cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः
वैदिकच्छन्दांसि
नियमतस्त्रिपदाया अष्टाक्ष रायाः गायत्र्या अक्षराणां संख्या चतुर्विशत्येव भवति, परञ्च त्रयोविंशत्यक्षराणां गायत्री 'निचद् गायत्री' पञ्चविंशत्यक्ष राणाञ्च 'भुरिग गायत्री कथ्यते । अनेनैव प्रकारेण द्वयक्षरविरहिते छन्दसि 'विराट' यक्षराधिक्ये च 'स्वराट्' इति विशेषणेन योज यन्ति । अत्रैतद् स्मर्त्तव्यं यत् 'विराट् गायत्री' द्वाविंशत्यक्ष राणां 'स्वराट् गायत्री' च षड्विशत्यक्षराणां भवति । तथा चोक्तं सर्वानुक्रमण्याम् -
'ऊनाधिकेनैकेन निद्-भुरिजौ । द्वाभ्यां विराट स्वराजो' ।
अन्यच्च-
ऋक् प्रातिशाख्ये, तथैव 'एकद्वयूनाधिका सैव निवृद् ऊनाधिकाभुरिक्' इति ।
यदा कदा अवलोकने समायाति यत् छन्दः एकस्याक्षरस्याभावेन खञ्जमिव ( पादेन हीनम् ) प्रतीयते । अस्यामवस्थायां छन्दः नियमाबद्धं कर्तुमित्यभिप्रायेण एकमेवाक्षरं द्वयक्षरविधानस्य व्यवस्था 'सर्वानुक्रमण्यां' सुस्पष्टरूपेण प्रदत्ता विद्यते । यस्याः पारिभाषिकशब्द: 'व्यूहन'मस्ति । एतस्य सूत्रमस्ति-'पादपूरणार्थ क्षेप्र संयोगेकाक्षरीभावान् व्यूहेत्' अर्थात् पादपूरणार्थ क्षेप्रसंयोगं ( यकार-वकारयोः संयोगं) तथा च-सन्धिजन्यकाक्षराणां पृथग्भावेन कर्त्तव्यम् । तथोदाहरणानि कानिचित्
(१) यस्मिन् स्थाने 'यण' सन्धिना ( सन्धिद्वारेण ) यकारोऽथवा वकारो भवेत् तत्र तं पृथक्कृत्य मूलाक्षरयोरुच्चारणं विधेयमिति, यथा--'त्रिपदा उष्णिक इत्यस्योदाहरणे प्रदत्तमन्त्रस्य द्वितीयचरणे "पिबति सोम्यं मधु' इत्यत्र अष्टाक्षरषु एकस्याक्षरस्य न्यूनता विद्यते । अतः पादपूरणाय-'सौम्यं' इत्यस्य स्थाने 'सौमित्रम्" इत्युच्चारणीयम् । तथैव 'जगती' छन्दसः अन्तिम चरणे 'झुमद' इत्यस्य स्थाने 'दिउमद' इति एवमेव 'तत्सवितुर्वरेण्यं' इत्यत्र 'वरेण्यं' इति स्थाने च 'वरेणिअं' इत्युच्चारणीयम् ।
( २ ) वकारस्य पृथक्करणम्-अधिकांशमन्त्रेषु 'त्वं' इत्यस्योच्चारणं 'तुअम्' भवति । तथैव ‘क्ष्वि गच्छ स्वः पते' इत्यत्र 'स्वः' सुअः इति कथनीयम् ।
(३ ) रेफस्य पृथक्करणम्-अनेकमन्त्रेषु 'इन्द्र' इत्यस्योच्चारणं 'इन्दर' इति भवति, यथा-ऋग्वेदे, त्वं ह त्यदिन्द्रः' इत्यस्योच्चारणं भविष्यति-'तुअं ह त्यदिन्दरः'।
(४) 'ए' अथवा 'ओ' ( गुणस्य ) एवमेव 'ऐ' 'औ' इति ( वृद्धिस्वरयोः ) द्वयोः स्वरयोः पृथक्करणं भवति । तद्यथा-ज्येष्ठ =ज्ययिष्ठ, धेष्ठ = धयिष्ठ, प्रब्रह्म त्विति = ब्रह्म एतु इति । एतान्युदाहरणामि ऋग्वेदस्य सप्तममण्डलस्य सन्ति ।
(५) एकार-ओकारयोरनन्तरं लुप्ताकारं ( एङ: पदान्तादति ) इत्यस्य पुनः स्थापनं विधायोच्चारणीयम्, यथा-'इन्द्रं वाजेषु नोऽव' इत्यत्र 'नोऽव' नो अव । _ 'इन्द्रं सखायोऽनु संरभध्वम्' इत्यत्र-अनु इत्यस्योच्चारणेन पूरणीयम् ।
(६ ) दीर्घसन्धिनोत्पन्न माकारं द्वयक्षरयोः स्वरूपे परिवर्तनं कृत्वा समुच्चार णीयम् । यथा-ऋग्वेदे, 'वदन् ब्रह्मा वदती वनीयाम्' इत्यत्र 'ब्रह्म अवदतो' । 'आद्याद्याश्वः श्वः' इत्यत्र आद्याद्या= अद्य अद्या, तथा च 'वात' 'व अत' इति परिवर्तनीयम् ।
मुनित्रयेष्वन्यतमेन कात्यायनेन सर्वानुक्रमण्यां ऋग्वेदस्य समस्तानां मन्त्राणां छन्दसाञ्च निर्देशः कृतः । तदनुसारं ऋग्वेदे छन्दसां संख्या-अधोलिखिता वर्तते गायत्री = २४६७, उष्णिक् = ३४१, अनुष्टुप् = ८५५, बृहती = १८१, पंक्तिः = ३१२, त्रिष्टुप् = ४२५३, जगती-१३५८, पूर्णयोगः ९७६७ । अनुमानतः शतत्रयमन्त्राः = अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, अष्टि, अत्यष्टयादिषु विविधे छन्दस्सु निबद्धाः सन्ति । एकपदा--ऋचः षट् ६, नित्यद्विपदा सप्तदशसंख्यकाः सन्ति । इत्थमवलोक नेन सुस्पष्टं भवति यत् ऋग्वेदे निष्टुबितिछन्दो विद्यते । यस्मिन् ऋचां द्विधा निबन्धनं विद्यते ।
वैदिकच्छन्दसां विभाग:
वेदप्रयुक्तेषु छन्दस्सु क्वचित् लघु-गुरु-मात्राणामनुगमनं नास्ति । तत्र केवलम क्षराणामेव गणना भवति । तेन समस्तानि वैदिक छन्दांसि अक्षरेष्वाश्रितानि सन्ति । तत्रभेदद्वयमवधारणीयम् । तत्र प्रथमे केवलमक्षरगणना छन्दस्सु भवति । येषु छन्दस्सु पादविभाजनस्यावश्यकता न भवति, तानि केवलमक्षरगणनानुसारीणि भवन्ति । द्वितीयप्रकारस्य छन्दस्सु अक्षराणां पादेषु नियमतो विभाजनस्य व्यवस्था विद्यते । तथा च तत्र पादेस्थितानामक्षराणां गणनायामाग्रहः, तस्मादिमे पादाक्षरगणनानुसारिणः कथ्यन्ते । अक्षरेणात्र तात्पर्य स्वरेणास्ति ।
वैदिकच्छन्दसां मुख्यभेदानां विषयेनकमत्यं तिष्ठति । परञ्च समस्ताना च्छन्दसां संख्या षड्विंशति स्वीकृता विद्यते । एषु प्राथमिकानि पञ्च च्छन्दांकि प्रयुक्तानि भवन्ति । तानि परित्यज्यावशिष्टानि च्छन्दांसि वयं त्रिषु सप्तकेपनि शक्नुमः । प्रयुक्तेषु छन्दस्सु 'गायत्री' प्रथमं छन्दः, यस्य प्रत्येकस्मिन् पादे षडक्षर भवन्ति । एतदथं प्रथमः सप्तकः गायत्र्याः प्रारभ्यते । एतत्पूर्वकानि पञ्च च्छा 'गायत्रीपूर्वपञ्चकस्येति नाम्ना विख्यातानि सन्ति । तथा च तेषां नामानि स्वरूप यथा-गायत्रीपूर्वकपञ्च च्छन्दसां नामानि -
१. मा ( अक्षराणां संख्या ४ ), २. प्रमा ( अष्टाक्षराणां समूहः ), ३. प्रतिमा ( द्वादशाक्षराणि ), ४. उपमा ( षोडशाक्षराणि ), ५. समा ( विशदक्षराणि )। एतानि नामानि ऋक्प्रातिशख्यानुसारीणि सन्ति । अन्येषु ग्रन्थेषु तु एतद्भिन्नानि नामानि सन्ति-यथा भरतस्य नाटयशास्त्रे-क्रमानुसारेण-उक्त, अत्युक्त, मध्यम, प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठा चेति ।
(क) प्रथमसप्तकस्य सप्त च्छन्दसां नामानि तुल्यानि सन्ति । तानि च यथा गायत्री ( चतुर्विशत्यक्षरान्विता ), उष्णिक ( अष्टादशाक्षरयुता ), अनुष्टुप् ( ३२ अ०), बृहती ( ३६ अ० ), पंक्ति ( ४० अ० ), त्रिष्टुप् ( ४४ अ० ), जगती च ( अष्टचत्वारिंशत् अक्षरसमन्विता )।
( ख ) द्वितीयसप्तकस्य सप्त च्छन्दांसि 'अतिच्छन्दसः' नाम्ना प्रख्यातानि सन्ति । एषामक्षरसंख्या पूर्वापेक्षया चतस्रोऽधिका भवति ।
तत्र प्रथम-सप्तकस्य च्छन्दसां प्रयोगः देवानां स्तुत्यवसरे क्रियते ।
अतएवेतानि च्छन्दांसि 'दिव्य' इति नाम्ना गीयन्ते । द्वितीये सप्तके च मानवानां स्तुतिषु प्रयुक्तानि भवन्त्यतो मानवनाम्ना ख्याति लभन्ते ।
अपरञ्च--दिव्य-मनुष्ययोरुभयोः प्रकारयोजनेभ्यः प्रयुक्तत्वात् तृतीयः सप्तकः दिव्यमानुषयोर्नाम्ना सुविदितोऽस्ति ।
लौकिकसंस्कृतस्य च्छन्दसां विकासोऽप्येभिर्वैदिकश्छन्दोभिरभवत् । संस्कृतस्य कविभिः श्रतिमाधुर्य संगीतमयमारोहावरोहं मनसि निधाय एषां छन्दसामक्षराणां गौरवं लाघवं च दृष्ट्वा नियमितं कृतं छन्दः । अन्येषां लौकिकच्छन्दसामाविर्भाव काणां नामानि तु लुप्तान्यभवन्, परञ्चानुष्टुप् छन्दसः प्रणेतुर्महर्षे र्वाल्मीकेः कथा अद्यापि सुप्रद्धिा श्रूयते च व्याधबाणविद्धं क्रौञ्चमवलोक्य केनप्रकारेण कथं वा महर्षे हृद्गतः शोक: श्लोकरूपे परिणत इति कथनस्यावश्यकताऽत्र न प्रतीयते । तथा च
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥
अन्यच्च-
वैदिक त्रिष्टुप्छन्दसैव-एकादशाक्षरच्छन्दसां विशेषतः इन्द्रवज्रोपेन्द्रवजसमुत्पत्तिरुदयोवाऽभवत् । एवमेव जगत्या द्वादशाक्षरयुक्तानां छन्दसां वंशस्थादीनां तथा च सामगानामतिप्रियया शक्वर्या वसन्ततिलकायाः समुत्पत्तिर्बभूवेति । अनेनैवप्रकारेणान्येषां छन्दसामुत्पत्तिः उदयो वा ज्ञातव्या ।
छन्दसां शास्त्रीय भेदोपभेदविवरणम्
प्रथमसप्तकस्य निर्दिष्टानां छन्दसां भेदाः केवलमक्षरसंख्यानानुसारिषु छन्दस्तूं प्राप्यन्ते । इमेऽष्टविधाः भवन्ति भेदाः । तद्यथा--देव-असुर-प्राजापत्य-आर्ष-याजुष साम्न-आर्चब्राह्म च इत्येते भेदाः सन्ति च्छन्दसाम् । एष्वष्टसु च्छन्दस्सु अपि द्वौ चतुष्को स्तः–प्रथमतः चतुर्णा छन्दसां प्रथमश्चतुष्कश्चान्तिमानां चतुण्णां छन्दसां द्वितीय चतुष्कः । अत्र ध्यातव्यमस्ति यत्-प्रथमचतुष्कस्य दैव-आसुर-प्राजापत्य एषां त्रयाणां छन्दसां यावन्त्यक्षराणि भवन्ति तावन्त्येवाक्षराणि-आर्षच्छन्दसि भवन्ति, यद्धि अस्य चतुष्कस्यान्तिमं छन्दः विद्यते ।
अनेनैव प्रकारेण द्वितीयस्य चतुष्कस्य याजुष, साम्न आचं छन्दसां चाक्षराणां सम्मिलिता संख्या-अस्य चतुष्कस्यान्तिमे छन्दसि ब्राह्मे उपलब्धा भवति । एकमुदाहरणमत्र पश्यन्तु-गायत्री छन्दसः एष्वष्टसु । भेदेषु दृष्टिपातं कुर्वन्ति । गायत्र्याः दैव-आसुर-प्राजापत्यभेदेषु क्रमशः १, १५ तथा ८ अक्षराणि भवन्ति, तथा चैषां सम्मिलिता संख्या आर्षगायत्र्यां भवति । अनेनैव प्रकारेण गायत्र्याः याजुष-साम्न-आर्चभेदेषु च क्रमशः ६, १२, १८ अक्षराणि भवन्ति येषां सम्मिलिता संख्या ३६ अक्षराणां ब्राह्मी गायत्र्यामुपलब्धा भवति ।
एषु सर्वेषु आर्षप्रकार एव वेदेषु सर्वतोऽधिक: प्रधानः बहुशश्च प्रयुक्तश्चचितश्च प्राप्यते । अधुना ऋक्षु प्रयुक्तानां छन्दसां संक्षेपतमं विवरणमुपस्थाप्यते इति तु सर्वे विद्वांसः जानन्ति यत् ऋचः पादबद्धाः भवन्ति । अतः एषु पादबद्धाक्षराणां गणना भवति । आर्ष च्छन्दस एव भेदोपभेदानां वर्णनं शास्त्रेषूपलभ्यते ।
(२) उष्णिक-अस्मिन् छन्दसि अष्टविंशत्यक्षराणि प्रायशश्च त्रयः पादाः भवन्ति । गायत्र्या अस्मिन् चतुर्णामक्षराणामाधिक्यं विद्यते । तेषां परिवद्धिताना मक्षराणां पादालोचनेनास्य छन्दसोऽनेके भेदाः भवन्ति । ( अ ) पुरउष्णिक - प्रथमे पादे द्वादशाक्षराणि, अन्तिमेषु पादेषु चाष्टौ--अष्टौ। (आ) कफुबुष्णिक - मध्यपादे द्वादश आदावन्ते चाष्टावष्टौ। (इ) परोष्णिक वा उष्णिक - अवसाने द्वादशाक्षराणि प्रारम्भस्य चाष्टावष्टौ। ( ई ) पिपीलिकामध्या उष्णिक एकादश+ षड़+ एकादश ( = अप्टाविंशति ) अक्षराणां सत्ता भनी
( ३ ) अनुष्टुप- अस्मिन् लघुकाये छन्दसि--अक्षराणां संख्या ही तथा च प्रधानतया चत्वारः पादाः भवन्ति । परञ्च--त्रिपादान संख्या विद्यते । एषामनेके भेदप्रभेदाः सन्ति । ( क ) घिरा अक्षर संख्या क्रमेण दश+देश+दश =प्रिंशदक्षराणि । ( ख ) विराट त्रिषु पादेषु--अक्षरसंख्या प्रत्येकस्मिन् एकादशाक्षराणि भवन्ति ।।. अनुष्टुप्---प्रत्येकस्मिन् पादे अष्टावष्टाक्षराणि भवन्ति । (ग)-चतुष्पादात् अनुष्टप् त्रिपादानुष्टुभामपि विशिष्टा ति। ( क ) विराङ् अनुष्टप-त्रिषु पादेषु दिशाक्षराणि भवन्ति ।
(४) ब्रहती-अस्मिन् छन्दसि-अक्षराणां संख्या पत्रिंशत् पादाश्च चत्वारो भवन्ति । अस्य प्रधानभेदाः सन्ति--( क ) पुरस्ताद बृहती- अस्मिन् पादेष्वक्षराणां संख्या क्रमश: द्वादश + अष्टौ + अष्टो+ अष्टौ=षट्त्रिंशत् भवन्ति । ( ख ) उरो ग्रहती- अथवा स्कन्धोग्रीवी न्यङ्कुसारिणी वा = द्वितीये पादे द्वादक्षराणां शेषपादे ध्वष्टावष्टावक्षराणि भवन्ति । (ग) पथ्याबृहती-तृतीये पादे द्वादशाक्षराणि, अन्येष त्रिषु चाष्टावष्टावक्षराणि भवन्ति । ( घ) उपरिष्टात् बृहती- अस्मिन् छन्दस्यन्तिमः पादः द्वादशाक्षराणां, शेषपादेषु चाष्टावष्टावक्षराणि भवन्ति । (ङ) सतोबृहती महावृहती-त्रिषु पादेषु प्रत्येकस्मिन् पादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति । ऋक्सर्वानु क्रमण्यामेतत् छन्द: 'ऊध्र्वबृहती' इति संज्ञया विनिर्दिष्टमस्ति ।
(५ ) पंक्ति- बृहत्त्यपेक्षया चतुर्णामक्षराणां वृद्धया पंक्तिश्छन्दसः रचना भवति । एतच्च चत्वारिंशदक्षराणां भवति । अस्मिन् विशेषतश्चत्वारः पादाः भवन्ति । पञ्चपादात्मिका पंक्तिरतिस्वल्पा भवति । अस्याः भेदेषु केचन महत्त्वपूर्णाः भेदास्सन्ति । तद्यथा-विराटपंक्तिः- दश-दशाक्षराणां चत्वारो पादाः भवन्ति । सतो बृहतीपंक्तिः चतुर्ष पादेष्वक्षराणां संख्या क्रमशः १२+८+१२+८=४० अक्षराणि समस्तानि भवन्ति । विपरीतापंक्तिः- यस्मिन् पूर्वलक्षणस्य वैपरीत्यं तिष्ठति । तद्यथा ८+ १२+८+१२= ४० एवं क्रमेण । आस्तारपंक्तिः –यस्मिन् छन्दसि ८+ ८+ १२+ १२ अक्षराणां सत्ता क्रमशः पादेषु भवति। अपरञ्च पूर्वतः विपरीतावस्थामा यत्र द्वादश+दश+ अष्ट + अष्ट == अष्टत्रिंशदक्षराणां सत्ता भवति, तत् 'प्रस्तार पंक्तिश्छन्नः' कथ्यते । संस्तारपंक्तिः- यस्मिन् छन्दसि क्रमशः १२+८+ १२८ १० चत्वारिंशदक्षराणां पादाः स्युः । विष्टारपंक्तिः- यत्र ८+ १२+१२ + ८० क्रमशः पादाः स्यूस्तत्र विष्टारपंक्तिर्भवति । पथ्यापंक्तिः--अथवा फेवल पास यत्राष्टाक्षराणां पञ्चपादाः स्युस्तत्र पथ्यापंक्तिः केवलं पंक्तिर्वा भवति । १ समस्तमिन्द्रसूक्तं पंक्तावेव निबद्ध मस्ति ।
(६) त्रिष्टप- अस्मिन् छन्दसि चतुश्चत्वारिंशदक्षराणि चत्वारः । भवन्ति अस्य छन्दसोऽनेके भेदोपभेदाः भवन्ति । ( क ) त्रिष्टुप-यस्मिन् " क्षराणां चत्वारः पादाः भवेयुः । (ख ) अभिसारिणी- यस्मिन् छन्दसि १० १२+१२= चत्वारिंदक्षराणि प्रत्येकस्मिन् पादे स्युः । (ग) महावृहतीच्छन्दसः पञ्चपादेषु क्रमशः १२+८+८+८+८=चतुश्चत्वारिंशदक्षराणि विद्य मानानि स्युः । (घ) यवमध्यात्रिष्टुप् - यस्य पञ्चपादेषु क्रमशः ८+ ८+ १२ +७+८= चतुश्चत्वारिंशदक्षराणि विद्यमानानि स्युस्तत्र यवमध्या त्रिष्टुप् भवति ।
(७) जगती-अस्मिन् छन्दसि अष्टचत्वारिंशदक्षराणि चत्वारः पादाश्न भवन्ति । अत्रायमाशयो यत्-प्रत्येकस्मिन् पादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति तदेव जगत्याः सामान्यं स्वरूपं विद्यते । अस्य छन्दसोऽनेके भेदाः भवन्ति । तेषु ( क ) उपजगती यत्र प्रथमतः द्वयोः पादयोः द्वादशाक्षराणि स्युः अन्तिमे च द्वयोः पादयोः एकादशा क्षराणि भवेयुरेतत् 'उपजगती' छन्द: नितरां प्रसिद्ध मस्ति । ( ख ) महासतोबृहतो यस्मिन् छन्दसि केऽपि त्रयः पादाः अष्टाप्टाक्षराणां स्युः तथा च द्वो पादौ द्वादश द्वादशाक्षराणां भवेयुस्तत्रतत् छन्दः । इयमेव ‘पञ्चपदा' जगती इत्यपि कथ्यते । ( ग ) महापंक्तिजगती- यत्र अष्टाष्टाक्षराणां षट् पादाः भवन्ति तत्र महापंक्तिजगती भवति।
द्वितीय-तृतीयसप्तकयोश्छन्दांसि 'अतिछन्दसः' नाम्ना प्रख्याताः सन्ति । आचार्य शौनकस्य वेङ्कटमाधवस्य च कथनानुसारं द्वितीयसप्तकस्यच्छन्दांसि तु ऋग्वेदे _ विद्यमानानि सन्ति, तृतीयसप्तकस्यच्छन्दसामत्रात्यन्ताभावोऽस्ति । अतएव 'ऋक् सर्वानुक्रमण्यां तृतीयसप्तकस्योल्लेखो न मिलति । अपरञ्च ऋप्रातिशाख्ये आचार्य शौनकस्य स्पष्टं कथनमस्ति-सर्वादशतयीप्वेता, उत्तरास्तु सुभेपजे' । अस्यायमाशयः गायत्र्या आरभ्य-अतिधृतिपर्यन्तं चतुर्दशच्छन्दांसि ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु उपलब्धाः भवन्ति तदुत्तरञ्च अग्रिमसप्तकस्य छन्दांसि सुभेषजऋक्षु मिलन्ति । अपि च वेङ्कटमाधवेनापि छन्दोऽनुक्र मण्यामस्य तथ्यस्यावृत्तिविहिता । तद्यथा
यानि दशतयीष्वासन् उत्तराणि सुभेषजे ॥
द्वितीयसप्तकस्य छन्दसां निरूपणमधोलिखितानुसारेण विद्यते । तद्यथा -
१. अतिजगती-द्विपञ्चाशदक्षराणामस्मिन् छन्दसि पञ्चपादाः भवन्ति । तत्रो. दाहरणं यथा-'तमिन्द्रं जोहवीमि मघवानुग्रं' ऋग्वेदे ८।९७।१३ इत्यत्र ।
२. शक्वरी-पट्पञ्चाशदक्षराणि, सप्तपादाः, उदा० प्रोष्वस्मै० ( ऋ० १०॥ १३३।१ )।
३. अतिशयरो-पष्टयक्षराणि, पञ्चपादा: १६+१+१२+८+८= ६०, । उदा०–'सुपुमा यातमद्रिभिः' । 1. ४. अप्टि - चतुप्पष्ट यक्षराणि, पञ्चपादाः (१६ + १६ + १६+८+८) । उदा० 'त्रिकद्रुकै महिपो यवाशिरं' ।
५. अत्यष्टि - अष्टपष्टयक्षराणि, सप्तपादाः, उदा०-'अदर्शि गातुरवे वरीयसी'। ६. धृति-द्विसप्तत्यक्षराणि, सप्तपादाः, उदा०-'सखे सखायमभ्या०' । ७. षट्सप्तत्यक्षराणि, अष्टौ पादाः, उदा०-‘स हि श? न मारुतं०' ऋक्प्रातिशाख्ये ( १७।४६, ४७ ) ऋग्वेदस्य सर्वाधिकयो: ऋचोः निर्देशो विद्यते । यी कर्षः स्थास्यति--अर्थात् व्यूहे न कृते सति 'अवर्मह इन्द्र' सर्वाधिक महदका यद्धि भाष्यकारस्य उवटस्यानुसारं सप्तत्यक्षरवती विद्यते । विकर्षे ( व्यूहे ) च शर्धो न मारुतं' सर्वाधिका महती भविष्यति अथवा उव्वटानुसारं पट्सप्तत्यक्षरा मष्टपादयुक्ता ऋचा विद्यते।
अनेन प्रकारेण संक्षेपेण वैदिकछन्दसां सामान्यं विवरणमुपस्थापितमस्ति । विस्तरेण तु पिङ्गलच्छन्दः सूत्रेऽवलोकनीयमिति ।
मायोङ्ग
मयोङ्ग (अथवा मायाङ्ग) भारतस्य असम-राज्यस्य मोरीगांवमण्डलस्य एकः ग्रामः अस्ति । गुवाहाटीनगरात् प्रायः ४० कि.मी दूरे ब्रह्मपुत्रनद्याः तटे स्थितम् अस्ति । मायोङ्ग-नगरस्य इतिहासकारणात् पर्यटनस्थलम् अस्ति ।
पौराणिक कथा
प्राग्ज्योतिषपुर (असमस्य प्राचीननाम) इत्यनेन सह मयोङ्गः महाभारतसहितेषु अनेकेषु महाकाव्येषु स्थानं प्राप्नोति । कचारी राज्यस्य मुख्यः घटोत्कचः स्वस्य जादुईशक्त्या महाभारतस्य महान् युद्धे भागं गृहीतवान् । मयोङ्गस्य विषये अपि उक्तं यत् तांत्रिकाः (तन्त्रविद्यां जानाति) डाकिन्याः च अद्यावधि मयोङ्गवने शरणं गृह्णन्ति। "मायोङ्ग - कृष्णजादूस्य जादूटोनायाश्च भूमिः" इति विषये सद्यः प्रकाशितस्य लेखस्य अनुसारं - पुरुषाणां पतलीवायुरूपेण अन्तर्धानस्य, जनानां पशुरूपेण परिवर्तनस्य, अथवा पशूनां जादुईरूपेण वशीकरणस्य बहवः कथाः मयोङ्गेन सह सम्बद्धाः सन्ति जादूटोना, जादू च परम्परागतरूपेण प्रचलति स्म, पुस्तिकानां मध्ये प्रचलति स्म ।
पर्यटनम्
मयोङ्गः पर्यटनस्य पुरातत्त्वस्य च स्थानम् अस्ति यतोहि अत्र समृद्धवन्यजीवाः, पुरातत्त्वयात्रा, इको-पर्यटन, साहसिकपर्यटनं, सांस्कृतिकपर्यटनं, नदीपर्यटनं च अस्ति।
सन्दर्भाः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम्
कोलकाता नैट् रैडर्स्
कोल्कत्ता नैट् रैडर्स् इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः कोल्कत्ता नगरं प्रातिनिधत्ते । गौतमगम्भीरः एतस्य गणस्य नायकः । शाह् रूख् खान् अपि च जूही चाव्ला एतस्य गणस्य निर्वाहकौ स्तः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग् वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विश्पला
विश्पला (विश्पला,Vishpala) वैदिककालीना वीराङ्गना आसीत् । ऋग्वेदे विश्पलायाः वर्णनं प्राप्यते । “विशः पालयतीति विश्पला” अर्थात् या प्रजायाः रक्षणम् करोति पालयति च सा विश्पला इति कथ्यते । यतः सा युद्धनीतिं श्रेष्ठतया जानाति स्म । अतः युद्धेषु सा पत्युः साहाय्यं करोति स्म ।
परिचयः
विश्पला वैदिककालस्य वीराङ्गना आसीत् । सा सुन्दरी, बुद्धिमतिः च आसीत् । तस्य विवाहः खेल-नामकेन राज्ञा सह अभवत् ।
खेल-इत्याख्यस्य राज्यं लघुः असीत् । किन्तु अन्येषां राज्यानाम् अपेक्षया धनसम्पन्नम् आसीत् । सर्वदा समीपस्थैः राज्यैः सह तस्य युद्धं भवति स्म । राज्यस्य समीपे शतद्रु -नामिका नदी आसीत् । तस्याः नद्याः जलेन एव सर्वेषु राज्येषु कृषिः क्रियते स्म । अतः सर्वे तस्याः नद्याः जलस्य अधिकाधिकम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म । तेन कारणेन युद्धानि भवन्ति स्म । यतः यदि केनचिद् राज्येन कस्यचित् राज्यस्य जलम् अवरुद्ध्यते स्म, तर्हि तस्मिन् राज्ये जलस्याभावे समस्याः समुद्भवन्ति स्म । अतः जलाय परस्परं युद्धं भवति स्म । शनैः शनैः इदं युद्धं तीव्रं जातम् ।
विश्पलायाः अपमानम्
यदा खेल-इत्याख्यस्य विवाहः विश्पलया सह अभवत्, तदा सः जलापूर्तेः समस्यां विस्मृतवान् आसीत् । अतः प्रतिवेशिभिः राजभिः जलम् अवरोधितम् । येन कारणेन जलस्य अन्तिमसिंचनस्य अभावेन कृषिः जर्जरी जाता । प्रजाजनाः दुःखिनः आसन् । जनाः राज्ञे, राज्ञ्यै च क्षुभिताः अभवन् । खेल-राज्ञा प्रतिवेशिनः राज्ञः अवबोधयितुं महत्प्रयासाः कृताः । किन्तु तैः राजभिः खेल-राज्ञः अपमानः कृतः आसीत् । राजा अपि दुःखी आसीत् । अन्ते राज्ञा प्रतिवेशिषु राजसु आक्रमणं कृतम् आसीत् । किन्तु खेल-इत्याख्यस्य दौर्भाग्यम् आसीत् यत् – “द्वौ प्रतिवेशिनौ राजानौ मित्रे अभवताम्” । तेन कारणेन राजा पराजितः जातः ।
खेल-राज्ञः राज्ये सर्वत्र निराशाजनकं वातावरणम् अभवत् । सर्वे मनसि विचारयन्ति स्म यत् – “यावत् विश्पला राज्ञी आगतवती, तावदेव राज्ये समस्याः उद्भवन्त्यः सन्ति । दरिद्रमयं राज्यम् अभवत् । राजा युद्धे पराजितः अभवत् । जनाः बुभुक्षया पीडिताः सन्ति” इति । सर्वे प्रजाजनाः विश्पलां कुलक्षिणी इति कथ्यन्ते स्म । सर्वत्र विश्पलायाः अपमानः भवति स्म । अनेन अपमानेन त्रस्ता राज्ञी विश्पला मानसिकरोगेण पीडिता अभवत् । तदपमानं राज्ञ्यै विश्पलायै असह्यम् आसीत् । “एतेषु कारणेषु विश्पलायाः को दोषः वर्तते ” इति सा स्वयम् अपि न जानाति स्म ।
अगस्त्यविश्पलयोः संवादः
अगस्त्यर्षिः विश्पलायाः युद्धशास्त्रज्ञानेन अत्यन्तः प्रभावितः आसीत् । अतः तेन विश्पला पृष्टा यत् – “भवती युद्धशास्त्रं कुत्र अधीतवती” । तदा विश्पलया स्वाभिमानेन उक्तं यत् – मम पिता एव शस्त्रं शास्त्रं च पाठितवान् । मम सर्वाः भगिन्यः अपि युद्धशास्त्रं जानन्ति” । अनन्तरं पत्युः उचितमार्गदर्शनाय अगस्त्यर्षिं सम्प्रार्थ्य विश्पला ततः प्रस्थितवती ।
समाधानाय प्रयासः
जलाद् अन्नसम्भवम् इति निश्चितम् अस्ति । विश्पलायाः युद्धशास्त्रज्ञानेन प्रभावितः अगस्त्यमुनिः खेल-राजानम् अवबोधितवान् यत् – “प्रतिवेशिभिः राजभिः सह समाधानं करोतु” इति । अगस्त्यर्षिः अपि स्वयं खेल-राज्ञा सह समाधानं कर्तुं गतवान् आसीत् । सर्वत्र अगस्त्यमुनेः क्रोधः व्यापितः आसीत् । अगस्त्यमुनेः वैयक्तिकी सेना अपि आसीत् । यदा खेल-अगस्त्यौ समाधानं कुर्वन् गतवन्तौ आस्ताम्, तदा उन्मत्तप्रतिवेशिभिः समाधानम् अस्वीकृतम् । तैः अभिमानवशात् अगस्त्यस्य कथनम् अपि अस्वीकृतम् ।
नकारात्मकप्रत्युत्तरेण अगस्त्यः क्रुद्धः अभवत्, उक्तवान् च – “मम सेना भवतां सर्वनाशं कर्तुं समर्था अस्ति इति भवन्तः सर्वे जानन्ति । खेल-राज्ञा सह भवन्तः शत्रुता अस्ति । प्रजाजनाः दोषहीनाः सन्ति । नदीनां जले सर्वेषाम् अधिकारः समानः एव भवति” इति । अगस्त्यर्षेः वर्चांसि श्रुत्वा सर्वे राजानः शान्ताः अभवन् । अनन्तरं प्रतिवेशिनः सर्वे राजानः अगस्त्यमुनेः सम्माननं कृर्वन्तः आसन् । यतः ते भयभीताः आसन् ।
राजभिः अवरुद्धं जलं मुक्तं कृतम् । ततः परं खेल-राज्ञः राज्ये जनाः जलं प्राप्तवन्तः । किन्तु खेल-राजा विचारयति स्म यत् – “तज्जलेन क्षुधायाः, अन्नस्य च समाधानं भवितुं न शक्नोति । तेन जलेन केवलम् अग्रिमवर्षस्य सस्यानां कृषिः भवितुं शक्यते । यावत् पर्यन्तं तानि सस्यानि उद्भविष्यन्ति, तावत् पर्यन्तं जनाः किं खादिष्यन्ति ? इति । राजा चिन्ताग्रस्तः अभवत् ।
विश्पलाबलेः विचारः
राजा चिन्ताग्रस्तः आसीत् । अतः तस्य मनसि विचारः आगतः यत् – “कदाचित् ग्राम्यदेवाः रुष्टाः भवेयुः” । अतः खेल-राज्ञा राजमातृभिः सह विचारणां कृत्वा तान्त्रिकाः आवाहिताः । तान्त्रिकैः उक्तं यत् – ग्राम्यदेवाः रुष्टाः सन्ति । अतः कस्यचिदपि मनुष्यस्य बलिः दातव्या । नूतनायाः राज्ञ्याः विश्पलायाः बलिः दातव्या” इति ।
विश्पलायाः विचारणीयां समस्यां श्रुत्वा अगस्त्येन उक्तं यत् – “यदा कस्यचिदपि मनुष्यस्य मनसि भ्रामकधारणा उद्भवति, तदा तस्य निवारणं सरलं नास्ति । यदा विनाशकालः आगच्छति, तदा मनुष्यः पशुः इव व्यवहारं करोति” ।
तदनन्तरं प्रजा विश्पलायाः बलेः याचनां कुर्वती आसीत् । तस्मिन् समये विश्पला स्वस्याः दासिभिः सह राज्यात् निर्गता । प्रजाजनाः राज्ञः विरोधं कुर्वन्तः आसन् । राजा भयभीतः जातः । “मृत्युः निश्चितम् अस्ति” इति राज्ञा मनसि विचारितम् । तस्मिन् समये एव केनचित् प्रजाजनाः आवाहिताः यत् – “तिष्ठत, इमम् अन्नभाण्डागारं पश्यन्तु । खेल-राज्ञा एव अन्नाभावे अयम् अन्नभाण्डागारः आनीतः अस्ति । अतः राजानं त्यजत । अत्र आगच्छन्तु” इति ।
अन्नभाण्डागारैः परिपूर्णानि वाहनानि दृष्ट्वा जनाः प्रसन्नाः अभवन् । सर्वेषां मनसि प्रश्नाः उद्भूताः यत् – “कः अन्नभाण्डारम् आनीतवान्, कुतः आनीतवान् च ? अस्माकं प्राणदः देवः कः ?” यदा जनैः दृष्टं तदा ज्ञातवन्तः यत् - “सा राज्ञी विश्पला आसीत् । विश्पलया अगस्त्यर्षेः शस्त्रास्त्राणि प्राप्य स्त्रीसेनानां रचना कृता । तदनन्तरं विश्पलया स्त्रीसेनया सह प्रतिवेशिषु राज्येषु आक्रमणं कृत्वा अन्नभाण्डागाराः लुण्ठिताः, आनीताः च ।
युद्धे विश्पला
यदा विश्पला राज्यानाम् अन्नभाण्डागारान् नीत्वा स्वराज्यं गच्छन्ती आसीत्, तदा प्रतिवेशिराजानः अपि स्वसेनया सह विश्पलायाः सेनाम् अन्वधावन् । खेल-राज्ञः सीमायाम् एव भयङ्करयुद्धम् आरब्धम् । विश्पला शस्त्रशास्त्रयोः कुशलिनी आसीत् । तया शत्रुः प्रायः पराजितः जातः । किन्तु अन्ते कश्चित् दुष्टः विश्पलायाः पृष्ठतः प्रहारं कृतवान् । तथापि विश्पला तत्प्रहारम् असहत् । किन्तु तस्याः पादभङ्गः जातः। सा एकपादेन एव युद्धं कुर्वती आसीत् । विश्पलायाः वीरतां, साहसं च दृष्ट्वा सर्वे चकिताः अभवन् । तस्याः स्थितिं दृष्ट्वा अगस्त्यर्षिणा विश्पलायाः उपचारं कर्तुम् अश्विनीकुमारौ प्रार्थितौ । अश्विनीकुमारौ शल्यचिकित्सकौ आस्ताम् । अगस्त्यर्षेः प्रार्थनां स्वीकृत्य अश्विनीकुमाराभ्यां युद्धस्थलं प्राप्य युद्धे एव लोहस्य पादं रचितम्। तेन उपचारेण विश्पला पुनः युद्धं कर्तुं सज्जा अभवत् ।
विश्पला पुनः रौद्रस्वरूपेण युद्धं कर्तुं गतवती । विश्पला दासीः, राज्यस्य अन्यमहिलाः च युद्धनीतिं पाठितवती । अतः स्त्रीसेना विश्पलायाः नेतृत्वे युद्धं कुर्वती आसीत् । अन्ते विश्पलया शत्रवः पराजिताः । विश्पलायाः पराक्रमं दृष्ट्वा खेल-राजा, राजमातरः च चकिताः, लज्जिताः च अभवन् । स्त्रीभिः पुरुषः इव शौर्यस्य कार्यं कृतम् अस्ति ।
प्रजानां प्राणस्य, राज्स्य सम्मानस्य च रक्षणं विश्पलया कृतम् । समाजेन विश्पलायाः कृतज्ञतापूर्वकं सम्माननं कृतम् आसीत् । स्त्रीपुरुषयोः समानतायाः अधिकाराय नूतनयुगस्य निर्माणम् अभवत् । समाजः अपि तादृशीनां स्त्रीणां सम्माननं करोति स्म । “विश् अर्थात् सामान्यजनः, सामान्यजनान् पालयति या सा विश्पला” इति । अनेन प्रकारेण विश्पलया स्वनाम्नः सार्थकत्वं प्रतिपादितम् आसीत् ।
ऋग्वेदे प्रमाणम्
विश्पला वैदिककालीना वीराङ्गना आसीत् । अतः ऋग्वेदे विश्पलायाः उल्लेखः प्राप्यते । अश्विनीकुमाराभ्यां विश्पलायाः लोहपादः निर्मितः आसीत् । अतः ऋग्वेदस्य प्रथममण्डले अश्विनीकुमारयोः स्तुतिः, आवाहनं च प्राप्यते । देवाः सर्वान् देवान् सोमरसपानाय आवाहयन्ति । तत्र चतुर्षुस्थानेषु विश्पलायाः उल्लेखाः प्राप्यन्ते । तद्यथा –
याभिर्विश्पलां धनसामथर्व्यं सहस्रमीळ्ह आजावजिन्वतम् ॥१०॥ “यथा भवन्तौ समरक्षेत्रे युद्धकर्त्र्याः अथर्ववंशीयायाः विश्पलायाः सहयोगं कृतवान्, तत्सामर्थ्येण सह भवन्तौ आगच्छताम् । चरित्रं हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्यायाम् । सद्यो जङ्घामायसीं विश्पलायै धने हिते सर्तवे प्रत्यधत्तम् ॥१५॥ यथा कश्चन विहङ्गः आकाशात् पतति तथैव खेल-राज्ञः पत्न्याः विश्पलायाः युद्धे पादभग्नः जातः आसीत् । तस्यां स्थितौ भवद्भ्याम् (अश्विनीकुमाराभ्याम्) एव एकस्यां रात्रौ उपचारं कृत्वा विश्पलायै लोहपादः प्रदत्तः आसीत् । अनन्तरं सा युद्धाय सज्जा अभवत् । अमुञ्चतं वर्तिकामंहसो निः प्रति जङ्घां विश्पलाया अधत्तम् ॥८॥ भवन्तौ एव विश्पलायाः भग्नपादस्य स्थाने शल्यचिकित्सया लोहपादं निर्मितवन्तौ । धियञ्जिन्वा धिष्ण्या विश्पलावसू दिवो नपाता सुकृते शुचिव्रता ॥१॥ यौ (अश्विनीकुमारौ) सत्कर्मकर्तृभ्यः सुबुद्धिदौ स्तः, याभ्यां विश्पलायाः कीर्तिः वर्धिता च, तयोः रथः यज्ञस्थलस्य समीपम् एव अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
The Rigveda in Hindi
अधिकवाचनाय
वैदिक कालीन स्त्रियाँ
वर्गः:हिन्दुदेव्यः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गणरत्नमहोदधिः
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्धमानः (वैय्याकरणः)
वर्धमानः एकः संस्कृतस्य वैय्याकरणः वर्तते । एतेन गणरत्नमहोदधिः इति ग्रन्थं लिखितवान् । एतस्स्य कालः ११ शताब्दः । एषः स्वीये ग्रन्थे अन्यान् वैय्याकरणान् स्मृतवान् ।
य इदं परमं गुह्यं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टषष्टितमः(६८) श्लोकः ।
वर्धमानः (वैय्याकरणः)
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
य इदं परमं गुह्यं...
पदच्छेदः
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा माम् एव एष्यति असंशयः ॥ ६८ ॥
अन्वयः
यः परमं गुह्यम् इदं मद्भक्तेषु अभिधास्यति सः मयि परां भक्तिं कृत्वा माम् एव एष्यति । असंशयः ।
अर्थः
यः पुरुषः प्रकृष्टं रहस्यम् इदं मदाराधकेषु वदिष्यति सः मयि परमेश्वरे श्रद्धां कुर्वन् माम् एव अधिगच्छति । अत्र सन्देहः नास्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
68 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चतुर्थी
भारतीयकालमानानुगुणं मासस्य चतुर्थं दिनं चतुर्थी तिथिः भवति । इयं तिथिः शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे च आगच्छति । चतुर्थ्यां भारतीयाः नैके उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु गणेशोत्सवः प्रधानः यः भाद्रपदमासे शुक्ले पक्षे चतुर्थ्यां भवति । गणेशचतुर्थी इति नाम्ना भारते सर्वत्र विविधक्रमेण आचर्यते ।
वर्गः:तिथयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नामेरी राष्ट्रीय निकुञ्ज
सन्दर्भः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम्
उमानन्द देवालय
उमानन्द देवालय ब्रह्मपुत्र नदीमध्ये उमानन्दद्वीपे (मयूरद्वीपे) स्थितं शिवमन्दिरम् अस्ति।
अयं विश्वस्य लघुतमः निवासी नदीद्वीपः इति प्रसिद्धः अस्ति । ब्रह्मपुत्रतटे ये देशनौकाः उपलभ्यन्ते, ते आगन्तुकान् द्वीपं प्रति नयन्ति । यस्मिन् पर्वते एतत् मन्दिरं निर्मितम् अस्ति सः भस्मचला इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ।इदं १६९४ई.तमे वर्षे गदाधरसिंहराजस्य क्रमेण निर्मितम् आसीत् किन्तु १८६७ तमे वर्षे भूकम्पेन भग्नम् अभवत् ।
धार्मिकाख्यानानि
उमानन्द इति नाम उमा आनन्द इति शब्दद्वयेन युक्तम् । उमा इति पार्वतीनामान्तरम् । हिन्दुशास्त्रानुसारं भगवान् शिवः उमाप्रीत्यर्थम् अस्य द्वीपस्य निर्माणं कृतवान् । भयानन्दरूपेण शिवः अत्र निवसति इति विश्वासः ।
कालिकापुराणे एकस्याः आख्यायिकायाः ​​अनुसारं सतिमृत्युपश्चात् शिवः घोरतपस्यं कुर्वन् आसीत् । शिवस्य तपस्यां भङ्गाय देवाः कामदेवस्य साहाय्यम् आदाय। तपस्य भङ्गेन क्रुद्धः शिवः कामदेवं दग्धवान् अस्मिन् स्थाने | अतः भस्मक्षेत्रम् इति अपि ज्ञायते ।
इतिहास
अस्य द्वीपस्य उल्लेखः विभिन्नेषु ऐतिहासिकग्रन्थेषु कृतः अस्ति, यत्र चीनीययात्रिकस्य ज़ुआन्जाङ्गस्य लेखनानि सन्ति, यः ७ शताब्द्यां ई.पू. १६ शताब्द्याः पुर्तगालीयात्रिकस्य बार्बोसा इत्यस्य लेखनेषु अपि अस्य द्वीपस्य उल्लेखः अभवत् ।
१६९४ तमे वर्षे अहोमसम्राट् गदाधरसिंहेन गढ़वालसन्दिके फुकान् उमानन्दमन्दिरस्य निर्माणस्य आदेशः दत्तः । १८९७ तमे वर्षे भूकम्पेन अस्य मन्दिरस्य भृशं क्षतिः अभवत् । पश्चात् स्थानीयव्यापारिभिः अस्य पुनर्निर्माणं कृतम् । अस्य मन्दिरस्य वैष्णवशैवशैल्याः मिश्रणम् अस्ति । असमियाशैल्या शिवपार्वतीगणेशविष्णुप्रभृतिदेवदेवतानां बहूनां प्रतिमाः सन्ति । पुनर्निर्माणकाले, मरम्मतकाले च तस्य भित्तिषु केचन वैष्णवशिलालेखाः उत्कीर्णाः सन्ति । उमानन्दद्वीपे विकीर्णेषु विविधशिलासु शिल्पानि दृश्यन्ते ।
ब्रिटिश-उपनिवेशयुगे अयं द्वीपः व्यापारस्य वाणिज्यस्य च केन्द्रत्वेन कार्यं करोति स्म, यत्र द्वीपं प्रति गन्तुं गन्तुं च नौकाः मालवाहकाः आसन् । आङ्ग्लशासने अयं द्वीपः कारागाररूपेण अपि उपयुज्यते स्म, तस्मिन् काले निर्मिताः केचन संरचनाः अद्यापि अस्मिन् द्वीपे दृश्यन्ते ।
संरचना
अस्मिन् मन्दिरे केचन शिलाखण्डाः आकृतयः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्ताः, ये असमियाशिल्पिनां निपुणकौशलस्य विषये भावपूर्णतया वदन्ति । अत्रत्याः शिल्पाः दर्शयन्ति यत् तत्रत्याः उपासकाः सर्वान् प्रमुखान् हिन्दुदेवतान् अनुसृत्य गतवन्तः । विष्णुस्य तस्य दशावतारस्य च (अवतारस्य) अतिरिक्तं सूर्यगणेशशिवदेव्ययोः (वृश्चिकप्रतीकत्वेन) प्रतिनिधित्वं अत्र प्राप्यते । मुख्यं तीर्थं तीक्ष्णसोपानस्य उड्डयनेन प्राप्यते । उमानन्दमन्दिरं कुशलैः असमियाश्रमिकैः सुन्दरं निर्मितम् आसीत् । शिवस्य अतिरिक्तं अन्ये १० हिन्दुदेवताः सन्ति येषां मूर्तिः तीर्थस्थानेषु निवसति ।
उमानन्दमन्दिरं पूजास्थलत्वस्य अतिरिक्तं विशिष्टपूजास्थानानां सुखदः अपवादः अपि अस्ति । बलात् धर्मस्य काकोफोनी-रहितस्य अस्मिन् स्थाने शान्तं वातावरणं वर्तते यत् किञ्चित्कालं यावत् उपविश्य स्थानस्य सौन्दर्यं अवशोषयितुं इच्छा भवति
उत्सवः
उमानन्दस्य उमानन्दमन्दिरस्य महाशिवरात्रिः प्रतिवर्षं महता धूमधामेन आचर्यते । उमानन्दस्य, ब्रह्मपुत्रस्य च तटे शिवरात्र्याः कृते मेलाः भवन्ति । शिवस्य समर्पितः सोमवासरः उमानन्दस्य कृते पवित्रः दिवसः अस्ति। प्रत्येकं अमावस्यायां सोमवासरे च दूरतः दूरतः उमाण्डननगरं प्रति भक्ताः समुपस्थिताः भवन्ति ।
जैवविविधता
उमानन्दद्वीपे विलुप्तप्रायः सुवर्णकपिः निवसति ।
सन्दर्भः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम् वर्गः:असमराज्यस्य मन्दिराणि
न च तस्मान्मनुष्येषु...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवषष्टितमः(६९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
न च तस्मात् मनुष्येषु कश्चित् मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि ॥
अन्वयः
मनुष्येषु च तस्मात् कश्चित् मे न प्रियकृत्तमः । तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि न च भविता ।
अर्थः
मनुष्येषु तस्मात् प्रियकारी अपरः कोऽपि नास्ति । तस्मात् अन्यः मम प्रियो नापि भविष्यति । सः एव 	प्रियकारी, सः एव च मम अत्यन्तं प्रियः इति जानीहि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
69 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गेलेन्
thumb|right|200px
(कालः – क्रि. श. १३० तः २०१) (द्वितीयं शतकम्)
अयं गेलेन् (Galen) “अङ्गरचनाविज्ञानस्य पितामहः” इत्येव प्रसिद्धः । मनुष्यशरीरस्य अङ्गच्छेदम् अकृत्वा एव, वैज्ञानिकानाम् उपकरणानां साहाय्यं विना एव अयं गेलेन् अनेकान् विषयान् संशोधितवान् आसीत् । विज्ञानस्य इतिहासे अङ्गरचनाविज्ञानार्थम् अस्य गेलेनस्य योगदानं अत्यन्तं महत्त्वयुतम् इति मन्यते । अयं गेलेन् क्रि. श. १३० तमे वर्षे 'पेर्गेमम्’ इति देशे (इदानीं सः प्रदेशः टर्किदेशे अस्ति) जन्म प्राप्नोत् । वैद्यदेवता 'ईस्क्युलेपियस्’ एव स्वप्ने आगत्य गेलेनस्य पितरं "भवतः पुत्रं वैद्यशास्त्रं पाठयतु” इति अवदत् इति । तदनुगुणम् एव गेलेन् वैद्यः अभवत् । जन्मस्थाने आरब्धः वैद्यशास्त्रस्य अभ्यासः अग्रे स्मर्स्, कारिन्थ्, अलेक्साण्ड्रियानगरेषु अनुवर्तितः । अयं गेलेन् क्रि. श. १६९ तमवर्षतः किञ्चित् कालं यावत् "रों” – नगरे चक्रवर्तिनः मार्कसस्य आस्थाने आस्थानवैद्यः अपि आसीत् । सः प्रमुखाणि संशोधनानि तत्रैव अकरोत् ।
सहना, चातुर्यं, वीक्षणाशक्तिः, प्रमाणिकता च गेलेनं प्रसिद्धम् अकुर्वन् । “परीक्षां विना किमपि अहं न अङ्गीकरोमि । अग्रे अपि मत्सदृशाः, कार्ये आसक्ताः, सत्ये श्रद्धावन्तः दर्शमात्रेण निर्णयं न कुर्वन्तु । बहुकालस्य अनुभवस्य अनन्तरम् एव वस्तुस्थितिः ज्ञायते” इति वदति स्म गेलेन् । सः क्रि. श. २०१ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मानस राष्ट्रीय निकुञ्ज
मानस राष्ट्रीय निकुञ्जः (ˈmʌnəs) भारतस्य असमदेशे राष्ट्रियनिकुञ्जः, यूनेस्को प्राकृतिकविश्वविरासतस्थलः, परियोजनाव्याघ्रसंरक्षणं, जैवमण्डलसंरक्षणं, गजसंरक्षणं च अस्ति । हिमालयस्य पादे स्थितं भूटानदेशस्य रॉयल मानसराष्ट्रियनिकुञ्जेन सह सङ्गतम् अस्ति । असम-छतयुक्तः कच्छपः, हिस्पिड-हारः, सुवर्ण-लङ्गुरः, पिग्मी-शूकरः इत्यादीनां दुर्लभानां, विलुप्तप्रायस्य च स्थानिकवन्यजीवानां कृते अयं उद्यानः प्रसिद्धः अस्ति । मानसः वन्यजलमहिषस्य जनसंख्यायाः कृते प्रसिद्धः अस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम्
कन्याराशिः
कन्याराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
एकाकिन्याः कन्यायाः मनसि यानि तुमुलानि भवन्ति तानि सङ्केतयति अयं राशिः । स्वस्य विद्यया, वर्तनेन, वाचा, केनचित् रूपेण सर्वे यथा आत्मानं पश्येयुः तथा भवति कन्याराशिवतां व्यवहारः । एतेषु प्रतिभाः पाण्डित्यञ्च आधिक्येन विद्यते । तेषां सद्विनियोगः यत्र भवेत् तादृशेषु वाणिज्य-प्रचारादिषु विभागेषु एते कार्यरताः भवन्ति ।
अधिपतिः
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः । बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम् । बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः । कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम् । अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
राशिभावः
कन्यायाः सहजषष्ठभावः इति निर्दिश्यते । अन्येषां सम्मुखीकरणविधानं, स्पर्धात्मकपरीक्षाः, देहे रोगनिरोधशक्तिः, शत्रुः, रोगः, ऋणविषये जयापजयाः, श्रमशक्तिः, उद्योगः इत्यादयः अंशाः षष्ठभावे अन्तर्भवन्ति । कन्याराशिवत्सु अपि एते अंशाः विशेषतया दृश्यन्ते ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पिङ्गलवर्णः, स्त्रीजातिः, द्विस्वभावः, दक्षिणदिशः स्वामी, रात्रिबली, वायुस्तथा शीतप्रकृतिः, पृथ्वीतत्त्वम्, अल्पसन्ततिः, अस्य प्राकृतिकस्वभावः मिथुनराशिः इव भवति । विशेषतया अयं स्वस्योन्नत्यर्थं यत्नशीलस्तथा च स्वाभिमानी भवति । अनेन उदरस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बुधस्तथा राहुः भवति । तदुक्तं -
स्म्बद्धानि अक्षराणि
कन्याराशौ उत्तराषाढायाः २,३,४ पादाः, हस्तायाः ४ पादाः, चित्तस्य १,२ पादाः च भवन्ति इत्यतः '''टो, पा, पी, पो, षं, णा, था, पे ... ''' इत्येतानि अक्षराणि कन्यासम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् आगस्ट्-मासस्य २४ दिनाङ्कतः सेप्टेम्बर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां कन्याराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पञ्चमी
भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य पञ्चमं दिनं भवति पञ्चमी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च पञ्चमं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । विविधमासानां पञ्चम्याम् अनेकानि पर्वाणि भवन्ति । तेषु श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यमाणा नागपञ्चमी विशेषं पर्व अस्ति ।
वर्गः:तिथयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शिवदौल
शिवदौल (अर्थः शिवस्य मन्दिरम्) इति संरचनानां समूहः अस्ति यस्मिन् शिवडोल्, विष्णुडोल (अर्थात् भगवतः विष्णुस्य मन्दिरम्) तथा देविडोल् (स्थानीय असमियाभाषायां देवी दुर्गादेव्याः मन्दिरम्) तीर्थाः, तथा संग्रहालयः। एते भारतस्य असमराज्यस्य शिवसागरस्य हृदये शिवसागरस्य ("शिवस्य सागरः") टङ्कस्य, बोरपुखुरी टङ्कः इति अपि प्रसिद्धस्य तटे स्थिताः सन्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:असमदेशे पर्यटनम्
भेडाघाट्
मध्यप्रदेशराज्ये जबलपुरसमीपे १२ शतकतः प्रसिद्धा गोण्डवंशीयानां त्रिपुरीनामिका राजधानी आसीत् । एतत् अतीवप्रसिद्धं सुन्दरं च स्थानम् अस्ति । जबलपुरस्य समीपे एव भारतस्य ग्र्याण्ड् केनियन्’ इति ख्यातं स्थानं भेडाघाट् अस्ति । नर्मदानद्याः जलम् उपरिष्टात् पतति । तदा तुषारैः मेघमण्डलम् इव वातावरणं निर्मितं भवति । एतत् अद्भुतदृश्यं नयनरमणीयं भवति । एतस्य धुवाधार (Smoke Cascade) इति कथयन्ति ।अत्र १५० पादपरिमितोन्नतप्रदेशात् नर्मदानदीजलं पतति । एषः सुन्दरः जलपातः अस्ति । अमृतशिलापर्वतानां मध्ये नौकायानम् अतीवानन्ददायकं भवति । हिन्दीभाषायाः अशोकचलनचित्रे अत्रत्यं दृश्यं स्वीकृतमस्ति । नौकायानार्थम् आरम्भे ११५ सोपानानि अवतरणीयानि भवन्ति । प्रपाते नदी प्रवहति । नद्याः गभीरता १५ पादमितास्ति । अपायकारी स्थलमेतत् । श्वेतशिलाभित्तिषु प्रकाशपतनेन अद्भुतं दृश्यं जले प्रतिबिम्बितं भवति । एवमेव सुन्दरप्रदेशे २ कि.मी यावत् पादचारणेन गन्तव्यम् । अमृतशिलपर्वतानां विविधाः आकृतयः मनोमोदाय भवन्ति । गजपादः, अश्वपादः इत्यादीनि अत्र दृश्यन्ते इति जनाः वदन्ति । विशेषतः पूर्णिमादिने चन्द्रिकायाम् अत्रत्यं दृश्यं वर्णनतीतं भवति । एते शिलापर्वताः जुरासिक् युगकालिकाः सन्ति । क्याप्टन् फोर्सत् The HighLands of central India इति पुस्तके एतेषां पर्वतानां सौन्दर्यविषये वर्णितवान् । नीलाकाशे श्वेतामृतशिलापर्वतेषु सूर्यप्रकाशस्य पतनं, जले प्रतिफलनं, तत्र तत्र हरितद्वर्णशिलासु अथवा कृष्णशिलासु पतत्किरणं वर्णमयवातावरणं निर्माति । प्रकाशेन अमृतशिला इतोऽपि परिशुद्धा दृश्यते ।
विमानमार्गः
नागपुरभोपालरायपुरनिस्थानतः अत्र आगन्तुं व्यवस्था अस्ति ।
धूमशकटमार्गः
मुम्बयी-अलाहाबाद् मार्गे जबलपुरनिस्थानतः२५ कि.मी दूरे अस्ति । अलाहाबाद्तः ३६९ कि.मी । कोलकाता ११७३ कि.मी ।
वाहनमार्गः
जबलपुरतः २५ कि.मी
व्यवस्था
जबलपुरनगरे वसतिभोजनव्यवस्था कर्तुं शक्यते । धर्मशालाः, उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । जलपातदर्शनार्थं केबल्कार् व्यवस्थास्ति ।
समीपे दर्शनीयानि इतरस्थानानि
जबलपुरसमीपे चौसत् योगिनी मन्दिरं, मदनमोहनदुर्गं (११ शतककालिकम्) । राज्ञी दुर्गावती म्यूसियम् इत्यादीनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । देशे सर्वत्र जबलपुरस्य अमृतशिलायाः उपयोगः अस्ति । निसर्गसुन्दराः शिलाः भवने सुन्दरालङ्कारे प्रमुख पात्रं निर्वहन्ति । अमृतशिलासु सुन्दरविग्रहाणां निर्माणम् अपि भवति ।
चित्रशाला
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य जलपाताः
किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः
किङ्ग्स् ११ पञ्जाबः इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः मोहाली नगरं प्रातिनिधत्ते । आडं गिल्क्रिस्ट् एतस्य गणस्य नायकः । नेस् वाडिया, प्रीति ज़िन्टा एतस्य गणस्य निर्वाहकौ स्तः ।
वर्गः:क्रिकेट्-क्रीडा वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वसन्तपञ्चमी
वसन्तपञ्चमी (वसन्त पञ्चमी, Vasant Panchami) भारतस्य कश्चित् मुख्यः उत्सवः अस्ति । अयम् उत्सवः माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यते ।
thumb|300px|सरस्वतीदेवी
अस्मिन् दिने सरस्वतीदेव्याः पूजा भवति । सरस्वतीदेव्याः पूजा प्रतिदिनं भवति किन्तु माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ सरस्वतीदेव्याः विशिष्टा पूजा भवति । सरस्वतीदेव्याः पूजा तु नित्यं करणीयम् एव । आदिशक्त्याः रूपत्रयम् अस्ति -महासरस्वती, महाकाली, महालक्ष्मी च इति । एतासाम् उत्पत्तिः कथम् ? कथम् अवतरणमभवत् ? इति कोऽपि न जानाति । अस्माकं ऋषिभिः वेदपुराणानां साहाय्येन एतासां देवीनां पूजायाः विशिष्टं दिनं निर्धारितम् ।
गृहेषु बालकैः सह यज्ञादिकर्म, जपः, कीर्तनादि कृत्वा सरस्वतीदेव्याः पूजा करणीय़ा । इयं पूजा प्रातःकाले करणीया । प्रातःकाले अस्याः पूजायाः महत्त्वम् अधिकं वर्तते । कलशस्थापनां कृत्वा सरस्वत्याः आह्वानं करणीयम् । गायत्रीमन्त्रेण अपि होमकर्म कर्तुं शक्यते । ’ॐ श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा’ इति मन्त्रेण अष्टोत्तरशत(१०८)आहुतयः दातव्याः । सरस्वत्याः १००८ नामभिः पूजां कर्तुं शक्नुमः । पूजायां लेखन्यः, पुस्तकानि च देव्याः समक्षे स्थापनीयानि ।
प्रथमं भारती नाम, द्वितीयं च सरस्वती । तृतीयं शारदा देवी, चतुर्थं हंसवाहिनी ॥
पञ्चमन्तु जगन्माता, षष्ठं वागीश्वरी तथा । सप्तमं कौमुदी प्रोक्ता, अष्टमं ब्रहचारिणी ॥
नवमं बुद्धिदात्री च, दशमं वरदायिनी । एकादशं चन्द्रघण्टेती, द्वादशं भुवनेश्वरी ॥
द्वादशैतानि नामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । जिह्वाग्रे वसते नित्यं ब्रह्म रूपा सरस्वती ॥
एकस्य हुतात्मनः कथा अपि वसन्त-पञ्चम्या सह संलग्ना अस्ति । "हकीकत राय इत्याख्यः कश्चित् बालकः आसीत् । सः मदरसा इत्यस्मिन् पठति स्म । एकदा विद्यार्थिभिः सरस्वत्याः निन्दा कृता । तेन कारणेन हकीकत राय इत्यनेन तेभ्यः प्रत्युत्तरं दत्तम् । किन्तु तत्रत्याः शिक्षकाः खिन्नाः जाताः । तेन कारणेन शिक्षकैः हकीकत राय इत्यस्मै धर्मान्तरणस्य दण्डः प्रदत्तः । किन्तु हकीकत राय इत्याख्येन न स्वीकृतम् । तदा शिक्षकेन हकीकत राय इत्यस्मै मृत्युदण्डः दत्तः । लघुवयसि एव हकीकत राय इत्याख्येन वसन्त-पञ्चम्याः पर्वदिने स्वधर्माय बलिदानं दत्तम् । अतः वसन्त-पञ्चम्यां हकीकत राय इत्यस्मै श्रद्धाञ्जलिः दातव्या" ।
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
अध्येष्यते च ये इमं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्ततितमः(७०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादम् आवयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ॥
अन्वयः
यः च धर्म्यम् आवयोः इमं संवादम् अध्येष्यते तेन ज्ञानयज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।
अर्थः
यो वा मनुष्यः आवयोः इदं सम्भाषणं सम्यक् पठिष्यति सः ज्ञानयज्ञेन मां यजति इत्येव मम मतिः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
70 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रोनाल्ड मैकडानल्ड
लघुत्तम|Ronald MacDonald
रोनाल्ड मैकडानल्ड (Ronald MacDonald) मैकडॉनल्ड्स.
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्रद्धावाननसूयश्च...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकसप्ततितमः(७१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
श्रद्धावान् अनसूयः च शृणुयात् अपि यः नरः सः अपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥
अन्वयः
श्रद्धावान् अनसूयः च यः नरः शृणुयात् अपि सः अपि मुक्तः पुण्यकर्मणां शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
71 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अष्टमी
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य अष्टमं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च अष्टमं दिनं अष्टमी तिथिः भवति । तृतीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु श्रावणबहुलाष्टमी तिथौ आचर्यमाना कृष्णजन्माष्टमी किञ्चन महापर्व अस्ति ।
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
षष्ठी
भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य षष्ठं दिनं भवति षष्ठी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च षष्ठं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । कदाचित् षष्ठी अपि पर्वदिनं भवन्ति । तत्र सुब्रह्मण्यषष्ठी अथवा  स्कन्दषष्ठी अथवा चम्पाषष्ठी इति मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षे षष्ठ्यां तिथौ आचर्यते एतत् पर्व अतिविशिष्टम् अस्ति ।
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सिद्धान्तशिरोमणिः
‘रसगुणपूर्णमही ( १०३६ ) समशकनृपसमयेऽभवन्मयोत्पत्तिः ।
रसगुणवर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचिता ।'
इति कथनाज्ज्ञायते । अनेन सिद्धान्तशिरोमणेः प्रणयनकालः १०७२ मितशकाब्द इत्यपि ज्ञायते । तस्य करणग्रन्थश्च ११०५ समशकाब्दे प्रणीत इति तदारम्भवर्षाज्ज्ञायते ।
भास्कराचार्यात्पूर्वमपि कश्चिदपरो भास्करो नाम गणक आसीद्यस्य आर्यभटीयभाष्यं महाभास्करीयं लघुभास्करीयञ्चेति ग्रन्थत्रयी लभ्यते । तत्र प्रथम हि नाम्नैव स्पष्टं द्वितीयं तृतीयञ्च करणग्रन्थावित्येतावदेव तद्विषये ज्ञायते । स हि दाक्षिणात्य आसीत् । तस्य ग्रन्था हि शाकपञ्चदशशतकपर्यन्तमपि दक्षिणप्रदेशे प्रयुज्यमाना आसन्निति श्रूयते । केचित्तं ब्रह्मगुप्तादपि पूर्ववतिनं मन्यन्ते । इतोऽधिकं तद्विषयेऽन्वेष्टव्यमेवास्ति । शङ्करबालकृष्णस्तु तं नाम्नाऽपि न स्मरति सुधाकरश्च । गोरक्षप्रसादस्तु तं ५५१ मितशकाब्दमभितः स्थितिमन्तं मन्यते । यदि हि तथाऽभविष्यत् तदा मुञ्जाल-श्रीपतिप्रभृतिमिरवश्यमेव यत्र कुत्रापि स्मृतोऽभविष्यत् । अस्तु । प्रकृतं तु सिद्धान्तशिरोमणेः प्रणेतारं भास्कराचार्यमेवानुधावति । स स्वयमेव कथयति -
आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे जैविद्यविद्वज्जने
श्रौतस्मार्तविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः ।
साधूनामवधिर्महेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ।।
तज्जस्तच्चरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधी-
मुग्धोद्बोधकरं विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् ।
एतद्द्व्यक्तसदुक्तियुक्तिबहुलं हेलावगम्यं विदां ।
सिद्धान्तग्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥' इति ।
अनेन सिध्यति यत्स हि महेश्वरस्य शेखराख्यकरणकृतः पुत्रः सह्यकुलपर्वतप्रान्तग्रामवास्तव्यः । तस्य जनक एव गुरुरप्यासीत् ।
सिद्धान्तशिरोमणेश्चत्वारो भागाः पाटीगणितमर्थात् लीलावती बीजगणित ग्रहगणितं गोलाध्यायश्च । क्वचिदुत्तरभागस्य द्वौ भागावेव सिद्धान्तशब्देनापि व्यवह्रियेते । पाटीगणितं लीलावत्याख्यमङ्कगणितस्य महत्त्वमायनस्य च स्वतन्त्र एव ग्रन्थः । अत्र हि सन्ति २७८ पद्यानि । दिङ्मात्रं यथा---
अर्बुदमब्जं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्कवस्तस्मात् ॥ २ ॥
जलधिश्चान्त्यं मध्यं परार्द्धमिति दशगुणोत्तराः संज्ञाः ।
सङ्ख्यायाः स्थानानां व्यवहारार्थं कृताः पूर्वैः' ।। ३ ।।
उपक्रमो यथा -
पाटीं सद्गणितस्य वच्मि चतुरप्रीतिप्रदां प्रस्फुटां
संक्षिप्ताक्षरकोमलामलपदैर्लालित्यलीलावतीम् ॥ १ ॥
अत्र हि विविधपरिमाणनिर्देशः सङ्ख्यानविधिः परिकर्माष्टकं ( पूर्णाङ्कानां । योगान्तरगुणनभागवर्गवर्गमूलघनघनमूलानि । अपूर्णाङ्कपरिकर्माष्टकं शून्यपरिकर्माष्टकमिष्टकर्म त्रैराशिकं पञ्चराशिकं क्षेत्रफलं घनफलं कुट्टकं पाक्षिकविपर्ययः सवशिकविपर्ययश्च निरूपिताः । कथ्यते हि लीलावत्यध्ययेन जनो हि वृक्षस्थ पत्राण्यपि परिसङ्ख्यातुं प्रभवतीति । नापि स्यात्तदेतावत्तु सत्यमेव यद् अन्थोऽयं सर्वाङ्गपूर्ण इति । | बीजगणितमस्य द्वितीयो भागः । अत्र धनर्णषाविध्यं शून्यसङ्कलनादिकमव्यक्तकल्पनासङ्कलनादिकमनेकवर्णषाविध्यं करणीषाविध्यं कुट्ठकः वर्गप्रकृतिः चक्रवालमेकवर्णसमीकरणमनेकवर्णमध्यमाहरणं भावितञ्चेति निरूपितविषयाः । तस्यायमादिमः श्लोकः -
‘उत्पादकं यत्प्रवदन्ति बुद्धेरधिष्ठितं सत्पुरुषेण साङ्ख्याः ।
व्यक्तस्य कृत्स्नस्य तदेकबीजमव्यक्तमीशं गणितं च वन्दे ।। १ ।। इति ।
विषयोपपत्तिर्यथोक्तं तत्र -
‘पूर्वं प्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तबीजं प्रायः प्रश्ना नो विना व्यक्तयुक्त्या ।
ज्ञातुं शक्या मन्दधीभिनितान्तं यस्मात्तस्माद् वच्मि बीजक्रियाञ्च' ।। २ ॥
धनर्णयोगे करणसूत्रं यथा -
‘योगे युतिः स्यात् क्षययोः स्वयोर्वा धनर्णयोरन्तरमेव योगः ॥' इति ।
अवसाने च यथा -
‘ब्रह्माह्वयश्रीधरपद्मनाभबीजानि यस्मादतिविस्तृतानि ।
प्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमात्
युसद द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः ।
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते ।
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥ ६ ॥
ग्रन्थाधारश्च यथा--
‘कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामणिर्जयन्ति ललितोक्तयः प्रथिततन्त्रसंद्युक्तयः ।।
वराहमिहिरादयः समवलोक्य येषां कृतीः कृती भवति मादृशोऽप्यतनुतन्त्रबन्धेऽल्पधीः' ।। २ ।।
गोलाध्यायोऽस्य चतुर्यः पादः । अत्र हि उपोद्घातः गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः मध्यगतिवासना छेद्यकाधिकारः गोलबन्धाधिकारः त्रिप्रश्नवासना ग्रहणवासना उदयास्तवासना शृङ्गोन्नतिवासना यन्त्राध्यायः ऋतुविचारः प्रश्नाध्यायश्च क्रमेण विवेचितविषयाः । यथोक्तं तत्रोपक्रमे -
‘मध्याचं द्युसदां यदत्र गणितं तस्योपपत्ति विना
प्रौढि प्रौढसभासु नैति गणको निःसंशयो न स्वयम् ।
गोले सो विमला करामलकवत् प्रत्यक्षतो दृश्यते
तस्मादस्म्युपपत्तिबोधविधये गोलप्रबन्धोद्यतः ॥ २ ॥
अध्यायोऽयमपूर्ण इव प्रतिभात्यवसानपद्याभावात् ।।. ग्रन्थस्यास्य यावत्यष्ठीकाः सन्ति न तावत्यो ग्रन्थान्तरस्य । तत्रापि काश्चित सम्पूर्णग्रन्थमाव्याप्य काश्चिल्लीलावतीमेवादाय काश्चित्तु बीजगणितमाश्रित्या शेषभागद्वयमावृत्य च सन्ति ।
लीलावतीमादाय यांष्टीकाः सन्ति तासु–गोवर्धनस्य गणितामृतसागरी • ( १३४२ शा० ), गणेशदैवज्ञस्य ( १४६७ शा० ) बुद्धिविलासिनी, धनेश्वरस्य लीलावतीभूषणम्, महीदासस्य महीदासी ( १५०९ शा० ), मुनीश्वरस्य लीलावतीविवृतिः (१५५७ शा० ), महीधरस्य लीलावतीविवरणम् (१५६० शा०), रामकृष्णस्य गणितामृतलहरी ( १२६८ शा० ), नारायणस्य पाटीगणितकौमुदी (.१२९९ शा० ), रामकृष्णस्य मनोरञ्जना, रामचन्द्रस्य लीलावतीभूषणम्, विश्वरूपस्य निसृष्टदूती, सूर्यदासस्य गणितामृतकूपिका, चन्द्रशेखरस्य उदाहरणम्, विश्वेश्वरस्योदाहरणम्, टीकारामस्य चन्द्रकला । एवमेव दामोदरदेवसीहायपरशुरामरामदत्तलक्ष्मीनाथवृन्दावनश्रीधरादिप्रणीताष्टीकाः प्रसिद्धाः । बीजगणितस्य तु कृष्णस्य बीजनवाङ्कुरः (१५२४ शा० ) ( इयमेव बीजपल्लवकल्पलतावतारादिनाम्नाऽपि ज्ञायते ) रामकृष्णस्य बीजप्रबोधः (१५७० शा० ) परमसुखस्य बीजविवृत्तिकल्पलता कृपारामस्य उदाहरणं च प्रसिद्धाः कतिपयाष्टीकाः ।
ग्रहगणितस्य गोलाध्यायस्य च गणेशस्य टीका गणेशस्यैव सिद्धान्तशिरोमणिप्रकाशः ( १५०० शा० ), नृसिंहस्य वासनाभाष्यम् (१५४३ शा० ), मुनीश्वरायरनामकस्य विश्वरूपस्य मरीचि ( १५५७ शा० ), गोपीनाथस्य सिद्धान्तसूर्योदयः ( १४५० शा० ) ।।
सम्पूर्णग्रन्थस्य तु सूर्यदासस्य परमादीश्वरस्य सिद्धान्तदीपिका, रङ्गनाथस्य मितभाषिणी ( १५८१ शा० ), लक्ष्मीदासस्य करणतत्त्वचिन्तामणिः (१४४९ शा० ), विश्वनाथस्योदाहरणम्, एवमेव जयलक्ष्मणस्य महेश्वरस्य मोहनदासस्य लक्ष्मीनाथस्य वाचस्पतिमिश्रस्य हरिहरस्य च टीकाः प्रसिद्धाः ।। । करणकुतूहलं नाम भास्करस्य करणग्रन्थत्वेन प्रसिद्धम् । अस्य हि प्रारम्भकालः ११०५ मितशकाब्दः । अत्रत्यानि क्षेपकाणि ११०४ शकाब्दस्य गुरुवासरायाः फाल्गुनकृष्णामावास्यायाः सूर्योदयस्य । मध्यमग्रहसाधनञ्जात्राहर्गणमाध्यमेन । ग्रन्थोऽयं प्रणेत्रा ब्रह्मतुल्यत्वेन घोषितः, किन्तु राजमृगाङ्कबीजसंस्कृतब्रह्मतुल्य एव । अस्यापरं नामधेयं ग्रहोगमकुतूहलमपि । ग्रहलाघवोक्ता ब्रह्मपक्षीयग्र हा एतदनुसारेणैव । अत्र हि मध्यमस्पष्टत्रिप्रश्नचन्द्र सूर्यग्रहणोदयास्तशृङ्गोन्नतिग्रहयुतिपूर्वसम्भवेति दशाधिकारा यत्र क्रमशः सप्तदश त्रयोविंशतिः सप्तदश चतुर्विंशतिः दश पञ्चदश पञ्च सप्त षोडश पञ्चेति १३९ पद्यानि सन्ति ।।