cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हेनरी फयोल् १४ सिद्धान्ताः
14. एस्प्रिट् डी कोर्-
भवतः केवलं युक्तियुक्तः विपण्यप्रमाणः आवश्यकः यत्...प्रस्तावितेन उत्पादेन वा सेवायाः वा सह गृहीतुं शक्यते तथा च विपण्यं प्राप्तुं तेषां सर्वेषां सेवां कर्तुं च क्षमता भवतः विपण्यस्य अन्तः। द्रुतगत्या वर्धयितुं भवता किमपि निर्मातव्यं यत् भवता अतीव विशाले विपण्ये विक्रेतुं शक्यते ।
हेनरी-फयोल-लेखेन-प्रबन्धन-सिद्धान्ताः
१८ मई
१८ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकाष्टात्रिंशत्तमं (१३८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकनवत्रिंशत्तमं (१३९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सकल राष्ट्रीय सुख सूचकांक
सकल राष्ट्रीय सुख सूचकांक
जीएनएच-उपायः तान् विविधान् मापदण्डान् पूरयितुं विनिर्मितः अस्ति येषां आवश्यकता आधिकारिक-राष्ट्रीय-सुख-मापस्य कृते भवति यत् राष्ट्रिय-जिल्ला-नीतेः प्रासंगिकं भवति स्थूलराष्ट्रीयसुखस्य मापः सुखस्य विषये एकः मनोवैज्ञानिकः प्रश्नः कल्पितः भवेत् यथा 'सर्ववस्तूनि एकत्र गृहीत्वा किं भवन्तः वदिष्यन्ति यत् भवन्तः सन्ति: अतीव प्रसन्नः, अपितु प्रसन्नः, अतीव प्रसन्नः नास्ति, अथवा सर्वथा सुखी नास्ति?' तथापि, एतत् न भवति। भूटानस्य उद्देश्यं बौद्धानां च सुखस्य अवगमनं पाश्चात्यसाहित्ये यत् ‘सुखम्’ इति उल्लिखितं तस्मात् बहु व्यापकम् अस्ति । जीएनएच्-मध्ये सुखस्य शीर्षकस्य अन्तर्गतं मानवकल्याणस्य क्षेत्राणां श्रेणी आगच्छति । एतेषु केचन सामाजिकचिन्तायाः पारम्परिकाः क्षेत्राणि सन्ति यथा जीवनस्तरः, स्वास्थ्यं, शिक्षा च । केचन न्यूनपरम्पराः सन्ति, यथा समयस्य उपयोगः, मनोवैज्ञानिककल्याणं, संस्कृतिः, सामुदायिकजीवनशक्तिः, पर्यावरणविविधता च ।सकलराष्ट्रीयसुखसूचकाङ्कः भूटानजनसङ्ख्यायाः सुखं सामान्यकल्याणं च मौद्रिकमापस्य अपेक्षया अधिकसटीकतया गहनतया च प्रतिबिम्बयितुं निर्मितः भवति एषः उपायः भूटानदेशस्य जनान् व्यापकविश्वं च भूटाने मानवपूर्णतायाः वर्तमानस्तरस्य विषये सूचयिष्यति तथा च एते जिल्हेषु कालान्तरे च कथं भिन्नाः सन्ति इति सूचयिष्यति, तथा च सर्वकारीयनीतिं सूचयिष्यति।
डोमेन एवं सूचक
जीएनएच-मापं नव मूलक्षेत्राणि समाविष्टुं परिकल्पितम् अस्ति ये भूटाने सुखस्य घटकाः इति गण्यन्ते तथा च सूचकैः निर्मिताः सन्ति ये प्रत्येकस्य क्षेत्रस्य विषये दृढाः सूचनाप्रदाः च सन्ति। नवक्षेत्राणां चयनं मानकरूपेण अपि च सांख्यिकीय आधारेण कृतम्, तथा च समानरूपेण भारितम्, यतः प्रत्येकं क्षेत्रं स्थूलराष्ट्रीयसुखस्य घटकत्वेन तस्य आन्तरिकमहत्त्वस्य दृष्ट्या तुल्यकालिकरूपेण समानं मन्यते प्रत्येकं क्षेत्रस्य अन्तः द्वौ चत्वारि च सूचकाः चयनिताः ये कालान्तरे सूचनाप्रदाः एव तिष्ठन्ति इति भासते, उच्चप्रतिसाददराः, तुल्यकालिकरूपेण असम्बद्धाः च आसन् नव डोमेनाः सन्ति- १.
अस्मिन् दृष्टिकोणे ‘सुखम्’ नवक्षेत्रेषु षट् क्षेत्रेषु पर्याप्तसाधनानि भवितुं समावेशयति । व्यवहारे वयं भारितसूचकानाम् ६६% मध्ये उपलब्धिम् अन्विष्यामः, यस्मात् क्षेत्रात् ते आगच्छन्ति ।
सकलराष्ट्रीयसुखसूचकाङ्कस्य निर्माणं द्वयोः चरणयोः भवति, एकः परिचयसम्बद्धः अपरः च समुच्चयसम्बद्धः।1वयं एतेषां प्रत्येकस्य चरणस्य वर्णनं कुर्मः ततः प्रत्येकस्य मण्डलस्य वा समूहस्य वा डोमेनसाधनानां प्रतिवेदनार्थं सूचकाङ्कस्य विच्छेदनस्य तन्त्रस्य वर्णनं कुर्मः।
परिचयः
प्रथमं सोपानं भवति यत् प्रत्येकं गृहे नवक्षेत्रेषु प्रत्येकस्मिन् पर्याप्तता प्राप्ता वा इति । एतत् प्रत्येकं डोमेन् मध्ये पर्याप्तता-कटऑफ-प्रयोगेन क्रियते । यतो हि एषा अभिनवपद्धतिः अधिकांशपाठकानां कृते परिचिता नास्ति, अतः वयं व्याख्यातुं विरामं कुर्मः
दारिद्र्यमापने आयदारिद्र्यरेखां प्रयोक्तुं सर्वथा सामान्यं भवति, यया येषां जनानां पर्याप्तं धनं नास्ति, येषां जनानां अदरिद्राणां मध्ये भेदः भवति अवश्यं आयदारिद्र्यरेखाः अतीव अपूर्णाः सन्ति, परन्तु आयदरिद्रजनानाम् भेदं कर्तुं शक्नुवन् इति अवधारणा सुविज्ञाता अस्ति । भूटाने बहुआयामी दरिद्रतासूचकाङ्कस्य निर्माणार्थं अपि एतादृशीनां प्रक्रियाणां उपयोगः भवति । भूटानस्य मतं यत्, अतिरिक्तरूपेण, तेषां जनानां मध्ये भेदः कर्तुं शक्यते ये ‘पर्याप्त’ सिद्धिस्तरं प्राप्तवन्तः, येषां प्राप्तयः पर्याप्ततायाः न्यूनाः भवन्ति
पर्याप्तता कटऑफ
सकलराष्ट्रीयसुखसूचकाङ्कः प्रत्येकं सूचकं ‘पर्याप्तता’-कटऑफं प्रयोजयति । पर्याप्ततारेखा निर्धारिता भवति, स्वाभाविकतया, दारिद्र्यरेखायाः अपेक्षया उच्चस्तरस्य। केषुचित् सूचकेषु तस्य सूचकस्य कृते उपलब्धेः शीर्षस्तरस्य उपरि निर्धारितं भवति । अन्येषु सूचकेषु अधिकांशजनानां कृते ‘पर्याप्तम्’ इति स्तरं निर्धारितं भवति । तस्मिन् सूचके तस्य उपलब्धयः कटऑफ-अतिक्रमन्ति चेत् तस्य जीवनस्य पर्याप्तगुणः इति परिचयः भवति । यदि उपलब्धयः कटऑफं अतिक्रमन्ति तर्हि व्यक्तिस्य वास्तविकसाधनानां स्थाने ‘पर्याप्तता’ स्तरः भवति । यथा, यदि कस्यचित् व्यक्तिस्य वास्तविकं आयः १,००० भवति, पर्याप्तता-कटऑफः १५० भवति स्म, तर्हि तस्य व्यक्तिः १५० अर्जितवान् इव व्यवहारः भवति स्म ।एवं पर्याप्तता-कट-अफ्-तः उपरि उपलब्धयः कस्यचित् जीएनएच-अङ्कं अधिकं न वर्धयन्ति यस्मिन् स्तरे पर्याप्तता-कटाफः निर्धारितः भवति सः मूल्यनिर्णयः, यः जनचर्चा-विषयः भवितुम् अर्हति, परन्तु सटीक-कट-ऑफ-निर्धारणं कठिनं भवितुम् अर्हति इति तथ्यं किञ्चित् पर्याप्तता-कटऑफ-निर्धारणस्य युक्तियुक्ततां न अस्पष्टं कर्तव्यम्
१९ मई
१९ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकनवत्रिंशत्तमं (१३९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकचत्वारिंशत्तमं (१४०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मौलाना अबुल कलाम आजाद
मौलाना अबुल् कलाम् आज़ादः अथवा अबुल् कलाम् गुलम् मुहियुद्दीन् (बाङ्गला: আবুল কালাম মুহিয়ুদ্দিন আহমেদ আজাদ) कश्चित् भारतीयः मुसल्मानविद्वान् । एषः कविः लेखकः पत्रकर्ता भारतस्वातन्त्र्यस्य योद्धा अपि आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं महत्वपूर्णः राजनीतिज्ञः अभवत् । एषः महात्मनः गान्धेः सिद्धान्तान् अनुमोदयन्ति स्म । हिन्दुमुसल्मानयोः एकतार्थं कार्याणि कृतवान् । पृथक् मुसल्मानराष्ट्रनिर्माणस्य विषयस्य विरोधिषु महम्मदीयजनेषु अन्यतमः आसीत् ।  खिलापत् आन्दोलने अस्य भूमिका महत्वपूर्णा आसीत् । धरासन् सत्याग्रहस्य क्रान्तिकारी प्रतिनिधिः आसित् । क्रि.श. १९४०तमे वर्षे कङ्ग्रेस् अध्यक्षः सन् भारतं त्यजतु आन्दोलनं चालितवान् । कङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य अन्यनायकाः इव अस्यापि वर्षत्रयस्य कारागारबन्धनम् अभवत् । क्रि.श.१९२३तमे वर्षे युवा मौलाना भारतीयन्याषनल् कङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य अध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९४०तमवर्षतः क्रि.श. १९४५पर्यन्तं पुनः काङ्ग्रेस् अध्यक्षः अभवत् । भारतस्य स्वातन्त्र्योत्तरं सांसदरूपेण निर्वाचितः भारतस्य प्रथमविद्यामन्त्री अभवत् । विद्यायानुदानायगोस्य रचनम् अस्य अविस्मरणीयकार्येषु अन्यतमम् ।
क्रान्तिकारी पत्रकर्ता च
आज़ादः आङ्ग्लशासस्य विरुद्धः आसीत् । आङ्ग्लसर्वकारः सामन्यजनस्य शोषणं करोति । एषः तस्य कालस्य मुसल्माननेतॄन् अपि समालोचितवान् ये केवलं मुसल्मानानाम् आद्यहितचिन्तनं कुर्वन्ति स्म । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे बङ्गालस्य विभाजनेन कारणेन अन्यमुसल्माननायकैः सह विरोधमपि प्रकटित्वान् । एषः ईरान् इराक् मिस्र् तथा सीइया इत्यादीनां देशानां प्रवासं कृतवान् । अज़ादः क्रान्तिकारिणः गतिविधिषु सक्रियः अभवत् । अस्य कार्यस्य समर्थनं श्यामसुन्दरचक्रवर्ती श्री अरबिन्दो इत्यादयः अकुर्वान् । अस्य शिक्षा एतं लिपिकारं कर्तुं शक्नोति स्म । किन्तु एषः राजनितेः विषये अस्य आदरयुक्तः एषः पत्रकर्ता अभवत् । क्रि.श. १९१२तमे वर्षे एषः अल् हिलाल् इति उर्दूभाषापत्रिकायाः निदेशनम् अकरोत् । अस्य उद्देशः तु मुसल्मानयूवानः क्रान्तिकारिषु आन्दोलनेषु उत्साहिताः करणियाः, हिन्दुमुसल्मानयोः एकता साधनीया इति । मुसल्मानाः चेदपि युवानः तस्मिन् काले क्रान्तिकारिणां गतिविधीन् पालयन्तः सन्तीति उक्त्वा तत्कालीन मुसल्मानेतृन् विस्मितान् अकरोत् । बङ्गालस्य बिहारस्य मुम्बैनगरस्य च क्रान्तिकारिगतिविधिभिः काङ्ग्रेस् नायकानां विश्वासं सम्पदितवान् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे राञ्चीनगरे कारागारवसस्य दण्डनम् अपि अनुभूतवान् ।
असहयोग आन्दोलन
कारागारात् निर्गमात् परं जलियानावाला बाग हत्याकण्डस्य विरोधिषु नेतृषु अन्यतमः अभवत् । एतदतिरिच्य खिलापत् आन्दोलनस्यापि प्रमुखः अभवत् । खिलापतस्य तुर्कीनगरस्य उस्मानी साम्राज्यस्य प्रथमविश्वयुद्धे पराजयप्राप्तेः पश्चात् एषः तस्मिन् आरोपितां हानिं तिरस्कृतवान् । तस्मिन् काले आटोमन (उस्मानी तुर्कः) मक्कायां निवसति स्म । इस्मामस्य खलीफा तत्रैव आसीत् । एतेन कारणेन विश्वस्य मुसल्मानेषु रोषः आसीत् । अयं रोषः भारते खिलापत् आन्दोलनरूपेण उद्गतः । अत्र उस्मानानां पराजयार्थं ब्रिटेन्, फ्रान्स्, इटली इत्यादीनि मित्रराष्ट्रानि अपि विरोधः असीत् । माहात्मनः गान्धेः असहकारान्दोलने मौलाना आज़ादः सक्रियः आसीत् ।
भारतरत्नम्
क्रि.श. १९९२तमे वर्षे मरणोत्तरम् भारतसर्वकारस्य सर्वोच्चपुरस्कारः भारतरत्नप्रशस्तिः अस्य कुतुम्बसदस्येभ्यः प्रदत्ता ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:१८८८ जननम् वर्गः:१९५८ मरणम्
२० मई
२० मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकचत्वारिंशत्तमं (१४०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकैकचत्वारिंशत्तमं (१४१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२१ मई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पञ्चशिवशरणानां क्षेत्राणि
कर्णाटकराज्यं साधु सज्जनानां जन्मस्थानम् अस्ति। एतत् स्थानं शरणसंस्कृतेः महत्वं प्रपञ्चे प्रासारयत्। पवित्रे एतस्मिन् स्थाने वयं जीवामः इति भाग्यस्य विषयः । १२ शतमानस्य कालः सुवर्णाक्षरैः लेखनीयः। बसवादिशिवशरणानां महिमा प्रपञ्चाय नूतनदिशः प्रकाशम् अयच्छत् । एतस्मिन् प्रकाशे जनाः स्वात्मनः जीवनं पवित्रीकृतवन्तः । अस्माकं राज्यस्य कीर्तिं विश्वाद्यन्तं प्राप्नसरयितुं कारणीभूताः शिवशरणाः यत्र जीवितवन्तः तादृशप्रदेशे वयं जीवामः इति अस्माकं गौरवास्पदविषयः । बसवादि शिवशरणैः एतत् स्थानं पवित्रीकृतम् । तत्कारणतः अनेकाणि क्षेत्राणि प्रकाशितानि । तादृशक्षेत्रणां सन्दर्शनेन तत्रत्यधार्मिकैतिहासिकपृष्ठभूमिकाः ज्ञात्वा स्वजीवनं स्वव्यक्तित्वं च उत्तमं कर्तुं शक्नुमः । शिवशरणैः पर्यटिते प्रदेशे सञ्चरणम् एकं भाग्यम् । तेषाम् आदर्शानाम् अनुसरेण सन्मार्गे वयं भवामः । शिवशरणाः आजीवनं शिवसंस्कृतिं, शिवधर्मं च प्रसारितवन्तः । अस्माकं शरणाः ऎतिहासिकव्यक्तयः। वयं यथा जन्म प्राप्तवन्तः तथैव जन्म प्राप्य सामान्यजनानां प्रगतिनिमित्तं परिश्रमं कृतवन्तः । ते स्वजीवनं सामान्यानां प्रगत्यै समर्पितवन्तः। शरणसंस्कृतेः बीजम् उप्तवन्तः। एवं शिवशरणाः लोकोध्दारस्वप्नं साकारीकर्तुं प्रयतितवन्तः । शिवशरणक्षेत्राणामध्ययनेन कन्नड
भूमेः धार्मिकसांस्कृतिकैतिहासिकपरम्परायाः ज्ञानं भवति । एतस्मिन् पुस्तके अधोलिखितक्षेत्राणां संक्षिप्तपरिचयः दत्तः ।
वर्गः:पञ्चशिवशरणानां क्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
२२ मई
२२ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकद्वाचत्वारिंशत्तमं (१४२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकत्रयश्चत्वारिंशत्तमं (१४३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पुष्पाणि
पुष्पाणि अथवा कुसुमानि वृक्षाणां लतानां वा सन्तानसंवर्धकानां बीजानाम् निर्माणस्य मूलानि भवन्ति । लोके कुसुमानि सर्वजनप्रियाणि तेषां क्वचित् सौन्दर्येण क्वचित् सुगन्धेन क्वचित् उभयाभ्यां च । पुष्पाणि सस्यानां बीजोत्पादनस्य प्रक्रियायाः परागस्पर्शः गर्भीकरणस्य मूलस्थानं भवन्ति।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उपयोगाः
पुष्पाणि सुन्दराणि इति जनैः मन्यन्ते। तेषां सुगन्धं जनानां चित्तम् आह्लादयति। अतः एव ते उपवनेषु पुष्पाणि निरोपयन्ति। ललनाः पुष्पाणि स्वकेशेषु धारयन्ति। भक्ताः देवेभ्यः पुष्पाणि अर्पयन्ति। जनाः पुष्पाणि पुष्पधानीषु स्थापयित्वा स्वगृहाणि भूषयन्ति। thumb|center|विविधानि पुष्पाणि thumb|center|400px|पुष्पखण्डानि पुष्पाणि सपुष्पकाणां पुनरुत्पादनसाधनानि सन्ति। पुष्पेषु चत्वारि खण्डानि सन्ति। भ्रमरः, जलम् अथवा वायुः रेणुं पुङ्केसरात् गर्भकेसरं चालयन्ति। जनाः कानिचन पुष्पाणि खादन्ति। केसरः उपस्करः वर्तते। पुष्पेभ्यः मधु लभ्यते। शुष्कपुष्पैः चायपानं कर्तुं शक्यते।
पुंसवनसंस्कारः
गर्भधारणानन्तरं गर्भस्थशिशोः पुंसत्वसम्पादनहेतोः पुंसवननाम्नः संस्कारः भवति । अत्र विभिन्नदेवानां प्रार्थना भवति । यया प्रार्थनया गर्भस्थशिशुः पुष्टो भूत्वा पुत्ररूपेणप्राप्तो भवेत् । अस्मिन् अवसरे आयुर्वैदिकौषधीनां सेवनं, भगवतः विष्णोः पूजनं च कर्तव्यम् । येन कर्मणा पुमान् सूयते तत् पुंसवनम् । गर्भाधानस्य द्वितीये तृतीये वा मासि पुष्यानक्षत्रयुक्तायां तिथौ पुंसवनकर्म क्रियते । पुत्रजनननिमित्तं संस्कारः क्रियते । होमः औषधिसेवनञ्च परिपाल्यते ।
परिचयः
तत्र पुंसः सवनम् पुंसवनम् । प्राग्जन्मसंस्कारोऽयं गर्भाधानात् अनन्तरकालिकं कर्म वर्तते । अस्य संस्कारस्य नामकरणे हेतुरयं यदस्य सम्पादनेन पुत्रोत्पत्तिः इष्यते । पुमान् प्रसूयते येन कर्मणा तत् पुंसवनमिति व्युत्पत्त्या शौनकः – 'पुमान् प्रसूयते येन तत् पुंसवनमीरितम्' इत्याह । गर्भस्य पुंरूपताया आपादकः संस्कारविशेष एव पुंसवनमित्युच्यते । अवसरेऽस्मिन् उच्चार्यमाणा ऋचः पुत्रजन्मैव अनुमोदयन्त्यो लक्ष्यन्ते – '''पुमांसं पुत्रं जनय तं पुमाननु जायताम् । '''भवासि पुत्राणां माता जातानां जनयाश्च यान् ॥ '''यानि भद्राणि बीजान्यृषभा जनयन्ति च । '''तैस्त्वं पुत्रं विन्दस्व सा प्रसूर्धेनुका भव ॥ ऋग्वेदे पुत्रकामना भूयो भूयः समुपलभ्यते । अधोलिखिता ऋचा पुंसवनकर्म स्पष्टं निर्दिशति – अर्थात् यथा धनुषि बाणः सन्धीयते तद्वत् त्वद्गर्भाशये पुमान् गर्भ आधीयेत् । अतीते दशमे मासे त्वद्गर्भात् वीरपुत्रो जायेत् । त्वं पुमांसं पुत्रं जनयाः आसु ऋचासु इदं कर्म ’ प्राचापत्य’ मित्यभिहितं वर्तते – ‘कृणोमि ते प्राचापत्यम्’ इति । आभिः ऋचाभिः सह स्त्रियै विविधान्यौषधानि प्रदीयन्ते यानि तस्याः पुत्रविद्याय उपकुर्युः । यासां द्यौः पिता पृथिवी माता समुद्रो मूलं वीरुधां बभूव । तास्त्वा पुत्रविद्याय दैवीः प्रावन्त्योषधयः ॥
वैदिकान् निर्दिशान् अवलम्ब्यैव गृह्यसूत्रेषु धर्मसूत्रेषु द्च पुंसवनस्य कर्मणः पूर्णं स्वरुपं लभ्यते ।
पुंसवनकर्ता
संस्कारानुष्ठानात् प्राक् यदि पतिः मृतः, संन्यस्तः, पतितः, देशानतरगतो वा भवेत् तदा इदं कर्म देवरः, गुरुः स्वकुलीनः श्रेष्ठः तदगोत्रजो वाऽपि अनुष्ठातुमर्हति । एष निर्देशः अन्येष्वपि कर्मान्तरेषु सामान्यतो व्यवहरणीयः । पुसंवनं प्रतिगर्भम् उत प्रथमगर्भे – पुंसवनं प्रतिगर्भमनुष्ठेयं प्रथमगर्भे एव वेत्यत्र स्मृतिषु विस्तृतचर्चा समुपलभ्यते ।
प्रतिगर्भम्
शौनकः प्रतिगर्भं कर्मेदं विधातुं निर्दिशति, यतः स्पर्शेन औषधसेवनेन च गर्भः शुध्दः पूतश्च जायते । पुनश्च संस्कारेऽस्मिन् उच्चारितैर्मन्त्रैः प्रगतजन्मस्मरणक्षमता सञ्चारमाप्नोति । पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्यकाराः कर्कोपाध्यायादयोऽपि गर्भसंस्कारत्वं मन्यमानाः प्रतिगर्भं कर्मेदम् आवर्तयितुं निर्णयन्ति । विज्ञानेश्वरं विहाय याज्ञवल्क्यस्य अपरार्कादयोऽन्ये व्याख्याकारा अपि इदमेव मतं पोषयामासुः ।
प्रथमगर्भे
मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरः पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्चापि क्षेत्रसंस्कारत्वेन मनुते, अतः संस्कारोऽयं प्रथमगर्भ एवानुष्ठेयो न तु प्रतिगर्भम् । एते च पुंसवनसीमन्तोन्नयने क्षेत्रसंस्कारत्वात् सकृदेव कार्ये । अनयोः द्वयोरपि पक्षयोः आद्य एव पक्षो युक्तः प्रतीयते । “ पुमान् प्रसूयते येन कर्मणा” इति पुंसवनस्य व्युत्पत्त्या संस्कारोऽयं गर्भसंस्कारक एवावगम्यते, यतोहि अत्र गर्भस्य पुंरुपताया आपादनमिष्यते । यत्तु ‘अथ सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमगर्भे” इति पारस्करवचनात् पुंसवनस्य
प्रथमगर्भकर्तव्यत्वं व्याख्यायते, तन्न युज्यते । उक्तं संस्कारप्रकाशे – यदपि अथ सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमगर्भे’ इति पारस्करवचनमत्र प्रमाणतया प्रतीयते तदपि सीमन्तोन्नयनस्य प्रथमगर्भकर्तव्यत्वं प्रतिपादयति, न पुनः पुंसवनस्य । उक्तवचनविरोधापत्तेः । वचनातिदेशस्तु धर्मान्तरोपसङ्ग्रहार्थः”
पुंसवनस्य कालः
पुंसवनसंस्कारः कदाऽनुष्ठेय इत्यत्र बहुविधा विचाराः स्मृतिग्रन्थेषु लक्ष्यन्ते – तृतीये मासे कर्तव्यं गृष्टेरन्यत्र शोभनम् । गृष्टेश्चतुर्थे मासे तु षष्ठे मासेऽथवाऽष्टमे ॥ तेन गर्भस्पन्दनात् परमिति वचनं द्वितीयादिगर्भे एव सङ्गच्छते ।
मासनियमः
पारस्करः स्पन्दनात् पूर्वमासे द्वितीये तृतीयो वा पुंसवनं निर्दिशति । गोभिलो तृतीयस्य गर्भमासस्य तृतीये भागे पुंसवनं मनुते । द्राह्यायणः, खादिरः, जैमिनिः, वराह, वैजवापः इत्येते तृतीये गर्भमासे पुंसवनं निर्णयन्ति । क्वचित् स्मृत्यादौ निर्दिष्टं यत् प्रथममासादारभ्य अष्टममासपर्यन्तं पुंसव्नं विध्येयमिति । अनेन गर्भस्पन्दनात् परमपि इदं कर्म विधातुं निर्दिश्यते । तत्र व्यक्ते गर्भे पुंसवनं कार्यमित्येव सिध्दान्तपक्षो वर्तते । पारस्करादयो नैके सूत्रकाराः स्पन्दनात् पूर्वमासे द्वितीये तृतीये वेति संस्कारममुं विधातुं निर्दिशन्ति । सीमन्तानन्तरं वा यद्विधानं निर्दिष्टं वर्तते तत्तु कालातिक्रमे एव सिध्यति । पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्ये स्पष्टोल्लेखो लभ्यते – एतदेव पुरा गर्भचलनादकृतं यदि । सीमन्तात् प्राग्विधातव्यं स्पन्दितेऽपि बृहस्पतिः ॥ तत्र दैवात् मानुषाद्वा बाधकात् प्राप्तकाल एतत् कर्म नानुष्ठितं चेत्तदा सर्वप्रायश्चित्ताख्यं होमं कृत्वैव विधेयम् । पुंसवनसंस्कारस्य अनुष्ठाने गुरुशुक्रास्तादिदोषो न भवति । पुनश्च मलसादावपि संस्कारोऽयमनुष्ठातुं शक्यते । तिथयः – पुंसवनाय शुक्लपक्षः प्र्शस्तोऽभिमतः । तत्र रिक्ता –पर्ववर्जिताः तिथयो ग्राह्याः । नृसिंहो नवमीं सर्वथैव त्यक्तुं निर्दिशति । दिनानि –पुंसवनार्थं प्रशस्तदिनान्युद्दिश्य मतद्वयमुअलभ्यते । केचन आचार्याःसोमबुध्- गुरु –शुक्रदिनानि प्रशस्तानि मन्येन्ते । परं वसिष्ठः सोमवासरे पुंसवनेऽनुष्ठिते देहनाशम्, बुधवासरे तदनुष्ठिते सन्ततिनाशम्, शुक्रवासरे च तत्करणे काकबन्ध्यात्वं सम्भावयति – मृत्युश्च सौरेस्तनुहानिरिन्दोर्मृतप्रजा पुंसवने बुधस्य । काकी च बन्ध्या भवतीह शुक्रे स्रीपुत्रलोभी रविभौमजीवैः” इत्थं स रवि मङ्गल- गुरुवासरानेव प्रशस्तान् मन्यते । रविमङ्गलगुरवः पुरुषग्रहा उच्यन्ते । अतः पुंसवनाख्ये कर्मणि पुरुषग्रहाणां दिनान्येव ==प्रशस्तानि==
संस्कारविधिः
गृह्यसूत्रेषु पुंसवनसंस्कारस्य अग्रमिखितो विधिर्निर्दिष्टः – संस्कारदिवसे गर्भिणी उपवासं करोति । स्नानं कृत्वा नवानि वस्त्राणि धारयति । रात्रौ वटवृक्षस्य शाखायाः चूर्णं कृत्वा तस्या रसं निष्कास्य स्त्रिया दक्षिणनासिकाछिद्रे ‘हिरण्यगर्भ’ – आदिमन्त्रैः क्षिप्यते । सुश्रुताभिमतं यत् वटवृक्षे विशिष्टा गुणाः सन्ति ये समस्तकष्टानि निवारयितुं क्षमाः । आश्वलायनगृह्यसूत्रानुसारं तु पुनर्वसुनक्षेत्रे उपवासं कृत्वा पुष्यनक्षत्रे गर्भिणी आत्मवर्णकल्पाया गोवत्सवत्या दध्नि शिम्बिकस्य कणद्वयं यवस्य चैकं कणं दद्यात् । “ त्वं किं पिबसि’-= इति पृष्टे सति स्त्री वक्ष्यति – पुंसवनम् अर्थात् पुत्रस्य उत्पत्तिः । एवं पतिः वारत्रयं तादृशेन दध्ना क्रियां करोति ।
स्वस्य पुत्रस्य बलं स्वास्थ्यं च काङ्क्षमाणः पिता ललनाया अङ्के स्पृष्ट्वा “ सुपर्णोऽस्ति’ –इति ऋचाया उच्चारणं करोति । एतत् कृत्यं जीवनस्य उत्साहस्य चाविर्भावस्य सूचकमस्ति । धर्मसूत्रेषु स्मृतिषु च संस्कारसम्बध्दं कर्मकाण्डमाश्रित्य न कोऽपि विशेषोऽभिनवो विधिः विहितः । कालान्तरे लिखितेषु संस्काररत्नमालाप्रभृतिषु ग्रन्थेषु पुंसवनार्थं होमस्यापि व्यवस्था दृश्यते । प्रयोगेषु पध्दतिषु च यद्यपि तत्तद्गृह्यसूत्राण्येव पूर्णतोऽनुसृतानि परं कालक्रमेण  मातृपूजा आभ्युदिकं श्राध्दञ्चेति कृत्यद्वयम् अस्मिन् कर्मणि समाविष्टम्, यच्च प्रायः समस्तासु पध्दतिषु निर्दिश्यते । उपर्युक्तेन विवेचनेन स्फुटीभवति यत् पुंसवने होमपुत्रप्राप्त्यादिरुपात्मकं धार्मिकम् । शिम्बिकयवसहितदधिपानरुपं प्रतीकात्मकम्, स्त्रिया नासिकायां पदार्थक्षेपरुपम् औषधिसम्बन्धि च तत्त्वत्रयमुपलभ्यते ।
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
श्रीधराचार्यः
श्रीधराचार्यः भारतीय प्रसिद्धगणीतशास्त्रज्ञेषु अन्यतमः। स्वर्णयुगे आविष्कृतानां नूतनगणीतशास्त्रस्य प्रक्रियादीनाम् उत्तमागतिः न प्राप्तासीत्। अमुं कार्यं श्रीधरः स्वकृतिषु अत्यन्तं स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति। श्रीधरस्य जन्म, स्थानादीनां विषये ऐतिहासिकानम् ऐक्यमत्यं नास्ति इति। "८ शतमाने" अस्य अस्तित्वम् आसीत् इति। श्रीधराचार्यः अङ्कगणीतक्षेत्रगणीतयोः विषये "पाटीगणितम्", "पाटीसारः" इति द्वे पुस्तके रचितवान्। पाटीसारः नाम्नैव सूच्यते यत् पाटीगणीतस्य सारांशः अस्मिन् पुस्तके अस्ति। पाटीसारे पाटीगणितस्य मुख्यनियमाः तथा उदहाणानिच किञ्चित् व्यत्यासेन निरूपितानि सन्ति। केचन विषयाः योजिताः सन्ति। "पाटीगणीते" ९०० श्लोकाः सन्ति। अतः अस्य बृहत् पाटी उत नवशति इति प्रसिद्धिरपि अस्ति। "पाटीसारे" ३०० श्लोकाः सन्ति। अस्य “त्रिशतिका” इति नामोऽपि अस्ति। वृत्तखण्डस्य क्षेत्रफलाय, गोलस्य घनफलाय च निकटतम मूल्यदानसूत्राणि “त्रिशति” पुस्तके विद्यन्ते। पाटीगणीतं विद्यार्थिनाम् एवं सामान्यजनानां कृते बहु उपयोगी अस्ति। छात्रान् ,सामान्यजानान् च मनसि निधाय रचितवान् अस्ति। पाटीसारः प्राथमिकस्थरीयग्रन्थः भवति सामान्येभ्यः उपयुक्तम् अस्ति। अस्य पुस्तकस्य पाटीसारस्य प्रसिद्धिरपि अस्ति। अस्य कृतयः बहुसरलया भाषया स्पष्टञ्च विद्यन्ते। सामान्यजनाः श्रीधरम् “आदर्शगणीतज्ञः” इति परिगणिताः। पाटीगणीते गुणाकारः, भागाकारः, वर्गमूलम्, घनमूलम्, भिन्नराशिः, त्रैराशिकम्, समतलरेखाकृतीणां क्षेत्रफलादि विषयाः सन्ति। अस्मिन् शून्यसहितपरिकर्मेभ्यः अष्टौ नियमाः सन्ति। किन्तु शून्यात् भागाकारप्रक्रियां न दर्शितवान् अस्ति। मिश्रकानां गणीतं तथा समान्तश्रेडि, गुणोत्तरश्रेडिणां फलप्राप्तिविषयस्य नियमाः स्वारस्यकराः सन्ति। अत्र विद्यमानाः नियमाः “आर्या” छन्दसि वर्तन्ते। ax2+bx=c इति समीकरणस्य मूलज्ञानाय नियमम् एकम् निरूपितवान् अस्ति। एनं नियमं प्रप्रथमतया श्रीधरः एव निरूपितवान् अस्ति। अतः "श्रीधरस्य सूत्रम्" इति प्रसिद्धिरपि अस्ति।
२३ मई
२३ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकत्रयश्चत्वारिंशत्तमं (१४३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकचतुश्चत्वारिंशत्तमं (१४४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्यासनर् ह्यामिल्टन् यङ्ग्
(कालः - १८५८ तः १८९९)
अयं क्यासनर् ह्यामिल्टन् यङ्ग् (Hamilton Young Castner) प्रख्यातः रसायनविज्ञानी ।
बाह्यसमर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
देहल्याः मण्डलानि
देहली (DL)
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२४ मई
२४ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकचतुश्चत्वारिंशत्तमं४४) (१४४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकपञ्चचत्वारिंशत्तमं (१४५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मध्यदेहलीमण्डलम्
भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति सेण्ट्रल् देहली इत्याख्यं मध्यदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दर्यागञ्ज ।
नामकरणसंस्कारः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
२६ मई
२६ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकषट्चत्वारिंशत्तमं (१४६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकसप्तचत्वारिंशत्तमं (१४७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१९ दिनानि अवशिष्टानि ।
नामकरणसंस्कारः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मध्यदेहलीमण्डलम्
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२६ मई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२५ मई
२५ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकपञ्चचत्वारिंशत्तमं (१४५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकषट्चत्वारिंशत्तमं (१४६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतस्य विभजनम्
thumb|200px|विभक्तभारतम् भारतस्य विभजनं नाम स्वान्त्र्योत्तरं भारतस्य द्विधा विभागः । आङ्ग्लसर्वकारस्य दास्यस्य विमोचनानन्तरं भारतम् पाकिस्थानम् इति विभक्तः अयं देशः । अपि च बङ्गालः पञ्जाबः च विभक्तौ पूर्वपाकिस्थानं पश्चिमपाकिस्थानम् इति अन्यदेशस्य उदयः अभवत् ।
विभागस्य पृष्ठभूमिः
भारतस्य विभजनस्य बीजः स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पूर्वमेव अङ्कुरितः । भारतस्य राष्ट्रियवादिनां वैरुध्यस्य कारणात् अयं बीजः उप्तः । हैन्दवानां सङ्ख्याबाहुल्यात् भीताः मुसल्मनाः, तान् राष्ट्रनायकाः सन्त्वयन्तीति हैन्दवानाम् असन्तोषः । मुस्लिम् लीग् क्रि.श.१९०६तमे वर्षे ढाकानगरे भारतीयराष्ट्रियकङ्ग्रेस्पक्षस्य विषये असन्तुष्टैः मुसल्मानैः सृष्टं इस्लामिसङ्घटनम् । पृथक् मुसल्मानराष्ट्रस्य अपोक्षां प्रथमम् अल्लम इक्बाल् दर्शितवान् । क्रि.श.१९३५तमे वर्षे एव सिन्ध् विधानपरिषत् एतादृशं निर्णयम् अङ्ग्यकरोत् । इक्बाल् अन्ये नायकाः च हिन्दुमुसल्मनयोः एकतां साधयितुं यतमानं मोहम्मद् अलि जिन्नाइत्येनं स्वपक्षे निलीनं कर्तुं सफलाः अभवन्त्। तेषाम् आलम्बनेन चोदितः सः प्रत्येकतावादिनां नेता अभवत् । राष्ट्रनायाकानां पुरतः हिदुमुसल्मानयोः आचारवैपरीत्यं प्रदर्श्य मुसल्मानानां पृथक् राष्ट्रस्य आवश्यकतां ज्ञापितवान् । किन्तु जात्यतीतवादिनः काङ्ग्रेस् नायकाः मतस्य आधारेण देशविभजनचिन्तनं व्यरुन्धन् । अनेकवर्षाणि [[महात्मा गन्धिः} अन्ये च नायकाः मुसल्मानजनानां पक्षत्यागं नियन्त्रितवन्तः । एतेन हैन्दवमुसल्मानेषु इतोऽपि अतृप्तिः अवर्धत । एतस्मात् उद्भूतज्वालया क्रि.श.१९४६तमे वर्षे कोलकता नगरे प्रत्यक्षं प्रक्रिया (Dirct action day) इति नम्ना सम्भूते विप्लवे ५००० जनाः मारिताः । उत्तरभारते बङ्गाले च मतीयविप्लवाः समभवन् । एतेन देशविभागस्य ध्वनिः पुष्टिता अभवत् ।
विभजनम्
मौण्ट् ब्याट्न् योजना इति नाम्ना भारतदेशस्य द्विधा विभागस्य कार्यं प्राचलत् । भरतपाकिस्तानयोः सीमारेखां निश्चेतुं ब्रिटिष् सर्वकारनियोजितः सिरिल् राड् क्लिप् आगतवान् । भौगोलिकलक्षणानुगुणं पाकिस्तानम् राज्यद्वययुक्तम् अभवत् । क्रि.श.१९४७तमे वर्षे जुलै मासस्य १८दिनाङ्के बिटिष् संसदि भारतस्य स्वातन्त्र्यशासनम् अङ्गीकृतम् । ब्रिटिष् प्रशासने नान्तर्गतानां राज्यानां संयोजनम् उभयराष्ट्रयोः यत्रकुत्रापि भवितुमर्हरि इति निर्णयः कृतः । जुनागढ्, हैदराबाद्, काश्मीरराज्यानि विविदग्रस्ताः अभवन् ।
जनानां देशान्तरगमनम्
भारतपाकिस्तानयोः विभजनात् परं महाप्रमाणेन जनानां देशन्तरम् उपक्रन्तम् ।१.५कोटिशः जानाः स्वमतीयान् अनुसरन्तः देशान्तरं गतवन्तः । क्रि.श.१९५१तमे वर्षस्य जनगणनानुगुणं भारतात् ७२लक्षमुसल्मानाः पाकिस्तानं, पाकिस्तानतः ७२लक्ष सङ्ख्याकाः हैन्दवः सिख्खाः च भारतम् आगताः । उभयत्र विप्लवस्य कारणेन हिंसा रक्तपातः हनमं चाभवन् । किन्त नूतनसर्वकाराभ्यां एतानि नियन्त्रितुम् अशक्यम् अभवत् । अस्मिन् महाविप्लवे मृतानां सङ्ख्या तु उपदशलक्षम् इति ऊहा ।
कालविपर्ययः
विपर्यासः इत्युक्ते पाकिस्तानदेशे प्रायः पूर्णतया मुसल्मानाः एव वसन्ति । किन्तु भारते परिगणनीयसङ्ख्यया मुसल्मानाः सन्ति । इण्डोनोशिया अनन्तरं भारतम् एव अत्यधिकमुसल्मानयुक्तं राष्ट्रम् अभवत् । नाम्ना जात्यातीतराष्ट्रम् इति अस्ति किन्तु केन्द्रसर्वकार्स्य बह्व्यः योजनाः इस्लां मतीयानां सौकर्यम् अनुकूलं च परिगणय्य एव प्रचालिताः भवन्ति । पाकिस्तानात् देशन्तरिताः जनाः पञ्जाबराज्ये देहल्यां च आश्रयं प्राप्नुवन् । हिन्दुसिन्धिजनाः समग्रे भारतदेशे विकीर्णाः किन्तु गुजरात्राज्ये महाराष्ट्रे च अधिकतया न्यवसन् । पूर्वपाकिस्तनतः(अद्यतनः बाङ्ग्लादेशः) आगताः हैन्दवः भारतस्य पूर्वदिशायाम् अधिष्ठिताः । पूर्वपाकिस्तानदेशान्तरिणः अद्यतनराजकीयवलये प्रमुखपात्रं वहन्तः सन्ति । भारतस्य प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहः पञ्जाबस्य सिख्खकुटुम्बसदस्यः । भूतपूर्वप्रधानमन्त्री इन्द्रकुमार् गुज्राल् पाकिस्तानस्य झेलं नगरे जातः पञ्जाबी हैन्दवः । भारतीयजनतापक्षस्य ज्येष्ठः नेता लालकृष्णः अड्वाणी कराच्यां जातः सिन्धिजनः। पश्चिमबङ्गालराज्यस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री ज्योति बसु पूर्वबङ्गालतः देशान्तरितः कुटुम्बसदस्यः। पाकिस्तानं गताः पञ्जाबस्य मुसल्मानाः तत्रविद्यमाने मतीयेषु लीनाः अभवन् । किन्तु उत्तरप्रदेशात् मध्यप्रदेशत् बिहारात् गताः मुसल्मानाः पृथक् भूत्वा महाजिर् इति सम्बोधिताः भवन्ति ।
परिणामाः
वर्गः:भारतस्य आधुनिकयुगः (१५०० क्रै- १९०० क्रैस्ताब्दः)
Storia dell'India
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
२७ मई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्यालेण्डर् ह्यू लाङ्ग् बोर्न्
(कालः - १८६३ तः १९३०)
अयं क्यालेण्डर् ह्यू लाङ्ग् बोर्न् (Kyalendor Hyu Lang Born) प्रख्यातः भौतविज्ञानी ।
""
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
व्यापार विधि
= प्रस्तावना = लघुचित्रम्|339x339पिक्सेल|[[:en:Commercial_law|BUSINESS LAW|वामतः]]व्यापारन्यायः, यः वाणिज्यिककानूनम् अथवा निगमकानूनम् इति अपि ज्ञायते, सः वाणिज्ये, व्यापारव्यापारे, विक्रये च प्रवृत्तानां व्यवसायानां, व्यक्तिनां च अधिकारान्, सम्बन्धान्, व्यवहारान् च नियन्त्रयति विधानस्य निकायः अस्ति एतत् निजी-सार्वजनिक-कानूनस्य विषयेषु निबध्नाति, कदाचित् सिविल-कानूनस्य शाखारूपेण च दृश्यते ।
“Lag” इति ट्युटोनिकशब्दः “निश्चित” इति आङ्ग्लभाषायाः “law” इति पदस्य स्रोतः अस्ति । अस्मिन् आधारे नियमस्य लक्षणं स्पष्टाचारसंहिता, पारस्परिकसम्बन्धः च इति कर्तुं शक्यते । राज्यस्य सर्वेषां नागरिकानां कृते समानरूपेण प्रवर्तमानं मानक आचारसंहिता अपि निर्दिशति । राज्ये मानवकार्यस्य सामान्यपरिस्थितयः विधिना विहिताः नियमिताः च भवन्ति ।
व्यापारन्यायस्य अध्ययनस्य मुख्यलाभाः निम्नलिखितरूपेण सन्ति -
लघुचित्रम्|LEGAL AGREEMENTS AND CONTRACTS|276x276अणवः
1. कानूनी सम्झौताः अनुबन्धाः च
कस्यापि फर्मस्य सुचारुरूपेण संचालनार्थं कानूनी अनुबन्धाः आवश्यकाः भवन्ति । कानूनीप्रतिबन्धानां सम्मानः महत्त्वपूर्णः अस्ति । व्यावसायिककानूनस्य सम्यक् अवगताः व्यावसायिकाः संस्थायाः कानूनीसमझौतानां मसौदां निर्मातुं सहायतां कुर्वन्ति ये अधिकं उपयोगिनो दोषरहिताः च भवन्ति । प्रत्येकं कम्पनीयाः आन्तरिकं कानूनीदलं भवति, एतत् अवगत्य दलं सम्मिलितुं शक्यते ।
2. व्यापारनियमानां अवगमनम्
व्यावसायिककायदानानां नियमानाञ्च विषये अवगतः भूत्वा अनावश्यककानूनीक्लेशान् परिहरन् व्यापारस्य अधिकप्रभावितेण प्रबन्धनं कर्तुं शक्यते । एतेन अवगमनेन कस्यापि संस्थायाः कानूनीनियमाः शर्ताः च अवगन्तुं सरलतरं स्यात् । यदि भवान् स्वव्यापारस्य स्वामित्वं करोति तर्हि व्यापारविधेः उपाधिः भवतः कम्पनीं कानूनीरूपेण चालयितुं साहाय्यं करिष्यति। सम्यक् सूचनायाः सह कस्यापि कानूनी परिदृश्यस्य निबन्धनं अपि सरलं भविष्यति ।
3. स्वस्य प्रभारं गृहाण
व्यावसायिककानूनस्य अवगमनेन, कानूनीदलेन सह निरन्तरं संवादं विना कानूनस्य अन्तः स्थित्वा स्वकम्पनीं प्रबन्धयितुं विचारान् विकसितुं च शक्नोति।उत्तमव्यापाररणनीतयः, कर्मचारीनीतिः, निर्णयक्षमता च विकसितुं शक्यते। उत्तमव्यापार-कर्मचारि-नीतयः, वित्तीय-रणनीतयः, निर्णय-क्षमता च सर्वाणि विकसितुं शक्यन्ते । वित्तस्य प्रबन्धनार्थं, विपण्यां स्थितिं च प्रबन्धयितुं कस्यापि फर्मस्य अनेकाः कानूनीनिर्णयाः करणीयाः । एतेन उत्तमविकल्पं कर्तुं शक्यते ।
4. क्षतिपूर्ति चिन्ता
संस्थायां विविधक्षतिपूर्तिचिन्तानां प्रबन्धनार्थं व्यापारन्यायः महत्त्वपूर्णः अस्ति । वेतन-वेतन-प्रशासनेन सह विवादानाम् समाधानार्थं कम्पनयः सांता रोजा-नगरस्य योग्यव्यापारवकीलस्य सहायतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति । ग्राहकेन क्षतिपूर्ति-लाभ-कायदानां किमपि उल्लङ्घनं निवारयितुं वकिलस्य सर्वाणि उचितपदानि स्वीकुर्वन्ति । यदि किमपि भेदाः सन्ति तर्हि परिणामाः घातकाः भवितुम् अर्हन्ति । लघुचित्रम्|277x277अणवः|PROTECT SHAREHOLDER'S RIGHTS
5. भागधारकाधिकारस्य रक्षणं कुर्वन्तु
यदा कम्पनीयाः भागधारकाणां अधिकारस्य रक्षणस्य विषयः आगच्छति तदा व्यापारन्यायः अत्यावश्यकः । व्यावसायिककानूनविशेषज्ञाः अल्पसंख्यकभागधारकाणां, संवैधानिकप्रावधानानाम्, मध्यस्थतानिपटानानां, अन्यविषयाणां च द्वन्द्वान् सम्भालितुं शक्नुवन्ति ।
6. व्यावसायिक गठन
व्यापारन्यायः सामान्यतया न्यायालयस्य बहिः भवति । अत्र वा तत्र वा बोर्डानाम् अथवा नियामकसमितीनां समक्षं अनुमोदनार्थं कतिपयानि सुनवायीः भवितुम् अर्हन्ति । परन्तु प्रतिद्वन्द्वीन्यायालये स्थले एव दीर्घाः कठिनाः दिवसाः अत्यल्पाः एव भवन्ति । यदा विग्रहाः भवन्ति तदा कम्पनी तस्य निबन्धनार्थं स्वव्यापारवकीलस्य उपयोगं न कर्तुं शक्नोति । अपि तु न्यायालयस्य परिवेशे वर्षाणाम् अनुभवं विद्यमानस्य मुकदमकारस्य समीपं ते प्रकरणं निर्दिष्टुं शक्नुवन्ति ।
यतो हि व्यापारन्यायः व्यवहारेषु केन्द्रितः अस्ति, तेषां वकिलानां कृते एषः महान् विकल्पः अस्ति ये उच्चदबावन्यायालयस्य परिस्थितीनां चिन्तां न कुर्वन्ति । व्यापारन्यायेन सह वकिलः कदापि प्रतिद्वन्द्वीप्रक्रियायाः न्यायालये पादं न स्थापयित्वा पूर्णं सम्पूर्णं च अभ्यासं कर्तुं शक्नोति । विस्तरेषु ध्यानं दत्तवन्तः वकिलाः व्यापारन्याये वर्धन्ते । कम्पनीं नीतिं निर्मातुं, दाखिलीकरणं सम्पन्नं कर्तुं, अनुबन्धं कर्तुं वा व्यावसायिकव्यवहारस्य विषये सहमतिम् आनेतुम् सहायतां प्रायः सूक्ष्मविवरणेषु एव अवतरति । ये वकिलाः विवरणेषु ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति ते व्यापारकानूनपरिवेशे प्रफुल्लिताः भवन्ति |
व्यापारन्यायः किमर्थं महत्त्वपूर्णः?
वर्गः:व्यवसायः
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Employment_Law_Office.jpg http://www.law.harvard.edu/programs/olin_center/papers/pdf/Kraakman_643.pdf
विदारी
एतत् विदारी भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् विदारी आङ्ग्लभाषायां ॥॥। इति उच्यते । एतत् विदारी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मैरी वोल्स्टोन्क्राफ्ट शेली
मैरी वोल्स्टोन्क्राफ्ट शेली (यूके: /ˈwʊlstənkrɑːft/; née Godwin; ३० अगस्त १७९७ – १ फरवरी १८५१) एकः आङ्ग्ल उपन्यासकारः आसीत्, यया गोथिक उपन्यासः फ्रेंकस्टीन् इति लिखितम्; अथवा, द मॉडर्न प्रोमेथियस (१८१८) इति, यत् विज्ञानकथानां प्रारम्भिकं उदाहरणं मन्यते ।
सा स्वपतिः रोमान्टिककविः दार्शनिकः च पर्सी बिस्शे शेली इत्यस्य कृतीनां सम्पादनं प्रचारं च कृतवती । तस्याः पिता राजनैतिकदार्शनिकः विलियम गोड्विन्, माता च दार्शनिकः महिलाधिकारस्य पक्षधरः च मैरी वोल्स्टोन्क्राफ्ट् आसीत् ।
तस्याः प्रसवस्य ११ दिवसेभ्यः अनन्तरं मरियमस्य माता मृता । सा पित्रा पालिता, यः तस्याः समृद्धिं यदि अनौपचारिकं शिक्षां प्रदत्तवान्, स्वस्य अराजकतावादीनां राजनैतिकसिद्धान्तानां पालनार्थं प्रोत्साहयन्
यदा सा चतुर्वर्षीयः आसीत् तदा तस्याः पिता मैरी जेन् क्लेर्मोण्ट् इति प्रतिवेशिना सह विवाहं कृतवान्, तया सह मैरी इत्यस्याः कष्टसम्बन्धः अभवत् ।
शेली-वंशजः १८१८ तमे वर्षे ब्रिटेन-देशं त्यक्त्वा इटली-देशं गतः, यत्र शेली-महोदयेन स्वस्य अन्तिमः एकमात्रः च जीवितः बालकः पर्सी-फ्लोरेन्स-शेली-इत्यस्य जन्मनः पूर्वं तेषां द्वितीय-तृतीय-सन्ततिः मृतः ।
१८२२ तमे वर्षे वियारेग्गीओ-नगरस्य समीपे तूफानस्य समये तस्याः पतिः डुबत् । एकवर्षेण अनन्तरं शेली इङ्ग्लैण्ड्देशं प्रत्यागत्य ततः परं स्वपुत्रस्य पालनार्थं, व्यावसायिकलेखकरूपेण च स्वं समर्पितवती । तस्याः जीवनस्य अन्तिमदशकं व्याधिना व्याधिग्रस्तम् आसीत्, अधिकतया मस्तिष्कस्य अर्बुदस्य कारणं यत् ५३ वर्षे तस्याः मृत्युः अभवत् ।
तस्याः जीवनस्य अन्तिमदशकं व्याधिना व्याधिग्रस्तम् आसीत्, अधिकतया मस्तिष्कस्य अर्बुदस्य कारणं यत् ५३ वर्षे तस्याः मृत्युः अभवत् ।अद्यतनविद्वत्तायाः कारणात् शेली इत्यस्य उपलब्धीनां विषये अधिकं व्यापकं दृष्टिकोणं प्राप्तम् अस्ति ।
तस्याः साहित्यिकनिर्गमस्य विषये विद्वांसः वर्धमानं रुचिं दर्शितवन्तः, विशेषतः तस्याः उपन्यासेषु, येषु ऐतिहासिक उपन्यासाः वालपेर्गा (१८२३) तथा पर्किन् वार्बेक् (१८३०), एपोकैलिप्टिक उपन्यासः द लास्ट मेन् (१८२६) तथा च तस्याः अन्तिमौ उपन्यासौ लोडोरे (१८३५) च सन्ति । तस्याः अल्पज्ञातकृतीनां अध्ययनं यथा यात्रापुस्तकं Rambles in Germany and Italy (१८४४) तथा च डायोनिसियस लार्डनरस्य Cabinet Cyclopedia (१८२९–१८४६) इत्यस्य जीवनीलेखाः, शेली जीवनपर्यन्तं राजनैतिककट्टरपंथीरूपेण एव अभवत् इति वर्धमानस्य मतस्य समर्थनं करोति
शेली इत्यस्य कृतीषु प्रायः तर्कः भवति यत् सहकार्यं सहानुभूतिः च विशेषतः परिवारे महिलाभिः यथा अभ्यासः क्रियते तथा नागरिकसमाजस्य सुधारस्य उपायाः आसन् । इदं मतं पर्सी शेली इत्यनेन प्रवर्धितस्य व्यक्तिवादी रोमान्टिक-आचारस्य, तस्याः पित्रा विलियम गोड्विन् इत्यनेन व्यक्तानां प्रबुद्धता-राजनैतिकसिद्धान्तानां च प्रत्यक्षं आव्हानं आसीत्।
मैरी शेली साहित्यिकजीवनं यापयति स्म । तस्याः पिता तां पत्रनिर्माणं कृत्वा लेखनं शिक्षितुं प्रोत्साहयति स्म, बाल्ये तस्याः प्रियः व्यवसायः कथालेखनम् आसीत् । दुर्भाग्येन १८१४ तमे वर्षे पर्सी इत्यनेन सह पलायितस्य मैरी इत्यस्याः सर्वाणि किशोरवयस्काः नष्टाः अभवन्, तस्याः कस्यापि जीवितस्य पाण्डुलिप्याः तस्मात् वर्षात् पूर्वं निश्चितरूपेण तिथिः न ज्ञातुं शक्यते तस्याः प्रथमं प्रकाशितं कृतिं प्रायः माउन्सीर् नोङ्गटोङ्गपाव इति मन्यते, सार्धदशवर्षीयायाः गॉडविन्-किशोर-पुस्तकालयस्य कृते लिखिताः हास्य-श्लोकाः; तथापि तस्याः अद्यतनतमस्य आधिकारिकस्य कृतीसङ्ग्रहे अन्यस्य लेखिकायाः ​​कृते काव्यं आरोपितम् अस्ति । पर्सी शेली उत्साहेन मैरी शेली इत्यस्याः लेखनं प्रोत्साहयति स्म यत् "मम पतिः प्रथमतः एव अतीव चिन्तितः आसीत् यत् अहं स्वमातृपितृवशस्य योग्यः सिद्धः भवेयम्, प्रसिद्धेः पृष्ठे च नामाङ्कनं करिष्यामि । सः मां साहित्यिकप्रतिष्ठां प्राप्तुं सदा प्रेरयति स्म" इति।
भर्तुः मृत्योः अनन्तरं मैरी शेली लेह हन्ट् इत्यनेन सह तस्य परिवारेण सह जेनोवा-नगरे एकवर्षं यावत् निवसति स्म, यत्र सा प्रायः बायरन्-महोदयं दृष्ट्वा तस्य काव्यानां प्रतिलेखनं करोति स्म । मैरी शेली अन्येषु साहित्यिकप्रयासेषु भर्तुः काव्यानां सम्पादने व्यस्तः आसीत्, परन्तु पुत्रस्य चिन्ता तस्याः विकल्पान् प्रतिबन्धयति स्म । मैरी शेली विलियमगोड्विन्-मण्डलस्य उत्तेजकसमाजस्य आनन्दं लभते स्म, परन्तु दारिद्र्येन सा यथा इच्छति तथा सामाजिकसम्बन्धं न कृतवती । सा अपि तेषां बहिष्कारं अनुभवति स्म ये सर टिमोथी इव अद्यापि पर्सी बिस्शे शेली इत्यनेन सह तस्याः सम्बन्धं अस्वीकृतवन्तः ।१८२७–४० यावत् कालखण्डे मैरी शेली सम्पादिका लेखिका च इति व्यस्ता आसीत् ।१८३० तमे वर्षे सा फ्रेङ्केन्स्टीन्-पत्रिकायाः ​​नूतनसंस्करणस्य प्रतिलिपिधर्मं ६० पाउण्ड्-मूल्येन हेनरी-कोल्बर्न्-रिचर्ड्-बेण्ट्ले-इत्येतयोः नूतन-स्टैण्डर्ड्-नोवेल्स्-श्रृङ्खलायाः कृते विक्रीतवती ।
शेली समाजः येषां महिलानां अस्वीकारं करोति स्म, तेषां कृते साहाय्यं प्रदातुं स्वमातुः नारीवादीसिद्धान्तानां अभ्यासं निरन्तरं कुर्वती आसीत् ।
मैरी शेली इत्यस्याः अन्तिमवर्षाणि रोगेन क्षीणानि आसन् । १८३९ तमे वर्षात् तस्याः शरीरस्य केषुचित् भागेषु शिरोवेदना, पक्षाघातः च अभवत्, येन कदाचित् पठनं लेखनं च न भवति स्म ।१८५१ तमे वर्षे फेब्रुवरी-मासस्य १ दिनाङ्के चेस्टर्-चतुष्कं त्रयोपञ्चाशत् वर्षे तस्याः वैद्येन मस्तिष्कस्य अर्बुदस्य शङ्कायाः ​​कारणात् सा मृता । मैरी शेली इत्यस्याः मृत्योः प्रथमवर्षे शेली-वंशजः तस्याः पेटी-मेजं उद्घाटितवान् । अन्तः तेषां कृते तस्याः मृतबालकेशानां कुण्डलानि, पर्सी ब्यशे शेली इत्यनेन सह साझां कृतं पुस्तिका, तस्य काव्यस्य Adonaïs इत्यस्य प्रतिलिपिः च प्राप्ता यस्य एकं पृष्ठं रेशमपार्सलं परितः संपुटितम् आसीत् यस्मिन् तस्य केचन भस्मः तस्य हृदयस्य अवशेषाः च सन्ति ।
सीमन्तोन्नयनसंस्कारः
गर्भधारणानन्तरं चतुर्थे मासे सीमन्तोन्नयनसंस्कारः भवति । अत्रावसरे पतिपत्न्योः केशानां प्रसाधनं वा संवर्धनं च करणीयम् । तयोः कृते उत्सवरूपोयं संस्कारः । अत्र संस्कारः, नृत्यं, गानं, वादनम् इत्यादि भवति । पत्न्याः मनोरञ्जनार्थं सोमस्य स्तुतिः भवति । यदा चन्द्रः पुरुषवाचकनक्षत्रेण युक्तः भवति तदा एव एषः संस्कारः भवति ।सीमन्त उन्नियते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनम् । गृह्यसूत्रानुसारेण गर्भाधानस्य चतुर्थे पञ्चमे मासि सीमन्तोन्नयनसंस्कारः क्रियते । स्मृतिग्रन्थानुसारेण षष्ठे अष्टमे वा मासि संस्कारोऽयमनुष्ठीयते । त्रिभिः दर्भपिञ्जुलैः गर्भिण्याः सीमन्तं (केशम्) उर्ध्व विनयति स्वामी । गर्भरक्षणमस्य प्रयोजनम् । केशस्य विभजनद्वारा जातशिशोः यशः त्रिलोकं व्याप्नुयात् ।
परिचयः
सीमन्तोन्नयनम्’ इत्यस्य अर्थोऽस्ति स्त्रियाः केशानाम् उपरिविभाजनम् । ‘सीमन्त उन्नीयते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनमिति कर्मनामधेयम् ।’ याज्ञवल्क्येन व्यासेन च संस्कारोऽयं केवलं ‘सीमन्त’ सञ्ज्ञयाऽभिहितः । गोभिल –मानव –काठकगृह्य्सूत्रेषु एष ‘सीमन्तक्रणम्’ इत्यभिधीयते । संस्कारोऽयं चतुर्थे मासे सम्पादनीयः । कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां चन्द्रो यदा पुरुषनक्षत्रसहितः स्यात् तर्हि कृत्यमेतत् अनुष्ठेयम् । अस्य संस्कारस्य अभिप्राय आंशिकरुपेणा आस्थामूलको व्यावहारिकश्छापि वर्तते । जनसाधारणस्य मान्यतेयमासीत् यत् काश्चन अमङ्गलदाः शक्तयो गर्भिणीं क्षतिं प्रापयन्ति । अतस्ता वारयितुं संस्कारोऽपेक्षितः । आश्वलायनस्मृतौ उक्तम् – '''पत्न्याः प्रथमजं गर्भमत्तुकामाः सुदुर्भगाः । '''आयान्ति काश्चिद्राक्षस्यो रुधिराशनतत्पराः ॥ '''तासां निरसनार्थाय शियमावाहयेत् पतिः । '''सीमन्तकरणी लक्ष्मीस्तामावहति मन्त्रतः ॥ अस्मिन् मातुः ऎश्वर्यम्, अजन्मनः शिशो दीर्घायुश्च काम्यते । एतदप्यभिप्रेतं यत् गर्भिणी प्रसादयुक्ता भवेत् । अतः अस्य प्रमुखं सामाजिकम् औत्सविकं च महत्त्वमस्ति । संस्कारदिवसे स्त्री उपवासं करोति । नान्दीश्राध्दं पूजादिकं च भवति । सर्वप्रथमं शुभे मुहूर्त्ते अग्निस्थापनं कृत्वा आज्यभागानाम् आहुतिः यावत् होमो विधीयते । अग्नेः पश्चिमदिशि मृद्वासने, आश्वलायनमते तु वृषचर्मणि, गर्भवती स्त्री उपविशति । आहुतिविषये मतैक्यं नास्ति, परम् आश्वलायनमते आज्यस्य अष्टाहुतयो दीयन्ते । गर्भिणी स्त्री पतिहस्तं गृह्णाति । वेदमन्त्राणामुच्चारणं भवति । संस्कारकर्ता स्त्रियाः शिरसः केशान् समसङ्ख्याकैः अपक्वफलैः, शल्लक्याः त्रिवर्णात्मककण्टकेन, कुशत्रयेण च ऊर्ध्वं करोति, अपि च वारचतुष्कं ‘भूर्भुवः स्वः ओम्’ इत्युच्चारयति । केषाञ्चित् आचार्याणां मते पक्वौदने घृतं तिलान् वा निधातुं व्यवस्था प्रदत्ता । गर्भिणी तत्र द्रष्टुमादिश्यते । सा किं पश्यतीति पृष्टे सति गर्भिणी वदति – ‘अहं सन्ततिं पश्यामि । कालान्तरे संस्कारोऽयं समात्पप्राय एव जातः । मनुस्मृतौ अस्योल्लेख एव नोपलभ्यते । याज्ञवल्क्येन नाम तु गीहीतमस्ति ।
तिथयः
रिक्ताः तिथयः – चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी ।
पितृतिथिः – अमावस्या ।
इमाः तिथयः सीमन्तकर्मणि वर्ज्या भवन्ति ।
प्रशस्तदिनानि
सीमन्तोन्नयनकर्मणि रवि –भौम-गुरुवासराः प्रशस्ता उक्ताः । सोम –शुक्रवासरौ मध्यमौ, शनिबुधवासरौ अधमौ परिहार्यौ चोक्तौ । आचार्यैः पुरुषग्रहाणां वारेष्वेव सीमन्तकर्म प्रशस्तं प्रतिज्ञातम् । रविभौमगुरवः पुरुषग्रहा उच्यन्ते । चन्द्रशुक्रौ स्त्रीग्रहौ, बुधशनैश्चरौ च नपुंसकग्रहौ स्तः । '''पुरुषा रविगुरुभौमा नपुंसकाख्यौ बुधोऽर्कपुत्रश्च । '''नार्यौ भृगुचन्द्रमसौ ग्रहस्वभावस्थितिः कथिता” ॥ '''पुरुषग्रहवाराःस्युः शुभाः सीमन्तकर्मणि । '''मध्यौ स्त्रीग्रहवारौ तु वर्जयेत्तु नपुंसकौ ॥ इदं कर्म सविशेषं दिने एवानुष्ठातुम् आचार्याः प्रवदन्ति ।
नक्षत्राणि
यथा पुंसवनं पुन्नक्षत्रयुक्ते चन्द्रे अनुष्ठीयते, तद्वत् सीमन्तोन्नयनमपि पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमसा युक्ते सति विधेयम् । पुन्नक्षत्राणि पुंसवनकालविवेचने बृहस्पतिस्तु रोहिणी, मृगशिरः, पुनर्वसुः, पुष्यः, हस्तः, उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तराभाद्रपदा, रेवती, श्रवणश्चेति दशनक्षत्रेषु सीमन्तकर्म विधातुं निर्दिशति । अतः आहत्य अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरः, पुनर्वसुः, पुष्यः, हस्तः उत्तरात्रयम्, अनुराधा, श्रवणः, पूर्वाभाद्रपदा, रेवती- इत्येतेषु नक्षत्रेषु सीमन्तकर्म विधेयम् ।
राशयः
सीमन्ते मिथुन-कर्कटक –सिंह –कन्यावृश्चिकराशयो वर्ज्याः । सीमन्तोन्नयनात् पूर्वमेव प्रसवे विशेषः – कार्ष्णाजिनेः मतानुसारं सीमन्तकर्म प्रसवावधि यदा कदापि अनुष्ठातुं शक्यते । ज्योतिषग्रन्थेषु चापि इत्थमेव प्रतिपादितं वर्तते । एतादृश्यां परिस्थित्यां यदि सीमन्तोन्नयस्य अनुष्ठानात् पूर्वमेव प्रसवो जायेत् चेत्तदा स्त्री जातशिशुं पेटके मातुरङ्के वा स्थापयित्वा सीमन्तसंस्कारमाचरेत् । संस्कारमयूखे स्पष्टोल्लेखो मभ्यते यत् यः संस्कारोऽतिक्रान्तः स कर्तव्यः । प्रतिगर्भं संस्कारः उत प्रथमगर्भे एव – पुंसवनकर्मवत् अत्रापि प्रत्इगर्भं कर्मेदं विधेयं सकृदेव वेति मतद्वयं समुपलभ्यते । निर्णयस्तु सीमन्तकर्मणः प्रकृत्यैव विधीयेत् यदयं स्त्रीसंस्कारो गर्भसंस्कारो वा । यदि तु स्त्रीसंस्कारः स्यात्तर्हि सकृदेव विद्येयम । गर्भसंस्कारश्चेत्तर्हि प्रतिगर्भं विधेयम् । तत्र विष्णुः हारीतश्च इदं कर्म स्त्रीसंस्कारत्वेन मन्वाते । आश्वलायनमते एष संस्कारः प्रथमगर्भे एव करणीयः, अन्यगर्भेषु आवश्यकता नास्ति । “ एकवारं करणीयं न पुनः पुनः” । हारीतदेवलयोरपि एतदेव अभिमतमस्ति । सीमन्तोन्नयनसंस्कारेण स्त्रियाः सकृत् पवित्रत्वात् तस्याः प्रत्येकशिशुः स्वतोऽभैशिक्तो भवति । किन्तु, अपरे केचन आचार्याः प्रत्येकगर्भे संस्कारमिमम् अनुष्ठातुमादिशन्ति । यतोहि ते एनं संस्कारं भ्रूणसंस्कारं स्वीकुर्वन्ति । परं विष्णुधर्मसूत्रे स्पष्टमुल्लिखितं यदयं संस्कारः स्त्रिया वर्तते । मतद्वये उपस्थिते सति पारस्करगृह्यसूत्रस्य भाष्यकारः कर्कोपाध्यायः “ सति गर्भे सीमन्तोन्नयनसम्भवात् असति च तदभावात् गर्भस्यैवायं संस्कार इति मन्यते । विज्ञानेश्वरः, पारस्करगृह्यसूत्रस्य अन्ये भाष्यकाराः हरिहर –गदाधर- विश्वनाथोपाध्यायाः, केशवभट्टः- एते सीमन्तं गर्भिणीसंस्कारमेव उक्तवन्तः । अधिकांशवचनानि सीमन्तं स्त्रीसंसारत्वेनैव मन्यन्ते । उक्तं हारीतेन- यदि वयं गृह्यकाराणां वचनमवलोकयेम तर्हि सिध्येत् यत् प्रायेण तैः प्रथमगर्भे एवास्य संस्कारस्य अनुष्ठानं प्रतिपादितम् – '''प्रथमगर्भे मासे षष्ठेऽष्टमे वा” इति पारस्करः । '''प्रथमगर्भायाश्चतुर्थे मासि सीमन्तोन्नयनम्” इति बौधायनः । '''सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासि” इति आपस्तम्बः । '''सप्तमे मासि प्रथमे गर्भे सीमन्तोन्नयनम्” इति साङ्ख्यायनः । उपर्युक्तेन विवेचनेन इदं सीमन्तकर्म गर्भिणीसंस्कारकमेव सिध्यति न तु गर्भसंस्कारकम् । सीमन्तोन्नयनस्य प्रयोजनमुपवर्णयत्आ आश्वलायनेन तु एतत्कर्म सकृदेव विधातुं निर्दिष्टम्, यद्यपि स एतत् गर्भसंस्कारमेव मनुते – '''पत्न्याः प्रथमजं गर्भमत्तुकामाः सुदर्भगाः । '''आयान्ति काश्चिद्राक्षस्यो रुधिराशनतत्पराः ॥ '''तासां निरसनार्थाय श्रियमावाहयेत् पतिः । '''तस्मात् प्रहमगर्भस्य सीमन्ताख्यो विधीयते” ॥ वस्तुतोऽत्र ‘प्रथमगर्भस्य सीमन्ताख्येति वचनं स्त्रीसंस्कारत्वस्य अभावं न प्रतिपादयति । यतोहि यद्येष गर्भमात्रसंस्कारः स्यात् तदा आश्वलायनवचने गर्भान्तराणाम् असंस्कारत्वमापतेत् । तस्मात् प्रथमगर्भे विधेयम् । संस्कारोऽयं शूद्राणामपि अमन्त्रको विधेयः ।
वर्गः:षोडशसंस्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
२८ मई
२८ मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकाष्टाचत्वारिंशत्तमं (१४८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकनवचत्वारिंशत्तमं (१४९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
समाजधर्मः
समाजधर्माः
हिन्दूनां धर्मः समाजजीवने प्रत्येकस्य कृते नानाविधानि विशिष्टस्वरुपाणि कर्तव्यानि उपदिशति । तेषां पालनविषये च साग्रहो वर्तते । तदनुसारं शास्त्रकारैः प्रत्येकस्य जीवने विविधभूमिकासु व्यवहारे विभिन्नानि कर्तव्यानि निर्दिष्टानि । एवं प्रत्येकः स्वजीवने वर्णधर्मः आश्रमधर्मः जातिधर्मः कुलधर्मः इत्यादिरुपेण विविधकर्तव्यानि निर्वहति । आप्तसंबन्धेन अपि तस्य विभिन्नानि कर्तव्यानि विद्यन्ते । तथा पितृधर्मः पुत्रधर्मः भ्रातृधर्मः इत्यादीनि । तथैव सामाजिकव्यवहारे भिन्नभिन्नरुपेण ये परस्परसम्बन्धाः आयान्ति तान् अधिकृत्य अपि कर्तव्यानि निर्दिश्यन्ते । यथा स्वामिधर्मः सेवकधर्मः इत्यादीनि । एतेषु कर्तव्येषु कानिचित् कर्तव्यानि स्मृत्यादिषु उपवर्णितानि सन्ति कानिचित् अलिखितानि तिष्ठन्ति । रामायण-महाभारत-पुराणादिषु महापुरुषैः विशिष्ट-परिस्थित्यां कीदृशः व्यवहारः कृतः तद् वीक्ष्य तेषाम् अनुकरणम् क्रियते । तच्च मौखिकरुपेणा परम्परां श्रुत्वा अनुष्ठीयते । वर्णाश्रमधर्माणां माहात्म्यात् तेषां विवेचनं स्वतन्त्ररुपेण अग्रे क्रियते । बहुवारं दुर्भिक्षं राज्यक्रान्तिः इत्यादिभिः आकस्मिककारणैः वर्णाश्रमादिधर्माणां यथोपदिष्टं पालनम् अशक्यं भवति । अस्यां परिस्थित्यां विहितधर्मेभ्यः भिन्नम् आचरणं कर्तुं यदा मनुष्यः अनिच्छन्नपि प्रवृत्तो भवति तदा आपध्दर्मः इति संज्ञां दत्त्वा तथाचरणे सः अनुमतः शास्रकारैः । यदा पूर्ववत् स्थितिः जायते तदा पुनरपि स्वस्य यथाविहितधर्मस्य पालनं तेन पूर्ववत् कर्तव्यम् इति अपेक्ष्यते । धर्मशब्दः संस्कृतभाषायां गुणधर्मः स्वभावः वा इत्यर्थेऽपि प्रयुज्यते ।यथा उष्णता धर्मः अस्ति अग्नेः शौत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य । अथवा निम्नमार्गेणा गमनं धर्मः जलप्रवाहस्य । इति ।
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सामाजिकगुणाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पूर्वदेहलीमण्डलम्
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
३० मई
३० मई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकपञ्चाशत्तमं (१५०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकैकपञ्चाशत्तमं (१५१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २१५ दिनानि अवशिष्टानि ।
२९ मई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३० मई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जातिव्यवस्थायाः इतिहासः
भारते जातिव्यवस्थायाः दीर्घः इतिहासः अस्ति । समाजे व्यवसायसंरचनायाः सरलीकरणाय वर्गीकरणव्यवस्थारूपेण आरब्धा । परन्तु समाजे जनानां मध्ये भेदभावस्य मार्गः अचिरेण एव अभवत् । कस्मिन्चित् काले व्यक्तिस्य आनुवंशिकत्वं जातम्, एतेन समाजे संकुचितवृद्धिः अभवत् ।
यत् बहुजनाः न जानन्ति तत् जातिव्यवस्थायाः वास्तविकः इतिहासः। यदा आर्यवंशः भारते अनेकानि स्थानानि जित्वा अभवत् तदा तस्य आरम्भः अभवत् । ते सामान्यजनस्य भूमिं धारयन्ति स्म, येन जनाः स्वस्य अज्ञातेषु भिन्नक्षेत्रेषु गन्तुं बाध्यन्ते स्म । एकदा समाजः स्थिरस्थाने आगन्तुं आरब्धवान् तदा आर्यशासकाः जनसमूहं विविधवर्गीकरणेषु पृथक्करणस्य विचारं प्राप्तवन्तः । एतेन तेषां कार्यं बहु अधिकं कार्यक्षमतया सम्पादयितुं साहाय्यं भविष्यति। तेषां विचारः आसीत् यत् तेषां जनानां समुच्चयः भविष्यति ये उत्सवेषु विशेषेषु च पवित्रकर्मणां कार्याणां च पालनं करिष्यन्ति इति । एते जनाः ब्राह्मणाः इति उच्यन्ते स्म, तेषां लोकदेवज्ञानात् सुसम्मानाः आसन्। केचन आर्यनराजाः एतेषां याजकानाम् अपि प्रासादस्य अत्यन्तं समीपे भूमिं गृहाणि च प्रदत्तवन्तः येन ते तेभ्यः बहु आशीर्वादस्य वर्षणं कुर्वन्ति स्म, सर्वेषां शासकानाम् इच्छां साकारं भवेत् इति देवं प्रार्थयन्ति स्म।
आर्यशासकाः युद्धे अतीव रुचिं लभन्ते स्म तथा च युद्धस्य विषये बहु ज्ञानं भवति स्म | तथा च तेषां बहु ज्ञानम् आसीत् यथा शस्त्रप्रयोगस्य तकनीकाः इत्यादयः…| ते भारते निवसितुं पूर्वं बहु स्थानानि जितवन्तः। भारते निवसित्वा अपि ते समीपस्थेषु राज्येषु देशेषु च युद्धं कर्तुं न त्यक्तवन्तः । तेषां एतस्याः आवश्यकतायाः पूर्तये तेषां शस्त्र-अश्व-गज-सामान्यतया युद्ध-कुशलैः बहुभिः जनाभिः सह महती सेनायाः आवश्यकता आसीत् । एतदर्थं ते समाजस्य अन्यं वर्गं गृहीत्वा युद्धज्ञानेन प्रशिक्षितुं, सुसज्जितुं च गतवन्तः । यथा यथा आर्यराज्यस्य विस्तारः भवति स्म तथा तथा अधिकसैनिकानाम् आवश्यकता वर्धमाना आसीत् । अनेन युद्धकार्यविशेषज्ञैः आर्यशासकैः जनानां अन्यवर्गीकरणस्य निर्माणं जातम् । समाजे जनानां एतत् वर्गीकरणं क्षत्रियः इति उच्यते स्म, तेषां कार्यं च सर्वदा राज्यस्य रक्षणं, राजा आदेशं ददाति चेत् युद्धस्य उपयोगेन क्षेत्रस्य विस्तारः च आसीत् क्षत्रियाणां कार्यं बहु सम्मानितम् आसीत् यतः ते सामान्यजनस्य हिताय कार्यं कुर्वन्ति स्म।
समाजे तृतीयः जनानां समूहः कृषकाः, व्यापारिनः, शिल्पिनः च आसन् । समाजस्य सुचारुकार्यस्य कृते एते जनाः अतीव अत्यावश्यकाः आसन् । अस्मिन् जनसमूहेन दैनन्दिनस्य आवश्यकताः पूर्यन्ते स्म तथा च तेषां विना राज्यं स्थगितम् आगमिष्यति स्म। ते न तावत् अत्यन्तं सम्मानिताः आसन् यथा ब्राह्मणाः क्षतिराः वा। परन्तु तेषां समाजे अद्यापि तेषां सम्माननीयं स्थानं आसीत् । प्रथमयोः समूहयोः विरुद्धं तेषां भेदभावः अपि कृतः चेदपि तेषां मानवअधिकारस्य अभ्यासं कर्तुं अनुमतिः दत्ता आसीत् ।
जातिव्यवस्थायाः