cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अलङ्कारशास्त्रम्
इतिहासः
एवमेव लोचनकारो भागुरिं काव्याचार्यत्वेन स्मरति सोमेश्वरश्च । भावप्रकाशनकर्ता शारदातनयं आद्यकाव्याचार्यत्वेन भगवन्तं शङ्करं स्मरति । स हि कुम्भयोनिनारदावपि काव्याचार्यत्वेन स्मरति । प्राचीनाचार्यविषयकसंस्मरणे सद्यः रूपकमधिकृत्य भरतस्य नाट्यशास्त्रं कविरहस्यमधिकृत्य भामह स्य काव्यालङ्कारमेव प्राचीनतमे मन्येते तत्पूर्वप्रणीतग्रन्थान्तरादर्शनात् । स्वयमेव भरताचार्योऽपि सुवर्णनाभ-कुचुमार-प्रभृत्याचार्यान् स्मरति । स च स्वपूर्वाचार्यपठिता आर्याश्च सङ्गृह्णाति । यथाऽऽह अभिनवगुप्तः अभिनवभारत्याम् -
'ता एता ह्यार्या एकप्रघट्टकतया पूर्वाचार्यैर्लक्षणत्वेन पठिताः।
मुनिना तु सुखसङ्ग्रहाय यथास्थानं निवेशिताः॥ ' इति ।
एवमेव भामहश्च मेधाविनं स्वपूर्ववतत्वेन स्मरति । तथैव स -
"अवलोक्य मतानि सत्कवीनामवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्म।
रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे ।
इत्यादिकथनेन तत्पूर्वमेव व्यवस्थितं काव्यशास्त्रमासीदित्यपि स सूचयति । दण्डी च, काश्यप-वररुचि -ब्रह्मदत्त-नन्दिकेश्वरप्रभृत्याचार्यान् स्मरति । भामहदण्डिनौ परस्परं नैवोल्लिखतः किन्तु तत्परवर्तिनः आचार्या भामहमेव पूर्ववतत्वेन गृह्णन्ति ।
"पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विहिताञ्जलिः"
"भामहोद्भटप्रभृतयश्चिरन्तनालङ्काराः"
इति वदन् रूय्यक श्च भामहमेव प्रथमाचार्यत्वेन प्रणमति । केचित्तु दण्ड्येव भामहात्पूर्ववर्ती । तस्य दाक्षिणात्यत्वेन काश्मीरैर्न स्मृत इति शुष्कं तर्कमपि समुपस्थापयन्ति, किन्तु काश्मीरेणैव वामने न स सादरमनुसृतः। तदित्थं -
सहस्राक्ष -नन्दिकेश्वर -भरत -मेधावि-रुद्र-भामह -दण्डि-उद्भट -रुद्रट -भट्टनायक-वामन-मुकुल-प्रतिहारेन्दुराज-आनन्दवर्धन -महिमभट्ट-कुन्तक-अभिनवगुप्त -शौद्धोदनि-वाग्भट -रूय्यक-भोज -धनिक-मम्मट -हेमचन्द्र -केशवमिश्र -जयदेव -विद्यानाथ -विश्वनाथ -गोविन्दठक्कुर-विद्यानाथ-अप्पयदीक्षित -जगन्नाथ -विद्याभूषण-विश्वेश्वर -शोभाकर-अच्युतरायप्रभृतयः केचन प्रसिद्धाः अलङ्कारशास्त्रिणः । तथैव शङ्करनन्दिकेश्वर-भरताचार्य-धनञ्जय-धनिक-शारदातनय-विद्यानाथ-रामचन्द्र-गुणचन्द्र-विश्वनाथ-भानुदत्त-रूपगोस्वामिप्रभृतयः कतिचन प्रसिद्धाः नाट्यशास्त्रिणः । तत्रापि भरतभामहाभ्यामारभ्य विश्वेश्वरपर्यन्तमलङ्कारशास्त्रस्याक्षुण्णा परम्परा पुरतोऽस्ति।
एवञ्च भामहस्य काव्यालङ्कारः, दण्डिनः काव्यादर्शः, उद्भटस्य काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहः, रुद्रटस्य काव्यालङ्कारः, वामनस्य काव्यालङ्कारसूत्राणि, आनन्दनर्धनस्य ध्वन्यालोकः, कुन्तकाचार्यस्य वक्रोक्तिजीवितं, महिमभट्ट स्य व्यक्तिविवेकः, भोजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं, शृङ्गारप्रकाशश्च, मम्मटस्य काव्यप्रकाशः, क्षेमेन्द्र स्य औचित्यविचारचर्चा, रूय्यकस्य अलङ्कारसर्वस्वम्, जयदेवस्य चन्द्रालोकः, हेमचन्द्रस्य काव्यानुशासनम्, विश्वनाथस्य साहित्यदर्पणम्, अप्पयदीक्षितस्य चित्रमीमांसा, कुवलयानन्दः च, जगन्नाथस्य रसगङ्गाधरः, विश्वेश्वरस्य अलङ्कारकौस्तुभम्, च अलङ्कारशास्त्रे मननोयग्रन्थाः। एतदतिरिक्तं गोविन्दठक्कुरस्य काव्यप्रदीपः, केशवमिश्रस्य काव्यशेखरः, वाग्भटस्य वाग्भटालङ्कारः, विद्याभूषणस्य साहित्यकौमुदी, राजशेखरस्य काव्यमीमांसा, मुकुलस्य अभिधावृत्तिमातृका, अप्पयस्य वृत्तिवार्तिकं, शोभाकरमित्र स्य अलङ्काररत्नाकरः, अमरचन्द्र स्य काव्यकल्पलता, विद्याधर स्य एकावली, विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रयशोभूषणं च विषयेऽस्मिन् मननीयग्रन्थाः।
एवञ्च शङ्करस्य योगमायासंहिता, नन्दिकेश्वरस्य अभिनयदर्पणः, भरतस्य नाट्यशास्त्रम्, यदुपरि अभिनवगुप्तस्य अभिनवभारतीटीका, दशरूपकं यदुपरि सुदर्शनाचार्यस्य विवृत्तिर्लोकमणिदाहालस्य कलाटीका, सागरनन्दिनो नाटकलक्षणरत्नकोशः, रामचन्द्रगुणचन्द्रयोर्नाट्यदर्पणः, नाटकचन्द्रिका, विश्वनाथस्य साहित्यदर्पणः (षष्ठः परिच्छेदः) भानुदत्त स्य रसमञ्जरी, सुन्दरमिश्रस्य नाट्यप्रदीपः, शिवरामस्य रसरत्नहारो यदुपरिलोकमणिदाहालस्य कलाटीका, रूपगोस्वामिनः उज्ज्वलनीलमणिः चेतिप्रभृतिग्रन्थाः नाट्यशास्त्रसम्बद्धाः ।
उभावप्यधिकृत्यानेकाष्टीकाग्रन्था अपि प्रणीताः प्रथिताश्च सन्ति, येषु नाट्यशास्त्रोपरि अभिनवगुप्तस्याभिनवभारती, काव्यादर्शोपरि तरुणवाचस्पतेष्टोका, अज्ञातकर्तृका हृदयङ्गमाटीका, रत्नश्रीटीका, नृसिंहदेवस्य कुसुमप्रतिभाटीका, काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहोपरि प्रतिहारेन्दुराजस्य टीका, लघुविवृत्तिः, तिलकस्योद्भटविवेकः, काव्यालङ्कारसूत्रोपरि गोप्पेन्द्रतिप्पभूपालस्य कामधेनुटीका, लोकमणिदाहालस्य कलाटीका, रुद्रटकाव्यालङ्कारोपरि नमिसाधोष्टीका, आशीधरस्य टीका, ध्वन्यालोकोपरि अभिनवगुप्तस्य लोचनटीका, बदरीनाथस्य दीधितिटीका, चण्डेश्वरस्य दीपशिखा, लोकमणिदाहालस्य लीलाख्यप्रतिपदटीका, लोचनोपरि बालबोधिनी टिप्पणी, काव्यमीमांसोपरि टीका, दशरूपकोपरि धनिकस्यावलोकः, बहुरूपस्य टीका, सुदर्शनाचार्यस्य विवृत्तिः, लोकमणिदाहालस्य कलाख्यप्रतिपदटीका, व्यक्तिविवेकोपरि रुय्यकटीका, औचित्य विचारचर्चापरि लोकमणिदाहालस्य लीलाख्यप्रतिपदव्याख्या, सरस्वतीकण्ठाभरणोपरि रत्नेश्वरस्य टीका, काव्यप्रकाशोपरि षष्ठ्यधिकाष्टोका यासु रूय्यकस्य सतटीका, माणिक्यचन्द्रस्य सङ्केतटीका, नरहरेबलचित्तानुरञ्जनी, जयन्तभट्टस्य दीपिका, सोमेश्वरस्य काव्यादर्शः, वाचस्पतेर्वाचस्पतिटीका, चण्डीदासस्य दीपिका, विश्वनाथस्य काव्यप्रकाशदर्पणः, गोविन्दठक्कुरस्य काव्यप्रदीपः, यस्योपरि नागोजीभट्टस्य उद्द्योतटीका, भीमसेनस्य सुधासागरः, वामनस्य सुबोधिनी, भट्टगोपालस्य साहित्यचूडामणिः शिवप्रसादस्य हैमवतीटीका, शेषराजशर्म्मणो गुणवतीविवृत्तिः, अलङ्कारसर्वस्वोपरि जयरथस्य टीका, समुद्रबन्धस्य टीका, विद्याचक्रवतनः अलङ्कारसञ्जीवनी, काव्यानुशासनोपरि स्वोपज्ञटीका, वाग्भटस्य काव्यालङ्कारोपरि अष्टशधिकाष्टीकोः यासु क्षेमहंसस्य समासान्वयटिप्पणं गणेशस्य विवरणं, चन्द्रालोकोपरि वैद्यनाथस्य रमाटीका, विश्वेश्वरस्य राकागमटीका, एकावल्युपरि मल्लिनाथस्य तरलाटीका, प्रतापरुद्रयशोभूषणोपरि कुमारस्वामिनः रत्नापणटीका, साहित्यदर्पणोपरि पञ्चदशाधिकाष्टीकाः यासु अनन्तदासस्य लोचनं रामचरणतर्कवागीशस्य विवृत्तिः, हरिदासस्य अवतरणिका टीका, कृष्णमोहनस्य लक्ष्मीष्टीका, शेषराजशर्म्मणश्चन्द्रकलाटीका, शिवदत्तस्य रुचिराटीका, लोकमणिदाहालस्य कलाख्यप्रतिपदटोका, रसमञ्जयुपरि अनन्तपण्डितस्य व्यङ्ग्यार्थकौमुदी, नागेशस्य प्रकाशः, उज्ज्वलनीलमण्युपरि जीवगोस्वामिनो लोचनरोचनी, विश्वनाथस्य आनन्दचन्द्रिका, कुवलयानन्दोपरि आशाधरस्य दीपिका, वैद्यनाथस्य अलङ्कारचन्द्रिका, गङ्गाधरस्य रसिकरञ्जनी, चित्रमीमांसोपरि बालकृष्णस्य सुधा, लोकमणिदाहालस्य लीलाख्यप्रतिपदव्याख्या, रसगङ्गाधरोपरि नागेशभट्टस्य गुरुमर्मप्रकाशिका, बदरीनाथस्य चन्द्रिका, केदारविपश्चितो रसचन्द्रिका, मधुसूदनस्य मधुसूदनीविवृतिः, अलङ्कारकौस्तुभोपरि स्वोपज्ञटीका, लोकमणिदाहालस्य शेषराजी टीका, विदग्धमुखमण्डनोपरि शेषराजस्य चन्द्रकला टीका च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अलङ्कारशास्त्रम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
दाडिमफलम्
एतत् दाडिमफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् दाडिमफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं दाडिमफलम् आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । एतत् दाडिमफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । दाडिमफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् दाडिमफलम् अपि बहुविधं भवति ।
सस्य स्वरुपम्
दाडिमः एकः लघुवृक्षः । अस्य पुष्पाणि रक्तानि पीतानि, कषायवर्णी भवन्ति अस्य फलं वल्कलावृतं भवति । फलस्य अन्तः रक्तानि श्वेतानि वा बीजानि भवन्ति । बीजस्य आकारः दन्तस्य इव भवति । बीजं रसयुक्तं भवति । बीजस्य रुचिः मधुरमिश्रितः आम्लः भवति । फलस्य गात्रं ५-१२ से.मी. भवति । फलस्य अन्तः कृषपटलैः अनेके कोष्ठाः निर्मितानि भवन्ति । thumb|200px|left|वर्धमानं दाडिमफलम् दालिम्वस्य मूलस्थानम् इरान् । अधुना भारते सर्वत्र एनं वर्धयन्ति । भारते दालिम्बः अनेकेषां प्रभेदानां कृतिः क्रियते । कर्नाटके अस्य चिन्तामणिः मधुगिरिः जरगिनहल्लि इति नामवत्रः प्रभेधाः प्रधानतया वर्ध्यन्ते । अत्यन्तशैत्यप्रदेशे अयं प्रणपातिः चेत् अन्यत्र नित्यहरिद्वर्णः । लघुशाखासु कण्टकानि भवन्ति । सरलानि पर्णानि परस्परम् अभिमुखं योजितानि भवन्ति । पुष्पाणि प्रत्येकं, द्वित्राणि मिलितानिव भवन्ति । पर्णानि अण्डाकाराणि भवन्ति । thumb|left|150px|दाडिमशाखा, पुष्पं, फलं, बीजं चापि
चित्रवीथिका
वर्गः:फलानि वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः
मेधाविरुद्रः
मेधाविरुद्रस्य अपरं नाम मेधावी इति। सः अलङ्कारशास्त्रस्य प्रथमः प्रवक्ता । तस्य ग्रन्थस्तु सुम्प्रति नैवोपलभ्यते किन्तु तस्य अलङ्कारशास्त्रसम्बद्धसिद्धान्ताः यत्र तत्र समुद्धृताः सन्ति। काव्यशास्त्रस्य प्रथमाचार्यो हि भामहः तम् उद्धरति। यथा -
'हीनताऽसम्भवो लिङ्गवचोभेदो विपर्ययः।
उपमानाधिकत्वञ्च तेनासदृशताऽपि च।।
त एते उपमादोषाः सप्त मेधाविनोदिताः।
सोदाहरणलक्ष्मणो वर्ण्यन्तेऽत्र च ते पृथक्।।'
अनेन अनुमीयते यत् मेधाविनः कश्चिदलङ्कारशास्त्रविषयको ग्रन्थ आसीदेव । एवमेव तत्रैव -
‘यथासङ्ख्यमथोत्प्रेक्षामलङ्कारद्वयं विदुः।
सङ्ख्व्यानमिति मेधावी नोत्प्रेक्षाऽभिहिता क्वचित्।।'
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारटीकायां नमिसाधुः कथयति -
"ननु दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृतानि सन्त्येवालङ्कारशास्त्राणि।"
एवमेव -
'अत्र च स्वरूपोपादाने सत्यपि चत्वार इति ग्रहणाद्यन्मेधाविप्रभृतिभिरुक्तं यथा लिङ्गवचनभेदौ हीनताधिक्यमसम्भवो विपर्ययः सादृश्यमिति सप्तोपमादोषाः........' इति ।
तथैव -
“एत एवं चत्वारः शब्दविधाः इति येषां सम्यमतं तत्र तेषु नामादिषु मध्ये मेधाविरुद्रप्रभृतिभिः कर्मप्रवचनीया नोक्ता भवेयुः” इति।
तथैव राजशेखरश्च काव्यमीमांसायां -
“प्रत्यक्षप्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि प्रत्यक्ष इव यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते” इति।
व्यक्तित्वविषये
उपर्युत्थापितवर्णनेनैतत् मन्यते यन्मेधावी अलङ्कारशास्त्रस्य पण्डित आसीत् स्वयं कविश्च। तस्य मते सप्तोपमादोषा भवन्ति । वामनमम्मटादिमते तु षडेव विपर्ययस्य हीनताधिकयोरेवान्तर्भावात् । एवञ्च तन्मते नामाख्यातोपसर्गनिपाता इति चत्वारः शब्दाः न तु कर्मप्रवचनीयाः । नैतावन्मात्रम् अपि तु अग्निपुराणे मेधाविरुद्रौ काव्याचार्यत्वेन स्मृतौ स्तः ।
मेधाविविषये द्वे परस्परविरोधिमते दृश्येते । केचिन्मेधावी रुद्रश्चेति पृथक्पृथगेव मन्यन्ते यथाऽग्निपुराणे। केचित्तु मेधाविरुद्ध इति एकमेव व्यक्तित्वं गृह्णन्ति । भामहस्तु मेधाविनमेव स्मरति न तु रुद्रोत्तरं वा रुद्रमेव । नमिसाधुः राजशेखरश्च मेधाविरुद्रम् एवैकव्यक्तित्वेन गृह्णीतः। वस्तुतस्तु मेधावीरुद्रश्चेति पृथक्त्वेनोपादानमेवोपयुक्तं मन्यते अग्निपुराणे तथास्मृतत्वाद्भामहेन मेधाविमात्रस्य ग्रहणाच्च।
कालः
मेधाविरुद्रस्य वा मेधाविरुद्रयोः स्थितिकालविषये नैव किञ्चिदपि अनुमातुमपि शक्यते किमुत इदमित्थन्तया वक्तुम् । एतावदेव वक्तुं पार्यते यत् स वा तौ भामहपूर्वकालिको वा भामहपूर्वकालिकौ आसीद्वाऽऽस्ताम् भामहग्रन्थे मेधाविमतस्योल्लेखात् । तत्रापि नमिसाधुस्तु संस्कृत-प्राकृतपौर्वापर्यविषय एव आन्दोलयति ‘दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृतानि' इति कथनेन । तस्यानुसारं तु दण्डिनः पश्चाद्वर्तित्वेन मेधाविरुद्रस्योल्लेखो भामहपूर्ववर्तित्वेन । तथा हि सति अग्निपुराणं विपद्येत । तद्धि मेधाविरुद्रावेव काव्याचार्यत्वेन स्मरति न तु दण्डिनमपि । यदि मेधावी दण्ड्यनन्तरकालवर्ती सिध्येत् तदा तदुल्लेखकं पुराणमपि दण्ड्यनन्तरमेव प्रणीतं भवेद्येन तस्य पुराणत्वमेव प्रणश्येत् । यद्यपि प्राचीनत्वमेव न पुराणलक्षणं तथापि प्रायः सर्वत्र पुराणेषु अग्निपुराणस्योल्लेखात्तस्य नवीनत्वे सिद्धे सति सर्वेषामेव तदुल्लेखकानां पुराणानामपि दण्ड्यनन्तरकालवर्तिता सिध्यति, येन समस्ताऽपि पुराणमान्यता विपन्ना भवेत् । अपरञ्च यदि तावानंशः पश्चान्निक्षिप्तो मन्यते तदाप्यनन्ततादोष आपद्यते निक्षिप्तांशस्य इयत्तानिर्धारणासम्भवात् । इदमपि चिन्तनं भवति यद्यत्र मेधाविरुद्रौ समुल्लिखितौ तदा दण्ड्यपि अवश्यमेवोल्लिखितो भवेद्यदि स तत्पूर्ववर्ती सम्भवेत् । किन्तु वस्तुस्थितिस्तु तत्प्रतिकूलैव । केचनैतदपि तर्कयन्ति यन्मम्मटपर्यन्ताचार्यैर्न कैश्चिदप्यग्निपुराणमलङ्कारशास्त्रविवेचकत्वेन स्मृतम् । मम्मटोऽपि केवलं विष्णुपुराणमेव स्मरति नत्वग्निपुराणम् । अलङ्कारशास्त्रपरम्परायामग्निपुराणस्योल्लेखस्तु प्रथमं साहित्यदर्पणकारेण विश्वनाथेनैव कृत इति अग्निपुराणस्य तावानंशो मम्मटानन्तरविश्वनाथपूर्ववर्तिकाले प्रक्षिप्त इति । उद्धरणमात्रमेव न प्राचीनत्वलक्षणम् । सम्भवति मम्मटादिभिः तदज्ञातमपि स्यादथवा उपेक्षितमपि । स्वमतोपस्थापनपरायणो यदि परोत्कर्षमुपेक्षते चेत्किमाश्चर्यम् । तेनैतदेवं प्रतिष्ठापितं सम्भवति यन्मेधावी आलङ्कारिकेषु प्राचीनतमो येन समग्रमेवालङ्कारशास्त्रं प्रोक्तम् । तच्च शिष्यपरम्परया सुरक्षितं सत्तस्य कतिपयोंऽशो भामहेन स्वग्रन्थे समवतारितोऽथवा मेधाविनो ग्रन्थः कालकवलितः सञ्जातः । अग्निपुराणे यावदेव काव्यशास्त्रविवरणं दत्तं तत्सर्वं मेधाविरुद्रानुवादः इति तु तत्रैव स्वीकृतमेव । तेन मेधाविरुद्रस्य वा मेधाविरुद्रयोः कालः पौराणिककालसंवादी । सामान्यतः एतदनुमीयते यद्भरतमेधाविनौ शास्त्रप्रवर्तकाचार्यौ यत्राद्यो नाट्यशास्त्राचार्योऽपरोऽलङ्कारशास्त्राचार्यः इति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:आलङ्कारिकाः
मगधीभाषा
मगधी (कैथी: 𑂧𑂏𑂡𑂲) मगही (कैथी: 𑂧𑂏𑂯𑂲) वा पूर्वभारतस्य बिहार-झारखण्ड-पश्चिमवङ्ग-राज्येषु नेपालदेशस्य तराईक्षेत्रे च भाष्यते । मागधीप्राकृतं मगधीयाः पूर्वजा, यस्मात् उत्तरस्य नाम उत्पद्यते ।
लोकगीतानां कथानां च अतिसमृद्धा पुराणी परम्परा वर्तते । बिहारराज्यस्य नवसु मण्डलेषु (गया-पटना-नालन्दा-शेखपुरा-नवादा-लक्खिसराय-अरवलमण्डलेषु) झारखण्डराज्यस्य अष्टसु मण्डलेषु (हजारीबाग-पलामु-चतरा-कोडरमा-जमताडा-बोकारो-धनबाद-गिरिडीहमण्डलेषु) पश्चिमवङ्गराज्यस्य मालदामण्डले च भाष्यते । खोरठाभाषायाः वक्तारः सहितं (या मगधीभाषायाः उपभाषा इति मन्यते) मगधीभाषायाः २,०७,००,००० वक्ताराः सन्ति ।
प्राचीन मागधीप्राकृतभाषया व्युत्पादिता मगधी, या मगधस्य प्राचीने राज्ये निर्मिता, यस्य मूलं गङ्गायाः दक्षिणदिशि सोननद्याः पूर्वदिशि च क्षेत्रम् आसीत् ।
यद्यपि मगधीभाषिणां सङ्ख्या प्रायः १.२६ कोटिः, भारतवर्षे संवैधानिकरूपेण न स्वीकृतम् । बिहारराज्ये शैक्षिक-आधिकारिक-विषयेषु हिन्दीभाषायाः उपयोगः भवति । १९६१ जनगणनायां मगही हिन्दीभाषायाः अधीनं विधिपूर्वकं अवशोषितम् आसीत् ।
इतिहासः
मगधीभाषायाः पूर्वजः, मागधीप्राकृतं भारतीय उपमहाद्वीपे निर्मितम् । एते प्रदेशाः प्राचीनमगधराज्यस्य भागः आसन्, यस्य मूलं गङ्गायाः दक्षिणदिशि बिहारराज्यस्य क्षेत्रम् आसीत् ।
नाम मगधी मगही वा साक्षात् मागधी-शब्दात् निष्पन्नम् । आधुनिक भाषायाः कृते मगधीभाषायाः अनेकाः शिक्षितवक्ताराः "मगही" अपेक्षया "मगधी" इति नाम प्राधान्यं ददति ।
मगधीभाषायाः वर्तमानरूपेण विकासः अज्ञातः अस्ति । तथापि भाषाविदः निष्कर्षं गतवन्तः यत् ८ तः ११ शताब्दयोः कालखण्डे मगधी असमिया-ओडिया-बाङ्गला-भोजपुरी-मैथिलीभाषाभिः सह मागधीप्राकृतोद्भवः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
डा सलिम अलि
thumb|right|200px|पीतवर्णकण्ठयुक्तौ चटकौ
(कालः – १२. ११. १८९६ तः १९८७)
एषः '''डा. सालिम् अलिः''' (Dr. Salim Ali) भारतस्य सुप्रसिद्धः पक्षिप्रियः विज्ञानी । अयं डा. सालिम् अलिः “भारतीय पक्षिशास्त्रस्य (अर्निथालजि) पितामहः” इत्येव प्रख्यातः आसीत् । १८९६ तमे वर्षे नवेम्बर्-मासस्य १२ दिनाङ्के अस्य पक्षिप्रियस्य डा. सालिम् अलिमहोदयस्य जन्म अभवत् । तस्य पितरौ बाल्ये एव दिवङ्गतौ । तस्मात् कारणात् सः मातुलस्य गृहे एव अवर्धत । तत्र तु बहवः अनाथाः, बन्धूनां, मित्राणां च बालाः आसन् । तैः सह एव एषः डा. सलीम् आलि अपि अवर्धत । एषः डा. सलीम् आलि उपायनत्वेन प्राप्तेन "डैसि एर्गन्” नामकेन यन्त्रेण सदा चटकानां वीक्षणं कुर्वन् भवति स्म । तथा वीक्षणावसरे कदाचित् तेन पीतवर्णस्य कण्ठयुक्तः चटकः दृष्टः । सः अनुक्षणं मातुलम् "अस्य चटकस्य कण्ठः किमर्थं पीतवर्णीयः ?” इति अपृच्छत् । तदा मातुलः "अहं न जानामि” इति अवदत् । अनन्तरं सः एतं डा. सलीम् आलिं "बाम्बे नाचुरल् हिस्टरि सोसैटि” (Bombay Natural History Soceity) प्रति अनयत् । तत्र तस्याः संस्थायाः गौरवकार्यदर्शी डब्ल्यु. एस्. मिलियार्ड् चटकानां प्रभेदान् सम्यक् विवृणोत् । तदा पक्षीणां विषये अस्य डा. सालिम् अलेः आसक्तिः अधिका अभवत् ।
एषः डा. सालिम् अलिः अनन्तरं पक्षिणाम् अभिज्ञानस्य विषये, मृतानां पक्षीणाम् आन्तरिकं भागं रिक्तीकृत्य तत्र अन्यानि वस्तूनि पूरयित्वा तस्य पक्षिणः आकरस्य रक्षणस्य विषये च ज्ञातवान् । एषः तस्मिन् समये कस्मात् अपि विश्वविद्यालयात् कामपि पदवीं न प्राप्तवान् आसीत् । अतः बन्धूनां खनिकार्यस्य तक्षककार्यस्य च वाणिज्यस्य निर्वहणार्थं बर्मादेशम् (इदानीन्तनः मयन्मार्-देशः) अगच्छत् । तत्र गत्वा अपि अरण्येषु पक्षिवीक्षणं कुर्वन् अटितवान् । अतः वाणिज्यं तत्रैव परित्यक्तम् अभवत् । अनन्तरं सः डा. सलीम् आलि बर्लिन्-जर्मनीदेशे प्रख्यातस्य पक्षिविज्ञानिनः स्ट्रीस्मानस्य मार्गदर्शने पक्षिविज्ञानस्य अध्ययनम् अकरोत् । स्वप्रयत्नेन एव प्राणिविज्ञानम् अपि अधीतवान् । ततः प्रत्यागमनस्य अनन्तरम् अपि तेन डा. सलीम् आलिना योग्यः उद्योगः न प्राप्तः एव । पत्न्या प्राप्यमाणेन अल्पेन एव आयेन तस्य कुटुम्बस्य निर्वहणं प्रचलति स्म ।
एषः डा. सालिम् अलिः स्वस्य गृहस्य पुरतः विद्यमाने वृक्षे निवसतां "वीवर्” पक्षिणां विषये सम्यक् अध्ययनं कृत्वा १९३० तमे वर्षे सविवरणं पुस्तकं प्रकाशितवान् । तत् पुस्तकं बहु प्रसिद्धम् अभवत् । तम् एव अवसरम् उपयुज्य "बाम्बे नाचुरल् हिस्टरि म्यूसियं” मध्ये विना वेतनं कार्यम् आरब्धवान् । तदनन्तरं रजाश्रये स्थितानि बहूनि संस्थानानि एतं डा. सालिम् अलिम् आहूय तत्तत्-राज्यस्य पक्षिसङ्कुलानाम् आवलिं कर्तुम् अवदन् । सः डा. सालिम् अलिः अपि प्रियं कार्यं श्रद्धया अकरोत् । वेतनं न प्राप्तं चेत् अपि कार्यं न स्थगितवान् । कालक्रमेण पुरस्काराः, प्रशस्तयः, अभिनन्दनानि च तम् अन्विष्य आगतानि । तेन डा. सलीम् आलिना “जे.पाल्गट्टि अन्ताराष्ट्रिया प्रशस्तिः”, अन्ताराष्ट्रियायाः परिसर–संरक्षण–संस्थायाः "दि गोल्डन् आर्क्” प्रशस्तिः, ब्रिटिष् पक्षि–विज्ञान-संस्थायाः सुवर्णपदकः, भारतसर्वकारस्य   "पद्मश्रीः” प्रशस्तिः, भारतसर्वकारस्य एव "पद्मविभूषण" प्रशस्तिः च प्राप्ताः आसन् । एषः डा. सलीम् आलि १९८५ तमे वर्षे राज्यसभाम् अपि प्रविष्टवान् । अयं डा. सलीम् आलि एस. डिल्लानेन सह मिलित्वा “भारतपाकिस्तानयोः पक्षिणां करपुस्तकं” (The Handbook of birds of India and Pakistan) दशसु सम्पुटेषु प्रकाशयत् । “सिक्किं तथा कच् प्रदेशस्य पक्षिणः” इति सचित्रं पुस्तकम् अपि प्रकाशयत् । एषः डा. सालिम् अलिः ९१ तमे वयसि, १९८७ तमे वर्षे प्रास्ट्रेट्-क्यान्सर् इति रोगेण मृतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः(४७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम् ॥
अन्वयः
विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति ।
अर्थः
साधु आचरितात् परधर्मादपि किञ्चिदेन विकलः स्वधर्मः एव श्रेयस्करः । प्रकृतिवशात् यत् कर्म निर्णीतं तत् कर्म कुर्वन् पुरुषः पापं न प्राप्नोति ।
युगम्
’युगम्’ भारतीयकालगणस्य निश्चितसङ्ख्यानां कश्चित् कालावधिः । कालस्य अङ्गविशेषरूपेण युगम् इति शब्दप्रयोगः ऋग्वेदे एव दृश्यते । किन्तु अस्य युगशब्दस्य परिमाण तत्र अस्फष्टः । ज्योतिष्यपुराणादिषु युगशब्दस्य परिमाणस्य युगधर्मस्य विषये सुविस्तारा चर्चा अस्ति । वेदाङ्गज्यौतिषे युगस्य विवरणं दृश्यते । एतत् युगं पञ्चसंवत्सरात्मकं भवति । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्य पञ्चसंवत्सरात्मकस्य युगस्य उल्लेखः अस्ति । महाभारतस्य एतत् युगं स्मृतम् अस्ति । शास्त्रकाराः शास्त्रीयस्य व्यावहारिकसिध्यर्थे अस्य युगस्य कल्पनां कृतवन्तः ।
युगस्य परिमाणा
मुख्यतया सत्ययुगं (कृतयुगम्) त्रेतायुगमं, द्वापरयुगमं, कलियुगं युगानि चत्वारि भवन्ति । एतेषां युगानाम् आधारेणैव मन्वन्तस्य कल्पस्य गणनं कृतम् । अपि च सन्ध्यांशेन सह १२००० वर्षपरिमतं भवति । चतुर्युगानां गणनं ४०००+३०००+१००० = १०००० वर्षाणि भवन्ति । सन्ध्यायाः ४००+३०० + २००+१०० वर्षाणि भवन्ति । युगानां परिणामः दिव्यवर्षे एवम् अस्ति । दिव्यवर्षम् = ३६०मानववर्षाणि भवन्ति । अतः १२००x ३६० = ४३२०००० वर्षाणि चतुर्युगाणां मानवपरिमाणः इति । तदनुगुणं सत्ययुगम् = १७२८०००वर्षाणि, त्रेतायुगम् = १२९६००० वर्षाणि, द्वापरयुगम् = ८६४०००वर्षाणि, कलियुगम् = ४३२०००वर्षाणि इति । ईदृषानां १००० चतुर्युगानां समूहस्य कल्पः  नाम ब्रह्मणः आयुषः १००वर्षाणि । ७१ दिव्ययुगैः एकं मन्वन्तरं भवति ।
युगद्धरमः
युगधर्मस्य विस्तारः प्रतिदिनम् इतिहासपुराणेषु लभते । कस्मिन् काले चतुर्युगसम्बद्धाः पूर्वोक्ताः धारणाः प्रवृत्ताः भवन्ति । अस्मिन् विषये संशोधकानाम् अनुमानः एवम् अस्ति यत् क्रिस्तीये चतुर्थे शतके अस्य विवरणस्य पूर्णरुपं सिद्धम् आसीत् । विद्वासः कलियुगस्य आरम्भविषये विशिष्टं विचारं कृतवन्तः । तत्र केचन वदन्ति महाभारतस्य युद्धानन्तरम् अस्य कलियुगस्य आरम्भः अभवत्  इति । अन्ये केचन वदन्ति कृष्णस्य निर्याणस्य अनन्तरं नाम द्रौपद्याः मरणदिनान्तरं कलेः प्रवेशः अभवत् इति ।
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
आचार्यः
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
माजुलीद्वीपः
माजुलीद्वीपः एकम् आध्यात्मिकं स्थलं वर्तते । तत्स्थलम् इतिहासेन, संस्कृत्या च सह संलग्नम् अस्ति । इदं स्थलम् असम-राज्यस्य बृहत्तमं वीक्षणीयस्थलं वर्तते । तस्मिन् स्थले वैष्णवधर्मः अपि विद्यते । तत्स्थलं वैष्णवधर्मस्य केन्द्रं मन्यते । इदं स्थलं ब्रह्मपुत्रा-नद्याः तटे स्थितम् अस्ति । तया नद्या अस्य स्थलस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यं वर्धते । नद्या निर्मितेषु द्वीपेषु विश्वस्य बृहत्तमः द्वीपः अस्ति माजुलीद्वीपः । पुरा अयं दीपः १२५० चतुरस्रवर्गकिलोमीटरमितः विस्तृतः अस्ति । किन्तु मृत्तिकायाः अपकर्षणेन साम्प्रतम् अयं ४२१.६५ चतुरस्रवर्गकिलोमीटरमितः एव विस्तृतः अस्ति । इदं स्थलं जोरहट-नगरात् २० किलोमीटरमिते दूरे स्थितम् अस्ति । नौकायानेन माजुलीद्वीपं प्राप्तुं शक्यते ।
माजुली-द्वीपे प्रायः जलप्लावनं भवति । अतः अस्य द्वीपस्य पारिस्थिकतन्त्रं दूषितम् अभवत् । किन्तु अस्य द्वीपस्य वर्तमानकालिकस्थितिः तस्य स्थलस्य धर्मप्रभावेण, संस्कृत्याः प्रभावेण च अस्ति । तत्र सतना इत्याख्या सांस्कृतिकसंस्था अस्ति । आहत्य पञ्चविंशतिः सांस्कृतिकसंस्थाः तत्र स्थिताः सन्ति । मन्यते यत् – “एताः संस्थाः वैष्णवधर्मस्य केन्द्राणि सन्ति । असमियासाधुना श्रीशङ्करदेवेन एतेषां केन्द्राणां प्रोत्साहनं कृतम् आसीत् । पुनश्च श्रीशङ्करदेवस्य अनुयायिना माधवदेवेन अपि एतासां वृद्ध्यर्थं प्रोत्साहनं कृतम् आसीत् । भारतस्य प्रमुखशास्त्रीयनृत्येषु सत्तरिया-नृत्यस्यापि केन्द्रम् अस्ति अयं द्वीपः ।
सन्दर्भः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम्
आचार्य
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि
भारतस्य बृहत्तमेषु राज्येषु अन्यतमं मध्यप्रदेशराज्यं प्रशासनसौकर्यार्थं दशधा विभक्तम् अस्ति । एकैकस्मिन् विभागेऽपि अनेकानि मण्डलानि सन्ति । राज्येऽस्मिन् आहत्य ५० मण्डलानि सन्ति । मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि (मध्य प्रदेश के जिले, Districts of Madhya Pradesh) अत्र पट्टिकायाम् उल्लिखितानि ।
मध्यप्रदेशः (MP)
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यम् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सहजं कर्म कौन्तेय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टचत्वारिंशत्तमः(४८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि न त्यजेत् सर्वारम्भाः हि दोषेण धूमेन अग्निः इव आवृताः ॥
अन्वयः
कौन्तेय ! सदोषमपि सहजं कर्म न त्यजेत् । धूमेन हि अग्निः इव सर्वारम्भाः दोषेण आवृताः ।
अर्थः
अर्जुन ! दोषयुक्तम् अपि स्वभावजं कर्तव्यं न त्यजेत् । धूमेन अग्निः इव सर्वाण्यपि कर्माणि दोषेण आवृतान्येव भवन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
48 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
डानियेल् ओरटेगा
निक्कराग्वे राष्ट्रस्य प्रथमतद्देश्शीयः अध्यक्ष्ः भवति डानियेल् ओर्ट्टेगा(जन्मः :11 नवम्बेर् 1945). ओर्टेगा निक्कराग्वे देशे त्रिवारम् अधिकारस्थाने आसीत्। यदा अमेरिका निर्वाचनक्रित्रिमस्य अरोपितवान् तदा निक्कराग्वन् नीतिपींठः नवीन मतदानस्य निर्दॅशो दत्तः। तदा सः नवीन निर्वाचनेपि उन्नतभूरिपक्षेन राज्यभारे पुनरागतवान्।
परिष्काराः
कर्मकारेभ्यः दरिद्रेभ्यश्च अनेकानि परिष्काराः निक्कराग्वे प्रदेशेषु प्रावर्तितवान्। मनुष्यावकाशाय, जनाधिपत्यसम्रक्षणाय च तस्य नयेषु प्रामुख्यमस्ति। तस्य राष्ट्रम्, कार्षिक,वाणिज्य, व्यावसायिक तलेषु स्वतन्त्रब्यापारनयैः पुरॉगतिमाप्तुम् सः शक्तोभूत्।. निक्कराग्वे राष्ट्रे 2005 वर्षे 76 शतमानम् जनाः निर्धनाः आसन्। अधुना तद् 50 शतमानान् अधः कर्तुम् ओर्टेगा शक्तः अभवत्।. व्यवस्थानाम् मध्ये तिष्ठन् अपि विदेशव्यापारनिक्षेपस्य गतिः पञ्चवारम् गुणितम् वर्धयन् स अनेकानाम् राष्ट्रानाम् मातृका अभवत्।. ओर्टेगायाः सुहृदौ क्यूबा वेनिस्वेला च आस्ताम्। तेन नीतः सार्डिनिस्त् पार्टि विद्याभ्यास्,आरॉग्य विषयेषु उत्ग्रधनाय अनेकाः पद्धतयः स्थापितवन्त्ः दरिद्र जनविभागानाम् जीवितमार्गरूपॅण गोमहिषादि उपजीवितमार्गम् निर्धनम् दत्वा सः जनॅषु स्वीकार्यताम् वर्धयामास। तस्य प्रतियॉगि वामेतरपक्षप्रमुखः, राष्ट्रस्य गताध्यक्षः {{अर्नोळ्डो अलिमान्]]  "कम्यूणिस्टाः सान्डिनिस्टाः मानवराशेः शत्रवः" इति  घोषणाम् कृत्वा   शक्तम् भीषणिम् जनयति।
बहिर्बन्धाः
वर्गः:निक्कराग्वॅ राष्ट्रस्य अध्यक्षाः वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः
अहमदनगरम्
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति अहमदनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अहमदनगरम्। अस्य नगरस्य अपरं नाम अस्ति ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कदम्बः
कदम्बः इति वृक्षविशेषः आपुणकालत् श्रूयते । ..... सुराजीवजः कदम्बवनकैरवचारुकलिन्दनकन्यका ॥ ........ कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी॥ इत्यादिषु देवीस्त्रोत्रेषु कदम्बवनस्य प्रस्तावः इति अस्य प्राचीनतातां सूचयति । कदम्बस्य अधुनिकं नाम रूबियेसी कदम्बा । सस्यशास्त्रीयं नाम नियोलामार्सिका कदम्बा (Neolamarckia cadamba) इति । एतत् रूबियेसी कुटुम्बसम्बद्धः इति वदन्ति । कदम्बवृक्षाणां स्मरणेन श्रीकृष्णस्य स्मरणमपि भवति । वृन्दावने कदम्बावने श्रीकृष्णः वेणुं वादयन् नृत्यति स्म इति श्रूयते । अधुना अपि मथुरा- भरतपुर नगरयोः मध्ये कदम्बवनानि सन्ति । हिमालयस्य उपत्यकायां, नेपाले, बर्मादेशे च कदम्बवृक्षाः अधिकतया वर्धन्ते । कर्नाटकस्य पश्चिमघट्ट प्रदेशेषु अस्मां –राज्ये अण्डमाननिकोबारादिषु द्वीपेषु अपि कदम्बवृक्षाः वर्धन्ते । अयं सामान्यतः ३०-४० पाद्परिमितः उन्नतः भवति । left| 250px| thumb|समृद्धः कदम्बवृक्षः thumb|left|कदम्बवृक्षः thumb|कदम्बकलिका कुसुमं च
प्रभेदाः
निघण्डुषु कदम्बस्य अनेके प्रभेदाः उल्लिखितः सन्ति ते च
हन्शिन् टाइगर्स
हन्शिन् टाइगर्स् (阪神タイガース)इति सेण्ट्रल् लीग्-क्रीडायां जापानी-बेस्बल्-दलम् अस्ति ।
अवलोकनम्
हान्शिन् टाइगर्स् इति योमिउरी जाइन्ट्स् इति क्रीडाङ्गणस्य पश्चात् जापानदेशस्य द्वितीयं प्राचीनतमं बेस्बल्-दलम् अस्ति, तस्य आधारः कोशिएन्-क्रीडाङ्गणे अस्ति । जापानदेशस्य सर्वाधिकं लोकप्रियं बेस्बल्-दलम् अस्ति, अत्र बहवः उत्साही प्रशंसकाः सन्ति ।　न अतीव बलिष्ठं दलं, न बहु विजयाः।
बाह्यलिङ्कः
वर्गः:जपान्-देशः
अकोला
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति अकोलामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अकोलानगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वल्लभ विद्यानगर
एस्य लेखस्य विषये लिखित्वा संस्कृतविकि-जालस्थानस्य साहाय्यं करोतु ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
महायुगम्
अयं भारतीयकालमापनस्य महघाटकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:युगानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वरदपुरम्
वरदपुरम् अथवा वरदहळ्ळि अथवा वद्दळ्ळि शिव्मोग्गा मण्डलस्य सागर उपमण्डले अस्ति| एतत् स्थलं श्री श्रीधर स्वामिनः तपोभूमिः समाधिस्थलं च| अत्र श्री श्रीधर स्वामिना स्थापितः आश्रमः, धर्मध्वजः, स्वामिनः समाधिमन्दिरं च द्रष्टुं शक्यते| इतिहासे प्रसिद्धः श्री दुर्गाम्बायाः देवालयः अत्रास्ति|
प्रापकः मार्गः
वरदपुरम् सागर नगरतः प्रायः दश किलोमीटर् दूरे अस्ति। तत्र गन्तुं अनेके मार्गाः सन्ति।
उल्लेखानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
निरुक्तस्य टीकाकाराः
निरुक्तस्य टीकाकाराः निरुक्तशास्त्रस्य विस्तारे महद्योगदानम् अयच्छन्। साम्प्रतं निरुक्तस्योपरि सर्वाभ्यो विस्तृता सम्पूर्णा च या टीकोपलब्धा भवति सा विद्यते दुर्गाचार्यवृत्तिः । परञ्चास्य विषयस्य नेयं वृत्तिः प्रारम्भिको ग्रन्थः । एतत्तु निश्चितमेव । दुर्गवृत्तौ चतुर्षु स्थलेषु कस्यापि वात्तिककारस्य श्लोकाः उद्धताः सन्ति, प्रसंगोपात्तेन सुस्पष्टं विज्ञायते यत् तद्वातिकमस्मिन्नेव निरुक्ते आसीत् । इति तु पूर्वमपि कथितं यत्-निरुक्तं भाष्यरूपमस्ति । अतोऽस्योपरि वार्तिकस्य रचनाऽयुक्ता नास्ति । निरुक्तवार्तिकस्यास्तित्वमेकेनान्येन ग्रन्थेनापि प्रमाणिता भवति । मण्डन मिश्रेण विरचितस्य 'स्फोटसिद्धि'नामकस्य ग्रन्थस्य गोपालिकाटीकायां' निरुक्त वात्तिकस्य षट् श्लोकाः समुद्धृताः सन्ति । इमे श्लोकाः निरुक्तस्य १।२० इत्यस्य व्याख्यानभूताः सन्ति ।
अस्मात् कारणात् आभ्यां प्रमाणाभ्यामेष निष्कर्षः समायाति यत्-निरुक्त वार्तिकग्रन्थस्यास्तित्वमासीदेव । प्राचीनोऽयं ग्रन्थः इत्यत्रापि न कोऽपि सन्देहः । परञ्चाद्यपर्यन्तमस्य ग्रन्थस्योपलब्धता न विज्ञायते । यद्यस्य ग्रन्थस्योद्धारो भवेत् तदा वेदार्थानशीलनस्येतिहासे एकस्य महत्त्वपूर्णस्य प्रामाणिकस्य च वस्तुनः प्राप्तिर्भवेत् । तर्थव बर्बरस्वामिनष्टीकाया अपि तादृशी स्थितिवर्तते । इमे महानुभावाः स्कन्द स्वामिना पूर्वटीकाकारेषु स्मृताः सन्ति । अपि चैते दुर्गाचार्यादपि प्राचीनतरा इति विद्वांसः कथयन्ति । यावदस्य ग्रन्थस्योपलब्धिर्न भवति तावद् वयं सुनिश्चितरूपेण न कथयितुं समर्थाः यद् बर्बरस्वामिनः पूर्वनिर्दिष्टाद्वातिककाराद्भिन्ना: अभिन्नाः वा।
दुर्गाचार्य:
निरुक्तस्य प्राचीनोपलब्धष्टीकाकारो दुर्गाचार्य एवास्ति । परञ्चं नायमाद्यष्टीकाकारः इति सुनिश्चितम् । अनेन महता स्ववृत्तौ प्राचीनटीकाकाराणां व्याख्याया अनेकत्रोल्लेखः कृतः । वेदानामिमे कीदृशा: मर्मज्ञा आसन् इति तु दुर्गवृत्तेः साधारणपाठकानप्यनायासेन प्राप्तुं शक्यते। अस्यां वृत्ती निरुक्तस्य तल्लिखितमन्त्राणाञ्चातिविस्तरेण सह व्याख्या प्रस्तुता विद्यते । निरुक्तस्यात्र प्रति शब्दः समुद्धतः । अस्य वृत्तेः आधारमादाय समग्रस्य निरुक्तस्य शाब्दिकस्वरूपं स्थापयितुं क्षमो भविष्यति कश्चिदपि पाठकः । एषां वैदुष्येण सह नम्रताऽपि प्रशंसनीया विद्यते । निरुक्तस्य दुर्घटांशानां व्याख्यावसरे एभि: सुस्पष्टीकृतं यत्-एतादृशानां काठिन्ययुक्ताना मन्त्राणां व्याख्याने विदुषामपि मतिः कुण्ठिता रुद्धा वा जायते । वयन्तु अस्य विषये एतावन्मानं विद्यः । तथाहि तच्छब्दै रेव, यथा--
'ईदृशेषु शब्दार्थन्यायसङ्कटेषु मन्त्रार्थघटनेषु दुरवबोधेषु मतिमतां मतयो न प्रति हन्यन्ते, वयं त्वेतावदत्रावबुध्यामहे इति ७३१ ।।
अपरञ्च एभिः क्वचित्-क्वचित् स्वयमेव नूतनस्य पाठस्य योजना कृता। अनेन स्पष्टं भवति यत्--एभि: निरुक्तस्य व्याख्यायां सूक्ष्मानुसन्धानेन कार्य सम्पादितम् । अस्माकं सौभाग्येनेयं वृत्तिः अद्य समुपलब्धा विद्यते, नो चेत् निरुक्तस्य पद-पदार्थाव गमे मतिस्तिरोहिता भवेत् । परञ्च दुःखस्य विषयोऽयं वर्तते यत्-स्वनामधन्यस्य दुर्गाचार्यस्य विषयेऽस्माकमैतिहासिकं ज्ञानमतिस्वल्पमेवास्ति । इमे महाशयाः कापिष्ठल शाखाध्यायिनो वशिष्ठगोत्रिणः सन्तीति एभिः स्वयमेव निरुक्ते ४।१४ इत्यस्मिन् स्थाने प्रकटितम् । प्रत्येकाध्यायस्य समाप्तौ वृत्तेः पुष्पिकेदशी विद्यते- 'इति जम्बूमार्गाश्रम वासिन आचार्य भगवदुर्गस्य कृती ऋज्वर्थायां निरुक्तवृत्तौ अध्यायः समाप्तः ।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवचत्वारिंशत्तमः(४९) श्लोकः ।
निरुक्तस्य टीकाकाराः
दुर्गाचार्य:
इत्यनेन ज्ञायते यत्-इमे जम्बूमार्गाश्रम-निवासिन आसन् । परञ्च स्थानमिदं कुत्रास्ति इत्यस्य समुचितोत्तरप्रदानमद्यत्वे कठिन मस्ति । डाक्टरलक्ष्मणस्वरूप महोदयास्तु एतत् स्थानं काश्मीर राज्यस्य ( प्रदेशस्य.) सुप्रसिद्ध नगरं 'जम्बू' इत्यामनन्ति । परञ्चतद्विपरीतं श्रीमतो भगवद्दत्तस्य विदुषः एतदनुमानं विद्यते यदेते गुर्जरप्रदेशस्य निवासिनः आसन् । तैमैत्रायणीसंहिताया अधिकमुद्धरणं स्ववृत्ती प्रदत्तमस्ति । प्राचीनकाले संहितेयं गुर्जरप्रदेशे विशेषरूपेण सुप्रसिद्धाऽऽसीदिति । अस्यानुमानस्य अयमेवाधारो विद्यते । - फलतो दुर्गाचार्यस्य कालनिरूपणं साम्प्रतं यथार्थरीत्या नाभूत् ।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र...
पदच्छेदः
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेन अधिगच्छति ॥
अन्वयः
सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः सन्न्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।
निरुक्तस्य टीकाकाराः
स्कन्दमहेश्वरः किं वा स्फन्दस्वामी
एतेषां टीका निरुक्तस्यान्यटीकाकारेषु प्रकाशिता विद्यते । सेयं टीका प्राचीना पाण्डित्यविलसिता च विद्यते । इमे स्कन्द स्वामिनस्ते एव सन्ति, यः ऋग्वेदस्योपरि भाष्यं लिखितम् । एते गुर्जरप्रदेशस्य सुविख्यातायाः नगर्याः वलभ्याः निवासिनः आसन् । एषां पितुर्नाम भर्तृध्रुव आसीत् । समयश्च वैक्रमाब्दस्य सप्तमशतकस्योत्तरा? विद्यते । एषामृग्वेदस्य भाष्यं प्रामाणिक मस्ति, सहैव स्वल्पाक्षरे स्थितेऽपि सारगर्भितमस्ति । एतादृर्शविशिष्टविद्वद्भिविरचित निरुक्तटीकाऽपि स्ववैशिष्टयं स्थापयति ।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र...
अर्थः
यः पुरुषः सर्वेषु अपि विषयेषु अनास्थः, जितमनस्कः, आशाविहीनः च वर्तते सः ज्ञानयोगेन सर्वकर्मनिवृत्तिरूपां सिद्धिं प्राप्नोति ।
निरुक्तस्य टीकाकाराः
निरुक्तनिचयः
अस्य ग्रन्थस्य रचयिता कोऽपि वररुचिर्नामधेयः। ने निरुक्तस्य साक्षाद्वतिनी व्याख्या, अपि तु निरुक्तसिद्धान्तानां प्रतिपादिका शतश्लोकानां स्वतन्त्रा व्याख्या विद्यते । निरुक्तस्यासां टीकानामनुशीलनेन वयं भाषाशास्त्रीयेष्वनेक ज्ञातव्यविषयेषु प्राप्नुमः । निरुक्ते तद्वृत्तिषु च प्रदत्तसङ्केतान् गृहीत्वा मध्ययुगस्य विद्वद्भिर्वेदभाष्यनिबन्धने साफल्यं प्राप्तम् । मध्यकालीनभाष्यकाराः स्वसिद्धान्तानां प्रकटीकरणे एभ्य: ग्रन्थेभ्यः स्फूति = प्रेरणां च प्रापुः । अस्मिन् विषये नास्ति सन्देहा वसरः । एषां ग्रन्थानामैतिहासिक महत्त्वं वेदार्थानुशीलनविषयेऽत्यधिकमस्ति । सायणा चार्यास्तु यास्कस्य दुर्गाचार्यस्य चान्यव्याख्याकाराणाञ्चाधमर्णतां धारयन्ति । तेरेतत्तथ्यं स्पष्टमेव स्वीकृतम् ।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
49 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
निरुक्तस्य टीकाकाराः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:निरुक्तम् वर्गः:वेदाङ्गानि
भण्डारा
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति भण्डारामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भण्डारानगरम्।
चार्ल्स् एल्टन्
एषः चार्ल्स् एल्टन् (Charles Elton) कश्चन प्रसिद्धः परिसरविज्ञानी । एषः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य म्याञ्चेस्टर् इति नगरे १९०० तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । अस्य चार्ल्स् एल्टनस्य अध्ययनं लिवर्-पूल्-विश्वविद्यालये प्राचलत् । अनन्तरम् आक्स्फर्ड्–विश्वविद्यालयतः प्राणिशास्त्रे पदवीं प्राप्नोत् । पदव्याः प्राप्तितः पूर्वम् एव प्रख्यातेन जीवविज्ञानिना जूलियन् हक्सलिना सह दूरप्रदेशान् गत्वा परिसरस्य अध्ययनम् अकरोत् । जीविनां, तेषां वासस्थानस्य परिसरस्य सम्बन्धं, जीवि–जीविनां च सम्बन्धं च विवृणोति परिसरविज्ञानम् । परिसरे जायमानस्य परिवर्तनस्य कारणानि, तेषां परिवर्तनानां कारणतः जीविनां विषये जायमानाः परिणामाः च तैः परिसरविज्ञानिभिः अभ्यस्यते । इदानीं तु परिसरे जायमानस्य परिवर्तनस्य मुख्यं कारणद्वयम् – एकं कारणं तु तीव्रगतत्या वर्धमाना जनसंख्या, अपरं तु कारणम् अस्ति तान्त्रिकप्रगतेः कारणतः आविष्कृतानि नूतनानि उपकरणानि, सौलभ्यानि वा । एताभ्यां द्वाभ्यां कारणाभ्यां जीविनां सामान्यं जीवनं व्यस्तं जातम् अस्ति । कतिपय जीविनां वंशः एव नष्टः जातः अस्ति । परिसरप्रियैः कृतस्य अध्ययनस्य आधारेण, तेषाम् अनुभवस्य आधारेण च अयं चार्ल्स् एल्टन् प्राणिनां परिसरस्य च सम्बन्धस्य विषये संशोधनम् आरब्धवान् । कालान्तरे आधुनिकस्य परिससरविज्ञानस्य मूलतत्त्वानि अपि निरूपितवान् । इदानीम् अपि विश्वाद्यन्तं तेषाम् एव मूलतत्त्वानाम् आधारेण परिसरस्य अध्ययनं प्रचलति ।
योगदान विषयानि
एषः चार्ल्स् एल्टन् सर्वः अपि प्राणी वा सस्यं वा उदरपोषणार्थं किं वाञ्छति इति ज्ञात्वा सर्वस्य अपि प्राणिनः परिसरे किञ्चित् विशिष्टं स्थानं भवति इति निरूपितवान् । प्राणिनं निमित्तम् आहारं कल्पयितुं सस्यानां कृते आवश्यकाः पोषकांशाः के ? तथा च सस्यजन्यानाम् आहाराणां सेवनेन प्राणिभिः प्राप्यमाणाः पोषकांशाः च के ? इति विषयम् अपि अयं चार्ल्स् एल्टन् अधीतवान् । एवं प्राणि–सस्यानं मध्ये विद्यमानम् अवलम्बनम् अधीत्य आहारशृङ्खलायाः, आहारपिरमिड् इत्यस्य च वैज्ञानिकं विवरणम् अददात् । समूहे वसतां प्राणिनां विषये ऊर्णदातॄणां प्राणिनं च विषये अपि अयं चार्ल्स् एल्टन् अध्ययनम् अकरोत् । आहारं नाशयतां मूषकाणां तथा "ओल्” इत्याख्यानां प्राणिनां विषये अपि अध्ययनं कृत्वा द्वितीयमहायुद्धस्य अवसरे आहारस्य रक्षणस्य क्रमान् असूचयत् । एषः चार्ल्स् एल्टन् सर्वस्य अपि प्राणिनः अथवा सस्यस्य स्वाभाविकस्य जीवनस्य निमित्तम् आवश्यकान् प्रकाश–वायु–उष्णता–आहार–जल–परिसरादीन् वासस्थानम् (हेबिटाट्) इति असूचयत् । अनन्तरं क्याक्टस्, हिमभल्लूकस्य, समुद्रतलस्य मीनस्य च विषये, तैः जीविभिः सह समञ्जनं कृत्वा जीवतां जीविनां च विषये अध्ययनं कृत्वा तं समूहं "जीविसमुदायः” इति (बयोटेक् कमिटि) अवदत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
स्वामी चिन्मयानन्दः
आरभिकजीवनम्
चिन्मयानन्दस्य जन्म क्रि.श.१९१६ तमे वर्षे मे मासस्य अष्टमे दिने भारतदेशस्य दक्षिणभागे केरळराज्यस्य माननीयकुटुम्बे अभवत् । अस्य बाल्स्य नाम बालकृष्णः इति । अस्य पिता आधुनिकन्याविभागागे न्यायाधीशः आसीत् । अस्य आरम्भिकी शिक्षा अस्य पञ्चवर्षर्षे आयुषि स्थानीये श्रीराम वर्मा विद्यालये  आरब्धा । आबल्यम् आङ्ग्लमाध्यमेन बालकृष्णः शिक्षां प्राप्तवान् । चतुर्मतेः बालस्य अध्ययने अपि वेगः असीत् । अध्ययनकाले अदर्शछात्रेषु अस्य परिगणना असीत् । प्रौढशालाध्ययनं समाप्य बालकृष्णः महाराजमहाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । तत्रापि अस्य अध्ययनं सफताम् अवाप्नोत् । तस्मिन् समये तस्य नारायणः विज्ञानच्छात्रः इति कश्चित् दीनः वयस्यः आसीत् ।  जीवनविज्ञानम्, वनस्पतिविज्ञानम्, रसायनविज्ञानं च बालकृष्णस्य अध्ययनविषयाः आसन् । एतस्य इण्टर् पास् करणानन्तरस्य  त्रिशूरुप्रदेशे तस्य पितुः स्थानन्तरणम् अभवत् । तत्र विज्ञानविषस्य महाविद्यालयः नास्तीति नारायणः कलाविषयान् स्वीकृतवन् । किन्तु तस्मिन् अध्ययने तस्य मतिः न लगति स्म । पिता तस्यानुकूलाय गृहपाठस्य शिक्षकम् अपि व्यवस्थापितवान् । किन्तु तेनापि सः प्रभावितः नाभवत् । ततः सः स्नातकपदवीं प्राप्तवान् । किन्तु मद्रासविश्वविद्यालये स्नातक्तोत्तरपदवीं प्राप्तुं प्रवेशं न कृतवान् । ततः लखनौविश्वविद्यालयं गतवान् ।
स्नातकोत्तरपदवी
लघनौविश्वविद्यालये बालकृष्णस्य स्नातकोत्तरपदवीं एल्.एल्.बी. पदवीं च कर्तुमपि अवकाशः अनुमतः । तत्र एषः क्रि.श. १९४०तमे वर्षे प्रवेशम् अकरोत् । आङ्ग्लसाहित्यस्य अध्ययने रुचिं प्रदर्शितवान् । तस्य अध्ययने एव अधिककलाः गच्छति स्म । लखनौविश्ववद्यालयस्य अध्ययनं समाप्य बालकृष्णः पत्रकारस्य कार्यं कृतवान् । अस्य आङ्ग्ललेखाः मि.ट्रेम्प् इति काव्यनाम्ना प्रकाशिताः भवन्ति स्म । एतेषु लेखेषु बालकृष्णः समाजस्य दीनानां शोषितानां चित्रणं करोति स्म । एतेन् तत्कालीनसर्वकारस्य धनिनां च उपहासः भवति स्म ।
अभिरुचिः
क्रि.श. १९४८तमे वर्षे बालकृष्णः ॠषिकेशं गतवान् । भरवर्षस्य योगियतयः च कियत् लोकोपयोगिनः इति दृष्टुमिच्छति स्म । तत्र गत्वा स्वामिनः शिवानन्दस्य विषये ज्ञातवान् । सः दक्षिणभारतस्य जनः आङ्ग्लभाषां सम्यक् जानाति इति ज्ञातम् । अतः बालकृष्णः तस्य आश्रमम् आगच्छत् । तत्र स्वामिनः शिवानन्दस्य अनुमतिं प्राप्य अन्यान्तेवासिभिः सह वासम् अकरोत् । यद्यपि बालकृष्णः कस्मिञ्चिदपि धार्मिककर्मणि न विश्वासिति स्म किन्तु श्रद्धालुः पुरुषः इव आश्रमवासिनाम् अनुकरणं करोति स्म । एषः प्रातः काले गङ्गास्नानं करोति स्म । सायं सामूहिकप्रार्थनायां सम्मिलति स्म आश्रमस्य कार्येषु अपि हस्तौ प्रसारयति स्म ।
दीक्षा
अस्मिन् एव समये स्वामिना शिवानन्देन प्रभावितः बालकृष्णः तेन सन्न्यासदीक्षां स्वीकृतवान् । अनेन अस्य नाम स्वामी चिन्मयानन्दः अभवत् । ग्रन्थालयात् ग्रन्थान् प्राप्य गुरोः मार्गदर्शनेन एकैकशः अध्ययनं कर्तुम् आरब्धवान् । पठितम् आदिनम् अपि समयः अपर्याप्तः भवति स्म । तदानीन्तने काले आश्रमे विद्द्युद्दीपव्यवस्था नासीत् । अतः रात्रौ पठितुं सुकरं न भवति स्म । चिन्मयानन्दः दिने अधीतविषयाणां चिन्तनं रात्रौ गुरुभिः सह करोति स्म । कालक्रमेण अस्य अध्ययनं गहनं भूत्वा गभीरचिन्तनेषु व्यस्तः अभवत् । अस्य एतादृशीं स्थितिं ज्ञात्वा स्वामी शिवानन्तः चिन्मयानन्दः उपनिषदाम् अध्ययनार्थं स्वामिनः तपोवनवर्यस्य निकटं प्रेषितवान् । तस्मिन् समये स्वामी तपोवनः उत्तरकाश्यां वसति स्म । तस्य साहचर्ये ८वर्षाणि उषित्वा वेदन्तस्य अध्ययनम् अकरोत् । तपवनस्वामी कस्मिञ्चिदपि अन्यकार्येषु व्यस्तः नासीत् अतः प्रतिदिनम् एकहोरां पाठयति स्म । अवशिष्टे समये शिष्यः चिन्मयानन्दः चिन्तनं मननं च करोति स्म । अत्र बौद्धिकं व्यावहारिकं च अध्ययनम् आसीत् । स्वस्य गुरोः शिक्षानुसारं संयमी विरक्तः शान्तः च भवितुम् अभ्यासः करणीयः आसीत् । अस्य परिणामवशात् स्वामिनः चिन्मयानन्दस्य स्वभागः परिवर्तितः अनेन सह जगतः विषये अस्य अभिप्रायः अपि परिवर्तितः ।
देहत्यागः
स्वामी चिन्मयानन्दः क्रि.श. १९९३तमे वर्षे आगस्टमासस्य तृतीये दिने अमेरिकादेशस्य सेण्डियागो नगरे भौतिकं शरीरं त्यक्तवान् ।
लोकसेवा
अध्ययनसमाप्तेः समनन्तरं स्वामिनः चिन्मयानन्दस्य मनसि लोकसेवायाः विचारः प्रबलः अभवत् । तपोवनस्वामिना अनुमतिं स्वीकृत्य दक्षिणभारतस्य दिशि मुखमुपस्थाप्य पुण्यपत्तनम् (पूणे) आगच्छत् । तत्र स्वस्य परिकल्पनायाः प्रथमज्ञानयज्ञाम् अकरोत् । अयं कश्चन नूतनः प्रयोगः । आरम्भे श्रोतॄणां सङ्ख्या न्यूना असीत् । किन्तु क्रमेण् अवर्धत । एकमासस्य ज्ञानयज्ञास्य पश्चात् मद्रास् (चेन्नै) अत्वा तत्र द्वितीयं ज्ञानयज्ञम् आरब्धवान् । यज्ञस्य प्रचारमपि स्वयं करोति स्म । दिनेषु गच्छत्सु तस्य सहायाः केचन सम्मिलिताः । तान् सर्वान् मेलयित्वा संस्थायाः रूपमकरोत् । कालक्रमेण पञ्चदशदिनानां दशसिनानां च ज्ञानयज्ञस्य कार्यक्रमाः अयोजिताः । आरम्भे भारतस्य महानगरेषु प्रचाल्यमानं ज्ञानयज्ञं सर्वत्र विस्तारितम् अभवत् । ज्ञानयज्ञस्य अभ्यर्थना एतवती अधिका अभवत् एकेन सर्वत्र यज्ञं सञ्चालयितुम् अशक्यम् अभवत् । अतः स्वामी चिन्मयानन्दः मुम्बैसान्दीपनी इति सङ्घटनम् अस्थापयत् । अनेन ब्रह्मचारिणां प्रशिक्षणम् आरब्धवान् । वर्षत्रयं प्रप्तशिक्षाः ब्रह्मचारिणः लघु लघु ज्ञानयज्ञानि कर्तुम् उपाक्रमन्त । अस्मिन् समये दिएशे १७५ज्ञानयज्ञकेन्द्राणि विदेशेषु उप४०केन्द्राणि कार्यरतानि अभवन् । एतेषु केन्देषु स्वामि १५०शिष्याः च कार्यं कुर्वन्ति स्म । एषा सङ्ख्या प्रतिवर्षं वर्धते स्म ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः
काव्यभेदाः
स्वभाव- स्वरुप –वस्त्वर्थादीन् अनुसृत्य काव्यमनेकधा विभक्तम् । स्वभावरीत्या काव्यं श्रव्यदृश्यभेदेन दिवविधम् । केवलं श्रवणयोग्यं काव्यं श्रव्यमुच्यते । श्रोतुं द्रष्टुं च शक्यं काव्यं दृश्यमुच्यते । दृश्यकाव्यस्य रुपकमिति नामान्तरम् । अत्र रामरावणादि पात्राणि तद्वेषभाषाद्यभिनयकर्तृषु नटेष्वारोप्यन्त इति रुपकव्यवहारस्सञ्जातः ।
वस्तुभेदमाधारीकृत्य प्रख्यात –उत्पाद्य –मिश्रभेदेन काव्यं त्रिविधं भवति । भारत-रामायण- पुराणादिप्रसिध्दमितिवृत्तं यत्र वर्ण्यते तत्काव्यं प्रख्यातमुच्यते । यत्र काव्ये सर्वं वस्तु कविकल्पितं भवति तदुत्पाद्यं काव्यम् । यत्र वस्तु प्रसिध्दं कल्पितं च भवति तन्मिश्रं काव्यम् । भट्टुमूर्ति नाम्ना प्रख्यातः आन्ध्रभाषा कविवरेण्यः स्वीये वसुचरित्रकाव्ये मिश्रं काव्यमुत्तमं भवतीति प्रशशंस । केवलकल्पनामयवस्तुकानि काव्यानि कृत्रिमरत्नानि, प्रख्यातवस्तुकानि काव्यानि असंस्कृतरत्नप्रायाणि, कविकल्पनासहितानि प्रख्यातेतिवृत्तानि काव्यानि सुसंस्कृतानि जातिरत्नानीति तस्याशयः ।
प्रतिपाद्यमर्थमाश्रित्य ध्वनि-गुणी भूतव्यङ्यचित्रभेदेनकाव्यं त्रिविधम् । यत्र रसालङ्कारवस्तुरुपस्य ध्वन्यात्मकस्यार्थस्य प्राधान्यं तत् ध्वनिकाव्यमुच्यते । अस्यैव उत्तमकाव्यमित्यपि नामान्तरम् । यत्र वाच्यार्थापेक्षया व्यङ्यार्थः, अनुत्कृष्टो भवति तत्काव्यं गुणीभूतव्यङ्यकाव्यमुच्यते । अस्यैव मध्यमकाव्यमित्यपि नामान्तरम् । यत्र व्यङ्यार्थोऽस्फुटो निगूढो वा भवति तत्काव्यं चित्रकाव्यमुच्यते । अस्यैव अधमकाव्यमित्यपि व्यवहारः । जगन्नाथपण्डितस्तु काव्यं उत्तमोत्तम्- उत्तम- मध्यम्- अधम भेदेन चतुर्विधं विभक्तवान् । अस्य मते ध्वनिकाव्यमुत्तमोत्तमं भवति । गुणीभूतव्यङ्यं तु उत्तम-मध्यम-भेदेन विभक्तम् । यत्र व्यङ्यार्थोऽप्रधानः एव सन् चमत्कारमातनोति तदुत्तमं काव्यम् । यत्र काव्ये व्यङ्यार्थः परिस्फुरन्नपि न चमत्कारमातनोति तन्मध्यमं काव्यम् । प्राचीनैश्चित्रकाव्यमित्युक्तमेव जगन्नाथस्य मतेऽधमकाव्यं भवति । तदपि शब्दचित्रमर्थचित्रमिति द्विविधम् । सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजः काव्यं षोढा विभक्तवान् । काव्यम् शास्त्रं इतिहासः काव्यशास्रं काव्येतिहासः शास्त्रेतिहासः इतीमे काव्यभेदाः । काव्यशास्त्रं नाम काव्य- शास्त्रलक्षणलक्षितम् । एवं काव्येतिहासादिभेदानामपि स्वरुपानुगुणं लक्षणमूह्यम् । क्षेमेन्द्रः शास्रकाव्यं काव्यशास्त्रमिति काव्यस्य भेदद्वयमुक्त्वा क्रमात् भट्टिकाव्यं चतुर्वर्गसारसंग्रहं चोदाजहार । चतुर्वर्गनिरुपणं रसनिरुपणं च यत्र भवति तत् शास्त्रकाव्यम् । उभयत्रापि काव्यशास्त्रयोर्लक्षणानि भवन्ति । वामनः काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ गद्यपद्यात्मकं काव्यं निबध्दाऽनिबध्दभेदेन द्विधा विभक्तवान् । यत्र काव्ये निबिडं सुन्दरं च वर्णनं पुष्पमालानुकारिपद्यगद्यसमाहाररुपं च भवति तत्काव्यं निबध्दम् । मालाकारो यथा पुष्पानन्तरं पुष्पान्तरं योजयति तथा कविरपि प्रथमं प्रत्येकं पद्यं गद्यं च निर्माय क्रमशः निबध्दं काव्यं रचयितुं समर्थो भवति । निबध्दकाव्यानां रधुवंशादीन्युदाहरणानि । केचित् स्वमात्रविश्रान्ते गद्यपद्ये विरचय्य निर्वृता भवन्ति । एतानि चानिबध्दानि काव्यानि भवन्ति । परमेकतेजः परमाणुवत् अनिबध्दं न प्रकाशत इति वामनस्य मतम् । दृश्
नन्नेचोडनामकः आन्ध्रभाषा कविः कुमारसम्भवनामके काव्येमार्गदेशीभेदाभ्यां कवितायाः द्वैविध्यं प्रत्यपादयत् । संप्रदायोऽयं संगीतशास्त्रे कर्णाटक्भाषायां च दृश्यते । केचित् संस्क्रुतभाषाकवितां मार्गकवितां, प्रान्तीयभाषालक्षणलक्षितां च कवितां देशीति च भावयन्ति । अपरे तु प्रान्तीयभाषाकवितायामपीदं भेदद्वयं भवतीत्यभिप्रयन्ति । तत्र संस्कृतभाषा –लक्षण – संप्रदायबहुला कविता मार्गकविता । प्रान्तीयेन छन्दसा प्रान्तीयभाषाबहुलतया विरचिता कविता देशीकविता ।
काव्यभेदाः
‎
वर्गः:काव्यतत्त्वानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भृगुः
अंगूठाकार|महर्षिः भृगुः महर्षेः भृगोः जन्म ५००० वर्षेभ्यः पूर्वं ब्रह्मलोकस्य सुषा(साम्प्रति इरान् देशे वर्तते) नगरे अभवत्। तस्य प्रपितामहः मरीचिः। पितामहः कश्यपः, पितामही च अदितिः। भृगोः पिता प्रचेताः ब्रह्मलोकस्य राजा इत्यस्माद् सः प्रजापिता ब्रह्मा इति कथ्यते। ब्रह्मणः हृदयाद् भृगुः जातः। भृगोः माता वीराणी देवी। भृगोः सोदरः अङ्गिराः, अङ्गिरसः पुत्रः बृहस्पतिः यश्च देवगुरुः वर्तते। महर्षिः भृगुः भृगुसंहिता इति ज्यौतिषग्रन्थं रचितवान्। गङ्गासरय्वोः सङ्गमस्थाने गङ्गानद्याः संरक्षणं कृतवान्। स्वशिष्यस्य दर्दरस्य सम्मानार्थं ददरी उत्सवम् आरब्धवान्।
पत्नी पुत्राश्च
महर्षेः भृगोः द्वयोः पत्न्योः उल्लेखः आर्षग्रन्थेषु दृश्यते। भृगोः प्रथमा पत्नी दैत्याधिपस्य हिरण्यकश्यपोः पुत्री दिव्या। दिव्यायाः पुत्रौ काव्यः(शुक्रः) त्वष्टा(विश्वकर्मा) च। सुषानगरे जातौ भृगोः पुत्रौ प्रतिभावन्तौ आस्ताम्। ज्येष्ठपुत्रः शुक्रः खगोलज्यौतिषे, यज्ञविधौ च निष्णातः आसीत्। मातृकुले (दैत्यकुले) तेन आचार्यपदवी प्राप्ता। स एव जगति शुक्राचार्यनाम्ना प्रख्यातः अस्ति। द्वितीयः पुत्रः त्वष्टा विश्वकर्मा वास्तुकलायां निपुणः आसीत्। मातृकुले (दैत्यवंशे) मयनाम्ना शिल्पविद्याप्रवीणत्वेन प्रख्यातः जातः। महर्षेः भृगोः द्वितीया पत्नी दानवानाम् अधिपतेः पुलोमऋषेः पुत्री पौलोमी आसीत्। पौलोम्यां भृगोः च्यवनः, वज्रः, शीर्षः, शुचिः, और्वः, शुक्रः, वरेण्यः इति सप्त पुत्राः जाताः। सर्वभक्षकः भवतु इति  अग्निं भृगुः शशाप। ज्येष्ठस्य च्यवनस्य विवाहः शर्यातेः पुत्र्या सुकन्यया सह अभवत्। शर्यातिः नर्मदातीरे विद्यमानस्य भडौचराज्यस्य राजा आसीत्। अद्यापि भडौचराज्ये नर्मदायाः तटे भृगुमहर्षेः मन्दिरं दृश्यते। महर्षेः भृगोः पत्नी ख्यातिः दिव्यशक्तिमती आसीत्। देवासुरसङ्ग्रामे ख्यातिः स्वपितुः हिरण्यकश्यपोः साहाय्यार्थं मृतान् राक्षसान् उज्जीवयति स्म। विष्णुः देवतानां रक्षणार्थं सुदर्शनचक्रेण तां ममार। एतेन क्रुद्धः भृगुः पुनः पुनः स्त्रियः गर्भे भवतः जन्म भवतु इति विष्णुं शशाप। ततः स्वयोगबलेन पत्न्याः उज्जीवनं कृत्वा गङ्गातटं आगतः। ख्यातिः तमसानदीरूपेण उज्जीविता ।
त्रिमूर्तिपरीक्षा
त्रिमूर्तिषु कः श्रेष्ठतमः इति निर्णयदानस्य उत्तरदायित्वं देवताः भृगवे दत्तवन्तः। भृगुः शङ्करस्य परीक्षणार्थं कैलासं गतवान्। शङ्करस्य प्रमथगणाः कैलासे महर्षेः प्रवेशं निषिद्धवन्तः। एतेन क्रुद्धः भृगुः शिवं तमोगुणयुक्तं घोषयित्वा लिङ्गरूपेण शिवस्य पूजा भवतु इति शप्तवान्। ततः सत्यलोके गते, ब्रह्मणः सदसि केनापि भृगोः आसनादिना सत्कारः न कृतः। अतः ब्रह्माणं रजोगुणयुक्तं घोषयित्वा तस्य अपूज्यत्वं स्यादिति शप्तवान्। ततः वैकुण्ठे गते, विष्णुः शयानः दृष्टः। भृगुः पादेन हृदये प्रहृत्य तम् उत्थापितवान्। उत्थितः विष्णुः महर्षेः आदरं कृत्वा मम कठोरहृदये संघर्षणेन तव पादस्य क्लेषः जातः इत्यवदत्। लज्जितः तुष्टश्च मुनिः विष्णुं सत्त्वगुणयुक्तं त्रिमूर्तिषु श्रेष्ठतमं चेति घोषितावान्।
भृगुक्षेत्रम्
विष्णोः पादप्रहारः भृगुना विहितः इति कारणतः मरीचिः तं शप्तवान्। यदा विष्णुसहस्रनाम पठसि तदा शापविमुक्तिः इत्यपि उक्तवान्। भृगुः गङ्गातटस्य विमुक्तप्रदेशे तपः तप्तवान्। अयमेव भूभागः सम्प्रति भृगुक्षेत्रम् इति कथ्यते। अत्र भृगोः आगमनात् पूर्वं नरभक्षकाः मानवाः वसन्ति स्म। भृगोः आगमनात् तेषु परिवर्तनमागतम्। भृगोः शिष्यः दर्दरः अत्र गङ्गासरय्वोः सङ्गममपि कृतवान्।
भार्गवः
भृगुमहर्षेः वंशे एव अग्रे [जमदग्निः], परशुरामश्च जातः। कार्तवीर्यार्जुनः कदाचित् भृगुवंशीयानां नाशनं च अकरोत्। परन्तु परशुरामः पुनः भृगुवंशप्रतिष्ठाम् रक्षितवान्। अत एव परशुरामः भार्गवः इति प्रसिद्धः जातः।
भृगुसंहिता
महर्षेः भृगोः भृगुसंहिता ज्यौतिश्शास्त्रस्य अमूल्यं ग्रन्थरत्नं विद्यते। यदा विमुक्तभूमौ भृगुः उवास तदानीं भृगुसंहितायाः रचनं चकार। तस्य शिष्यः दर्दरः भृगुसंहितायाः प्रसारं सर्वत्र कृतवान्। भृगुसंहिताधारेण यस्य कस्यापि जातकस्य जन्मत्रयव्यापिनः विषयाः ज्ञातुं शक्याः। सूर्य-चन्द्र-बुध-गुरु-शुक्र-इत्यादीनां चलनस्य आधारेण विरचितं अमुं ग्रन्थम् आश्रित्य वृष्ट्यादीनामपि विषये चिन्तनं सुकरम्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:ऋषयः वर्गः:संस्कृतलेखकाः वर्गः:ज्योतिर्विदाः
गुजरात साहित्य अकादमी
350px|thumb|right|अकादमी-मुख्यालयः, गान्धीनगरम् गुजरात साहित्य अकादमी इति काचित् गुजरातसर्वकार-सञ्चालिता संस्था वर्तते। गुजरातराज्ये प्रयुज्यमानानां भाषा णां, तासां साहित्यिकविकासस्य च कृते समर्पिता एषा संस्था वर्तते। तस्याः स्थापना १९८१ तमवर्षे जाता आसीत्। एषा संस्था राज्यस्य मुख्यभाषया गुजरातीभाषया सह संस्कृत स्य, हिन्द्याः, कच्छीभाषा याः, सिन्धीभाषा याः, उर्दू -भाषायाः च संवर्धनाय कार्यं करोति। सद्यः विष्णु पण्ड्या-महोदयः गुजरात-साहित्य-अकादमी-संस्थायाः अध्यक्षः वर्तते।
इतिहासः
गुजरातराज्ये संस्कारप्रवृत्तयः अधिकव्यापकतया अन्तर्वर्ति-प्रदेशं यावत् प्रापयितुं गुजरातसर्वकारः प्रतिबद्धतां प्रदर्शयति। गुजरातसाहित्य-अकादमी-संस्याथाद्वारा, पञ्च अन्यभाषाणाम् अकादमी-द्वारा च साहित्यप्रचारस्य कार्यं जायमानम् अस्ति। २०१५-१६ वर्षे राज्यसर्वकारद्वारा गुजरात-साहित्य-अकादमी-संस्थायाः सत्तामण्डलस्य नवरचना जाता अस्ति। ततः सप्त सभ्यानां कार्यवाहक-समितेः, एकदाश सभ्यानां च मार्गदर्शक-मण्डलस्य नियुक्तिः जाता अस्ति।
प्रवृत्तिः
एतस्याः संस्थायाः मुख्याः प्रवृत्तयः निम्नानुसारं सन्ति।
संस्था
गुजरातसाहित्य-अकादमी-संस्था अन्यासां पञ्च साहित्यिक-अकादमी-संस्थानां कार्यभारम् अपि वहते। यत्र संस्कृतभाषायै संस्कृत-साहित्य-अकादमी, हिन्दीभाषायै हिन्दी-साहित्य-अकादमी, सिन्धीभाषायै सिन्धी-साहित्य-अकादमी, कच्छीभाषायै कच्छीसाहित्य-अकादमी, उर्दूभाषायै उर्दूसाहित्य-अकादमी च अन्तर्भवन्ति। महामात्रः (रजीस्ट्रार) सर्वासां पञ्चानाम् अकादमी-संस्थानां प्रशासनिकः प्रमुखः भवति। लोकसाहित्याय, संस्कृतभाषायै, संस्कृतसाहित्याय, अन्यभाषाभ्यः च त्रिस्रः स्थायि-समितयः रचिताः सन्ति। प्रत्येकं समितौ पञ्च सर्वकारीयाः सभ्याः भवन्ति, तैः सह अन्ये पञ्च सम्बद्धक्षेत्रस्य सभ्याः भवन्ति। एवम् आहत्य दश सदस्याः भवन्ति।
अध्यक्षः, उपाध्यक्षः, महामात्रः च एतस्याः संस्थायाः दैनिक-कार्याणां निर्वणहं कुर्वन्ति। एतस्याः संस्थायाः सम्पूर्णं नियन्त्रणं सामान्यसभाद्वारा, कार्यकारि-परिषदा च भवति। सामान्यसभायाः कार्यकालः पञ्च वर्षाणां भवति। सामान्यसभा आहत्य ४१ सभ्यैः निर्मिता भवति, यत्र गुजरातराज्यस्य शिक्षा-आयुक्तः (कमिशनर), शिक्षण-विभागस्य आर्थिक-परामर्शकः, संस्थायाः महामात्रः, गुजरातराज्यस्य उच्चशिक्षा-आयुक्तः, गुजरातीभाषायाः निर्देशकः, राज्यसर्वकारद्वारा चिताः साहित्यिकसमुदायस्य ९ सभ्याः, गुजरात-विश्वविद्यालयस्य ८ सभ्याः, सामान्यसभाद्वारा चितौ द्वौ सभ्यौ, गुजराती-लेखकैः नियुक्तया समित्या चिताः ९ सभ्याः, गुजरातगौरवपुरस्कारद्वारा सम्मानितौ द्वौ सदस्यौ च अन्तर्भवन्ति। कार्यकारि-परिषद् एतस्याः संस्थायाः अध्यक्षस्य, उपाध्यक्षस्य, महामात्रस्य, गुजरातशिक्षा-आयुक्तस्य, शिक्षणविभागस्य आर्थिक-परामर्शकस्य च सम्मिता दश सभ्यानां परिषद् भवति, यत्र पञ्च सभ्याः नियुक्ताः भवन्ति।
अध्यक्षाणां सूची
निम्नलिखिताः जानाः अध्यक्षपदारूढाः जाताः :
महामात्राणां सूची
निम्नसूचिताः जनाः एतस्याः संस्थायाः महामात्रपदे (रजीस्ट्रार) सेवा प्रदत्ता :