cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
३६१
३६१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६१ ३६१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अजन्तागुहाः
इतिहासः
जगत्प्रसिद्धाः अजन्तागुहाः महाराष्ट्रस्य औरङ्गाबाद्नगरतः १०० कि.मी. परिमिते द्वरे सन्ति । गुहा शब्दस्य श्रवणमात्रेण आश्चर्यभावः कुतूहलं च उद्भवेत् विशेषतः बालेषु । अजन्तागुहानां दर्शनेन सः भावः न उद्भवेत् । यतः क्रि.पू.२०० वर्षे निर्मिताः एताः गुहाः बौद्धभिक्षुणां निवासस्थानानि आसन् । ते साधनेतरावधौ चित्रशिल्पकलाभिः गुहानाम् अन्तर्भागाणाम् अलङ्करणे रताः भवन्ति स्म । सहजतया एव कलाकृतयः बुद्धस्य पूर्वजीवनसम्बद्धाः पूर्वजन्मसम्बद्धाः च भवन्ति स्म । सर्वासु अपि कलाकृतिषु धार्मिकच्छाया परिद्दश्यते स्म् । भिक्षुभिः उपयुक्तानां वर्णादीनाम् उत्कृष्टताया: कारणतः शताधिकानां वर्षाणाम् अनन्तरम् अपि तत्रत्याः कलाकृतयः नावीन्ययुक्ताः इत्येव भान्ति । वर्णाः नशयमानाः सन्ति इति यदा लक्षितं तदा प्राचीनकलाकृतयः रक्षणीयाः एव इति महान् प्रयासः आचरितः । ब्रिटीश-आखेटकैः एताः गुहाः १८१९ तमे वर्षे अभिज्ञाताः । ईस्ट्-इण्डियाकम्पनीजनैः एतासां कलाकृतीनां प्रतिकृतिप्राप्तये प्रयासः कृते । अत्र ३० गुहाः सन्ति । तासु ५ गुहाः ‘चैत्यगृहणि’ इति निर्दिश्यन्ते । अवशिष्टाः ‘विहाराः’ ‘आश्रमाः’ इति वा निर्दिश्यन्ते । घनशिलाभ्यः एताः गुहाः उत्खाताः स्युः इति भाव्यते । प्रवेशद्वाराणि तु उत्कृष्टाभिः कलाकृतिभः विशेषतः अलङ्कृतानि द्दश्यन्ते । ‘एताः अजन्तागुहाः बौद्धमतीयायाः कलायाः अत्युत्कृष्टाश्रयभूताः’ इति वर्णयन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९८३ तमे वर्षे एतासां गुहानां विवरणं जागतिकानां पारम्परिकाणां स्थलानाम् आवल्यां योजितम् अस्ति ।
गुहादेवालयाः
एल्लोरा, अजन्ता इत्यादिषु गुहादेवालयेषु स्थितानि भितिचित्राणि भवतां मनः आकृष्टवन्ति स्युः एव । कठिनासु अपि शीलासु एताः गुहाः कथं निर्मिताः स्युः इति आश्चर्यं स्यात् खलु भवताम् । भवन्तः कदाचित् वा विहाराय समुद्रतीरं गतवन्तः स्युः एव खलु ? जलक्रीडायाः अनन्तरं सिकताभिः नीडादिकं रचितवन्तः स्युः अपि । तदवसरे भवद्भिः आदौ सिकताराशिः निर्मितः स्यात् । ततः प्रकोष्ठादयः निर्मिताः स्युः सिकतानाम् अपनयनेन । एवमेव निर्मियन्ते शिलागुहाः अपि । शीलागुहासु मन्दिरस्य निर्माणम् अपि एतेनैव क्रमेण भवत् । इष्टिकायाः उपरि इष्टिकानां स्थापनं तत्र न भवति । भारते शिलाकर्तनपुरस्सरं गुहादीनां निर्माणस्य आरम्भः अभवत् २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् । आदौ पर्वतस्थायाः शिलायाः उपरि निर्मीयमाणायाः रचनायाः बाह्यं रुपं रेखया चित्र्यते । ततः अनपेक्षितान् भागान् अपनीय रचनानिर्माणं क्रियते । आदौ ऊर्ध्वभागस्य (छ्देः) निर्माणं भवति, ततः अवशिष्टाः भागाः निर्मीयन्ते । केरलमुम्बयीप्रभृतिषु स्थलेषु द्दश्यमानाः गुहाः १९०० वर्षेभ्यः पूर्वं रचिताः । परस्पराभिमुखतया रचिताः अत्रत्याः स्तम्भाः चित्ताकर्षकाः सन्ति । अनपेक्षितान् शिलाभागान् ये अपनयन्ति ते प्रायः भवन्ति वृत्तिनिपुणाः । एवं हि विश्वस्यते यत् एल्लोरास्थं कैलासमन्दिरं निर्मितवान् शिल्पी प्रायः स्वयमपि न जानति स्म यत् मया निर्मितं मन्दिरम् एवम् अपूर्वं भवेत् इति ।
अजन्ता– उन्नतकलास्थानम्
विश्वविख्यातं कलाकेन्द्रं बौद्धानां श्रेष्ठं स्थानम् अजन्तागुहासु अस्ति । बहुवर्षाणि यावत् अज्ञातमेव एवासीत् । क्रिस्ताब्दे १८१९ तमे वर्षे आङ्गलाधिकारिणः मृगयां कर्तुम् एतत्प्रदेशम् आगतवन्तः । तदा अज्ञातम् एतत्स्थलं कुतूहलकारि सञ्जातम् । अपूर्वम् एतत्स्थानं ते अधिकारिणः सम्यक् दृष्ट्वा सर्वेषा दर्शनाय व्यवस्थां कृतवन्तः । महाराष्ट्रराज्ये औरङ्गाबाद्नगरसमीपे जलगां प्रदेशस्य निकटे पर्वतप्रदेशे वने एतदपूर्वं स्थानम् अस्ति देवनिर्मिते प्रकृतिमन्दिरे मानवनिर्मितं कल्पस्थानं सौन्दर्यावासस्थानमस्ति । पूर्वं बौद्धसंन्यासिनः अत्र गुहासु मोक्षसाधनाय कार्याणि कुर्वन्तः अत्र एव निवासं कृतवन्तः । क्रमशः एकैका गुहा निर्मिता अभवत् । अत्र स्तम्भेषु द्वारेषु भित्तिषु च अपूर्वा शिल्पकलाकृतिः मनोहारिणी अस्ति । प्रायशः क्रिस्ताब्दे द्वितीये शतके तथा अष्टमे शतके निर्मितम् अद्भुतकलादर्शकस्थानम् एतदस्ति । बौद्धगुहाः अतिप्राचीनाः वर्णचित्रयुक्ताः सन्ति । आहत्य २९ गुहाः अत्र सन्ति । षट्सु गुहासु आकर्षकाणि चित्राणि रचितानि सन्ति । बौद्धपुराणविषयाः वर्णचित्रेषु दर्शिताः सन्ति । बुद्धस्य जीवनविशेषाः पूर्वजन्मकथाः (जातककथाः ) विविधरीत्या चित्रिताः सन्ति । प्रथमा गुहा प्राचीना विशिष्टा च अस्ति । अत्र सिद्धार्थस्य गृहत्यागसमयस्य चित्रणमस्ति । सिद्धार्थः पद्मपाणिः किरीटधारी च अस्ति । द्वारे एव यक्षदम्पती काशिराजनागराजस्य च चित्राणि सन्ति । प्रत्येका गुहापि भारतीयसंस्कृतेः प्रतीकास्ति । सर्वत्र प्रकृतिपूजां पश्यामः । सप्तमी गुहा बुद्धविहारः अस्ति ।१९ तम्यां गुहायां बुद्धस्य आकर्षकयुक्ताः बृहन्मूर्तयः सन्ति । गुहासुन्दरीणां केशालङ्कारः वस्त्राभरणानि मनमोहकानि सन्ति । गुहासु चित्रविषयाः जातककथाधारिताः सन्ति । अजन्तागुहासु बुद्धस्य पूजास्थाने प्रकृतिः, शिल्पकला, चित्रकला च दर्शनीयाः सन्ति । चित्रेषु जीवप्रपञ्चस्य दर्शनं भवति । वृक्षाः तरवः विकसत्कुसुमानि, विविधाः पक्षिणः, सुन्दरमृगाः, गम्भीराः गजाः, सुन्दराः अलङ्कृतमण्डपाः, गृहाणि, महाद्वाराणि, राजगृहाणि, एतेषु क्रीडन्तः ध्यानस्थाः जीवविशेषाः, एतेषां मध्ये ध्यानस्यः बुध्ददेवः दृश्यते । उत्तरभित्यां स्थितं बोधिसत्वपद्यपाणेः चित्रं विश्वे एव अतिसुन्दरचित्रमिति विख्यातमस्ति । अन्यचित्रे इम्मडिपुलकेशिः पार्सिराजदूताय राजसभाङ्गणे दर्शनं यच्छन् अस्ति । एषा चित्रशाला, चित्रकलोपासनाकेन्द्रं सौन्दर्योपासकानाम् अपूर्वं स्थानं पवित्रस्थलं चासीत् ।
वाहनमार्गः
औरङ्गाबादतः १०६ कि.मी । जलगांतः ६० कि.मी । फर्दापुर समीपेऽस्ति । अत्र सोमवासरे राष्ट्रीयविरामदिनेषु च प्रवेशावकाशः नास्ति । मार्गर्दर्शकाः सन्ति । गुहासु प्रकाशः विपुलः नास्ति । अतः करदीपः (Torch) आवश्यकः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि वर्गः:औरङ्गाबादमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
अपाने जुह्वति प्राणं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य नवविंशतितमः (२९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अपाने, जुह्वति, प्राणं, प्राणे ,अपानं, तथा,अपरे प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥
अन्वयः
प्राणायामपरायणाः अपरे प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणम् अपाने जुह्वति, तथा प्राणे अपानं जुह्वति ।
अर्थः
केचन प्राणायामपरायणाः योगिनः अपानवायौ प्राणवायुं समर्पयन्ति । इतरे प्राणवायौ अपानवायुं समर्पयन्ति । एवं कुम्भक-रेचक-पूरकादिक्रमेण प्राणायामं कुर्वन्तः आत्मसंयमनं कुर्वन्ति ।
शाङ्करभाष्यम्
किंच-अपान इति। अपानेऽपानवृत्तौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति प्राणं प्राणवृत्तिम्। पूरकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्तीत्यर्थः। प्राणेऽपानं तथापरे जुह्वति रेचकाख्यं च प्राणायामं कुर्वन्तीत्यतत्, प्राणापानगती मुखनासिकाभ्यां वायोर्निर्गमनं प्राणस्य गतस्तद्विपर्ययेणाधोगमनमपानस्य ते प्राणापानगती एते रुद्ध्वा निरुध्य प्राणायामपरायणाः।प्राणायामतत्पराः कुम्भकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्तीत्यर्थः।।29।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्तः एकभक्तिः विशिष्यते प्रियः हि ज्ञानिनः अत्यर्थम् अहं स च मम प्रियः ॥ १७ ॥
अन्वयः
तेषां नित्ययुक्तः एकभक्तिः ज्ञानी विशिष्यते । अहं हि ज्ञानिनः अत्यर्थं प्रियः । सः च मम प्रियः ।
अर्थः
तेषां सततयोगी अनन्यभक्तिः ज्ञानी विशिष्यते । अहं ज्ञानवतः अतीव प्रियः । सोऽपि मम अतीवप्रियः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
17 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतस्य साधकस्त्रियः
भरतखण्डे अस्माकं प्राचिनपरम्परायां समाजस्य विविधभागेषु स्त्रियः स्वेषां रीत्या समाजाय सेवां कृतवत्यः सन्ति । भोगविलासे निमग्नाः वेश्यास्रियः अपि एतस्मात् बहिः न सन्ति । प्राचीनसमाजस्य किञ्चित् अङ्गमेव एतत्सन्तानम् । अत्रापि समाजस्य उन्नत्यर्थं बहव्यः स्वजीवकुसुमानि अर्पितवत्यः सन्ति । दैवभक्तिषु, तात्विकप्रतिपादनायां च कस्यापि पतिव्रतायाः सदृश्यः एव आसन् ।कञ्चित् पुर्षं दैवं वा विश्वस्य जीवनं यापितवत्यः बहव्यः स्त्रियः आसन् सन्ति अपि । एवमेव समाजस्य निम्नस्तरेऽपि देवसमाजस्य च सेवां बहव्यः स्त्रीरत्नाः कृतवत्यः सन्ति । कालगर्भे एतादृश्याः अनेकाः अदृश्याः चेदपि कतिचनानां वा आधाराः अवशिष्टाः सन्ति । तासां विवराणि अत्र सन्ति ।
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:हिन्दुपरम्परा वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
थोमस् कूसजैक्
टोमास कूसजैक पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रिन्‍सटन
प्रिन्सटन् एकं नगरम्। अयं न्यू जर्सी देशे विद्यते।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३४१
१३४१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
स्कन्दोपनिषद्
स्कन्द उपनिषद्
अष्टाध्यायाम् वृत्तिविचारः
भूमिका
वर्गः:व्याकरणस्य लेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मयि चानन्ययोगेन...
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा उच्यते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
10 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ताळीकोटे
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरभागे विद्यमाने बिजापुरमण्डले स्थितं प्रसिद्धं स्थानम् अस्ति । बहुभ्यः शतकेभ्यः प्रसिद्धं वाणिज्यकेन्द्रम् एतत् । घृतस्य धान्यानां वाणिज्यम् अतिप्रसिद्धम् आसीत् । अत्रत्यजनानां प्रमुखौ उद्योगौ कृषिः वाणिज्यं च । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतने कारणीभूतं, १५६५ तमे वर्षे प्रवृत्तं ताळीकोटेयुद्धम् अत्रैव समीपे रक्कस-तङ्गडगी इत्यत्र प्रवृत्तम्। अनेकानि ऐतिहासिकानि स्थानानि अत्र सन्ति । प्राचीनदुर्गस्य अवशेषान् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः । इतः ५-६ किलोमीटर् दूरे हगरटगि इत्यत्र शताधिकानि पाण्डवानां मन्दिराणि सन्ति । कुन्ती, भीमः, विदुरः, एवं महाभारतस्य पात्राणि देवत्वम् आप्तवन्तः सन्ति । इदानीम् एतत् बिजापुरमण्डलस्य उपमण्डलकेन्द्रम् अस्ति। राज्यराजधानीतः ५२० कि मी दूरे अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य ऐतिहासिकस्थानानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राष्ट्रियभूभौतिकानुसन्धानसंस्था
राष्ट्रियभूभौतिकानुसन्धानसंस्था (National Geophysical Research Institute) वैज्ञानिक-औद्योगिकानुसन्धानपरिषदः सङ्घटकप्रयोगशाला वर्तते । पृथ्वीविज्ञानक्षेत्रे विविधेषु विषयेषु संशोधनानि कर्तव्यानि इति धिया इदं संस्थानं १९६१ तमे वर्षे संस्थापितम् । अत्र पञ्चशताधिकाः विज्ञानिनः तान्त्रिकसहायकाश्च कार्यरताः सन्ति येषु द्विशताधिकाः विज्ञाने कृतभूरिपरिश्रमाः येषां संशोधनप्रबन्धाः राष्ट्रियान्तराष्ट्रियासु पत्रिकासु प्रकाश्यन्ते ।
अनेन संस्थानेन भूकम्पः, भूपर्यावरणं, भूमेः अन्तारचना, भूभौतिकोपकरणानाम् अविषकारः, खनिजाविष्कारः, भूजलस्रोतसः आविष्कारः, हैड्रोकार्बन्-कोल्-आविष्कारः इत्यादिषु विषयेषु संशोधनानि क्रियन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुजरातविद्यापीठम्
गुजरातविद्यापीठं (ગુજરાત વિદ્યાપીઠ, Gujarat Vidyapith) गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद्-महानगरस्य आश्रममार्गक्षेत्रे स्थितम् ऐतिहासिकं विद्यापीठमस्ति । भारतस्वतन्त्रतान्दोलनेऽस्य विद्यापीठस्य महत् योगदानमस्ति । गुजरातराज्यस्य पुरातनतमेषु विश्वविद्यालयेषु अस्य गणना भवति । आङ्ग्लानां शासनस्य प्रतिकाराय महात्मा अस्य विद्यापीठस्य स्थापनां चकार । अस्य स्थापनायाः मुख्योद्देशः “भारतीययूनः मानसिकबन्धनस्य मुक्तिर्भवतु” इति आसीत् । तथा आङ्ग्लैः शोषितायाः शिक्षाप्रणाल्याः मोचनेनैव भारतस्य बन्धनमुक्तिर्भवेदिति मार्गोऽपि महात्मना चिन्तितः आसीत् । 'लोर्ड मेकोले'द्वारा सूचितायाः शिक्षाप्रणाल्याः मुख्योद्देशस्तु भारतीयविद्यार्थिनः आङ्ग्लानां सेवकाः भवेयुरित्येव आसीत् । अतः 'मेकोले'द्वारा सूचितशिक्षाप्रणाल्याः विरोधाय, यूनः 'हिन्द स्वराज'-आन्दोलने स्वयोगदानञ्च ददतु इति विचिन्त्यैव विद्यपीठस्य स्थापनां कृतवान् महात्मा ।
विद्यापीठस्य नियमाः (शिक्षकविद्यार्थिभ्याम्)
1 अस्पृष्यतायाः विरोधः । 2 नित्यं तन्तुकरणयन्त्रेण तन्तुनिर्माणम् । 3 आजीवनं खादीवस्त्रधारणम् । 4 हिन्दीभाषायाः अनिवार्यरूपेण अभ्यासः । 5 मातृभाषायाः शिक्षणं साक्षात्पद्धत्या भवेत् । 6 अभ्यासक्रमस्य यथा महत्वं भवति, तथा अभ्यासेतरप्रवृत्तीनां महत्वमपि भवेत् । 7 उद्योगशिक्षणस्य शिक्षायां समावेशो भवेत् । 8 शिक्षायां ग्रामीणशिक्षणस्य समावेशो भवेत् । 9 आत्मनिर्भरतया नित्यनैमित्तिककार्याणि भवेयुः (स्वस्य कार्यं स्वयमेव करणीयम्) ।
परिसरः
thumb|right|400px गुजरातविद्यापीठस्य मुख्यद्वारं प्रस्तरैः निर्मितम् अस्ति । विद्यापीठद्वारस्य दक्षिणतः ग्रन्थालयः, वामतः सङ्गणकविभागश्चास्ति । ग्रन्थालयस्य मार्गे 'ऊर्जाप्रकल्प'प्रदर्शनी अस्ति । अस्यां प्रदर्शन्यां सूर्यकिरणैः, मानवशक्त्या च चलन्ति बहूनि साधनानि स्थापितानि सन्ति । अग्रे सेवकनिवासः, कार्यालयः चास्ति । कार्यालयस्य पृष्ठतः अल्पाहारगृहं, दक्षिणतः अतिथिगृहञ्चास्ति । कार्यालयस्य पुरतः अहिंसाशोधभवनमस्ति । अहिंसाशोधभवने 'अहिंसा' इति विषयं मुख्यरूपेण स्वीकृत्य शोधकार्यं भवति । अहिंसाशोधभवनस्य पृष्ठतः महादेव देसाई-महाविद्यालयः अस्ति । अत्रैव मुख्यरूपेण शिक्षणकार्यं चलति । अत्र प्रार्थनाकक्षे स्थित्वैव विद्यार्थिनः प्रार्थनां कुर्वन्ति । प्रार्थनायाः समयः ११ वादनतः १२ वादनपर्यन्तं भवति । प्रार्थनायाम् आरम्भे संस्कृतश्लोकानां गायनं भवति । ततः तन्तुकरणयन्त्रेण तन्तुनिर्माणं चलति । १२ वादनतः ६ वादनपर्यन्तं शिक्षणकार्यं चलति । महाविद्यालयस्य पुरतः हृदयाह्लादकम् उद्यानम् अस्ति, तथा च आदिवासिशोधभवनम् अस्ति । आदिवासिशोधभवने आदिवासिसंस्कृतेः रक्षणं भवतु इत्युद्देशेन 'आदिवासिसंस्कृतिः' इति विषये संशोधनं भवति । अत्र आदिवासिनः कथं निवसन्ति ?, कथं कार्यं कुर्वन्ति ?, कला-नृत्य-सङ्गीत-वाद्यादीनां तेषां जीवने किं स्थानमस्ति ? इत्यादिविषयान् प्रकटयन्ती प्रदर्शनी अस्ति । अस्य भवनस्य वामतः ‘युसिक’भवनमस्ति । अत्र सङ्गणकविभागसदृशं सङ्गणकस्याध्ययनं भवति । परन्तु विषयाः भिन्नाः भवन्ति । अत्र मुख्यरूपेण यन्त्रांशस्य (Hardware), जालकर्मणः (Network) चाध्ययनं भवति । अस्य भवनस्य पुरतः गोष्ठीभवनं (Conference Hall), वामतः विनयमन्दिरविद्यालयश्चास्ति । विनयमन्दिरे बालमन्दिरात् १२ कक्षापर्यन्तं शिक्षणकार्यं चलति । अत्र 'बुनियादि'शिक्षणप्रणाल्या शिक्षणकार्यं भवति । विनयमन्दिरस्य पुरतः व्यायामशाला अस्ति । अत्र छात्रेभ्यः क्रीडा-व्यायामसाधनानि सन्ति । व्यायामशालायाः दक्षिणतः सेवकनिवासः, वामतः स्नातकछात्रालयः, पृष्ठतः स्नानागारश्चास्ति । स्नानागारस्य पृष्ठे क्रीडाङ्गणमस्ति । विद्यापीठे पठनीयं चेत् छात्रालयावासः अनिवार्यः अस्ति । अतः अत्र ४५०-५०० विद्यार्थीनां निवासाय विशालः छात्रावासः अस्ति । अत्र महादेव देसाई-महाविद्यालये पठन्तः विद्यार्थिनः निवसन्ति । स्नातकछात्रालयस्य पृष्ठे विनयमन्दिरविद्यालयस्य छात्राणां छात्रावासः अस्ति । विनयमन्दिरछात्रावासस्य पुरतः शिक्षाशास्त्रि(B.Ed)छात्रावासः अस्ति । शिक्षाशास्त्रिछात्रावासस्य दक्षिणतः शिक्षाशास्त्रिमहाविद्यालयः अस्ति । अस्मिन् महाविद्यालये शिक्षाशास्त्रिणः संस्कृत-हिन्दी-गुजरात्या-ङ्ग्ल-भूगोलादीनां विषयाणाम् अध्ययनं भवति । अस्य पृष्ठतः महिलाछात्रावासः अस्ति । विद्यापीठेऽस्मिन् २७ विभागाः सन्ति । गुजरातविद्यापीठपरिसरे सहस्राधिकाः वृक्षाः, त्रयः ‘खम्भाती’कूपाः (ખંભાતી કૂવા), त्रीणि उद्यानानि च सन्ति । यद्यपि विद्यापीठं नगरस्य केन्द्रभागेऽस्ति, मुख्यमार्गेऽपि अस्ति, तथापि परिसरे शान्तिदायकं वातावरणं भवति ।
ग्रन्थालयः
अत्रस्थः ग्रन्थालयः गुजरातराज्यस्य बृहत्तमः ग्रन्थालयः अस्ति । अस्य ग्रन्थालयस्य स्थापनां १९२० तमे वर्षे महात्मा एव कृतवान् । अत्र ६,०१,७३० पुस्तकानि, ३८२ मासिकपत्रिकाणि, ३८ समाचारपत्राणि, ६९१ हस्तप्रतयः च सन्ति । ग्रन्थालये पाठकानां सङ्ख्या ४०,००० अधिका भवेत् । ग्रन्थालये मुद्रणाधिकार(Copyright)विभागः अस्ति, यत्र १,१५,००० अधिकानि पुस्तकानि सन्ति । ग्रन्थालये सप्त भिन्नविभागाः सन्ति, यथा- मुख्यपुस्तकालय-सन्दर्भग्रन्थ-मुद्रणाधिकार-गान्धिविचार-मासिकपत्रिका-मुख्यवाचनकक्ष-बालविभागाः इति । ग्रन्थालयः वर्षे ३६४ दिनानि पाठकेभ्यः कार्यरतः भवति । केवलं चैत्रमासस्य प्रतिपदायाम् अवकाशो भवति । पाठकाः प्रातः ८ वादनतः सायं ७ वादनपर्यन्तं ग्रन्थालये पठितुं शक्नुवन्ति ।
अहमदाबाद्-महानगरे
महात्मागान्धिः परिसरः, कोचरब आश्रमः, शाहिबागक्षेत्रम्, मेमनगरम्
गान्धिनगरे
सादरा, रान्धेजा
खेडामण्डले
देथाली, भालद, बमङ्गाम
आणन्दमण्डले
बोचासण, भलेल
वल्साडमण्डले
अम्भेटी
एतेषु केन्द्रेषु गान्धिविचारधारानुसारं शिक्षणकार्यं चलति । एतेषां मुख्यकेन्द्रं गुजरातविद्यापीठम् अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
साबरमती आश्रमः
महात्मा गान्धी
सरदार पटेल
डॉ. राजेन्द्र प्रसाद
तन्तुकरणयन्त्रम्
उद्धरणम्
वर्गः:गुजरातराज्यस्य विश्वविद्यालयाः
मामे बिराम दिउफ़
मामे बिराम दिउफ़(Mame Biram Diouf) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनानसफलरसः
thumb|left|अनानसफलम्
thumb|right|200px|अनानसफलरसः thumb|200px|left|अनानसफलरसस्य निर्माणम्
अनानसफलस्य रसः एव अनानसफलम् । एतत् अनानसफलम् आङ्ग्लभाषायां Pineapple इति उच्यते । अस्य रसः Pineapple Juice इति उच्यते । अनानसफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य अनानसफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि अनानसफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं अनानसफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति ।
फलरसस्य निर्माणम्
अस्य अनानसफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् अनानसफलस्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलाम् अपि योजयितुं शक्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पेयानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अर्नेस्ट रदरफोर्ड
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वैज्ञानिकाः
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थना
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थनायां त्रयः श्लोकाः सन्ति । प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात, अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति । प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति । द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति , अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् (भारत माता की जय!) अस्ति । १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः । तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि - हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता । तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य सरसङ्घचालकः डॉ.हेडगेवारजी, श्रीगुरजी, श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , श्रीबाळासाहेबजी इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन् । प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम् । एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य पुणेशिक्षावर्गे अभवत् । श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान् ।
प्रार्थना
<i>
विविधाषु लिपिषु
<i> गुजराती
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३६२
३६२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६२ ३६२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अपरे नियताहाराः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य त्रिंशत्तमः (३०) श्लोकः ।
अन्वयः
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । एते सर्वे अपि यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः ।
अर्थः
अन्ये योगिनः नियताहारं सेवमानः प्राणायामपरायणाः अपानादिगतिं रुद्ध्वा प्राणान् प्राणेषु जुति । एते सर्वेऽपि यज्ञं विदन्ति । तस्मादेव यज्ञेन नाशितपापाः भवन्ति ।
शाङ्करभाष्यम्
किंच-अपर इति। अपरे नियताहारा नियतः परिमित आहारो येषां ते नियताहाराः सन्तः प्राणान्वायुभेदान्प्राणेष्केव जुह्वति, यस्त यस्य वायोर्जयः क्रियत इतरान्वायुभेदांस्तस्मिञ्जुह्वतिते तत्र प्रविष्टा इव भवन्ति। सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषा यज्ञैर्यथोक्तैः क्षपितो नाशितः कल्मषो येषां ते यज्ञक्षपितकल्मषाः।।30।।
यो यो यां यां तनुं भक्तः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यः यः यां यां तनुं भक्तः श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति तस्य तस्य अचलां श्रद्धां ताम् एव विदधामि अहम् ॥ २१ ॥
अन्वयः
यः यः भक्तः यां यां तनुं श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति तस्य तस्य ताम् एव अचलां श्रद्धाम् अहं विदधामि ।
अर्थः
यः यः भक्तः यां यां मूर्तिं श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति तस्य भक्तस्य तादृशीम् एव स्थिरां श्रद्धाम् अहं करोमि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
21 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अर्नेस्ट लारेन्स
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३४२
बाह्य-सूत्राणि
१३४२ १३४२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
करञ्जवृक्षः
thumb|left|करञ्जवृक्षः
अयं करञ्जवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः भारते तु सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । अयं महान् वृक्षः । अस्य करञ्जवृक्षस्य मूलं, पर्णं, त्वक्, पुष्पं, बीजस्य तैलं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य बीजे “करञ्जिन्” नामकः अंशः अस्ति । अयम् करञ्जः ६ – ९ मीटर् यावत् उन्नतः भवति । तस्य काण्डः ऋजु भवति । काण्डं परितः मृदु त्वक् भवति । अस्य वृक्षस्य छाया अत्यन्तं शीतला च भवति ।
इतरभाषासु अस्य करञ्जस्य नामानि
अयं करञ्जवृक्षः आङ्ग्लभाषया Pongamia Pinnata इति उच्यते । हिन्दीभाषया “डिटोरि” अथवा “किरमाल पापर” इति वा उच्यते । करञ्जः तेलुगुभाषया “पुङ्गु” अथवा “कानुगुचेट्टु” इति उच्यते । तमिळ्भाषा यां “पुङ्गम्” अथवा “पुन्तु” इति, मलयाळभाषया “पोन्नम्” अथवा “उन्नेमरम्” इति, कन्नडभाषया “होङ्गे मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य करञ्जस्य प्रयोजनानि
अस्य करञ्जस्य रुचिः कटुः, तिक्तः च । अयं तीक्ष्णः, उष्णः, लघुः चापि । विपाके अयं कटुः एव भवति ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नेल्सन् मण्डेला
जननम्, बाल्यञ्च
नेल्सन् मण्डेलः  जुलैमासस्य १८ तमे दिनाङ्के १९१८ तमे संवत्सरे दक्षिण-आफ्रिकादेशस्य ट्रान्स्कै पत्तनस्य उयतलसमीपस्थे क्वुनुग्रामे  अजायत । अस्य जनाङ्गस्य सम्प्रदायानुसारं नाम स्थापितम् आसीत् । अस्य पिता हेन्रिगाड्ला । अस्य चतस्रः भार्याः आसन् । तृतीया भार्या नेल्सन् मण्डेलावर्यस्य माता भवति । अस्याः नाम नोसेकेनि फ्यानि । एषा अनक्षरस्ता आसीत् । अतः पुत्रः साक्षरवान् भवेत् इति अस्याः आशा आसीत् । अस्य दशमे वयसि पिता मृतवान् । बाल्ये बन्धुना सह शालाविरामेषु दिनेषु गोपालनं करोति स्म । एषु समयेषु एव सः वर्णभेदस्य विषये ज्ञातवान् आसीत् ।
अध्ययनम्
अस्य पितुः मरणानन्तरं श्वशुरः एव अद्ययने साहाय्यं कृतवान् । प्रप्रथमतया १९८२ तमे वर्षे शालां गतवान् । हेल्डेट् वेस्लियान् शालायां प्रौढशिक्षणं प्राप्तवान् । १९३८ तमे संवत्सरे मेट्रिक्यूलेक्षन् परीक्षायाम् उत्तीर्णः । समनन्तर (कनूनु) विषयस्य अध्ययनार्थं जोहान्सबर्गनगरं गतवान् । तत्र कृष्णवर्णियेभ्यः जनेभ्यः वस्तुं सुव्यवस्था नासीत् । अतः मण्डेलावर्यः अल्पेन स्वधनेनैव पत्रालयशिक्षणद्वारा बि.ए. पदवीधरः जातः। सिडेल्स्कि नामकस्य न्यायवादी समीपे कानूनुविषये शिक्षणं प्राप्तवान् । विट् वाटर् स्ट्राण्ड विश्वविद्यालये कानुनुविषये अध्ययनं कृतवान् ।
वैय्यक्तिकजीवनम्
200px|thumb|पत्नी इवेलिन् मेस्सिसुलु सह नेल्सन् मण्डेला प्रभावीनायकः आसीत् । १९४४ तमे वर्षे जोहान्सबर्गनगरस्य इवेलिन् मेस्सिसुलु नाम कन्यां परिणीतवान् । सिसुलु एका अनुवैद्या आसीत् । १९५६ तमे संवत्सरे अनयासह विच्छेदनम् अभूत् । त्रीणि सन्तानानि आसन् । एषा एव पालयति स्म । विन्निनोम जानो नाम कन्यां १९५८ तमे संवत्सरे परिणीतवान् । एषा द्वितीया भवति । एषा समाजसेवाकर्त्री आसीत् । नेल्सन् मण्डेला उत्तमलेखकः । स्व आत्मकथां लिखितवान् अस्ति । अस्य वैक्तिकजीवननिरूपकौ ग्रन्थौ भवतः । फातिमायार् रचितः “हैयर् द्यान् होप्”, बेञ्जमिन् पोग्रुण्डवर्यस्य मण्डेलावर्यस्य जीवनाधारितः ग्रन्थः च । २७ वर्षाणि कारागृहे आसीत् । समाजाय सहाय्यं कुर्वन्नेव जीवितवान् अस्ति ।
आन्दोलनम्
आफ्रिकादेशे वर्णभेदः बहुधा कृष्णवर्णीय जनान् पीडयति स्म । प्राथमिकशिक्षणाध्ययनकाले विरमेषु समयेषु बान्धुभिस्सह गोपालनार्थं गच्छति स्म । कश्चनः बन्धुः वर्णभेदस्य विषये अफ्रिकादेशे विद्यमानान् क्लेशान् बोधितवान् । तदारभ्य अस्य मनसि वर्णभेदस्य निवारणार्थं चिन्तनम् आसीत् । अस्मिन् देशे कृष्णवर्णीयाः आन्दोलनं कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म । ग्रन्थालयेषु प्रवेशः न आसीत् । चलचित्रमन्दिरेश्वपि प्रवेशः न आसीत् । कृष्णवर्णीयजनेभ्यः स्वातन्त्र्यमेव न आसीत् । चित्रविचित्रं वर्णभेदम् असहमानः सर्वकारस्य विरुद्धम् आन्दोलनम् कृतवान् । जून्मासस्य २६ तमे दिनाङ्के १९५० तमे संवत्सरे आन्दोलनदिनम् इति उद्घोषितम् आसीत् । तदा ए एन् सि सहकारं दत्तमासीत् । १९५७ तमे संवत्सरे युवसङ्घस्य अद्यक्षः आसीत् । एषु दिनेषु ए एन् सि सदस्येभ्यः अस्मै च सभासु भागग्रहणार्थम्, भाषणार्थञ्च निषेधः कृतः आसीत् । तथापि स्वकार्यं न त्यक्तवान् । सर्वकारनिन्दाकारणात् क्रि.श. १९५६ तः १९६१ संवत्सरपर्यन्तं सर्वकारं विरुध्य न्यायसमरं कृत्वा क्रि.श. १९६१ तमे वर्षे जयम् आप्नोत् ।
कारागृहबन्धनम्
thumb|200px|कारागृहस्य प्रकोष्ठः मेमासस्य १९६१ तमे संवत्सरे नेटाल्-देशस्य पीटर् यार्ट्ज बर्गनगरे अस्य भाषणम् आसीत् । निषेधः इति  बहुदिनेभ्यः भाषणं न कृतवान् आसीत् । किन्तु तत्रत्य भाषणं प्रचोदनकारी सार्वकारस्य विरुद्धं च आसित् । बन्धितुम् आरक्षकाः प्रयासं कृतवन्तः । ततः सह पलायितः । अस्मिन् समये आदेशं जनान् प्रेरयन् अटितवान् । अन्य आफ्रिकादेशेषु गत्वा तत्रत्य नायकानां सहायं स्वीकृतवान् । एवं वर्णभेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कर्तुं प्रेरितवान् । षण्मासानन्तरं पुनरागतः । न्यायालयेन पञ्चवर्षाणि कारागृहबन्धनं सूचितम् असीत् । राबेन्द्वीपस्य कारागृहे स्थापितम् आसीत् । सप्तविंवशति वर्षाणि कारागृहे एव आसीत् । कारागृहे ए,बि,सि,डि इति बन्धनस्थेषु विभागः आसीत् । मण्डेला डि विभागे आसीत् । अस्मै सुव्यवस्था न कल्पिता आसीत् ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:१९१८ जननम् वर्गः:२०१३ मरणम्
एन् वी कृष्णवा‍रियर्
एन्.वी.कृष्णवा‍रियर्(१९१६-१९८९)-केरलस्य कश्चित् कवि:,बहुभाषापण्डितः स्वातन्त्र्यसमरसेनानी च आसीत् ।
ग्रन्थाः
एनवीयूटे कवीतकळ्
नीण्ट कवीतकल्
कोच्चूतोम्मन्
गान्धियुम गोट्सेयुम्
काललिदासन्टे सिंहासनम्
पुषकल्
"
३६३
३६३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६३ ३६३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१३४३
१३४३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३४३ १३४३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यत् अतः अन्यथा ॥ ११ ॥
अन्वयः
अमानित्वम्, अदम्भित्वम् , अहिंसा , क्षान्तिः , आर्जवम् , आचार्योपासनम् , शौचम् , स्थैर्यम् , आत्मविनिग्रहः , इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् , अनहङ्कारः एव च , जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् , असक्तिः , पुत्रदारगृहादिषु अनभिष्वङ्गः , इष्टानिष्टोपपत्तिषु नित्यं समचित्तत्वं च , मयि च अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः च , विविक्तदेशसेवित्वम् , जनसंसदि अरतिः , अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् , तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् । अतः अन्यथा यत् तत् अज्ञानम् ।
अर्थः
आत्मश्लाघाराहित्यम्, दम्भाभावः, अपीडनम्, क्षमा, अवक्रत्वम्, गुरुशुश्रूषा, शुद्धिः, धृतिः,शरीरेन्द्रियनिग्रहः, इन्द्रियविषयेषु अप्रीतिः, अहारशून्यत्वम्, जननमरणजरारोगदु:खेषु दोषावलोकनम्, अनासक्तिः, तनयभार्यानिवासादिषु अनभिनिवेशः, अभीष्टानिष्टवस्तुप्राप्तिषु सदा समानमनस्कत्वम्, परमात्मनि एकाग्रचित्तेन अनपायिनी भक्तिः, एकान्तप्रदेशसेवा, जनसमवाये अप्रीतिः, सर्वदा आत्मविषयस्य अनुसन्धानम्, तत्त्वज्ञानफलस्य मोक्षस्य प्राप्यत्वेन विचारणम् - एतत् ज्ञानसाधनम् इति कथितम् । अस्मात् अन्यत् यदस्ति तद् ज्ञानसाधनं न इति प्रोक्तम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
11 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वेङ्कटरामराघवः
वेङ्कटरामराघवो विंशतिशतकस्य विश्वविख्यातेषु संस्कृतसाहित्यकारेष्वनन्यो विद्यते । मीनाक्षी-वेङ्कटरामाययरावस्य पितरावास्ताम् । अस्य जन्म २२-८-१९०८ ख्रिष्टाब्दे तञ्जौरजनपदस्य तिरुवायूरनगरे संवृत्तम् । मद्रासस्य प्रेसीडेन्सी-महाविद्यालये महामहोपाध्याय-कुप्पुशास्त्रिणः अनेन सर्वोच्चमध्ययनं कृतम् । ततः १९३५ ईसवीयाब्दे शृङ्गारप्रकाशमधिकृत्य वाचस्पत्युपाधिं (पी-एच० डी०) लब्धवान् । एतदतिरिक्तं 'कविकोकिलः', 'सकलकलाकलापः', 'विद्वत्कवीन्द्रः', 'पद्मभूषणश्च' राघवस्य सामाजिकोपाधयो विलसन्ति । अस्यायुषोऽधिकांशो मद्रासविश्वविद्यालयेऽध्यापने व्यतीतः। अस्य कृतयो यद्यपि संख्यायां न बहव्यस्तथापि तासां काव्यात्मः स्तर उच्चतां भजते।
विभुक्ति-रासलीला-कामशुद्धि प्रेक्षणकत्रयः (विज्जिका, विकटनितम्बा, अवन्तिसुन्दरी च) लक्ष्मीस्वयंवर-पुनरुन्मेष-आषाढस्य प्रथमदिवसेमहाश्वेता-प्रतापरुद्रविजय-अनार्कली-प्रभृतीनि तस्य रूपकाणि वर्तन्ते । श्रीरवीन्द्रनाथठक्कुरस्य वाल्मीकिप्रतिभा-नटी-पूजाभिधानयोः कृत्योरनुवादोऽप्यनेन व्यधायि।
देववन्दी वरदराजः, महीपो मनुनीति चोलः, सर्वधारी, फाल्गुनः, कावेरी, पोडशीस्तुतिः, किं प्रियं कालिदासस्य, श्लिष्टप्रकीर्णम्, कालः कविः, संक्रान्तिमहः, नरेन्द्रो विवेकानन्दः, कविः, ज्ञानी ऋषिः, किमिदं तव कार्मणम्, विश्वभिक्षुस्तवः, शब्दः (नृत्यगीतम्), कामकोटिकार्मणगृहीतमिवान्तरङ्गम् , ब्रह्मपत्रवैवर्तपुराणम् , दम्भविभूतिः, गोपहम्पन्नः स्वराज्यकेतुः, महात्मा इत्येतस्य लघूनि काव्यानि राजन्ते ।
डा० राघवस्य कृतिः ‘‘मुत्तुस्वामिदीक्षितचरितम्’’ उच्चकोटिकं महाकाव्यमस्ति यद् दृष्ट्वा काञ्चीपीठस्य शङ्कराचार्यस्तं कविकोकिल इत्युपाधिना भूषयाञ्चकार । एतदतिरिक्तम् अस्य अनेकाष्टीका निबन्धाश्च सन्ति।
कामशुद्धिः
कामशुद्धिरिति कृतिरेकाङ्कं रूपकमस्ति। अस्यां रचनायां भारतीयपरम्पराया योरोपीयनाट्यशास्त्रीयपद्धत्या सह सम्मिश्रणस्य प्रयासो विहितः। अस्य प्रथमोऽभिनयः कालिदासमहोत्सवे सम्पन्नः ।
प्रद्युम्नस्य प्रासादे तपोलग्नां रतिमवलोक्य शिवगण इमं वृत्तान्तं शिवाय निवेदयति । रत्यास्तपःप्रभावान् सकलो लोको मन्दकाम आसीत् । शिवस्तस्याः समीपं गत्वा तपस्यन्तीं तां विलोक्य कथयति स्म -
तादृक्कामस्वरूपाय नमो योगेश्वराय ते।।
ततो रतिः शिवमुवाच - मम पतिरधर्ममार्गमाश्रयते । तस्य सविधे वसान्युताहो तं परित्यजानि ? शिवोऽवदत् - कामस्य सत्पथे समानयनमुचितः पन्थाः । यतो हि लोहान्तरैर्धातुभिश्च दूषितमिति न हेम परित्यक्तव्यम् । किन्तु पाकेन शोधयितव्यम् । यस्मिन् पापे जनः प्रवृत्तः, तत्रैव परां काष्ठां नीत्वां तत्पापं विनाशयितव्यम् । एवमभिधाय शिवः। स्वकीयां योजनामुक्तवान् - अहँस्तावत् तथा चक्रं चालयामि यथा स सद्यो मद्विषमलोचनज्वालादग्धः पूतश्च त्वद्योग्यः सम्पद्येत | अथ च तदानीमेव स मदनुकूलसेवको भविष्यति । तदैव युवयोः सन्तती शमः तुष्टिश्च भविष्यतः। रतिः शिवस्येदृश्या योजनया प्रसन्ना शिवं प्रशशंस ।
प्रतापरुद्रविजयः
मुख्यलेखः : प्रतापरुद्रविजयः
स तया श्रद्धया युक्तः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
वेङ्कटरामराघवः
प्रतापरुद्रविजयः
प्रतापरुद्रविजयस्यापरं नाम विद्यानाथविडम्बनं वर्तते । विद्यानाथः चतुर्दशशतके ‘प्रतापरुद्रयशोभूषणं' लिलेख । पुस्तकमिदं डा० राघवस्य स्नातकोत्तरपाठ्यक्रमे निर्धारितमासीत् । विद्यानाथस्याहृद्याभिः प्रौढोक्तिभिरुद्विग्नो राघवमहोदयः प्रस्तुतं नाटकं प्रणिनाय ।
स तया श्रद्धया युक्तः...
पदच्छेदः
सः तया श्रद्धया युक्तः तस्य आराधनम् ईहते लभते च ततः कामान् मया एव विहितान् हि तान् ॥ २२ ॥
वेङ्कटरामराघवः
प्रतापरुद्रविजयः
प्रतापरुद्रो दिग्विजयाय प्रतिष्ठते । सेनासञ्चाररजसा सूर्य आवृतः । सूर्यस्यावृतत्वाद् मध्याह्नस्य किञ्चिदनन्तरमेव सन्ध्या समापन्ना । ब्राह्मणाः सन्ध्यामुपासितुं, स्त्रियः सायन्तनमण्डनार्थं, पक्षिणो नीडान् उलूकाश्च विहर्तुं युगपदेवाचलन् । मन्दिरस्य बुभुक्षुरुपासकः शीघ्रमेव प्रसादोपलब्धये सायन्तनीं पूजां समापयितुं शिवायतनं प्रातिष्ठत ।
स तया श्रद्धया युक्तः...
अन्वयः
सः तया श्रद्धया युक्तः तस्याः राधनम् ईहते । ततः च मया एव विहितान् तान् कामान् हि लभते ।
वेङ्कटरामराघवः
विमुक्तिः
मुख्यलेखः : विमुक्तिः
स तया श्रद्धया युक्तः...
अर्थः
सः भक्तः तया आसक्त्या युक्तः सन् तस्याः देवतातनोः सेवनं करोति । पश्चात् मया एव दत्तानि तानि फलानि प्राप्नोति ।
वेङ्कटरामराघवः
विमुक्तिः
विमुक्तिः प्रहसनकोटिकं रूपकं विद्यते । प्रहसनस्यास्य प्रणयनं १९३१ ईसवीयेऽभवत् । मूलकथायां १९६३ ईसवीयेऽभिनयोचितः परिष्कारः कृतः । अस्य विमुक्तिरिति नाभ प्रकृतिपाशात् पुरुषविमोक्षणस्य द्योतकं वर्तते । अस्य प्रथमाभिनयः १९६३ ईसवीयेऽभूत् ।
रासलीला
रासलीला प्रेक्षणककोटिका कृतिरस्ति । प्रेक्षणकस्य तात्पर्यं संगीतिकेति विद्यते यथा आंग्लभाषायाम् “आपेरा” इति । अस्याः प्रणयनं मद्रास स्य आकाशवाण्यर्थं विहितम् । श्रीमद्भागवत स्य दशमस्कन्धीयायां कथायाम् उपजीविता । कविना यथास्थानं साङ्गीतिकगद्यांशेषु स्वरचितैः पद्यैः सह भागवतस्य श्लोका ग्रथिताः । अस्यां चत्वारि प्रेक्षणकानि सन्ति । रासलीलायाः प्रकाशनं १९४५ ईसवीयाब्दे अमृतावाणीपत्रिकायामभूत्।
स तया श्रद्धया युक्तः...
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
22 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वेङ्कटरामराघवः
कथावस्तु
शरदृतु चन्द्रिकायां नन्दनन्दनो वनविहारमैच्छत् । तदर्थं स कामवर्धनरागमाश्रित्य वेणुं वादयामास । श्रुत्वैव गोपिकाः समापतन् । उत्सुकास्ताः कृष्णेनाभिहिताः किं वः प्रियं करवाणीति ? प्रथमा गोपिकाब्रवीत् -
भक्ता भजस्व दुरवग्रहं मा त्यजास्मान्।
देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षन्।।
तासां मतमास्थाय कृष्णो यमुनातटे ताभिर्विहारमकरोत्। द्वितीये प्रेक्षणके कयाचिद् गोपिकयोक्तम् - भवान् वेणुं वादयतु । वयं भवन्तं वनमालयालंकुर्मः । कृष्णो यमुनाकल्याणी रागम् आश्रित्य वेणुमवादयत् । अथ स वनमालया गोपीभिः समलंकृतः । कृष्णे नोक्तं - भवतीनां सर्वासाम् आत्ममालाम् अहं हृदयेन धारयामि । ततो रासमण्डले स सर्वाभिः सह ननर्त ।
तृतीये प्रेक्षणके कृष्णस्तासामहङ्कारस्य निरासायान्तर्दधे । गोप्यः साल-तमालादीन् कृष्णप्रवृत्तिं पृष्टवत्यः । काचित् कृष्णमयी भूत्वा कालियदहनलीलामभिनिनाय । कृष्णो मया विहृत्यैकाकिन्या मामिह विहाय क्वचिद् गत इत्यपरा जगाद। चतुर्थे प्रेक्षणके यमुना तटे गोपिकाः तम् अन्वेष्टुम् अगच्छन् । कृष्णलीलां गायन्त्यस्ताः तमन्विष्यन्ति स्म । कृष्णमनुपलभ्य सुस्वरं रुरुदुः। अन्ततो भगवान् कृष्णः पुनः प्रादुरभूत् । ततस्तु -
अङ्गनामङ्गनामन्तरे माधवो माधवं माधवं चान्तरेणाङ्गना।
इत्थमाकल्पिते गोपिकामण्डले सज्जगौ वेणुना देवकीनन्दनः।।
चन्द्रादित्यप्रासादस्य सरस्वतीमन्दिरे राजकविः किमपि पठन्नासीत् । सम्राट् चन्द्रादित्यस्तं कविसम्राडिति सम्बोध्य प्रणनाम । कविरवोचत् - काञ्चीराज्यस्य पल्लवेश्वरस्य राजकविः दण्डी काव्यादर्शं विरचय्य समीक्षार्थं स्वकीयं ग्रन्थमस्माकं समीपे प्रैषयत् । तं साम्राज्ञ्या सह द्रष्टुमिच्छामि। तदानीमेव विजयाङ्का समागच्छत् । तस्याः पुरतः काव्यादर्शस्य मङ्गलश्लोको निपठितः -
चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम
मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती इति।।
श्लोकं श्रुत्वा विजयाङ्का अब्रवीत् - अस्मिंस्तु प्रत्यक्षः दोषः । यथा -
नीलोत्पलदलश्यामां विज्जकां मामजानता।
वृथैव दण्डिना प्रोक्ता सर्वशुक्ला सरस्वती।।
अथ च धान्यकण्डनं विदधतीनां स्त्रीणामुपरि पूर्वेद्युरचितां स्वां रचनां श्रावयमास -
विलासमसृणोल्लसन्मुसललोलदोः कन्दली-
परस्परपरिस्खलद्वलयनिःस्वनोद्दन्तुराः।
लसन्ति कलहुङ्कृतिप्रसभ कम्पितोरःस्थलः
त्रुटद्गमकसङ्कुलाः कलमकण्डनीगीतयः।।
आचार्य-कवेः दण्डिनः प्रशंसामुपश्रुत्य विजयाङ्का सविनयम् ब्रवीत् -
कवेरभिप्रायमशब्दगोचरं स्फुरन्तमाद्रेषु पदेषु केवलम्।
वहद्भिरङ्गैः कृतरोमविक्रियैर्जनस्य तूष्णीं भवतोऽयमञ्जलिः।।
विकटनितम्बा किमपि तस्या लेखकं लेखयन्ती आसीत् । तदानीमेव तस्याः आचार्यस्तत्रागतः । आचार्यः सद्यः कृतं तस्याः श्लोकं श्रोतुमैच्छत् । तस्याः सखी वाचयामास -
'''क्व प्रस्थितासि करभोरु ! घने निशीथे ?'''
प्राणाधिको वसति यत्र मनःप्रियो मे ।
एकाकिनी वद कथं न बिभेषि बाले !
नन्वस्ति पुंखितशरो मदनः सहायः ।।
विकटनितम्बायाः प्राकृत भाषाभाषिणं पतिं तस्याः सख्यः उपहसन्ति स्म । कवयित्र्याः पतिः संस्कृतोच्चारणं सायासमपि कर्तुं नाशक्नोत् । तदा तस्याः काचन सखी वक्ति स्म -
काले माषं सस्ये मासं वदति एकाशं यश्च शकाशम्।
उष्ट्रे लुम्पति रं वा षं वा तस्मै दत्ता विकटनितम्बा।।
अवन्तिसुन्दरी
अवन्तिसुन्दरी नाम प्रेक्षणकं महाकविराजशेखरपत्नीविरचितान् श्लोकान् समाश्रित्य कृतं वर्तते ।
कथावस्तु
एकदा राजशेखरः अवन्तिसुन्दरीमेकस्य पुस्तकस्याध्ययने निमग्नां ददर्श । कस्येयं कृतिरिति पृष्टौ अन्तिसुन्दरी कविरत्नाकरस्य इत्युवाच । कोऽसौ कविरत्नाकरः ? इति राजशेखरेण पृष्टोत्तरं ददौ – "बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथोपाध्यायः।" ततो राजशेखरः स्वकीयामभिनवां कृतिम् अवन्तिसुन्दर्यं प्रदर्शयन्नुवाच - कर्पूरमञ्जरीनामधेयं सट्टकमस्माभिस्त्वदर्थमेव प्रणीतम् । अवन्तिसुन्दर्युवाच - तर्हि सट्टकस्यास्याभिनयोऽपि भवेत् । महाकविः भरताचार्यं संदिदेश -
चाहमानकुलमौलिमालिका राजशेखरकवीन्द्रगेहिनी।
भर्तुः कृतिमवन्तिसुन्दरी सा प्रयोजयितुमेतदिच्छति।।
अथ राजशेखरम् अवन्तिसुन्दरी पृष्टवती - इतश्च किं लिखितम् ? महाकविरवोचत्-काव्यमीमांसेयमलङ्कारशास्त्रग्रन्थः । अस्यां कृतौ विविधानामलङ्कारशास्त्रिणां मतानां पर्यालोचनं कृतम् । अत्र तव सूक्ष्मदृष्ट्या कतिपयस्थलेषु विवेचनमिच्छामि । कवयित्री जगाद - जनाः कथयिष्यन्ति यद्, राजशेखरेण प्रेमावेशवशात् स्वपत्न्याः मतमत्र निक्षिप्तम् । राजशेखरोऽब्रवीत्तव मतानां सारगर्भितया अपवादोऽयं प्रक्षालितो भविष्यति । त्वया तावदुच्यतां यत् काव्ये कविवाणी-विषयकः पाकः कतमो नाम ? अवन्तिसुन्दरी उत्तरं ददौ -
गुणालङ्काररीत्युक्तिशब्दार्थग्रथनक्रमः।
स्वदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति।।
सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रसे सति
अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाङ्मधु ।।
लक्ष्मीस्वयंवरम्
लक्ष्मीस्वयंवरप्रेक्षणके लक्ष्याः सुप्रसिद्ध पौराणिकमाख्यानं चर्चितम् । १९५९ ईसवीये लक्ष्मीव्रतस्यावसरे मद्रासस्याकाशवाणीकेन्द्रादस्य प्रसारणमभूत् ।
कथावस्तु
दानवैः पराभूताः देवाः विष्णोः परामर्शानुसारं दानवैः सह सन्धिं विधाय समुद्रम् अमथ्नन् । तत्र प्रथमं विषमुदतिष्ठत्, यच्छिवो जग्राह । ततश्चन्द्रोऽलभत, यो विषग्रहणनिष्कृतिरूपेण शिवा य समर्पितः । अथ कामधेनुं ऋषयोऽगृह्णन् । गजेन्द्रम् ऐरावतम् इन्द्रो ऽग्रहीत । कौस्तुभमणिदितिजैः कमठीभूय मन्दरधारिणे विष्णवे समर्पितः । ततो लक्ष्मीं दृष्ट्वा दैत्येन्द्र उवाच - एतवधि न किमपि गृहीतमस्माभिः । इयमस्माभिः ग्रहणीया । तदानीमेव वारुणी दृष्टा, यामसुराः श्रान्तिविगमनाय गृहीत्वा, लक्ष्मीं विहाय गतवन्तः । ततो देवैर्लक्ष्म्या अभिषेकः कृतः । अथ च तस्यै अवसरः प्रदत्तो यत् सा यं कमपि देवं स्वयं वृणोतु । लक्ष्मीः समेषां गुण-दोषाणां समीक्षणं कृतवती । अन्ततो देवर्षीणां सङ्केतेन सा विष्णुमवृणोत् । यथा -
कौस्तुभोद्भासि तद्वक्षश्चकार स्वं निवेशनम्॥
अन्ते धन्वन्तरिः कलशं दधानो निःसरति स्म । दैत्यास्तं जह्रुः। तदा लक्ष्मीर्मोहिनीरूपं गृहीतवती । सा दैत्यान् लोलुपदृशावलोकयतो वीक्ष्याब्रवीत - भवदर्थमेवागतास्मि दैत्यास्तस्या विश्वासभाजनं भवितममृतकलशं तद्धस्ते ददुः । सामृतं देवेभ्यो व्यतरत्।
विशेषम्
प्रेक्षणकेषु नान्दी-प्रस्तावनयोः प्रयोगो न विहितः । भरतवाक्यं सर्वेषु प्रेक्षणकेषु विलसति । निवेदकरूपेण पौराणिक-गाथिकोरुपयोगो राघवमहोदयेन कृतः । रासलीलायां गाथिकोऽस्ति । लक्ष्मीस्वयंवरे च पौराणिको विद्यते ।
पुनरुन्मेषः
पुनरुन्मेषाभिधाने प्रेक्षणके अभिनवविधायाः प्रयोगो विद्यते । अस्याभिनयः १९६० ख्रिष्टाब्दे नवदेहल्यां ग्रीष्मनाटकोत्सवे मालविकाग्निमित्रस्य प्रयोगानन्तरमभवत्।
कथावस्तु
भारतीयसंस्कृतेः अतीतगौरवस्य चोपासकः कश्चिद् अनुसन्धाता दक्षिणभारत स्य विद्यारामाभिधानं ग्राममगच्छत् । ग्रामस्य गलितश्रीकामवस्थाम् अवलोक्य स सन्देहशीलोऽभवत् । तेन चिन्तितं किमसावेव स ग्रामो यस्यान्वेषणेऽहमागतः । ग्रामस्य कोऽपि जनस्तेन दृष्टः । स पृष्टः सन्नुवाच-ग्रामेऽस्मिन् वेदघोषः, शास्त्रचर्चा, काव्यव्यापारश्च स्वप्नायिताः । अत्राहमेक एव साक्षरः । मदन्यो यदि साक्षरः कश्चन भविष्यति, तर्हि स जीविकार्थं नगरं गतो भवेत् । भवानपि विचित्र एवं योऽनुसन्धानमधिकृत्य ग्राममागतः । अस्मिन् ग्रामे ममावसाने कोऽपि शास्त्राभ्यासी नावशिष्टो भविष्यति । मम पुत्रो नगरनिवासी सञ्जातः । तस्मै पत्रं लिखामि यन्मम गेहे ये तालपत्रलिखिताः असंख्याः ग्रन्थाः सन्ति, तान् विदेशान् प्रति प्राचीनवस्तु क्रीत्वा प्रेषकेभ्यो विक्रीणीहि। ये च जीर्णाः ग्रन्थाः अवशिष्यन्ते तान् नद्यां प्रक्षेप्तुं यामि, अन्यथा पत्नी मे इन्धनाभावे तान् ज्वालयिष्यति । आगन्तुकस्तान् जीर्णग्रन्थान् द्रष्टुमैच्छत् । अथ तान् अमूल्यान् अवलोक्य अध्ययनाय गृहीतवान् ।
अथ स अनुसन्धाता कंचन संगीतज्ञमपश्यत्, यो लेखपाल-कर्मनिरतोऽविद्यत । स आत्मनः कौलिककथां कथयामास - अस्माकं पूर्वजास्तु राजभिः प्राप्तसम्मानाः संगीताचार्याः अभवन् । राजभिः समं तद्विद्यायाः सम्मानोऽपि गतः । अहमपि वीणां विहाय हस्ते लेखनीमगृहम् । ततः स धूलधूसरितां वीणामदर्शयत् । अहं संगीतसम्प्रदायस्य अन्तिमः प्ररोहोऽस्मीति चाकथयत् । कलासाधनायाः महतीयं क्षतिरिति आगन्तुकेन समर्थितम् । स्वतन्त्रे भारते संगीतविद्यायाः अभ्युत्थानं भवितेति समाश्वासयाम्बभूव | अहं भवतः सर्वविधं साहाय्यम् आचरिष्यामि । भवान् वंशपरम्परागतां स्वकीयां कौलिकविद्याम् अजराममराञ्च विदधातु। तदनन्तरमागन्तुको देवालयम् अपश्यत्, यस्य कुड्येषु गव्योपलनिर्माणाच्चोलवंश्या उत्कीर्णलेखाः विनष्टप्रायाः अभवन् । यदा स यथाकथञ्चिल्लेखं पठन्नासीत्तदैव तेन कश्चिचौरोऽवलोकितः । चौरो प्राचीनां मूर्तिम् उत्पाट्य विदेशप्रेषणव्यापारं करोति स्म । आगन्तुकस्तं घर्षयामास, तस्य च जीविकायै कस्यचित् स्वच्छव्यापारस्य व्यवस्थां कृतवान्। ततोऽग्रे देवालयस्य नातिदूरे काचिज्जरती स्वां सुन्दरीं कन्यां क्रोशन्तींदृष्टा । तयोर्वार्तालापं श्रुत्वा स ज्ञातवान् यत्साभिरामा कन्या भोजनाभावात् दुःखितासीत् । तस्या जरती जननी तां नगरे नीत्वा विलासिनामङ्कशायिनीं विधाय समृद्धं जीवनं यापयितुमिच्छति स्म । कन्या च तस्मिन्नेव ग्रामे उषित्वा कौलिकनृत्याभिनयं शिक्षितुं वाञ्छति स्म । आगन्तुकोऽब्रवीत् - कन्यायाः समुचितशिक्षायै योग्याचार्यस्यात्रैव व्यवस्थां करोति । अन्ते सर्वे मिलित्वागायन् -
देवि भारतजननि जगति पुराण्यथापि च नूतना।
देवि भारतजननि मङ्गलदायिकेऽम्ब नमोऽस्तु ते।।
आषाढस्य प्रथमदिवसे
प्रस्तुते प्रेक्षणके यक्ष-कालिदासयोः रामगिरी सङ्गतेः काल्पनिकी कथा पल्लवितास्ति । अस्य प्रसारणं मद्रासस्याकाशवाणीकेन्द्रतोऽभवत् ।
कथावस्तु
कालिदास एकस्मिन् पर्वते भ्रमन् यक्षमपश्यत् । यक्षेण सह वार्तालापे जायमाने महाकविना ज्ञातं यदयं पर्वतो रामगिरिनामा वर्तते । कालिदासेन चिन्तितं - तर्हि गिरावस्मिन् रामचरणचिह्नानि दृष्ट्वा जीवनं कृतार्थयामि । ततो यक्षः कालिदासश्च परस्परं प्रवासस्य कथां कथयामासतु कथमिवेमां वर्षां गमयिष्यामीति स्वचिन्तामधीरो यक्षः प्रकटयाचक्रे । तदानीमेव कालिदासः करिकलभोपमं मेधं तस्मै गिरिसानौ दर्शयाम्बभूव । यक्षस्तमवलोक्य उन्मत्तः इव बभाषे - “अयि मेघ, एष कोऽपि दूरबन्धुरर्थी प्रणमति |...... तत्र मत्कुशलमयी प्रवृत्तिमन्तरा नोपायमन्यं प्रेक्षे, न च भवतोऽन्यं तत्सन्देशहारकम् तच्छुत्वा । कालिदासोऽब्रवीत्।
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ।।
महाश्वेता
महाश्वेताप्रेक्षणकस्य प्रसारणं मद्रासस्याकाशवाणीकेन्द्रदभूत् ।
कथावस्तु
महाश्वेता शिवं स्तौति स्म | आराधनाकाले तस्याः वीणावादनं श्रुत्वा चन्द्रापीडः परां निवृतिमुपलभ्य विस्मयसागरे निममज्ज | स महाश्वेतायाः प्रत्येकाम् प्रवृत्तिमनन्यां व्यलोकयत् । अथ महाश्वेता चन्द्रापीडस्य महानुभावतां वीक्ष्य तस्यातिथ्यं चकार । ततो राजकुमारस्याग्रहवशंवदा स्वकीयं कारुणिकं वृत्तांतं श्रावयामास ।
अनार्कली
अनार्कली-प्रकरणं डा० राघवस्य प्रारम्भिकरचनासु विद्यते । अस्य रूपकस्य प्रणयनं १९३९ ईसवीयेऽभिनयश्च १९६९ ईसवीये १९७३ ईसवीये च संवृत्तः ।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
महाभारतम्
महाराणा प्रताप
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली
[[सञ्चिका:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|लघुत्तम|440x440पिट|पृथ्व्याः मानचित्रे अक्षांशरेखाः, (क्षैतिजरेखाः), देशान्तररेखाः (लम्बवतरेखाः) च, एकर्ट षष्टम प्रोजेक्शन; वृहत संस्करण (पीडीएफ़, ३.१२MB) ]] भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली (अंग्रेज़ी:[//en.wikipedia.org/wiki/Geographic coordinate system जियोग्राफिक कोआर्डिनेट सिस्टम]) काचित् निर्देशाङ्कप्रणाली भवति, यया पृथ्व्यां स्थितस्य कस्यापि स्थानास्य स्थितिः त्रयाणां (३) निर्देशाङ्कानां माध्यमेन निश्चिता भवति। गोलीयनिर्देशाङ्कपद्धत्या तेषां त्रयाणां निर्देशाङ्कानां निर्धारणं भवति।
अक्षांशः, देशान्तरश्च
लघुत्तम|अक्षांश फ़ाई (φ) एवं देशान्तर लैम्ब्डा (λ) अक्षांशः (अंग्रेज़ी:लैटिट्यूड, Lat., φ, या फ़ाई) पृथ्व्याः तले एकस्मात् बिन्दोः भूमध्यीयसमतलं यावत् निर्मितः कश्चन कोणः भवति, यः पृथ्व्याः केन्द्रे मितः भवति। समानअक्षांशबिन्दून् याः रेखाः योजयन्ति, ताः रेखाः अक्षांशरेखाः उच्यन्ते। अक्षांशस्य रेखाः एतस्मिन् प्रक्षेपे क्षैतिजाः, ऋुज्वः प्रतीयन्ते, परन्तु ताः रेखाः विभिन्नैः अर्धव्यासैः युक्ताः, वृत्ताकारक्यः च भवन्ति। एकस्मिन् अक्षांशे स्थितानि सर्वाणि स्थानानि परस्परं मिलित्वा अक्षांशस्य वृत्तं निर्मान्ति। ते सर्वे वृत्ताः भूमध्यरेखायाः समानान्तराः भवन्ति। तेषु भौगोलिकोत्तरीयः ध्रुवः ९०° उत्तरकोणे भवति; एवञ्च भौगोलिकदक्षिणीयध्रुवः ९०° दक्षिणकोणे। शून्यांशः (0°) अक्षांशरेखां भूमध्यरेखा कथ्यते। सा पृथ्वीम् उत्तरीय-दक्षिणीययोः गोलार्धयोः विभक्ता भवति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भूगोलम्
काली
अनन्दशक्तिसंयुता सनातनधर्मस्य देवी काली । एतत् पदं कालः (समयः विधिः) इति पदेन निष्पन्नम् । कृष्णवरीया देवी इत्यपि अस्य भावः । शिवस्य अपरं नाम कालः इति अस्य पत्नी काली भवति । एषा परिवर्तनस्य देवता । विविधेषु शाक्तहिन्दुविश्वशास्त्रेषु शाक्ततान्त्रिकविश्वासेषु च एताम् एव परमसत्यं ब्रह्मन् इति पूजयन्ति । भवतारिणी इति भक्ताः एताम् अर्चयन्ति । प्रकृतदिनेषु भक्तिपथस्य जनाः कालीं मङ्गलकरा महामाता इत्यपि पूजयन्ति । काली भगवतः शिवस्य सखी । तस्य शीरे एव तिष्ठति । दुर्गा, सती, भद्रकाली, रुद्राणी, पार्वती, चामुण्डेश्वरी इत्यादीनि रूपाणि अपि भवन्ति । दशमाहाविद्याः, दशभयङ्करतान्त्रिकदिविषु एषा अग्रगण्या अस्ति ।
व्युत्पत्तिशास्त्रम्
(कृष्णवर्णः). ' स्त्रीलिङ्गरूपम्'कालस्य मूलार्थः कृष्णः इति । कालः नाम समयः इत्यपि अर्थः काली इत्यस्यार्थः कृष्णवर्णीया अथवा कालवती, कालातीता इति भवति ।काली शिवेन शैवैः च दृढः सम्बन्धः अस्ति । काल्याः स्त्रीलिङ्गरूपं कालस्य स्तीरूपेण प्राप्तम् । संस्कृतस्य प्राचीननिघण्टुः शब्दकल्पदुरमम् एवं वदति कालः शिवः तस्य पत्नी काली इति । अस्याः नामावल्यां कालरात्रिः इत्यापि अस्ति । काली इति पदम् अङ्कितनाम इव उपयोक्तुं शक्यते इति कोबर्न् थामस् उत्कवान् कोबर्न् थामस् शिवस्य शरीरं भस्मलेपितम् । तथैव सः ध्यानं करोति काली अपि तत्र भवति ।
मूलानि
मूलं पदम् अथर्ववेदे सत्यपि प्रथमवारम् उपयुक्तं कथकगृह्यसूत्रे (19.7)मुण्डकोपनिषदि काली नाम ऋग्वेदस्य अग्निदेवस्य सप्तजिह्वासु एकस्य नाम काली ।(2:4), किन्तु देव्याः उल्लेखः नास्ति । काल्याः प्रकृतं रूपं प्रथमवारं महाभारते सौप्तिकपर्वणि एषा कालरात्रिः इति कथिथा । (10.8.64) अपि च पण्डवानां सैनिकानां स्वप्ने एषा आगच्छति । द्रोणस्य पुत्रस्य अश्वत्थाम्नः आक्रमणकाले प्रत्यक्षा काली आन्तं तत्रैव तिष्ठति । षष्टशतकस्य देवीमाहात्म्यम् ग्रन्ते महादेवी शक्तिरूपेण रक्तभीजासुरः इति कञ्चित् राक्षसं जितवती । दशमशतकस्य कालिकापुराणं कालीं ब्रह्मन् इति आराधयति । डेविड् किन् स्ले इत्यनेन सनातनधर्मस्य विशिष्टा देवी काली इति क्रि.श. ६००तमे वर्षे उल्लिखितम् । एते ग्रन्थैः सामान्यतः एषा सनातनधर्मे युद्धभूमौ एव न्यस्ता । अनेकवारं शिवस्य शक्तिः इति परिगणिता । विविधेषु पुराणेषु एतां तस्य निकटं युगलं कृतवन्तः । कालिकापुराणे एषा आदिशक्तिः इति वर्णिता । मन्त्रः ॐ क्रीं काल्यै नमः ॥
बीजमन्त्रः ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं परमेस्वारी कलिकायै स्वाहा ॥
कालीगायत्रीमन्त्रः ॐ महाकाल्यै च विद्महे श्मशानवासिन्यै च धीमहि । तन्नो काली प्रचोदयात् ॥
महामेघप्रभां श्यामां तथा चैव दिगम्बरीं । कण्ठावसक्तमुण्डालीगलद्रुधिरचर्च्चितां ॥
कर्णावतंसतानीतशव युग्मभयानकां । घोरदंष्ट्रां करालास्यां पीनोन्नतपयोधराम् ॥
शवानां करसङ्घातैःकृतकाञ्चीं हसन्मुखीं । सृक्कद्वयगलद्रक्तधाराविस्फुरिताननां ॥
घोररावां महारौद्रीं श्मशानालयवासिनीम् । बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रितयान्वितां ॥
दन्तुरां दक्षिणव्यापि मुक्तालन्विकचोच्चयां । शवरूप महादेवहृदयोपरिसंस्थितां ॥
शिवाभिर्घोररवाभिश्चतुर्द्दिक्षु समन्वितां । महाकालेन च समं विपरीतरतातुरां ॥
बङ्गालीसम्प्रदायः
शिवस्य पत्नी पार्वतीम् अतिरिच्य काल्याः रूपं सनातनपुराणेषु प्रतिमाशास्त्रेषु मातृरूपिणीति निरूपितम् । अष्टादशे शतके बङ्गालीभक्तिपथः आरब्धः । तत्र अस्याः स्वरूपं लक्षणानि च परिवर्तितानि ।
सन्दर्भाः
वर्गः:हिन्दुदेव्यः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ऐन्डर्स लिनडेगार्ड
ऐन्डर्स लिनडेगार्ड(Anders Lindegaard) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तत् न असत् उच्यते ॥ १२ ॥
अन्वयः
यत् ज्ञेयं तत् प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् । तत् न असत् उच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
12 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अन्तवत्तु फलं तेषां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य त्रयोविंशतितमः(१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अन्तवत् तु फलं तेषां तत् भवति अल्पमेधसाम् देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ताः यान्ति माम् अपि ॥ २३ ॥
अन्वयः
अल्पमेधसां तेषां तत् फलं तु अन्तवत् भवति । देवयजः देवान् यान्ति । मक्ताः अपि मां यान्ति ।
अर्थः
अल्पमतीनां भक्तानां तत् फलं तु विनाशि भवति । देवान् ये आराध्यन्ति ते तान् देवान् प्राप्नुवन्ति । ये माम् आराध्यन्ति ते तु माम् एव प्राप्नुवन्ति ।