cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आनन्दीबाई गोपालराव जोशी
मृत्युः
१८८७ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरीमासस्य २६ तमे दिनाङ्के स्वीये २२ तमे वयसि आनन्दाबाई दिवङ्गता । तस्याः मरणात् आदेशे सर्वे दुःखम् अन्वभवन् । तदीयं भस्म थियोडिया कार्पेण्टर् वर्यायै अपि प्रेषितम् यच्च सा स्वीयकुटुम्बश्मशाने एव अस्थापयत् ।
जीवनचरितम्
केरोलिन् वेल्स् हीले डाल् १८८८ तमे वर्षे आनन्दाबाय्याः जीवनचरितम् अलिखत् ।
दूरदर्शनेन आनन्दाबाय्याः जीवनम् आधारीकृतय आननी गोपालनाम्ना हिन्दीधारावाहिनी प्रकाशिता । (कम्लाकर् सारङ्ग् अस्याः धारावाहित्याः निर्देशकः ।)
श्रीकृष्ण जनार्दन जोशीवर्येण आनन्दाबाय्याः जीवनम् आधारीकृत्य आनन्दी गोपाल नाम्ना उपन्यासः रचितः । अस्याः नाटकरूपम् अददात् श्री राम् जि जोगेल्कर् ।
तरुण गोगोई
तरुण गोगोई (Tarun Gogoi) भारतीयराजनेता वकीलः च आसीत्। सः २००१ तः २०१६ पर्यन्तं असमस्य १३ तमे मुख्यमन्त्रीरूपेण कार्यं कृतवान्। सः असमस्य सर्वाधिकं दीर्घकालं यावत् मुख्यमन्त्री आसीत्। सः भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेसस्य सदस्यः आसीत्। मुख्यमन्त्रीरूपेण स्वस्य कार्यकाले राज्यस्य वित्तस्थितिसुधारस्य अतिरिक्तं उग्रवादीविद्रोहस्य समाप्तिः, हिंसायाः न्यूनीकरणस्य च श्रेयः तस्मै दीयते।
जीवराज महेता
डॉ.जीवराजभाई महेता(જીવરાજ મહેતા,Dr.Jivraj Narayan Mehta)  गुजरातराज्य स्य प्रथममुख्यमन्त्री आसीत् । साम्प्रतकाले सत्तां प्राप्तुं राजनीतिधनजात्यादीनां बलमनिवार्यमस्ति । किन्तु जीवराज महेता इत्येतस्य पार्श्वे एतेषु किमपि नासीत् । स्वस्य ज्ञानबलेनैव सः अग्रगामी अभवत् । स्वस्य ज्ञानमर्थात् सर्वेषां क्षेत्राणां ज्ञानम् । सः चिकित्साछात्रः आसीत् तथापि वित्तमन्त्री इति पदभारं सफलतया ऊढवान् ।
उच्चशिक्षणम्
१९०४ तमे वर्षे जीवराजभाई मेट्रिक् परीक्षायां समुत्तीर्य मुम्बई-नगरस्य ग्रान्ट् मेडिकल् कोलेज् इत्यस्मिन् प्रवेशं प्रापत् । तस्य निवासः जैनछात्रालये आसीत् । अतः तत्राऽपि निवासशुल्कं नासीत् । तेन पठनारम्भे सति महाविद्यालयतः छात्रवृत्तिः प्राप्ता । अतः अभ्यासव्ययः न्यूनः अभवत् । १९०७ तमे वर्षे एल्.एम्. एन्ड् एस्. इत्यस्य अन्तिमवर्षस्य परीक्षायां सर्वाधिकपुरस्काराः अनेन अर्जिताः । अष्टसु सप्तविषयेषु छात्रवृत्त्या सह सुवर्णपदकाः प्राप्ताः । अष्टमे विषये ग्वालियर -नगरस्य डॉ. दीक्षित इत्यनेन सह अर्धछात्रवृत्तिः लब्धा । विद्यालयस्य वर्षशतस्य इतिहासे इत्थं प्रथमवारमभवत् । मुम्बई -नगरस्य विश्वविद्यालयात् जीवराजभाई इत्यनेन लॉर्ड सेन्डहर्स्ट सुवर्णचन्द्रकः लब्धः । प्रथमवर्षादेव जीवराज महेता छात्रवृत्तिं प्रापत् । तेन विचारितं यत् – “अहं छात्रवृत्तिं प्राप्स्यामि अतः मया छात्रालये निःशुल्कं निवासः न कर्तव्यः” । अतः सः छात्रालयस्य विश्वासिने (trustee) पत्रम् अलिखत् यत् – “मह्यं विद्यालयपक्षतः छात्रवृत्तिः, विगुणछात्रवृत्तिः दीयते । अतः मह्यं दीयमानं साहाय्यं यदि अन्यस्मै छात्राय प्रदीयते तर्हि आनन्दम् अनुभविष्यामि” इति ।
चिकित्सायाः अभ्यासाय इङ्ग्लेण्ड-देशे गमनम्
चिकित्साक्षेत्रे उच्चाभ्यासाय जीवराजभाई इत्ययं १९०९ तमे वर्षे यदा इङ्ग्लेण्ड -देशमगच्छत्, तदा तेन ताता-संस्थातः साहाय्यं प्राप्तम् । लण्डन् -नगरस्य विश्वविद्यालये अभ्यासे सः निरन्तरं मुखरः आसीत् । इत्थं पञ्चवर्षं यावत् कठोरपरिश्रमेण १९१४ तमे वर्षे तेन विश्वविद्यालयस्य एम्.डि. इति पदवी प्राप्ता सुवर्णचन्द्रकश्च प्राप्तः । तस्यां प्रथमक्रमः अपि प्राप्तः ।
रङ्गभेदस्य विरोधः
प्रथमक्रमवशात् सः चिकित्सालये चिकित्सकपदस्य अधिकारी आसीत् । किन्तु रङ्गभेदकारणात् तत्स्थानं श्वेतवर्णीयाय चिकित्सकाय प्रदत्तम् । इङ्ग्लेण्ड -देशे रङ्गभेदं दृष्ट्वा जीवराजभाई इत्ययं विरोधं कर्तुम् अविचारयत् । किन्तु केवलं जीवराजभाई इत्ययं विरोधं करोति चेत्तेन लाभः नासीत् । अतः सः जापानी, सिलोनी इत्यादिछात्राणां सङ्घटनम् अकरोत् । एशिया-विद्यार्थिनां सम्मुखे चिकित्साचालकानां पराजयोऽभवत्
जीवराजभाई इत्यस्य सेवा
इङ्ग्लेण्ड -देशे जीवराजभाई षड् वर्षाणि यावत् स्थितः । तदानीं बहुभिस्सह तस्य परिचयोऽभवत् । महात्मना सह परिचयः तत्रैव जातः । तत्र महात्मा रुग्णः आसीत् । जीवराज महेता इत्यनेन तदवसरः स्वीकृतः, तस्य सेवा कृता च । इत्थमेव एकवारं गोपालकृष्णस्य सेवामपि अकरोत् । इङ्ग्लेण्ड -देशस्य यात्रायां जलयानस्य द्वारेण सह गोपालकृष्णस्य परिस्पन्दः अभवत् । तेन सः व्रणितः जातः । तदर्थं सेवायाः अवसरः जीवराज महेता इत्ययं प्रापत् । तेन तस्य अभ्यासकार्यं षड्मासस्य विलम्बेन समाप्तम् । तथापि जीवराजभाई इत्ययं खिन्नः नासीत्, अपि तु गौरवान्वितः आसीत् । कालान्तरे गोपालकृष्णः लण्डन् -नगरे इण्डियन् एसोसिएशन् नामिकां संस्थाम् अरचयत् । जीवराज महेता एतस्यै संस्थायै नूतनरूपम् अयच्छत् । तस्य नाम लण्डन् इण्डियन् एसोसिएशन् इति तेन परिवर्तितम् । वर्षद्वयं यावत् सः तस्याः संस्थायाः प्रमुखपदम् अलङ्करोत् ।
जीवराजभाई इत्यस्य भारते आगमनम्
१९१५ तमे वर्षे जीवराजभाई महेता इत्ययं स्वदेशं प्रत्यागतः । मुम्बई -नगरे कन्सल्टिङ्ग् फिजिशियन् भूत्वा चिकित्साक्षेत्रे व्यवसायम् आरभत । षड्-सप्तमासानां न्यूने एव काले सः अकल्पनीयां सिद्धिं प्रापत् । तदानीङ्काले तस्य मासिकलब्धिः (profit) ३००० रूप्यकाणि आसीत् । तदानीङ्काले इयं बह्वधिका लब्धिः आसीत् । तदानीमेव ताता-संस्थायाः अध्यक्षः रतन ताता रुग्णः अभवत् । मुम्बई -नगरे तस्य रुग्णतायाः चिकित्सा नासीदिति तम् इङ्ग्लेण्ड् -देशं प्रेषितुं विचारितम् ।
लण्डन्-नगरे गमनम्
जीवराजभाई महेता इत्ययं ताता-संस्थायाः साहाय्येन अपठत् । अतः तत् ऋणं दूरीकर्तुं जीवराजभाई महेता इत्यस्मै सेवायाः अवसरः लब्धः । तदानीं प्रथमविश्वयुद्धं प्रचाल्यमानम् आसीत् । स्वस्य उत्कृष्टां लब्धिं त्यक्त्वा रतन ताता इत्यनेन सह अरेबिया इत्याख्ये जलयाने उपविश्य लण्डन् -नगरम् अगच्छत् । तदा यत् भयम् आसीत् तदेव अभवत् । समुद्रमध्ये तेषां जलयाने छिद्रम् अभवत् । अतः जीवराज महेता इत्यनेन रतन ताता, लेडी ताता, तस्य परिवारजनाः नौकायामवतारिताः । अन्ते स्वयमपि अवतरितः । अरेबिया इत्याख्यं जलयानं जलनिमग्नम् अभवत् । नौका अपि समस्याग्रस्ता अभवत् । तदानीमेव वर्षा आरब्धा । तेन समुद्रः उग्ररूपमधारयत् । तेषां यानम् आत्रिंशद्होरा इतस्ततः भ्रममाणमभूत् । अन्ते रतन ताता इत्येनं रोगमुक्तं कर्तुम् इच्छुकः जीवराज महेता स्वयमेव रुग्णः अभवत् । वातावरणस्य आर्द्रतावशात् तस्य श्वासकोशे (lung) रोगः अभवत् । तेन सः आचतुर्वर्षं रुग्णः आसीत् । उपचारार्थं जीवराज महेता इत्ययं स्विड्जर्लेण्ड् अगच्छत् ।
पुनः भारते आगमनम्
स्विड्जर्लेण्ड्-देशे वडोदरा -नगरस्य महाराजं सयाजीराव इत्येतम् अमिलत् । तेन जीवराज महेता इत्यस्मै स्वपरिवारस्य चिकित्सकत्वेन कार्यं कर्तुम् उक्तम् । प्रस्तावमिमं स्वीकृत्य जीवराज महेता इत्ययं स्वदेशमागतः । ततः परम् आत्रिवर्षं वडोदरा -नगरस्य प्रधानचिकित्साधिकारित्वेन सेवाम् अयच्छत् ।
विवाहः
वडोदरा -नगरे मनुभाई महेता दिवान-पदारूढः आसीत् । तस्य हंसा नामाख्या सुन्दरी पुत्री आसीत् । जीवराज महेता इत्ययं तस्याः परिचये आगतः । परिचयः प्रेम्णि परिवर्तितः । उभौ विवाहं कर्तुं सज्जौ आस्ताम् । तेन सामाजिकैः ऊहापोहः कृतः । कारणम् अयं विवाहः अन्तर्जातीयः आसीत् । किन्तु तौ समाजविरोधम् अचिन्त्य विवाहमकरुताम् ।
मुम्बई-नगरे गमनम्
१९२५ तमे वर्षे जीवराज महेता वडोदरा -नगरं त्यक्त्वा मुम्बई-नगरं समागतः । तस्य मतम् आसीत् “स्वदेशीराज्यात् ब्रिटिश-राज्ये वासेन राष्ट्रस्य अधिका सेवा भवति” इति । सर्वकारेण मुम्बई -नगरे गोरधनदास सुन्दरदास इति चिकित्सायाः विद्यालयः आरब्धः । तत्र जीवराज महेता इत्येतस्य डीन इत्याख्ये पदे नियुक्तिः जाता । महाविद्यालयेन सह छात्रालयस्य भारम् अपि सः एव वहति स्म । आसप्तदशवर्षं तेन इदं दायित्वं स्वीकृतम् । १९३०, १९४२, १९४४ तमेषु वर्षेषु इण्डियन् मेडिकल् एसोसिएशन् इत्यस्य प्रमुखपदे नियुक्तः अभवत् । हिन्द इत्यस्य चिकित्साविभागेऽपि सभ्यपदम् आलङ्करोत् ।
जीवराज महेता इत्यस्य कारावासः
महात्मा एवं गोखले इत्येतयोः सम्पर्केण जीवराज राष्ट्रवादी अभवत् । १९३२ तमे वर्षे स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामे भागं गृहीत्वा वर्षद्वयं कारागारमगच्छत् । ततः परं १९४२ तमे वर्षे ‘हिन्द छोडो’ आन्दोलने भागम् अगृह्णत् । अनेन सः पुनः कारागारं प्रेषितः । तत्राऽपि बन्दिनां सेवामकरोत् । ततः निर्गत्य १९४६ तमे वर्षे मुम्बई -नगरस्य विधानसभायाः सदस्यत्वेन चितः । १९४९ तमे वर्षे बाबासाहेब खेर इत्यस्य मन्त्रिमण्डले पब्लिक् वर्क्स् तथा हौसिङ्ग् इत्याख्यस्य विभागस्य दायित्वं तस्य आसीत् । स्वतन्त्रतायाः आन्दोलनस्य अन्ते भारतीयसङ्घे वडोदरा -राज्यस्य विलीनीकरणम् अभवत् । तस्मिन् तस्य महत्वपूर्णा भूमिका आसीत् ।
वित्तमन्त्री जीवराज महेता
१९५२ तमे वर्षे देशे प्रथमं सामान्यं निर्वाचनम् अभूत् । जीवराजभाई अमरेली-प्रान्तात् विधानसभायै चितः । मुम्बई -सर्वकारेण तस्मै वित्तमन्त्रिपदं प्रदत्तम् । बहुभिः आश्चर्यमनुभूतं यत् “चिकित्सकाय तु चिकित्साविभागः दातव्यः, इदं वित्तमन्त्रिपदं कुतः ?” इति । किन्तु तेन पदेन जीवराजभाई प्रसन्नः अभवत् । १९६० तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के राज्यस्य अन्तिमम् आवेदनम् प्रस्तूय तेन उक्तं यत् – “१९५२ तमे वर्षे धनभारः ३०.४९ कोटिः (crore) आसीत् । तत् इदानीं १९६० तमे वर्षे ९० कोटिरभवत्” इति ।
गुजरातराज्यस्य प्रथममुख्यमन्त्री जीवराज महेता
१९६० तमे वर्षे गुजरातराज्यम् अस्तित्वं प्रापत् । ततः प्राक् जीवराज महेता इत्यनेन धनम्, अन्य सम्पत्तेः च विभाजनाय विधानसभा याम् उग्रस्वरेण प्रस्तावः उपस्थापितः । “गुजरातराज्या य खाद्यं न प्राप्यते चेत् पृथक् गुजरातराज्यं नेच्छामः । गुजरातराज्यं दानं न याचते अपि तु अधिकारान् पृच्छति । अन्यथा इदं विभाजनम् अस्माभिः न याचितम् अपि तु बलात् योजितम्” इति । तस्य वचांसि श्रुत्वा सर्वकारः गुजरातराज्य स्य प्रथममुख्यमन्त्रि त्वेन तस्य नियुक्तिम् अकरोत् । किन्तु सः मुख्यमन्त्रिपदे अधिकसमयं न स्थितः । १९६२ तमे वर्षे तस्य स्थाने बळवन्तराय महेता इत्यस्य नियुक्तिः जाता । ब्रिटिश्-सर्वकारेण जीवराज महेता इत्यस्य हाई-कमिश्नर् इति पदे नियुक्तिः कृता । ततः परं लोकसभायामपि चितः ।
मृत्युः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:गुजरातराज्यस्य राज्यनेतारः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इलाबेन भट्ट
इला भट्ट (ઇલા ભટ્ટ, Ila Bhatt ) इतीयम् अहमदाबाद-नगरे निवसति स्म । अहमदाबाद -नगरं भारत स्य मान्चेस्टर् इति जनाः अकथयन्त । सम्पूर्णे नगरे वस्त्रयन्त्रागार स्य धूमनाल्यः चलन्ति स्म । श्रमिकैः सह महिलाः अपि श्रमं कुर्वन्ति स्म । ताः महिलाः श्रमं कुर्वन्नपि अनेकाः समस्याः अनुभवन्ति स्म । ताः आरक्षकाः पीडयन्ति स्म, गृहे पतिः पीडयति स्म, कार्यक्षेत्रे परिश्रमस्य वेतनं न ददाति स्म अर्थात् व्यापारिणः अपि पीडयन्ति स्म । एतादृश्यां परिस्थितौ ताः कस्य साहाय्यं प्राप्नोत् इति प्रश्नः आसीत् । अन्ते ताभिः सहायता प्राप्ता । सा च सहायता इला भट्ट इत्यस्याः आसीत् ।
जन्म परिवारश्च
इला भट्ट इत्यस्याः जन्म १९३३ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य ७ तमे दिनाङ्के अभवत् । तस्याः पितुः नाम सुमतराय भट्ट इति आसीत् । मातुः नाम वनवीला भट्ट इति आसीत् । एतौ अधिवक्तुः कार्यं कुरुतः स्म ।
बाल्यं, शिक्षणञ्च
इलाभट्ट इत्यस्याः जन्मभूमिः, कर्मभूमि च अहमदाबाद -नगरम् आसीत् । सा बाल्यकालात् एव सामाजिकानि कार्याणि कर्तुम् इच्छति स्म । पठने अपि तस्याः तदेव लक्ष्यम् आसीत् ।  तस्याः प्राथमिकं शिक्षणं सुरत -नगरस्य सार्वजनिक गर्ल्स् हाइ स्कूल् इत्यत्र अभवत् । ततः परं सा सुरत -नगरस्य एम्.टी.बी महाविद्यालयात् स्नातकस्य पदवीं प्राप्तवती । तदनन्तरं सा अहमदाबाद -नदरस्य एल्.ए.साह लो महाविद्यालयात् एल्.एल्.बी कृतवती । १९५४ तमे वर्षे सा लो इति पदवीं प्राप्तवती, हिन्हु लो इत्योपरि कार्यं कृत्वा सुवर्णपदकं च प्राप्तवती ।
विवाहः
पठनान्ते सा मुम्बई -नगरस्य (SNDT) श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरे महिला विश्वविद्यालये आङ्ग्लं पाठयितुम् आरभत । इलाभट्ट स्वस्याः स्नातकाभ्यासकाले रमेशभट्ट इति नामकम् अभयं छात्रनेतारम् अमिलत् । १९९१ तमे वर्षे भारत स्य प्रथमायां जनगणना यां बस्ति(roller area) इति स्थसे स्थितानां जनानां गणनार्थं इला भट्ट इत्येतां रमेशः स्वेन सह आगन्तुं न्यवेदयत् । इला भट्ट तेन सह गतवती । इत्थम् उभयोः परिचयः प्रगाढः अभवत् । कालान्तरे सः परिचयः प्रेम्णि परिवर्तितः । अन्ते पित्रोः विरोधे सत्यपि १९५६ तमे वर्षे  सा रमेशेन सह विवाहम् अकरोत् ।
कार्यारम्भः
१९९५ तमे वर्षे सा अहमदाबाद -नगरस्य टेक्सटाइल् लेबर् एसोसिएश् (TLA) इत्यस्य सर्वकारमान्ये विभागे सम्मिलिता अभवत् । टी.एल्.ए संस्थायां कार्यारम्भं कृत्वा तेल अवीव इत्यत्र एफ्रो एशीयाई-संस्थान इति स्थले श्रमिकानां विषये, तेषां साहाय्यकसमितीनां च विषये अध्ययनं कृतवती । तत्र तया अरविंद बुच् इत्यनेन सह महिलानां संगठनस्य विषये चर्चा कृता ।
सेवा संस्थायाः आरम्भः
भारत श्रमिकानाम् आन्दोलने (मज़दूर संघ) इत्यस्योपरि साम्प्रतं पुरुषाणां प्रभावः अस्ति । किन्तु भारते अस्य स्थापना अनसुयाबेन साराभाई इत्यनया कृता । ततः परं १९६८ तमे वर्षे इला भट्ट इत्यनया तत् कार्यं स्वीकृतम् । कार्यस्य स्वीकारं कृत्वा इला भट्ट मज़दूर संघ इत्यस्मिन् कार्यरता अभवत् । अतः तस्याः श्रमिकाभिः महिलाभिः अत्यधिकं सम्पर्कः भवति स्म । यदा सा श्रमिकानां महिलानां दशां दृष्टवती, तदा स्त्रीणां संगठनार्थं विचारितवती । यदा सः विचारः तस्याः मनमि भ्रमन् आसीत्, तदैव श्रमिकाः महिलाः अस्माकं मण्डलं भवितुं शक्यम् इति तस्यै अपृच्छत् । तत् श्रुत्वा इला भट्ट इत्यनया १९७२ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य १२ तमे दिनाङ्के एकस्याः संस्थायाः स्थापना कृता । सा च संस्था सेवा इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत् । तस्या संस्थायाः सम्पूर्णं नाम (Self Employed women’s Assosiation) इति अस्ति ।
सेवा संस्थायाः कार्याणि
सेवा संस्थायाः माध्यमेन इला भट्ट श्रमिकमहिलासु जागरुकताम् आनीतवती । शनैः शनैः तया श्रमिकानां महिलानां संगठनं कृतम् । साम्प्रतम् इयं संस्था वटवृक्षमिव अभवत् । संस्थया सह लक्षद्वयाधिकाः जनाः कार्यरताः सन्ति । स्वाश्रयी महिला सेवा संघ (sewa) इति नामिका संस्था साम्प्रतं अनेकाः मण्डळी चालयति सेवा सहकारी बैंक् इति कोशसेवाम् (bank) अपि चालयति ।
सेवा सहकारी बैंक् साहाय्यम्
यदि एका महिला स्वस्याः व्यापारार्थं धनं इच्छति, तर्हि धनदाः जनाः तान् लुण्ठन्ति स्म । तासां सुवर्णादिकं गृह्णन्ति स्म । किन्तु सेवा सहकारी बैंक् इत्यस्याः प्रारम्भः अभवत् । अतः महिलाः स्वस्याः नैजं व्यापारं स्थापयितुं, स्वस्य बालकं पाठयितुं, स्वस्याः प्रसृती समये च लोन् इति प्राप्नोति स्म ।
वैशिष्ट्यम्
इला भट्ट प्रत्येकाय कार्याय समर्पिता आसीत् । जगति धनं, शिक्षणं च मानवेन स्वतः एव विकासितं इति इला भट्ट मन्यते स्म । वयं सेवार्थम् अवतीर्ताः इति अपि सा मन्यते स्म । एतत् स्वस्याः कृते एव करोति इति विचारयती सा साम्प्रतम् अपि जनसेवायां रता अस्ति । सेवा संस्थायाः विकासः सा स्वयं कृतवती किन्तु विकासस्य श्रेयः श्रमिकाभ्यः महिलाभ्यः दत्तवती । साम्प्रतं जनानां साहाय्यं कर्तुं कोऽपि रुचिः न दर्शयति किन्तु इयं स्वस्याः एव विचारं न कृत्वा समाजार्थम् अपि योदगानं दत्तवती ।
पुरस्काराः
श्रमिकानां महिलानां सेवाम् अकरोत् । अतः इला भट्ट इत्यस्याः बहुसन्मानम् अभवत् । १.	अन्ताराष्ट्र स्य स्तरस्य प्रतिष्ठितः “ रेमोन् मेग्सेसे ” पुरस्कारः । २.	लाइट् लाइवलीहूड् पुरस्कारः । ३.	विमेन् इन् क्रिएशन् पुरस्कारः । ४.	पद्मश्री पुरस्कारः । ५.	पद्मभूषण पुरस्कारः । ६.	गुर्जररत्न पुरस्कारः । ७.	विश्वगुर्जरी पुरस्कारः ।
ध काउन्सिल् ओफ् एल्डर्स्
सेवा इति संस्थायां कार्यं कृतवत्याः इला भट्ट इत्यस्याः कार्यं बहुभिः विश्वविद्यालयैः अपि दृष्टम् । देशस्य, विदेशस्य च मिलित्वा नव (९) विश्वविद्यालयैः तस्यै पी.एच्.डी इति मानद् पदवी प्रदत्ता । नेल्सन् मण्डेला इत्यनेन विश्वस्य अराजकीयव्यक्तीनां एका समिती रचिता । तत्र इला भट्ट इत्यस्याः अपि समावेशः कृतः ।
गान्धी विचारधारा
इला भट्ट महात्म नः विचारधाराम् अनुसरन् खादी इति वस्त्रस्य शाटिकां धरती, सरलं च जीवनं जीवती स्म । साम्प्रतं सा ७५ वर्षस्य वयसि सत्यपि महिलानां प्रश्नेषु सक्रिया अस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य लेखकाः वर्गः:भारतस्य समाजसेवकः वर्गः:समाजपरिवर्तकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मार्गशीर्षमासः
भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं नवमः मासः । मृगशिरनक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । कार्तिकमासस्य अनन्तरं पुष्यमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । भगवान् श्रीकृष्णः गीतायां ”मासानां मार्गशीर्षोऽहम्” इति उक्तवान् अतः साधकानाम् अयं मासः पुण्यतमः । मार्गशीर्षामावास्या तिथौ तिलामावास्या आयाति ।
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
अयतिः श्रद्धयोपेतो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः(३७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अयतिः श्रद्धया उपेतः योगात् चलितमानसः अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥
अन्वयः
कृष्ण ! श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः योगसंसिद्धिम् अप्राप्य कां गतिं गच्छति ?
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
37 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आधिकारिकभाषासु भारतस्य नामानि
भारतस्य तस्य भाषावैविध्यमभिव्यञ्जयन् अनेकानि आधिकारिकनामानि सन्ति । यथा भारतस्य संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३, हिन्दीभाषा देवनागरीलिप्यां भारतस्य आधिकारिकभाषा अस्ति, आङ्ग्लभाषायां सहायकभाषायाः स्थितिः अस्ति च, देशस्य कृते च राष्ट्रभाषा नास्ति । हिन्दी रोमनीकरणे हण्टेरियन्-लिप्यन्तरणस्य प्रयोगः भवति, या "रोमनीकरणस्य भारतदेशे राष्ट्रियव्यवस्था", भारतसर्वकारेण आधिकारिकरूपेण प्रयुक्तः च अस्ति। भारतस्य संविधानस्य अष्टम अनुसूचीयां 22 भाषाणां सूची अस्ति । एतानि "अनुसूचितभाषा" इति निर्दिष्टानि सन्ति, एतेषां मान्यता, स्थितिः, आधिकारिकं प्रोत्साहनं च दीयते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
३.२८ ध्रुवे तद्गतिज्ञानम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
शब्दालङ्कारः
ये अलङ्काराः वर्णेन शब्देन वा एव चमत्कारं कुर्वन्ति, न तत्र अर्थस्य विशेषा भूमिका, ते शब्दालङ्कारा (Shabdalankara) उच्यन्ते । अनुप्रासः, यमकः, श्लेषः च शब्दालङ्काराः सन्ति ।
‎
वर्गः:अलङ्काराः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मण्डलामण्डलम्
मण्डलामण्डलम् (मंडला जिला, Mandla district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य जबलपुरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मण्डला इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
मण्डलामण्डलस्य विस्तारः ५,८०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे डिण्डोरीमण्डलं, पश्चिमे सिवनीमण्डलम्, उत्तरे जबलपुरमण्डलं, दक्षिणे बालाघाटमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले नर्मदानदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं मण्डलामण्डलस्य जनसङ्ख्या १०,५४,९०५ अस्ति । अत्र ५,२५,२७२ पुरुषाः, ५,२९,६३३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १८२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १८२ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.९७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००८ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.८७% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि- मण्डला, नैनपुर, बिछिया, घुघरी, निवास, नारायणगञ्ज ।
कान्हा राष्ट्रिय-उद्यानम्
कान्हा राष्ट्रिय-उद्यानं मण्डलामण्डले स्थितमस्ति । अस्मिने उद्याने शताधिकाः व्याघ्राः सन्ति । इदम् उद्यानं व्याघ्रभूमिः इति विख्यातमस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://mandla.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/321-mandla.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
पूज्य मोटा
पूज्य मोटा (પૂજ્ય મોટા, pujya mota )  इत्यनेन हरि ओम् आश्रमः इति नामिका लोककल्याणस्य पावनप्रवृत्तिकर्त्री एका प्रसिद्धा संस्था स्थापिता । इयं संस्था ज्ञानविज्ञानस्य विकासं प्रोत्साहयति । अविकसितविस्तारेषु, ग्रामेषु च शालानिर्माणकार्ये साहाय्यं करोति ।  सुरुचिं पोषयितुं, ज्ञानपिपासां शमयितुं योग्यं साहित्य मपि  प्रकटयति । यस्य महापुरुषस्य प्रेरणया एतानि कार्याणि आरभन्त, साम्प्रतं च तानि कार्याणि अविरतं चलन्ति सन्ति सः च महापुरुष  पूज्य मोटा इति ।
जन्म, परिवारश्च
१८९८ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के वडोदरा -जनपदस्य सावली ग्रामे चुनीलाल ( पूज्य मोटा )इत्यस्य जन्म अभवत् । तस्य पितुः नाम आसाराम भगत आसीत् । सः रङ्गनकार्यं (Painting Work) करोति स्म । तस्य मातुः नाम सूरजबा इति । सापि परिस्थित्यनुसारं ग्रामे धान्यपेषणस्य कार्यं करोति स्म । जनाः चुनिलाल इत्येतं पूज्य मोटा इति नाम्ना एव जानन्ति  ।
बाल्यम्
पूज्य मोटा इत्यस्य पिता व्यसनी आसीत् । सः एकदा गृहात् बहिः स्थित्वा  धुम्रपानं करोति स्म  । तत्र समीपस्थे चतुष्पादे कश्चन अतिथिः शेते स्म । तदानीन्तने काले गृहे  यः कोऽपि आगच्छेत् चेत्,  सैनिकमथके तस्य नामोल्लेखनम्  अनिवार्यम् आसीत् । तदानीं पूज्य मोटा महोदयस्य उपगृहात्  द्वौ सैनिकौ निर्गतौ ।   अतिथिं दृष्ट्वा तयोरेकेन  सैनिकेन  कोऽयमिति पृष्टम् । श्रुत्वा पू. मोटा इत्यस्य पित्रा अयं मे अतिथिः इत्युक्तम् । पुनः सैनिकेन नियमानुसारम् अस्य नामोल्लेखनं कारितमस्ति न वा पृष्टम् । पूज्य मोटा इत्यस्य पित्रा आशारामेण "नामोल्लेखनं तु चौरस्य वा नीचवर्णीयस्य कर्तव्यं" भवति इत्युक्तम् । वाक्यमिदम् अपमानजनकं मत्वा सैनिकौ आशारामस्य ताडनं कृर्वन् तं  सैनिक मथके अनयताम् । द्रश्यमिदं द्रष्ट्वा  यत्र माता कार्यं कुर्वन्ती आसीत्, तत्र पू.मोटा अगच्छत् गत्वा  मातरं,  रावसाहेब मनुभाइ इत्येतं च सम्पूर्णं वृत्तान्तम् अश्रावयत्। अपि च मनुभाइ सैनिकौ उद्बुद्ध्य आशाराम इत्येतं मुक्तम् अकारयत् ।
पूज्यमोटा इत्यस्य सङ्कल्पः
पञ्चवर्षाणां वयसि अनेन प्रसङ्गेन प्रभावितः सः अहं श्रेष्ठीयान् भविष्यामि इति व्यचारयत् । तदर्थं पठनम् आवश्यकं, पठनाय धनम् च आवश्यकम् इत्यपि सः व्यचारयत् ।  कुटुम्बस्य आर्थिकीं परिस्थितिं, पठनाय धनस्य आवश्यकतां च विचिन्त्य सः कालोल-ग्रामस्य एङ्ग्लो इन्डियन् इति नामिकायां नूतनायां शालायां वृत्तिं स्व्यकरोत् । तत्र मासस्य १.५  इति रूप्यकधनाय स्वच्छतायाः कार्यं च प्रापत् । स्वच्छतया सह  कर्मकर स्यापि सर्वाणि कार्याणि स एव विदधाति स्म । शालायाः प्राध्यापकस्यापि सर्वाणि कार्याणि करोति स्म । तैः कार्यैः सह पठनं तु अनिवार्यमित्यपि मन्यते स्म । इत्थं विचारणपरः सः नियमानुसारं पठने अधिकम् कालः गमिष्यति इति विचार्य, इतः परम् "अहं ग्रीष्मावकाशम् अपि नेच्छामि" इति आचार्यं प्रार्थयत् । आचार्यः तस्य प्रार्थनां स्व्यकरोत् च । अनुज्ञां प्राप्य सः चतुर्णां वर्षाणाम् अभ्यासक्रमं १.५ वर्षे एव समाप्तिम् अगमयत् । परं च हाई-स्कूल् इत्यत्र अभ्यासार्थमपि व्यचारयत् । किन्तु ततः प्राक् कृषिवले बीजवपनस्य कार्यं स्व्यकरोत् । तत्र आदिनं कार्यं कृत्वा सायङ्काले सः एकां रोटिकां प्राप्नोति स्म । सः बुभुक्षाधिक्यात् स्वामिनम् अधिकां रोटिकाम् याचते स्म । किन्तु स्वामी 'त्वं बालः असि' अधिकं खादितुं न शक्ष्यसि इति वदति स्म  । इत्थं तस्य वचांसि श्रुत्वा सः तां वृत्तिम्  अत्यजत् । अपि च इष्टिकायाः निर्माणस्थलेऽपि कार्यम् अकरोत् । तत्र सः अग्निना  बहुवारम् दग्धोऽभवत् ।  तथापि सः पराजयं न गतः । तस्य मनसि धनिकः श्रेष्ठश्च भवितुम् एका दृढतमा रुचिः आसीत् ।
कार्येषु प्रामाणिकता
सः अभ्यासं कुर्वन् कुटुम्बस्य साहाय्यं कर्तुं निर्णयम् अकरोत् । तदर्थं एकस्मिन् धान्यस्य -आपणे पञ्चरूप्यकाणां वेतनेन वृत्तिं च स्व्यकरोत् । तत्र सः स्वच्छतायाः कार्यं करोति स्म । तत् कार्यमपि सः रुचिपूर्वकं विदधाति स्म । सः प्रतिदिनम् आपणं स्वच्छं करोति स्म । आपणस्य स्वामी यत्र उपविशति स्म, तत् स्थानमपि स्वच्छं करोति स्म । आपणस्य प्रवेशद्वारस्य पूजनमपि करोति स्म । एतत् सर्वं दृष्ट्वा स्वामी तस्योपरि प्रसन्नः अभवत् तस्मै कृषिभ्यो अन्नक्रयणस्य कार्यम् अयच्छत् च । स्वामी २० कि.ग्रा अन्ने १ कि.ग्रा अन्नम् अधिकम् प्राप्नोत् तथा अन्नस्य तोलनं कर्तव्यम् इति तस्मै असूचयत् । किन्तु तत् पू.मोटा एकस्मात् कर्णात् श्रुत्वा अन्यस्मात् अपाकरोत् । एकदा कृषकस्य, व्यापारिणः च कलहः अभवत् । पुनः तोलनम् अभवत्, तोलने दोषः वा कपटं नासीदतः कलहः शान्तश्च अभवत् । किन्तु पू.मोटा स्वामिनः कथनानुसारं तोलं न करोति स्म इति अन्यः कश्चन व्यापारी अजानात् । सः तत् स्वामिनम् असूचयत् ।  स्वामी पू.मोटा इत्येतं कठोराणि वचनानि अवदत् । श्रुत्वा पू.मोटा वृत्तिम् अत्यजत् च ।
शिक्षणम्
पूज्य मोटा इत्ययं पठने अपि निपुणः आसीत् । किन्तु परिस्थितिवशात् सः सातत्येन पठितुं न शक्नोति स्म । तथापि सः स्वस्याः शालायं तु प्रथमक्रमम् प्राप्नोति स्म । १९१९ तमे वर्षे सः मेट्रिक् इति परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । इत्थं तस्य किशोरावस्था याः प्रसङ्गाः तस्य व्यक्तित्वं, साफल्यं, नैपुण्यं च दर्शयति ।
मातुः उपदेशः
एकदा ग्रामे जातिभोजनम् आसीत् । यस्याः जातेः भोजनम् आसीत्, तस्याः जातेः श्रेष्ठीजनस्य पुत्रः पूज्य मोटा इत्यस्य मित्रम् आसीत् । दरिद्रतायाः कारणात् पूज्य मोटा  मोदका दीनां श्रेष्ठं भोजनं न प्राप्नोति इति व्यचारयत् ।  स्नेहाधिक्यात् पूज्य मोटा इत्यस्मै मोदकान्  च अयच्छत् । पूज्य मोटा गृह स्य जनैस्सह भोजनं करिष्यामि इति विचार्य मोदक स्य करण्डं गृहे अनयत् । गृहे गते सति माता सूरज बा तम्  मोदकानि कुतः आनीतानि इति अपृच्छत् । सः मातरं सर्वम् अकथयत् । माता वयम् एतान् मोदकान् खादितुम् अधिकारिणः न स्मः । अतः दीनजने भ्यः अस्य वितरणं करोतु इति  च अवदत् । तदनन्तरं माता तस्मै परिश्रमेण प्राप्तस्य अन्नस्य भोजनं कारितवती । ततः परं पूज्य मोटा उपदेशममुम् अङ्गीकृत्य अन्येभ्यः प्रदत्तं वस्त्रमपि दीनजनेभ्यः यच्छति स्म ।
उच्चाभ्यासः
सः मेट्रिक् इति परीक्षाम् उत्तीर्य उच्चाभ्यासार्थं वडोदरा नगरम् अगच्छत् । तत्र शालायाः एकस्य शिक्षकस्य सम्बन्धी  पूज्य मोटा इत्यस्य निवासस्य, भोजनस्य, पठनस्य च व्यवस्थां कृत्वा तस्य सहायताम् अकरोत् । पूज्य मोटा इत्यनेन तल्लाभः स्वीकृतः । तथापि स्वल्पेन व्ययेन वास्तव्यम् इत्यपि सः व्यचारयत् । तत्र छात्रालयेन सञ्चालिते भोजनालये भोजनस्य मूल्यं बह्वधिकम् आसीत् । अतः सः वडोदरा-नगरस्य "हवेली सम्प्रदायस्य"  भोजनालये भोजनं कर्तुं गच्छति स्म । तत्र गमनस्य मार्गः २.५ की.मी दूरम् आसीत् तथापि सः पद्भ्यामेव गच्छति स्म । तदानीमेव भारते स्वातन्त्र्य स्य आन्दोलनानि उग्राणि अभूवन् । तस्य प्रभावः महाविद्यालयेषु अपि दृश्यते स्म । तत् दृष्ट्वा पूज्य मोटा इत्यस्य हृदये अपि देशसेवायाः भावाः प्रकाटिताः अभूवन् । सः महात्मनः कार्याणि कर्तुम् समु्ुत्सुकश्च अभवत् ।
स्वातन्त्र्यकार्ये सम्मिलितः
पूज्य मोटा इत्ययं स्वस्य, कुटुम्बस्य च विचारं त्यक्त्वा, देशस्य स्वातन्त्र्याय सज्जः अभवत् । देशाय सः स्वस्य अभ्यासमपि अत्यजत् । महात्मनः प्रत्येकेषु कार्यक्रमेषु उपस्थितः भविष्यामि इति सङ्कल्पम् अकरोत् च । स्वभविष्यस्य विषये बहवः जनाः तस्य मार्गदर्शनं कृवन्तः किन्तु सः देशस्य कार्याय दृढप्रतिज्ञः आसीत् । सः आजीवनं देशसेवां कर्तु्ं  व्यचारयत् च । तस्य हितेच्छुकेभ्यः, कुटुम्बिजनेभ्यश्च तत् रुचिकरं नाभवत् । सः पठनं त्यक्त्वा अहमदावाद-नगरस्य गुजरातविद्यापीठ इति नामिकायं राष्ट्रियायां शालायां सम्मिलितः अभवत् । ततः परं राष्ट्रियां पद्धतिं ज्ञातुम् आरभत च । तत्र सः नवजीवन इति मासिकस्य विक्रयणं कृत्वा स्वस्मै प्रदत्तानि कार्याणि साधयति स्म ।
लोभस्य त्यागः
एकदा सः पूर्व अफ्रीका इत्यस्य कम्पाला इति नामके स्थले शिक्षक स्य वृत्तिं प्रापत् । तत्र सः स्वस्य आर्थिकी परिस्थितिः स्वल्पे एव काले परिवर्तिता भवेत् तावत् अधिकवेतनस्य, अवसरमपि प्रापत् । । किन्तु सः स्वस्य प्रतिज्ञायै अटलः आसीत् । सः देशस्य सेवायै विचारम् अकरोत् ततः परं कदापि लोभाविष्टः नाभवत् इति । देशाय सः सानन्दं काठिन्यं सहते स्म । कुटुम्बाय धनं दातुं न शक्नोति स्म । अतः तेभ्यः स्वस्य भारमपि न ददाति स्म । सः बुभुक्षिते शयने सत्यपि स्वस्य प्रतिज्ञां न त्यजति स्म ।
गुजरातविद्यापीठ स्य अपि त्यागः
यदा पूज्य मोटा इत्ययं स्नातकस्य द्वितीये वर्षे अभ्यासरतः आसीत्, तदा महात्मा गुजरातविद्यापीठे समागतः । तत्र तेन यूनः सम्बोध्य "सम्पूर्णः देशः अग्नौ ज्वलति तथापि भवन्तः एकस्मै प्रमाणपत्राय मोहिताः सन्ति" इत्युक्तम् । साम्प्रतं तु सर्वं त्यक्त्वा ग्रामाः जागरूकाः भवेयुः तदर्थं युष्माभिः प्रयासः विधातव्यः । तदानीं महात्मनः विचारैः प्रभावितौ भूत्वा द्वौ छात्रौ सज्जौ अभवताम् । तौ च पूज्य मोटा ,पाण्डुरङ्ग विठ्ठल वणामे इति ।
हरिजन इति ज्ञातीयानाम् अन्येभ्यः तिरस्कारः
तदानीं हरिजन इति ज्ञातीयानां जनानां तिरस्कारः भवति स्म । तेषाम् अपमानमपि भवति स्म । जनाः तेभ्यः गालिकां यच्छन्ति स्म । तदानीन्तने काले जनाः तेभ्यः अन्यायं न कुर्युः,ते शिक्षणं च प्राप्नुयुः तदर्थं प्रयासाः भवन्ति स्म । तच्च सर्वं काठिन्यतायुतमपि आसीत् । तथापि तानि कार्याणि पूज्य मोटा इत्ययं स्व्यकरोत् । एकत्र समाजस्य कलहः अन्यत्र कौटुम्बिकानां कलहः, उभयत्र पूज्य मोटा इत्यस्य भविष्यं तु अन्धकारमयमेव आसीत् ।
महात्मना सह संवादः
महात्मा पूज्य मोटा इत्येतम् एतावति वयसि शालायाः कार्यालयस्य कार्यं कथं कर्तुं शक्नोषि ? इत्यपृच्छत् । पूज्य मोटा निर्भयः भूत्वा विलियम पीट २३ वर्षस्य वयसि देशस्य प्रधानमन्त्रिपदस्य भारं वोढुम् अशक्नोत्, तर्हि अहम् उभयविधमपि कार्यं कर्तुं कथं न शक्नोमि इति महात्मानम् अकथयत् । महात्मा तस्य भावं ज्ञात्वा तं गृहं प्रैषयत् । तस्य कार्यभारं च न्यूनम् अकरोत् ।
आध्यात्मिकसाधनायाः आरम्भः
गुरोः कृपया सः २४ तमे वयसि आध्यात्मिकसाधनायां रतः अभवत् । प्रतिरात्रि सः श्मशाने गत्वा एकान्ते साधनां करोति स्म । एतत् तस्य नित्यक्रमः अभवत् । आदिनं देशसेवायाः कार्याणि करोति स्म, एकमपि अवकाशं न स्वीकरोति स्म । किन्तु प्रत्येकस्मिन् वर्षे एकमासस्य अवकाशं गृहीत्वा स्वस्य आध्यात्मिकायै उन्नत्यै साधनां करोति स्म । इत्थं सः सांसारिके जीवनेऽपि उन्नतः आसीत् ।
विवाहर्थं सज्जः
माता सूरज बा पूज्य मोटा इत्यस्य विवाहं कारयितुं समुत्सुका आसीत्, किन्तु पुत्रस्य मनः आध्यात्मिके मार्गे अगच्छत् । तथापि माता तं विवाहार्थं मया कुटुम्बिजनानां कृते ग्राम्यजनानां धान्यपेषणं कृतम्  किन्तु ते मम कथनानुसारं न चलन्ति इति अवदत् । तत् कथनं पूज्य मोटा इत्यस्मै सत्यम् अभाषत सः विवाहार्थं सज्जः समभवत् । किन्तु विवाहार्थं धनं नासीत् । कुटुम्बस्य निकटस्था एका भगिनी स्वल्पं धनं दत्तवती ।
सरदार पटेल इत्यनेन सह मेलनम्
एकदा पूज्य मोटा इत्ययं 'मोटा बोदाला' इत्यत्र आश्रमे गतवान् । तत्र सरदार पटेल इत्यनेन सह तस्य मेलनम्  अभवत् । आश्रमे जनाधिक्यम् आसीत्, अतः पूज्यमोटा इत्ययं शयनार्थम् एकान्तस्थलम् अन्विष्यति स्म ।
सर्पस्य दंशः प्रभुनामस्मरणस्य फलम्
आश्रमे रात्रौ पूज्य मोटा इत्यस्य जङ्घायां सर्पेण दंशः कृतः । पूज्य मोटा इत्ययं तु हरि ओम् इति मन्त्रस्य जपं कुर्वन् नर्तनं करोति स्म । इत्थं सः दिनद्वयं यावत् अकरोत् । ततः परं जनाः तम् आणन्द-नगरे चिकित्सालयं नीतवन्तः । तत्र चिकित्सकः परीक्षणान्ते एतं विषयुक्तेन सर्पेण दंशः कृतः इति अवदत् । कस्य औषधं स्वीकृतम् इति अपृच्छत् च । पूज्य मोटा इत्ययं तत् प्रभोः नाम्नः स्मरणस्य फलमस्ति इति अजानात् ।
कारागारे निवासः
१९३२ तमे वर्षे सः कारागारे निवासम् अकरोत् । तदानीं काले सत्याग्रहिभ्यः कारागारे बहूनि कार्याणि दीयन्ते स्म । तत्र तस्मै अन्नपेषणस्य कार्यं प्रदत्तम् । सः प्रदत्तम् कार्यं सहर्षं स्वीकरोति स्म । एकदा सत्याग्रहीभ्यः ताडनस्य दण्डः प्रदत्तः । सः अनेन स्वीकृतः । तथापि एकः सैनिकः तस्मै पुनः दण्डम् अकरोत् । किन्तु पूज्य मोटा सहसा तं प्रति अपश्यत् । तस्य तपः प्रभावात् सैनिकस्य दण्डः स्वरीत्यैव अधः अभवत् ।   सः अन्येषां सत्याग्रहीणाम् अनुकरणं न विदधाति स्म । सः कारागारे अपि प्रदत्तं कार्यं करोति स्म ।
ईश्वरस्य साक्षात्कारः गुरुकृपा च
पूज्य मोटा विंशति वर्षान्ते सानन्दं भ्रमति स्म । ईश्वरस्य आराधनां च विदधाति स्म । १९३९ तमे वर्षे स्वस्य ४१ तमस्य वयसि तस्मै ईश्वरस्य साक्षात्कारः अभवत् । अर्थात् भगवतः गुणधर्माणां, सर्वासां शक्तीनां सामर्थ्यस्य च प्राकट्यम् अभवत् । सः चुनिलाल इत्यस्मात् वास्तविकः पूज्यमोटा अभवत् । तस्य शक्तेः भानं जनेभ्यः अपि न भवति स्म । तदैव तस्य गुरोः आदेशानुसारं सः हरिजनसङ्घम् अत्यजत् । तदनन्तरं सः स्वरीत्यैव जनानां मार्गदर्शकः अभवत् ।
सङ्घस्य साहाय्ये
१९४२ तमे वर्षे सः सङ्घस्य आर्थिकपरिस्थितिं शिथिलां दृष्ट्वा सङ्घस्य कार्यं साधयितुं धनार्जनम् आरभत । सः मुम्बई-महानगरे निर्भयः सन् समाजात् धनस्य सङ्ग्रहणम् आरभत । एकदा सः व्यापारिणां सभायाम् अगच्छत् । तत्र व्यापारिणः दानार्थम् प्रार्थयत् च । एकः व्यापारी ५०१ रुप्यकाणि अलेखयत् । अन्ये स्वशक्त्यनुसारम् अलेखयन् ।  एदस्मिन् दिवसे पू.मोटा तस्य आपणे धनार्थं गतः । सः शतं रूप्यकाणि दत्तवान् । पू.मोटा तं ५०१ लेखितवान् इति असूचयत् । सः अन्ये भवते अधिकं धनं दद्युः तदर्थमहं पञ्चशतं लेखितवान् इति असूचयत् । किन्तु  पू.मोटा तं ५०१ रूप्यकाण्यः दातुम् अकथयत् । यदि त्वं धनं न दास्यसि, तर्हि अहं न गमिष्यामि इति च अकथयत् । अन्ते सः व्यापारी  पू.मोटा इत्यस्य कार्यं दृष्ट्वा तस्मै ५०१ रूप्यकाणि अयच्छत् ।
हरि ओम् आश्रमस्य कार्याणि
१९६० तमे वर्षे तेन सम्पूर्णं समाजं जागरितुं सङ्कल्पः कृतः । तेन समाजस्य उत्थानं भवेत् तदर्थं विविधाः कार्यक्रमाः कृताः । हरि ओम् आश्रमः तस्य केन्द्रम् अभवत् । अस्मै कार्याय पूज्य मोटा एकैकस्य गृहस्य अतिथिः अभवत् ।  कालान्तरे सः सम्पूर्णस्य समाजस्य हृदयस्थः अभवत् । तेन नडियाद-नगरस्य शेठी नद्याः तटे हरि ओम् आश्रमस्य स्थापना कृता । तदनन्तरम् सञ्चितानि रूप्यकाणि तेन समाजस्य कृते प्रदत्तानि । आश्रमस्य सञ्चालनविषये अपि चिन्ता न कृता । सर्वाण्यपि रूप्यकाणि तेन जनानां गुणवर्धनं भवेत् तादृशेषु कार्येषु योजितानि ।
ज्ञानविकासस्य कार्याणि
जगतः भिन्नेषु विषयेषु ज्ञानं विस्तृतं दृष्ट्वा, सः तत् सर्वं गुर्जरभाषायां प्राप्नुयात् तथा प्रयत्नान् अकरोत् । सः ज्ञानगङ्गोत्री, किशोरभारती, बालभारती आदीनां प्रकाशनसंस्थानां स्थापनाम् अकरोत् । अस्माकं संस्कृतेः विकासः भवेत् तदर्थं वेदनां, रामायणस्य, महाभारतस्य, भागवतस्य च गुर्जरभाषायां प्रकाशनं कारितवान्। ते च ग्रन्थाः न्यूनेन मूल्येन प्राप्नुयुः तदर्थमपि प्रयत्नान्  अकरोत् ।
प्रोत्साहनस्य कार्याणि
मनुष्यस्य बुद्धेः उत्तमानां परिणामानां संशोधनार्थं, तस्य लाभः समाजः अपि प्राप्नुयात् इति विचिन्त्य गृहस्य निर्माणं न्यूनेन मूल्येन भवेत् । समुद्रस्य जलस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुमः । दुग्धस्य उत्पादनम् अधिकाधिकं कथं स्यात् ?, कृषिकार्येण उद्योगः कथं विकसितः स्यात् ? इत्यादीनि कार्याणि अधिकाधिकानि स्युः इति विचिन्त्य सः संशोधनकतृणां प्रोत्साहनस्य कार्याणि अकरोत् ।
मृत्युः
१९७६ तमे वर्षे पू.मोटा इत्यस्य शरीरं रोगयुक्तम् अभवत् । अस्य वर्षस्य जुलाई-मासे तस्य मलमूत्रयोः त्यागे अपि अवरोधाः अभवन् । अस्यां स्थितौ सः जीवितुं नैच्छत् । सः स्वयमेव देहस्य त्यागम् अकरोत्
मरणोत्तरकार्याणि
पूज्य मोटा इत्ययं स्वस्य मरणान्ते स्वस्य स्मारकं मा रचयतु इति एकस्यां चिटिकायाम् अलिखत् । किन्तु तानि एव रूप्यकाणि वनवासिजनानां शालायां प्रकोष्ठनिर्माणाय च ददतु इति प्रार्थनाम् अकरोत् च । तस्य स्वजनैः एककोटी धनम् वनवासीशालानां विकासार्थं योजितम् । इत्थं पूज्य मोटा इत्ययं स्थूलाभावनायाः न अपि तु सूक्ष्मभावनायाः दर्शनम् अकारयत् । तेन समाजे शक्तेः, ज्ञानस्य, गुणानां च विकासः स्यात् इति विचारितम् । पूज्य मोटा इत्ययम् अस्मभ्यं त्यागाय, परमार्थाय च प्रेरयति । यदि वयम् अनया रीत्या जीवामः, तर्हि अस्माकं धर्मः प्रकाशते । अस्माकं देशः महत्त्वम् अधिगच्छेत् इति ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ज्योतिषस्य संहितास्कन्धः
संहितास्कन्धः ज्योतिषशास्त्रस्य कश्चन भागः वर्तते। ज्योतिषस्य हि सन्ति त्रयो मुख्यभागाः स्कन्धसंहिता-सिद्धान्तसंहिता-होराऽऽख्याः । तत्र ग्रहाद्यवस्थितिर्बोधकः स्कन्धः सिद्धान्तो यस्य गणितग्रहगणितगोलभेदेन त्रयः पादाः । ग्रहाणां सामूहिकप्रभावो येन ज्ञायते स संहितास्कन्धः सार्वत्रिकविषयः । येन सः प्रभावो व्यक्तावन्विष्यते स होरास्कन्धः । एतेनैतत्सिध्यति यद्ग्रहस्थितिज्ञानमेव सिद्धान्तस्तस्याः समूहे प्रभाव ज्ञानं संहिताव्यक्ती तु होरेति । केचित्तु नैतद वाञ्छन्ति । तेषां मते जातकप्रश्नमुहूर्तनिमित्तादिहोराविषयम् । सिद्धान्तहोयोरेका वर्णनमेव संहितेति । मतभेदोऽयं संहिताहोरे आदायैव । कल्याणवर्मा स्पष्टमेव निर्दिशति यज्ञातस्य शुभाशुभादिकमैफलादेशिका होरेति । यथोक्तम्--
'कर्मफललाभहेतु चतुराः संवर्णयन्त्यन्ये।
होरेति शास्त्रसंशा लग्नस्य तथार्धराशेवा ।।
तकमिति प्रसिद्धं यल्लोके तदिह कीय॑ते होरा।' इति ।
तद्विपरीतं होराविषयो यथा नारदसंहिता याम् -
'शास्त्रोपनयनाध्यायो ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् ।
तिथिर्वारञ्च नक्षत्रं योगं तिथ्यर्द्धसंज्ञकम् ।।
मुहूर्ताऽपग्रहोऽर्कस्य, सङ्क्रान्तिर्गोचरस्तथा ।
चन्द्रताराबलाध्यायः सर्वलग्नार्तवाह्वयः ।।
चौलाङ्कुरार्पणे मौजीछरिकाबन्धने क्रमात् ।
समावर्तनवैवाहप्रतिष्ठा सग्नलक्षणम् ।।
यात्राप्रवेशनं सद्यो वृष्टिकर्म विलक्षणम् ।।
उत्पातलक्षणं शान्तिमश्रक श्राद्धलक्षणम् ।
सप्तत्रिशद्भिरध्यायैर्नारदीयाऽऽख्यसंहिता ॥' इति ।
वराहमिहिरस्तु -
"ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितम्
तत्कात्स्यपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्कीर्यते संहिता ॥' इति ।
स तत्रैव कथयति -
•••••••••••••गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ । ।
होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः ।।' इति ।
भट्टोत्पलो व्याख्यात्येतत् -
एतावत्तु सुनिश्चितमेव यद्धोरासंहितयोविषयविभागो यः कोऽपि स्यात् ग्रहाणां शुभाशुभप्रभावस्तुभयोरेव विषयः । तत्र संहिताभागः प्राणिमात्रे ग्रहप्रभावं कालस्थितिञ्च, निरूपयति, यदा होराभागो व्यक्तिविशेषे एव । तेन हि संहिताभागः सार्वभौमविषयकः । अत्र हि सिद्धान्तफलितयोरुभयोरेव समन्वयो दृश्यते । । सम्भवतः संहिताभागः सिद्धान्तभागादपि प्राचीनतरः । अस्य हि पर्याप्ती सामग्री वैदिकसंहितायां वैदिकसाहित्ये च समुपलभ्यते । वस्तुतस्तु वेदा हि यज्ञप्रयोजकास्तेन वेदेषु यत्किञ्चिदपि प्रोक्तं तत्सर्वं यज्ञार्थमेव । अतो यज्ञनिमित्तकोपयुक्तकालज्ञानायैव तत्र ज्योतिषं हि प्रवर्ततम् । यत्र कुत्र ज्योतिष कालज्ञानशास्त्रमित्यप्युक्तं तेनैव । विषयोऽयं संहितासाध्यः । तेन प्रथम संहिता एव प्रचलिताऽऽसीत् । पश्चाच्च विशिष्टज्ञानाय संहितातः सिद्धान्तभागः पृथक्कृतः । होराभागस्तु सर्वेष्वर्वाचीनः । यद्यपि पश्चाद्वतिकाले संहिताभागे मुहूर्तविषय एवावशिष्टस्तथापि नेदमस्य यथार्थरूपम्। संहिताकालेऽपीदं दृश्यते यत्प्रत्येककर्मनिमित्तं शुभ मुहूर्त आवश्यकः, किञ्च शुभे मुहुर्ते कृतं कर्म शुभं फलति तदन्यथा तद्विपरीतम् । अथात्र शुभकालसूचकानि कानिचिद्वचनानि समुध्रियन्ते तत्रत्यानि-
‘आ यद्हाव वरुणश्च नावं प्र यत समुद्रमीरयाव मध्यम् । ।
अधि' यदपां स्नुभिश्चराव प्र प्रेङ्ख ईङ्ख्यावहै शुभे कम् ॥
वसिष्ठं ह वरुणो नाव्याधादृषिञ्चकार स्वपा महोभिः ।।
स्तोतारं विप्रः सुदिनत्वे अह्रां यान्नु द्यावस्ततनन् यादुषासः ॥'
'शं नो मित्रः शं वरुणः शं विवस्वांछमन्तकः ।
उत्पाताः पार्थिवान्तरिक्षाः शं नो दिविचराः ग्रहाः ॥
शं नो भूमिप्यमाना शमुल्को निर्हतं च यत् ।
शं गावो लोहितक्षीराः शं भूमिरव तीर्यतीः ।।
नक्षत्रमुल्काभिहतं शमस्तु नः शं नोऽभिचाराः शमु सन्तु कृत्याः ।।
शं नो मृत्युधूमकेतुः शं रुद्रास्तिग्मतेजसः ॥'
‘कृत्तिकास्वग्नीऽआदधति:::"तभूमानमेवैतदुपैति ।
तस्मात्कृत्तिकास्वादधीत•••••••••••••••••• ।'
‘अथ यस्मान्न कृत्तिकास्वादधीत । ऋक्षाणां ह वा एताऽअग्रे पन्य आसुरः सप्तर्षीनु ह स्म वै पुरक्षऽइत्याचक्षते । ना मिथुनेन व्याध्यन्तामी हयुत्तरा हि सप्तऋषय उद्यन्ति पुरऽएता अशमिव वै तद्यो मिथुनेन व्यूद्धः स नेन्मिथुनेन व्युध्या इति तस्मान्नकृत्तिकास्वादधीत ।'
•••••••'रोहिण्यां ह वै प्रजापतिः प्रजाकामोऽग्नीऽआदधे••••••।
•••••••"पशुषु कामं रोहति य एवं विद्वान् रोहिण्यामाधत्ते ।।
•••श्रियं ह गच्छति यऽएवं विद्वान् मृगशीर्ष आधत्ते ।'
••••":"उत्तरयोरादधीत श्वः श्रेयस हैवास्माऽउत्तरावद्भवति ॥
••••••हन्ति सपत्नान् हन्ति द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एव विद्वांश्चित्रायामाधत्ते तस्मादेतत् क्षत्रिय एव नक्षत्रमुपेत्••••••" ।'
'वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः । ते देवा ऋतवः शरद्धेमन्तः शिशिरस्ते पितरो य. एवाऽऽपूर्यतेऽर्द्धमासः स देवाः योऽपक्षीयते स पितरोऽहरेव देवारात्रिः पितरः पुनरहः पूर्वाह्नो देवाः अपराह्नः पितरः ।
"उदितेषु नक्षत्रेषु व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजति ।
‘कृत्तिकास्वग्निमादधीत'•••••••••••••ब्रह्मवर्चसी भवति इति । मुख्यं वा । एतन्नक्षत्राणां यत्कृत्तिकाः । यः कृत्तिकास्वग्निमाधत्ते मुख्य एव भवति इति ।
यः कामयेत दानकामाः ये प्रजाः स्युरिति स पूर्वयोः फल्गुन्योशनिमादधीत । अर्यम्णो वा एतन्नक्षत्रं यत्पूर्वं फल्गुनी । अर्यमेति तमाहुर्यों ददाति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति इति ।' 'पुण्याह एव कुरुते ।' 'यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति तां निष्टयायां दद्यात् । प्रियैव भवति ।'
‘निष्टया स्वाती ।
पौष्णेन व्यवस्यन्ति । मैत्रेण कृषन्ते । वारुणेन विधुता आसते । क्षेत्रपत्येन पाचयन्ते । आदित्यनादधते ।।
'यत्पुण्यं नक्षत्रं तद्वत्कुर्वीतोपव्युषम् । यदा वै सूर्य उदेति । अथ नक्षत्र नैति । यावति तत्र सूर्यो गच्छेत् । यत्र जघन्यं पश्येत् । तावति कुर्वीत यत्कारी स्यात् । पुण्याह एव कुरुते । एवं ह वै यज्ञेषु च शतद्युम्नञ्च मात्स्यो निरवसाययाञ्चकार ।' ( १।५।२।१ )
न केवलं संहितायां ब्राह्मणे वाऽपितु कंल्पेऽपि यथा श्रौतधर्मगृह्यसूत्रेष्वपि कृत्यनिर्वाहायनमासपक्षतिथिचन्द्रनक्षत्रविषयिण्योऽनेकाः शुभाशुभनिर्देशिकाः पद्धतयो निर्दिष्टा दृश्यन्ते ।।
सामान्यतः संहिताशास्त्रे सूर्यादीनां विशेषेण नक्षत्रेण सहोदयेन प्राणिषु सम्भवी प्रभावो ग्रहकृतपरिवर्तनं वर्षादियोगाश्च निरूपणीयविषयेष्वन्यतमाः । मुहुर्तज्ञानमस्य मुख्य विषयः ।
पृथक्शास्त्रत्वेन संहिताभागस्य कदोदयो जात इति तु न शक्यत इदमित्थ-. |न्तया वक्तुम् । बृहत्संहिताकृद्वराहमिहिराचार्यों हि स्वपूर्ववतत्वेन गर्गपराशर-असित-देवल-वृद्धगर्ग-कश्यप-भृगु-वसिष्ठ-बृहस्पति-मनु-मय-सारस्वत-ऋषिपुत्रादीन् संहिताकृत्तया स्मरति तत्र तत्र । तद्विवृतौ भट्टोत्पलश्च व्यास-भानुभट्ट-विष्णुगुप्तविष्णुचन्द्र-यवन-रोम-सिद्धासन-भद्रबाहु-नन्दि-नग्नजित्प्रमुखान् संहिताकारान् स्मरति यथाप्रसङ्गम् । तेषां हि ग्रन्थाः सम्प्रति नैवोपलभ्यन्ते । सम्प्रति नारदसंहिता. पाराशरसंहिता गर्गसंहिता भृगुसंहिता काश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता च बृहत्संहितापूर्ववतित्वेन ज्ञायन्ते समुपलभ्यग्रन्थत्वेन ।
'तत इष्टेऽहनि प्राप्ते मुहूर्त साधुसम्मते ।
‘ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजिदष्टमे ।।
दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णेऽतिपूजिते ।
अद्य पौष्यं योगमुपैति चन्द्रमाः पाणि कृष्णायास्त्वं गृहाणाद्य पूर्वम् ॥' इत्यादि ।
न केवलं महाभारतेऽपितु वाल्मीकीये रामायणेऽपि संहिताविषयाः समुल्लिखिता दृश्यन्ते । यथा--
‘युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः ।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः ॥
‘ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट् समत्ययुः ।
ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ ।।
नक्षत्रेऽदितिदेवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।
श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।।' इत्यादि।
ग्रन्थत्वेन आर्षेषु प्रथमं नारदसंहिता लभ्यते सम्प्रति, यद्यप्यस्य साम्प्रतिकं - स्वरूपं नवीनमिव प्रतिभाति ।।
नारदसंहिता
नारदसंहिता पञ्चपञ्चाशदध्यायेषु विभक्ता । तत्र हि प्रथमे विषयनिर्देश: उक्तः। तत्र मङ्गलाचरणानन्तरमष्टादशज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः, इत्थं स्मृताः -
‘ब्रह्माऽऽचार्यों वसिष्ठोऽत्रिर्मनुः पौलस्त्यरोमशौ ।
आचार्यः सूर्यं इति परम्परा ।
मरीचिरङ्गिरा व्यासो नारदः शौनको भृगुः ।।
च्यवनो यवनो गर्गः कश्यपश्च पराशरः ।
अष्टादशैते गम्भीरा ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥' इति ।
ततश्च ज्योतिषस्य सिद्धान्तः संहिता होरा चेति श्रयः स्कन्धा उक्ता नामतः ( ४ )। पञ्चमपद्ये शास्त्रस्य वेदाङ्गेन सह सम्बन्ध उक्तोऽभिधेयञ्च जगतः शुभाशुभनिरूपणम् । प्रयोजनञ्चास्य यज्ञाध्ययनसक्रान्तिग्रहषोडशकर्मणां तत्तत्कालविनिर्णयः । ततो विषयनिर्देशो यथा -
'शास्त्रोपनयनाघ्यायो ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् ।
तिथिर्वारञ्च नक्षत्रं योगं तिथ्यर्द्धसंज्ञकम् ।।
मुहूर्तोऽपग्रहोऽर्कस्य सङ्क्रान्तिर्गोचरस्तथा ।
चन्द्रताराबलाध्यायः सर्वलग्नार्तवाह्वयः ॥
आधानपुंससीमन्तो जीतनामान्नभुक्तयः ।
चौलाङ्कुरार्पणे मौञ्जीच्छुरिकाबन्धने क्रमात् ।।
समावर्तनववाहप्रतिष्ठाः सद्यलक्षणम् ।।
यात्राप्रवेशनं सद्यो दृष्टिकर्म विलक्षणम् ॥
उत्पातलक्षणं शान्तिमिश्रकं श्राद्धलक्षणम् ।
सप्तत्रिंशद्भिरध्यायैर्नारदीयाख्यसंहिता ॥'
अनेन सिध्यति यन्मूलनारदीयसंहितांयामासन् सप्तत्रिशद्भिरेवाध्यायाः सङ्ग्रहकत्र च पश्चात्संयोजिता अन्येऽष्टादशाध्यांया इति । ततश्च सांवत्सरिकलक्षणमुक्तम् । यथा--
'त्रिस्कन्धज्ञो दर्शनीयः श्रौतस्मार्तक्रियापरः ।
निर्दाम्भिकः सत्यवादी दैवज्ञो दैववित्स्थिरः ॥' इति ।
ततश्च क्रमेण द्वितीयेऽध्याये सूर्यादिनवग्रहचाराः कथिताः । तृतीये निरूपितं यद्भवन्ति नव मानानि ब्राह्मदेवभानुषपित्र्यसौरसावनचान्द्रनाक्षत्रबार्हस्पत्यभेदात् । तत्रोक्तं यद्ग्रहणं सौरमानतः गर्भादिकं सावनतः वर्षादिकं नाक्षत्रमानतः यात्रोद्वाहव्रतक्षौरतिथिपर्वादि तु चान्द्रमानतो गुरुमानेन प्रभवाद्यब्दलक्षणमेव । ततश्च षष्टिसंवत्सराणां नामान्युक्तानि तत्र । तत्रोक्तं यत्पञ्चभिवैषैर्युगं भवति द्वादश युगानि च । ततश्च युगेश्वराः प्रोक्ता विष्ण्वाद्याः । ततश्च संवत्सरफलभुक्तम् । तत उक्तम् -
'सौम्यायनं मासषट्कं मृगाचं भानुयुक्तिक्तः ।
अहः सुराणां तद्रात्रिः ककचं दक्षिणायनम् ॥' इति ।
ततश्च अयनकृत्यमृतवो माससंज्ञा पक्षविचारश्चोक्तः । अत्र हि मृगादित उत्तरायणं कर्कोदितो दक्षिणायनमुक्तम्, शिशिराचा ऋतवश्चैत्राद्या मासाःशुक्लकृष्णौ च पक्षाविति । चतुर्थेऽध्याये तिथिविचारः प्रोक्तो यत्र तिथिदेवतास्तिथिकृत्यं युगादितिथयश्च प्रोक्ताः । पञ्चमे वासरविचारः । नक्षत्रविवेकः ताराविचारश्च षष्ठे। सप्तमे योगविचारः, अष्टमे करणविचारः, नवमै मुहर्तविवेकः, दशमे उपग्रहविचारः। एवमेव सङ्क्रान्तिविचारः, गोत्ररविवेकः, शुभा-शुभपक्षविचारः, कृत्येषु मुहूर्त विचारः शान्तिप्रकरणमुल्काविचारश्चात्र निरूपितविषयाः पश्चाद्वर्त्यध्यायेषु ।
पाराशरगर्गकाश्यपवासिष्ठादिसंहितादिष्वपि नारदसंहितायामिव विषयाः सम्भवति कामं निरूपणक्रमो भिन्न एव भवेत् । संहितासु भृगुसंहिता स्थूलकलेवरा बहुविषया च । पौरुषेयेषु संहिताग्रन्थेषु ज्ञातेषु वराहमिहिराचार्यस्य बृहत्संहितैवाद्या ।
बृहत्संहिता
‘शास्त्रोपनयः पूर्वं सांवत्सरसूत्रमर्कचारश्च ।
शशिराहुभौमबुधगुरुसितमन्दशिखिग्रहाणाञ्च ॥
चारश्चागस्त्यमुनेः सप्तर्षीणाञ्च कुर्मयोगश्च ।
नक्षत्राणां व्यूहो गहभक्तिर्ग्रहविमर्दश्च ।
'''ग्रहशशियोगः सम्यग्गृहवर्षफलं. ग्रहाणाञ्च ।।'''
शृङ्गारसंस्थितानां मेधानां गर्भधारणञ्चैव ।।
धारणवर्षंणरोहिणिवायव्याषाढभाद्रपदयोगाः ।।
क्षणवृष्टिः कुसुमलताः सन्ध्याचिह्न दिशा दाहः ॥
'''भूकम्पोल्कापरिवेशलक्षणं. शक्रचापखपुरञ्च ।'''
प्रतिसूर्यो निर्घातः सस्यद्रव्यार्धकाण्डञ्च ।
इन्द्रध्वजनीराजनखञ्जनकोत्पातबहिचित्रञ्च ।
पुष्याभिषेकपट्टप्रमाणमसिलक्षणं वास्तु ।।
उदकार्गलमारामिकममरालयलक्षणं कुशिललेपः ।
प्रतिमा वनप्रवेशः सुरभवनानां प्रतिष्ठा च ।।
चिह्न गवामथ शूनां कुक्कुटकूर्माजपुरुषचिह्नञ्च ।
पञ्चमनुष्यविभागः स्त्रीचिह्न वस्त्रविच्छेदः ।।
चामरदण्डपरीक्षा स्त्रीस्तोत्रञ्चापि सुभगकरणञ्च ।।
कान्दपिकानुलेपनपुंस्त्रीकाध्यायशयनविधिः ॥
वज्रपरीक्षामौक्तिकलक्षणमथ पद्मरागमरकतयोः ।
अन्तरचक्र विरुतं श्वचेष्टितं विरुतमथ शिवायाश्च ।
चरितं मृगाश्वकंरिणां वायसविद्योत्तरञ्च ततः ॥
पाको नक्षत्रगुणास्तिथिकरणगुणाः सधिष्ण्यजन्मगुणाः ।
गोचरस्तथा ग्रहाणां कथितो नक्षत्रपुरुषश्च ।।
शतमिदमध्यायानामनुपरिपाटिक़मादनुकान्तम् ।
अथ श्लोकसहस्राण्याबद्धा न्यूनचत्वारि ।'
ग्रन्थस्यास्य भट्टोत्पलकृता विस्तृता टीका लभ्यते । अत्र हि वराहमिहिरेण यात्राविवाहप्रकरणे नैव समावेशिते तयोः संहिताङ्गत्वेऽपि । सम्भवति तत्तद्विषये तेनैव पृथक्पृथग्ग्रन्थप्रणीतत्वात्तथा कृतं स्यात् । योगयात्रा विवाहपटलः विवाहखण्ड: ढिकनिकयात्रा दिक्किनीयात्रा ग्रहमण्डलपटलं समाससंहिता चेत्यस्यैवान्ये संहिताविषयकग्रन्थाः । तत्र योगयात्रायां राज्ञां यात्राविषये विस्तरतो विचारितमस्ति । पञ्चपक्षी भविष्यदर्थप्रकाशको ग्रन्थः । तेषु विवाहखण्डपञ्चपक्ष्योर्वराहाचार्यप्रणेतृत्वे पण्डिता संशेरते । समाससंहिता सम्भवति बृहत्संहिताया एव संक्षिप्तरूपम् ।
बृहत्संहितायाः प्रागपि तत्तद्विषये ग्रन्थाः प्रोक्ताः प्रणीता वा आसन्निति तत्र तत्र पूर्वाचार्यत्वेन पराशर-गर्ग-भृगु-मय-असित-देवल-वृद्धगर्ग-कश्यप-वसिष्ठबृहस्पति-मनु-सारस्वत-ऋषिपुत्रादीनां स्मरणेन ज्ञायते, किन्तु तेषां ग्रन्थास्तुन सम्प्रति सर्वेषां सुलभाः । एतदनुमीयते यद् ब्रह्मप्रोक्तं हि ज्योतिषशास्त्रमपि बहुशाखमासीत् । तेषु हि कश्चित् केनचित् पुनरुक्तोऽपरोऽन्येनेति सर्वेषां सङ्ग्रहो वाराह्यां विहितो मतिविभ्रमपरिहाराय ।
बृहत्संहितातः पूर्वं तु वयमनुमातुमेव प्रभवामः कथमासीत् किमिति किन्तु एतदनन्तरमेतदनुसृतपद्धतिस्तु न केनाप्यनुसृता । मुहूर्ततत्त्वे यद्यपि ग्रन्थान्तरापेक्षया सन्ति बहव एव विषयाः, किन्तु न तथा यथाऽभीष्टा । तेन हि शक्करबालकृष्णः सत्यमेव कथयति यद्वराहमिहिरानन्तरं संहितैव लुप्तप्रायेति । संहिताविषयेषु केवलं मुहूर्तखण्डमेव सम्प्रत्यपि सजीवम् । मुहूर्ता नाम कृत्यनिमित्त निश्चितसमयः । यथा हि विवाहमुहूर्ता इति । कृत्यविशेषनिमित्तग्राह्याग्राह्यतिथिवारनक्षत्रादिविचारणैर मुहर्तग्रन्थस्य प्रयोजनम् । सामान्यतो मूहर्तस्य व्यवहारेण सहापरिहार्यः सम्बन्धः । निषेकादिश्मशानान्ता ये संस्काराः कर्षणादारभ्य कुसूलपूरणपर्यन्तं यत्कृषिकर्म चुल्लिकानिर्माणादिकं यद् गृहकर्म यात्रारम्भः शिलान्यासादारभ्य गृहप्रवेशनपर्यन्तं यन्निर्माणकर्म ते सर्वेऽपि शुभमुहूर्ते एव भवन्ति । अथाऽत्र कतिपये ज्ञाता मुहूर्तग्रन्था अत्रोपस्थाप्यते सारतः ।
रत्नकोशः
कथ्यते हि ५६० मितशकाब्दमभितः स्थितिमता- लल्लाचार्येण ग्रन्थोऽयं प्रणीत आसीदिति । एतद्विषये नाधिकं ज्ञातमस्त्यस्माकम् । कथ्यते ह्येनमेवाधारीकृत्य श्रीपतिह रत्नमालां प्रणिनायेति ।
राजमार्तण्डः
राजमार्तण्डो राजमृङ्गाङ्ककर्तुरेव ग्रन्थान्तरत्वेन गृह्यते ९६४ मितशकाब्दमभितः प्रणीत इत्यपि । विद्वज्जमवल्लभाख्य एतद्विषयक एव ग्रन्थोऽन्योऽपि भोजकृतत्वेन स्वीक्रियते तद्विद्भिः। रत्नमालाटीकाकृन्माधवोऽपि ग्रन्थमिदं तथैव स्मरति ।