cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
५६१
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५६१ ५६१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हाईलाकाण्डीमण्डलम्
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तुरुवेकेरेविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति तुरुवेकेरेविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १३०। तुरुवेकेरेविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या तुमकूरुमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । तुरुवेकेरेविषये अधिकविवरणार्थं तुरुवेकेरे इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
विजयादशमी
भारतदेशे नेपालदेशे च शरदे नवरात्रे देव्याः पूजनं लोके प्रचलितमस्ति । केचन देवीं स्वगृहे एव पूजयन्ति । केचन देवीं पूजयितुं मन्दिरं गच्छन्ति । नवरात्रे पूजितायाः देव्याः निर्माल्यस्य वितरणं दशम्यां भवति । दशम्याम् अवरे जनाः मान्येभ्यो जनेभ्यो देव्याः निर्माल्यं स्वीकुर्वन्ति । तत्र मान्यजना देव्याः घटस्य जलेन अवरान् जनानभिषिच्य देव्याःपूजने प्रयुक्तस्य चन्दनस्य शेषेण तेषां ललाटे तिलकं धारयित्वा दध्यक्षताः अपि तत्राऽऽरोप्य तेषां दक्षिणकर्णस्योपरि यवाङ्कुरानपि स्थापयित्वा तानाशीर्भिरभिः अनुगृह्णनति । तत्राऽशीर्वचनरूपेण एतत् पद्यं पठन्ति -
आयुर् द्रोणसुते श्रियो दशरथे शत्रुक्षयो राघवे
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानश्च दुर्योधने ।
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते
विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥ इति ।
गृहे देव्याः पूजने शुक्लपक्षस्य प्रतिपदि (नवरात्रस्य प्रथमे दिने ) गृहे घटस्थापना क्रियते । पूजकाः तदा एव देवीवेदिकायां यथाविधि यवारोपणं कुर्वन्ति । ततः प्रभृति नवरात्रपर्यन्तं प्रतिदिनं सायम्प्रातः देवीं पूजयित्वा दुर्गाकवचादियुतायाः सप्तशत्याः पठनमपि कुर्वन्ति । यथाशक्ति यथयारुच्यं च-महिष-कूष्माण्डादिबलिं च देव्यै समर्पयन्ति । गृहेगृहे यथाशक्ति देवीनैवेद्याय मिष्टान्नानि पच्यन्ते । देव्यै निवेदितानि तानि मिष्टान्नानि सर्वैः खाद्यन्ते । मिष्टान्नानि खादित्वा बालका मोदन्ते । सर्वे बालका बालिकाः च प्रसन्ना भूत्वा दोलया खेलन्ति च ।
पूरा दाशरथी रामो लङ्काधिपतिं रावणं विजेतुम् आश्विनशुक्लदशम्यां प्रस्थितवान् आसीदिति देवीभागवते कथा वर्तते ।
अस्मिन् समये क्वचित् रामलीलाभिनयस्यायोजनमपि भवति । रामलीलाभिनयं दृष्ट्वा सर्वे जनाः प्रसन्ना भवन्ति ।
विजयादशम्या आगमनात् पूर्वमेव जनाः तदर्थं सामग्रीणाम् उपकल्पने मग्नाः भवन्ति । अजानां मेषाणां च क्रयाय विक्रयाय च विपण्यः स्थानेस्थाने आयोज्यन्ते । अजपालकाः विक्रेतुमजान् विपणिं नयन्ति । क्रेतारो विपणिं गत्वा सम्यक् परीक्ष्य यथाशक्ति हृष्टं पुष्टं सुन्दरमजं क्रीत्वा आनयन्ति । केचन मनुष्याः तु विजयादशम्यै इति मत्वा स्वगृहे एव अजं पालयन्ति । आसन्नायां विजयादशम्यां युवकाः दोलां निर्मातुं संलग्ना भवन्ति । तेषु केचन वंशं कर्तयित्वानयन्ति । अन्ये केचन खनित्वा वंशानुच्छ्राययन्ति । अन्ये दीर्घां महतीं रज्जुं सज्जीकुर्वन्ति । अपरे रज्जुं यथाविधि काष्ठे प्रोल्लम्ब्य दोलां निष्पन्नां कुर्वन्ति । सर्वे सोत्साहा भूत्वा स्वंस्वं कर्म कुर्वन्ति । विजयादशम्यां वृद्धा अपि प्रेङ्खामारुह्य धरित्रीं क्ष्वेदितुमिच्छन्ति ।
ग्रामे गृहिण्यः स्वगृहस्य परिमार्जनं कुर्वन्ति । श्वेतमृत्तिकया गृहं लिम्पन्ति च । जालानि सालनिर्यासकालिकया लिप्त्वा सुशोभयन्ति । गृहिणीनां साहाय्यं कर्तुमन्ये गृह्याः अपि संलग्नाः भवन्ति । नगरे सौधमुपलेप्तुं कर्मकरा आहूयन्ते । ते निःश्रेणिकामारुह्य गृहस्य भित्तौ उपर्युपर्यपि सम्यक् सुधालेपनं कुर्वन्ति । विजयादशम्यां संस्कृतानि सर्वेषां गृहाणि सुन्दराणि दृश्यन्ते ।
केचन बालकाः पतङ्गकानुड्डाययितुं गृहशिखरमारोहन्ति । बालकाः प्रतिस्पर्धिनोऽन्यस्य बालकस्य पतङ्गकं कर्तितुमिच्छन्ति । यः कर्तितुं शक्नोति, स विजयी मन्यते । यस्य पतङ्गकः कृन्तो भवति स पराजितो मन्यते । के चनाऽन्यस्य पतङ्गकं कर्तितुं स्वस्य तन्तुं संस्कुर्वन्ति । केचन बालका विचित्रैः पतङ्गकैः व्यावृतम् आकाशं प्रेक्ष्यैव प्रसन्ना भवन्ति ।
एवं विजयादशम्यां भारतदेशे नेपालदेशे च सर्वत्र रामणीयकं भवति ॥
नेपालदेशे
नवरात्राणाम् आचरणानन्तरं दशमं दिनं "विजयदशमी" इति उच्यते । विशेषतया विजयदशमी तु सर्वनिमित्तम् अपि प्रशस्तम् इति उच्यते । भारतवर्षस्य विविध प्रान्तानं इदम् पर्वम् विविध रूपेण आचर्यते । तद्दिनं बालानाम् अक्षराभ्यासाय, नूतनस्य उद्योगस्य आरम्भाय, विद्यारम्भाय, बीजवपनाय वा उत्तमं दिनम् । तद्दिने यत्किमपि कार्यम् आरब्धं चेदपि तत्कार्यं विजयं प्राप्नोति इति विश्वास: ।
इत्येव उक्तम् अस्ति ।
तद्दिने पूर्वं नवदिनेषु पूजितस्य विग्रहस्य पुन: षोडशोपचारपूजां कृत्वा पारणं कृत्वा व्रतविसर्जनं कुर्वन्ति । सङ्गीतवेदपारायणै: सह मृत्तिकानिर्मितविग्रहं नदीसरोवरकूपादिषु विसर्जयन्ति । तद्दिने अपराजितादेव्या: पूजां, ग्रामनगराणां सीमोल्लङ्घनं, शमीपूजां, देशान्तरयात्रां, विजययात्रां च कुर्वन्ति । अपराह्णे ग्रामस्य ईशान्यदिशि शुचिप्रदेशे अपराजितादेव्या: पूजां कुर्वन्ति । मध्ये अपराजितादेवीं दक्षिणभागे क्रियाशक्तिरूपिणीं जयादेवीं, वामभागे उमादेवीं च पूजयन्ति । अनन्तरं शमीवृक्षस्य पूजां कुर्वन्ति ।
अनन्तरं
thumb|250px|right|रामरावणयोः युद्धस्य चित्रम्
इति प्रार्थनां कृत्वा अक्षतासहिताम् आर्द्रां शमीवृक्षस्य अधस्तनमृत्तिकां मङ्गलवाद्यपुरस्सरं गृहम् आनयन्ति प्रसादत्वेन । यात्रां गन्तार: विजयमुहूर्ते प्रयाणस्य आरम्भं कुर्वन्ति । पाण्डवा: अज्ञातवासार्थं गमनात् पूर्वं दिव्यास्त्राणि सर्वाणि अस्मिन् वृक्षे स्थापितवन्त: आसन् । अज्ञातवासं समाप्य विजयदशमीदिने एव प्रतिप्राप्य युद्धसन्नद्धा: अभवन् इति । श्रीराम: अपि रावणवधार्थं गमनात् पूर्वम् एतं वृक्षं पूजयित्वा गतवानिति । रावणसंहारादिकं कृत्वा श्रीरामस्य अयोध्याप्रवेश: अभवत् विजयदशमीदिने एव । तस्य स्मरणार्थम् इदानीमपि उत्तरभारते विजयदशमीदिने रामलीलोत्सवम् आचरन्ति ।
एतद्दिनम् आचार्यत्रयेषु अन्यतमस्य मध्वाचार्यस्य जन्मदिनः। अतः एतद्दिनं 'मध्वजयन्ती' रूपेण उत्सवं भवति ।
आन्ध्रप्रदेशे
आन्ध्रप्रदेशे अयम् उत्सवः अश्वयुजमासस्य दशम्यां भवति। अश्वयुजमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रथमातः आरभ्य दश अहोरात्राणि आचर्यते। अतः अस्य पर्वणः नाम दशहोरा - दशहरा इति प्रसिद्धम् अभवत्।।
विजयादशमी वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:हिन्दुधर्मः
पलक्कडमण्डलम्
पलक्कडमण्डलम (Palakkad district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं पलक्कडनगरम् ।
भौगोलिकम्
पलक्कडमण्डलस्य विस्तारः २९९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे तमिऴनाडुराज्यम्, पश्चिमे अरबी समुद्रम्, उत्तरे कर्णाटकराज्यम्, दक्षिणे थ्रिसुरमण्डलम् च अस्ति । अत्र प्रवहन्ति मुख्य नदी अस्ति भारतपुळ ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं पलक्कडमण्डलस्य जनसङ्ख्या २८,१०,८९२ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६२७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६२७ जनाः । २००१-१०७९ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ७.३९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०६७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८८.४९ % अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:केरळराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कूडली
कूडली (Koodli) कर्णाटकराज्ये शिवमोग्गमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । अत्र तुङ्गानद्याः भद्रानद्याः च सङ्गमः भविष्यति । ततः तुङ्गभद्रानद्याः उगमः ।
महत्त्वम्
प्राचीनकालस्य सङ्गमेश्वरदेवालयः, सङ्गमः, परिसरस्य नयनमनोहरं दृश्यं च अस्य प्रदेशस्य शोभाम् अवर्धयन् । अत्रत्यः रङ्गनाथस्वामिदेवालयः अपि जनप्रियः । सङ्गमस्थाने लघुः नन्दीदेवालयः विद्यते । अयं लघुः देवालयः सङ्गमस्थानं सूचयति । सङ्गमेश्वरदेवालयस्य महान् इतिहासः विद्यते । अयं देवालयः होय्सळकालीनः इति श्रूयते । प्राचीनैः शिल्पकलाभिः विराजमानः अयं देवालयः कूडलीक्षेत्रस्य प्रमुखेषु आकर्षणेषु अन्यतमः । १२ शतके निर्मितः रामेश्वरदेवालयः क्षेत्रस्य सांस्कृतिकसौन्दर्यं वर्धयति । सङ्गमेश्वरदेवालयस्य समीपे नरसिंहदेवालयः विद्यते । अयं देवालयः प्रह्लादेन प्रतिष्ठापितं पूजितञ्च इति विश्वस्यते ।
मठौ
कूडलीक्षेत्रे मठद्वयं विद्यते । अद्वैततत्त्वोपासकः शङ्करमठः, द्वैततत्त्वोपासकः अक्षोभ्यतीर्थमठः ।
शङ्करमठः
शङ्करतत्त्वानाम् अध्ययनाय प्राचीनभारतीयपरम्परानुगुणं विद्यते कूडलीमठः । अस्य प्राचीनः इतिहासः एवमस्ति - १५ / १६ शतके कदाचित् शृङ्गगिर्याः ज्येष्ठः मठाधिपतिः तीर्थयात्रां प्रति गतः आसीत् । दीर्घकालं यावत् तेन न प्रत्यागतम् इत्यतः कनीयान् स्वामी पीठारोहणम् अकरोत् । किन्तु ज्येष्ठः मठाधिपतिः ततः केषाञ्चन दिनानाम् अनन्तरं शृङ्गगिरिं प्रत्यागतवान् । किन्तु स्वस्य शिष्यः एव यत्र पीठारोहणं कृतवान् आसीत् तत्र प्रवेशः अनुचितः इत्यतः सः शृङ्गेरीतः आगत्य तुङ्गभद्रयोः सङ्गमस्थाने कूडलीक्षेत्रे स्वीयं मठं संस्थापितवान् । अयं कूडलीमठः इति प्रसिद्धः जातः । १९०० तमे वर्षे नूतनः यतिवरः पीठाधिपतिः जातः । सः पूर्वं मैसूरुमहाराजस्य कृष्णराज ओडेयरस्य गुरुः आसीत् इत्यतः मठस्य भूयान् प्रगतिः जाता । तदनन्तरम् आगताः सर्वेपि यतिवराः स्वीयया प्रतिभया परिश्रमेण च मठस्य उन्नतिम् असाधयन् ।
आर्य अक्षोभ्यतीर्थमठः
अयं मठः १३ / १४ शतके अक्षोभ्यतीर्थेन (मध्वाचार्यस्य प्रमुखः शिष्यः) संस्थापितम् । अयं मठः संस्कृतस्य मध्वतत्त्वस्य शिक्षणे प्रसिद्धः वर्तते । समृद्धः सम्प्रदायः विद्यते अत्र । एतावता त्रयः पीठाधिपतयः आसन् । श्री रघुविजयतीर्थः इदानीन्तनः पीठाधिपतिः ।
मार्गसूची
कूडलीक्षेत्रं शिवमोग्गनगरतः १५ कि मी मिते दूरे विद्यते । समीपस्थं नगरं होळेहोन्नूरु यच्च २ कि मी दूरे विद्यते । शिवमोग्गतः लोकयानानि उपलभ्यन्ते ।
वीथिका
<Gallery> File:Rameshvara temple (12th century) at Kudli.JPG|सङ्गमस्थाने होय्सळशैल्या निर्मितः रामेश्वरदेवालयः File:Ornate entrance to main sanctum in Rameshvara temple at Kudli.JPG|रामेश्वरदेवालयस्य गर्भगृहस्य प्रवेशद्वारम् File:A small shrine inside the mantapa (hall) in Rameshvara temple at Kudli.JPG|रामेश्वरदेवालयस्य अन्तः लघु गर्भगृहम् File:Another view of the Rameshwara Temple - Kudli.JPG|रामेश्वरदेवालयस्य अन्यद् दृश्यम् File:Inside the Rameshwara Temple, Kudli.JPG|रामेश्वरदेवालयस्य अन्तर्भागः File:Small mandapa in the garden of Rameshvara temple at Kudli.jpg|देवालयत् बहिः विद्यमानः मण्डपः File:Temple profile - Rameshwara Temple Kudli.JPG
</Gallery>
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
खण्डवामण्डलम्
खण्डवामण्डलम् (खंडवा जिला, Khandwa district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति खण्डवा इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
खण्डवामण्डलस्य विस्तारः ७३५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे बैतूलमण्डलं, पश्चिमे खरगौनमण्डलम्, उत्तरे देवासमण्डलं, दक्षिणे बुरहानपुरमण्डलम् अस्ति । तत्र नर्मदा नदी वर्तते ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं खण्डवामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,१०,०६१ अस्ति । अत्र ६,७४,३२९ पुरुषाः, ६,३५,७३२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७८ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.५०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.३९% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- खण्डवा, पुनासा, हरसुद, पन्धाना, खलवा ।
ओङ्कारेश्वरमन्दिरम्
इदं स्थलं नर्मदायाः तटे अस्ति । इदं मन्दिरं खण्डवा-नगरात् ७५ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । इदं हिन्दुजनानां पवित्रस्थलम् अस्ति । द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् अस्ति तत्रस्थं शिवलिङ्गम् । बहवः भक्तजनाः प्रतिवर्षं दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । वैदेशिकाः अपि तत्र भ्रमणार्थं गच्छन्ति । तत्रैव आद्यगुरुशङ्कराचार्यस्य गुहा अस्ति । इदं स्थलं द्वीपवत् जलावृतम् अस्ति ।
सागर-जलबन्धः
अयं जलबन्धः पुनासा-उपमण्डलस्य समीपे नर्मदानगरे अस्ति । अयं जलबन्धः खण्डवा-नगरात् ६१ कि. मी. दूरे अस्ति । जलबन्धस्य दृश्यं रमणीयम् अस्ति ।
तुलजाभवानीमाता-मन्दिरम्
इदं मन्दिरं ’दादाजी दरबार’ इत्यस्य पार्श्वे स्थितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे तुलजाभवानीमातुः सुन्दरा प्रतिमा अस्ति । अस्य मन्दिरस्य विषये अनेकाः पौराणिककथाः सन्ति । इदं मन्दिरं भगवतः रामस्य कालस्य अस्ति । प्रतिवर्षं नवरात्रिपर्वणि तत्र नवदिवसीयः उत्सवः भवति । अनेकाः भक्तजनाः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति ।
नागचुन-जलबन्धः
अयं जलबन्धः खण्डवा-नगरात् ७ कि. मी. दूरे अस्ति । अयं जलबन्धः नगरस्य निकटतमं विहारस्थलमस्ति । ततः खण्डवा-नगरजनाः पेयजलं प्राप्नुवन्ति । जलबन्धं परितः विहारार्थम् अन्यान्यपि स्थलानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले नवचण्डीदेवी धाम, दादा धूनी वाले बाबा खण्डवा इत्यादीनि प्रमुखानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://khandwa.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/333-east-nimar.html http://www.bharatbrand.com/english/mp/districts/Khandwa/Khandwa.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
कारवारम्
कारवारम् उत्तरकन्नडमण्डलस्य किञ्चन उपमण्डलं मण्डलकेन्द्रं च । आङ्ग्लसर्वकारस्य समये एतत् उत्तरकन्नडमण्डलस्य प्रमुखनगरम् आसीत् । कारवारम् अरब्बीसमुद्रतीरप्रदेशमस्ति । एतत् पश्चिमवेलायां काळी नद्यः तटे विराजते । कारवारं कर्णाटकं तथा गोवाराज्यस्य सीमातः १५ किलोमीटर् परिमिते दूरे,बेङ्गलूरुनगरतः ५१९ किलोमीटर् परिमिते दूरे अस्ति ।
निष्पत्तिः
कोङ्कणिभाषायां ’कोणे’ इति कारवारस्य दक्षिणदिशि विद्यमानाः जनाः तम् आहूयन्ति । मराठी भाषायां ’कार्वन्’ इत्यस्य कालीनद्यः तीरे विद्यमानः भूमेः कोणः इति । ’काडवाड’ इति ग्रामस्य नाम्नः ’कारवारम्’ इति नाम प्राप्तम् । एषः काडवाडग्रामः आङ्ग्लसर्वकारे प्रसिद्ध्ं केन्द्रम् आसीत् ।
भूगोलः
कारवार नगरस्य एकस्मिन् पार्श्वे समुद्रः, अन्यस्मिन् पार्श्वे पश्चिमघट्टाः सन्ति । काली नदी कारवारे बिडि इति ग्रामे पश्चिमघट्टेषु उगमा भवति । एषा नदी १५३ किलोमीटर् दीर्घा अस्ति, कृषेः प्रमुखः स्रोतः च । एषा कारवारे प्रवहन्ती अरब्बीसागरं प्रविशति ।
मण्डलाः
कारवारमण्डले एते ग्रामाः सन्ति- कत्थिनकोणः,किन्नेरः, सिद्धारः, हल्गः, उल्गः, अस्नोतिः, भैरे, बाल्निः, खर्गः, खद्रः, हङ्कोणः, बादः, कोळगे,मजालिः, होसळ्ळिः, गोपशिट्टः, सुङ्केरी, अमदळ्ळि, अर्गः, चेण्डिया, केर्वाडिः, कार्कळः, गोटेगळ्ळिः, होटेगळ्ळि:, बोरे, मल्लापुरः, वैल्बल्नि, माकेरिः, हपकर्णिः, कुन्निपेटे, सन्मुडगेरि, मुडगेरि, कैगा, हर्वाडः, देवभागः
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जोरहाटमण्डलम्
जोर्हाट् मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः जोर्हाट् नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
थाईभाषा
थाई भाषा अस्ति।
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली
अत्र प्रसिद्धभारतीयानां नामावली दत्ता । प्रत्येकं नाम तत्सम्बद्धपुटं नयति ।
चलच्चित्रक्षेतम्
दिग्दर्शकाः/तन्त्रज्ञाः/निर्मापकाः/सङ्गीतज्ञाः/अभिनेतारः
क्रीडालवः
वर्गः:भारतस्य कीर्तिललामाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५६५
१५६५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे मानवानां शरीरस्य विच्छेदनार्थं शासनानुमतिः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य "रायल् कालेज् आफ् फिजिषियन्स्" इत्यनेन महाविद्यालयेन प्राप्ता ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५६५ १५६५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५६२
५६२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
न च मत्स्थानि भूतानि...
पदच्छेदः
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् भूतभृत् न च भूतस्थः मम आत्मा भूतभावनः ॥ ५ ॥
अन्वयः
(वस्तुतः) भूतानि मत्स्थानि न । भूतभृत् च भूतभावनः च मम आत्मा भूतस्थः न । ऐश्वरं मे योगं पश्य ।
अर्थः
यद्यपि अहं भूतानि सृजामि, तानि धारयामि तथा पालयामि इति तानि भूतानि मयि सन्ति इति सर्वे निर्णयन्ति, तथापि सरहितत्वात् भूतानि मयि न सन्ति इति वस्तुस्थितिः । इदमेव मम अघटित - घटनाचातुर्यरूपम् ऐश्वर्यम् । तदेव मम मायावैभवम् ।
सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
05 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तुमकूरुनगरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति तुमकूरुनगरविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १३२। तुमकूरुनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या तुमकूरुमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या तुमकूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । तुमकूरुनगरविषये अधिकविवरणार्थं तुमकूरु इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वियतनामीभाषा
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस्
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् भारतस्य वाणिज्यराजधान्यां विद्यमानम् अति विशिष्टं रेल्यननिस्थानकम् यत्र भारतस्य मध्यरेल्वे विभागस्य प्रशासनं भवति  । अस्य पूर्वतनं नाम विक्टोरिया टर्मिनस् इति आसीत् । दास्यस्य सङ्केतं दूरीकृत्य इदानीं महकलेः छात्रपतिशेवाजेः नाम्ना अभिजानन्ति । नाम ह्रस्वीकृत्य सि.एस्.टि. इति कथयन्ति । एतत् भारतस्य किञ्चित् वशिष्टम् ऐतिहासिकं च रेल्निस्थानकम् । अपि च मध्यभारतरेल्वेविभागस्य मुख्यभागः । भारतस्य व्यस्ततमनिस्थानकेषु अन्यतमम् । भारतस्य सर्वाधिकछायाचित्रीकृतस्थाम् एतत् छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् निस्थानकम् इति प्रसिद्दिः ।
इतिहासः
अस्य निर्माणं फ्रेड्रिक् विलियम् स्टीवन्स् इति वस्तुतन्त्रज्ञः १६.१४लक्षरूप्यकाणां व्ययेन क्रि.श. १८८८तमे वर्षे निर्मितवान् । एषः स्टीवन्स् अस्य मानचित्रम् एक्सल् हर्मन् इत्यनेन लेखितवान् । अस्य जलवर्णचित्रं स्वयं रचयित्वा तस्य शुल्कं स्वीकृत्य यूरोपदेशस्य प्रवासार्थं प्रस्थितवान् । तत्र अनेकानि रेल्वेनिस्थानकानि परिशीलनार्थम् अटितवान् । अन्तिम रूपणेन एतत् निस्थनकं लण्डन् नगरस्य सेण्ट् पैङ्क्रास् निस्थानकस्य प्रतिरूपमिव दृश्यते स्म । निर्मणास्य आरम्भात् दशवर्षाणाम् अवधौ कार्यं सम्पन्नम् । भारतस्य स्वातन्त्रपूर्वकालः इति कारनेन विक्टोरिया राज्ञ्याः प्रशासनं चलति स्म इति कारणेन तस्याः नम्ना रेल्निस्थानकस्य लोकार्पणम् अभवत् । क्रि.श. १९९६तमे वर्षे शिवसेनायाः अभ्यर्थनानुसारं नम्नापि भारतीकरणस्य सर्वकारीयनीत्यनुगुण अस्य निस्थानकस्य नाम परिवर्त्य, मराठाशूरवीरशासकस्य छात्रपतिशिवाजीवर्यस्य नाम महाराष्ट्रस्य राज्यसर्वकारः अकरोत् । क्रि.श. २००४तमवर्षस्य जुलै मासस्य द्वितीये दिने एतत् युनेस्कोसंस्थया विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् ।
भौतिकविशेषता
अस्य निस्थानकस्य भवनं विक्टोरियन् गोथिक् शैल्या निर्मितम् अपि तत्र तत्र भरतीयपरम्परागतयाः स्थापत्यकलायाः अपि केचनंशाः अनुसृताः । अस्य अन्तर्भागे काष्टनिर्मितचित्रकलाः, लोहैः पीतललोहेन च अलङ्कृताः जालन्द्राः, चिटिकागवाक्षाः, वृहत्सोपानमार्गालङ्कारः,इत्यादयः मुम्बैकलामहाविद्यालयस्य छात्राणां कुशलकर्मयोगदानम् अस्ति । एतत् निस्थानकं विशिष्टोन्नतं संरचनया, एकविंशतिशतकस्य स्थापत्यकलायाः विचित्रैः च विश्रुतः अस्ति । मुम्बै उपनगरीयरेल्वेयानानि येषां स्थानीययानम् इति कथयन्ति तानि सर्वाणि एतस्मात् निस्थानकात् एव निस्सरन्ति । महानगरस्य जनजीवनस्य सुविधायै अस्य योगदानं महत् अस्ति । इतः उपनगरीयनिस्थानकानां, नौकानिस्थानकस्य   अन्यलघुनिस्थानकानां च सम्पर्कः अपि रेल्यनैः कृतः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
कामरूप महानगर मण्डलम्
कामरूप् महानगरीय मण्डलः अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः गुवहाटि नगरः।
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
कोटिक्कुन्निल् सुरेष्
<div align="right" class="NavFrame collapsed" style="float:right;  position: absolute;  top: -3em;  right:30px; width:auto; background:#eae9e9;"><div align="right" class="NavHead" style="float:right; font-size:85%; background:#dadadb; padding-right: 90px; color:#333333; white-space:nowrap;">ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/Kodikunnil_Suresh  मावेलिक्करा लोकसभा मण्डलम्2009 वर्षादारभ्य मावेलिक्करा लोकसभा मण्डलस्य सजिवः भवति कोटिक्कुन्निल् सुरेष्। सः २०१२-१४ समये केन्द्रमन्त्री च आसीत्। २०१८ वर्षादारभ्य केपिसिसि वैस् प्रसिडण्ट् च भवाति।
जीवनरेखा
तिरुवनन्तपुरम् मण्डले ०४-जून् १९६२ दिनाङ्के जातः। कोट्क्कुन्निल् कुञ्ञन्- तन्कम्मा अस्य पितरौ भवतः।नियमविरुदधारी भवति अयम्।
राष्ट्रीयजीवितम्
के एस यु दले  यः भारतीय नाषणल् कोण्ग्रस्  विद्यार्थि विभागः भवति  प्रवर्तनम् कुर्वन् सः राष्ट्रीयवेद्याम् आगतः.
मुख्य कार्यभाराः
मावेलिक्करा सम्वरण मण्डलात् जितः अयम् सस्मिन् समाजे न भवति इति केरला न्यायालय विधिः जातः किन्तु  २०११ वर्षे उच्चन्यायालयः तमम् विधिम् असधु कृतम्।.
२०१२ ओक्तोबर् २८ तमे दिने सः मन्मोहन् सिङ् महाभागस्य द्वितीय मन्त्रिपरिषदे केन्द्र कर्मामात्यस्य पदविम् आरुरोह. .
निर्वाचनानि
{| class="wikitable sortable"
अवलम्बः
वर्गः:१९६२ जननम् वर्गः:केरळीयः
पाणिनीतरव्याकरणसम्प्रदायाः
‘इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः ।
पाणिन्यमरजैनेन्द्राः जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः।' इति ।
किन्तु कथनमेतन्न संर्वमपि. पक्षं व्याप्नोति । वस्तुतस्तु पाणिनीतराणि हैम-सारस्वत-कालाप-शाकटायन-शाकल्य-ऐन्द्र-चन्द्र -दौर्ग-ब्रह्मयम-वायु-वरुण-सौम्य-वैष्णव-रुद्र-कौमार बालभाषाशब्दतर्कव्याकरणानि स्मृतानि । एतानि ज्ञातानि वा श्रुतानि, सम्भवन्त्यन्यान्यप्यविज्ञातानि च व्याकरणानि ।
सर्ववर्मणः कातन्त्रव्याकरणम्
कातन्त्र' हि व्याकरणं पाणिनीतरव्याकरणेषु प्राचीनतमम् । अस्य प्रणेतृविषयेऽपि विपश्चितां नैकमत्यम् । एवमेव कालविषये नामविषये च युधिष्ठिरो हि कातन्त्रप्रवर्तनकालो विक्रमपूर्व.ितीयसहस्राब्दीति मन्यते । अपरे तु विक्रमसमकालिकमपि मन्यन्ते । कथासरित्सागरे हि कथितं यत्सर्ववर्मणा सातवाहनप्रबोधनाय कुमारात्प्राप्तमिति । व्याकरणमिदं कातन्त्र-कौमार-कलापकसारस्वतादिसंज्ञाभिरपि बुध्यते । कातन्त्रं हि स्वल्पतन्त्रत्वात् । दुर्गासिंहानुसारेण ईषदर्थे 'कु' इत्येतस्य स्थाने 'का' इत्यादेशः । कुमारेणैव प्रोक्तत्वात्कौमारमपि । युधिष्ठिरमते तु बालप्रयुज्यत्वात् कुमाराणामिदं कौमारमिति । कलापकञ्च कुमारेण मयूरकलापे लिखितमासीदिति । हेमचन्द्राचार्यस्तु वृहतन्त्रात् कला (आ) पिबतीति', 'आदिग्रहणात् बृहतन्त्रात् कला आपिबन्तीति कलापकाः शास्त्राणि इति व्याख्याति । एवमेव माणिक्यदेवमतेऽपि ‘बृहतन्त्रान् कलाः आपिबतीति कलापकः शास्त्रमिति । सारस्वतं तु कुमाराज्ञयो सरस्वतीमुखे - प्रविश्य स्वयमेव व्याकरणं प्रोक्तवतीति । ततः प्रविष्टां मे मुखे मूर्ता सरस्वती इति कथासरित्सागरेऽपि । पाणिनीयव्याकरणानुसारेण त्वस्य स्वल्पतन्त्रत्वं सिध्यति । यतः का पथ्यक्षयोः' इत्यनुवृत्य 'ईषदर्थे' एव कोः कादेशो भवति पथ्यक्षवर्जम् ।
एवमेवास्य प्रणेता कथासरित्सागरानुसारेण शवर्माख्यो गुरुडपुराणानुसारेण तु कात्यायनः । यथोक्त गरुडे - कुमार उवाच-अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः -
सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे ।'
सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः ।
स्वौजसः प्रथेमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके।
सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि।
अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवजितम् ।
नारदीये तु तदेव सनन्दनेन नारदाय प्रोक्तत्वेनोपन्यस्तम् । यथा सनन्दन उवाच -
अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद ।
सुप्तिङन्त पदं विप्र सुपां सुप्त विभक्तयः।
स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ।
सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि।।
अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ।।
आग्नेये तु -
अग्निरुवाच-कात्यायनं स्कन्द आह यत्तद्वयाकरणं वदे । स्कन्द उवाच-
वक्ष्ये व्याकरणं सारं सिद्धशब्दस्वरूपकम् ।
कात्यायन विबोधाय बालानां बोधनाय च ।
प्रयाहारादिकाः संज्ञाः शास्त्रसंव्यवहारगाः ।।
उपदेश इद्धलन्तं भवेदजनुनासिकः ॥ इति ।
यदि वयं कथासरित्सागरमनुयायस्तदा कातन्त्रव्याकरणं हि सातवाहन-' समकालिकं सम्भवति । सातवाहनो हि आन्ध्रजातीयो राजा । आन्ध्राणां हि । मगधेषु शासनं राजतरङ्गिणीकारानुसारेण नृपविक्रमार्कात् ८१६ वर्षपूर्वं भागवतानुसारेण तु १४४७ वर्षपूर्वमासीत् । सातवाहनो वा शातकणस्तु आन्ध्रराजवंशे बलिपुच्छकात्पञ्चमो वा पञ्चदशः पुरुषः । तेन तस्य स्थितिकालो भागवतानुसारेण, ७४१ विक्रमार्कात् १२२२. वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारानुसारेण ५९१ वर्षपूर्वम् । तेन कातन्त्रव्याकरणस्य प्रवर्तनकालोऽपि स एव। ये हि खलु सातवाहननृपविक्रमकानन्तरवतिनं मन्यन्ते तेषां मते विक्रमानन्तरं सप्तत्रिंशदुत्तरैकशतवषण्यभितः कातन्त्रस्य प्रणयनकालः । केचित्तु अद्यतनी-श्वस्तनी-भविष्यन्ती-परोक्षादिसंज्ञा-प्राचीनाचार्यसम्मता इति महाभाष्यवचनमाधारीकृत्य तेषां कातन्त्रे व्यवस्थापनात्कातन्त्रस्य पतञ्जलि पूर्ववतत्वमनुमान्ति ।
कातन्त्रं हि व्याकरणं कतिपयवैलक्ष्यण्येन पाणितीयेन सह विसंवदते । तत्र हि विशेषः पाणिनेरिष्टः सामान्यं शर्ववर्मणः । पाणिनीयं हि व्याकरणं शब्दसाधुत्वस्य विशेषपक्षमेव गृह्णाति तद्विपरीतं शर्ववर्मा तु सामान्यपक्षमेव । पाणिनीयं हि वैदिकलौकिकोभयपक्षसम्बद्धं यदा शार्ववमिकं लौकिकपक्षमेव गृह्णाति । पाणिनीयं हि सुविस्तृतं यत्र हि चतुःसाहस्री सूत्राणां विद्यते यदा शार्वर्वामकं तु सामान्यजनप्रवेश्यम् । शार्वर्वामकं हि व्याकरणं स्थूलदृष्ट्या सन्धिनामाख्याताख्येषु त्रिषु प्रकरणेषु विभक्तम् । तत्र प्रथमे हि सन्धिप्रकरणे पञ्चपादाः, द्वितीये हि नामप्रकरणे षट्पादाः, तृतीये हि आख्यानप्रकरणे अष्टौ पादाः, चतुर्थे हि कृत्प्रकरणे परिशिष्टरूपे षट्पादा इति षड्विंशतिः पादाः ।
कथ्यते यत्कृत्प्रकरणं हि कात्यायनप्रणीतमिति । यथोक्त दुर्गवृत्तौ -
वृक्षादिवदमी रूढाः कृतिना न कृताः कृतः ।
कात्यायनेन ते सृष्टा विबुधप्रतिपत्तये ।। इति ।
कात्यायनोऽसौ वररुचिः प्राकृतप्रकाशस्य प्रणेता विक्रमसभासदेव न तु वातिककारः । केचित्तु तत्र शाकटायनप्रणीतमपि मन्यन्ते । यथोक्त'--
कृतस्तव्यादयः सोपपदानुपदाश्च ये ।
लिङ्गप्रकृतिसिद्धयर्थं ताजगौ शाकटायनः ।' इति ।
किन्त्वत्र दुर्गवृत्तिरेव विचक्ष णैः प्रमाणं मता।
तदनन्तरं श्रीपतिदत्तेन तन्त्रस्य न्यूनतापूर्तये परिशिष्टभागोऽपि प्रणीतः । एवमेव विजयानन्देन कातन्त्रोत्तरभागः प्रणीतो यत्र तद्धितप्रकरणं विवेचितः । नाम चास्य तद्धितविजयानन्दमिति एवमेव त्रिलोचनकविचन्द्रेण कातन्त्रोत्तर परिशिष्टं चन्द्रकान्तेन च कातन्त्रच्छन्दःप्रक्रिया च प्रणीता । इत्थं हि कातन्त्रव्याकरणमुत्तरोत्तरं समृद्ध सञ्जातम् । तत्र तत्र चानेकैविचक्षणैवृत्तिग्रन्था व्याख्याग्रन्थाश्च प्रणीताः । शर्ववर्माचार्य प्रोक्ते कातन्त्रव्याकरणेऽनेकैदिदिभत्ति ग्रन्थाश्च प्रणीताः।
चन्द्रयोगिनः चान्द्रव्याकरणम्
व्याकरणपरम्परायां चन्द्राचार्यप्रणीतं चान्द्रव्याकरणमपि दृश्यते । पाणिनीयव्याकरणच्छायाग्राह्यपीदं व्याकरणमपि कतिपयेषु पक्षेषु स्ववैशिष्टयमावहति । | चन्द्राचार्यों किन्देशिक इति नै वाधुनापि संनिर्णीतम् ।' राजतरङ्गिण्यनु- २ सारेण राज्ञोऽभिमन्योराज्ञया चन्द्राचार्येण पातञ्जलमहाभाष्योद्धारः स्वव्याकरणप्रणयनच्च कृतंमित्यपि ज्ञायते । चन्द्राचार्यं भर्तृहरिरपि तस्मिन्न व प्रसङ्ग. स्मरति । तं हि युधिष्ठिरमीमांसको बङ्गदेशीयं मन्यते हर्षनाथमिश्रस्तु काश्मीरकमेव । वबयोरभेदमात्रेण बङ्गदेशीय तु नैव सिध्यतिऽ यतस्तादृशे पक्षो जन्मनोऽपि आचार्यस्य प्रभावोऽतिशेते । चन्द्राचार्येण काश्मीरे हि महाभाष्यस्योद्धारः कृत इतिं राजतरङ्गिणीकारवचनेन वयन्तु एतदेवानुमामो यदसौ चन्द्राचार्यः काश्मीर एव किं वा तत्पाश्र्ववतदेश्यः ।
प्रतिग्रन्थं काऽपि स्वकीयविशेषता तु भवत्येव । चान्द्रव्याकरणस्य पाणिनीयानुजीविनोऽपि सन्ति कतिपयानि पृथगेव वैशिष्टयानि । तेषु यस्य संज्ञारहितत्वं प्रथमं वैशिष्ट्यम् । पाणिनयं हि व्याकरणमकालकं चान्द्रत्वसंज्ञकम् । अत्र हि पाणिनौये इव न किमपि संज्ञाविधानम् । लाघवं स्पष्टत्वं समग्रत्वञ्चास्येतराणि वैशिष्ट्यानि । यथाऽऽह चन्द्राचार्यः स्वयमेव -
‘लघुविस्पष्टसम्पूर्णमुच्यते शब्दलक्षणम् ।' इति ।
इदं हि पाणिनीयतन्त्रापेक्षया लघु स्पष्टञ्च विद्यते तथैव कातन्त्रापेक्षया सम्पूर्णञ्च । पाणिनीयं हि येषां शब्दानां वर्तकैर्महाभाष्योद्धतेष्टिभिर्भवति तेषां हि चान्द्रे सूत्रेष्वेव सन्निवेश इत्यपि तस्य सम्पूर्णत्वम् । चान्द्रं हि व्याकरणं न वातिकमपेक्षते नैव च भाष्यम् । | चान्द्रं हि व्याकरणं पातञ्जलभाष्यानुजीवि । तत्र प्रत्याख्यातानिं पाणिनीयसूत्राणि विशेषत उपेक्षितान्येव । अनेन नैतदनुमेयं यदिदं महाभाष्यमेवाक्षरशोऽनुवदतीति । कतिपयपक्ष महाभाष्यमप्यनेनोपेक्षितं वा प्रत्याख्यातं दृश्यते ।
चान्द्रे हि व्याकरणे सम्प्रति लौकिकप्रकरणमेव लभ्यते यत्र हि षडध्यायाः प्रत्यध्यायं चत्वारः पादाश्च । तदेवावलम्ब्य भाषाबृत्तिकारेण चन्द्रयोगी भाषासूत्रकार इत्युक्त भवतिं । वास्तविकता । तद्विपरीतैव । चान्द्र तन्त्रे हि अष्टावेवाध्याया आसन् । तान्तिमाध्याययोः स्वरवैदिकविषयं निरूपितमासीत् ।। यथा हि तव्य-अनीयर्-केलिमरः (१५१५१०५) इति सूत्रस्य चांद्रवृत्तौ ‘तव्यस्य वा स्वंरितत्वं वक्ष्यामः ‘इति वचनात् तौव ‘पु-शकि-तकि-चकि-यति-शसि-. सहि-यजः' (१।१।१०८) इति सूत्रस्य चान्द्रवृत्तौ जनिविधोरिगुपान्तानाञ्च स्वरं वक्ष्यामः' इति कथनात ‘ओदनाट् ठष्ट्’ (३।४।६८) इति सूत्रस्य वृत्तावपि ‘स्वरं । तु वक्ष्यामः' इति प्रतिज्ञावचानाच्चे चान्द्रेऽपि तन्त्रे स्वरवैदिकप्रक्रियाया भावो. ज्ञायते । चन्द्राचार्यस्य बौद्धत्वेन तेन वैदिकप्रकरणं नक्तमिति डेमहाशयस्य कथनमयुक्तियुक्तमसमीक्ष्य प्रोक्तञ्च । तथैव ‘लियोनेश्च' (१।१।१४५) इति सूत्रस्य चन्द्रवृत्ती तु ‘स्वरविशेषमष्टमे वक्ष्यामः' इति वचनेन स्पष्टमेवाष्टमा
यायस्य सत्ता सूचिताऽस्ति चान्द्रे हि तन्त्रे सूत्रपाठः, वणसूत्रपाठः, धातुपाठः, गणपाठः, उणादिपाठः, लिङ्गानुशासनम् उपसर्गवृत्तिः, परिभाषापाठः, शिक्षासूत्रपाठः, कोषः इति दशाङ्गानि । तन्त्रमिदं-
लघुविस्पष्टसम्पूर्णमुच्यते शब्दलक्षणम् ।। इति वचनादारभ्यते ।
अस्य हि ‘आदिरितः समध्यः' इति प्रथमं सूत्रम् । तथैव चयः शरि द्वितीयः' इति लौकिकप्रकरणस्यान्तिमं सूत्रम् । अस्य उणादिप्रकरणे त्रय एव पादाः यत्र ३२८ सूत्राणि सन्ति । एवमेव गणपाठे २२५ गणपठिताः । तथैव धातुपाठोऽपि दशसु गणेषु विभक्तो यत्र ११७४ धातवः पठिताः “ । सन्ति । धातुपाठे प्रायस्त एंव धातवो गृहीता येषां खलु व्यवहारे प्रयोगोः दैनन्दिनः । तत्रोक्तम् -
‘क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्थः प्रकीर्तितः ।
प्रयोगतोऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातवः ।।' इति ।
अस्य हि लघुकायं वर्णसूत्रमपि पत्र हि स्वरव्यञ्जनयोः स्थान-करण-प्रत्ययानां परिचय दत्त । तत्र तत्र सूत्रविन्यासो ह्यष्टाध्यायीक्रमेण न तु प्रक्रिया क्रमेण । अस्यैव संक्षिप्त रूपं बालावबोधनं नाम विक्रमानन्तरद्वादशशताब्द्यां काश्यपेन प्रणीतम् । चन्द्रसूत्रोपरि चन्द्राचार्यस्यैव स्वोपज्ञाता वृत्तिर्लभ्यते । सैव धर्मदासेन । संक्षेपिता पश्चात् । चान्द्रं हि व्याकरणं साङ्गोपाङ्ग राजस्थानप्राच्यविद्याप्रतिष्ठानात्प्रकाशित मस्ति फतहसिंहेन सम्पादितम् ।
चान्द्रे हि धातुपाठे चन्द्राचार्यस्यैव स्वोपज्ञवृत्तिर्लभ्यते । तदतिरिक्तमपि पूर्णचन्द्र न विक्रमानन्तरैकादशभवेन तथैव १२५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता भिक्षुणा कश्यपेन चास्यवृत्तिः प्रणीताऽस्ति ।
चान्द्रगणपाठस्य बहुविधं वैशिष्टयमस्ति । अत्र हि पाणिनिपूर्वापरवतनः पाणिनिपठिताश्च गणास्तु यथावश्यक सङ्गृहीता एव, सहैव नवीना अपि गणा यथावश्यकं पठिताः तेन हि पूर्वपठितगणानां संस्कारोऽपि कृतः ।
चान्द्रोणादिसूत्राणि त्रिषु पादेषु विभक्तानि । तत्र अन्त्यवर्णक्रमेण शब्दानां सङ्कलनं कृतमस्ति । तस्य चन्द्राचार्यस्यैव वृत्तिर्लभ्यते । चान्द्रपरिभाषापाठे ८६ परिभाषाः पठिताः सन्ति । तस्य च । चन्द्राचार्य स्यैव वृत्तिः सम्भवतीति पण्डिता अनुमान्ति ।
क्षपणकस्य शब्दानुशासनम्
क्षपणकनाम्ना विचक्षणेनाऽपि शब्दानुशासनं प्रोक्तमासीदिति । ग्रन्थान्तरगृहीततदुद्धरणतो ज्ञायते । क्षपणको विक्रमराजसभासत्स्वन्यतमः । केचिदम् सिद्धसेनदिवाकरं मन्यन्ते । एतदधिकं क्षपणकविषये नैव किञ्चिदपि ज्ञातमस्माभिः ।क्षपणकशब्दानुशासनस्य तस्यैव स्वोपज्ञा वृत्तिरप्यासीदिति -
अत एव नावमात्मानं मन्यते इति विग्रहपरत्वादनेन ह्रस्वत्वं बाधित्वा - अमागमे सति ‘नावम्मन्ये' इति क्षपणकव्याकरणे दर्शितम् ।
इति तन्त्रप्रदीपे मैत्रेयस्मरणाज्ज्ञायते । तन्त्रप्रदीपे एव क्षपणकमहान्यासस्यापि समुल्लेखो दृश्यते । अनुमीयते। यदसौ क्षपणकशब्दानुशासनस्य व्याख्याग्रन्थ इति । क्षपणकशास्त्रेऽपि षडेवा-. ङ्गान्यासन्निति क्षपणकवृत्तावत्रेतिशब्दः आद्यर्थे व्याख्यातः' इति मैत्रेयरक्षितकवचनादनुमीयते ।
देवनन्द्याः जैनेन्द्रशब्दानुशासनम्
पूज्यपादापरनामधेयेन देवनन्दिना जिनेन्द्रसंशयाऽपि ज्ञातेन विचक्षणेन पाणिनीयमेव तन्त्रमनुवृत्य जैनेन्द्रसंशकं शब्दानुशासनं प्रणीतमस्ति । देवनन्दी हि विशिष्टप्रतिभायुक्तत्वेन जिनेन्द्रबुद्धिरिति सर्वेषां पूजनीयत्वेन पूज्यपाद इति च संज्ञितः । यथोक्तम्-
यो देवनन्दी प्रथमाभिधानो बुद्धया महात्सा स जिनेन्द्रबुद्धिः ।
श्रीपूज्यपादोऽजनि देवताभिर्यत्पूजितं पादयुगं यदीयम् । इति।
"अचिन्त्यमहिमा देवः सोऽभिवन्द्यो हितैषिणा।
शब्दाश्च येन सिध्यन्ति साधुत्वं प्रतिलम्भिताः ।" इति ।।
देवनन्दी हि कर्णाटकप्रदेशवास्तव्य इति तु तत्रत्यंशिलालेखादिषु तस्य प्रशस्तेर्वर्णनादनुमीयते । तस्य स्थितिकालविषयस्तु सम्प्रत्ययनिर्णीत एव। स हि वेत्तेः सिद्धसेवस्य चतुष्टयं समन्तभद्रस्य इति दिवाकरसिद्धसेणं समन्तभद्रञ्च स्मरतीति तस्य तयोः परवतत्वं सिध्यति । समुपलव्धप्रमाणैहि देवनन्दिनः स्थितिकालो विक्रमानन्तरपञ्चमशतकमभितोऽनुमितः । जिनेन्द्रेण प्रोक्त जैनेन्द्र हीदं व्याकरणं लोकव्यवहारप्रयुक्तशब्दैः सह सम्बद्धम् । अस्य हि बृहलघुभेदेन द्वौ पाठौ लभ्येते बृहत्पाठो हि दक्षिणात्येषु प्रसिद्धः सप्तशताधिकत्रिसहस्र सङ्ख्याकश्लोकात्मकः । लघुपाठे हि पञ्चाध्यायाः विंशतिपादाः, ३०३६ सङ्ख्याकसूत्राणि च । पाणिनीयसूत्रातिरिक्तं कात्यायनवातकानां पातञ्जलेष्टीनाञ्च समाश्रयेण सिद्धानां शब्दरूपाणामप्यत्र साधना सङ्गृहीता : संज्ञा प्रायो लाघवायैव भवति तत्रापि संज्ञानामपि लघूकरणायात्र प्रयासः कृतो दृश्यते यथा गुणस्य एप्, वृद्ध, ऐप्, आत्मनेपदस्य दः, प्रगृह्यस्य दिः, दीर्घस्य दी, बहुब्रीहेः बम्, तत्पुरुषस्य षम्, अव्यभीभावस्य हः, प्रथमादिविभ-." क्तीनां क्रमशः वा-इप्-भा-अप्-का-ता-ईप्संज्ञाः ।
देवनन्दिनी व्याकरणं हि अनेकशेषमिति कथ्यते तत्र एकशेषप्रकरणाभावात् । स्वाभाविकत्वादभिधानस्यैकशेषनारम्भः' इति तत्र सूत्रमेव ।
यद्यपि देवनन्दिनो व्याकरणं पाणिनीयस्यैवानुजीवि तथापि तत्राधाराचार्यत्वेन श्रीदत्त-यशोभद्र-भूतबलि-प्रभाचन्द्र-सिद्धसेन-समन्तभद्रा अपि स्मृताः । यथा-गुणे श्रीदत्तस्यास्त्रियाम्, ‘कृवृषिमृजां यशोभद्रस्य, राद् भूतबलेः, रात्रेः कृति प्रभाचन्द्रस्य, वेत्तेः सिद्धसेनस्य चतुष्टयं समन्तभद्रस्य इति ।
जैनेन्द्रव्याकरणं हि सुत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-परिभाषापाठ-उणादिपाठलिङ्गानुशासन-वृत्तिप्रभृतिभिरङ्गः समभिवधतम् । केचिदस्य कर्तृवं महावीरे, भगवति समारोपयन्ति । तदनुसारेण भगवान् हि महावीर इन्द्राय व्याकरणमिदं । प्रोक्तवानिति अस्य जैनेन्द्रसंज्ञेति । अपरे तु जिनेन्द्रेण प्रोक्त जैनेन्द्रमित्यामनन्ति । जिनेन्द्र इति देवनन्दिन एवापराभिधानम् । । देवनन्दिनो व्याकरणमधिकृत्य बहवष्टीकाग्रन्थाः प्रणीता दृश्यन्ते । व्याख्या कर्तृषु देवनन्दि-अभयनन्दि-प्रभाचन्द्र-सहाचन्द्रादयो ज्ञाता. अज्ञाताश्चान्ये, बहवः ।
देवनन्दी हि पूज्यपादः स्वोपज्ञातव्याकरणेः स्वयमेव न्यासमपि प्रणीतवानासीदिति श्रुतकीर्तेः न्यासोरुरत्नक्षितिः, इति वचनादनुमीयते । अभयनन्दिनो महावृत्तिग्रन्थप्रासादस्यास्य कपाठयुगंलं स्मृता । अभयनन्दी हि ९७४--१०५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमाननुमितः। महावृत्तौ हि द्वादशसहस्रश्लोकाः सन्ति ।
प्रभाचन्द्राचार्येण १०७५-११२५ मितवैक्रमादानभितः स्थितिमत शब्दाम्भोज़भास्करन्यासनाम्ती बृहती व्याख्या प्रणीताऽस्ति । अत्र हि षोडशसहस्रश्लोका आसन्निति विश्वस्यते । | वैक्रमविशतिशताब्दीभवेन महाचन्द्रेण लघुजैनेन्द्रव्याख्या प्रणीताऽस्ति । व्याख्येयं महावृत्यनुजीविनी । एवमेव जैनेन्द्रव्याकरणस्य केनचिदज्ञातनाम्ना विदुषा भाष्यमग्नि प्रणीत-: मासीदिति श्रूयते ।
जैनेन्द्रव्याकरणमधिकृत्य श्रुतकीर्तिना पञ्चवस्तुनामकः प्रक्रियग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । असौ हि १२२५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानं । स हि जैनेन्द्रव्याकरणं प्रासादेन सह तूलयति । यथा-
सूत्रस्तम्भसमुदधृतं प्रविलसन् न्यासोरुरत्नक्षितिः
श्रीमद्वृत्तिकंपाटसंपुटयुगं भाष्योऽथ शय्यातलम्।
टीकामालमिहारुरुक्षुरचितं जैनेन्द्रशब्दागर्म,
प्रासादं पृथु पञ्चवस्तुकमिदं सोपानमारोहतातु ।। इति ।
एवञ्च वैक्रमविंशतिशतकभवेन वंशीधरेण च जैनेन्द्रव्याकरणस्य प्रक्रियाग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । गुणनन्दिनः शब्दार्णवो जैनेन्द्रव्याकरणस्य दाक्षिणात्यस्तम्भो मतः । गुणनन्दी हि ९१०-९६० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् जैनेन्द्रव्याकरणे यथावश्यकं परिवर्तनं परिवर्द्धनं च कृत्वा शब्दार्णवसंज्ञक ग्रन्थरत्नं प्राणैषीदिति सोमदेवस्य-
"श्रीसोमदेवपतिनिर्मितमादधाति या नौः प्रतीतगुणनन्दितशब्दार्णवाब्ध' । इति कथनोज्ज्ञायते । यथा च जैनेन्द्रप्रक्रिया--
सैषा श्रीगुणनन्दितानितवपुः शब्दार्णवे निर्णयं
नावस्याश्रयतां विविक्षुमनसां साक्षात् स्वयं प्रक्रिया ।। शब्दार्णवो हि समग्रं व्याकरणम् । तस्य हि पूर्णतायै न किञ्चिदपि कर्तव्यमस्ति। शब्दार्णवोपरि १२६२ मितवैक्रमाब्दभितः स्थितिमता सोमदेवाचार्येण चन्द्रिकानाम्नी व्याख्या प्रणीताऽस्ति । शब्दार्णवचन्द्रिकामाश्रित्य केनचित् ‘शब्दार्णवप्रक्रियाग्रन्थश्च प्रणीतोऽस्ति । इत्थं हि सर्वाङ्गपूर्णं जैनेन्द्रव्याकरणं प्राधान्येन जैनसम्प्रदाये प्रचलितमिति । जैनशाकटायनं सिद्धहेमशब्दानुशासनमपि व्याकरणं सम्प्रदायेऽस्मिन्न व प्रचलितम् । तद्विषयेऽनुपदं वक्ष्यते ।
देवनन्दिना स्वव्याकरणानुर्वातधातुपाठोऽप्युपदिष्ट आसीत् किन्तु सम्प्रति "तन्नोपलभ्यते । सम्प्रति हि गुणनन्दिप्रतिसंस्कृतो हि धातुपाठ एव लभ्यते । देवनन्दिधातुपाठस्यानेके वृत्तिग्रन्थाः प्रणीता आसन् । तेषु हि देवनन्दिनैव धातुपाठस्य वृत्तिः प्रणीताऽऽसीदिति हैमलिङ्गानुशासनविवरणे नन्दिधातुपारायण-नन्दिपारायणप्रभृतिपदोल्लेखाज्ज्ञायते । सम्प्रति नन्दिधातुपारायणो नैव लभ्यते । एवमेव श्रुतपालः (८२५ वै०) श्रुतकीतिः (११२५ वै०) वंशिधर|' प्रभृतिभिश्च धातुपाठस्य वृत्तिग्रन्थाः प्रणीता आसन् ।जैनेन्द्रगणपाठश्चाभयनन्दिकृतमहावृत्तौ लभ्यते । तस्य च स्वतन्त्रसूत्रप्रवचनं | गणानां कतिपयेषामेकीकरणम्, आकृतिगणे शब्दवृद्धिः, शकारस्य सकारीकरणञ्चति वैशिष्ट्यानि । अस्य च न कोऽपि वृत्तिग्रन्थो दृश्यते । गुणनन्दिनाऽपि शब्दार्णवस्याङ्गत्वेन धातुपाठः पठित एवाऽऽसीत् किन्तु स सम्प्रति नैवोपलभ्यते । देवनन्दिन उणादिपाठस्तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते। अभयनन्दिनी महावृत्तौ अस् सर्वधुभ्यः' इति उणादिसूत्रोद्धरणात्तस्यावस्थितिरनुमीयते । तत्र हि ‘सर्वधातुभ्योऽसुन्' इति पाणिनीयसूत्रम् । अस्य न कोऽपि वृत्तिग्रन्थो। लभ्यते । देवनन्दिनो लिङ्गानुशासनस्यापि तस्यैव वृतिग्रन्थस्यास्तित्वमनुमीयते । किन्तुभयोरेव स्वरूपं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । अभयनन्दिनो महावृत्ति ग्रन्थे परिभाषाणामुल्लेखाज्जैनेन्द्रव्याकरणस्य परिभाषापाठस्याप्यस्तित्वमनु मीयते ।
वामनस्य विश्रान्तविद्याधरम्
वाननाचार्येण विश्रान्तविद्याधरसंज्ञक व्याकरणं प्रोक्तमासीदिति वर्धमानहेमचन्द्रादिकृततदुद्धरणतो ज्ञायते । यथोक्त' हैमशब्दानुशासनस्य टीकायां -
सहृदयचक्रवर्तना वामनेन तु हेम्नः इति सूत्रेण इति ।
दिग्वस्त्रभर्तृहरिवामनभोजमुख्याः ।
वामनो विश्रान्तविद्याधरव्याकरणकर्ता । इति ।
मल्लवादिप्रबन्धे यथा -
शब्दशास्त्रे च विश्रान्तविद्याधरवराभिधे ।
न्यासं चक्रेऽल्पधीवृन्दबोधनांय स्फुटार्थकम् ।।
वामनस्तु मल्लवादिपूर्ववर्ती मल्लवादी तु वलभीनरेशशीलादित्यसमकालिकः ३७५ वैक्रमाब्दे, वलभीभङ्ग इति घटनायोजनेन मल्लवादिनः स्थितिकालो विक्रमानन्तरं चतुर्थ शतकपूर्वार्द्ध इत्यनुमितः; उक्तमेव--
विक्रमादित्यभूपालात् पञ्चषत्रिकवत्सरे।
जातोऽयं वलभीभङ्गो ज्ञानिनः प्रथमं ययुः ।। इति । स्वयमेव वृत्तिग्रन्थः प्रणीत इति ‘वामनस्तु बृहंदवृत्तौ यवमाषेति पठति इति गणरत्नमहोदधिवचनाज्ञायते । वामनस्य विश्रान्तविद्याधरे मल्लवादिना वृत्तिग्रन्थः प्रणीत आसीदिति गणरत्नमहोदधिहैमशब्दानुशासनादिकृतोल्लेखाज्ज्ञायते । मल्लवादिना वामनधातुपाठो व्याख्यातं आसीदिति अत एव विड शब्दे पिट.. अक्रोशे इति मल्लः पर्यंट्टकान्तरे विभङ्गाह इति क्षीरतरङ्गिणीकारबेचनाज्ज्ञायते ।
वामनस्य गणपाठ इतरविलक्षण आसीदिति गणरत्नमहोदधिकृत तद्द्धरणाज्ज्ञायते । यथा-
केदागदौ राजराजन्यवत्सा उष्ट्रोरभ्रौ वृद्धयुक्तो मनुष्यः ।
उक्षा, ज्ञेयों राजपुत्रस्तथेह केदारादौ वामनाचार्यदृष्टे ।।
शुण्डिका ग्रामोऽभिजनोऽस्य शौण्डिक्यः । अयं वामनमताभिप्रायः पाणिन्यादयस्तु शाण्डिकस्य ग्रामजनपदवाचिनः शाण्डिक्य इत्युदाहरन्ति इत्यपि । वामनप्रोक्तोणादिपाठविषयेऽनुमानमेवास्माकमाधारः । वामनेन स्वप्रोक्त लिङ्गानुशासने स्वोपज्ञावृत्तिरपि प्रोक्ता यत्र केवलं त्रयस्त्रिंशदेव कारिकाः सन्ति अर्यानिबद्धाः यथाऽऽह स स्वयमेव -
लिङ्गानुशासनमहं वच्म्यार्याभिः समासेन । इति ।
‘पूर्वाचार्यैडिप्रमुखलङ्गानुशासनं सूत्रैरुक्त ग्रन्थविस्तरेण च । अहं. पुनरांभिर्वच्मि सुखग्रहणार्थम् । वररुचिप्रभृतिभिरप्याचारार्याभिरभिहितमेव, तदतिबहुला ग्रन्थेन, इत्यहं तु समासेन संक्षेपेण वच्मि । तत्र हि षष्ठार्यावृत्तौ ‘जगत्तुङ्गसभा' इत्येतस्योल्लेखाद्वामनमपि ८७० मित- .. विक्रमानन्तरवर्षाण्यभितः स्थितिमन्तं मन्यन्ते केचन । संस्कृतसाहित्ये हि अनेके वामनाः सञ्जाताः । अतो लिङ्गानुशाशनप्रणेता कृतमोऽसौ वामनं इति निर्णोतुं न सुकरम् । वामनस्यं परिभाषापाठेविषये न किमप्यस्माकं ज्ञातम् ।
पाल्यकीतेः जैनशाकटायनतन्त्रम्
संस्कृतव्याकरणवांङ्मये हिं शाकटायननाम्ना द्वौ व्याकरण ग्रन्थौ प्रसिद्धी एकः पाणिनिस्मृतोऽपरः पाणिन्युत्तरवर्ती । प्रथम आर्षत्वेनं द्वितीयश्च जैनत्वेन, ज्ञातः । तेन आर्ष हि शाक्रटायनव्यांकरणं शाकटायनमुनिना प्रोक्तः जैनं हिं तत्पाल्यकीतना । केचित्तू उभौ एव आर्षग्रन्थांवित्यपि मन्यते । सम्भवति पाल्यकीर्तिना प्राचीनं हि शकिटायनव्याकरणं प्रतिसंस्कृत्य प्रोक्तंमपि । पाल्यकीर्ताह शाकटायनगोत्रः तत्प्रतिसंस्कृतत्वत्तेनैव नाम्ना, ख्यातमपि सम्भवति जैनशाकटायनव्याकरणम् ।
पाल्यकीर्तािह ८४०-९३० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानित्यनुयुते विचक्षणैः । स हि ख्याते दृश्ये (४।२।२०७) इति सूत्रस्य वृत्तौ ‘अरुणदेवः। पाण्ड्यम्' इत्युदाहरति । तथैव ‘अदहदमोघवर्षोंऽरातीन्' इत्यपि । ९६७ मिंतवैक्रमाब्दे उट्टङ्क्तेि राष्ट्रकूटशिलालेखे तु ‘भूपालान् कण्टकाभान्ः 'वेष्टयित्वा' ददाह' इति उक्तमस्ति । अनेन सिध्यति यदमोघवर्ष कृतमेतद्वृत्तं ९६७ मित- " वैक्रमात्पूर्वमेव घटितमासीत् । तदेव वृत्तं पाल्यकीर्तिदृश्यत्वेन गृह्णाति इति । तस्य ९०० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिरुपयुक्त व । अपरञ्च पाल्यकीर्तिमा । स्ववृत्तिदातुः सम्मानार्थं तेनैव नाम्ना अमोघाख्या वृत्तिरपि प्रणींतोऽस्ति ।। अमोघदेवस्तु ८७१ मितवैक्रमाब्दे सिंहासनमारुक्षत । तस्यैव ९२४ मितवैक्रमाब्दघटितमेकं दानपत्रमपि दृश्यते । अतः अमोघवर्षदेवस्य शासनकालः। ८७१-९३० मितवैक्रमाब्दानभित आपतति । स एव पाल्येकीतैरपि । कालोऽर्थात् ८४०-९३० मितवैक्रमाब्दानभितो वैक्रमाब्दानभितः । पाल्यकीर्तािह विलक्षण प्रतिभासम्पन्नो विचक्षण आसीत् । यथाऽऽह । वादिराजसूरिः पाश्र्वनाथचरिते-
कुतस्त्या तस्य सा शक्तिः पाल्यकीर्तेर्महौजसः ।
श्रीपदश्रवणं यस्य शाब्दिकान् कुरुते जेनान्।। इति ।
अज श्रीपदं ‘श्रीवीरममृतं ज्योतिः' इति अमोघावृत्तिमङ्गलाचरणे दृश्यते । असौ हि यापनीयसम्प्रदायानुवर्ती आसीत् । तस्य लोपादेव तं श्वेताम्बर - ईदगम्बसंश्च स्वं स्वमाचार्यं मन्यन्ते । स हि श्वेताश्वरपक्षपातीं त्वासीदेव। व्याकरणस्यास्य वैशिष्ट्यविषये अमोघवृत्तेष्टीकाकृद् यक्षवर्मा कथयति-
इष्टिर्नेष्टा, न वक्तव्यं वक्तव्यं सूत्रंतः पृथक् ।
सङ्ख्यातं नोपसङ्ख्यानं यस्य शब्दानुशासने ।।
इन्द्रचन्द्रादिभिः शाब्दैर्यदुक्तं शब्दलक्षणम् ।
तदिहास्ति समस्तञ्च यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ।।
गणधातुपाठयोगेन धातून लिङ्गानुशासने लिंङ्गङ्गतम्।
औणादिकानुयादौ शेषं निःशेषमत्र वृतौ कथितम् ।
अत्र हि लिङ्गसमासान्तप्रकरणे समासप्रकरणे एव समाविष्टे तथैवैकशेष द्वन्द्वे एव येन व्याकरणे हि प्रक्रियाक्रमस्य बीजमुप्तमुत्तरकाले पाणिनीयव्याकरणेऽपि फलितम् । अत्र हि सुंत्रपाठे आर्यव्रजः सिद्धनन्दिः, इन्द्रः प्रभृत्याचार्याः सूत्रे स्मृताः, वृत्तौ आपिशलिः पाणिनिवैयाघ्रपद्याश्च । तदित्थं जैनशाकटायनं हि सम्पूर्णं व्याकरणं यत्र सूत्र-पाठ-उणादिसूत्र-गणपाठ-लिङ्गानुशासन-परिभाषापाठ-उपसगर्थ-तद्धितसङ्ग्रहाश्च विलसन्ति । पाल्यकीतिहि न केवलं वैयाकरणोऽपितु साहित्यिकोऽप्यासीदिति | राजशेखरस्य -
अत्र हि अष्टादशसहस्रमितश्लोकाः सन्ति । अमोघावृत्तेः प्रभाचंन्द्रस्य न्यासः (१२५० वै०), अज्ञातकर्तृक अमोघविस्तरः, यक्षवर्मप्रणीतः चिन्तामणिश्च व्याख्याग्रन्थाः । चिन्तामणेश्च अजितसेनाचार्यस्य चिन्तामणिप्रकाशिकाज्ञातकाला, मङ्गारसस्य चिन्तामणिप्रतिपदविवेचनं, समन्तभद्रस्य चिन्तामणिविषमपदाख्या टीकाग्रन्थाः । अभयचन्द्राचार्यस्य वैक्रमत्रयोदशशतकीनस्य प्रक्रियासङ्ग्रहाख्य प्रक्रिया'. "अन्थो लभ्यते । एवमेव भावसेनत्रैविद्यदेवेन वादिपर्वतवज्राख्येनापि प्रक्रियानु..' सारी शाकटायनटीकाग्रन्थः प्राणायि । दयालपालमुनिनाऽपि रूपसिद्धिर्नाम बालबोधग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति प्रक्रियामेतामनुसृत्य ।
जैनशाकटायनस्य पाल्यकीतना धातुपाठोऽपि पठितः । असौ हि पाणिनीयधातुपाठस्यौदीच्यपाठेन सह संवादी । तस्य हि पाल्यकीतिनैव वृत्तिश्च प्रणीता । धनपालाख्येन विदुषा चास्या व्याख्या कृताऽऽसीत् । एवमेव पाल्यकीर्तिपठितो गणपाठोऽपि स्वकीयं वैलक्षण्यमावहति । तत्र हि नामकरणे लघुता, गणानां न्यूनीकरणं नूतनगणानां प्रयोगश्चास्य वैशिष्ट्यानि । अस्य हि पाल्यकीर्तेरेव वृत्तिः । पाल्यकीतिप्रोक्त लिङ्गानुशासनं श्लोकबद्धमस्ति । अत्र हि ७० श्लोकाः । अस्य च पाल्यकीर्तेरेब यक्षवर्मणश्च बृत्तिग्रन्थावनुमीयेते । पाल्यकीर्तेहि परिभाषापाठे ३७ परिभाषाः सन्ति । अस्य न कोऽपि व्याख्याग्रन्थो दृष्टः । एवमेव पाल्यकीतना उणादिपाठोऽपि पठित एवेति ‘उणादिकान् उणादौ । इति चिन्तामणौ यक्षवर्मवक्षनाज्ज्ञायते ।
शिवस्वामी
‘शिवस्वामिकश्यपौ तु दीर्घान्तमाहतुः ।
शिवस्वामी वकारोपधं पपाठ'।
यद्यपि शिवस्वामिनो व्याकरणं सम्प्रति स्वरूपतो नैव लभ्यते तथापि ग्रन्थान्तरकृततदुद्धरणतो ज्ञायते यदिदं महत्पूर्णमासीत् । अस्य हि सूत्रपाठी वृत्तिः, धातुपाठश्वासन् ।
भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम्
पाणिनीतरवैयाकरणेषु भोजदेवस्य इलाध्यतमं स्थानमस्ति । भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं सर्वाङ्गपुणेषु व्याकरणेष्वन्यतमम् । असौ हि परमारवंशीयः सिन्धुलपुत्री मुञ्जभ्रातृव्यः जयसिंहपिता-धाराधीश्वरो भोजः । अस्य च स्थितिकालः १०७५-१११० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः ।
संस्कृतवाङ्मयस्य परमसेवकोऽसौ व्याकरण-साहित्य-योगदर्शनप्रभृतिविषयेषु । परिङ्गंत आसीत् । अस्य हि सरस्वतीकण्ठीभरणाख्यौ द्वौ ग्रन्थौ स्तो ययोरेकोऽलंङ्करविषयकोऽपरो व्याकरणविषयकः । व्याकरणविषयके हि सरस्वतीकण्ठअरणे, अष्टावध्यायाः, द्वात्रिंशत्पादाः ६४११ सूत्राणि च । तत्र लौकिकशब्दसम्बद्धाः आद्यसप्ताध्यायाः, अष्टमश्चाध्यायः स्वरवैदिकप्रक्रियासम्बद्धः । संक्षेपणदुष्ट्या प्राचीनाचार्यैः सूत्रपाठात् पूंथक्तानां गणोणादिपरिभाषालिङ्गानु-, शासनानी चिरकालादेवं विच्छिन्नस्यः पठनपाठनविधेः पुनः प्रवर्तनायात्र सर्वेषां । सूत्रेष्वेव समावेशः कृतोऽस्ति सूत्ररचनाया' प्रकरणविच्छेदेऽपीदं पाणिनीया- ... पेंशया चान्द्रं हि व्याकरणं संवदते । तत्र हि -
‘प्रणम्यैकात्मतां यातौं प्रकृतिप्रत्ययाविव ।
श्रेयः पदमुमेशानी' पदलक्ष्म प्रचक्ष्महे ।।