cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मातङ्गिनी हाजरा
जीवनपरिवर्तनम्
१९३२ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/१/१९३२) दिनाङ्के तामलुक-उपमण्डस्य युवानः सर्वेषु ग्रामेषु पदयात्रायाः आयोजनम् अकुर्वन् । ग्रामं ग्रामं भ्रमन्ती सा पदयात्रा अलीला-ग्रामे सम्प्राप्ता । तस्यां पदयात्रायां यूभिः सह वृद्धाः अपि आसन् इति मातङ्गिनी अपश्यत् । खेदस्य विषयः आसीत् यत्, पदयात्रायाम् एकापि महिला नासीत्, केवलं पञ्च षड् वा बालिकाः एव आसन् । पदयात्रायाः तत् दृश्यं दृष्ट्वा मातङ्गिन्याः हृदि कीदृशाः भावाः स्युः इति तु मातङ्गिनी जानीयात् उत ईश्वरः । परन्तु सहसा सा पदयात्रायाः सम्मर्दे एकीभूता । पञ्च षड् वा कि.मी. यावत् पदयात्रा यदा अग्रे गता, तदा सर्वेषां मनसि द्विषष्ठिवर्षस्याः वृद्धायाः विषये कुतूहलम् उद्भूतम् – “कुतः, किमर्थम् एषा वृद्धा अस्माकं पदयात्रया सह सल्लग्ना” इति । पदयात्रायाः तद्दिवसः मातङ्गिन्याः जीवनपरिवर्तनस्य महान् दिवसः आसीत् ।
भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने योगदानम्
मातङ्गिनी निर्व्यसनजीवनं यापयन्ती आसीत् । अहिंसकान्दोलनेषु सा अविरतपरिश्रमं करोति स्म । ततः तया अनेकेषु स्थानेषु पदयात्राणां, सभानां च आयोजनं कृतम् । पदयात्रायां सभायां वा एतां वृद्धां दृष्ट्वा यूनां हृदयेऽपि देशभावनायाः स्फुरणं भवति स्म । लवणसत्याग्रहेऽपि मातङ्गिन्याः योगदानम् आसीत् । सा ग्रामं ग्रामम् अटन्ती जनजागृतिं करोति स्म । तस्याः पृष्ठे सहसा जनानां सम्मर्दः भवति स्म । आरक्षकाः यदा पदयात्रिणाम् उपरि दण्डप्रहारं कुर्वन्ति स्म, तदा ते वृद्धां मत्वा मातङ्गिनीं किमपि न कुर्वन्ति स्म । परन्तु मातङ्गिनी आरक्षकेभ्यः न बिभेति स्म । सा तु सर्वदा आङ्ग्लानां विरोधं कुर्वती आसीत् ।
एकदा सा आरक्षकाणां व्यूहं भेद्य तामलुक-उपमण्डलस्य न्यायालये कोङ्गेस-पक्षस्य ध्वजस्य आरोहणं कृतवती आसीत् । आरक्षकाणां यदा ज्ञानम् अभवत्, तदा ते तस्याः उपरि दण्डप्रहारम् अकुर्वन् । दण्डप्रहारेण सा मूर्छिता । मूर्छितावस्थायामपि सा “वन्दे मातरम्” उच्चस्वरेण वदन्ती आसीत् । ततः सर्वे ताम् औषधालयम् अनयन् । स्वस्थतां सम्प्राप्य सा पुनः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे अयुजत् ।
वङ्गप्रदेशस्य गवर्नर् तामलुक-उपमण्डस्य निरीक्षां कर्तुं यदा अटन् आसीत्, तदैव सत्याग्रहिणः कृष्णध्वजं प्रदर्श्य तस्य विरोधम् अकुर्वन् । तेषु सत्याग्रहिषु मातङ्गिनी हाजरा अपि आसीत् । आरक्षकाः अन्यैः सह तामपि कारागारं प्रेषितवन्तः । सा प्रथमवारं कारागारं गता । कारगारे अन्यैः क्रान्तिकारिभिः सह तस्याः सम्पर्कः अभवत् । स्वतन्त्रतान्दोलनस्य विषये तस्याः ज्ञानम् अवर्धत । कारागारात् मातङ्गिनी यदा विमुक्ता, तदा तया ‘खादि’-वस्त्रधारणस्य प्रतिज्ञा कृता । तस्याः प्रतिज्ञायाः आजीवनं पालनम् अकरोत् सा । सा नित्यं तन्तुकरणयन्त्रं चालयति स्म । क्रान्तिकारिणः तां ‘वृद्धा गान्धी’ (बुढी गान्धी) कथयन्ति स्म ।
'भारत छोडो' आन्दोलनकाले मृत्युः
१९४२ तमे वर्षे महात्मना ‘भारत छोडो’-आन्दोलनस्य उद्घोषणा कृता आसीत् । तेन 'करेंगे या मरेंगे' वाक्यम् अपि प्रदत्तमासीत् । तस्य अनुकरणं कुर्वन्तः आभारतस्य क्रान्तिकारिणः 'भारत छोडो'-आन्दोलने भागम् अवहन् । तामलुक-उपमण्डलस्य क्रान्तिकारिभिः स्थानीय-आरक्षकालयस्योपरि आधिपत्यं स्थापयितुं निर्णयः कृतः । योजनानुसारं सर्वे क्रान्तिकारिणः आरक्षकालयं परितः सज्जाः अभवन् । परन्तु क्रान्तिकारिणां योजनाविषये आरक्षकाणां ज्ञाने सति ते क्रान्तिकारिणः दण्डयितुं सज्जाः अभवन् । अहिंसकानां क्रान्तिकारिणां सम्मुखं सशस्त्राः आरक्षकाः आसन् । अतः युवानः निश्चयम् अकुर्वन् यत्, “महिलाः, वृद्धाः, बालकाश्च पृष्ठभागे भवन्तु” इति । परन्तु अग्रे स्थिता मातङ्गिनी पृष्ठभागं गन्तुं निराकरोत् । सर्वेषाम् आग्रहेण सा पृष्ठभागम् अगच्छत् । सा अवदत्, “राष्ट्रध्वजः यदि अपमानास्पदस्थित्यां भविष्यति, तर्हि अहम् अग्रे आगत्य मम दायित्वं स्वीकरिष्ये” इति । तस्याः कथनं सर्वैः अङ्गीकृतम् ।
क्रान्तिकारिणः आरक्षकालयं प्रति अग्रे यदा गच्छन्तः आसन्, तदा आरक्षकाः अग्निशस्त्रेण (Gun) तेषाम् उपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । गुलिकायाः (bullet) प्रहारात् भीताः जनाः इतस्ततः अधावन् । परन्तु पृष्ठे स्थिता मातङ्गिनी अग्रे आगता । सा उग्रस्वरेण अवदत्, “भोः क्रान्तिकारिणः ! मा बिभ्यतु । मीदरपुरस्य पुरुषाः न कस्मात् बिभेति” इति । मातङ्गिन्याः शब्दाः क्रान्तिकारिषु नवीनोर्जायाः सञ्चरणम् अकुर्वन् । मातङ्गिन्या सह “वन्दे मातरम्”-नादेन आरक्षकालयं प्रति यदा सर्वे अग्रे गताः, तदा आरक्षकाः “प्रतिगच्छन्तु” इति आदिशन् । परन्तु न केनापि तेषां कथनं श्रुतम् । अन्ततो गत्वा पुनः आरक्षकाः अग्निशस्त्रस्य उपयोगम् अकुर्वन् । आरक्षकैः चालिता प्रथमा गुलिका मातङ्गिन्याः चरणं व्यभेदयत् । ततः द्वितीयवारं गुलिकाद्वयं क्रमेण दक्षिणहस्तं, भुजं च व्यभेदयत् । तस्याः दक्षिणहस्ते यः राष्ट्रध्वजः आसीत्, तं वामहस्ते धृत्वा सा अग्रे अगच्छत् । अन्ते गुलिकाद्वयं वक्षस्स्थलं, ललाटं च व्यभेदयत् । मातङ्गिनी हाजरा मातृभूमेः कुक्षौ अपतत् । मातृभूमेः सेवायै स्वप्राणस्य आहुतिम् अयच्छत् सा ।
श्रद्धाञ्जली
भारतस्वतन्त्रतानन्तरं भ्रष्टाचार-निम्नमनोरञ्जन-अभद्रसाहित्यादीनां बाहुल्येन ज्ञायते यत्, स्वतन्त्रताक्रान्तिकारिणां कृते स्वल्प एव कृतज्ञतायाः भावः भारतवासिभिः प्रदर्शितः । भारतीयानाम् अधिकः समयः, अधिकं धनं, अधिका शक्तिः अनैतिककार्येषु, निम्नकार्येषु च गच्छति । विद्यार्थी विद्यार्थिकाले केवलं प्रमाणपत्रं प्राप्नोति । वृत्तिजीवी अधिकं धनं प्राप्तुम् अन्यस्य पादक्षालने रतः भवति । व्यापारी अन्यानां लुण्ठने स्वचातुर्यं मनुते (मानता है) । अशिष्टस्य चलच्चित्रस्य व्यासङ्गिनः (fond of), निम्नमानसिकतायाः स्वामिनः, अयोग्याः भारतीयाः, बलात्कारादिकार्यैः स्वेषाम्, अन्येषां च जीवनं नाशयन्ति । भारतीयमहिलाः पारिवारिक-कूटनीति-प्रदर्शकस्य धारावाहिकस्य पृष्ठे स्वसमयं, स्वचरित्रं च नाशयन्ति इति ।
उपरि उक्तसर्वेभ्यः मातङ्गिनी हाजरा पथदर्शिका अस्ति । द्विचत्वारिंशद्वर्षाणि अफीम इत्यस्य व्यसने निमज्जा आसीत् मातङ्गिनी हाजरा । द्विषष्ठिवयसि वृद्धावस्थायां देशभावनायाः दीपकं हृदि प्रज्वाल्य सा देशाय प्राणाहुतिम् अयच्छत् । तस्याः जीवनेन ज्ञायते यत् भारतीयानां वर्तमानसमस्यानां समाधानम् अपि भवितुम् अर्हति । मातङ्गिनीवत् तेऽपि स्वहृदि नैतिकतायाः, देशसेवायाः च दीपकं प्रजवाल्य भारतस्य रक्षणं कर्तुं प्रभवन्ति । भारतस्य अधःपतनाय कारणीभूतानि उपरि उक्तानि निम्नकार्याणि स्थगयित्वा एव वयं मातङ्गिनी हाजरा इत्यस्यै श्रद्धाञ्जलीं दातुं शक्नुमः ।
तामलुक-उपमण्डलस्य क्रान्तिकारिभिः सञ्चालिते ‘विप्लव’-नामके वर्तमानपत्रे मातङ्गिनीविषये एवं लिखितम् आसीत् -
Matangini led one procession from the north of the criminal court building; even after the firing commenced, she continued to advance with the tri-colour flag, leaving all the volunteers behind. The police shot her three times. She continued marching despite wounds to the forehead and both hands.
सम्बद्धाः लेखाः
भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलनम्
महात्मा गान्धी
बाह्यानुबन्धाः
http://www.midnapore.in/freedomfighters/matangini_hazra.html
http://www.streeshakti.com/bookM.aspx?author=14
http://indianhistoryliterature.blogspot.in/2012/08/role-of-matangini-hazra-and-kasturba.html
http://www.preservearticles.com/201104225773/biography-of-matangini-hajra.html
वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः
उपस्थितम्।
उपस्थितम्।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११
उपस्थितमिदं ज्सौ ताद् गकारौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.४५
।ऽ। ।।ऽ ऽऽ। ऽऽ
ज स त ग ग।
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् -
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
राजीवलोचनमन्दिरम्
भारते छत्तीस् गड् राज्ये राजीम् इति नगरे महानद्याः त्रिवॅणी सम्गमस्थानस्य तटे प्रसिद्धः राजीवलॉचन मन्दिरः वर्तते। अतीवपुरातनमिदम् देवस्थानम्। अस्य देवस्थानस्य चरित्रमधिकृत्य द्वे शिलालिखिते अस्मिन् ऍव क्षेत्राम्कणे लब्धे। तत्र प्रथानतया प्राकाराः प्रमुखाः
चरित्रम्
राजीवलोचन क्षेत्रमधिकृत्य द्वे शिलालिखिते लब्धे। प्रधान राजीवलोचन देवालयस्य अन्तर्भित्तौ एव तेषाम् स्थानम्। तस्य हिन्दि रूपान्तरम् अपि दत्तम् अस्ति। तस्मिन् एकम् क्रिस्तोः प्राक् ७००-७२५ वर्षेषु लिखितम् इति, द्वितीयम् ११४५ वर्षेषु रचितम् इत्यपि ख्यातिः
वास्तुशिल्पः
पुरातन वास्तुशैल्याः मकुटॉदाहरणमिदम् देवालयः। शिलायाम् रचितानि अनेकानि बिम्बानि, अत्र द्रषटुम् शक्यते। राजीवलॉचन देवस्य गर्भग्गृहद्वारः एव वास्तुनिर्मितेः अनितरः उदाहरणः। तत्रस्थस्तभाः अपि दर्षनीयाः ऍव। भगवान् विष्णॉः दशानाम् अवताराणामपि चित्रणम् अत्र ऍकस्मिन् द्वारफलके द्रष्टुम् शक्यते। अत्रत्य नरसिम्हस्य शिल्पः अन्केनिविष्ट हिरण्यकशिपॉः वक्षसि नखान् प्रवॅशयन् भवति। तादृशम ऍकम् शिल्पम् अन्यत्र कुत्रापि अस्तिवा इति सम्शयः।
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कार्गिलनगरम्
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति कार्गिलमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कार्गिल् ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चन्द्रवर्त्म
चन्द्रवर्त्म
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
चन्द्रवर्त्म गदितं तु रनभसै:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.४६
ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ।।ऽ
र न भ स।
यति: चतुर्भि: अष्टभि: च।
उदाहरणम् -
धर्मनाशनमधर्मविकसनं, जायते यदि तदा मम जननम्। साधुरक्षणमसाधुविहननं, पार्थ कर्तुमपि धर्मसुरचनाम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कठुवा
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति कठुवामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कठुवा।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
किस्त्वार
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति किस्त्वारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति किस्त्वार ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भारतसावित्री
भारतसावित्री
महाभारतस्य अन्तिमे पर्वणि भारतसावित्री नाम्ना पद्यपञ्चकं विद्यते, तदेवम् - मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे।।	18-5-73a18-5-73b हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्।।	18-5-74a18-5-74b ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे। धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते।।	18-5-75a18-5-75b न जातु कामान्न भयान्न लोभा-द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः। नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनिथ्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः।।	18-5-76a18-5-76b18-5-76c18-5-76d इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थायः यः पठेत्। स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति।।	18-5-77a18-5-77b
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अभिव्यापकसप्तमी
संयोगसमवायमूलकः सकलावयवव्यापितरुपः अभिव्यापकः । यथा –तिलेषु तैलम् अस्ति । अत्र आधारः तिलानि । तिलानां सकलावयवेषु तैलम् (तैलस्य सत्ता) अस्ति । सम्बन्धश्च समवायः । अतः अयम् अभिव्यापकः आधारः । एवं सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति । दध्नि सर्पिः अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सप्तमीविभक्तिः
कारकसप्तमी, उपपदस्प्तमी, चेति सप्तमी द्विधा । अधिकरणसंज्ञां पुरस्कृत्य प्रवर्तमानां सप्तमी कारकसप्तमी । अधिकरणसंज्ञा च एकेनैव सूत्रेण विहिता । यदा अधिकरणसंज्ञा प्रवृत्ता भवति तदा ‘सप्तम्यधिकरणे च -२.३.३६’ (अधिकरणे सप्तमी स्यात् । चकाराद्दूरान्तिकार्थेभ्यः । ) इति सूत्रेण सप्तमी प्रवर्तते । बहुभिः सूत्रैः वार्तिकैः च उपपदसप्तमी विहिता । कर्मप्रवचनीयसंज्ञां पुरस्कृत्य सप्तमी तु एकेनैव सूत्रेण विहिता । १. बालः कटे उपविशति । पाचकः स्थाल्याम् ओदनं पचति । तस्य पठने इच्छा अस्ति । तिलेषु तैलम् अस्ति । आधारोऽधिकरणम् -१.४.४५ कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठाक्रियायाः आधारः कारकम् अधिकरणसंज्ञः स्यात् । (अष्टमं (८) पृष्ठं पश्यन्तु । आधारस्त्रिधा – एतदपि पश्यन्तु
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मेकेदाटु
मेकेदाटु कर्णाटके प्रसिद्धं प्रवासिक्षेत्रम् । एतद् कावेरी- अर्कावती नद्या: सङ्गमत: पञ्चकिलोमीटर् दूरे अस्ति ।  अत्र कावेरी नदी दृढशिलाखण्डान् कर्तयित्वा गहनं खातं निर्मितवती अस्ति ।  परित: स्थिता: बृहत्शिला: बहूनि रूपाणि प्राप्तवन्ति सन्ति ।  नद्या: अधोभागे शिलासु गहनानि गर्तानि निर्मितानि अभवन् ।
कावेरीनद्या निर्मितानां दशाधिकपादाङ्गुलमितानां गहनानां खातानां वैशाल्यं बहुन्यूनम् अस्ति इत्युक्ते काचित् अजा एतां पारं कर्तुं शक्नुयात् इति कारणेन एतस्य नाम ‘मेकेदाटु’ इति आगतम् अस्ति । प्रादेशिकभाषया मेके नाम अजा, दाटु नाम उल्लङ्घनस्थानम्।
तलकावेर्यां कावेरीनदी १३४१मीटर् उन्नतस्थाने जन्म प्राप्नोति । अत्र बहोवेगेन प्रवहन्ती नदी समप्रदेशं यदा प्राप्नोति तदा प्रवाहस्य वेगः न्यूनः भवति । मन्दगामिनी कावेरी स्वेन आनीतानि वस्तूनि अत्र क्षिपन्ती गच्छति । एतेन तलकाडुसिकतराशे: निर्माणं भवति ।  एवं मन्दगत्या प्रवहन्ती नदी शिवनसमुद्रे जलपातं निर्माय वेगं प्राप्नोति ।  इत: तमिळ्नाडुराज्यस्य होगेनकल्पर्यन्तं ४६३ मीटर् औनत्यं नष्टं भवति ।  तदा अधिकेन वेगेन जलं खड्गस्य तीक्ष्णतां प्राप्य दृढशिलामपि कर्तयति ।  एवम् अत्र गहनं खातं रूपितम् अस्ति ।  परित: स्थिता: बृहत्शिला: जलस्य प्रभावेन बहुविधानि रूपाणि प्राप्तवत्यः सन्ति ।  जलेन सह गच्छन् शिलाखण्ड: वर्तुलाकारेन चलन् भूमये शाणस्य कार्यं करोति ।  तदा नद्या: अन्तर्भागे बहुदीर्घप्रमाणस्य शिलागर्ता: भवन्ति । नद्या: जलं यदा उन्नतप्रदेशात् अधोभागं प्रति प्रवहति तदा जलेन सह सिकता: अपि आगच्छन्ति । ते प्रवाहस्य जले स्थित्वा शिलाखण्डानाम् उपरि वर्तुलाकारेण घट्टनं करोति ।  रन्ध्रकरणस्य यन्त्रमिव एषा प्रक्रिया प्रचलति ।  तदा वर्तुलाकारस्य गर्ता: नदीपात्रे रचिता: भवन्ति ।  एतान् एव ‘शिलाकुळि’ इति वदन्ति ।  कदाचित् एते बहु गहनतां विशालताम् अपि प्राप्तवन्त: भवन्ति ।
वंशस्थच्छन्दः
वंशस्थम् ।
लक्षणम्
।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ
ज त ज र।
यति: पादान्ते।
उदाहरणम्
यदाबलं धर्ममतं भवेत्तथा, ह्यधर्ममार्गो बलवत्तरस्तथा। सृजामि चात्मानमहं तदार्जुन, सतां सुरक्षार्थमसद्वधाय च॥
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
तुळुभाषा
तुळुभाषा कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नड, उडुपि, केरलराज्स्य कासरगोडु मण्डलेषु च वर्तते। पञ्चसु द्राविडभाषासु तुळुभाषा अपि अन्यतमा। तुळुभाषा प्राचीना भाषा। तुळुभाषां पूर्वं तिगळारिलिप्या लिखन्ति स्म। सम्प्रति तुळुभाषां कन्नडलिप्या लिखन्ति। तुळुभाषायां साहित्यरचनाः विरलाः। परन्तु जनानां व्यावहारिकभाषारूपेण तुळुभाषा अद्यापि विद्यते। तुळुभाषिप्रदेशेषु भूतकोल इति नाम्ना दैवाराधनं विशेषरूपेण प्रचलति। तुळुभाषायां तुळुविकिपीडिया अपि अस्ति।
वर्गः:भाषाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धानि पृष्ठानि
कुल्गांव
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति कुल्गांवमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कुल्गांव ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुप्वाडा
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति कुप्वाडामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कुप्वाडा ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
लेह
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति लेहमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लेह ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.18 संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्
व्यासभाष्यम्
द्वये खल्वमी संस्काराः स्मृतिक्लेशहेतवो वासनारूपाः विपाकहेतवो धर्माधर्मरूपाः । ते पूर्वभवाभिसंस्कृताः परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिद्श्रीआश्चित्तधर्माः । तेषु संयमः संस्कारसाक्षत्क्रियायै समर्थः । न च देशकालनिमित्तानुभवैर्विना तेषामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्थं संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परत्राप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् ।
अत्रेदमाख्यानं श्रूयते—भगवतो जैगीषव्यस्य संस्कारसाक्षात्करणात्दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनुपश्यतो विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवत। अथ भगवानावट्यस्तनुधरस्तमुवाच—दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन त्वया नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं सम्पश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखदुःखयोः किमधिकमुपलब्धं ? इति ।
भगवन्तमावट्यं जैगीषव्य उवाच—दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं दुःखं सम्पश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुभूतं तत्सर्वं दुःखमेव प्रत्यवैमि ।
भगवानावट्य उवाच—यदिदमायुष्मतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुखं किमिदमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तं ? इति ।
भगवान्जैगीषव्य उवाच—विषयसुखापेक्षयैवेदमनुत्तमं सन्तोषसुखमुक्तं कैवल्यापेक्षया दुःखमेव । बुद्धिसत्त्वस्यायं धर्मस्त्रिगुणः । त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति । दुःखरूपस्तृष्णातन्तुः । तृष्णादुःखसन्तानापगमात्तु प्रसन्नमबाधं सर्वानुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥१८॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
प्रभुदत्तशास्त्री
कविपरिचयः
प्रभुदत्तशास्त्री (Prabhudatta Shastri) १९४९ तमे विक्रमाब्दे जनीं लब्धवान् । अयम् अलवरसमीपस्थस्य ततारपुरग्रामस्य निवासिनः शालिग्रामस्य पौत्रः । अयं मण्डावरे अधीतवान् ।
काव्यपरिचयः
कविरयं दशसर्गात्मकं गणपतिसम्भवमहाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र गणपतिचरितं विस्तरेण उपन्यस्तम् । भारतविजयाख्यस्य अन्यस्यापि काव्यस्य उल्लेखः प्राप्यते ।
काव्यकला
प्रभुदत्तशास्त्रिणः काव्यशैल्यां कलापक्षस्य प्राधान्यं वर्तते । कलापक्षस्य प्राधान्यादेव गणपतिसम्भवे अद्भुतकल्पनानां चमत्कारो दृश्यते । कवेः वर्णनकला अनुपमा । कस्यापि वस्तुनो वर्णने कविः अद्भुताः कल्पनाः उद्भावयति । अलवरनगरस्य वर्णनं यथा – यथा अल्प्रत्याहारे सर्वे स्वराः व्यञ्जनानि च मिलित्वा सन्ततिरिव प्रत्याहारान्तराणि सृजन्ति तथैव अलवरनगरे सर्वे ब्राह्मणादयो वर्णाः संयुज्य परिवारसमृद्धिं कुर्वन्तीति भावः ।
अपर्णेति नाम्नो विवेचनं यथा – गणपतिसम्भवस्य भाषा ललितललिता, परिष्कृता, रुचिरा, चमत्कारमयी च वाग्वैदग्ध्यमस्य अनुपमं वैशिष्ट्यम् ।
वाचां विदग्धतायाः कमनीयम् उदाहरणं यथा -
‎
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
झाबुआ
झाबुआ (झाबुआ, Jhabua) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौरविभागे अन्तर्गतस्य झाबुआमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तोटकम्।
तोटकम्।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
इह तोटकमम्बुधिसै: प्रथितम्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ४९
ऋतुः
ऋतुः वर्षस्य कश्चित् कालखण्डः यस्मिन् वातावरणं निश्चितप्रकारकं भवति । समग्रवर्षस्य कालः षट्सु ऋतुषु विभक्तः । मासद्वयस्य कालः एकस्य ऋतुसमयः भवति । ऋतवः षट्सङ्ख्यकाः । यथा- ग्रीष्मः, वर्षाः, शरत्, हेमन्तः, शिशिरः, वसन्तः । ऋतुः पुंल्लिङ्गशब्दः वर्तते ।
तोटकम्।
।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ
ऋतुः
इमान्यपि दृश्यताम्
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तोटकम्।
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् -
विकलं यदि धर्ममतं बलवद्यदधर्ममतं च सृजामि तदा। स्वयर्जुन पालयितुं सुजनानवमर्दयितुं हि खलान्सकलान्॥
श्रीधरः स्वामी
भारतदेशः यथा कर्मभूमिः पुण्यभूमिः त्यागभूमिः तथैव योगभूमिः अपि अस्ति । अत्र नैके योगिनः सम्भूय इमां भूमिं पावनीं कृतवन्तः । महर्षयः, यतयः, सन्यासिनः, पीठाधिपतयः अस्याम् वेदभूमौ सञ्जन्य सनातनधर्मस्य रक्षणं पुनरुत्थनं मार्गदर्शनं च कृतवन्तः । तेषु अन्यतमः परिव्राट् श्रीमत् श्रीधरस्वामी इति कश्चित् लीलावान् दैवांशसम्भूतः ।
पृष्ठभूमिः बाल्यम् च
भगवान् श्रीधरस्वामी कर्णाटके स्थितः कश्चन महिमान्वितः सन्न्यासी । महाराष्ट्रे नान्देडमण्ड्ले देगलूरुग्रामे पातकी इति उपनामान्वितः वंशः आसीत् । ऋग्वेदस्य अश्वलायन शाखायाः आचरणनिष्ठानां भक्तिपरायणानां देशस्थब्राह्मणानां तेजस्विनि कुले श्रीनारायणरायः कमलाबायी इति आदर्शदम्बती आस्ताम् । एतयोः द्वौ पुत्रौ एका पुत्री च आसन् । किन्तु ते अल्पायुष्मन्तः गाणगापुरं गत्वा दत्तगुरोः सेवां करोति चेत् कुलोद्धारकपुत्रस्य प्राप्तेः योगः आगमिष्यति इति ज्योतिष्केण उक्तः । अतः एतौ दम्पती गाणगापुरं गत्वा उग्रं तपः आचर्य श्री दत्तगुरोः साक्षात्कारं प्राप्तवन्तौ । निवृत्तिमार्गस्य कुलोद्धारकं विश्वमङ्गलकारकं च पुत्रसन्तानं भविष्यति इति दत्तात्रेयः वरम् अनुगृहीतवान् । कालक्रमेण सम्भूतां गर्भवतीं कमलाबयीं तस्याः माता द्वितीयपुत्र्याः गृहं नीतवती । तद्गृहं तु कर्णाटकराज्यस्य गुलबर्गामण्डले गाणगपुरतः २५ कि.मी. दूरे आसीत् । तस्मिन् गृहे शालिवाहनशके १८३० तमे वर्षे मार्गशीर्षमासस्य पौर्णिमायां दत्तजननस्य सुमुहूर्ते एव परब्रह्मरूपिणः श्रीधस्य जन्म अभवत् ।
गुरुदर्शनं शिक्षा च
श्रीधरस्य बाल्ये हरिकथाकीर्तनम्, सत्सङ्गः, देवतासङ्कीर्तनम्, पुरणप्रवचनम् इत्यादिषु अतीव आसक्तिः आसीत् । सनातनधर्मस्य अध्यात्मविद्यायाः विषये अस्य अधिकाभिरुचिः आसीत् । भगवति अचला श्रद्धा, भक्तिः, निष्टा च आसन् । मुखे सर्वदा रामनाम क्रीडति स्म । अस्य द्वादशे वयसि अस्य माता अग्रजा पिता सर्वे अकालमृत्युम् अवाप्नुवन् । श्रीधरस्य बाल्यं विद्याभ्यासः च गुलबर्गाप्रदेशस्य नूतनविद्यालये पुण्यपत्तनस्य (पुणे) अनन्तपुरस्य अनाथविद्यार्थिगृहे, भावे विद्यालये च अभवत् । श्रीदरस्य दिनात् दिनम् अध्यात्मविद्यायां रुचिः संवृद्धः । नश्वररायाः लौकिकविद्यायाः अर्जने समयहरण्स्यापेक्षया शाश्वतस्याः आत्मविद्यायाः आर्जने समयः विनियोजितः चेत् द्रुतम् आत्मसाक्षात्कारः लोकोद्धारः च भविष्यतः इत् निश्चित्य केवलं कौपीनवान् श्रीक्षेत्रं सज्जनगडं गतवान् । तत्र गभीरं तपः आरचरन्तः श्रीधरस्य समर्थरामदासस्य दर्शनम् अभवत् । सः श्रीधराय भगवान् इति उपाधिं दत्त्वा धर्मजागरणार्थं दक्षिणप्रान्तं गच्छतु इति आदिशत् ।
प्रवासः धर्मजागरणं च
गुरोः वचनम् आदृत्य कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य शिरसि, गोकर्णम्, शिगेहळ्ळि इत्यादिप्रदेशं गतवान् । तत्र श्री शिवानन्दसरस्वतीस्मामिनः साहचर्येण कञ्चित्कालं स्थित्वा शिवमोग्गमण्डलस्य कुटचाद्रि,शिरसिसमीपस्य कोळगीबीस् इत्यादिशु प्रदेशेषु सञ्चारम् अकरोत् । पश्चात् शालिवाहनशके १८६४तमे वर्षे (क्रि.श. १९४२) चित्रभानुसंवत्सरस्य विजयदशम्यां शीगेहळ्ळिग्रामे तुरीयाश्रमं स्वीकृतवान् । एतत्पश्चात् श्रीमत् परमहं सपरिव्राजकार्यसद्गुरुः भागवान् श्रीधरस्वामी महाराजः इति ख्यातः चिक्कमगळूरु,कळले, मङ्गळूरु, काशी, उत्तरकाशी, कन्याकुमारी, अयोध्या, बदरिकाश्रमः, द्वारका, गिरिनार्, कुरगड्डे, सज्जनगड, वरदपुरम्, इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रवासं वसतिं चातुमास्यव्रतं च कृतवान् । आसेतुहिमाचलम् सञ्चर्य बहुत्र देवालयानं जीर्णोद्धरम् अकारयत् । पुरपत्तननगरेषु च अटन् भक्तेभ्यः दर्शनं दत्त्वा धर्मं, भक्तिं, ध्यानं, ज्ञानं वैराज्यं च बोधयन् धर्मजागरम् अकरोत् । शर्कराखण्डेषु पिपिलिकाः यथा अवचिताः भवन्ति तथा देशे सर्वत्र अस्य सन्निधौ भक्ताः सम्मिलन्ति स्म । अर्थार्थिनः, जिज्ञसवः, समस्याबाधिताः चागच्छन्ति स्म । सर्वेषाम् इष्टार्थपूर्तेः मार्गम् उपदिशति स्म ।
वरदपुरवासः
एवं देशपर्यटनं कुर्वन् श्रीधरस्वामी कर्णाटकस्य शिवमोग्गमण्डलस्य सागरजनपदस्य स्मीपे वरदपुरम् (वरदहळ्ळी) आगच्छत् । रमणीयं पवित्रं प्रशान्तं च एतत् स्थानं वीक्ष्य सन्तुष्टः कुटीरं कारयित्वा तत्रैव चाचुर्मास्यम् आरब्धवान् । अस्मिन् एव स्थाने विजयदशम्याः सुमुहूर्ते धर्मध्वजं संस्थाप्य अस्य स्थलस्य श्रीधराश्रमः इति नामकरणम् अकरोत् । तत् पश्चात् तत्र अनेकान् धार्मिककार्यक्रमान् समचालयत् ।
विद्याभ्यासः, गुरुदर्शनं च
श्रीधरस्य बाल्यं तथा विद्याभ्यासः गुल्बर्गस्य 'नूतनविद्यालये’  अनन्तरं  पुणेनगरस्य 'अनाथविद्यार्थिगृहे’  'भावेविद्यालये' च अभवत् श्रीधरस्य दिने दिने आध्यात्मविद्यायां अभिरुचिः  वर्धिता ।  एतां नश्वरविद्यास्थाने शाश्वतीं विद्यां यदि अभ्यस्यामि, तर्हि  सपदि आत्मसाक्षात्कारः, तेन लोकोद्धरार्थं पूर्णसामार्थ्यं च लभेत इति निश्चीय   श्रीक्षेत्रं सज्जनगडं केवलं कौपीनमात्रं धृत्वा गुरुसेवारूपि तपः तप्तुं  गतवान् ।तत्र कठिणं तपः तप्त्वा श्रीसमर्थमहोदयस्य  प्रत्यक्षदर्शनम् अभवत् । सः श्रीधरं भगवान् इति नाम प्रदत्तवान् । धर्मजागृत्यर्थं दक्षिणदिशं गन्तुम् उक्तवान् ।
यात्रा धर्मजागृतिः च
श्रीसमर्थस्य आदेशानुसारेण ततः प्रस्थाय भगवान् श्रीधरस्वामिनः गोकर्णं, शिरसिं, शीगेहल्लिं च गतवन्तः । शीगेहळ्ळिमध्ये श्रीशिवानन्दसरस्वती स्वामिनां समीपे  किञ्चित्कालं उषितवन्तः ।  अनन्तरं सागरसमीपे ’कोडचाद्रि’ कोळगिबिस इत्यादिस्थानेषु   सञ्चारं कृतवन्तः । अनन्तरं शक १८६४ तमे भित्रभानुसंवत्सरस्य विजयदशम्यां(१९४२ तमे क्रैस्तवर्षे) श्रीशीगेहळ्ळीमध्ये तुरीयाश्रमं स्वीकृतवन्तः ।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यसद्गुरुभगवान् श्रीधरस्वामिमहाराजः ’चिक्कमगळूरु’प्रदेशे, ’कळले’प्रदेशे ’मङ्गळूरु’प्रदेशे ’काश्यां’    उत्तरकाश्यां, कन्याकुमार्यां, अयोध्यायां, बदरिकाश्रमे, द्वारकायां, जिरिनार्प्रदेशे, कुरगड्डेस्थाने  सज्जनगडे, वरदपुरे, चातुर्मास्यं वा वासं वा कृतवनतः । भारते सर्वत्र सञ्चारं कृत्वा तत्रत्य देवलयानां जीर्णोद्धारकार्यं अपि कारितवन्तः । नगरेषु, ग्रामेषु च सञ्चारं कृत्वा भक्तानां कृते दर्शनभाग्यं कल्पयित्वा धर्मं, भक्तिं,ज्ञानं , वैराग्यं च बोधयित्वा धर्मविषयकं जागृतिं कृतवन्तः । एतेषां समीपे यथा पिपीलिकाः शर्करां आकृष्टाः भवन्ति तथा आर्ताः आगच्छन्ति स्म । एतेषां इष्टार्थपूर्तिः स्वामिनां स्वभावः आसीत् ।
एकान्तः निर्याणञ्च
एवं धर्मजागृतिं कुर्वन्तः, कदाचित् स्वामिनां मनसि आगता इच्छा यत् किञ्चित् कालं एकान्तवासः करणीयः इति । तदनुगुणं ते वरदपुरे तथा अन्यत्र च एकान्तवासं कृतवन्तः ।  अनन्तरं पञ्चवर्षाणि यावत् एकान्ते भवितव्यं इति निश्चीय वरदपुरस्य श्रीधरतीर्थस्य उपरि एकान्तार्थं नूतनतया निर्मिते कुटीरे  एकान्तवासं आरब्धवन्तः । चत्वारि वर्षाणि तपः तप्त्वा पञ्चमे वर्षे स्वामिनः देहत्यागविषये केषाञ्चन भक्तानां समीपे परोक्षरूपेण सूचितवन्तः ।। तदा तेषु केचन एतं विषयं न ज्ञातवन्तः । अन्ते स्वामिनः शालिवाहनशके १८९५ तमे प्रमादिनाम संवत्सरे चैत्र वद्ये द्वितीये गुरुवासरे (दिनाङ्कः १९-४-७३) प्रातः स्वामिनः ध्यानस्थः भौतिकं शरीरं त्यक्त्वा सच्चिदानन्दस्वरूपे लीनाः अभवन् ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः
डिण्डोरी
डिण्डोरी (डिंडोरी, Dindori) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य शहडोलविभागे अन्तर्गतस्य डिण्डोरीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पिता
येन पुरुषेण शिशु जन्यते तं पुरुषं पिता इति मन्यते |
सम्बन्धः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माता
thumb|250px|right|माता शिशु च thumb|right|250px|मृगेषु मातृत्वम् यया महिलया शिशु जन्यते, पालनं लालनम् क्रीयते, तां महिलां माता इति मन्यते | माता सदृश: पुल्लिङ्ग प्रतिवस्तु पिता | संस्कृतभाषायां जननि, जन्यत्रि, अम्बा, सवित्री, अम्बिका, प्रसू, जनी, अल्ला, अक्का, अत्ता इत्यादिनि अनेकानि पदानि मातृ शब्दस्य कृते पर्यायी शब्दरूपेण उपयुज्यते |
शिशो: पालन विषये पित्रे तथा इतर बन्दुजनेभ्य: अपि दायित्वं अस्ति एव परन्तु अम्बायै ज्येष्ठांशम् विद्यते | माता इति पदम् स्पष्टीकर्तुं सुलभकार्यं नास्ति | न केवलं मानवा: इतरेषु पशुषु अपि मातृत्वं सुस्पष्टं विद्यते | यथा शिशो: जीवनं अम्बया विना कटिनम् भवति तथा एव मृगाणां पक्षिणां अपि अम्बया विना जीवनं बहु कष्टं भवति |
भारत देशे स्वमातरं अपेक्षया तरव:, नद्य:, जन्मभूमि:, भाषा: इत्यादय: अपि मातृवत् पूजनीया: इति मन्यते | प्रथमतया श्रीमद्रामायण महाकाव्ये "जननि जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसि" इति श्लोक: वर्तते | तादृशा: श्लोका: विविधेषु प्राचीनेषु ग्रन्थेषु अपि वर्तन्ते |
प्राचीनग्रन्थेषु मातर: इति बहव: उच्यन्ते |
यथा
स्तनदात्री गर्भदात्री भक्षदात्री गुरुप्रिया।
सगर्भजा या भगिनी पुत्रवती प्रियाप्रसूः।
मातुः पितुश्च भगिनी मातुलानी तथैव च।
जनानां वेदविहिताः मातरः षोडश स्मृताः॥
इति ब्रह्मवैवर्ते।
अपि च, तन्त्र शास्त्रेषु अवलोकनेन मातृ-शब्दाभिधेयाः शक्तयः भासते |
ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री रौद्री वाराहिकी तथा।
वर्गः:मानवसम्बन्धाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
द्रुतविलम्बितम्।
द्रुतविलम्बितम्।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५०
।।। ऽ।। ऽ।। ऽ।ऽ
न भ भ र ।
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् -
विकलधर्ममधर्ममथोत्थितं, समवलोक्य सृजाम्यहमर्जुन। स्वयमसाधुवधाय युगे युगे, सदवनाय च धर्मविवृद्धये॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रियासी
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति रियासीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रियासी ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इन्द्रवंशा
इन्द्रवंशा।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतै:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.४८
ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ
त त ज र।
उदाहरणम् -
धर्मे यदा ग्लानिरधर्मपोषणमात्मानमस्मिन्समये सृजाम्यहम्। सद्रक्षणायासुरमर्दनाय च धर्मं पुन: स्थापयितुं युगे युगे॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ज्ञानपीठप्रशस्तिः
एषा ज्ञानपीठप्रशस्ति: भारते कृतां साहित्यक्षेत्रीयाम् अपूर्वां सिद्धिम् अभिलक्ष्य दीयते प्रतिवर्षम् । ‘दि टैम्स् आफ् इण्डिया’-पत्रिकाया: प्रकाशकै: साहुजैनपरिवारीयै: ‘भारतीयज्ञानपीठ’नामक: न्यास: प्रतिष्ठापित: । श्री साहुशान्तिप्रसादजैन, श्रीमती रमा जैन च एतस्य प्रतिष्ठापकौ । एतेन न्यासेन दीयते एषा प्रशस्ति: । प्रशस्तिरेषा पञ्चलक्षरूप्यकात्मिका भवति इदानीम् । संविधानेन अनुमतया ययाकयाचिदपि भाषया कृता कृतिरचना एव एतां प्रशस्तिं प्राप्तुम् अर्हा भवति । भारतस्य लेखकानां कृते दीयमाना प्रतिष्ठिता प्रशस्तिः अस्ति। एषा प्रशस्तिः भारतस्य संविधानस्य अष्टमानुच्छेदे याः भाषाः उल्लिखिताः तासां भाषाणां अत्युत्तमभारतीयलेखकस्य  कृते दीयते । एषा  प्रशस्तिः १९६० तमवर्षस्य मेमासस्य २२ तमे दिनाङ्के स्थापिता । प्रथमतया एषा प्रशस्तिः १९६५ तमे वर्षे मलयालस्य लेखकाय श्रीमते  जि.शङ्करकुरुपाय प्रदत्ता । विजेतारः प्रशस्तिफलकेन, एकादशलक्षरूप्यकैः, वाग्देव्याः कांस्यप्रतिमया च सम्मानिताः भवन्ति ।
साहुशान्तिप्रसादजैन:
साहुशान्तिप्रसादजैनवर्य: क्रि.श.१९११ तमे वर्षे उत्तरप्रदेशे नजीबाबादनगरे जन्म प्राप्नोत् । बनारसहिन्दुविश्वविद्यालये आगराविश्वविद्यालये च तेन विज्ञानविषयिणी स्नातकपदवी प्राप्ता । वाराणस्याम् अखिलभारतीयं प्राच्यविद्यासम्मेलनं यत् प्रवृत्तं तत्र विद्वद्भि: सूचितं यत् साहित्यक्षेत्रस्य प्रोत्साहनाय राष्ट्रस्तरीया गौरववर्धिका काचित् विशिष्टा प्रशस्ति: प्रदातव्या, तदर्थं कश्चन न्यास: प्रतिष्ठापनीय: इति । तत: १९४४ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १८ दिनाङ्के ‘ज्ञानपीठप्रशस्ति’न्यास: प्रतिष्ठापित: जात: । शान्तिप्रसादजैनवर्य: अस्ति न्यासस्यास्य संस्थापकन्यासी । तस्य पत्नी रमाजैनवर्या न्यासाध्यक्षा जाता ।  २७.१०.१९७७ तमे वर्षे शान्तिप्रसादवर्य: दिवं गत: । क्रि.श.१९६५ तमात् वर्षात् ज्ञानपीठप्रशस्तिप्रदानप्रथा आरब्धा । आदौ प्रशस्तिमूल्यं सार्धैकलक्षरूप्यकात्मकम् आसीत् । इदानीं तु प्रशस्तिमूल्यम् अस्ति पञ्चलक्षरूप्यकात्मकम् । प्रशस्तिमेतां भारतसर्वकारः ददाति इति भ्रान्तिः अस्ति जनेषु । वस्तुतः टैंस् आफ् इण्डियास्वामिनः जैन्कुटुम्बसदस्याः एतस्याः प्रशस्त्याः  स्थापकाः ।अधुनापि  न्यासे सदस्येषु ते एव अधिकाः सन्ति । क्रि.श.१९८२ तः ,एतां प्रशस्तिं भारतीयसाहित्यस्य कृते यः समग्रं योगदानं करोति तादृशाय लेखकाय दीयते । एतावत् पर्यन्तम् कन्नडभाषायाः अष्टौ लेखकाः एतां प्रशस्तिं प्राप्तवन्तः ।कन्नडभाषा अधिकज्ञानपीठप्रशस्त्या पुरस्कृता अस्ति ।.हिन्दी भाषायां षट् जनाः एतां प्राशस्तिं प्राप्तवन्तः । एषा भाषा द्वितीये स्थाने अस्ति ।
प्रशस्तिभूषिताः विविधभाषाः
मलयाळभाषीय: जि. शङ्करकुरुपवर्य: प्रथमां ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवान् क्रि.श.१९६८ तमे वर्षे । क्रि.श.१९८२ तमवर्षपर्यन्तम् अपि विशिष्टसेवां कृतवत: कृतिकारस्य विशिष्टायै कृत्यै एषा प्रशस्ति: प्रदीयते स्म । किन्तु अनन्तरकाले निर्णीतं यत् समग्रां सिद्धिम् अभिलक्ष्य एव एषा प्रदातव्या इति । अद्यापि सा एव परम्परा अनुवर्तते । हिन्दीभाषया कन्नडभाषया च सप्तवारं, वङ्गभाषया पञ्चवारं, मलयाळभाषया मराठीभाषया च चतुर्वारम्, उर्दुगुजरातिभाषाभ्यां त्रिवारम्, असामिया-ओरिया-पञ्जाबी-तळिलु-तेलुगुभाषाभि: द्विवारं च एषा प्रशस्ति: प्राप्ता । ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवती पञ्चदशी भाषा संस्कतम् । ११.११.०८ दिनाङ्के २००५, २००६ वर्षयो: ज्ञानपीठप्रशस्ति: घोषिता ज्ञानपीठप्रशस्तिभाज: डा सीताकान्तमहापात्रस्य आध्यक्ष्येण युक्तया समित्या । २००५ तमवर्षीया प्रशस्ति: हिन्दीकविना कुन्वरनारायणवर्येण सम्प्राप्ता ।
संस्कृतभाषया प्राप्तम्
क्रि.श.२००६ तमवर्षीया प्रशस्ति: संस्कृतीयेन सत्यव्रतशास्त्रिवर्येण, कोङ्कणीभाषीयेण रवीन्द्रकेळकरवर्येण च सम्प्राप्ता । ४२ तमी प्रशस्ति: एषा । संस्कृतेन एषा प्रशस्ति: प्राप्ता अस्ति ऐदम्प्राथम्येन ।
उल्लेखाः
वर्गः:भारतीयपुरस्काराः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बडवानी
बडवानी (बड़वानी, Barwani) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौरविभागे अन्तर्गतस्य बडवानीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रामबन, जम्मूकाश्मीरम्
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति रामबनमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रामबन ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साम्बा, जम्मू
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति साम्बामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति साम्बा ।
पुट:।
पुट:।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
वसुयुगविरतिर्नौ पुटोऽयम्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५१
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
भरतमुनेः योगदानम्
मुनेः भरतस्य नाट्यशास्त्रे शुद्धालङ्काररूपेण चत्वारोऽलङ्काराः एव । निदष्टाः । ते च –
उपमा रूपकं चैव दीपक यमक तथा ।
पुट:।
न न म य ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
भरतमुनेः योगदानम्
यद्यपि काव्यबन्धे निम्नलिखितानां षत्रिशल्लक्षणानां विधानस्य प्रतिपादनऽभूत् किञ्च तेषां तत्र लक्षणरूपेणैव विधानमस्ति न त्वलङ्काररूपेण । अतस्तेषामलङ्कारत्वेन गणना न भवति । नाट्यशास्त्रोक्तलक्षणानि च-पत्रिशल्लक्षणान्येवं काव्यबन्धेषु निदशेत् । ते च – भूषणम्, अक्षरसंघातः, शोभा, उदाहरणम्, हेतुः, संशयः, दृष्टान्तः, प्राप्तिः, अभिप्रायः, निर्दशनम्, निरुक्तः, सिद्धिः, विशेषणम्, गुणातिपातः, अतिशयः, तुल्यतर्कः, पदोच्चयः, दृष्टः, उपदिष्टः, विचारः, विपर्ययः, भ्रंशः, अनुनयः, माला, दाक्षिण्यः, गर्हणम्, अर्थापत्तिः, प्रसिद्धिः, पृच्छा, सारूप्यम्, मनोरथः, लेशः क्षोभः, गुणकीर्तनम्, सिद्धिः, प्रियोक्तिः, वा प्रियवचनम् वा दोषः । एतेषु षत्रिशल्लक्षणेषु हेतु संशय-दृष्टान्तनिदर्शन-गुणातिशय-अर्थापत्ति-लेशप्रभृतयः पश्चादलङ्कारत्वेन परिगृहीताः किञ्च नाट्यशास्त्रे ते लक्षणान्येवेति । अत एतेषामलङ्काराणामुद्भवः पश्चाद्वर्ती एवेति ।
पुट:।
यति: अष्टभि: चतुर्भि: च।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
उपमा
अलङ्कारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसम्पदाम् ।
'''उपमा कविवंशस्य. मातैवेति मतिर्मम ।।'''
अलङ्कारेषु श्रेष्ठा, काव्यसौन्दर्याय सारभूता, विविधानामलङ्काराणां जननी कविकुलमातुरूपमायाः सर्वातिशायी महत्त्वं मन्यन्ते विवेचकाः । अत्रोपमाया उपमेयोपमाद्यनेकाऽलङ्कृतिघटकत्वेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमिवोपमाविज्ञानेना, ऽलङकृतिविज्ञानं भवति । अतः सर्वप्रथमोपमैव निरूपणीयाऽस्ति । तस्या निरूपणं लक्षणं विना सुलभतयाऽसम्भवि अतस्तस्याः लक्षणं निरूप्यते । उक्तञ्च -
भारतस्य राजनैतिकपक्षाः
भारस्य संविधानस्य अनुगुणं भारतस्य राजकीयपक्षाः' भारतस्य विविधराज्येषु सांविधानिकाधिकारार्थं स्पर्धन्ते एकस्मात् अधिकराज्येषु सांविधानिकाधिकारयुताः सदस्यवन्तः पक्षाः राष्ट्रियपक्षाः इति कथ्यन्ते ।एतेषु एते मुख्याः सन्ति ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
उपमा
उपमा नाम विज्ञेया गुणाकृति समाश्रया ।।
उपमैका शैलूषी सम्प्राप्ता चित्रभूमिकाभेदात् ।
रञ्जयति काव्यर नृत्यन्ती तद्विदां चेतः ।
एकोपमानटी अलङ्काररूपस्थितिभेदान् तद्रूपतां प्राप्ता काव्यात्मकरङ्गभूमौ अभिनयरूपतत्तदलङ्कारव्यापारं कुर्वन्ती अलङ्कारविदां चित्तं रञ्जयति सा उपमैवोक्तिविच्छित्तिभेदेनानेकालङ्कारस्वरूपतां भजते । अत्राऽलङ्कारत्वञ्चरसादिभिन्नव्यङ्गयभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठायाया विषयितासम्बन्धावच्छिन्नाचमत्कृतिजनकतावच्छेदकतातदवच्छेदकत्वम् । अनुप्रासादौ तद्विशिष्टशब्दज्ञानादुपमादौ तद्विशिष्टार्थज्ञानात् चमत्कृतिजन्यतयेति लक्षणसमन्वयः । शब्दार्थयोर्ज्ञाननिष्ठचमत्कृतिजनकताया. विषयतयावच्छेदकतया तद्विशेषणी भूतानुप्रासोपमादेस्तन्निष्ठावच्छेदकतावच्छेदकत्वात् । रसवदाद्यलङ्कारसंग्रहाय व्यङ्गयोपमावारणाय च भेदद्वयगर्भसत्यन्तो पादोनमिति कुवलयानन्दव्याख्याकृतः ।
पुट:।
उदाहरणम् -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
उपमा
न तावत् ‘उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः इत्यस्याऽलङ्कारत्वे सति सादृश्यवत्वमुपमालङ्कारत्वं वक्तव्यमिति प्रतीपेऽतिव्याप्तेस्तत्रोपमेयसादश्ययोपमाने सत्वात् । न चालङ्कारत्वे सति स्वतःसिद्धोपमानविशिष्टवाच्यैकसादृश्यत्वमुपमानत्वं वाच्यम् -
चन्द्रबिम्बादिव विषं चन्दनादिवानलः।
परुषा वागितोवक्त्रादित्यसम्भावितोपमा ।। इत्यत्राव्याप्तेः ।
वस्तुतस्तु अलङ्कारत्वे सति उपमानतावच्छेदकधर्मविशिष्टसादृश्यत्वमुपमात्वम् । ‘गगनं गगनाकारमि'त्यादी अनन्वये उपमानतावच्छेदकधर्मभेदस्योपमेयतावच्छेदकधर्मेऽसत्वेन नातिव्याप्तिः । चन्द्र इव मुखम्, मुखमिव चन्द्र इत्यादावुपमेयोपमायां सादृश्ये उपमानतावच्छेदकसमानाधिकरणानुयोगितानिरूपकत्वस्य सत्त्वेन तदभावाभावान्नातिव्याप्तिः । मुखमिव चन्द्र इत्यादौ प्रतीपे स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया अभावेनातिव्याप्तिः । उपमानोपमेयभावस्तु लोकप्रसिद्ध एव ग्राह्यः । तेन प्रतीपे उपमेयस्य नोपमानत्वं बोध्यम् । 'हंसीव धवलश्चन्द्रः' इत्यादौ कविसम्मतलिङ्गभिन्नलिङ्गसत्वेन नातिव्याप्तिः । चन्द्र इव मुखमित्यादौ पूर्वोक्तसम्बन्धसत्त्वेन लक्षणसमन्वयः । अलङ्कारत्वनिवेशात् गौरिव बाहीक इत्यादौ नातिव्याप्तिः । अलङ्कारत्वं च रसादिभिन्नव्यङ्ग्यभिन्नत्वे सति समवायसम्बन्धविच्छिन्नचमत्कारत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नशब्दार्थान्यतरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावत्वमिति पण्डितकृष्णमाधवेनेति । संक्षेपतः वाक्यार्थोपस्कारकं सत्सुन्दरम् सादृश्यमुपमालक्षणमिति ।
रूपकम्
नानाद्रव्यानुषङ्गाद्यैर्यदौपम्यं गुणाश्रयम् ।
स्वविकल्पैवरचितं तुल्यावयवलक्षणम् ।
किञ्चित्सादृश्यसम्पन्नं यदूपं रूपकं तु तत् ॥
रूपयति एकतां नयतीति रूपकमिति व्युत्पत्तिः । कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायामाशाधरभट्टास्तु 'रूपवत्करोतीति रूपयतीति वा रूपको लक्षण विशेषः रूपयुक्तं करोतीत्यर्थः । सोऽस्मिन्नस्तीति रूपकमलङ्कारः' इत्याहुः ।) 4 तथा च नानाद्रव्यानुषङ्गादर्थ परस्परविरुद्धधर्मवत्वेनं, उपस्थिततया प्रकाशितभिन्नस्वरूपयोरप्युपमानोपमेययोरिति साधर्म्यप्रदर्शनाय काल्पनिकोऽभेदारोपो रूपकनामा अलङ्कार इति भावः । यथा ‘मुखं चन्द्रः' इत्यादौ मुखचन्द्रत्वरूप परस्परविरुद्धधर्मवत्तया, उपस्थितियॊ मुखचन्द्रयोरभेदारोप इति बोध्यम् । निगीर्याध्यवसानरूपायाम् अतिशयोक्ती, उपमेयस्य नोपमेयगतधर्मवत्तया, उपस्थितिरिति ततो भेदः, अपहृतौः तु, उपमेयगोपनेन भेदस्यापह्नवः अत्र तु न स इति ततोऽपि भेदः । एवञ्च गौणसारोपलक्षणासम्भवस्थले रूपकम् गौणसाध्यवसानलक्षणावस्थले त्वतिशयोक्तिरिति फलितम् । रूपके लक्षणो नेति मतमनुचितेव । मुखपद्ममित्यादि समासस्थले तु विशेषणस्य मुख्यतया, उपमानगतत्वे रूपकम् । यथा—विकसितं मुखपद्ममिति, उपमेयगतत्वे उपमा यथा सहास्यं मुखपद्ममिति, उभयत्र तुल्यरूपत्वे रूपकोपमयोः संकरः यथा रमणीयं मुखपद्ममिति । अत्राप्यलङ्कारत्वे सतीति विशेषणमस्त्येव तेन प्रतिभानुत्थापितेऽचमत्कारिणि ‘लोष्ठः पाषाणः' इत्यभेदे नालङ्कारत्वप्रसङ्गः वैचित्र्याभावात् ।
अतोऽस्यालङ्कारत्वे सति अर्थोपकारकत्वे सति उपमेयतावच्छेदकविशिष्टतादात्म्यवत्त्वं रूपकत्वम् । केचित्तु उपात्तबिम्बाविशिष्टविषयधमकीहार्यारोपनिश्चयविषयीभूतमुपमानाभेदतादात्म्यान्यतरं रूपकमिति वदन्ति । मुख चन्द्र इत्यत्र सादश्यमूलकाहार्यचन्द्राभेदनिश्चयः । मुखमपरश्चन्द्र इत्यत्रापरेति कथनात् न चन्द्राभेदः, किन्तु चन्द्रकार्यकारित्वरूपं तादात्म्यमिति लक्षणसमन्वयः ।। आहार्यत्वञ्च बाधकालीनेच्छाजन्यज्ञानत्वम् ।
दीपकालङ्कारः
एकवाक्येन संयोगात्तद्दीपकमिहोच्यते ।।
पुट:।
यदि विगलितधर्म: स्यादधर्म: प्रबल इह तदात्मानं सृजामि। सदवनमसदुद्ध्वंसं विधातुं, रचयितुमपि धर्ममर्जुनेह॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतस्य राजनैतिकपक्षाः
राष्ट्रियपक्षाः
वर्गः राजकीयपक्षाः
वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भारतस्य राजनीतिः
अयनम्
अयनं भारतीयकालगणनस्य कश्चन बिन्दुः । एकस्मिन् वर्षे द्वे अयने उत्तरायणम् दक्षिणायनम् चेति भवतः । एकस्मिन् अयने त्रयः ऋतवः सम्भवन्ति ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
दीपकालङ्कारः
अत्र कलभमहीपत्योः प्रस्तुताप्रस्तुतयोभनेकक्रियायामन्वयः । तुल्ययोगितायां धर्मे तत्सम्बन्धत्वमात्रस्य निवेशः । अत्र तु धर्मे मात्रस्य न निवेशः इत्युभयोर्भेदः । तुल्ययोगितायां मात्रपदादिनिवेशे दीपकस्य तत्रैवान्तर्भावः । अत्रेदं बोध्यम्-तुल्येयोगितातो' दीपकं न पृथग्भावमर्हति । धर्मसकृत्वृत्तिमूलाया विच्छितेरविशेषात् । विच्छित्तिवैलक्षण्यस्यैवालङ्कारहेतुत्वादिति ।।
यमकम्
शब्दाभ्यासस्तु यमकं पादादिषु विकल्पितम् ।
विशेषदर्शनं चास्य गदतो मे निबोधते ।।
पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च ।
समुद्रयमकं चैव, विक्रान्तयमकं तथा ॥
यमकं चक्रवालं च संदष्टयमकं तथा।
पादादियमकं चैव तथाम्रो डितमेव च ।।
चतुर्व्यवस्थितञ्चैव मालायमकमेव च ।
एतद्दशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम् ॥
एवञ्च–
'अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकम्':.
अभिधेये सति भिन्नार्थकानां वर्णानां पूर्वेणैव क्रमेण स्थिताऽवृत्तिः यमकमित्युच्यते । यमौ द्वौ समजातो तत् प्रतिकृति यमकमिति । ‘इवे प्रतिकृतौ' ( ५॥३॥९६ ) इति पाणिनिसूत्रेण कन्प्रत्ययः । वर्णानामिति बहुवचनमविवक्षितम् ‘सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम्' इति न्यायात् । अन्यथा द्वयोर्यमकव्यवहारो न स्यात् । तथा चैकेन क्रमेण समानार्थकानां समानवर्णानां वृित्तिर्यमकनामालङ्कारः । एवञ्च समानार्थत्वाभाववत्समानानुपूर्वीकानेकवर्णावृत्तिः यमकमिति फलितोऽर्थः ।।
तदेतद्विभजते-प्रथमपादो यदि द्वितीये पादे यम्यते तदामुखं नाम यमकम् । तृतीये चेत्तदा संदंशः । चतुर्थे चेत्तदा आवृत्तिः । एवं द्वितीयपादश्चेत्तृतीये तदागर्भः । चतुर्थे चेत् संदष्टकम् । तृतीयश्चेच्चतुर्थे तदापुच्छम् । प्रथमस्त्रिषु चेत्तदा पंक्तिः । महायमकमिति केचित् । पादत्रययमकं तु न चमत्कारकारि अतो न प्रयुक्तम् । इत्येकैकपादावृत्तौ सप्तभेदाः । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे चेत्तदा युग्मकम् । प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये चेत्तदा परिवृत्तिः । इत्यर्धाभ्यासमृते पादद्वयोवृत्तौ द्वयमिति नवभेदाः अर्धावृत्तिस्तु समुद्गः । श्लोकावृत्तिर्महायमकम् । तदुभयमपि पादावृत्तिविशेष एवेत्येकादशपादयमकभेदाः । पादभागवृत्तिञ्च बहुभेदम् ।
अत्र चक्रवर्युद्योतकारादयः क्वचिद्वर्णभेदेऽपि श्रुतिसाम्येन यमकं भवति । तदुक्तं -
‘यमकादौ भवेदैक्यम् डलयोरलयोर्बवोः ।
शषयोर्नणयोश्चान्तेसविसर्गा विसर्गयोः ॥
सबिन्दुकाबिन्दुकयोः स्यादभेदप्रकल्पनम् । इति ।
यथा -
अत्र डकारलकारयोः भेदेऽपि श्रुतिसाम्येन यमकं भवतीत्याहुः ।।
व्यासस्य योगदानम्
(१४ चतुर्दशनवीनालङ्काराः सर्वे=अष्टादशालङ्काराः )
अस्मिन् विष्णुपुराणेऽष्टादशानामलङ्काराणां वर्णनमस्ति तेषु निर्दिष्टेष्वलङ्कारेषु पञ्चदश नवीनाऽलङ्काराः सन्ति त्रयस्तु नाट्यशास्त्रात्संगृहीतः ।। नाटैथशास्त्रातिरिक्त विष्णुधर्मोत्तरपुराणे शब्दालारेष्वैक एवानुप्रासो वर्णितः, तथाऽर्थाऽलङ्कारेषु निम्नलिखिताः–व्यतिरेक-श्लेष-उत्प्रेक्षा-अर्थान्तरन्यासउपन्यास-विभावना-अतिशयोक्ति-वार्ता-यथासंख्य-विशेषोक्ति-विरोध-निन्दास्तुतिनिदर्शन-अनन्वयाख्याश्चतुर्दशनवीनालङ्काराः सन्ति ।।
नाट्यशास्त्रे निर्दिष्टेषु चैतेषूपमा-रूपक-दीपक-यमकेषु दीपकस्य विष्णुधर्मोतपुराणे उल्लेखो नास्ति तेन हि विष्णुपुराणे शब्दालङ्कार एकः, चतुर्दशोऽर्थालङ्काराः, भरतोक्तास्त्रयः, सर्वेऽष्टादशालङ्कारास्तत्र निर्दिष्टाः ।
व्यतिरेकालङ्कारः
चमत्कारजनकत्वे सति उपमानविशिष्ट गुणविशेषवदुपमेयवर्णनत्वं व्यतिरेकाऽलङ्कारत्वम् वैशिष्टयञ्च स्वॉवधिकौत्कर्षबत्व-स्वावधिकापकर्षवत्व-स्वावधिकोत्कर्षापकर्षोभाववत्वैतदन्यतमसम्बन्धेन । उपमेयोत्कर्षे यथा---
‘शैला इवोन्नताः सन्तः किन्तु प्रकृतिकोमलाः ।।
उपमेयोत्कर्षे यथा -
‘रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियायाः गुणैः ।
त्वामीयान्ति शिलीमुखा-स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि ।
कान्तापादतलाहतिस्तवमुदे तद्वन्मनाप्यावयोः ।
उपमेयोत्कर्षापकर्षान्यतरान्यतरपर्यवसानम् । यथा -
दृढतरनिबन्धमुष्टेः कोषनिषण्णस्य सहजमलिनस्य ।
कृपणस्य कृपापस्य च केवलमाकारतो भेदः ।।
अपरे तु किञ्चिद्धर्मप्रयुक्तसाम्यवत्तया प्रतीयमानयोः किञ्चित् धर्मप्रयुक्तवैलक्षण्यं व्यतिरेकत्वम् । वैलक्षण्यञ्च क्वचिदुपमेयस्योत्कर्षे, क्वचितदपकर्षे, क्वचित्तदन्यतरपर्यवसानविरहे स्ववैचित्र्यमात्रं वदन्ति ।
श्लेषः
चमत्कारजनकत्वे सति नानाधर्मावच्छिन्नार्थनिरूपितनानाशक्तिमच्छब्दयोजनत्वम् श्लेषत्वम् । यथा -
‘सर्वदो माधवः पायात् स योऽगं गामदीधरत ।' इति ।
स संर्वेदः सर्वदाता माधवः विष्णुः पायात् रक्षेत् योऽगं गोवर्द्धननामक पर्वत गां पृथ्वीं धृतवानिति विष्णुपक्षे । शिवपक्षे तु स उमाधवः शिवः सर्वदा पायात् । सः गङ्गां धृतवान् । अत्र नानार्थकशब्दानां विन्यासेन लक्षणसमन्वयः ।
उत्प्रेक्षा
चमत्कारजनकत्वे सति उपमानतावच्छेदकधर्मविशिष्ट म्भावनात्वमुत्प्रेक्षात्वम् वैशिष्ट्यञ्च तद्वद्भिन्नत्वतदभाववत्वान्यतरप्रकारकत्मकज्ञानविशेष्योपमेयविशेष्यकत्वस्वसमानाधिकरणचमत्कारप्रयोजकधर्म
धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहमुष्मणाम् ।
अत्र धूर्मभिन्नत्वैन धूमत्वाभाववत्वेन च ज्ञाते तमसि कोकीविरहालनलसम्बन्धिधमस्तोमत्वेन धमत्वाश्रयधमस्य सम्भावनास्ति इति लक्षणसमन्वयः ।
अर्थान्तरन्यासः
सामान्यं यद्विशेषेण समय॑ते विशेषो वा सामन्यैन सोऽर्थान्तरन्यासः द्वयोरॅपि प्रत्येक समर्थनहेतुः साधर्म्य वैधयंञ्चेति चतुःप्रकारकोऽयमित तेन च चमत्कारजनकत्वे सति सामान्यपदार्थविशिष्टसमर्थनवर्णनत्वमर्थान्तरन्यासालङ्कारत्वम् । वैशिष्ट्यञ्च स्वकरणकविशेषसमर्थनत्ववत्त्वस्वविशेषकरणक स्वसमर्थनत्ववत्वैतदन्यतरसम्बन्धेनार्थान्तरन्यासः । यथा -
हनुमानब्धिमतरद दुष्करं किं महात्मनाम् ।' इति ।
अत्र समयॆसमर्थकयोः सामान्यविशेषसम्बन्धेऽर्थान्तरन्यासः । तयोस्तदितरसम्बन्धे काव्यलिङ्गमित्येवेति ।।
उपन्यासः (उल्लेखः)
एकस्य वस्तुनो निमित्तवशाद्यनेकै-) (गृहीतृभिरनेकप्रकारकं ग्रहणं यदुपन्यासनामालङ्कारः । कालान्तरेऽयमेवोपन्यासालङ्कारः ‘उल्लेख' नाम्ना ख्यातोऽभवत् । तेन यत्रैकं वस्त्वनेकधा गृह्यते स रूपबाहुल्योल्लेखनादुल्लेखः । न चेदं निमित्तमुल्लेखमात्रमपि तु नानाविधधर्मयोगित्वाख्यनिमितवशादेतत्क्रियते । तत्र च रुच्यथित्वव्युत्पत्तयो यथायोगं प्रयोजिकाः पूर्वत्र गृहीतृभेदेनानेकधात्वोल्लेखः इह तु विषयभेदेनेति । तदुदाहरणं यथा प्रथमोल्लेखस्य -
प्रिय इति गोपवधूभिः, शिशुरिति वृद्धेरधीश इति देवैः ।
नारायण इति भक्तैर्ब्रह्म त्यग्राहियोगिभिर्देव ।।
विभावना
'कारणाभावे कार्यस्योत्पत्तिविभावना । इह कारणान्वयव्यतिरेकानुविधानात्कार्यस्य कारणमन्तरेणासम्भवः । अन्यथा विरोधो दुष्परिहारः स्यात् । यदा तु कयाचिद् भङ्गया तथाभाव उपनिबध्यते तदा विभावनाख्योऽलङ्कारः विशिष्टतया कार्यस्य भावनात् । सा च भङ्गिविशिष्टकारणाभावोपनिबद्धा । अप्रस्तुतं कारणं वस्तुतोऽस्तीति विरोधपरिहारः ।
कारणं विना यद्यपि न किमपि कार्यं समुत्पद्यते तथापि प्रसिद्धकारणं विना यदि कविः स्वप्रतिभोन्मेषेण कार्योदय बोधयेत् तदा विभावनालङ्कारः, अन्यथा कस्यापि कारणस्याभावे कार्यत्वमेव न स्यात् । न चात्र कारणाभावे कार्योत्पत्ती स्फुरितस्य विरोधस्य प्रसिद्धातिरिक्तेन कारणेन परिहारात विरोधाभास एवायमिति वाच्यम्, तत्रोभयोरेव परस्परं बाध्यतया प्रतीतिः, अत्र तु कारणाभावेन कार्यमेव बाध्यतया प्रतीयते ने तु कार्येण प्रमाणनिश्चितः कारणाभावोऽपि तेनोक्तदोषाभावात् । उदाहरणं तु -
अनायासकृशं मध्यमशङ्कतरलेदशौ ।।
आभूषणमनोहारि वपुर्वयसि सुध्रुवः ॥
अतिशयोक्तिः
प्रकृतस्योपयस्य समेनोपमानेन निगीर्याध्यवसानं द्रढीयसी बुद्धिः सैकातिशयोक्तिः । यच्च तदेव वस्त्वन्य॑त्वन विविक्ताकारवस्त्वन्तरत्वेनाध्यवसीयते सा द्वितीया । यच्च चेच्छब्देन यदि शब्दैन वा यद्यर्थोक्तौ कल्पनमर्थादसम्भविनोऽर्थस्य सा तृतीया । यश्च कार्यकारणयोः प्रसिद्धस्य पौर्वापर्यस्य विपर्ययोर्वैपरीत्यं कारणस्य शीघ्रकारिता प्रतीतये सा चतुर्थीति चतस्रोऽतिशयोक्तयः । एवञ्च चमत्कारजनकत्वे सति विषयितावच्छेदकधर्मविशिष्टत्वमतिशयोक्तित्वम् । वैशिष्ट्यं च स्वावच्छिन्नवाचकपदनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनस्वप्रकारकाहार्यनिश्चयीयविशेष्यताश्रयत्व-स्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभेदानुयोगितावत्त्वाभ्याम् -
रूपकातिशयोक्तिः स्यान्निगीर्याध्यवसानतः ।