cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
काव्यालङ्कारयोः क्रमिकविकासः
आचार्यवामनमतम्
'तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः ॥'
इति वचसा काव्यसौन्दर्यसाधकाः सुन्दरं काव्यव्यवहारस्य साधका वा गुणा इति गुणलक्षणं अस्ति । अलङ्कारयोगेन तु सुन्दरतमं काव्यमिति व्यवहारः । गुणमात्रेण सुन्दरमेतावदेव । शोभाशब्दस्वारस्येन तु सौन्दर्यमेवायाति । तच्च सौन्दर्य काव्यस्य चमत्कारितया यथाऽन्येषां मते तथा वामनमतेऽपि भवति । अस्याचार्यस्य मते रीतेः काव्यात्मतया 'शब्दाथों शरीरं काव्यस्येति' सिद्धमेव । अतएव तन्मते-शब्दवृत्तितया शब्दगुणाः, अर्थवृत्तितया अर्थगुणाः भवन्ति । शौर्यादयो गुणाः उत्कर्षसाधकाः यथा न भवन्ति तथा स्वरूपान्तर्भूता अपि इमे गुणाः न भवन्त्यपितु काव्यस्योत्कर्षसाधका एव भवन्ति ।
वामनाचार्यानुसारेण 'काव्यशोभायाः कर्त्तारो धर्माः गुणाः' 'तदतिशयहेत वस्त्वलङ्काराः' ये खलु शब्दार्थयोः धर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः । ते च बोजः प्रसादादयः । न यमकोपमादयः । केवल्येव तेषामकाव्यशोभाकरत्वात् । मोजः प्रसादादीनान्तु केवलानामस्ति काव्यशोभाकरत्वमिति । तदतिशयहेत वस्त्वलङ्काराः । तस्याः काव्यशोभायाः अतिशयस्तदतिशयः, तस्य हेतवः । तु शब्दो व्यतिरेके । अलङ्काराश्च यमकोपमादयः । अत्र श्लोकौ
विहितप्रणयं निरन्तराभिः सदलङ्करणविकल्पकल्पनाभिः ।
अपि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनबन्ध्यमङ्गनायाः ।
अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते।।'
'पूर्वे नित्याः । पूर्वे गुणाः नित्याः । तेविना काव्यशोभानुपपत्तेः।' वामन मी पुणानां संख्या विशवस्ति । तेषु वक्ष पाब्दगुणाः सार्वगुणाय सन्ति ।
'प्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिकान्तयोः शब्दगुणाः' 'त एवार्थगुणाः ।
गुणानां विभाजनं लक्षणञ्च निम्नरूपेण कृतमनेनाचार्येण -
अर्थगुणा: - अर्थस्य प्रौढिरोजः, अर्थवैमल्यं प्रसादः, घटना श्लेषः अवैषम्यं समता, अर्थदृष्टि: समाधिः, उक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम्, अपारुष्यं सौकुमार्यम्, अग्राम्यत्वमुदारता, वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः, दीप्तरसत्वं कान्तिः ।
काव्यप्रकाशकृता तु काव्यव्यवहारनिमित्तत्त्वं गुणत्वमित्यर्थं परिकल्प्य 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुलसत्येष धूम ।' इत्यत्रीजो गुणसत्वा दतिव्याप्तिः ।  'स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवणिनी।
अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम् ॥'
इत्यत्र गुणाभावादव्याप्तिश्चोदाहता। यद्यपि अव्याप्तिप्रदानं काव्यरसस्य काव्यत्वस्य च गुणनियतत्त्ववादिनां तेषामपि मते न समन्वयं भजते, काव्यत्वे गुणस्यावश्यं भावात्तथापि तत्कथान्तरम् । यदपि तद्वयाख्यात्रा प्रसादस्य सत्त्वा काव्यत्वं समस्तगुणाभावात् अव्याप्तिप्रदानमिति समाहितं तदपि न सम्यक् प्रतिभाति समस्तगुणानां काव्यत्वप्रयोजकत्वेऽसम्भवस्य वैरस्यस्य वा आपत्तेर्दा तुमुचितत्वात् । 'अद्रावे'त्यादावपि यदि गुणानां काव्यमिति व्यवहारविषयतां भजते तदा वामनेनापीष्यते, नो चेत् तादृशोपयोग्यर्थाभावेन वामनमतेऽपि तथैवेति शम् ।
मम्मटाचार्यमतम्
ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः ।
उत्कर्षहेतवस्तेस्युरचलस्थितयो गुणाः ॥
काव्यप्रकाशस्येयं कारिकामनुसृत्य तस्य व्याख्यातार: -
(१) रसधर्मत्वे सति रसोत्कर्षकत्वम्,
(२) रसोत्कर्षकत्वे सति रसा व्यभिचारि स्थितित्वम्
( ३ ) अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वमिति गुणानां लक्षणत्रयं व्याचक्षते । कारिकापूर्वार्द्धन रसधर्मत्वमायाति, उत्कर्षहेतुत्वं तु स्फूटमेवेति ।
यद्यपि अचलस्थितय इत्यस्य सगुणत्वघटितं काव्यत्वमपेक्ष्यकाव्ये नियत स्थितय इति व्याख्यानमपि ग्रन्थानुकूलं सम्भवति, तथापि रसेनैव नियतस्थितिः प्रायः सर्वैाख्यायते । नैयत्यञ्च रसेन तदुपकारेण च । यत्र रसो नास्ति तत्र गुणोऽपि नास्त्येव रसनैयत्यम्, रसाभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । अवस्थिताश्च गुणाः अवश्यं रसमुपकुर्वन्ति इति रसोपकारनैयत्यं स्व स्थितिव्यापकरसोपकृतिकत्वमिति । इत्येव अयोगव्यवच्छेदेनेत्यादिनाभिहितम् । रसधर्मत्वञ्च द्रुतिकारणम्, द्रुतिकारणं माधुर्यम्, चेतसो विस्ताररूपस्य दीप्तत्वस्य जनकमोजः, चेतसो व्याप्तेर्जनकः प्रसाद इति विशेषलक्षणमपि कृतप्रायमेव । परं काव्यप्रकाशकृतायामपरिष्कृतभाषायां वस्तुस्वरूपनिर्णये भूयान् सन्देहो जागत्ति । तथा हि-आह्लादकत्वं माधुर्यं द्रुतिकारणम्, दीप्त्याप्तविस्तृतेर्हेतु रोज इत्याधुक्त्या आह्लादकत्वमित्यत्र त्वप्रत्ययेन द्रुतिकारणत्वं माधुर्यम्, दीप्ति जनकत्वमोजः इत्यायाति । अन्यत्रत्वप्रत्ययाप्रयोगेण द्रुत्यादिकारणमित्यायाति । ततश्च महान् पदार्थभेदः प्रथमपक्षे द्रुतिकारणत्वं माधुर्यस्य स्वरूपं सत्यं निर्णीतं भवति परं कारणत्वस्याभिव्यञ्जकं न किञ्चित् कुत्रचिदङ्गीक्रियते कैश्चिदिति । तथाभिव्यञ्जकोक्ति वृथैव जायेत ।
यथाकथञ्चिदङ्गीक्रियेत सामग्रयेव कारणत्वव्यञ्जिका नान्यत् द्वितीये द्रुत्यादिकारणं माधुर्यादीति माधुर्यादेः स्वरूपनिर्णयो न जायते द्रुति जनयत् रचनादिभिरभिव्यज्यमानं किं वस्तुरसगतमित्याकाङ्क्षोदयत्येव । किञ्च दुर्ति प्रति शृङ्गारस्य माधुर्यस्य च कारणत्वे मिलितयोः सहकारिभावेन वा कारणत्व मिति विकल्पः प्रसज्यते । मिलितयोः कारणत्वे गुणं विना रसो तिं करोति न वा ? प्रथमे गुणः किं कृतम् ? यदि गुणं विना रसो रसास्वादमात्रं जनयति गुणविशिष्टस्तु द्रुतिमपि इति चेत् हन्त गुणकार्यमेव द्रुति रसकार्यतयाऽभि मन्यसे, तथा च गुणानामेव कारणत्वं द्रुत्यादि प्रति न रसानाम् । द्वितीयेऽप्येष दोषः । किञ्च पृथक् माधुर्यादीनां किञ्चित् कार्य प्रति कारणत्वासिद्धया स्वरूप सिद्धयभावेन सहकारिकारणत्वमपि न स्यात् । अत एव पण्डितराजजगन्नाथः वक्ति–'दाहादेः कार्यादनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथाभिन्नतयाऽनुभवस्तथा दूत्यादिचित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां रसगतगुणानामनुभवात् । तस्माद् द्रुत्यादिकारणत्वमेव माधुर्यादि न तु द्रुत्यादिकारणं किञ्चित् । इत्थञ्च साक्षात् द्रुतिकारणे रसे द्रुतिकारणत्वरूपस्य माधुर्यस्य विद्यमानत्वात् रसधर्मत्वं माधु र्यादेः । परम्परया प्रयोजके रचनादावभावात् भाक्तः प्रयोगो मधुर इति तन्मत निष्कर्षोऽपि समन्वयं भजेतेत्थं विचारयति डा० भगीरथप्रसादत्रिपाठीमहोदयः ।
चण्डीदासस्तु–'रसधर्ममात्रं लक्षणं, उत्कर्षहेतुत्वं गुणशब्दप्रवृत्तिबीजम्' इत्याह । तदयुक्तम्, शृङ्गारत्वादी धर्मेति व्याप्तेः । ननु रसधर्मत्वमेषाम सिद्धम् । कथमन्यथा नीरसेऽपि सुकुमारादिवर्णशालिनि मधुरादिव्यवहारः रस वत्यपि ईदृग्वर्णा भाववत्यमधुरादिव्यवहार इति । उच्यते-शौर्यादयस्ताव दात्मान एव धर्मा इत्यविवादम् । दृश्यते तु क्वचिदशूरेऽप्याकार महत्वादियो गिनि शूरव्यवहारः, शूरेऽप्याकारलाघवादियोगिन्यशूरत्वव्यवहारश्च । तत्कस्य हेतोः ।
अथ क्वचिच्छूरव्यवहारविषये वितताकृतिदर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यौ पचारिकव्यवहाराच्चाभियुक्तानामाकार एवैतादृशः शूरपदवाच्य इति विपर्या साददूरदर्शिनस्तथा व्यवहरन्ति । तत्त्वज्ञास्तु क्वचिदुपचारत इति वक्तव्यम् । हन्तैवं मधुरादिरसयोगिनि सुकुमारादिवर्णयुक्ते मधुरादिव्यवहाराद्वर्ण एवायं मधुरादिरित्यौपचारिक व्यपदेशाच्चाभियुक्तानां वर्ण एवैतादृशो माधुर्यभागिति विपर्ययाद्रसपर्यन्तावगाहि बुद्धिविधुरा व्यवहरन्ति । तत्त्वालोचिनस्तु क्वचिदुप चारादिति तुल्यमेतत् ।
ननु शौर्यादेरात्मवृत्तित्ववन्मधुरत्वादीनां रसवृतित्वव्यवस्थितावेवं स्यात् । सैव त्वसिद्धा विनिगमकाभावादिति चेत्, मैवम् । भवत्वेव विनिगमकाभावो, यदि त्वया वर्णमात्राश्रया गुणाः स्वीकत्तु शक्यन्ते । न त्वेवम्, अविशेषेण रचनायामपि तदभ्युपगमात् । तथा च रसमात्रवृत्तित्वे लाघवम् । वर्णरचनो भयवृत्तित्वे तु गौरवम् । यतश्चैवमत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वर्णा दिभिर्व्यज्यन्त इत्येव सम्यगिति ।
विश्वनाथस्य मतम्
'रसस्याङ्गित्वमाप्तस्य धर्माः शौर्यादयो यथा ।
गुणा:......
यद्यपि मूलग्रन्थे स्थिरत्वबोधकशब्दो नास्ति तथाऽपि स्थिरत्वे सति रसा दीनां साक्षादुत्कर्षजनकधर्मत्वं गुणत्वम् । स्थिरत्वे सतीत्यभिधानात् रसवदाद्य लङ्कारेषु, साक्षादित्यनेन रीतिषूभयाभावाच्चालङ्कारेषु, नातिप्रसङ्ग इति लक्ष्मीटीकाकृतो वक्ष्यते । एषां मते द्रुतिर्माधुर्यम्, दीप्तिरोजः, व्याप्तिः प्रसादो, न तु तत्कारणत्वम् । तद्वादिना काव्यप्रकाशकृतां मतं खण्डितमनेन । द्रुतिरपि आस्वादस्वरूपालादभिन्नेति ब्रुवत एते । काव्यप्रकाशमते रसाद् रसास्वादो भिन्न इति कृत्वा द्रुत्यादिकारणत्वं समर्थितमत्र तु रसो रसास्वादश्चैक एवेति तृतीयपरिच्छेदे प्रतिपादितम् । तथा चैषां मते द्रुतिकारणता न रसेष्विति काव्यप्रकाशात् विशेषः । आस्वादरूपतायां रसस्येत्थं वासना प्रतिभाति । तथा च स्वयं प्रकाशरूपरसाकारवृत्तौ चैतन्यछाया न सम्भवति इति फलव्याप्तेर भावान्न कश्चिद् रसास्वादो रसाद् पृथक इति । साहित्यदर्पणे गुणनिरूपणे द्रवीभावश्चेत्यादिनाऽऽरभ्य 'रत्याद्याकारानुविद्धानन्दोद्बोधेन सहृदयचित्ताद्रता प्रायत्वम्' इत्युपलभ्यते अत्रोद्बोधान्तेन रसास्वाद एवाभिमतो भवेदन्यविषयस्य रसोद्बोधस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तदा तृतीया यदि हेतौ तदा रसोद्बोधजन्य त्वेन प्रतीयमाना चित्ताद्रता रसास्वादादन्तरं जायेत तदा चित्ताद्रता व्यञ्जकानां रचनादीनां रसास्वादेः कश्चिदुपयोगो न स्यात् । तेन प्रकृत्यादित्वादभेदे तृतीयव येन रसास्वादा भिन्ना या चित्ताद्रतेति सङ्गतिः ग्रन्थस्येति । चित्ताद्रता च गलितत्वेनानुभूयमानश्चित्तवृत्तिविशेष एव तथा च रसास्वादस्याऽपि चित्तवृत्तिता ग्रन्थादेवायाति सा च द्रुता रसजन्येत्यायात्यैवेति काव्यप्रकाशमत एवास्य प्रवेशः ।
वेदान्तिग्रन्थेषु स्वप्रकाशाकारा वृत्तिव्याप्तिशब्दवाच्या चित्तवृत्तिरेवाङ्गि क्रियते न फलव्याप्तिः । स्वप्रकाशचिन्मयस्यापि तादृशी चित्तवृत्तिरेव रसास्वादः । चित्त द्रवीभावमय आह्लादो-माधुर्यमुच्यत इत्यादिग्रन्थसमन्वयस्तु मानन्दरूपरसाकारा चित्तवृत्तिरपि आनन्द एव विषयवृत्योः समानाकारापन्नत्वात एवं वदत्याचार्यत्रिपाठीमहोदयः ।
ध्वन्यालोकमतम्
तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारा मन्तव्या कटकादिवत् ।  -ध्व० लो० २ । २९ । शूरता-सौजन्य-विद्यादयो गुणाः यथा प्रधानात्मनि विद्यमानास्तं प्रगुण यन्ति, तथैव माधुयौंजप्रसादा रसस्था आत्मभूतं रसादिम् । यथा च वलयकेयू रादयः शरीरस्था अलङ्काराश्शरीरद्वाराऽऽत्मानं भूषयन्ति, तथैव च शब्दार्थनिष्ठा अनुप्रासोपमादयश्शब्दार्थद्वारा रसादिम् । इत्थञ्च गुणालङ्कारयोरात्मभूताद्र सान्मिथश्च लोकवन्महान् भेदः । अत एव 'रसोत्कर्षप्रयोजकत्वविशिष्टरसमात्र वृत्तित्वं गुणत्वम् । रसोत्कर्षप्रयोजकत्वविशिष्टशब्दार्थान्यतरवृत्तित्वमलङ्कारत्व मिति । तयोर्लक्षणे पर्यवस्यतः । लक्षणद्वयघटक रसपथं रसादिपरम्, रस्यत  आस्वाद्यत इति रस इति व्युत्पत्तेः ।
पण्डितराजजगन्नाथस्य मतम्
पण्डितराजमते द्रुत्याद्यन्यतमचित्तवृत्तिप्रयोजकत्वं गुणसामान्यलक्षणम् । अन्यस्य लक्षणस्याकरणात् । काव्यप्रयोज्यचमत्कृतिप्रयोजकतात्वं गुणत्वम् । रसालङ्काररीतिरचनादयश्च मत्कृतेः प्रयोजका न तु प्रयोजकतारूपाः । प्रयोज कतावत्त्वात्तेष्वपि मधुरादिव्यवहार इष्यत एव । न तु काव्यप्रकाशमते द्रुति जनके मधुरपदस्य शक्तिः, पण्डितराजमते च द्रुतिप्रयोजक इत्यनयोः कतरः श्रेयान्निति जिज्ञासा चेत् मधुरारचनेत्यादी लक्षणाकल्पनाभावरूपलाघवेन पण्डितराजमतस्यैव ज्यायस्त्वात् । यथा रसेषु मधुरादि स्वारसिको व्यवहार स्तथा रचनादिष्वपीति किमनुरुद्धय चैकत्र शक्तिरन्यत्र च लक्षणा कल्प्यते । जनकत्वमन्यथासिद्धिशून्यत्वघटितम्, प्रयोजकत्वन्तु तदघटितमिति शक्यता वच्छेदकेऽपि लाघवमित्येवं वदसि त्रिपाठी महोदयः ।
दोषविवेचनम्
अलङ्कारशास्त्रस्य विवेच्यविषयेषु दोषप्रकरणस्य महत्त्वपूर्णस्थानमस्ति । काव्यत्वविघटका ये दोषास्तद्रहिता काव्यरचनायामेव प्राचीनानां प्रवृतिः परि दृश्यते । काव्यदोषाणां सर्वप्रथमः उल्लेखः कृतो मुनिना भरतेन ।
गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् ।
न्यायादपेतं विषयं विसन्धि शब्दच्युतं वै दशकाव्यदोषाः ॥
भामहमते तु सदोषकाव्यरचना कुत्सितपुत्रवन्निन्दितो भवति यथा  -
सर्वथा पदमप्येकं न निगद्यमवद्यवत् ।
विलक्ष्मणा हि काव्येन दुःसुतेनेव निन्द्यते ॥
अकवित्वमधर्माय व्याधये दण्डनाय वा ।
कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीषिणः ॥
दण्डीकविस्तु केवलकाव्यदोषपरिहारस्य महत्त्वं ददाति । काव्येऽल्पदोषोऽपि अक्षम्यो भवति ।
तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथञ्चन
स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रणैकेन दुर्भगम् ॥
अपार्थव्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम् ।
शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धिकम् ॥
देशकालकलालोकन्यायागमविरोध च
इति दोषा दर्शवेते वाः काव्येषु सूरिभिः ।।
भरतादारभ्य विश्वनाथपर्यन्तमनेकाचार्याः दोषाणां विवेचनं कृतवन्तः । दोषाणां वर्गीकरणं सर्वप्रथमं वामनेन कृतम् । दोषस्य सर्वाधिकसन्तुलितविवेचनं कृतं मम्मटभट्टेन तत्पश्चाद्विश्वनाथेन च । अनयोविवेचने सर्वप्रकाराणां दोषाणां समावेशोऽभवत् ।
दोषस्वरूपम्
काव्यप्रकाशसाहित्यदर्पणादिग्रन्थव्याख्यादिभ्यः साक्षात्परम्परया वा रसा दीनां सम्यक् प्रतीतिप्रतिबन्धकत्वे सति काव्यवृत्तित्वमिति दोषस्य सामान्य स्वरूपमस्ति । तथा च काव्यवृत्तित्वे सति काव्यप्रयोज्यचमत्कृत्यपकर्षकत्वम्, स्वाभावविशिष्टकाव्यप्रयोज्यचमत्कृतेः प्रतिबन्धकत्वमिति दोषसामान्यलक्षणं पर्यवस्यति । काव्यवृत्तित्वञ्च साक्षात्परमपरया वा तत्तन्नियतसम्बन्धेन, येन अर्थरसादिवृत्तिदोषाणां नासंग्रहः ।
काव्यप्रकाशकारस्य मतम्
मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः ।
मुख्यश्चासावर्थश्चेति कर्मधारयः, हतिरिति भावसाधनं तथा च मुख्यस्या र्थस्य हतिरपकर्षों यस्मात्स दोषः । अत्र व्यधिकरणत्वेऽपि गमकत्वात् बहुव्रीहिः ।
अन्ये तु मुख्यार्थो हन्यतेऽपकृष्यतेऽनेनेति करणसाधनो हतिशब्दः एवं 'हतिरपकर्षः' इति वृत्तावपि, अपकर्षशब्दोऽपि करणसाधन एव, एवं हि दोषपरता भवति तद्वत्वञ्च टुष्टलक्षणं बोध्यमित्याहुः । एवञ्च मुख्यार्थापकर्ष कत्वं दोषमिति मतद्वयेऽपि लक्षणम् । मुख्यत्वमर्थस्य न शक्यत्वलक्षणं येन लक्षणस्यासङ्गतिस्स्यात् किन्तु, इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वम् तच्च स्वतः पुरुषार्थे सुखरूपे रसेऽक्षतमिति । नन्वेवं नीरसेषु न कश्चिद्दोषः स्याद्विघात्या भावादित्यत आह-तदाश्रयादिति आश्रयणमाश्रयः । तथा च तेन रसेनाश्रयणा दुपकारित्वेनापेक्षणाद्वाच्योऽपि मुख्य इत्यर्थः । न चैवम् । मुख्यशब्दार्थस्य नाना त्वेनावगमकाव्ये प्राधान्येनोद्देशाप्रतीतिविषयत्वेनानुगमात् । तदेवं रसवति सर्व एव दोषाः, नीरसे त्वविलम्बितचमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेया इति मन्तव्यम् । नन्वेवं तयोरेव दोषाधारत्वमुचितं, न तु शब्दादीनामित्यत आह-उभयोपयोगिन इत्यादि । अत्र शब्दपदं प्रतिपादनात्मकशब्दना व्यापार वतोः पदवाक्ययोर्वर्तते । तेनाद्य पदापदाद्वर्णरचने संगृहीते इति प्रकाशकार स्वरसः । न च तत्र बीजाभावः । अन्यथा वर्णस्यापि शब्दपदेनैव प्राप्ती शब्दाद्या इति बहुवचनासङ्गतेः । स्यादेतत् । हतिविनाशः । न च दोषेण रसो नाश्यते । तस्मादलक्षणमेतत् । मैवम् । इति शब्दस्यापकर्षवाचित्वात् ।
अत्र ब्रूते गोविन्दठक्कुरः-उद्देश्यप्रतीतिविघातलक्षणोऽपकर्षों इति शब्दार्थः । उद्देश्या च प्रतीती रसवत्यविलम्बितानपकृष्टरसविषया च । नीरसे त्वविलम्बिता चमत्कारिणी चार्थविषया। तथा च तादृशप्रतीतिविघातकत्वं सर्वेषामविशिष्टम् । यतो दुष्टेषु क्वचिद्रसस्याप्रतीतिरेव, क्वचित्प्रतीयमान स्यापकर्षः, क्वचित्तु विलम्बः । एवं नीरसे क्वचिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्रतीतिरेव, क्वचिद्विलम्बन प्रतीतिः, क्वचिद् चमत्कारितेत्यनुभवसिद्धम् । इत्युद्देश्यप्रतीत्य नुत्पादो व्यक्त एव ।
साहित्यदर्पणकारस्य मतम्
'रसापकर्षकाः दोषाः' ।
तत्र साक्षाद्यथा  -
'चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम् ।'
'कार्तायं यातु तन्वङ्गी कदानङ्ग वशंवदा।'
इत्यादौ दुःश्रवत्वादयो दोषाः शब्दद्वारा परम्परासम्बन्धेन रसस्य चमत्कारिता मुपहत्याचमत्कारितया रसप्रतीतिमवरोधयन्ति । समयविलम्बजननात् तत्प्रतीति प्रतिबन्धकत्वं यथा -
'क्षीरोदजा वसति जन्मभुवः प्रसन्नाः ।'
इत्यादौ क्लिष्टत्वादेः। सर्वथैव रसादीनां साधुतया प्रतीतिप्रतिबन्धकत्वम् । यथा-'कुजं हन्ति कृशोदरी' इत्यादावसमर्थत्वादेरिति ।
जयदेवस्त्वलङ्कारवादी आचार्य आसीत् । अयं हि शब्दार्थोभयनिष्ठदोषाणां स्थितिः स्वीचकार । तन्मते  -
स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता ।
शब्देऽर्थे च कृतोन्मेषं दोषमुद्घोषयन्ति तम् ॥
चेतोऽन्तःकरणं विवशता येन चेतः प्रविष्टेन काव्यस्य रमणीयतोद्देश्य प्रत्यायकत्वलक्षणा सुन्दरता क्षतेन सहिता सक्षता सप्रतिबन्धा स्यात् । यत्सत्त योद्देश्यप्रतीतिविघातको भवेत्स दोष इति तात्पर्यम् । शब्दे वाचके अर्थे वाच्ये  च कृतो विहित उन्मेषः प्रादुर्भावो येन स तम् । शब्दार्थोभयनिष्ठमिति यावत् । तं रमणीयता विघातकं दोषं काव्यदूषणमुद्घोषयति जयदेवः ।
दोषाणां वर्गीकरणम्
तत्र नित्यानित्यस्वरूपेण द्विविधोऽयं दोषः । प्रकारान्तरेणापि समाधातु मशक्यो नित्यदोषः। यथा-च्युतसंस्कृत्यादिः । एतद्विपरीतस्त्वनित्यः । यथा-ग्राम्यत्वादिस्तस्य हासरसोद्देशे गुणत्वात् । तत्र नित्यानित्यरूपेण द्विविधो प्ययं दोषस्त्रिविधः काव्यप्रकाशकृतां मतेन । तच्छब्ददोषोऽर्थदोषो रसदोबाचेति ।  वाक्यार्थबोधात्प्राक प्रतीयमानाः शब्दगाः, ततः परं प्रतीयमानाः परम्परया रसापकर्षका अर्थगाः, तादृशाः साक्षात् रसापकर्षका रसगाः । तत्र शब्दार्थ रसानां यथापूर्वमुपस्थितिः प्राथमिकीति तत्क्रमेणैव दोषभेदा निरूपणीया इति शब्ददोषाणां प्राथम्यम् शब्दस्तु त्रिधा-पदं तदेकदेशो वाक्यञ्च । एवञ्च तदा श्रितः शब्दोऽपि त्रिविधः । तत्र पदानां वाक्यघटकत्वेन प्राथम्यात्प्रथमं तद्दोष निरूपणमिति परमार्थः । तत्रेदं शक्यते-एवं सति पदैकदेशस्य पदापेक्षयाऽपि प्राथम्यम् न च पदांशः पदं निरूप्यः प्रकृतित्व-प्रत्ययत्वादिना भानात् । तस्मात् तद्दोषनिरूपणस्यैव प्राथम्यमहतीति । अत्र भास्कर:-'सत्यमुच्यते, परं तु पद दोषेष्वेव यथासम्भवं केचित् पदैकदेशदोषाः' इति समाधत्ते तन्नातिमनोरमम् । अस्त्वेवं तथापि पदैकदेशदोषत्वेन प्रथमाभिधानापादने किमुत्तरमिति । वस्तुतस्तू पदेशे तावत् प्राथम्यादिविचारणा, अतिदेशस्तूपदेशानन्तरमेव न च पदैकदेशे दोषोपदेशः, अतिदेशे नैव तल्लाभे लाघवात् । न च पदैकदेशे एवास्तूपदेशः पदे त्वतिदेश इति वाच्यम् । पदैकदेशावृत्तीनामपि केषाञ्चित् पदवृतित्वेन तदर्थं पदेषुपदेशस्यावश्यकत्वात् ।
(क) पददोषाः -
पददोषलक्षणमाह -
दुष्टं पदं श्रुतिकटुच्युत्संस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम्,
निहितार्थमनचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्नीलम ।
अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥
विश्वनाथोऽपि मम्मटाचार्यस्य मतं समर्थयति शब्दान्तरेण, यथा -
.....ते पुनः पञ्चधा स्मृताः ।'
पदे तदंशे वाक्येऽर्थे सम्भवन्ति रसेऽपि यत् ॥
तेषां षोडशपददोषाणां क्रमेण विवेचनम् -
१. श्रुतिकटुः-श्रुतिकटुत्वं यद्यपि श्रुत्युद्वेजकं तच्च पुरुषभेदेनानियतम् तथापि तज्जनकतावच्छेदकरूपवत्त्वं विवक्षितं तच्च परुषवर्णत्वं तच्च दुर्वचत्वम् । तद्यथा -
अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः ।
आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्तायं लभते कदा ॥
अत्र 'कार्तार्थ्य'मिति पदं कठोरवर्णघटितत्वात् श्रुतिकटुः । कार्तार्थ्य मिति शब्दः श्रोतुविरक्तिमापादयतीति दुष्ट इति भावः ।
२. च्युतसंस्कृतिः-च्युताः स्खलिता संस्कृतिः संस्करणं व्याकरणलक्षणा नुगमो यत्र तत्र च्युतसंस्कृतिदोषो भवति । यथा  'दीनत्वामनुनाथते कुचयुगम्'. अत्र 'अनुनाथते' इति पदं व्याकरणलक्षणविरुद्धं च्युतसंस्कृतिदोषेण दूषितः ।
३. अप्रयुक्तम्-प्रयुज्यमानतावच्छेदकरूपेण, अनुशासनसिद्धमपि कविभि र्यन्न प्रयुक्तं तदप्रयुक्तदोषमिति । यथा  'तथा मन्ये दैवतोऽस्य' अत्र पुल्लिङ्गः दैवतशब्दः आम्नातोऽपि कविभिर्न प्रयुक्त इत्यप्रयुक्तत्वं दोषः ।
४. असमर्थत्वम्-अनेन यत्तदर्थं परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थ सामर्थ्य रहितमप्रयुक्तत्वम् । यथा -
'सुरस्रोतस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादरम्' ।
५. निहितार्थम-अविवक्षितप्रसिद्धार्थप्रत्ययव्यवधानेन विवक्षिताप्रसिद्धार्थ बोधकत्वं निहितार्थम् । यथा -
यावकरसाद्रपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन ।
मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा ॥
अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वलीकृतत्वरूपोऽर्थो व्यवधीयते ।
६. अनुचितार्थम्-विवक्षितार्थतिरस्कारकधर्मव्यञ्जकोऽर्थो यस्य तदनु चितार्थम् । यथा -
'रणाश्वमेधे पशुतामुपागतः ।
अत्र कातरत्वाभिव्यक्त्या वर्णनीयस्य शौर्यस्य तिरस्कारात् पशुतामित्यनु चितार्थम् ।
७. निरर्थकपदस्वम्-वृत्तन्यूनतापरिहारमात्रप्रयोजनकमविवक्षितार्थकमिति निरर्थकम् । यथा-'मम हि गौरि ।' अत्र पादपूरणार्थमेव 'हि' इत्यस्य प्रयोगं निरर्थकमिति ।
८. अवाचकम्-विवक्षितधर्मविशिष्टस्य विवक्षितर्मिणः क्वापि न वाचकं यत्तदवाचकम् । यथा . 'अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना' । अत्र जन्तुपदं विवक्षितेनादातृत्वेन रूपेणावाचकम् ।
9. अश्लीलम्-अश्रीरस्यास्तीत्यर्थे सिध्मादित्वाल्लच् प्रत्ययः । कपिल कादित्वाद्रेफस्य लत्वम् । तथा च काव्यभाववदिति पर्यवसन्नम् । कान्त्यभाव श्चातिप्रसक्त इति ब्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यक्तिहेतुकस्तद्विशेषो वक्तव्यः । तत्र व्रीडाव्यक्तावान्तरस्य तथा भावो यथा-'साधनं सुमहद्यस्य' अत्र सैन्यार्थस्य  साधनशब्दस्य पुंव्यञ्जनमर्थान्तरम् । जुगुप्साव्यक्ती तथाभूतार्थस्मृतिमात्रहेतुत्वम् यथा-'वायुं स्थिता तस्य सा' अत्र वायुंशब्दोऽपानवायुं स्मारयति । अमङ्गल व्यक्ती तु यथा-'मत्प्रियाया विनाशात्' अत्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थो ऽमङ्गलः।
१०. सन्दिग्धम्-विवक्षिताविवक्षितोभयार्थोपस्थापनानुकूलस्वरूपद्वयसन्देह विषयः सन्दिग्धम् । यथा  'आशी:परम्परां वन्द्याम् ।' - अत्र 'वन्द्याम्' इति पदं बन्दीशब्दे सप्तम्यन्तं वन्द्याशब्दे द्वितीयान्तं वेति सन्देहः।
११. अप्रतीति:-अप्रतीतमिति ननोऽल्पार्थतया शब्दानुशासनातिरिक्त शास्त्रमात्रप्रसिद्धम् । तथा  'सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्गलिताशयताजुषः' । अत्राशयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्यवासनार्थः ।
१२. प्राम्यम् - ग्राम्यं ग्रामे केवले लोके प्रसिद्धं न तु शास्त्रेऽपि । यथा 'कटिश्च हरते मनः ।' अत्र कटिशब्दः लोकानभिज्ञं प्रति तदर्थानुपस्थिति दूषकताबीजम् इति ।
१३. नेयार्थम्-यत्र रूढिप्रयोजनाभ्यां विना या लक्षणा निषिद्धा तद्विष यत्वम् नेयार्थत्वम् । यथा  -
'करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनातिथिम् ।'
अत्र चपेटादिपदं निर्जितत्वे लक्षणया प्रयुक्तम् ।
१४. अविमष्टविधेयांशदोषः-अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत् । प्राधान्यं च विधिप्रतीतियोग्यता। सा चानुपसर्जनीभूतत्वे सत्युद्देश्या नन्तर्यम् । यथा-
'मूर्नामुद्धृत्तत्कृता विरलगलगलद्रक्तराधाः ।'
अत्र नगरीरक्षण एव यत्प्रयासस्तन्मू| महिमा मिथ्येति मिथ्यात्वं विधेयम् ।
१५. विरुद्धमतिकृत-विरुद्धमतिकृत्पदान्तरसं निधानेन प्रकृतप्रतीतिन्य कारकप्रतीतिजनकम् । तच्चेदमनेकधा प्रवर्त्तते । क्वचित्समासान्तरविग्रहेण । यथा  सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः ।  अकार्यमिश्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे ॥ अत्राकार्य कार्यमन्तरेण मित्रमिति विवक्षितम् । अकार्ये मित्रमिति तु प्रतीयते ।
(ख) पदांशवोषाः
केचन दोषाः, पदस्यांशे, एकदेशे भवन्तीति भावः । विश्वनाथमते तु दुःश्रवत्व-निहितार्थत्व-अवाचकत्व-अश्लीलत्व-नेयार्थत्वञ्च पञ्च एव पदांशदोषाः भवन्ति । मम्मटभट्टमते तु-श्रुतिकटु-निहितार्थत्व-निरर्थकत्व-अवाचकत्व-अश्ली लत्व-सन्दिग्धत्व-नेयार्थत्वञ्च सप्त पदांशदोषाः भवन्ति । पदगतदोषमिवेतेषां दोषाणामपि स्वरूपमस्ति ।
(ग) वाक्यदोषाः
साकाङ्क्षनानापदवृत्तिदोषो वाक्यदोषः । च्युतसंस्कारादित्रयाणां स्वा भावादेवान्वयबोधस्वरूपायोग्यानामन्वयबोधने पदान्तरविरहप्रयुक्तत्वविरहेण साकाङ्क्षत्वाभावान्न वाक्यदोषत्वमिति । प्रदीपकारस्तु-अत्र यत्र पदान्तर साहित्येन पदानां दुष्टत्वं स वाक्यदोषः । विवरणकारस्तु-विशिष्टकार्थ तात्पर्यकपदसमूहो वाक्यं तदपेक्षदोषत्वमेव वाक्यदोषत्वम् । तत्र षोडशपददोषे च्युतसंस्कृतिः, असमर्थस्तथा निरर्थकं विहाय सर्वे त्रयोदश पददोषाः वाक्यदोषा अपि भवन्ति । ते च-श्रुतिकटु-अप्रयुक्त-निहितार्थ-अनुचितार्थ-अवाचक त्रिधाऽश्लील-सन्दिग्ध-अप्रतीत-ग्राम्य-नेयार्थक्लिष्ट-अविमृष्ट-विधेयांश-विरुद्धमति कृदन्तान्ताः । एतदतिरिक्त एकविंशतिदोषाणामपि चर्चा कृता मम्मटेन । तद्यथा -
प्रतिकूलवर्णमुपहताप्लुतविसर्गविसन्धिहतवृत्तम् ।
न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥
अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् ।
अपदपदसमासं सङ्कीर्णगभितं प्रसिद्धिहतम् ॥
भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा ॥
१. प्रतिकूलवर्णम्-प्रतिकूलाः विवक्षितरसादेः अनुगुणाः आस्वादोद्बोध प्रतिबन्धकाः वर्णाः यत्र वाक्ये तत्प्रतिकूलवर्णम् ।
२. उपहतविसर्ग:-यत्र उपहतः उपघातं प्राप्तः विसर्गस्तत्रोपहतविसर्गदोषः ।
३. सविसर्गः-लुप्तः लोपं प्राप्तः विसर्गः यत्र तत्र लुप्तविसर्गदोषो भवति ।
४. विसन्धिः-विशब्दोऽत्र वैरूप्यार्थकः । परः सन्निकर्षः वर्णानामति शयितः सन्धिः संहितारूपः । संहिता च स्वारसिकार्धमात्राकालव्ययेनोच्चारणम् । तदेवाह-सन्धेर्वैरूप्यमिति । वैरूप्यञ्च त्रिधा भवति, विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वञ्च ।
( क ) विश्लेष:-सन्ध्यभावः ।
(ख ) अश्लीलत्वम्-सन्धिकारणत्वेन यत्राश्लीलता प्रतीतिर्भवति ।
(ग ) कष्टत्वम्-श्रुतिकटुत्वम् ।
५. हतवृत्तदोषः-हतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्राव्यम् अप्राप्तगुरुभावान्त लघु रसाननुगुणं च वृत्तं यत्र तत् हतवृत्तम् । हतवृत्तदोषोऽपि त्रिधा भवति ।
( क ) अश्राव्यत्वम्,
( ख ) प्रकृतरसानुगुणत्वम्,
( ग ) पादान्तलघोर्गुरुकार्याक्षमत्वम् ।
६. न्यूनपदत्वम्-तत्र न्यूनपदं न्यूनं पदं वाचकशब्दो यत्र तत् । द्योतक न्यूनतायां त्वनभिहितवाच्यत्वं न्यूनपदत्वम् ।
७. अधिकपदम्-उपात्तेप्याकृतिपदे यथा कथञ्चित्तेनैवोपमितिपर्यवसाना दित्याकृतिपदमधिकम् ।
८. कथितपदम्-उपात्तपदस्य प्रयोजनं विना पुनरुपादाने कथितपदत्वम् ।
9. पतत्प्रकर्षः-पतन् हसन् प्रकर्ष उत्कर्षो यत्र वाक्ये तदित्यर्थः । अल ङ्कारकृतस्य बन्धकृतस्य वा प्रकर्षस्य यत्रोत्तरोत्तरपातस्तत्र पतत्प्रकर्षदोषः ।
१०. समाप्तपुनरात्तम्-समाप्तं जनितविवक्षितान्वयबोधकं सत् तदन्वयि शब्दोपादानेन पुनरुपात्तं पुनरनुसन्धानविषयत्वं समाप्तपुनरात्तदोषमिति ।
११. अर्थान्तरैकवाचकः-यत्र प्रथमार्धगतं वाक्यं द्वितीयार्धगतेनैकेन पदेन पूर्यते तत्रार्धान्तरैकवाचकमिति ।
१२. अभवन्मतयोगपदम् न भवतीत्यभवन् अविद्यमानो मतोऽभिमतः इष्टः योगः सम्बन्धो यत्र वाक्ये तदभवन्मतयोगम् ।
१४. अपदस्थपदम्-अपदस्थपदसमासम् । तत्राद्यं पदपदं स्थानार्थकम् । तथा चास्थानस्थ पदमस्थानस्थसमासं चेति दोषद्वयम् ।
१५. अपदस्थसमासम्-यद्रसव्यञ्जको यः समासस्तद्रसव्यञ्जकस्थानम पहाय स्थानान्तरे तत्समासपातोऽस्थानस्थसमासत्वम् ।
१६. सङ्कीर्णम्-यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविशन्ति तत्र सङ्कीर्णम् ।
१७. गभितम्-यत्र वाक्यान्तरं प्रथमवाक्यस्य मध्ये प्रविष्टं भवति तत्र गभितम् ।
१८. प्रसिद्धिहतम्-यत्र प्रसिद्धार्थकस्य शब्दस्य तादृशसम्बन्धिनि अप्रयोगस्त्वमिति । एवं सति अप्रसिद्धशब्दप्रयोगात् अर्थप्रतीतिविलम्बेन रस प्रतीतेरपि विलम्बात् अस्य दोषत्वमिति ।
२०. अक्रमम्-यत्पदानन्तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्र तदक्रमम् ।
२१. अमतपरार्थम्-अमतः प्रकृतविरुद्धः प्राकरणिकरसविरुद्धरसव्यञ्जकः द्वितीयार्थो यत्र वाक्ये तदित्यर्थः ।
(घ) अर्थदोषाः
सम्प्रति वाक्यार्थप्रतीतिपश्चाद्भावित्वेन वाक्यदोषानन्तरमर्थदोषानाह -
अर्थोऽपुष्ट: कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः ।
सन्दिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥
अनवीकृतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः ।
साकाङ्क्षो पदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशित विरुद्धः ।
विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनः स्वीकृतोऽश्लीलः ॥
१. अपुष्ट:-यस्यार्थस्यानुपादाने शब्देनाप्रतिपादने विवक्षितार्थस्य बाधः पुष्टत्वं तद्विरहः अर्थात् पुष्टाद्भिन्न अपुष्ट इति ।
२. कष्टः-क्लिष्टत्वाद्यभावेऽपि कष्टगम्यार्थत्वं तत्त्वम् । तद्बीजं तु तात्पर्यार्थस्य दुर्जेयतया तज्ज्ञानविलम्बेनैव रसप्रतीतिप्रकर्षविलम्बनं कष्टत्वम् ।
३. व्याहतम्-द्वितीयं पुरस्कृत्य तदन्यथाकरणरूपं व्याहतत्वम् ।
४. पुनरुक्तः–वाक्यार्थस्य पुनरुक्तत्वं निष्प्रयोजनाभिधानेन श्रोतुर्वैमुख्यम् । अत एव प्रयोजनसत्त्वेनादोषत्वात् अनित्योऽयं दोषः ।
५.दुष्क्रमः-दुष्ट: अनुचितः क्रमो यत्रेत्यर्थः, दुष्टत्वञ्च क्रमस्य लोकशास्त्र विरुद्धत्वम् ।
६. प्राम्यः-ग्राम्यः ग्रामसम्भवः, अविदग्धोक्तिप्रतिपादितो रिरंसादिः । पामरैर्यत्र कथ्यते । वैदग्ध्यवक्रिमवलं हित्वैव वनितादिषु ।
७. सन्दिग्धः-सन्देहविषयः तत्प्रयोजकरूपवानिति यावत् । एवञ्च प्रकर णाद्यभावात् सन्दिह्यमानोऽर्थः सन्दिग्ध इति फलितम् ।
८. निर्हेतुः-निष्क्रान्तो हेतुर्यस्मात्, अनुपात्तहेतुकोऽर्थो निर्हेतुरिति यावत् ।
११. अनवीकृतः-भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण यन्नवत्वं तन्न प्रापित एक भङ्गिनिर्दिष्टोऽनेकार्थ इत्यर्थः । '
१२. सनियमपरिवृत्तः–'सनियमानियमविशेषपरिवृत्ताः' इत्यत्र सनिय मादिभिः, चतुभिः परिवृत्तपदान्वयात् सनियमपरिवृत्तादि चतुष्टयं लभते । परिवृत्तिश्च सनियमानियमयोविशेषाविशेषयोश्चेति ।
१३. अनियमपरिवत्त:-अनियमपरिवृत्ते नियमवाचकस्याधिकस्योपादा नात् अधिकपदत्वम् । विशेषपरिवृत्ते त्ववश्यवाच्यस्यानुक्तेरनभिहितवाच्यस्य सविशेषस्यानुक्तेरनभिहितवाच्यत्वमिति ।
१४. विशेषपरिवृत्त:-विशेषवाचकशब्दप्रयोगस्यावश्यके सामान्यवाचक पदस्य प्रयोगः विशेषपरिवृत्तदोषो भवति ।।
१५. अविशेषपरिवृत्तः—सामान्यवाचकशब्दप्रयोगस्यावश्यके विशेषवाचक शब्दस्य प्रयोगः अविशेषपरिवृत्तः दोषो भवति ।
१६. साकाक्षा:-आकाङ्क्षया सह वर्त्तत इति साकाङ्क्षस्तस्य भावः । तत्त्वञ्च अनुपात्तार्थाकाङ्क्षाविषयार्थकत्वम् ।
१७. अपवयुक्तः-अपदेऽस्थाने युक्तः सम्बद्ध इत्यर्थः । एवं च प्रकृतार्थविरु दार्थकपदशालित्वमपदयुक्तत्वम् । तदुक्तं विवरणे-'यत्र यदभिधानं विवक्षित प्रतीतिविघटकं तादृशेऽनुपयुक्त स्थाने तदभिधानमपदयुक्ततेति ।
१८. सहचरभिन्नः-सहचरेषु समभिव्याहृतेषु, सहचरेभ्यः समभिव्या हृतेभ्यो वा भिन्नो विजातीय इत्यर्थः । विजातीयत्वं चोत्कृष्टत्वापकृष्टत्वा भ्याम् । एवञ्च समभिव्याहृत विजातीयार्थकत्वं सहचरभिन्नत्वम् ।
19. प्रकाशितविश्व:-प्रतिपादितविवक्षितार्थविरोधिव्यञ्जकार्थकत्वं प्रका शितविरुद्धत्वम् ।
२०. विध्ययुक्तः-विधेयतात्पर्याप्त्ययोग्ये तात्पर्यार्पणत्वं तत्त्वम् । विधिरत्र समापिका क्रिया। विवक्षितार्थस्यानिर्वाह एव दूषकताबीजम् ।
२१. अनुवाबायुक्त:-अनुवादायुक्तः अयुक्तानुवाद इत्यर्थः । अयुक्तत्वं चात्र विध्यनुगुणत्वम् । अनुवादश्च सिद्धस्यैव कथनम् । विधिविरुद्धत्वमेवं दूषकता बीजम् । अयमपि नित्यो दोषः ।
२२. त्यक्तपन:स्वीकृत:-पूर्वं त्यक्तोऽनन्तरं पुनः स्वीकृतः पुनरुपात्त इत्यर्थः । क्रियाकारकान्वयेन निराकाङ्क्षतया समाप्तेऽपि वाक्ये पुनः कारकान्तराभिधानं त्यक्तपुनःस्वीकृतत्वम् ।
२३. अश्लील:-अश्लीलो व्रीडादिसमर्पकोऽर्थः । यथा -
यथा सुजायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥
शब्दान्तरेणाप्युपादीयमानोऽयमर्थः पुंव्यञ्जनादिसाधारण्येन प्रतीते बीडादायी।
(ङ) रसदोषाः
रसगतदोषाणां निरूपणमानन्दवर्धनेनाऽपि कृतम्, किञ्च तन्निरूपणं नाधिक व्यवस्थितोऽभवत  -
विरोधिरससम्बन्धिविभावादिपरिग्रहः ।
विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णनम् ।।
अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे च प्रकाशनम् ।
परिपोषं गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम् ।
रसस्य स्याद्विरोधाय वृत्त्यनौचित्यमेव च ॥
आनन्दवर्धनापेक्षया मम्मट-विश्वनाथाभ्यां कृतं रसगतदोषाणां विवेचन मधिकव्यवस्थितं तर्कसङ्गतञ्च वर्तते । मम्मटेन त्रयोदशरसदोषाणामुल्लेखः कृतः स्वग्रन्थे । विश्वनाथेन च चतुर्दशरसदोषाणां विवेचनं कृतम् । तस्य चतुर्दशः रसदोषः अर्थानौचित्यमस्ति  'अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषाः रसगताः स्मृताः ।  -सा० द०,७१५ आनन्दवर्धनमते तु अनौचित्यं विना रसभङ्गस्यान्यत्कारणं नास्त्येवेति -
अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ।
प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ।।
वृत्तिः मम्मटेन प्रतिपादितास्त्रयोदशरसदोषास्तु -
१. व्यभिचारिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वम्-वाच्यता ताटस्थ्यलक्षणया  ब्रह्मपदवत् । लोके यथा गोप्यानां स्तनादीनां साक्षात्प्रकाशने नोपादेयता तथानुभावादिबहुव्यङ्गयत्वेन चमत्कारनिदानानां व्यभिचारिभावानां स्वशब्द प्रकाशनेनेत्यर्थः ।
२. रसस्य स्वशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वाच्यत्वम्-रसस्य सामान्यतः रस वाच्यतादोषः विशेषतश्च शृङ्गारपदवाच्यत्वं दोषः शृङ्गारपदोपात्तसम्भोग शृङ्गाररसाक्षिप्तस्वविभावानुभावव्यभिचारिभिर्व्यज्यते रसः किन्तु, शृङ्गारपद वाच्यत्वादास्वादापकर्ष इति भावः ।
३. स्थायीभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वम् स्थायीभावस्य विशेषतः, उत्साहादि पदेन वाच्यत्वं दोषम्भवति ।
४. अनुभावानां कष्टकल्पना-यत्रानुभावं पर्यवसाययति प्रकरणादि अनु सन्धानसापेक्षतया विलम्बेन विगमयन्ति तत्र कष्टकल्पनेति ।
५. विभावानां कष्टकल्पना-रसविशेषाणामभिव्यक्ती यदि रसान्तरस्य बोधो भवति तत्र विभावस्य कष्टकल्पना भवति ।  बोधनं ब्रह्मापदवत  २२०  अलङ्कारशास्त्रस्येतिहासः
६. प्रतिकूलविभावादिग्रहः-प्रतिकूल: प्रकृतिरसादेविरुद्धो यो रसादिः तद्विभावानुभावव्यभिचारिणां ग्रहो ग्रहणम् उपादानमिति ।
७. पुनः पुनः दीप्तिः-दीपितस्य स्वसामग्रीलब्धपरिपोषस्य अन्तरा विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणं वेद्यान्तरसम्बन्धेन धारायाः विच्छेदात् । पुनः पुन  र्दीप्तिस्तु, अङ्गरसादीनामेव न त्वङ्गिन इति ।
८. अकाण्डे प्रथनम्-अकाण्डेऽनवसरे प्रथनं विस्तारः रसस्य वर्णनमिति ।
९. अकाण्डे छेदः-अनवसरे यत्र रसस्य विच्छेदो भवति ।
१०. अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः-यत्र प्रधानरसं परित्यज्याप्रधान एव रसः प्राधान्येन आस्वाद्येत तत्राङ्गस्याप्यतिविस्तृतिदोषो भवति ।
११. अङ्गिनः अननुसन्धानम्-अङ्गिनः अर्थात् यत्र प्रधानस्य नायकस्य नायिकाया वाननुसन्धानमपरामर्शो विस्मरणमिति ।
१२. प्रकृतीनां विपर्ययः-यत्प्रकृतौ यद्वर्णनमनुचितं तत्र तद्वर्णनं प्रकृति विपर्ययो भवति ।
१३. अनङ्गस्याभिधानम्-अनङ्गस्य प्रकृतरसविरुद्धस्य अभिधानं प्रशंसनं यत्र भवति तत्रानङ्गस्याभिधानदोषो भवति । अर्थानौचित्यं देशकालादीनामन्यथा यद्वर्णनं तथा सति हि काव्यस्यासत्यता प्रतिभासेन विनेयानामुन्मुखीकारा सम्भवः ।
(च) अलङ्कारदोषाः
पूर्वोक्तदोषेभ्यः पृथगलङ्कारदोषाणामसम्भत्वं प्रतिपादयतः मम्मटविश्व नाथाविति । तद्यथा -
एषां दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन ।
उक्तेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः ।।
एभ्यः पृथगलङ्कारदोषाणां नैव सम्भवः ।
तथाप्यत्र कतिचिद्दोषाः निदर्शनरूपेणैव  -
१. अनुप्रासदोषः-अनुप्रासालङ्कारस्य त्रयो दोषाः सन्ति-
(क) प्रसिद्धय भावः
(ग) वृत्तिविरोधश्च ।
एतेषामन्तर्भावः, प्रसिद्धिविरुद्ध अपुष्टार्थ-प्रतिकूलवर्णदोषेषु भवन्ति क्रमेणैव ।
२. यमकदोष:-यमकस्य त्रिषु चरणेषु प्रस्थापनम् अयुक्तदोषत्वेन दूषितं भवति अस्यान्तर्भावः अप्रयुक्तदोषे एव भवति ।
३. उपमादोष:
(क ) उपमायामुपमानस्य जातिगत-प्रमाणगतश्च वा न्यूनताजन्यदोषः वस्तुत अनुचितार्थत्वदोष एवाऽस्ति ।
(ख ) साधारणधर्मस्थिते न्यूनत्वम् अधिकत्वञ्च दोषः न्यूनपदत्वमधिक पदत्वञ्च दोष एवास्ति ।
(ग ) उपमानस्योपमेयस्य वा लिङ्गभेददोषो वचनभेददोषो वा वस्तुतः भग्नप्रक्रमः दोष एवास्ति ।
(घ ) उपमायाः कालभेद-पुरुषभेद-विध्यादिभेददोषाणामन्तर्भावोऽपि भग्नप्रक्रमदोषे एवाभवत् ।
(ङ) उपमायामसादृश्यदोषः वस्तुतः अनुचितार्थत्वदोष एवेति ।
४. उत्प्रेक्षादोषः-
( ख ) उत्प्रेक्षायामुत्प्रेक्षितस्य निर्विषयत्वदोष अनुचितार्थत्वदोष एवास्ति ।
५. समासोक्तिदोषः-साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमपि, उप मानविशेष प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावात् अनुपादेयत्वं यत तत् अपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तं वा दोष एव ।
6. अप्रस्तुतप्रशंसादोषः-अप्रस्तुतप्रशंसायामपि साधारणविशेषणः प्रस्तुतस्य प्रतीतो पुनः स्वापदोपादनस्य यद्वैयर्थ्यं तदपुष्टार्थत्वमेव दोष इति ।
दोषाणां नित्यत्वमनित्यत्वञ्च
१. सर्वेषां दोषाणां निर्दुष्टता-सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम् अनु करणे प्रतिपादितदूषकताभावाददोषत्वम्भवति । अनुकरणत्वञ्च स्वसदृश शब्द मात्रबोधतात्पर्यकोच्चारणविषयत्वम् । साहित्यदर्पणकारेणाप्युक्तम्  - 'अनुकारे च सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता।'
२. दुःश्रवत्वदोषस्यादोषता–काव्यस्यात्मारसस्तदपकर्षकत्वाभावे दुःश्रव त्वादेरदुष्टत्वमाद्यम्, अनपकर्षकत्वे सति प्रकर्षकत्वे पुनर्गुणत्वम्, इति भाक्त मेतत्, साक्षात् गुणत्वस्य रसधर्मभूतेषु माधुर्यादिष्वेवोपलम्भात् । माधुर्यादयो हि साक्षाद्रसधर्मभूताः, दुःश्रवत्वादयस्तु परम्परासम्बन्धेन तदुपकारितयेति ।
वक्तरिक्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते ।
रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं तथा पुनः ॥
३. अश्लीलत्वदोषस्यादोषत्वम्-सुरतारम्भस्य या गोष्ठी संलापः सादौ यत्र तत्र अश्लीलत्वमपि गुणमेवेति -
सुरतारम्भगोष्ठयादावअश्लीलत्वं तथा पुनः ।
4. अप्रयुक्तत्वकोषस्य मदोषत्वम् श्लेषादेः अवस्थायामप्रयुक्तत्वदोषमपि दोषो न भवति ।
५. निहितार्थत्वदोषस्यादोषता-श्लेषादेरवस्थायां निहितार्थत्वदोषोऽपि दोषो न भवति -
स्यातामदोषौ श्लेषादौ निहितार्थाप्रयुक्तते।
६. अप्रतीतत्वदोषस्यादोषत्वम् -
'''स्वयं वापि परामर्शे............. ।'''
7. कषितपदत्वदोषस्यादोषता-विहितस्यानुवाद्यत्वे उद्देश्यस्य प्रतिनिर्देश्ये क्रोधे, दीनतयोक्ती, लाटानुप्रासे, दयायां, प्रसन्नतापादाने, अर्थान्तरसङ्क्रमित वाच्ये, हर्षे, अवधारणे तथा विहितानुवाद्यत्वादिष्वेकादशस्थलेषु कथितं पदं कथितपदत्वसंज्ञको दोषः पुनर्गुण एवेति ।
9. कष्टत्वदोषस्यादोषत्वम्-वैयाकरणादिके जने प्रतिपाद्ये बोधव्ये अथवा वक्तरि कष्टत्वम्, दुःश्रवत्वं वा दोषो गुण एव भवति ।
१०. प्राम्यत्वदोषस्यादोषता-अशिक्षितजनानामुक्तिषु ग्राम्यत्वं नाम दोषः अदोषो भवति ।
११. निर्हेतुत्वदोषस्यादोषता-प्रसिद्धार्थे निर्हेतुता दोषो न भवति । लोके प्रसिद्ध विषये निर्हेतुता नाम दोषस्तु दुष्टतां न प्राप्नोति । चमत्कारातिशया जननात् गुणतामपि नैव गच्छतीत्यपि ज्ञेयम् ।
१२. ख्यातविरुद्धतादोषस्यादोषत्वम् -ख्याते प्रसिद्ध कवीनां समये सम्प्रदाये  • ख्यातिविरुद्धता नाम दोषो गुण एव स्यात् । कवि समयख्यातानि च यथा  मालिन्यं व्योम्नि पात्रे यशसि धवलता वर्ण्यते हासकीयो  रक्तौ च क्रोधरागौ सरिदुदधिगतं पङ्कजेन्दीवरादि ।' इत्यादि ।
१३. पुनरुतत्वदोषस्यादोषता -
धनुर्व्यादिशब्देषु शब्दास्तु धनुरादयः ।
आरूढत्वादिबोधाय प्रयोक्तव्या स्थिता अमी॥
धनुर्व्यादिशब्देषु विद्यमाना धनुरादयः शब्दास्तु आरूढत्वादिबोधाय आरूढत्वप्रतीतये धनुरादिषु यो जितत्वावगमायेत्यर्थः, प्रयोक्तव्या इति अग्रिमेण सम्बन्धः अतः पुनरुक्तत्वमदुष्टतां प्रतिपद्यते ।
१४. न्यूनपदत्वदोषस्यादोषत्वम्  उक्तावानन्दमग्नादेः स्यान्यूनपदता गुणाम् । -सा० द० ७।२७ आनन्दप्रवाहे स्थितस्य शोकदुःखमग्नादेश्च न्यूनपदता नाम दोषो गुण एव भवति।
१६. समाप्तपुनरातत्वदोषस्यादोषता  समाप्तपुनराप्तत्वं न दोषो न गुणः क्वचित् ।'
क्वचिदन्वयस्य समाप्तावपि वाक्यान्तरेण पुनरुपादानस्थले समाप्तपुनरात्तत्वं नाम दोषो न वा गुणो भवेत् ।
१७. गभितरवदोषस्यादोषत्वम्  'गर्भितत्वं गुणः क्वापि ।'
क्वापि चमत्काराधायकस्थले गभितत्वं नाम प्रागुक्तदोषो गुण एव भवति ।
१८. पतस्प्रकर्षदोषस्यावोषत्वम् -
'पतत्प्रकर्षता तथा ।'
अस्योदाहरणस्थले 'चञ्चद्भुज' इत्यादी चाभिधेयस्यानुद्धतत्वेन तथा पतत्प्रकर्षों युक्त इत्यस्यादुष्टत्वम् ।
रसगतदोषाणामनित्यत्वं तथा तद्दोषाणां परिहारः
'उद्देश्यप्रतीतिविघातको दोषः' इति दोषसामान्यलक्षणम् । स चायं दोषो द्विविधः-नित्योऽनित्यश्च । तत्रानुकरणात्, अन्येन प्रकारेण समाधातुमशक्यो नित्यः यथा च्युतसंस्कृत्यादिः । अन्यादृशस्त्वनित्यः, यथा अप्रयुक्तादिस्तस्य श्लेषादावदोषत्वादिति बोध्यम् । अथवा सर्वदैव हेयो नित्यः यथा च्युतसंस्कृ त्यादिः तदन्यस्त्वनित्यः, यथा शृङ्गारादी हेयमपि श्रुतिकटु रौद्रादावुपादेयमे वेति । अथ विशेषलक्षाणि तत्र नित्यानित्यरूपेण द्विविधोऽप्ययं दोषस्त्रिविधः शब्द दोषोऽर्थदोषो रसदोषश्चेति । वाक्यार्थबोधात् प्राक् प्रतीयमाना शब्दगाः, ततः परं प्रतीयमाना परम्परया रसापकर्षकाऽर्थगाः, तादृशा साक्षादसापकर्षकाः रसगाः। तत्र यदि विशेषावस्थायां रसौचित्यस्य भंगो न भवति, तर्हि तत्र रसदोषोऽपि न भवति । निम्नावस्थायां रसदोषेषु दोषत्वं न भवति
१. कचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः ।
अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥
यथासम्भवं शब्दार्थदोषाणामदोषत्वं गुणत्वं चोपपाद्येदानीं रसदोषाणां विषयविशेषे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चोपपादयत्यनेन क्वचिद् व्यभिचारिणः सञ्चारिभावस्य न तु रसस्थायिनोरपीति ।  यत्रानुभावविभावमुखेन प्रतिपादने विशदप्रतीतिर्नास्ति, यत्र च विभावा नुभावकृतपुष्टिराहित्यमेवानुगुणं तत्र व्यभिचारिणः स्वशब्देनोक्तौ न दोषः।
२. प्रकृतरसविरुद्धे विभावानुभावव्यभिचारिभावानां बाध्यत्वेन कथनम् दोष स्थानेऽपि गुणो भवति ।
'सञ्चार्यादेविरुद्धस्य बाध्यत्वेन वचो गुणः ।'
( क ) विरुद्धोऽपि कश्चिद्रसः प्रधानेन रसेन सह स्मर्यमाणश्चेत् न दुष्टो भवति।
(ग) विरुद्धावपि यो रसी, अङ्गिनि प्रधाने उत्कर्षाश्रयेऽङ्गत्वमुपकार कत्वमर्थादुत्कर्षकारकत्वमाप्तौ चेत् तावपि परस्परं मिथः न दुष्टाविति ।
स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः ।
अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टो परस्परम् ॥
निम्नोपायेन रसस्य विरोधरूपदोषस्य परिहारं कर्तुं शक्यते -
(ख ) यो रसः नैरन्तर्येण, अवधानेन तु यो रसो विरुद्धः स रसान्तरेण, अन्तरितो भूत्वा रसदोषं परिहर्तुम् शक्यते।
आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः ।
रसान्तरे नान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥
मम्मटाद्याचार्याणां मते औचित्याद् बुद्धिमद्भिः अन्येषामपि दोषाणां दोष त्वेनादोषता, कुत्रापि विद्यमानदोषत्ववैपरीत्येनैव गुणता, कुत्रापि स्वभावत एव गुणता, कुत्रापि च अनुभयात्मता दोषगुणत्वोभयातिरिक्तता ज्ञेया, सर्वत्र हि औचित्यानुसारादेव दोषगुणादीनां व्यवस्थितेरिति।
अन्येषामपि दोषाणामित्यौचित्यान्मनीषिभिः ।
वंशः
परिचयः
वंशवृक्षः कश्चित् विशिष्टः वृक्षः। यतः अन्यवृक्षाः इव शाखासु विशाखासु अस्य वैशाल्यं न भवति । अबक्रः सन् ऊर्ध्वं वर्धते । यदा अयं पुष्पितः भवति तदा अस्य आयुः समाप्तः इति अर्थः । सामान्यतः अयं वृक्षः अरणोत्पनः चेदपि इदानीन्तनकाले सौन्दर्यार्थम् उद्यानेषु अपि प्रारोपयन्ति । अयं तृणानां वर्गसम्बद्धः Poaceae Sub, Bambusoideae Tribe, Bambuseae इति सस्यसमुदाये अन्तर्गच्छति । शतपर्व, वेणु,युवफल इति अस्य अपरनामानि । हिन्दुस्थान्यां बास् इति कथयन्ति येन बासुरि (वेणुवाद्यम्) निर्मीयते । अयं वृक्षः आङ्ग्लभाषया ठोर्न्य् बम्बू इति ल्याटिन् भाषया बम्बुस अरुन्दिनेसिअ इति परिचितः । अस्य औषधीयगुणानि अपि ज्ञात्वा मानवः एनम् अपबन्धु इव पश्यति ।
प्रभेदाः विशेषाः च
विश्वेऽस्मिन् ५५०वंशजातयः सन्ति । भारते एव १३६वंशभेदाः प्ररोहन्ति । किन्तु भारते सर्वसामान्याः वंशभेदाः ४०सङ्ख्याकाः एव । सकण्टकवंशाः कण्टकरहितवंशाः इति प्रधानभेदद्वयं भवति । एते वृक्षाः निबिडसमूहेषु प्ररोहन्ति इति अस्य अन्येकं वैषिष्ट्यम् । प्रतिदिनं ४अङ्गुलपर्यन्तम् अपि अस्य वर्धनं भवति । बालवंशं (कर्णाटके अस्य ’कळले’ इति वदन्ति) कर्तयित्वा पाकशालायां व्यञ्जनं, क्वथितम्, अवलेहः वा निर्मियन्ते । वंशवृक्षस्य बीजानि व्रीहयः इव भवन्ति । तुषैर्विमुकानि बीजानि तण्डुलाः इव ओदनं कृत्वा भोक्तुं शक्यते । सामान्यस्य तण्डुलान्नस्यापेक्षया अयम् आहारः पौष्टिकः भवति ।\
प्रयोजनानि
कार्गजस्य निर्माणे । गृहनिर्माणे । द्रोणिनावादिनां निर्माणे । दीपस्तम्भस्य, निश्रेण्याः वेणुवाद्यस्य च निर्माणे । कृष्युपकरणार्थम् । आसनानाम्, आसन्दानां, उप्तीठिकानाम्, अन्यगृहोपयोगिपरिकराणां निर्माणार्थं, अयुर्वेदीयचिकित्सासु च वंशवृक्षस्य उपयोगः ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भोजपुरी सिनेमा
भोजपुरी सिनेमा भोजपुरी -भाषायाः चलचित्रस्य भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रम् अस्ति. इदं पश्चिमबिहारे पूर्वोत्तरप्रदेशे च स्थितम् अस्ति यत्र लखनऊ, पटना च प्रमुखानि उत्पादनकेन्द्राणि सन्ति |