cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
श्वेत नेत्र पक्षी
श्वेत नेत्र पक्षी (सामान्यनाम: मल्लिकाक्ष, आङ्ग्ल-नाम: Indian White-eye (Formerly Oriental_White-eye), वैज्ञानिकनाम: Zosterops palpebrosus ) गौरैरस्य आकारस्य लघु गीतपक्षी अस्ति । नेत्रयोः परितः श्वेतवर्णीयः परिधिः भवति इति पक्षिकुटुम्बस्य अयं पक्षी भारत-उपमहाद्वीपस्य, दक्षिण-एशिया-देशस्य, इन्डोनेशिया-देशस्य, मलेशिया-देशस्य च स्क्रब-जङ्गलेषु, मैदान-क्षेत्रेषु च दृश्यते ते लघुसमूहेषु निवसन्ति, पुष्पमृतं, लघुकीटं, लघुफलं च खादन्ति । यद्यपि श्वेतनेत्रं अस्य जातिस्य सामान्यं लक्षणं भवति तथापि पीतस्य, हरितपीतस्य ऊर्ध्वभागस्य भिन्नाः प्रमाणाः अस्य जातिस्य विशिष्टाः लक्षणाः सन्ति । लघुचित्रम्|श्वेत नेत्र पक्षी, बेङ्गलुरु
विवरणं
श्वेत नेत्र पक्षी ८-९ सेन्टिमीटर् शृगालप्रमाणं लघुपक्षी । अस्य ऊर्ध्वभागः, कण्ठः, पुच्छः - पीतः हरितवर्णीयः वा पीतः, नेत्रयोः परितः श्वेतवलययुक्तः - पुरुषपक्षिणां वर्णभेदः नास्ति । अस्य जातिपरिधिः विस्तृतः अस्ति, एते च अनेकजातीय-उपजातिषु प्रसृताः सन्ति । जीवविज्ञाने अस्य वर्गीकरणं अद्यापि स्पष्टं नास्ति यतोहि केषुचित् स्थानेषु दृश्यमानानि श्वेतनेत्रापक्षीणि पृथक् जातिरूपेण ज्ञायन्ते, परन्तु तेषां उपजातीयभेदस्य सत् आधारः नास्ति यथा । वामतः|लघुचित्रम्| Z. p. williamsoni, सिङ्गापुर वामतः|लघुचित्रम्| पक्षियुगलम् (नागपुर, भारत) २. प्रायः ११ प्रजातयः विशेषतया ज्ञाताः सन्ति तथा च श्वेतनेत्र पक्षी ओमान, अरब, अफगानिस्तान, भारत, बाङ्गलादेश, चीन, उत्तर म्यांमार इत्यादीनां देशीयानां सन्ति । पश्चिमघाटस्य श्वेतनेत्रपक्षीयानाम् अपि वर्गीकरणं “निलगिरी ओक्सिडेन्टिस वा”-उपजातिः, पूर्वघाटस्य श्वेतनेत्रपक्षीयानाम् वर्गीकरणं “सलीम-अली” इति भवति, यद्यपि एते कदाचित् प्राकृतिक श्वेतनेत्रपक्षी: सह एकत्रिताः भवन्ति । यदा केचन भारतीयपठारस्य, लक्षद्वीपस्य, श्रीलङ्कायाः च श्वेतनेत्र पक्षी ``इरिगि  -वर्गस्य अन्तर्गताः इति मन्यन्ते, अन्ये तु ``इरिगी  वर्ग-नाम केवलं श्रीलङ्का- श्वेतनेत्रपक्षीयानाम् एव सीमितम् इति मन्यन्ते दक्षिण म्यांमार, थाईलैण्ड्, लाओस् च श्वेतनेत्रपक्षीसमूहः “सिमेन्सिस्”, निकोबार श्वेतनेत्रपक्षीसमूहः “निकोबारिकास्” इति उच्यते, अण्डमानेषु भिन्नशुक्लनेत्रसमूहे अपि तदेव नाम संलग्नम् अस्ति दक्षिणे थाईलैण्ड्देशे पूर्वी कम्बोडिया देशे च श्वेतनेत्र पक्षी: "विलियमसानी" इति अपि ज्ञायन्ते यदा दक्षिणपूर्व एशियायाः अधिकांशः श्वेतनेत्रपक्षी:“अरिवॆंटर्”, “बक्टोनि”, “मॆलनूरस्”, “युनिक्स्“ इति उच्यते ।
पाशिमघट्ट “ओक्सिडेन्टिस्” हरितवर्णीयाः नेत्राणि हरितवर्णीयं ऊर्ध्वशरीरं च उभयतः मृत्तिकावर्णस्य संकेतं च धारयन्ति । "सलीम अली" श्वेतनेत्रपक्षीयोः चोंचः ह्रस्वः, ऊर्ध्वशरीरस्य च पीत-हरिद्रा भवति । केषाञ्चन विशेषज्ञानाम् अनुसारं सिक्किम, भूटान, असम, युन्नान इत्यादिषु प्राकृतिकशुक्लनेत्राणि, प्रायद्वीपीयशुक्लनेत्राणि "ओक्सिडेन्टिस" जातेः सन्ति ।
प्रसारण एवं निवास
वामतः|लघुचित्रम्|Oriental White-eye in [[Prunus cerasoides]] श्वेतनेत्रपक्षी निवासस्थानं अतीव विस्तृतं भवति, तत्र स्क्रबवनानि, पर्णपातकवनानि, दलदलानि च सन्ति । पश्चिमभारतस्य शुष्कमरुभूमिषु एव ते दुर्लभाः सन्ति ।
व्यवहारः परिवेशः च
लघुचित्रम्| प्रातःकाले क्रन्दन, दक्षिण भारत लघुचित्रम्| श्वेतनेत्रपक्षी इत्यस्य गीतम् श्वेतनेत्र पक्षीणि एकान्तानि न भवन्ति, ते समूहेषु दृश्यन्ते, सन्तानस्य विकासे केवलं अस्थायीरूपेण पृथक् भवन्ति । एते अवतरितुं अतीव दुर्लभाः सन्ति । ते वृक्षेषु पत्रेषु समयं यापयन्ति। यद्यपि फेब्रुवरी - सेप्टेम्बरमासयोः मध्ये प्रजननक्रिया आरभ्यते तथापि एप्रिलमासे प्रजननक्रिया तीव्रा भवति । मकरजालैः, पाषाणपुष्पैः, मृदुवनस्पतिभागैः च निर्मितं लघु चषकरूपेण नीडं ४ दिवसेषु सेजस्य आधारे निर्मितं भवति, प्रायः २–३ दिवसेषु २ जडनीलानि अण्डानि ददाति इति । अण्डानि १० दिवसेषु कूजन्ति । माता पिता च पक्षिणौ अपि सन्तानपालने समानकार्यकर्तारौ स्तः । १० दिवसेभ्यः परं पिण्डिकाः नीडात् निर्गन्तुं सज्जाः भवन्ति । यद्यपि कीटाः बेल्गणानां मुख्याहाराः सन्ति तथापि ते फलानि अमृतनि च खा्त।
ते भोजनसमये अपि लघुचञ्चल-आह्वानैः समूहेन सह सम्पर्कं कुर्वन्ति ।. एतेन पुष्पेषु कीट-अमृत-सेवनकाले परागणः भवति । एतादृशेषु कालेषु विशिष्टवर्णकारणात् तेषां शिरसि ललाटयोः पुंकेसरकणानां दुर्परिचयः भेदः च सम्भवति ।
नीडस्य ऋतौ श्वेतनेत्र पक्षि गोफर्-पक्षिणः स्क्विल्-पक्षिणः समूहं कृत्वा प्रेषयन्ति, तेषां लघु-परिमाणस्य कारणात् ते आक्रमणकारिणः न, अपितु रक्षकाः सन्ति । एतेषु चमगादड़ाः (esp. Megaderma lyra ) तथा White-throated Kingfisher इत्यस्मात् ।
श्वेतनेत्र पक्षिपक्षिणां नीडात् नीडसामग्री हरन्ति । परपक्षिणां विशेषतः श्वेतनेत्रस्य पिण्डिकन् खादन्तः श्वेतनेत्राः दृष्टाः ।
बाह्यलिङ्काः
वर्गः:पक्षिणः वर्गः:Animals described in 1824 वर्गः:Birds of Asia वर्गः:Zosterops वर्गः:IUCN Red List least concern species
ब्रज बिहारी बरुआ
ब्रज बिहारी बरुआ ( Braja Bihari Barua : ब्रज बिहारी बरुआ
) (जन्म: ३ मार्च, १९३५ - मृत्युः: १२ अप्रैल, २०१४) एकः बाङ्गलादेशीयः राजनेता, आध्यात्मिकः संतः, कविः, परोपकारी तथा मुक्तियुद्धस्य आयोजकः आसीत् । १९७१ तमे वर्षे स्वातन्त्र्ययुद्धे सः सेक्टर् १ इत्यस्य अन्तर्गतं युद्धं कृतवान् ।
वृत्तरत्नाकरम्
वृत्तरत्नाकरम् केदारभट्टस्य गद्यविषयकः संस्कृतः ग्रन्थः अस्ति | केदारभट्टस्य व्यक्तित्वस्य जीवनस्य च विषये बहु सूचना उपलब्धा नास्ति । अस्य ग्रन्थस्य रचना १५ शतके स्वीकृता । वृत्तरत्नाकर: काव्यानां लयसम्बद्धः प्रौढः रचना अस्ति । अस्य षट् अध्यायाः १३६ श्लोकाः च सन्ति ।
वृत्तरत्नाकरस्य एकं वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् गद्यविशेषतारूपेण प्रयुक्ता पङ्क्तिः काव्यस्य उदाहरणरूपेण अपि आगच्छति । अस्य अधिकोपयोगित्वं वृत्तरत्नाकरस्य विषये अनेकानि भाष्याणि लिखितानि सन्ति । अस्मिन् विषये चतुर्दश प्राचीनभाष्याणि उपलभ्यन्ते, येषु नारायणी टीका महत्त्वपूर्णा इति मन्यते ।
पिङ्गळ: पश्चात् केदारभटसहिताः अनेके छन्दोस्त्रलेखकाः अभवन् । तस्य उदाहरणरूपेण वृत्तरत्नाकर: छन्दशास्त्रस्य    सैतवः, काश्यपः, रामः इत्यादीनां प्रख्यातानां लेखकानां नाम अपि उल्लेखयति । किन्तु एतेषां गुरुणां ग्रन्थानां नामानि अपि न लभ्यन्ते। कालिदासस्य 'श्रुतबोध' इति गद्यशास्त्रस्य प्रसिद्धः ग्रन्थः अस्ति, परन्तु अत्यल्पाः श्लोकाः प्रतिनिधिताः इति कारणतः अस्य बहु महत्त्वं न दत्तम् । गंगादासुस्य ' छन्दोमञ्जरी ' काव्यग्रन्थः उत्तमः आसीत् किन्तु बहु प्रचारं प्राप्तुं न शक्तवान् । क्षेमेन्द्रस्य ' सुवृत्ततिलकम् ' गद्यव्याख्यानात् अधिकं गद्यस्य आलोचना अस्ति, अतः तस्य अपि बहु प्रचारः न प्राप्तः । एतेभ्यः विहाय अन्ये छन्दपुस्तकानि सन्ति किन्तु प्रायः सर्वाणि अप्रचलितानि सन्ति । एतेषु सर्वेषु वृत्तरत्नाकरम् अद्यत्वे सर्वाधिकं लोकप्रियम् अस्ति । यत्र मल्लिनाथादिप्राचीनभाष्यकारा अपि गद्यविशेषतां निर्दिशन्ति, तत्र ते सर्वे व्रत्ररत्नकाराः - इति विद्वांसः मतम्।
यस्मात् कारणात् वृत्तरत्नाकरस्य बहुप्रसिद्धत्वम् अस्ति तस्य गुणद्वयत्वात् । एकं स्तोत्रस्य प्रतीकं तस्मिन् एव स्तोत्रे भवति अर्थात् ' भुजङ्गप्रयत् ' इति वृत्तस्य प्रतीकं ' भुजङ्गप्रयत भवेद् यैश्चतुर्भि ' इति समाने स्तोत्रे भवति। एतेन विशेषणं दृष्टान्तश्च समानरूपेण उक्तमिति सूचितम् । लेखकः स्वयमेव स्वपुस्तके एतस्य विशेषतायाः उल्लेखं करोति । अयं प्रकरणः न केवलं छन्दशास्त्रे अपि तु अन्येषु लक्षणग्रन्थेषु अपि अनुपस्थितः अस्ति । एतेन शैल्याः उदाहरणे विशेषतानां समन्वयः अतीव सुलभः भवति । उदाहरणानि अधिकं न पश्यन्तु। द्वितीयं लक्षणं तस्य अत्यल्पपरिमाणम् । कुलम् १३६ श्लोकाः सन्ति, परन्तु ये महत्त्वपूर्णाः श्लोकाः प्रचलन्ति ते तस्मिन् एव रचिताः सन्ति ।
केदारभट्टः वृत्तरत्नाकरस्य रचयिता अस्ति । तस्य पितुः नाम पाव्यकः विद्वान् ब्राह्मणः शिवभक्तः आसीत् । काश्यप गोत्रस्त । लेखकेन तस्य कालस्य विषये किमपि न लिखितम्, न च कश्चन ऐतिहासिकविद्वान् तस्य प्रयासं कृतवान् । केदारभट्टः प्राचीनः लेखकः इति अपि वक्तुं शक्यते । ते स्वं शैव इति घोषितवन्तः। अस्मात् शैवधर्मस्य प्रधानतायां काले वा शैववैष्णवयोः युद्धकाले वा अभवत् इति अनुमानं कर्तुं शक्यते ।
वृत्तरत्नाकरस्य अनेकाः भाष्याणि सन्ति, येषु द्वौ उल्लेखनीयौ - एकः कासिनिवासी नारायणभट्टस्य अपरः सेतुटिकायाः। तेलुगुभाषायां श्री. आचार्यः के. नीलकण्ठस्य वृत्तरत्नाकरः संस्कृत-अकादमीद्वारा मुद्रितः उपलभ्यते ।
२७ जुलाई
२७ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टम (२०८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवम (२०९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२८ जुलाई
२८ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवम (२०९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकदशम (२१०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
यादव प्रकाश:
यादवप्रकाश: भेदभेदः वेदान्तस्य एकस्याः शाखायाः विद्वान् वैष्णव आचार्यरामानुजस्य समकालीनः च आसीत् ।  सः काञ्चीनगरे प्रारम्भिकवर्षेषु रामानुजस्य गुरुषु अन्यतमः आसीत् । रामानुजः षोडशवर्षे यादवप्रकाशस्य विद्यालये सम्मिलितः इति कथ्यते ।
यादवप्रकाशस्य रामानुजाचार्यस्य च मध्ये हिन्दुधर्मस्य अनेकवैदिकग्रन्थानां व्याख्यायाः विषये प्रारम्भिकभेदाः उत्पन्नाः, यथा चण्डोग्योपनिषदः अनेन अन्ते रामानुजः यादवप्रकाशात् विच्छिद्य स्वस्य विशिष्ठद्वैत इति नाम्ना प्रसिद्धस्य विचारधारायाः व्याख्यानं कृतवान् |
मूलानि
यादव प्रकाशन जीवन मुख्य आकर्षण
डाल्टन्स् इति
द डाल्टन्स् (फ्रेञ्चभाषायां लेस् डाल्टन इति नाम्ना प्रसिद्धः) एकः फ्रेंच-हास्य-एनिमेटेड् दूरदर्शन-श्रृङ्खला अस्ति, या कलाकारस्य मॉरिस्-लेखकस्य रेने गोस्सिन्नी-इत्यस्य च कृतीनां आधारेण निर्मितः अस्ति यतः एषा हास्यपुस्तक-श्रृङ्खलायाः लकी लुक्-इत्यस्य चतुर्णां मुख्य-खलनायकानां विषये केन्द्रीभूता अस्ति ये कारागारात् पलायितुं प्रयतन्ते ते get locked up in every time लक्की लुक् तान् गृह्णाति।  शो इत्यस्य रूपान्तरणं ओलिवियर जीन्-मैरी, जीन्-फ्रांसोइस् हेनरी च कुर्वन्ति, श्रृङ्खलायाः निर्देशनं चार्ल्स वॉसेल् इत्यनेन कृतम् अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:फ्रेञ्च्-देशीयाः
भूराग्रामः
भारतस्य असमराज्यस्य एकस्य नगरस्य नाम भूरागांव इति । भूरागांवः मोरीगांवमण्डलस्य भूरागांव तहसिले स्थितः अस्ति । ब्रह्मपुत्रस्य दक्षिणतटे भूरागांवः स्थितः अस्ति ।
व्युत्पत्ति
भूरागाँव इति नाम असमियाभाषायाः भूर् इति शब्दात् निष्पन्नम्, यस्य अर्थः काष्ठ, कदलीवृक्षः, वेणुः, ईखः इत्यादिभिः प्लवकैः पदार्थैः निर्मितः समतलः प्लवमानः संरचना अस्ति । गांवशब्दस्य च ग्राम इत्यर्थः। पूर्वकाले देशीजनाः अस्य भूरस्य परिवहनमाध्यमरूपेण उपयुञ्जते । पश्चात् भूरागांव इति नाम्ना अयं स्थलः प्रसिद्धः अभवत् । भूर्, मुख्यतया असमदेशे तडागं, मत्स्यपालनं, नद्यः पारं कर्तुं वा जलप्लावनस्य परिस्थितौ वा प्रयुक्तम् ।
भुगोल
भूरागांव भारतस्य असममण्डलस्य मोरिगांवमण्डलस्य लहरीघाटतहसीलस्य एकं नगरम् अस्ति । जिलामुख्यालयस्य मोरिगांवतः २१ कि.मी उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति ।
भूरागांवः मोरीगांवस्य सोनितपुरमण्डलस्य च सीमायां अस्ति । सोनितपुरमण्डलं धेकियाजुली तत्र उत्तरदिशि अस्ति । अन्यस्य मण्डलस्य नागांवस्य सीमायां अपि अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:असमराज्यम्
२९ जुलाई
२९ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकदशम (२१०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकादशं (२११) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुगृहपक्षि
= सुगृहपक्षि = सुगृहपक्षि प्लासिडे कुटुम्बस्य पक्षी अस्ति । बुनकरपक्षी इति उपनामना अपि ज्ञायते । अयं पक्षी प्लोसियसजातेः अस्ति । एते पक्षिणः तृणभूमिषु, कृषिक्षेत्रेषु, स्क्रबेषु, गौणवृद्धिषु च समूहेषु दृश्यन्ते, पत्रेभ्यः बुनेषु बेलनीडेषु प्रसिद्धाः सन्ति एते नीडसमूहाः प्रायः कण्टकवृक्षेषु तालवृक्षेषु वा दृश्यन्ते, प्रायः जलसमीपे वा यत्र शिकारीः सुलभतया न प्राप्नुवन्ति तत्र नीडाः निर्मिताः भवन्ति ते स्थानीय-ऋतुगत-गति-प्रवणाः भवन्ति ये स्व-परिधि-मध्ये व्यापकाः सामान्याः च सन्ति, मुख्यतया वर्षायाः, अन्न-उपलब्धतायाः च प्रतिक्रियारूपेण
गुणाः
ते चटका प्रमाणाः (१५ से.मी.) भवन्ति, तेषां अप्रजननपक्षिषु पुरुषः स्त्री च स्त्रीशृगालसदृशः भवति । तेषां स्थूलः शङ्कुरूपः चोंचम्, ह्रस्वः चतुष्कोणपुच्छः च भवति । अप्रजननशीलाः पुरुषाः मादाः च समानाः सन्ति : उपरि भूरेण रेखायुक्ताः, अधः साधारणाः श्वेताः, नेत्रगोलकाः दीर्घाः, बिलकाष्ठवर्णाः । प्रजननशीलानाम् पुरुषपक्षिणां मुकुटं उज्ज्वलं पीतं,कृष्णवर्णीयं काफीवर्णीयं चोंचम्, पीतवर्णीयं कृष्णवर्णीयं ऊर्ध्वभागं च भवति ।
आवासः
सुगृहपक्षिणः कृषिमैदानीषु निवसन्ति । प्रायः समूहेषु । एतेषां पक्षिणां व्याप्तिः भारते, पाकिस्ताने, श्रीलङ्कादेशे, बर्मादेशे च अस्ति | एतेषु प्रवासप्रक्रिया अपि अन्तर्भवति । प्रायः बृहत्समूहाः केवलं धानादिधान्यक्षेत्राणां समीपे एव भवन्ति ये कटिताः सन्ति । कदाचित् पक्वं स्तनं दूषयति । मे मासतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं नीडस्य ऋतुः भवति, यः मानसूनऋतुः, धानस्य वा दवस्य वा फलानां कटनेन सह सङ्गच्छते । सुगृह पक्षिणः नीडनिर्माणे महतीं बुद्धिं निपुणतां च दर्शयन्ति । प्रायः नदी, सरोवरजले, नतवृक्षशाखासु, प्लवमानशाखान्तेषु वा जलवृद्धवनस्पतिमध्ये वा नीडं निर्मान्ति नीडनिर्माणार्थं शुष्कतृणानां उपयोगः भवति ।
प्रजननम् नीडनिर्माणम् च
तेषां चञ्चुपदानां उपयोगेन नीडं निर्माय पक्षं च फडफडयितुंद्रष्टुं महान्। नीडाः कलशसदृशाः भवन्ति। अस्य त्रिभागः, लम्बमानः भागः, विस्तृतः गोलभागः यत्र अण्डानि स्थापयन्ति, दीर्घः ऋजुः प्रवेशभागः च भवति। प्रवेशः अधोमुखः अस्ति । प्रजननक्षेत्रस्य तलभागः कच्चा मृत्तिकाभिः आवृतः भवति । पुरुषस्य नीडनिर्माणस्य दायित्वं भवति, स्त्री अण्डपोषण दायित्वं भवति । प्रायः एकः पुरुषपक्षी अनेकस्त्रीपक्षिभिः सह सम्बद्धः भवति ।
बुनकरपक्षिणः स्त्रीणां आकर्षणस्य विशेषसामर्थ्यं भवति । पुरुषः स्त्रियाः कृते स्वजातेः विशिष्टं अर्धनिर्मितं नीडं दर्शयति । यदि सम्मतं भवति तर्हि पुरुषः नीडस्य शोधनं कृत्वा प्रजननं करिष्यति । यदि न तर्हि पुरुषः नीडं त्यक्त्वा अन्यं नीडं कृत्वा स्त्रियाः दर्शयति, प्रक्रिया च निरन्तरं भवति । एवं बुनकरपक्षिनीडस्थलेषु बहवः अर्धनिर्मिताः नीडाः दृश्यन्ते । पुरुषः सङ्गतिं प्राप्य एव नीडं समाप्तं करोति । स्त्री पक्षी प्रायः द्वौ चत्वारि च श्वेतम् अण्डानि ददति, प्रायः १४ तः १७ दिवसान् यावत् तान् सेवति । पुरुषाः कदाचित् पिण्डिकानां भोजने सहायतां कर्तुं शक्नुवन्ति । प्रायः १७ दिवसेभ्यः अनन्तरं पिण्डिकाः नीडात् निर्गच्छन्ति । स्त्रीणां सह संभोगं कृत्वा पुरुषः अन्येषु आंशिकरूपेण निर्मितनीडेषु अन्यस्त्रीणां सम्मुखीकरणं करोति । अन्तरविशिष्टं संतानपरजीवीत्वं ज्ञायते अर्थात् स्त्रीषू परनीडेषु अण्डानि स्थापयन्ति । एतेषां पक्षिणां एषः अद्वितीयः व्यवहारः भारतीयपक्षिपुरुषः सलीम अली इत्यनेन विश्वे प्रवर्तितः | सलीम अली इत्यस्य प्रमुखेषु वैज्ञानिकयोगदानेषु एतत् अन्यतमम् अस्ति ।
आहारः
ते प्रायः शाकाहारिणः भवन्ति, कदाचित् कीटान् खादन्ति च | प्रजननकाले पुरुषः "ची ची" इति उद्घोषयन् स्त्रियं दीर्घकालं यावत् अनुधावति ।
संस्कृतिषु
वर्गः:पक्षिणः
अम्बेडकरनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अम्बेडकरनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अक्बरपुरम्
उपमण्डलानि
फैजाबाद
ऐतिहासिकस्थानानि
राजेसुल्तानपुर
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेता सङ्घः
भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेता सङ्घः (भा॰रा॰वि॰स॰स॰) ( भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक् समावेशी गठ्बंधन् ) भारतस्य २६ राजनैतिकपक्षानां बृहत् गृहराजनैतिकसङ्घनम् अस्ति यस्य नेतृत्वं भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य नेतृत्वं करोति | अस्य राजनैतिकसङ्घस्य प्राथमिकं उद्देश्यं २०२४ तमे वर्षे भारतीयसामान्यनिर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य नेतृत्वे शासकपक्षः राष्ट्रियलोकतान्त्रिकसङ्घसर्वकारस्य पतनम् अस्ति |
औरैयामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति औरैयामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति औरैया
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अझमगढमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अझमगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अझमगढ
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३० जुलाई
३० जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकादशं (२११) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वादशं (२१२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३१ जुलाई
३१ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वादशं (२१२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयोदशं (२१३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाराबङ्कीमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बाराबङ्कीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बाराबङ्की
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
द्रोणा
कर्णाटकस्य पञ्चनदीनां स्थानम् इति ख्याते बिजापुरमण्डले प्रवहन्ती एषा नदी न्यूनवृष्टिमयस्य अस्य मण्डलस्य कृषकाणाम् आधारभूता अस्ति । प्रादेशिकभाषया डोणीनदी इति प्रसिद्धाः अस्ति । "डोणि बेळेदरे ओणियल्ला काळु" इति उक्तिः प्रसिद्धा अस्ति । एतस्य अर्थः डोणीनद्याः आधारेण प्राप्तः फलचयः मार्गान् पूरयति (गृहे स्थलाभावात् मार्गेषु अपि सङ्ग्रहणीयः भवेत्)।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१ अगस्त
१ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयोदशं (२१३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुर्दशं (२१४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बदायूँमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बदांयूमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बदांयू
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२ अगस्त
२ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुर्दशं (२१४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चदशं (२१५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गङ्गावळी
गङ्गावली कर्णाटकस्य पश्चिमघट्टप्रदेशे उद्भवति । सप्तदशे राष्ट्रियमहामार्गे गमनसमये अस्याः होसूरुसेतुं द्रष्टुं पारयामः।  एषःसेतुः  अङ्कोलकुमटानगगराभ्याम्,उत्तरकन्नडमण्डलेन धारवाडमण्डलेन मङ्गलूरुनगरेण सह सम्पर्कं साधयति । गङ्गावळ्याः बेड्ति इति नामान्तरम् । एषा पश्चिमघट्टप्रदेशेषु उद्भवति । धारवाडमण्डलस्य सोमेश्वरदेवलयस्य समीपे यथा शाल्मली तथा एषा अपि पश्चिमदिशं प्रति प्रवहति ।अनन्तरं गङ्गादेवालयस्य समीपे सिन्धुसमुद्रं सङ्गच्छति । ततःबेड्ति एवा गङ्गावळी इति नाम प्राप्नोति ।तस्याः समीपे यः ग्रामः अस्ति सः अपि  गङ्गावळी नाम्ना आहूतः भवति । एषा नदी १८० मीटर्तः पतति मञ्जगुणि इति क्षेत्रे ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३ अगस्त
३ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चदशं (२१५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषोडशं (२१६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५० दिनानि अवशिष्टानि ।
समाजशास्त्रस्य उद्भवः
१८ शताब्द्यां प्रथमं इङ्ग्लैण्ड्देशे या औद्योगिकक्रान्तिः अभवत्, सा सम्पूर्णे यूरोपे व्यापकपरिवर्तनानि आनयत् ।इतिहासे पूर्वं कदापि एतादृशे विशालपरिमाणे सामाजिकपरिवर्तनानि न अभवन् ।समाजशास्त्रस्य उद्भवः व्यापकपरिवर्तनानां सन्दर्भे अभवत् ।कारखानाव्यवस्था, तदनन्तरं यंत्रीकरणं औद्योगिकीकरणं च समाजे अशान्तिं जनयति स्म ।नवीनाः उद्योगाः प्रौद्योगिकीश्च सामाजिकस्य भौतिकस्य च वातावरणस्य मुखं परिवर्तयन्ति। सरलग्रामीणजीवनस्य लघुगृहोद्योगस्य च स्थाने जटिलनगरजीवनं, सामूहिकनिर्माणवस्तूनि च अभवन् ।औद्योगिकीकरणस्य कारणेन नगरीकरणम् अभवत् ।कृषकाः ग्राम्यक्षेत्राणि त्यक्त्वा नगरेषु समुपस्थिताः भवन्ति स्म, यत्र ते खतरनाककार्यस्थितौ औद्योगिकश्रमिकरूपेण कार्यं कुर्वन्ति स्म ।द्रुतगतिना, विकासशीलनगरेषु सामाजिकसमस्याः प्रचण्डाः अभवन् ।कुलीनराज्याः राजतन्त्राः च क्षीणाः पतिताः च अभवन् ।
लघुचित्रम्|220x220अणवः|औद्योगिकीकरणम् १७८९ तमे वर्षे यदा फ्रांसीसीक्रान्तिः प्रारब्धः तदा इतिहासस्य परिवर्तनं प्रारब्धम् । लघुचित्रम्|एमिल दुर्खिम्
फ्रांसीसीक्रान्तिस्य उत्थानः समाजस्य विषये चिन्तनस्य इतिहासे एकः मोक्षबिन्दुः आसीत् ।समाजशास्त्रस्य विकासस्य अपि बहुधा उत्तरदायी आसीत् |फ्रान्सदेशे राजनैतिकक्रान्तिभिः उत्पन्ना अराजकता, अव्यवस्था च औद्योगिकीकरणेन आनितैः प्रचण्डपरिवर्तनैः मुक्ताः समस्याः च सामाजिकसमस्यानां अध्ययनं कृत्वा समाजेषु क्रमस्य नूतनानि आधाराणि अन्वेष्टुं प्रवृत्ताः |
इत्यस्य प्रमुखचिन्तासु अन्यतमम् आसीत् यः समाजशास्त्रं पृथक् विज्ञानरूपेण निर्मितवान् । सः एकस्य सामाजिकविज्ञानस्य आवश्यकतां अनुभवति स्म यत् समग्रसमाजस्य अथवा समग्रसामाजिकसंरचनायाः विषये सम्बद्धं भवति यतोहि अन्ये सर्वे सामाजिकविज्ञानाः समाजस्य विशेषपक्षं निबध्नन्ति। सः प्रथमः पुरुषः आसीत् यः समाजस्य नूतनं विज्ञानं निर्माय समाजशास्त्रस्य विषयं अन्येभ्यः सर्वेभ्यः सामाजिकविज्ञानेभ्यः भेदं कृतवान् । कोम्टे इत्यनेन -समाजस्य वैज्ञानिक अध्ययनस्य प्रथमः सम्पूर्णः दृष्टिकोणः विकसितः ।
प्रारम्भिकसमाजशास्त्रज्ञैः विकसितानां विचाराणां मूलं यूरोपे प्रचलितसामाजिकपरिस्थितौ आधारितम् अस्ति । समाजशास्त्रस्य वैज्ञानिकविषयत्वेन उद्भवः यूरोपीय-इतिहासस्य तस्मिन् कालखण्डे अनुसन्धानं कर्तुं शक्यते, यस्मिन् फ्रांस -क्रान्ति-औद्योगिकक्रान्तियोः समाहिताः एतादृशाः प्रचण्डाः सामाजिकाः, राजनैतिक-आर्थिक-परिवर्तनानि दृष्टवन्तः | यूरोपीयसमाजस्य परिवर्तनस्य एषः कालः अष्टादशशताब्द्याः फ्रांसीसीदार्शनिकानां नूतनजागरणस्य भावनां मूर्तरूपं ददाति इति कारणतः प्रबुद्धताकालः इति प्रसिद्धः| प्रबुद्धताकालः सामन्तीययूरोपस्य पारम्परिकचिन्तनात् आमूलकपरिवर्तनं कृतवान् । तया नूतनं चिन्तनपद्धतिः, वास्तविकतायाः दृष्टिः च प्रवर्तते स्म । व्यक्तिः जीवनस्य प्रत्येकं पक्षं प्रश्नं कर्तुं आरब्धवन्तः तथा च किमपि पवित्रं न मन्यते स्म - चर्चतः राज्यपर्यन्तं राजपुत्रस्य अधिकारपर्यन्तं इत्यादि। प्रकृतेः समाजस्य च वैज्ञानिकरूपेण अध्ययनं कर्तुं शक्यते, मानवाः मूलतः तर्कशीलाः सन्ति, तर्कसंगतसिद्धान्तेषु निर्मितः समाजः मनुष्याणां अनन्तक्षमतानां साक्षात्कारं करिष्यति इति विश्वासः इत्यादीनां विचाराणां मूलं विकासे अनुसन्धानं कर्तुं शक्यते | वाणिज्यिकक्रान्तिस्य वैज्ञानिकक्रान्तिस्य च परिणामेण विकसितः नूतनः दृष्टिकोणः फ्रांसीसी-औद्योगिकक्रान्तिकाले च स्फटिकीकृतः समाजशास्त्रस्य विषयरूपेण जन्म दत्तवान् | प्रकृतेः, समाजस्य, मानवतायाः च विषये विचाराणां नूतनरूपरेखां निर्माय फ्रांसीसीक्रान्तिपश्चात् प्रबुद्धतायाः आरम्भः अभवत् । सामाजिका आर्थिकपरिवर्तनानि आरब्धानि, अग्रे आनयितानि च, तदनन्तरं औद्योगिकक्रान्तिः अभवत् । पूर्वं भारतस्य अध्ययनं पश्चिमे नृविज्ञानस्य अधीनम् आसीत् । यदा भारते समाजशास्त्रस्य उद्भवः अभवत् तदा भारतस्य अध्ययनं मानवशास्त्रस्य समाजशास्त्रस्य अथवा सामाजिकनृविज्ञानस्य मिश्रणस्य अधीनं कृतम् । समाजशास्त्रस्य उद्भवेन भारते मध्यमवर्गस्य शिक्षितवर्गेषु परिवर्तनम् इत्यादयः अनेके परिवर्तनाः अभवन् । भारते समाजशास्त्रस्य उद्भवस्य उत्पत्तिः १९२० तमे वर्षे प्रायः आरब्धा । यद्यपि १९१४ तमे वर्षे बम्बई विश्वविद्यालये समाजशास्त्रस्य अध्यापनं भवति स्म तथापि समाजशास्त्रस्य यथार्थः उद्भवः । भारते लखनऊ-मुम्बई -नगरयोः समाजशास्त्रविभागानाम् स्थापनायाः आरम्भः अभवत् । भारतीय उपमहाद्वीपे समाजशास्त्रस्य अनुसन्धानस्य आगमनं तस्य अध्ययनं च राष्ट्रवादी भावना आसीत् । औद्योगिकक्रान्तिः, फ्रांसीसीक्रान्तिः, प्रबुद्धता च मुख्यत्रयकारणानि आसन् ये समाजशास्त्रस्य उद्भवे प्रभावं कृतवन्तः अथवा योगदानं दत्तवन्तः । १८ शताब्द्याः अन्ते १९ शताब्द्याः आरम्भे च समाजशास्त्रस्य उद्भवः आरब्धः । अस्मिन् ऐतिहासिककाले सामान्यजनानाम् जीवनं बहु उत्तमं सुकरं च आसीत् । अस्मिन् काले ये सर्वे परिवर्तनाः अभवन्, तेषां कारणेन जनाः अधिकं मुक्तचित्ताः अभवन्, अनेकविकल्पैः सह सुजीवनं च जीवितुं आरब्धवन्तः । एते सर्वे परिवर्तनाः तस्य कालस्य महत्त्वपूर्णः मोक्षबिन्दुः आसीत्, येन आर्थिक-प्रौद्योगिकी-उत्साहः अभवत्, जनान् समाजेषु जीवितुं शिक्षितुं च साहाय्यं कृतवान् | एमिल डुर्खेम् समाजशास्त्रस्य संस्थापकपितृषु अन्यतमः इति मन्यते । आत्महत्याविषये तस्य सैद्धान्तिकं कार्यं सामाजिकविज्ञानेषु अत्यन्तं लोकप्रियं जातम् । सः जर्मनी -फ्रांस्-देशयोः शिक्षितः आसीत्, सः फ्रान्स्-देशस्य प्रथमेषु समाजशास्त्रस्य प्राध्यापकानाम् एकः अभवत् । व्यक्तिगतक्रियायाः अपेक्षया समग्ररूपेण सामाजिकसन्दर्भस्य अवगमनस्य तस्य अवधारणा तस्य कार्यपङ्क्तौ अतीव महत्त्वपूर्णा आसीत् । जनजातीनां अध्ययनं कृत्वा तस्य कार्यस्य, समूहस्य समर्थनार्थं धर्मस्य महत्त्वं च सम्यक् अध्ययनं कृतम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:समाजविज्ञानम्
४ अगस्त
४ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषोडशं (२१६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तदशं (२१७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बागपतमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बागपतमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बागपत्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कौरवी उपभाषा
कौरवी (कौरवी, کَوروی), खडीबोली (खड़ी बोली) वा देहली उपभाषा (दिल्ली बोली) इति अपि प्रसिद्धा, देहलीनगरपरिसरे च भाष्यमाणानां कतिपयानां केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाणां मध्ये कस्यापि उपभाषा अस्ति । प्रारम्भे ९००–१२०० ई॰ कालखण्डे समीपस्थैः अवधी-भोजपुरी-ब्रज-उपभाषया सह समकालीनरूपेण अस्य विकासः अभवत् इति मन्यते । कौरवी इत्यस्मिन् केचन विशेषताः सन्ति, यथा व्यञ्जनदीर्घीकरणम्, येन अस्य विशिष्टध्वनिः भवति, मानकहिन्दुस्थानी, ब्रज, अवधी च इत्यस्मात् भिन्नता भवति च । कौरव्याः एकं प्रारम्भिकरूपं पुरातनहिन्द्याः मुख्याधारः अभवत्, या तदनन्तरं हिन्दुस्थानीभाषारूपेण ततः हिन्दी-उर्दूभाषयोः विकसिता ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
५ अगस्त
५ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तदशं (२१७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टादशं (२१८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बहरैचमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बहरैचमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बहरैच
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिहारीभाषाः
बिहारी हिन्द-आर्यभाषाणां एकसमूहः अस्ति । बिहारीभाषाः मुख्यतया भारतस्य बिहार-झारखण्ड-पश्चिमवङ्ग-उत्तरप्रदेश-राज्येषु नेपालदेशे अपि भाष्यन्ते । बिहारीसमूहस्य सर्वाधिक-प्रचलिताः भाषाः भोजपुरी, मगही, मैथिलीभाषा च सन्ति ।
एतासां भाषाणां भाषिणां बहूनां सङ्ख्यायाः अभावेऽपि भारते केवलं मैथिली संवैधानिकरूपेण मान्यतां प्राप्तवती अस्ति, यया भारतसंविधानस्य ९२ तमे संशोधनद्वारा, २००३ तमे वर्षे (२००४ तमे वर्षे सहमतिः प्राप्ता) माध्यमेन संवैधानिकस्थितिं प्राप्तवती अस्ति। नेपालदेशे मैथिली-भोजपुरीभाषायाः संवैधानिकमान्यता अस्ति ।
बिहारराज्ये शैक्षिक-आधिकारिक-विषयेषु हिन्दीभाषा प्रयुक्ता अस्ति । एताः भाषाः १९६१ तमे वर्षे जनगणनायां हिन्दी इति सर्वव्यापी नामपत्रस्य अन्तर्गतं विधिपूर्वकम् अवशोषिताः अभवन् । एतादृशी राज्यस्य राष्ट्रियराजनीतिः भाषासङ्कटस्य परिस्थितिः सृजति । स्वातन्त्र्यानन्तरं हिन्दीं राजभाषाधिनियम, १९५०-द्वारा एकमात्रम् आधिकारिकस्थितिं प्राप्तवान् । १९८१ तमे वर्षे बिहारराज्यस्य एकमात्रराजभाषारूपेण हिन्दीभाषा विस्थापिता अभवत्, यदा उर्दूभाषायाः द्वितीयराजभाषायाः मान्यतां प्राप्ता ।
वक्तारः
अविश्वसनीयस्रोतानां कारणात् बिहारीभाषाभाषिणां सङ्ख्या सूचयितुं कठिनम् अस्ति । नगरीयक्षेत्रे अधिकांशशिक्षिताः भाषाभाषिणः हिन्दीं स्वभाषा इति नामकरणं कुर्वन्ति यतोहि औपचारिकसन्दर्भेषु एतत् एव प्रयुञ्जते, अबोधकारणात् एतत् समीचीनम् इति मन्यन्ते च । क्षेत्रस्य शिक्षिताः नगरीयजनसङ्ख्या च स्वभाषायाः सामान्यनामरूपेण हिन्दीभाषां प्रत्यागच्छन्ति ।
वर्गीकरणम्
बिहारीभाषाः भाषा-उपसमूहचतुर्षु वर्गीकृताः सन्ति –
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
६ अगस्त
६ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकाष्टादशं (२१८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकनवदशं (२१९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४७ दिनानि अवशिष्टानि ।
मूलकपत्रम्
thumb|right|200px|मूलकसस्यानि
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हरितकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
७ अगस्त
७ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकनवदशं (२१९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकविंशतितं (२२०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शतवेधी
thumb|right|200px|शतवेधीसस्यम् thumb|left|200px|शतवेधीसस्यस्य एकं पत्रम् thumb|200px|left|विक्रयणार्थं संस्थापितं शतवेधीसस्यम्
‎
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:हरितकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बिजनौरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बिजनौरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बिजनौर
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बलियामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बलियामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बलिया
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कन्नौजीभाषा
कन्नौजी (कन्नौजी) भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य कन्नौजक्षेत्रे भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । कन्नौजी हिन्दुस्थानीभाषायाः निकटसम्बन्धः अस्ति, हिन्दीभाषया सह ८३–९४% शाब्दिकसादृश्यम् अस्ति । केचन हिन्दुस्तानीभाषायाः उपभाषा इति मन्यन्ते, अन्ये तु पृथक् पाश्चात्यहिन्दीभाषा इति मन्यन्ते । २००१ तमे वर्षे कन्नौजीभाषायां न्यूनातिन्यूनं ९५ लक्षं देशीयभाषिणः सन्ति ।
हिन्दीभाषायाः अन्येभ्यः उपभाषाभ्यः सह एषा भाषा अनेके संरचनात्मकाः कार्यात्मकाः च भेदाः सादृश्यं दर्शयति, परन्तु भारतीयभाषीयसर्वक्षणे एषा ब्रज-अवधीभाषायोः च रूपान्तराणिरूपेण योजितवती अस्ति ।
कन्नौजीभाषायाः स्वकीयाः द्वे उपभाषे वा रूपान्तरे स्तः – तिरहरी माध्यमिक-कन्नौजी च, या मानककन्नौजी-अवधी इत्येतयोः मध्ये अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
८ अगस्त
८ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकविंशतितं (२२०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकैकविंशतितमं (२२१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पर्याभाषा
पर्या (язык Парья) ताजिकिस्थानस्य उजबेकिस्थानस्य च सीमाक्षेत्रे भाष्यमाणा एकान्तिककेन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषा अस्ति । विश्वे कतिपयानि सहस्राणि वक्तारः सन्ति ।
विंशतिकगणना
पर्या केचन विंशतिकसङ्ख्यागणनाप्रतिमानं नियोजयति ।
लीलाशुक:
लीलाशुक: महान् संस्कृतकविः अलङ्कारशास्त्रज्ञः च आसीत्, श्रीकृष्णकर्णमृतेन रचिता महाकविः. जयदेवाचार्यः अनन्तरं सः १३ शताब्द्यां श्रीकृष्णभक्तिं उच्चतमस्तरं प्रति नीतवान् । सः श्रीबिल्वमङ्गलस्वामी अथवा विल्वमङ्गलं स्वामी, विल्वमङ्गलं स्वामी, बिल्वमङ्गल ठकुरा अथवा लीलासुकुडा इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । लीलासुका कृष्णस्य महिमा पुष्पगुच्छरूपेण उपमा कर्तुं शक्यते। कर्णामृतशब्दस्य अर्थः 'कर्णानां कृते अमृतम्' इति ।
जीवनस्य विशेषताः
विल्वमङ्गलं स्वामीयर श्रीकृष्णकर्मणरुतमस्य रचयिता अस्ति। सः स्वामी देशिकनस्य (1268-1369 ई.) समकालीनः आसीत् । सः भागवतपुराणस्य रचयितस्य श्रीकृष्णस्य लीलानां वर्णनं महता हर्षेण अकरोत् इति कारणतः सः लीलासुका इति प्रसिद्धः आसीत् । परम्परानुसारं लिलासुका शैवकुटुम्बस्य आसीत् । परन्तु सः कृष्णभक्तः अभवत्। सः भागवतपुराणप्रसस्तस्य अनुसरणं कुर्वतां नारायणभट्टथिरी (श्रीनारायनीयमस्य लेखकः), पुन्तनम्, वासुदेवनम्बूदिरी इत्यादीनां केरलस्य महाभक्तानां, कृष्णविद्वान् च परम्परायाम् आसीत् ।
लीलासुका केरलस्य मुक्कतलै नाम्ना स्थानात् इति केचित् । परन्तु केचन तेलुगुविद्वांसः दावन्ति यत् लीलासुका दक्षिणभारतस्य आन्ध्रप्रदेशस्य कृष्णमण्डलस्य श्रीकाकुलमक्षेत्रे निवसति स्म यदा आन्ध्र, कर्नाटक, महाराष्ट्रराज्यानि एकराज्यानि आसन्।
प्रारम्भिकजीवने सः चिन्तामणिना सह सङ्गीतनृत्यकुशलेन सह सम्बन्धे आसीत् । एकदा सा तं व्याकरण-नाट्य-अलंकार-विज्ञान-प्रवीणतायाः विषये विडम्बयति स्म ततः अवदत् यत् यदि तस्य तस्याः प्रति स्नेहस्य स्थाने ईश्वरस्य प्रति सहस्रगुणं प्रेम भवति तर्हि भवन्तः परमं सहजतया ज्ञास्यन्ति इति। सः एव बिल्वमङ्गलमस्य जीवनस्य मोक्षबिन्दुः अस्ति। स्वजीवनस्य यथार्थं भाग्यं दर्शयित्वा श्रीकृष्णं धन्यवादं दत्त्वा श्रीकृष्णस्य भक्तिसेवायां निमग्नः अभवत् । सः स्वस्य कृतिकृष्णकरमृतस्य आरम्भं स्तोत्रेण करोति-
श्री कृष्ण कर्णमृतम्
कृष्णकर्णमृते तेन लिखितानि स्तोत्राणि गायन-नृत्य-अभिनय-चित्र-शिल्प-शिल्प-उपयोगि-कृतयः इति वक्तुं शक्यन्ते, तस्मिन् ३२८ स्तोत्राणि सन्ति । त्रिश्वासस्य भक्तिकाव्यम् अस्ति । प्रथमे प्राणे श्रीकृष्णस्य साक्षात्कारः, द्वितीये प्राणे श्रीकृष्णस्य विविधाः लीलाः, तृतीये प्राणे च श्रीकृष्णस्य जीवनस्य अनेकाः प्रकरणाः वर्णिताः सन्ति। तस्य स्तोत्राणि सङ्गीतसमागमेषु रागमालिकारूपेण गायितुं प्रथा अस्ति ।
यदा [चैतन्यमहाप्रभुः] आन्ध्रयात्रायाः अन्तिमे दिने लीलासुकेन लिखितस्य अस्य काव्यस्य विषये ज्ञातवान् तदा सः वेणुनाम्ना द्वादश लिपिकान् प्रातःकाले एव तस्य प्रतिलिपिं कर्तुं आज्ञापितवान्, ते च प्रथमार्धस्य प्रतिलिपिं एव कर्तुं शक्नुवन्ति स्म तस्य परदिने प्रातःकाले एव। प्राचुर्य्यां कथा अस्ति यत् वङ्गदेशं त्यक्त्वा गतः पिम्मता अन्यान् केचित् शिष्यान् आन्ध्रदेशं प्रेषयित्वा सम्पूर्णप्रतिलिपिं कृतवान् ।
९ अगस्त
९ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकैकविंशतितमं (२२१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वाविंशततितमं (२२२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
युङ्गमहोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः
युङ्ग-महोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः अपि प्रसिद्धः अस्ति । एड्लर इव जङ्गः अपि फ्रायड् इत्यस्य सहकर्मी आसीत् । परन्तु वैचारिकभेदस्य कारणात् सः फ्रायड् इत्यनेन सह स्वस्य सम्बन्धं भङ्गयित्वा व्यक्तित्वस्य नूतना अवधारणाम् जनयति स्म, या वयं Analytical Theory of Personality इति जानीमः । कार्ल जङ्गः स्वसिद्धान्ते व्यक्तित्वस्य अनेकानाम् आयामानां निकटतया अध्ययनं कृतवान् । छात्राः, यदि वयं युङ्गस्य सिद्धान्तस्य गहनं विश्लेषणं कुर्मः तर्हि निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं तस्य अध्ययनं कर्तुं शक्नुमः-
1. व्यक्तित्वस्य परिभाषा/अवधारणा
2. व्यक्तित्वस्य तन्त्रम् अथवा संरचना
3. व्यक्तित्व गतिशीलता
4. व्यक्तित्वस्य विकासः
5. युंगस्य अध्ययनविधयः जङ्गः व्यक्तित्वं कथं परिभाषितवान् ?
व्यक्तित्वपरिभाषा
जङ्गः एतादृशः मनोवैज्ञानिकः अस्ति यः व्यक्तित्वार्थं मनः इति शब्दस्य अपि प्रयोगं कृतवान् अस्ति। सः व्यक्तित्वं व्यक्तिस्य मौलिकं अखण्डता इति परिभाषितुं प्रयतितवान् अस्ति । युंगस्य मते व्यक्तित्वस्य अभिप्रायः एकप्रकारस्य पूर्णता इति भवति, यस्मिन् तस्य व्यक्तिस्य सर्वाणि चेतन-अचेतन-प्रक्रियाः, भावनाः, चिन्तन-व्यवहाराः इत्यादयः समाविष्टाः भवन्ति । जङ्गः अपि आल्पोर्ट् इव तथ्यं स्वीकृतवान् यत् व्यक्तित्वं अस्मान् शारीरिकसामाजिकवातावरणेन सह समायोजितुं साहाय्यं करोति । युङ्गस्य मते प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य जीवनस्य परमं लक्ष्यं तस्याः सिद्धेः आदर्शस्य विकासः एव भवति । यथा यथा यथा स्वस्य मूलसिद्धिः विकसिता भवति तथा तथा तस्य व्यक्तित्वं परिष्कृतं भवति ।
व्यक्तित्वस्य तन्त्रम् उत संरचना
युंगस्य मते व्यक्तित्वस्य मुख्यसंरचनाः निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
1. चैतन्यं अहङ्कारं च
2. अचेतनम्
क) व्यक्तिगत-अचेतनम्
ख. सामूहिक अचेतनम्
3. आद्यरूपः
4. मनोवृत्तिः तथा कार्यम्
5. मनोवैज्ञानिकप्रकारः
व्यक्तित्वगतिशीलता
युंगस्य मते व्यक्तित्वं एकः जटिलः ऊर्जातन्त्रः अस्ति । जङ्गः शारीरिक-मानसिक-शक्तयोः अस्तित्वम् अपि स्वीकृतवान् । शारीरिकशक्तिः मानसिकशक्तिः, मानसिकशक्तिः शारीरिकशक्त्या च परिणतुं शक्यते इति युंगस्य मतम् । जङ्गः फ्रायड् इत्यनेन दत्तां कामेच्छां स्वीकृतवान्, परन्तु केवलं पौ ऊर्जा इति पूर्णतया न मन्यते स्म । युङ्गस्य मते कामेच्छा-
अ० सामान्यप्राणशक्तिः
ख. अन्यः संपीडितः मानसिकशक्तिः
एते द्वे प्रकारे ऊर्जा व्यक्तित्वेन कृते कार्ये ऊर्जां प्रयच्छन्ति।
कार्ययुङ्गः भौतिकशास्त्रस्य नियमैः मानसिकशक्तिकार्यं स्पष्टीकर्तुं प्रयतितवान् अस्ति तथा च अस्मिन् विषये निम्नलिखितत्रयसिद्धान्तान् प्रस्तावितवान् अस्ति -
1. विलोमानां नियमः
3. एन्ट्रोपी इत्यस्य नियमः
व्यक्तित्वविकासः
फ्रायड इत्यादीनां मनोवैज्ञानिकानां इव जङ्गः अपि व्यक्तित्वविकासस्य अनेकपदार्थानाम् चर्चां कृतवान् अस्ति । युंगस्य मते मनुष्यस्य व्यक्तित्वं अनेकपदवीं गत्वा अन्ते व्यक्तिकरणं प्रति गच्छति । युंगस्य मते व्यक्तित्वस्य विकासः क्रमेण भवति । द्रवप्रवाहः अग्रे दिशि भवति इति क्रमः । न पृष्ठदिशि।
जङ्गः व्यक्तित्वविकासस्य निम्नलिखित चत्वारि चरणानि दत्तवान्-
1. बाल्यावस्था
2. आरंभिक-यौवनावस्था
बलरामपुरमण्डलम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
युङ्गमहोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः
व्यक्तित्वविकासः
3. मध्यावस्था
१० अगस्त
१० अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वाविंशततितमं (२२२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकत्रयोविंशतितमं (२२३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४३ दिनानि अवशिष्टानि ।
युङ्गमहोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः
व्यक्तित्वविकासः
4. वृद्धावस्था
१० अगस्त
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
युङ्गमहोदयस्य विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः
व्यक्तित्वविकासः
1. बाल्यकालः युंगस्य मते एषः व्यक्तित्वविकासस्य प्रथमः चरणः अस्ति । यथा बालसूर्यस्य सम्पूर्णा आन्तरिकशक्तिः अस्ति अर्थात् - सर्वाणि शक्तयः आन्तरिकरूपेण वर्तन्ते, परन्तु कान्तिः तावत् न तावत्, बाल्यकालः अपि। अस्मिन् अवस्थायां कालपरिस्थितिनुसारं कालेन सह विकसितस्य प्राणे सर्वाणि शक्तिः आन्तरिकरूपेण वर्तन्ते । युंगस्य मते बाल्यकाले निम्नलिखितत्रयम् उपविभागाः सन्ति-
पु० अराजकः
B. राजतन्त्रीयः
ग. द्वैतवादी
2. प्रारम्भिकयौवनम्
एषः व्यक्तित्वविकासस्य द्वितीयः चरणः अस्ति, यः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति । किशोरावस्थातः मध्यमवयसः यावत् कालः यौवनम् इति कथ्यते । युङ्गस्य मते अस्मिन् काले व्यक्तिस्य प्रवृत्तिः मुख्यतया बहिर्मुखी भवति, चेतनायाः भूमिका च प्रधानतया भवति । यौवने मनुष्यः स्वस्य बहूनि कार्याणि सम्पन्नं करोति यथा शिक्षासमाप्तिः, जीवनयापनार्थं कार्यं वा व्यापारं वा करोति इत्यादयः । अस्मिन् स्तरे मनुष्यः स्वतन्त्रं अस्तित्वं स्थापयितुं इच्छया मातापितृभ्यः शारीरिकं मानसिकं च स्वतन्त्रं भवितुम् इच्छति । युंगस्य मते व्यक्तित्वविकासस्य अस्मिन् चरणे व्यक्तिः वास्तविकतायाः व्यावहारिकतायाः च सम्मुखीभवति । एकप्रकारेण जीवनस्य अपराह्णः एव ।
युंगस्य मते मध्यमवयः एकप्रकारस्य आत्मसाक्षात्कारस्य अवस्था अस्ति । ३५-४० वर्षाणि यावत् आरभ्यते । एतस्मिन् स्तरे मनुष्यः स्वस्य तादात्म्यं निर्मितवान् । स्वस्य कुटुम्बं निवसति, व्यापारः स्थापितः। युङ्गस्य मते अस्मिन् स्तरे मनुष्यः अन्तःकरणं कृत्वा किं नष्टं किं प्राप्तवान् इति चिन्तयति च । कदाचित् सः अनुभवति यत् तस्य जीवने यत् किमपि प्राप्तव्यम् आसीत्। प्राप्तः स इदानीं किञ्चन प्राप्तव्यं नावशिष्यते। अतः कदाचित् तस्मिन् निराशायाः भावः अपि उत्पन्नः भवितुं आरभते । युंगस्य मते मध्यमवयोः एकप्रकारेण जीवनस्य अपराह्णः एव ।
4. वृद्धावस्था-.
एषः व्यक्तित्वविकासस्य अन्तिमः चरणः अस्ति, यत् जङ्गः जीवनस्य सायं इति आह्वयति स्म । युङ्गः बाल्यकालस्य तुलनां उदयमानसूर्येण सह, जरा अस्तं गच्छन् सूर्येण सह च तुलनां कृतवान् । अस्मिन् व्यक्तिस्य चेतनक्रियाः न्यूनाः भवितुं आरभन्ते, क्रमेण सः अचेतनं प्रति गच्छति । अस्मिन् अवस्थायां व्यक्तिः मृत्युसमीपस्थः इति अनुभवितुं आरभते । अतः मनुष्यः स्वस्य अन्तःभावनानां प्राधान्यं ददाति ।
अस्मात् ज्ञायते यत् कथं व्यक्तित्वस्य क्रमेण विकासः भवति। व्यक्तित्वविकासस्य अध्ययनानन्तरं युंगस्य अध्ययनस्य पद्धतीनां विषये ज्ञातव्यं भवति ।
युंगस्य अध्ययनविधयः
जङ्गः व्यक्तित्वस्य गहनं व्यापकं च अध्ययनं विश्लेषणं च कर्तुं बहवः पद्धतयः प्रस्तावितवान्, येषु निम्नलिखितद्वयं प्रमुखौ-
क. शब्दसंयोग परीक्षा
ख. लक्षणविश्लेषणम्
क. शब्दसङ्गतिपरीक्षा
अचेतनानां विचारान् अवगन्तुं एषा परीक्षा उपयुज्यते। एषा प्रक्षेपणविधिः, या परोक्षपरीक्षाविधिः अपि वक्तुं शक्यते । अस्मिन् व्यक्तिः उत्तेजकशब्दः कथ्यते । प्रथमं यत् शब्दं श्रुत्वा मनुष्यस्य मनसि आगच्छति, तस्य तत् वचनं वक्तव्यं भवति। यद्वचनं पुरुषविशेषेण कथ्यते । तदधारेण तस्य अचेतनचित्तस्य ग्रन्थिः अवगन्तुं प्रयत्नः क्रियते ।
ख. लक्षणविश्लेषण-.
अस्मिन् पद्धत्या व्यक्तिना रोगी वा ये लक्षणानि कथितानि तानि मनसि कृत्वा अचेतनचित्तस्य अवगमनेन समस्यायाः समाधानं भवति।
गुणाः
युङ्गेन प्रस्ताविताः व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य केचन गुणाः सन्ति, येषां व्याख्या निम्नलिखितबिन्दुनाम् अन्तर्गतं कर्तुं शक्यते-
जङ्गः स्वस्य व्यक्तित्वसिद्धान्ते "सामूहिक-अचेतन" इति नूतना अवधारणा प्रस्ताविता । अचेतनचित्तस्य स्वरूपं सम्यक् अवगन्तुं एतत् अतीव प्रशंसनीयं सोपानम् इति मनोवैज्ञानिकाः मन्यन्ते ।
2. मनोवैज्ञानिक प्रकार-.
जङ्गः व्यक्तित्वसंरचनायाः अन्तर्गतं मनोवैज्ञानिकप्रकारे अष्टप्रकारस्य व्यक्तित्वप्रकारस्य चर्चां कृतवान् अस्ति । यथा बहिर्मुखी चिन्तनप्रकार, बहिर्मुखी भावनाप्रकार, अन्तःमुखीचिन्तनप्रकारः, अन्तःमुखीभावप्रकारः इत्यादयः। मनोवैज्ञानिकानां मतं यत् एतेषां मनोवैज्ञानिकप्रकारानाम् शोधमूल्यं अत्यन्तं उच्चम् अस्ति । अतः अस्मात् दृष्ट्या अपि युंगस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति ।
3. व्यक्तिकरणस्य अवधारणा-.
युंगस्य व्यक्तिकरणस्य अवधारणा अपि अनेकेषां मनोवैज्ञानिकानां विशेषतः मास्लोवः अत्यन्तं प्रशंसिता आसीत् । मास्लो इत्यस्य मतं यत् तेन दत्तस्य आत्म-वास्तविकीकरणस्य अवधारणायाः वास्तविकः आधारः युंगस्य व्यक्तिकरणस्य अवधारणा एव ।
4. व्यवहारनिर्धारणे भविष्यस्य भूमिका-.
युंग इत्यनेन प्रस्तावितः विचारः यत् भविष्यम् अपि व्यक्तिस्य व्यवहारस्य निर्धारकेषु महत्त्वपूर्णं कारकम् अस्ति, तस्य प्रशंसा अनेकेषां मनोवैज्ञानिकानां कृते कृता विशेषतः हेनरी मरे एड्लरयोः व्यक्तित्वसिद्धान्ते तस्य प्रभावः अधिकं स्पष्टतया दृश्यते ।
5. शब्दसङ्गतिपरीक्षा
जङ्गः व्यक्तित्वसंरचना, गतिशीलता, विकासः च अध्ययनार्थं शब्दसंयोगपरीक्षां प्रस्तावितवान्, यत् पश्चात् रोशार्कपरीक्षा, झूठसंरचना तकनीक इत्यादीनां मनोवैज्ञानिकपरीक्षाणां निर्माणार्थं प्रेरणास्रोतः अभवत्
सीमा
युंगस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य मुख्यदोषाः निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
1. स्थिरतायाः क्रमबद्धतायाः च अभावः
समीक्षकाणां मते युंगस्य सिद्धान्ते स्थिरतायाः क्रमस्य च अभावः अस्ति । विरोधाभासपूर्णतथ्यपूर्णत्वात् तस्य समग्ररूपेण व्यक्तित्वस्य अवधारणा का इति आदौ अन्ते यावत् न ज्ञायते ।
समीक्षकाः अपि मन्यन्ते यत् युंगस्य सिद्धान्ते धर्मस्य, अलौकिकस्य, रहस्यमयस्य च विचारस्य अतिरिक्तता अस्ति। अतः एषः वैज्ञानिकः सिद्धान्तः नास्ति।
3. आर्किटेक्चरस्य अवधारणा निरर्थकसंकल्पना-.
एडवर्ड ग्लोवरस्य मते युङ्गस्य आर्किटाइपस्य अवधारणा निरर्थकम् अस्ति । उपर्युक्तवर्णनात् एतत् अवगन्तुं शक्यते यत् युंगस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य महत्त्वं काः सीमाः च सन्ति । केचन दोषाः सन्ति चेदपि युंगस्य व्यक्तित्वसिद्धान्तः अतीव लोकप्रियः अभवत्, विशेषतः अमेरिकनमनोवैज्ञानिकानां मध्ये, अद्यापि तस्य सिद्धान्तस्य विषये बहवः संशोधनाः क्रियन्ते
फ्रायड विरुद्धम् एडलर
मनोविज्ञानस्य इतिहासे एड्लरः जङ्गः च फ्रायडस्य प्रमुखौ मनोवैज्ञानिकौ इति प्रसिद्धौ स्तः । एते त्रयः अपि मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तित्वं विशेषरूपेण व्याख्यातवन्तः, यत् भवता अध्ययनं कृतम् । अतः तयोः सादृश्यं किं किं किं भेदाः इति ज्ञातुं अपि अतीव महत्त्वपूर्णं भवति । फ्रायड्-युंगयोः व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य विषये ज्ञातव्यम् ।
(फ्रॉयड बनाम युंग) २.
1. फ्रायडः जङ्गः च मानसिकशक्तिः इति अवधारणाम् अङ्गीकृतवन्तौ, परन्तु तदपि तयोः मध्ये भेदः अस्ति । फ्रायडस्य मते मानसिकशक्तेः स्रोतः यौनवृत्तिः अस्ति तथा च युंगस्य मते शारीरिकप्रक्रिया अस्ति ।
2. उभौ अचेतनस्य अवधारणाम् अङ्गीकृतवन्तौ किन्तु फ्रायडस्य अचेतनं केवलं व्यक्तिगतं भवति, यदा तु जङ्गः अचेतनस्य द्वौ भेदौ कृतवान्-
A. व्यक्तिगत अचेतनं च
ख. सामूहिक अचेतन
3. फ्रायडस्य मते व्यक्तिस्य व्यवहारनिर्धारणे केवलं पूर्वानुभवानाम् एव भूमिका भवति, यदा तु युङ्गस्य मते पूर्वानुभवैः सह भविष्यस्य लक्ष्याणि अपि व्यवहारनिर्धारणे भूमिकां निर्वहन्ति। फ्रायडस्य युंगस्य च व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य किं किं साम्यं भेदं च अस्ति।
1. फ्रायड् जैविककारकान् व्यवहारस्य प्रमुखनिर्धारकान् मन्यते स्म, एड्लरः सामाजिककारकाणां विषये बलं ददाति स्म ।
2. फ्रायड् इत्यनेन व्यक्तिस्य पूर्वानुभवाः वर्तमानव्यवहारस्य मुख्यकारणं मन्यन्ते, एड्लरः तु भविष्यस्य लक्ष्याणि व्यवहारस्य निर्धारकं मन्यते, केवलं जन्मक्रमस्य अवधारणा एव त्यक्त्वा। सः नियतवादं वा व्यक्तिस्य व्यवहारनिर्धारणे पूर्वानुभवानाम् महत्त्वं वा न अवगच्छति स्म ।
3. फ्रायड् यौन-प्रेरणं मनुष्यस्य महत्त्वपूर्णं चालनं मन्यते स्म यदा एड्लरः अन्ततः व्यक्तिस्य सामाजिक-अभिमुखीकरणं स्वस्य महत्त्वपूर्णं प्रेरणा इति मन्यते स्म
4. फ्रायड् स्वस्य सिद्धान्ते अचेतनमनसः अधिकतमं बलं दत्तवान्, एड्लरः चेतनमनसः विषये अधिकं बलं दत्तवान् ।
5. एड्लरः स्वसिद्धान्ते व्यक्तिस्य अपूर्णतायाः, व्यक्तित्वस्य अव्याख्यातत्वस्य च उपरि बलं दत्तवान्, यदा तु फ्रायडस्य सिद्धान्ते एतेषु विषयेषु बलं न दत्तम्।
उपर्युक्तविमर्शात् सुविदितं भवति यत् फ्रायडस्य एडलरस्य च व्यक्तित्वसिद्धान्तः परस्परं कथं भिन्नः अस्ति।
सारांशः
जिज्ञासुः छात्राः, उपर्युक्तविमर्शात् भवन्तः त्रयाणां मनोवैज्ञानिकानां फ्रायड्, एडलर, युंग इत्यादीनां व्यक्तित्वसिद्धान्तस्य विषये ज्ञातवन्तः। फ्रायडस्य सिद्धान्तस्य नाम मनोविश्लेषणात्मकसिद्धान्तः, एडलरस्य सिद्धान्तस्य नाम व्यक्तिगतमनोविज्ञानसिद्धान्तः, युंगस्य सिद्धान्तः विश्लेषणात्मकसिद्धान्तः इति कथ्यते । एतेषां त्रयः अपि विद्वांसः विशेषरूपेण व्यक्तित्वं विवक्षितवन्तः । एड्लरः जङ्गः च फ्रायड् इत्यस्य निकटसहकारिणौ आस्ताम्, परन्तु वैचारिकभेदस्य कारणात् तौ (एड्लरः जङ्गः च) फ्रायड् इत्यस्य मुख्यविरोधिनः इति अपि प्रसिद्धौ आस्ताम् एतेषां त्रयाणां मनोवैज्ञानिकानां सिद्धान्तानां स्वकीयं महत्त्वं, सीमाः च सन्ति । केषाञ्चन अवधारणानां आधारेण तेषु सादृश्यं भवति, केचन भेदाः अपि सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
११ अगस्त
११ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकत्रयोविंशतितमं (२२३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुर्विंशतितमं (२२४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बस्तिमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बस्तिमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बस्ति
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बघेलीभाषा
बघेली अथवा बघेलखण्डी मध्यभारतस्य बघेलखण्डप्रदेशे भाष्यमाणा केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषा अस्ति ।
भौगोलिकवितरणम्
बघेली मुख्यतः मध्यप्रदेशस्य रीवा-सतना-सीधी-सिङ्गरौली-शहडोल-उमरिया-अनूपपुर-जबलपुर-मण्डलेषु, उत्तरप्रदेशस्य चित्रकूटमण्डले, छत्तीसगढराज्यस्य बैकुण्ठपुरे अपि भाष्यते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
१२ अगस्त
१२ अगस्त-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुर्विंशतितमं (२२४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चविंशतितमं (२२५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके