cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बौद्धधर्मः
शून्यवादे सत्यस्य समीक्षा
यदा साधकः साधनभूतां प्रजां प्राप्य अभिमुक्तचरित संज्ञको भवति तदा उक्तज्ञानस्य आविर्भावे सति फलरूपा प्रज्ञा उत्पद्यते । प्रज्ञायाश्चरमोत्कर्षः एव बुद्धत्वप्राप्तिरस्ति । अस्यामेव अवस्थायां सर्वशून्यताया दर्शनं जायते । दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिरप्यत्रैव सम्भवति । शून्यतायाः प्रतीतौ सर्वविधधर्माणां स्वभावहीनता दृश्यते । माध्यमिककारिकायां गति-इन्द्रिय-स्कन्ध-धातु-दुःख-संसर्ग-कर्म-बन्ध-मोक्ष-काल-आत्मादीनां तत्त्वानां व्यावहारिकस्थितेः विश्लेषणं कृतमस्ति । तत्र शून्यवादिनाम् आचार्याणां तर्कपद्धतेः सूक्ष्मता स्पष्टरूपेण परि-लक्षिता भवति । इदम् अखिलं व्याख्यानं निषेधात्मकमेवास्ति । अनया पद्धत्या जगतः सर्वा अवधारणाः निःस्वभावाः सन्ति । अस्यैव सम्प्रदायस्य बुद्धपालितादिभिः शून्यतायाः सिद्धये तर्कस्य पूर्णतया तिरस्कारो विहितः । अतएव बौद्धदर्शनस्येतिहासे माध्यमिक इति प्रासङ्गिकनाम्ना अभिहितो वर्तते । वैदिकदर्शनानां मुक्तेरथवा मोक्षस्य स्थाने बौद्धा निर्वाणं प्रतिष्ठितवन्तः । बौद्धदर्शनस्य विविधैः सम्प्रदायैः निर्वाणस्य निरूपणं स्व-स्व-मान्यताया आधारेण कृतवन्तः । तथापि बौद्धानां चत्वारः सम्प्रदाया हीनयान–महायानयोः रूपेण विभक्ताः सन्ति । यतो हि हीनयाने निर्वाणस्य यत् स्वरूपं प्रतिष्ठापितमस्ति महायाने तद्भिन्नरूपेण प्रतिपादितमस्ति ।
हीनयाने निर्वाणस्य स्वरूपम्- हीनयानमतानुसारेण संसारः दुःखमयोऽस्ति । दुःखस्य त्रयः प्रकाराः सन्ति-दुःखदुःखता,संस्कारादुःखता एवं विपरिणादुःखता च । शारिरिकैः मानसिकैश्च कारणैः उत्पाद्यमान दुःखं दुःखतासंज्ञकमस्ति । उत्पत्तिशीलस्य विनाशशीलस्य च जगतः वस्तुभिः उत्पाद्यमानं दुःखं संस्कारदुःखता कथ्यते । यैः कारणैः सुखमपि दुःखरूपे परिणतं भवति तैः कारणैः उत्पद्यमानं दुःखं विपरिणदुःखता भवति । प्राणी विविध-दुःखेभ्यः कथं मुक्तोभवेत् इति विचार्य बुद्धेन चतुर्ण्णाम् आर्यसत्यानामुपदेशः प्रदत्तः । एषामार्यसत्यानाम् आचारण-मेव सांस्कारिकपदार्थानां नश्वरतायाः अनात्मतायाश्च ज्ञानं दुःखनिवृत्तेः सदुपायो वर्तते । एवम् अष्टाङ्गिकमार्गस्य अनुसरणं प्रथम उपायोऽस्ति,सांसारिकपदार्थान् प्रति ह्येताभावो द्वितीय उपायोऽस्ति,आत्मनोऽस्तित्वस्य अस्वीकृतिः तृतीय उपायोऽस्ति । एषाम् त्रयाणाम् उपायानाम् अनुपालनेन त्रिविधदुःखनाम् उन्मूलनं भवति । एतादृश्याम् अवस्थायां पुष्टजीवस्य पुनः बन्धरूपता न जायते । इयमेव अवस्था निर्वाणस्यास्ति ।
महायाने निर्वाणस्य स्वरूपम्- महायानमतानुसारेण निर्वाणस्य कृते उभयविधानाम् आवरणानां क्षयः आवश्यको भवति । क्लेशावरण-ज्ञेयावरणयोः क्षतिः क्रार्मकाऽस्ति । पूर्वं क्लेशावरणं नश्यति,तदनन्तरं ज्ञेयाव-रणस्य विनाशो भवति । हीनयाने स्वीकृतं निर्वाणस्य स्वरूपं महायानस्य दृष्टिकोणेन अपूर्णमस्ति,यतो हि क्लेशाव-रणस्य विनाशानन्तरमपि ज्ञेयावरणम् अवशिष्टं भवति ।
यद्यपि हीनयानमतेन क्लेशावरणविनाशेन आत्मनो निषेधो विहितः । यतो हि आत्मनः सुखादीनां कृते एव मानवस्य प्रवृत्तिर्जायते । अतएव दुःखादयो भवन्ति । आत्मदृष्ट्यैव इमे विषमपरिणामा भवन्ति । अतः आत्मनो निषेधे सत्येव दुःखानां स्वत एव नाशो भविष्यति । अयमेव हीनयानस्य नैरात्म्यवादो वर्तते । तस्य द्वौ भेदो कथितौ-पुद्गलनैरात्म्यवादो धर्मनैरात्म्यवादश्च । एवं पुद्गलनैरात्म्येन प्राणी स्वतः क्लेशमुक्तो भवति ।
एतद्विपरीतं जगतोऽभावात् सांसारिकपदार्थानां शून्यताया ज्ञानेन पारमार्थिक सत्यरूपिणो ज्ञानस्योपरितः आवरणं नश्यति । साधकोऽपि सर्वज्ञतां लभते । क्लेशेन मुक्तेरावरणं भवति,ज्ञेयावरणं च ज्ञेयपदार्थम् आ-वृणोति । उभयोरावरणयोर्विनाशेनैव सर्वज्ञता प्राप्तुं शक्यते । महायानसम्प्रदाये ज्ञेयावरणस्य निवारणोपायरूपेण सर्वशून्यतायाः प्रतीतिरभिमताऽस्ति । एवमेव हीनयाने अर्हत्प्राप्तीः परमोद्देश्यमस्ति,किन्तु महायाने बुद्धत्वप्राप्तिर्लक्ष्यभूता भवति । उभयोः सम्प्रदाययोरयमेव निर्वाणभेदः ।
आधाराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शिवपुरीमण्डलम्
शिवपुरीमण्डलम् (शिवपुरी जिला, Shivpuri district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शिवपुरी इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
शिवपुरीमण्डलस्य विस्तारः १०,०६६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे श्योपुरमण्डलम्, उत्तरे ग्वालियरमण्डलं, दक्षिणे अशोकनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले कालीसिन्धनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं शिवपुरीमण्डलस्य जनसङ्ख्या १७,२६,०५० अस्ति । अत्र ९,१९,७९५ पुरुषाः, ८,०६,२५५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७१ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.७६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८७७ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.५५% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- शिवपुरी, पोहरी, नरवर, करेरा, कोलारस, पिछोर, बदरवास, खनियाधन ।
माधव-राष्ट्रिय-उद्यानम्
माधव-राष्ट्रियोद्यानं आगरा-मुम्बई मार्गे अस्ति । इदं स्थलं १५७.५२ चतुरस्रकिलोमीटरपरिमितं विस्तृतम् अस्ति । अस्मिन् उद्याने बहवः पशवः सन्ति । इदम् उद्यानं वन्यजीवनस्य स्वर्गं मन्यते ।
छतरी
छतरी इतीदं स्थलं शिवपुरी-नगरे स्थितमस्ति । इदं स्थलं सिन्धिया-वंशजैः निर्मापितम् । अस्मिन् स्थले एकं मुगल-उद्यानम् अस्ति । अत्र हिन्दु एवं मुस्लिम वास्तुकलायाः उपयोगः कृतः अस्ति । माधव विलास पैलेस, टाईगर सफारी, बाण गङ्गा इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
रवाण्डा
thumb|right|200px thumb|right|200px
रवाण्डा अफ्रीका महाद्वीपे देश: अस्‍ति.
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिरहट्टीविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नोबेल् प्रशस्तिः
नोबेल् प्रशस्तिः अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य मृत्युपत्रानुगुणं व्यक्तेः अथवा संस्थानाम् अत्युच्चजनोपकारककार्यार्थं दीयमानः पुरस्कारः । अधो दर्शितेषु विभागेषु साधकेभ्यः समर्पयन्ति । इयं प्रशस्तिः जगतः सर्वोच्चः पुरस्कारः । क्रि.श. २०११तमवर्षपर्यन्तं ८२६साध्यकेभ्यः २०संस्थाभ्यः च इयं प्रशास्तिः प्रदत्ता अस्ति ।
प्रशस्तेः इतिहासः
अल्फ्रेड् नोबेल् वर्यः डैनमैट् इति विस्फोटकरासायनिकस्य संशोधकः । एषः विस्फोटकः विमानयाने विशेषतः उपयोगाय भवति अतः एषः अपारां सम्पत्तिं सङ्गृहीतवान् । किन्तु स्वकारणेन सम्भूतैः मृत्युघातैः विचलितः क्रि.श. १८९५तमे वर्षे स्वस्य सम्पत्तेः ९४%अंशम् अस्याः प्रशस्तेः संस्थापनार्थं विनियोक्तव्यम् इति मृत्युपत्रे अभिलिखितवान् । तदनुगुणं क्रि.श.१९०१तमे वर्षे प्रथमनोबेल्प्रशस्तिः समर्पिता ।
नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः
वर्गः:नोबेल् प्रशस्तिः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दोलवलयम्
वर्गः:दाक्षम् वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१४३३
१४३३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४३३ १४३३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गोल गुम्बज
बिजापुरनगरस्य विजापुरम् इत्यपि अपरं नाम अस्ति। । एतत् नगरं कर्णाटके उत्तरभागे अस्ति (मुम्बयीतः ३०० मैलदूरे) । कर्नाटकस्य प्रमुखमण्डलेषु बिजापुरमण्डलमपि अन्यतमम् । १६ शतके आदिल् शाहिसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । युसुफ आदिलशाहः बिजापुरप्रदेशं स्वतन्त्रराज्यत्वेन परिकल्पितवान् आसीत् । पूर्वं बिजापुरनगरम् एकः ग्रामः आसीत् । अनन्तरं केचन राजानः एतं ग्रामं नगररूपेण परिवर्तितवन्तः । केचन बिजापुरं तेषां राजधानीम् अकुर्वन् । एतत् नगरं कला- साहित्य- सङ्गीत- वास्तुशिल्पेषु च प्रसिद्धमस्ति । बिजापुरं क्रि.श ५४० तः शतकत्रयं यावत्  बादामीचालुक्यमहाराजानां शासने आसीत् । अग्रे क्रि.श. १४८९ तः १६८६ पर्यन्तं सामन्यतः २०० वर्षाणि यावत् आदिलशाहिवंशस्थाः अपालयन् । अस्मिन् मण्डले अनेकानि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति । पूर्वं द्वितीयः इब्राहीम् आदिलशाहिमहाराजः पालयति स्म । तस्य कालः क्रि. १५८० तः १६२६ वर्षपर्यन्तम् । एषः पत्न्याः ताजबेगम् इत्यस्याः नाम्ना बृहत् भवनं निर्मितवान् आसीत् । इब्राहिं रोजा इति तस्य भवनस्य नाम। तत् भवनम् सुन्दरं वैभवोपेतं च इति प्रसिद्धम् ।
रोजा भवनसमुच्चयनिर्माता द्वितीयः इब्राहिम् आदिलशाहस्य पुत्रः महम्मद् अदिलशाहः। महम्मद् आदिलशाहेन स्वस्य स्मारकत्वेन निर्मितं भवनमेव ‘गोलगुम्बज़ ’ । आदिलशाहस्य कालः १६२६तः-१६५६ पर्यन्तम् । बृहत् गात्रयुतस्य एतस्य गोलगुम्बज़स्य औन्नत्यं २०५ पादमितम् अस्ति । २०५ पादमितं दीर्घमस्ति । गुम्बज़स्य अन्तर्भागः १३५ पादमितः दीर्घः, १७८ पादमितः उन्नतः अस्ति । भवनस्य अन्तर्व्यासः १४४ पादमितः अस्ति । भवनस्य भित्तिः १० पादमिता स्थूला अस्ति । मुख्यगोपुरं विकसति कमलपुष्पे स्थितम् इव अस्ति । एकस्य कमलदलस्य दैर्ध्यं सामान्यतया १२ पादमितमस्ति ।
शब्दविस्मयः
गुम्बज़स्य अन्तर्भित्तिः सूक्ष्मस्य अपि शब्दस्य प्रतिध्वनिम् उत्पादयति । वयं भित्तिसमीपं गत्वा शनैः वदामः चेत सः ध्वनिः पुरतः विद्यमानायाः भित्तितः प्रतिध्वनिता भवति । तथैव बहुवारं प्रतिध्वनेः आवर्तनमपि श्रूयते ।
तस्मिन् काले अपि एतादृशं तन्त्रज्ञानं ज्ञातवन्तः तन्त्रज्ञाः आसन् इति आश्चर्यस्य विषयः । भारतस्य वास्तुशिल्पेतिहासे एतत् गोलगुम्बज़ महत्या कल्पनया निर्मितं चिरात् विन्यस्तं च । अतः एव एतत् विश्वस्य प्रमुखाद्भुतेषु अन्यतमम् इति प्रख्यातम् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मनोविज्ञानस्य अध्ययनविधिः
मनोविज्ञानस्य अध्ययनविधिः मनोविज्ञानस्य अध्ययनपद्धतिं वर्णयति। परिभाषायाः सम्यगवबोधार्थ मनोविज्ञानस्याऽध्ययनविधीनां (Methods of the study of psychology) क्षेत्रगतविविधशाखानां सम्प्रदायानां चानुशीलनमप्यनिवार्यम्, अतो वयमिदानीमेतानेव विषयान् क्रमशो विचारयिष्यामः। प्रथमतो मनोविज्ञानाध्ययनविधिनिरूपणमावश्यकं प्रतिभाति, यतो ह्यस्य विवेचने मनोविज्ञानस्य परिभाषा विशेषतः स्फुटतरा भविष्यति। मनोविज्ञानाध्ययनार्थं के विधयः सन्ति? कानि त साधनानि? इति च प्रश्नस्य समाधानार्थमुच्यतेमनोविज्ञानं प्रमाणरूपेण मुख्यतः प्रत्यक्षमेवावलम्बते मानसप्रत्यक्षं बाह्यप्रत्यक्षं चेति। विशेषाध्ययनार्थमनुमानात्मक-प्रयोगतुलनात्मकाध्ययनमनोविश्लेषणादिभिरपि प्रचुरं साहाय्यं प्राप्नोति। अस्माभिरत्र मनोविज्ञानविधिवैशिष्ट्यमुद्दिश्य एतेषां साधनानां विशदं विवेचनमुपक्रम्यते।
(अ) मानसप्रत्यक्षम्
मानसक्रिया मनोवृत्तयोऽप्युच्यन्ते। तासामध्ययनं द्वेधा कर्तुं शक्यते। प्रथमतो मानसप्रत्यक्षेण मनोऽन्तर्गतकामक्रोधमूलप्रवृत्तीच्छाद्वेषादि वृत्तीनामध्ययनं क्रियते। द्वितीयं तु बाह्यनिरीक्षणम्, येनान्यपुरुषान्तर्गतभावप्रतिक्रिया मुखादिमुद्रादर्शनेन ज्ञायते। आन्तरभावा एव मनोवृत्तिपदेनाऽभिधीयन्ते। बाह्यप्रतिक्रिया किं वा शरीरविक्रिया व्यवहार इति पदेनोच्यन्ते। मनोगतभावानां सर्वोपरि प्रामाणिकं ज्ञानं मानसप्रत्यक्षेणैवाऽवाप्तुं शक्यते। मानसप्रत्यक्षं च प्राचीनार्वाचीनैः प्राच्यप्रतीच्यैः सर्वैरव दार्शनिकैर्मनोविज्ञानविशारदैर्मनोविज्ञानावगमार्थमवलम्बितम्। किन्तु मानसप्रत्यक्षं बुद्ध्युत्कर्षमपेक्षते। विवेकिभिरेव विद्वद्भिरिदमाश्रयितुं शक्यम्। सामान्यतो जनानां स्वगतमनोविकाराणामारोहावरोहाऽध्ययने रुचिर्न लक्ष्यते। उक्तं हि यमेन नचिकेतसं प्रति- ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्' इति। धीरेण सदसद्विवेकिना आन्तरविक्रियाणामध्ययनं कुर्तुं शक्यम्। अपरञ्च सर्वं संयतेन्द्रियेणैव मानसं प्रत्यक्षं निरीक्षणं भवितुमर्हति। नितरामीक्षणं निरीक्षणमिति।
ताटस्थ्येन क्रियमाणं मनोवृत्तीनामध्ययनं निरीक्षणरूपतां प्रपद्यते। सामान्यप्रत्यक्ष तु साधारणो जनो मनःसंवेगे कामक्रोधादौ निमग्नो भवति। संवेगप्रवृत्त्यादिपूराध्ययनं संवेगतो मनाक् पृथग्भावं धैर्यमात्मनियन्त्रणं चापेक्षते। अपि च, निरीक्षणं परितो बहु पार्श्वतो वस्तुनोऽध्ययनं भवति। मनोविज्ञाने विज्ञानेतरवन्निरीक्षणमेवावलम्बनीयं भवति।
ननु किं भविष्यति तासां त्रुटीनां या मानसप्रत्यक्षावसरे आपतिता भवनि मन्ये ता: सर्वा एव त्रुटयो निवारयितुं परिष्कर्तुं वा शक्या:। मनुष्यस्वभावगतवैचित्र्यमभिल पदे पदे स्खलितानि भवितुं शक्नुवन्ति। सावधानतयैव तेषां निवारणं कर्तं शव अपि चान्ये विधय: बाह्यनिरीक्षणप्रयोगादयो मानसप्रत्यक्षविधेः परिवर्धनायैव भवन्ति। अतीतकाले मानसप्रत्यक्षमेव मनोविज्ञानस्य राजपथ आसीत् किन्त्वधुना अन्य साधनान्यप्यपेक्षितानि सन्तीति विषयमधिकृत्य मनोवैज्ञानिकानां सर्वत्रैव मतैक्यं विद्यते। यद्धि उक्तं यदपरिपक्वबुद्धिभिर्बालकस्त्रीसामान्यपुरुषादिभिर्मानसं प्रत्यक्षं कर्तुं न शक्यते, तत्तु अधिकतमांशे समीचीनमेव। नास्त्यत्र सन्देहो यद तथैव वयं कस्मिंश्चिदपि क्रोधादिसंवेगे मानसप्रत्यक्षेणाऽवगाहितुमिच्छामः, तस्मिन्नेव क्षणे क्रोधादिसंवेगो ह्रासोन्मुखो दृश्यते। अस्मिन् विषये यदि मनागपि सावधानता भवेत्तर्हि या काचिदपि स्खलिताशङ्का भवेत् साऽपि वारयितुं शक्या। अपि च तस्या एव मनोवृत्तेरन्यस्मिन् काले स्थानान्तरे च पुनः निरीक्षणं न केनाऽपि निवारितम्।
(आ) बाह्यनिरीक्षणम्
दैनिकजीवनस्य विविधपरिस्थितिष्वन्येषां पुरुषाणां मनसां मुखाद्याकृति-भेदेन, शब्दाभिव्यक्तहृदयोद्गारैर्वा, प्रतिक्रियारूपव्यवहारेण वा, यदध्ययनं भवति तद् बाह्यनिरीक्षणमिति नाम्नावगम्यते। मानसं प्रत्यक्षन्तु प्रायो निरीक्षणमेव भवति, यतो यदा मनोवृत्तयो ज्ञानविषयकोटिं लभन्ते, तदा ताटस्थ्यभावोऽनिवार्य एव भवति। किन्तु मनोवैज्ञानिकाय बाह्यव्यवहारस्याऽध्ययने ताटस्थभावस्य महत्तरापेक्षा भवति। ताटस्थ्यभावादृते निष्पक्षं मनोवैज्ञानिकतथ्यसङ्कलनं न सम्भवति। यदा मनोवैज्ञानिको बालकानामध्ययनं करोति, तदा मनोवैज्ञानिकबालकयोर्मानसिकस्तरभेदो विद्यते। सम्यगध्ययनार्थं बालकस्य मानसिकस्तरे स्थित्वैव तस्य मनोगतविकाराणां व्यवहाराऽभिव्यक्तानां ज्ञानं कर्तुं शक्यते। अपि चेदमपि स्मरणीयमत्र यन्मनोवैज्ञानिक स्योपस्थित्या बालकस्य व्यवहारे कापि कृत्रिमता न प्रविशेत्। अतस्तेषामध्ययनं स्वकीयं व्यक्तित्वं मनोरथं चाप्रकटयित्वा यदि भवेत्, तर्हि तेषां व्यवहारे कृत्रिमतालेश निरासो भवितुमर्हति। अस्य नियमस्य पालनं मनोविश्लेषणविधावपि करणीयम्।
(इ) प्रयोगः
वस्तुतः प्रयोगः, तुलनात्मकमध्ययनम्, मनोविश्लेषणं चेति त्रयोऽन्ये विधयो बाह्यनिरीक्षणस्य प्रकारभेदाः सन्ति। प्रयोगस्य प्रयोगात्मकनिरीक्षणस्येदमेव वैशिष्ट्यं सामान्यान्निरीक्षणाद् यदत्र पूर्वनिर्दिष्टपरिस्थितौ व्यक्तेः पशोर्वा प्रतिक्रियात्मक व्यवहारस्य निरीक्षणं भवति। प्रयोगात्मकं निरीक्षणं प्रयोगशालामावश्यकयन्त्रादिसाधनानि चापेक्षते। प्रयोगात्मके निरीक्षणे व्यक्तेः प्रतिक्रियाणां सुसूक्ष्मतमसंख्याकमाकलनं सम्भवति। यथा हि कस्यचिदुत्तेजकपदार्थस्य' ध्यानभङ्गक्षमता किं वा चित्तैकाग्ये विरोधिप्रभाव: प्रयोगात्मकनिरीक्षणेनैवावधारयितुं शक्यते। अथवा स्मरणक्रियाया उपरि श्रमक्लान्तिप्रभावः सम्यक् परिस्थितिनियमनपुर:सरेण प्रयोगात्मकनिरीक्षणेन सुसूक्ष्मसंख्याकाकलनानुमापसंवलितेनैव निश्चेतुं शक्यते। प्रयोगे तु पदे पदे प्राप्तपरिणामा कानामनुलेखः क्रियते, येन यथासम्भवं त्रुट्यवकाशनिवारणं सुकरं भवेत्।
(ई) तुलनात्मकमध्ययनम्
अयं विधिर्बाह्यनिरीक्षणाऽभिन्न एव। परन्तु अस्त्यस्यैकं वैशिष्ट्यम्। वयमत्र पशूनां तिरश्चाञ्च स्वभावस्य सम्यगध्ययनं कृत्वा मनुष्याणां व्यवहारस्य स्वभावस्य गतिविधि तुलनात्मकेनाऽध्ययनेन निर्धारितुं शक्नुमः। पशुमनोविज्ञानं मनुष्याणां मानसिकरहस्योद्घाटनवेलायामतीव सहायकं भवति, यतो हि पशूनां व्यवहारः प्रायश: सरलतरो निम्नस्तरीयः पुरुषव्यवहारापेक्षयाऽधिकतरं प्रकृतिप्रदत्तमूलप्रवृत्त्याद्यनुसारी भवति। पशुस्वभावे वयं मूलप्रवृत्तीनां साधारणाऽध्ययन प्रकाराणां च वातावरणानुकूलप्राप्तिसाधनानां च सर्वोपरिबोधगम्य मौलिकमादर्शरूपं लभामहे। मनुष्याणां स्वभावो व्यवहारश्च प्रायश: शिक्षासंस्कृतो जटिलतर: प्रौढिं गतः सभ्यताशिष्टाचारप्रभावविकृतो दरीदृश्यते। बालकेष्वपि तस्य मौलिकं स्वरूपं दुर्लभमेव, वयस्कानां तु जनानां वार्ता कुत:? उदाहरणत: प्रतिद्वन्द्विनं दृष्ट्वा वृषभो रणायाऽञ्जसोद्यतो भवति, किन्तु सभ्य: पुरुषोवैरिणमवमन्तारं वा दृष्ट्वा सहसा मनोगतां प्रतिक्रियां न प्रकाशयति। विचारानुरूढां नीतिं गृह्णाति, प्रतिपक्षि प्रतिहिंसा) न्यायालयेऽभियोगं प्रवर्तयति। अपरञ्च पशव: कामोद्वेगं सोढुं न शक्नुवन्ति, किन्तु शिष्टाचारसम्पन्न: पुरुषो यथावसरं यथापात्रमेव रहसि कामपूर्त्यर्थं प्रवर्तते। महर्षिदधीचिवन्महामुनिसुकरातवद्वा आदर्शानुप्राणितो नरो हसन्नेव स्वप्राणान् त्यक्तुं समर्थो भवति। न तु तथा पशवः येषां प्राणरक्षणात्मिका मूलप्रवृत्तिरत्युग्रतरा भवति, यैश्च लोकसङ्ग्रहार्थं सत्यनिष्ठायै वा प्राणत्यागस्य पाठः कुत्रापि न गृहीतः। अत एव पशुमनोविज्ञानाध्ययनसहाय्येन तुलनात्मकसरणिं गृहीत्वा मानुषीयं मनोविज्ञानं सुबोधतरं भवतीति नास्यत्र शङ्कावकाशः। स्मरणीयमत्र यन्मनुष्यो मूलतः पशुरेव। अस्ति चोभयोर्महत्साम्यम्। तथा हि "आहारनिद्राभयमैथुनञ्च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम्” इति।
(उ) मनोविश्लेषणम्
मनस: सामान्याऽवस्थानां ज्ञानं मनोविश्लेषणादिभि: साधनैः सम्पाद्यते। यद्यपि निरीक्षणेनाऽप्यसामान्याऽवस्थानामध्ययनं महदुपकारकं भवति, यतो ह्यनेन स्वस्थमनुष्याणां व्यवहारावगमः परम्परया, न तु साक्षात्, ज्ञातुं शक्यते। किन्त्वसामान्यावस्थानां विक्षिप्तोन्मत्ताद्यानामध्ययनं दुष्करं भवति। तासामवस्थानां निदानं स्वरूपं चिकित्सा च कुशलमनोवैज्ञानिकैर्मनोविश्लेषणादिभिरुपायैरवगन्तं शक्यन्ते। अर्वाचीनमनोविज्ञानस्य सप्ततिवर्षपरिमिते काले यादृशी समुन्नति: सञ्जाता, विज्ञानपरिषदि यादृशं च गौरवान्वितं स्थानं मनोविज्ञानेनार्जितम्, तस्य श्रेयोऽसामान्यमनोविज्ञानाय नाल्पतरमस्ति। असामान्यमनोविज्ञानेन उन्मत्तविक्षिप्तादिपुरुषाणांता मनोऽवस्थास्तज्जनितवि क्रियाश्च गवेष्यन्ते, यासां ज्ञानं तोषामपि न भवति, यासाञ्च ज्ञानं साधारणनिरीक्षणविधिनां प्राप्तुं प्रायशोऽसम्भवमेव। मनोवैज्ञानिकोऽतीतजीवनवृत्तेतिहासाध्ययनेन, सम्मोहनेन, मनोविश्लेषणेन विक्षिप्तस्यान्तर्गतान् भावानुद्घाटयति, तेषां च बाह्याऽसामान्यव्यवहारेण साकं कारणकार्यभावसम्बन्धं निश्चिनोति। अनेन तासामवस्थानां प्रतीकारोऽपि स्करो भवति। वयमग्रे इमं विधि विस्तरतो विवेचयिष्यामः। अयं विधिर्न केवलं विक्षिप्तानामध्ययनार्थमेव प्रयुज्यते, किन्तु जटिलबालकान्, येषां व्यवहारोऽन्यबालकेभ्यो विलक्षणो दुर्बोधश्च भवति, सन्मार्ग प्रत्यानेतुमप्याधुनिकैर्मनोविज्ञानविशारदैः प्रचुरतया आश्रीयते। उक्तं ह्यस्माभिर्यन्मनोवैज्ञानिकशिरोलङ्कारभूताः फ्रायड्महोदया जाग्रत्स्वप्न सुषुप्तिभ्योऽतिरिक्तं मनसोऽवस्थाद्वयमपि स्वीकुर्वन्ति-वासनाऽवस्था, संस्कारावस्था  चेति। वासनावस्था तु अचेतनावस्थाऽभिन्नैव। तथापि साऽस्माभिर्मनोऽवस्था स्वीक्रियत एव, यतो हि तस्या अपरिमितप्रभावो यद्यपि जाग्रद्दशायां न दृष्टिगोचरो भवति, तथापि विक्षिप्ताद्यसामान्यास्ववस्थासु प्रचुरं दरीदृश्यते। संस्कारावस्थाप्यर्धचैतन्या ऽवस्था, किं वा निम्नस्तरीया चैतन्यावस्था। साऽपि जाग्रद्दशायां न दृष्टिगोचरीभवति, किन्तु स्वप्नेषु स्वकीयं प्रभावं द्योतयति। एकान्तविश्रामे स्वगतवार्तास्वपि कदाचित्तस्याः क्रियाकलापं ज्ञातुं शक्यते। विशेषत एतयोरेव चैतन्यावस्थयोः सम्यक्परिज्ञानार्थं मनोविश्लेषणसम्मोहनादीनि साधनानि प्रयुज्यन्ते। अलमतिविस्तरेण।
उद्धरणानि
वर्गः:मनोविज्ञानम्
एस् पी बालसुब्रह्मण्यम्
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चलच्चित्रगायकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्थिरवलयलम्
वर्गः:दाक्षम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
लीयों नील कूपर
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
त्रिविधा भवति श्रद्धा...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच -
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति तां श्रुणु ॥ २ ॥
अन्वयः
देहिनां स्वभावजा (या) श्रद्धा सा सात्त्विकी राजसी तामसी च इति त्रिविधा भवति, तां शृणु ।
अर्थः
प्राणिनां स्वभाववशात् या श्रद्धा भवति सा सात्त्विकी, राजसी, तामसी चेति त्रिविधा वर्तते । तद्विवृणोमि, शृणु ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लोटनम्
वर्गः:दाक्षम् वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भारतीयवीरमहिलाः
कित्तूरु चेन्नम्मा झांसी लक्ष्मीबाई मयणल्लदेवी राज्ञी लक्ष्मीबाई रूपसुन्दरी कस्तूरबा
गदगविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति हावेरीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति गदगविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ६६। गदगविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या गदगमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या  हावेरीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । गदगविषये अधिकविवरणार्थं गदग इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१४३४
१४३४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४३४ १४३४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मुक्तस्थव्यायाम
वर्गः:दाक्षम् वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
४३५
४३५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
जार्जिया (देशः)
thumb|right|200px thumb|right|200px
जार्जिया एशिया महाद्वीपे देश: अस्‍ति. अस्‍य राजधानी तबिलिसि अस्‍ति.
बाह्यशृङ्खला
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गङ्गानदी
गङ्गा नदी (भारतदेशे: गङ्गा, बाङ्गलादेशे: पद्मा, পদ্মা) दक्षिण-एशियाखण्डे विद्यमाने भारतदेशे, बाङ्ग्लादेशे च प्रवहन्ती काचित् नदी|
उद्भवनम्
भागीरथी उत्तराञ्चले हिमालये गङ्गोत्रीहिमसंहतेः उद्भूय देवप्रयागं प्रति अलकनन्दाम् संयाति। देवप्रयागात् एव सा गङ्गा इति कथ्यते। प्रयागे यमुना गङ्गया संयाति। ततः सा उत्तरभारते सृत्वा वङ्गोपसागरं प्राप्नोति। तस्य वितरकनद्यः हूग्ळीपद्मादयः। वङ्गोपसागरस्य समीपे सुन्दरवनम् अस्ति। तत् व्याघ्राणां प्रमुखं निवासस्थलम् अस्ति।
इचिरो सुजुकी
thumb|right|इचिरो सुजुकी
गङ्गानदी
जन्तवः
गङ्गायां द्विविधौ शिशुमारौ(मत्स्यविशेषः) स्तः। तौ गङ्गाशिशुमारः इरावतीशिशुमारः च। गङ्गायां केचन विरलाः कुम्भीराः(मकराः) (Glyphis gangeticus) अपि वसन्ति। thumb|गङ्गादेवी
इचिरो सुजुकी
इचिरो सुजुकी (鈴木一朗, Suzuki Ichirō) बेसबाल क्रीडेन एक: प्रख्‍यात: कन्‍दुकताडकं अस्‍ति. तस्‍य जन्‍म जापान देशे १९७३ तमे अभवत्‌. इदानीं स: अमेरिका देशे क्रीडयन्‍ति.
यज्ञेश्वरदीक्षितः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:आलङ्कारिकाः
इचिरो सुजुकी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गङ्गानदी
पुराणम्
हैन्दवाः गङ्गादेवीं माता इव पूजयन्ती|
एकदा ब्रह्मा विष्णुपादधूलिं संयोज्य गङ्गाम् निर्माति स्म। अत एव गङ्गा अति पवित्रा। thumb|left|250px|भागीरथी गङ्गोत्रीहिमसंहतेः उद्भवति
एकदा महाराजः सगरः अश्वमेधयज्ञं कृतवान्। तस्य षष्टिसहस्रपुत्राः आसन्। अश्वः मत्सरेण इन्द्रेण बद्धः। सगरः अश्वं प्रतिप्राप्तुं स्वपुत्रान् प्रेषितवान्। ते अश्वम् कपिलर्षेः आश्रमे अपश्यन्। कपिलमहर्षिः एव चोरः इति मत्वा ते तम् अबाधन्त। क्रुद्धः ऋषिः स्वदृष्ट्या एव तान् भस्मसात् अकरोत्। तेषाम् अन्तिमसंस्कारः न कृतः । अत एव ते स्वर्गम् न प्राप्नुवन्। सगरस्य वंश्यः भगीरथः स्वपूर्वजानाम् शान्तये गङ्गाजलम् ऐच्छत्। सः तीव्रेण तपसा गङ्गां भूलोकं प्रति आनायितवान्। शिवः तां गङ्गां स्वजटायां धृतवान्। गङ्गा पापेभ्यः सर्वान् उद्धरति ।
पुराणेषु गङ्गायाः विशिष्टाः संदर्भाः अन्यत्र द्रष्टव्याः। पुराणकथनानुसारेण, सूर्यः स्वरश्मिभिः यं जलं गृह्णाति, तस्य ब्रह्माण्डे वितरणं सः आकाशगंगया करोति। अयं जलं न कोपि साधारणं जलमस्ति, अपितु सोमः अस्ति। आकाशगंगा पर्जन्यवृष्ट्या पृथिव्योपरि जलस्य वर्षणं करोति। अयं वृष्टिः प्रथमतः कारणरूपस्य मेरोः पर्वतस्य परितः भवति, येन मेरोः विभिन्न दिशाभ्यः सीता, चक्षु आदिसंज्ञकानां गङ्गानां प्रादुर्भावः भवति। किन्तु भारतवर्षाय एषां गङ्गानां सृतिः पर्याप्तं नासीत्। यदा भगीरथेन कपिलमुनेः क्रोधदृष्ट्या भस्मीभूतानां स्वपितॄणां तारणाय तपः अतपत्, तदैव दक्षिण दिशातः गंगायाः पतनमभवत्, यां गङ्गां शिवः स्वजटासु अधारयत्। कालान्तरे एभ्यः जटाभ्यः अलकनन्दासंज्ञकस्य एका धारायाः प्रवाहः भारते अभवत्। पुराणेषु कथनमस्ति यत् गङ्गायाः जलं साधारणं जलं नास्ति, अपितु सोमस्य रूपमस्ति। तेन जलेन पृथिव्यामुपरि सर्वेषां ओषधीनां, सर्वेषां प्राणिनां पोषणं भवति। अयं संकेतमस्ति यत् आध्यात्मिकरूपेण गङ्गायाः प्रवाहः प्राणे - प्राणे भवितुं शक्यते। प्रवाहस्य किं परीक्षा अस्ति। यदा गंगायाः प्रवाहः भविष्यति, तदा क्षुधायाः भीषणता विनङ्क्ष्यति। पुराणेषु सार्वत्रिक रूपेण कथनमस्ति यत् गङ्गायाः उद्भवं विष्णोः वामपादाङ्गुष्ठेनाभवत्। वनस्पतिषु जलस्य प्रवाहः तेषां मूलेभ्यः शिखरं प्रति, गुरुत्वाकर्षण शक्तेः विपरीतं दिश्यां भवति। एवमेव जंगमेषु प्राणिषु अपि जलस्य प्रवाहः गुरुत्वाकर्षणतः विपरीत दिश्यां भवितुं शक्यमस्ति। अयं प्रवाहः न कोपि साधारणः प्रवाहः अस्ति, अपितु बाह्यगङ्गाजलेन सदृशं शीतजनकं भवति। पादाङ्गुष्ठतः गङ्गायाः सरणं प्रत्येक जनस्य अपेक्षा अस्ति। न केवलं सरणं, अपि तु अस्य सरणस्य आरम्भकालमपि ब्रह्ममुहूर्तं भवेत्, अयं अपेक्षणीयः।
मूर्तिकलासु गङ्गायाः लेखनम्
सार्वत्रिक रूपेण, मूर्तिकलासु गङ्गायाः चित्रणे तस्याः प्रतिष्ठा मकरोपरि भवति। पुराणेषु मकरस्य कानि अर्थानि भवितुं शक्यन्ते, अयं अन्यत्र वर्तते। ओंकारस्य परिकल्पनं मुख्यतः त्रिवर्णेभिः अस्ति - अ, उ एवं म। चतुर्थी अर्धमात्रा अस्ति। अ - प्राणेन ब्रह्माण्डस्य ऊर्जायाः ग्रहणम्। उ - ऊर्जायाः संरक्षम्, ऊर्जायाः क्षरणतः रक्षणम्। म - यस्याः ऊर्जायाः संरक्षणं असफलं अभवत्, तस्याः पुनर्नवीनीकरणम्। पञ्चतन्त्रे कथनविशेषमस्ति यत् छन्दःशास्त्रस्य रचनाकारस्य पिङ्गलऋषेः मरणं मकरकारणेन अभवत्। अस्मिन् संदर्भे टिप्पणी अस्ति -
किं गङ्गा ओंकाराक्षरे चतुर्थी अर्धमात्रा, प्रकृत्याः विशिष्टरूपमस्ति, अयं अन्वेषणीयः।
गङ्गायाः प्रकृतस्थितिः
भारतदेशः प्रकृतिसम्पदा समृद्धः अस्ति । वयम् अत्र प्रकृतिं पञ्जमहाभूतानि इति कथयामः। ये अस्माकम् उपकारं कुर्वन्ति तेषां कृतज्ञता समर्पणम् अस्माकं कर्तव्यं भवति । तथैव जलं वायुः अग्निः इत्यादयः अस्मान् निरन्तरम् उपकुर्वन्ति अतः तान् देवत्वेन भावयन् नमस्काररूपेण वयं कार्तज्ञ्यं समर्पयामः । एतादृशस्य पुण्यजलस्य स्रोताः भारतीयाः पुण्यनद्यः । तासु महानदीषु अन्यतमा भागीरथी त्रिपथगा जाह्नवी इति कथ्यमाना नदी गङ्गा । प्राचीनकाल‌ात् अस्माकं देशे पवित्रभावनयापूज्यमाना एषा नदी इदानीं प्रदूषिता अस्ति । विष्णोः पादकमलात् उद्भूता गङ्गा शिवस्य शिखाद्वारा भूलोके पतित्वा प्रवहति इति भारतीयानां विश्वासः । अतः गङ्गास्नानेन पापनाशनं भवति इति भावनया प्रतिदिनं २०लक्षजनाः पुण्यस्नानं कुर्वन्ति । जनानां धार्मिकाध्यात्मिकेन विश्वासेन इयं अस्मिन् विश्वे एव पुण्यतमा इति ख्याता । एतादृशी नदी मानवानां दुराशायाः निर्लक्षस्य च कारणेन तन्नाम नगरीकरणेन नदीतीरे अत्यधिकयन्त्रागाराणां स्थापनेन च गङ्गायाः जलं मलिनं सञ्जातम् । एतस्य जलस्य पानेन स्नानेन वा मानवाः रोगबाधिताः भवन्ति एव । अस्मिन् जले कालरा डिसेण्ट्री इत्यादिरोगोत्पादकाः अंशाः सन्तीति भारतीयविज्ञानिनः धार्मिकनायकाः च मिलित्वा संशोध्य जनान् प्रबोधितवन्तः । पुनः च अस्मिन् जले अन्यनदीनाम् अपेक्षया अधिकः आम्लजनकः अस्ति यः मानवशरीरास्य अनुकूलकरः न  । अनेन जलपानेन मानवः ज्वरबाधितः भवति इति । अतः मानवः गङ्गाजलं पुण्यभावनया आबहोः कालत् तीर्थम् इव किञ्चिदेव पिबन् जीवति । भारतीयसर्वकारेण गङ्गायाः पुनः शुद्धीकरणार्थं कोट्याधिकं धनं व्ययितम् । सा परियोजना इदानीमपि चलन्ती अस्ति । किन्तु यावत् वयम् आधुनिकाः नागरिकाः मानवाः जागरिताः न भवेम तावत् समस्या भवति एव । गङ्गनदीतीरप्रदेशे विद्यमानानां यन्त्रागाराणां स्वामिनः अशुद्धजलं शुद्धीकृत्य त्यजेयुः । सार्वजनिकाः व्यर्थवस्तूनि नद्यां न प्रक्षिपेयुः । नगरीकरणानाम् अथवा अन्यव्याजेन अरण्यनाशः न सहनीयः । एतेषां रक्षणार्थं प्रशासनेन नियमाः करणीयाः अनुष्ठाने च गभीरक्रमः पालनीयः भारतसर्वकारेण । एवं चेत् अस्माकं परमपावनी गङ्गा पुण्यनदी रूपेण तिष्ठेत् । तुङ्गतरङ्गे गङ्गे । वन्दे गङ्गामातरम् ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:उत्तराखण्डराज्यस्य नद्यः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रोणविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति हावेरीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति रोणविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ६७। रोणविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या गदगमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या  हावेरीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । रोणविषये अधिकविवरणार्थं रोण इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
विबुधानन्दम्
विबुधानन्दं नाम नाटकं शीलाङ्को नवमशताब्दे क्वचित् विरचितवान् । जैनानामेकादशाङ्कव्याख्यातृत्वेन प्रसिद्धिभाक् शीलाङ्कः राष्ट्रकूटवंशीयनृपतेराश्रितस्तद्वंशधरमेव नायकं निबध्य लक्ष्मीधरनामानं प्रतिभाप्रकाशेनामरभारतीमालोकयामास । इदं च करुणरसपूरं नाट्यम् ।
कथावस्तु
राष्ट्रकूटवंश्यो राजकुमारः श्रीधरो नाम न केवलं पुरुषकारः फलतीत्युक्तः स्वपौरुषं परीक्षितुं वसुधाभ्रमणाय प्रातिष्ठत। स राजशेखरस्य राज्ञो राजधानीं गतः । कञ्चुकिनी राजा तस्मै दुहितरं बन्धुमतीं राज्यार्धं च दातुं सन्दिष्टवान् । क्रीडोपवने राजकुमारः बन्धुमतीमदर्शत् । तयोः प्रणयावतारः प्रथमं पदं क्रान्तः । विदूषकेण सह कन्यान्तःपुरं गतोऽसौ चित्रागारे बन्धुमत्या प्रतिकृतमात्मानमपश्यत् । तत्रैवान्तर्हिता बन्धुमती ससखीका तयोरालापं श्रुत्वापि तस्यात्मगतं प्रेम नाशक्नोद् विनिश्चेतुम् । श्रीधरोऽपि तथैव तां प्रति सन्दिहान् आसीत् । अस्मिन्नेव मिथोद्वैविध्यव्यतिकरे राजकुमारः स्वप्रतिकृतिपार्श्वे बन्धुमती-प्रतिकृतिमालिखितवान् । अथ कियद्रूरं गत्वा मया कृत आलेखः कामपि शङ्कां जनयेदिति विदूषकं तच्चित्रमपसारयितुं निरदिशत् । अथ चित्रं प्रोञ्छितुकामं विदूषके पूर्वोपस्थिता बन्धुमत्याः सखी दृढं बाहुभ्यां गृहीतवती। तं मोचयितुं गतस्य श्रीधरस्य पाणौ बन्धुमत्याः पाणिं निधाय विदूषको वैवाहिकं समारम्भं समपादयत् ।
तस्मिन्नेव दिने सम्पन्ने विवाहविधौ आभूषणमञ्जूषां निरीक्षमाणः श्रीधरस्तत्र स्थितेन कालसर्पेण दष्टोऽम्रियत। राजशेखरश्च प्रव्रज्यां ग्रहीतुमना महिष्या पुत्रस्ते शिशुर्न तावद् राज्यपरिपालनाय शक्त इति वारितो मुमुक्षुरेव गृहेऽवसत् । जैनाचारमनुरुध्य शीलाङ्कोऽत्र उपदेशप्रवण एव लक्ष्यते -
मन्त्रैर्योगरसायनैरनुदिनं शान्तिप्रदैः कर्मभिः
युक्त्या शास्त्रविधानतोऽपि भिषजा सद्बन्धुभिः पालितः।
अभ्यङ्गैर्वसुभिर्नयेन पटुना शौर्यादिभी रक्षितः
क्षीणे ह्यायुषि किं क्वचित् कथमपि त्रातुं नरः शक्यते॥
१. भवितव्यतैव लोके न खेदनीयं मनस्तेन।
२. विहाय शोकसरणीं कार्ये मनो दीयताम्।
३. न च कमलाकरं वर्जयित्वान्यं राजहंसमालाभिलषति।
४. न शक्यमन्यतः प्रवृत्तं चित्तमन्यतो दातुम्।
शृङ्गाराय कृतसामग्रीसम्भारोऽपि शीलाङ्को नात्मीयं जातु शीलाङ्कं मृगमिव मृगलाञ्छनो विमुञ्चति । तत्रैव तस्य कृतिर्मनो रमयति यत्रासौ शिक्षक इव दत्तचपेट इव जागरयति सुप्तां कामपि चारित्रशिक्षाम् -
यच्चिन्त्यते हृदयेन नैव, युज्यते न चैव युक्तिभिः।
विघटन-संघटनपरस्तदपि हताशो विधिः करोति॥
तथापि क्वचिदेव कदाचिदेवासौ कथंकथमपि संघटयति वीररसोल्लासमपि -
वज्रप्रकोष्ठकरजाग्रचपेटघात-
निष्पिष्टदन्तिदशनोत्कटमौक्तिकौघः।
सिंहः सहायविकलोऽपि दलत्यरातीन्
अन्तर्गतं ननु सदैककमेव सत्त्वम्।।
अप्रस्तुतप्रशंसामुखनैवेह वीरप्रशंसा प्रस्तुता। शृङ्गारमपि असौ क्लेशं क्लेशमप्रस्तुतेनैव प्रशंसति -
सहकारमञ्जरीं वर्जयित्वा महामहिमपरिमलोद्गाराम्।
अभिलषन्त्यवल्लीं कुत्रापि किं मधुकरो युवकः।।
यति-विच्छित्ति-विहीनेयं छन्दोविचितिः सहृदयान् बन्धुरे गिरिपथे धावयति । सर्वथा सर्वात्मनैव मुनिव्रतं शिशिक्षिषुः शीलाङ्कस्तनोति प्रातिभं प्रकर्षम् -
पिपतिपुरद्य श्वो या जराघुणोत्कीर्णदेहसारोऽपि ।
धर्मं प्रति नोद्यच्छति वृद्धपशुस्तिष्ठति निराशः।।
तथापि कवेः प्रासङ्गिकः शृङ्गारानुरागः प्रकृत्यैव वैवश्यमादत्ते -
सच्चामीकर-चारु-कुम्भयुगवत् तन्व्याःस्तनौ राजतः।
श्रोणी-मन्मथ-मन्दिरोरुयुगलं स्तम्भयतेऽस्याः स्फुटम्।।
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लीयोन एम लीडरमन
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्पतनी
उत्पतनी काचित् बालक्रीडा। भारते अपि एषा क्रीडा भवति। वर्गः:दाक्षम् वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
धरणी
वर्गः:दाक्षम् वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय प्राचीन प्रचलित नामः महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय नेपाल देशस्थित एक मात्र संस्कृत विश्वविद्यालय अस्ति।  सः नेपालदेशस्य सर्वप्राचीन द्वीतिय विश्वविद्यालयः।
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय नाम्ना दाङ मण्डलस्य त्रिभुवननगर नगरपालिके 1986 खृष्टाब्दे स्थापितो वर्तते। तस्य कार्यालय काष्ठमण्डपमण्डलस्य वसन्तपुर राजप्रासाद निकटे स्थिताेऽस्ति।
तस्यान्तर्गते वाल्मिकी विद्यापीठ, पिण्डेश्वर संस्कृत महाविद्यालय एवं अन्यान्य महाविद्यालया च सञ्चालिताः वर्तन्ते।
बाह्य सूत्र
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बेळगावी
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बेळगावी-उपमण्डलम् । कन्नडभाषिणः बेळगावीनाम्ना, मराठीभाषिणः बेळगांव नाम्ना च एतत् नगरं सम्बोधयन्ति । कर्णाटके बेङ्गळूरु, हुब्बळ्ळी, मैसूरु नगराणाम् अनन्तरं चतुर्थं महानगरम् एतत् । समुद्रस्तरतः समान्यतः २५०० पादोन्नते(७६२मीटर्) स्थाने अस्ति एतत् नगरम् । कर्णाटकसर्वकारः द्वितीयराजधानीरूपेण बेळगावीनगरं कर्तुम् इच्छति । अतः सद्यःकाले (२०१२तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य ११ दिनाङ्के) सुवर्णविधानसौधनामकस्य शासकीयभवनस्य उद्घाटनम् अकरोत् ।
बेळगावीसीमाविवादः
१९५६ तमे वर्षे भाषानुगुणं राज्यानां यत् पुनर्घटनम् अभवत् तदा बेळगावीमण्डलं मैसूरुराज्ये(इदानीं कर्णाटकम्) योजितम् ( यद्यपि ३/४जनाः अत्र मराठीभाषिण्ः आसन्) । तदारभ्य महाराष्ट्रस्य जनाः एतत् मण्डलम् अस्माकम् इति प्रतिपादयन्तः सन्ति । एषः विवादः इदानीं सर्वोच्चन्यायालये अस्ति ।
भौगोलिकता
बेळगावीनगरस्य निर्देशाङ्कौ १५.८७°उ ७४.५°पू.[11] । एतत् नगरं कर्णाटकस्य उत्तरपश्चिमभागे अस्ति ।गोवा तथा महाराष्ट्रं सीमावर्तिनी राज्ये । गोवाराज्यस्य सीमातः ५०कि.मीटर् दूरे अस्ति एतत् नगरम् । राज्यस्य प्राचीननगरेषु अन्यतमम् अस्ति । राज्यराजधानीबेङ्गळूरुतः ५०२कि.मी.दूरे, हैदराबाद्तः ५१५कि.मी.दूरे, मुम्बयीतः ५००कि.मी.दूरे अस्ति । बेळगावीप्रदेशः बेळुवलनाडु इति प्रसिद्धम् आसीत्। अस्य वेणुग्रामः इति चारित्रिकं नाम आसीत् । अत्र दुर्गाणि, मन्दिराणि, जलपाताः, नदीसङ्गमादि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । पूर्वकाले वेदाध्ययनशीलाः विप्राः अत्र वसन्ति स्म । स्वामी विवेकानन्दः अत्र नवदिनानि यावत् स्थितवान् । बेळगावी नगरे सुन्दरः आकर्षकः रामकृष्णाश्रमः अस्ति। द्वादशशतके निर्मितस्य दुर्गस्य पार्श्वे कमलबसदि इति सुन्दरः षोडशस्तम्भाधीरतः शिल्पाविशेषः अस्ति । एतत् शिलाबसदि इत्यपि कथयन्ति । एतत् परितः २०८ जैनप्रतिमाः सन्ति । नगरमध्ये प्रसिद्धः हनुमान् देवालयः अस्ति । एषः नगररक्षकः इति विख्यातः अस्ति । सेनाप्रदेशे मिलिटरी महादेवः इति ख्यातः शिवः मन्दिरे राराजते । शहपुरमार्गे पार्श्वे कपिलेश्वरनामकः स्वयम्भूः द्विशतवर्षप्राचीनः लिङ्गविशेषः अस्ति। । एतम् कपिलप्प इति च कथयन्ति । दक्षिणकाशी इति क्षेत्रस्य नाम अस्ति । श्रावणमासे शिवरात्रिपर्वणि च अत्र विशेषपूजादिकं भवति । बेळगावी समीपे ८. कि.मी दूरे कणबग्रामे रामतीर्थम् अस्ति । अत्र रामशिवयोः मन्दिरे स्तः । हलीसग्रामे कदम्बवास्तुशिल्परुपः श्री लक्ष्मीनरसिंहस्य देवालयः अस्ति । सुन्दरं गोपुरम् (५पादपरिमितम्), ४ - पादपरिमितोन्नता श्रीलक्ष्मीनारायणमूर्तिः सर्वालङ्कारविशिष्टा अङ्कस्थापितलक्ष्मीयुक्ता अस्ति । नृसिंहस्य १.५ पादपरिमितोन्नता मूर्तिः मानवदेहसिंहशिरविशिष्टा अस्ति । पुरतः योगी नारायणस्य शिलामन्दिरमपि अस्ति । मुगुटखानहुब्बळ्ळीप्रदेशे मलप्रभानदीतीरे सञ्चरन् श्री च्यवनमहर्षिः श्री रुद्रदेवम् अत्र प्रतिष्ठापितवान् यज्ञं च कृतवान् । श्रीनरसिंहं महाशिलायाम् आराध्य यज्ञान्ते विसृष्टवान् । श्रीयादवार्यः मूर्तिम् अन्विष्य अश्वत्थवृक्षस्याधः स्थापितवान् । विजयनगरप्रभुः अच्युतनरायः विशालम प्राङ्गणं निर्माय पूजादिव्यस्थां कृतवान् ।
वर्गः:बेळगावीमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
४३६
४३६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४३६ ४३६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१४३५
१४३५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१४३५ १४३५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दामोदर राव
लघुचित्रम्|दामोदर राव दामोदर  राव: (जीवितकालः क्रि.श. १९७७ भाद्रपदः वीमस्ती एक: दिनतः)  एकः भारतीय संगीतकार:, गायक: च नटः अस्ति, अस्य पिताः नामः रामधनी राव: च मातृ नाम: लालपरी देवी: अस्ति।  तानी संगीत: मधुरं च कर्णप्रियम: अस्ति।
सन्दर्भ
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सङ्गीतज्ञाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:१९७७ जननम्
सौबल
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कुळित्थपिष्टम्
पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः कुळित्थः । आङ्ग्लभाषायां Horse Gram इति उच्यते । अयं कुळित्थः भारते प्रचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अपि अस्य कुळित्थस्य उल्लेखः सर्वत्र दृश्यते एव ।
ताम्रवर्णः, कलावृत्तः, अनिलापहः, कर्पणा, पीतमुद्गः, अलिस्कन्दः, सुराष्ट्रकः इत्यादीनि नामानि सन्ति कुळित्थस्य । कुळित्थेन श्राणां, सारं, क्वथितं, पौलिं, व्यञ्जनं, पर्पटम्, अवदंशं च निर्मान्ति । यद्यपि कुळित्थे विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।
दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं कुळित्थः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।
वर्गः:पिष्टानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हानगलविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति हावेरीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति हानगलविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ८२। हानगलविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या हावेरीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या  हावेरीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । हानगलविषये अधिकविवरणार्थं हानगल् इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लुइ अल्वारेज़
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शैक्षिकमनोविज्ञानम्
शैक्षिकमनोविज्ञानम्  (Educational psychology), मनोविज्ञान स्य सा शाखा वर्तते यस्याम् मानवः शैक्षिकवातावरणे कथं अधिगच्छति तथा शैक्षणिकक्रियाकलापाश्च कथं प्रभावी भवितुमर्हन्ति इति अध्ययनं क्रियते । 'शिक्षामनोविज्ञानम् ' द्वयोः शब्दयोः मेलनेन उत्पन्नः - ‘शिक्षा ’ ‘मनोविज्ञानञ्च’। अतः अस्य शाब्दिकः  अर्थः वर्तते – शिक्षया संबन्धितं मनोविज्ञानमिति।
अपरेषु शब्देषु अयं मनोविज्ञानस्य व्यावहारिकं रूपमस्ति। तथा च शिक्षाप्रक्रियायां मानवव्यवहारस्य अध्ययनविज्ञानमस्ति।शिक्षायाः सर्वेषु पक्षेषु यथा उद्देश्येषु ,शिक्षणविधिषु ,पाठ्यक्रमे, मूल्याङ्कने, अनुशासने च मनोविज्ञानस्य प्रभावः वर्तते। मनोविज्ञानं विना शिक्षाप्रक्रिया स्म्यकरूपेण न चलितुं शक्नोति।
शिक्षामनोविज्ञानस्य परिभाषा
शिक्षामनोविज्ञानं एतादृशं विज्ञानं वर्तते,यः शिक्षासमस्यानां विवेचनं, विश्लेषणं, समाधानं च करोति। शिक्षा मनोविज्ञानतः कदापि पृथक् नास्ति। मनोविज्ञानं कस्मिन्नेव स्वरूपे भवतु ,शिक्षया मनुष्याणां विकासं करोति।
स्किनरमहोदयानुसारेण : शिक्षामनोविज्ञानं शैक्षणिकपरिस्थितिषु मानवीयव्यवहारस्य अध्ययनं करोति। शिक्षामनोविज्ञानं शिक्षया,या सामाजिकी प्रक्रिया अस्ति एवञ्च मनोविज्ञानेन,यः व्यवहारस्य विज्ञानं वर्तते, स्वार्थं गृह्णाति।
क्रो एवञ्च क्रो महोदयानुसारेण : शिक्षामनोविज्ञानं व्यक्तेः जन्मादारभ्य वृद्धावस्थापर्यन्तं अधिगमानुभवानां वर्णनं व्याख्यां च करोति।
मनोविज्ञानस्य आवश्यकता
कैलीमहोदयेन शिक्षामनोविज्ञानस्य आवश्यकतां निम्नानुसारं उक्तमस्ति :-
1. बालकस्य स्वभावं  ज्ञातुम् ,
2. बालकं स्ववातावरणेन सामंजस्यं स्थापयितुं ,
3. शिक्षायाः स्वरूपस्य, उद्देश्यानां प्रयोजनानाञ्च ज्ञानाय ,
4. शिक्षणाधिगमसिद्धांतानां  विधीनाञ्च अवगमनम्,
6. चरित्रनिर्माणस्य विधीनां सिद्धांतानाञ्च अवगमनम्,
7. मूल्याङ्कन विधीनां प्रशिक्षणम् ,
8. शिक्षामनोविज्ञानस्य तथ्यानां सिद्धांतानाञ्च ज्ञानाय प्रयुक्तानां वैज्ञानिक विधीनां ज्ञानम्,
प्रमुख शिक्षामनोवैज्ञानिकाः
विलियम-जेम्स महोदयः  (1800-1899)
इवान-पावलाव महोदयः  (1849-1936)
जॉन-डीवी महोदयः  (1859-1952)
मारिया-मान्टेसरी महोदया  (1870-1952)
कुर्त-लेविन महोदयः (1890-1947)
जीन-पियाजे महोदयः (Jean Piaget / 1896-1980)
लिव-वाइगोत्सकी महोदयः (1896-1934)
कार्ल-रैंसम-रोजर्स महोदयः (Carl Ransom Rogers, 1902-1987)
अब्राहम-मासलो महोदयः (Abraham Maslow, 1908-1970)
बेंजामिन-ब्लूम महोदयः (Benjamin Samuel Bloom, 1913-1999)
नोआम-चाम्सकी महोदयः (Noam Chomsky, 1928 )
४३७
४३७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४३७ ४३७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पाणिनेः ग्रन्थपञ्चकम्
पाणिनेः पञ्च ग्रन्थाः एव पाणिनेर्ग्रन्थपञ्चकम् उच्यन्ते। पाणिनीयं हि व्याकरणं पञ्चाङ्गकमित्युच्यते । तत्र हि शब्दानुशासनं धातुपाठः गणपाठः लिङ्गानुशासनं शिक्षा च पञ्चाङ्गानि । केचिच्छिक्षास्थाने उणादिसूत्राणि गणयन्ति)अपरे तु तत्र परिभाषापाठसमावेशयन्ति । अस्त्यत्र प्राचीनः श्लोकः -
अष्टकं गणपाठश्च धातुपाठस्तथैव च ।
लिङ्गानुशासनं शिक्षा पाणिनीया अमी क्रमात् ।। ' इति ।
शब्दानुशासनातिरिक्ता हि पाणिनीयस्तत्सम्बद्धग्रन्था हि 'खिल' शब्देन । वा ‘परिशिष्ट' शब्देनाप्यभिधीयन्ते । यथोक्त काशिकायां -
“उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेशः । शास्त्रवाक्यानि सूत्रपाठः खिलंपाठश्च । तथैव न्यासे-- खिलपाठो धातुपाठश्चकारात्प्रातिपदिकपाठश्च । खिलं नाम परिशिष्टमेव । यथा सप्तशत्या मूर्यादिरहस्ये‘मार्कण्डेयपुराणे खिलांशे मूर्तरयम् ।' इति ।
तथैव स्वशाखापेक्षया परशाखीयमपि खिलमेव । खिल नामावयवमपि । तान्यत्र संक्षेपेणोपस्थाप्यन्ते ।
धातुपाठः
संस्कृतभाषा यां हि सर्वे एव. शब्दाः किं नाम किमव्ययं किं वेतरतुः प्रकृती प्रत्यययोगेन निष्पन्ना अत एव यौगिका मन्यन्ते । तत्रापि येषां खलु प्रकृतिप्रत्ययविभागः स्पष्टतया ज्ञायते ते हि शब्दा मूलशब्दानुशासने येषाञ्चोत्पत्तौं. क्लिष्टतयैव प्रवृत्तिस्तेषां हि खिलरूपे उणादिपाठे च विचारः । तौ हि शब्दानुशासनोणादिसाधितौ शब्दौ यौगिकौ । एषाञ्च यौगिकत्वं न कदापि विभज्य ज्ञातुं शक्यते ते हि शब्दा अव्युत्पन्ना एव । परापूर्वकाले तेऽपि व्युत्पन्ना ओसनु है कालक्रमेण तेषां व्युत्पत्तिरसम्भवाभवत् । तेन हि यत्र शकिटॉयनेस। वैयाकरणाः सर्वानपि शब्दान् धातुजानु मन्यतेस्म तत्र पाणिनिह शब्दानाम: व्युत्पन्नत्वमपि स्त्रीचकार ‘अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकमिति कथने कृत्तद्धित• समासाश्च' इति योगेन । प्रातिपदिकं हि एतदनुसारेण त्रेधा निष्पद्यते धात कुअंत्यययोंगेन, तस्मिन् हि तद्धितप्रत्यययोगेन तयोस्तेषां वा समसनेन च । एतदतिरिक्तमपि ये हि शब्दाः प्रचलिताः सन्ति तेऽपि प्रातिपदिकेसंज्ञां भजन्त इति शब्दो द्विधा भवति व्युत्पन्नोऽव्युत्पन्नश्च । तत्र व्युत्पन्नः कृत्तद्धितसमास- सिद्धोऽव्युत्पन्नश्च स्वयंसिद्ध इति । स्वयं सिद्धे हि धातुः प्रत्ययश्च प्रातिपदिकसंज्ञां नैव भजन्ते निरर्थंकश्च शब्द इति । तत्र येषु हि शब्देषु धात्वर्थंस्थानुगमनं प्रतीयते ते हि यौगिकाः, येषु च प्रतीतेऽपि धात्वर्थानुगमने कस्मिंश्चिदेवार्थविशेषे नियतत्वं प्रतीयते ते हि योगरूढाः येषु च कथश्चिदपि धात्वर्थानुगमने नैब प्रतीयते, ते हि रूढा ऐवेति शब्दा योगिक-योगरूढ-रूढभेदेन त्रिविधाः । संन्ति । तेष्वपि यौगिकयोगरूढशब्दानां सिद्धिस्तु मूलव्याकरणतो ज्ञायते रूढशब्दसिद्धिनिमित्तमेवोंणादिप्रकरणं परिकल्पितम् । शब्दब्रह्मणोऽनन्तत्वादौणादिकगत्यापि असाध्यव्युत्पत्तिकशब्दानामुच्चारणे उदात्तादिस्वरज्ञानाय फिट्सूत्रव्यवस्थाऽपि कृताऽऽचाः । यथाऽऽह महाभाष्यकारः -
प्रातिपदिकविज्ञानञ्च भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् ।
उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रतिपदिकानि इति ।
प्रथमं तु सर्वेऽपि शब्दा योगिकी एवासन् । अनन्तरं तेषां धात्वर्थानुगमनविस्मृतेः रूढत्वं सञ्जातम् । एतादृशं रूढत्वं प्रथमं निपातशब्दे समुत्पन्नम्, ततश्च कृदन्तशब्दे ततश्च संज्ञावाचिनि तद्धितशब्देऽपि । अनन्तरञ्च सर्वेऽपि शब्दाः स्वकीयां यौगिको स्थितिमपहाय रूढत्वमाश्रितवन्तो यथा पाचकवृक्षब्राह्मणादिशब्दाः । तेनैव कातन्त्रीये कृदन्तमेव नैव व्याख्यातम् ।। - केचित्तु शब्दं पूर्वतो विद्यमानं मन्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययविभागं तु तज्ज्ञानसौकर्याय परिकल्पितमात्रम् । तेनैव तत्र विदुषां नौकमत्यम् । यथोक्त वाक्यपदीये -
अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मसु ।
शव्दानां प्रकृतिप्रत्ययबिभागः काल्पनिको यथार्थों वा स्यात् व्याकरणं तु शब्दानां प्रकृतिप्रत्ययविभागद्वारा साधनेन सह सम्बद्धम् । तत्र प्रकृतिर्मूलम् । यस्मात्प्रत्ययविधिः कल्प्यते सा प्रकृतिः । तेन हि समस्तशब्दानां कृदन्ततद्धितान्तशब्दा एवं प्रकृतिः । तद्धितान्तशदानां कृदन्तशब्दा एवं प्रकृतिः । कृदन्तशब्दानाञ्च धातवो हि प्रकृतिः । तेनैव सर्वेऽपि शब्दां धातुजाः । धातवो हि भूवादयः विविधानां शब्दरूपाणां धारको धातुः । तेनैव दधाति शब्दस्वरूपं यः स धातुरिति । स एव आख्यातविभक्तियुक्तः क्रियावाचकः कृत्प्रत्यययुक्तश्च नामादिः वाचकः निपाता अव्ययं निपातः कर्भप्रवचनीयः कुगतिप्रादयोऽपि धातोः कृत्प्रत्यययोगेनैव जाताः किन्तु तेऽज्ञातमूलाः । पाणिनिमतेऽव्ययानामपि प्रातिपदिकसंज्ञासुबुत्पत्तिश्च भवति, पश्चाच्च तल्लुष्यते ‘अव्ययादाप्सुपः' इतिं प्रबन्धेन ।
श्रूयते हि इन्द्रेणाऽपि धातुपाठः प्रोक्त आसीत् । एवञ्च वायुनाऽपि । वस्तुतस्तु आपिशलि-काशकृत्स्न-शाकटायन-भागुरिप्रभृतिरपि स्वसम्प्रदायानुसारी धातुपाठः प्रोक्त आसीत् । तेषु हि सौभाग्यवंशात् काशकृत्स्नधातुपाठः सम्प्रत्युपलभ्यते ।
एवमेव पाणिनीयो धातुपाठः सम्प्रति समुपलब्धेषु धातुपाठेष्वन्यतमः । केचित्तु तस्य पाणिनीयत्वं प्रेत्याचक्षते । तेषु हि न्यासकारो जिनेन्द्रबुद्धिमुख्यः । किन्तु तस्य “प्रतिपादितं हि पूर्वं गणकारः पाणिनिर्न भवतीति । तथा चान्यो गणकारोऽन्यश्च सूत्रकार इति' कथने गणकारशब्देन किमभीष्टमिति नैव स्पष्ट तथापि यद्यप्यत्र त्रिग्रहणं क्रियते निजादीनामन्ते वृत्करणं किमर्थम्? एतद्गणकाः प्रष्टव्यः न सूत्रकारः । अन्यो हि गणकारोऽन्यश्च सूत्रकार इत्युक्त प्राक् । इंति कथने स्पष्टमेव धातुपाठस्य पाणिनीयत्वं प्रत्याख्यातमस्ति । किन्तु स एवान्येत्र ‘न तस्य पाणिनेरिव ‘अस् भुवि' इति गणपाठः' इति प्रतिपाद्य धातुपाठस्य पाणिनिप्रोक्तत्वं समर्थयति । नैतावतैवापितु प्रमाणान्तरैरपि पाणिनिना धातुपाठः 'प्रोक्त इति सिध्यति । सूत्रेषु हि पाणिनिना धातुगणो निदष्टो यथा पुषादि द्युतालुदितः परस्मै । 'पर्देषु, किरवं पञ्चभ्यः, शमामष्टानां दीर्घःश्यनि। तद्वयाख्याताय धातुपाठों नितान्तमावश्यक एव । अपरञ्च शब्दानुशासने हि धात्वनुबन्धानादायानेकानि कार्याणि कृतानि सन्ति । यथाः अनुदात्तङित आत्मनेपदम् स्वरितजितः कत्रभिप्राये क्रियाफले, ड्वितः क्त्रिः, ट्वितोऽथुच् उदितो वा इदितो नु धातोः ओदितश्च उपदेशेऽत्वतः, एकाच उपदेशेऽशिति सन्वल्लधुनि चपरेऽनग्लोपे, धात्वादेः षः सः, धातोरेकाचो हुलादेः क्रियासमभिहारे यङ्, श्रीदितो निष्ठायाम् स्वरतिसूतिसूयतिघूनूदितो वा, आदितश्च नाग्लोपिशास्वृदिताम्', षिद्भिदादिभ्योऽङ्, इरितो वा इत्यादि । तेन हि तदनुकूलनायापि पाणिनिह धातुपाठमवश्यमेव प्रोक्तवानित्यनुमीयते । एवं तह सिद्धे सति यदादिग्रहणं करीति तज्ज्ञापयत्याचार्यंः अस्ति च पाठो बाह्यश्च सूत्रात् इति महाभाष्यवचनादपि पाणिनिप्रोक्तो धातुपाठः स्मर्यते ।
पदमञ्ज हरदत्तः स्मरति-- ‘यत्राचार्याः स्मरन्ति तत्रैव सूत्रकारेण तावद्विक्षिताः सर्वेऽनुनासिकाः पठिताः ‘डुलभष् प्रप्तौं' इतिवत् । लेखकैस्तु सङ्कीर्णा लिखिताः' इति ।
'एतैरन्यैश्च तादृशैः प्रमाणैः सिध्यति यत्पाणिनिनाऽवश्यमेव स्वसूत्रावर्ती धातुपाठः प्रोक्त एवेति । ' सिद्धेऽथं धातुपाठस्य पाणिनीयत्वे पुनश्च पाणिनिना धातुपाठः कृतो न वेति विषये पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । केचन धात्वर्थान् पाणिनीयात् मन्यते केचन ? तु पाणिनिना धातुपाठ एवं प्रोक्तः किन्तु धात्वर्थास्तु पश्चाद्वतिविचक्षणैः भीमसेन मैत्रयप्रभृतिभिरुक्ता इति मन्यन्ते उभे एव मतेऽत्र संक्षेपेणोपस्थाप्यते । तत्र हि प्रथमं महाभाष्यमतमुध्रियते -
‘परिमाणग्रहणं च कर्तव्यम् । इयानवधिर्धातुसंज्ञो भवति इति वक्तव्यम् । कुतो ह्य तत् ? भूशब्दो धातुसंज्ञो भवति पुनर्वेधशब्दः ।
अत्रपरिमाणग्रहणं च अर्थनिर्देशाभावे एवावश्यकम् । 'न ह्यर्था आदिश्यन्ते, क्रियावचनता च गम्यते' ‘कः खल्वपि पचादीनां क्रियावचनत्वे यत्नं करोति 'को हि नाम समर्थों धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानामनिदिष्टनादेष्टुम् । तत्र कैयटोऽप्याह -
तत्र नागेशः कथयति‘भीमसेनेनैतिह्यम् । 'इति ।' अर्थात् धात्वर्थनिर्देशस्तु भीमसेनेनः कृत इति ।। तथैव--
‘पाठेन धातुसंज्ञायां समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । 'दा' इति धातुः याः इत्याबन्तः । 'वा' इति धातुः ‘वा' इति निपातः । 'नु' इति घातु: ‘नु इति प्रत्ययः । ‘दिव” इति धातुः ‘दिव' इति प्रातिपदिकम् । अनेनापि पाणिनेर्धात्वर्थनिर्देशाभाव एव सिध्यति तथा हि सति प्रतिषेधस्यावश्यकंतैव, नोदेयात्। तत्र नागेशः कथयति - ‘पचादीनामर्थरहितानामेव पाठात् ।'
भट्टोजिरपि शब्दकौस्तुभे कथयति। 'न च या प्रापणे' इत्याद्यर्थनिर्देशो नियामकस्तस्यापाणिनीयत्वात् । भीमसेनादयो ह्यर्थं निददिक्षुरिति स्मर्यते। पाणिनिस्तु ‘भ्वेध' इत्याद्यपाठीदितिः भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् ।