cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नाट्यशास्त्रम् (ग्रन्थः)
शास्त्राणाम् 'आकरः’
महाभारतस्य विषये यदुक्तम्- यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित् इति तथैव नाट्यशास्त्रविषयेऽपि भरतेन अभिहितम् यथा - एवम् सर्वाः शिक्षाः, सर्वाणि शिल्पानि, लौकिकाः कलाः, विद्याः, सकलविधं च कर्म नाट्ये दृश्यरूपेण प्रदर्शयितुं शक्यते इति भावः । नाट्यम् आबालब्रह्मपर्यन्तम् रससरस्सन्निभम् लोकान् रञ्जयति इत्यर्थः । एतस्मात् ज्ञायते यत्, भरतमुनिकृतं नाट्यशास्त्रमिदम् सर्वजनपदकलाशास्त्राणां मूलाधारमिति नात्युक्तिः । भरतादपि पूर्वस्मिन् काले कोहलः दत्तिलः नाट्यशास्त्रग्रन्थान् रचयामासतुरिति श्रूयते । तत्र दत्तिलस्य ग्रन्थनाम "दत्तिलम्" इति । ततः श्रीमता आनन्दवर्धनेन ध्वन्यालोकः इति साहित्यशास्त्रस्य यः लक्षणग्रन्थः रचितः, तत्र 'ध्वनि’लक्षणं लक्षयति यथा- "अनुरणनं ध्वनिः" इति । 'अनुरणनं नाम नाट्यम् इत्यर्थः । आचार्यः मम्मटः स्वीये काव्यलक्षणग्रन्थे काव्यप्रकाशः नाम्नि भरतमुनिकृतात् नाट्यशास्त्रादेव कारिकाः समुद्धृत्य ग्रन्थम् आरचितवान् । तथा च दण्डी निजकृतौ "काव्यादर्शे"ऽपि भरतनाट्यशास्त्रीयान् श्लोकान् उपायुनक् । भरतकृतनाट्यशास्त्रे षाष्ठतमाध्यायगतां रसनिष्पत्तिप्रक्रियां विशदयितुं प्रयतितवत्सु व्याख्यानकर्तृषु अभिनवगुप्तः प्रमुखः । अभिनवगुप्तस्य व्याख्यानग्रन्थस्य नाम "अभिनवभारती" इति । भट्टतौतः नाम कश्चन लाक्षणिकः काव्यस्य रसास्वादविषये नाट्यशास्त्रम् आधारीकृत्य काव्यकौतुकम् नामकं ग्रन्थं रचितवान् । तथा च नाट्यशास्त्राधारितेषु ग्रन्थेषु ३यशतमाने ख्यातः नन्दितः नामा अभिनयदर्पणम् नाम ग्रन्थं व्यरचयत् । एवम् सोमनार्यः नाट्यचूडामणिम्, रामचन्द्रगुणाचार्यः नाट्यसर्पणम्, अशोकमल्लः नृत्याध्यायम्, जयसेनः नृत्यरत्नावलिम्, नान्यदेवः भरतभाष्यम्, अल्लराजः रसतत्वसमुच्चयम्, श्रीकण्ठकविः रसकौमुदीम्, अन्ये च अनेके नाट्येषु, नाट्यभेदेषु, देशीसङ्गीतेषु, राग-ताल-भावादिविषयेषु नाना कलाविषयेषु च भरतस्य "नाट्यशास्त्रात्" सामग्रीः सम्पाद्य एव लिलेखुः इत्यत्र नास्ति सन्देहलेशः । इदमपि ज्ञेयम् यत् पूर्वम् नाट्यस्य शिल्पम् इति नाम आसीत् । अतः शिल्पशास्त्रम् अथवा स्थापत्यशास्त्रम् अपि भारतनाट्यशास्त्रमनुकृत्य एव समैधत इति भाव्यम् । एवं च यथा काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्त्रोपकारकम् इति लोकोक्तिः विद्यते तथैव नाट्यशास्त्रमिदं सर्वकलाशास्त्रोपकारकम् इत्युक्ते नातिभाषितं भवेत् ।
कालः
नाट्यशास्त्रस्य रचनाकालः कः इति रचिततया न विद्मः । किन्तु पाणिनेः अष्टाध्यायीग्रन्थे पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ।४/३/११० इति सूत्रे नटसूत्रत्वेन उपनिबद्धः कोऽपि सूत्रात्मकः प्राचीनः ग्रन्थ आसीदिति ऊहितुं शक्यते । तत्सूत्राणाम् आधारेणैव भरतमुनिना पाणिनेः अर्वाचीने काले "नाट्यशास्त्रम्" व्यरच्यतेति निश्चिनुमः । पाणिनेः कालस्तु क्रि.पू. ७मम् शतमानम् इति विदुषां मतम् । अतः भरतमुनेः कालः क्रि.पू.५मम् शतमानम् इत्यनुमीयते । परमत्र विपश्चिदपश्चिमानां मतं प्रमाणम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्यारासिंह गिल
'''डॉ. प्यारासिंह गिल''' (पियारा सिहं गिल, Piara Singh Gill) इत्येषः प्रख्यातः भौतिकविद् । ब्रह्माण्डकिरणानाम् (Cosmic Ray) अनुसन्धाने अग्रणीः सः १९५१ तः १९६३ पर्यन्तं गुलमर्ग -अनुसन्धान-वेधशालायाः निदेशकपदं व्यभूषयत् । ततः १९६३ तः १९७१ पर्यन्तं केन्द्रियवैज्ञानिकोपकरणसङ्घटनस्य (चण्डीगढ) निदेशकत्वेन उत्तरदायित्वम् अवहत् । मॅनहॅटन्-प्रकल्पे अपि तस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च
१९११ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/१०/१९११) दिनाङ्के पञ्जाबराज्य स्य होशियारपुरमण्डला न्तर्गते चेला-नामके ग्रामे प्यारासिंहस्य जन्म अभवत् । प्यारासिंहस्य जन्म सम्पन्ने जाट-सिख-परिवारे अभवत् । तस्य पिता बसन्तसिंहः, माता प्रतापकौर च । प्यारासिंहस्य पत्न्याः नाम चम्बेली आसीत् । तयोः द्वे पुत्र्यौ आस्ताम् । तयोः नाम क्रमेण निशथा, सुरिशथा च ।
शिक्षणं, क्रन्तिप्रभावश्च
प्यारासिंहस्य प्राथिमकं शिक्षणं चेला-ग्रामात् ३ माइल् दूरे स्थितस्य कोट-फतूही-नामकस्य ग्रामस्य शालायाम् आरब्धम् । ततः माध्यमिकशिक्षणं (६-९) नादेलोन-ग्रामस्य 'आर् डी' उच्चमाध्यमिकशालायां पूर्णम् अकरोत् । माहिलपुरस्य खालसा-उच्चमाध्यमिकशालायाः मैट्रिक्यूलेशन् इत्यस्यां कक्षायां सः उत्तीर्णः अभवत् ।
युवावस्थायाः प्रारम्भादेव सः क्रान्तिकारित्वेन देशसेवाम् आरभत । यतो हि तस्य अग्रजः हरिसिंहः (सः खान्दा इति प्रसिद्धः) राष्ट्रियान्दोलने सक्रियः क्रान्तिकारी आसीत् । हरिसिंहः बब्बर-अकाली-आन्दोलनस्य सदस्यः आसीत् । १९२० पर्यन्तं तदान्दोलनम् आभारतं व्याप्तम् आसीत् । आन्दोलनकारिणः यदा चेला-ग्रामं गच्छन्ति स्म, तदा प्यारासिंहोऽपि बब्बर-अकाली-आन्दोलनस्य क्रान्तिकारिणां सहवासं प्राप्नोति स्म ।
अकस्मात् एकस्मिन् दिने प्रातः आपञ्जाबराज्यं शतं क्रान्तिकारिणः आङ्ग्लारक्षकैः बन्दिनः कृताः । तेषु क्रान्तिकारिषु हरिसिंहः अपि अन्यतमः । ततः लाहोरकेन्द्रियकारागारे तेषां क्रान्तिकारिणाम् अभियोगः आरब्धः । प्यारासिंहोऽपि कालान्तरे तस्य अभियोगस्य साक्षी अभवत् । तस्मिन् काले सः बब्बर-अकाली-आन्दोलनस्य अन्यसदस्यानाम् अपि सान्निध्यम् आहरति । आन्दोलनकारिणां न्यायालये निर्भीकम् आचरणं दृष्ट्वा प्यारासिंहः प्रभावितः अभवत् । अभियोगानन्तरं सोऽपि आन्दोलनकारिभिः सह विभिन्नेषु विषयेषु चर्चां करोति स्म । तेषां वीराणां सम्पर्कप्रभावेण प्यारासिंहस्य मनसि स्वतन्त्रतायाः बीजानि उप्तानि । तस्मिन् काले एव प्यारासिंहेन भारतस्वतन्त्रता यै स्वतन्त्रदेशं गत्वा विद्याभ्यासस्य सङ्कल्पः कृतः ।
उच्चशिक्षणं, ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे विशेषज्ञता च
१९२८ तमे वर्षे उच्चत्तरमाध्यमिककक्षायाः अभ्यासं समाप्य उच्चशिक्षणाय प्यारासिंहः संयुक्तराज्यामेरिका -देशाय यात्रां प्रारभत । अमेरिका-देशं प्राप्तुं सः पनामा-देशम् अगच्छत् । तस्मिन् काले अमेरिका-पनामा-देशयोः पर्यटनाधिपत्रं (visa) सारल्येन न प्राप्यते स्म । परन्तु पितुः मित्रस्य साहाय्येन प्यारासिंहः पनामा-तः अमेरिका-देशं प्राप्तुं सफलः अभवत् । अध्यनाय धनम् एकत्र कर्तुम् अमेरिका -देशं प्राप्य प्यारासिंहः एकवर्षं यावत् वृत्त्युपार्जनम् अकरोत् । ततः वर्कले-आख्ये स्थाने विद्यमानं कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालयं सः प्राविशत् । १९३० तमे वर्षे प्यारासिंहः फ्रान्सिस्को-नगरं प्रापत् । यतो हि भारतदेशे भारतीयेभ्यः स्थितिः अवमूल्यनात्मिका आसीत्, अतः प्यारासिंहस्य आर्थिकसहायतां कर्तुम् अपि परिवारस्य जनाः सक्षमाः नासन् । ततः तेन साक्रामेण्टो इत्यस्मात् स्थलात् ५० माइल् उत्तरदिग्भागे स्थिते लूमिस-नामके एकस्मिन् लघुपत्तने धनोपार्जनम् आरभ्यत । षण्मासान् यावत् स्वगणितं परिशीलयितुम् अपि सः प्रयत्नरतः आसीत् । अतः रूजवेल्ट-महाविद्यालये गणितं पठति स्म सः । १९३१ तमे वर्षे सः साक्रोमेण्टो-जूनियर-कॉलेज् मध्ये प्रथमवर्षस्य छात्रत्वेन युक्तः । तस्मिन् महाविद्यालये सः वर्षद्वयम् अपठत् । सः तयोः वर्षयोः भौतिकशास्त्रं, रसायनशास्त्रं, गणितम् इत्यादिविषयान् अपठत् । तदा तस्मिन् जूनियर-कॉलेज-मध्ये अध्येतुं शिक्षणशुल्कस्य प्रावधानं नासीत् । परन्तु निवास-भोजन-वस्तूनां निर्वहणाय प्यारासिंहः महाविद्यालये, महाविद्यालयस्य समीपे च कार्यं करोति स्म ।
साक्रोमेंटो-जूनियर-कॉलेज् मध्ये प्यारासिंहस्य परिचयः डॉ. सैयद हुसैन इत्यनेन सह अभवत् । डॉ. सैयद हुसैन इत्येषः तस्मिन् विद्यालये भाषणं कर्तुम् उपस्थितः आसत् । यतो हि सः भारतीयः आसीत्, अतः सर्वेऽपि भारतीयविद्यार्थिनः तस्मै अधिकं सम्माननं प्रयच्छन्ति स्म । प्रप्रथमे परिचये एव डॉ. सैयद हुसैन इत्येषः प्यारासिंहेन सह आत्मीयताम् अन्वभत् । अतः सः प्यारासिंहस्य बहुधा मार्गदर्शनम् अकरोत् । (तस्मात् कालात् १९४९ मध्ये डॉ सैयद हुसैन इत्यस्य मृत्युपर्यन्तं तयोः सम्पर्कः अविरतः आसीत् । डॉ. सैयद हुसैन इत्येषः कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालये इतिहास स्य अध्यापकः अपि आसीत् ।)
ततः स्वाध्ययनबलेन, स्वयोग्यव्यवहारेण च प्यारासिंहः लॉस् ऐंजिल्स् इत्याख्ये स्थाने पठितुं छात्रवृत्तिम् आर्जयत् । ततः सः अमेरिकादेशस्य युनिवर्सिटि ऑफ् साउथन् कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालयस्य लब्धछात्रवृत्तिः विद्यार्थी अभवत् । १९३३ तमे वर्षे प्यारासिंहः लॉस् ऐंजिल्स् अगच्छत् । तत्र सः विश्वविद्यालये अध्ययनरतः अभवत् । तस्य रुचिः गणित-भौतिकशास्त्रयोः आसीत् । १९३५ तमे वर्षे प्यारासिंहः भौतिकशास्त्रे विशेषयोग्यतया (Distinction) सह सः स्नातकोत्तीर्णः अभवत् । विशेषयोग्यतायाः कारणेन सः पुनः तस्मिन्नेव विश्वविद्यालये छात्रवृत्तिं प्राप्य स्नातकोत्तरपदव्यै अध्ययनम् अकरोत् । १९३६ तमे वर्षे भौतिकशास्त्राधिस्नातकोपाधिं सः अलभत ।
एम् एस् सी इत्यस्यां कक्षायाम् उत्तीर्णस्य प्यारासिंहस्य सम्मुखे यद्यपि कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालयपक्षतः लॉस् ऐंजिल्स् मध्ये किरणविज्ञानस्य कार्यं कर्तुं फैलोशिप्-प्रस्तावः आसीत्, तथापि सः भौतिकशास्त्रे अधिकं ज्ञानम् अर्जयितुं कस्मिँश्चित् प्रख्याते विश्वविद्यालये अध्ययनाय निर्णयं स्व्यकरोत् । ततः १९३६ तमे वर्षे सः शिकागो-विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्र नॉबल्-पुरस्कार विजेतुः प्रो. आर्थर् एच् कॉम्पटन् इत्यस्य मार्गदर्शने १९३६ तः १९४० पर्यन्तं संशोधनम् अकरोत् । संशोधनोत्तरं प्यारासिंहः विद्यावारिधिपदवीम् (पी एच् डी) अलभत ।
यस्मिन् काले डॉ. प्यारासिंहः प्रो. कॉम्पटन् इत्यस्य मार्गदर्शने संशोधनं करोति स्म, तस्मिन् काले प्यारासिंहः शिकागो-अन्ताराष्ट्रिय-भवने निवसति स्म । तत्र निवासाय प्यारासिंहः छात्रवृत्तिम् अपि प्राप्नोति स्म । तां छात्रवृत्तिम् अतिरिच्य डॉ. प्यारासिंहः इतरछात्रवृत्तिम् अपि प्राप्नोति स्म । डॉ. प्यारासिंहाय ताम् अपरां छात्रवृत्तिं 'जनरल् इलेक्ट्रिक्'-संस्था यच्छति स्म । तस्यै छात्रवृत्त्यै तां संस्थाम् आग्रहं प्रो. कॉम्पटन् इत्येषः अकरोत् । शिकागो-प्रयोगशालायां डॉ. प्यारासिंहः यदा संशोध्यमानः आसीत्, तदा ब्रह्माण्डकिरणविषये संशोधनकर्तारः अन्ये अनेके वैज्ञानिकाः, छात्राः, संशोधकाः च शिकागो-प्रयोगशालां गच्छन्ति स्म । डॉ. प्यारासिंहः सर्वैः संशोधनकैस्सह सम्पृक्तः अभवत् । डॉ. प्यारासिंहः जानाति स्म यत्, ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे केन वैज्ञानिकेन, छात्रेण च किं संशोधनं कृतम् अस्ति इति । सः सर्वेषां संशोधकानां यथोचित् सहायकः अभवत् ।
१९३८ तमे वर्षे शिकागो-विश्वविद्यालये ब्रह्माण्डकिरणविषयाधारिते अन्ताराष्ट्रियपरिसंवादसम्मेलने डॉ. प्यारासिंहः मुख्यभागम् अवहत् । प्रो. मार्केल् स्कीन् (Marce Schein) इत्यनेन सह ब्रह्माण्डकिरणानां सामयिकविभिन्नता (Time Variations of Cosmic Rays), ब्रह्माण्डकिरणानां परिमापविभाजनं (Size Distribution of Cosmic Rays) इत्येतयोः विषयोः डॉ. प्यारासिंहस्य अध्यनस्यापि आविश्वं प्रसिद्धिः अभवत् । डॉ. प्यासिंहस्य कार्याणि वृत्तं, मेसन्स् (The Mesons) इत्ययोः विषयोः विनिश्चयस्य मार्गं प्रादर्शयन् । एवं ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे डॉ. प्यारासिंहः विशेषज्ञताम् (Specialization) अभजत् ।
यस्मिन् वर्षे डॉ. प्यारासिंहः विद्यावाचस्पतिः अभवत्, तस्मिन्नेव वर्षे प्रो. कॉम्पटन् इत्येषः शिकागो-विश्वविद्यालये धातुशोधनप्रयोगशालायाः निर्माणकार्ये रतः आसीत् । १९४२ तमे वर्षे तस्यां प्रयोगशालायां प्रो. फेरमी इत्यनेन स्वप्रथमप्रयोगस्य प्रदर्शनं कृतम् । प्रो. कॉम्पटन् इत्यस्य इच्छा आसीत् यत्, युवा डॉ. प्यारासिंहः अपि तस्यां प्रयोगशालायां संशोधनं कुर्यात् इति । परन्तु तस्मिन् काले द्वितीयविश्वयुद्धं प्रचलति स्म । भारतस्य स्थितिः अपि दारुणा आसीत् । अतः डॉ. प्यारासिंहः भारतं गन्तुं सज्जः अभवत् । परन्तु स्नेहवशात् प्रो. कोम्पटन् इत्येषः युद्धमये वातावरणे भारतम् अगत्वा अत्रैव संशोधनं कुरु इति पौनःपुन्येन अवदत् । प्रो. कॉम्पटन् इत्यस्य कथनम् आसीत् यत्, युद्धकाले भारतस्य स्थितिः संशोधनानुगुणा न स्यात् तथा च अमेरिका-देशे ब्रह्माण्डसंशोधनक्षेत्रे अधिकाः अवसराः अपि सन्ति इति । यद्यपि सः प्रो. कोम्पटन् इत्यस्य सम्माननं करोति स्म, तथापि तेन भारतं प्रति गन्तुं निश्चयः कृतः ।
भारते संशोधनस्य आरम्भः
thumb|right|200px अमेरिकादेशे अधिकावसरणां त्यागं कृत्वा युद्धस्थितौ भारतं प्राप्तः डॉ. प्यारासिंहः यस्मिन् दिने भारतप्रवेशम् अकरोत्, तस्मिन् दिने एव सः जवाहरलाल नेहरू इत्यस्य सम्पर्कम् अकरोत् । लाहौर-नगरे पण्डितेन सह डॉ. प्यारासिंहस्य प्रप्रथमपरिचयोत्तरं पत्रव्यवहारमाध्यमेन अपि तयोः चर्चाः भवन्ति स्म । पण्डितस्य परामर्शः आसीत् यत्, भवान् (डॉ. प्यारासिंहः) स्वसंशोधनकार्यम् अविरतं करोतु, तेनैव भारतस्य उचितं साहाय्यं भविष्यतीति । ततः डॉ. प्यारासिंहः लाहोर-नगरस्य क्रिश्च्यन्-महाविद्यालये लघ्व्याः प्रयोगशालायाः स्थापनाम् अकरोत् । तस्मिन् महाविद्यायलये सः भौतिकशास्त्रस्य व्याख्याता आसीत् । स्वल्पे वेतने लाहौर-नगरस्य प्रयोगशालायां कार्यरतः डॉ. प्यारासिंहः कठिनपरिश्रमेण संशोधनकार्यं करोति स्म । उचितसाधनानाम् अभावः, समयव्ययः च तस्य संशोधनस्य कृते काठिन्यम् अवर्धत । बहुभिः विघ्नैः क्लान्तः डॉ. प्यारासिंहः अन्ततो गत्वा सफलः अभवत् । तस्य संशोधनानाम् विश्वस्य अनेकैः विद्वद्भिः समर्थनम् अपि कृतम् ।
भारते ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे संशोधनम्
१९४५ तमे वर्षे डॉ. प्यारासिंहः लाहौल-आख्ये स्थले कस्याञ्चित् यात्रायां भागम् अवहत् । तस्यां यात्रायां सः कस्यचित् दलस्यापि नेतृत्वम् अकरोत् । तस्यां यात्रायां सः ब्रह्माण्डकिरणैः मेसन्स् इत्यस्य उत्पादनस्य अध्ययनम् अकरोत् । तदध्ययनं भारतीयवायुसेना याः विमानेन अभवत् । तद्विमानं प्रो. मेघनाद सहा -महोदयस्य अनुशंसया (recommendation) डॉ. प्यारासिंहः आधत्ते स्म । मेघनाद-महोदयः डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधने विश्वस्तः आसीत्, अतः तेन सर्वकाराय अनुशंसा कृता आसीत् । तस्मिन् अध्ययने विमानं यावच्छक्यं तावत् उन्नतं चालनीयम् आसीत् । मोस्क्यूटो इत्याख्येन विमानेन मासत्रयं यावत् लाहोर -अमृतसर -महानगरयोः त्रिंशत् सहस्रात्मके औन्नत्ये वायुप्रवासः कृतः ।
१९४६ तमे वर्षे भारतसर्वकारः निखिलभारतात् षड् वैज्ञानिकान् अमेरिका-देशं गत्वा विभिन्नासु वैज्ञानिकप्रयोगशालासु संशोधनं कर्तुम् अचिनोत् । तेषु षट्षु डॉ. प्यारासिंहोऽपि अन्यतमः । अतः डॉ. प्यारासिंहः अमेरिका-देशं गन्तुं निश्चयम् अकरोत् । तत्र सः स्वमित्रेण, सहकर्मिणा च सह शिकागो-विश्वविद्यालयस्य प्रयोगशालायां वास्तविकवैज्ञानिकसंशोधनम् अकरोत् । तस्मिन् सशोधने डॉ. प्यारासिंहेन सह प्रो. मार्केल् स्कीन् इत्येषः अपि आसीत् । अमेरिका-देशस्य जलसेनायाः ‘सुपर् फोर्टेस् बी-२९’-विमानं डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधनमाध्यमम् आसीत् । तस्मात् संशोधनात् तद्विमानं द्विचत्वारिंशत् चरणमिते औन्नत्ये उदडीयत् इति व्यज्ञायत । तस्मिन् काले विश्वे तावदौन्नत्यम् एतद्विमानोड्डयनस्य सर्वाधिकौन्नत्यम् आसीत् । तस्मिन् अध्ययने इन्नयोकर्न, कैलिफोर्निया, मध्य-अमेरिका, दक्षिण-अमेरिका इत्यादिषु स्थलेषु विमानोड्डयनस्य परीक्षणम् अभवत् । अमेरिकादेशे स्वसंशोधनकार्यं समाप्य डॉ. प्यारासिंहः १९४७ तमे वर्षे भारतं प्रत्यागच्छत् । परन्तु तस्य हर्षस्योपरि कुठाराघातः तदा अभवत्, यदा लाहौर-नगरं प्राप्य तेन ज्ञातं यत्, भारतं स्वतन्त्रं तु अभवत्, परन्तु देशस्य विभाजनं भविष्यति इति । लाहोर-नगरे प्रयोगशालायाः स्थापना यथा लघुकार्यं नासीत्, तथैव प्रयोगशालायाः स्थानान्तरणम् अपि लघुकार्यं नासीत् । डॉ. सैयद हुसैन, जवाहरलाल इत्येतयोः महानुभावयोः परामर्शेण, साहाय्येन च डॉ. प्यारासिंहः भारतं प्रापत् । यतो हि सः भारतविभाजनस्य निर्णयात् प्रागेव भारते आसीत्, अतः अधिकाः समस्याः नाभूवन् । १९४७ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य त्रयोविंशतितमे (२३) दिनाङ्के लाहोर-नगरं त्यक्त्वा सः मुम्बई -नगरम् अगच्छत् ।
स्वातन्त्र्योत्तरं डॉ. प्यारासिंहः
मुम्बई-महानगरं प्राप्य डॉ. प्यारासिंहः ‘टाटा इंस्टीट्यूट् ऑफ् फंडामेंडल रिसर्च’ इत्याख्यायां संस्थायां भौतिकशास्त्रस्य प्राध्यापकत्वेन दायित्वं स्व्यकरोत् । तस्मिन् काले डॉ. होमी जहाँगीर भाभा इत्यनेन सह तस्य नैकट्यम् अवर्धत । तौ उभावपि स्वाध्ययनक्षेत्रे प्रसिद्धौ आस्ताम् । प्रथमः प्रयोगात्मकभौतिक्याम्, अपरश्च सैद्धान्तिकभौतिक्यां विशेषज्ञः आसीत् ।
काँश्चन मासान् डॉ. प्यारासिंहः विदेशे यापयित्वा भारतं प्रत्यागच्छत् । भारतं प्रत्यागत्य तस्य मनसि इच्छा अभवत् यत्, अहम् उत्तरभारते कुत्रचित् निवसामि इति । अतः तेन उत्तरभारतं गन्तुं प्रयासाः आरब्धाः । ततः प्रधानमन्त्री डॉ. प्यारासिंहम् अणुशक्त्यायोगस्य विशेषाधिकारित्वेन न्ययुङ्क्त । यतो हि देहल्यां प्रयोगशाला नासीत्, अतः डॉ. प्यारासिंहः कस्मिँश्चित् विश्वविद्यालये प्रयोगात्मकभौतिकविज्ञानस्य प्राध्यापकत्वेन कार्यं कर्तुम् ऐच्छत् । तस्मिन् काले अलीगढ-विश्वविद्यालयस्य कुलपतिः डॉ. जाकिर हुसैन आसीत् । सः डॉ. प्यारासिंहाय अलीगढ-मुस्लिम्-विश्वविद्यालये पाठयितुम् आमन्त्रणम् अयच्छत् । डॉ. प्यारासिंहः अलीगढ-विश्वविद्यालये यदा नियुक्तः अभवत्, तस्मात् पूर्वं षण्मासान् यावत् सः वॉशिंग्टन-नगरे राष्ट्रियमानकविभागे (National Bureau of Standards) परामर्शकत्वेन नियुक्तः आसीत् । राष्ट्रियमानकविभागे सः बीजभौतिकीविषयस्य (Nuclear Physics) परामर्शदाता (Adviser) आसीत् । यदा सः वॉशिंगटन-नगरे आसीत्, तदा सः डॉ. जाकिर हुसैन इत्यस्य आग्रहेण अलीगठ-विश्वविद्यालये पाठयितुं निश्चयम् अकरोत् । ततः भारतं प्रत्यागत्य १९४९ तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासस्य प्रथमे (१) दिनाङ्के डॉ. प्यारासिंहः अलीगढ-मुस्लिम्-विश्वविद्यालयस्य भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन पदभारम् अगृह्णात् ।
अलीगढ-विश्वविद्यालये
१९४९ तः १९६३ पर्यन्तं डॉ. प्यारासिंहः भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन अलीगढ-विश्वविद्यालये एव कार्यरतः आसीत् । सः भौतिकविभागस्य आधुनिकीकरणम् अकरोत् । उत्तमान् छात्रान् अन्विष्य सः स्वविभागे तान् छात्रान् सक्रियान् अकरोत् । तस्य प्रयत्नः सर्वोत्तमविद्यार्थिनां निर्माणस्य आसीत् । १९५० तमे वर्षे 'अमेरिकन फिलॉसॉफिकल् सोसाइटी' इत्येषा संस्था डॉ. प्यारासिंहम् आमन्त्रयत् । तस्याः संस्थायाः इच्छा आसीत् यत्, 'बार्टोल् रिसर्च फाउण्डेशन्' इत्यस्य निदेशकस्य डॉ एफ डब्ल्यू जी स्वान् इत्यस्य सहायकत्वेन डॉ. प्यारासिंहः कार्यं कुर्यात् इति । अतः क्रमशः स्वार्थमोर, पेनिसल्वेनिया, अलीगढ, गुलमर्ग इत्येतेषु स्थानेषु डॉ. प्यारासिंहः स्वप्रयोगस्य योजनाम् अकरोत् ।
१९५१ तमे वर्षे डॉ. प्यारासिंहः गुलमर्ग-नगरे उच्चलम्बत्वप्रयोशालाम् (High Altitude Laboratory) अस्थापयत् । ब्रह्माण्डकिरणेषु उच्चलम्बत्वं भवति, तस्य प्रयोगः तस्यां प्रयोगशालायां भवति स्म । अलीगढ-विश्विद्यालयस्य प्रगोशालायां १९५० तः १९५३ पर्यन्तं, १९५६ तः १९५८ पर्यन्तञ्च षट्वर्षाणि अधिष्ठातृत्वेन (Dean) कार्यम् अकरोत् । डॉ. प्यारासिंहः उत्तरप्रदेशराज्यस्य विश्वविद्यालयानुदानसमितेः अपि सदस्यः आसीत् । सः लखनऊ, बनारस, इलाहाबाद इत्येतेषु विद्यालयेषु अपि पाठ्यक्रमण्डलसमितेः सदस्यः आसीत् । १९५७-१९५८ मध्ये अलीगढ-विश्वविद्यालस्य भौतिकविभागः निखिले भारते प्रायोगिकभौतिक्याः सर्वोत्तमविभागत्वेन प्रथितः आसीत् । गुलमर्ग-अलीगढ-स्थानयोः स्थितयोः प्रगोगशालयोः अनेके विद्यार्थिनः डॉ. प्यारासिंहस्य मार्गदर्शने “विद्यावाचस्पतिः” इत्युपाधिम् अलभन्त ।
१९६१ तमे वर्षे जर्मन-जनवादिगणतन्त्रस्य विज्ञान-अकादमी-बर्लिन्-संस्थया डॉ. प्यारासिंहः निरीक्षकत्वेन आहूतः । तस्याः संस्थायाः आवश्यकतानुगुणं सः जर्मनी -देशं गत्वा विभिन्नानां संस्थानां, विश्वविद्यालयानां च निरीक्षणम् अकरोत् । परन्तु तत्र सः केवलम् एकमासं यावदेव कार्यम् अकरोत् । ततः कानिचन दिनानि सोवितसङ्घस्य कृते कार्यं कृत्वा तस्मिन्नेव वर्षे सः अमेरिका-देशम् अगच्छत् । यतो हि डॉ. प्यारासिंहं वॉशिंगटन-स्टेट्-विश्वविद्यालयः निषेवकव्याख्यातृत्वेन (visiting lecturer) कार्यं कर्तुम् आह्वयत् । अतः १९६२-१९६३ शैक्षणिकवर्षं सः वॉशिंगटन-नगरे यापयत् ।
विभिन्नासु संस्थासु प्रयोगाः
१९६२ तमे वर्षे चीन -देशः भारतस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् समये केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटन स्य निदेशकपदं रिक्तम् आसीत् । यतो हि वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धान-परिषदः अध्यक्षः प्रधानमन्त्री भवति, अतः सः निदेशकस्य पदाय निखिलात् भारतात् प्रख्यातवैज्ञानिकान् आह्वातुं शक्नोति । एवं प्रधानमन्त्रिणा आहूतः डॉ. प्यारासिंहः केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य निदेशपदम् अङ्ग्यकरोत् । यद्यपि डॉ. प्यारासिंहः कस्यचित् विश्वविद्यालयस्य सदस्यः आसीत्, तथापि प्रधानमन्त्रिणः आग्रहेण देशसेवायै सः तत् पदं स्व्यकरोत् । १९६३ तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासस्य द्वितीये (२/९/१९६३) दिनाङ्के सः केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य निदेशपदे आरूढः ।
मध्ये वॉशिंगटन-स्टेट-विश्विवद्यालये कृतस्य कार्यस्य आधारेण वॉशिंगटन-स्टेट-विश्वविद्यालयस्य प्रशासकाः डॉ. प्यारासिंहं स्थायिवृत्तित्वेन भौतिकीविषयस्य प्राध्यापकत्वेन पदं दातुम् इच्छति स्म । परन्तु सः विश्वविद्यालस्य प्रसाशनस्य प्रस्तावं निराकृत्य भारतं प्रति गन्तुं निश्चयम् अकरोत् सः । यदा वॉशिंगटन-नगरात् डॉ. प्यारासिंहः भारतं प्रति गन्तुम् उद्युक्तः आसीत्, तदैव अमेरिका-देशे अष्टादशविश्वविद्यालयैः सञ्चालितात् राष्ट्रियपर्यावरणीयानुसन्धानकेन्द्रात् सः किञ्चित् पत्रं प्रापत् । तस्मिन् पत्रे उल्लिखितम् आसीत् यत्, भवान् प्रतिवर्षं मासत्रयम् अमेरिका-देशस्य कोलोराडो-राज्यस्य बोल्डर-महानगरे स्थिते राष्ट्रियपर्यावरणीयानुसन्धानकेन्द्रे प्रयोगं करोतु इति । १९६३-१९६४ मध्ये मासत्रयं सः तस्मिन् अनुसन्धानकेन्द्रे यापयत् । १९६५ तमे वर्षे भारत-पाकिस्थानयोः युद्धत्वात् सः तत्र गन्तुं न शक्तवान् ।
अमेरिका-देशे मासत्रयं संशोधनं कुर्वन् डॉ. प्यारासिंहः केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटने अपि स्वदायित्वं बहुधा वहति स्म । तस्य मार्गदर्शने चण्डीगढ -महानगरे अनेकासां प्रयोगशालानां, कार्यशालानां च स्थापना अभूत् । केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य यान्त्रिकोद्योगस्य विकासाय ताः शालाः मूलस्तम्भायमानाः आसन् ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:वैज्ञानिकाः वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:२००२ मरणम् वर्गः:१९११ जन्म
शिवपुराणम्
विभागाः
thumb|250px अस्मिन् शिवपुराणे ७ संहिताः सन्ति।
वैशिष्ट्यम्
श्रीमत् शङ्करभगवत्पादः स्वसूत्रभाष्ये अस्मिन् पुराणे विद्यमानान् श्लोकान् प्रमाणत्वेन उदाहरति। अनेनैव ज्ञायते अस्य पुराणस्य माहात्म्यम्। एव अन्ये ग्रन्थकाराः अपि स्व स्व ग्रन्थेषु प्रमाणत्वेन उदाहरन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुराणानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शिमलामण्डलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मापनप्रविधिः
वैज्ञानिकं मापनं तौलनञ्च
यदा अस्माभिः कश्चित् भौतिकराशिः माप्यते तौल्यते च तदा तद्राशेः तुलना तादृश एव राशेः मात्रकेण क्रियते । अर्थात् अस्माभिः परिज्ञायते यत् कस्याञ्चित् भौतिकराशौ तादृश एव भौतिकराशेः मात्रकं कतिवारं सम्मिलितम् अस्ति । यथा-यदा अस्माभिः कस्यचित् कक्षस्य दैर्घ्यं १५ मीटर्-परिमितं कथ्यते तदा अस्माकं तात्पयं भवति यत् कक्षस्य दैर्घ्यं मीटरदैर्घ्यं पञ्चदशवारं सम्मिलितं वर्तते । इत्थमेव यदा कस्यचित् वस्तुनः भारः   ग्रामपतिमितः कथ्यते तदा अभिप्रायोऽयं यत् अस्माभिः प्रमाणीकृतात् ग्रामभारात् तद्भारः पञ्चगुणीतोऽस्ति । सर्वेषां भौतिकराशीनां मापनं तौलनं वा केवलं दैर्घ्यस्य, संहत्याः समयस्य च मात्रकैः कर्त्तुं शक्यते । अत्र इमानि त्रीणि मौलोकानि मात्रकाणि [Fundamental Units ] कथ्यन्ते । इतराणि सर्वाणि मात्रकाणि एभ्यः मौलिकेभ्यः मात्रकेभ्यः निस्सारितानि । अतएव तानि व्युत्पन्नानि मात्रकाणि इति [Derived Units ] अभिधीयन्ते।
मापनस्य द्विधा पध्दति
वैज्ञानिकानां परिमाणानां मापनस्य प्रधानतः द्वे पध्दतीः स्तः । अर्थात्
आभ्यां पध्दतिभ्यामतिरिक्तैव एका तृतीया पध्दतिः । यत्र मीटरं, किलिग्रामं सेकेण्डञ्च मौलिकानि मात्रकाणि इति स्वीकृतानि । पध्दतिश्चेयं M.K.S अर्थात् म०क०स० इति संक्षिप्तेन नाम्ना अभिघीयते ।
दैर्घ्यस्य मात्रकाणिः (Units of Length)
आग्लपध्दत्यां दैर्घ्यस्य तुलना आग्लेन साम्राज्यिकेन गणमापकेन (British Imperial Yard ) क्रियते । अस्य परिभाषा आग्लदेशीयया विघायिकया निम्नांङ्कितेन प्रकारेण कृता ।
“एक्सचेकरनामकस्य अधिकारिणः कार्यालये लन्दननगरे स्थापितस्य कांसमयस्य दण्डस्थोपरि द्वयोः निश्चितयो रखयोरन्तरालस्य विस्तारं ३२० फा० इति तापे एकगजमापकस्यैव तुल्यं भविष्यति ।“ अस्यां पध्दत्यां दैर्घ्यस्य मात्रकं १ फुटपरिमितं भवति । एकफुटमापकस्तु गजमापकस्य तृतीयंशो भवति । अन्येषां दैर्घ्याणां मात्रकाणि निम्नप्रकारकाणि भवन्ति ।
'''१२ इञ्चपरिमितिः =१ फुटपरिमितिः
'''३ फुटपरिमितिः = १ गजपरिमितिः
'''२२० गजपरिमितिः =१ फर्लाङ्परिमितिः ५ फर्लाङ्परिमितिरथवा १७६० गजपरिमितिः =१ मीलपरिमितिः
मीटरपद्धत्या दैर्घ्यस्य मूलाधारम् एक मीटरमिति । फ्रान्सदेशीयगणराज्यानुसारेण पेरिसनगरतः निर्गच्छता देशान्तरेण सह प्रमीयमाणस्य औदीच्यात् घ्रुवात् विषुवद्रेखापर्यन्तं व्याप्तस्य अन्तरालस्य एककोटिकांशो मीटरपरिमित इति निर्धारितोऽभवत् । किन्तु, इदनीं पेरिसनगरे निहिते प्लेटिनमेरीडियमवारुनिर्मितस्य दणडकस्य दैर्घ्यं c°  अर्थात् शून्यशतांशे तापे चिन्हयोर् द्वयोर्मध्ये वर्तमानमन्तरालम् एकमीटरपरिमितं मन्यते । अस्यां पध्दत्यां अन्येषां दैर्घ्याणां मात्रकाणि निम्नप्रकारेण निर्घानिरानि ।
मैट्रिकपध्दत्या : दैर्घ्यतालिका
'''१० मिलीमीटराणि (मि. मी.) = १ सेण्टीमीटरम् (से.मी.)
'''१० मीटराणि (मी.) = १ डेकामीटरम् ( डे.मी.)
'''१० डेकामीटराणि (डे.मी.) = १ हेक्टोमीटरम् (हे.मी.)
१० हेक्टोमीटराणि (हे.मी.) = १ किलोमीटरम् (कि.मी.) वैज्ञानिकाः मापतौलकर्मणि आंग्लमात्रकाणां प्रयोगं न कुर्वन्ति । यतः आंग्लपध्दत्यां मात्रकस्यैकस्य अन्यस्मिन् मात्रके परिवर्त्तनार्थं दशमलवप्रयोगः कर्त्तुं न शक्यते । किन्तु मीटरपध्दत्यां वामपार्श्वे दक्षिणे वा दशमलवस्य अपसारणात् मात्राकमेकं अन्यस्मिन् मात्रके रूपान्तरीकर्त्तुं शक्यते आंग्लीयायाः मैट्रिकपध्दत्याः मात्रकेण सह सम्बन्ध :-
'''१ मीटरम् = २६’३६ इञ्चानि
'''१ इञ्चम् = २’४५ सेण्टीमीटराणि
'''१ किलोमीटरम् = ०’६२१ मीलम्
१	गजम् = ०’ ६१४ मीटरम्
दैर्घ्यस्य मापनम्
सामान्यतः दैर्घ्यस्य मापनार्थं प्रयुज्यमानम् उपकरणं मीटरमापक इति (Metre scale) नाम्मा अभिधीयते । इयं तु काष्ठमयी लौहमयी वा एका समतलाअ पट्टिका भवति । अस्या एकस्मिन् पार्श्वे से.मी. इति परिमाणे तस्य दशमांशे च चिन्हानि अङ्कितानि वर्त्तन्ते । अपरस्मिन् च पार्श्वे इञ्चपरिमाणस्य तस्य दशमांशस्य, दशमांशस्य षोडशांशस्य वा चिन्हानि अङ्कितानि भवन्ति । उपकरणोनानेन सेण्टीमीटरस्य दशमभागपर्यन्तस्य यथार्थं मानं कर्त्तुं शक्यते । दीर्घातिशयस्य सरलरेखायाम् अनवस्थितस्य व अन्तरालस्य मापनार्थं मापकशृङ्खला (Measuring chain) प्रयुज्यते । अस्यां परस्परसंयुक्ताः लोहकण्डिकाः वर्त्तन्ते । प्रत्येका लोहकण्डिका १ फुटपरिमिता भवति । इयं लोहशृङ्खला ६० फुटपरिमाणादारभ्य १०० फुटपरिमाणपर्यन्तं दीर्घा भवति ।
कैलीपर्सनामकं मापनोपकरणम्
कस्यचिद् गोलाकारवस्तुनः, वलयदण्डकस्य बाह्यव्यासस्य रिक्ताभ्यन्तरिकस्य वलयदण्डकस्य वा आभ्यन्तरव्यासं मापितुं कैलीपर्सनामकम् उपकरणं प्रयुज्यते । उपकरणमिदं लौहमयं यत्किञ्चित्कर्त्तरिकाकारम् भवति । वाह्याभ्यन्तरिकभेदेन द्विविधं चेदमुपकरणम् ।
मापनविधिः
यदा कैलीपर्सेन कस्यचिद् गोलस्य वलयदण्डकस्य वा बाह्यव्यास: माप्यते तदा बाह्यकैलीपसस्य शिरसी विस्तीर्य तयोर्मध्ये घनपदार्थ इत्यं निस्सार्यते यत् तस्य पृथुलतमः भागह् कैलीपर्सस्य शिरसोरन्तरालात् निर्गच्छेत् शिरसोरन्तरालं च इत्थं समञ्ज्यते यत् ताभ्यां घनपिण्डः सम्यक्तय स्पृश्येत । तदनन्तरं कैलीपर्सस्य द्वे शिरसी मापकपट्टिकोपरि निधाय तयोरन्तरालदैर्घ्यं परिज्ञायते । प्रत्येकस्मिन् स्थाने वलयदण्डकस्य व्यासः द्वयोर्लम्बरूपदिशोः मापनीयः (किमर्थम् ?) ईदृशं च प्रेक्षणं वलयदण्डस्य पञ्चसु षट्सु वा स्थानेषु कर्त्तव्यम् । रिक्ताभ्यन्तरस्य वलयदण्डकस्य व्यासं मापितुं आभ्यन्तरिकस्य कैलिपर्सस्य शिरसी वलयदण्डकस्य आभ्यन्तरे प्रवेश्य द्वयोः शिरसोरन्तरालम् इत्य सम्ञ्चनीयं यत् ताभ्यां वलयदण्डकस्य आभ्यन्तरिकं तलं सम्यक्तया स्पृष्टं भवेत् । तदनन्तरं शिरसोर्द्वयोरन्तरालं मापनीयम् ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल्
(कालः – ०८. ०३. १८८६ तः १९७२)
अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् (Edward Calvin Kendall) अन्तस्स्रावकग्रन्थीनां संशोधकः । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १८८६ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ८ दिनाङ्के कनेक्टिकट् प्रान्तस्य दक्षिणनावार्क्-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । सः कोलम्बिय-विश्वविद्यालये एव "डाक्टरेट्” सहितं सर्वाः पदवीः प्राप्नोत् । ततः न्यूयार्क्-प्रदेशस्य सैण्ट्-लूक-वैद्यालये कार्यकरणावसरे "थैराय्ड्”ग्रन्थिविषये आसक्तिः वर्धिता । एषः "थैराय्ड्”ग्रन्थिः श्वासनालस्य उपरितनभागे भवति । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १९१४ तः १९५१ पर्यन्तं राचेस्टर् इति प्रदेशे विद्यमानायाः मेयो इति वैद्यसंस्थायाः जीव–रसायन–विज्ञान–विभागस्य प्रमुखः आसीत् । १९५२ तमे वर्षे प्रिन्स्ट्न्-विश्वविद्यालये रसायनविज्ञान–विभागस्य गौरवप्राध्यापरूपेण नियुक्तः ।
'थैराय्ड्’ग्रन्थिः किमपि एकं रासायनिकं वेगवर्धकं (हार्मोन्) स्रावयति । तत् रासायनिकं वेगवर्धकं शरीरस्य कार्याणां वेगस्य निर्णयं करोति इति विषयः १९ शतकस्य उत्तरार्धे एव ज्ञातः आसीत् । १८९० वर्षाभ्यन्तरे तस्मिन् रासायनिके वेगवर्धके अत्यधिकेन प्रमाणेन 'अयोडिन्’ अंशः भवति इत्यपि ज्ञातम् । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् 'थैराय्ड्’ग्रन्थितः "थैरोग्लाब्युलिन्’ इत्येकम् अयोडिन्-युक्तं प्रोटीन् उत्पादितवान् । अननतरं "थैराक्सिन्’ नामकस्य रासायनिकवेगवर्धकस्य सङ्ग्रहणम् आरब्धवान् । १९१६ वर्षाभ्यन्तरे तत् कार्यं साधितवान् अपि । अग्रिमे दशके तस्य 'थैराक्सिन्’ नामकस्य वेगवर्धकस्य रचना अत्यन्तं क्लिष्टा, सः एकेन एव अमैनो– आम्लेन निर्मितः अस्ति इत्यपि संशोधितवान् । सः "थैराक्सिन्” नामकः वेगवर्धकः सामान्यस्य अमैनो–आम्लस्य "टैरोसिन्”स्य सामीप्यं भजते स्म । तस्य अणौ ४ अयोडोन् परमाणवः आसन् । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् तं "थैराक्सिन्” नामकं वेगवर्धकं स्फटिकरूपेण प्राप्नोत् । 'थैराय्ड्’ग्रन्थेः आन्तरिकी रचना ज्ञाता इति कारणतः रासायनिकानां वेगवर्धकानां (हार्मोन्स्) महत्त्वम् अपि ज्ञातम् ।
तदनन्तरम् एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् मूत्रजनकाङ्गानाम् उपरि विद्यमानस्य "अड्रिनल्”ग्रन्थेः विषये संशोधनम् आरब्धवान् । तस्मिन् 'अड्रिनल्’ग्रन्थौ भागद्वयं भवति । आन्तरिकः भागः "मेडुल्ल्” इति उच्यते । सः भागः 'एपिनेफ्रिन्’ इति रासायनिकं वेगवर्धकम् (हार्मोन्) उत्पादयति । बाह्यः भागः "कारेक्ट्” इति उच्यते । सः भागः अनेकानि रासायनिकानि वस्तूनि उत्पादयति । १९३० वर्षाभ्यन्तरे अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् "कारेक्ट्”भागेन उत्पाद्यमानानि २८ वस्तूनि प्रयोगाणां द्वारा पृथक् अकरोत् । तेषु प्रमुखानि ४ वस्तूनि 'ए', 'बि’, 'इ' तथा 'एफ्’ इति उक्तवान् । आर्डिनल्-ग्रन्थेः रासायनिकेषु वेगवर्धकेषु (हार्मोन्स्) अन्यतमस्य "इ" इत्यस्य महत्त्वं वैद्यकीये क्षेत्रे बहु अस्ति । "कार्टिसोन्” इत्येतेषां द्वारा अलर्जिसम्बद्धान् रोगान् तात्कालिकरूपेण दूरीकर्तुं शक्यते । आर्डिनल्-ग्रन्थेः रचनायाः तथा जीवविज्ञाने तस्य महत्त्वस्य संशोधनार्थम् अयम् एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् तथा तस्य सहोद्योगी फिलिप् हेञ्च्, स्विट्झर्लेण्ड्-देशस्य विज्ञानी टाडस् रिस्टीन् च १९५० तमे वर्षे "नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानिताः । एषः एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल् १९७२ तमे वर्षे दिवं गतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गीतगोविन्दम्
गीतगोविन्दं प्रसिद्धं संस्कृतगीतिकाव्यम् । संस्कृतसाहित्यपरम्परायां गीतिकाव्यपरम्परा अस्ति अन्यतमा । गीतिकाव्यस्य प्रवर्तकः गीतगोविन्दकारः जयदेवः । गीतगोविन्दं द्वादशसर्गात्मकं खण्डकाव्यम् । अत्र चरितं न वर्ण्यते इत्यतः इदं सर्वथा काव्यकोटौ न आयाति चेदपि वर्णनपरखण्डकाव्यत्वं स्वीकर्तव्यमेव । केचित् आधुनिकाः गीतगोविन्दं गीतनाट्यं मन्यन्ते । यद्यपि इदं द्वादशशताब्द्यां निरमीयत तथापि इदं परिपक्वताम् उपयास्यतः नाट्यस्य उदाहरणस्वरूपतया प्रथमं निदर्शनं मन्तव्यम् । तदीया परम्परा वङ्गेषु उत्कलेषु च सम्प्रति अपि जीवति ।
स्वरूपम्
सरसमधुरकवितायाः पराकाष्ठा अत्र निदर्शिता भवति । यदि भक्तिसरसकवितां च सहृदयः अपेक्षते तर्हि जयदेवसरस्वतीं शृणु इति कथयति जयदेवः –
अपूर्वाणाम् उपमानाम् उत्प्रेक्षाणां प्रयोगाः अत्र लभ्यन्ते । व्युत्पन्नैः सहृदयैः अस्य काव्यसौन्दर्यम् आस्वादयितुं यद्यपि शक्यते तथापि क्वचित् व्याख्यानमपि अपेक्ष्यते । संस्कृतसाहितीसरस्वत्याः अनर्घालङ्कारः शब्दलालित्यम् अर्थसौकुमार्यम् उभयमपि समप्राधान्यं सत् अत्युत्तमतया सम्मिलिता रमणीया कृतिरियम् । मधुरभक्तिमयं रूपकमिदं द्वादशशतकस्य उत्तरार्धे पुरीजगन्नाथक्षेत्रे प्रादुरास ।
दिव्यनायकयोः राधाकृष्णयोः यमुनातीरवनेषु शारदराकायां विहरणकेलिवर्णनम् अत्र कथावस्तु भवति । जयदेवकविः इदं चतुर्विंशत्याम् अष्टपदीषु मनोज्ञतया विस्तार्य नृत्यरूपकमिदं रचयामास । इदञ्च रूपकं स्वाभीष्टदैवाय श्रीजगन्नाथास्वामिने समर्पयामास ।
उद्देश्यम्
गीतिकाव्यमिदं भगवतः आराधनायै उद्दिष्टम् आसीत् । ’यदि हरिस्मरणे सरसं मनः’ इति वचनानुसारं ’पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती’ श्रीजयदेवः गीतगोविन्दकाव्यमधुररसास्वादयोग्यतालक्षणानि अन्तरङ्गमधुरमधुरम् आत्मप्रत्ययेन अभिवर्णयति । हरिस्मरणे मनो निरतं भवेत् । मनोनिरतिः आन्तरधर्मः आध्यातिमिकश्च । तत्स्मरणमेव शरणम् । तत्स्मरणमपि हरिपर्यवसितम् । अत एव अत्यन्तम् उपादेयम् । ततोऽपि अवश्यं स्पृहणीयम् । कुतूहलं तु बाह्यमिति भौतिकम् । तदपि मनोधर्म एव । एवं स्मरणकुतूहलयोः साम्यं परिलक्ष्यते । सा च निरतिः कुतूहलञ्च पृथक् न भवेतां संश्लिष्येतां सन्निधीयेतां तदैव लोकहितौ भवेताम् । भौतिकं प्रतिवस्तु आध्यात्मिकतया समन्वयं करवाम सम्मेलयाम । तदेव निगमान्तपारिजातप्रसूनानि स्वसौगन्ध्यं प्रसारयति । एतत्सर्वमपि भावं मनसि निधाय निसर्गरमणीयं नितान्तं दर्शनीयं सुकुमाररागरञ्जितं विचित्रं चित्रमिदं गीतिकाव्यं जयदेवेन रचितम् ।
काव्यशैली
अष्टपदीनां माधुर्यम् आन्तरं कोमलत्वं बाह्यं कान्तत्वम् उभयधर्मी । एवं माधुर्यमेकतः कोमलत्वम् अपरतः कान्तत्वं सङ्घटयति । अन्योन्यम् अद्वितीयम् अनपायम् अप्यायनम् अनुबन्धं माधुर्यकोमलत्वमिथुनस्य प्राकाशयति कान्तता । अत्र व्यक्तः पुरुषोत्तमः । कोमला नायिका जीवरूपा, सखीरूपा कान्ता आचार्यस्थानीया । जीवेश्वरसमागमस्य पुरुषाकारभूता राधा । इदमेव गीतगोविन्दस्य रहस्यमिति प्रस्तावनाश्लोके एव जयदेवकविचन्द्रः काव्यार्थसूचनाम् आविष्करोति ।
अत्रत्यः शृङ्गारः लौकिको नास्ति । नापि काव्यसाधारणः पुनः अतिलोकरमणीयः । दिव्यं भक्तिरूपं दधत् मधुरोज्वलरसराट् अत्र परिपोषितः । तादृशम् उदात्तं गभीरं मधुरोज्ज्वलं कान्तकोमलम् अत्युत्तमम् अपूर्वम् अचिन्त्यदिव्याद्भुतं गीतगोविन्दमहाप्रबन्धम् आलङ्कारिकमर्यादाभिः नाट्यकोविदाभिनयैः जयदेवेन लिखितम् । आलङ्कारिकाणां सद्यःपरनिर्वृत्तिः, कुशीलवानां नाट्यकौशलनिकेतनं, सङ्गीतमर्मज्ञानां रागमयकेलिः, वेदान्तविदां विपुलोपदेशः, चित्रकलाचतुराणां विचित्ररागशैलीविलास इति कथने नास्ति संशीतिलेशः ।
श्रीमन्नारायणस्य ध्याने अनुरक्तः विलासकलाकुतूहली जयदेवः सुकुमारसुमधुरपदभरितां कवितासरस्वतीम् आराध्य हरिस्मरणं राधाकृष्णप्रणयलीलाः विप्रलम्भशृङ्गारभरिताः कमनीयं कवयति । अस्मिन् राधा जीवात्मा, श्रीकृष्णश्च परमात्मा । जीवेश्वरयोः ऐक्यमेवात्र उपनिषत् । अत्र शृङ्गारः मधुरभक्तिमयः । काव्यमिदम् अभिनयानुकूलम् । स्वयं भार्यया सह स्वसखेन परमादरेण सह श्रीकृष्णाराधनतत्परः जयदेवः स्वयम् उल्लिखति -
काव्यान्तरङ्गम्
गीतगोविन्दे द्वादशसर्गाः सन्ति । सर्गस्थेषु श्लोकेषु चतुर्विंशतिसङ्ख्यकासु अष्टपदीषु च पदबन्धः मधुरकोमलः सहृदहृदयान् आवर्जयति । सुकुमारबन्धच्छाया अत्र दरीदृश्यते । ध्वनिप्रधानार्थविशेषाननदानुभूतीः गीतगोविन्दात् अनुभवामः । प्रतिपदं कृष्णभक्तिद्योतकम् । प्रतिभावगीति परमरमणीयम् । अत्र जीवेश्वरयोः ऐक्यमेव उपपादितमिति वेदान्तसन्देशात्मकं काव्यमिदमिति पण्डिताः अभिप्रयन्ति । हृदयस्पृशः यमकबन्धाः पञ्चानुप्रासाश्च गीतगोविन्दस्य आपातरमणीयताम् आदधाति । व्यङ्ग्यार्थवैभवेन अन्तरालोचनामृतं सङ्गीतसाहित्योभयसर्वस्वरसकन्दं गीतगोविन्दं जग्रन्थ महाकविः ।
अस्मिन् काव्ये अष्टपादसम्भरिताः चतुर्विंशतिः अष्टपद्यः द्वादशसर्गेषु व्यभज्यन्त । अत्र द्विनवतिश्लोकाः सन्ति । एतन्महाकाव्यं श्रीमद्भागवतवत् द्वादशधा विभक्तम् । अष्टाक्षरीमन्त्रतुल्यम् अष्टभिः पदैः सङ्घटितं गायत्रीमन्त्राक्षरवत् चतुर्विंशतिधा सङ्कलितम् । गेयकाव्यमिदं सङ्गीतनाट्यानुकूलम् । प्रतिगेयं भावशृङ्गारभरितं हृदयशृङ्गाररसिकं बोभूयते ।
सदा यमुनातीरे सिकताभरिते सैकते शीतलमारुते वीजीते मुरलिगानलोलं श्रीकृष्णं हृदये निधाय स्मारं स्मारं जयदेवः उन्मत्त इव कृष्णमन्वेषते । अत एव चञ्चलो विहरति । विश्वात्मकस्वरूपः श्रीकृष्णः राधागोविकास्त्रीजीवात्मभिः कृता रासक्रीडा केवला इन्द्रियरतिर्न भवति आत्मरतिरेव । परमात्मनः सर्वजीवकोटेश्च मध्ये निरन्तरमनुभूयमाना आत्मरतिः । अहङ्कारावृतां राधाम् आचार्यस्थानीया सखी वृन्दावने विहरतः श्रीकृष्णस्य वैभवं कथयन्ती तम् उपेहि इति प्रोत्साहयति ।
पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती जयदेवः राधामाधवतत्त्वम् उपास्य पद्मावत्यां नृत्यन्त्यां गीतगोविन्दकाव्यं पूरयामास ।
व्याख्यानाम् आवश्यकता
’जयदेवादिभिस्तु गीतगोविन्दादिप्रबन्धेषु सकलसहृदयसम्मतोऽयं समयः मदोन्मतङ्गजैरिव भिन्नः ।’ इति साक्षात् जयदेवं तस्य गीतगोविन्दे राधाकृष्णयोः शृङ्गारवर्णनम् अनुचितमिति आक्षिप्यते । एवमादीनाम् आक्षेपाणां व्याख्यासाहाय्यम् अपेक्षितम् । तत्रापि व्याख्यात्रा सकलकलाविदा समस्तविद्यावता भवितव्यम् । अत एव गीतगोविन्दस्य नैकाः व्याख्याः प्रवृत्ताः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतगीतिकाव्यम्
सोलन-मण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन जनपदम् अस्ति सोलन् जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सोलन् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वीररसः
वीरस्योत्साहः स्थायिभावो भवति । लोकोत्तरेषु कार्येषु क्रियमाणः स्थेयान् प्रयत्नःउत्साह उच्यते । ‘पर पराक्रम दानादि स्मृति जन्मा, औन्नत्याख्य श्चित्तवृत्ति विशेष उत्साह’ इति रसगङ्गाधरः। वीर् धातोः अच् प्रत्यये कृते “वीर” शब्दस्य उत्पत्तिः। वीररसस्य स्थायीभावः उत्साहः भवति। उत्साहः उदात्तानां स्वभावः भवति। सर्वदा युद्धाभिमुखिकरणम् इति नास्ति। त्यागे, सन्मार्गे, परोपकारादिषु प्रवृत्तिः भवेत्। “वीरो नाम उत्तमप्रकृतिकः उत्साहस्थायिभावात्मकः” इति, भरतमुनिः स्व नाट्यशास्त्रे वीररसस्य निरूपणम् कुर्वन् श्लोकमेकम् अकथयत्। तद्यथा, उत्साहोऽध्यवसायादविषादित्वादविस्मयमोहात्। विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति॥
विभागः
साहित्यदर्पणकारः वीररसः चतुर्धाविभक्तः इति निरूपयति। तद्यथा, स च दानधर्मयुद्धैः दयया च समन्वितः समन्वितः चतुर्धा असुरवीरः, लोभवीरः, इत्यादि उपभेदाः अपि सन्ति। बिलहरि, अठाण, केदार, गुणकलि इत्यादि रागाः वीररसप्रधानरागाः भवन्ति।
‎
वर्गः:काव्यरसाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धर्मानन्द दामोदर कोसम्बी
धर्मानन्ददामोदरकोसम्बी (धम्मानन्द-दामोदर-कोसम्बी)
भारतीयसाहित्यजगति आचार्यस्य धम्मानन्द-दामोदर-कोसम्बीमहोदयस्य नाम अतीव विख्यातं वर्तते। धम्मानन्दकोसम्बी 09 अक्टूबर, 1876 तमे वर्षे गोवाप्रान्तस्य संखवालग्रामे ब्राह्मणपरिवारे जनिमलभत। बाल्ये परिवारजनैः तस्य नाम ‘धर्म’ (धम्म) इति व्यपस्थापितम्। ग्रामे शिक्षाध्ययनस्य समुचिता व्यवस्था नासीत्। पुनः तस्य पिता दामोदरशेनाॅयोऽपि साधनसम्पन्नो नासीत्। कथ×िचदपि सः मराठीं संस्कृतं च अपठत्। कदाचित् नारिकेलवृक्षेषु सि×चनकर्मणः अवकाशं प्राप्य तत्रौव नारिकेलोपवने उपविश्य सः बालबोधनाम्नि मासिकपत्रो भगवतो बुद्धस्य चरितमपठत्। भगवतो बुद्धस्य चरित्रं शिक्षाश्च पठित्वा अत्यन्तं प्रभावितः सः बौद्धधर्मदर्शनयोः गभीरं ज्ञानं सम्पादयितुं सर्वं परित्यज्य गृहत्यागस्य निश्चयमकरोत्। एतदन्तरा 16वर्षवयसि एव तस्य विवाहो जातः आसीत्।
पारिवारिकसमस्यानां कारणेन धम्मानन्दस्य मनसि गृहस्थजीवनं प्रति अनासक्तिः जागरिता। अन्यत्, वैवाहिकजीवनस्य कारणेन गृहे उषित्वा स्वस्य जीवनस्य मुख्यं लक्ष्यं प्राप्तुं न शक्ष्येत इतिकृत्वा सः गृहं त्यक्तुं दृढतया कटिबद्धो जातः। ततः बुद्धमार्गान्वेषी धर्माख्यो{यं युवकः धैर्यतापूर्वकं 22 वर्षवयसि गृहत्यागं कृत्वा बम्बईम् आप्तवान्। बम्बÕयां सः प्रार्थनासमाजस्य कार्यालये उषित्वा अध्ययनमकरोत्। तदनु पुनानगरं गत्वा सः प्राच्यविद्यायाः महता विदुषा डा. भण्डारकरेण सह अमिलत्। तस्य परामर्शेण सः बौद्धसाहित्यं ज्ञातुम् आदौ संस्वृफतं ज्ञातव्यमिति अवगम्य उज्जयिनीं गन्तुं सि(ो जातः।
संस्कृताध्ययनेच्छया उज्जयिनीं गन्तुं सः सिद्धस्तु जातः किन्तु तस्य धनं नासीत्। अतः भिक्षया एव उदरपूर्तिं कृत्वा एव सः पद्भ्यामेव तत्र प्राप्तवान्। ततः सः ग्वालियरं काशीं च गत्वा संस्कृतस्य गभीरं ज्ञानम् उपार्जयत्। एतत्सर्वं सम्पाद्य स्वस्य मुख्यं लक्ष्यं पूरयितुं सः स्वसघड्ढल्पानुसारं बौ(धर्मदर्शनयोः ज्ञानं प्राप्तुं बु(स्य जन्मस्थलीं नेपालं गतवान्। इत्येवं सः संस्वृफतस्य पण्डितो जातः। एतेन पालिभाषायाः अध्ययने तस्य महत्सौकर्यं जातम्। ततः बौ(धर्मस्य मौलिकं ज्ञानं तस्य मूलसाहित्ये एव अध्येतुकामः सः बु(स्य ज्ञानप्राप्तिस्थलं बोधगयां प्राप्तः, किन्तु दुर्भाग्यं! भारते पालिभाषायाः बौ(धर्मस्य च अध्ययन-अध्यापनपरम्परा शताब्दिभ्यः समाप्तिं गता आसीत्। बोधगयायां सः अजानात् यत् बौ(शास्त्राणां त्रिपिटकानां च समुचितम् अध्यापनं श्रीलघड्ढादेशे एव भवितुमर्हतीति। तदनु नैकानि कष्टान्यपि सोढ्वा असहायो{पि सः कथ×िचत् श्रीलघड्ढां गतः। तत्रा 1902 तमे वर्षे बौ(भिक्षुत्वेन बौ(धर्मस्य दीक्षां स्वीवृफत्य सः पालिभाषायाः महापण्डितस्य कि×च विद्योदयविश्वविद्यालयस्य वुफलपतेः महास्थविरस्य सुमघõलाचार्यपादस्य साÂिध्ये एव स्थित्वा पालिग्रन्थानां गभीरमध्ययनम् अकरोत्। बौ(धर्मस्य परम्परानुसारं यदा कश्चिज्जनः बौ(संघे प्रविशति प्रव्रज्यां च र्गृीाति, तदा प्रव्रज्यया एव तस्य नूतनं जन्म जातमितिवृफत्वा गुरुः नूतनाम् आख्यां ;नामद्ध तस्मै प्रयच्छति। तदनुसारं गुरुपाद एव तस्मै ‘धर्म’;ध्म्मद्ध-नाम्नः कारणात् ‘धम्मानन्दः’ इति नूतनां बौ(धर्मानुसारिणीम् आख्यां प्रायच्छत्। इत्येवं सः त्रिपिटकेषु गभीरं ज्ञानं प्राप्तवान् अधिकारिको विद्वान् च जातः। ततः सः ब्रह्मदेशं गत्वा ध्यानमार्गस्य बर्मीभाषया उपलब्धस्य बौ(साहित्यस्य च अध्ययनम् अकरोत्। तत्रौव सः आंग्लभाषायाः अपि ज्ञानम् अर्जितवान्। तदनु सः सप्तवर्षाणामनन्तरं स्वदेशं प्राप्नोत्। धर्मजिज्ञासया प्रेरितः सः देशदेशान्तराणां दीर्घां यात्रां वृफत्वा बौ(धर्मस्य तत्साहित्यस्य च गभीरं ज्ञानं प्राप्नोत्।
कालान्तरेण गृहस्थाश्रमधर्मं प्रवेष्टुकामो धम्मानन्दः परिव्राजकव्रतं परित्यज्य गुरोराज्ञया गृहस्थाश्रमं प्रविष्टः। ततः स्वस्य ज्ञानस्य अनुभवस्य च जनेषु प्रचारं कर्तुं सः कलकत्ताविश्वविद्यालये शैक्षणिककर्मणि स्वं नियोजयत। अत्रौव सः स्वपत्नीं पुत्राीं मणिकं चापि आनयत्, किन्तु तन्मनसि सर्वदा बौ(धर्मस्य प्रचारं कर्तुं काचित् बलवती इच्छा जागरिता। अतः तत्रा कि×िचत्कालं कार्यं वृफत्वा सः बडौदानरेशेन श्रीसयाजीराव- गायकवाडेन सह अमिलत्। धम्मानन्दः स्वतन्त्रातया शोधादिकर्म धर्मप्रचारं च कर्तुं शक्नुयादितिवृफत्वा बडौदानरेशेन धनादिभिः तस्य साहाÕयं वृफतम्। अनेनैव सयाजीरावगायकवाडमहोदयेन भीमरावाम्बेडकरस्य अपि आर्थिकं साहाÕयं वृफतमासीत्। अतो{स्य नरेशस्य आधुनिकभारतस्य निर्माणे कि×चन विशिष्टमवदानं वर्तते।
अस्तु, अमेरिकास्थ-हार्वर्डविश्वविद्यालयस्य आचार्यः डा. जेम्स-वुड्सः ‘विसु(िमग्ग’ इति ग्रन्थस्य आंग्लभाषया सम्पादनं कर्तुं तम् अमेरिकां न्यमन्त्रायत्। आचार्यः धम्मानन्दः तस्य आह्नाने अमेरिकां गतः, किन्तु विपरीतपरिस्थितिवशात् सः प्रत्यागतः। अमेरिकाप्रवासकाले सः रुसीभाषां माक्र्सविचारान् च गभीरतया अपठत्। भारतमागत्य सः पूनेस्थ-पफग्र्युसन- महाविद्यालये पालिभाषायाः अध्यापनम् अकरोत्। ततः षड्वर्षाणामनन्तरं सः पुनरपि अमेरिकादेशं गत्वा विसु(िमग्ग-ग्रन्थस्य सम्पादनमपि अपूरयत्। इत्येवं कि×िचन्महत्त्वपूर्णं कार्यं सम्पूर्तिं प्राप्तम्।
भारते स्थित्वा कलकत्ता-बडौदा-अहमदाबाद-पूना-काशीप्रभृतिनगरेषु उषित्वा सः नैकान् विद्यार्थिनः अध्यापयत्, ये खलु पालिसाहित्यस्य विख्याताः विद्वांसो जाताः। महात्मगान्धिनः गुजरातविद्यापीठात् निमन्त्राणे आगते सः तत्रा गत्वा नैकान् ग्रन्थान् विरचयत्। ततः 1921 तमे वर्षे रूसदेशस्य पालिभाषापण्डितस्य बौ(दर्शनपण्डितस्य च आचार्यस्य शेरबेट्स्की-महोदयस्य आमन्त्राणे सः रूसं गतः, तत्रा सः लेनिनग्राद-विश्वविद्यालये पालिम् अध्यापयत्।
यदा धम्मानन्दमहोदयः अमेरिकादेशे आसीत्, तदा प×जाबस्य व्रफान्तिकारिनेत्रा लालाहरदयालेन सह तस्य विशेषः परिचयः स×जातः। तस्य परिचयात् प्रभावात् च आचार्यकोसम्बी समाजवादविचारैः अभिभूतः प्रभावितश्च जातः।
1930 तमे वर्षे स्वदेशं समागतः भगवतो बु(स्य अयम् अनुयायी स्वातन्त्रयान्दोलने सोत्साहं भागम् अर्गृीात्। लवणसत्याग्रहे भागग्रहणपुरस्सरं सः स्वयंसेवकान् प्रशिक्षयन् देशसेवामकरोत्। एतदर्थं सः षड्वर्षाणां वृफते कारावासः अपि प्रेषितः। कारावासाÂिवृत्तः सः पुनरपि बौ(धर्मस्य अनुवादिकर्मसु प्रवृत्तः।
प्राचीनबौ(धर्मस्य विषये ज्ञातुमस्माभिः प्रायेण पाश्चात्यैः वृफतानाम् अनुवादानां व्याख्यानां वा साहाÕयमेव गृहितव्यं भवति, पाश्चात्याः यथा व्याख्याः अनुवादं वा वुफर्वन्ति, वयं ता एव यथातथं प्रामाणिक्यः मन्यामहे, किन्तु तथा न भवितव्यम्। एतस्मिन् सन्दर्भे आचार्यधम्मानन्दस्य व्याख्याप(तिः विशु(तया भारतीयः आसीत्। मूलतः पालि-प्रावृफत-संस्वृफतभाषाणां वाघ्मयस्याधारेण सः विवेकवादिदृष्टड्ढा लेखनं व्याख्यां च स्थापयत्। चारित्रयेण शीलैश्च परिशु(ः, मनोवाक्कर्मभिः निर्भयः स्पष्टश्च सः स्वातन्त्रयचिन्तनेन नैकाः नूतना मान्यताः प्रतिपादयत्, तेषु विषयेषु सः प्रमाणानि तथ्यानि चापि समुचिततया उपस्थापयत् च। बहवो विद्वांसः एतदर्थं तस्य निन्दनमपि अवुफर्वन् किन्तु न केनापि तेन सह प्रतिप्रश्नं कर्तुं धैर्यं वृफतम्। सः बहूनां बौ(जैनग्रन्थानां दीर्घाभिः टिप्पणिभिः सह प्रामाणिकम् अनुवादसम्पादनादिकर्म अकरोत्।
ततः सः चतुर्थवारमपि अमेरिकां प्राप्तः। अमेरिकातः प्रतिनिवत्र्य काश्याम् उषित्वा सः ‘हिन्दी संस्वृफत आणि अहिंसा’ इति मराठीग्रन्थं प्रणीतवान्। ग्रन्थे{स्मिन् सः भारतीयेतिहास-संस्वृफतयोः विषये निर्भीकतया स्पष्टतया च स्वीयाध्ययनस्य सारम् उपस्थापयत्। ग्रन्थे{स्मिन् सः स्वीयाध्ययनस्य मौलिकसाहित्यस्य च प्रमाणपुरस्सरं नैकान् विचारान् प्रास्तौत् किन्तु पारम्परिकाः विद्वांसः एतेषां निर्णयानां वृफते तस्य गर्हणां वृफतवन्तः। ग्रन्थस्थनिर्णयाः कालान्तरेण अतीव विवादास्पदाः अपि स×जाताः, किन्तु तेन एतस्य विषये न काचित् चिन्ता वृफता। काशीतः बम्बयीमागत्य सः श्रमिकेषु उषित्वा बहुजनविहारस्य स्थापनामकरोत्। तदनु बम्बईतः सः सारनाथं गतवान्, तत्रा सः आचार्येण जगदीसकस्सपेन सह मिलित्वा ग्रन्थ-सम्पादनकर्म अकरोत्।
जैनधर्मस्य 23तमस्य तीर्थघड्ढरस्य पाश्र्वनाथस्य चातुर्यामधर्मेण प्रभावितः सः तस्मिन् विषये क×चन ग्रन्थमपि विरचयत्। पाश्र्वनाथस्य चिन्तनेन प्रभावितः सः मनुते स्म यत् ‘शरीरस्य क्षीणतां यावत् मृत्योः प्रतीक्षा न करणीया, नेदं शोभनम्। यावत् शरीरस्य उपयोगिता वर्तते, तावदेव तस्य उपयोगो भवेत्। यदा शरीरेण विशेषसेवाया सम्भावना न भवेत्, तदा मनुष्येण भोजनं परित्यज्य शरीरत्यागः करणीयः इति।’ पाश्र्वनाथस्य अनया जीवनदृष्ट्या प्रभावितः आचार्यधम्मानन्दकोसम्बी शरीरत्यागार्थं प्रायोपवेशनम् ;उपवासम्द्ध आरभत। महात्मगान्धिना वृत्तान्तमिदं यदा ज्ञातं, सः तथा न आचरितुं धम्मानन्दमहोदयाय न्यवेदयत्। आचार्यधम्मानन्दः महात्मनो गान्धिनः आज्ञां शिरोधारिणीमकरोत्, किन्तु दुर्भाग्यवशात् अधुना तस्य पूर्ववत् सहजा जिजीविषा नाभूत्। ततः सः काश्यां वासम् अकरोत्, ततश्च बम्बईम् अगच्छत्। अन्ततोगत्वा सः गान्धिनः सेवाग्रामाश्रमे उषितवान्। तत्रौव 05 जून, 1947 मिते अवधौ तस्य परिनिर्वाणो जातः।
आचार्यस्य धम्मानन्दकोसम्बिनः दृष्टौ सर्वानपि धर्मान्प्रति श्र(ाभावः आसीत्, किन्तु ब्राह्मणपरिवारे लब्धजन्मो{यं हिन्दूधर्मे स्थिता वुफरीतीः ब्राह्मणानां भेदभावपूर्णचिन्तनं च प्रति अतीव रुष्टः आसीत्। कस्यापि सामाजिकभेदभावस्य सः अत्यन्तं विरोधमकरोत्। स्वीयग्रन्थलेखनेन सः बु(स्य यथार्थं चिन्तनं प्रसारयितुं प्रायतत। भगवतो बु(स्य उपदेशाः वर्तमानपरिस्थितीसु कथम् उपयोगिनो भवितुमर्हन्ति इत्यपि सः युक्तियुक्त- विवेचनेन प्रसारयत्।
महात्मगान्धिनो विषये आदरभावः श्र(ा च तन्मनसि आसीत्, तथापि महात्मगान्धिनः चिन्तनस्य ये विषया तेन अनुपयुक्ताः अविवेकपूर्णाः च मताः, तेषु विषयेषु सः असघड्ढोचतया भाषणमकरोत्। पाश्र्वनाथस्य चातुर्यामधर्मादेव बौ(जैनपरम्परे विकसिते इति तस्य मतमासीत्। एतस्य चातुर्यामधर्मस्य प्रभावेण सः कालान्तरेण गान्धिनः सत्याग्रहान्दोलने आत्मानं नियोजयत्। आचार्यधम्मानन्दकोसम्बी बु(भक्तिजनितपाण्डित्ये न, अपितु शीलस्य परिपालने चारित्रयस्य शु(तायां च दक्षः आसीत्। शीलस्य दृढतायाः आग्रहात् शान्तिदेवाचार्यस्य ‘बोधिचर्यावतारः’ इति ग्रन्थः तस्मै अतीव रोचते स्म। अस्य ग्रन्थस्य मराठी-गुजरातीभाषयोः अनुवादो{पि अनेन वृफतः। अनेन नैके ग्रन्थाः विरचिताः।
आचार्यः धम्मानन्द-दामोदर-कोसम्बी बौद्धधर्मदर्शनयोः उच्चकोटिको विद्वान् पालिप्राकृतसंस्कृतादिप्राच्यभाषाणां ज्ञाता च आसीत्। मूलत्रिपिटक-साहित्यस्य संस्कृतवाङयस्य च अध्ययनं विधाय अनेन आधुनिकयुगे बौद्धसाहित्ये अद्वितीयं स्थानं प्राप्तम्। अस्य इमे प्रयासाः बुद्धिविलासाय नासन् अपितु बुद्धस्य बहुजनहितकारिणीं बहुजनसुखकारिणीं च शिक्षां प्राप्य स्वचरित्रो ताम् अवतार्य लोककल्याणार्थाय तेषाम् उपयोगाय एव आसन्। वस्तुतः कोसम्बिवर्यः बौद्धसाहित्यस्य अवगाहनं कृत्वा तस्य स्थापनां कर्तुम् आधुनिकयुगे भारतवर्षे प्रथम एव आचार्यः आसीत्, यतोहि अनेन यदा लेखनकार्यम् आरब्धं, तदा भिक्षुत्रायो{पि (महापण्डितो राहुलसांकृत्यायनो, भदन्तो जगदीसकस्सपो, डा. भदन्त-आनन्दकोसल्यायन-महास्थविरः च) न अस्मिन् कर्मणि भागग्राहिणो जाता आसन्। अतः गतशताब्दे बौद्धधर्मस्य पालिसाहित्यस्य च अध्ययन-अनुसन्धान-प्रचारप्रसार-विकासादिषु अस्य महोदयस्य अवदानं चिरकालं यावत् स्मरणीयं भविष्यति।
महतः गणितज्ञस्य, संस्कृतविदुषः, इतिहासकारस्य मुद्राविज्ञस्य च आचार्यस्य दामोदरकोसम्बिनः अयं पूज्यपितृपादः वर्तते। वस्तुतस्तु आचार्यधम्मानन्दकोसम्बी स्वपुत्राय आत्मनः पितुः ‘दामोदर’ इत्येव नाम प्रायच्छत्। अतः उभावपि पितृ-पुत्रौ डी.डी. कोसम्बी इत्यनेनैव नाम्ना ज्ञायेते, कदाचित् अस्मिन् विषये भ्रान्तिरपि जायते। पितुः नाम धम्मानन्ददामोदरकोसम्बी अपि च पुत्रास्य नाम दामोदरधम्मानन्दकोसम्बी वर्तते। विगतशताब्दस्य महत्सु विद्वत्सु आचार्यस्य दामोदरकोसम्बिनो नाम अतीव सम्मानेन सह गृह्यते।
आचार्यधम्मानन्दकोसम्बिप्रणीतं साहित्यम्
2. 	बु(लीलासंग्रह
3. 	बौ(संघाचा परिचय
4. 	धम्मपद ;अनुवादद्ध
5. 	सुत्तनिपात ;अनुवादद्ध
6. 	धम्मपद ;लघुपाठद्ध
7. 	सुत्तनिपात ;लघुपाठद्ध
8. 	बोधिचर्यावतारः ;मराठी-गुजरातीभाषयोः अनुवादःद्ध
9. 	विसु(िमग्गो ;दीपिकाटीकासहितो सम्पादितोद्ध
10. 	समाधिमार्ग ;मराठी-गुजरातीभाषयोः विसु(िमग्गग्रन्थस्य 		अनुवादःद्ध
11.	जातक-कथा ;गुजरातीभाषया अनुवादःद्ध
12. 	बोधिसत्त्वनाटक (मराठीभाषयां)
13. 	अभिधम्मत्थसघõहो ;नवनीतटीकया सहितोद्ध
14. 	हिन्दी संस्वृफति आणि अहिंसा
15. 	पाश्र्वनाथ का चातुर्याम धर्म
16. 	निवेदन ;मराठीगुजरातीभाषाभ्यां विरचितो आत्मकथारूपो 		ग्रन्थःद्ध
17. 	खुलासा
18. 	भगवान् बु( - जीवन आणि दर्शन
आचार्यधम्मानन्दकोसम्बिनः साहित्यलेखनशैली असाधारणी अपूर्वा च आसीत्। गूढतमविषयान् अपि अतीव सारल्येन सुस्पष्टतया च अयं स्वग्रन्थेषु उपस्थापयति स्म। अस्य लेखने यादृशी सरलता लक्ष्यते जीवने{पि सः तादृशीं सरलतां पर्यपालयत्। वस्तुतः अस्य पाण्डित्यं, प्रामाणिकता, दृढसघड्ढल्पः, शीलपरिपालनं बु(भक्तिः च - इमे सर्वे{पि सद्गुणाः अवश्यं बोधयन्ति जीवनस्य सार्थकताम्।
ग्रहणम्
किन्नाम ग्रहणमिति जिज्ञासायामुच्यते गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्राहको यदा ग्राह्यं वस्तु गृह्णाति तदा ग्रहणम् । यतो ग्रहणे ग्राह्यग्राहकयोर्योगो भवति । ग्रहणं पूर्णिमायाममावास्यायां वा भवति । परन्तु सर्वदा पूर्णिमान्ते अमावास्यान्ते वा न भवति, तदैव भवति यदा ग्राह्यग्राहकयोः पूर्वापरान्तराभावो याम्योत्तरान्तराभावश्च भवति । तदुक्तं सूर्यसिद्धान्ते – अर्थात् –सूर्यतः राशिषट्कान्तरे पृथिव्याश्छाया (भूभा) तथा च तया महीच्छायया समे अर्कसमे वा कियद्भागाधिकोनके शशाङ्कपाते ग्रहणं सम्भवति । अत्र कियद्भागाधिकोनके इत्यस्मिन् वाक्ये कियत् शब्दः किञ्चिदित्यर्थस्य ज्ञापकः ।
चन्द्रग्रहणम्
चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः ग्राहकश्च राहुसंज्ञया प्रसिद्धा भूच्छाया (भूभा) कथ्यते । चन्द्रस्य स्वतः प्रकाशः नास्ति । सः सूर्यस्य प्रकाशेन प्रकाशितो भवति । चन्द्रः स्वगत्या स्वकक्षायां पूर्वभिमुखो गच्छन् भूच्छायायां प्रविशति । तदा सा भूच्छाया चन्द्रस्य आच्छादिका भवति । यदा भूभां चन्द्रः स्पृशति तदा चन्द्रग्रहणस्य स्पर्शकालः प्रारभ्यते । यदा चन्द्रस्य अर्धभागः भूच्छायया आच्छादितो भवति तदा चन्द्रग्रहणस्य सम्मीलनकालः । यदा पुनः चन्द्रः सम्पूर्णतया भूभायां प्रविशति तदा केन्द्रयोगेन चन्द्रग्रहणः मध्यः । यदा च भूच्छायया चन्द्रः अर्धमुक्त भवति तदोन्मीलनकालः । यदा चन्द्रः सम्पूर्णमुक्तस्तदा मोक्षकालः । तदुक्तं –भूच्छायां प्राङ्मुखश्चन्द्रो विशत्यस्य भवेदसौ इति ।
सूर्यग्रहणम्
<BR> सूर्यात् षड्राश्याभ्यन्तरे चन्द्रः यदा भवति तदा पूर्णिमान्तकालः । अस्मिन् ग्रहणे भास्करस्य छादकः चन्द्रो भवति । एतेन यथा मेघाच्छन्नो रविः क्वचिच्छन्नः क्वचिद् दृश्यश्च तथैव भिन्नकक्षास्थेन इन्दुनाऽऽच्छादितः सूर्यः क्चचिदाच्छादितः क्वचिद् दृश्य एव अतस्तदा सूर्यग्रहणम् । सूर्यग्रहणं न सार्वभौममस्ति सूर्यपृथिव्योर्मध्यभागे यदा चन्द्र आगच्छति तदा चन्द्रस्य छाया पृथिव्यां पतति । तदुक्तं सूर्यग्रहणविषये सूर्यसिद्धान्ते – छादको भास्करस्येन्दुरधः स्थो धनवद् भवेदिति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:खगोलविज्ञानम् वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः