cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
समवकारः (रूपकम्)
वीथीति रूपकस्य यो दशमः प्रभेदः तस्य त्रयोदश अङ्गान्यप्यत्र सम्भवन्ति । गायत्री, उष्णिक् इत्यादीनि छन्दांसि च । प्रथमे अङ्के कथावस्तु द्वादशनाडिकापरिमिते अर्थात् प्रायेण सार्धनवघण्टापरिमिते काले सम्भवितुं योग्यम् । द्वितीये नाडिकाचतुष्टयपरिमिते अर्थात् प्रायेण सपादघण्टात्रयपरिमिते काले सम्भवितुं योग्यम् । तृतीये तु नाडिकाद्वयपरिमिते अर्थात् प्रायेण सार्धैकघण्टापरिमिते काले सम्भवितुं योग्यमिति विशेषः ।
अत्र हि स्वाभाविकः कृत्रिमः दैवजोति त्रिविधोऽपि कपटः सम्भवति । कपटो नाम वञ्चना । अयं कपटो यदि स्वस्य अज्ञानादिना भवति तर्हि सः स्वाभाविकः । तत्र यो वञ्चितो भवति तस्यात्र नास्ति अपराधः, किन्तु वञ्चकस्यैव अपराधः, यथा - कश्चित् सज्जनः अन्यं कञ्चित् चोर इत्यजानन् सहवासं करोति । स च एनं वञ्चयते । यद्यप्यत्र सज्जनस्य नास्ति कोऽप्यपराधः । स तु केवलम् अन्यस्य पुरुषस्य । अयं च कपटः स्वाभाविकः ।
यदि पुरुषान्तरात् कपटो भवति तर्हि सः कृत्रिमः । अत्र यो वञ्चितो भवति तस्येवान्यस्यापि अपराधो वर्तते, यथा - किात् दुर्जनः चौयेर्ण धनं प्राप्तुं कस्यचित् अन्यस्य पुरुषस्य सहवासं करोति । किन्तु स पुरुषः, यः स्वयं चोरः, स्वं वञ्चयितुं प्रवृत्तमेतं जानन् तमेव वञ्चयित्वा धनमपहरति । अत्र उभयोरपि अपराधो वर्तते । तदयं कपटः कृत्रिमः । यदि काकतालीयन्यायेन अकस्मात् कपटो भवति सः दैवजः, यथा - किात् पुरुषः राजानमुपसृत्य स्वपाण्डित्यं प्रदर्श्य पारितोषिकं प्राप्तुमिच्छति । तदर्थं स राजगृहं गच्छति । एवमेव विचिन्तयन्नन्योऽपि पण्डितः तदेव राजगृहम् आयाति । तत्र केनापि कारणेन प्रथमः पारितोषिकं न प्राप्नोति । द्वितीयस्तु प्राप्नोति । वस्तुतोऽत्र समानस्यैव पाण्डित्यस्य सद्भावात् न कस्यापि अपराधः तथापि द्वितीयेनैव धनस्य प्राप्तिः न तु प्रथमस्य । अत्र दैवमेव कारणं न तु पुरुषः । तदयं कपटो  दैवजः । एतादृशः त्रिविधोऽपि कपटः अत्र सम्भवति । अत्र शृङ्गारः धर्मसम्बन्धी, अर्थसम्बन्धी, कामसम्बन्धी चेति त्रिविधः । तत्र पुरुषस्य स्वपत्न्यां यः शृङ्गारः स धर्मसम्बन्धी । पुरुषस्य वेश्यायां यः शृङ्गारः स अर्थसम्बन्धी । पुरुषस्य परपत्न्यां कन्यायां वा यः शृङ्गारः स कामसम्बन्धी । तत्र धर्मशृङ्गारः प्रथमाङ्के एव । अन्ययोः तु नियमाभावात् शिष्ठयोः अङ्कयोः अनियमेन सम्भवः । तदेतदुक्तम् -
एवं विद्रवो नाम उपद्रवः । स यदि पुरुषादेः चेतनात् जायते तर्हि प्रथमः प्रभेदः । यदि अचेतनात् वाय्वग्निभूकम्पादेः जायते तर्हि स द्वितीयः । अथ चेतनाचेतनात् गजव्याघ्रादेः जायते तर्हि स तृतीयः । अत्र एते त्रयोऽपि प्रभेदाः अत्र सम्भवन्ति । एवमत्र त्रिविधः शृङ्गारः, त्रिविधः कपटः, त्रिविधो विद्रवा सम्भवतीति ज्ञातव्यम् । अस्य उदाहरणं समुद्रमन्थनम्। वर्गः:रूपकाणि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
संन्यासाश्रमः
अथ चतुर्थे संन्यासाश्रमे व्यष्टिजीवनस्य सर्वान् पाशान् छित्त्वा इहलोकगतान् सर्वान् विचारान् परित्यज्य मोक्षसाधनार्थं प्रयत्नो विधेयः । अथवा विशुध्दया बुध्द्या ज्ञानदानादिना लोककल्याणार्थमेव शरीरम् आयासयितव्यम् । तत्र मनुः आह – रघुवंशे महाकाव्ये रघुवंशीयराज्ञां जीवनपरिपाटिं वर्णयन् कालिदासः ब्रूते- जीवनस्य भागत्रयमतिवाह्यान्तिमे भागे संन्यासमाकलय्य मनुष्यो निष्कामो भवति । लोके कर्म द्विविधं भवति । ‘काम्य कर्म ’ ‘निष्काम कर्म ’ चेति । स्वभोगेच्छया क्रियमाणं कर्म ‘काम्यकर्म ’ इति, भोगनिरपेक्षतया च क्रियमाणं कर्म  ‘निष्काम कर्म ’ इत्यभिधीयते  ।  स्व-इच्छातृप्तये, स्व लाभाय क्रियमाणानां कर्मणां त्याग एव संन्यासस्य लक्षणम् ।तदुक्तं भगवद् गीतायाम्- लोके फलभोगेच्छया विषयसंग्रहणप्रवृत्तिर्जायते । सेयं भोगेच्छैव ‘त्यागे’ संयमनीया भवति । अत: कर्मकृत्वापि फलत्यागेन निर्दोषो भवति साधक: ।
संन्यासत्यागयोर्भेदोऽस्ति महान् । संन्यासी काम्यकर्मेभ्यो बिभेति । काम्यकर्मभि: दोषा: भवन्ति इति  भयेनाऽसौ तत् न करोति । किन्तु त्यागी सर्वाण्यपि कर्माणि कुरुते । सर्वेऽपि दोषाः फलभोग प्रवृत्त्या भवन्तीति विज्ञाय कर्मफलानि इतरेभ्योऽर्पयति । अतः संन्यासी भवतु त्यागी वा भवतु । सर्वोऽपि भोगकामनां विहाय सर्वाण्यपि कर्माणि कुर्यात् । यज्ञः-दानं तप इति यानि मुख्यानि तानि कदापि न त्यजेत् । तथा हि- यज्ञदान तप: कर्म न त्याज्यम् [भ.गी.१८/३]
आश्रमधर्मभ्य: कर्मफलत्यागस्य शिक्षा प्राप्यते । ब्रह्मचर्य वानप्रस्थ -संन्यासाश्रमेषु फलसंग्रहणं धर्मविरुध्दमिति ज्ञायते । गृहस्याश्रम एव कर्मफलं स्वान्तिके  स्थाप्यते  परं तदपि त्यागाय एव ।
तद्वारैव गृहस्थ: ‘त्रीनपि आश्रमान् ’ परेपालयितुं प्रभवति । एवमाश्रम व्यवस्थायां  ‘त्याग’ एव परमो धर्म: । अतः- इति भगवद्गीताया: श्लोकेन संन्यासिन: परिभाषां ज्ञातुं पारयामो वयम् । तथा हि -
यः कर्मफलं नेच्छति, स्व कर्त्तव्यकर्म करोति स संन्यासी योगी च भवति । अपि च केवलम् अग्निकार्यं यस्त्यजति स एव संन्यासीति न मन्तव्यम् । तस्मात् कर्मफलेऽनासक्त: कर्त्तव्यकर्मपरायणश्च यो भवति स: संन्यासीति  स्पष्टावधेयम् ।
‘चतुर्थमायुषो भागं त्यक्त्वा सङ्गात्परिव्रजेत्’
‘चतुर्थमाश्रमं गच्छेत् संन्यास विधिना द्विज:’
‘चतुर्थमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिव्रजेत् ’
‘चतुर्थे चायुष: शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् ’
इति क्रमश: मनुस्मृतौ - हारीतस्मृतौ-अग्निपुराणे -महाभारते च सर्वत्र ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थाश्रमाणां च क्रमशः धर्माननुपाल्य, अन्ते संन्यासाश्रमेऽस्मिन् प्रविशेत् ।
स्व मनो मोक्षे निवेशयेत् । यत: संन्यासाश्रमस्य लक्ष्यमास्ते ‘मोक्षाख्य: पुरुषार्थ: ’ ।
सर्वोऽपि मानव: स्ववयोऽनुरुपमाश्रममाश्रयेत् । परं ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थख्यानां त्रयाणामाश्रमाणां क्रमश: विधिवद्वेदाध्ययनं तपोमयजीवनं भौतिक विषयाणां मुपबोग: दाम्पत्यजीवनं, वंश्प्रतिष्ठा, वनप्रवेश:, संयमपालनं,योगादिकर्मसु प्रवर्तनं चेति तत्तदाश्रमनिर्दिष्ट नियमान् प्रथमं सम्यगनुपालयेत् ।यदैव वैराग्य भावन समुत्पद्यते तदैव संन्यासाश्रमं समाश्रयेत् । इत्येवम् आश्रमादाश्रमं गत्वाआत्मनस्त्रीणि ऋणान्यपाकुर्वन् मनोमिक्षे निवेश्अयेत् अन्यथा 'मोक्षप्राप्तिरसुलभा’ इति मनु: ।
इति गरुगपुराण श्लोकेनापि-इदं ज्ञायते यत् वानप्रस्थाश्रम एव वानप्रस्थी तपसा शरीरं संकर्ष्य वैराग्योन्मुखः स्यात् । तादृश वैराग्य भाव सम्पन्न एव संन्यासी’ इति विज्ञेयः । अत: वानप्रस्थाश्रमः संन्यासाश्रमस्य  साधनम् ।
गीतायां भगवता श्रीकृष्णेनापि कथितम्-समत्वभावापन्न: पुरुषो हि मोक्षमधिगच्छति । सोऽयं समत्वभावः योगाभ्यासेन भवति । परिवर्तिनि ससारेऽस्मिन् परिदृश्यमानानि सर्वाणि वस्तूनि नश्वराणि सन्ति । एतेषु नश्वरपदार्थेषु अविनाशी परमेश्वरो विराजत इति यो यथावत् जानाति स एव तं परमेश्वरं पश्यति ।
विश्वस्य विविधेषु विषमपदार्थेषु परमेश्वर: सम इति यो जानाति स विषमतास्वपि समतामवधारयति । विषमपरिस्थि तिश्वापि तस्य मन: समं भवति । सुखदु:खयो: लाभालाभयोअ; जयाजययोश्च समत्वबुध्दिर्भवति । एवं समत्वमापन्न: पुरुष: सर्वोत्कृष्टं पादमाधिगच्छतु ।
यदा च सर्वाणिवस्तूनि ब्रह्मणा व्याप्तानि इति ज्ञानम् उत्पद्यते तदा सर्वेष्वपि पदार्थेषु ‘अहमस्मि’ इति स्वयं स्पष्टो भवति । अनेन ज्ञानेन आत्मा ब्रह्मणा सह ‘अनन्य’ भावमापद्यते । तस्मिन् समये- शोकमोहौ भेदभावेन हि उत्पद्येते । सर्वेऽपि भेदभावा एकत्वे लीनाइति यस्य ज्ञानमस्ति स निर्मलम् आनन्दमेव सर्वत्र प्राप्नोति ॥इति॥
इत्येवं सांख्ययोगशस्त्रेषु संन्यासो ज्ञानं प्रति प्रत्यासन्न इति कथितम् । सन्न्यासिन: कामप्रवृत्तिर्न स्यात् । कामप्रवृत्तेर्हि ज्ञान प्रतिकूलता सर्वशास्त्रेषु प्रसिध्दा । तस्माद्वरक्तस्य मुमुक्षो: विनापि ज्ञानेन ‘ब्रह्मचर्या देव प्रव्रजेत्’ इति कथनमुपपद्यते इति ।
‘ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति’ इति, ‘अविशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तमावसेत्’ इति, ‘वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्रपौत्रान् इच्छेत्पावनार्थं पितृणाम् । अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो । वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेंत् ॥ इति, ‘प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदमदक्षिणाम् आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मण: प्रव्रजेद् गृहात् ’ इत्यादीनि यथेष्टाश्रमप्रतिपत्तिप्रतिपादकानि श्रुतिस्मृतिवाक्यानि इतरेतरविरुध्दानि शतश: उपलभ्यन्ते ।
तदित्थं संन्यासी सर्वसङ्गंपरित्यज्य, सर्वकर्मफलं च परित्यज्य योग मापद्य ब्रह्मनिर्वाणमधिगच्छति इति सर्वशास्त्राणामेष उपदेश: ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आश्रमव्यवस्था वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रससम्प्रदायः
रससम्प्रदायः अलङ्कारशास्त्रस्य कश्चन सम्प्रदायः। वैदिकसाहित्ये रसशब्दस्योल्लेखः कृतो वर्तते सोमरसस्यार्थे –  'दधानः कलशे रसम्' आनन्दार्थेऽपि - ‘रसो वै सः'  'रसं ह्येवायं लब्धानन्दी भवति'। यद्यपि वैदिकसाहित्ये रसादिशब्दानामुल्लेखोऽवश्यं वर्तते, किन्तु आलङ्कारिकसम्प्रदायरूपे चैतत्स्वरूपनिश्चयकरणे सर्वप्रथमं श्रेयोभागिनं नाट्यशास्त्रकर्तारं भरतमुनिमेव वक्तुं शक्यतेऽस्माभिः। राजशेखरे ण तु सर्वप्रथमं रसस्योपदेशो ब्रह्मणा नन्दिकेश्वराय प्रदत्तः इति प्रतिपादितः, परन्तु तत्प्रतिपादितः रससिद्धान्तः इदानीं पर्यन्तमभ्युपलब्धो न वर्तते।
वाल्मीकिरामायण स्थैः रसैः शृङ्गारकरुणरौद्रवीर-भयानकैः इति पद्येन अष्टरसानामुल्लेखो वर्तते, इति भरतादेव कथमुल्लेख इति शङ्काऽत्र न युक्ता, वाल्मीकीयरामायणादिकाण्डस्थानां बहूनां श्लोकानां प्रक्षिप्तत्वैनैव निर्णयात् । एवं सत्यपि -
निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्त्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ।
'काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा ।
क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥
‘एते ह्यष्टौरसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना'
इत्यादिना पूर्वाचार्याणां सङ्केतः कृतः । परम्परायाः उल्लेखोऽपि तत्रैव ‘अथानुवंश्ये आर्य भवतः' अथवा ‘श्लोकी भवतः' इत्यादिना स्पष्टरूपेण कृतः ।
रसः इत्युक्ते किम्
अथ कोऽयं 'रस' इति जिज्ञासायां काव्यपठनेन अथवा श्रवणेनाथ च अभिनयदर्शनेन यादृशः आनन्दो भवत्यस्मादृशां स एवाऽनन्दो 'रस' इति सार्वजनीनानुभवः। कानि साधनानि सन्ति, यानि रसं निष्पादयन्तीति चेद् ? विभाव-अनुभाव-व्यभिचारि-संयोगादिभिः तन्निष्पादनस्य प्रतिपादितत्त्वात् । मुनिना भरतेन स्वीयनाट्यशास्त्रस्य षष्ठे सप्तमे चाध्याये रसस्य विषये स्वमतं प्रकाशितम्। ‘विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात् रसनिष्पत्तिः' इति भरतसूत्रं बहुभिव्यख्यातम् । तत्र मतभेदोऽप्युत्पन्नः । इदम् अल्पाकारमप्यनेकव्याख्याकतॄणां तर्कमूलिकां, हृदयङ्गमां सारभूतां युक्तियुक्तां व्याख्याम् अवलोक्य अतिमहत्त्वाधायकमित्यामनन्ति सर्वे।
विभावः
अथ के ते विभावादयः इति चेत्? शकुन्तलानाटके प्रथमदृश्यदर्शने रङ्गमञअचे चागत्य दुष्यन्त आश्रमपादपान् सिञ्चन्तीं शकुन्तलां पश्यति। शकुन्तला च प्रकृत्या लावण्यमयी, सा हि यदा घटमुत्थाप्य नवमल्लिकां जलं पाययति, तदा तदङ्गानाम् आकुञ्चनप्रसारणे भवतः, येन तस्याः सौन्दर्यमधिकं वर्धते। मुखसौरभलोलुपा भ्रमरास्तां भृशमाघ्रातुमाक्रमन्ति, ततस्त्रस्ता सा इतस्ततो धावति, कम्पते नेत्रे सञ्चारयति तथा क्रन्दति। दुष्यन्तश्चैनामेवं विधाम् अवलोक्य नितराम् आकर्षितो भवति। महर्षिः कण्वः आश्रमस्य एकान्तोपमवनं तथा मालिनीतीरादिकमपि स्वदर्शनेन दुष्यन्तस्य मानसे शकुन्तलां प्रति रतिभावमभिव्यज्य तं शृङ्गाररूपे परिणमयितुं हेतुर्भवति । एवञ्च दुष्यन्तमनसि रसव्यक्तिः सञ्जायतेऽतो दुष्यन्तः शृङ्गाररसस्य आस्वादकर्ता रतिभावस्याश्रयो वर्त्तते । एतद्भावस्य रसरूपे परिणमयितुं शकुन्तलैव प्रमुखसाधनं, किन्तु अनेन साकं शकुन्तलायाश्चेष्टास्तथा तदृश्यस्य देशकालादयोऽपि सहायतां कुर्वन्ति । उभावप्येतौ ‘विभाव' इत्युच्यते । शकुन्तलायाः आलम्बनं दुष्यन्तगतरतिभावस्य देशकालादयश्च उद्दीपनानि।
अनुभावः
यदा दुष्यन्तस्य मनसि रतिभावस्य आविर्भावो भवति, तदा तच्छरीरे प्रसन्नतादयो बहवश्चेष्टा समुत्पद्यन्ते ता एव पश्चाज् भावितत्त्वेनानुभावपदव्यपदेशभाजो भवन्ति । एतादृशी रतिः भावानुभुतेः अनन्तरं समुत्पद्यते अथवा तादशस्य ‘भाव'स्य अनुभवं सामाजिकान् कारयतीति भवति पश्चाद्भावितत्वम् ।
व्यभिचारी उत व्यपदेशः
दुष्यन्तस्य शकुन्तलाम्प्रति समुत्पन्ने रतिभावे स कदाचित् विचारयति इयमृषिपुत्री इति तथा सति नेयं परिणययोग्याः, ततो निराशायाः चिन्तायाः च अनुभवं करोति । कदाचित्तस्य स्वमनसि विश्वासो भवति । एवञ्च ताः समस्ताः भावानुभूतयः अस्थायिभावाः सन्ति, ये किञ्चित् कालमेव तिष्ठन्ति पुनलुप्ताः भवन्ति । अनेन प्रकारेण एकस्थायिभावे कियन्तोऽत्यल्पभावाः सञ्चरणं कुर्वन्तः तिष्ठन्ति । एते च भावाः स्थायिभावस्य सहकारिकारणाः सन्ति । तादृशी च एव एतेषां स्थितिः यादृशी समुद्रे तरङ्गोदयावसानानाम् । समुद्रस्थानीयः स्थायिभावः । तरङ्गस्थानीयश्च सञ्चारिभावः । यत् एते भावाः क्षणिकास्तथा अस्थिरा अतः सञ्चारिणो व्यभिचारिणो वा व्यपदेशभाजो भवन्ति ।
इत्थञ्च भाव एव रसस्य बीजं मूलरूपमित्युपलब्धं भवति । तत्र क्व तिष्ठति भावः, किञ्च स्वरूपमेतस्येति चेत् ? सहृदय-सामाजिकानां हृदये तिष्ठत्ययं भावः । प्राक्तनजन्मनः संस्कारस्वरूप एव । एत एव भावाः काव्येषु वर्णितविभावादिद्वारा पुष्टीभूय रसरूपे परिणताः, भवन्ति एते च चेतनाचेतनमानसं किञ्चित्कालमेकीकृत्य तन्मध्यगतां यवनिकाम् अपहृत्य अस्मद्धृदयस्य तच्चरमसोपानसीमापर्यन्तं प्रापयन्ति यत्र वयं मनोराज्ये विचरणं कुर्मः तत्र केवलानन्द एवानन्दो वर्त्तते । अयमानन्दः ‘रस' संज्ञया व्यपदिश्यते । लौकिकः सन्नप्यलौकिक एवायम् । तथा दिव्यरूपो ब्रह्मास्वादसहोदरः ।
अलङ्कारशास्त्रे सम्प्रत्युपलभ्यमानो रससिद्धान्तो भरतेनैव प्रवत्ततः । तदीयम् - विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति सूत्रमेव रसस्वरूपनिर्णायकेष्वादिमं प्रसिद्धम् । अस्य सुत्रस्य बहवो व्याख्यातारः सञ्जाताः । तेषु चत्वार एव सर्वतः प्रधानाः । तेषां ‘भट्टलोल्लट -शङ्कुक -भट्टनायक -अभिनवगुप्त पादा इति नामान्यवगन्तव्यानि । रससम्प्रदायश्चैतेषामेव मतमादाय साम्प्रतं प्रचलति।
भट्टलोल्लटस्य उत्पत्तिवादः
अभिनवगुप्तपादाचार्येण स्वकीयाम् अभिनवभारत्यां भट्टलोल्लटस्य मतस्योल्लेखः कृतः । अनेनैव सम्भाव्यते यदेतेनाऽपि नाट्यशास्त्रस्योपरि काचित् व्याख्या कृता या साम्प्रतं नोपलभ्यते । रससूत्रस्याऽपि सर्वप्रथमोऽयमेव व्याख्याताऽसीत् । एतेन हि संयोगात् इत्यस्य  'कार्यकारणभावरूप-सम्बन्धात्' इत्यर्थः, ‘निष्पत्तिः' इत्यस्य उत्पत्तिरित्यर्थः, अनेनरूपेणैव व्याख्यातम् । मुख्यतः अयं संयोगादित्यस्य जन्यः जनकभावरूपात्सम्बन्धादित्यर्थं कृत्वा रसं विभावादीनां कार्यमाहुः । अयम् आसीत् मीमांसको ऽभिधावादी च, समस्तकाव्यार्थस्य साधनमभिधाशक्तिरेवेति स्वीकृतवान् । एतस्य मतमासीत् यच्छब्दस्य प्रत्येकार्थप्रतिपत्तिरभिधया एव तथा भवति यथा एक एव बाणः कवचं निभिद्य शरीरे प्रविश्य प्राणानपहरतीति । एतन्मतं मम्मटो ह्येवमुद्धृतवान् -
“सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधाव्यापारः ।"
विश्वनाथेनाप्येवमेवोक्तम् । लोल्लटमतस्य प्रभावो हि दशरूपककारधनञ्जयस्यावलोककार धनिकस्योपरि स्पष्टरूपेण सञ्जातः ।
एतन्मत सारांशः
( १ ) स्थायीभावस्य सूत्रे उल्लेखो नास्ति, किन्तु मतेऽस्मिन् तस्य रसमूलरूपेण पृथगुल्लेखः सञ्जातः । स्थायीभावेन सह संयोगः स्वीकृतः ।
( २ ) अयञ्च स्थायीभावः आलम्बनविभावेभ्यः उत्पन्नो भवति । अत एवमुत्पत्तिवाद नाम्ना व्यवहरन्ति । एवं व्यभिचारिभावैः पुष्टीभूय अनुभवद्वारा व्यक्तीभूयानुकार्ये रसरूपेण तिष्ठति ।
(४) अभिनयकुशलतया आरोपितः स्थायीभावः सामाजिकेषु चमत्कारहेतुः सञ्जायते । नटस्यानुकृत्तिः सफलतयोत्पन्नः सामाजिकमनसि चमत्कारजन्यः आनन्दात्मकरसो निष्पद्यते ।
मतसमीक्षा
भरतसूत्रे स्थायीभावस्य पृथगुल्लेखो न वर्तते । इदं च तादृशं वस्तु नास्ति यत्पूर्वमपुष्टरूपेण विद्यमानं सत् पश्चात् पुष्टीभूय रसरूपं धत्ते । विभावादिकं विना मुलाश्रये स्थायीभावो भवितुमेव नार्हति, कुतः पुनस्तेन पुष्टिरिति ?
मतेऽस्मिन् द्वितीयो दोष एवमापतति यत्स्थायीभावोऽयं न कार्यरूपः । यदि कार्यरूपः स्यात्तदा निमित्तकारणक एव स्यात् । तथा च सति निमित्तकारणव्यपगमे नटादिकं कार्यं स्वात्मना तिष्ठति, किन्तु न ह्येवं तथा, विभावादिनष्टे सति रसोऽपि न तिष्ठति । अत एव विभावादिः कारकहेतुर्न वा जनकहेतुः । पूर्वमविद्यमानत्वान्न ज्ञापकहेतुरपि । रस उत्पद्यते इति यद्येतन्मृतं तर्हि दर्शके केन प्रकारेण सङ्क्रमितो भवति ? रतिर्यत्र, तिष्ठेत्तत्रैव रसोऽपि भवितुर्युक्तः, कार्यकारणयोः एकाधिकरणवृत्तित्वनियमात् । अनुकार्योऽस्मद्दृष्टिगोचरात्परः । अनुकर्तरि तस्यारोपो भवति । आरोपितो रसो दर्शकेषु कथं चमत्कारमुत्पादयेत्; तत्राधारत्वस्य मिथ्यात्वं स्पष्टमेव भवेदिति ।
मतसारांशः
( १ ) वास्तविकरूपेण अनुकार्यरूपान् एव विभावपदव्यपदेश्यान् वक्तुं शक्यते अस्माभिः । तदनुभावान् सञ्चारिणश्चानुभावान् सञ्चारिणः कथयिष्यते ।
( २ ) नटो ह्येतामनुकरोति । सामाजिकास्तु चित्रतुरगन्यायेन नटमेवानुकार्यं बुध्वा तत् अनुभावादिद्वारा नटे स्थायिभावस्य अनुमानं कुर्वन्ति ।
मतसमीक्षा
श्रीशङ्कुकेन हि अनुकरणानुमानयोरुपयॆवाग्रहः कृतः । तत्र न स्थायिभावस्य न वा सहचारिणः अनुकरणं भवितुमर्हति । वेशभूषानुभावानामेवानुकरणसम्भवात् । समुद्रलङ्घनाद्युत्साहस्य मानसिकप्रत्यक्ष तु साधारणमनुष्यस्य कथं कथमपि न भवितुमर्हति । वास्तविकं तु नटः स्ववेशभूषायां तन्नायकस्थितेः साधारणरूपेण धारणं करोति । अनुमाने चित्रतुरगादिन्यायानुसारणेना सत्याधारात्सत्यं प्रतिष्ठापयितुकामोऽयं बालकानां यथाकथञ्चित् प्रतीयते भवेन्नान्येषां मृगतृष्णाजलेन न कस्यापि पिपासाशान्तिः स्नानं वा सम्भवितुम् अर्हति। अथ चानुमानं बद्धेः विषयो व्यवहितञ्च । अन्यस्य रतिरन्यं कथा सङ्गच्छत्। तथाभावे रसानुमितिः कथम् ?
भट्टनायकस्य भुक्तिवादः
रसविषये भक्तिवादस्य परिपोषकोऽयम्। काव्यादिद्वारा रसनिष्पत्तौ व्यापारत्रयमामनन्ति । तत्र प्रथमाभिधा, यया शब्दार्थयोः ज्ञानं भवति, भावकत्वव्यापारः येन विभावादयो रत्यादिस्थायिभावाश्च साधारणीकृताः सन्तः  'परस्य न परस्य मम न मम' इत्यादि बन्धनान्मुक्ता उपभोगयोग्याः भवन्ति । सीता जनकतनया रामकान्ता भूत्वा साधारणतया रमणीमात्र व्यपदेशयोग्या भवति । अयमाचार्यो भोगव्यापारं भोजकत्वमिति कथयति । नाटके च नोक्तव्यापारत्रयं किन्त्वाद्य द्वयमेव । भोजकत्वव्यापारेण हि रजस्तमसी अभिभूय सत्त्वस्योद्रेकः भवति । चित्तवृत्तिनां शान्ततया स एवानन्दस्य कारणं भवति । मतमिदं साङ्ख्यमतस्य अनुकूलम् । एवञ्च रससूत्रस्थ 'संयोगात्' इत्यस्य 'भोज्यभोजकभावसम्बन्धात्' 'निष्पत्तिः' इति, अस्य भुक्तिरित्यर्थः । तथा चोक्तं काव्यप्रदीपे – तस्मात् विभावादिभिः संयोगात् भोज्यभोजकभावसम्बन्धात् रसस्य निष्पत्तिरिति सूत्रार्थः । केचिदेतन्मतानुसारिणस्तु संयोगादित्यस्य साधारणीकृत विभावादिभिः सह सम्यग् योगादित्यर्थं निरूपयन्ति ।
मतसमीक्षा
मतेऽस्मिन् भावकत्वभोजकत्व-व्यापारद्वयकल्पने मानाभावात् व्यापारद्वयमपि व्यञ्जनायामेवान्तर्भावयन्त्यभिनवगुप्तपादाः। तदुक्तं ध्वन्यालोकलोचने -
"त्र्यंशानामपि भावनायां कारणांशे ध्वननमेव निपतति । भोगोऽपि न काव्यशब्दे क्रियते अपितु........ लोकोत्तरो ध्वननव्यापार एव मूर्धाभिषिक्तः इति ।
अभिनवगुप्तस्य अभिव्यक्तिवादः
भरतसूत्रव्याख्यानविषये व्यञ्जनावादिनोऽभिनवगुप्तस्यैवान्तिमं मतम् । रसशास्त्रालङ्कारशास्त्रयोर्मध्ये मतमिदं दार्शनिकमनोवैज्ञानिकाधारभित्तिहेतुनात्यधिकं प्रसिद्धत्वमुपगतम् । अयमभिनवगुप्तो व्यञ्जनावादी तथा ध्वनिवादी आलङ्कारिकः । आनन्दवर्धनद्वारा प्रतिष्ठापितसिद्धान्तानुसारेणायं रसं ध्वनेरेवैकं प्रमुखभेदमर्थात् रसध्वनिं स्वीकरोति । अत एव रसो व्यङ्ग्यः, अभिधावृत्तित्रयागम्यः केवलं व्यञ्जनावृत्तिद्वाराऽभिव्यक्तो भवति । काव्यनाटकादिषु प्रयुक्ता विभावादयो रसव्यञ्जका रसश्चाभिव्यङ्ग्यः । इत्त्थमभिनवगुप्तपादोऽयं रसविभावादिषु परस्परं व्यङ्गयव्यञ्जकभावं स्वीकरोति ।
मतसारांशः
( १ ) रसनिष्पत्तिः (रसाभिव्यक्तिः) सामाजिकेषु।
( २ ) सामाजिकेषु स्थायीभावो वासना वा संस्काररूपेण स्थिरतया तिष्ठति।
( ३ ) साधारणीकृतविभादिद्वारा स्थायीभाव उद्बुद्धो भवति । विभावादि संयोगादव्यक्तरूपेणाभिव्यक्तो भवति, यथा जलबिन्दुपतनेन मृत्तिकायाः गन्धस्याभिव्यक्तिर्भवति तद्वत् ।
( ४ ) काव्यादीनां पाठो नाटकानामभिनयः सहृदयानां स्थायीभावस्य जागृतिसाधनम् । पाठकदर्शकयोः स्वोद्बुद्ध-स्थायीभावस्य शुद्धरूपे तन्मयतया चित्तवृत्तीनामेकाग्रत्वात्, ब्रह्मानन्दसहोदराखण्डस्यानन्दप्राप्तिर्भवति ।
( ५ ) रससूत्रस्थस्य ‘संयोगादित्यस्य व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावात्' निष्पत्तिरित्यस्य च ‘अभिव्यक्तिरित्यर्थः । एतन्मतानुसारेण सामाजिकहृदयेषु वासनारूपेण स्थितो रत्यादिस्थायीभावो विभावादिद्वारा व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेन तथाभिव्यक्तो भवति, यथा मृद्गन्धाभिव्यक्तिर्भवति जलबिन्दुसम्पर्कात् । अस्यां दशायां सहृदय-आनन्दघनस्यानुभवं करोति । योगवद्रससन्ततिं प्रमिणोति । द्वयोरपि दर्शनयोर्मध्ये पूर्णानन्दस्यानुभवो भवति । अभिनवगुप्तस्येयं तुलना शैववेदान्त स्य विमर्शावस्थया सञ्जायते, यत्र साधकः ‘शिवोऽहम्' इत्यस्यानुभवं करोति । रसानुभूतिश्चालौकिकः । प्रपाणकरसवदास्वादोऽत्र विभाव्यते । तत्र साधारणीकरणस्यैव प्रभावः । वैयक्तिकरागद्वेषादीनां लोपात् साधारणीकरणकारणेनैव रसानुभूतिर्भवति ।
अस्यां दशायामवस्थितये चात्यावश्यकमिदं यद्विभावादयः स्वस्ववैयक्तिकरूपं परित्यजेयुः, अथ च सामाजिका अपि स्वस्य निर्वैयक्तिकत्वमवश्यं धारयेयुः। तस्मिन्समये रामसीतादयः स्वव्यक्तित्वं परित्यज्य केवलं नायकनायिका-रूपेणास्मत्समक्षे आयान्ति । अथ च वयं तत्र रसानुभवकर्त्तारो भवामः । इत्थं विभावादयः केवलं विषयमात्रं, सामाजिकाश्च केवलं विषयि-मात्रमवतिष्ठन्ते इदमेव साधारणीकरणम् । एतस्य जन्मदाता भट्टनायक एवेतिर निरूपितम् ।
काव्यरसो न प्रणालिकया प्रवहति, नापि ईक्षुरसवन्नीपीडितो भवति किन्तु काव्यगतविभावादिद्वारोबोधितो रजोगुणतमोगुणविमुक्तः सत्वगुणप्रधानात्मप्रकाशेन प्रकाशमानः सहृदयवासनागतस्थायीभावस्य आस्वादजन्यानन्दः । व्यक्तिगतसंस्कारो हि साधारणीकृतो भूत्वा शीशकाक्षररूपोऽथवा तदाधाररूपः सजायते । शीशकाक्षरं व्यक्तिसाधारणयोः मध्यवर्त्तिवस्तु । एतदाधारमिलनहेतुनाखण्डचिन्मयात्मप्रकाशेऽपि वीरशृङ्गारादीनां भेदा अवलोक्यन्ते । स चानन्दः यतः प्रसरति चित्तं व्याप्नोति, अतो 'रस' पदव्यपदेश्यो भवतीति बोध्यम् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अलङ्कारस्य सम्प्रदायाः
तुङ्गानदी
एषा कर्णाटकराज्ये अस्ति। एतस्याः उद्भवः दक्षिणघट्ट्प्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूले भवति। कर्णाटके चिक्कमगळोरुमण्डलं शिवमोग्गमण्डले च  प्रवहति। एषा १४७ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य, कर्णाटकस्य शिवमूगसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे भद्रानद्या सह सङ्गम्यते। इतः आरभ्य अस्याः तुङभद्रा इति संयुक्तनाम भवति। तुङ्गभद्रा पूर्वदिशं प्रति चलति। आन्ध्रराज्ये कृष्णनद्या सह  सङ्गच्छते।
धार्मिककेन्द्राणि शृङ्गेरी एषा नगरी तुङ्गातटे अस्ति। अत्र अनेके देवालयाः सन्ति। तेषु शारदा विद्याशङ्कर इत्यादयः सन्ति। तुङ्गायाः बन्धे एकः केन्द्रीयविद्यालयः अपि अस्ति। तत् होसपेटेसमीपे अस्ति।
गङ्गादासप्रतापविलासः
गङ्गदासप्रतापविलासस्य नामैतिहासिकस्य नवाङ्कस्य नाटकस्य रचयिता गङ्गाधरो मूलतः कर्णाटक वास्तव्यो विजयनगर नृपतेः प्रतापदेवराज्यस्य सभातो गुर्जरानागम्य कञ्चित् कालं मुहम्मदद्वितीयस्य राजसभामलञ्चकार। पश्चाच्च जूनागढ राजेन गङ्गदासेन सभाजितः। संभाव्यते यदसावेव मण्डलीकं नाम महाकाव्यमरचयद् यत्र जूनागढस्यान्तिमः हिन्दूनरेशो वर्णितः। गङ्गदासस्य विजयम् १४४६ ई० वर्षीयमधिकृत्य १४५० ई० वर्षेऽस्य रचना कृता स्यादिति प्रतीयते । चम्पानगरस्य महाकालीमण्डपेऽस्य प्रथमोऽभिनयः प्रयोजितः । कर्णावतीनगरस्य राज्ञः (मुहम्मद (१४४३-१४५१ ई०)) राजसभाप्रीत्यर्थमेतस्य नाटकस्याभिनयः आयोजितः।
कथावस्तु
अस्मिन्नाटके कर्णावती -राज्ञा मुहम्मदद्वितीयेन सह चम्पानगरराज्यस्य गङ्गदासस्य प्रतापदेव्या समहिषीकस्य पावागढदुर्गमधिकृत्ययुद्धं वर्णितम् । मुहम्मदो गङ्गदासं तस्य कन्यामयाचत । याञ्चामपमानं मत्वासौ युद्धाय कृतसंकल्पो निष्ठुरमुत्तरं प्रेषितवान् । पुरोधसो विजयाय महाकालीमपूजयन् । राजा कालीमस्तौत् । स तया दत्तं प्रसादरूपं हारं प्राप्तवान् । महानवमीपूजनावसरे राजा विदूषकेण सह सभामण्डपे संगीतकेन प्रसादितः। अथ तावदेव बहुरूपो नाट्यकारः समागत्य राजानमात्मपरिचयमवदत् -
“कर्णाटकेभ्योऽस्मि । राजा मल्लिकार्जुनो विजयनगरे शास्ति । स च स्वपितुः रिपुद्वयं दाक्षिणात्यं राजानं गजपतिमोड्राधीशं चाजयत् । एकदासौ परिषदं गतो गङ्गाधरस्य कवेर्विषये क्वासौ गत इति पृष्टवान् । पारिषदास्तं न्यवेदयन् – अत्र सम्मानं लब्ध्वासौ दिग्विजयकामः गुर्जरेषु राजसविधे षण्मासानुषित्वा सम्प्रति पावाचलनृपतिं गङ्गदासमाश्रयति । तेज गंगदास-चरितं नाटकायतम् । तदेव नाटकमभिनेतुमहमत्रोपस्थितः '' इति । गङ्गदासस्य यौवराज्यादारभ्य कथा प्रसरति। युवराजो राजकुमारीमश्वमा ह्यापहरति। एकत्र विश्राम्यन्नसो प्रेयसीमाह -
त्वदेकमनसो मुग्धे न मे स्फुरति किञ्चन।
चिदानन्द-कला-तत्त्वभाविनो योगिनो यथा।।
इति नाट्यकारेण रटितं पाठे रटन् विनोदशुको महिषीम् उत्कयति स्म। राजान्यामिच्छतीति ।
“यो मामनामन्त्र्य किमपि न करोति सोऽप्यार्यपुत्र कर्णाटनाट्यकारेण बहुरूपं कृत्वा चित्तस्थितयुवतिरूपाभिनयं दृष्ट्वा तामेव चिन्तयति। ''
इति निभृतं श्रुत्वा राजा तां प्रसादयामास। अथ रणचङ्गेन नाम वीरेण सुरत्तानस्य सेनाधिपे नरोजे हते, मुनीरस्य सेनाया अश्वारोहिणां पञ्चसहरुयां क्षयं गमितायां वीरमभूपो नानभूपश्च गङ्गदासाय पत्रे प्रेषयतः - मुहम्मदाय स्वकन्यां दत्त्वाधीनो भवेति । तौ च प्रागेव तस्मै कन्यां दत्तवन्तौ । गङ्गदासः पत्रमुत्तरयति स्म -
म्लेच्छाय कन्यां ददतो स्वस्य जीवनहेतवे ।
नान-वीरमयोः कस्य सम्पर्को नोपजायते।।
इति वाचयित्वा सरत्तानः नानवीरमयोरपमानं स्वशिरसि दत्तं पादं मन्वानः सेनया पावाचलदुर्गमाक्रामति । पराभवपयेऽपि वीरमो गङ्गदासं सन्दिशति स्म -
मञ्चाभिमानं सकलं यथान्ये पृथिवीभुजः।
दत्त्वा निजसुतां मह्यं राज्यं कुरु निरामयम्।।
इति श्रुत्वा गङ्गदासः तं प्रत्याह - समिति मम कृपाणो देवकन्यां ददाति।। अथ नानभूपं सहायमुपलभ्य दुर्गे कृताक्रमणं सुरतानो विवृद्ध मनोबलः । पुनराह - रे गङ्गदास ते दुर्ग पातयाम्यद्य सर्वतः। गङ्गदासः प्रत्युवाच - यत् कर्तुं शक्यते तत् कर्तव्यमिति । अन्ततो गङ्गदासो विजयी बभूव । तदा मुहम्मदस्यापकीर्तिर्वणिता। यथा -
एषा काक-वराह-माहिष-समा भृङ्गावली-सोदरा
निर्मेधाम्बर-सन्निभा निज-मया न्यक्कुर्वती कज्जलम्।
मूर्ताभावस्यातामसीव खनिनलानां रत्नानां किं
संग्राम-प्रविभग्न-महमद-सुरत्तानापकीर्तिः स्थिता।।
इदं नाटकं गुर्जरदेशस्य राजनीतिक-सांस्कृतिक-परिचयं पुरस्करोति । तदा तुरुष्कादयः प्रभूतां प्रतन्वाना आसन् । रङ्गे पात्रपरिचयो निवेदकमुखेन नेपथ्याद् दीयते । यथा आगच्छन्तं सचिवं हरिदासं निवेदकः सूचयति -
स्फायत्प्रोज्ज्वल-कञ्चुकावृततनुर्मध्यस्य शोणांशुक-
श्चञ्चन्मस्तकवेष्टितेन्दुकलिका-संकाश-चीनाम्बरः।
कक्षे लेखनिकां दधत् तदितरे हैमं मषोभाजनं
पाणौ पुण्यमतीनृपालसचिवः प्रत्येति संतोषवान्।।
यथा वा पुरोहितागमः -
प्रातः स्नानपवित्र-गात्र-विलसत्प्रक्षालन-प्रोल्लसद्
धोत्र-स्फारित-यज्ञसूत्ररचनो दर्भ-प्रगल्भाङ्गुलिः।
गोपीचन्दन - चर्चितालिक - जितादित्यप्रभामण्डलः
कर्णान्दोलित-कुण्डलः समयते राज्ञः पुरोधा इह।।
यथा च नाट्यकारप्रवेशः प्रस्तूयते -
मुक्ता-कुण्डल-मण्डितः श्रवणयोः कण्ठे च मुक्तावली-
युक्तः कङ्कणभूषितः करयुगे पद्भ्यां दधत तोडरौ।
पुष्पापूरित-पूर्ण-केश-निचयः कस्तूरिका-पत्रक-
स्ताम्बूल-स्फुरिताधरो नरपतिः प्रत्येति भूपालवत्।।
कविः क्वचित् पारसीकशब्दगर्भां पुरातनीं हिन्दीमपि प्रयुञ्जानो दृश्यते । यथा -
अष्कौ दालम देखतां किमु लढोच्छोह्मिं खुदल्लम्मका
बन्दा तीर कमाण लेकरि कराँ हिन्दू दिवाना इहाँ।
आया जाय कहाई ताल पगडों पालों गलाँ पगड़ी
विस्ताकी करता खुदालम अंगे डर्ता नहीं अम्हकुं।।
बन्दा तेरा निसन्दा हउँ खउस धरों क्यों करो खोद गन्दा
जो मुझ् खें मार तिस्खें रउ तह सुणुरे कालिका की दुहाई।
क्यूं खुन्दालम्मु भूला नहि नहि सुणता बात वज्जीर केरी
काहाँ भेज्या हमुन्खें हय हय किउँरे जंगला माहिं पेठा ।।
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म....
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ओम् इति एकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन् यः प्रयाति त्यजन् देहं सः याति परमां गतिम् ॥
अन्वयः
सर्वद्वाराणि संयम्य मनः हृदि निरुध्य च आत्मनः प्राणं मूर्ध्नि आधाय योगधारणाम् आस्थितः ओम् इति एकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन् यः देहं त्यजन् प्रयाति सः परमां गतिं याति ।
अर्थः
सकलप्रवेशद्वाराणि (नवद्वाराणि) निगृह्य चित्तं हृदये संस्थाप्य च स्वस्य प्राणं शिरसि स्थापयित्वा समाधिं प्राप्तः एकाक्षरं ब्रह्मवाचकत्वात् साक्षात् ब्रह्मरूपम् ओारम् उच्चारयन् मां ध्यायन् यः	मानवः शरीरं मुञ्चति सः उत्कृष्टां गतिं लभते ।
अविसेन्न
"वर्गः "
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निष्पावप्रभेदः
thumb|right|200px|सस्ये दृश्यमानः निष्पावप्रभेदः thumb|200px|left|सस्यात् उत्पाटितः निष्पावप्रभेदः thumb|200px|left|निष्पावप्रभेदस्य खण्डाः thumb|right|200px|गृहवाटिकायां निष्पावप्रभेदस्य वर्धनम्
एषः निष्पावप्रभेदः अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषः निष्पावप्रभेदः आङ्ग्लभाषायां Green Bean इति उच्यते । एषः निष्पावप्रभेदः भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । अयं निष्पावप्रभेदः उपमा-शाकान्न-सेविकायाः उपमा इत्यादिषु उपहारेषु अपि योज्यते ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः
दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः (षडयन्त्र का सिद्धान्त, conspiracy theory) इति छद्मविज्ञानम् इत्यपि प्रसिद्धः । एषः शब्दः मूलतया नागरिकस्य, आपराधिकदुर्गोष्ठ्याः, राजनैतिकदुर्गोष्ठ्याः च याच्ञायाः कृते उपयुज्यते । परन्तु, कालान्तरे एषः सिद्धान्तः अपमाननप्रतीकत्वेन प्रसिद्धः सन् अवगणितः । एवम् एषः सिद्धान्तः केवलम् अतिमानवीयशक्तिं प्राप्तुं, कुटिलदुर्गोष्ठीकर्तॄणां कुचक्राणां परिणामत्वेन व्याख्यायितः अभवत् ।
दुर्गोष्ठीसिद्धान्तस्य विदुषः सर्वे सन्देहदृष्ट्या पश्यन्ति । यतः तेषां कथनं वैरल्येनैव प्रमाणसहितं समर्थितं भवति, तस्योपरि संस्थागतविश्लेषणस्य विपरीतम् अपि भवति । तद्विश्लेषणं संस्थानां सामूहिकव्यवहारस्योपरि आधारितं भवति । तत्र ऐतिहासिकवर्तमानकालीनघटनानां व्याख्या विद्वत्तापूर्णसामग्रीभ्यः, मुख्यसमाचारमाध्यमानां तथ्येभ्यः च निर्मीयते । सा व्याख्या घटनायाः पृष्ठे विद्यमानायाः इच्छायाः, गुप्तसन्धीनां च विश्लेषणाधारिता न भवति ।  अतः एषः शब्दः सामान्यशब्दत्वेन विश्वासं चित्रयितुम् उपयुज्यते, यस्य विचित्रम् असत्यं विक्षिप्तप्रकृतीनाम्, उन्मादिप्रकृतीनां च समूहेन व्यक्तं भवति । तादृशं चित्रणं सम्भावितौचित्यस्य अनुप्रयुक्तकारणेन विवादितः विषयः भवति ।
राजनीतिकवैज्ञानिकः माइकल बारकुन इत्यस्य मतानुसारं दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः पुरा अवगणितः उत अल्पव्यक्तिषु एव सीमीतः आसीत्, परन्तु अद्यत्वे जनप्रचारमाध्यमेभ्यः सामान्यत्वेन उपयुज्यते । तानि माध्यमानि दुर्गोष्ठीवादस्य अवधारणां जनयितुं योगदानम् अकुर्वन् । विंशस्य शताब्दस्य अन्तिमे, एकविंशस्य शताब्दस्य आरम्भे च एषः सिद्धान्तः अमेरिकासंयुक्तराष्ट्र स्य सांस्कृतिघटनात्वेन प्रसिद्धः अभवत् । राजनैतिकचेष्टायाः प्रभावत्वेन लोकतन्त्रस्य सम्भावितप्रतिस्थापने दुर्गोष्ठी मुख्यभूमिकायाम् आसीत् इति । मानवविज्ञानी टॉड सैंडर्स एवं हैरी जी वेस्ट इत्यनयोः मतानुसारं "प्रमाणेभ्यः सिद्ध्यति यत्, अद्य अमेरिकादेशीयाः (विशेषवर्गः) दुर्गोष्ठ्याः काँञ्चन नियमान् योग्यान् कथयन्ति ।" अतः दुर्गोष्ठीसिद्धान्ते विश्वासः समाजशास्त्रि-मनोवैज्ञानि-लोकथाविशेषज्ञैः रुचिकरः विषयः अस्ति ।
शब्दावली
"दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः" नागरिकदुर्गोष्ठी, आपराधिकदुर्गोष्ठी, राजनैतिकदुर्गोष्ठी च वैधकारणस्य उत अवैधकारणस्य च कृते तटस्थसूत्रधारः भवितुम् अर्हति । "दुर्गोष्ठ्याचरण"स्य अर्थः अस्ति यत्, यस्य कस्यापि वैधोद्देशस्य उत अवैधोद्देशस्य पूर्त्यै गुप्तसन्धिः परन्तु, "दुर्गोष्ठी'सिद्धान्त'स्य प्रयोगः वर्णनात्मकविधां प्रति इङ्गिताय अपि भवति, यस्मिन् दुर्गोष्ठ्याः अस्तित्वाय व्यापकतर्काः (दुर्गष्ठ्या सम्बन्धः अस्ति इति आवश्यकं नास्ति) सङ्कलिताः भवन्ति । ।
अत्र "सिद्धान्तः" इति शब्दः मख्यधारायाः वैज्ञानिकसिद्धान्तत्वेन न अपि तु प्राक्कल्पनात्वेन अधिकम् अनौपचारिकं मन्यते । तं विहाय दुर्गोष्ठीशब्दः शक्तिमद्भ्यः, प्रतिष्ठितसंस्थाभ्यश्च आधिक्येन उपयुज्यते । यतो हि तेषु एव अधिकसङ्ख्याकानां जनानां विश्वासघातस्य विश्वासः भवति । यथा राजनैतिकभ्रष्टाचारः । यद्यपि सर्वाः दुर्गोष्ठ्यः वास्तव्येन सिद्धान्तः न भवन्ति, तथापि सामान्यनागरिकाः तथैव चिह्नितं कुर्वन्ति ।
दुर्गोष्ठीसिद्धान्तः इत्यस्य शब्दस्य प्रप्रथमः उपयोगः १९०९ तमे वर्षे दरीदृश्यते । मूलतया एतस्य शब्दस्य उपयोगः तटस्थभावं दर्शयितुं भवति स्म । परन्तु १९०६ पश्चात् राजनैतिकसङ्घर्षोत्तरं सः शब्दः अपमाननस्य प्रतीकत्वेन प्रसिद्धः अभवत् ऑक्सफोर्ड इंग्लिश डिक्शनरी मध्ये एषः शब्दः १९९७ तमात् वर्षात् पश्चात् योजितः ।
स्वान्तत्र्यहरणाय, जनसमर्थनं प्राप्तुं त गुप्ततया जातानां सैन्य-वित्तकोष-राजैनिकचेष्टानां कृते विद्वद्भिः बहुधा "दुर्गोष्ठीसिद्धान्तः" इत्यस्य शब्दस्य उपयोगः कृतः । सामान्यतया एतस्य शब्दस्य प्रचलितार्थः लोककथानां, नगरेतिहासस्य च कथोपकथनत्वेन उपयुज्यते, यस्य पौराणिककथाभिः सह सम्बन्धः अपि भवति ।
प्रकारः
राजनीतिवैज्ञानिकः माइकल बारकुन आरोहक्रमे दुर्गोष्ठीसिद्धान्तं श्रेणीबद्धम् अकरोत् । यस्य विवरणम् अधः क्रियते :
उद्धरणम्
वर्गः:राजनीतिः
पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः इति वाक्यांश उपराष्ट्रियप्रशासनिकविभागानाम् उल्लेखं करोति ये पाकिस्थानस्य प्रशासने भूमिकां निर्वहन्ति । देशश्चतुर्भिः प्रदेशैः - खैबर्पख्तूङ्ख्वा, पञ्जाब, बलूचिस्थान, सिन्ध एकं सङ्घीयक्षेत्रं च - इस्लामाबाद् युक्तः । तदतिरिक्तं पाकिस्थानदेशः विवादित काश्मीरक्षेत्रे स्वायत्तप्रदेशद्वयं च प्रशासति - आजादकाश्मीरं गिलगित-बाल्टिस्थानं च ।
शासनस्य स्तराः
अधोलिखिते चित्रे षट् शासनस्तराः वर्णिताः सन्ति -
सन्दर्भाः
वर्गः:पाकिस्तानम्
रुफिनस्
अयं रुफिनस् "हर्बल्" नामकस्य पुस्तकस्य लेखकः । सः स्वस्मिन् पुस्तके सामान्यं सस्यविज्ञानम्, औषधीयानि सस्यानि च विवृतवान् ।
वर्गः:विदेशीयलेखकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हर्बल्
"हर्बल्" इत्येतत् किञ्चित् पुस्तकम् । अस्य पुस्तकस्य लेखकः रुफिनस् नामकः । अस्मिन् पुस्तके सामान्यं सस्यविज्ञानम्, औषधीयानि सस्यानि च विवृतानि सन्ति ।
माण्डिनो डि लूज्जि
अयं माण्डिनो डि लूज्जि विश्वे एव प्रथमवारं १३१५ वर्षे अङ्गच्छेदनं कृत्वा शरीरस्य वर्णनम् अकरोत् ।
बाह्यसम्पर्कततुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैदिकी संस्कृतिः
वैदिकसंस्कृत्याः ज्ञानं वैदिकवाङ्गमयस्य परिशीलने सति भवति। वैदिकसंस्कृतेः विषयेषु वैदिकयुगस्य भौगोलिकी स्थितिः, अार्याणां निवासस्थलानि, दस्युपणिप्रभृतीनां विवरणं, सामाजिकमार्थिक-राजनैतिक-धार्मिक-जीवनमित्यादिकाः सर्वेऽपि विषयाः अन्तर्भवन्ति। आदिभारतीयाः भानु-शशि-व्योम-भूमिप्रभृतितत्त्वानां ज्ञानं सम्यक्तया निदधन्ति स्म । ते समुद्रनदी-पर्वत-वनादीनामुपादेयतां सर्वाङ्गीणतया विदन्ति स्म । ते दीर्घदीर्घतरां समुद्रयात्रां कुर्वन्ति स्म । तेषां सविधे महान्ति महान्ति जलयानानि आसन्, तैः ते सामुद्रिको व्यापारञ्चकूः।
विश्वस्य प्राचीनतमा संस्कृतिः वैदिकसंस्कृतिः वर्तते । जीवनस्य अन्तरङ्गं स्वरूपं संस्कृतिः एव प्रकाशयति। संस्कृतिशब्देन चिन्तनम्, मननम्, मनोवैज्ञानिक-अन्वेषणम्, दार्शनिकविश्लेषणम्, कर्तव्य-अकर्तव्यविवेचनम्, प्रकृतिपुरुषयो: भेदाभेदनिरूपणम्, जीवनलक्ष्यम्, लोकव्यवस्थितेः साधनानि, इत्यादीनि संगृह्यन्ते। वसिष्ठ-पराशर-अत्रि-भरद्वाज-रामकृष्णादिगोत्रोद्भूतानां भारतभूसम्भवानां मनुष्याणां संस्कृतिः वैदिकीसंस्कृतिः इति नाम्नाद्य सर्वत्र विश्रुता।
'''वैदिकी संस्कृतिः पुण्या, पुरुषार्थचतुष्टयम्।
'''शिष्ट्वा लोकान् पुनात्येषा, सत्याचारगुणप्रदा॥ (कपिलस्य) ।
'''या वेदस्मृतिशास्त्रविन्मुनिवरैर्जुष्टा सुखैकास्पदा,
'''देवीसम्पदलङकृता भगवता श्रीशेन संरक्षिता।
नित्या विश्वहितैषिणी विजयते सा वैदिकी संस्कृतिः॥ (कपिलस्य) ।
भौगोलिकी स्थितिः
वैदिके काले का नदी केन नाम्ना, को देशो जनपदो वा केन नाम्ना, पर्वतो वा केन नामधेयेन व्यवहृतोऽभवद् इति वैदिकेभ्यो ग्रन्थेभ्यो यथायथं ज्ञातं भवति।
नद्यः
नदीनां वर्णनं वेदेषु बहुधा कृतमवलोकितं भवति। ऋग्वेदस्य दशममण्डले सम्पूर्णसूक्तमेव नदीनां स्तुत्यां प्रयुक्तमस्ति । नदीसूक्तनाम्ना ख्यातेऽस्मिन् सूक्ते कतिपयानां नदीनां नामोल्लिखितमस्ति—
असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयाऽर्जीकीये श्रुष्णुह्या सुषोमया॥'
गंगा -यमुना -सरस्वती -शुतुद्री -परुष्णी -असिक्नी-मरुद्वृधा-वितस्ता-आर्जीकीया-सुषोमाप्रभृतिनद्यः प्रवहन्ति स्म । एतदतिरिक्तानां कतिपयानां सिन्धोः सहायकपश्चिमीयनदीनामपि नामोल्लेखो नदीसूक्तस्य षष्ठमे मन्त्रे लभते —
'तुष्टा मया प्रथमं यातवे सजूः सुसर्त्वा रसया श्वेत्याया।
त्वं सिन्धो कुमता गोमतीं क्रमुं मे हन्त्वा सरथं याभिरीयते।'
'मावो रसानितभा कुभा क्रमुर्मां वः सन्धुर्निरीरमत्।
मावः परिष्ठात् सरयूः परोषिण्यस्मै इतसुम्नमस्तु।।'
एतदतिरिक्ता विपाश्, अपया, दृषद्वती, दृषद्वतीप्रभव्या, सदानीरा, अनितभा प्रभृतयो नद्यस्तदा प्रवहन्ति स्म । सिन्धुसरितो वर्णनं नितान्तमेव रुचिरायां भाषायां विहितम् अवाप्यते -
'अभित्वा सिन्धो शिशुमिव मातरो या सा वर्षन्ति पयसेव धेनवः॥'
इत्यादिमन्त्रेषु अभिरामोपमामाश्रित्य सिन्धोर्वर्णनं कुर्वन्ति वैदिकऋषयः । सरस्वत्याः माहात्म्यमृग्वेदे भृशं वीक्षितं जायते । अार्यनिवासस्येयमप्येका भूरिप्रशंसिता नद्यस्ति । सरस्वत्याः प्रशंसायामनेका मन्त्रा उपलब्धा भवन्ति । अस्या एव तटे वैदिकाः ऋषयः सामगायनं कुर्वन्तो दत्तचित्ता बभूवु -
'युवं वेदवे पुरुवारमश्विनास्पृधां श्वेतं तरूतारं दुवस्यथः॥'
एवम् -
'सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु ।'
十 -- 十
'एकाश्च मे तिस्रश्च मे ।'
'अन्वितमे नदीतमे देवितमे सरस्वति।
अप्रशस्ता इव स्मसि प्रशस्तिमम्ब नस्कृधि॥'
इत्यादिकाः सन्ति बहवो मन्त्राः प्राप्यन्ते। गोमत्याः पार्श्वर्त्तिनः पार्वत्यप्रदेशेषु आर्यनिवासस्थलमासीत् । अस्या एव नद्यास्तटे पार्वत्यप्रदेशेषु राजा रथवीतिदाभ्यः राज्यमकरोत्।
'एष श्रेति रथवीतिर्मघवा गोमतीरनुपर्वतेप्पश्रितः॥'
अत्रिवंशीयः अर्चनाना-ऋषिः अस्य नृपस्य सोमयागे प्रधानहोतुः कार्यमकरोत्। अस्यैव ऋषेः पुत्रस्य नाम श्यावाश्व इति अासीत् । मरुताऽनुग्रहेणायं ऋषिः ऋषित्वं लब्ध्वा रथवीतिनृपतेः कन्यया सह विवाहमकरोत्। रथवीतेः राज्यादीषदारात्तरन्तनृपस्य राज्यमासीत् । अस्य दानशीलामहिष्या नाम 'शशीयसी' अासीत्। अस्माद्राज्यादारात् पुरुमीडराज्यमकरोत् । अस्य पितुर्नाम विददश्व आसीत् । तेनायं 'वैददश्वि'-नाम्ना प्रख्यातः आसीत्। अस्यार्यनिवासस्य चतुःसीमायारूल्लेखः ऋग्वेदीयमन्त्रेषु प्रतिपादितः। ऋग्वेद स्य दशममण्डलस्य १३६ तमसूक्तस्य पञ्चमे मन्त्रे पूर्वसमुद्रस्यापरसमुद्रस्य च निर्देशो लभते।
'वातस्याश्वो वायोः सखाथो देवेषितो मुनिः।
उभा समुद्रा वाक्षेति यश्च पूर्वं उतापरः॥'
'एका चेतत् सरस्वतीनां शुचिर्यती गिरिभ्यः अासमुद्रात्॥'
'इन्द्रेषिते प्रसवं भिक्षमाणे अच्छा समुद्र रथ्येव याथः।'
ऋग्वेदस्यानुशीलनेन आर्यनिवासस्योत्तरस्यां दिशि तरङ्गायितस्य कस्यचित् अन्यसागरस्याऽपि ज्ञानं भवति। ऋग्वेदे चतुःसमुद्रस्य सुस्पष्टः निर्देशो लभते। सप्तगुः ऋषिः इन्द्रं प्रार्थयति -
'स्वायुधं स्ववसं सुनीथं चतुःसमुद्रं धरुणं रयीणाम्॥
त्रितोऽपि ऋषिः सोमं प्रार्थयति -
'रायः समुद्रांश्चतुरोऽस्मभ्यं सोमविश्वतः अा पवस्व सहस्रिणः॥'
देशाः
तस्मिन् युगे भारते कुरु-पाञ्चाल-कीकट-मद्र-महावृष-काशी -कोशल-विदेह-मगध -अङ्ग-काश्व-काम्पिल-त्रिप्लक्ष-नैमिषवन-नामकाः बहवो जनपदाः आसन्। ब्राह्मण ग्रन्थेषु कुरु -पाञ्चाला नां प्रकृष्टा प्रशंसा दृष्टा भवति । सारस्वतक्षेत्रम् इदमेवाऽऽर्याणामादिभूमिरस्ति । अत्रैव ब्राह्मणयुगे अार्यसंस्कृतेः सभ्यतायाश्च प्रसारोऽभवत् । ऋग्वेदीयमन्त्रेषु एवंविधानां भौगोलिकतथ्यानां वर्णनं लभते, ये उत्तरीये ध्रुवप्रदेशे एव यथार्थतः समुपलब्धा भवन्ति । लोकमान्यतिलक महोदयः उत्तरीयध्रुवमेव आर्याणां मूलस्थानममन्यत ।
वैदिकदर्शनम्
वेदाः अनादिकालीनाः अपौरुषेयाः सन्ति। तत्र दार्शनिक तत्त्वं । प्रचुरम् उपलभ्यते। वेदेषु देवस्वरूपस्य, ईश्वरस्य, ब्रह्मणः, जीवस्य, प्रकृतेः, सृष्ट्युत्पत्तेः, पापस्य, पुण्यस्य, लोकस्य, परलोकस्य, मोक्षस्य, पुनर्जन्मादीनां वर्णनम् अवलोक्यते। । संस्कृतेः सांस्कृतिक५्भ्परायाः वा प्रवर्तनं मानवस्य अनुभवानाम् आधारे एव भवति। वेदेषु प्राकृतिकतत्त्वानां भानु-शशि-वायु-मेघ-विद्युत्-प्रभृतीनाम् इन्द्र-वरुण-रुद्र-मरुत्प्रभृतिनामभिः वर्णनं प्राप्यते। इयं वैदिकीसंस्कृतिः एव आध्यात्मिकी संस्कृतिर्वा भारतीया । संस्कृतिः इत्यभिधीयते। तस्या वेद-ज्ञानप्रकाशनकारिणां भारतौकसां महर्षीणां विचारैः । जीव्यमानत्वात्। एषा संस्कृतिः विश्वसंस्कृतिः इत्यपि कथ्यते तस्यास्त्रिकालवर्तिसकल- | देशस्थप्राणिमात्रोपकारकयज्ञाख्यकर्मनिष्ठत्वात्। धर्मार्थकामादीनां सेवनेन सह परमं पदं । प्रापयति वैदिकीसंस्कृति। देवानां सामान्यवैशिष्ट्यमाश्रित्य एकेश्वरवादः समर्थ्यते। तेषां | विभेदकगुणानाश्रित्य बहुदेवतावादोऽपि प्राप्यते। यथा वेदेषु– अत्र एक एव ईश्वरः इन्द्र-मित्र-वरुणादिनामभिः स्तूयते। पुरुषसूक्ते(ऋग्वेद 10/90) विराट्पुरुषात् सृष्ट्युत्पत्तिः वर्ण्यते। नारदीयसूक्ते(ऋग्वेद10/129)अपि सृष्ट्युत्पत्तिवर्णनम्। हिरण्यगर्भसूक्ते (ऋग्वेद-10121) हिरण्यगर्भप्रजापतेः सृष्टेरुद्भवः। ऋग्वेदे (10/59/6) पुनर्जन्मप्रतिपादनं प्राप्यते। अर्थात् जीवः स्वकर्मानुसारं पुनर्जन्म प्राप्यते।
वैदिकसंस्कृतेः देववादः
वैदिकसंस्कृतौ वेदोक्तं आप्तवचनं प्रामाण्यरूपेण स्वीक्रियते। वैदिकदेवानां विषये उल्लेखमस्ति यत् देवेषु तेजः-पावनत्व-दया-दाक्षिण्य-क्षेमावहत्वादिक सामान्येन उपलभ्यते। क्वचिद् देवा मातृपितृरूपेणापि परिकल्प्यते। पितापुत्रसम्बन्धादिवर्णने देवानां काल्पनिकदेहादिवर्णनं प्राप्यते। आयुष्य-अभ्युदय-समृद्धि-प्रदायकाः सर्वे देवाः। देवेषु केवलं रुद्र एव भयमावहति। वरुणो न्यायाधीशः, न जातु पापिनं क्षमते। सर्वत्र आशावादसंचारः। देवानां चरित्रम् उज्ज्वलम् देवयजमानयोः अनुग्राहकानुग्राह्यसम्बन्धः विद्यते।
धार्मिकं जीवनम्
वैदिकजीवनं धर्मप्रमुखं वर्तते। यज्ञेषु देवा आहूयन्त, घृतान्नसोमक्षीरादिकमहूयत। देवानां पेयं सोमरसः अभवत्। वैदिककालः धर्मप्रधानो विद्यते। इन्द्र-अग्नि-वरुण-मरुत्-सोम-अश्विनौ उपास्यदेवेषु मुख्याः। चिन्तन-मनन। दर्शनादिकं सर्वं धर्माश्रितम् इव समवलोकितम्। काव्यकृतिः अपि धर्ममूलैव आसीत्। । आचार-विचारादि शुद्धाः संयम-सत्य-आत्मचिन्तनादिषु बलमभीयत।
वैदिकसंस्कृतेः सामाजिकं जीवनम्
वेदकालिकः समाजः पितृप्रधानः अासीत् । पिता एव सर्वेषां गृहाणां नेता एवं पुरस्कर्त्ता आसीत् । स्त्री-पुत्र-पुत्री-वध्वादीनां जीवनं तस्यैव छत्रच्छायायां सुखेन व्यतीतं भवति स्म। वैदिकेऽनेहसि सर्वेऽप्याश्रमाः समृद्धाः सुखिनश्चासन् । पुत्राः पुत्र्यश्च उच्चशिक्षां तदा प्राप्तवन्तः । ललितकलानाञ्च तदा प्रसारः अासीत् । विवाहस्तदा सुव्यवस्थितप्रथां वहन् दृग्गोचरो भवति । वैदिकाः आर्याः सङ्ग्रामप्रिया जातयः आासन् । अतो मन्त्रेषु वीरपुत्राणां प्रसूतये देवतानां भव्या प्रार्थना कृताऽस्ति -
'यथाहं शत्रुहोऽसान्यसपत्नः सपत्नहा॥'
विवाहकालस्येयं प्रार्थनाऽस्ति — हे इन्द्रदेव ! इमां स्त्रीं दशपुत्रान् देहि -  'दशास्यां पुत्रानाधेहि पतिमेकादशं कृधि'। ऋग्वेदकाले अभ्रातृकायाः कन्यायाः विवाहो बहुधा नाभवत्, यतस्तस्याः पुत्रः स्वपितुः सम्पदधिकारं विहाय मातामहस्य समृद्धेः अधिकारमवहत् । ऋग्वेदे तस्य पितुः प्रसन्नतायाः वर्णनमस्ति यः स्वदुहितुः वरान्वेषणे सफलोऽभवत् -
'पितानत्र दुहितुः सेकमृज्जन् संशग्म्येन मनसादधन्वे'। शतपथब्राह्मणे सुकन्यायाः निःसन्दिग्धकथनमस्ति यन्मम पितरौ यस्मै वराय मां समर्पितौ तं जीवनपर्यन्तं न परित्यजामि ।  'सा होवाच यस्मै मां पिताऽदान्नैवाहं तं जीवन्तं हास्यामीति'। ऋग्वेदे विवाहस्य सर्वमान्यं सूक्तमिदमस्ति —
'सोमो वधूयुरभवदश्विना ता उभा वरा।
सूयायत् पत्ये शसन्तीं मनसा सविता ददात्।'
वैदिकयुगे नारीणां सम्मानमासीत्। मातृ-दुहितृ किंवा जायारूपेण वैदिकयुगे नारी सर्वथा सम्माननीयाऽऽसीत् । ' जायेदस्तम् ' अर्थात् गृहिणी गृहमुच्यते इति। तस्मिन् युगे स्त्री सहधर्मिणी आसीत् । अपत्नीको जनो यज्ञाधिकाराद्वञ्चितोऽभवत् ।  'अयज्ञो वा ह्येष योऽपत्नीकः'। स्त्रियाः प्रेम पत्ये आदर्श आसीत् । सा समरसतायाः प्रतिमूर्त्तिममन्यत । न केवलं गार्हस्थ्यजीवनस्यैव सा स्वामिन्यासीत् प्रत्युत स्वपत्यौ तस्याः पूर्णप्रभुत्वमासीत् । सा गृहलक्ष्मी आसीत् । कन्याः सुवध्वः सन्तु एतदर्थं तदानीम् उदारशिक्षणस्य व्यवस्थाऽऽसीत् । लोपामुद्रा स्वपत्या मुनिना अगस्त्येन सह सूक्तस्य दर्शनं कृतवती। अपाला-रोमश योः संसर्गेण सूर्यपुत्री सूर्या अपि ऋषिका आसीत्।
ऋग्वेदीयसमाजे सामान्यतः सर्वत्र धर्मस्य समादर अासीत् । अस्मिन् समाजे पुरुषाः सदाचारवन्तः पुरुषार्थप्रियाः शक्तिशालिनो बभूवुः । कृषिकर्मणि पशुपालने च जनता सदा तदा निरता। ग्रामेषु जनता निवासं चक्रे । पुरदुर्गादीनां वर्णनं वैदिके साहित्ये पर्यवलोक्य विदितं जायते यत्, तदानीन्तनाः जनाः सभ्यायां संस्कृतौ च प्रशंसनीयामुन्नतिं गताः अासन् । 'शतभुजिभिस्तम- भिसुतेरधात् पुंभी रक्षता*******भिषक्' प्रभृतिमन्त्राः सन्ति। 'कारुरहं तत्तो भिषग्॥' इत्यादिमन्त्रा बोधयन्ति यत्, तदानीन्तना जनाः जीवनयापनाय अर्थोपार्जनार्थाय च बहूनि उद्यमनानि जगृहुः ।
राजनीतिक जीवनम्
वैदिककाले समाज: आचारशास्त्रानुगतविधानानुसारेण न्यायव्यवस्थासञ्चालनाय राज्यस्य तन्मूलत्वाद्दण्डनीतेरर्थशास्त्रस्य च सनिवेशो। विद्यते। वैदिककाले राजनीतिकदृष्ट्या समाजः पञ्चधा व्यभज्यत- राज्ञः कर्म राष्ट्रसंरक्षणं, शत्रुविनाशनं च आसीत्। राजतन्त्रात्मिका, प्रजातन्त्रात्मिका च द्विविधा शासनप्रणाली प्राचरत्। राजतन्त्रे राजा वशपरम्परागतः, प्रजातन्त्रे च निर्वाचितोऽभूत्। राजसंचालनार्थं सभा समितिः चेति परिषद्द्वयं प्रजापतेः दुहितृरूपेण प्राचलत्। अथर्ववेदेऽपि राज्यप्राप्त्यर्थं शत्रूणां विनाशार्थं च ‘श्येनयागः' श्रूयते। वेदे आदर्शराज्यस्य स्वरूपम्– न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः। नानाहिताग्निर्नाविद्वान् न स्वैरी स्वैरिणी कुतः॥ (वेदे) सेयं वैदिकी संस्कृतिः सर्वोत्तमा प्रथमा संस्कृतिः इति वेदे संस्तूयतेसा प्रथमा संस्कृतिर्विश्ववारा। । (यजुः7/14)
भारतीयानामाचारव्यवहारसमाजराज्यव्यवस्था श्रुतिप्रामाण्यमूला विद्यते। ऐतरेयब्राह्मणे शासनविषयिणी घोषणा वर्तते । यथा-ॐ स्वस्ति। साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं आान्ताद्, आापराधात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराड् इति। ब्राह्मणभागेषु विस्तरेण वैदिकी शासनप्रणाली-1.साम्राज्यम्, 2.भोज्यम्, 3.स्वाराज्यम्, 4.वैराज्यम्, 5.महाराज्यम्, 6.आधिपत्यम्, 7.सामन्तपर्यासा, 8.पारमेष्ठ्यम्, 9.जानराज्यम्, ब्रह्मचर्येण राजा राष्ट्रपुरुषो वा राज्याधिक्रियते। अत एव कौटिल्याचार्योऽपि सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलमर्थः अर्थस्य मूलं राज्यम् राज्यस्य मूलमिन्द्रियजयः तन्मूलं विनयः । तन्मूलं वृद्धोपसेवेत्यादिकमुजहार । सर्वे जनाः संस्कृतिपरिपालका भवन्तु इति निर्देष्टव्यम् संस्कृतिपालनार्थमेव वस्तुतः कस्यापि देशस्य राष्ट्रस्य वास्तित्वम् उपयुज्यते, यतः कस्यापि देशस्य सर्वोच्चो यो निधिः स संस्कृतिः निधिः। वैदिक-आदर्शीन् गृहीत्वा भारतीयसंस्कृतेः श्रद्धापरायणा अनुयायिनैः पोषकाश्च जायेरन्। अस्मिन् देशे प्रचलतां मतमतान्तराणां सम्प्रदायानाञ्च मूले स्थिरीभूय एषा निषीदति, अत एव सर्वेषामपि सम्प्रदायानां प्रतिपाद्यो विषय: एक: स एव यं भारतीयवैदिकसंस्कृतिः अभिनन्दति। भारतीयवैदिकसंस्कृतौ निष्कामकर्मवीचयः सर्वत्र उच्छलन्त्यः प्रवहन्त्यः च संलक्ष्यन्ते-
तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म सदाचर।
असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ।।
वर्गः:प्राचीनसंस्कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अनन्यचेताः सततं...
पदच्छेदः
अनन्यचेताः सततं यः मां स्मरति नित्यशः तस्य अहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥
अन्वयः
पार्थ ! यः अनन्यचेताः नित्यशः सततं मां स्मरति तस्य नित्ययुक्तस्य योगिनः अहं सुलभः ।
अर्थः
पार्थ ! यः मानवः अनन्यमनस्कः प्रतिदिनं सर्वदा मां ध्यायति तस्य सततयुक्तस्य योगवतः अहं सुखेन लभ्यः भवामि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
15 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बौद्धदर्शनस्य मतानि
बौद्धदर्शनस्य अनेकानि मतानि सन्ति।
बौद्धचतुष्टयान्तर्गतं माध्यमिकतम्
बौद्धदर्शनस्य तत्त्वं जिज्ञासवो माध्यमिक-प्रभृतयो बौद्धविद्वांसः शून्यवाद मेव तत्त्वतो व्याहरन्ति, व्यवहरन्ति, समुपस्थापयन्ति चेति शुन्यतत्त्वमेव सोप पत्तिकं सलक्षणकञ्च विविच्यते ।
यद्यपि माध्यमिकस्यापि प्रक्रियोपदेशः सौत्रान्तिकवदेव चास्ति अङ्गीकार तावच्छेदककुक्षौ । तथापि अस्य माध्यमिकस्य मतेऽर्थस्याऽननुमितत्वेनाऽनुमानस्य प्रत्यक्षमूलकत्वस्याऽनुभवसिद्धत्वेनाऽदोषाद् भेदः सुस्पष्ट एव । परमोच्चकोटि कश्चायं शून्यवादः परिगण्यते ।
सर्वेऽपि दार्शनिकाः प्रायः शून्यत्वेनाऽभावं मन्यमाना एव तन्मतस्य निरा करणाय प्रवर्तन्ते । परन्तु 'प्राप्तौ सत्यां निषेधः' इति न्यायेन शून्यत्वपदार्थस्या ऽभावत्वे एव तन्मतस्य निराकरणं साधु सङ्गच्छते। किन्तु शून्यत्वपदार्थो नाऽभाव इति । माध्यमिकाः खलु शून्यत्वमनिर्वचनीयत्वेन व्याख्यातवन्तः । तथाहि -
'न सन्नासत् न सदसत् न चाऽप्यनुभयात्मकम् ।
चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥'
यदसत्कारणैस्तन्न जायते शशशृङ्गवत् ।
सतश्वोत्पत्तिरिष्टा चेज्जतिं जनयेदयम् ।।
एकस्य सदसद्भावौ वस्तुनो नोपपद्यते ।
एकस्य सदसदभ्योऽपि वैलक्षण्यञ्चोक्तिमात्रतः ।।
चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं शून्यं तत्त्वमिति स्थितम् ।
'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत्' ।
सर्वथा शून्यं वदन् शून्ये च जगति सञ्चरन् खलु माध्यमिको बौद्धः सर्वमेव घट-पटादिरूपं विषयजातं तद्विषयकञ्च ज्ञानं सर्वथा मिथ्याभूतं सत्ताविहीनञ्चाऽभिधत्ते ।
या कापि सत्तायाः प्रतीतिर्जायते सा केवलं भ्रान्तिभूता कल्पनामात्रमेव । यथा-रज्ज्वां जायमाना सर्पत्वप्रकारिका प्रतीतिमिथ्याभता सती कल्पना मात्रत्वेन समनुभूयमाना केवलं भ्रान्तिभूताऽनुभूयते, न तु प्रमात्मिकापीति ।
वस्तुतस्तु महात्मा भगवान् श्रीबुद्धः स्वीयं समस्तमपि प्रवचनात्मक सदपदेशं पालिभाषायामेव कृतवान् । परन्तु तावतापि यावत्कालावच्छेदेन बौद्धधर्मस्य तदर्शनस्य वा हीनयान-महायानेति नाम्ना सिद्धान्तद्वयं प्रचलितं जातन्तत्र महायानधर्म-दर्शनपरा ग्रन्थाः सन्ति संस्कृतभाषायामेव सम्बद्धा निबद्धाश्च ।
एवं बौद्धधर्मदर्शनप्रतिपादनपरा अपि अतीव प्राचीना ग्रन्था 'त्रिपिटके'ति नामधेयेन प्रसिद्धिं गताः सन्तः समनुभूयन्ते । येषां ग्रन्थानां निर्माण प्रकाशनं वा तदीयं प्राचीनतमत्वं सूचयति । तत्र च कतिपयपिटकानां नामधेयम् -
१. काश्यपेनाऽभिधम्मपिटकम्,
२. उपातिना-विनयपिटकम्,
३. आनन्देन सुत्तपिटकम्, मगधेषु राजगृहसभायां प्रागुक्तं पिटकत्रयं श्रावितम् ।
तत्रापि सुत्तपिटकं साकल्यावच्छिन्नेषु खलु पञ्चसु निकायेषु निम्नो ल्लिखिततां गतेषु विभक्तं विहितं सत् समनुभूयते । तेषां निकायानां नामानि समुल्लिख्यन्ते, यथा-
१. दीघनिकायः,
२. मज्झिमनिकायः,
३. संयुत्तनिकायः,