cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आमेरदुर्गम्
भूगोलम्
सरोवरोऽयम् आमेर-प्रासादस्य जलापूर्तेः मुख्यस्रोतोऽपि अस्ति। क्षेत्रमिदं पूर्वस्मादेव ढूंढाड-नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। राजस्थानस्य पूर्वीभागे ढूण्ढ-नदी प्रवहति स्म, अतः तस्याः तटवर्तीयं क्षेत्रं ढूण्ढाड इति जातम्। सद्यः क्षेत्रेऽस्मिन् जयपुर, दौसा, सवाई माधोपुर, टोंक इत्येतानि मण्डलानि, करौली -प्रदेशस्य उत्तरभागश्च अन्तर्भवति।
आमेर-क्षेत्रं जयपुर-नगरात् नातिदूरे स्थितम् अस्ति। अत्र ऊष्म-मरुस्थलीय-जलवायोः, ऊष्म-अर्ध-शुष्क-जलवायोः च प्रभावः भवति।  "BWh/BSh", अत्र वार्षिक्यः वर्षाः ६५० मि॰मी॰ (२६ इंच) भवन्ति, किन्तु अधिकांशभागः वर्षार्तौ, जून-तः सितम्बर-मध्ये एव भवन्ति। ग्रीष्मकाले अपेक्षाकृतम् उच्चतापमानं भवति, यस्य प्रतिशतं दैनिक-तापमानम् अनुमानेन ३०° से॰ (८६° फै॰)} भवति। वर्षाकाले प्रायः तीव्रवर्षाः भन्ति, किन्तु अतिवृष्ट्याः स्थितिः न भवति। शीतकालः नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं अपेक्षाकृततया आनन्ददायी भवति। तदा तापमानप्रतिशतं १०-१५° से॰ (५०-५९° फै॰) पर्यन्तं भवति, येन सह सूक्ष्मा उत शून्या आर्द्रता अपि भवति। तदा शीतप्रवाहः तापमानं शीततरं करोति।
पुरातत्त्वविज्ञान-एवं-संग्रहालय-विभागस्य अधीक्षकद्वारा उक्त-वार्षिक-पर्यटन-अङ्कानुसारम् अत्र ५००० पर्यटकाः प्रतिदिनं समागच्छन्ति। २००७ वर्षस्य अङ्कानुसारं अत्र १४ लक्षं दर्शनार्थिनः समागताः आसन्।
कछवाह-जनैः आमेरस्य अधिग्रहणम्
वामतः|लघुत्तम|पन्नामीणाण्याः कुण्डः (बावली)। इतिहासकारः जेम्स टॉड इत्यस्य अनुसारं क्षेत्रमिदं प्रप्रथमं खोगोंग-नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत्। तदा अत्र मीणा-राजः रलुनसिंहः, यस्यापरं नाम एलान-सिंह-चन्दा अपि आसीत्, तस्य शासनम् आसीत्। सहृदयः सः  असहाय्यां राजपूतमातरं, तस्य पुत्रं च  स्वशरणे अनयत्। तस्य बाकलस्य नाम  ढोलारायम् (दूल्हेरायः) आसीत्। कालान्तरे सः युवा अभवत्, तदा मीणाराज्यस्य प्रतिनिधित्वेन सः देहलीम् अगच्छत्। मीणाराजवंशस्य जनाः सर्वदा शस्त्रैः सज्जिताः भवन्ति स्म, अतः तेषु आक्रमणं सरलं नासीत्। किन्तु वर्षे केवलम् एकवारं दीपावल्याः दिने ते अत्रस्थे कुण्डे स्वशस्त्राणि परे स्थापयित्वा स्नानं, पितृ-तर्पणं च कुर्वन्ति स्म। एषा परिपाटिः अतीव गोपनीया आसीत्, किन्तु ढोलारायः मृदङ्गवादकम् अस्याः परिपाटेः भेदम् उदघाटयत्। एवं शनैः शनैः सर्वराजपूतेषु विषयोऽयम् उद्घाटितः। ततः अनेके राजपूताः दिपावल्याः दिने निःशस्त्रेषु तेषु मीणा-जनेषु आक्रमणम् अकुर्वन्। तस्मिन् नरसंहारे कुण्डः मीणा-जनानां रक्तेन रञ्जितः, शवैः परिपूर्णश्च अभवत्। एवं तत्र राजपूतानाम् आधिपत्यम् अभवत्।  राजस्थानस्य इतिहासे कछवाहा-राजपूतानां कृत्यमिदं हेयदृष्ट्या दृश्यते। तस्मिन् समये अत्र मीणाराजस्य पन्नामीणा इत्यस्य शासनम् आसीत्, अतः कुण्डोऽयं "पन्नामीणा-कुण्डः" इति प्रसिद्धः अभवत्। सद्यः अपि अत्र कुण्डः अस्ति, सश्च २०० फीट गभीरः अस्ति। तस्मिन् १८०० सोपानानि सन्ति।
राजपूतराजः काङ्किलदेवः १०३६ वर्षे आमेरं स्वराजधानीत्वेन अघोषयत्। ततः सः आमेरदूर्गे प्रप्रथमवारं निर्माणम् अकारयत्।तन्निर्माणमेव जयगढदुर्गम्। सद्यः विद्यमानानि अधिकांशभवनानि मानसिंहप्रथमस्य (दिसम्बर २१, १५५० – जुलाई ६, १६१४ ई॰) शासनकाले १६०० ई॰ पश्चात् निर्मितानि। तेषु कानिचन प्रमुखानि भवनानि आमेर-प्रासादस्य मुख्यभागः मन्यते। मिर्जा इत्यस्य अनुसारं प्रासादे चित्रितयुक्तः गणेशस्तम्भः जयसिंहप्रथमस्य शासनकाले अभवत्।
वर्तमानः आमेरप्रासादः १६ शताब्द्याः परार्धे निर्मितः। मुख्यतया निर्माणकारणं शासकानां निवासव्यवस्थायां विस्तारः आसीत्। अत्रस्थः पुरातनः प्रासादः, यः कादिमी -प्रासादः इति प्रसिद्धः अस्ति, सः भारतस्य प्राचीनतमेषु विद्यमानप्रासादेषु अन्यतमः अस्ति। एषः प्राचीनः प्रासादः आमेर-प्रासादस्य पृष्ठे स्थितायां गिरिकायां निर्मितः अस्ति।
आमेरः मध्यकाले ढूंढाड-नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् (अर्थात् पश्चिमीसीमायां कश्चन बलि-पर्वतः)। अत्र ११ शताब्द्याः – अर्थात् १०३७ तः १७२७ ई॰ पर्यन्तं कछवाहा-राजपूतानां शासनम् आसीत्, यावत् पर्यन्तम् स्वनवीनां जयपुर-नामिकां राजधानीं प्रति तेषां स्थानान्तरणं नाभवत्। अतः आमेरस्य इतिहासः तेभ्यः शासकेभ्यः पूर्णतया संलग्नः अस्ति, यतः तैः स्वसामग्राज्यम् अत्र विस्तारितम् आसीत्।
अन्या कथा
श्रीरामचन्द्र स्य पुत्रस्य कुश स्य वंशजस्य शासकस्य नरवरसस्य सोढासिंहस्य पुत्रः दुलहरायः अनुमानतया सन् ११३७ ई॰ मध्ये तत्कालीने रामगढे (ढूंढाड) मीणाजनान् युद्धे  पराजितवान्। दौसा -प्रदेशस्य बडगूजर-वंशीयान्  पराजित्य कछवाहा-वंशस्य राज्यं स्थापितम् आसीत्। तदा सः रामगढे स्वकुलदेव्याः जमुवायदेव्याः मन्दिरं निर्मितम् आसीत्। तस्य पुत्रः काङ्किलदेवः १२०७ वर्षे आमेरप्रदेशे राज्यं कुर्वन् मीणा-जनान् पराजित्य स्वराज्ये विलयम् अकरोत्। ततश्च तं प्रदेशं स्वराजधानीत्वेन अघोषयत्। तदारभ्य आमेरप्रदेशः कछवाहा-जनानां राजधानी अभवत्। नवनिर्मितस्य जयपुर-नगरस्य निर्माणं यावत् सा राजधानीत्वेन अविद्यत। एतस्य वंशस्य  शासकः पृथ्वीराजस्य महाराणासांगा-प्रदेशे सामन्तः आसीत्, यः खानवा-युद्धे सांगा-पक्षात् युद्धम् अकरोत्। पृथ्वीराजः स्वयं गलता-प्रदेशस्य श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य साधोः कृष्णदासपयहारी इत्यस्य अनुयायी आसीत्। एतस्य पुत्रः सांगा एव सांगानेर-ग्रामम् अस्थापयत्।
अभिन्यासः
आमेरदुर्गं, जयगढदुर्गं च अरावलीपर्वतमाला याः  चील का टीला -नामके पर्वते वर्तेते। वास्तव्येन प्रासादोऽयं प्रासादः जयगढदुर्गं च समानः परिसरः एव अस्ति। उभयं पर्वतीयगुप्तमार्गेण सम्बद्धे स्तः।गुप्तमार्गस्य निर्माणप्रयोजनं युद्धकाले विपरीतपरिस्थित्यां राजवंशस्य सुरक्षा आसीत्।
प्रवेशद्वारः
एषः प्रासादः चतुर्षु मुख्यभागेषु विभक्तः अस्ति, येषां प्रत्येकं प्रवेशद्वारः, प्राङ्गणं च स्तः। मुख्यप्रवेशः सूरजपोल-द्वार-त्वेन प्रसिद्धः अस्ति, यत् जलेब-चौक-नामके विभागे अन्तर्भवति। जलेब-चौक-भागः प्रथमं विशालं मुख्यप्राङ्गणम् अस्ति। एतस्य विस्तार अनुमानतया १०० मी लम्बमानः, ६५ मी. विस्तृतः च अस्ति। प्राङ्गणे युद्धविजयिन्याः सेनायाः यात्रा भवति स्म। सा यात्रा राज-परिवारस्य महिलाभिः जालिकायुक्तेभ्यः वातायनेभ्यः दृश्यते स्म। अत्र द्वारपालाः नियुक्ताः आसन्, यतः एतत् दुर्गस्य मुख्यप्रवेशद्वारम् आसीत्। द्वारमिदं पूर्वाभिमुखम् आसीत्। उदयमानस्य सूर्यस्य किरणआः दुर्गे प्रवेशं प्राप्नुवन्ति स्म, अतः एव एतत् सूरजस्तम्भः इति प्रसिद्धः आसीत्। सेनायाः अश्वारोहिणः राज्यस्य गणमान्याः च प्रासादे अनेन द्वारेण एव प्रविशन्ति स्म।
शिलादेवीमन्दिरम्
वामतः|लघुत्तम|[[रजतम्|रजत स्य पत्रेण विभूषितं शिलादेवीमन्दिरस्य प्रवेशद्वारम्]] जलेब-प्राङ्गणस्य दक्षिणतः लघु  किन्तु भव्यं मन्दिरं राराजते, यत् कछवाहा-राजपूतानां कुलदेव्याः शिलामातुः विद्यते। शिलादेवी कालीमातुः उत दुर्गा याः अवतारः इति मन्यते। मन्दिरस्य मुख्यप्रवेशद्वारे रजतपत्रैः विभूषिते द्वारे स्तः। रजतपत्रे नवदुर्गायाः,  दश महाविद्यानां च चित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति। मन्दिरस्य गर्भगृहे रजतनिर्मिते गजमूर्ती स्तः। तयोः गजयोः मध्ये प्रधानदेव्याः मूर्तिः स्थापिता अस्ति। मूर्तिना सह सम्बद्धाः अनेकाः कथाः प्रसिद्धाः सन्ति। तासु एकस्याः कथायाः अनुसारं महाराजः मानसिंहः मुगल-राजेन बङ्गालप्रदेशस्य सामन्तत्वेन नियुक्तः।ततः तस्य युद्धं जेस्सोर-प्रदेशस्य राज्ञा सह युद्धं निश्चितम् आसीत्, तस्मिन् समये तेन अत्र पूजा कृता आसीत्। ततः देवी विजयार्शीर्वादम् अयच्छत्, स्वप्ने च समुद्रतटे स्थितां शिलाम् आनेतुम् आदेशम् अयच्छत्।   राजा १६०४ वर्षे विजयोत्तरं तांं शीलां समुद्रतटात् आनीय् मूर्तिस्वरूपम् अयच्छत्। शिलारूपेण माता प्राप्ता आसीत्, अतः शिलामाता इति नाम अभवत्। मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे गणेशस्य एकाश्ममूर्तिः अपि स्थापिता अस्ति।
अन्यकिम्वदन्त्याः अनुसारं मानसिंहः  जेस्सोर-अधिपतिं पराजयत, ततः पराजितः राजा मानसिंहाय श्यामशिलाम् उपहारत्वेन अयच्छत्, यस्य सम्बन्धः महाभारतेन सह अस्ति। महाभारते कृष्णस्य मातुलः मथुरायाः राजा कंसः कृष्णस्य ७ भ्रातॄन्, १ भगिनीं च अस्यां शिलायां पातयित्वा अमारयत्। अस्याः शिलायाः विनमये राजा मानसिंहः जेस्सोर-क्षेत्रं पराजिताय तस्मै नरेशाय प्रत्ययच्छत्। तदा एतस्यां शिलायां दुर्गायाः महिषासुरमर्दिनी-रूपम् उत्कर्णीं कारयित्वा अस्मिन् आमेरमन्दिरे स्थापितम्। तदारभ्य शिलादेव्याः पूजनम् आमेरस्य कछवाहा-राजपूतेषु प्राचीनदेव्याः रूपेण प्रचलति। परन्तु तेषां परिवारे कुलदेवीत्वेन पूज्यमाना रामगढ-प्रदेशस्य जामवादेवी एव तेषां कुलदेवी अस्ति।
अनेन मन्दिरेण सह सम्बद्धा काचित् अन्या प्रथा पशु-बलेः अपि आसीत्, या प्रतिवर्षं द्वयोः नवरात्र्योः (शारदीयायां, चैत्रीयायां च) भवति स्म। तस्यां प्रथायां नवरात्र्याः महाष्टम्याः दिने मन्दिरस्य द्वारं पुरतः महीषस्य, अजस्य च बलिः भवति स्म। एतस्याः प्रथायाः साक्षिणः राजपरिवारस्य सर्वे सदस्याः, अनेके जनाः अपि भवन्ति स्म। प्रथैषा १९७५ ई॰ तः भारतीयदण्डसंहितायाः ४२८, ४२९  धारयोः अनुसारं निषेधा अभवत्।तत्पश्चात् एषा प्रथा जयपुरस्य प्रासादे गुप्ततया भवति स्म। तदा एतस्याः साक्षिणः केवलं राजपरिवारस्य निकटवर्तिसदस्याः एव भवन्ति स्म। कालान्तरे एषा प्रथा पूर्णतया समाप्ता अभवत्। सद्यः देव्यै केवलं शाकाहारीभोज्यं प्रदीयते।
द्वितीयप्राङ्गणम्
लघुत्तम| आमेरदुर्गस्य मुख्यभवनं २७ स्तम्भानां द्वाभ्यां पङ्क्तिभ्याम् आवृत्तम् अस्ति। प्रथमप्राङ्गणात् मुख्यसोपानैः द्वितीयप्राङ्गणं प्राप्तुं शक्यते, यत्र उपभवनं निर्मितम् अस्ति। एतस्य प्रयोगः जनसाधारणस्य सभाहेतु भवति स्म। संगमर्मर-प्रस्तराणां द्वाभ्यां स्तम्भपङ्क्तिभ्याम् आवृत्तम् उपभवनं पक्षिवेदिकायां रक्त-मुत्तिकाप्रस्तरैः २७ स्तम्भयुक्तः विशालः खण्डः अस्ति। एतस्य स्तम्भेषु गजरूपिणः स्तम्भशीर्षाणि राराजन्ते। तेषाम् उपरि चित्रशृङ्खला विद्यते। सभाखण्डेऽस्मिन् सभाकाले राजा जनसाधारणस्य समस्याः, विनतीः, याचिकाः च श्रुत्वा तासां निवारणं करोति स्म।
तृतीयप्राङ्गणम्
तृतीयप्राङ्गणे महाराजस्य, तस्य परिवारसदस्यानां, परिचराणां च निजकक्षाः निर्मिताः सन्ति। एतस्य प्राङ्गणस्य प्रवेशः गणेशद्वारेण तुल्यः अस्ति। गणेशद्वारे उत्कृष्टस्तरस्य चित्राकृतिः, शिल्पाकृतिः च अस्ति। प्राङ्गणेऽस्मिन् भवनद्वयं परस्परं पश्यदस्ति। तयोः मुगलशैल्या निर्मितम् उद्यानम् अस्ति। प्रवेशद्वारस्य वामतः जयमन्दिरम् विद्यते। प्रासादेऽस्मिन् दर्पण-अङ्कितैः फलकैः निर्मितम् अस्ति। छदि च बहुरङ्गयुक्तानां काचानाम् उत्कृष्टप्रयोगं कृत्वा चित्रकृतयः सन्ति। दर्पणखण्डाः रङ्गयुक्तधातोः साहाय्येन अङ्किताः सन्ति। अतः प्रकाशस्य सङ्गमे सति सिक्थदीपवत् देदीप्यमानाः भवन्ति। तस्मिन् समये अत्र सिक्थदीपानाम् एव प्रयोगः भवति। अत एव अस्य नाम काच-प्रासादः इति। तस्य दृश्यस्य साहित्यिकं विवरणं लिखितम् अस्ति यत्, यथा प्रकम्पमाने सिक्थदीपानां प्रकाशे द्यूतिमानम् आभूषणम् अस्ति इति"। काचप्रासादस्य निर्माणं मानसिंहः १६ शताब्द्याम् अकारयत्। तत्कार्यं १७२७ ई॰ मध्ये पूर्णम् अभवत्। तद्वर्षम् एव जयपुरराज्यस्य स्थापनावर्षम् अपि आसीत्। यद्यपि अत्रस्थम् अधिकांशं कार्यं १९७०-८० दशके नष्टं, भ्रष्टं च अभवत्, किन्तु तत्पश्चात् अस्य पुनरोद्धारस्य, नवीनीकरणस्य च कार्यम् आरब्धम्। कक्षस्य भित्तिकाः संगमर्मर-प्रस्तरैः निर्मिताः सन्ति। तासु च उत्कृष्टानि उत्कीर्णानि अपि कृतानि सन्ति। अस्मात् कक्षात् मावठा-तडागस्य रोचकं, विहङ्गं च दृश्यं प्रस्तुतं भवति।
एतस्मिन् प्राङ्गणे जयमन्दिरम् अपि अन्तर्भवति। तस्य अपरं नाम सुखनिवासः उत सुखप्रासादः अपि प्रसिद्धम्। तस्य प्रदवेशद्वारं चन्दन काष्ठैः निर्मितम् अस्ति। तस्मिन् च जालिकायुक्तं उत्कीर्णनकार्यं जातम् अस्ति। नलिकाभिः आनितं जलं सुखनालिकया प्रवहदेव भवति, येनास्य भवनस्य वातावरणं वातानुकूलित-वायुयुक्त-कक्षवत् शीतलं भवति स्म। नालिकाभ्यः निर्गम्यमानं जलम् उद्यानस्य सस्य-समूहं प्रति गच्छति। एतस्य प्रासादस्य विशेषाकर्षणं शिविका-प्रासादः (डोली महल) मन्यते, यस्य आकारः शिविकावत् अस्ति। शिविका राजपूतमहिलानां यात्रायाः साधनम् आसीत्। एतस्मिन् प्रसादे एव प्रवेशद्वारे शिविकाप्रासादात् पूर्वं कश्चन गहनमराग्ः (भूल-भूलैया) अपि निर्मितः अस्ति, यत्र महाराजा स्वराज्ञिभिस्सह परिहासं करोति स्म उत क्रीडाः करोति स्म। राज्ञः मानसिंहस्य अनेकाः राज्ञ्यः आसन्। यदा सः युद्धात् प्रत्यागच्छति स्म, तदा सर्वासु राज्ञीसु तेन सह मेलनस्य स्पर्धा भवति स्म। तदा राजा मानसिंहः गहनमार्गेऽस्मिन् इतस्ततः भ्रमति स्म, या राज्ञी तस्य अन्वेषणे सफला भवति स्म, सः तेन सह एव प्रप्रथमं मेलनं करोति स्म।
अत्र स्थितस्य काचप्रासादस्य स्तम्भेषु एकस्य आधारभागे उत्कीर्णकार्यं कृतम् अस्ति। तस्मिन्नेव दीव्यपुष्पम् अत्रस्थं विशेषाकर्षणं मन्यते। एषः स्तम्भाधारः पतङ्गयुगलं प्रदर्शयति, यस्मिन् पुष्पाकृतिना सप्त विशिष्टानि प्रारूपाणि उत्कीर्णानि सन्ति। तत्र मत्स्यस्य पृच्छं, कमलं, नागस्य फणा, हस्तिनः शूण्डा, सिंहस्य पृच्छं, धान्यकं, वृश्चिकः इत्येतेषां  रूपाङ्कनानि सन्ति। उक्तेषु सर्वेषु रूपाङ्कनेषु किमपि एकं हस्तस्य निश्चितकोणे स्थापिते सति दृश्यते। एवं विभिन्नेषु कोणेषु क्रमशः उक्तानि सर्वाणि अङ्कानि दृश्यन्ते
वामतः|लघुत्तम|मानसिंहप्रथमस्य प्रासादस्य मण्डपः एतस्य प्राङ्गणस्य दक्षिणे  मानसिंहप्रथमस्य प्रासादः विद्यते। एषः भागः प्रासादस्य पुरातनतमः भागः अस्ति।  अस्य निर्माणे २५ वर्षाणि व्यतीतानि आसन्। एतस्य निर्माणं मानसिंहप्रथमस्य काले (१५८९-१६१४ ई॰) १५९९ ई॰ मध्ये पूर्णम् अभवत्। एषः प्रासादः अत्रस्थः मुख्यप्रासादः अस्ति। एतस्य केन्द्रीये प्राङ्गणे स्तम्भयुक्तः मण्डपः अस्ति, यः अलङ्कारैः सज्जितः अस्ति। भित्तिचित्राणि उपरि, अधः च तले व्याप्तानि सन्ति। एकान्तं सुदृढं कर्तुम् एषः प्रासादः जवनिकाभिः आच्छादितः भवति स्म। राजपरिवारस्य स्त्रिभ्यः एषः सभाकक्षः आसीत्। एतस्य मण्डपस्य चतुर्षु दिक्षु बाह्योद्घाट्यमानैः वातायनैः युक्ताः कक्षाः आसन्। एतस्य प्रासादस्य निकासमार्गः आमेरनगरं प्रति गच्छति, यत्र विभिन्नानि मन्दिराणि, भवनानि च विद्यन्ते।
तृतीये प्राङ्गणे निर्मितस्य उद्यानस्य पूर्वदिशि पक्षिवेदिकायां जयमन्दिरं, पश्चिमे पक्षिवेदिकायां सुखनिवासः च निर्मितः अस्ति। उभयमपि भवनं जयसिंहः (१६२३-६८ ई॰) निर्मितवान्। मध्ये च उद्यानं विद्यते। तस्य निर्माणशैली मुगलोद्यानस्य चारवाग-शैलीवत् अस्ति। सितार-वाद्यस्य आकारवत् निर्मिते उद्याने तालबद्धतया केन्द्रीय-जलाकरान् (fountain) परितः आच्छादयन्ती शेषभूमिः नत-स्तरे षटकोणीयाकारस्य निर्मिता अस्ति, यस्यां संगमर्मर-प्रस्तरैः तनवः नालिककाः जलं वहन्ति। उद्यानाय जलं सुखनिवासस्य निकासमार्गेण समागच्छति। ततोधिकं जयमन्दिरस्य परकोटात् आरब्धा "चीनी खाना नाइचेस " इत्यस्य नालिकाः अत्र जलापूर्तिं कुर्वन्ति।
अत्र स्थानीयभाषायां 'पोल'-शब्दस्य अर्थः द्वारम् इति, अतः 'त्रिपोलीय' अर्थात् त्रिभिः उपद्वारै निर्मितं द्वारम् इति। एतद्वारं पश्चिमदिशः प्रासादस्य प्रवेशाय निर्मितम्। त्रीणि द्वाराणि क्रमेण – जलेब-चतुष्पथं, मानसिंह-प्रासादं, राज्ञीवासं च प्रति नयति।
सिंहद्वारं विशिष्टं द्वारं मन्यते, यत् द्वारपालैः सुरक्षितम् अस्ति। ततः नीजभवनानि प्राप्तुं शक्यन्ते। सुरक्षिततमद्वारत्वादेव अस्य नाम सिंहद्वारम् इति। जयसिंहस्य (१६९९-१७४३ ई०) काले निर्मितं द्वारमिदं भित्तिचित्रैः अलङ्कृतम् अस्ति। अतस्य प्रारूपं किञ्चित् विचित्रम् अस्ति, येन आक्रमणस्थितौ आक्रमणकारिणः सहजतया द्वारम् अन्वेष्टुं न शक्नुयुः।
जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्
(कालः – १८६४ तः ०५. ०१. १९४३)
आमेरदुर्गम्
चतुर्थं प्राङ्गणम्
चतुर्थे प्राङ्गणे राजपरिवारस्य महिलाः निवासं कुर्वन्ति स्म। तदतिरिक्तं राज्ञीनां दास्यः, राज्ञः उपस्त्रियः अपि अत्रैव निवासं कुर्वन्ति स्म। एतस्मिन् प्रभागे अनेके निवासकक्षाः सन्ति, येषु प्रत्येकं राज्ञां निवासः आसीत्। राजा स्वरुच्यानुसारं प्रतिदिनं कस्यापि एकस्य पार्श्वे गच्छति स्म, किन्तु अन्य राज्ञीनां तद्विषये ज्ञानं न भवति स्म यत्, राजा कदा, केन सह भवति इति। सर्वे कक्षा लघुमार्गं प्रति उद्घाटिताः भवन्ति स्म। प्रासादस्य एतस्मिन् भागे राजमाता, राजमहिषी च निवसतः स्म। तयोः दासीनां निवासः अपि अत्रैव आसीत्। राजमातॄणां आमेरनगरे मन्दिरनिर्माणे रूचिः विशेषतया दरीदृश्यते।
जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्
अयं जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् (George Washington Carver) प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी । एषः आफ्रिकामूलीयः । अमेरिका-संयुक्त-संस्थाने दास्यपद्धतेः सम्पूर्णतया निषेधात् पूर्वम् एव तत्र जातः । तस्य जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वरस्य बाल्यस्य विषये किमपि विवरणं न प्राप्यते । अमेरिकादेशे तदा या वर्णभेदनीतिः आसीत् तस्याः नीतेः कारणतः अस्य जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वरस्य प्राथमिकं शिक्षणं कृष्णवर्णीयानां निमित्तम् एव विद्यमाने विद्यालये सम्पन्नम् । अनन्तरं १८८९ तमे वर्षे पदवीशिक्षणम् अयोवे इति प्रदेशे विद्यमाने सिम्प्लन्-महाविद्यालये समाप्य कृषिमहाविद्यालयं प्रविष्टवान् । १८९२ तमे वर्षे स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य तस्मिन् एव महाविद्यालये शिक्षकरूपेण नियुक्तः अभवत् । thumb|left|200px|प्रर्योगनिरतः जार्ज् वाषिङ्ग्टन् कार्वर् thumb|right|200px
एषः जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् १८९६ तमे वर्षे बाल्ये स्वेन यत् शिक्षणं प्राप्तुम् अशक्यम् आसीत् तत् अन्यैः सर्वैः अपि कृष्णवर्णीयैः यथा प्राप्येत तथा करणीयम् इति विचिन्त्य अमेरिका-संयुक्त-संस्थानस्य दक्षिणप्रान्तम् अलबाम् अगच्छत् । तत्रत्यायां कृषिसंशोधनासंस्थायां निर्देशकः अपि जातः । शिष्याणां साहाय्येन निरन्तरं कार्पासस्य वर्धनेन निस्सारां जातां भूमिं फलवतीम् अकरोत् । तत्रैव विभिन्नान् फलोदयान् वर्धमानः प्रगतिपराः कृषिपद्धतीः संशोधितवान् । कार्पासम् एकम् एव विश्वस्य जीवनयापनं परित्यज्य कलायं, मिष्टालुकम् इत्यादीनां वर्धनम् अबोधयत् । कलायसदृशानि द्विदलधान्यानि भूमिं फलवतीं कुर्वन्ति इत्यपि संशोधितवान् । एषः जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् प्रयोगालये निरन्तरं श्रमं कुर्वन् कलायेभ्यः क्षीरं, पिष्टं, सौन्दर्यसाधनं, वर्णम् एवं ३०० विभिन्नानां वस्तूनाम् उत्पादनम् अपि संशोधितवान् । मिष्टालुकेभ्यः विनिगर्, रब्बर्, मसी, निर्यासः इत्यादीनां १०० वस्तूनाम् उत्पादनं संशोधितवान् । स्वेन संशिधितं सर्वं ग्रामं ग्रामं प्रापयितुं प्रवासम् अपि अकरोत् । स्वेन अर्जितं सर्वम् अपि कृषिविषये संशोधनार्थम् एव व्ययितवान् अयं जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् ।
आमेरदुर्गम्
चतुर्थं प्राङ्गणम्
अत्र जस-मन्दिर-नाम्ना कश्चन नैज-कक्षः अपि विद्यते, यस्मिन् काचस्य पुष्पाणां कलात्मकं शृङ्गारः दरीदृश्यते। तदतिरक्तं सिलखड़ी उत संगमर्मरी-वातायने (प्लास्टर ऑफ़ पैरिस) उत्कीर्णाः उत्कृष्टाः शिल्पकला अपि अस्ति।
जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्
thumb|left|200px|अमेरिका-संयुक्तसंस्थानस्य मूल्याङ्के जार्ज् वाषिङ्ग्टन् कार्वरस्य चित्रम् thumb|right|200px|द्वितीयमहायुद्धावसरस्य भित्तिफलके जार्ज् वाषुङ्ग्टन् कार्वरस्य चित्रम् अस्य जार्ज वाशिङ्ग्टन् कार्वरस्य संशोधनानि यथा यथा जनप्रियाणि जातानि तथा तथा गौरवपुरस्कारादयः तम् अन्विष्य आगताः । सः देश-विदेशेषु प्रख्यातानां हेन्रिफोर्ड्, महात्मा गान्धिः, हेन्रि व्यालेस्, क्याल्विन् कूलिड्ज्, फ्राङ्क्लिन् रूस्वेल्ट् इत्यादीनां मेलनम् अपि अकरोत् । लण्डन्-नगरस्य रायल् सोसैटी १९१६ तमे वर्षे "फेलो” इति बिरुदम् अददात् । १९२३ तमे वर्षे "स्पिङ्ग् आर्न्” इति पदकं प्राप्नोत् । १९३९ तमे वर्षे "रूस्वेल्ट्" पदकं, १९७३ तमे वर्षे थामस् आळ्वा एडिसन् प्रशस्तिं च प्राप्नोत् । अयं जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् १९४३ तमे वर्षे जनवरिमासस्य ५ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । तस्य मरणस्य अनन्तरम् अपि तस्मै प्रश्स्तीः प्रदाय गौरवसमर्पणं कृतम् ।
आमेरदुर्गम्
संरक्षण
राजस्थानस्य षट् दुर्गाणि, आमेरदुर्गं, चित्तौडदुर्गं, गागरौनदुर्गम्, जैसलमेरदुर्गम्, कुम्भलगढदुर्गम्, रणथम्भोरदुर्गम् च यूनेस्को-विश्वदाय-समितिद्वारा 'फ्नोम पेन' इत्यत्र जून २०१३ वर्षे आयोजित ३७ तमस्य सत्रस्य गोष्ठ्यां यूनेस्कोविश्वपरम्परास्थलसूच्यां सम्मिलितानि जातानि। एतानि सांस्कृतिकपरम्परायाः श्रेण्यां परिणगितानि, राजपूतपर्वतीयवास्तुकलायाम् अपि  श्रेणीगतानि जातानि।
जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आमेरदुर्गम्
संरक्षण
आमेरदुर्गस्य क्षेत्रं दुर्गस्य, प्रासादस्य अभिन्नम्, अपरिहार्यं च अङ्गं मन्यते, एतस्य प्रवेशद्वारः अपि तत्र अन्तर्भवति। एतत् क्षेत्रं सद्यः परम्परास्थलत्वेन दृश्यते, एतस्य च अर्थव्यवस्था अधिकांशरूपेण अत्र पर्यटनाय आन्तॄणां (लगभग ४००० से ५००० प्रतिदिनं, सर्वोच्चपर्यटककाले) उपरि निर्भरते। एतत् क्षेत्रं ४ वर्गं कि॰मी॰ (४,३०,००,००० वर्ग फीट) क्षेत्रफले  विस्तृतः अस्ति, अत्र १८ मन्दिराणि, ३ जैनमन्दिराणि, २ यवन-प्रार्थनागृहाणि च सन्ति। एतत्स्थानं विश्वस्मारकनिधिद्वारा (वर्ल्ड मॉन्युमेण्ट फण्ड) विश्वस्य १०० लुप्तप्रायस्थलेषु मन्यते। एतस्य संरक्षणाय व्ययः 'रॉबर्ट विलियम चैलेन्ज ग्रांट'-द्वारा भवति। वर्ष २००५ के आंकड़ों के अनुसार दुर्ग में ८७ हाथी रहते थे, जिनमें से कई हाथी पैसों की कमी के कारण कुपोषण के शिकार थे।
आमेर-विकास-एवं-प्रबन्धन-प्राधिकरण(आमेर डवलपमेण्ट एण्ड मैनेजमेण्ट अथॉरिटी (एडीएमए))द्वारा आमेरप्रासादे, परिसरे च ४० कोटि-रूप्यकाणि ( ८.८८ मिलियन अमरीकी डॉलर) संरक्षणस्य, विकासस्य च कार्येषु व्ययीतानि। एतस्य संरक्षणस्य, पुनरोद्धारस्य कार्यसम्बद्ध-प्राचीन-संरचनानाम् ऐतिहासिकतायाः, स्थापत्यसुविधायाः उपयोगिता-विषये अनेके विरोधाः जाताः। एतस्य परिसरस्य व्यावसायिकरणस्य विषये अपि विरोधः प्राप्यते।
कस्यचित् चलचित्रस्य निर्माणकाले चलचित्रसंस्थया ५०० वर्षपुरातनं वातायनं खण्डितं कृतम्। चन्द्रप्रासादस्य पुरातने चूना-प्रस्तरस्य छदे हानिः अपि अभवत्। संस्था स्वमञ्चस्य कृते छिद्राणि अपि करोत्। जलेब-खण्डे इतस्ततः धूलिकाः अपि विक्रितानि आसन्। एवं राजस्थान-स्मारक-पुरातात्त्विक-स्थल-एन्टीक-अधिनियमस्य (१९६१) उपेक्षा, उल्लङ्घनं च अभवत्।
राजस्थानोच्चन्यायालयस्य जयपुरपीठः हस्तक्षेपं कृत्वा चलचित्रनिर्माणकार्यम् अस्थगयत्। निरीक्षणोत्तरं तस्याः घटनायाः विषये तस्य पीठस्य कथनम् आसीत् यत्, : "दुर्भाग्यवशात् न केवलं जनता अपि तु विशेषरूपेण सम्बन्धिनः अधिकारिणः अपि धनलोलूपतायां अधाः, बधिराः, मौनिनः जाताः। एतादृशः ऐतिहासिक-संरक्षित-स्मारकः आयस्य स्रोतमात्रम् अभवत्।"
पशूणां शोषणम्
अनेकैः समूहैः, संस्थाभिः च गजयात्राद्वारा आमेरदुर्गे आरोहणं तेषु अत्याचारत्वेन अङ्गीकृतम्, तैः चिन्ता अपि प्रदर्शिता। तेषां मतः आसीत् यत्, एतत् अमानवीयम् अस्ति। पीईटीए नामक-संगटनः, केन्द्रीयवन्योद्यानप्राधिकरणः च तस्मिन् अंशे गभीरतया विरोधम् अकुरुताम्। अत्र गजग्रामः (हाथीगाँव) बन्दिपशु-नियंत्रणस्य नियमानाम् उल्लङ्घनं करोति। पेटा-संस्थया यदा अत्र अन्वेषणम् आरब्धं, तदा अत्र अनेके गजाः कण्टकयुक्त-लोह-शृङ्खलया बद्धाः प्राप्ताः। अत्र अन्धेभ्यः, रोगिभ्यः, आहतेभ्यः गजेभ्यः बलपूर्वकं कार्यं कार्यते। तेषां दन्ताः, कर्णाः चापि विक्षतावस्थायाम् आसन्। सद्यः २०१७ वर्षे न्यूयॉर्क-नगरस्य यात्रा-सञ्चालकः गजानां स्थाने यानेन पर्यटकान् आमेरदुर्गं यावत् स्वीकर्तुम् अघोषयत्। तस्य कथनम् आसीत् यत्, सः पशुषु अत्याचारस्य विरुद्धी अस्ति।"
विश्वपरम्परात्वेन घोषणा
राजस्थानस्य सर्वकारः जनवरी २०११ मध्ये केषाञ्चन दुर्गाणां विश्व-परम्परायाम् अन्तर्भवनार्थं प्रस्तावं प्रैषयत्। ततः यूनेस्को-दलस्य आकलन-समित्याः द्वौ प्रतिनिधी जयपुरम् आगच्छताम्। एएसआई, राज्यसर्वकारस्य च अघिकारिभिः सह तयोः गोष्ठी अभवत्। तत्पश्चात् मई २०१३ मध्ये स्थानमदिं विश्वपरम्परायां सम्मिलितम् अभवत्। परन्तु औपचारिकी घोषणा २१ जून २०१३ दिनाङ्के जाता। वर्ष २०११-१३ मध्ये स्मारके, दुर्गेषु च कार्यरता अन्ताराष्ट्रिय-परिषद् (इन्टरनेश्नल काउन्सिल ऑन मॉन्युमेण्ट्स एण्ड फ़ोर्ट्स, ICOMOS) विभिन्नाभियानस्य माध्यमेन दुर्गाणां निरीक्षणमम् अकरोत्।  नामाङ्कनेन सह सम्बद्धैः अनेकैः अधिकारिभिः, विशेषज्ञैः च सह विचार-विमर्शम् अकरोत्। अन्ताराष्ट्रिय-परिषदः विवरणे एतेषां दुर्गाणाम् एतस्याः शृङ्खलायाः सार्वभौमिकं महत्त्वम् अतुलनीयं स्वीकृतम्। राजस्थानराज्यस्य एतेषां ६ विशालकायानां, वैभवशालिनां पर्वर्तीयदूर्णां रूपे ८ (अष्टमी) शताब्दीतः १८ (अष्टादश) शताब्दीं यावत् राजपूतशासनानां (राजपूतानाशैल्याः वास्तुशिल्पस्य) विहङ्गं दृश्यं प्राप्यते - एतादृशं तस्मिन् विवरणे उल्लिखितम् अस्ति। २०१० वर्षे जन्तर-मन्तर-स्थानम् अपि विश्व-परम्परायाः  सूच्यां स्थानम् अलभत।
प्रचलितेषु चलचित्रेषु दृश्यम्
आमेर-दुर्गम् अनेकेषु हिन्दी-चलचित्रेषु (बॉलीवुड) प्रदर्शितम्। बाजीराव मस्तानी मध्ये - मोहे रंग दो लाल.. नामके गीते अभिनेत्री दीपिका पादुकोण कत्थकनृत्यम् एतस्मिन् दुर्गे एव अकरोत्। एतस्य मञ्चनं केसर-क्यारी-उद्याने जातम् आसीत्।
तदतिरिक्तं मुगले आझम, जोधा अकबर, शुद्ध देसी रोमांस, भूल भुलैया आदीनां चलच्चित्राणां भागः अपि अत्र निर्मितः। हॉलीवुडचलच्चित्राणि यथा नार्थ वेस्ट फ्रन्टियर , द बेस्ट एग्ज़ॉटिक मॅरिगोल्ड होटल, आदीनां चलच्चित्राणां भागः अत्र निर्मितः च।
आवागमनम्
मुख्यनगरात् जयपुरात् ११ किलोमीटर उत्तरे स्थितं आमेरदुर्गं, नगरस्य अन्यपर्यटकस्थलेभ्यः अपेक्षाकृतं भिन्नं, दूरे च अस्ति। दुर्गस्य आधारं यावत् प्राप्तिः तु सरला एव। तस्य कृते नगरकेन्द्रात् भाटकेन यानानि, रिक्षा-यानं, नगर-बस-सेवा उत नैज-कार-यानं च उत्पमः विकल्पः भवति। नगरात् अत्यधिकं दूरे नास्ति, अतः मात्रम् अर्धहोरायाः यात्रा भवति। नगर-बस-सेवायाः सार्वजनिक-यानानि 'अजमेरीद्वारम्', 'एम.आई'-मार्गात् कदाचित् २० तः ३० मिनट मध्ये प्रापयन्ति। आधार-स्थलस्य प्राप्त्योत्तरं यात्रायाः द्वितीयं चरणम् आरभते। इतः दुर्गं यावत् पर्यटकेभ्यः गजयात्रायाः व्यवस्था उपलब्धा भवति। तदतिरिक्तं नैज-यानानि, जीप उत टैक्सि इत्यादि अपि दुर्गस्य पृष्ठमार्गात् उपरि नयति। यदि वातावरणं सुकरम् अस्ति, तर्हि पद्भ्याम् अपि गन्तु शक्यते। अल्पव्ययित्वात्स सरलत्वाच्च अनेक पर्यटकाः एतस्यापि उपयोगं कुर्वन्ति। अन्ततोगत्वा सर्वे सूरज-पोल-द्वारात् प्रवेशं प्राप्नुवन्ति।
रेल-मार्गः
जयपुर-नगरं रेल-मार्ग-द्वारा देशस्य मुख्यनगरैः सह संयुक्तम् अस्ति। नगरे पञ्च रेल-स्थानकानि विभिन्नासु दिक्षु स्थितानि सन्ति : जयपुरमहानगरम्, जयपुरगांधीनगरं, गेटोर, जगतपुरं, दुर्गापुरं च रेल-स्थानकम्। अत्र शताब्दी, राजधानी, दूरन्तो, डबल डेकर, गरीबरथः सदृशानि मुख्यानि, अमुख्यानि च रेल-यानानि उपलभ्यन्ते।
वायुमार्गः
thumb|जयपुर-आन्तर्राष्ट्रिय-विमानक्षेत्रस्य मुख्यद्वारम् जयपुर-नगरं देशस्य प्रमुखैः नगरैः सह वायुमार्गेण संयुक्तम् अस्ति। तदतिरिक्तम् एतत् कैश्चित् अन्ताराष्ट्रियमार्गैः सह अपि संयुक्तम् अस्ति। नगरस्य वायुस्थानकं सवाई-मानसिंह-अन्ताराष्ट्रियविमानक्षेत्रम् अस्ति, यत् नगरस्य दक्षिणक्षेत्रे सांगानेर-स्थाने स्थितम् अस्ति। इतः जेट एयरवेझ, एअर इण्डिया, ओमान एयर, स्पाइसजेट, इण्डिगो इत्यादयः वायुसञ्चालक-संस्थाः सेवां प्रयच्छन्ति।
चित्र दीर्घा
चित्रस्य विवरणं द्रष्टुं मूषकं चित्रस्य उपरि स्थापयतु।
सन्दर्भग्रन्थः, टीका च
काङ्किलरायचरित्रम् कांकिल पाय पिता ते ज्ञाना। मां जमुवाय करे नित ध्याना।। सुंसावत कुल भत्तोरावा। मीना समाज ही सकल बुलावा।। काङ्किलरायः स्वस्य पितुः दूलहरायस्य शिक्षामार्गम् अनुसृत्य मातुः जमुवाय-देव्याः प्रतिदिनं भजनं, पूजनं च करोति स्म। तदा सूंसावत-मीनो इत्यस्य राव-भत्तो-जनानां आमेरप्रान्ते शासनम् आसीत्। तत् परितः सर्वे मीना-समुदायस्य जनाः एकत्रिताः कृताः। होय संगठित कीना धावा। कछु कांकिल की भूमि दबावा।। :तब कांकिल निज बुला समाजा। करी मंत्रणा रण के काजा।। राव-भत्तो इत्यस्य नेतृत्वे सर्वः मीना-समाजः संगटितः अभवत्, काङ्किलरायस्य राज्यस्य च भूमिप्रदेशं स्वाधीनम् अकुर्वन्। तदा काङ्किलः स्वहितेषभिः सह चर्चां कृत्वा युद्धस्य निर्णयम् अकरोत्।
बाह्यपरिसन्धयः
वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
अद्वैतवेदान्ते कारणकार्यभावः
अस्य जगतः कारणं ब्रह्म, कार्यं तु जगत्। अनयोः मध्ये कार्यकारणभावः विद्यते। तत्र ब्रह्म जगतः निमित्तोपादानकरणम् इत्युच्यते। कारणं द्विविधम्:
कार्यभिन्नं कारणं निमित्तकारणम्। कार्याभिन्नं कारणम् उपादानकारणम्। अस्मिन् मते कारणं कार्ये अनुवर्तते। एवं कार्यकारणयोः अनन्यत्वं अङ्गीकुर्वन्ति।
वर्गः:अद्वैतवेदान्तः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उत्तरभारतम्
उत्तरभारतं (उत्तर भारत, North India) शिथिलरूपेण परिभाषितः भारतस्य उत्तरभागात्मकं क्षेत्रम् । उत्तरभारतस्य प्रबलभौगोलिकविशेषते स्तः सिन्धु-गङ्गासमभूमिः हिमालयः च यः तिब्बतीयपठारात् मध्यजम्बुद्वीपात् च अस्य क्षेत्रस्य सीमांकनं कुरुतः ।
उत्तरभारतम् इति पदस्य परिभाषा भिन्ना अस्ति । अस्य उत्तराञ्चलिकपरिषद्-प्रशासनिकविभागे गृहमन्त्रालयः पञ्जाब, राजस्थान, हिमाचलप्रदेशः च राज्यानि चण्डीगढ, जम्मूकाश्मीरम्, देहली, लदाख च केन्द्रशासितप्रदेशाः च अन्तर्भवति स्म ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम्
इब्रहिम् अल्काज़्ई
लघुत्तम लघुत्तम|[[सञ्चिका:Ebrahim Alkazi getting awarded.jpg|विकल्प=|लघुत्तम|219x219पिट]] https://en.wikipedia.org/wiki/Ebrahim_Alkazi
इब्राहीम अलकाजी  भारतीय-नाट्यशालायाः निर्देशकः, नाटकस्य आचार्यः च। एषः पुणे नगरे जातः। १९२५ तमे वर्षे अक्तुबर -मासस्य १८ दिनाङ्के जनीम् अलभत। एषः विन्सेन्ट् प्रौढशालायाः अनन्तरम् ज्जाविएर्-विद्यालये कृतवान्।
सः देहली-राज्यस्य "नेशनल स्कूल् आफ् ड्राम"-विद्यालयस्य निर्देशकः अस्ति। सः आङ्ग्लभाषां, अरबीभाषां, मराठीभाषां, गुजरातीभाषां च जानाति। एषः तस्य भार्यया सह "आर्ट् हेरिटेज् ग्यालरि" देहलीराज्ये प्रास्थापयत् ।
एषः तस्य जीवने पञ्चाशत् अधिक्रुत्य रूपकाणि कल्पितवान्।गिरिश् कार्नडस्य "तुग्लक़्", मोहन् राकेशस्य "अशद् का एक् दिन्", दरम्विर् भारत्याः "अन्द युग्" च अन्यतमः।तस्य कश्चित् रूपकाणि आङ्ग्लभाषायाम् अपि योजितः।
सः कठोर अनुशास्तृ च अस्ति।तस्य आदर्शः प्रभावकः अपि अस्ति।सः कला तद्विज्ञः सङ्ग्राहकः मञ्चकस्य प्रभुः च भवति।एषः पद्मश्री, पद्मभूषण,पद्मविभूषण च प्रशस्तिना पुरस्क्रुतः।
वर्गः:पद्मभूषणपुरस्कारभाजः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कठसंहिता
कठसंहिता यजुर्वेद स्य सप्तविंशति-शाखासु अन्यतमाऽस्ति । पुराणे षु काठकजनाः मध्यप्रदेशीया वा माध्यमनाम्ना विख्याताः सन्तिः । अनेन ज्ञातो भवति यत्ते प्राचीनकाले मध्यप्रदेशेऽवसन्। पतञ्जलेः कथनानुसारेण कठसंहितायाः प्रसारस्तथा पठनं-पाठनं प्रतिग्रामम् आसीत् ('ग्रामे ग्रामे काठको कालापकं च प्रोच्यते') । अनेनास्याः संहितायाः प्राचीनकाले विपुलप्रचारस्य बोधो भवति । किञ्च अधुनाऽस्याः अध्येतृृणां संख्या नगण्याऽस्ति।
विषयवस्तु
कठसंहितायां पञ्च खण्डानि सन्ति । तानि च क्रमशः इठिमिका, मध्यमिका, ओरिमिका, याज्यानुवाक्या, अश्वमेधाद्यनुवचननामभिः ख्यातानि सन्ति । एतेषां खण्डानामंशस्य नाम स्थानकमस्ति । एतानि नामानि वैदिकसाहित्येऽन्यत्र दुर्लभानि सन्ति । अस्यां संहितायां स्थानकस्य संख्या चत्वारिंशत्, अनुवचनानां संख्या त्रयोदश, अनुवाकानां संख्या त्रयश्वत्वारिंशदधिकाष्टशतं, मन्त्राणां संख्या एकनवत्यधिकत्रिसहस्रं, मन्त्रब्राह्मणयोः सम्मिलिता संख्या अष्टादशसहस्रपरिमितास्ति ।
इठिमिकायाः अष्टादशस्थानकेषु पुरोडाश-अध्वर-पशुवन्ध-वाजपेय-राजसूयादियागानां विस्तृतं वर्णनमस्ति । माध्यमिकायाः द्वादशस्थानकेषु सावित्री-पञ्चचूड-स्वर्ग-दीक्षित-आयुष्यादीनां विवेचनमस्ति। ओरिमिकायाः दशस्थानके पुरोडाशब्राह्मण-यजमानब्राह्मण-सत्रप्रायश्चित्ति-चातुर्मास्य-सव-सौत्रामण्यादीनां वर्णनमस्ति । अन्तिमे काण्डे त्रयोदशानुवचनानि सन्ति । अत्र दर्शपौर्णमास-अग्निष्टोम-अग्निहोत्र-आधान-काम्येष्टि-निरूढपशुबन्ध-वाजपेय-राजसूय-अग्निचयन-चातुर्मास्य-सौत्रामणी-अश्वमेधादियज्ञानां विशिष्टविधानेन सह वर्णनमस्ति । कृष्णयजुर्वेदस्य चतसृषु संहितासु न केवलं स्वरूपतः एकरूपताऽस्ति, प्रत्युत तासु वर्णितानुष्ठानेषु तथा तन्निष्पादकमन्त्रेष्वपि साम्यं वर्तते ।
सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
चूलिकामापिका
चूलिकामापिका (Screw Gauge)एकया चूलिकया (Screw) निर्मीयते यस्मिन् अवधानपूर्वकं वलितानि क्रियन्ते । वलितैरेभिश्चूलिका एकस्मिन् अर्धवृत्ताकारे घने घूर्णनं करोति । यदि चूलिका घटीयन्त्रस्य सूचिकायाः दिशि परिभ्राम्यते तर्हि सा पुरस्सरति तद्विपरीतदिशि परिभ्रामणात् च सा अपसरति । पूर्णेकावृत्या चूलिका यावन्मात्रं पुरस्सरणम् अपसरणं वा करोति तत्तु चूलिकायाः वलितमिति कथ्तते । वलितस्यास्य मानं प्रायः एकमिलीमीटरेण तुल्यं भवति । यदि चेत् वलितस्य वृत्तं १०० तुल्यभागेषु विभज्यते तर्हि एकस्मिन् भागे घूर्णनात् चूलिका १/१०० मि. मी. पर्यन्तं पुरो गमिष्यति । इदमेव तन्न्यूनतमं दैर्घ्यं भवति यत् चूलिकया माप्यते । दैर्घ्यञ्चेदं चूलिकामापिकायाः लघुतममाप (Least count) इति कथ्यते । अस्मिन् यन्त्रे मापिकाद्वयं वर्त्तते । 250px|right|thumb|चूलिकामापिका(Screw Gauge) तयोरेका सरलमापिका (Linear Scale) भवति । सा चूलिकायाः सम्पूर्णां वलितसंख्यां सूचयति । अन्या च शिरोमापिका (Head Scale) इत्यभिधीयते । तया च मापिकायाः गोले निर्मितानां भागानां संख्या सूच्यते । सूक्ष्मलौहतन्त्वादीनां लघुदैर्घ्याणां व्यासादिमापने यन्त्रस्यास्य प्रयोगः क्रियते ।
प्रयोगरीतिः
चूलिकामापिकायाः प्रयोगस्य रीतिः भागत्रये विभक्ता ।
चूलिकावलितानां लघिष्ठमापस्य च ज्ञानम्
चूलिकायाः वलितं ज्ञातुं चूलिका वारमेकं पूर्णविर्ते परिभ्राम्यते । इत्थं चूलिका यावन्मात्रं पुरस्मरणमपसरणं वा करोति तदन्तरालं ऋजुमापके परिभ्राम्यते । अतो चूलिकायाः वलितं ज्ञायते । पुनश्च चूलिकाशिरसि वर्त्तमानाः भागाः पठयन्ते । संख्यया अनया चूलिकायाः वलितसंख्यां विभज्य चूलिकायाः लघिष्टमापः परिज्ञायते ।
शून्यङ्कत्रुट्याः परिज्ञानम्(Zero Error)
ततश्च परिवृत्तिपूर्वकं चूलिका ’अ’ इति अर्ध्दवृत्ताकारघनस्य समतलान्तभागेन सर्वथा संयुज्यते परिलक्ष्यते च यत् शिरोमापिकायाः शून्यं ऋजुमापकस्य शून्येन मिलति न वा । यदि चेदुभे शून्ये मिलेताम् तर्हि यन्त्रे शून्याङ्की त्रुटिर्न भवेत् । यदि चेदुभे शून्ये न मिलेताम् तर्हि शून्याङ्की त्रुटिः संजायेत । तां त्रुटिं परिज्ञातुं शिरोमापकस्य तञ्चिह्न्ं पठ्य ते यत् सरलमापकस्य रेखोपरि वर्तते । तथाच चूलिकायाः शिरस्तु घनस्य समतलान्तभागेन सर्वथा मिलितं भवति । यदि चेत् चूलिकायाः ’स’ इति शिरसः अर्ध्दवृत्ताकारघनस्य ’प’ इति शिरसश्च मध्ये स्वल्पावकाशो वर्त्तेत सरलमापकस्य च शून्यशिरः ऋजुमापकस्य शून्यशिरसा मिलितं भवेत् तर्हि शून्याङ्की त्रुटिः ऋणात्मिका भवति । सा च प्रेक्षणेषु संयुज्यते । परन्तु, यदि शून्ययोरुभयोः सम्मिलनात् पूर्वमेव चूलिकायाः ’’स’’ इति शिरः घनस्य ’प’ इति शिरसा मिलेत् तर्हि शून्याङ्की त्रुटिः धनात्मिका भवति । सा च प्रेक्षणेन ऊनीक्रियते ।
अवधानीयम्
वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कालिका पुराण
कालिकापुराणम् ( कालिकापुराणम्, Kālikā Purāṇa : कालिकापुराणम्, कालिकापुराणम्
विषयः
पाठस्य आरम्भः अस्ति यत् देवी शिवं पुनः प्रेम्णि पतित्वा तपस्वीजीवनात् गृहस्थस्य जीवने पुनः आनेतुं प्रयतते। लुडो रोचरस्य मते मार्कण्डेयः वर्णयति यत् कथं ब्रह्मा, शिवः, विष्णुः च "एकः एव" अस्ति तथा च सर्वाणि देवीः (सती, पार्वती, मेनका, काली इत्यादयः) एकस्यामेव स्त्रीशक्तिस्य अभिव्यक्तिः इति   कामाख्या वा कामाक्षी देवीं महिमा करोति, तस्याः पूजायाः आवश्यकाः संस्काराः च विस्तरेण वर्णिताः सन्ति । अस्मिन् कामरूपतीर्थे नद्यः पर्वताः च विस्तरेण वर्णिताः सन्ति तथा च ब्रह्मपुत्रनद्याः कामाख्यमन्दिरस्य च उल्लेखः अस्ति |.
रुधिराध्याय
ग्रन्थस्य ६७ तः ७८ पर्यन्तं अध्यायाः रुधिराध्यायस्य निर्माणं कुर्वन्ति यस्मिन् बली (पशुयज्ञस्य) वामचरतन्त्रस्य च चर्चा कृता अस्ति । रुधिराध्यायखण्डः मानवयज्ञस्य असामान्यविमर्शस्य कृते उल्लेखनीयः अस्ति । देवीप्रीत्यर्थं मानवयज्ञः करणीयः, परन्तु युद्धात् पूर्वं वा आसन्नसंकटप्रकरणेभ्यः पूर्वं राजपुत्रस्य अनुमोदनेन एव इति ग्रन्थे उक्तम् यः कश्चित् शारीरिकविकलाङ्गः, ब्राह्मणसम्बद्धः, अथवा यज्ञद्वारा "मृतुं न इच्छति" सः संस्कारस्य अयोग्यः इति अपि ग्रन्थे उक्तम् अस्ति । ग्रन्थे युद्धात् पूर्वं बलि, अथवा शत्रुविकल्पेन तण्डुलपिष्टेन सह सम्बद्धाः संस्काराः वर्णिताः सन्ति, परन्तु यथार्थतः यज्ञः कथं कृतः इति न वर्णितम्
इतिहास
कृतिः हिन्दुधर्मस्य देवीप्रधानशाक्तशाखायाः अस्ति. अधिकतया मध्ययुगीनकामरूपे (आधुनिक असम ) अथवा तस्य समीपे एव अस्य रचना अभवत् । शक्तिपूजाविषये निबन्धलेखकानां विलम्बितग्रन्थः इति हजारः वदति । इदमपि दुर्लभेषु हिन्दुग्रन्थेषु अन्यतमम् अस्ति यत्र वस्तुतः "हिन्दु" इति शब्दस्य उल्लेखः अस्ति ।
दिनाङ्कः
हजरस्य मते विद्यमानग्रन्थात् प्राचीनः ग्रन्थः आसीत्, तस्य ग्रन्थस्य उत्पत्तिः बङ्गालदेशः इति । एतत् शास्त्रीणा निराकृतं यत् पूर्वग्रन्थस्य कृते हज्रेण प्रदत्तं प्रमाणं प्राचीनग्रन्थस्य आह्वानं विना अन्यैः उपायैः व्याख्यातुं शक्यते इति।  शास्त्री मते स्थानीयवर्णनानि; नरकस्य पौराणिकस्य व्याख्या यस्मात् कामरूपस्य सर्वे वंशाः स्ववंशं आकर्षितवन्तः; ब्रह्मपुत्रनद्याः पौराणिकस्य वर्णनम्; तथा च वाराणसी इत्यस्मात् अपि कामरूपः पवित्रतरः इति ग्रन्थे दावाः कामरूपे एव ग्रन्थस्य रचिताः इति दर्शयति।
कालिदास - माघ- सन्दर्भेभ्यः पूर्वपुराणेषु अन्यतमं नास्ति इति ज्ञायते । कामरूपप्रदेशस्य रत्नपाल (९२०-९६०) इत्यनेन सह सम्बद्धानां स्थानानां घटनानां च उल्लेखः १० शताब्द्याः अनन्तरं ग्रन्थं स्थापयति ।  म्लेच्छाजनसंख्यायाः कृते ग्रन्थे व्याख्या, हरजरवर्मनस्य (८१५-८३२) ह्युन्थलताम्रपट्टिकाशिलालेखे समानान्तरव्याख्यायाः सूचनं च पाठं तस्य शासनकालस्य समीपे स्थापयति  रोचरस्य मते कामरूपस्य राजा धर्मपालस्य उल्लेखेन कालिकापुराणस्य ११ वा १२ शताब्द्याः ग्रन्थः इति प्रस्तावः उत्पन्नः अस्ति । परन्तु ग्रन्थस्य विभिन्नखण्डानां अनुमानं ७ शताब्द्याः १२ शताब्द्याः यावत् अस्ति ।
मुद्रित संस्करण
अस्य ग्रन्थस्य प्रारम्भिकं मुद्रितं संस्करणं वेङ्कटेश्वरप्रेस्, बम्बई इत्यनेन १८२९ सकायुगे (१९०७ ई.) तमे वर्षे प्रकाशितम्, तदनन्तरं १३१६ तमे वर्षे बङ्गाब्दा (१९०९ ई.) तमे वर्षे कलकत्ता-नगरस्य वङ्गवासी-पत्रिकायां प्रकाशितम् ।
भट्ट-जगज्जीवनः
कविपरिचयः
भट्टजगज्जीवनोऽपि (Bhattajagadjeevana) जोधपुरनरेशस्य अजितसिंहस्य सभापण्डितः । बालकृष्णदीक्षितस्य समकालिकत्वात् अस्यापि स्थितिकालः अष्टादशशतकस्य पूर्वार्थभागः ।
कृतिपरिचयः
अनेन कविना अजितोदयम् अभयोदयं चेति महाकाव्यद्वयं प्रणीतम् ।
अजितोदयम्
अस्मिन् ऐतिहासिके महाकाव्ये ३२ सर्गाः सन्ति । अजितसिंहोऽत्र नायको वीरश्चाङ्गी रसः । इदं महाकाव्ये जोधपुर-नृपाणां यथार्थः इतिहासः । ऐतिहासिकतथ्यप्राधान्येऽपि काव्यपक्षो नोपेक्षितः ।
काव्यकला
भट्टजगज्जीवनो रससिद्धः कविः । कविना अङ्गित्वेन वीररसस्य अङ्गत्वेन च करूण-रौद्र-शृङ्गारादीनाम् अभिव्यक्तयः कृता । अयं वर्णनकलायां परमनिपुणः । अजितोदये आक्रामकस्य भाटीवीरस्य चित्रणं यथा -
अजितोदये ध्वस्तदेवालयवर्णने करुणरसाभिव्यञ्जनेन सह कवेः यथार्थवर्णनप्रवृत्तिः संलक्ष्यते -
‎
लघुशब्देन्दुशेखरः
लघुशब्देन्दुशेखरः
पातञ्जले महाभाष्ये कृतभरिपरिश्रमः ।
शिवभट्टसुतो धीमान् सतीदेव्यास्तु गर्भजः ॥ १ ॥
याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात् ।
नत्वा फणीशं नागेशस्तनुतेऽर्थप्रकाशकम् ।
मनोरमोमार्द्धदेहं लघुशब्देन्दुशेखरम्।।
ग्रन्थसमाप्तिग्रन्थप्रचारादिप्रतिबन्धकदुरितप्रशमाय (१)समुचिता यनमस्काररूपं मङ्गलमाचरन् शिष्यशिक्षाये (२)व्याख्यातृश्रोतृणामनुषङ्गतो मङ्गलाय च निबध्नाति-मुनित्रयमिति। कारकविभक्तेर्बलवत्त्वाद् (३) द्वितीया । परिभाव्येति । तच्छब्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शकत्वात् प्राचामुक्तीस्तिरस्कृत्येत्यर्थः, मुनित्रयोक्तीविचार्येत्यर्थो वा । 'परिभावस्तिरस्क्रिया' इति कोशात्तिरस्काराथकस्य धातोर्विचारार्थकत्वेऽपि न बाधकम् । धातूनामनेकार्थत्वात् । अत एव 'परौ भुवोऽवज्ञाने' ( ३।३।५५ ) इति सङ्गच्छते । एतेन स्वग्रन्थस्य प्राचीनग्रन्थैरगतार्थता (१)समूलत्वञ्च ध्वनितम् । भाविनोऽपि बुद्ध्या विषयीकरणादियमिति निर्देशः । सिद्धान्तप्रकाशकत्वेनातिदुरूहग्रन्थान्तरेभ्यः सिद्धान्तज्ञाने जायमानस्य क्लेशरूपसन्तापस्य (२)शामकत्वेन च कौमुदीसादृश्यम् । (३)अनेन (४)वैयाकरणसिद्धान्ता विषयाः, (५)तज्ज्ञानं प्रयोजन (६)तज्जिज्ञासुरधिकारीत्यादि सूचितम् !!
अइउण् (मा० सू० १) (१)एषां (२) क्रमबोधकत्वेऽपि 'आदिरन्त्येन' (१।१।७१) इत्यनेनैकवाक्यतया (३)वृत्तिपरिच्छेदकत्वेन संज्ञासूत्रत्वम् । क्रमस्य संज्ञाद्वारैवोपयोगात् । एकवाक्यता चादिरकारादिरन्त्येनेता तत्सदृशेन णकारादिना सहोच्चार्यमाण आद्यन्ताक्षिप्तानां संज्ञेति। 'स्वौजस' (१।१।२) इत्यादीनामप्येतदेकवाक्यतया सुबादिसजासत्रत्वं (४)स्वादिविधायकत्वञ्चेति बोध्यम् । एषु (५)संहिताया अविवक्षया
न संहिताकार्यम् । अनुकरणत्वेन (१)सौत्रत्वाच्च वर्णेभ्यो न विभक्त्युत्पत्तिः । कारप्रत्ययोऽपि न, (२)बाहुलकात् ।
तन्न । पुनरच्पदस्यार्थान्तरे शक्त्यग्रहेण तद्विरोधाभावात्(१) । न च सन्धौ सन्देहः । व्याख्यानतो निर्णयसम्भवात् ।
ननु चतुर्दशसूत्र्यामक्षरसमाम्नाय इति व्यवहारानुपपत्तिराम्नायसमाम्नायशब्दयोदे एव प्रसिद्धरित्यत आह-माहेश्वराणीति । महेश्वरादागतानीत्यर्थः । महेश्वरप्रसादलब्धानीति फलितम् । एवञ्चैवमानुपूर्वीका श्रुतिरेवैषा । तत्प्रसादात्पाणिनिना लब्धा । श्रुतिमूलकत्वादस्यैव वेदाङ्गत्वम(२) । प्रमाणम्
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तम् ' (पा० शि० ५७) । इति शिक्षावचनम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
थामस् हण्ट् मार्गन्
(कालः – २५. ०९. १८६६ तः ०४. १२. १९४५)
अयं थामस् हण्ट् मार्गन् (Thomas Hunt Morgan) आनुवंशिकविज्ञानस्य सिद्धपुरुषः । एषः थामस् हण्ट् मार्गन् १८६६ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य २५ तमे दिनाङ्के अमेरिकादेशस्य केन्‍टकी इति प्रान्तस्य लेक्सिङ्ग्टन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । २५ तमे वयसि पदवीं प्राप्य १८९० तमे वर्षे जान्-हाप्किन्स्-विश्वविद्यालये “डाक्टरेट्” प्राप्नोत् । अग्रिमे वर्षे ब्रैन्मार् इति महाविद्यालये शिक्षकरूपेण नियुक्तः अभवत् । १९०४ तमे वर्षे “कोलम्बिया”-विश्वविद्यालये प्रायोगिक–प्राणि–विज्ञानस्य प्राध्यापकः अभवत् । १९१० तः १९३० पर्यन्तः कालः अस्य थामस् हण्ट् मार्गनस्य संशोधनस्य कालः । एषः यदा ब्रैन्मार् महाविद्यालये आसीत् तदा एव आनुवंशिकशास्त्रस्य मूलानि दृढानि अभवन् अस्य मनसि । ग्रिगोर् जोहान् मेण्डेलस्य तत्त्वम् एषः थामस् हण्ट् मार्गन् अपि अङ्गीकृतवान् आसीत् । सः मेण्डेल् कोशविभजनस्य अवसरे कोशे विद्यमानेषु वर्णतन्तुषु यानि परिवर्तनानि भवन्ति तानि एव वंशश्रेण्याः वंशश्रेणीं प्रति गुणलक्षणानां गमनस्य निर्णयं कुर्वन्ति इति प्रतिपादितवान् आसीत् । २०० वर्णतन्तुयुक्तानां मानवानाम् अपत्येश्षु तर्हि कथं सहस्रशः गुणलक्षणानि दृश्यन्ते ? तथा चेत् प्रत्येकस्मिन् वर्णतन्तौ अपि गुणानां निर्णयस्य वा परिवर्तनस्य वा गुणांशः स्यात् इति संशयः आरब्धः थामस् हण्ट् मार्गनस्य मनसि । तान् विशिष्टान् गुणांशान् सः थामस् हण्ट् मार्गन् “गुणाणवः” (जीन्स्) इति अवदत् । ग्रीक् भाषायां गुणाणुः (जीन्) इत्युक्ते जननस्य कारणम् अथवा जननम् इति अर्थः ।
कोशविभजनस्य अवसरे वर्णातन्तवः यत् द्विगुणिताः भवन्ति, तिर्यक् चलनं (Crosing over) यत् भवति, पुनः संयोगः (Recombination) यः भवति, तदाधारेण एव जीविषु आनुवंशिकानि लक्षणानि निर्णीयन्ते । वर्णतन्तवः यदा विच्छिन्नाः सन्तः पृथक् भवन्ति तदा ते गुणाणवः कथं व्यवहरन्ति ? ते आनिवंशिकानि लक्षणानि कथं वहन्ति च इत्यादिकं ज्ञातम् अस्य थामस् हण्ट् मार्गनस्य संशोधनैः एव । एषः थामस् हण्ट् मार्गन् १९०७ वर्षे “ड्रासोफिला” नामिकानां मक्षिकाणां वर्धनं पालनं च कुर्वन् संशोधनम् आरब्धवान् । १९१५ वर्षाभ्यन्तरे गुणाणूनां स्वरूपस्य विषये कश्चन निर्णयः कर्तुं शक्यः अभवत् तैः थामस् हण्ट् मार्गन् तथा तस्य त्रिभिः शिष्यैः च । तदनन्तरम् अपि १० वर्षाणि यावत् अस्मिन् विषये संशोधनं कृत्वा १९२६ तमे वर्षे “गुणाणूनां कथा” (दि थियरि आफ् जीन्) इति पुस्तकम् अलिखत् अयं थामस् हण्ट् मार्गन् ।
वंशश्रेणीतः वंशश्रेणीं प्रति गमनसमये गुणाणवः कदाचित् विच्छिन्नाः सन्तः पृथक् भवन्ति इति ह्यूगो द व्रीस् संशोधितवान् आसीत् । एषः थामस् हण्ट् मार्गन् अपि तत् अङ्गीकृतवान् । १९११ वर्षाभ्यन्तरे वर्णतन्तूनां मानचित्रम् अपि सज्जीकृतम् । अनेन थामस् हण्ट् मार्गन्नेन वर्धितम् आनुवंशिकं विज्ञानं सर्वैः अङ्गीकृतम् आनुवंशिकं विज्ञानम् इति वदन्ति । एषः थामस् हण्ट् मार्गन् १९२७ तः १९३१ पर्यन्तं राष्ट्रिय–विज्ञान–अकादम्याः अध्यक्षः आसीत् । एषः थामस् हण्ट् मार्गन् १९३३ तमे वर्षे “नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः अपि । एषः १९४५ तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य ४ दिनाङ्के पेसडीना इति प्रदेशे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
तपस् सेन्
लघुत्तम|नैव|https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/Tapas_Sen.jpg
निराबन्ध|वामतः|http://sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=371&at=2
तपस् सेन् भारतस्य विश्रुत नाटकाशालाम् अनुकाश समनुविधतृ अस्ति। सः विंश शताब्दस्य प्रबल व्यक्ति अस्ति। सः बङालन् प्रेक्षागार कल्कतस्य आन्दोलन आयोजनं करोति। भारत जनता प्रेक्षागार समिति सदस्य अस्ति।सः कर्मन् हि पञ्चशः वर्ष अस्ति।तपस् सेन् नाटकशाला निर्देशिका अपि अस्ति। सः सङीत् नाटक् अकेदडमि प्रशस्ति (१९७४) लब्धः।
चरित
तपस् सेन् जन्म अस्सामे भवति १९२४ ए। प्रेक्षागारस्य चरित अभ्यारम्भ १९४३ ए बङल् अनाकालात् नाटक करोति। तस्य अधिकतम विश्रुत अनूकाश सुप्रतिष्ठ डेल्हिए स्तः। तस्य पर विश्रुत कर्मन् ऐतिहासिक स्तले स्तः।
समाप्ति
तपस् सेन् पूर्वाषाढ २००६ हृदय हानियेत् आयति।
External links
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोमूत्रम्
गवां त्याज्यमपि गोमयं मानवलोकस्य सस्यलोकस्य च महोपकाराय भवति । रासायनिकसस्यपोषकाणां, रासायनिकक्रिमिनाशकानां च (ॐड्डठणड्ढट्टञण् इठज्ञदड्ढण्ड्ढेठज्ञथ ÷ ॐड्डठणड्ढट्टञण् ख्ठथदड्ढथड्ढदठथ )     उपयोगेन अद्य प्राकृतिक-भूसार: क्षीयमाण: अस्ति । सस्यानां रोगनिरोधकशक्ति: अपि हीयमाना दृश्यते । शाका:, फलानि, आहारधान्यानि च विषयुक्तानि भवन्ति । अत: सम्पूर्णरासायनिकरहित - कृषि -उत्पन्नानि निर्मातुम् उद्युक्ता: सन्ति कृषका: कृषिविज्ञानिनश्च । विदेशे, भारते बृहन्नगरेषु च क्वचित् रासायनिकरहितकृष्युत्पन्नानां विक्रयणसंस्था: अपि आरब्धा: सन्ति । अस्यां कृषिपद्धतौ गोमूत्र - निम्ब - तमाख्वादिभि: मध्वाज्यादिभि: निर्मितानि गोमयनिर्मितानि च कीटनाशकानि, सस्यपोषकाणि भूसारवर्धकानि च प्रधानतया उपयुज्यन्ते  ।
वर्गः:गौः वर्गः:गव्यम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सिद्धान्तः
ज्योतिषशास्त्रे सिद्धान्तः संहिता होरा चेति त्रयः स्कन्धाः सन्ति | तेषु सिद्धान्तस्कन्धः मुख्यतां भजते | अस्मिन् स्कन्धे के के विषयाः अन्तर्भवन्ति इति कथयामासुः भास्कराचार्याः -
त्रुट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमा-
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः || इति |
भावार्थः - त्रुटितः आरभ्य कल्पपर्यन्तं विद्यमानाः सर्वविधाः कालप्रभेदाः, कालगणनार्थम् उपयुज्यमानानि सौरादीनि मानानि, ग्रहभगणाः, ग्रहाणां मध्यमानयनं स्फुटीकरणं च, सोत्तराः प्रश्नाः, भूमिः नक्षत्राणि ग्रहाश्चैतेषां संस्थितिः, वेधोपयोगिनां यन्त्राणां निर्माणविधिः - इत्यादयः खगोलशास्त्रसम्बद्धाः विषयाः यत्र विव्रियन्ते सः स्कन्धः सिद्धान्तः इति बुधाः कथयन्ति | ग्रहणम्, ग्रहाणाम् उदयास्ते, चन्द्रशृङ्गोन्नतिः इत्यादयोऽन्येऽपि विषयाः अत्र विद्यन्ते | एतत्सर्वमपि ग्रहगणितम् इति नाम्नाऽपि प्रकीर्त्यते |
अपि च ग्रहगणितोपयोगिनः व्यक्तगणितम्, अव्यक्तगणितं रेखागणितञ्चैते गनणितसामान्यविषया अपि अत्रैव अन्तर्भवन्ति |
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कपिष्ठलकठसंहिता
कपिष्ठलकठसंहितायाः नाम कस्यचित् ऋषेः नाम्ना अस्ति। एतस्याः संहितायाः पूर्णः ग्रन्थः अनुलब्धः। एतस्मिन् ग्रन्थे ऋग्वेद स्य प्रभावः दरीदृश्यते। चरणव्यूहस्य मतानुसारेण चरकशाखान्तर्गते कष्ठानां, प्राच्यकठानां कपिष्ठलकठानाञ्च उल्लेखो लभते, येनोल्लेखेन अस्य शाखा-सम्बन्धस्य पूर्णपरिचयो भवति ।
इतिहासः
कपिष्ठलः कस्यचित् ऋषिविशेषस्य नाम अासीत् । अस्योल्लेखः महावैयाकरणपाणिनि महोदयः ‘कपिष्ठलो गोत्रे' (८।।३।९१ ) इत्येतस्मिन् सूत्रे कृतवान् । भाष्यकारेण दुर्गाचार्येणाऽपि स्वात्मानं 'कपिष्ठलो वाशिष्ठः' इति कथितम्। सम्भवतः कस्यापि स्थानविशेषस्येदमभिधानमासीत् । अस्याः संहितायाः सम्पादकेनानुमीयते यत्कपिष्ठलग्रामस्य प्रतिनिधिः ‘कैथले'त्याख्यो ग्राम एवासीत् । ग्रामोऽयं कुरुक्षेत्रे सरस्वतीनद्याः पूर्वीयक्षेत्रेऽवस्थित आसीत् । अस्य ग्रामस्योल्लेखः काशिकायां तथा वराहमिहिरे ण बृहत्संहिता यां कृतः ।
अस्याः शाखायाः एकैव प्रतिः, साऽप्यपूर्णा एवोपलब्धा भवति । काठकसंहितातः अनेकविधं वैभिन्यं पार्थक्यञ्च अस्यां संहितायां परिलक्ष्यते । काठकसंहिता एव मूलग्रन्थस्य समानत्वेऽपि अस्य स्वराङ्कनपद्धतिः ऋग्वेदेन सह सम्बद्धा अस्ति। ऋग्वेद इव ग्रन्थोऽयम् अष्टकेष्वध्यायेषु च विभक्तोऽस्ति । इत्थंरूपेण कापिष्ठलसंहितायामुपरि ऋग्वेदस्यैव सातिशयः प्रभावः परिलक्ष्यते । ग्रन्थोऽयमपूर्ण एवाऽस्ति ।
विषयवस्तु
ग्रन्थेऽस्मिन् निम्नलिखितान्यष्टकानि तथा तदन्तर्गता अध्यायाश्च सन्ति – अष्टचत्वारिंशदध्याये ग्रन्थोऽयं सम्पूर्णो भवति । तुलनादृष्ट्या सत्यप्यपूर्णो ग्रन्थोऽयमतीव महत्त्वपूर्णोऽस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
पूर्वभारतम्
पूर्वभारतं (पूर्वी भारत; পূর্ব ভারত; East India) भारतस्य पूर्वभागः क्षेत्रम्, यत् ओडिशा, झारखण्ड, पश्चिमवङ्ग, बिहार च, अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः केन्द्रशासितप्रदेशः च समाविष्टम् । क्षेत्रं मोटेन ऐतिहासिक मगधप्रदेशस्य अनुरूपं भवति, यस्मात् तस्य विविधाः पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः प्राप्यन्ते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
सिन्धुतायी सप्काल्
सिन्धुतायी सप्काल्
अनाथबालानां सुरक्षायै उन्नत्यै च यतमाना भारतीय-समाज-सेविका अस्ति सिन्धुतायी सप्काल्| सा 'अनाथानां माता' इति नाम्ना अपि विख्याता अस्ति| 2016 वर्षे  डि.वै.पाटिल ईन्स्टिट्यूट् ओफ़् टेकनोलजि एण्ड् रिसर्च् संस्थया सा डी.लिट्ट्. पदवीं प्रदत्ता |
आदिकालं जीवनं शिक्षणं च
1948 नवम्बर 14 दिनाङ्के महाराष्ट्रस्य वर्धा जनपदस्य पिम्परि-मेघे ग्रामे निर्धनकुटुम्बे सिन्धुतायी जाता| तस्याः पिता अभिमानजी साठे कश्चन गोपालकः आसीत्| तस्याः मातुः इच्छायाः विपरीतं पिता तां विद्यालयं प्रेषितवान्| प्रतिदिनं धेनुचारणस्य व्याजेन सा विद्यालयं गच्छति स्म| तस्याः लेखफलकं क्रेतुं धनं नासीत् अतः सा वृक्षाणां पत्रेषु लिखति स्म| परन्तु दारिद्र्य-बालविवाह-कुटुम्बपालनादि-कारणात् सा चतुर्थ्याः कक्षायाः पश्चात् विद्यालगमनं त्यक्तवति|
विवाहः समाजसेवायाः आरम्भ: च
दशवर्षस्य वयसि सिन्धुताय्याः विवाहः अभवत्| तस्याः पतिः त्रिंशतवर्षीयः श्रीहरिः सप्काल् वर्धाजनपदस्य नवर्ग्रामवासि गोपालकः आसीत्| विंशतिवर्षस्य वयः यावत् सिन्धुतायी त्रयाणां पुत्राणां माता अभवत्|
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्
बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:वेदान्तग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अरुण जेटली
वैय्यक्तिकजीवनम्
अरुण् जेट्ली महोदयस्य जन्म पञ्जाबी-हिन्दु-ब्राह्मणपरिवारे अभूत् । तस्य पितुर्नाम महाराज किषन जेट्ली, माता च रतन प्रभा । तस्य प्राथमिकशिक्षा सेन्ट् जेवीयर्स् नाम्नि विद्यालये देहल्याम् अभवत् (१९५७-६९) । अनन्तरं १९७३ तमे वर्षे अरुण् जेट्ली महोदयः श्रीराम वाणिज्यिकमहाविद्यालयतः वाणिज्यविभागे स्नातकः जातः । देहलीविश्वविद्यलयतः १९७७ तमे वर्षे न्यायविषयमधीकृत्य स्नातकपदवीम् अर्जितवान् । छात्रजीवने सः छात्रपरिषदा(देहलीविश्वविद्यलयः) अनुष्ठितासु विविधस्पर्धासु बहुविधपुरष्काराण् जीतवान् । तथा च १९७४ तमे वर्षे विश्वविद्यालये छात्रपरिषदः सभापतिः अपि सः आसीत् ।
, पुत्र्याः च सोनाली ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लदाख
लदाखम् वा लद्दाख़म् (लद्दाखी: ལ་དྭགས; Ladakh) भारतत्वेन केन्द्रशासितप्रदेशेन प्रशासितः प्रदेशः यत् बृहत्तरस्य कश्मीरप्रदेशस्य भागः भवति, १९४७ तः भारत-पाकिस्थान-चीन-देशानां मध्ये विवादस्य विषयः अभवत् च । लघुतिब्बत् (Little Tibet), चन्द्रभूमि (the Moonland), अन्तिम शाङ्ग्रीला (Last Shangrila) इत्येतानि लदाख् प्रदेशस्य अपरनामानि । एषः प्रदेशः टिब्बतदेशसंस्कृतियुक्तः अस्ति । पूर्वं चीनदेशं गन्तुम् एषः प्रदेशः मार्गस्थं विश्रान्तिधाम आसीत् । अधुना सार्वजनिकानां प्रवेशः नास्ति । केवलं सैनिककेन्द्रम् अस्ति । लेहराजगृहे सर्वजनानां प्रवेशः अस्ति । अत्र आगन्तु विमानसौकर्यमस्ति । श्रीनगरतः ४३४ कि.मी दूरे एषः प्रदेशः अस्ति । अत्र समीपे ‘गोम्पा’ (बुद्धमन्दिरम्), बुद्धस्य विग्रहाः च सन्ति । समीपे अनेकस्थलेषु “गोम्पाः” बुद्धमन्दिराणि सन्ति ।
२०१९ अगस्तमासे जम्मूकाश्मीरपुनर्गठनम् अधिनियमानुसरणं लद्दाखस्य स्थापना भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशरूपेण कृता । ततः पूर्वं जम्मूकाश्मीरराज्ययाः भागः आसीत् । लद्दाख् बृहत्तमः द्वितीयः न्यूनतमः जनसङ्ख्यायुक्तः च भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः ।
कालः
जूनमासतः सप्तम्बरपर्यन्तम् एव अत्र वासः कर्तुं शक्यते । अन्यमासेषु अतीवशैत्यं भवति ।
आपण
व्यवसायः
व्यापारः किम् ?
व्यावसायिकं व्यावसायिकं, वाणिज्यिकं, औद्योगिकं वा कार्यं कुर्वन्ती संस्था वा उद्यमशीलं संस्था वा इति वर्णयितुं शक्यते । विभिन्नकारकाणां आधारेण भिन्नाः प्रकाराः व्यापाराः भवितुम् अर्हन्ति । केचन लाभार्थिनः, केचन अलाभार्थिनः च । तथैव तेषां स्वामित्वेन अपि परस्परं भिन्नाः भवन्ति । यथा एकलस्वामित्वं, साझेदारी, निगमाः इत्यादयः सन्ति । व्यापारः अपि लाभाय विक्रयणस्य अभिप्रायेन मालस्य उत्पादनं वा सेवां वा प्रदातुं वा प्रयत्नः क्रियाकलापश्च ।
व्यापारः व्यावसायिकक्रियाकलापं कुर्वन् उद्यमशीलं संस्थां वा संस्थां वा निर्दिशति । ते वाणिज्यिकं, औद्योगिकं, अन्ये वा भवितुम् अर्हन्ति । लाभार्थिनः व्यापारिकसंस्थाः लाभं प्राप्तुं व्यापारं कुर्वन्ति, अलाभकारीसंस्थाः तु दानकार्यार्थं कुर्वन्ति । व्यावसायिकस्वामित्वं साझेदारी, एकलस्वामित्वं, निगमाः इत्यादयः सन्ति व्यापाराः लघु-परिमाणे वा बृहत्-परिमाणे वा भवितुम् अर्हन्ति । विश्वस्य केचन बृहत्तमाः व्यापाराः अमेजन, वालमार्ट च सन्ति ।
व्यवसायानां प्रकाराः
कस्यचित् प्रकारस्य पदानुक्रमस्य अथवा नौकरशाहीयाः अनुसारं विविधाः व्यवसायाः संगठिताः भवन्ति । एतेषु व्यवसायेषु पदानाम् एकः प्रथागतः भूमिका, उत्तरदायित्वं च भवति ।
व्यापारपरिभाषानुसारं वयं पश्यामः यत् विभिन्नाः प्रकाराः व्यापाराः सन्ति :
१.एकलस्वामित्वम् : एतादृशे व्यापारे एकः एव व्यक्तिः व्यापारस्य स्वामित्वं करोति, तस्य संचालनं च करोति । स्वामिनः व्यापारस्य च मध्ये किमपि प्रकारस्य विधिविच्छेदः नास्ति । एवं कानूनी प्लस् करदायित्वस्य भारः स्वामिनः उपरि भवति ।