cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
योगदर्शनस्य इतिहासः
योगस्य आदिप्रणेता
प्राचीनसाहित्यात् योगस्य मूलसंस्थापकस्य ज्ञानं भवति । विभिन्न-प्राचीनयोग-परम्परासु योगस्य प्रवर्तकस्य विषये उल्लेखः अस्ति, तत्सम्बद्धञ्च प्राचीनसूत्रसाहित्यं लोकप्रिय-साहित्य-पुराणादिषु चापि उल्लेखः वर्तते। सूत्रसाहित्यं तत् साहित्यम् अस्ति, यस्मिन् विस्तृतविचाराः अतीव संक्षिप्ततया, व्यवस्थिततया, तर्कसंगततया, सूत्रात्मकशैल्या च लिखिताः सन्ति। केवलं विद्वज्जनाः एव तस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति।
द्वितीयस्य प्रकारस्य साहित्यम् अस्ति, यस्मिन् मूलविचाराः विस्तरेण, रोचकतया, सरलतया च आख्यानात्मकेन अथवा उपदेशात्मकशैल्या लिखिताः सन्ति। वस्तुतः योगस्य मूलप्रवर्तकस्य विषये सूचना अन्यप्रकारसाहित्येभ्यः एव प्राप्यते । उपर्युक्तसाहित्ये महाभारतं, रामायणं, पुराणं च अन्तर्भूतम् अस्ति । अस्मिन् समये उपलभ्यमानेषु ग्रन्थेषु महर्षिपतञ्जलेः योगसूत्रमेव प्रामाणिकं पुस्तकम् इति विद्वांसः मन्यन्ते, यस्मिन् शुद्धविचारे योगविद्यायाः वर्णनं प्राप्यते। प्रायः योगसूत्रस्य सर्वेषां भाष्यकाराणां, वृत्तिकाराणां च मतस्ति यत् पातञ्जलयोगशास्त्रं हिरण्यगर्भशास्त्रस्य आधारेण रचितम् अस्ति। महाभारते, याज्ञवल्क्यस्मृतौ च एकं वचनं प्राप्यते यत् –
"हिरण्यगर्भः योगस्य वक्ता,  नान्यः पुरातनः।"
हिरण्यगर्भः एव योगवक्ता इत्यर्थः । अस्मात् प्राचीनतरः अन्यः कोऽपि वक्ता नास्ति । महाभारते हिरण्यगर्भविषये अन्यः श्लोकः अस्ति। यथा -
हिरण्यगर्भो द्युतिमान् य एषच्छन्दसि स्तुतः।
योगः सम्पूज्यते नित्यं स च लोके विभुः ॥
अयं द्युतिमान् हिरण्यगर्भः वेदेषु स्तुतः इत्यर्थः। एतस्य हिरण्यगर्भस्य योगिनः नित्यपूजां कुर्वन्ति, संसारे च एषः विभुः इत्युक्तः। प्राचीन-घटनानां, जनानाम्, ऐतिहासिक-तथ्यानां च वर्णनं पुराणसाहित्ये प्राप्यते । तत्र प्राचीनपरम्पराः लिखिताः सन्ति। श्रीदेवीभागवतपुराणे (उत्तरार्द्धः, स्कन्ध-एकादशः अध्यायः) केवलं भगवान् ऋषभदेवः हीरण्यगर्भः योगेश्वरः, योगनिपुणः इत्यादिरूपेण स्तुतः अस्ति। श्रीमद्भागवते (5/4/9) उक्तम् अस्ति यत् - "भगवान ऋषभो योगेश्वरः" तत्रैव (5/5/25) "इति नानायोगचर्याचरणः भगवान् कैवल्यपतिः ऋषभः" इति ऋषभदेवस्य मान्यता प्राचीनकालात् अद्यावधौ प्रचलति। एषः हठयोगस्य उपदेशः अपि उच्यते – श्रीआदिनाथाय नमोस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या इति अपि। जैन-आदिपुराणे (सर्गः २४) भगवतः आदिनाथस्य चक्रवर्तिनः सम्राट्-भरतस्य एवं प्रकारेण वर्णनं प्राप्यते -
हिरण्यगर्भो भगवान वृषभो वृषभध्वजः।
परमेष्ठी परमतत्त्वं परमात्ममूरसि ॥३३ ॥
अहो भगवन्! भवान् हिरण्यगर्भः, भगवान्, वृषभः (श्रेष्ठः) – वृषभ-नामकः, वृषभचिह्नेन विभूषितः, परमेष्ठी, परमतत्त्वः, स्वस्य स्वरूपे स्वयंभूतया भवान् प्रकटितः। तन्त्रसाहित्यस्य अनुसारं शिवः तन्त्रशास्त्रस्य आदिप्रणेता अस्ति। शिवपुराणे (शिवपुराणं - 4/47-48) ऋषभदेवः शिवस्य अवतारः, आदिशिवश्च स्वीकृतः अस्ति। आदिनाथः ऋषभः योगस्य प्रवर्तकः, हिरण्यगर्भः च अस्ति, यः योगस्य दीक्षां कृतवान्, ध्यानमार्गं प्रारब्धवान् च। ऋग्वेदे अथर्ववेदे च ऋषभविषये संकेताः सन्ति । जैनागमेषु, हिन्दुपुराणेषु च परम्परागत-वृत्तान्तं प्राप्यते, ततः अपि संकलितेषु श्रीमद्भागवतादिमहापुराणेषु विस्तृतं काव्यात्मकं च वर्णनं प्राप्यते।
वेदेषु योगः
भारतीयपरम्परा ऋषिप्रधाना विद्यते। प्राचीनकालात् एव श्रेष्ठाः ऋषयः स्वज्ञानशक्त्या अविद्यां दूरीकर्तुम् अविरतं कठिनं च प्रयासान् कृतवन्तः, येन मनुष्याः अज्ञानस्य अन्धकारात् दूरं गत्वा ज्ञानप्रकाशं प्राप्तुं शक्नुयुः, एवं ते स्वजीवनं सार्थकं कर्तुं शक्नुयुः। अत एव ज्ञानिनः ऋषयः परमसत्तायाः स्वीकारं कृत्वा तस्याः प्राप्तेः, तस्याः आज्ञापालनस्य, सदमार्गानुसरणस्य, शान्तेः, सौहार्दपूर्णतायाः, अन्ते मोक्षस्य च प्राप्तेः आह्वाहनं कुर्वन्ति। अत एव चिरकालोत्तरम् अपि एषा अमरवाणी, अमरज्ञानं च विभिन्नेषु ग्रन्थेषु मानवयाय स्वमहत्त्वपूर्णां भूमितां वहति। तेषु ग्रन्थेषु एव अन्यतमः वेदः, यः स्वस्य अक्षय-ज्ञानेन इहलौकिक-अतीन्द्रिय-जीवने सुख-शान्ति-समृद्धि-मोक्षाणां मार्गं प्रशस्तं कुर्वन् अस्ति। वेद इत्यस्य शब्दस्य व्यत्पत्तिः विद् धातोः मन्यते। वेदस्य अर्थः ज्ञानं भवति। प्राचीनतमग्रन्थत्वस्य श्रेयः वेदेभ्यः एव गच्छति। तेन सह अपौरुषेय इत्यपि ते मन्यन्ते ।
यतः वैदिकसाधनायां मुख्यं लक्ष्यं आत्मनः परमात्मनः च संयोगात् तयोः ऐक्यम् अस्ति। अतः वेदेषु भोगेन (लौकिकज्ञानेन) सह अपवर्गस्य (अलौकिकज्ञानस्य) अपि चर्चा कृता वर्तते। अतः अपवर्गं प्राप्तुम् आध्यात्मिकसुखं प्राप्तुं, पारमार्थिकसुखं प्राप्तुं च वेदेषु योगसम्बद्धाः बहवः विचाराः यत्र तत्र उपस्थापिताः सन्ति। अस्मिन् देवानाम् आह्वानं कृत्वा आन्तरिकशुद्धेः, ईश्वरप्राप्तेः च कामना कृता वर्तते। एकस्य साधकस्य आकांक्षा वेदेषु नानारूपेण वर्ण्यते। ऋग्वेदे उक्तम् अस्ति यत्, अग्निदेव!, यदि अहं त्वां भवेयं, त्वं वा अहं भवेयम्, तर्हि तव लोके सर्वे आशीर्वादाः सिद्धाः भविष्यन्ति। यदा आत्मा परमात्मा इव भवति, परमात्मा वा आत्मा इव भवति, तदा भवतः मम च आत्मनः परमात्मनः च भेदः लुप्तः भवति इति यावत् । भेदात् एव सर्वे क्लेशाः, हानयः, कष्टाः इत्यादयः सन्ति। यदा भेदः लुप्तः भवति, तदा तस्मात् उत्पन्नाः सर्वाः समस्याः स्वयमेव नष्टाः भवन्ति । अतः योगस्य पराकाष्ठा एकत्वप्राप्तिः अस्ति।
योगविधेः उपस्थापनकाले, योगहेतोः आलम्बने उक्तम् अस्ति यत्, यान् देवान् विना प्रकाशपूर्णस्य ज्ञानिनः जीवनयज्ञं सफलं भवितुं नार्हति, तेषु एव ज्ञानिनः स्वबुद्धेः, कर्मणां च योगं कुर्युः। अर्थात् जीवनस्य उच्चतम-सिद्ध्यर्थं तत्तद्देवतासु बुद्धिं कर्म च समायोजयन् ध्यानं कर्तव्यम् । योगमार्गस्य साधकः प्रकाशम् इच्छति न तमः, ज्ञानं इच्छति न अज्ञानम्। साधकः कामयते यत् हे मरुतदेवाः! त्वं हृदयगुहायां तमः निष्कासय। अस्माकम् अभीष्टं प्रकटय। यदा अन्धकारः विच्छन्नः भविष्यति, तदा प्रकाशः स्वयमेव प्रकाशयिष्यति यतः तमः एव प्रकाशम् आच्छादयति। अतः साधकः तत् अपसारयितुम् इच्छति, इष्टं च साधयितुम् इच्छति। यदि इन्द्रियसंयमेन एव तस्य सत्यस्य उद्घाटनं सरलतया भवितुं शक्नोति। यजुर्वेदे उक्तमस्ति यत्, परमात्मा अस्माकं मनसः बुद्धेः च वृत्तीनां तत्त्वस्य प्राप्त्यै स्वस्य दिव्यरूपेण नियोजयेत्। अस्माकम् इन्द्रियाणां प्रकाशः बहिः न गत्वा अस्माकं बुद्धेः, मनसः च स्थिरतायां सहायकः भवेत्। सर्वविधद्वेषात् मम मनः दूरं कुरु।
साधकस्य एषा कामना अन्ते सर्वदोषान् विहाय स्वस्य दिव्यरूपज्ञानं सिद्धयति। यावद् क्रोध-अभिमान-मोह-लोभ-आदि-क्लेशाः अन्तःकरणे तिष्ठन्ति, तावत्पर्यन्तं परतत्त्व-प्राप्तिः सम्भवितुं न शक्नोति, किन्तु तेषां लोपमात्रेण इन्द्रिय-नियन्त्रणं स्वयमेव प्रारभ्यते । तदनन्तरं सम्यक् दिशि इन्द्रियाणां योजनं कृत्वा दिव्यत्वप्राप्तिः सुलभा भवति । साधकस्य एषा अपि कामना अस्ति यत्, हे वरुण! बन्धनेभ्यः, दुःखेभ्यः च मां मोचय । अस्माकम् उत्तमाङ्गेषु स्थापितात् पाशात् अस्मान् पृथक् कुरु। तदनन्तरं वयं पापविनिर्मुक्ताः भवतः कार्येषु प्रवृत्ताः भवेम । पाशः अर्थात् बन्ध एव मानवम् अनुचितमार्गं प्रति नयति। एतेषां कारणात् मानवाः अनेकविधान् अपराधान् कुर्वन्ति। अतः एतेभ्यः पाशेभ्यः मुक्तिं प्राप्तुं इच्छा कृता अस्ति । साधकः वदति यत्, मम मुखं सम्पन्नं भवतु, मम मुखं यशस्वि भवतु... मम जिह्वा कल्याणमयी भवतु, मम वाक् महिमामयः भवतु, मम मनसि क्रोधः न भवेच्चेदपि अहं क्रोधं प्राप्नुयाम्... मम मांसं सर्वेषां भूतानाम् नमनं कुर्यात्। ये अपाराधाः अस्माभिः कृताः, तेभ्यः अपराधेभ्यः अस्मान् मुक्तान् कुर्वन्तु। ग्रामे वने वृक्षोच्छेदनपशुवधेषु मिथ्यावाक्येन इन्द्रियाणां पापैः जातिविशेषकृतपापेभ्यः अस्मान् विमोचयतु।
सामवेदे आत्मा, चेतना उत ब्रह्म विशिष्टप्रकारेण प्रकटितः, अनन्तः सदकामनां कुर्वन् कथयति, यः भूतभविष्ययोः, सर्वेषु च व्यापकः अस्ति, यः दिव्यलोकस्य अधिष्ठाता अस्ति, तस्मै ब्रह्मणे मे नमस्काराः इति। अयम् आत्मा रोमापेक्षया सूक्ष्मतरत्वात् प्रमुखोऽपि न दृश्यते । भो! आत्मा त्वं कुमारी त्वं स्त्री त्वं च पुरुषः। पिता पुत्रो ज्येष्ठो कनिष्ठोऽसि च । धैर्यवान् स्वाभिलाषहीनः स्वयम् रसेन स्वतर्पितः न कस्मिंश्चित् विषये असमर्थः। स शाश्वतः युवा आत्मा ज्ञाता मृत्योः न बिभेति। भो! भगवन् त्वं कल्याणार्थं अस्माकं मनः प्रेरय। अत एव साधकः कल्याणं कामयति। मनुष्यशरीरं न केवलं मांसास्थिप्रतिमा, अपि तु ईश्वरीयतां अपि वहति इति वेदाः व्याख्यायन्ते।
अथर्ववेदे उक्तं यत् अस्माकं अष्टचक्रनवद्वारयुक्तं शरीरम् अपराजेया देवनगरी अस्ति। अस्मिन् तेजस्वी कोशः अस्ति यः प्रकाशेन आनन्देन च परिपूर्णः अस्ति। अतो आत्मानं वा चैतन्यं वा अन्यरूपं वा मन्यमानोऽपि परमानन्दकोशः अस्माकं अन्तः अस्ति इति सिद्धम् । अत एव परमानन्दप्राप्तिः बहिः न अपितु अन्तः वर्तते। यदि सर्वेषाम् अन्तः एकमेव तत्त्वं भवति, तर्हि कश्चित् कस्मैचित् तापं पीडां वा दातुं न शक्नोति । अत एव वेदः अपि वदति यत् मनुष्यः पशूनां प्रति मनसा, वचनेन, कर्मणा च अहिंसां कुर्यात्, तेषां क्षतिं न कुर्यात्। भ्राता, भगिनी, परिवारे वा कोऽपि परस्परं वैरं न धारयेत्। सर्वे परस्परं शान्तिपूर्वकं मधुरतया विनयपूर्वकम् एकीभूय एकव्रतेन च वार्तालापं कुर्वन्तु। एतदतिरिक्तं मम जिह्वातः मधुरवचनं निर्गच्छेत्, भजनकीर्तनयोः मूले माधुर्यं भवेत्, मम कर्मसु माधुर्यं नियतं भवेत्, मम मनसि माधुर्यं तिष्ठेत् इति अपि उक्तम्। एतत् माधुर्यं तदा एव स्थातुं शक्नोति यदा हृदयं वास्तवतः शुद्धं भवति।
उपर्युक्तवर्णनात् स्पष्टं भवति यत् योगसम्बद्धा विचारधारा वेदेषु भिन्नरूपेण दृश्यन्ते । योगस्य साधकः स्वस्य अन्तःकरणस्य शुद्धिं कामयति, येन सः परमतत्त्वं प्राप्नुयात्। एतादृशी विचारधारा, एतादृशम् आचरणम्, एतादृशः व्यवहारः च न केवलं योगमार्गाय अनिवार्यः अपि तु अपरिहार्यः अपि अस्ति । संक्षेपेण उच्यते चेत् योगः विचार-आचरण-व्यवहार-शुद्धिः अस्ति, तस्मिंश्च मार्गे यः साधकः चरति सः योगी भवति।
उपनिषत्सु योगः
उपनिषत्सु योगः पतञ्जलियोगसूत्रा त् किञ्चित् भिन्नतया वर्णितः अस्ति। मनुष्यस्य जीवनं जडस्य चैतन्यस्य च सम्मिश्रणमेव अस्ति। जडतत्त्वेन सह चेतनतत्त्वस्य आबन्धनत्वात् चेतनः आत्मानं विस्मृत्य जडस्वरूपे एव समाहितः भवति। अथ मानवचैतन्यं इन्द्रियाणां मनसा च वशीकृत्य बाह्यलोके प्रत्यभिज्ञानं प्राप्तुं प्रयतते। तत् चैतन्यस्य बहिर्मुखं रूपम् अस्ति। तत् चैतन्यं जीवनपर्यन्तं भोगान्वेषणे सक्रियं तिष्ठति, परन्तु कदाऽपि न तृप्तं भवति। तत् अस्थायि सुखं प्राप्नुयात् किन्तु तस्य कृते स्थायि सुखं दुर्लभं भवति। अस्मिन् मार्गे अग्रे गच्छन् सः अवगच्छति यत् अस्मिन् मार्गे सुखं नास्ति । तदा सः स्वातन्त्र्यस्य आवश्यकताम् अनुभवति। एषा स्वातन्त्र्यकामना तस्य अन्तर्मुखि-अवस्थायै साहाय्यं करोति । अनेन सुविचारेण तत् चैतन्यं शुद्धरूपेण सततं परिणमति। अन्ते तत् यदा पूर्णतया जागृतं, बोधितं च भवति, तदा तत् इन्द्रियाणां, मनसः च वशीकरणात् आत्मानं मुक्तं कर्तुम् इच्छति, तदर्थं च प्रयत्नान् कर्तुं आरभते। अस्मिन् मार्गे यदा सः जीवात्मा स्वस्य यथार्थं स्वरूपं जानाति, तदा सर्वे भेदाः, सर्वे विघ्नाः, सर्वाः समस्याः, सर्वाः अपूर्णताः च विलुप्ताः भवन्ति। अविच्छिन्नजगदा सह एकीभूत्वा परमानन्दमयः भवति ।
उद्धरणानि
वर्गः:योगदर्शनप्रवेशद्वारम् वर्गः:योगदर्शनम्
रोनाल्ड् फ़िशर्
[[सञ्चिका:रोनाल्ड्.jpg|लघुचित्रम्|
जन्म, परिवारश्च
सर् रोनाल्ड् आय्ल्मेर फ़िशर् [१७ माघमास(फ़ेब्रवरि) १८९० -२९ उत्तराषाढमास(जुलै) १९६२] ब्रिटिष् साङ्ख्यकीयः आनुवम्शीयः उद्विकासिन् जीवशास्त्रज्ञः च आसीत्।
तस्य पितुः नाम ‘जोर्ज् ’ मातुः नाम ‘केट् ’ च इति।सः आङ्ग्लभूमे लण्ड्र नगरस्य(लण्डन्) “पूर्व फ़िञ्च्लेय्” प्रदेशे जातः।तस्य त्रीणि सहोदर्याः एकः सहोदरः च सन्ति।यदा सः चतुर्दश वर्षीयः तदा तस्य माता दिवङ्गतः ।
विद्यार्थिजीवनम्
सः ‘हारोव्’ विद्यालये अधीतः ।छात्रवृत्तिणा केम्ब्रिड्ज् नगरस्य ‘गोन्विल्ले आण्ड् कैउस्’ महाविद्यालये गणितं उपशिक्षितः ।तस्य आमरणान्तम् अभूति नयनद्रुष्टेः कारणात् विश्वयुद्धसमये ब्रिटिष् सैन्ये न उपादेयः ।परन्तु सः गणितक्षेत्रे पण्डितः अभवत् ।अपि च सः ‘तेंस नोटिकल् ट्रैनिङ्ग्’ महाविद्यालये ‘भ्राड्फ़ील्ड्’ महाविद्यालये च भौतशास्त्रं तथा गणितं सार्वजनिक- विद्यालयेषु अध्ययनं कृतः । लघुचित्रम्|रोनाल्ड्(तरुणः )|चित्रपाठ्यम्=|277x277अणवः लघुचित्रम्|चित्रपाठ्यम्=|254x254अणवः
विज्ञानक्षेत्रे योगदानम्,वृत्तिजीवनम्
सः १९१८ तमे वर्षे “दि कोरिलेशन् बिट्वीन् रिलेटिव्स् ओन् दि सपोसिशन् ओफ़् मेण्डेलियन् इन्हेरिटेन्स्” इति पुस्तकं प्रकाशितवान् ।एतत् पुस्तके द्वैविध्यस्य(वेरियन्स्) पदं असम्स्थापयत् ।सः “आन्दुवंशिकी कल्पित प्रतिरूपं” (जेनेटिक्स् कोन्सेप्चुयल् मोडेल) असम्स्थापयत् ।सः १९१९ तमे वर्षे ‘रोताम्स्टेड् एक्ष्पेरिमेण्टल् स्टेशन्’ इति कार्यालये चतुर्दश वर्षकालम् कार्यम् अकुर्वन्त।अत्र सः “अनलिसिस् आफ़् वेरियन्स्” इति विचारम् अपरिणत् ।१९२१ तमे वर्षे सः “ स्टडीस् इन क्रोप् वेरियेशन्” इति आवर्तनं अकुर्वन् ।अत्र सः एतस्य प्रयोगान् वर्णितवान् ।
विवाहः,वृत्तिजीवनम्
तस्य विवाहः एइलीन घिन्नीसया सह बभूव ।तस्य द्वौ पुत्रौ षट् पुत्र्यः आसीत् ।
तस्य पुत्री झॉन् तस्याः पितुः चरितं रचितवती ।अपि च सः आस्ट्रेलियम् गत्वा ‘कामन् वेल्त् सैण्टिफ़िक् आण्ड् इण्डस्ट्रियल् रिसर्च् आर्गनैसेशने’ अनुसन्धानं कृतवान् ।सः १९५७ तमे वर्षे निराविशति स्म ।सः १९६२ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।
प्रशस्तयः, पुरस्काराः च
१९३० तमे वर्षे "वेल्डन् मेमोरियल् प्रैस्" ,१९३८ तमे वर्षे "रोयल् मेडल् " , १९४६ तमे वर्षे " गय् मेडल् " ,१९५५ तमे वर्षे "कोप्ले मेडाकल् " च पुरस्कारैः, प्रशस्तिभिः च सम्मानितः ।
सुज़ुमे
सुज़ुमिः (जापान-भाषायाम् - すずめの戸締まり, देवनागार्याम्: सुज़ुमे नो तोजिमारी, lit. 'तात्पर्यम् - 'सुज़ुमेः निषेधनम्') विंशदुत्तर-द्वि-सहस्र-तमे वर्षे विमोचितं जापानीय-अनुप्राणित-साहस-चित्रम् अस्ति यस्य लेखनं निर्देशनं शिन्काय-माकोतवा, निर्माणं कोमिक्स-वेव्-फ़िल्म्स्-संस्थया एवं च विमोचनं तोहोवा कृतम्। चित्रस्य कथायाम् सप्त-दश-वर्षीया उच्च-विद्यार्थिनी इवातो-सुज़ुमिः मुनकाता-सोतश् च सम्भूय जापान-देशे विपत्तीः निवारयितुं प्रयतेते।
अस्मिन् चलच्चित्रे नानोका-हारायाः माट्सुमुरा-होकुटोः च स्वरौ श्रूयेते, तनाका-मसायोषेः पात्र-चित्राणि, ट्सुचिया-केनिचि-द्वारा अनुप्राणनम्, ताञ्जि-ताकुमि-द्वारा कला-निर्देशनं, राडविम्प्स्-जिन्नोचिकाजुम-द्वारा सङ्गीतं च सन्ति। शिन्कायस्य राडविम्प्स्-तनाकाभ्यां सह तृतीयः सहकार्यः अस्ति, षोडशोत्तर-द्वि-सहस्रतम-वर्षीयस्य "तव नाम" इति चित्रस्य एवं च षोडशोत्तर-द्वि-सहस्रतम-वर्षीयस्य "वातावरण-बाला" इति चलचित्रात् पश्चात्। विंशदधिक-द्वि-सहस्रतम-वर्षस्य प्रारम्भे अस्य चित्रस्य उत्पादनं आरब्धम्, अन्ततः द्वाविंशदधिक-द्वि-सहस्र-तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासपर्यन्तं समाप्तम् इति घोषितं जातम्। अस्य चित्रस्य उपन्यासरूपान्तरणं, यत् शिन्कायेन एव लिखितम्, अमाषिम-देन्किना चित्रीकृता चित्र-कथा च चलच्चित्रस्य विमोचनात् पूर्वमेव आरब्धौ। तोहोकु-भूकम्प-सागरोत्प्लवेन प्रेरितम् आसीत्।
सुज़ुमे प्रथमवारं जापानदेशे अय्मॅक्स इति चित्रगृहेषु 2022 तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के प्रदर्शितम्। नवम्बर्-मासस्य 11 दिनाङ्के च आराष्ट्रे चित्र-गृहेषु प्रदर्शितम्। 2023 तमे वर्षे अन्तर्राष्ट्र-विमोचनं क्रन्चिरोलेन, सोनी-पिक्चर्स्-रिलीसिङ्ग्-संस्थया (या सोनी पिक्चर्स्-रिलीसिङ्ग्-इण्टरनॅशनल्-संस्था-चिह्नस्य अन्तर्गता), वायल्ड-बञ्च्-इण्टरनॅशनल्-संस्थया च जातम्। समीक्षकेभ्यः सकारात्मक-समीक्षाः प्राप्ताः। अनुप्राणनस्य्, पात्राणां, भावनात्मक-प्रभावस्य, सङ्गीतस्य च प्रशंसा अपि जाता। किन्तु चलच्चित्रस्य कथानकं शिन्कायस्य पूर्वकृतिभिः सदृशमिति आलोचितमपि। आविश्वस्मिन् 32.1 कोटि-रूप्यकेभ्यो न्यूनं धनं प्राप्तम्। 2022 तमे वर्षे जापानदेशे चतुर्थं सर्वाधिकम् धनार्जनं कृतवत् चलच्चित्रम्। जापानदेशे सर्वकालिकस्य चतुर्थं सर्वाधिक-धनार्जकं चलचित्रमपि अस्ति।
कथा
इवातो-सुजुमिः १७ वर्षीया उच्चविद्यालयस्य छात्रा अस्ति। सा क्यूषू-द्वीपे स्व-मातुलस्य सह निवसति। एकदा रात्रौ सा स्वप्नं पश्यति यत् सा बाल्ये विध्वस्त-परिसरे मातरम् अन्वेष्टुं प्रयास-रता। आगामि-प्रभाते विद्यालयं प्रति गच्छन्ती सुजुमिः द्वार-युक्तानि परित्यक्त-क्षेत्राणि अन्वेषन्तम् युवानम् मिलति। सा तां प्रति समीप-स्थितस्य कस्यचन पुरातनस्य ऊष्ण-जलाकर-आश्रयस्य विषये कथयति, तदनु स्वयमेव तस्य पुरुषस्य अनुसरणं कृत्वा आश्रयस्यं प्रति गच्छति। सुज़ुमिः विना उपस्तम्भं तिष्ठद् द्वारं प्राप्नोति, यस्मात् तारा-प्रकाशितं क्षेत्रं दृश्यते, परन्तु सा तत् प्रवेष्टुम् असमर्था अस्ति। सा बिडाल-प्रतिमाम् उत्थापयति किन्तु तत्प्रतिमा यथार्थ-बिडाले परिवर्त्य पलायते। भयभीता सा पुनः विद्यालयं प्रति गच्छति। मध्याह्न-भोजन-समये सुजुमिः ऊष्ण-जलाकर-स्थलात् उत्पद्यमानं ज्वालारूपं स्तम्भं पश्यति यत् अन्यः कोऽपि न पश्यति। तत्र प्रत्यागत्य सा द्वारं पिधातुं प्रयतमानं पूर्वदृष्टं पुरुषं प्राप्नोति। संघर्षं कृत्वा व्रणितो जातः इति दृष्ट्वा सुजुमिः साहाय्यार्थं त्वरयति। तौ सफलतया द्वारं पिधाय रक्त-स्तम्भम् अन्तर्धानं कुरुतः परन्तु तत्पूर्वेमव अदृश्य-रूपेण स्तम्भो नगरे पतित्वा भूकम्पसदृशं क्षतिं करोति।
सुजुमिः तस्य व्रणं पट्टिकया आवृत्य मुनाकाता-सोत-नामिकं तं पुरुषं स्वगृहं नयति। सः व्याख्यायते यत् सः जापानदेशं भ्रमति, निर्मानुष्य-स्थानेषु द्वाराणि अन्विष्य निषेधनं करोति येन कश्चन विशालः अलौकिकः "कृमिः" भूकम्प-करणात् निवारितो भवेत्। पूर्वं विहार-स्थाले दृष्टः बिडालः पुनर्दृश्यते तदनु सोतं बाल-आसन्दे परिवर्तयति यस्मिन् आसन्दे सोतः एव उपविशन् आसीत्। इदानीं त्रिपद-आसन्द-रूपेण स्थितः सोतः, बिडालस्य पृष्ठतः धावयित्वा एहिमे प्रति गच्छन्तीं नौकां प्रविशति ययोः अनुसरणं करोति सुजुमे। सः बिडालं कुञ्जीशिला इति वर्णयति एवं च परित्यक्तद्वारस्य समीपतः तस्य निष्कासनानन्तरमेव कृमिः मुक्तो जातः।
एहिमे-जनपदे तद्-युगलं सामाजिकमाध्यमेषु सङ्केतान् उपयुज्य आ-शिकोकुं तद्बिडालस्य अनुसरणं करोति यद्धि स्थानीयजनाः तस्य बिडालस्य छायाचित्राणि गृहीत्वा सामाजिकमाध्यमेषु प्रसारितवन्तः एवं च तस्मै दैजिन्-इति नाम दत्तवन्तः। चिका-इति नाम्ना कस्याश्चन स्थानीयायाः निवासिन्याः साहाय्येन कृमिं लभेते तदनु प्रतित्यक्त-विद्यालये तस्य प्रवेश-द्वारस्य निषेधनं कुरुतः। तौ उपप्लवानन्तरं चिकायाः गृहे एव तिष्ठतः तथा च सुज़ुमिः परिजानाति यत् पूर्वं तद्विद्यालयः आसीत् यत्र चिका पूर्वमाध्यमिक-शिक्षां प्राप्तवती। अग्रिमे दिने चिकातः वियोगानन्तरं स्वं कोबे-नगरं प्रति केनापि नाययितुं प्रयतेते। रूमी-नामिका काचन जननी तौ उद्धृत्य यतः सा तत्र निवसति। यदा ते नगरम् प्राप्नुवन्ति तदा शिशिकयोः पालनम् एवं च तदनु स्वीय-मद्यशालाया ग्राहकाणां सेवायाः साहाय्यं कुरु इति रूमिः सुज़ुमिं प्रार्थयति। मद्यशालायां युगलस्य अभिज्ञानार्थं प्रतिक्षां कुर्वन्तं ग्राहकैः सह उपविष्टं दैजिनम् एवं च पुनरुन्मज्जन्तं कृमिं पश्यति सुज़ुमिः।सुज़ुमिः सोतः च दैजिनं किञ्चन पुरातनं परित्यक्तं मनोरञ्जनोद्यानं प्रति अनुसृत्य गच्छतः यत्र कृमिः स्थितः अस्ति। सोतः दैजिनं पुनः कुञ्जीशिलायां परिणतुम् आगृह्णाति, परन्तु दैजिनः सुज़ुमिना सह "क्रीडां" कर्तुम् इच्छन् अस्वीकरोति। द्वारस्य पिधान-समये सा पुनः ताराप्रकाशितं क्षेत्रं दृष्टवती परन्तु अस्मिन् अवसरे स्वीय-बाल्य-रूपम् एवं च सुदूरे कस्याश्चिद् अज्ञात-स्त्रियाः रूपं च अपश्यत्। सुज़ुमिं पतनात् रक्षितुं द्वारं पिधातुं च सोतः बिडालेन सह युद्धं त्यक्तुं विवशः। द्वार-पिधाननन्तरं सोतः विवृणोति यत् अनेन द्वारेण परलोकः गम्यते यत्र निधनानन्तरम् आत्मानः गच्छन्ति। रूम्याः मद्य-शालायां नक्त-यापाने स्पष्टीभवति यत् आसन-रूपेण स्थितस्य सोतस्य आत्मबोधः लुप्यमानः अस्ति।
दैजिनं तोक्यो-नगरं प्रति अनुसृत्य तौ तस्य सदनिकां प्रति नयतु इति सोतः सुज़ुमिं पृच्छति। नामाज़ु नाम्ना कृमेः पौराणिकं व्याख्यायते एवं च जापान-देशस्य पूर्वभागे पश्चिमभागे च प्रत्येकं कुञ्जीशिला-स्थापनेन तस्य कथं शमनं भवति। पश्चिमस्य कुञ्जीशिलात्वेन बिडालः दैजिनः जातः किन्तु पूर्वीय-कुञ्जीशिलायाः स्थानस्य विषये अभिलेखाः अस्पष्टाः सन्ति। यदि तोक्योनगरे अयं कृमिः दृश्यते तर्हि 1923 तमे वर्षे जातेन महा-कान्तो-भूकम्पेन सदृशं नगरं नाशयितुं शक्नोति। तदा सुज़ुमिः पुनरुद्भवन्तं कृमिं दृष्टवती अतः तौ तस्य अनुसरणं कुरुतः। कृमिः आकाशे विशालं गोलरूपं धारयित्वा अत एव तौ तत्र उड्डीयन्ते स्म। दैजिनः पुनः प्रयक्षीभवति एवं च प्रकाशयति यत् सः सोतस्य आसन्द-रूपे कुञ्जीशिलात्वस्य उत्तरदायित्वम् अर्पयति स्म। सहसा सोतः सुज़ुम्याः हस्ते कुञ्जीशिलारूपे परिवर्तते येन केवलम् एकाकिनी सुज़ुमिः कुञ्जीशिलारूपेण सोतं पिधातुं विवशीभवति। एवं कृत्वा जलगुहायां पतति सा यत्र तोक्यो-नगरस्य द्वारः स्थाप्यते। जागरणानन्तरं सा परलोकं निरीक्षमाणा कुञ्जीशिलारूपेण सोतं पश्यति किन्तु पुनः तं प्राप्तुं प्रविष्टुं न शक्नोति। दैजिनः उत्साहेन सुज़ुमेः पार्श्वे गच्छति एवं च तां कथयति यत् सः इदानीं तस्याः पालित-बिडालो भवितुम् अर्हति। परन्तु सुज़ुमिः क्रोधेन दैजिनं गृहीत्वा प्रायः क्षिपति किन्तु तं जले पातयित्वा पुनः कदापि तया सह सम्भाषणं मा करोतु इति वदति। हृदय-विदारितः दैजिनः निर्गच्छति।
सुज़ुमिः सोत-पितामहस्य चिकित्सालये दर्शनं करोति। सः पितामहः व्याख्यायते यत् सुज़ुमेः द्वारेषु कृमिं वा परलोकं वा द्रष्टुं क्षमतायाः तात्पर्यम् अस्ति यत् सा पूर्वम् एकवारं यदृच्छया तत्क्षेत्रं प्रविष्टवती। अपि च, तया पुरा प्रथम-वारं प्रविष्टेन द्वारेण हि सा परलोकं पुनर्प्रविश्य सोतं रक्षितुं शक्नोति।
क्यूषूतः अनुसरन्तीं स्वीय-मातृष्वेसां तमाकिं पुनर्मिलित्वा सुज़ुमिः तोहोकु-प्रान्ते स्वीय-बाल्य-जन्म-नगरं प्रति गच्छति यस्य विध्वंसम् एकादशोत्तर-द्विसहस्र-तमीयेन वर्षेण घटितेन तोहोकु-भूकम्प-सागरोत्प्लवेन जातम्। सेरिज़ाव-तोमोय-नाम्ना सोतस्य तस्य महाविद्यालयीय-सहपाठिनो मित्रस्य साहाय्यं लभते यं तोक्यो-नगर कृमि-पुनरुद्भूतेः पूर्वं सोतस्य सदनिकायाः बहिः मिलितवती सुज़ुमिः। मार्गे कस्मिञ्चिद् विश्रामस्थाने सुज़ुमिः परिजानाति यत् तमाकिः सदैजिन-नाम्ना पूर्वीय-कुञ्जीशिलायाः वशे अस्ति। तमाकिः सुज़ुमेः पूर्व-गृहस्य भग्नावशेषं प्रति नयति यत्र सा पुरा स्वमात्रा तमाकि-भगिन्या सह निवसति स्म या परिचारिकारूपेण व्यापृता सागरोत्प्लव-प्रहारेण मृता आसीत्। सुजुमे पुरातनं द्वारं प्राप्य दैजिनेन सदैजिनेन च सह प्रविशति। सा परलोके आगच्छति यत्रत्यस्य दृश्यं तथा प्रतीयते यथा भूकम्प-सागरोत्प्लवाभ्यां पश्चात् तस्याः नगरं दृश्यते स्म। सदैजिनः स्वीय-रूपं परिवर्त्य कृमेः ध्यान-भङ्गं करोति यदा सुज़ुमिः सोतं जागर्ति येन सोतः स्वीय-मानवरूपं पुनर्लभते। स्वीय-विमोचनस्य मूल्यम् अवगम्य दैजिनः पुनः स्व-रूपं कुञ्जीशिलायां परिवर्तयति। दैजिनेन सदैजिनेन च साकं सुज़ुमिः सोतश्च कृमिं पुनः पिधत्तः येन कृमिः परलोकतो निर्गन्तुं न शक्नोति।
तदनु सोतः काञ्चन बालां पश्यति। सा बाला सुज़ुमेः द्वादश-वर्षेभ्यः पूर्वं बाल्य-रूपमस्ति। सुज़ुमिः स्मरति यत् सा बाल्ये एव मातुः मृत्योः अनन्तरं कथं परलोकं प्रविष्टवती। सा स्वीय-गृहस्य परलोकीय-रूपात् बाल्य-आसन्दम् गृहीत्वा स्वीय-बाल्य-रूपाय ददाति एवं च स्वस्य भविष्यस्य विषये कथयति। बाल्य-सुज़ुमिः आसन्दं गृह्णती परलोकात् बहिरागच्छति येन तमाकिना अन्विष्टा जाता द्वादश-वर्षात् पूर्वम्। सुज़ुमिः, सोतः च स्वयं परलोकात् निर्गच्छति। तदनु सोतः तोक्यो-नगरं प्रत्यागच्छति सममेव सुज़ुमिः तमाकिः च क्यूषू-द्वीपं प्रत्यागच्छतः, मार्गे सुज़ुमिना सम्पादितानां नूतन-मित्राणां पुनर्दर्शनं कुरुतः।
किञ्चिद् कालानन्तरं क्युषु-द्वीपे विद्यालय-गमन-मध्ये सुज़ुमिः पुनः सोतं तस्मिन् एव मार्गे मिलति यत्र प्रथम-मेलनं जातम्।
विकासः
2011 तमे वर्षे तोहोकु-भूकम्प-समुद्रोत्प्लवः च चलच्चित्रे विषयाणां प्रेरणारूपेण कार्यं कृतवान्। भवतो नाम इति चित्रे दर्शिताय तियामत्-धूमकेतवे एवं च वातावरण-बाला इति चित्रस्य अवधारणायै प्राकृतिकापदां प्रेरणायां सत्याम् शिन्कायस्य मनसि चिन्तितवान् यत् स्वेन भूकम्पस्य सागरोत्प्लवस्य च माध्यमेन स्वीय-अनूभूतस्य प्रभावस्य अभिव्यक्तिः कर्तव्या न तु तत्प्रभावस्य रूपकालङ्कारेण चित्रणम्। सः बिभेति यत् जनानाम् आपदाविषये स्मृतयः कालान्तरे नभस्मयीः भवितुम् आरभन्ते, स्वस्य चलच्चित्रे वा उपन्यासे वा भूकम्पस्य सागरोत्प्लवस्य च चित्रणं कृत्वा सः आपदायाम् अनभिज्ञैः किशोरैः सह अपि स्वस्मृतयः संविभाजयितुं शक्नोति। "किकेः वितरणसेवा", "पालकः - एकाकी महान् देवः" चेत्येतानि चित्राणि, "तटे काफ़्कः" इति मुराकामि-हारुकिना विरचितः उपन्यासः, "कयेरो तोक्यो-नगरं रक्ष" इति लघुकथा चलच्चित्रस्य प्रभावाः इति शिन्कायः निगडितवान्।
शिङ्कायेन तस्य कर्मचारिभिः सह 2020 तमस्य वर्षस्य जनवरीतः मार्चमासपर्यन्तं परियोजनायाः योजना कृता। ते एप्रिलमासे एव चलच्चित्रस्य पटकथां विकसितुम् आरब्धवन्तः, यदा जापानसर्वकारेण कोविड्-१९-महामारीकारणात् आपत्कालस्य घोषणा कृता आसीत्। असाहि-दूरदर्शन-संस्थायाः साक्षात्कारे शिन्कायेन उक्तं यत् महामार्याः प्रभावः चलच्चित्रस्य निर्माणस्य उपरि मूर्तत्वेन न्यूनः अभवत्। परन्तु सः अवदत् यत् "कालस्य मनोभावः पटकथायाम् अजरामर-रूपेण उत्कीर्णः अस्ति", इतोऽपि अवदत् यत् चलच्चित्रस्य विषय-वस्तु प्रलयोत्तरविषयः भविष्यति। सोतस्य आसन्द-रूपेण परिवर्तनम् कोविड-१९-निरोधकाले शिङ्कायस्य पाशित-भावम् अभिव्यनक्ति। अगस्तमासे पटकथां समाप्य २०२० तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासतः २०२१ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बरमासपर्यन्तं पटकथाफलकानां रचनां कृतम्, अनुप्राणनस्य निर्माणं तु २०२१ तमस्य वर्षस्य एप्रिलमासे आरब्धम्। २०२१ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य १५ दिनाङ्के पत्रकारसम्मेलने अस्य चलच्चित्रस्य आधिकारिकरूपेण अनावरणं कृतम्। चलच्चित्रस्य कर्मचारीषु चरित्रनिर्मातृरूपेण मसायोषि-तनाकः, अनुप्राणन-निर्देशक-रूपेण ट्सुचिय-केनिचिः, कला-निर्देशक-रूपेण तान्जि-ताकुमिः च सन्ति। कोमिक्स्-वेव्-फ़िल्म्स् तथा च स्टोरी-इन्क् इति संस्थे चलच्चित्रस्य निर्मात्र्यौ इति प्रकाशितम्। २०२२ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासे शिङ्कायेन अस्य चलच्चित्रस्य निर्माणं सम्पन्नम् इति घोषितम् ।
पात्राणि
वामतः|लघुचित्रम्| सुज़ुमे-चित्रे प्रदर्शितस्य आसन्दस्य प्रतिकृतिः, शिन्जुकु-मण्डलस्य किनोकुनिया-संस्थायाः कस्मिञ्चित् पुस्तकापणे प्रदर्शिता शिङ्कायेन शीघ्रमेव चलच्चित्रस्य मुख्यपात्रं महिला भवितुं निर्णयः कृतः, यतः वातावरण-बाला इति चित्रस्य मुख्यपात्रः पुरुषः अस्ति, अपि च "सयुजः" पात्रम् आवश्यकम् इति अपि अनुभूतवान्। प्रारम्भे सः ऐच्छत् यत् सुजुमेः सहचरः अन्या बालिका भवतु, " भगिनीत्वप्रकारस्य प्रेमकथायां", यतः सः मन्यते यत् पूर्वचलच्चित्रेषु "बालकः बालिकायाः सह मिलति" इति सूत्रस्य क्षमतां सः क्षीणीकृतवान् परन्तु शिङ्कायस्यनिर्माता विरोधं कुर्वन् उक्तवान् यत् शिङ्कायस्य चलच्चित्रस्य प्रेक्षकाः अद्यापि तस्य चलच्चित्रेषु विशिष्ट-प्रेमकथा-गुणेभ्यः आनन्दं लभन्ते। चित्रम् अतीव प्रेम-कथा-विधेयं मा भवेत् इत्यतः आसन्द-रूपे सहभागी चितः अपि च चलच्चित्रस्य मनोभावं लघु कर्तुं च निर्णयः कृतः, यद्-भावं यदि कथा किञ्चित् स्थानम् आधीत्य शोक-प्रकटन्-विषयिणी स्यात् तर्हि "अनिवार्यतया शान्ततरं" भविष्यति। शिङ्कायेन सम्भाव्यसहभागित्वेन अन्यविकल्पाः अपि विचारिताः यथा सम्पूर्णे कथायां राक्षसरूपेण परिवर्तमानः सहचरः तथा च अन्ये "अजैव-सहचराः" यथा दुग्ध-पेटिका। आसन्द-सहभागिनः अन्तर्भावस्य विचारः तदा आगतः यदा शिन्कायः निर्जन-बस-स्थानके उपविष्टं काष्ठासन्दम् अपश्यत्, तस्य "परलोकीय-भावना" च तस्य पूर्वविचाराणाम् अपेक्षया श्रेष्ठा इति परिज्ञातवान्। शिन्कायस्य अपि प्रेमकथालेखनस्य रुचिः न्यूना जाता अपिच सुज़ुमेः तस्याः मातुलस्य च मध्ये संबन्धेन सदृशानां भिन्नसम्बन्धानां चित्रणं कर्तुम् इच्छति स्म।
सङ्गीतम्
२०२२ तमस्य वर्षस्य सितम्बर्-मासस्य २० दिनाङ्के घोषितं यत् पूर्वं शिन्कायेन सह भवदीय-नाम वातावरण-बाला च इति चलच्चित्रयोः कार्यं कृतवान् राड्विम्प्स् इति गणः सङ्गीत-रचयिता जिन्नोचि-काज़ुमः च चलच्चित्रस्य सङ्गीत-रचनां करिष्यतः। इदमपि प्रकाशितं यत् टिक्टोक्-गायकः तोवाकः चित्रस्य सुज़ुमे (すずめ) इति प्रथम-विषय-गीतस्य स्वरं प्रदत्तवान्, यत् गीतं २०२२ तमस्य वर्षस्य सितम्बर्-मासस्य ३० दिनाङ्के सङ्गीत-प्रसार-सेवासु प्रथम-वारं प्रसारितम् द्वितीयं विषयगीतं "कनाता हालुक", २०२२ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य २८ दिनाङ्के अन्तर्जालद्वारा प्रसारितम् अभवत् अस्य ध्वनिपटलस्य प्रदर्शनं २०२२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य ११ दिनाङ्के यदा चित्रस्य विमोचनं जातम्। केषाञ्चन गीतानां मुद्धरणं लण्डन्-नगरस्य एब्बी-रोड्-स्टूडियो-इत्यत्र कृताः।
विपणीक्रिया
चलच्चित्रस्य घोषणया सह एकं आदिक-विज्ञापनपत्रं प्रकाशितम्। २०२२ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासस्य ९ दिनाङ्के चलच्चित्रस्य नायिकायाः नवीकृत-विज्ञापन-पत्रम् आभासीय-माध्यमेषु असाही-शिम्बुन्-वार्ता-पत्रे प्रातःसंस्करणे पूर्णपृष्ठ-विज्ञापनरूपेण विमोचितम्। नवम्बर् ११ दिनाङ्के अस्य चलच्चित्रस्य प्रदर्शनं भविष्यति इति अपि घोषितम्। तोहो-संस्थया २०२२ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासस्य १० दिनाङ्के आदिक-विज्ञप्ति-चित्रम् प्रसारितम् पूर्ण-विज्ञप्ति-चित्रं जुलै-मासस्य १५ दिनाङ्के प्रदर्शितम् मुख्यं विज्ञप्ति-भित्ति-पत्रं द्वितीयेन विज्ञप्ति-चित्रेण सह २०२२ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्-मासस्य २९ दिनाङ्के प्रदर्शितम्। निप्पोन्-टी-वी-संस्थया २०२२ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर् २८ दिनाङ्के एनएनएन-इत्यस्य किन्यो-रोड्-षो इत्यत्र भवदीय-नाम इत्यस्य चित्रस्य प्रसारण-समये अस्य चलच्चित्रस्य प्रथमानां १२ निमेषाणां प्रदर्शनं कृतम्। चलचित्रस्य विमोचनात् पूर्वं निर्माणसमित्या चलच्चित्रदर्शकाः पूर्वसूचिताः यत् चलच्चित्रे चित्रितस्य भूकम्पस्य दृश्यानि दृश्येषु स्ङ्केतध्वनयः च सन्ति एवं च ते काल्पनिकाः इत्यपि आश्वासनं च प्रदत्तम्।
जापानदेशे चलच्चित्रदर्शकेभ्यः नैकानि अधिलाभ-वस्तूनि दत्तानि आसन्। शिन्काय्-माकोतो-होन् (新海誠本) इति शीर्षकेण एका पुस्तिका आरम्भे वितरिता यस्याः ३० लक्षप्रतियाः कृताः। पुस्तिकायां सुज़ुमे, भवदीय-नाम वातावरण-बाला इत्येतेषां चित्राणां मूलप्रस्तावाः एवं च शिन्कायस्य, हारायाः, माट्सुमुरस्य च साक्षात्काराः च आसन्। शिन्काय्-माकोतो-होन्-नि (新海誠本2) इति द्वितीया पुस्तिका ३ दिसम्बर् दिनाङ्कात् आरभ्य वितरिता, यस्य १५ लक्षप्रतियाः कृताः। शिन्कायेन लिखितः एकः उपोत्पाद-उपन्यासः ४ दिसम्बर् दिनाङ्कात् आरभ्य दत्तः यस्य उपशीर्षकं "तमाकेः कथा" इति अस्ति। "सेरिज़ावस्य कथा" (芹澤のものがたり, Serizawa no Monogatari) इति द्वितीयः उपन्यासः, २०२३ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य २८ दिनाङ्कात् आरभ्य वितरितः। मैकडोनाल्ड्स्-जापान-संस्थया एकं हैपी-मील-समाहारः विमोचिताः यस्मिन् एकं उपोत्पाद-चित्र-पुस्तकं समावेशितम् अस्ति, यस्य शीर्षकं अस्ति "सुज़ुमिः आसन्दश्च (すずめといす)", यत् शिन्कायेन लिखितां मौलिक-कथां वर्णयति तथा च चित्रीकरणम् उमिषिम-सेन्बोनेन कृतम्। चलच्चित्रस्य अन्ये सहभागिनः सन्ति मिसावा-होम्स् , लॉसन, तथा च केडीडीआईस्-औ इत्येताः संस्थाः। तदतिरिक्तं जापान-देशस्य ४७ जनपदेषु प्रत्येकस्मिन् प्रचार-अभियानम् आयोजितम् आसीत् यस्मिन् एकैका स्थानीया संस्था सम्मिलिता कृता। कोदान्षा-संस्थायाः साप्ताहिक-शोनेन्-पत्रिकायाः #५०/२०२२ इति अङ्किते प्रकाशने २० पृष्ठीयं विशेषं लेखनम् अपि प्रकाशितम्।
विमोचनम्‌
लघुचित्रम्|विश्वमानचित्रं यत्र देशाः क्षेत्राणि च दर्शयति यत्र चलच्चित्रं नाट्यगृहे प्रदर्शितम् आसीत् : सुजुमे २०२२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के विमोचनात् पूर्वं विशिष्टम् ऐमाक्स्-प्रदर्शनं कारितं, ये प्रेक्षकाः भाग्य-योग-माध्यमेन चिताः। ११ नवम्बर् दिनाङ्के जापान-देशे विंशत्युत्तर-चतुश्शतेषु सामान्य-चालच्चित्र-गृहेषु ऐमाक्स्-चित्र-गृहेषु च तोहो-संस्थया राष्ट्रव्यापिरूपेण विमोचितम्। जापानदेशस्य षट्नगरेषु ११ च-चित्र-गृहेषु अर्धरात्रे प्रदर्शनं कृतम्। २०२३ तमस्य वर्षस्य फेब्रुवरी-मासस्य २३ दिनाङ्के ७३ तमे बर्लिन-अन्तर्राष्ट्रीय-चलच्चित्र-महोत्सवे स्पर्धायाम् अन्तर्राष्ट्रीयरूपेण अस्य चलच्चित्रस्य प्रथम-प्रदर्शनम् जातम्,  2002 तमे वर्षे विमोचितस्य स्पिरिटेड्-अवे-इत्यस्य चित्रस्य अनन्तरं प्रथमवारम् कस्यचित् आनिमे-चलच्चित्रस्य अस्मिन् महोत्सवे स्पर्धायाम् भाग-ग्रहणम् जातम्।
जम्बुमहाद्वीपे २०२३ तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य २ दिनाङ्के हाङ्गकाङ्ग-ताइवान-मकाऊ-इत्येतेषु प्रदेशेषु अस्य चलच्चित्रस्य प्रदर्शनं आरब्धम्; इन्डोनेशिया, फिलीपीन्स्, दक्षिणकोरिया च इत्येतेषु देशेषु ८ मार्च दिनाङ्के; मलेशिया-सिङ्गापुरयोः ९ मार्च-दिनाङ्के; वियतनामदेशे मार्चमासस्य १० दिनाङ्के; चीनदेशे मार्चमासस्य २४ दिनाङ्के; थाईलैण्ड्देशे एप्रिलमासस्य १३ दिनाङ्के; तथा भारते एप्रिल २१ दिनाङ्के। दक्षिणपूर्व-जम्बुमहाद्वीपे वितरणम् आन्कोर्-फिल्म्स्-संस्थया निरूढं जातम्। फिलिपिन्स्-थै-देशयोः वार्नर्-ब्रोथर्स-पिक्सर्स्-संस्थाया साकं कृतम्।
२०२२ तमस्य वर्षस्य मे-मासे घोषितं यत् क्रञ्चीरोल्, सोनी-पिक्चर्स्, वैल्ड्-बञ्च्-इण्टर्नेषनल् च इत्येताभिः संस्थाभिः वैश्विक-वितरणाधिकारः प्राप्तः। क्रन्चीरोल्-संस्था उत्तर-अमेरिकायां वितरणं सम्पादयिष्यति तथा च जम्बुद्वीपाद् बहिः सोनी-पिक्चर्स्-रिलीज़िन्ग्-संस्थया साकं सोनी-पिक्चर्स्-रिलीज़िन्ग्-इन्टरनेशनल्-इत्यनेन चिह्ननेन वितरणं निर्वक्ष्यति सममेव सोनी वाइल्ड-बन्च् च इत्येताभ्यां यूरोप-खण्डे युगपद् वितरणं करिष्यतः। अस्य चलच्चित्रस्य विशेषप्रदर्शनं २०२३ तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य प्रथमे दिनाङ्के लण्डन्-नगरस्य बीएफआई-साउथबैङ्क्-इत्यस्मिन् चलचित्र-गृहे आयोजितम्, यत्र शिन्कायः स्वयमेव अस्मिन् कार्यक्रमे उपस्थितः आसीत्। अस्य चलच्चित्रस्य उत्तर-अमेरिका-प्रथम-प्रदर्शनम् न्यूयॉर्क-अन्तर्राष्ट्रीय-बाल-चलच्चित्र-महोत्सवे मार्च-मासस्य ५ दिनाङ्के अभवत्। अन्यत् विशेषप्रदर्शनं २०२३ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासस्य २१ दिनाङ्के मुम्बई-नगरस्य पीवीआर-सिनेमास्-सिटी-मॉल-इत्यत्र अभवत्, यस्मिन् शिन्कायेन जापानी-भाषायां वितरणस्य तथा च भारते हिन्दी-भाषान्तरणस्य वितरणस्य विमोचन-समारोहे भागं गृहीतवान्। सः विदेशीयप्रशंसकैः सह वार्ता-हर-संस्थाभिः सह संवादं कृतवान्, प्रश्नोत्तरसत्रे अपि भागं गृहीतवान्। सः चित्रकथारूपान्तरणस्य चित्रकारेण अमाषीम-देन्किना सह हस्ताक्षरकार्यक्रमे अपि भागं गृहीतवान्। एतत् तस्य द्वितीयं भारतयात्रा आसीत्; सः पूर्वं २०१९ तमे वर्षे स्वस्य चलच्चित्रस्य वातावरण-बाला इत्यस्य प्रथम-प्रदर्शन-काले देशं गतवान्।
सुजुमे इत्यस्य सामान्यप्रदर्शनं २०२३ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासस्य १२ दिनाङ्के फ्रान्स्, माल्टा, स्विट्ज़र्ल्याण्ड् इत्येतेषु देशेषु आरब्धम्; अर्जन्टीना, आर्मेनिया, ऑस्ट्रेलिया, अजरबैजान, बोलिविया, ब्राजील, मध्य-अमेरिका-खण्डम्, चिली, डेन्मार्क, इक्वाडोर, जॉर्जिया, जर्मनी, ग्रीस, हङ्गरी, इजरायल, कजाकिस्तान, किर्गिस्तान, मेक्सिको, नीदरलैण्ड्, न्यूजीलैण्ड्, पेरु, स्लोवाकिया इत्येतेषु देशेषु 13 अप्रैल दिनाङ्के। ताजिकिस्तान, तुर्की, उरुग्वे, उज्बेकिस्तान, वेनेजुएला च; आस्ट्रिया, बेल्जियम, कनाडा, एस्टोनिया, जिब्राल्टर, आयर्लैण्ड्, केन्या, लाट्विया, लिथुआनिया, लक्जम्बर्ग्, नॉर्वे, दक्षिण आफ्रिका, स्पेन, स्वीडेन्, यूनाइटेड् किङ्ग्डम्, अमेरिका च इत्येतेषु देशेषु १४ एप्रिल-दिनाङ्के; कोलम्बिया-पुर्तगालयोः २० एप्रिल-दिनाङ्के; बुल्गारिया, फिन्लैण्ड्, पोलैण्ड्, रोमानिया च इत्येतेषु देशेषु एप्रिलमासस्य २१ दिनाङ्के; इटली, कुवैत, कतार, सऊदी अरब, संयुक्त अरब अमीरात् च इत्येतेषु देशेषु एप्रिलमासस्य २७ दिनाङ्के; आइसलैण्ड्देशे एप्रिलमासस्य ३० दिनाङ्के; मे २५ दिनाङ्के क्रोएशिया, सर्बिया, बोस्निया तथा हर्जेगोविना, कोसोवो, उत्तर मेसिडोनिया, अल्बानिया च इत्येतेषु देशेषु; तथा चेका मेडागास्कर च इत्येतेषु देशेषु मे २६ दिनाङ्के।
ऑस्ट्रेलिया, कनाडा, आयर्लैण्ड्, न्यूजीलैण्ड्, यूनाइटेड् किङ्ग्डम्, अमेरिका च इत्येतेषु देशेषु मूल-जापान-भाषायाः संस्करणेन सह आङ्ग्लभाषायाः भाषान्तरणम् प्रदर्शितम्।
चित्र-व्यापारः
त्रयोविंशत्युत्तर-द्वि-सहस्रतमे वर्षे जून्-मासे प्रथम-दिनाङ्क-पर्यन्तं सुज़ुमे-चित्रम् आविश्वं 32.16 कोटि-डालराणि समार्जितवत् यस्य अन्तर्गते अस्ति जापाने अर्जितम् 1479 कोटि-येन्-मुद्राणां धनम्। सर्वकालिक-धनार्जक-चित्राणां सूच्यां चतुर्थ-स्थानं लब्धवत्। जापान-देशे विमोचन-दिवसे एव चित्र-व्यापार-सूच्यां प्रथम-स्थानम् अलभत तथा च आईमॅक्स्-प्रदर्शनार्थं पूर्व-क्रयणेन प्रथम-दिन-त्रयस्य क्रयणेन च 188 कोटि-येन्-मुद्राणि अर्जयति स्म। I वातावरण-बाला इति-चित्रस्य प्रथम-दिन-त्रयस्य व्यापारमपि लङ्घयित्वा प्रथम-दिन-त्रयस्य व्यापारे शिङ्कायस्य सर्वेषु चित्रेषु सर्वोत्तम-व्यापारं कृतं चित्रमिदम्। जापान-देशे द्वाविंशत्युत्तर-द्वि-सहस्र-तम-वर्षीयं चतुर्थं सर्वाधिकं धनार्जक-चित्रमस्ति। सार्वकालिकम् अष्टमं सर्वाधिक-धनार्जकम् आनिमे-चित्रम् एवं च सर्वकालिकं चतुर्दशमं सार्वाधिक-धनार्जक-चित्रम्।
चीनदेशे इदं चलच्चित्रम् 8.227 कोटि-अमेरिकीय-डालराणि प्रथम-दिनदशके अरजयित्वा भवदीय-नाम इति चलच्चित्रस्य व्यापार-स्तरम् अतिक्रम्य देशे अद्यपर्यन्तं प्रदर्शितं सर्वाधिकम् अर्जनम् कृतवत् जापानीय-चलच्चित्रं जातम्। त्रयोविंशत्युत्तर-द्वि-सहस्रतमे वर्षे एप्रेल्-मासे त्रयोविंशति-दिवस-पर्यन्तं सुज़ुमे-चित्रं चीन-देशे 11.2 कोटि-अमेरिकीय-डालराणि अर्जयति स्म।
दक्षिणकोरियादेशे सुज़ुमे-चलच्चित्रं विमोचनानन्तरं पञ्चत्रिंशद्-दिवसान् यावत् क्रमशः सर्वाधिक-उपार्जक-चित्रं भूतवत्, केवलं नवोत्तर-द्वि-सहस्र-तमीयस्य वर्षीयस्य अवतार-चित्रस्य मानाङ्कनं न लङ्घयति स्म। त्रयोविंशत्युत्तर-द्वि-सहस्रतमे वर्षे एप्रेल्-मासे त्रयोविंशति-दिवस-पर्यन्तम् इदं चित्रं 3.578 कोटि-डालराणि अर्जयति स्म तथा च 44.8 लक्ष-दर्शकान् आकर्षयति स्म यतः द्वाविंशत्युत्तर-द्वि-सहस्र-तमीयस्य वर्षीयस्य फ़र्स्ट्-स्लाम्-डङ्क्-इति चित्रस्य अर्जनं लङ्घयित्वा अस्मिन् देशे विमोचितेषु जापानीय-चित्रेषु सर्वाधिकं दर्शितम् अभवत्।
अमेरिकादेशे रेन्फील्ड्, द-पोप्स्-एक्सोर्सिस्ट्, माफिया-मम्मा स्वीटवाटर च इति चित्रैः सह एतच् चलच्चित्रं प्रदर्शितं यस्य उद्घाटनसप्ताहान्ते सप्तत्युत्तर-एकविंशति-शतेभ्यः चलचित्रगृहेभ्यः 47 लक्षरूप्यकार्जनस्य अनुमानमासीत्। प्रथम-दिने 21.5 लक्ष-डालराणि अर्जयति स्म एवं च 6.8 लक्ष-डालराणि गुरुवासरे पूर्वदर्शनेभ्यः।  इदं चलच्चित्रं प्रारम्भ-दिवसे पञ्चाशल्-लक्ष-डालर्-मुद्राणि समार्जयत् स्वीये उद्घाटनसप्ताहान्त-काले व्यापार-सूच्यां डन्जियन्स्-अण्ड्-ड्रागोन्स्-होनर-अमङ्ग्-तीव्स् इति चित्रस्य पृष्ठतः सप्तमं स्थानं प्राप्नोत्।
आलोचनात्मक-प्रतिक्रिया
रॉटन-टोमॅटोस् इति विवेचन-सम्मुच्चय-अन्तर्जालीय-पटले विंशदुत्तर-शतानां विवेचकानां विवेचनेषु षड्नवति-प्रतिशतं सकारात्मकम्, माध्य-अनुपातः 7.8/10 च। "सुज़ुमे-चित्रं शिन्काय-माकोतवां पूर्वकृतीनां गुणवत्ततायाः केवलं किञ्चित् न्यूनं प्राप्नोति किन्तु यदि परिणामः ईदृशः दृश्यरूपेण रोमाञ्चकः भावनात्मकरूपेण प्रभावी च तर्हि दोषान्वेषणं कष्टम्" इति पटलस्य सर्वस्म्मति-लेखने लिखितम्। मेटक्रिटिक्-इत्यस्मिन् सप्त-विंशति-विवेचनानाम् आधारेण भारित-माध्य-अनुपातः 77/100 यतः सामान्यतः सकारात्मक-विवेचनानि सन्तीति अवगम्यते। पोस्ट्ट्राक्-इत्यनेन चालितस्य सर्वेक्षणस्य अनुसारेण दर्शकाः चित्राय नवाशीति-प्रतिशतं सकारात्मक-अङ्कः ददाति स्म,  अनुशंसां करोमि इति द्वि-सप्तति-प्रतिशताः सर्वेक्षिताः उक्तवन्तः।
फ़िल्मार्क्स्-इत्यतस्मिन् जापानीय-विवेचन-पटले सुज़ुमे-चित्रं पञ्चाशीत्युत्तरपञ्चशताधिकषड्सहस्राणाम् उपयोक्तृ-विवेचनानाम् आधारेण 4/5 इति माध्य-अनुपातः प्राप्नोति स्म, प्रथमदिवसीय-सन्तुष्टिक्रमाङ्कन-सूच्यां द्वितीयस्थानम् प्राप्तम्। द-जापान्-टाइम्स्-इत्यस्य मैट्-श्लेयेन अस्य चलच्चित्रस्य कृते पञ्च-तारेषु चत्वारि ताराणि दत्तानि, तथा च "निर्देशकस्य अद्यापि सर्वाधिकं सन्तोषजनकं कार्यम्" इति उक्तम्। सः चित्रकार्यस्य अनुप्राणनस्य च प्रशंसाम् अकरोत्, तथा च इदमपि कथितवान् यत् यद्यपि संवादस्य कश्चन अंशः "पिष्टोक्तः लज्जाजनकः च" तथापि शिन्कायस्य पूर्व-चित्राणां तुलनया चित्रमिदम् अधिकं प्रौढं। ततः परं श्लेयः अनुभूतवान् यत् चित्रस्य उत्कर्ष-दृश्यं "किञ्चिद् अर्दनम्" एवं च कथितवान् यत् शिन्कायः "संपादयति" वा न वा इति प्रश्नम् आलक्ष्य प्रेक्षकाणां  विभाजनं भवेत्। रिचर्ड्-आइन्सेन्बेसः आनिमे-न्यूस्-नेट्वर्क-इत्यस्य कृते लिखन् कथायाः, पात्राणां, अनुप्राणनस्य, सङ्गीतस्य च प्रशंसाम् कृत्वा चलच्चित्रस्य कृते 'A' इति अङ्कः प्रदत्तवान्, परन्तु कथानक-संरचना "भवदीय-नाम" इत्यनेन तथा च "वातवरणस्य बाला" इत्यनेन सदृशम् इति अवगतवान् यतः चलच्चित्रम् "अधिकं पूर्वानुमेयम्" अभवत्।आइन्सेन्बेसेन तोक्योनगरे सुजुमीना सम्मुखीकृतस्य प्राणिनः प्रादुर्भावस्य अपि आलोचना कृता अपि च तद्दृश्यस्य वर्णनं कृतं यत् "अन्यथा गुणवत्तापूर्णस्य अनुप्रानानस्य उपरि स्थापितः अल्पगुणवत्तापूर्णः सङ्गणक-जनितः प्रभावः, असमीचिनतया मिश्रितश्च" इति। द-हिन्दु-इत्यस्य वार्ता-पत्रे गौतमसुन्दरः शिङ्कायस्य "प्रकाशस्य छायायाः च उपरि निपुणतायाः", चरित्रलेखनस्य, हास्यस्य, पुरातन-अनुप्राणित-चलच्चित्र-सन्दर्भाणाम्  अन्तर्गतत्वस्य च प्रशंसाम् अकरोत्, सममेव चित्रमिदं "शब्दोद्यानम् इति चित्रस्य विमल-सौन्दर्यस्य वा भवदीय-नाम-इत्यस्य नाटकीय-तालानां वा" अनुरूपं कर्तुं न शक्नोति इति स्वीकृतवान्।
उपन्यासः
शिङ्कायेनन लिखितम् उपन्यासरूपान्तरणं २०२२ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य २४ दिनाङ्के कादोकावा-बुन्को-चिह्नस्य अन्तर्गतं प्रदर्शितम् । उपन्यासस्य एकः भागः २०२२ तमे वर्षे कादोबुन् ग्रीष्मकालीनमेलायां वितरितायां पुस्तिकायां समाविष्टः आसीत्, यत् जूनमासस्य १० दिनाङ्के जापान-पुस्तकालयेषु आयोजितम् आसीत् बालानां कृते कर्गदावरणस्य संस्करणं, यस्मिन् फुरिगना, चिको-द्वारा आकृष्टानि चित्राणि च योजिताः सन्ति, तत् कादोकावा-ट्सुबासा-बुन्को-इत्यस्य चिह्नस्य अन्तर्गतं १३ अक्टोबर् दिनाङ्के प्रकाशितम्। उपन्यासस्य २०२२ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासपर्यन्तं ३५०,००० तः अधिकाः प्रतिकृतयः विक्रीताः सन्ति; जापानदेशे तस्य वर्षस्य सर्वाधिकविक्रीतभौतिकलघोपन्यासखण्डः अस्ति । २०२३ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासे येन्-प्रेस इत्यनेन घोषितं यत् एतत् श्रृङ्खलायाः आङ्ग्लभाषायाः प्रकाशनार्थम् अङ्कीय-मुद्रित-स्वरूपेषु अनुज्ञापत्रं दत्तम्।
चित्रकथा
अमाषीमा-देङ्किना चित्रितं चित्रकथारूपान्तरणं कोदान्षायाः मासिक-अपराह्णपत्रिकायां २०२२ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य २५ दिनाङ्के धारावाहिकीकरणं आरब्धम्। प्रथमः तङ्कोबोन्-खण्डः २०२३ तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य २३ दिनाङ्के प्रदर्शितः
मुदेनूरु
मुदेनूरु (Mudenur) कर्णाटकस्य गुल्बर्गामण्डलस्य सुरपुरोपमण्डले विद्यमानः शिवशरणक्षेत्रम् । शरणस्य दासिमय्यस्य क्षेत्रमेतत् । कन्नडसाहित्ये वचनप्रकारस्य विशिष्टं स्थानमस्ति । संस्कृतभूयिष्ठं चम्पूकाव्यं कन्नडे प्रकाशमानमस्त्येव । तस्य पुरतः जनानां व्यावहारिकवचनैः प्रतिगृहं प्रतिजनं वचनसाहित्यं प्रविष्टंम् । एतदेकं कन्नडसाहित्ये नूतनप्रकारकम् । नूतनदिशि उदितः प्रकाशः एतत् वचनसाहित्यम् । आद्यवचनकारः इति प्रसिद्धस्य जेडरदासिमय्यस्य कर्मभूमिः एषः मुदेनूरुग्रामः ।
उल्लेखः
शरणानां वचनैः, बसवपुराणेन, हरिहररगळेद्वारा, चन्नबसवपुराणद्वारा च जेडरदासिमय्यस्य विषयः ज्ञायते । तथैव विविधसाहित्यकृतिषु, पुराणकृतिषु अपि दासिमय्यस्य विषयः लभ्यते । वचनसाहित्ये जेडरदासिमय्यस्य स्थानं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । बसवण्णस्य वचनेषु दासिमः, दासय्यः, दासिमय्यः, दासिदेवः इत्यादीनि जेडरदासिमय्यस्य नामानि उपलभ्यन्ते । एतस्य तन्तुवायवृत्तिः । शासनेषु अपि दासिमय्यस्य उल्लेखः अस्ति । एषः इतिहासप्रसिद्धः पुरुषः । आद्यवचनकारः इति विख्यातः एषः गुल्बर्गामण्डलस्य सुरपुरोपमण्डलस्य मुदेनूरुग्रामस्थः । कर्णाटके वीरशैवधर्मस्य प्रसारम् अनेके जनाः कृतवन्तः । जेडरदासिमय्यः श्रीशैले वीरशैवदीक्षां प्राप्तवान् । अनन्तरम् एषः मुदेनूरुग्रामे धर्मप्रसारम् आरब्धवान् । अतः वीरशैवधर्मप्रसारकार्ये मुदेनूरुग्रामः प्रमुखं केन्द्रं जातम् ।
इतिहासः
मुदेनूरुग्रामे चालुक्यराजस्य विक्रमदित्यस्य पञ्च शासनानि लब्धानि । एतैः शासनैः मुदेनूरुः कल्याणचालुक्यानां, कळचुरिराजानां, यादववंशानां शासनेन पालितः आसीत् इति ज्ञायते । मुदेनूरुग्रामे रामनाथस्य, लक्ष्मणस्य, गोपालकृष्णस्य च देवालयाः सन्ति । ग्रामे दासिमय्यस्य शिलामूर्तिः अपि अस्ति । इदानीन्तनः मुदेनूरुग्रामः पूर्वं मुहपुरपट्टणम् आसीत् इति संशोधनेन ज्ञायते । देवनूरुग्रामस्य रामनाथदेवालयः लक्ष्मणदेवालयश्र्च कल्याणचालुक्यकालतः अपि प्रसिद्धौ । जेडरदासिमय्यस्य आराध्यदेवः रामनाथः एव ।
अत्रत्येषु देवालयेषु विद्याप्रसारकार्यं प्रचलति स्म । एतेन सामाजिकक्षेत्रे धार्मिकक्षेत्रे आर्थिकक्षेत्रे च परिवर्तनं जातम् । शासनानामाधारेण रामनाथदेवालयः लक्ष्मणदेवालयश्र्च प्रसिद्धौ इति ज्ञायते ।
अलौकिकघटनाः
जेडरदासिमय्यस्य सम्बद्धानि अनेकानि अलौकिककार्याणि श्रूयन्ते । जेडरदासिमय्यः रामनाथस्य भक्तः । एकदा एषः देवालयम् आगतवान् । तदा विप्राः द्वारं कीलितवन्तः आसन् । एतस्य देवदर्शनं नैव स्यात् इति तेषां दुष्टेच्छा आसीत् । परन्तु यदा जेडरदासिमय्यः देवस्थानस्य द्वारस्य समीपे आगतवान् तदा तालः अधः पतितः । कीलकम् उद्घाटितम् । यः द्वारं कीलितवान् तस्य विप्रस्य लज्जा जाता । दासिमय्यस्य देवदर्शनस्य एतं प्रसङ्गम् अम्बिगरचौडय्यः उल्लिखितवान्। जेडरदासिमय्यः द्वादशवर्षाणि तपः कृत्वा अमूल्यमेकं वस्त्रं निर्मितवान् । यदा तत् वस्त्रं विपणिं नीतवान् कोपि न क्रीतवान् । शिवः जङ्गमरूपेण आगत्य दानरूपेण तद्वस्त्रं प्राप्य तस्य पुरतः एव छिन्नं करोति । एतेनापि दासिमय्यः कुपितः न भवति । स्थितप्रज्ञः तिष्ठति । एतदवलोक्य शिवः निजरूपं प्रदर्श्य जेडरदासिमय्यम् अनुगृह्णाति । तस्मै "नवनिधिं" ददाति । शिवेन दत्तं ’नवनिधिम्’ उपयुज्य दासिमय्यः नित्यदासोहम् आचरति । एतत् बसवण्णः स्वकीये वचने उल्लिखितवान् । मुदेनूरु दक्षिणकाशीति उच्यते । कास्मिंश्चित् काले भव्यया परम्परया विराजमानः आसीत् । अद्य शिथिलावस्थायाम् अस्ति एषः ग्रामः।
सप्ततीर्थानि
राज्ञां काले मुदेनूरुग्रामः प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रमिति ज्ञायते । मुदेनूरुग्रामे सप्ततीर्थानि सन्ति । हालुतीर्थम्, सक्करेतीर्थम्, पाण्डवतीर्थम्, मरुळुतीर्थम्, लक्ष्मणतीर्थम्, सङ्गमतीर्थम् इत्येवं सप्ततीर्थानि । एतैः तीर्थैः ग्रामस्य कृषिकार्यं प्रचलति । एतस्य ग्रामस्य सर्वेषां जनानां जेडरदासिमय्ये विशेषे भक्तिः प्रीतिश्र्च । पार्श्र्वग्रामेषु अपि जेडरदासिमय्यस्य जयन्त्युत्सवम् आचरन्ति । लक्ष्मणतीर्थे जेडरदासिमय्यस्य मूर्तिः इति कथ्यमानः एकः विग्रहः अस्ति । तस्य उपवीतम् अपि अस्ति । अत्र दासिमय्यस्य ’गर्भगुडि’ अपि अस्ति । पुरतः रामलिङ्गेश्र्वरदेवालयः अस्ति । द्वयोः मध्ये नन्दिबसवण्णः अस्ति । एतैः सर्वैः समावेष्टितः विशालः देवालयः शोभते । देवालयस्य पार्श्र्वयोः पार्वतीपरमेश्र्वरयोः देवालयः मल्लिकार्जुनदेवालयश्र्च स्तः, लिङ्गानि अपि सन्ति । पुण्यक्षेत्रे मुदेनूरौ सप्ततीर्थानि सन्ति । रामतीर्थे रामायणसम्बद्धानि, भारतसम्बद्धानि प्राचीनशिल्पानि सन्ति । भीकरक्षामेऽपि एतत् तीर्थं शुष्कं न भवति । एतदत्रत्यं वैशिष्ट्यम् । एतस्य तीर्थस्य जलं बहुरुचिकरम् अस्ति । पानसमये नारिकेलजलस्य अनुभूतिः भवति ।
रथोत्सवः
मुदेनूरौ जेडरदासिमय्यस्य अनुभवमण्डपः अस्ति । प्रतिवर्षम् अत्र युगादि-अमावास्यातः एकादशदिनानि यावत् पुराणप्रवचनानि प्रचलन्ति । अन्तिमदिने दासिमय्यस्य रथोत्सवः भक्तिभावैः वैभवोपेतरीत्या च प्रचलति । जेडरदासिमय्यः बहूनि अलौकिककार्याणि कृतवान् । एषः शिवशरणेषु अग्रमान्यः अस्ति । एतस्य वचनेषु भक्तिभावः अस्ति । समाजस्य विडम्बना अस्ति । ’कायक’(कार्यम्) इत्यादयः विषयाः एतस्य वचनेषु सन्ति । कपटभक्तान् निन्दति एषः । शिवशरणो भूत्वा कर्मणा जीवनं यापितवान् । एतस्य ग्रामः शिवशरणक्षेत्रेषु अत्यन्तं पवित्रम् अस्ति । एतादृशक्षेत्राणां दर्शनेन एकैकस्यापि जीवनं पवित्रं भवति ।
वर्गः:पञ्चशिवशरणानां क्षेत्राणि वर्गः:बाह्युबन्धाः वर्जनीया वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
८ फरवरी
८ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवत्रिंशत्तमं (३९) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३२६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जैनतीर्थङ्कराः
जैनधर्मस्य चतुर्विंशतिः तीर्थङ्कराः
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सिंहासनद्वात्रिंशिका
महाराजविक्रमादित्यस्य सिंहासनमेकमासीत् यत्र उत्कीर्णाभिः पुत्तलिकाभिः वर्णिताः कथा अत्रोपनिबध्दाः । तत्सिंहासनमिन्द्रेण विक्रमादित्याय दत्तमासीत् । विक्रमादित्ये दिव्ंगते सति भोजराजेन भूसाद्भूतं तत्सिहासनमलभ्यत । तत्सिंहासनमारोढुमिच्छन्तं भोजराजं तत्रोत्कीर्णा पुत्तलिकास्ताः स्वसमानसख्याः कथाः कथायामासुः । अस्य कथाग्रन्थस्य बहूनि रुपाणि प्राप्यन्ते –एकं वर्णनात्मकपद्यप्रचुरं गद्यमयं रुपम् अपरम् औपदेशिकपद्यैः पूर्णं पद्यमयम्, अन्यच्च केवलं पद्यबध्दकथामयम् । आधुनिकभाषास्वनुवाददर्शनेनास्य ग्रन्थस्य लोकप्रियत्वं प्रतीयते । वेतालपञ्चविंशतिकातः पश्चात्कालिकोऽप्ययं ग्रन्थः कर्त्रशॆ नितान्तमौनः । एतस्य कर्त्ता निर्माणकालश्च निश्चेतुमशक्य एव ।
‎
वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:बालसाहित्यम्
सिंहलभाषा
सिंहल (සිංහල) इति हिन्दु-आर्यभाषा मुख्यतया श्रीलङ्कादेशस्य सिंहलीजनैः भाष्यते, ये द्वीपस्य बृहत्तमं जातीयसमूहं भवन्ति, येषां सङ्ख्या प्रायः १.६ कोटिः (16 मिलियन्) भवति । श्रीलङ्कादेशस्य अन्यैः जातीयसमूहैः सिंहलभाषा प्रथमाभाषारूपेण अपि भाष्यते, २००१ तमे वर्षे कुलं २० लक्षाणि (20 मिलियन्) जनाः सन्ति । ब्रह्मिकलिपिषु अन्यतमं सिंहललिपिं प्रयुज्य लिख्यते; ये ग्रन्थलिपिसम्बन्धः प्राचीनभारतीयब्राह्मीलिपिवंशजम् अस्ति ।
सिंहलभाषा श्रीलङ्कादेशस्य आधिकारिकभाषासु, राष्ट्रभाषासु अन्यतमा च अस्ति । पाली इत्यनेन सह थेरवादबौद्धसाहित्यस्य विकासे अस्य प्रमुखा भूमिका आसीत् ।
श्रीलङ्कादेशे बौद्धधर्मस्य आगमनानन्तरम् ई॰पू॰ तृतीयतः द्वितीयशताब्दपर्यन्तं प्राप्ताः प्राचीनतमाः सिंहलप्राकृतशिलालेखाः सन्ति, यदा तु प्राचीनतमाः विद्यमानाः साहित्यिकग्रन्थाः नवमशताब्द्याः सन्ति । निकटतमाः बन्धुभाषाः सन्ति वेद्दभाषा (एकः विलुप्तप्रायः, स्वदेशीमिश्रितभाषा (क्रियोल्) यः अद्यापि श्रीलङ्कादेशस्य अल्पसङ्ख्याकैः भाष्यते, सिंहलभाषाम् अज्ञातमूलस्य पृथक्करणेन सह मिश्रयति, यस्मात् पुरातनसिंहलभाषायाः विभिन्नपक्षं स्वस्य मुख्यहिन्दु-आर्य-उपस्तरं प्रति उधारं गृहीतवान् च), मालद्वीपीयभाषा च । अस्य लिखितभाषितयोः मुख्यविविधौ स्तः, 'भाषाद्वैत' इति प्रसिद्धस्य भाषावैज्ञानिकघटनायाः स्पष्टम् उदाहरणम् अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
९ फरवरी
९ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चत्वारिंशत्तमं (४०) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३२५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पद्मरागः
सिंहलपद्मरागं रक्तम्, कालपुरमं पीतम् (कुरुविन्दमिति स्मृतम्), आन्ध्रम् अशोकफलनिभम् (सौगन्धिकं कथ्यते) तुम्बरं छायया नीलं नीलगन्धि च । तेषु सिंहलमुत्तमम्, तुम्बरं निर्भरम् ।
बृहदारण्यकोपनिषत्
बृहदारण्यकोपनिषत् प्रमुखेषु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा वर्तते । इयम् उपनिषत् शतपथब्राह्मणस्य अन्तिमभागो वर्तते । अद्यत्वे शतपथब्राह्मणं माध्यन्दिन-काण्वशाखाद्वये उपलभ्यते । काण्वशाखायां सप्तदश काण्डाः, माध्यन्दिनशाखायां चतुर्दश काण्डाः विद्यन्ते । बृहदारण्यकोपनिषदः षट् अध्यायाः काण्वशाखायाः सप्तदशे काण्डे उपलभ्यन्ते । अन्ये षड् काण्डाः माध्यन्दिनशाखायाः चतुर्दशे काण्डे उपलभ्यन्ते ।
विषयविभागः
इयम् उपनिषत् गात्रदृष्ट्या विषयस्य महत्तायाः दृष्ट्या च बृहत्तमा एव वर्तते । पूर्णा उपनिषत् गद्यरूपेण एव वर्तते । अपवादरूपेण केचन श्लोकाः कुत्रचित् उपलभ्यन्ते । अस्याः षड् अध्यायाः सप्तचत्वारिंशत्सु ब्राह्मणेषु विभक्ताः सन्ति । ते पुनः काण्डिकारूपेण विभक्ताः सन्ति । अस्याः एव अन्यथा विभागः एवं वर्तते - समग्रा उपनिषत् काण्डत्रये विभक्ता अस्ति - मधुकाण्डः, याज्ञवल्क्यकाण्डः/मुनिकाण्डः, खिलकाण्डश्च । एकैकस्मिन् अपि अध्यायद्वयं विद्यते । एतेषु विभागेषु उपदेशः-उपपत्तिः-उपासनाविषयाः प्रस्तुताः सन्ति । अस्याः उपनिषदः भाष्यं श्रीशङ्कराचारैः लिखितम् अस्ति ।
प्रसिद्धः श्लोकः
अस्याः उपनिषदः प्रसिद्धः श्लोकः अस्ति -
साहित्यक्षेत्रे
Poet T. S. Eliot makes use of the story "The Voice of the Thunder", found in the Brihadaranyaka Upanishad. Sections of the story appear in his poem The Waste Land under part V What The Thunder Said.
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:प्रमुखोपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:उपनिषदः
पञ्चमहायज्ञाः
अथ ऋणशोधसंकल्पनायां ऋणशोधस्य कालस्तु जीवितावधिः । यदि मरणपर्यन्तं कदापि मनुष्यः यागम् एकम् अपि करोति, प्रौढावस्थायामपि पुत्रमेकं प्राप्नोति, यदि विद्यार्थिदशायामेव स्वाध्यायं सुष्ठुभावेन समाप्नोति, यदा कदा वा दानमपि ददाति, तर्हि चतुर्भ्यः ऋणेभ्यः निष्कृतिः भवति इति स मन्यते । किन्तु अनेन ऋणशोधपरिकल्पनायाः मूलोद्देशः न सिध्यति । देवादीनाम् उपकाराः कृतज्ञतया नित्यं स्मर्तव्याः मनुजैः इत्यासीत् अपेक्षा । किन्तु ऋणे अपाकृते उत्तमर्णाधमर्णयोः सम्बन्धः समाप्तिम् एति । तदनन्तरम् उत्तमर्णस्य स्मरणाय न किमपि कारणमवशिष्यते । अत एव पञ्चमहायज्ञानां विधानम् । पञ्चमहायज्ञानां मूलं तु शतपथब्राह्मणे (९.५.६.१) तथा तैत्तिरीय-आरण्यके (२-१०-१०) उपलभ्यते । तैत्तिरीयारण्यके उक्तम् –
तथा हि-याज्ञवल्क्यस्मृतौ यथा- मनुस्मृतौ यथा-
यथाशक्ति गृहस्थः पञ्चमहायज्ञानामनुष्ठानं प्रतिनित्यं निर्वहेत् । अनिर्वहने च पञ्चसूना जनित पापभाग्भवति । अतः पञ्चमहायज्ञानुष्ठानेनान्नादि शुद्धिः, पापक्षयं च भवति । एतेभ्यो धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तिः सुलभा । एतेषामनुष्ठानं सर्वैः सुकरमस्ति । तस्मादमी 'पञ्चमहायज्ञ' शब्देनाभिधीयन्ते । आधुनिकप्रगतमानवः राष्ट्राणां सीमाम् उल्लङ्घ्य अद्य केवलं विश्वमानवस्य कल्पनाचित्रमेव उपस्थापयितुं समर्थः अभूत् इति वयं जानीमः । किन्तु मानवसीमाम् उल्लङ्घ्य समस्तजीवसृष्टिं स्वकल्पनापरिधौ आनयन्तः प्राचीनभारतीयाः कियता प्रमाणेन प्रगता वा न वा इत्येतद् विचारयन्तु विपश्चितः ।
वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
4.21 चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च
व्यासभाष्यम्
स्यान्मतिः—स्वरसनिरुद्धं चित्तं चित्तान्तरेण समनन्तरेण गृह्यत इति । अथ चित्तं चेच्चित्तान्तरेण गृह्येत, बुद्धिबुद्धिः केन गृह्यते ? साप्यन्यया साप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः । स्मृतिसंकरश्च—यावन्तो बुद्धिबुद्धीनामनुभवास्तावत्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति । तत्सङ्कराच्चैकस्मृत्यनवधारणं च स्यादित्येवं बुद्धिप्रतिसंवेदिनं पुरुषमपलपद्भिर्वैनाशिकैः सर्वमेवाकुलीकृतम् । ते तु भोक्तृस्वरूपं यत्र क्वचन कल्पयन्तो न न्यायेन सङ्गच्छते । केचित्सत्त्वमात्रमपि परिकल्प्यास्ति, स सत्त्वो य एतान्पञ्च स्कन्धान्निक्षिप्यान्यांश्च प्रतिसन्दधातीत्युक्त्वा, तत एव पुनस्त्रस्यन्ति । तथा स्कन्धानां महानिर्वेदाय विरागायानुत्पादाय प्रशान्तये गुरुरन्तिके ब्रह्मचर्यं चरिष्यामीत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवापह्नुवते । साङ्ख्ययोगादयस्तु प्रवादाः, स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्तीति ॥२१॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्