस्त्रेधोरुगाय:” । “यस्योरुषु त्रिषु विक्रमाणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा” । इत्यादिभिश्च वाक्यै: पौराणिकै: प्रतिपाद्यमानो वामनरूपिणो विष्णोर्विक्रम: सूच्यते । अन्यतापि  “त्रिर्देव: पृथिवीमेष एतां विचक्रमे” (ऋक्) इत्यभ्यधायि । अयं च परमात्मा जगत्राणार्थमेव अवतारादिकं धारयति । तथाहि