cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
4.3 निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्
अधिकवाचनाय
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
वक्रासनम्
वक्रासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
लाभः
वर्गः:योगासनानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
फ्रान्सिस्को पजारो
अयं फ्रान्सिस्को पजारो स्पेन्-देशस्य पर्यटनकारः । सः १५५४ तमे वर्षे दक्षिण-अमेरिकातः आलुकानि यूरोप्-देशं प्रति आनीतवान् ।
वर्गः:स्पेन्-देशीयाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आलुकम्
आलुकम् भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् आलुकम् आङ्ग्लभाषायां Potato इति उच्यते । एतत् आलुकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, रोटिका, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् आलुकम् अपि बहुविधं भवति ।
thumb|200px|left|आलुकस्य कश्चन प्रभेदः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
4.4 निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात्
व्यासभाष्यम्
तदा तु योगी बहून्कायान्निर्मिमीते तदा किमेकमनस्कास्ते भवन्त्यथानेकमनस्का इति ? अस्मितामात्रं चित्तकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति, ततः सचित्तानि भवन्ति ॥४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
दक्षिणजम्बुद्वीपः
दक्षिणजम्बुद्वीपः (दक्षिण एशिया, South Asia) जम्बुद्वीपस्य दक्षिणक्षेत्रम् अस्ति, यत् भौगोलिक-सांस्कृतिकपदयोः परिभाषितम् अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे अफगानिस्थान, नेपाल, पाकिस्थान, बाङ्गलादेशः, भारत, भूटान, मालाद्वीपः, श्रीलङ्का देशाः विद्यते । स्थलाकृतिकतया अस्मिन् भारतीयपट्टिका-प्रधानता वर्तते, दक्षिणेन सिन्धुमहासागरेण, हिमालयं-काराकोरं-पामिरं तथोत्तरे च बहुधा परिभाषितम् । अमूनदी यत् हिन्दुकुशपर्वतस्य उत्तरतः उत्तिष्ठति, वायव्यसीमायाः भागं भवति । भूमौ (घटीवत्) दक्षिणजम्बुद्वीपः पश्चिमजम्बुद्वीपेन, मध्यजम्बुद्वीपेन, पूर्वजम्बुद्वीपेन, आग्नेयजम्बुद्वीपेन च परिसीमितः अस्ति ।
प्रयोगाः
=प्रयोगाः=
कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः भावेप्रयोगश्चेति प्रयोगाः त्रिविधाः भवन्ति। अद्यत्वे तु कर्तृवाच्यं कर्मवाच्यं भाववाच्यम् इति प्रयोगः दृश्यते परम् एतेषां शब्दानां साधुता कथम् इति न ज्ञायते । कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः भावेप्रयोगश्चेति प्रयोगाः केभ्यः केभ्यः धातुभ्यः करणीयाः इति विषये पाणिनीयसूत्रं प्रवर्तते- “लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः” इति । लकाराः सकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्मणि कर्तरि च भवन्ति अपि च अकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्तरि भावे च भवन्ति इति सूत्रार्थः। अत्र लकारशब्दः प्रत्ययपरकः वर्तते । सकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्मणि कर्तरि च प्रत्ययाः भवन्ति, तथैव अकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्तरि भावे च प्रत्ययाः भवन्ति इति तु अस्माभिः अवगतं परन्तु कः धातुः सकर्मकः कश्च अकर्मकः इति वयं कथम् अवगमिष्यामः? एषः प्रश्नः भवतां सर्वेषां मनसि उद्भूतः स्यात् इति धिया त्रिविधप्रयोगाणां विवरणात् प्राक् सकर्मकाकर्मकविषये किञ्चित् वदामि ।
सकर्मकाकर्मकविषये किञ्चित्
सकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्मणि कर्तरि च प्रत्ययाः भवन्ति, तथैव अकर्मकेभ्यः धातुभ्यः कर्तरि भावे च प्रत्ययाः भवन्ति । परं वयं कथम् अवगच्छामः यत् कः धातुः सकर्मकः कश्च धातुः अकर्मकः इत्येव भवतां सर्वेषां प्रश्नः खलु। सकर्मकाकर्मकविषयस्य अवगमनार्थम् अत्र अस्ति कश्चन सरलः उपायः । कृपया अवधानं कुर्वन्तु । प्रस्तूयते सकर्मकाकर्मकविषयः ।
प्रथमः अंशः
प्रथमं यत्किञ्चित् क्रियापदम् उच्चारणीयम्, अपि च कर्तुः जिज्ञासा करणीया, ततः परं किम् इतिशब्देन प्रश्नः करणीयः, प्रश्ने कृते सति यदि उत्तरं प्राप्यते तर्हि सः धातुः सकर्मकः यदि उत्तरं न प्राप्यते तर्हि अकर्मकः इति अवगन्तव्यम्। यथा- "पठति" इति क्रियापदं स्वीकुर्मः । अत्र क्रमेण पश्यामः- पठति
बालः पठति।
बालः किं पठति ?
अत्र प्रश्नस्य अस्य उत्तरं वर्तते अतः एषः पठ् धातुः सकर्मकधातुः।
अधुना “पतति” इति क्रियापदं स्वीकुर्मः ।
पतति
कः पतति ?
बालः पतति ।
बालः किं पतति ?
अत्र उत्तरं नास्ति । अतः एषः धातुः अकर्मकः ।
एवमेव विभिन्नधातून् स्वीकृत्य अभ्यासः करणीयः ।
यथा- वर्धते, विकसति, खादति, लिखति, भुनक्ति, क्रीणाति, उपविशति, रोदिति, आनयति, हसति, शेते, एधते, ददाति, स्मरति, जीवति, उत्तिष्ठति । अत्र सर्वत्र पूर्वोक्तक्रमेण प्रश्नान् कृत्वा अवगन्तव्यम् ।
सत्यम् एव । तादृशी जिज्ञासा भवत्येव । अत्र अस्माभिः अवधातव्यम् अस्ति । अत्र अवधातव्याः केचन अंशाः-
पुस्तकं पठति ।
कं पठति ?
ग्रन्थं पठति ।
कां पठति ?
गीतां पठति ।
अत्र प्रथमे वाक्ये नपुंसकलिङ्गे प्रश्नः अस्ति। द्वितीये पुंसि तृतीये च स्त्रियां प्रश्नः अस्तीति ज्ञेयम् । ४-	अधुना उत्तरं प्राप्यते न वा इति पश्यामः।
द्वितीयः अंशः
कदाचित् परिस्थितिवशात् सकर्मकाः अपि धातवः अकर्मकाः भवन्ति तथैव अकर्मकाः अपि धातवः कदाचित् सकर्मकाः भवन्ति । एतद् वैपरीत्यं तु कदाचित् एव भवति अपि च केषाञ्चन धातूनाम् एव भवति । तथापि अपवादाः अपि अवगन्तव्याः भवन्तीति कारणेन किञ्चित् दिग्दर्शयितुं प्रयते ।
धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् ।
प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ।।
अर्थात् – धातोः अर्थान्तरे [ अन्यः अर्थः – अर्थान्तरः तस्मिन् अर्थान्तरे ] वृत्तौ सति, कर्मणः धात्वर्थेन उपसङ्ग्रहात्, कर्मणः प्रसिद्धेः, कर्मणः अविवक्षातः अपि धातुः अकर्मकः भवितुं शक्नोति । क्रमेण सर्वेषाम् उदाहरणानि यथा - “धातोरर्थान्तरे वृत्तेः” - नदी वहति । वह् धातुः वस्तुतः प्रापणार्थकः परन्तु अत्र भिन्नः अर्थः अस्ति अर्थात् वह् धातुः अधुना अर्थान्तरे वर्तते अतः सकर्मकः अपि वह् धातुः अकर्मकः जातः । “कर्मणः धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात्” – बालः क्रीडति । क्रीडति अर्थात् क्रीडां करोतीत्यर्थः । अत्र क्रीडा इति कर्म अन्तर्भूतं वर्तते अतः अकर्मकः । तथैव बालः जीवति [ प्राणान् धरति ] इत्यत्र प्राणधारणार्थकः जीवधातुः प्रयुक्तः । कर्मभूताः प्राणाः धात्वर्थेन एव उपसङ्गृहीताः इत्यतः जीव् धातोः अपि अकर्मकत्वम् । एवमेव कर्मणः धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् गात्रविक्षेपार्थकस्य नृतीधातोः अपि अकर्मकत्वं ज्ञेयम् । “कर्मणः प्रसिद्धेः” – जलं वर्षति । अत्र वर्षतीति कथनेनैव जलम् एव वर्षति इति बोधः भवति । अर्थात् अत्र कर्मणः प्रसिद्धिः वर्तते । “कर्मणः अविवक्षातः” – बालकः मातुः स्मरति । अत्र बालकः मातरं स्मरति इति वाक्यं भवेत् परन्तु कर्मणः अविवक्षाकारणेन अकर्मकत्वम् आगतम् ।
विशेषः –
[ पत् धातुः वस्तुतः सकर्मक आसीत् परम् अद्यत्वे तस्य प्रयोगः अकर्मकत्वेन दृश्यते । तथैव क्रीड् धातुः वस्तुतः अकर्मकः आसीत् परम् अधुना सकर्मत्वेन प्रयोगः दृश्यते । यथा – क्रीकेट्क्रीडां क्रीडति ।]
वर्गः:प्रयोगाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कृष्णा
कृष्णानद्याः तीरे पुण्यक्षेत्राणि
कृष्णानद्याः भारतदेशे इतरनदीणामिव पौराणिकप्राशस्त्यम् अस्ति । यथा -
योजनाः
प्रदान व्यासः - कृष्णानदी व्यवस्थे प्राजेट् कृष्णानदी तीरे परिवाहक राष्ट्रं तृतीयायां अपि विस्तृतः सागुजलं, विद्युत् प्राजेट् निर्माणं भवन्ति। तथा -
कर्णाटके
एतद्योजनाद्वयं संयुज्ज्य अप्पर् कृष्णा प्राजेक्ट् इति वदन्ति।
आन्ध्रप्रदेशे
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य नद्यः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य नद्यः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
महाराष्ट्रराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जीन् फ्रान्स्व फर्नेल्
(कालः - १४९७ तः १५५८) अयं जीन् फ्रान्स्व फर्नेल् नामकः प्रसिद्धः फ्रेञ्च्-वैद्यः । सः १५५४ तमे वर्षे मानवानाम् अङ्गानां रचनायाः तथा रोगलक्षणानां च विषये प्रसिद्धं पठ्यपुस्तकम् अलिखत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हलासनम्
योगासनेषु अन्यतममस्ति हलासनम् । thumb|right
सम्बधितपुस्तकानि
वर्गः:योगासनानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
Перевёрнутые асаны
९ जनवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वरदा
वरदा नदी मध्यकर्णाटकस्य काचन नदी अस्ति । शिममोग्गमण्डले वरदमूलात् उद्भवति एषा ।एषा कर्णटाकस्य हावेरीमण्डले बळ्ळारीमण्डले च प्रवहति । गलगनाथसमीपे तुङ्गभद्रानद्या सह सम्मिलति ।
वर्गः:[[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चित्रदुर्गम्
चित्रदुर्गं (Chitradurga) कर्णाटकस्य चित्रदुर्गमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । चित्रदुर्गम् ऐतिहासिकमहत्त्वम् आप्नोति । त्यागे, शौर्ये, परम्परायां च एतत् प्रसिद्धिम् आप्नोत् । अत्र विद्यमानः सप्तावर्तं दुर्गं पर्यटकान् आकर्षति । विजयनगरसाम्राज्यस्य काले तिम्मण्णनायकः इति सेनापतिः आसीत् । तस्य शौर्यपराक्रमं च प्रशंस्य राजा तस्मै एतत् स्थानं पारितोषिकरूपेण प्रदत्तवान् । तिम्मण्णनायकस्य पुत्रः ओबण्णः अथवा मदकरिनायकः । तस्य पुत्रः कस्तूरीरङ्गप्पः । अस्य काले प्रदेशः शान्तः समृद्धः चासीत् । इसिल इति प्रदेशः चित्रदुर्गस्य ईशान्यप्रान्ते ब्रह्मगिरेः समीपे अस्ति । चक्रवर्तिनः अशोकस्य काले एतत् स्थलम् अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । तस्य काले निर्मितः चैत्यालयः इदानीमपि अत्र दृश्यते । आशोकस्य शिलाशासनमपि अत्र प्राप्तम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
११ जनवरी
११ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकादशं (११) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५४ दिनानि अवशिष्टानि ।
देवेन्द्र फडणवीस
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
११ जनवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वृषभावती
एषा बेङ्गलूरुनगरस्य उत्तरदिशायां प्रवहति । एषा अर्कावती नद्याः उपनदी अस्ति । बेङ्गलूरुनगरस्य कुल्याजलेन एषा मलिना जाता ।काडुमल्लेश्वरदेवालयस्य पुरतः विद्यामा नन्दिकेश्वरकल्याणीतः एषा उद्भवति इति भावना अस्ति ।.
वर्गः:[[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भुजङ्गासनम्
योगासनेषु प्रधानं भवति भुजङ्गासनम् । अनेनासनेन कशेरुकापेशीनां - विशिष्य उदरस्थानां पेशीनां स्नायूनां च विकासः सिद्ध्यति । पुष्टिः, बलं च प्राप्यते । पृष्ठवेदना, स्कन्धवेदना, गलवेदना इत्यादीनां शमनार्थमपि आसनमिदं सहकरोति । पृष्ठभागे रक्तचंक्रमणस्य वेगः वर्धते । उरसः विकासः सम्भवति । मूत्राशयरोगाणां कासरोगस्य च शमनार्थमपि आसनमिदम् उपकरोति ।
लाभः
अग्न्याशयः स्वस्थः भूत्वा ‘इनसुलिन्’ निर्माणे सहायकः भवति । मूत्रग्रन्थिः क्रियाशीलो भवति । मेरुदण्डः दृढः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
Растягивающие асаны
१२ जनवरी
१२ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्वादशं (१२) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५३ दिनानि अवशिष्टानि ।
4.5 प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
१२ जनवरी
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
4.5 प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
हान्स् लिप्पर्शे
(कालः - १५७० तः १६१९)
अयं हान्स् (Hans Lippershey) हालेण्ड्-देशीयः । अयम् उपनेत्राणां निर्माता । सः तथा जकारियस् जान्सन् च मिलित्वा १५९० तमे वर्षे "सूक्ष्मदर्शक"स्य (काम्पौण्ड् मैक्रोस्कोप्) निर्माणं कृतवन्तौ । तस्य पूर्णं नाम अस्ति हान्स् लिप्पर्शे इति । सः १५७० तमे वर्षे पश्चिमजर्मनीदेशे जन्म प्राप्नोत् । १५९४ तमे वर्षे तस्य विवाहः सञ्जातः । तदनन्तरं १६०२ वर्षे सः ज्जीलेण्ड्-देशस्य पौरत्वम् अपि प्राप्नोत् । १६१९ वर्षे सेप्टेम्बर्-मासे सः इहलोकम् अत्यजत् ।
वर्गः:संशोधकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रङ्गस्वामी कश्यपः
समग्रवेदस्य आङ्ग्लभाषायाम् अनुवादं कृतवान् विद्वान् श्री रङ्गस्वामी लक्ष्मीनारायण कश्यपः । भारतसर्वकारेण २०२१ तमे वर्षे  पद्मश्रीप्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
अध्यापनम्
पर्ड्यूविश्वविद्यालये पञ्चत्रिंशत् वर्षाणि यावत् एलेक्ट्रिकल् एवं कम्प्यूटर् इञ्जिनियरिङग् विभागे प्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । प्याटर्न् रेग्निषन् एवं मेशिन् इण्टलिजेन्स् विभागे गभीरं संशोधनमपि अकरोत् । अन्ताराष्ट्रीयविज्ञानशोधपत्रिकासु सार्धद्विशताधिकानि शोधपत्राणि च कश्यपवर्येण लिखितानि सन्ति । द्विशताधिकसङ्गोष्टीषु पत्रप्रस्तुतिं कृत्वा जे.सि बोर्ड् प्रशस्तिः न्याशनल् इलेक्ट्रानिक्स् कान्फरेन्स् मध्ये अत्युत्तमपत्रप्रशस्तिः इत्याद्याः अनेकाः प्रशस्तयः अपि प्राप्ताः । पञ्चाशदधिकच्छात्रेभ्यः शोधकार्ये मार्गदर्शनमपि अकरोत् ।
पृष्ठभूमिः
पर्ड्यूविश्वविद्यालये ग्रन्थालये धार्मिकग्रन्थेषु भारतीयग्रन्थानाम् अनुवादाः नासन् । बैबल् खुरान् झेण्डा अवेस्ता इत्यादीनां ग्रन्थानाम् अनुवादाः तेन दृष्टाः । एवं भवति चेत् अस्माकम् अध्यात्मसम्पत् वैदेशिकान् न प्राप्नुयात् इति विचिन्त्य कश्यपवर्येण वेदानाम् अनुवादस्य सङ्कल्पः कृतः ।
कार्यम्
अनेकानि वर्षाणि यावत् तपोरूपेण कार्यमिदं स्वीकृत्य वेदं संस्कृतं च अधीत्य ऋचः पठित्वा, वेदभाष्यज्ञान् उपसृत्य, शतशान् ग्रन्थान् परिशील्य आङ्ग्लानुवादः कृतः । पञ्चविंशतिसहस्रस्य मन्त्राणाम् आङ्ग्लानुवादः कश्यपवर्येण विहितः वर्तते। वेद-उपनिषद्विषयकाः त्रिंशदधिकाः ग्रन्थाः अपि कश्यपवर्येण विरचिताः विद्यन्ते । ऋग्वेदस्य कृष्णयजुर्वेदस्य सामवेदस्य अथर्ववेदस्य च संहितानां आङ्लानुवादं विवरणं भाष्यं च लिखितवान् कश्यपमहोदयः । एतादृशं कार्यं कृतवान् एकैकः जनः अयम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः
वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता
मन्त्रः -
॥ॐ॥ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता। मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्। आविरावीर्म एधि। वेदस्य म आणीस्थः। श्रुतं मे मा प्रहासीः। अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि। तन्मामवतु। तद्वक्तारमवतु। अवतु माम्। अवतु माम्। अवतु वक्तारम्॥ ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
अर्थः -
वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता। अध्ययनकाले ग्रन्थपाठे प्रवृत्ता मदीया वाक् मनसि प्रतिष्ठिता भवतु। मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्। मनश्च मदीयं वाचि प्रतिष्ठितं भवतु। उभयोः एकाधारत्वं भवतु इत्यर्थः। यतः एवं अन्योन्यानुहृहीते वाङ्मनसे विद्यार्थग्रन्थं साकल्येन अवधारयितुं शक्नुतः। आविरावीर्म एधि। अत्र आविश्शब्देन स्वप्रकाशं ब्रह्मचैतन्यमुच्यते। एवम्भूतः हे आविः! आत्मन्! मदर्थम् आविरेधि, आविर्भव। अर्थात् अविद्यावरणापनयनेन प्रकटीभव। अत्र तु मन्त्रे "आवीर्म एधि" इति दैर्घ्यप्रयोगः छान्दसप्रयोगः। वेदस्य म आणीस्थः। अर्थात्, हे वाङ्मनसी! युवां मम ज्ञानस्य आणिनी आनेतृणी स्तः। आनयनसम्र्थे स्तः इत्यर्थः। श्रुतं मे मा प्रहासीः। अर्थात्, मया श्रुतं ज्ञानं मत्सकाशात् न निर्गच्छतु, विस्मृतं माभूदित्यर्थः। अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि। एवं प्रकारेण विस्मरणरहितेनाध्ययनेन अहोरात्रान् संयोजयामि। अर्थात्, अहनि रात्रौ च आलस्यं परित्यज्य निरन्तरं पठामि इत्यर्थः। तथा च, उक्तम् "अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठाः ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः। धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठाः ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः॥" इति। एतादृशः व्यवसायी भवेयमिति प्रार्थना क्रियते। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि। अत्र एवं विवेकः, मनसा अभिव्यञ्जितं तथ्यम् ऋतम्। वचसा अभिव्यञ्जितं तथ्यं सत्यम्। तथा च, मनसा तथ्यं सम्यग्विचार्य निर्धार्य वचसा वाचा वदिष्यामि इत्यर्थः। तन्मामवतु। तद्वक्तारमवतु। एवं पूर्वोक्तरीत्या परिपालितेन व्रतेन तुष्टं ब्रह्मतत्वं मां शिष्यं सम्यग् बोधेन पालयतु। तथा, तत्तत्वं वक्तारं आचार्यं बोधकत्वसामर्थ्यप्रदानेन पालयतु। अवतु माम्। अवतु माम्। पुनरपि ’अवतु माम्’ इत्युक्तिः फलविषया। पूर्वं साधनकाले शिष्याचार्ययोः पालनं प्रार्थितम्। इदानीम् फलकालेऽपि प्रार्थ्यते। तत्र यावत्, शिष्यस्य अविद्याकार्यनिवृत्तिः फलम्। आचार्यस्य तु विद्यासम्प्रदायसंरक्षणजनितः सन्तोषः फलम्। अवतु वक्तारम्। अवतु वक्तारमिति द्विवचनम् अध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्, समाप्तिद्योतकम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। अन्ते च ॐ-वाच्यस्य ब्रह्मणः स्मरणेन आधिभौतिक-आधिदैविक-आध्यात्मिक-प्रपञ्चानाम् अत्यन्तं शमनमस्तु इति धिया ॐकारात् परं त्रिवारं शान्तिरिति पठ्यते।
वर्गः:मन्त्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
4.6 तत्र ध्यानजमनाशयम्
व्यासभाष्यम्
पञ्चविधं निर्माणचित्तं - जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धय इति । तत्र यदेव ध्यानजं चित्तं तदेवानाशयं तस्यैव नास्त्याशयो रागादिप्रवृत्तिर्नातः पुण्यपापाभिसम्बन्धः । क्षीणक्लेशत्वाद्योगिन इति । इतरेषां तु विद्यते कर्माशयः ॥६॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३ जनवरी
१३ जनवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रयोदशं (१३) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३५२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतीय उपमहाद्वीपः
भारतीय उपमहाद्वीपः (भारतीय उपमहाद्वीप, Indian subcontinent) अथवा केवलम् उपमहाद्वीपः दक्षिणजम्बुद्वीपे विद्यमानं कश्चन भौगोलिकक्षेत्रम् अस्ति । इदं भारतीयपट्टिकायां स्थितम् अस्ति, हिमालयात् हिन्दुमहासागरे दक्षिणदिशि प्रक्षेप्य । भूराजनीतिकदृष्ट्या अस्मिन् नेपाल, पाकिस्थान, बाङ्गलादेशः, भारत, भूटान, मालाद्वीपः, श्रीलङ्का देशाः समाविष्टाः सन्ति । भारतीय उपमहाद्वीपः-दक्षिणजम्बुद्वीपः इति पदयोः प्रायः अस्य क्षेत्रस्य वाचनाय परस्परं प्रयुक्ताः भवन्ति, यद्यपि दक्षिणजम्बुद्वीपः इति भूराजनीतिकपद्ये बहुधा अफगानिस्थानदेशः अन्तर्भवति, यस्य अन्यथा मध्यजम्बुद्वीपः इति वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते । कदाचित् ब्रिटानीय हिन्दुमहासारप्रदेशः अपि अन्तर्भूतः भवति । संयुक्तराष्ट्रेषु भू-योजनायां दक्षिणजम्बुद्वीपे-उपक्षेत्रे ईरान-देशः अपि अन्तर्भवति ।
नामः
आक्सफोर्ड्-आङ्ग्लशब्दकोशस्य अनुसारम् उपमहाद्वीपः "महाद्वीपस्य उपविभागः यः विशिष्टं भौगोलिकं, राजनैतिकं, सांस्कृतिकं वा परिचयं धारयति" तथा च "महाद्वीपात् किञ्चित् लघुः" अस्ति २० शताब्द्याः आरम्भात् एव अस्य उपयोगः भारतीय उपमहाद्वीपस्य सूचनार्थं भवति यदा अधिकांशः प्रदेशः ब्रिटिशभारतस्य भागः आसीत्, यतः भारतं ब्रिटेनं प्रति, ब्रिटिश-परमाउण्टी-राज्यं रियासतराज्येभ्यः च निर्दिष्टुं सुलभं पदम् आसीत् ।
भारतीय उपमहाद्वीपः पदरूपेण ब्रिटानीयसाम्राज्ये तस्य उत्तराधिकारिषु च विशेषतया प्रचलितः अस्ति, दक्षिण एशिया इति पदस्य प्रयोगः यूरोपे उत्तर-अमेरिकायां च अधिकः अस्ति ।इतिहासकाराः सुगाता बोसः आयशा जलालः च मते भारतीय उपमहाद्वीपः दक्षिणः इति उच्यते एशिया।इण्डोलॉजिस्ट् रोनाल्ड बी.इण्डेन् इत्यस्य तर्कः अस्ति यत् दक्षिण एशिया इति पदस्य प्रयोगः अधिकः व्यापकः भवति यतोहि एतत् क्षेत्रं पूर्व एशियातः स्पष्टतया पृथक् करोति।राजनैतिकसीमाकरणं प्रतिबिम्बयति तथा च भारतीय उपमहाद्वीपः इति पदस्य स्थाने भवति, यत् पदं अस्य क्षेत्रस्य औपनिवेशिकविरासतां सम्बद्धम् अस्ति, आवरणपदरूपेण उत्तरपदस्य अद्यापि प्रकारविज्ञानस्य अध्ययनेषु व्यापकरूपेण उपयोगः भवति ।
परिभाषा
"भारतीय उपमहाद्वीपः" "दक्षिण एशिया" इत्यादयः पदाः परस्परं प्रयुक्ताः सन्ति । राजनैतिकसंवेदनशीलतायाः कारणात् कदाचित् "भारतीय-उपमहाद्वीपस्य" स्थाने "दक्षिण-एशिया-उपमहाद्वीपः", अथवा केवलं "दक्षिण-एशिया" इति प्रयोगः भवति ।
मानव भूगोल
भौगोलिकदृष्ट्या भारतीय उपमहाद्वीपः दक्षिणमध्य एशियायां स्थितः प्रायद्वीपीयः प्रदेशः अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे समाविष्टानां सप्तानाम् अपि देशानाम् योगक्षेत्रं ४४ लक्षं कि.मी. योगः अत्र एशियायाः ३४% जनसङ्ख्या (विश्वस्य १६.५%) निवासः अस्ति, अत्र बहुसङ्ख्याकाः भिन्नाः जातीयसमूहाः निवसन्ति ।
भारतस्य इतिहासः
भारतस्य इतिहासस्य विषये इतिहासकारानां भिन्नाः मताः सन्ति ।
मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
मानवशरीरस्य ग्रन्थिषु पिट्यूटरी, पीनियल, थाइरॉइड, पैराथाइरॉइड च प्रमुखाः सन्ति। शरीरे ग्रन्थीनां सक्रियतायाः महान् प्रभावः भवति। शारीरिक संस्थानानां विषये अधीत्य शरीरे उपस्थितानां तन्त्राणां ज्ञानं भवति। तदनन्तरं अन्तःस्रावीतन्त्रस्य विषये ज्ञानं आवश्यकं भवति । शरीरे बहवः शारीरिकतन्त्राः वर्तन्ते ये तंत्रिकातन्त्रस्य प्रभावेण प्रभाविताः भवन्ति । एतेषां अन्तःस्रावीतन्त्रम् अतीव महत्त्वपूर्णा संस्था अस्ति । एषा तन्त्रं तंत्रिकातन्त्रेण सह शरीरस्य विविधानि कार्याणि नियन्त्रयति । अन्तःस्रावीतन्त्रं अन्तःस्रावीग्रन्थिभिः निर्मितं भवति । ग्रन्थितन्त्रं शरीरस्य परिपालनस्य वृद्धेः च उत्तरदायी अनेकप्रकारस्य ग्रन्थिभिः निर्मितं भवति । एताः ग्रन्थिः निम्नलिखितद्वयप्रकाराः –
१. बहिर्स्रावी (Exocrine) - बहिर्स्रावीग्रन्थिः रासायनिकपदार्थानाम् स्रावं करोति, यथा स्वेदः, अश्रुः, लारः च इत्यादयः एताः नलीग्रन्थिः (duct gland) इति अपि उच्यन्ते एतेषां नलिकाभिः स्रावः समुचितस्थानं प्राप्नोति । एताः ग्रन्थयः लारग्रन्थिः, स्वेदग्रन्थिः, यकृत्, अग्नाशयः इत्यादयः सन्ति ।
2. अन्तःस्रावी (Endocrine) - रक्ते प्रत्यक्षतया मिश्रितानां अन्तःस्रावीग्रन्थिनां स्रावः, रक्तेन सह गच्छन् शरीरस्य तत् भागं प्राप्नोति, यत्र तस्य क्रिया भवति अन्तःस्रावी संगठनं ऊतकैः अथवा अङ्गैः निर्मितं भवति, येषां अन्तःस्रावीग्रन्थिः (Endocrine gland) इति उच्यते । अस्मिन् प्रकारे ग्रन्थिषु नाडयः न सन्ति अतः ताः नलीहीनाः ग्रन्थिः अपि उच्यन्ते । एतेषु उत्पन्नः स्रावः हार्मोनः (Hormone) इति कथ्यते, यः ग्रन्थिभ्यः बहिः आगत्य प्रत्यक्षतया रक्ते मिश्रितः भूत्वा रक्तेन सह यात्रां कुर्वन् लक्ष्यकोशिकापर्यन्तं गच्छति
हार्मोन
हार्मोनशब्दः ग्रीकभाषायाः Hormao इत्यस्मात् निष्पन्नः यस्य अर्थः निर्गमनं वा उत्तेजनं वा भवति । अन्तःस्रावीग्रन्थितः उत्पन्नः लक्ष्यकोशिकायां प्राप्तः हार्मोनः रासायनिकदूतः (Chemical Messenger) भवति यः तस्मिन् अङ्गे वा ऊतकस्य वा कार्यं कृत्वा तस्य क्रियाशीलतां वर्धयति न्यूनीकरोति वा प्रत्येकस्य हार्मोनस्य विशिष्टं कार्यं भवति तथा च हार्मोनस्य अल्पमात्रा एव पर्याप्तः भवति ।
हार्मोन-प्रकृतिः
हार्मोनाः कार्बनिकपदार्थाः सन्ति ये अन्तःस्रावीग्रन्थिभिः स्राविताः भवन्ति । स्थानीयहार्मोनानाम् अतिरिक्तं यौनहार्मोन, एड्रेनालिन इत्यादयः एते रक्ते स्राविताः भवन्ति । एते लक्ष्याङ्गनामकविशिष्टाङ्गानाम् कृते स्राविताः भवन्ति। ते समतां धारयन्ति।
हार्मोन-कार्याणि
एतानि कृतयः Scharrer and Scharrer, 1963 इत्यस्य अनुसारं बिन्दु-बिन्दुरूपेण पुनः प्रदर्शिताः सन्ति। प्रजनन कार्य - युग्मजजनन नियंत्रक। शरीरस्य वृद्धौ हार्मोनाः सहायकाः भवन्ति। ते चयापचयस्य गतिं संतुलनं च स्थापयित्वा शरीरं स्वस्थं कुर्वन्ति (Homeostasis)। पाचनं, श्वसनं, रक्तसञ्चारतन्त्रं, लसिकातन्त्रं च नियन्त्रयितुं नियमनं च कर्तुं हार्मोनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति। हार्मोनः व्यवहारं प्रभावितं कर्तुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन् मानवजीवनं सामञ्जस्यपूर्णं तनावपूर्णं च कर्तुं शक्नोति।
= मुख्य-अंतःस्रावी-ग्रन्थयः - (अन्तःस्रावी ग्रन्थियाँ) = मनुष्यशरीरे निम्नलिखित अन्तःस्रावी ग्रन्थियाँ दृश्यन्ते - Piyush (Pitutary gland) पिनेल (पिनियल ग्रंथि) थायराइड (थायरॉइड ग्रन्थि) पैराथायराइड (पैराथायराइड ग्रन्थि) अधिवृक्क या सुप्ररेनल ग्रंथि अग्नाशयस्य गभीरता (अग्नाशये Langerhans इत्यस्य द्वीपाः) थायमस ग्रन्थि (Thymus gland) जननांगग्रन्थि (गोनाड्स)====पीयूषग्रंथिः (पिट्यूटरी ग्रंथि) ==
पिट्यूटरी ग्रन्थिः अथवा Hypophysis मानवस्य शरीररचनायां मटरस्य आकारस्य अन्तःस्रावी ग्रन्थिः अस्ति । मनुष्येषु अस्य भारः ०.५ ग्रामः ( ०.०२ औंस) भवति । इदं सेला टर्निका (Sella Turnica) अथवा हाइपोफिसियल फोसा (Hypophysial Fosa) इत्यस्मिन् हाइपोथैलेमसस्य अधः स्थितम् अस्ति । पिट्यूटरी ग्रन्थिः अतीव महत्त्वपूर्णा अन्तःस्रावीग्रन्थिः अस्ति, यस्याः नाम master gland (Master Gland) इति अपि उच्यते यतोहि तया निर्मिताः हार्मोनाः (Hormones) अन्येषां अन्तःस्रावीग्रन्थिनां सक्रियीकरणं उत्तेजयन्ति पिट्यूटरी ग्रन्थिः शरीरस्य विकासे, शरीरे जलस्य सन्तुलनं च स्थापयितुं साहाय्यं करोति । पिट्यूटरी ग्रन्थिः द्विधा विभक्ता भवति । प्रथमपल्लवः पूर्वपल्लवः अथवा एडेनोहाइपोफिसिस् द्वितीयपल्लवः पश्चपल्लवः अथवा न्यूरोहाइपोफिसिस इति कथ्यते । एतयोः खण्डयोः संरचनाकार्ययोः भेदः भवति । अग्रगुटः उपकलाकोशिकायाः ​​(Epithelial cell) इत्यस्य समूहः अस्ति यः रक्तमार्गैः विभक्तः भवति । प्रत्युत पश्चखण्डः मस्तिष्केण सह सम्बद्धः भवति तथा च तंत्रिकातन्त्रेण निर्मितः भवति तथा च हाइपोथैलेमस (Hypothalamus) इत्यनेन सह प्रत्यक्षतया सम्बद्धः भवति पूर्वोत्तरखण्डात् भिन्नाः हार्मोनाः स्राविताः भवन्ति ये भिन्नकार्याणां कृते उपयोगिनो भवन्ति ।
पूर्ववर्ती पिट्यूटरी (पूर्वपिट्यूटरी या एडेनोहाइपोफिसिस)
अग्रभुजम् (पूर्वपल्लवः अथवा एडेनोहाइपोफिसिस) । वृद्धि हार्मोन (वृद्धि हार्मोन या सोमाटोट्रोपिक हार्मोन) थाइरॉइड उत्तेजक हार्मोन (थायरॉयड उत्तेजक हार्मोन, TSH)  एड्रेनोकोर्टिकोट्रोपिक हार्मोन (ACTH)। Luteinizing हार्मोन (luteinizing हार्मोन LH )। प्रोलैक्टिन (प्रोलैक्टिन ) कूप उत्तेजक हार्मोन (FSH) मेलानोसाइट उत्तेजक हार्मोन (MSH)  वृद्धि हार्मोनस्य अतिरिक्तस्य प्रभावः :-  वृद्धिहार्मोनस्य अतिशयेन हनुहस्तपादयोः अस्थयः स्थूलाः भवन्ति । एतत् एक्रोमेगाली (Acromegaly) इति उच्यते । तत्सहिताः समस्याः प्रचुरस्वेदना, तंत्रिकासु दबावः, मांसपेशीनां शिथिलता, यौनक्रियायाः अभावः इत्यादयः सन्ति ।
थाइरॉइड उत्तेजक हार्मोन (थायराइड उत्तेजक हार्मोन TSH)
एषः पिट्यूटरीग्रन्थिना स्रावितः महत्त्वपूर्णः हार्मोनः अस्ति । थायरॉयड् उत्तेजकः हार्मोनः थायरॉयड् ग्रन्थिं प्रति गत्वा थायरॉयड् ग्रन्थिं उत्तेजयित्वा थायरॉयड् हार्मोनद्वयं निर्माति । एतौ थायरॉयड् हार्मोनौ L- Thyroxine (L-Thyroxine T4) तथा Triiodothyronine (Triiodothyronine T3) इति स्तः ।  पिट्यूटरी ग्रन्थिः रक्ते कियत् हार्मोनः अस्ति तदनुसारं कियत् उत्पादनीयम् इति ज्ञातुं शक्नोति। यदि केनचित् कारणेन तेषां स्रावः न्यूनः अधिकः वा भवति तर्हि नानारोगजन्मः भवति ।
थाइरॉइड-उत्तेजक-हार्मोन-न्यूनतायाः प्रभावः (हाइपोथायरायडिज्म-प्रभावः)
ऊतकस्य हानिः, गोइटरः, वजनवृद्धिः, मांसपेशीषु कठोरता इत्यादयः थायरॉयड् उत्तेजकहार्मोनस्य अभावस्य लक्षणानि सन्ति ।
थाइरॉइड-उत्तेजक-अतिरिक्तस्य प्रभावः (अतिथायराइडिज्म-प्रभावः)
थाइरॉइडग्रन्थिस्य अतिसक्रियता अथवा थाइरॉइडग्रन्थितः हार्मोनानाम् अत्यधिकस्रावः अतिथायरायडिज्म (Hyperthyroidism) इति स्थितिं जनयति अस्मिन् सति बहिर्नेत्ररोगः भवति । अस्य रोगस्य लक्षणेषु नेत्राणि बहिः निर्गच्छन्ति, नाडीवेगः वर्धते, त्वचा मृदुः आर्द्रः च भवति, रोगी अधिकं तापं अनुभवति अधिकभूखस्य अभावेऽपि वजनक्षयः आरभ्यते । अङ्गुलीषु कम्पमानं द्रुतहृदयस्पन्दनं च। वस्तुतः थाइरॉइडग्रन्थिस्य अतिसक्रियता 'आयोडीन' इत्यस्य अभावात् भवति ।
एड्रेनोकोर्टिकोट्रोपिक हार्मोन (एड्रेनोकोर्टिकोट्रोपिक हार्मोन ACTH)
एषः अपि अतीव महत्त्वपूर्णः हार्मोनः अस्ति यः पिट्यूटरी ग्रंथ्याः स्रावः भवति। एड्रेनोकोर्टिकोट्रोपिक हार्मोनः अधिवृक्कप्रकोष्ठस्य (अधिवृक्कप्रांतस्था) इत्यस्य कोशिकासु कार्यं करोति तथा च एल्डोस्टेरोन् (एल्डोस्टेरोन्) इव कोर्टिसोल (कोर्टिसेल्) इव ग्लूकोकोर्टिकोइड् (ग्लूकोकोर्टिकोइड्), मिनरलोकोर्टिकोइड् (मिनेरलोकोर्टिकोइड) इत्यत्र परिवर्तयति ) एण्ड्रोजन (एण्ड्रोजन) यथा पुरुष सेक्स हार्मोन टेस्टोस्टेरोन (टेस्टोस्टेरोन) इत्यादि उत्पन्न करने के लिए उत्तेजक।  अस्य अतिरिक्तस्य कारणात् कुशिंग् (cushing syndrome) इति स्थगयति ।
ल्यूटिनाइजिंग हार्मोन (ल्यूटिनाइजिंग हार्मोन LH)
एते बृहत् प्रोटीनहार्मोनाः सन्ति ये सामान्यसञ्चारद्वारा गोनाडोट्रोपकोशिकासु (गोनाडोट्रोपिक् कोशिका) उत्पद्यन्ते। अले । एच. (LH) वृषणस्य लेडिग् कोशिका (लेडिग कोशिका) महिलासु टेस्टोस्टेरोन् (टेस्टोस्टेरोन्) उत्पादयितुं उत्तेजयति तथा च योनिस्य (टेस्टोस्टेरोन्) इत्यस्य थेका कोशिका (टेस्टोस्टेरोन्) इत्यस्य उत्पादनं करोति pulse in women [(Theca cells) टेस्टोस्टेरोन् (टेस्टोस्टेरोन्) तथा न्यूनतया प्रोजेस्टेरोन् (प्रोजेस्टेरोन्) इत्यस्य उत्पादनार्थं उत्तेजयति ।  अण्डकोषे सहायकं भवति।
प्रोलैक्टिन (प्रोलैक्टिन)
अस्य लक्ष्याङ्गाः स्तनग्रन्थिः सन्ति, स्तनयोः क्षीरस्य उत्पादनार्थं उत्तेजयति । प्रजनने प्रोलैक्टिन् महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति ।  चयापचयस्य कृते प्रोलैक्टिन् अपि महत्त्वपूर्णम् अस्ति।  प्रोलैक्टिन् गर्भावस्थायाः अन्ते भ्रूणस्य फुफ्फुसेषु सरफैक्टन् संश्लेषणं (सर्फैक्टन् संश्लेषणम्) प्रदाति तथा च भ्रूणस्य प्रतिरक्षासहिष्णुतायां अपि योगदानं ददाति।
मेलानोसाइट उत्तेजक हार्मोन (मेलानोसाइट उत्तेजक हार्मोन MSH)
एषः हार्मोनः त्वचायां केशेषु च मेलानोसाइट् (melanocyte) द्वारा मेलेनिन् (melanin) इत्यस्य उत्पादनं उत्तेजयति। भूखं यौन-उत्तेजनं च प्रभावितं करोति ।  MSH इत्यस्य वृद्ध्या वर्णपरिवर्तनं भवति।  गर्भावस्थायां एषः हार्मोनः वर्धते, गर्भिणीषु वर्णकत्वस्य वृद्धिं च जनयति ।
पश्च खण्डाः ( पश्च पिट्यूटरी या न्यूरोहाइपोफिसिस)
पश्चखण्डे निम्नलिखित हार्मोनद्वयं उत्पद्यते
1. ऑक्सीटोसिन (ऑक्सीटोसिन)  * एषः हार्मोनः स्त्रीप्रजनने भूमिकां निर्वहति इति ज्ञायते । प्रसवकाले योनि-गर्भाशययोः विस्तारसमये बहुमात्रायां निर्मीयते स्रावः च भवति ।  * गर्भाशयस्य संकोचने सहायकं भवति।
2. वासोप्रेसिन् (वासोप्रेसिन् या एंटीडायर्कटिक हार्मोन)  * वासोप्रेसिन् एकः पेप्टाइड् हार्मोनः अस्ति यः गुर्दे नलिके अणुषु पुनः अवशोषणं नियन्त्रयति तथा ऊतकस्य पारगम्यतां निर्वाहयति ।  * परिधीय नाडीप्रतिरोधं वर्धयति, येन धमनीरक्तचापः (Vasoconstruction) वर्धते ।  * होमियोस्टेसिस् इत्यत्र महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति जलस्य, ग्लूकोजस्य, रक्तलवणस्य च नियमने अपि सहायकं भवति ।
पिनियल ग्रंथि (पिनियल ग्रंथि)
पिनियल ग्रन्थि (Pineal Gland) पिनेल बॉडी (Pineal Body) तृतीय नेत्र (Third Eye) इति अपि कथ्यते । मस्तिष्के एकः लघुः अन्तःस्रावीग्रन्थिः अस्ति । एतत् सेरोटोनिन् (Serotonin) व्युत्पन्नं मेलाटोनिन् (Melatonin) इति हार्मोनं उत्पादयति यत् निद्रायाः जागरणस्य च प्रतिमानं (Pattern) प्रभावितं करोति । अस्य आकारः लघुपाइनशङ्कुवत् (Pine cone) अतः अस्य नाम pineal इति ।  मस्तिष्कस्य मध्ये, द्वयोः गोलार्धयोः (गोलार्धयोः) मध्ये स्थितम् अस्ति । पिनेलग्रन्थिः (पिनियलग्रन्थिः) तण्डुलधान्यस्य (५-८मि.मी.) इत्यस्य आकारस्य भवति । अस्य वर्णः रक्तवर्णीयः भवति ।  इदं श्रेष्ठकोलिकुलस (सुपीरियर कोलिकुलस) तः रोस्ट्रो-पृष्ठीय (Rostro-dorsal) पर्यन्तं तथा च स्ट्रिया मज्जा (Stria Medullasis) इत्यस्य अधः स्थितम् अस्ति ।  इदं उपकला (Epithalamus) इत्यस्य भागः अस्ति तथा च थैलेमिकशरीरस्य (Thalmic Bodies) इत्यस्य मध्ये पार्श्वतः ( पार्श्वतः) स्थितः भवति  पिनियलग्रन्थिः मध्यरेखासंरचना अस्ति, प्रायः कपालस्य क्ष-किरणयोः दृश्यते यतोहि प्रायः कल्कयुक्ता भवति ।
पिनियल-ग्रन्थेः कार्याणि
निद्रां जनयति।  तंत्रिकातन्त्रसंकेतानां अन्तःस्रावीसंकेतेषु अनुवादं करोति।  अन्तःस्रावीग्रन्थिषु कार्याणि नियन्त्रयति। मेलाटोनिन् इति हार्मोनस्य स्रावं करोति ।
थाइरॉइड-ग्रन्थिः (थायराइड ग्रन्थि)
थायराइडग्रन्थिः कण्ठे श्वासनली (Trachea) इत्यस्य सम्मुखे निम्नगर्भाशयस्य प्रथमवक्षस्थलस्य च स्तरस्य भवति । इदं द्वयोः खण्डयोः विभक्तं भवति, ये स्वरयंत्रस्य (स्वरपेटी) श्वासनली (वायुनलिकां) इत्येतयोः सङ्गमस्य उभयतः स्थिताः सन्ति सामान्ये प्रौढे थायरॉयड् ग्रन्थिः भारः प्रायः २५-४० ग्रामः भवति । थायरॉयड् ग्रन्थिः उभयपल्लवयोः ऊतकसेतुना सम्बद्धौ भवतः, यत् इस्थमसः इति कथ्यते ।  थायराइडग्रन्थिस्य कार्यात्मकं एककं संलयितकूपानां संख्या (कूपाः) भवति । एते कूपाः कोलाइड् इति स्थूलेन चिपचिपेन प्रोटीनद्रव्येण पूरिताः भवन्ति । अस्मिन् कोलाइड् मध्ये थायरॉयड् हार्मोनाः संगृह्यन्ते । थायरॉयड् ग्रन्थिः कूपिककोशिका, परकूपिककोशिका इति द्वयोः प्रकारयोः कोशिकाभिः निर्मितः भवति । कूपिककोशिका (कूपिककोशिका) सर्वत्र प्रसारिताः सन्ति। एतत् थाइरॉइड् हार्मोनं थाइरोक्सिन्, ट्राइआयोडोथायरोनिन् च उत्पादयति, स्रावं च करोति, येन शरीरस्य अधिकांशकोशिकासु चयापचयः वर्धते । कूपिककोशिकानां अपेक्षया परावपिकुलकोशिकानां आकारः न्यूनाः बृहत्तराः च भवन्ति । एते ग-कोशिका अपि उच्यन्ते । एताः कोशिका: कूपानां मध्यसमूहे दृश्यन्ते, ते च कैल्सिटोनिन् इति हार्मोनं निर्मान्ति, स्रावयन्ति च ।
थायराइड-ग्रन्थनः कार्याणि
थायराइड् निम्नलिखित त्रीणि हार्मोन्स् स्रावयति  1- T3  2- T4  3- TSH  1. T3 हार्मोनः अथवा triiodothyroxine (Tri iodothyroxine)
(i)       वृद्धिं विकासं च प्रभावितं करोति ।
(ii)     सामान्यचयापचयस्य दरं नियन्त्रयति ।
(iii)     कार्बोहाइड्रेट्, प्रोटीन्, चयापचयम् अकुर्वन् ।
(iv)    शरीरस्य भारं नियन्त्रयति ।
(v)     मूत्रनिर्माणे सहायकं भवति।
(vi)    कोशिकाभिः ग्लूकोजस्य सेवनं वर्धयति ।
(vii)    हृदयस्पन्दनं श्वसनस्पन्दनं च नियन्त्रयति ।
2. T4 हार्मोन या थाइरोक्सिन या टेट्राआयोडोथायरॉक्सिन (Tetraiodothyroxine)।  अस्य कार्याणि T3 हार्मोनस्य सदृशानि सन्ति, परन्तु थाइरॉइड् स्रावस्य प्रायः ९० प्रतिशतं भागं भवति, यदा तु T3 अधिकं सान्द्रं अधिकं सक्रियं च भवति ।  3. TCT या थाइरोकैल्सिटोनिन (Thyrocalcitonin)। रक्ते कल्कस्य सान्द्रतां न्यूनीकरोति, अस्थिखनिजचयापचयस्य नियमनं च करोति ।
थायरॉयड् स्रावस्य अभावस्य अतिरिक्तस्य च शरीरे प्रभावः
अतिरिक्तस्य प्रभावः थाइरॉइडग्रन्थिः अतिसक्रियता वा थाइरॉइडग्रन्थितः हार्मोनस्य अत्यधिकस्रावस्य कारणेन अतिथायरायडिज्म (Hyperthyroidism) इति स्थितिः उत्पद्यते अस्मिन् परिस्थितौ बहिर्नेत्रगोइटरः (Exophthalmic goitre) भवति । अस्य रोगस्य लक्षणेषु नेत्राणि बहिः निर्गच्छन्ति, नाडीवेगः वर्धते, त्वचा मृदुः आर्द्रः च भवति, रोगी अधिकं तापं अनुभवति अधिकभूखस्य अभावेऽपि वजनक्षयः आरभ्यते । अङ्गुलीषु कम्पमानं द्रुतहृदयस्पन्दनं च। वस्तुतः थाइरॉइडग्रन्थिस्य अतिसक्रियता 'आयोडीन' इत्यस्य अभावात् भवति । न्यूनतायाः कारणेन शरीरे प्रभावः 'हाइपोथायराइडिज्म' (Hypothyrodism) इति स्थितिः थायरॉयड् ग्रन्थिस्य न्यूनक्रियाशीलतायाः अथवा ग्रन्थ्याः न्यूनमात्रायां हार्मोनस्य स्रावस्य कारणेन उत्पद्यते अस्याः स्थितिः कारणात् गर्भे शिशुस्य विकासे अथवा शैशवकाले 'क्रेटिनिज्म' (infertility) इति रोगः थायरॉयड् ग्रन्थिः हाइपोफन्क्शन् इत्यस्य कारणेन भवति अस्मिन् रोगे बुद्धिक्षयः भवति ।
बालानाम् विकासः स्थगयति। कङ्कालवृद्धिः स्थगयति, उदरं बहिः उदग्रं भवति। स्नायुदुर्बलता भवति। आहारनहरस्य गतिशीलतायाः न्यूनतायाः कारणेन कब्जः भवति । दन्ताः विलम्बेन उद्भवन्ति, अस्थिस्नायुविकासः अतिक्रमितः भवति। प्रौढेषु थायरॉयड् ग्रन्थिस्य न्यूनक्रियाशीलतायाः कारणात् 'Myxedema' (Myxedema) इति रोगस्य कारणेन त्वचा पीतवर्णः, शुष्कः, रूक्षः भवति । मुखं प्रफुल्लितं दृश्यते। भारः वर्धते। शरीरस्य तापमानं सामान्यतः न्यूनं भवति यस्य कारणेन शीतं सहितुं न शक्यते । केशाः शुष्काः, रूक्षाः, कृशाः च भवन्ति, तत्र आलस्यं, श्रान्तता च भवति। स्त्रियाः मासिकधर्मः नास्ति वा अतिशयेन वा भवति । स्मृतौ दुर्बलता, मानसिकसामर्थ्यस्य हानिः च भवति।
पैराथायराइड ग्रन्थि (पैराथायराइड ग्रन्थि)
पैराथायराइडग्रन्थिः मसूरधान्यस्य आकारस्य चतुर्णां लघुग्रन्थिनां समूहः भवति, येषु प्रायः द्वौ वा द्वौ वा थाइरॉइडग्रन्थिस्य प्रत्येकस्य पल्लवस्य पृष्ठभागे (पृष्ठपृष्ठे) स्थितौ भवतः अस्य व्यासः प्रायः ३-४ मि.मी., पीतवर्णः च भवति । यस्मात् कोष्ठाद्भवति ते गोलाकाराः स्तम्भसंयुक्ताः । तेषां भारः ०.०५ तः ०.३ ग्रामपर्यन्तं भवति ।
पैराथायराइड-ग्रन्थेः कार्याणि
एषा ग्रन्थिः शरीरे कैल्शियमस्य स्तरं नियन्त्रयति । रक्ते कल्कस्य अतिशयस्य न्यूनतायाः च नियन्त्रणं अनेन सिध्यति इत्यर्थः । एतत् कार्यं निम्नलिखितरीत्या क्रियते । रक्ते कल्कं नियन्त्रयितुं शरीरस्य त्रयः भागाः प्रभाविताः भवन्ति – १. अस्थि  2. गुर्दा / गुर्दा  3. आन्तरम्  यदा रक्ते कैल्शियमस्य न्यूनता भवति तदा पैराथायराइड् कल्कं वर्धयितुं कार्यं करोति। यदा कैल्शियमः अधिकः भवति तदा तस्य न्यूनीकरणाय कार्यं करोति ।  एतत् निम्नलिखितप्रकारेण विविधान् अङ्गानाम् प्रभावं करोति  पैराथायरॉयड् हार्मोनः अस्थितः कैल्शियमं रक्ते आकर्षयति।  पैराथायराइड हार्मोनः वृक्कं त्रिधा प्रभावितं करोति –
(i) मूत्रे Ca इत्यस्य प्रवाहं निवारयति।
(ii) मूत्रे फॉस्फोरसस्य प्रवाहं कर्तुं शक्नोति ।
(iii) 'D' विटामिनस्य एकप्रकारस्य निर्माणं करोति, यत् Calcitriol इति कथ्यते ।
कैल्सिट्रियोल् क्षुद्रान्त्रस्य खण्डेभ्यः कैल्शियमं फास्फोरसञ्च रक्ते आकर्षयति ।  कैल्सिट्रियोल् अस्थितः कैल्शियमं (Ca) रक्ते आकर्षयति
पैराथायराइड-ग्रन्थि-द्वारा स्रावितहार्मोन-स्रावः
अस्याः ग्रन्थितः पैराथॉर्मोनः इति हार्मोनः स्रावितः भवति, यस्याः मुख्यं कार्यं कैल्शियमस्य, फॉस्फेटस्य च चयापचयस्य नियन्त्रणं भवति । यत्र कल्कं फॉस्फेट् च मिलित्वा अस्थि निर्मान्ति तत्र अस्थितः रक्तं प्रति कैल्शियमं फॉस्फेट् च नेतुम् अयं हार्मोनः कार्यं करोति । वृक्कस्य फॉस्फेटस्य उत्सर्जनं वर्धयति । अयं हार्मोनः होमियोस्टेसिसस्य निर्वाहने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति, यथा... शरीरस्य झिल्लीपारगम्यतां निर्वाहयति। (झिल्ली पारगम्यता)।  तंत्रिका-मांसपेशी-हृदय-कार्यस्य सुचारु-सञ्चालने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति ।  अतिकैल्शियमस्य नियन्त्रणं करोति।
ग्रन्थिसक्रियणतः प्रभावः
शरीरे अत्यधिकप्रभावः अतिपराथायरायडिज्म (Hyperparathyroidism) पैराथायरायडग्रन्थिस्य अतिसक्रियता अथवा ग्रन्थितः अतिरिक्तरूपेण हार्मोनस्य स्रावस्य कारणेन भवति। अस्मिन् सति रक्ते फॉस्फोरसस्य मात्रा न्यूनीभवति, परन्तु Ca इत्यस्य मात्रा वर्धते । एतादृशे सति अस्थिभ्यः अधिकं Ca पुनः अवशोष्यते (पुनः अवशोषणम्) भवति तथा च रक्ते Ca इत्यस्य मात्रा वर्धते । अस्थिषु Ca इत्यस्य अभावात् ते छिद्रयुक्ताः भंगुराः च भवन्ति । Ca इत्यस्य वृद्ध्या मांसपेशीनां तंत्रिकानां च उत्तेजना न्यूनीभवति, येन मांसपेशीषु ऊर्जा न्यूनीभवति । मूत्रे फॉस्फोरसः कैल्शियमः च बहिः आगन्तुं आरभते तथा च वृक्कयोः (गुर्दापिण्डाः अथवा पाषाणाः) पाषाणाः निर्मीयन्ते ।
न्यूनतायाः कारणेन शरीरे प्रभावः हाइपोपैराथायराइडिज्म (Hypoparathyroidism) इति नामकः स्थितिः पैराथायरॉयड् ग्रन्थिः न्यूनतया सक्रियताम् अथवा ग्रन्थ्याः न्यूनमात्रायां हार्मोनस्य स्रावस्य कारणेन उत्पद्यते अस्याः स्थितिः कारणात् रक्ते Ca इत्यस्य मात्रा न्यूनीभवति, यस्य परिणामेण टिटानि इति रोगः भवति । अस्मिन् रोगे मांसपेशीनां कठोरता, ऐंठनम्, हृदयस्पन्दनं वर्धते, श्वसनस्य गतिः वर्धते, ज्वरः च भवति ।  अस्मिन् अवस्थायां रक्ते Ca आयनस्य स्तरः 10mg/100ml तः 7mg/100ml यावत् न्यूनः भवति। यदि एषः स्तरः अधिकं न्यूनः भवति तर्हि गम्भीरः स्थितिः उत्पद्यते । यथा यथा रक्ते Ca इत्यस्य मात्रा न्यूनीभवति तथा तथा मूत्रस्य अपि न्यूनता भवति । एषा स्थितिः बालकेषु अधिका भवति ।  शरीरविज्ञाने अतीव महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्तीनां अन्तःस्रावीतन्त्रस्य केषाञ्चन प्रमुखग्रन्थिनां अध्ययनेन स्पष्टं भवति यत् पिट्यूटरी, पिनियल थाइरॉइड्, पैराथायराइड् च अस्माकं शरीरं मनः च कथं प्रभावितयन्ति। पिट्यूटरीग्रन्थिः, वृद्धिहार्मोनः, एड्रेनोकोर्टिकोट्रोपिक्, ल्युटिनाइजिंग, प्रोलैक्टिन्, कूप उत्तेजकहार्मोनः, मेलानोसाइट्, आक्सीटोसिन्, वासोप्रोसिन् इत्यादीनां स्रावः अपि शरीरस्य अन्यतन्त्राणि सम्पूर्णतया वा अंशतः वा प्रभावितं कुर्वन्ति पिनियलग्रन्थिः निद्रा, तंत्रिकातन्त्रस्य संकेतेषु परिवर्तनं, मेलाटोनिन् हार्मोनस्य स्रावम् इत्यादीनि प्रमुखकार्यं सम्पादयति, नियन्त्रयति च । थाइरॉइड्, पैराथायराइड् ग्रन्थिः चयापचयं कथं प्रभावितं करोति ?
अन्तःस्रावी तंत्रस्य अन्ये प्रमुखग्रन्थयः
अन्तःस्रावीतन्त्रस्य अन्याः प्रमुखाः ग्रन्थयः - अधिवृक्कः, अग्नाशयः, गोनाडः च गण्यन्ते । अधिवृक्कप्रकोष्ठः स्रावितः हार्मोनाः च अधिवृक्कमज्जा च स्रावितहार्मोनाः च अधिवृक्कग्रन्थिस्य मुख्यविषयाः सन्ति । अग्नाशयः बहिःस्रावीग्रन्थिः, अग्नाशयः च अन्तःस्रावीग्रन्थिः इति अग्नाशयस्य मुख्यविषयः अस्ति । अन्तिमे गोनाड्स्/प्रजननग्रन्थिषु वृषणस्य, एपिडिडाइमिस, शुक्राणुः, वृषणस्य कार्याणि, हार्मोनाः च सन्ति । अण्डकोषग्रन्थिषु हार्मोनाः, अण्डकोषग्रन्थिषु तेषां कार्याणि च अवगन्तुं आवश्यकम् । अन्तःस्रावीतन्त्रस्य मुख्यं एककं अन्तःस्रावीग्रन्थिः अस्ति । अन्तःस्रावीग्रन्थिषु पिट्यूटरी, या मुख्यग्रन्थिः, पिनियलः यः बालकेषु विकसितः भवति, यौवनपर्यन्तं वर्धमानस्य अनन्तरं संकुचनं प्रारभते, थाइरॉइडग्रन्थिः, पैराथायराइडग्रन्थिः च शरीरे कथं प्रभावं कुर्वन्ति इति विषये पठन्तु। अधुना भवन्तः अन्तःस्रावीतन्त्रस्य अन्येषां प्रमुखग्रन्थीनां विषये ज्ञास्यन्ति, वर्तमान-एकके अधिवृक्क-अग्नाशय-गोनाड्-इत्यादीनां विषये । मूत्रपिण्डग्रन्थिः वृक्कस्य उपरि भवति अतः अधिवृक्कग्रन्थिः अपि कथ्यते । अग्नाशयग्रन्थिः अन्तःस्रावी-बहिःस्रावी-कार्यं करोति । प्रजननग्रन्थिषु पुरुषेषु वृषणः, स्त्रीणां अण्डकोषः च अन्तर्भवति ।
अधिवृक्कः / अधिवृक्कग्रंथयः (Adrenal Glands)
अस्माकं शरीरे द्वौ अधिवृक्कग्रन्थौ स्तः, उभयम् अपि वृक्कस्य उपरि स्थितौ स्तः । इदं संयोजक ऊतकगुटिका ( संयोजी ऊतकगुटिका) इत्यनेन परितः मेदःद्वीपे आंशिकरूपेण दफनम् अस्ति । अधिवृक्कग्रन्थिः अतिमूत्रपिण्डग्रन्थिः (Suprarenal Glands) इति अपि उच्यते ।  अधिवृक्क ग्रन्थि (Adrenal Gland)
एड्रीनल कॉर्टेक्स (Adrenal Cortex)
एड्रीनल मैड्यूला (Adrenal Medulla )
1. मिनरलोकॉर्टीकोइड (Mineralocorticoid)
2. ग्लूकोकॉर्टीकोइड (Glucocorticoid)
2. नॉरएपीनेफ्रीन (Norepinephrine)
3. गोनाडोकॉर्टीकोइड (Gonadocorticoid)
द्विधा विभक्तम्
अधिवृक्कप्रांतस्था
इयं ५–७ ग्रामभारस्य ग्रन्थिः अस्ति, या अधिवृक्कग्रन्थिः प्रायः ९० प्रतिशतं भवति । अस्मिन् अनेके स्टेरॉयड् हार्मोनाः उत्पाद्यन्ते, येषां नाम कोर्टिकोस्टेरॉइड् (Corticosteroid) इति । प्रकोष्ठस्य त्रयः प्रदेशाः सन्ति
एल्डोस्टेरोन् (अतिस्रावः) इत्यस्य अतिरिक्ततायाः कारणेन रक्ते उच्चरक्तचापः (उच्चरक्तचापः), तथा च पोटेशियमस्य (हाइपोकैलेमिया) इत्यस्य अभावः भवति, येन शरीरे झुनझुना, पिनः, सुईः च भवन्ति।अप्रियसंवेदनानि यथा कण्टकदुर्बलता चक्करः इत्यादयः उत्पद्यन्ते। ग्लूकोकोर्टिकोइड (ग्लूकोकोर्टिकोइड)। इदं अधिवृक्कप्रकोष्ठस्य मध्यप्रदेशात् स्रावितः हार्मोनः अस्ति । रक्तशर्करायाः सान्द्रतायाः नियन्त्रणे (रक्तस्य ग्लूकोज) सहायकं भवति । एते द्विविधाः - A. कोर्टिसोल या हाइड्रोकोर्टिसोन (कोर्टिसोल या हाइड्रोकोर्टिसोन)। ख. कोर्टिकोस्टेरॉन (कोर्टिकोस्टेरोन)। एते ग्लूकोकोर्टिकोइड्स् ग्लूकोजसान्द्रतायाः नियमनस्य अतिरिक्तं कार्बोहाइड्रेट्, प्रोटीन्, वसा इत्यादीनां सर्वेषां प्रकाराणां खाद्यपदार्थानाम् चयापचयम् प्रभावितयन्ति। इदं शोथनिवारककारकरूपेण अपि कार्यं करोति (प्रकोपनिवारककारकम्) । तेषां वृद्धिः अपि बहुधा प्रभाविता भवति । शारीरिक-मानसिक-तनावस्य प्रभावं न्यूनीकर्तुं ते सहायकाः भवन्ति (तनावः) ।
यकृत्-द्वारा संगृहीतं प्रोटीन् ग्लाइकोजेन्-रूपेण परिवर्तयति, एषा प्रक्रिया ग्लूकोनियोजेनेसिस् इति । कोशिकाभिः ग्लूकोजस्य उपयोगं न्यूनीकरोति, यस्य परिणामेण शरीरे रक्तशर्करायाः (रक्तशर्करायाः) स्तरः वर्धते । परन्तु प्रायः अग्नाशयेन स्रावितेन इन्सुलिन् इत्यनेन सन्तुलितं भवति । 'कुशिंग् रोगः' (कुशिंग सिण्ड्रोम) ग्लूकोकोर्टिकोइड् इत्यस्य अत्यधिकस्रावस्य कारणेन भवति । यत् प्रायः प्रकोष्ठे अर्बुदं जनयति । 'कुसिङ्गरोगे' हस्तपादौ सामान्यौ तिष्ठति, परन्तु मुखस्य, वक्षःस्थलस्य, उदरस्य च मेदः वर्धते । उदरस्य उपरि पट्टिकाः निर्मीयन्ते । मधुमेहरोगस्य सम्भावना अधिका वर्धते । त्वचायाः वर्णः परिवर्तते । रक्तचापः वर्धते। पृष्ठवेदना वर्तते। पुरुषेषु नपुंसकत्वं स्त्रीणां च मासिकधर्मः निवर्तते। गोनाडोकोर्टिकोइड्स (गोनाडोकोर्टिकोइड)। एषः लिंगहार्मोनः (सेक्स हार्मोन) इति अपि उच्यते । एषः मूत्रपिण्डस्य अन्तःप्रदेशात् स्रावितः हार्मोनः अस्ति । ते एडेनोकोर्टिकोट्रोपिक् हार्मोनेन नियमिताः भवन्ति । लिंगावयवेषु अस्य प्रभावः अत्यल्पः भवति । अस्य अन्तर्गतं एण्ड्रोजेन् (एण्ड्रोजेन्), एस्ट्रोजेन् (ओएस्ट्रोजेन्) तथा प्रोजेस्टेरोन् (प्रोजेस्टेरोन्) इति त्रयः यौनहार्मोनाः समाविष्टाः सन्ति, ये प्रजननेन यौनविकासेन च सम्बद्धाः सन्ति तेषां प्रभावः वृषणस्य (वृषण) अण्डकोषस्य (अण्डकोषः) च स्रावितानां हार्मोनानाम् सदृशः भवति ।
स्त्रीपुरुषयोः प्रजननाङ्गस्य कार्यं प्रभावितं कर्तुं ते महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति तथा च तेषां शारीरिकव्यवहारलक्षणं अपि प्रभावितं कुर्वन्ति अस्य हार्मोनस्य अतिस्रावः बालकेषु अकालं यौनपरिपक्वतां जनयति तथा च महिलासु गौणपुरुषलिंगलक्षणं भवति, यथा स्वरस्य भारः, स्तनस्य आकारस्य न्यूनता, दाढ्यस्य श्मश्रुस्य च स्वरूपम् इत्यादयः Can 'एडिसनरोगः (एडिसनरोगः) तस्य हाइपोएक्टिविटी इत्यनेन उत्पद्यते। दुर्बलता च अत्यन्तं श्रान्तता च अस्मिन् रोगे अनुभूयते, त्वक्वर्णः ताम्रवत् भवति। रक्ताल्पता (anemia), पोटेशियमस्य (K) स्तरः रक्ते वर्धते सोडियमस्य स्तरः न्यूनः भवति । रक्तचापः न्यूनः भवति, रक्तशर्करा (blood sugar) स्तरः न्यूनः भवति । कोर्टिसोन्, एल्डोस्टेरोन् इत्येतयोः नियमितमात्रायां दत्त्वा अस्य रोगस्य नियन्त्रणं कर्तुं शक्यते ।
अधिवृक्क-मज्जा (अधिवृक्क मज्जा)
अधिवृक्कग्रन्थिः अन्तःभागः भवति, सम्पूर्णतया प्रकोष्ठेन आवृतः भवति । एतेन कैटेकोलामाइन्स् (Catecholemincs) अर्थात् एड्रेनालिन (एड्रेनालिन) अथवा एपिनेफ्रिन् (एपिनेफ्रिन्) तथा नोराड्रेनालिन् (नोराड्रिनालिन्) अथवा नोरेपिनेफ्रिन् (नोरेपिनेफ्रिन्) इति द्वयोः हार्मोनयोः स्रावः भवति नोरेपिनेफ्रिन् एपिनेफ्रिन् इत्यस्मात् न्यूनप्रभावी भवति, तस्य उत्पादनं बहु अल्पमात्रायां भवति । अस्य हार्मोनस्य प्रभावः सहानुभूति तंत्रिकातन्त्रस्य सदृशः भवति यथा श्लेष्मस्रावस्य न्यूनता, पाचनद्रवस्य स्रावस्य न्यूनता, हृदयस्पन्दनस्य वर्धनं, वायुमार्गस्य विस्तारः, लारस्य स्थूलता, चिपचिपाहटं च, रक्तवाहिनीनां संकोचनं च स्वेदः वर्धितः इत्यादि। एते हार्मोनाः कस्यापि उत्तेजकस्य प्रति तत्क्षणमेव प्रतिक्रियां कुर्वन्ति तथा च केषुचित् परिस्थितिषु शरीरं 'युद्धस्य वा उड्डयनस्य वा प्रतिक्रियायाः' कृते सज्जीकरोति । एड्रेनालाईन (एड्रेनालिन) या एपिनेफ्रीन (एपिनेफ्रिन) कार्य करता है हृदयस्य रक्तवाहिनीनां विस्तारः (कोरोनरी नाडीः) । हृदयस्पन्दनस्य गतिं बलं च वर्धयन्।
अग्नाशयः (अग्नाशय)
अग्नाशय या अग्नाशय (अग्नाशय) a 12 to 15 cm. दीर्घं मांसलम् अङ्गम् अस्ति । अग्नाशयः मनुष्याणां पाचनतन्त्रेषु, अन्तःस्रावीतन्त्रेषु च स्थितः अङ्गः अस्ति । अयं अङ्गः पश्च उदरभित्तिः साहाय्येन उदरस्य पृष्ठतः क्रॉसरूपेण (अनुप्रस्थरूपेण) स्थितः भवति । ग्रहणी (deudenum) तः प्लीहा (प्लीहा) यावत् विस्तृतं भवति । त्रिधा विभक्तं भवति -. 1. शिरः (शिरः) । 2. शरीर (शरीर) । 3. पुच्छं (पुच्छ) ।
1. उपरिभागः (शिरः) एषः अग्नाशयस्य विस्तृततमः भागः अस्ति। उदरगुहाया दक्षिणभागे जियोडिनमस्य 'C' आकारस्य अवतलतायां (अवतलता) मध्ये स्थितम् अस्ति ।
2. शरीर (शरीर) । एषः अग्नाशयस्य मुख्यः भागः अस्ति । उदरस्य पृष्ठतः द्वितीयतृतीययोः (काष्ठकशेरुका) इत्यस्य पुरतः स्थितम् अस्ति । शिरःपुच्छयोः मध्ये भागः ।
3. पुछ्च् (पुच्छ) एषः वामवृक्कस्य पुरतः स्थितः अग्नाशयस्य वामभागे गच्छन् संकीर्णः नुकीला च भागः प्लीहापर्यन्तं विस्तृतः भवति अग्नाशयः यौगिकग्रन्थिः अस्ति यतः सा बहिर्स्रावी तथा अन्तःस्रावी ग्रन्थिरूपेण कार्यं करोति ।
बहिर्स्रावी ग्रन्थि (बहिर्ग्रन्थि)
1. लिपासे (लाइपसे) इदं बृहत् वसाकणान् (त्रिग्लिसराइड्) सूक्ष्मकणेषु विभजति, तान् ग्लिसरॉल-मुक्तवसा-अम्लयोः परिणमयति, ये सहजतया अवशोषिताः भवन्ति
3. त्रिप्सिनोजेन (Trypsinogen)। अग्नाशयस्य रसस्य सक्रियरूपेण विलीयते । ग्रहणी अथवा ग्रहणीपर्यन्तं प्राप्तस्य अनन्तरं क्षुद्रान्त्रेण स्रावितस्य एन्टेरोकिनेज् (एन्टेरोकिनेज) इति नामकस्य एन्जाइमस्य प्रभावेण सक्रियट्रिप्सिन् (ट्रिप्सिन्) इत्यत्र परिणमति ट्रिप्सिन् स्वस्य सक्रियरूपेण पेप्टोन् प्रोटीन् च अमीनो अम्लेषु परिणमयति ये रक्तेन अवशोषिताः भवन्ति, सम्पूर्णशरीरे यत्र यत्र आवश्यकता भवति तत्र तत्र वहन्ति -
अग्नाशयः, अंतःस्रावीग्रन्थिरूपेण
अग्नाशयः अन्तःस्रावीग्रन्थिरूपेण प्रत्यक्षतया रक्तप्रवाहं प्रति हार्मोनं स्रावयति। अग्नाशयस्य अन्तःस्रावीभागः ग्रन्थिस्य कुलभारस्य प्रायः एकप्रतिशतं भवति । अयं भागः, यः अग्नाशयद्वीपाः अथवा Langerhans इत्यस्य द्वीपाः इति उच्यन्ते (Islets of Langerhans) । एते कोशिकासमूहाः सन्ति ये हार्मोनस्य उत्पादनं, संग्रहणं, स्रावं च कुर्वन्ति । एताः कोशिका: एसिने इत्यस्य अन्तरालसमूहेषु दृश्यन्ते । स्वस्थस्य प्रौढस्य अग्नाशये २,००,००० तः २,००,००० यावत् अग्नाशयद्वीपाः वर्तन्ते । एते द्वीपाः सम्पूर्णग्रन्थिषु प्रसृताः सन्ति । लङ्गर्हान्स्-द्वीपेषु चतुर्विधाः विशेषकोशिका: दृश्यन्ते । 1. अल्फा (घ) कोष्ठकाः 2. बीटा (B) कोशिका 3. डेल्टा ( ८ ) कोष्ठकाः 4. F F कोशिकाम् 1. अल्फा कोशिका (a cells) १५ तः २५ प्रतिशतं यावत्, अल्फा कोशिका (alpha cell) ग्लूकागन (glucagon) इति हार्मोनं उत्पादयन्ति स्रावं च कुर्वन्ति । ग्लूकागोन् हार्मोनः यकृत् ग्लाइकोजनं ग्लूकोजरूपेण परिवर्तयितुं उत्तेजयति, येन रक्ते ग्लूकोजस्य स्तरः वर्धते । रक्तशर्करायाः स्तरः सामान्यतः न्यूनः भवति चेत् अग्नाशयः ग्लूकागनं स्रावयति । उपर्युक्ततथ्यात् ज्ञायते यत् रक्ते ग्लूकागोनस्य स्तरः वर्धते यदा - एकः। प्लाज्मा ग्लूकोजस्य न्यूनता भवति । ख. नोरेपिनेफ्रिन्, एपिनेफ्रिन् च स्तरः वर्धते । सी. प्लाज्मा अमीनो अम्लस्य स्तरः वर्धते । घ. यदा Sympathetic (Sympathetic) तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं भवति। ग्लूकागनस्य स्रावस्य न्यूनतायाः कारणात् एकः। सोमाटोस्टैटिन (सोमास्टोस्टैटिन) स्राव हार्मोन ख. इन्सुलिनस्य स्रावः (insulin) । ग. रक्ते मुक्तवसाम्लानां वृद्धिः भवति घ. यूरिया-उत्पादने वृद्धिः भवति ग्लूकागोनस्य अन्यानि कार्याणि