cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गतसङ्गस्य मुक्तस्य...
शाङ्करभाष्यम्
त्यकत्वा कर्मफलासङ्गमित्यनेन शेलोकेन यः प्रारब्धकर्मा सन् यदा निष्क्रियब्रह्मात्मदर्शनसंपन्नः स्यात्तदा तस्यात्मनः कर्तृककर्मप्रयोजनाभावदर्शिनः कर्मपरित्यागेप्राप्ते कुतश्चिन्निमित्तदसंभवे सति पूर्ववत्तस्मिन्कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति स इति च कर्माभावः प्रदर्शितः, यस्यैवं कर्माभावो दर्शितस्तस्यैवगतसङ्गस्य सर्वतोऽनिवृत्तासक्तेर्मुक्तस्य निवृत्तधर्माधर्मादिबन्धस्य ज्ञानावस्थितचेतसो ज्ञाने एवावस्थितं चेतो यस्य सोऽयं ज्ञानावस्थितचेतास्तस्य यज्ञाययज्ञनिर्वृत्त्यर्थमाचरतो निर्वर्तयतः कर्म समग्रं सहाग्रेण कर्मफलेन वर्तत इति समग्रं कर्म तत्समग्रं प्रविलीयते विनश्यतीत्यर्थः।।23।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
राजीवगान्धिः
राजीवगान्धी (१९४४-१९९१) मुम्बयीनगरे जातः। पठितुं सः इङ्ग्लेण्डदेशं गतवान्‌। तद्पश्चात्‌ सः विमान-चालकः अभवत्‌। सः इटली देशस्य सोनिया गान्धीं परिणीतवान्‌।
स: १९८४-१९८९तमे वर्षे भारतस्य प्रधान मन्त्री आसीत्‌ ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१९४४ जननम् वर्गः:१९९१ मरणम्
३५४
३५४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३५४ ३५४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नाटकचक्रम्
नाटकचक्रस्य कर्ता भासः। सः सम्प्रतिविज्ञातनाटककृत्सु प्राचीनतमो मतः । तस्य हि नाटकचक्रे विंशत्यधिकनाटकानि सन्ति । इदं नाटकचक्रं प्रथमतो गणपतिशास्त्रिणा १९६६ मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितं प्रमाणितञ्च तेषां भासकर्तृकत्वम् । तत्र त्रयोदशनाटकान्यासन्।
परिचयः
भासस्य स्थितिकालविषये पण्डिताः सम्प्रत्यपि नैकमत्यं भजन्ते । केचित्तमुदयनसमकालिकं मन्यन्ते, परे तु तं विक्रमसमकालीनमन्ये तं श्रीहर्षसमकालीनमपि । ये हि खलु श्रीहर्षसमकालिकं मन्यन्ते ते हि राजशेखरस्य -
‘कारणं तु कवित्वस्य न सम्पन्नकुलीनता।।
धावकोऽपि हि यद्भासः कवीनामग्निमोऽभवत् ॥'
इदं शरीरं कौन्तेय...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच-
नाटकचक्रम्
परिचयः
इति कथनमनुसृत्य धावकभासयोरैक्यं परिकल्प्य श्रीहर्षादेर्भावकादीना मिव धर्न' इंति.मम्मटोक्तिमाधृत्य तथा समर्थयन्ति । किन्तु कल्पनमेतद्वातभवनमेव । यतो हि धावकस्त्वत्र व्यवसायबोधकपदं न त्वभिधानम् । सम्भवति धावकवंशे कश्चिदपरः कविः श्रीहर्षसभायामप्यासीत् । भासं तु श्रीहर्षस्यैव सभाकविर्बाणभट्टः -
इदं शरीरं कौन्तेय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इति अभिधीयते एतत् यः वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञः इति तद्विदः ॥ १ ॥
नाटकचक्रम्
परिचयः
‘सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकेर्बहभूमिकैः
सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥' (हर्षचरिते )
इदं शरीरं कौन्तेय...
अन्वयः
कौन्तेय ! इदं शरीरं क्षेत्रम् इति अभिधीयते । यः एतत् वेत्ति तं क्षेत्रज्ञ: इति तद्विदः प्राहुः ।
नाटकचक्रम्
परिचयः
इति लिटः प्रयोगेण स्मरति येन हि बाणासुदुरप्राग्वतत्वं तस्य व्यज्यते । ये हि खलु भासे विक्रमसमकालिकं मन्यन्ते ते हि हेमचन्द्रस्य -
इदं शरीरं कौन्तेय...
अर्थः
अर्जुन ! एतत् वपुः कर्मफलनिष्पत्तेः आधारत्वात् क्षेत्रम् इति कथ्यते । यः पुरुषः इदं वेत्ति तं पुरुषं क्षेत्रवित् इति क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः वेत्तारः वदन्ति ।
नाटकचक्रम्
परिचयः
'सम्प्रति परां काष्ठामारूढेनाऽपि भासेन भूतपूर्वा स्वीयदशा न विस्मृता । यतोऽनेन पूर्वचरितं घटखर्परेणोदकवहनमेव प्रतिज्ञातम् । प्रतिज्ञाञ्चेमामसहमानाः परे कवयः परिहसितुमनसो विक्रमार्क सभ्य मेनं भासं तज्जातिस्मारकघटखर्परनाम्ना व्यजह्वः । क्रमेण च स एव व्यपदेशो भासकवेः सुप्रसिद्धः सम्पन्नः । इति कविहृदयव्याख्यागतं वचनमाधारीकुर्वन्ति कल्पयन्ति चैनं घटखर्परेण सहैक्यमपि । एतदपि कपोलकल्पनमेव प्रतिभाति यतो हि विक्रमस्यैव सभाकविः कालिदासस्तं हि
प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनाम्' इति कथनेन ( मालविकाग्निमित्रे ) स्वनितान्तपूर्ववतित्वेन स्मरति । सरुद्रगुप्तो हि स्वकीये कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे भासं स्मरति । तथा हि -
भासमानमहाकाव्यः कृतविंशतिनाटकः । अनेकाङ्कविधाता च मुनिर्भासोऽभवत्कविः ।। २२ ।। यस्यामन्दरसा वाचः स्पन्दन्त्यानन्दमुच्चकैः । अन्येन केन कविना तुल्यता तस्य वर्तताम् ।। २३ ।। अन्यः कः कर्तुमशकल्कविर्धमर्थकामवित् । यथा वासवदत्ताख्यं यस्य नाटकमुत्तमम् ।। २४ ।।। वाल्मीकिवैभवनिदर्शनमादिकाब्यं रङ्गे निदशितभयं सुरसं चकार ।।
व्यासस्य भारतमभारतया सुदर्श कृत्वा च तत्र विविधाः स्वकथा युयोज ।। २५ ।।
रूपकक्रममस्यैव कवयोऽन्ये ययुर्बुधाः । । अयञ्च नान्वयात्पूर्ण दाक्षीपुत्रपदक्रमम् ॥ २६ ॥
अभिरामाः सुबोधाश्च यस्य वाचो महाकवेः । | रसैरग्नि शमं नियुस्तस्य किं वयैतां यशः ॥ २७॥ इति।
अनेन भासस्य अग्निवर्णसभाकवित्वं सिध्यतीति केचिदामनन्ति तदपि नैव युक्तियुक्त प्रतिभाति । तथा सति भासस्य पतञ्जलेरपि परवतित्वं सिध्यति किन्तु भासस्तु ऐन्द्रव्याकरणानुयायी निश्चयमेव पाणिनिपूर्ववर्ती किंवा तत्समकालिकस्तु भवितुमर्हत्येव । अपरञ्च, यदि नाम भासो हि विक्रमसमकालिकः स्यात्तदा हि कालिदास इव स्वसमकालीनं वा पौराणिक राजानं विहाय किन्निमित्तं निर्मूलवंशीयस्योदयनस्य चरितं चित्रयेत्स्वनाटके। वत्सभूमिह शिशुनागसमये एवं मगधसाम्राज्ये समावेशिताऽऽसीत् ।
वस्तुतस्तु भासो हि उदयनसभाकविरिति कपिलदेवस्य मतमेवं युक्तियुक्तं दृश्यते । उदयनो हि बुद्धसमकालिकः । तदा हि मगधेषु अजातशत्रोः पुत्रस्य दर्शकस्य शासनमासीत् । केचिद्दर्शक बिम्बसारज्येष्ठपुत्रमपि मन्यन्ते । कथनेऽस्मिन् निम्नाङ्किता युक्तिरुपस्थाप्यते ।
भासो हि स्वप्नवासवदत्त प्रतिज्ञायौगन्धरायणे च सहस्रानीकस्य पौत्रं शतानीकपुत्रमुदयनं नायकत्वेन वा विषयत्वेन निबध्नाति । तेनाऽस्योदयनस्थितिकाल एव स्थितिकालस्य पूर्व सीमा। स हि प्रतिमानाटके बार्हस्पत्यमार्थशास्त्रं माहेश्वरं योगशास्त्रं तथैव मेधातिथेन्र्यायशास्त्रं तु स्मरति किन्तु नैव कौटिलीयमर्थशास्त्रं नैव च पातञ्जलं योगशास्त्रं न च वात्स्यायनीयं कामशास्त्रम् । तद्विपरीत कौटिल्यः स्वीयेऽर्थशास्त्रे भासस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणे ग्रथितम् -
तत्तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद्यो भर्तृपिण्डस्य कृते ने युध्येत्' ।। इति पद्यमक्षरश उद्धरति ।
पतञ्जलिर्हि भगवान् कंसवधं; बॉलिवधञ्च नाटकद्वय स्मरति ये हि भासस्य बालचरितस्य अभिषेकनटिकस्यं च नामान्तरमेव । तेन हि भासस्य कौटिल्यात पतञ्जलेश्च पूर्ववतित्वं सिध्यति । कौटिल्यो हि चन्द्रगुप्तस्य बिन्दुसारस्य प्रधानामात्यः । तेन हि कौटिल्यस्य समयः ३००२१५ मित विक्रमपूर्वकालाब्दान्तरालेऽनुमितः । ( चन्द्रगुप्तस्य २७२-२४१ वि० पू०, बिन्दुसारस्य २४१-२१६ वि० पू० )।
स्वप्नवासवदत्ते उदयनस्य राज्यविवृद्धये प्रयासो वणितस्तथैव प्रतिज्ञा यौगन्धरायणे उदयनस्य पितुः शतानीकस्य पितामहस्य सहस्रानीकश्वोल्लेिखतस्तथैव तस्य हि पारमेष्ठ्यलक्षणञ्च वणतमस्ति । यथा हि -
‘राजा-देवि ! महासेनशब्दमपि न गणयति, किं सम्बन्धमभिलषति ।।
देवी - न गणयति ! कि बालः अपण्डितो वा।
राजा - बालः ! नत्वपण्डितः ।
देवी - किन्तु खल्वेनमुत्सेकयति ।
राजा - उत्सेकयत्येनं प्रकाशराजर्षिनामधेय वेदाक्षरसमवायप्रविष्टों भारतो वंशः दर्पयत्येनं दायाद्यागतो गान्धर्वो वेदः । विभ्रमयत्येनं वयस्सहर्ज रूपम, वित्तम्भयत्येनं कथमप्युत्पन्नोऽस्य पौरानुरागः ।'
वर्णनमिदं निश्चितमेव कवेरस्योदयनसभाकवित्वं साधयति। न हि राजान्तराश्रितः कविरमुमित्थं वर्णयेत् । कालिदासेन हि रघूण वंशस्तथा वर्णितस्तत्र तु पौराणिकत्वं स्वाश्रयस्य विक्रमस्य राज्ञस्तदन्वयवतत्वसाधनञ्च तथावर्णने प्रयोजनम्, कामं रघुवंशस्यापूर्णत्वेन तथा साधितं नैव दृश्यते । कालिदासेन हि विक्रमसमकालिकेन प्रथितयशस्कत्वेन सम्मतो भासः उदयनसमकालिक इति नैवाविश्वासभूमिः ।।
भासो हिं कतिपयेषां पाणिनीयव्याकरणासम्मतानां शब्दानां व्यूढोराः इत्यादीनां व्यवहारं करोति । पाणिनिमते तु नित्यंकपो विधानात् ‘व्यूढोरस्कः एव भवति । स्वयं पाणिनिरपि एतादृशान् स्वव्याकरणासिद्धान् शताधिकाञ्छब्दान् प्रयुनक्ति अष्टाध्याय्याम् । अनेनापि भासस्य पाणिनिपूर्ववतत्वं सिध्यति । पाणिनिहि धननन्दस्य समसामयिक आसीदिति कथासरित्सागरसाक्ष्येण ज्ञायते । धननन्दस्य कालः २९२-२७२ मितविक्रमपूर्वं मंतः। भासस्य भाषितभाषाप्रयोगः, भाषासौष्ठवं, सरला किन्तु सरसी शैली, रसपरिपाकश्च, शब्दाडम्बरशून्यता; कथाप्रवाहश्च सर्वे सम्भूयतं हिः पण्डितयुगान्नितान्तपूर्ववर्तनं सूचयन्ति । तस्य भाषितभाषाप्रयोगो यथा -
वरतां त्वतां तावदार्याः । अद्यैव किल शोभनं नक्षत्रम् । (स्वप्न० ) एतदिमिदमेतत् ।-(स्वप्न.) धत्या खलु चक्रवाकवेधूर्यान्योन्यविरहिता न जीवति । होमिति करोत्वत्र भवान् ।(स्वप्न०)
अभिलषणीया वरगुणाः । ( प्रतिज्ञा० ) | दिनान्तवर्णनं यथा -
‘खगावासोपेताः सलिलमवगाडो मुनिजनः
प्रदीप्तोऽग्निर्भाति प्रविचरति धूमो मुंनिवनम् ।
परिभ्रष्टो दूराद्रथमपि च संक्षिप्तकिरणो
रथं व्यावत्यसौ प्रविशति शनैरस्तशिखरम्' ।।
एतैश्चान्यैः प्रमाणैर्भासस्य हि विक्रंमपूर्व ४५० मितवर्षमभितो भासस्य स्थितिकाल इति । अत्रेदमपि चिन्तनीयं यद्भासः प्रतिज्ञायौगन्धरायणे काशिराजस्यानेकशः स्मरति । काशी हि अजातशत्रोः समये एव स्थायिरूपेण मगधसाम्राज्ये सम्मिलिताऽऽसीत् । अत एवापि तस्याजातशत्रोः पूर्ववर्तित्वं सिध्यति । अवन्तिनरेशस्य प्रद्योतस्य महासेनस्याऽप्ययमेव स्थितिकालः ।
यत्तु वर्नटमहोदया मतविलासाख्येन ग्रन्थेन सह भासरूपकाण सम्बन्ध अवधार्य भासं वैक्रमाष्टमशतकभवं मन्यते यच्च बिण्टरजिस्टेनकोनोप्रभृतयो भासरूपकगतप्राकृतस्वरूपमाधारीकृत्य भासं कालिदासाश्वघोषयोरन्तरालवर्तनमत एव वैक्रमतृतीयशतकाभ्यर्णभवं मन्यन्ते तत्सर्वं दुर्भाग्यमेव काव्य जगतः । तथैव भासस्य चारुदत्तं मृच्छकटिकस्य संक्षेपमात्रं मत्वा महामहो: पाध्यायो रामावतारशर्मा भासं वैक्रमद्वादशशतकोत्तरार्द्धभवं मन्यते तदस्मानाश्चर्ययति ।
तथ्यं तु निहितं गुहायाम् किन्तु पञ्चरात्रस्य महाभारतादावष्यवणतकथा'तु भासं ततोऽपि प्राचीनं सूचयन्ति । एकाधिकभासानां कल्पना तु अन्यैव किन्तु प्रतिज्ञायौगन्धरायण-स्वप्नवासवदत्त-पञ्चरात्रप्रभृतिरूपकाणां प्रणेता भासस्तु कथमपि विक्रमपूर्वतृतीयशतकपश्चाद्वर्तीति न सम्भवति ।
भासस्य सन्ति विशत्यधिकरूपकाणि प्रथितानि । तेषु हि कानिचिन्महाभारताश्रितानि कतिचित्तुं रामायणाश्रितानि ' अथान्यानि तु उदयनचरिताश्रितानि ततोऽन्यानि लोककथाश्रितानि च सन्ति । तथैव सन्ति चे कानिचित्स्वकल्पितवृताश्रितानि च । तेषु हि -
रामायणमूलकेषु प्रतिमानाटकमभिषेकश्च । महाभारतमूलेषु मध्यमव्यायोग-दूतघटोत्कच-कर्णभार-ऊरुभङ्ग-दूतवाक्यांदीनिं । भागवताश्रित बालचरितम् । कल्पितेतिवृत्तं हि दरिद्रचारुदत्तमविमारकञ्च । प्रतिज्ञायौगन्धरायणः स्वप्नवासवदत्ताख्ये उदयनसम्बद्धे । केचित्तु प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्वप्नवासवदत्त-अविमारकाणि बृहत्कथामूलकानि मन्यन्ते तत्कपोलकल्पनैव । तद्विपरीतमेतत्सम्भवति यद्बृहत्कथायामेतेभ्य एव कथा सङ्ग्रहीता स्यात् । अर्थतेषां संक्षेपेण परिचयोऽत्रोपस्थाप्यते ।
स्वप्नवासवदत्तम्
षष्ठेष्वङ्केषु विभक्तमिदं रूपक भासस्य सर्वोत्कृष्ट कृतिः । आरुणिनाऽपहृतां वत्सभूमिमुदिदधीयौगन्धरायणोहि उदयनमन्त्री मगधेशानुकूलनाय तेन सह सम्बन्धाकाङ्क्षया वासवदत्ता दग्धेति मिथ्या प्रचारेण सर्वान् वञ्चयित्वा उदयनस्य मगधराजपुश्या पद्मावत्या सह परिणयमारचयति । ततश्च मगधेशसाहाय्येन रूमण्वान् आरुणि निपात्य उदयनस्य राज्यं पुनः प्रत्यावर्तयति । काले वासवदत्ता च पुनरात्मानं प्रकटीकरोति । दग्धेति मतां वासवदत्तामुदयनः स्वप्ने पश्यतीत्यस्य ग्रन्थस्य स्वप्नसंस्कृतसाहित्येतिहासः वासवदत्तमिति नामान्वर्थम् । कृतावस्यां भासः सर्वात्मना स्वमवतारयति । अत्र हि तस्य वर्णनानैपुण्यं स्वाभाविकचित्रणं प्रसङ्गानुकूलभाषाप्रयोगः सरसता सरलता चोदाहरणीयाः सर्वत्र । ग्रन्थमेवामुमनुजीवति रत्नावल्यां श्रीहर्षः । तत्र पद्मावतीस्थाने रत्नावली सागरिकारूपेणोपस्थापिता।
सन्दर्भः
वर्गः:नाट्यशास्त्रम् वर्गः:रूपकसाहित्यम् वर्गः:भासस्य कृतयः
ओट्टो वॉन बिस्मार्क
विख्यात राजनेता। एकः विख्यात राजनीतिज्ञः अस्ति।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
सिद्धिदास महाजु
सिद्धिदास महाजु (संस्कृतम्: सिद्धिदास अमात्य) नेपाल भाषायाः कश्चन महाकविः अस्ति ।
रचनात्मकं / साहित्योत्तरवाङ्मयम्
वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आल्फ्रेड् नोबेल्
ज्ञ्
बहवः विज्ञानिनः स्वप्रतिभया नवनवनि वस्तूनि आविष्कृत्य जगति गौरवम् प्राप्नुवन्। अतिक्लॆशेन साध्यमपि कार्यं यदि ऎकाग्र्यॆण क्रियतॆ तर्हि यशः प्राप्तुम् शक्यतॆ इति विज्ञानिनां चरितॆन ज्ञायतॆ। आल्फ़्रॆड् नॊबॆल् महॊदयस्य अयं जीवनपरिचयः ऎतस्य उत्तमम् उदाहरणम्। कदाचित् क्रीडन्तं, हसन्तं स्वबालकं दृष्ट्वा सन्तुष्टा माता अवदत्-"रॆ! राबर्ट्, लुग्विग्, पुत्रौ! आगच्छ्ताम्। अनुजं पश्यताम्" ईति। क्षणादॆव पार्श्र्वप्रकॊष्टात् भयङ्करः आस्फॊटनशब्दः श्रुतः। तॆन च क्रीडतॊ बालकस्य नॆत्राभ्यां भयात् अश्रूणि निःसृतानि। खिन्ना माता "इतः परं नैतादृशं प्रयॊगं गृहॆ करॊतु" इति पतिम् आदिशत्। पत्न्याः आक्रॊशॆण, स्वप्रयॊगालयस्य च विनाशॆन दुःखितः इम्यानुयल् स्वीयं स्वीडन् दॆशं परित्यज्य रष्यादॆशम् आगच्छत्। इम्यानुयल् महॊदयस्य पत्नी आण्ड्रिटा। एतयॊः तृतियः पुत्रः एव " डैनमैट्" आविष्कर्ता, विश्वविख्यातः आल्फ़्रॆड् नॊबॆल्। ऎषः १८३३ क्रिस्ताब्दस्य अक्टोबर् २१ तमॆ दिनॆ अजायत। इम्यनुयल् महॊदयस्य दॆशान्तर-गमनानन्तरम् आण्ड्रिटा ऎकाकिन्यॆव धैर्यॆणा, महता प्रयासॆन च स्वपुत्रान् अपॊषयत्। अत्रान्तर पत्युः पत्रमॆकं प्राप्तम्। तत्रैवं लिखितं - "नास्माकम् इतः परं क्लॆशपरम्परा। मया बहुधनम् अर्जितम्। भवन्तः सर्वॆ अत्रैव आगच्छन्तु" इति। ततः तॆ  सर्वॆ रष्यादॆशम् आगच्छन्। तत्र च गृहॆ एव तस्य पिता आस्फॊटकवस्तुनाम् आविष्कारं करॊति स्म। पितुः कार्यं दृष्ट्वा आल्फ़्रॆड् महॊदयस्य मनसि रसायनशास्त्रॆ आसक्तिः उत्पन्ना। चतुरमतिः एषः न कॆवलं रसायनशास्त्रं, किन्तु स्वीडिष्, रष्यन्, जर्मन्, फ्रञ्च्, आङ्ग्लभाषाः अपि अधितवान्। रसायनशास्त्रॆ आसक्तः सः विशेषाध्ययनार्थं १८५० तमॆ वर्षॆ अमॆरिकादॆशं गतः। तत्र एरिक्सन् महॊदयस्य मर्गदर्शनॆ संशोधनम् अकरॊत्। ततः परं पुनः ऱष्यादॆशं प्रत्यागच्छत्।
आगत्य च स: "नैट्रिक्-सल्फ्यूरिक् आम्लाभ्याम् सह ग्लिसरिन् संयॊजनॆन नैट्रॊग्लिसरिन् लभ्यतॆ । अयमाल्मपदार्थ: विशॆषत: स्फॊटनशील: भवति" इत्यंशम् आविष्कृतवान् । परन्तु स्फॊटनियन्त्रणविधिं नैव ञातवान्।
१८६४ तमॆ वर्षॆ सॆप्टॆम्बरमासस्य तृतीयं दिनम् आल्फ्रॆड्महॊदयस्य जीवनॆ अशुभदिनम् । आस्फॊट्नॆन तस्य प्रयॊगलय: भग्न:। दौर्भाग्यात् कर्मकरै: सह तस्य सहॊदरौ पिता च मृता:। तथाप्यविचलन् स: 'निर्दिष्टसमयॆ, प्रदॆशॆ च आस्फॊटनं कथं कार्यम्' इत्यस्मिन् विषयॆ सततं प्रयॊगम् अकरॊत् । अन्तत: १८६६ तमॆ वर्षॆ सफलॊ जात: । एष: विचार: जगति झटित्यॆव प्रसृत: । एवम् आल्फ्रॆड्महॊदयॆन आविष्कृतं वस्तु "डैनमैट्" इति प्रथितम् । अनॆन स: बहुधनं कीर्तिं च सम्पादितवान् ।
"डैनमैट्" गिरिपर्वतदिप्रदॆशं वासयॊग्यं, कृषियॊग्यं च कर्तुं, मार्गादीनि निर्मातुं च उपयुज्यॆत । न लॊकविनाशाय" इति तस्याभिप्राय: आसीत्। किन्तु तद्विपरीतं विनाशकर्मणि उपयुज्यमानं ध्र्ष्ट्वा स: अत्यन्तं खिन्नॊsभवत् । निरन्तरविदॆशसञ्चारॆण, संशॊधनॆन, दु:खॆन च क्रमॆण तस्य शरीरं जीर्णम् अभवत् । आल्फ्रॆड् महॊदय: १८९६ तमॆ वर्षॆ डिसॆम्बर् मासस्य दशमॆ दिनॆ पञ्चत्वं गत:।
एष: स्वीयॆ मरणपत्रॆ एवम् उल्लिखितवान् - "शान्तिसंस्थापकॆभ्य:, साहित्यरचनापटुभ्य:, भौत-रसायन-वैद्यविषयॆषु संशॊधकॆभ्यस्च मया सम्पादितॆन द्रव्यॆण (९२ लक्षडालर् परिमितॆन) पारितॊषिकं दॆयम्" इति । तदिदं 'नॊबॆल् प्रशस्ति:' इति अद्यापि विषृतम् । १९०१ वर्षात् एष: नॊबॆल् पुरस्कार: प्रदीयमान: अस्ति । १९६९ तमॆ वर्षॆ नॊबॆल् समॆत्या अर्थशास्त्रङा अपि पुरस्कारार्हा: इति निर्णीतम् ।
'सर्वॆsपि सुखिन: सन्तु, सर्वॆषां शान्ति: भवतु' इति कामयमान: आल्फ्रॆड्नॊबॆल् इतिहासॆ अमर: जात: ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
मोरारजी देसाई
मोरारजी देसाई (१८९६तः१९९५पर्यन्तम्),गुजरातराज्ये भडेली इत्यत्र जात: । स: १९७७तमवर्षात् १९७९तमवर्षपर्यन्तं भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत् । जातीयता अस्माकं राष्ट्रेण प्राप्तः शापः ।
बाल्यं शिक्षणं च
प्रकृतिचिकित्सायाम् अधिकम् आसक्तिमान्, अप्रतिमः स्वातन्त्र्ययोद्धा 'मोरारजी देसायी’ । एषः १८९६तमवर्षस्य फ़ेब्रुवरीमासे २९ दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य भडेली ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । चतुर्षु वर्षेषु आगच्छति आङ्ग्ल -लीप् इयर् वर्षे एतस्य जन्मदिनम् भवति । मोरार्जेः पिता रामचोडजी देसायी गुजराती अनाविल् ब्राह्मणः । एतस्य पूर्वजाः पेश्वे आस्थाने देसायीरूपेण कार्यं कृतवन्तः इति एतेषां वंशस्य नाम देसायी इति अभवत् । मोरारजी देसायीवर्यस्य लघु वयसि एव देशभक्तिः बहु आसीत् । यदा सः 'बुल्सारिया भाय् अनाय भाय्’ माध्यमिक शालायां पठन् आसीत्, तदा एव अस्माकं देशः परकीयानां शासने अस्ति इति ज्ञातवान् आसीत् । दशम कक्षां समाप्य भावनगरमहारजस्य साहाय्येन महाविद्यालये पठितुं मुम्बयीनगरं गतवान् । क्रीडाव्यायामयोः कारणतः एषः सदृढः अभवत् । टेन्निस् एतस्य प्रीतेः क्रीडा आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकतायां यत्र काङ्ग्रेस् अधिवेशनम् अभवत् तत्र एषः स्वयंसेवकः भूत्वा कार्यं कृतवान् । तत्र महात्मा गान्धिं दृष्ट्वा प्रभावितः अभवत् । 'स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः’ इति उक्तवान् बालगङ्गाधरतिलकः अपि मोरार्जीवर्यस्य देशभक्तिवर्धने कारणीभूतः अभवत् ।
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागः
यदा सर्वकारस्य उद्योगस्य त्यागं कृतवान्, तदा तस्य पूर्णसमयं देशसेवानिमित्तमेव अभवत् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं गृहीत्वा देशाय स्वातन्त्रसम्पादनमेव मोरारजीवर्यस्य लक्ष्यमासीत् । षड्वारम् एतस्य बन्धनम् अभवत् । सामान्यतया सप्तवर्षं कारागृहे आसीत् । एतस्य पत्नी गजराबेन् अपि एकवारं कारागृहवासम् अनुभूतवती । १९३५तमवर्षस्य इन्डिया एक्ट् अनुगुणं काङ्ग्रेस् पक्षः निर्वाचने षट्सु प्रान्तेषु जयं प्राप्य सर्वकारम् अरचयत् । १९३७ तमे वर्षे बाळासाहेबखेरः काङ्ग्रेस्पक्षस्य मन्त्री अभवत् । मोरार्जिमहोदयः रवेरसम्पुटे करविभागस्य मन्त्रिरूपेण राजकीयं प्रविष्टवान् । १९४२ तमे वर्षे क्विट् इन्डिया आन्दोलने भागं गृहितवान् इत्यतः एतं बन्धयित्वा येरवडाकारागृहे स्थापितम् ।
मुख्यमन्त्रिरूपेण मोरारजी
१९३९ तमवर्षतः १९४५ तमवर्षपर्यन्तं प्रचलिते द्वितियमहायुद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं मोरार्जीदेसायी महोदयः मुम्बय्याः मुख्यमन्त्री अभवत् । तस्य शासने सः प्रान्तः उत्तमप्रगतिं प्राप्नोत् । १९३७ तमे वर्षे एषः सुरानिरोधं कर्तुम् उत्साहं दर्शितवान् । तदा सर्वकारः अहमदाबाद्-मुम्बयीनगरयोः सुरानिरोधशासनम् आनेतुं निर्णयं कृतवान् । यदा एषः मुम्बयी- मुख्यमन्त्री आसीत् तदा मुम्बयीनगरे सर्वत्र सुरानिरोधशासनम् आनीतवान्। मोरार्जीमहोदयः द्वादशवर्षाणि यावत् गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । १९५६ तमे वर्षे महागुजरात् निर्माणनिमित्तं यत् आन्दोलनं प्रवृत्तं तस्य अवरोधं कर्तुम् उपवासं कृतवान् । तदा अपि गान्धिमार्गम् अनुसृतवान् । १९६७ तमे वर्षे श्रीमती इन्दिरा गान्धिः एतम् उपप्रधानमन्त्रीस्थाने नियुक्तवती । १९७५ तमे वर्षे यदा आपत्कालः घोषितः तदा (जून् २६) भद्रताशासनानुसारं देसायीमहोदयं बद्धवन्तः । लोकनायकः जयप्रकाशनारायाणम् अपि बद्धवन्तः । १९ मासान् यावत् देसायीमहोदयः कारागृहवासम् अनुभूतवान् । कारागृहे सरलजीवनम् आचरितवान् एषः मितभोजनं कृत्वा रामचरितमानसं, तुलसीरामायणं, भगवद्गीताम् अन्यधर्मग्रन्थान् च पठति स्म । १९७७ तमे वर्षे जनवरी मासस्य १९ दिनाङ्के एतस्य, तथा अन्येषां च कारागृहतः विमोचनम् अभवत् ।
प्रधानमन्त्रिरूपेण मोरारजी
तस्मिन्नेव वर्षे मार्चमासे लोकसभायाः निर्वचनमासीत् । कारागृहतः विमोचनं येषाम् अभवत् ते (विरोधपक्षीयजनाः) निर्वाचने काङ्ग्रेस्पक्षेण सह प्रतिस्पर्धयितुं १९७७ तमे वर्षे फ़ेब्रवरी १० दिनाङ्के 'जनतापक्ष' इति एकं नूतनं पक्षं रचितवन्तः । निर्वचने जनतापक्षः अत्यधिकबहुमतं प्राप्य काङ्ग्रेसेतर सर्वकारः आगतः । तदा मोरार्जीमहाभागः प्रधानमन्त्री अभवत् । एषः भारतस्य चतुर्थः प्रधानमन्त्री । तदा एतस्य वयः द्व्यशीतिवर्षाणि । तथापि एतस्य शरीरशक्तिः ज्ञापकशक्तिः च सम्यगेव आसीत् । यस्मिन् समये एषः प्रधानमन्त्री आसीत् तस्मिन् समये इन्दिरागान्ध्ईमहोदयया परिष्कृतं स्वातन्त्र्यापहरणशासननियमं स्थगयित्वा जनस्वातन्त्र्यं पत्रिकास्वातन्त्र्यं पुनः प्रचलने आनीतवान् । एतस्मिन् काले मुक्तविपणीषु आवश्यकवस्तुनां सरलतया प्राप्त्यर्थं व्यवस्थां कृतवान् । गान्धिवादम् अक्षरशः पालयन् एषः यदि कश्चित् सचिवः भ्रष्टाचारे भवति तर्हि तं निःसङ्कोचेन विचारयितुम् आदिशति स्म । अतः एतस्य विषये बहुनायकानाम् असमाधाननम् आसीत् । अतः परिस्थितिः विपरीता जाता १९७९ तमे वर्षे जुलै १५ दिनाङ्के एषः प्रधानमन्रीे स्थानं त्यक्त्वा राजकीयनिवृत्तीं स्वीकृतवान् ।
व्यक्तित्वम्
मोरार्जीमहभागः महात्मागान्धेः निकटः आसीत् । अतः एतस्य व्यक्तित्वम् असाधारणं जातमासीत् । 'भयम् एव हिंसायाः मूलम्’ इति विश्वसितवान् आसीत् । भगवद्गीतायाः अन्तरार्थं सम्यक् ज्ञातवान् एषः कदापि कोपं न करोति स्म । शान्तचित्तं जितेन्द्रियस्य लक्षणम् इति ज्ञातवानासीत् । एषः शास्त्रीयसङ्गीतप्रियः आसीत् ।
मोरार्जीमहोदयः कदापि श्लाघनं न इच्छति स्म । १९९१ तमे वर्षस्य भारतसर्वकारस्य भारतरत्नप्रशस्तिः एतस्मै दत्ता । प्रशस्तिः तस्य इष्टा नासीत् । एतया प्रशस्त्या सः खेदं वा आनन्दं वा न प्रदर्शितवान् । १९९४ तमे वर्षे जनवरी मासे षिक्यागो देशस्य न्याषनल् फ़ेडरेशन् आफ़् इन्डियन् असोसिएषन् संस्था एतस्मै गान्धिप्रशस्तीं दत्त्वा गौरवं प्रदर्शितवती । पाकिस्थानसर्वकारः अपि स्वस्य अत्युन्नतां 'निशान् - ए - पाकिस्थान' प्रशस्तिम् एतस्मै अददात् । एषा प्रशस्तिः मोरार्जीमहोदयस्य अधिकारावधौ पाकिस्थानेन सह उत्तमसम्बन्धस्य रक्षणार्थं दत्ता ।
लेखकः मोरारजी
देसायीवर्यः उत्तमः लेखकः आसीत् । प्रकृतिचिकित्सायाः विषये एषः 'नेचर् क्यूर्’ इति एकं पुस्तकं लिखितवान् । स्वस्य जीवनमेव अधिकृत्य 'दि स्टोरी आफ़् मै लाइफ़्’ इति त्रयाणां सम्पुटानां ग्रन्थः बहु जनप्रियः अभवत् । केवलं शाखाहारी एषः उपवासेन बहु रोगाः निवारयितुं शक्याः इति विश्वसितवान् आसीत् । भगवद्गीतामहाभारतयोः विषये त्रीणि पुस्तकानि रचितवान् । निसर्गचिकित्सायां विश्वासवान् स्वमूत्रपानचिकित्सया नवनवतिवर्षपूर्णं जीवनं समाप्य १९९५ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।
टिप्पणी
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:जनतादलस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१८९६ जननम् वर्गः:१९९५ मरणम्
मधुकर्कटीफलम्
एतत् मधुकर्कटीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा मधुकर्कटी आङ्ग्लभाषायां Carica papaya इति उच्यते । कदली इव मधुकर्कटी अपि शलाटुदशायां शाकत्वेन उपयुज्यते । किन्तु सा एव यदा पक्वा भवति तदा तु फलायते । मधुकर्कटीसस्यं क्रान्तिवलयभूमौ प्रायः सर्वत्र वर्धते । भारते तु सर्वत्र दृश्यते एतत् । मधुकर्कट्यां बहवः औषधीयगुणाः सन्ति । यदा सस्यछेदः क्रियते तदा एतस्मात् सस्यात् श्वेतः द्रवविशेषः निर्गच्छति । फलदशायाम् एषः द्रवविशेषांशः सान्द्ररुपेण सङ्गृहीतः भवति । thumb|200px|left|मधुकर्कटीम् उपयुज्य निर्मितं फलरसायनम् thumb|200px|right|मधुकर्कटीसस्यम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मधुकर्कटीफलस्य स्वभावः
‎
वर्गः:फलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रञ्जनालिपिः
रञ्जना लिपि नेपाल भाषास्य एक लिपि अस्ति| रञ्जना लिपिः नेपालभाषाणां तथा संस्कृत अपि प्रमुखा लिपिः वर्तते ।
वर्गः:लिपयः वर्गः:लिपिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३३२
१३३२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३३२ १३३२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
यज्ञः
यज्ञ एव समस्तेषु कर्मसु श्रेष्ठतमः कर्म। ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञस्य इयती महिमा इयदादरश्च वर्त्तते यद्विश्वस्य सर्वश्रेष्ठदेवता प्रजापतिरपि यज्ञरूपमेवास्ति। विष्णोरपि प्रतीकः अयमेव यज्ञोऽस्ति। आकाशे दीप्यमानः आदित्योऽपि यज्ञरूपमेवास्ति।
समस्तेषु कर्मसु श्रेष्ठतमत्वेन विश्वेस्मिन् यज्ञ एव परमाराध्यः अस्ति । जगति यावन्तः पदार्थाः सन्ति, एतदन्तं देवानां जनकरूपं प्रजापतिरपि यज्ञस्यैवाध्यात्मिकप्रतीकोऽस्ति । ‘यज्ञादेव सृष्टिः सम्भूता' । अस्य वैदिकतत्त्वस्य परिचयः पुरुषसूक्ते एव प्राप्यते। ब्राह्मणयुगे यज्ञः महनीयत्वे साधनरूपत्वे च अस्ति। अग्निहोत्रस्य अनुष्ठानेन प्राणी सर्वपापात् विमुच्यते - ‘सर्वस्मात् पाप्मनो निर्मुच्यते य एवं विद्वानग्निहोत्र जुहोति'। अश्वमेधयज्ञकर्त्ता यजमानः ब्रह्महत्यादिसमस्तपापकर्मभ्यः मुक्तो भवति। गोपथब्राह्मणे सुष्टु उपमाद्वारेण एक पापनिमोचनतत्त्वं विशदीचकार। येन प्रकारेण सर्पः स्वजीर्णत्वचं निर्मुच्यते, मुञ्जात् ‘इषीका' निर्मुच्यते तथैव शाकलहवनकर्त्ता समस्तपापेभ्यो मुक्तो भवति —
‘तद् यथाहिजीर्णायास्त्वचो निर्मुच्यते इषीका वा मुञ्जात्।
एवं ह वै ते सर्वस्मात् पाप्मनः समुच्यन्ते ये शाकलां जुह्वति।।'
एतावदुपादेयत्वेन एव यज्ञस्य पूर्णानुष्ठनाय ब्राह्मणस्य आग्रहोऽस्ति ।
इज्यन्ते देवता अत्र - यज(देवपूजादौ) नङ् (३-३-९०) ।
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ।
दुदोह गां स यज्ञाय - रघु १-२६
यज्ञो नाम यागः देवपूजा इत्यर्थः ।
अध्वरोऽपि यज्ञनाम वेदेषु दृश्यते, निरुक्ते महर्षियास्केन कथितं यदध्वरिति यज्ञनाम, ध्वरिति हिंसाकर्म, यस्मिन्न हिंसा भवति कदापि स यज्ञः
यज्ञभेदाः
यज्ञस्य सन्ति अष्टादश भेदाः। तत्र नित्य-नैमित्तिक-काम्य-आध्यात्म-आधिदैव-आधिभूतभेदैः कर्मयज्ञः षड्वधः प्रोक्तः । उपासनायज्ञश्च नवविध उक्तः
(१) निर्गुणोपासना, (२) सगुणोपासना, (३) अवतारोपासना, (४) ऋषिपितृदेवतोपासना, (५) भूतप्रेतासुराद्युपासना, (६) मन्त्रयोगः, (७) हठयोगः, ( ८ ) लययोगः, (९) राजयोगश्च।
श्रवण-मनन-निदिध्यासनभेदेन ज्ञानयज्ञस्त्रिप्रकारकः प्रतिपादितः।
नार्याः अनिवार्यता
यज्ञे पत्नी यजमानस्य सहघर्मचारिणी भवति। 'पत्नी'-शब्दस्य व्युत्पत्तिरपि इमामेव विशिष्टतां प्रति सङ्केतं करोति। पत्नीं विना कोऽपि पुरुषः यजनस्य अधिकारी भवितुं न शक्नोति, यतः दम्पत्योः सहाधिकारात्। ‘अयज्ञो वा एषो योऽपत्नीक’ इति। पत्नी अद्धाङ्गिनी भवति। ‘अथा अर्धो वा एष अात्मनो यत् पत्नी' । वेद्याः रचनाप्रसङ्गे शतपथब्राह्मणं स्त्रीसौन्दर्याय एकं महनीयमादर्शं प्रति सङ्केतं करोति । स्थूल-जघनं, स्कन्धयोर्मध्ये उरोभागः, जघनापेक्षया अल्पतरस्थूलः कटिप्रदेशः हस्तग्राह्यः स्त्रियाः शारीरिकसुषमायाः श्लाघनीयः प्रतीकः आसीत्।  'एवमिव हि योषं प्रशंसन्ति पृथु श्रोणिर्विमृष्टान्तरांसा मध्ये सङ्ग्राह्येति'। एवंविधं नारीरूपं सुन्दरकेशपाशैस्तथा अन्यवस्त्राभूषणैः सुसज्जिता भूत्वा अदीव्यत् । एतादृश्या रुचिरया स्त्रिया सह वैदिककालिकपुरुषः विवाहसम्बन्धं विधाय गुणज्ञपुत्रं समुत्पाद्य स्वर्गप्राप्तेः कामनामकरोत् ।
विधाः
यज्ञः त्रिविधः । सात्त्विकः राजसः तामसः इति ।
सात्त्विकयज्ञः
फलापेक्षां विना कर्तव्यदृष्ट्या शास्त्रोक्तरीत्या यागः यः क्रियते सः सात्त्विकयज्ञः ।
राजसयज्ञः
फलापेक्षया दम्भार्थं शास्त्रोक्तरीत्या क्रियमाणः यज्ञः राजसः ।
तामसयज्ञः
शास्त्ररीतिं परित्यज्य अश्रद्धया अमन्त्रकतया च क्रियमाणः यज्ञः तामसः । द्रव्ययज्ञः तपोयज्ञः ज्ञानयज्ञः स्वाध्याययज्ञः इत्यादयः विविधाः यज्ञाः विद्यन्ते ।
पञ्चमहायज्ञाः
गृहस्थैः सर्वैः करणीयेषु कार्येषु पञ्च महायज्ञाः अन्यतमाः । तस्मिन् विषये ज्ञातुम् अत्र दृश्यताम् - पञ्चमहायज्ञाः ।
विष्णुः, नारायणः
यज्ञः इत्यस्य विष्णुः नारायणः इत्यपि अर्थः उपलभ्यते ।
सन्दर्भः
वर्गः:कर्मकाण्डः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कान्स्टान्टिन प्रथम
विख्यातो राजनेता।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
जुलियस कैसर
विख्यात राजनेता।
महाद्वीपाः
पृथिव्यां सप्त महाद्वीपाः सन्ति -- एशिया, यूरोप, अफ्रीका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, ओशीनिया, अण्टार्क्टिका ।
निर्वचनम् उपयोगश्च
सामान्यतः खण्डः नाम जलराशिना विभक्तः अनुवर्तितः विस्तृतः भूप्रदेशः । किन्तु निर्दिष्टेषु सप्तसु खण्डेषु इदं न पश्यामः । विस्तृतः भूप्रदेशः इति उक्तम् । किन्तु जगतः महाद्वीपः इति कथ्यमानः ग्रीलेण्ड्प्रदेशः २,१६६,०८६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः (८३६,३३० चतुरस्रमीटर्मितः) अस्ति । किन्तु आस्ट्रेलियाखण्डः तु ७,६१७,९३० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः (२,९४१,३०० चतुरस्रमीटर्मितः) अस्ति । अपि च अनुवर्तितः भूप्रदेशः इत्येतत् उत्तर-दक्षिण-अमेरिकाखण्डयोः विषये न अन्वेति । युरोप-एषिया-आफ्रिकाखण्डानां मध्ये जलराशिना विभक्तः नास्ति ।
खण्डानां सङ्ख्या
खण्डाः बहुधा विभज्यन्ते । चित्रं सम्यक् निर्दिशति इमम् अंशम् ।
विस्तारः जनसङ्खया च
इदं कोष्टकं सप्तसु खण्डेषु विस्तार-जनसङ्ख्ययोः विवरणं यच्छति क्षीणगणनानुसारम् ।
सर्वखण्डैः युक्तः समग्रः भूप्रदेशः 148647000 sqkm, अथवा भूमेः 29.1% भागः (510065600 sqkm).
सर्वेषु खण्डेषु विद्यमानानां जनानां सङ्ख्या (माकिम्) 7,000,000,000.
आधाराः टिप्पणीः च
वर्गः:भूखण्डाः वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
त्रेतायुगम्
विश्वस्य रचना उत्तरे द्वितीयं युगम्।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:युगानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
३५५
३५५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३५५ ३५५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
डैरेन फ्लेचर
डैरेन फ्लेचर(Darren Fletcher) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य राष्ट्रियपञ्चाङ्गम्
राष्ट्रियपञ्चाङ्गम् विवरण
भारतीय राष्ट्रियपञ्चाङ्गम् भारते उपयोगार्थनाय सर्वकारी पञ्चाङ्ग यत राष्ट्रीयकैलेंडर अस्ति। इदानाम् शक संवत आधारित अस्ति।
अस्य आधिकारिक उपयोगे 1 चैत्र, 1879 शक् युग, यत 22 मार्च 1957 प्रारम्भ अभवत।
पञ्चाङ्गम्= पञ्च + अङ्गम् अर्थात चन्द्रदिवस ,चन्द्रमास, अर्धदिवस, सूर्ये-चन्द्रमा कोण, सौर दिवस च।
वर्गः:भारतीयकालमानः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
व्यासराजशास्त्री
व्यासराजशास्त्री 'विद्यासागर' इत्युपाधिना विभूषितः । उपाधिरयं शास्त्रिणः सारस्वतमुत्कर्षम्। कविनानेन रामायण मुपजीव्य प्रायः पञ्चविंशतिः लघूनि रूपकाणि प्रणीतानि । संस्कृतं प्रति भारतवासिनामुपेक्षा तस्य मानसं दुनोति स्म । व्यासराजस्य रूपकेषु विद्युन्माला, लीलाविलासप्रहसनम्, चामुण्डा, शार्दूलसम्पातः, निपुणिका च प्रख्यातानि।
विद्युन्माला
विद्युन्माला एकाङ्करूपकमनेकेषु दृश्येषु विभक्तमस्ति । रामराज्याभिषेकस्य सज्जां प्रवर्तमानाम् अवलोक्य मन्थरा कैकेयी भवनं प्रविवेश । तदानीमेव लङ्का भूकम्प-समाकुला बभूव । रावण -प्रासादस्य केतुर्निपपात। धूमकेतुश्च रावणहर्म्यशिखरे न्यपतत्।
तृतीये दृश्ये बृहस्पतिरिमं वृत्तान्तं रावणाय निवेद्य अकथयत्। अस्माकं नीतिबीजं विनष्टम् । श्रुत्वैतदिन्द्रः कैकेयीं प्राशंसत् -
अभिरूपान्वयजाता सा सूक्तानि गिरतीति किं चित्रम्।
जातीलता हि सूते सुमनोजालानि सुरभिगन्धीनि।।
यदि च रामो राज्याभिषेके अभिषिक्तो भवति, तर्हि राजकर्मणि तथा व्यापृतो भविष्यति यथा रक्षोविनाशचिन्तामेव विस्मरिष्यति। सम्प्रत्ययमेव उपायो यद् वयं विद्युन्मालां नाम पिशाचिकां साकेतं प्रेषयित्वा कैकेयीहृदयं क्षुब्धं कुर्म इति बृहस्पतिनोक्तम्। चतुर्थेऽङ्के कैकेयी रामराज्याभिषेकवैभवं वीक्ष्य क्षुब्धा सती तद्विघातोपायं मन्थरामपृच्छत् । मन्थरामतम् अनुसृत्य सा कोपभवनम् अविशत् ।
अथ च दशरथेन प्रसाद्यमाना सा वरद्वयचर्चां चकार । नृपतिं वरं दातुकामं सा भरतस्याभिषेकं चीरजटाधारिणः सतो रामस्य चतुर्दशहायनमितं वनवासं च ययाचे । दशरथोऽब्रवीत् -
नूनं वरद्वयोद्भिन्नौ राहुकेतू रविद्विषौ।
यौ सूर्यवंशं ग्रसितुं युगपद् भुवमागतौ।।
षष्ठे दृश्ये वनगमनमुद्दिश्य सीतारामयोः तर्क-वितर्को विद्यते । राम एकल एव वनं जिगमिषुरासीत् । तदानीन्तनः सीतायास्तर्कोऽवलोक्यताम् -
त्वदर्धमङ्गं यदि मां विहाय प्रयाति वन्यां भुवमार्यपुत्रः।
अन्ततः सीतायाः सत्याग्रहः फलितः। सप्तमे दृश्ये रामः खड्गहस्तं पितृवधोद्यतं लक्ष्मणं दैवकृतमिदमित्युक्त्वा शमयामास । शान्तो लक्ष्मणो वनगमनायोद्यतोऽभूत्। अष्टमे दृश्ये वनगमनोद्यतायै सीतायै कैकेयी वल्कलानि प्रायच्छत् । राम स्तानि सीता याः प्रार्थनया अंशुकानाम् उपर्येव बबन्ध अथ वसिष्ठः समागतः । तस्मै सीतायाः वनवासो नारोचत । सीता तमुवाच - आर्यपुत्र एव मम साम्राज्यम् ।
शिल्पम्
रूपकेऽस्मिन् दृश्यानामारम्भे एकोक्तिरास्ते । प्रथमदृश्यस्य प्रारम्भो वज्रदंष्ट्रस्य एकोक्त्या भवति । तृतीयं दृश्यम् इन्द्रस्यैकोक्त्या प्रारभ्यते । दृश्यस्य मध्येऽपि एकोक्तिर्विद्यते । तृतीयदृश्यस्य मध्ये बृहस्पतेः एकोक्तिविलसति । चतुर्थदृश्यस्य मध्ये सुमन्त्रस्यैकोक्तिरस्ति । गीतानां समावेशोऽस्मिन् बाहुल्येन विद्यते । संवादा लघु-वाक्येषु राजन्ते ।
दुर्गापूजा
पश्चिमवङ्गराज्ये आश्वयुजमासः (सप्टम्बर्-अक्टोबरमासयोः वर्तमानः) वर्षस्य् प्रमुखभागायते । यतः अस्मिन्नेव मासे महोत्साह दायकं नवरात्रोत्सवम् आचरन्ति तत्रत्याः । दुर्गापूजायाः आचरणस्य परम्परा बह्वीभ्यः शताद्वीभ्यः पूर्वम् एव आरब्धा । द्वादशशताब्द्ययाः पूर्वात् एव आरभ्य आचर्यते स्म दुर्गापूजा इति ज्ञायते भारतीयस्य साहित्यस्य अध्ययनेन । एतस्मात् स्पष्टं यत् आ बहोः कालात् अविच्छिन्नतया उत्सवोऽयम् आचर्यमाणः अस्ति तत्र इति । पूर्वं भूस्वामिनः वाणिज्यकाराः च स्वगृहेषु पूजाम् आयोजयन्ति स्म । तत्सम्बद्धं व्ययं स्वयं वहन्ति स्म च । जातिभेदं, धनिकारिद्रभेदं च विना सर्वेऽपि प्रतिवेशिनः पूजास्थाने उपस्थिताः भवन्ति स्म । सर्वेषां स्वागतं, पूर्णोदरं भोजनं च भवति स्म । किन्तु अद्यत्वे सा पूजा जातितरिधाउ एव आचर्यते जनैः स्वयम् एव । एतदर्थं घटितेषु सङ्घेषु, समितिषु, समूहेषु च पूजामाध्यमेन क्र्मशः शीलविकासः जायते स्म पूर्वम् । सामाजिकधार्मिकप्रतिकभूतः एष उत्सवः अत्युन्नतां प्रगतिं प्राप्नोति स्म अपि । किन्तु इदानीम् एतत् परिस्थितिवशात्, वैभवाडम्बरादि प्रदर्शनकारणं जातम् अस्ति । पूर्वं दुर्गा एका एव पूज्यते स्म । किन्तु इदानीं सा परिवारसहिता द्दस्यते । पत्युः शिवस्य, पुत्रयोः गणेशकर्त्तिकेययोः समक्षे दुर्गायाः मूर्तिः प्रमुखतया यथा भासेत् तथा कृत्वा दिव्यसन्निधिं चित्रयन्ति । पूजा दिनत्रयं यावत् भवति । दुर्गायाः सरस्वत्याः, लक्ष्म्याः, गणेशस्य, कार्तिकेयस्य च मूर्तीः द्योतमानेन दीपालङ्कारेण सज्जीकृत्य, विशाले पटमण्डपे प्रतिष्ठापयन्ति । एतत् द्दश्यं सहजतया समग्रे राज्ये जनानां चित्तम् आकर्षति । अन्तिमे दिने अलङ्कृतेषु वाहनेषु सवाद्यघोषं वर्णरञ्जितशोभायात्राद्वारा नीत्वा जले मूर्तयः निमज्ज्यन्ते
व्यासराजशास्त्री
लोकोक्तिः
(१) कुक्कुट्या वशमापन्नोऽयम्। (२) अलोहमयी श्रृंखला खलु कलत्रं नाम।
रूपकस्यास्य प्रकाशनं मद्रासस्य विद्यासागर-वाचनालयस्य १७४ संख्यायां ‘मइनरोडा राजा अण्णामलैरपुरतः १६५५ ख्रिष्टाब्दे संवृत्तम् ।
लीलाविलासप्रहसनम्
सप्ताङ्कके लीलाविलासे गौतमस्य पण्डितस्य कन्याया लीलायाः परिणयो विलासेन सह कठिनतया सम्पद्यते । गौतमो लीलाया विवाहं वेदान्तभट्टेन सरलपण्डितेन सार्धं चिकीर्षुरासीत् । किन्तु पत्नी चन्द्रिका तां सेमिलाभिधानाय मद्यसेविने दातुकामासीत् । लीला वेदान्तभट्ट सेमिलं च मनसा नाभिनन्दति स्म । तस्या भ्राता सत्यव्रतः तस्या रुचिं ज्ञात्वा तद्विवाहं स्वसहाध्यायिना विलासकुमारेण समं निरणयत्। विवाहात् प्रागेव दस्यवो देव्यै बलिं प्रदातुं लीलां भैरवी-मन्दिरं नयन्ति स्म । तत्र स्वप्राणान् पणीकृत्य विलासकुमारः तां ररक्ष । पुरस्काररूपेण स लीलां लभते स्म। लीलाविलासप्रहसनस्य प्रकाशनं १९३५ ख्रिष्टाब्दे पालघाटतः सञ्जातम् ।
चामुण्डा
चामुण्डायां चत्वारोऽङ्का विलसन्ति । प्रथमेऽङ्के दृश्यद्वयं द्वितीये, तृतीये, चतुर्थे चाङ्के एकैकं दृश्यं राजते । अस्य रूपकस्य कथानुसारं ग्रामवासिनः आधुनिकसभ्यतायाः उपलब्धिं विगर्हन्ति, किन्तु तदुपभोगं स्वीकुर्वन्ति । ग्रामीणानां मध्ये विधवैका लन्दन -नगरात् चिकित्सकशिक्षां गृहीत्वा समायाति । ग्रामजनास्तां तिरस्कर्तुं योजनां विदधति । एकस्मिन् दिने विरोधिनां नेतुर्वधूः रोगाक्रान्ता भवति । सा विधवा तां वधूं निःस्वार्थभावनया समुपचर्य स्वस्थां सम्पादयामास । तदा सर्वे विरोधिनः तस्यै साधुवादं प्रयच्छन्तस्तत्पक्षपातिनोऽभूवन्। रूपकस्यास्य प्रकाशनं मद्रासस्य चिन्ताद्रिपेटतः सम्पन्नम् ।
शार्दूलसम्पातः
प्रस्तुतं रूपकमेकाङ्कि विद्यते । अस्मिन् नान्दी, प्रस्तावना, भरत-वाक्यञ्च विद्यन्ते । शादूलचर्मधारी विश्वामित्रो दशरथं रामं भिक्षते । स खलु यज्ञ रक्षायै राक्षसान् हन्तुं परमवीरमपेक्षते । दशरथो ब्रूते -
कृशतनुः खलु मे तनयोऽधुना
न स विमुञ्चति मातृजनान्तिकम्।
विहरणैकपरो हि ममार्भकः
कथमयं दनुजानभियास्यति।।
विश्वामित्रो ब्रूते - रक्षःप्रहरणं नाम केवलं विहरणमेव रामस्य। पुत्रवात्सल्याद् गरीयः शिष्यवात्सल्यम्। विश्वामित्रो रोषमप्याहरति यदा दशरथो रामदानं निषेधति ।
कृतिरियं वस्तुतो व्यायोगकोटिकं रूपकं भवितुमर्हति, यतो ह्यस्मिन् वैचारिकं वैषम्यं के धपूर्णया शब्दावल्याभिव्यक्तं, युद्धस्य वातावरणमपि च शोभते ।
सम्बद्धाः लेखाः
महाभारतम्
रामायणम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नारायणगोपाल गुरुवाचार्य
नारायणगोपाल गुरुवाचार्य नेपाली गायक व स्वर सम्राट(नेपाल) अस्ति|
वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य द्वितीयः (२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानं यत् तत् ज्ञानं मतं मम ॥ २ ॥
अन्वयः
भारत ! सर्वक्षेत्रेषु क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि यत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानं तत् ज्ञानम् (इति) मम मतम् ।
अर्थः
भारत ! सकलशरीरेषु क्षेत्रविदम् अपि मां जानीहि । शरीरतद्विदोः बोधः एव बोधः इति मम अभिमतम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३३३
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३३३ १३३३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जळगावमण्डलम्
जळगावमण्डलं(जळगाव जिल्हा, Jalgaon District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जळगाव इत्येतन्नगरम् । जळगावमण्डलं कदलीफल-उपस्कर (spices)-उत्पादनार्थं प्रसिद्धम् । 'खानदेश' इति अस्य मण्डलस्य पूर्वनाम । महाराष्ट्र्रराज्यस्य साहित्यक्षेत्रे श्रुतनामिकायाः कवयित्री बहिणाबाई इत्येतस्याः जन्मस्थानमिदम् ।
भौगोलिकम्
जळगावमण्डलस्य विस्तारः ११,७०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बुलढाणामण्डलं, पश्चिमदिशि धुळेमण्डलम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं, दक्षिणदिशि जालनामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६९० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले प्रवहन्ती मुख्यनदी तापी ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्
पुरा मण्डलेऽस्मिन् मौर्य-सातवाहन-कुषाण-वाकाटक-चालुक्य-राष्ट्रकूट-यादवराजानाम् आधिपत्यमासीत् । मध्यकाले मोघल-मराठा-आङ्ग्लशासकानाम् आधिपत्यमासीत् । स्वातन्त्र्यान्दोलने चाळीसगाव, जळगाव, भुसावळ इत्येतेभ्यः उपमण्डलेभ्यः जनानां सहभागः महत्त्वपूर्णः आसीत् । धनाजी चौधरी इत्यनेन रक्षकाधिकारिपदं त्यक्त्वा 'कायदेभङ्ग' आन्दोलने भागः गृहीतः । 'फैजपुर काङ्ग्रेस' नामकम् ऐतिहासिकम् अधिवेशनम् धनाजी चौधरी इत्येतस्य प्रयत्नैः अत्रैव सञ्चालितम् ।
कृषिः उद्यमाश्च
यवनालः(ज्वारी), बाजरी, गोधूमः, कार्पासः, लशुनं, मरीचिका, द्विदलसस्यानि(pulses), सम्बारपदार्थाः(spices), कदलीफलं, कलायः, चणकः इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । कार्पासः तु अस्य मण्डलस्य अर्थव्यवस्थायाः महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति । पर्वतीयवनेषु शाकोटकवृक्षाः(साग), हरिद्रा, 'शिसव' इति काष्ठप्रकारः, खदिर इत्यादयः वृक्षप्रकाराः सन्ति । वस्त्रोद्यमाः, खाद्यतैलनिर्माणोद्यमाः, मुद्रणोद्यमाः इत्यादयः प्रचलन्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ चाळीसगाव २ भडगाव ३ पाचोरा ४ जामनेर ५ पारोळा ६ एरण्डोल ७ धरणगाव ८ जळगाव ९ भुसावळ १० मुक्ताईनगर ११ अमळनेर १२ चोपडा १३ यावल १४ रावेर १५ बोदवड
व्यक्तिविशेषाः
मण्डलेऽस्मिन् नैकाः विभूतयः अभवन् । साने गुरुजी, बालकवी ठोमरे, माधव ज्युलियन, बहिणाबाई चौधरी, स्वामी-कुवलयानन्द, पद्मश्री ना.धो. महानोर, पद्मश्री भालचन्द्र नेमाडे, भवरलाल जैन इत्यादीनां कार्यक्षेत्रं जन्मस्थलं वा आसीत् इदं मण्डलम् ।
वीक्षणीयस्थलानि
जळगावमण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
हरिणः
thumb|right|हरिणः thumb|right|हरिणी
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दैवमेवापरे यज्ञं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य पञ्चविंशतितमः (२५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
दैवम् एव अपरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ब्रह्माग्नौ अपरे यज्ञं यज्ञेन एव उपजुह्वति ॥ २५ ॥
अर्थः
कर्मयोगिनः देवसम्बन्धिनं यज्ञं कुर्वन्ति । ज्ञानयोगिनः तु परब्रह्मरूपाग्नौ आत्मना एव आत्मानं जुति ।
शाङ्करभाष्यम्
तत्राधुना सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं संपाद्य तत्स्तुत्यर्थमन्येऽपि यज्ञा उपक्षिप्यन्ते-दैवमेवेत्यादिना। दैवमेव देवा इज्यन्ते येन यज्ञनासौ दैवो यज्ञस्तमेवापरेयज्ञं योगिनः कर्मिणः पर्युपासते कुर्वन्तीत्यर्थः। ब्रह्माग्नौ 'सत्यंज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म', 'य आत्मासर्वन्तरः'इत्यादिवचनोक्तमशनायादिसर्वसंसारधर्मवर्जितं 'नेतिनेति' इति निरस्ताशेषविशेषं ब्रह्मशब्देनोच्यते। ब्रह्म च तदग्निश्च स होमाधिकरणत्वविक्षया ब्रह्माग्निस्तस्मिन्ब्रह्माग्नावपरेऽन्ये ब्रह्मविदो यज्ञं यज्ञशब्दवाच्यआत्मा आत्मनामसु यज्ञशब्दस्य पाठात्तमात्मानं यज्ञं परमार्थतः परमेव ब्रह्म संन्तं बुद्धयाद्युपाधिसंयुक्तमध्यस्तसर्वोपाधिधर्मकमाहुतिरूपं यज्ञेनैवोक्तलक्षणेनोपजुह्वतिप्रक्षिपन्ति। सोपाधिकस्यात्मनो निरुपाधिकेन परब्रह्मस्वरूपेणैव यद्दर्शनं स तस्मिन्होमस्तं कुर्वन्ति। ब्रह्मात्मैकत्वदर्शननिश्ठाः संन्यासिन इत्यर्थः। सोऽयंदसम्यग्दर्शलक्षणो यज्ञो दैवयज्ञादिषु यज्ञेषूपक्षिप्यते ब्रह्मार्पणमित्यादिश्लोकैः 'श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप' इत्यादिस्तुत्यर्थम् ।।25।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तत्त्वम् (दर्शनशास्त्रे)
'तत्त्वम्' इत्येतस्य शब्दस्य संस्कृते एते अर्थाः दृश्यन्ते -
१ तस्य भावह् - तद् त्वः (५-१-११९) २ ब्रह्म, परब्रह्म, परमात्मा
३ 'सारांशभूतो जगतो योऽसौ तत्त्वमिति स्मृतः' इति निरुक्तिः ।
४ संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
चार्वाकदर्शने
अत्र चत्वारि तत्त्वानि अङ्गीकृतानि
बौद्धदर्शने
सदसदुभय-अनुभवात्मक-चतुष्कोटिनिर्मुक्तं शून्यम् एव तत्त्वम् इति अत्र अभिप्रेतम् ।
जैनदर्शने
अत्र सप्त तत्त्वानि अङ्गीकृतानि
१ जीव २ अजीव ३ आस्रव ४ बन्ध ५ संवर ६ निर्जर ७ मोक्ष
साङ्ख्यदर्शने
अस्मिन् दर्शने पञ्चविंशतिः तत्त्वानि अङ्गीकृतानि सन्ति ।
१ जीवात्मा २ प्रकृतिः ३ महत् ४ अहङ्कार ५ पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ६ पञ्च कर्मेन्द्रियाणि ७ पञ्च तन्मात्राणि ८ पञ्च भूतानि ९ मनः
योगदर्शने
पातञ्जलयोगदर्शने एवम् उच्यते - चेतनम् अचेतनम् इति तत्त्वं द्विविधम् । पुरुषः ईश्वरः इति चेतनतत्त्वं द्विविधम् । पुरुष-ईश्वराभ्यां साकं प्रकृत्यादितत्त्वानि संयोज्य २६ तत्त्वानि इति उच्यते ।
द्वैतदर्शने
भावतत्त्वम् - चेतनम् अचेतनम् इति द्विविधम् । चेतनतत्त्वं दुःखास्पृष्टम् दुःखस्पृष्टम् इति द्विविधम् । लक्ष्मीः दुःखास्पृष्टचेतनम् । देवताः, ऋषयः, पितरः, नृपाः, मानवाः - दुःखस्पृष्टचेतनम् ।
अचेतनतत्त्वं त्रिविधम् - नित्यम्, अनित्यम्, नित्यानित्यम् इति । वेदाः - नित्यम् । पुराणानि, कालः, प्रकृतिश्च नित्यानित्यम् । असंस्पृष्टं, संस्पृष्टम् इति अनित्यं द्विविधम् । अस्म्पृष्टम् - २४ विधम्- महत्, अहङ्कारः, बुद्धिः, मनः, ५ ज्ञानेन्द्रियाणी, ५ कर्मेन्द्रियाणि, ५ तन्मात्राणि, ५ पृथिव्यादि भूतानि च ।
अभावतत्त्म् - त्रिविधम् - प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, अत्यन्ताभावः
अद्वैतदर्शने
चित्स्वरूपः ब्रह्म एक एव परमार्थतत्त्वम्, अवशिष्टं सर्वं मायाकल्पितम् इति अत्रत्यः सिद्धान्तः।
'अशेषविशेषप्रत्य्नीकं चिन्मात्रं ब्रह्मैकमेव तत्त्वमिति ब्रह्म ।' 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' ।
विशिष्टाद्वैतदर्शने
समस्तचिदचिद्विशिष्टः श्रीमन्नारायणः एव परमतत्त्वम् इति सिद्धान्तः ।
प्रत्यक्षादिप्रमाणैः इतरशास्त्रैः च ज्ञायते यत् तत्त्वानि अनेकानि इति । किन्तु सकलानि तत्त्वानि वस्तूनि च ईश्वरं समाश्रयन्ति इत्यतः एकतत्त्वं प्रतिपादितम् ।
अनेकतत्त्ववादम् अनुसृत्य तत्त्वविभागः एवमस्ति - आदौ चित्, अचित्, ईश्वरः इति त्रिविधम् । लोके वस्तूनि चेतनम् अचेतनम् इति द्विविधम् । ज्ञानयुतं चेतनम् - जीवात्मा । तदितरं सर्वम् अचेतनम् । तेषां विभागः एवम् - मूलप्रकृतिः, महत्, अहङ्कारः, ५ ज्ञानेन्द्रियाणि, ५ कर्मेन्द्रियाणि, मनः, ५ तन्मात्राणि, ५ भूतानि - २४ तत्त्वनि, जीवात्मा, ईश्वरतत्त्वानि - २६ तत्त्वानि इति सिद्धान्तः ।
शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शने
प्रवृत्तेः क्रियाशक्तिद्वारा, मायाशक्तिद्वारा च पुरुषः प्रकृतिः च उत्पद्येते । पुरुषः चैतन्यरूपः । प्रकृतिः जडरूपा । सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिकायाः प्रकृतेः महत्, अहङ्कारः, मनः, ५ ज्ञानेन्द्रियाणि, ५ कर्मेन्द्रियाणि, ५ तन्मात्राणि, ५ महाभूतानि - २३ तत्त्वानि उत्पद्यन्ते ।
एतैः २५ तत्त्वैः सह - शिव शक्ति सादाख्य ईश्वर सद्विद्या माया काल नियति कला विद्या राग - ११ तत्त्वानि । आहत्य ३६ तत्त्वानि इति दर्शनकाराः वदन्ति ।
ब्रह्मवादिन्यः
भारते स्त्रीणां स्थानं विशिष्टम् अस्ति एव । वेदकाले एव ब्रह्मवादिन्यः पतिपरायणाः स्त्रियः आसन् । काश्चन पतिसेवया एव त्यागेन वा प्रसिद्धिमापन्नाः । अपराः जन्मनः एव ब्रह्मविद्यां प्राप्य मन्त्रदृष्ट्र्याः अन्याः हठयोगेन तपसा परिश्रमेण वा ब्रह्मविद्यां प्राप्य ब्रह्मवादिन्यः अभवन् । प्रपञ्चस्य अन्यस्यां कस्याञ्चिदपि संस्कृतौ एतत् दृष्टुं न शक्यते ।
प्राचीनभारतस्य काश्चन ब्रह्मवादिन्यः
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
बनवासी
बनवासी (Banavasi) वरदानद्याः तीरे स्थितं किञ्चन क्षेत्रम् । उत्तरकन्नडमण्डले शिरसी-उपमण्डले अस्ति । समुद्रसमतलात् ५७०.८९ मीटर्मिते औन्नत्ये स्थितं बनवासीनगरं शिरसीतः सोरबमार्गे ३० कि.मी दूरे अस्ति ।
पौराणिकः उल्लेखः
पुराणकाले वैजयन्ती इति प्रसिद्धे अस्मिन् नगरे मधु-कैटभनामकौ दैत्यौ महाविष्णुना संहृतौ । अग्रे शिवभक्तयोः एतयोः नाम्ना बनवास्यां मधुकेश्वरनामकम्, वरदानद्याः अपरतीरे विद्यमाने आनवट्टीग्रामे कैटभेश्वरनामकं देवस्थानं निर्मितवन्तः । धर्मराजस्य अश्वमेधयागसन्दर्भे सहदेवः दक्षिणभारतस्य दिग्दिजयसमये ‘वनवासिकाम्’ अर्थात् बनवासीनगरं जितवान् इति महाभारते उल्लेखः दृश्यते ।
कन्नडसाहित्ये
कन्नडसाहित्ये कर्णाटकस्य अदिकविः पम्पः स्वस्य विक्रमार्जुनविजये बनवासीम् एवं वर्णयति - आरङ्कुश विट्टोडं नेनेवुदेन्न मनं बनवासी देशम् इति । तस्य भावार्थः - 'कश्चित् माम् अड्कुशेन पीडयतु नाम मम मनः तु बनवासीम् एव स्मरति’ इति । कवेः चामरसस्य प्रभुलिङ्गलीलायाः रङ्गस्थलम् बनवासीनगरमेव ।
प्रेक्षणीयस्थानानि
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले स्थितं नगरं बनवासी । प्राचीनकालात् प्रसिद्धः श्रीमधुकेश्वरदेवालयः अत्रत्यः विशेषः। शिलामन्दिरम् एतत् दशमे शतके वरदानदीतीरे निर्मितम् अस्ति । कदम्बवंशीयानाम् अत्र प्रशासनम् आसीत् । मधुकेश्वरस्य पुरतः बृहन्नन्दीविग्रहः आस्ति। द्विसहस्रवर्षादारभ्य श्री मधुकेश्वरस्य आराधनम् अत्र प्रचलति । देवः ६४ अङ्गुलप्रमाणाकारकः उन्नतः मधुमयरूपः अस्ति । मन्दिरे अष्टदिक्पालकाः, दत्तात्रेयः, हनुमान्, कालभैरवः, गणपतिः, सरस्वती, परशुरामः, वेङ्कटरमणः च मन्दिरस्य शोभां वर्धयन्तः सन्ति । प्राङ्गणे शिलामञ्चः त्रैलोक्यमण्डपः शिलास्तम्भः च सन्ति । शिल्पकला चालुक्यहोय्सलमिश्रितया शौल्या विद्यते । शिवरात्रिपर्वणि अत्र रथोत्सवः प्रचलति ।
मार्गः
बनवस्याः अत्यन्तं प्रेक्षणीयम् ऐतिहासिकं च स्थानं नाम मधुकेश्वरदेवस्थानम् । स्वादिराजैः निर्मितः शिलामण्डपः अत्यन्तम् आकर्षकः अस्ति । अत्र उमादेवी, शान्तलक्ष्मीः, नरसिंहः इत्येतेषां विग्रहाः दृश्यन्ते । मन्दिरस्य गर्भगृहस्य द्वारे सुन्दरतया पुरुषमृगौ उत्कीर्णौ स्तः । बनवासीदुर्गम् अत्यन्तं प्राचीनम् अस्ति । चालुक्यवंशीयस्य द्वितीयपुलिकेशिनः ऐहोळेशिलाशासने अस्य दुर्गस्य उल्लेखः कृतः अस्ति । सामान्यतः दशमे शतके एतस्य निर्माणं जातं स्यात् इति ऊह्यते । अस्य दुर्गस्य अधोभागे चन्द्रवळ्ळ्यां यादृश्यः विशिष्टाः इष्टिकाः प्राप्ताः आसन् तादृश्यः इष्टिकाः प्राप्ताः सन्ति । उपरि भिन्नविधानाम् इष्टिकानां संयोजनं कृतं दृश्यते । तस्य निर्माणं विजयनगरकाले अभवत् । पम्पेन वर्णिता बनवास्याः निसर्गसम्पत् अद्यापि दृश्यते ।
कदम्बोत्सवः
सर्वकारः प्रतिवर्षम् अत्र कदम्बोत्सवम् आचरति । तदा साहित्य-सङ्गीत-नृत्यादयः कार्यक्रमाः प्रचलन्ति । कदम्बोत्सवे सहित्यसाधकेभ्यः पम्पप्रशस्तिः दीयते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
उळवी
उळवी (Ulavi) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले स्थितः ग्रामः । द्वादशशतके शिवशरणानां क्रान्तेः अनन्तरं चेन्नबसवण्णेन सह शरणाः उळवी प्रदेशे वने वासं कृतवन्तः । शरणानां नाम्ना अत्र अनेकाः गुहाः सन्ति । अक्कनागम्मा, मडिवाळमाचय्यः, किन्नरिबोमय्यः इत्यादीनां शरणानां स्मारकस्थानानि अत्र सन्ति । अस्य महामने इति कथयन्ति । "मने" इत्युक्ते कन्नडभाषायां गृहम् इत्यर्थः । महतां मने=गृहम् महामने महागृहम् इत्यर्थः । चेन्नबसवण्णस्य स्मारकमपि अस्ति । इदं क्षेत्रम् उत्तरकन्नडमण्डले प्रख्यातं प्रवासिधाम । उळविक्षेत्रात् अनतिदूरे काळीनदी प्रवहति । कोडसळ्ळि जलाशयः, विद्युदुत्पादनकेन्द्रमपि द्र्ष्टुं शक्यते । शिवरात्रेः पूर्वस्यां पूर्णिमायाम् अत्र चेन्नबसवण्णयात्रामहोत्सवः भवति । प्रकृतिसौन्दर्यस्य अत्र विशेषानुभवः भवति।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तत् क्षेत्रं यत् च यादृक् च यद्विकारि यतः च यत् स च यः यत् प्रभावः च तत् समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥
अन्वयः
तत् क्षेत्रं यत् च यादृक् च यद्विकारि यतः च । सः च यः यत्प्रभावः च तत् समासेन मे शृणु ।
अर्थः
क्षेत्रस्य किं स्वरूपम् ? कीदृशाश्च धर्माः तत्र सन्ति ? विकारकारणीभूताः अंशाः के ? कस्मात् इदं जायते तथा अस्य क्षेत्रज्ञस्य किं स्वरूपम् ? कीदृशाश्च धर्माः तस्मिन् सन्ति ? तदिदं सर्वमपि संक्षेपेण कथयामि, शृणु ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
03 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
३५६
३५६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३५६ ३५६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शैवसम्प्रदायः
शैवं नाम शिवसम्बद्धम् इति । शिवोपासकाः इति 'शैवाः'।
वर्गः:हिन्दुधर्मः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३३४
१३३४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३३४ १३३४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नेवार
नेवार नेपालस्य समाजः विद्यते । नेवारसमाजस्य वासस्थानं भवति काठमाण्डुप्रदेशः ।  नेवारसमाजस्य मातृभाषाया: नाम नेपालभाषा।
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया