cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
3.7 त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
तृसरेणुः
अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति । अतिलघुकालावधितः एकवर्षपर्यन्तः कालः अत्र निरूपितः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:समयमानकानि वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्मकारकम्
कर्तुरीप्सिततमं कर्म -१.४.४९ कर्तुः क्रियया आप्तुम् इष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् इति सूत्रार्थः । कर्ता काञ्चित् क्रियां निर्वर्तयति । तया क्रियया किञ्चित् फलं जायते । तच्च फलं यत्र सम्बद्धं तण्डुुलं भवतु इति इच्छति तत् कर्मसंज्ञां प्राप्नोति । तथा च कर्ता स्वक्रिया (प्रयोज्य) जन्यफलेन सम्बन्धुम् इष्यमाणं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् इति फलितोऽर्थः ।
यथा – सूदः तण्डुलं पचति । अत्र पचधातोः अर्थः विक्लित्तिरूपं फलं, तदनुकूलक्रिया च । पाकक्रियायाः आश्रयः सूदः । अतः सूदः कर्ता । कर्तुः सूदस्य पाकक्रियाजन्यविक्लित्तिरूपफलेन सम्बन्धुम् इष्यमाणः तण्डुलः । अतः तण्डुलः कर्म भवति ।
इदं मनसि आकलनीयम् – अत्र सूदः पाकक्रियां निर्वर्तयति । तण्डुले विक्लित्तिरूपः विकारः जायते । स्वपाकक्रियया तण्डुले विक्लित्तिरूपः विकारः (विक्लित्तिरूपं फलं जायताम् इति इच्छया एव सूदः प्रवर्तते’ इति )
इदमवधेयम्
सर्वेषां धातूनाम् अर्थः – फलं क्रिया च । धातवश्च सकर्मकाः अकर्मकाश्चेति द्विधा । तत्र सकर्मकधातुः यदा प्रयुज्यते तदा फलम् एकत्र भवति, क्रिया अन्यत्र भवति । फलं यत्र भवति सः कर्म । अतः एव फलाश्रयः कर्म इत्युच्यते । क्रिया यत्र भवति सः कर्ता । अतः एव क्रियाश्रयः कर्ता इत्युच्यते । यथा-सूदः तण्डुलं पचति । पच्धातोः अर्थः विक्लित्तिरुपं फलं तदनुकूलक्रिया च । विक्लित्तिः तण्डुले । अतः तण्डुलः कर्म । क्रिया सूदे । अतः सूदः कर्ता । अकर्मकधातुः यदा प्रयुज्यते तदा फलं क्रिया च कर्तरि एव भवतः । यथा –चन्द्रः वर्धते । वृध्धातोः अर्थः – वृध्दिरुपं फलं तदनुकूलक्रिया च । एतदुभयमपि कर्तरि चन्द्रे एव वर्तते ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कारकम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.8 तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य
व्यासभाष्यम्
तदप्यन्तरङ्गं साधनत्रयं निर्बीजस्य योगस्य बहिरङ्गं भवति । कस्मात्? तदभावे भावादिति ॥८॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
करणकारकम्
साधकतमं करणम्- १.४.४३ क्रियासिध्दौ प्रकृष्टोपकारकं कारकं करणसंज्ञं स्यात् इति सूत्रार्थः । यत् स्वव्यापारसमनन्तरमेव फलोत्पादकं तत्करणमिति फलितोऽर्थः । यथा –रामः बाणेन रावणं हन्ति । हन्धातोर्थः – प्राणवियोगरुपं फलं तदनुकूलक्रिया च । हननक्रिया श्रयः रामः । अतः सः कर्ता । प्राणवियोगरुपं फलं रावणे अस्ति । फलाशयत्वात् रावणः कर्म । धनुषः मुक्तः बाणः गच्छन् रावणं विध्यति (प्रवोशति)। समनन्तरमेव प्राणवियोगः (फलम्) रावणे भवति । बाणस्य प्रवेशनव्यापारसमनन्तरमेव प्राणवियोगरुपं फलम् उत्पन्नम् । अतः बाणः स्वव्यापारसमनन्तरम् एव प्राणवियोगरूपफलोत्पादकः अस्तीति बाणः करणम् । अतः प्रकृष्टोपकारकं नाम=स्वव्यापारसमनन्तरं फलोत्पादकम् एव इति ज्ञेयम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कारकम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अनन्तनागमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति अनन्तनागमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अनन्तनागनगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बडगांवमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति बडगांवमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बडगांवनगरम्।
सम्प्रदानकारकम्
कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् -१.४.३२. कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् इति सूत्रार्थः । कर्मणा सम्बन्धुं यम् अभिप्रैति (इच्छति) सः सम्प्रदानं स्यादिति फलितार्थः । देयद्रव्योद्देश्यं सम्प्रदानमिति तात्पर्यार्थः । यथा- पिता मोदकं बालाय ददाति । दाधात्वर्थः हस्तादौ स्थापनरुपं फलं तदनुकूलक्रिया च । आनक्रियाश्रयः पिता कर्ता । स्थापनरुपं फलं मोदके । अतः मोदकः कर्म । कर्मभूतेन तेन मोदकेन पिता कं सम्बन्धुम् अभिप्रैति ? कर्मभूतेन मोदकेन बालं सम्बन्धुम् अभिप्रैति । अतः सः बालः सम्प्रदानं भवति (कर्मभूतं वस्तु यम् अधिगच्छति सः सम्प्रदानं भवति । अत्र कर्मभूतं वस्तु मोदकः बालकम् अधिगच्छति । अतः बालः सम्प्रदानम् )
उदाहरणम्
वर्गः:कारकम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इण्डियन् सुपर् लीग्
इण्डियन् सुपर् लीग् इति फुट्बाल्-क्रीडायाः भारते विद्यमाना एका स्पर्धाशृङ्खला(लीग्) अस्ति । आधिकारिकरूपेण २०१४ तमे वर्षे अस्याः स्पर्धाशृङ्खलायाः नाम हिरो इण्डियन् सुपर् लीग् अस्ति प्रायोजककारणतः। एषा फुट्बल्-स्पर्धाशृङ्खला भारते विद्यमानासु वृहत्तमा । ऐ लीग् इत्यनया नाम्ना ख्यातायाः फुट्बल्-स्पर्धाशृङ्खलायाः व्यापितं रूपमस्ति इण्डियन् सुपर् लीग् । अस्यां क्रीडाशृङ्खलायाम् दशम दलाः सन्ति । अस्मिन वर्षे (२०१८) चेन्नई विजयतां अभवत। ते अंतिम मुक़ाबलयाम बैंग्लोरस्य दले पराज्यीतां।
मांसाहाराः प्राणिनः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानम् -
शाकाहाराः प्राणिनः
ये शाकमात्रेण जीवन्ति, मांसं कदापि न खादन्ति, ते शाकाहाराः प्राणिनः यथा गौः ,महिषी, अजा।तेषाम् एतानि लक्षणानि - ---
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानम्
इलाममण्डलम्
इलाममण्डलम्  सम्प्रति नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकाशक्षेत्रस्य मेची अञ्चले अवस्थितेषु चतुर्षु मण्डलेषु एतत् अन्यतमं वर्तते । अत्र जनाः बहुदूरात् भ्रमनार्थं आगच्छन्ति अतः इदं भ्रमणीयं च वर्तते । अस्य पूर्वदिशि भारतदेशस्य  बंगालप्रान्तं तथा च दक्षिणदिशि झापामण्डलम् विद्येते ।अत्रत्याः कृषकाः चायं च उत्पादयन्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डोडामण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति डोडामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति डोडानगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नादर-शाहस्य भारते सैन्याभियानम्
नादर्-शाह् पारसस्य सम्राट् (1736 तः–47पर्यन्तम्) आसीत्। अफ़्शारीय-वंशस्य संस्थापकः यः उत्तर-भारते आक्रम्य 1739 तमे वर्षे मार्च्-मासे ढिल्लीं प्राहरत्। तस्य सेना सरलतया मुगल-सेनां करनाले पराभवत् तथा मुगल्-राजधानीम् अगृह्णात्।
पूर्वदिशि बलहीनं पतनग्रस्तं मुगल-साम्राज्यं विरुध्य विजयप्राप्तेः सः पुनः मुख्यशत्रुं प्रतिवेश्यम् उस्मानीय-साम्राज्यं लक्षीकृत्य युद्धं पुनरारब्धवान् तथा उत्तरकाकेसक्षेत्रे मध्यजम्बुद्वीपे च युद्धाभियानानि कृतवान्।
आक्रमणम्
1730 तमे वत्सरे नादर-शाहः पारसस्य शासकः अभवत्। तस्य सैनिकाः सफ़वीय-शासनतः इस्फ़हान्-नगरम् अगृह्णन्। तत्वत्सरे अफ़्शारीय-वंशः संस्थापितः। 1738 तमे वर्षे कंदहार-नगरम् आक्रमितं, यत्र होताकी-वंशस्य अफ़्गानिस्ताने अन्तिम-दुर्गः आसीत्। तत् पश्चात् सः हिन्दु-कुश-पर्वत-क्षेत्रं पारयित्वा मुगलैः शासिते उत्तर-भारते आक्रमणानि अकरोत्। यदा सः मुगल्-प्रदेशान् प्राविशत् तेन साकं जोर्जिया-देशीय-सामन्तः भावी पूर्वदिश्यजोर्जियायाः राजा इरेक्ले-द्वितीयः आसीत् यः नादरस्य सेनायां जोर्जिया-देशीय-सैनिकानां नेतृत्वम् अकरोत् ।.
औरङ्ग्ज़ेबस्य मरणानन्तरम् उत्तराधिकारत्वं लब्धुं बहूनि युद्धानि संजातानि येन मुगल-साम्राज्यस्य दौर्बल्यं समभवत्। मराठाराष्ट्रम् मध्य-उत्तर-भारते विशाल-क्षेत्रम् अधीनम् अकरोत्। मुगल-सामन्ताः तु स्वतन्त्र-राष्ट्राणि अस्थापयन्। मुग़ल-सम्राट् मुहम्मद-शाहः विघटनम् अवरोद्धुम् असमर्थः आसीत्। राजकीय-शासनमपि भ्रष्टं बलहीनं जातं किन्तु अर्थव्यवस्था दृढा आसीत् ततः मुगलराष्ट्रस्य प्रतिष्ठा समृद्धिः च तदानीमपि महती आसीत्। नादर-शाहः देशस्य सम्पदं लुण्ठितुम् अवाञ्छत् यथा तस्य पूर्वम् आक्रमणकारिनः अकुर्वन्।
सः यैः अफ़्गान-विद्रोहिभिः युद्धम् कुर्वन् आसीत् ते काबुले शरणं न लभन्ते इति कृत्वा नादरः मुहम्मद-शाहं काबुल-समीपे मुगल-सीम्नः पिधातुम् अभ्यार्थयत्। मुहम्मद-शाहः तु अभ्यर्थनां स्वीकरोति स्म किन्तु पूर्त्यर्थं किमपि न कृतम्। नादरेण अपूर्तिः युद्ध-निमित्तं कृतम्। तदा नादरः जोर्जिया-देशीयेन एरेक्ले-द्वितीय-इति सामन्तेन साकं प्रयाणं आरब्धवान्। नादरः हिन्दु-कुश-पर्वत-क्षेत्रं प्रति पलायनं कुर्वतः अफ़्गान-विद्रोहिनः पराजित्य घज़नी-काबुल-पेशावर इत्येतानि नगराणि गृहीत्वा पञ्जाबं प्रत्यागत्य लाहौरम् अगृह्णात्। तत्वर्षस्य अन्तस्य पूर्वं नादरः सिन्धु-नदीं प्रत्यागच्छत् यदा मुगलाः सेनां सज्जीकृतवन्तः।
24 दिनाङ्के फ़रवरि-मासे 1739 तमे वत्सरे करनाल-युद्धे, नादरः मुगलान् पराजितवान्। मुहम्मद-शाहः आत्मसमर्पणमकरोत् तथा उभौ ढिल्लीं प्राविशताम्। तस्मै ढिल्ल्याः कुञ्चिका समर्पिता। 20 दिनाङ्के मार्च्-मासे 1739 प्रविश्य रक्तदुर्गे  शाह-जहानस्य कक्षे निवासमकरोत्। तस्य नाम नाणकेषु लिखितं, जामा-मस्जिद-इत्यादिषु ढिल्ल्यां महमदीय-पूजा-स्थलेषु पूजा-पाठेषु उल्लेखितं च। अग्रिमे दिने नादर-शाहः सभाम् आयोजयत्।
नरसंहारः
अफ़्शारीयाक्रमणेन नगरे विक्रेय-मूल्यानि अवर्धन्त। नगर-शासकः मूल्यानि न्यूनिकर्तुम् प्रायतत। किन्तु यदा अफ़्शारीय-सैनिकान् बलात् आदेशम् प्रवर्तितुम् पहाडगंजं प्रैष्यत्, स्थानीय-विक्रेतारः निराकरोति। तथा हिंसाघटनानि जातानि येषु अफ़्शारीय-सैनिकाः मारिताः हताः च अभवन्।
यदा किंविदन्ती प्रसृता यत् रक्तदुर्गे कयाचित् रक्षिकया नादिरस्य हननं जातम् तदा 21 मार्च् दिनाङ्के संजाते संक्षोभे केचन भारतीयाः अफ़्शारीय-सैनिकान् प्रहृत्य 3000 अघ्नन्। हनने क्रुद्धः नादिरः प्रतिकारार्थं ढिल्ल्यां नरसंहारम् आरभत।
22 मार्च् दिनाङ्के प्रातःकाले नादर-शाहः कवचं धारयित्वा अश्वमारुह्य सुनेह्रि-मस्जिद-इत्यत्र उपाविशत्। आनक-गोविषाणिक-ध्वनिना सह खड्गं तरङ्गसदृशं विचालयति येन पश्यन्तः अफ़्शारीय-सैनिकाः आनन्दं प्रदर्श्य श्लाघनाक्रोशम् अकुर्वन्। प्रहारं नरसंहारम् आरब्धुं  च सङ्केतः अस्ति। प्रायः झटिति पूर्णतया सायुधाः अफ़्शारीय-सैनिकाः निरायुधेषु निवासिषु खड्ग-अग्न्यस्त्र-प्रहारान् अकुर्वन्। यत्किमपि कर्तुम् अफ़्शारीय-सैनिकेभ्यः अनुमतिः प्रदत्ता लुण्ठनस्य भागः च अपि प्रतिश्रुतः आसीत्।
ढिल्ल्यां चान्द्नीचौक-दरीबाकालान, फ़तेह्पुरि-फ़ैज़बाज़र-हौज़काज़ि-जोहरीबाज़ार-इत्यादीनां क्षेत्राणां एवमेव लाहोरि-अजमेरी-काबुली-द्वाराणां शवाः सङ्गृहीताः। तेषु क्षेत्रेषु हिन्दूनां महमदीयानां संख्या महती आसीत्। अफ़्शारीय-सैनिकानां सम्मुखे आत्मसमर्पणस्य स्थाने हिन्दवः महमदीयाः तेषाम् स्त्रीः अपत्यानि च अघ्नन्।
तज़कीरा-पुरावृत्तलेखेने लिखितम्:- ""केषुचित् स्थानेषु विरोधः कृतः किन्तु अधिकतमेषु स्थानेषु नरसंहारः अविरोधितः जातः। पारसीयाः तु हिंसया सर्वाणि वस्तुनि, सर्वान् मनुष्यान् च अस्पृशन्। दीर्घं कालं यावत् शवैः वीथयः आवृताः यथा उद्यानस्य पथिषु पर्णानि पुष्पानि पतितानि। नगरं भस्मीकृतं जातम्।"''"
मुहम्मद-शाहः तु नादर-शाहतः दयां भिक्षितुं विवशीभूतः। इमाः भयङ्करयः घटनाः रुस्तम्-अलिनायाः तारीखेहिन्दी, अब्दुल-करीमस्य बयानेवक़ै, आनन्द-राम-मुख्लिसस्य तज़कीरा इत्यादिषु तत्कालीनस्य  पुरावृत्तलेखेषु वर्णिताः।
अन्ततः चिरकालस्य याचनस्य पश्चात् नादर-शाहः खड्गं कलहे स्थापनेन नरसंहारस्य अन्तस्य सङ्केतम् अकरोत्।
हताहताः
22 मार्च्-मासे 1739 तमे वर्षे एकैव दिवसे षड्घण्ठानां समयं यावत् 20,000तः अधिकाः 30000तः न्यूनाः भारतीयाः नराः, नार्यः, बालाः च अफ़्शारीय-सैनिकैः हताः जाताः इति परिगणनम् अस्ति। हताहतानां संख्या स्पष्टा नास्ति यतोहि नरसंहारस्य पश्चात् शवाः तु भूमौ न्यखायन्त अथवा चितायां संस्थीयन्ते तस्मात् सम्यक् अङ्कनं न अशक्यत। ततः परम् 10000 नार्यः बालाः च दासाः अक्रियन्त इति डच्-ईस्ट्-इण्डिया-कम्पनी-प्रतिनिधिः अभणत्।
लुण्ठनम्
नगरस्य लुण्ठनं बहून् दिवसान् यावत् कृतम्। ढिल्ली-निवासिभ्यः कोटिद्वय-रुप्यकाणां दण्डः निर्धारितो जातः। मुहम्मद-शाहेन कोशागारस्य कुञ्चिका नादर-शाहाय अदीयत। मयूर-सिंहासनमपि नादर-शाहः अलभत यम् अनन्तरं पारसीय-राज्य-शक्तेः प्रतीकम् अभवत्। आभूषणेषु कोहिनूर्-दर्याइनूरइति द्वे रत्ने अपि अलभ्यत ये अधुना ब्रिटिश्-मुकुटे इरान-मुकुटे च यथाक्रमम् अन्तर्भूते स्तः। नादर-शाहः तस्य सेना च 1739 तमे वर्षे मय्-मासस्य आरम्भे ढिल्लीतः अगच्छन्, गमनस्य पूर्वं नादर-शाहः सिन्धु-नदी-पूर्वदिशः क्षेत्रं मुहम्मद-शाहाय प्रत्यददात्।
परिणामः
ढिल्लीतः यावत् लुण्ठनं आनीतम् येन नादर-शाहः प्रत्यागमनस्य पश्चात् पारसे करसङ्ग्रहं त्रीणि वर्षाणि यावत् अविरामयत्। नादर-शाहस्य पूर्वदिशि पतनग्रस्तं मुगलराज्यं विरुध्य विजयात् पुनः पश्चिमदिशि उस्मानीय-साम्राज्यं सम्मुखीकर्तुम् अशक्यत। उस्मानीय-राजा मह्मूद-प्रथमः 1743तः 1746पर्यन्तं युद्धम् आरभत। 1748 तमे वर्षे मरणपर्यन्तं मुहम्मद-शाहः उस्मानीय-राष्ट्रस्य समर्थनम् अकरोत्।
नादरस्य भारते सैन्याभियानात् मुगलस्य अत्यन्तबलहीनत्वम् तथा मुगलान् प्रभवितुं राजकीययोजनाः परिपालयितुम् अवकाशः ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डिया-कम्पन्यै अज्ञायत।
उल्लेखाः
<references group="" responsive="1">
3.9 व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः
व्यासभाष्यम्
अथ निरोधचित्तक्षणेषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणामः ? व्युत्थानसंस्काराश्चित्तधर्मा न ते प्रत्ययात्मका इति प्रत्ययनिरोधे न निरुद्धाः । नोरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्माः, तयोरभिभवप्रादुर्भावौ । व्युत्थानसंस्कारा हीयन्ते, निरोधसंस्कारा आधीयन्ते । निरोधक्षणं चित्तमन्वेति । तदेकस्य चित्तस्य प्रतिक्षणमिदं संस्कारान्यथात्वं निरोधपरिणामः । तदा संस्कारशेषं चित्तमिति निरोधसमाधौ व्याख्यातम् ॥९॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
नेपालीसाहित्येतिहासः
सहितस्य भावः साहित्य । नेपाली भाषायाः साहित्य नेपलीसाहित्य । नेपालीसाहित्यस्य इतिहासः नेपालीसाहित्येतिहासः, किंवा नेपाली भाषायाम् लिखितानि यावत् साहित्यिककृतयः सन्ति तेषां विकासक्रमसंबद्धलेखनशैलीविधिप्रवृत्त्यादिनाम् उल्लेखः नेपाली साहित्येतिहासः ।
साहित्यपरिचयः
वर्तमानसमये साहित्यः यदर्थं वहति प्राचीनसमये पाश्चात्य एवं पूर्वीयजगति कविता/काव्यम् साहित्यस्य पर्यायरूपेण प्रयुक्तः । पूर्वीय साहित्यशास्त्रे साहित्यस्य पृथक् परिभाषां नैव प्राप्यते । काव्यस्य परिभाषामेव साहित्यस्य परिभाषा सन्निहिताेऽस्ति ।
सब्दार्थाै सहिताै काव्यम् ।
शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली ।
संक्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली, काव्यं स्फुटदलंकारं गुणवद्दोषवर्जितम् ।
तददाेषाै शब्दार्थाै सगुणावनलङ्कृती क्वापि
वाक्यं रसात्मकं काव्यम्
साहित्येतिहासपरिचयः
साहित्येतिहासस्य कालविभाजनविषये मतैक्यं अावश्यकं वर्तते । परन्तु नेपालीसाहित्येतिहास्य कालविभाजनविषये विविध मतमतान्तराणि दृश्यन्ते । प्रमुख मतमतान्तराणि अधाेलिखितानि सन्ति ः
नेपालीसाहित्यस्य कालविभाजनम्
नेपालीभाषायाः इतिहासः पुरातनमस्ति चेत् नेपालीसाहित्येतिहासः तद्वत् पुरातनम् नैव । नेपालीसाहित्यस्य कालविभाजनविषये विभिन्न साहित्येइतिहासकारेभ्यः  स्वस्वधारणाः प्रकटिताः सन्ति । उपर्युक्त तालिकात् स्पष्टं भवति, यदधिकांश साहित्येतिहासकाराः अधाेलिखित त्रिकालिक अवधारणाामनुसरन्ति स्म ः
प्राथमिक कालीन नेपालीकविता (१८२६-१९४०)
१. वीरगाथाकाल/वीरधाराकाल (१८२६-१८७२)
सुवानन्ददासेन लिखितम् पृथ्वीनारायणः शीर्षक कवित्तात् प्राथमिकनेपालीसाहित्यस्य शुभारम्भाेऽभवत् । सुवानन्ददासविषये निश्चितानुसन्धानम् नैव विद्यते । अस्य एकमेव कवितां पृथ्वीनारायण शाहः अस्ति । कमल दीक्षित महाेदयेन सर्वप्रथमः इदं प्रकाशितम् । नेपालीभाषायां लिखितमं एतस्मिन् कृतेः ध्वनितात्त्विकविशेषतां च दृश्यन्ते । अयं पृथ्वीनारायण शाहस्य राजपुरोहितः अासीतदिति साहित्येतिहासकाराः वदन्ति  तनहु भकुन्डो शीर्षक कविताकाव्यं रचितमनेन । अयं  हास्यकदम्ब (१८५५ ) नाटकस्य नेपालीभाषायाम् अनुवादमकराेत् । अन्य किञ्चित कविताकाव्यञ्च रचयति स्म इति । यस्य अात्मस्वीकृतेः भणितम् यद् संस्कृतभाषायां हास्यकदम्बम् जयरत्नाकर नाटकञ्च रचितम् ।  शक्तिवल्लभ अर्यालस्यातिरिक्त कवीनाम् कविताकृतिषु   उदयानन्द अर्यालस्य पृथ्वीन्द्रोदय काव्य, सुन्दरानन्दस्य (बाँडा) बहादुरशाहवर्णनम् राधावल्लभ अर्यालस्य साँढ्यायाः कवित्त इत्यादयः दृश्यन्ते । १७९९ विक्रमाब्दतः १८७२ पर्यन्तम् वीरगाथाकालः।
२. भक्तिकालः (१८७३-१९४०)
प्राथमिक नेपालीसाहित्यस्य प्रारम्भसमये स्मृतिकाव्येन विशिष्टस्थानं प्राप्तम्, परन्तु परवर्तीसमये भक्तिकाव्यस्य वर्चस्वं अधिकतरं दृश्यते । अस्मिन् काले द्वे घटके दृश्येते, यथा सगुणभक्तिकाव्यघटकम् निर्गुणभक्तिकाव्यघटकञ्च । सगुणभक्तिकाव्यघटकम् द्विभागे विभक्तमासीत् - कृष्णभक्तिकाव्यं रामभक्तिकाव्यञ्च । कृष्णभक्तिकाव्यघटकेऽस्मिन् इन्दिरसः, विद्यारण्यकेशरी अर्यालः, वसन्त शर्मा, यदुनाथ पाेखर्यालः, रघुनाथभट्ट पाेखर्यालः, पतञ्जली गजुर्यालनामधेयाः कवय अासन् । रामभक्तिकाव्यघटकस्य सर्वप्रमुख कवि भानुभक्ताचार्य अासीत् । अस्मिन् कविना नेपालीभाषायां रामायण महाकाव्यं (भनुभक्तीयरामायणम्) रचितम् । इदं नेपालीभाषायाः प्रथममाैलिककृतिः, तस्मात् अादिकविरितिख्याताेऽयम् । भानुभक्तः प्रतिभावान् धार्मिकश्च । तदनन्तरं निर्गुणभक्ति काव्यघटकस्य उदयाेऽभूत् । उदयलहरीनाम भक्तिकाव्यस्य रचयिता ज्ञानदिलदासः । सः निर्गुणभक्तिकाव्यघटकस्य प्रमुख कविश्च । १७७३ वैक्रमाब्दतः १९३९ पर्यन्तम् नेपालीसाहित्येतिहासे भक्तिकाल इति विश्रुतम् ।
प्राथमिक नेपालीकथा (१८२७-१९५७)
१८२७ वैक्रमाब्दतः १९५७ पर्यन्तं नेपाली कथायाः प्राथमिककालः। वर्तमानमयपर्यन्तस्यानुसन्धानः कथयति यद् शक्तिवल्लभ अर्याललिखित महाभारत विराटपर्वः (१८२७) नेपालीसाहित्यस्य प्रथमाख्यानात्मककृतिरस्ति । तत्पश्चात् प्रकाशिताः प्रमुखकृतयः निम्नलिखिताः सन्ति ः
कथातत्त्वस्य दृष्टे पीनासस्य कथा (सं.१९७२) प्रथमनेपाली कथा मन्यते । । पीनासकथापश्चात् मुन्शीका तीन आहान (सं.१८७७), बहत्तर सुगाको कथा (१८९०), सत्तलसेनको कथा इत्यादयः एतत्कालस्य उल्लेख्यकृतयः । तत्पश्चात् अनुमानतः ८० वर्षपर्यन्तं नेपाली कथाकृतिर्नैव दृष्टगाेचर अस्ति । १९५८ वैक्रमाब्दे गोरखापत्रस्य प्रकाशनपश्चादेव नेपालीकथालेखनस्य प्रारम्भ अभवदिति दृष्यते । ।
प्राथमिककालस्य कश्चनः प्रवृत्तयः ः
सन्दर्भाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालीसाहित्यम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बारामूलामण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति बारामूलामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बारामूलानगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बण्डिपोरामण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति बण्डिपोरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बण्डिपोरानगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संशोधनरीतिः (Methods of research)
संशोधनरीतिः संशोध्यविषयम् अनुसरति।अतः संशोध्यविषयानुसारं सा परिवर्तते। तथापि सामान्यतः १ सङ्कलनम् (Data collection) २ वर्गीकरणम् (Data classification) ३ विश्लेषणम् (Data analysis ) ४ प्रतिपादनम् इति चत्वारि तस्याः पदानि।एतैः पदैः संशोधनम् अग्रे सरति।अस्याः सामान्यरीतेः एव वर्णनम् अत्र क्रियते। सामग्रीसङ्कलनात् पूर्वं अ) विषयचयनम् (To choose the subject )  आ) रूपरेखानिर्माणम् (Outline) इति पदद्वयं वर्तते।
अ) विषयचयनम्-
संशोधनविषयः संशोधकस्य अभिलषितः भवितुम् अर्हति।बहवः छात्राः निर्देशकमतेन विषयम् अङ्गीकुर्वन्ति।न तत् प्रशस्तम्।एवं दत्तेषु विषयेषु आस्था न उत्पद्यते।ततः तस्मिन् विषये संशोधनस्य स्तरः अपि न्यूनायते।अतः विषय-चयनं छात्रेण स्वयं करणीयम्। वस्तुतः छात्रः यदा पदवीनिमित्तं पदव्युत्तरपदवीनिमित्तं वा पठति, तदा एव तस्य मनसि संशोध्यविषयस्य आकारः शनैः शनैः जायते।‘मम रसः क्व अस्ति’, ‘मम त्रिविधं सामर्थ्यं (अर्थसामर्थ्यं, ज्ञानसामर्थ्यं तथा श्रमसामर्थ्यम्) कियद् विद्यते’ इत्यादिकम् आलोच्य पदवी-अध्ययनाद् आरभ्य एव छात्रेण संशोधनविषयः चिन्तनीयः।एतादृशे चिरविमृष्टे विषये संशोधनं सोत्साहं भवति।
आ) रूपरेखानिर्माणम्
रूपरेखा द्विविधा सम्भवति, ह्रस्वा (सङ्क्षिप्ता) दीर्घा  (विस्तृता) च। दिङ्निर्धारणम् इति रूपरेखायाः फलम्।रूपरेखा निर्धारिता चेत् विषयं विहाय इतस्ततः भ्रमणं न भवति। संशोधनं यथा अग्रे गच्छति, तथा क्वचित् रूपरेखातः किञ्चिद् वर्जनीयं भवति, क्वचित् तत्र किञ्चिदधिकं समावेशनीयमपि भवति।तदा तदा तत् तत् अवश्यं करणीयम्।रूपरेखापालनाय संशोधनकार्यस्य हानिः न स्यात्।
२) वर्गीकरणम्
अस्य त्रीणि प्रयोजनानि सन्ति-
विषयसाङ्कर्यपरिहारः
वर्गीकरणे विषयविभजनं भवति।तेन ‘अस्मिन् प्रकरणे तत्प्रकरणोचितः कश्चन अंशः आगतः’ इति एतादृशः विषयसङ्करः न सम्भवति।
पुनरावृत्तिपरिहारः
यदि वर्गीकरणं साधु न क्रियते तर्हि कश्चन विषयांशः पुनः पुनः आवर्तेत।वर्गीकरणे कः विषयः कुत्र वर्णनीयः इति स्पष्टं भवति।ततः पुनरावृत्तेः सम्भावना न वर्तते।
विश्लेषणसौकर्यम्
वर्गीकरणस्य कश्चन निकषः सूत्रभूतः वर्तते।तेन विषयविवेचनम् स्वाभाविकतया सुसूत्रितं भवति।तच्च लेखकस्य अपि वाचकस्य अपि सौकर्यम् आवहति। वर्गीकरणं बहुधा सम्भवति।‘भेत्ता हि भेद्यम् अन्यथा भिनत्ति’ इति चरकवचनम् अनुसृत्य एकस्य एव विषयस्य नाना वर्गीकरणानि सम्भवन्ति।यथा ‘महाभारते उल्लिखितानां खनिजद्रव्याणाम् अध्ययनम्’ इत्यस्य विषयस्य वर्गीकरणं महाभारतपर्वशः सम्भवति यथा आदिपर्वणि उल्लिखितानि खनिजद्रव्याणि, सभापर्वणि उल्लिखितानि खनिजद्रव्याणि इत्यादिकम्।अथवा खनिजद्रव्यशः वर्गीकरणमपि सम्भवति, यथा सुवर्णस्य उल्लेखाः, रौप्यस्य उल्लेखाः इत्यादिकम्।कीदृशं वर्गीकरणं स्वीकार्यम् इति छात्रः स्वयं निर्णयं कुर्यात्।तत्र निर्देशकस्य साहाय्यं भवति।
३ सामग्रीविश्लेषणम्
सङ्कलनकाले बहु किमपि सङ्कलितम् अस्ति।अनन्तरं साक्षात् प्रबन्धलेखने तेषु केचन सन्दर्भाः निरुपयोगिनः इति ज्ञायते।ते निराकरणीयाः।एतदेव विश्लेषणस्य स्वरूपम्।अनेन सामग्र्याः विनियोगे सौकर्यं भवति।
४ सामग्रीविनियोगः
सङ्कलितायाः वर्गीकृतायाः च सामग्र्याः साक्षात् प्रबन्धे प्रयोगः अन्तिमे पदे भवति। यत्र यत्र एतादृशानां सन्दर्भाणाम् उल्लेखः क्रियते, तत्र तत्र पूर्वोक्तः सन्दर्भः अवश्यं दातव्यः।क्वचित् उद्धरणं दीर्घं भवति।तस्य सङ्क्षेपः अस्माभिः एव करणीयः। तथा स्पष्टः उल्लेखः तत्र एव करणीयः। क्वचित् उद्धरणस्थः कश्चन अंशः लक्षणीयः इति वयं मन्यामहे।अतः सः अधोरेखाङ्कितः क्रियते, अथवा स्थूलाक्षरैः लिख्यते अथवा तिर्यगक्षरैः लिख्यते।यदा एवं भवति तदा तथा स्पष्टीकरणं तत्र एव दातव्यम् - अधोरेखाङ्कितं मया (underlined by me)  अथवा स्थूलाक्षरयोजना मम (bold type mine)  अथवा तिर्यगक्षरयोजना मम (italics mine)  इत्यादि। सामग्री अतीव विस्तृता अस्ति चेत् केवलं सन्दर्भः दातव्यः।अन्यथा उद्धरणानाम् अतियोगः भवति।स च न प्रशस्तः।परं यत्र यत्र शक्यं, तत्र तत्र मूलं वचनम् उद्धरणीयम्।साक्षात् उद्धरणपठनेन यथा वाचकस्य समाधानं भवति, तथा सन्दर्भमात्रेण न भवति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:संशोधनम्
केनोपनिषत्
केनोपनिषत् प्राचीनासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । अस्यां ३४ मन्त्राः विद्यन्ते । अस्याः उपनिषदः प्रमुखः विषयो भवति ब्रह्मविद्या । परब्रह्मस्वरूपः परमात्मा इन्द्रियातीतः, सः एव सर्वप्रेरकः इत्ययं विषयः समीचीनतया वर्णितः वर्तते । ब्रह्मज्ञानिनः लक्षणानि कानि इत्येतं विषयं मनोरञ्जकरीत्या विरोधाभासयुक्तैः वचनैः वर्णितवन्तः। कापि देवता न स्वतन्त्रा, सर्वाः देवताः परब्रह्मणा प्रेरिताः इत्ययं सिद्धान्तः अत्र प्रदर्शितः अस्ति । 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति' इत्यस्य वा 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्यस्य श्रुतिवाक्यस्य मनोहरं व्याख्यानरूपं वर्तते केनोपनिषत् । परमसत्यम् एकमेव विद्यते, तच्च अतीन्द्रियं विद्यते इत्येतत् तत्त्वद्वयमेव अत्र कविभिः चर्चितः प्रमुखः विषयः ।
द्वितीयं खण्डं चतुर्थखण्डस्य द्वित्रान् श्लोकान् विहाय अवशिष्टभागेषु भाषा अतीव सरला विद्यते । द्वितीयखण्डस्य क्लेशस्य हेतुः भवति तत्र उपयुक्ता सङ्क्षेपपद्धतिः । चतुर्थखण्डस्य क्लेशस्य मूलं भवति तत्र उपयुक्तानि पारिभाषिकपदानि ।
परब्रह्म अतीन्द्रियवस्तु विद्यते । सृष्टजगति विद्यमानानि सूक्ष्मतमानि वस्तूनि विविधैः यान्त्रिकोपकरणानां साहाय्येन द्रष्टुं शक्यानि, अभिज्ञातुं शक्यानि । किन्तु येन वस्तुना इयम् इन्द्रियशक्तिः निर्मिता वर्तते तस्य दर्शनं कथम् ? नेत्राभ्यां जगत् द्रष्टुं शक्यम्, किन्तु नेत्रयोः दर्शनं कथम् ? अतः एव तत् परब्रह्म नेत्रयोः नेत्रं, कर्णयोः कर्णः इति निर्दिष्टम् । नेत्रयोः नेत्रं नाम नेत्रदर्शनस्य सामर्थ्यं यस्मिन् विद्यते सः इत्यर्थः । नेत्रं यया शक्त्या द्रष्टुं शक्नोति तस्याः शक्तेः दाता, प्रेरकः वर्तते सः । अतः सः इन्द्रियैः अगोचरः, इन्द्रियातीतः च ।
आर्यऋषीणां दृष्टिः अत्यन्तं सूक्ष्मा आसीत् इति प्रतिपदम् अस्माभिः अवगम्यते । प्रत्येकस्मिन् विषये अपि मूलतत्त्वानाम् अन्वेषणं तेषां सहजः स्वभावः आसीत् ।
प्रथमखण्डः
इयमुपनिषत् [[सामवेदः|सामवेदी]यतलवकारब्राह्मणे नवमाध्यायान्तर्गता । अस्यां परब्रह्मतत्त्वचिन्तनं गुरुशिष्ययोः प्रश्नप्रतिवचनद्वारा क्रियते । केन इति प्रश्नपूर्वकम् आरभ्यते इति कारणात् इदं नाम । इह जिज्ञासुः शिष्यः गुरुं पृच्छति, केनेषितं पतति इत्यनेन मनुष्यस्य यानि जडरूपाणि कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि च उभयविधानि भवन्ति, एतेषां शब्दादिविषयेषु नियोगः केन क्रियते ? तदा गुरुः प्रत्युत्तरति – यः सर्वज्ञः सर्वव्यापी परमात्मा एव अत्र सर्वाणि इन्द्रियाणि नियुङ्क्ते तत्तद्विषयेषु सः एव श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, मनसो मनः इत्यादिना सर्वजगतः मूलरुपः । एतत् तत्त्वं विदित्वा धीराः अमृताः भवन्ति ।
द्वितीयखण्डः
द्वितीयखण्डे तावत् आदौ शिष्यस्य अहं ब्रह्म सुवेद इत्याकारकदुरभिमानस्य निवारणार्थं यदि मन्यसे इत्यादिना आरभ्यते । यतः ब्रह्मणः पूर्णज्ञानमस्यां संसारदशायां न भवति । यदा च त्रिपुटिलयः भवति तदा एव । यः मतमिति वदति तस्य निश्चयेन अमतं ब्रह्म । सर्वबौद्धप्रत्ययेषु अनुस्यूतं ब्रह्मतत्त्वं यः वेत्ति सः अमृतत्वं प्राप्नोति । इह चेदवेदीत् इत्यनेन ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्यता मानवे जन्मनि एव इति निश्चीयते ।
तृतीयखण्डः
तृतीयखण्डे तु आख्यायिका विद्यते देवानां दुर्महिमानगर्वप्रहरणरूपा । तत्रादौ परमात्मा यक्षरूपेण आविर्भवति । तद्विज्ञातुम् आदौ गच्छति अग्निः । गत्वा च स्वस्य गर्वं दर्शयति सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्याम् इत्यनेन । तदा यक्षेण स्थापितं किञ्चन तृणमपि दग्धुमशक्तः प्रतिनिवर्तते । एवमेव वायुरपि आगत्य गर्वभङ्गपुरस्सरं प्रतिगच्छति । यदा इन्द्रः आगच्छति तदा यक्षः अन्तर्हितो भवति तस्मिन् स्थाने हैमवती उमा प्रत्यक्षा भवति । सा ब्रह्मतत्वस्य विषये वक्ति यत् देवानां गर्वभङ्गार्थमेव ब्रह्म यक्षरूपेण आगतम् इति । अन्ते च परब्रह्मोपासनमुक्तम् आधिदैविकाध्यात्मिकरूपेण । तस्य फलमपि उक्तं तस्य साधकस्य कृते सर्वाणि भूतानि चिदानन्दमयानि भवन्ति । सर्वभूतानां प्रियतमो भवति अयम् ।
शब्दार्थाः
उपनिषत् - ब्रह्मविद्या प्रतिबोधः - ध्यानम् दभ्र - स्वल्पम् जातवेदः - ज्ञानी (अग्नेः नाम) अमृतत्त्वम् - नाशरहिता नित्यानन्दस्थितिः यक्षः - अद्भुतं पूज्यं वस्तु मातरिश्वन् - वायुः, अन्तरङ्गे सञ्चारकः आधिदैविकम् - दैवशक्तिसम्बद्धम् अध्यात्मिकम् - आत्मसम्बद्धम् प्रतिष्ठा - आधारः अभिक्ष्णम् - इष्टम् वनम् - आनन्दरूपम् ज्येयम् - श्रेष्ठम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्रमुखोपनिषदः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:उपनिषदः
विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन्
(कालः – २७. ०३ .१८४५ तः १०. ०२. १९२३)
अयं विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् (Wilhelm Konrad Roentgen) (एक्स्-रे) वैद्यकीये क्षेत्रे क्ष-किरणक्रमस्य संशोधकः । अयं जर्मन्-देशस्य र्हैन्-प्रान्तस्य लेनप् इति ग्रामे १८४५ तमे वर्षे मार्चमासस्य २७ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता वस्त्रवणिक् आसीत् । एषः बाल्ये बहु चेष्टालुः आसीत् । भौतविज्ञानस्य अध्ययनात् पूर्यम् अयं विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् यन्त्रसम्बद्धे तन्त्रज्ञाने शिक्षणं प्राप्तवान् आसीत् । अनन्तरं स्विट्जर्लेण्ड्देशस्य जूरिक् मध्ये १८६९ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । तदनन्तरं सः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् प्रख्यातस्य विज्ञानिनः कुण्टस्य समीपे कार्यम् अकरोत् । अयं विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् १८९५ तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य ८ दिनाङ्के विलियं क्रूकनिर्मितस्य नालस्य द्वारा विद्युत् प्रवाहं प्रवाहयन् आसीत् । तदवसरे तस्मात् नालात् प्रकाशः कुत्रापि बहिः न गच्छेत् इति स्थूलस्य कागदस्य आवरणं कृतम् आसीत् । अस्मात् उपकरणात् किञ्चित् दूरे विद्यमानाः बेरियं प्लाटिनो सयनैड् इत्यस्य रासायनिकस्य लेपनयुक्ताः कागदखण्डाः अन्धकारे अपि प्रकाशन्ते स्म । तत् दृष्टवान् विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् तद्विषये एव आसक्तः सन् प्रयोगान् आरब्धवान् । ६ सप्ताहान् यावत् भोजनादि निमित्तम् अपि गृहं न गतं तेन । सम्पूर्णतया प्रयोगाशालायाम् एव प्रयोगमग्नः आसीत् ।
thumb|right|200px|विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेनस्य जन्मस्थानम् अनेन विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जिनेन संशोधितः प्रमुखः अंशः नाम क्ष-किरणाः । तेषां किरणानां क्ष-किरणाः इति नामकरणम् अपि सः एव अकरोत् । एते किरणाः काचम् अतिक्रम्य अग्रे न गच्छन्ति । तथापि तदग्रे स्थापितानि वस्तूनि कथं प्रकाशन्ते ? तत्र काचे अन्ये एव केचन किरणाः उत्पन्नाः स्युः । तेषां किरणानां प्रभावस्य कारणतः काचस्य अग्रे विद्यमानानि वस्तूनि प्रकाशन्ते इति विषयं सः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् निर्णीतवान् । तान् एव किरणान् सः क्ष-किरणाः इति निर्दिष्टवान् । प्रकाशस्य किरणाः काष्ठं, वस्त्रं वा अतिक्रम्य अग्रे गन्तुं न शक्नुवन्ति । किन्तु एते क्ष-किरणाः तानि अतिक्रम्य गच्छन्ति । क्ष-किरणाः विद्युत्कान्तीयाः तरङ्गाः एव । तेषां क्ष-किरणानां तरङ्गाः प्रकाशस्य किरणानां तरङ्गानाम् अपेक्षया लघु । ते प्रकाशस्य तरङ्गानाम् अपेक्षया १/१०,००० यावत् लघु । प्रकाशस्य तरङ्गानाम् एव गुणाः एतेषां क्ष-किरणानां तरङ्गानाम् अपि । तेषां प्रकाशस्य तरङ्गानां वेगः इव एते क्ष-किरणानां तरङ्गाः अपि प्रति सेकेण्ड् मध्ये (प्रति क्षणम्) १,८६,००० मैल् यावत् दूरं गच्छन्ति । इत्यादीन् विषयान् अपि सः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् संशोधितवान् ।
अस्य विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोन्ट्जेनस्य संशोधनस्य उपयोगः बहुशीघ्रम् एव अभवत् । मासद्वयाभ्यन्तरे एव न्युह्याम्प्षैर् इति वैद्यालये अस्थिभङ्गस्य परीक्षार्थं क्ष-किरणानाम् उपयोगः कृतः । एते क्ष-किरणाः शरीरस्य जठरं, मांसं, स्नायुं च अतिक्रम्य अग्रे गच्छन्ति । किन्तु सुदृढान् अस्थीन् अतिक्रम्य अग्रे गन्तुं न शक्नुवन्ति । अतः अस्माकं शरीरद्वारा क्ष-किरणान् प्रवाह्य पुरतः फलके अस्माकम् अस्थिपञ्जरस्य चित्रं द्रष्टुं शक्नुमः । तत्रापि तथैव कृतम् । एतेषां क्ष-किरणानां कारणातः शरीरस्य जीवतां कोशानां हानिः भवितुम् अपि अर्हति । अतः एव वैद्याः अत्यन्तं जागरूकतया तेषां क्ष-किरणानाम् उपयोगं कुर्वन्ति । अयं विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् क्ष-किरणानां विषये सार्वजनिकरूपेण १८९६तमे वर्षे जनवरिमासस्य २३ तमे दिनाङ्के भाषणम् अकरोत् । प्रसिद्धिः एव तम् अन्वष्यन्ती आगतवाती । तथापि सः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् मानवीयानां मौल्यानां प्रतीकरूपेण आसीत् । क्ष-किरणानां सर्वस्वाम्यत्वम् (पेटेण्ट्) अपि सः निराकरोत् । तस्य क्ष-किरणस्य संशोधनं मनुकुलस्य कल्याणार्थम् एव । सर्वे अपि कष्टं विना तस्य उपयोगं प्राप्नुयुः इत्येव अवदत् । बवेरियामहाराजः "वान्" इति बिरुदं प्रदाय तस्य उपयोगं करोतु इत्यपि असूचयत् । तत् अपि सः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन विनयेन एव निराकरोत् । विश्वस्य बहुभ्यः भागेभ्यः उपायनानां राशिः एव पदतले आगत्य पतितः चेदपि सः सामान्यः मनुष्यः इव अजीवत् । अयं विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् १९०१ तमे वर्षे भौतशास्त्रस्य निमित्तम् एव आरक्षितेन “नोबेल्”पुरस्कारेण भौतशास्त्रस्य क्षेत्रे एव प्रथमवारं सम्मानितः । अस्य जीवनस्य अन्तिमकाले आर्थिकी परिस्थितिः अत्यन्तं दुर्बला आसीत् इति । बहुकालं क्ष-किरणानां विषये एव प्रयोगान् कुर्वन् आसीत् इत्यतः तेषां क्ष-किरणानां दुष्परिणामस्य कारणतः जायमानेन ल्युकेमिया (रक्तस्य क्यान्सर्) इति रोगेण पीडितः सन् अयं विल्हेल्म् कार्नार्द् रोण्ट्जेन् १९२३ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १० दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पराशरऋषिः
पराशरः कश्चन मन्त्रद्रष्टा ऋषिः, शास्त्रवेत्ता, ब्रह्मज्ञानी, स्मृतिकारश्च। एषः महर्षिणः वसिष्ठस्य पौत्रः, गोत्रप्रवर्तकः, वैदिकसूक्तानां द्रष्टा, ग्रन्थकारोऽपि। पराशरः शर-शय्यायां स्थितेन भीष्मेण सह अपि मिलवान्। परीक्षितस्य प्रायोपवेशस्य समये उपस्थितेषु ऋषि-मुनिषु सोऽपि आसीत्। एषः षड्विंशतमस्य द्वापरस्य व्यासः आसीत्।जनमेजय स्य सर्पयज्ञे उपस्थितश्च आसीत्।
'पराशर'-शब्दस्य अर्थः
“परासुः स यतस्तेन वशिष्ठः स्थापितो मुनिः ।
बाल्यं, शिक्षा च
पराशरस्य पितुः नाम शक्तिमुनिः, मातुश्च नाम अद्यश्यन्ती आसीत्। शक्तिमुनिः वसिष्ठऋषेः पुत्रः आसीत्। वेदव्यास स्य पितामहः आसीत्। एवं पराशरः वसिष्ठस्य पौत्रः अभवत्। शक्तिमुनेः विवाहः तपस्विनः वैश्यस्य चित्रमुखस्य कन्यया अदृश्यन्त्या सह अभवत्। मातुः गर्भे निवसन् पराशरेण स्वपितुः मुखात् ब्रह्माण्डपुराणं श्रुतमासीत्, कालान्तरे तेन प्रसिद्धजितेन्द्रियाय मुनये युधिष्ठिरस्य सभासदाय जातुकर्ण्याय तस्य पुराणस्य उपदेशः कृतः आसीत्। पराशरः बाष्कलस्य शिष्यः आसीत्। ऋषिः बाष्कलः ऋग्वेद स्य आचार्यः आसीत्। याज्ञवक्यः, पराशरः, बोध्यः, अग्निमाढकः च तस्य शिष्याः आसन्। बाष्कलः ऋग्वेदस्य एकस्याः शाखायाः चतुर्षु विभाजनं कृत्वा स्वशिष्यान् अपाठयत्। पराशरः याज्ञवल्क्यस्यापि शिष्यः आसीत्।
राक्षस-सत्रम्
अलं निशाचरर्दर्ग्धर्दी नैश्यकारिभिः।
सत्रं ये विरमत्ये तत्क्षमाजरा हि साधनः।।
पुलस्त्य-व्यासयोः सदुपदेशेन प्रभावितः पराशरः स्वस्य राक्षस-सत्रस्य पूर्णाहूतिम् अघोषयत्। सः अग्निं हिमालय स्य समतले प्रदेशे अस्थापयत्। पुलस्त्यः राक्षस-सत्रस्य पूर्णतायाः उपलक्ष्ये पराशराय अनेकप्रकारकान् आशीर्वादान् अयच्छत्। सः अवदत् यत्, क्रोधस्योपरि विजयं प्राप्य त्वया मम वंशस्य मूलोच्छेदः न कृतः। अतः त्वं विशेषवरस्य अधिकारी असि। त्वं पुराणसंहितायाः रचयिता भविष्यति। देवताः, परमार्थतत्त्वं च यथावत् ज्ञातुं सक्ष्यति। मम आशीर्वादेन निवृत्त-प्रवृत्तिमूलके धर्मे तव बुद्धिः निर्मला, असन्दिग्धा च भविष्यति-
त्वयः तस्मान्महाभाग ददम्यन्यं महावरम्।।
पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति।
देवता पारमार्थ्य च यथाद्वेत्यते भवान्।।
प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मितः।
मत्प्रसादादसन्दिग्धा यव वत्स भविष्यति।।
विवाहः, सन्ततिश्च
नर्मदायाः उत्तरीयतटे पराशरः पुत्र-प्राप्त्यै कठोरं तपः अकरोत्। तेन प्रसन्ना पार्वती  प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा इच्छापूर्तेः आशीर्वादम् अयच्छत्।
चेदिराज-नामकः उपरिचरवसुः एकदा मृगयायै निर्गतः आसीत्। तस्मिन् समये सुगन्धितपवनं, सुन्दरवातावरणम् इत्यादिना प्रभावितः राजा स्वपत्नीम् अस्मरत्। कामवेगस्य आधिक्यत्वात् तस्य वीर्य-स्खलनम् अभवत्। तं वीर्यं स्वस्य पत्नीं प्रति प्रेषयितुं राजा श्येनपक्षणे प्रार्थनाम् अकरोत्। श्येनः यदा तं वीर्यं नयन् आसीत्, तदा तं मांसपिण्डं मत्वा मार्गे कश्चन अपरः श्येनपक्षी अपाकर्षयत्। तयोः कहलेन सः वीर्यः कालिन्द्याः जले अपतत्। तस्यां नद्यां ब्रह्मणः शापवशेन मत्स्यरूपेण अद्रिकानामिकाः अप्सरसः निवसन्ति स्म। सा तस्य वीर्यस्य निगिलनम् अकरोत्। फलतः तस्याः मत्स्यरूपिणां अप्सरसां गर्भात् पुत्री, पुत्रश्च समुद्भूतौ। पुत्रस्य नाम मत्स्यः, यः विराटराजा अभवत्। पुत्र्याः नाम काली, सा च केनचित् धीवरेण पालिता। काली उत मत्स्यगन्धा यदा किञ्चित् ज्येष्ठा अभवत्, तदा सा स्वस्य पितुः नौचालने साहाय्यं करोति स्म। एकदा प्रातःकाले पराशरः यमुनां उल्लङ्घयितुं सम्प्राप्तः। धीवरकन्या काली नौ अचालयत्।तां दृष्ट्वा पराशरः मुग्धः अभवत्, सः कामपूर्त्यै प्रार्थनाम् अकरोत्। अन्यः कोऽपि द्रष्टुं न शक्नुयात् इत्युद्देशत्वात् मुनिः धूम्रस्य सर्जनं कृत्वा सम्भोगम् अकरोत्, तस्य फलस्वरूपं पराशर-पुत्रस्य व्यासस्य जन्म अभवत्।
पराशरस्य अनुग्रहेण आशीर्वादेन च काल्याः कौमारः स्थिरः अभवत्। पराशरस्य आश्लेषेण काली सुवासयुक्ता सत्यवती अभवत्। सत्यवती योजनगन्धा-रूपिणं वरदानं प्राप्तवती। एषा सत्यवती एव कालान्तरे शन्तनोः पत्नी अभवत्, यस्य गर्भात् चित्राङ्गदः, विचित्रवीर्यः च समुद्भूतौ। विचित्रवीर्यस्य विवाहः काशीराजस्य पुत्र्या अंबिकया, अम्बालिकया सह अभवत् परन्तु सः निःसन्तानः मृतः। तदा सत्यवत्याः आग्रेहण अम्बिकया, अम्बालिकया च सह व्यासस्य नियोगः अभवत्। नियोगफलस्वरूपं पाण्डु-धृतराष्ट्र योः जन्म अभवत्। पराशर-पुत्रः व्यासः वेदानां विभाजनं कृतवान् अतः वेदव्यासत्वेन प्रसिद्धः। महाभारतस्य, पुराणानां च रचयिता सः व्यासः मन्यते।
पराशरस्य उलूकादयः अपि पुत्राः आसन्। उलूकस्य भगिन्याः उलूक्याः पुत्रः वैशेषिकशाखायाः प्रवक्ता कणादः अभवत् इति भविष्यपुराणे उल्लेखः सम्प्राप्यते।
मनोजवस्य कथा
एकवारं चन्द्रवंशी राजा मनोजवः शत्रूभिः आक्रान्तः। शत्रवः तस्य देशस्योपरि आक्रमणं कृत्वा सपरिवारं तं पलायितवन्तः। तदा सः सेतुबन्धस्य समीपे स्थिते कस्मिँश्चित् वने शरणागतः। बुभुक्षया, पिपासया च पुत्रं, पत्नीं पीडितौ दृष्ट्वा राजा मूच्छितः अभवत्। तस्मिन्नेव समये तेन मार्गेण गच्छन् पराशरः तत्र प्राप्तवान्। पत्युः मूच्छायां विलपन्तीं राज्ञीं सुमित्रां दृष्ट्वा सः तां आश्वस्ताम् अकरोत्। ततः सः राजानं अस्पृशत्। मुनिस्पर्शेण राजा मूर्छामुक्तः अभवत्। सः मुनये प्रणामम् अकरोत्। पराशरः शत्रुषु विजयं प्राप्तुं तस्य साहाय्यम् अकरोत्। सः उक्तवान् यत्, हे राजन्! भवान् सेतुबन्धस्य मङ्गलतीर्थे स्नानं कृत्वा आगच्छतु। मुनिः तस्मै श्रीराम स्य एकाक्षरमन्त्रस्य उपदेशम् अकरोत्। तस्य विधिवज्जपं कृत्वा राजा उपरामः। ततः तस्य सम्मुखं युद्धाय आवश्यकानि संसाधनानि यथा धनुष्काण्डः, रथः, सारथी इत्यादि सर्वं स्वयं प्रकटितम् अभवत्। मुनिपराशरः पवित्रजलेन राज्ञः अभिषेकम् अकरोत् । तथा च दिव्यास्त्राणां प्रयोग-विधिम् अपि अपाठयत्। राजा पुनः शत्रुषु विजयं प्राप्य स्वराज्यं प्राप्तवान् ।
जनकेन सह संवादः
पराशर ने महाराज जनक से मिलकर अध्यात्म के संबंध में चर्चा की। एक बार राजा जनक ने कल्याणप्राप्ति का उपाय जानना चाहा, तो पराशर ने सदाचार एवं धर्मनिष्ठा का उपदेश दिया।
धर्म एव कृतः श्रेयानिहलोके परत्र च।
गोत्रप्रवर्तकः
परशरात् प्रवृत्ते पराशरगोत्रे गौरः, नीलः, कृष्णः, श्वेतः, श्यामः, धूम्रः इति षड् भेदा सन्ति। गौरपराशरादीनाम् अपि अनेक उपभेदाः सन्ति। तेषां पराशरः, वसिष्ठः, शक्तिः इति प्रवरत्रयम् अस्ति (मत्स्य., 201)।
रचनाः
ऋग्वेदे पराशरस्य अनेके ऋचाः (1, 65-73-9, 97) सन्ति। विष्णुपुराण म्, पराशरस्मृतिः, विदेहराजजनकाय उपदिष्टा गीता (पराशरगीता) या महाभारत स्य शान्तिपर्व णः भागः अस्ति, बृहत्पराशरसंहिता इत्यादयः पराशरस्य रचनाः सन्ति। भीष्माचार्यः धर्मराजं प्रति पराशरोक्तगीता याः उपदेशं कृतवान् (महाभारत, शान्तिपर्व, 291-297)। एतस्य नाम्ना सम्बद्धाः केचन ग्रन्थाः प्राप्यन्ते :
1. बृहत्पराशरहोराशास्त्रम्,
2. लघुपाराशरी (ज्यौतिषम्),
3. बृहत्पाराशरीयधर्मसंहिता,
5. पराशरसंहिता (वैद्यकम्),
7. पराशरौदितं नीतिशास्त्रम्‌ (चाणक्यः  उल्लेखं कृतवान्),
8. पराशरोदितं, वास्तुशास्त्रम्‌ (विश्वकर्मा उल्लेखं कृतवान्)।
पराशरस्मृतिः
पराशरस्मृतिः काचित् धर्मसंहिता, यस्यां युगानुरूपधर्मनिष्ठासु बलपूर्वकम् उपदेशः अस्ति।। कथा अस्ति यत्, एकदा ऋषयः कलियुग योग्यं धर्मं ज्ञातुं व्यासस्य समीपं गत्वा प्रार्थनां अकुर्वन्। व्यासः स्वपितुः पराशरस्य समीपं बदरिकाश्रमं प्रति सर्वान् अनयत्। पराशरः बोधयत् यत्, कलियुगे जनानां शारीरिकशक्तिः न्यूना भविष्यति, अतः तपस्या, ज्ञान-संपादनं, यज्ञः इत्यादि सहजं साध्यं न भविष्यति। एवं कलिकाले दानरूपस्य धर्मस्य महत्ता भविष्यति।
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते।
द्वापरे यज्ञमित्यूचुर्दानमेकं कलौयुगे।।
कलियुगे पराशरप्रोक्तस्य धर्मस्य विशेषमान्यता अस्ति। उक्तञ्च -
कृतेतु मानवो धर्मस्त्रेतायां गौतमः स्मृतः।
द्वापरे शङ्खलिखितः कलौ पराशरः स्मृतः।। (पराशर स्मृति 1.14)
अर्थात् सत्ययुगे मनु द्वारा प्रोक्तः धर्मः मुख्यः आसीत्, त्रेता युगे गौतमस्य महत्ता आसीत्। द्वापरे शङ्ख-लिखितमुनिद्वारा उक्तः धर्मः प्रतिष्ठः आसीत्। परन्तु कलिकाले पराशरेण निर्दिष्टधर्मस्य प्रतिष्ठा अस्ति। पराशरमुनिः अहिंसायै परमाधिकं महत्त्वं यच्छति। पराशरस्मृतौ गोमाता न केवलं अवध्या, अपि तु पूजनीया अपि उल्लिखिता। तथैव वानप्रस्थस्य, संन्यासश्रमस्य च विशदवर्णनं पराशरस्मृतिग्रन्थे प्राप्यते। ग्रन्थस्य अन्ते योगविद्यायां बलं प्रदत्तम्। पराशरः आयुर्वेदे, ज्योतिषशास्त्रे अपि रचनाः प्रस्तुतवान्।
उद्धरणम्
वर्गः:ऋषयः वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:स्मृतिकाराः
गण्डेरबालमण्डलम्
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अपादानकारकम्
Bold text
ध्रुवमपायेऽपादानम् -१.४.२४ (अपायः= विश्लेषः । ध्रुवम् = अवधिभूतम्) विश्लेषे साध्ये अवधिभूतं कारकम् अपादानं स्यात् इति सूत्रार्थः । विभागाश्रयः अपादानं भवति इति फलितार्थः । यथा – पर्णं वृक्षात् पतति । पतधातोरर्थः अधोदेशसंयोगरुपं फलं, तदनुकूलक्रिया च । पतनक्रियाश्रयः पर्णं कर्तृ । अवधिभूतः विभागाश्रयः वृक्षः । अतः वृक्षः अपादानम् (यत्र अपादानस्य प्रसक्तिः तत्र द्वयोः संयुक्तयोः विभागः भवेत् एव । यथात्र संयुक्तयोः वृक्षपर्णयोः विभागः जातः अस्ति ।)
विभागः वृक्षे पर्णे च अस्ति, विभागस्य द्विनिष्ठत्वात् । अतः पर्णम् अपि विभागाश्रयः एव इत्यतः पर्णम् अपि कुतः अपादानं न भवति इति शङ्का जायते । तत्र इदं समाधानम् –पर्णं यथा विभागाश्रयः तथा पतनक्रियाश्रयः अपि । अतः विभागाश्रयत्वात् पर्णम् अपादानसंज्ञकं, पतनक्रियाश्रयत्वात् कर्तृसंज्ञकम् अपि । एकस्य एव द्वयोः प्रसक्तौ परसंज्ञा एव कर्तव्या । अष्टाध्याय्यां अपादानसंज्ञायाः (१.४.२४) अपेक्षया कर्तृसंज्ञा (१.४.५४) एव परा । अतः पर्णस्य कर्तृसंज्ञा एव, न तु अपादानसंज्ञा । अत्र प्रमाणं –‘विप्रतिषेधे परं कार्यम्’ इति सूत्रम् ।
उदाहरणम्
वर्गः:कारकम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.10 तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात
व्यासभाष्यम्
निरोधसंस्कारान्निरोधसंस्काराभ्यासपाटवापेक्षा प्रशान्तवाहिता चित्तस्य भवति । तत्संस्कारमान्द्ये व्युत्थानधर्मिणा संस्कारेण निरोधधर्मः संस्कारोऽभिभूयत इति ॥१०॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
जम्मूमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति जम्मूमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जम्मूनगरम्।
3.10 तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
जम्मूमण्डलम्
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.10 तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात
अधिकवाचनाय
वर्गः:विभूतिपादः‎ वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
रथयात्रा
रथयात्रा
अनुक्रमणिका  -
२.विवरणम्
३.पावित्र्यं महत्त्वं च
४.रथाः
५.चन्दनजात्रा - श्रीगन्धकाष्ठलेपनस्य उत्सवः
६.अन्तराष्ट्रीयरथयात्रा
७.अवधानानि
८.उल्लेखाः
९.बाह्यश्रुङ्खलाः
उत्सवः  - रथयात्रोत्सवस्य दर्शनं सुयोगः एव । देवालयमिव भव्यैः सर्वालङ्कारैः रचिताः तिस्रः रथाः पुरीनगरस्य वीथीषु कर्षिताः भवन्ति । वर्षे एकवारं स्वामी जगन्नाथः, स्वामी बलरामः, सोदरी सुभद्रा च एते सर्वे  स्व मातृभगिन्याः मन्दिरं प्रति पर्यटनं कुर्वन्ति । तस्य पर्यटनस्य  स्मरणार्थम् एवं पद्धतिरस्ति । एतस्याः मातृभगिन्याः मन्दिरस्य नाम गुण्डिचा इति । गुण्डिचा मन्दिरम् एतेषां मन्दिरात् किलोमीटर् द्वयस्य दूरे अस्ति । प्रतिवर्षं नूतनरथाः निर्मिताः भवन्ति रथयात्रानिमित्तम् । देवालयस्य अन्तः एतस्मिन् रथोत्सवसमये एव सर्वेषां हिन्दूनां तथा विदेशीयानां कृते प्रवेशः कल्प्यते, यतो हि सर्वदा सर्वे जनाः मन्दिरं न प्रविशन्ति इति । उत्सवेsस्मिन् देवानां रथस्य आकर्षणं कुर्वन्ति । अतः देश-विदेशेभ्यः विविधाः भक्तजनाः अत्र आगत्य अर्चकाणां साहाय्येन श्रद्धापूर्वकैः रथस्य रज्जुं गृहीत्वा अग्रे कर्षन्ति । अयम् उत्सवः श्रद्धाभक्त्योः च सङ्केतः । जनानां सम्मर्दे सति भक्ताः स्वप्राणान् अपि निर्लक्ष्य रथोत्सवे भागं गृह्णन्ति । यथा रथः अग्रे अग्रे गच्छति तथा भक्ताः अपि स्वहस्तेषु वाद्यसाधनानि गृहीत्वा वादयन्तः भक्तिगीतानि गायन्तश्च चलन्ति । रथस्य गमनसमये मार्गस्य उभयोः पार्श्वयोः बालाः स्थित्वा गायकैः सह स्व-स्वध्वनिमपि सम्मेलयन्ति । रथः सामान्यतः ४५ उन्नते स्तरे (45 feet-14m) भवति । कार्यक्रमार्थम् आगताः सर्वे यात्रार्थिनः रथं कर्षयन्ति । अस्मिन् सन्दर्भे राष्ट्रिय - अन्तर्राष्ट्रीयवाहिन्यः साक्षात् प्रसारं प्रचारं च कुर्वन्ति ।
विवरणम् - स्वामी जगन्नाथस्य उत्सवोsयं ओडिस्साराज्यस्य  (उत्कलं) देवस्थानपत्तनमिति प्रसिद्धे पुरीनगरे प्रतिवर्षमपि रथयात्रा प्रचलति । इदं नगरं भारतस्य पूर्वतीरे स्थितमस्ति । आषाढमासस्य (चान्द्रमानपञ्चाङ्गरीत्याचतुर्थमासः) शुक्लपक्षस्य द्वितीये दिने एतं उत्सवं आचरन्ति । मुख्यदेवालयस्य अग्रपीठे विराजमानाः एताः जगन्नाथादि देवमूर्तयः दिव्यसुदर्शनचक्रेण सह देवालयस्य प्राकारात् बहिरानीय प्रत्येकं परम्परानुगतक्रमेण शोभायात्रायां तत् तत् रथे संस्थाप्यन्ते । वर्णालङ्कारैः रचिताः बृहत् रथान् सहस्रशः जनाः बडादण्ड इति मुख्यवीथ्या नयन्ति । बडादण्ड इति मुख्यवीथिः गुण्डीचा देवस्थानस्य मार्गः एव । इदं देवस्थानं किलोमीटर् द्वये (२) दूरे उत्तरदिशायामस्ति । गुण्डिचा देवालयस्य मार्गे मौसिमा इति देवालयः वर्तते । एते त्रयः देवाः गुण्डिचामन्दिरगमनमार्गे किञ्चित् कालं यावत् मौसिमादेवालयस्य समीपे विश्रान्तिं स्वीकर्तुं तिष्ठन्ति इति जनानां मनसि भावः वर्तते । अत्र दोसा (दोषा-तण्डुल-चणकपिष्टेन वा निर्मीयते) इति पोडपीथ इति विशेषभक्ष्यं पचन्ति । एतत् स्वामिनः (भगवतः) कृते बहु इष्टमिति तस्मै अर्पयन्ति । सप्त दिनानि यावत् अत्र् उषित्वा तदनन्तरं स्वस्थानं प्रति सर्वे देवाः प्रत्याग्च्छन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यम् वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
जैविकसंश्लेषणक्रियाकारकम्
DFRL/DRDO इति संस्थाजनाः किञ्चित् जैविकसंश्लेषणक्रियाकारकं संवर्धितवन्तः । अनेन विविधप्रकारकाः सूक्ष्मरायनिकाः जैविकबह्वङ्गिनः जैविकसंरक्षकलेपनानि, कूर्चपटलानि (packing films) इत्यादीनां नियन्त्रणे, मापने, संस्करणे सहायाः भवन्ति ।
प्रत्यग्रोत्पन्नानां कपाटिकायाः सुस्थितिं संरक्षितुं परिसरप्रियसन्दंशिकाव्यवस्थानां परिवर्तनार्थमपि उपयोगाय भवति । इयं व्यवस्था तु सरला अन्यत्र नेतुमपि सुकरा मूल्यमपि अवाप्तिसाध्यम् अस्ति । मेदसः सथानान्तरम्, पायसस्थितकरणम् (emulsion stabilizers), मन्द्रकारकम्, (thickeners), विलम्बनकारकम्, (suspending agents), लसिकाकारकम्, तन्तुमूलानि, हैड्रोकोल्लाय्ड् मिश्रणम् अधिकवेगस्य वपनक्रियया जिह्वारुचिवर्धकोत्पन्नानाम् उत्पादनार्थं च अस्य उपकरणस्य उपयोगः भवति । तपनस्य वृद्धिं १५०डिग्री सें. पर्यन्तमपि संयोजयितुं शक्यते । अनेन तापं, वायुभारं, भ्रामकं (torque) क्षोभस्य गतिं, (agitation speed), पूरणप्रमाणम्, जडपरिसरे आवर्तनक्रियां च प्रशस्तीकर्तुं शक्यते । किन्तु एताः परिमितयः संश्लेशितानां जैविकपालिमर् उपरि अवलम्बिताः भवन्ति ।
निसर्गे यथेष्टम् उपलभ्यामानानि कृषिमूलस्य जैविकपालिमार् वस्तूनां मौल्यसंवर्धनार्थम् एतत् यन्त्रं योग्यं भवति । अपि च अनेकेषाम् आहारसंस्कारोद्यमानां निर्माणार्थमपि अवकाशं कल्पयति । अनया व्यवस्थया संश्लेषितपटलैः सम्भव्यमानां पारिसरिकां हानिम्, अनारोग्यतां च गणनीयप्रमाणेण न्यूनीकरोति । आहारविज्ञानिनः, ससारजनकरसायनशास्त्रज्ञाः, पालिमर्तज्ञा, संशोधनाभिवृद्धिनिरताः च अस्य क्रियाकारकयन्त्रस्य प्रयोजनं प्राप्तुमर्हन्ति ।
वर्गः:जैविकतन्त्रज्ञानम् वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कार्गिलमण्डलम्
भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति कार्गिलमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कार्गिल्नगरम्।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आदिवासिनः
भारते ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः च इत्येवं वर्णव्यवस्था अस्ति । एतान् विहाय अवशिष्टान् सामाजिकवर्गान् आदिवासिनः इति वा गिरिजनः इति वा आह्वयन्ति ।  एते इतरजातिजनैः सह न मिलन्ति स्म ।  बहुकालपर्यन्तं स्वतन्त्रतया वनेषु, पर्वतेषु च निवासं कुर्वन्तः आसन् ।  हिन्दूधर्मस्य प्रभावतः दूरे आसन् इति कारणतः हिन्दूधर्मस्य अंशाः सन्ति चेदपि एतेषाम् एव विशिष्टसंस्कृतेः आरम्भः अभवत् । आदिवासिजनाङ्गस्य जनाः जनन- मरण- विवाहः एवं त्रिषु सन्दर्भेषु अपि ब्राह्मणपुरोहितशाहिवर्गाय अवसरम्  अदत्वा स्वतन्त्रतया निर्वहणं कुर्वन्ति । यावत् पर्यन्तम् एषा परिस्थितिः अनुवर्तते तावत् पर्यन्तं आदिवासिजनाङ्गं स्वस्य मूलस्वरूपं रक्षयितुं शक्नोति । उपर्युक्तान् सर्वान् विचारान् परिशीलयामः चेत् एते अंशाः ज्ञायन्ते यद् शिष्टसमाजेभ्यः दूरं स्थित्वा अपि तेषाम् अपेक्षया विभिन्नं जीवनक्रमं कृत्वा, स्वेषामेव विशिष्टानि सांस्कृतिकमौल्यानि  अद्यपर्यन्तं रक्षयन्तः पोषयन्तः सन्ति । तादृशं निर्दिष्टं गणं ‘आदिवासिनः’ इति आह्वातुं शक्नुमः। नगरस्य संस्कृतेः प्रभावात् दूरे वनेषु, पर्वतप्रदेशेषु, द्वीपेषु निवसन्तः स्वेषामेव आचारं, विचारं, भाषां,  दैवं, मूलपुरुषं, विश्वासं, वस्त्रं, मन्त्र-तन्त्रम्, आहारं, पानीयं, निर्दिष्टसामाजिकनियमं रचयित्वा एते जीवन्तः सन्ति ।