cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
विषयः
'यत्वा देव प्रपिबन्ति तत आप्यायते पुनः ।
वायुः सोमस्य रक्षिता समानां मास आकृतिः ॥'
पनसवृक्षः
परिचयः
पनसवृक्षः नित्यहरिद्वर्णकननस्य कश्चित् महावृक्षविशेशः । अयं वृक्षः एशियाखण्डस्य आग्नेयपूर्वदिशायाम् अधिकं प्ररोहति । पनसवृक्षाः भरतस्य वेलाभूप्रदेशेषु अपि अधिकतया दृश्यते । आवर्षम् अस्मिन् हरिद्वर्णपत्राणि शोभन्ते । पर्णानि १०-२०सें.मी. दीर्घाणि भवन्ति । विश्वे वृक्षेषु सम्भव्यमनफलेषु पनसफलमेव बृहत्तममं भवति । फलानां चर्मणि लघूनि कण्टकानि भवन्ति ।
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
विषयः
‘यमादित्या अंशुमाप्यायन्ति यमक्षितमक्षितयः पिबन्ति ।' स्पष्टमेतदत्र यदादित्यो हि द्वादशात्मकश्चन्द्रकलां बिभर्ति पूर्णायाञ्च तस्यां पुनराददाति चेति । उक्तमेव तैत्तिरीयसंहितायाम् -
‘सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः । तथैव ऐतरेयब्राह्मणेऽपि -
'चन्द्रमा, अमावास्यायामादित्यमनुप्रविशति:::::::::आदित्याद्वै चन्द्रमा जायते ।'
शतपथब्राह्मणेऽप्युक्तम्-
पनसवृक्षः
विशेषाः
अस्य फलानि बृहदाकारे भवन्ति । ५कि.ग्रा. तः ४०कि.ग्रा. पर्यन्तं पनसफलस्य परिमाणः भवति । कर्तितात् फलान् कश्चन श्वेतनिर्यासः स्रवति । फलस्य बहिर्भागे कण्टकानि भवन्ति । अन्तः अनेकानि फलखण्डानि भवन्ति येषु बीजानि निहितानि । वृक्षस्य जातौ द्विधा भवति । एका जातिः शुष्कफलखण्डयुक्ता अपरा सरसफलखण्डयुक्ता इति ।
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
विषयः
‘एष वै सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः स एवैष एतां रात्रि पुरस्तान पश्चाद्ददृशे तदिमं लोकमागच्छति स इहैवापश्चौषधीय प्रविशति स वै देवानां वस्वन्नं ह्येषा तद्यदेष एता राश्रिमिहामावसति तस्मादमावास्या नान ।'
पनसवृक्षः
प्रयोजनानि
पनसवृक्षः पञ्जाग्निवृक्षेषु अन्यतमः । पनसफलेन अनेकानि खाद्यानि निर्मीयन्ते । फलखण्डानि संस्कृत्य संस्कृत्य निर्यातमपि कुर्वन्ति । अस्य सुदृढं दारु पीतवर्णस्य पीठोपकरणनिर्माणार्थम् योग्यं भवति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:वृक्षाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
विषयः
अमावास्या हि दर्शः पौर्णमासी तु पर्वः । तत्रापि अनुमतिराकाभेदेन पौर्णमास्या वैविध्यं सिनीवालीकुहुभेदेनामावास्यायाः। यथोक्तं गोपथब्राह्मणे -
‘या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतिर्योत्तरा सा राका या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूरिति ।।
अस्यायमाशयो यत्कलैकहीना अनुमतिः पूर्णे चन्द्रे तु राका दृष्टेन्दुः सिनीवाली नष्टेन्दुः कुहूरिति । ऋग्वेदेऽपि--‘राकामहं सुहवां सुष्टुती हवे शृणोतु नः• ••••' ‘सरस्वती वृहद्दिवोत राका' 'तस्यै विश्पत्न्यै हविः सिनीवाल्यै जुहोतन' ‘सिनीवालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वसा' इति । यो हि राकासिनीवालीशब्दप्रयोगः स च देवपत्नीपरक इति नैरुक्ताः, तिथिविशेषपरक इति याज्ञिकाः। यद्यपि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिविषये वेदेषु नैव किञ्चित्स्पष्टमुक्तं लभ्यते किन्तु दर्शपौर्णमास्योः सन्धौ यजेत सन्धिमभितो यजेत इत्यादिवचनाच्च तद्विषयक ज्ञानं प्रतिभाति । गतिज्ञानं विना पर्वप्रतिपदोः सन्धिज्ञानमपि नैव सम्भवति ।
यद्यपि वासराणां सप्त नामानि वेदेषु नैव दृश्यन्ते तथापि तत्र वासरशब्दः प्रयुक्तो लभ्यते । यथा ऋग्वेदे -
‘आदिप्रत्नस्य रेतसो ज्योतिष्पश्यन्ति वासरम् ।। परों यदिध्यते दिवा ।'
“एकविंशमेतदहरुपयन्ति विषुवन्तं मध्ये संवत्सरस्य' ।
'यथा वै पुरुष एष विषुवांस्तस्य यथा दक्षिणार्ध एव पूर्वाद्ध विषुवतो यथोत्तरार्द्ध एवमुत्तराद्घ विषुवतस्तस्मादुत्तर इत्याचक्षते प्रबाहुः:::::"शिर एव विषुवान् ।' यथा वा तैत्तिरीयब्राह्मणे -
'सन्ततिर्वा एते ग्रहाः। यत्परः सामानः । विषुवान् दिवा कीर्त्यः । यथा शालायै पक्षसी । एवं संवत्सरस्य पक्षसी ।'
उतायातं सङ्गवे प्रातरह्नो मध्यन्दिन उदिता सूर्यस्य ।
दिवानक्तमवसा शन्तमेन नेदानीं पीतिरश्विना ततान ।'
‘पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराह्णः पितृणाम् ।'
ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः । सामवेदेनाऽस्तमये महीयते । वेदैरशून्यस्त्रिभिरिति सूर्यः ।
'देवस्य सवितुः प्रातः प्रसवः प्राणः । वरुणस्य सायमासवोपानः । यत्प्रतीचीनं प्रातस्तनात् । प्राचीनं सङ्गवात् । ततो देवा अग्निष्टोमं निरमिमत'"""""" प्राचीनं मध्यन्दिनात्:::••••"यत्प्रतीचीनं मध्यन्दिनात्प्राचीनमपराहात । भगस्यापराह्नः ।••••। तस्मादपराह्ण कुमार्यों भगमिच्छमानाश्चरन्ति ।'••••• प्राचीनं सायात् ।
इत्थं हि दिवसस्य प्रातः-सङ्गव-मध्याह्न-अपराह्म-सायंभेदात् पञ्च भागास्तत्र तत्र निर्दिष्टाः । प्रयोजनानुसारं यत्र तत्र दिवसस्य त्रयो विभागाश्चत्वारो वाऽपि कृता अपि दृश्यन्ते । पश्चावतधार्मिकसाहित्येषु तु यथा दक्षस्मृत्यादौ दिवसो ह्यष्टधा विभाजितो दृश्यते । मूलतस्तु दिवसस्य चत्वार एव भागाः पूर्वाह्नमध्याह्नापराह्न-सायाह्नभेदात् । प्रकरणेऽस्मिन् सूर्यस्योदयास्तमयाववच्छिन्नः काल एव दिवसः । तदुदयात्प्राक्प्रातःकालः । यथाकालं कृत्यान्यपि विभक्तानि सन्ति; यथा प्रातहमादिकर्म पूर्वाह्न देवपूजनादिकं मध्याह्न, पितृकर्म अपराह्ने, भोजनादि सायाह्न सायन्तनकृत्यानीति । दिनमानस्य त्रिंशत्तमो भागो मुहूर्तः । मुहूर्तविषयेऽपि वैदिकसाहित्ये तत्र तत्र चिन्तितं दृश्यते । यथा हि -
'रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः ।
प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषावस्युरले कुशिकस्य सूनुः ।'
‘त्रिर्यद्दिवः परि मुहूर्तमागात् ।
“अथ यच्चतुर्विंशतिमात्मनोऽकुरुते । तस्माच्चतुर्विशत्यर्द्धमासः । संवत्सरः स एतैश्चतुर्विशत्या त्रिशदिष्टकरात्मभिन्नं व्यभवत् स पञ्चदशाहन्नो रूपाण्यपश्यदात्मनस्तन्वो मुहूतल्लोकम्पृणाः पञ्चदशैव रात्रेस्तचन्मुहुः जायन्ते तस्मान्मुहुर्ताः । अथ यत् क्षुद्राः सन्त इमल्लोकानापूरयन्ति तस्माल्लोकम्पृणाः ।
‘स मुहूर्तेन मुहूर्तेनैवाशीतिमाप्नोन्मुहूर्तेन मुहूर्तेनाशीतिः समयद्यत ।'
••••••••तदनु पञ्चदश मुहूर्तान्मुहूर्ताननु पञ्चदशाशीतिः ।
‘अथ या लोकम्पृणा मुहूर्तलोकास्ता मुहूर्तानामेव साप्तिः क्रियते मुहूर्तानां प्रतिमा ता दश च सहस्राण्यष्टौ च शतानि भवन्त्येतावन्तो हि संवत्सरस्य मुहूर्ताः' ।
(अहोरात्रस्य त्रिशन्मुहूर्तास्तेषां ३६० सङ्ख्यया गुणने १०८०० मिता सङ्ख्यया भवति)।
'चित्तं केतुर्दाता प्रदाता सविता प्रसविताऽमिशास्तानुमन्तेति । एष एव तेह्रो मुहूर्ताः । एष रात्रेः ।
चित्रः केतुः प्रभानाभान्त्सम्मान् । ज्योतिष्मांस्तेजस्वानातपस्तपन्निमित्तयन् । रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः ।'
एवमेव तत्र प्रतिमुहूर्तानामप्युल्लेखो लभ्यते वेदेषु । यथा - 'अथ यदाह इदानीं तदानीमिति एष एव तत् । एष एव ते मुहूर्तानां मुहूर्ताः।
‘इदानीं तंदानीमेतह क्षिप्रमजिरम् । आशुनिमेषः क्षणो द्रवन्नतिद्रवन् । त्वरंस्त्वरमाण आशुरशीयान् जवः ।
इत्थं हि वेदेषु युगसंवत्सरमासार्द्धमासाहोरात्रमुहूर्तप्रतिमुहूर्तादिभेदेन समयो विभक्तो दृश्यते ।
नक्षत्रविषये
ऋग्वेदे तदनन्तरवतवैदिकसाहित्ये च तारार्थे नक्षत्रविशेषार्थे च नक्षत्रशब्दो बहुधा प्रयुक्तो दृश्यते । तत्र ऋग्वेदे यथा -
'अपत्ये तायवो यथा नक्षत्र यन्त्यकुमिः''••••"सूराय विश्वचक्षसे ।'
"धीरात्वस्य महिना जनूंषि विपस्तस्तम्भ रोदसी चिदुर्वी । प्र नाकमुष्वं नुनुदे बृतं द्विता नक्षत्रं पप्रथञ्च भूम।
'अभियावं न कृशनेमिरश्वं नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपिशन् ।
राश्यां तमो अदभुतिरहनु बृहस्पतिननदद्रि विददगाः ।'
'सोनेनादित्या बलिनः सोमेन पृथिवी मही।
अयो बक्षत्राणामेषामुपस्थे सोम आहितः।।
काममनन्तरवर्तिमन्त्रेषु नक्षत्रशब्दस्तारासामान्यमेव अनपेकिन्तु प्रकृते तु स्पष्टमेव चान्द्रनक्षत्रमभिसूचितमेव । एवमेव तिव्यस्थौल्लेखों यथा-
‘युष्मादत्तस्य मरुतो विचेतसो रायः स्याम रथ्यो वयस्वतः ।
न यो युच्छति तिष्यो यथा दिवो स्मेरारन्त मरुतः सहस्रिणम् ।।'
••••••"कृशानुमस्तून् तिष्यं सधस्य '''
चित्राया उल्लेखो यथा--
‘अस्थुरु चित्रा उषसः पुरस्तात् ।' एवमेव हि -
अघासु हुन्यन्ते गावोऽर्जुन्योः पर्युह्यते ।'
स्पष्टमेव मघानक्षत्रे हि गावो नीयन्ते फाल्गुन्योः परिणीयते कन्येति । सैव यथाऽथर्ववेदे -
‘मघासु हन्यन्ते गावः फल्गुनीषु व्यूह्यते। वाजसनेयीये यथा -
‘द्यौस्ते पृथिव्यन्तरिक्षं वायुश्छिद्रं पृणातु ते ।
सूर्यस्ते नक्षत्रैः सह लोक कृणोतु साधु या ॥'
'सूर्याय स्वाहा चन्द्राय स्वाहा नक्षत्राय स्वाहा''।' 'नक्षत्रेभ्य किमिरं चन्द्रमसे किलालं"।
लुडविगत्सिमरप्रभृतयो विपश्चितः 'चतुस्त्रिशद्वाजिनो देवबन्धोः' इत्यत्र चतुस्त्रिशदिति सप्तग्रहैः सप्तविंशतिनक्षत्रैश्चेति व्याख्यान्ति । तस्य च चतुस्त्रिशता पुरुधा विचष्टे सरूपेण ज्योतिषा विव्रतेन इति कथनेन भवति पुष्टिश्च । माध्यन्दिनीये स्पष्टमेव चन्द्रमसो नक्षत्रैः सहु सम्बन्धोऽभिहितः । यथोक्तम् -
‘सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमागन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो भेकुरयो नाम ।' तत्रैव - ••••वातो वा मनो वा गन्धर्वाः सप्तविंशतिः•••' इति नक्षत्राणां सङ्ख्याऽपि निर्दिष्टाऽस्ति । शतपथब्राह्मणे नक्षत्रचन्द्रमसोः सम्बन्धमधिकृत्योक्तम् -
‘अब्धं पुरीषम् । चन्द्रमा आहुतयो नक्षत्राणि समिधो यच्चन्द्रमा नक्षत्रे वसत्याहुतिस्तत्समिधि वसत्येतदु वा आहुतेरन्नमेषा प्रतिष्ठा तस्मादाहुतिर्न क्षीयत एतद्धयस्या अन्नमेषां प्रतिष्ठा::'।
एवमेव तत्र नक्षत्राणां सङ्ख्या सप्तविंशतिरुक्तोपनक्षत्राणाञ्च यथा -
'नक्षत्राणि ह त्वेवैषोऽग्निश्चितः । तानिः वा. एतानि सप्तविंशतिनक्षत्राणि सप्तविंशतिः सप्तविंशतिपनक्षत्राणि एकैकं नक्षत्रमनूपतिष्ठन्ते तानि च सप्त च। शतानि विंशतिश्चाधिषत्रिंशत्ततो यानि सप्त च शतानि च विंशतिश्चेष्टका एव ताः षष्टिश्च त्रीणि च शतानि परिश्रितः षष्टिश्च त्रीणि च शतानि यजुष्मत्योऽथ यान्यधिषत्रिशत्स त्रयोदशो मासः स आत्मा त्रिशदात्मा प्रतिष्ठा द्वे प्राणाः द्वे शिर एव षत्रिंश्यौ...।
एवमेव तैत्तिरीयसंहितायामपि नक्षत्राणि सप्तविंशतिरेवोक्तानि। किन्तु अन्यत्राष्टाविंशतिरपि। तैत्तिरीये ब्राह्मणे अष्टाविंशतितमत्वेनाभिजित उल्लेखोऽपि दृश्यते । तैत्तिरीयसंहितायां नक्षत्रतारकाणां भेदः स्पष्टतयोल्लिखितः । यथा -
अश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यः चक्षुर्वतिः प्राणश्चन्द्रमाः श्रोत्रं दिशः प्राणा अवान्तरदिशः पशवोऽहोरात्रे निमेषोऽर्धमासाः पर्वाणि मासाः सन्धानान्पृतवोऽङ्गानि संवत्सर आत्मा रश्मयः केशा नक्षत्राणि रूपं तारका अस्थीनि नमो मासानि::::।।
इत्थं हि वेदेषु नक्षत्रविषये बहूक्तमस्ति । तत्रैकत्रनक्षत्राणि सूर्यसम्बन्धतश्चन्द्रसम्बन्धतः स्वतन्त्रतया, च वणतानि दृश्यन्ते । सूर्यसम्बद्धत्वेन नक्षत्रशब्दः कामं तारासामान्यमर्थ बोधयतु नाम किन्तु चन्द्रसम्बद्धनक्षत्रं तु निश्वयमेव साम्प्रतिकमेवार्थ बोधयतीति ‘मेध्यस्याश्वस्य:"नक्षत्राणि रूपं तारका अस्थीनि"।' इति ( तै० सं० ) वचनादेव सिध्यति । तेषां तत्र सङ्ख्याक्वचित्सप्तविंशतिरन्यत्राष्टाविंशतिरप्युक्ताः क्वचित्तु त्रयस्त्रिंशदपि । तेषामष्टाविंशतिविधत्वं तु अभिजितमादायैव । अभिजिद्धि नक्षत्रान्तरापेक्षयाऽनुज्ज्वलमत एवं स्वल्पप्रभावमिति तत्र तत्रोपेक्षितमपिं सम्भवति । सूर्यो हि एकस्मिन्नक्षत्रे १३३ दिनानि यावत्तिष्ठतीति नक्षत्रापेक्षया सौरवर्षे ( १३ १/३ * २७ = ३६० ) षष्टिश्च त्रिशतं दिनानि भवन्ति । यद्धि सावनवर्षेण सह संवादि । शतपथब्राह्मणे अग्निचयनप्रक्रियाय नक्षत्रसङ्ख्यया इष्टकायोजनमुक्तम्। तत्र ७५६ सङ्ख्याऽभीष्टा । सा च सप्तविंशतिनक्षत्राणि सप्तविंशति उपनक्षत्राणि सप्तविंशत्याः सप्तविंशत्या गुणने (२७X२७ ) ७२९ सङ्ख्या भवति तत्र नवोने ( सम्भवति नवानां हि नक्षत्राणामुपनक्षत्राणामत्थाप्रभावित्वं तेनेयमूनीकरणव्यवस्था ) ७२० सङ्ख्या भवति तत्र अधिमासस्य षत्रिशद्दिनयोजने पूरिता भवति।
न केवलं नक्षत्रविषये एवापिनु उपनक्षत्रविषयेऽपि तत्र प्रतिपादितं दृश्यते । शतपथब्राह्मणे उक्तं यत्प्रतिनक्षत्रमेकैकमुपनक्षत्रमनूषतिष्ठते। कृत्तिका-मधा-आश्लेषानुराधा-ऽषाढ़ा-विष्ठा-प्रोष्ठपद-अपभरणीनां - - बहुवचने ' पुनर्वसु-फल्गुनी-विशाखाऽश्वयु-शब्दानां -दिवले प्रयोगश्च तत्तभक्षत्राणामुपनक्षत्रस्यावस्थित सूचयन्ति । तैत्तिरीयसंहितायां कृत्तिकासु यानि सस उपनक्षत्राणि तेषां नामान्यपि निर्दिष्टानि अम्बा दुला नितत्नी अभयन्ती मेघयन्ती वर्धयन्ती चुपुणीका चेति । तैत्तिरीयब्राह्मणे नक्षत्राणि द्विधा विभक्तानि देवनक्षत्राणि यमनक्षत्राणि । कृत्तिकातों विशाखापर्यन्तानि देवनक्षत्राणि अनुराधातोऽपभरणीपर्यन्तानि यमनक्षत्राणि ।
विषयेऽपि तत्र निदिष्टं लभ्यते । शतपथब्राह्मणे उक्तं यत्कृत्तिकाः प्राच्या दिशो ने च्यवन्ते नक्षत्रान्तराणि तु च्यवन्ते एवेति । यथोक्तम् -
कृतिकास्वग्नीऽआदधीत । एता वाऽअग्निनक्षत्रं यत्कृत्तिकाः••• ॥ १ ॥ एता ह वै प्राच्यै दिशो न च्यवन्ते । सर्वाणि ह वाऽन्यानि नक्षत्राणि प्रा दिशश्च्यवन्ते" ।'
वैदिकसाहित्ये नक्षत्राणां देवताः अपि निर्दिष्टाः सन्ति । यथोक्तं तैत्तिरीयसंहितायाम् -
कृत्तिकानक्षत्रमग्निदेवताग्नेरुचस्थ प्रजायतेधीतुः सोमस्यचें त्वा रूचे त्वा से खा ज्योतिषे त्वा रोहिणीनक्षत्रं प्रजापतिर्देवता मृगशीर्ष नक्षत्रं सोमो देवतादनिक्षत्र रुद्रो देवता पुनर्वसनक्षत्रमदितिर्देवता तिष्यो नक्षत्रं वृहस्पतिदेवताश्लेषा नक्षत्रं सर्प देवता. मघा नक्षत्रं पितरो देवता फल्गुनी नक्षत्रमर्यमा देवतां फल्गुनी नक्षत्रं भगो देवता हस्त नक्षत्रं सवितादेवता चित्रानक्षत्रमिन्द्रो देवता स्वाती नक्षत्रं वायुर्देवता विशाखे नक्षत्रमिन्द्राग्नीदेवतानुराधा नक्षत्र मित्रो देवता रोहिणी नक्षत्रमिन्द्रो देवता विवृत्तौ नक्षत्रं पितरो देवताषाढानक्षत्रमापो देवताषाढा नक्षत्रं विश्वेदेवा देवता श्रीणी नक्षत्रं विष्णुर्देवता श्रविष्ठा नक्षत्रं वसवो देवता शतभिषनक्षत्रमिन्द्रो देवता प्रोष्ठपदानक्षत्रमज एकपाद्देवता प्रोष्ठपदा नक्षत्रमहिर्बुध्नियो देवता रेवती नक्षत्र पूषा देवताऽश्वयुजौ नक्षत्रमश्विनौ देवतापभरणीनक्षत्रं यमो देवता पूर्णापश्चाद्यन्ते देवा अदधुः ।
एवमेव तैत्तिरीयब्राह्मणे - 'अग्ने कृत्तिकाः । शुक्र परस्ताज्ज्योतिरवस्तात् । प्रजायते रोहिणी । आपः • परंस्तादोषधयोधस्तात् । सोमस्येन्वका विततानि । परस्तात् वयन्तोवस्तात् । रुद्रस्थ बाहू । मृगयवः परस्ताद्विसारोऽवस्तात् । आदित्यै पुनर्वसू । वातः परदाद्वैमवस्तात् । वृहस्पतेस्तिण्यः । जुह्वतः परस्ताद्यजमाना अवस्तात् । सपणामश्रेषाः । अभ्यागच्छन्तः परस्ताभ्यानृत्यन्तोवस्तात् । पितृणां मघाः । रुदन्तः परस्तादपभ्रंशोवस्तात् ।। अर्यम्णः पूर्वं फल्गुनी । जाया परस्तादृषभोवस्तात् । भगस्योत्तरे। वहतवः परस्ताद्वह्माना अवस्तात् । देवस्य सवितुर्हस्तः । प्रसवः परस्तात्सनिरवस्तात् । ईन्द्रस्य चित्रा । ऋतं परस्तीत्सत्सर्यमवस्तात् । वायोनिष्ट्या व्रततिः । परस्तादसिद्धिरवस्तात् । इन्द्राग्नि योविशाखे । युगानि परस्तात् कृषमाणा अवस्तात् । मित्रस्यानुराधाः । अभ्यारोहपरस्तादम्यारूढमवस्तात् । इन्द्रस्य रोहिणी । शृणत्परस्तात्प्रतिशृणदवस्तात् । निऋत्यै मूलबर्हणी । प्रतिमज्जन्तः परस्तात्प्रतिशृणन्तोवस्तात् । अपां पूर्वा अषाढाः । वचः परस्तात्समितिरवस्तात् । विश्वेषां देवीनामुत्तराः । अभिजयत्परस्तादभिजितमवस्तात् । विष्णोः श्रोणी । पृच्छमानाः परस्तात्पन्थी अवस्तात् । वसूनां श्रविष्ठाः । भूतं परस्ताभूतिरवस्तात् । इन्द्रस्य शतभिषक् । विश्वव्यचाः परस्ताद्विश्वक्षितिरवस्तात् । अजस्यैकपदः पूर्वे प्रोष्ठपदाः । वैश्वानरं परस्ताद्वैश्वावसवमवस्तात् । अहेर्बुध्नियस्योत्तरे । अभिषिञ्चन्तः परस्तादभिशृण्वन्तोवस्तात् । पूष्णो रेवती गावः परस्तात् वत्सा अवस्तात् । अश्विनोश्वयुजौ। ग्रामः परस्तात्सेनावस्तात् । यमस्यापभरणीः । अपकर्षन्तः परस्तादपवहन्तोवस्तात् । पूर्णा पश्चाद्यत्ते देका अदधुः ।
यद्यपि नक्षत्रमादाय माससंज्ञाऽपि वैदिकसाहित्ये प्रवर्तताऽऽसीदेव यथा वैशाखः ( शत० ११॥१॥७ ), फाल्गुनः ( पञ्च० ५।९।८ ), चैत्रः ( कौषी० १९५३ ), तैष्यः ( कौषी० १९५३ ), माघः ( शत० १३१८,१५४ ) इत्यादि तथाऽपि नास्य सार्वत्रिकः प्रयोगो लभ्यते तत्र तत्र ।
वैदिकसाहित्ये रार्धत्र नक्षत्रगणना कृत्तिकात एव कृता दृश्यते । एतेनानुमीयते यत्तदा ( विशेषतो ब्राह्मणग्रन्थसम्पादनकाले ) वसन्तसङ्क्रान्तिस्तदैव सम्पद्यते स्म यदा हि सूर्योऽपभरणीतः कृत्तिकाः प्रविशति स्म । वराहमिहिरयुगे सा सूर्यस्य रेवतीतोऽश्विनीप्रवेशे एव । सम्प्रति तु सा सूर्ये पूर्वभाद्रपदायां प्रविष्टे सति भवति । ब्राह्मणयुगतः पूर्वं सा सूर्ये मृगशिरसि प्रविष्टे भवति स्म । तेन हि वैदिकसंहिताकालस्य नक्षत्रसूची मृगशिरस्तः ब्राह्मणयुगीननक्षत्रसूची कृत्तिकातः वराहमिहिरयुगीननक्षत्रसूची अश्विनीतः प्रारब्धा दृश्यते । साम्प्रतिकनक्षत्रसूची तु पूर्वाभाद्रपदातः प्रारभते यद्धि गणकैरवधेयम् । सम्प्रत्यपि याऽश्विन्यादिसूची प्रस्तूयते नक्षत्राणां सा गतानुगतिकत्वेनैव गणकानाम् । तत्राप्ययनांशसमावेशे तु धनिष्ठात एव सा सिध्यति । वेबरमहोदयो निदिशति यत्कृत्तिकायां वसन्तसङ्क्रान्त्या घटनं विक्रमतस्तृतीयसहस्राब्दीपूर्वमभितः सम्भवतीति । तिलकमहोदयानुसारं तु विक्रमतः ६०००-४००० वर्षपूर्वं शीतसङ्क्रान्तिश्चैत्रपूणिमायामासीत् ४०००-२५०० वर्षपूर्वं फाल्गुनपौर्णमास्यामेव । तैत्तिरीयसंहिताकाले २३२५ वर्षपूर्वं तु माघपूणिमायाम् । ( सम्प्रति तु सा मौषपूणिमामभितः पतति यथा २०४६ वैक्रमाब्दे सा माघकृष्णचतुर्थां घटिताऽस्ति ।) कौषीतकीब्राह्मणे ( १९।२।३ ): शीतसङ्क्रान्त्या माघस्यामावास्यां घटनमुक्तम् । शतपथब्राह्मणे तु स्पष्टमेवोक्तम् -
तद्वै वसन्त एवाभ्यारभेत । वसन्तो वै ब्राह्मणस्यर्तुर्य उ वैकश्च यजते ब्राह्मणाभूयेवैव यजते तस्माद्वसन्त एवाभ्यारभेत । सा याऽसौ फाल्गुनी पौर्णमासी भवति ।
तैत्तिरीयसंहितायां तु ( ७॥४॥८।१ ) पञ्चविंशब्राह्मणे ( ५।९ ) च वर्षारम्भत्वेन चैत्रपूर्णिमा स्मृता । गृह्यसूत्रादौ महाभारते च नक्षत्राणां गणना श्रवणादितः कृताऽस्ति वर्षारम्भश्च वृश्चिकसङ्क्रान्तितो यतो हि मार्ग आग्रहायणः । नक्षत्रशब्दस्य व्युत्पत्तिमादाय शतपथब्राह्मणे उक्तं यद् न क्षीयत इति तन्नक्षत्रमिति । तैत्तिरीयब्राह्मणे तु नक्षत्राणि अभूवन्निति तदेव नक्षत्रत्वम् इति ( २।७।१८।३ )। एवमेव शतपथब्राह्मणेऽपि–यानि वैतानि क्षत्त्राण्यभूवन्न वैतानि क्षत्त्राण्यभूवन्निति । तद्वै नक्षत्राणां नक्षत्रत्वम् । (१।२।२।१९) । पुनश्च तैत्तिरीये ब्राह्मणे-'यो ह वा इह यजते अमुं स लोकं नक्षते । तन्नक्षत्राणां नक्षत्रत्वम् । ( १।५।२।५ ) । गोपथब्राह्मणे यथा-'तन्नक्षत्राणां नक्षत्रत्वं यन्नक्षियन्ति' ( ३।१।८ )। एवमेव-‘नक्षत्राणि वै जनयो ये हि जनाः पुण्यकृतः स्वर्ग लोकं यन्ति तेषामेतानि ज्योतींषि ।'
'देवगृहा वै नक्षत्राणि ।' ‘यानि वा पृथिव्याश्चित्राणि तानि नक्षत्राणि ।' 'यथैवासौ सूर्य एव तेषामेवोद्यन्नेव वीर्यं क्षत्रमादत्त । 'सप्तविंशतिर्नक्षत्राणि ।'
तानि वा एतानि सप्तविंशतिर्नक्षत्राणि सप्तविंशतिः सप्तविंशतिपनक्षत्राणि एकैकं नक्षत्रमनुपतिष्ठन्ते ।
ब्राह्मणे वा अष्टाविंशो नक्षत्राणाम् ।' ' 'यावन्त्येतानि नक्षत्राणि तावन्तो लोमगर्ता यावन्तो लोमगर्ता तावन्तः । सहस्रसंवत्सरस्य मुहूर्ताः ।' ‘कृत्तिकाः प्रथमम् । विशाखे उत्तमम् । तानि देवनक्षत्राणि । 'यानि देवनक्षत्राणि तानि दक्षिणेन परि यन्ति ।' ‘एक द्वे त्रीणि चत्वारीति वा अन्यानि नक्षत्राणि अर्थता एव भूयिष्ठा यत्कृत्तिकाः । ‘अनुराधाः प्रथमम् । अपभरणीरुत्तमम् । तानि यमनक्षत्राणि ।' ‘तस्मात् सोमो राजा सर्वाणि नक्षत्राण्युपैति ।(शत०) ‘नक्षत्राणि संवत्सरस्य प्रतिष्ठाः ।' ‘नक्षत्राणि वा एषा दिग् यदुदीची ।'(शत०)
वेदेषु या नक्षत्रसूची प्रदत्ता साऽत्र यथावदुध्रियते - वेदेषु नक्षत्राणि शुभाशुभफलवत्त्वेनोपवणतानि तु सन्त्येव तथैव तेषां देवयमनक्षत्ररूपेण विभागोऽपि दृश्यते । एवमेव तेषां सिद्धयसिद्धिकारकत्वेनापि प्रस्तुतिस्तत्र लभ्यते । यथा हि कृत्तिकास्वादधीत अर्जुन्योः पर्युह्यते इत्यादि । तिथिवाचकत्वेन नक्षत्रस्योपयोगोऽपि तत्र दृष्टः किन्तु प्रथेयं द्वादशनक्षश्रेष्वेव यथा मघायुक्तत्वेन माघी पौर्णमासी । एवमेव फाल्गुनी-चित्रा-विशाखा-ज्येष्ठाअषाढा-श्रवण-भाद्रपदा-अश्विनी-कृत्तिका-मृगशिरः-पुष्यैश्च योगे तत्तत्पौर्णमासी । तत्र हि नक्षत्राणां न केवलं चन्द्रमसाऽपि तु सूर्येण सहाऽपि सम्बन्धो दशितो लभ्यते यथा हि सूर्ये रोहिणीतो मृगशिरसि प्रविष्टे वसन्तसङ्क्रान्तिरित्यादि संहिताकाले. भरणीत: कृत्तिकां प्राप्ते सति ब्राह्मणकाले । नक्षत्राणां स्वातन्त्र्येणापि प्रयोगस्तत्र दृष्टः । यथा कृत्तिकास्वादधीतेत्यादि । तेषां चान्द्रत्वेन प्रयोगोऽपि यथा चन्द्रमा वै यस्मिन् नक्षत्रे वसतीत्यादि । नैतावन्मात्रमपि तु तेषां नामान्यपि अन्वर्थानि दृश्यन्ते येन तात्कालिकप्रतिभोत्कर्षों ध्वन्यते । यथा ( सप्त उपनक्षत्रैः ) कतितेवेति कृत्तिका । अन्यापेक्षया रोहितवर्णेन रोहिणी । मृगस्येव शिरो यस्येति मृगशिराः । आर्द्रवददृश्यते इति आर्द्रा ज्योतिराधिक्येन ताराद्वययोगाद् बाहुरपि । पुनर्वसुः प्रणष्टमपि तेजो यत्पुनरानयति यथा शतपथे‘पुनर्वस्वोः पुनराधेयमादधींतेति'।
नक्षत्रदेवताः
एवमेव वृहस्पतिहि पुनर्वसौ हुत्वा प्रणष्टं तेजः पुनराप्तवानिति अन्वर्थसंज्ञाऽस्य । पुष्णात्यसाविति पुष्यः तिष्णाति वा तिष्यः । आश्लिष्टा इव स्थितेर्नक्षत्राणामांश्लेषा । अनघा इति मघा पापनाशिनी । शुभ्रवर्णत्वेन अर्जुनी फल्गुनीयतेऽनेनेति फल्गुनी । चित्रत्वेन चित्रा। सुष्ठु अतति द्योतत इति स्वाती। विशिष्टा शाखा यस्य विशाखा उभयोरेव समानरूपकृतित्वात् । अनुराध्नोति एषेति अनुराधा शुभावहा । सर्वाधिक ज्योतिष्ट्वेन ज्येष्ठा रोहितत्वाद्रोहिणी पुराणसंवत्सरसमापनं यत्रेति ज्येष्ठघ्नी प्रथमनक्षत्रत्वेन स्मृतत्वादपि ज्येष्ठा । कथ्यते हि पुरा काले सूर्य ज्येष्ठायां प्राप्ते वसन्तसङ्क्रान्तिर्घटति स्म याऽधुना अश्विन्यां प्राप्ते घटति परम्परानुसारेण पूर्वभाद्रपदायां प्राप्ते घटति वस्तुतः सायनत्वे तु धनिष्ठायां प्राप्ते एव घटति । न षाढा अषाढा । अभितो जयति सर्वोत्कृष्टत्वेन वर्तत इत्यभिजित्। श्रवणवदाकृतिः श्रवणम् । हीरकवज्ज्योतिर्मयत्वाद् धनिष्ठा । शतानामसङ्ख्यरोगाणां भिषक् शामकः शतभिषा शतभिषग्वा । भद्रमेव भाद्र पदं यस्या भाद्रपदा प्रोष्ठं पदं यस्याः प्रोष्ठपदा वा । रैयुक्ता रेवती धनसाधिका । अश्वाभ्यां युक्तेव अश्वयुजी । विभत्र्येषति भरणीः अपबिभर्तीति अपभरणी वा । एतेषां हि देवतालिङ्गवचनान्यपि सार्थकानि दृश्यते । यथा -
कृत्तिकानां तेजोमयत्वादग्निर्देवता आह्लादकत्वात् स्त्रीत्वं द्वयधिकतारकयुक्तत्वाबहुत्वम् । एवमेव प्रजापतिसोमसोमरुद्ररुद्रादितिवृहस्पतिसर्पपित्रर्यमार्यमभगभगसवितृ-इन्द्रादि-वायुरिद्राग्नि- मित्रेन्द्रपितृनिऋतिनिऋतिप्रजापति-अप-अप्-विश्वदेवविश्वदेवब्रह्मविष्णुवसु- इन्द्रवरुण-अजैकपादजैकपादहिर्बुध्नाहिर्बुध्नपूषाश्वियमाः क्रमेण नक्षत्राणां देवताः । तत्र ईकार-आकारान्तानि यानि अश्वयुक्च स्त्रियाम् । मृगशीर्षमूलाभिजिम्नक्षत्राणि क्लीबे शेषाणि पुंसीति । कृत्तिकाइन्वका-आश्लेषा-मघा-अनुराधा-अषाढा-धनिष्ठा-प्रोष्ठपदभरणीनां बहुत्वमाफल्गुनी-विशाखाश्वयुजां द्वित्वमन्येषामेकत्वम् । वेदेषु हि नक्षत्रातिरिक्तमन्येषामपि तारकाणामुल्लेखो दृश्यते । यथा - ‘अमी हि ऋक्षा निहितास उच्च नक्तन्दहशे कुहचिद्दिवेषु । ‘सप्तर्षीन् ह स्म वै पुरर्धा इत्याचक्षते ।' ‘ऊध्र्वं सप्तर्षीनुपतिष्ठस्व ।
‘यौ ते स्वानौ यम रक्षितारौ चतुरक्षौ पथिरक्षौ नृचक्षसौ ।'
'दैवीं नावं स्वरित्रा।
‘यत्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसा विध्यदासुरः ।
अक्षेत्रविद्यया मुग्धो भुवनान्यदीधयुः ।।
स्वभानोरध यदिन्द्रमाया अवो दिवो वर्तमान अवाहन् ।
गूलहं सूर्य तमसापव्रतेन तुरीयेण ब्रह्मणाऽविन्ददत्रिः ।।
मा मामिमं तव सन्तमत्र इरस्या दुग्धो मियसा निगारीत् ।
ग्रान्णो ब्रह्मा युयुजानः सपर्ययन् कीरिणी देवान्नमसोपशिक्षन् ।
अत्रिः सूर्यस्य दिवि चक्षुरागात्स्वर्भानोंरेप माया अधुक्षत् ।।
यं वै सूर्यं स्वर्भानुस्तमसाऽविध्यदासुरः ।
अत्र यस्तमन्वविन्दन्न ह्यन्ये अशक्नुवन् ।।'
अत्र हि सूर्यस्य राहुणाऽऽच्छादनमुक्तम् । तस्य चात्रिणी प्रकाशनं जनेषु । चन्द्रमा हि अत्रेनेंत्रसमुत्थत्वेन स्मर्यते 'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव चौः इत्यादौ । तेन हि ‘अत्रिः सूर्यस्य दिवि चक्षुरागात् स्वर्भानोरप माया अधुक्षत् इति कथनेन चन्द्रपातस्य द्वितीयस्य सङ्केतोऽत्र लभ्यते । पश्चाद्वर्तिशास्त्रेषु राहुकेतुशब्दो पर्यायत्वेन निविशेषमपि प्रयुक्तौ दृश्येते । अत्र हि खग्राससूर्यग्रहणस्य प्रसङ्गो दृश्यते यद्धि यदाकदैव घटते । सूर्यग्रहणं ह्यमावास्यायामेव भवति । ऐतरेयब्राह्मणे हि अमावास्यायां चन्द्रः सूर्यं प्रविशतीत्युक्तमपि दृश्यते । तेन हि सूर्यग्रहणं हि चन्द्रमसा सह सम्बद्धं भवतीति तदाऽपि ज्ञातमासीत् । ‘स्वर्भानुस्तमसाऽविध्यदासुरः' इति कथनेन राहोस्तमसश्च पार्थक्यमपि तदा ज्ञातं सिध्यति । एवं हि ताण्ड्यब्राह्मणे, गोपथब्राह्मणे, शतपथब्राह्मणे च ग्रहणस्योल्लेखो दृश्यते स्वानुकूल्येन । अत्रेदमवधेयं यद्वैदिकसाहित्यं हि न ज्योतिषशास्त्रम् । तत्तु सर्वमेव विषयं प्रसङ्गवशादेव गृह्णाति यज्ञेतरम् । तेन तदितरविषयस्य बीजमेव लभ्यते न तु तद्व्याख्यानमपि । अतो हि ग्रहणविषये तत्र सूक्ष्मदृष्टिनँवोपलभ्यते इति नाश्चर्यम् । मास्त्वपि तत् । तत्र सूर्यग्रहणस्योल्लेख एव तज्ज्ञत्वस्य प्रमाणम्।
ग्रहेषु सूर्याचन्द्रमसोस्तु वेदेषु बहुत्र चर्चा लभ्यते किन्तु ग्रहान्तरविषये न तदूपेण । तथाऽपि तेषामपि प्रसङ्गस्याभावो नैव । अथाऽत्र वेदेषु ग्रहत्वेन सूर्यादीनामुल्लेखो यत्र तत्प्रसङ्गः स्मर्यते । त्रयो हि देवा अग्निवायुसूर्याः । अग्निह भूस्थानीयः अन्तरिक्षस्थानीयो वायुः चुस्थानीयः सूर्यः । सूर्यो हि वायोः वायुश्चाग्नेर्घटकः यथोक्तमैतरेयब्राह्मणे -
'सवितारं यजति यत्सवितारं यजति तस्मादुत्तरतः पश्वादयं भूयिष्ठं पवमानः पवते सवितृप्रसूतो ह्येष एतत्पवते ।' तारका हि ग्रहाश्च सूर्यदेव प्रकाशं लभन्ते । स हि ज्योतिषा याति । स हि जगतस्तस्थुषश्चात्मा ( मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्चक्षुः )। तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वम् रात्रौ निवर्तमानस्य सूर्यस्य रश्मयस्तारकासु पतन्ति यतो हि ते द्योतमाना दृश्यन्ते। सूर्यो हि कालविभाजकः । स हि ३६६ दिनात्मकसंवत्सरस्य निर्माता। स एवर्तनामयनयोश्च कर्ता । स हि अत्ता । तस्य चन्द्रमा एवाहितयश्चन्द्रमसं ह्यादित्य आदधाति। स हि स्वरूपः । स हि अर्कचक्षः। स हि सर्वेषां देवानामात्मा एष हि उद्यन् नक्षत्राणां वीर्यं क्षत्रमादत्ते स हि वर्षति सूर्यस्य वा एको रश्मिर्वृष्टिवनिनम येनेमाः सर्वाः प्रजा बिर्भात । स हि सर्व प्रीणाति । स एव संवत्सरः । एकोऽपि स आत्मानं बहुधोपस्थापयति । स एव ज्योतिषां ज्योतिः ।
ग्रहाः
सूर्यस्येव चन्द्रमसोऽपि वेदेषु बहुत्रोल्लेखो दृश्यते । चन्द्रमा हि प्रतिनक्षत्रं वसति ( शत० ) । असौ भान्तः पञ्चदशः स च पञ्चदशाहान्यापूर्यते पञ्चदशापक्षीयते चन्द्रमा सूर्यस्यान्नम्। अनामृतदेवयजननिधानेन चन्द्रमसि कृष्णम् । एष ह्यमावास्यायामादित्यमनुप्रविशति। एष एवासुः। एषो हि सविता। एष मनः । ( एष वै रेतः ६।१।२।४ )। एष एवान्नम्। चन्द्रमा एव संवत्सरः ।
यद्यपि मङ्गलस्य बुधस्य नाम्ना वेदेषुल्लेखो नैव दृश्यते शनेश्च वृहस्पतेः सत्यपि देवविशेषत्वेनैव न त्वाकाशीयपिण्डत्वेन तथैव शुक्रस्य तेजोरूपमात्रेण न तु ग्रहत्वेन तथापि पण्डिता ऋग्वेदस्थे -
'अमी ये पञ्चोक्षणो मध्ये तस्थुर्महो दिवः ।
देवत्रा नु प्रवाच्यं सधीचीनानि वावृतुवित्तं मे अस्य रोदसी ॥'
पञ्चोक्षण इति वाक्यांशं ‘गतं देवान्' इति वाक्यांशमादाय तत्र मङ्गलादिपञ्चग्रहाणामुल्लेखं मन्यन्ते । सामान्यतस्तु तत्र न तथा प्रतिभात्यस्माकम् । तथापि तत्र मध्ये दिव इति पदमवश्यमेव कमपि पञ्चावयवात्मकं पिण्डं तु सूचयत्येव ।
‘आ रोदसी अपृणादोत मध्यं पञ्च देवान् ऋतुशः सप्त सप्त ।
चतुस्त्रिशता पुरुधा विचष्टे सरूपेण ज्योतिषा विव्रतेन ।।'
अत्र चतुस्त्रिशदिति सप्तविंशतिनक्षत्राणि सप्त अहा इति । एवमेव -
‘अमी ये सप्त रश्मयस्तत्रा में नाभिरातता ।
त्रितस्तद्वेदाप्त्यः स जाभित्त्वाय रेभति में अस्य रोदसी ।'
न वो हिरण्यनेमयः पदं विन्दन्ति विद्युत वित्तं मे अस्य रोदसी ।'
इत्यत्र विद्युता द्योतमाना हिरण्यनेमयः भौमाद्याः पञ्च ग्रहा एव । चन्द्रमा तु जलं. प्रविष्टः सूर्यश्च दिवि । तेन यूयं पञ्चैव भाग्यस्य विधातार इति त एव स्तुताः । शङ्करबालकृष्णः प्रशस्यो यदा स कथयति यद्भाह्म मुहूर्ते उत्थाय स्नानसन्ध्याहोमादिप्रातःकृत्यं सम्पादयन्तो मुनयः प्रतिविशतिमासं नवमासावधि पूर्वस्यां दिशि दृश्यमानं शुक्रं नैव जानन्ति स्मेति कथं प्रत्याय्यम् । शुक्रो हि बहुकाले पूर्वस्यां दिशि प्रातर्दृश्यते कदाचित् सायङ्काले पश्चिमायां दिशि च । ये हि खलु प्राङ्मुखः प्रातःसन्ध्यां पश्चिममुखश्च सायं सन्ध्यामुपासन्ते ते ततद्धरिदुपगतं ज्योतिष्मन्तं शुक्रमवश्यमेव जानन्ति स्मेति प्रत्येयस्तर्कः । तेनैवोक्तं - ‘स्यादसावादित्यः शुक्रः, एष वै शुक्रो य एष तपति, अत्रैव शुक्र आद्यो मन्थी, तेजोऽसि शुक्रमस्यमृतमसि धाम नामासि प्रियन्देवानामनाधृष्टं देवयजनमसि इत्यादि । अनेन सिध्यति यद्वैदिकसाहित्ये भौमादिग्रहास्तेषां प्रभावश्च सुविज्ञात आसीदिति । शङ्करबालकृष्णमते स्वर्वैद्यौ हि आश्विनेयो शुक्रवृहस्पति एव । वृहस्पतेर्ग्रहत्वमादाय तु तत्र स्पष्टमेवोक्तं लभ्यते । यथा ऋग्वेदे -
‘बृहस्पति प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् ।' एवमेव तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि - ‘बृहस्पति प्रथमं जायमानो तिष्य नक्षत्रमयिसम्बभूव ।
बृहस्पतेर्हि परमशरा १॥३० भवन्ति । अतोऽस्य निकटयुतिः सप्तविंशतिनक्षत्रेषु केवलं पुष्यमघाविशाखानुराधाशतभिषारेवतीभिरेव सम्भवति तत्रापि पुष्येन सह तु क्वचित्तु तस्यैकत्वमेव सम्पद्यते । अतएवोक्तं स्यादृहस्पतिर्दै पुष्यजन्मेति ।
अथर्वसंहितायां शन्नो ग्रहाश्चान्द्रमसाः शमादित्याश्च राहुणा' इति चन्द्रसम्बद्धत्वेन सूर्यसम्बद्धत्वेन च ग्रहाः स्मृताः सन्ति । बुधो हि सौमायनः प्रोक्तः शनिस्तु सौरः । सम्भवति तत्रैव तथैव स्मृतं स्यात् । तत्रैव "उत्पाताः पार्थिवान्तरिक्षाः शं नो दिविचराः ग्रहाः' इति पुनश्च ‘नक्षत्रमुल्काभिहतं शमस्तु' इति यत्कथितं तत्र बहूवचनान्तो ग्रहशब्दो निश्चयमेव सूर्यचन्द्रातिरिक्ताकाशीयपिण्डावबोधकः । ते च पञ्च देवाः । द्योतनादग्रहाणामपि देवत्वम् । न केवलं ग्रहाणामेवापितु वैदिकसाहित्ये उल्काधूमकेतुप्रभृत्याकाशीयपिण्डानामपि संमुल्लेखो दृश्यते ।
शुभकालविचारः
वेदेषु शुभाशुभकालविषयेऽपि चर्चा दृश्यते । यथोक्तं - पुण्याह एव कुरुते 'यः कामयेद् दुहितर प्रिया स्यादिति तां निष्टयायां दद्यात्' इति।
माध्यन्दिनीयसंहितायां ‘प्रज्ञानाय नक्षत्रदर्श, ‘यादसे गणकम् इति पाठो दृश्यते । एतेन सिध्यति यत्तदा ज्योतिषशास्त्रमपि स्वातन्त्र्येण प्रवतितमासीत् ।
न केवलं कालचक्रस्यैवापितु गणितशास्त्रस्यापि बीजं वेदेषु लभन्ते विपश्चितः । तत्र हि अव्यक्तबीजगणितस्वरूपमपि दृश्यते वेदेषु । विशेषतो यजुर्वेदे यथा -
‘एकया च दशभिश्च स्वभूते द्वाभ्यामिष्टये विंशतिश्च ।
तिसृभिश्च वहसे विंशता च नियुद्भिर्वायविह ता विभुञ्च ॥'
इत्यत्र वियोगक्रियायाः ऋग्वेदीये ‘युवां देवास्त्रय एकादशीसः' इति वाक्ये गुणनक्रियायाः । एकादशस्य त्रिभिर्गुणने त्रयस्त्रिंशत्सङ्ख्या लभ्यते तावत्सङ्ख्याका देवता सत्यस्य रहशे पुरस्तादिति । व्यक्तगणिते एकदशादिगणना यथा यजुर्वेदे माध्यन्दिनीये -
‘इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वेका च दश च शतं च शतं च सहसच्चायुतञ्च नियुतञ्च प्रयुतञ्चाबुदञ्च न्यर्बुदश्च समुद्रश्च मध्यमञ्चान्तश्च परार्धश्चैता मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वमुत्रामुष्मिल्लोके ।'
मे गाव एकैकं कृत्वा एकादश भूयाद्दशशतं भूयासुः शतं सहस्रं च । एवं क्रमेण परार्धपर्यन्तमिताः स्युरिति । एकमेव बीजगणितस्यापि वेदेषु प्रयोगो दृश्यते । ये हि तचूनानप्रभावजं | मन्यन्ते ते देवानां प्रिया एव । यथा हि -
‘इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः ।
अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचं परमं व्योम ।।'
वेदि परितो भ्राम्यमाणा रेखा परिधिः ऊध्र्वाधो व्यासः । इयमेव समस्तस्य जगतो नाभिः । अयं सोमो वृष्णः वृष्टिकारक इति ।।
परिधिः के आसीत् प्र उगं किमुक्थं यद्देवा देवमयजन्त विश्वे ।।
अत्र प्रमा= मापकः । चलनकलननिर्देशो यथा याजुषे शुक्ले -
'एका च मे तिस्रश्च मे पञ्च च मे पञ्च च मे सप्त च मे सप्त च मे नव च। मे नव च मे एकादश च मे एकादश च मे त्रयोदश च मे त्रयोदश च मे पञ्चदश च मे पञ्चदश च मे सप्तदश च मे सप्तदश च मे एकोनविंशतिश्च मे एकोनविशतिश्च मे एकविंशतिश्च मे एकविंशतिश्च मे प्रयोविंशतिश्च मे प्रयोविंशतिश्च । में पञ्चविंशतिश्च मे पञ्चविंशति मै सप्तविंशतिश्च मे सप्तविंशतिश्च मे नवविशतिश्च मे नववंशतिश्च मे एकत्रिशश्च मे एकत्रिशश्च मे त्रयस्त्रिशख्च मे यशेन कल्पन्ताम् ।
अस्य च प्रयोगदर्शनं यथा व्याख्यातं श्रीसर्वज्ञनारायणमहोदयैः - पूर्वोक्तमन्त्रस्योपपत्तिः गणितज्यौतिषद्वारेत्थं चित्रेप्रदर्श्यते -
लघुचित्रम्|Maths in Veda Mantra
अनेन स्पष्टं प्रतिभाति यद्भारतीयानां वेदद्वारैव चलनकलनस्य (Calculus) ज्ञानमस्ति, न कस्माच्चिदन्यस्मादाय । त्रिकोणमितिरेखागणितादीनामुपयोगी बृत्तपरिधिः (३६०°) निम्नतन्त्रेणावगम्यते -
द्वाद्वश प्रधयश्चमेकं श्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत ।
तस्मिन्साकं त्रिशता न शवोऽपिताः षष्टिर्न चलचिलासः ।।
द्वादश (१२) परिधयः (राशयः) एकश्चन्द्रस्तिस्रो नाभिः ।
विचरणारविन्देषु धृष्टता कृताञ्जमल्यमतिः ।
त्रुटिमवलोक्य क्षम्यतां सुधार्यताञ्चेति।।
इत्थं हि वेदानां संहिताभागे ब्राह्मणभागे च बहुविधा हि ज्योतिषविषयाः प्रसङ्गानुसारेण प्रतिपादिता दृश्यन्ते । तत्र हि कालचक्रस्य युगे कल्पे संवत्सरे मासेऽर्द्धमासेऽहोरात्रे च विभागः कृतः । अह्नश्च प्रातःपूर्वाह्नमध्याह्नापराहूसायाह्लादिविभागश्च तत्रावश्यकतानुसारेण प्रदर्शितः । एवमेव सूर्यः सौरपरिवारग्रहाः पृथिवी अन्तरिक्ष द्यौश्च वर्णताः । तत्रापि चुस्थानीयस्य सूर्यस्य अन्तरिक्षस्थानीयस्य वायोः भूस्थानीयस्याग्नेश्च विषयाः यथावसरं प्रतिपादिताः । तत्रोक्तं सूर्यो हि परमं ज्योतिः । स हि सर्वं प्रीणाति प्रेरयति च । स एव वृष्टिकारकः । वेनादयस्तस्य ग्रहाः । वेनः शुक्र एव । सूर्यो हि ऋतूनां कारणम् । स हि कान्तिवृत्तेन चलति । तत एव तारकाः प्रकाशं लभन्ते जगच्च ज्योतिर्घर्मञ्च । स एव कालचक्रस्य विभाजकः । स हि युगं प्रवर्तयति । सूर्यस्यैव षड़तवो भवन्ति । एकवसन्तसङ्क्रान्तितो द्वितीयपर्यायवसन्तसङ्क्रान्तिप्रारम्भं यावत्संवत्सरः।
संवत्सरस्य द्वादशभागाः मधुमाधवादयः । वसन्तग्रीष्मवर्षासु सूर्यो हि विषुवत उदक् चलति । स हि दैवः समयः । शरद्धेमन्तशिशिरेषु स दक्षिणमनुवर्तते । स हि पितृणां समयः । प्रत्यर्तुं द्वौ मासाविति षड़तूनां द्वादश मासाः । अधिमासोऽपि तस्यैव । स हि सौरचान्द्रवर्षसमीकरणोपायः । मासस्य द्वौ पक्षौ पूर्वोऽपरश्च । पूणिमान्तमाने पूर्वः कृष्णः शुक्लोऽपरः । अमान्तमाने शुक्लः पूर्वः कृष्णोऽपरः । चन्द्रमा हि सूर्यरश्मिः । सह्यमावास्यायां सूर्य प्रविशति पुनश्च ततो निःसृत्य याति प्रतिदिनं नियमितगत्या । पौर्णमास्यां हि चन्द्रः सूर्याढूरतमं प्रदेशं प्राप्नोति सं हि पुनश्च प्रत्यावृत्य यदा हि सूर्यं प्रविशति तदाऽमावास्या भवति । चन्द्रो हि नक्षत्रपथेन याति । नक्षत्राणि मूलतः सप्तविंशतिः प्रत्येकमेकमुपनक्षत्रञ्च । नक्षत्रेषु तारकान्तराण्यपि भवन्ति यथा कृत्तिकासु सप्त विशाखयोदें। चन्द्रमा हि यदा भचक्र पूर्णतोऽतिक्राम्यति तदा चान्द्रो मासः पूर्णो भवति । सूर्यो हि चन्द्रमवलम्ब्य प्रवर्तते । चन्द्रो हि सोमः । सूर्ये हि चन्द्रपातान्तरितत्वेन ग्रहणं भवति । नक्षत्राणां ग्रहाणाञ्च शुभमशुभं वा फलं भवति । शुभे मुहूर्ते कृतं कर्म शुभमेव साधयति । इत्थं हि कालचक्र-ग्रहण-खगोलादिविषया वेदेषु यथावसरं प्रतिपादिताः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
जम्बूफलम्
thumb|left|जम्बूफलम् thumb|left|जम्बूबीजम् thumb|200px|right|जम्बूफलानां राशिः thumb|left|150px|जम्बूवृक्षः
एतत् जम्बूफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् जम्बूलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं जम्बूफलम् आङ्ग्लभाषायां Jambul इति उच्यते । एतत् जम्बूफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । जम्बूफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् जम्बूफलम् अपि बहुविधं भवति । thumb|right|200px|जम्बूपर्णानि thumb|left|150px|एकस्याम् एव शाखायां पक्वानि जम्बूफलानि (कृष्णवर्णीयानि), अर्धपक्वानि जम्बूफलानि (रक्तवर्णीयानि), अपक्वानि जम्बूफलानि (हरितवर्णीयानि) thumb|100px|right|रेखाचित्रे जम्बूफलं, पुष्पं, पर्णं चापि
‎
वर्गः:फलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जिरि अल्टो
जिरी तपानी आल्टो (जन्म: ११ जुलै १९६९) फिन्निश्-देशस्य बैडमिण्टन- क्रीडकः अस्ति । सः २००० तमे वर्षे ग्रीष्मकालीन-ओलम्पिक-क्रीडायां एकल-स्पर्धायां भागं गृहीतवान् । हे
बाल्यकाल जीवनम्
१९६९ तमे वर्षे जुलैमासस्य ११ दिनाङ्के हेल्सिन्कीनगरे जन्म अभवत् । सः फिन्लैण्ड्देशे जन्म प्राप्य समृद्धतमेषु बैडमिण्टनक्रीडकेषु अन्यतमः अस्ति | अत्यन्तं लोकप्रियानाम् बैडमिण्टन-क्रीडकानां सूचीयां अपि तस्य स्थानं अस्ति । अस्माकं दत्तांशकोशे जिरि आळ्टो प्रसिद्धेषु जनासु अन्यतमः अस्ति ।
जिरी आल्टो स्वस्य व्यक्तिगतं प्रेमजीवनं च गुह्यम् रक्षति। जिरी आल्टो वैवाहिकस्थितेः तलाकस्य च विवरणं न प्रकटयितुं रोचते ।
अवलम्बाः
वर्गः:१९६९ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:जुलाई वर्गः:जुलाई ११दिने जाताः वर्गः:फ़्इन्लान्ड् वर्गः:बाड्मिण्टन्-क्रीडालवः वर्गः:हेल्सिन्की
सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः
thumb|right|सन्तमेरीद्वीपाः सन्तमेरीद्वीपः (St. Mary's Islands) कर्णाटकस्य उडुपीमण्डले सागरप्रदेशे स्थितः कश्चन अपूर्वः द्वीपः । पूर्वतनस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य अद्यतनउडुपीमण्डलस्य मल्पेसमुद्रस्य तटः मीननिमित्तं प्रसिद्धः अस्ति । एतस्य तटस्य पश्चिमदिशि पञ्चकिलोमीटर् दूरे चत्वारः लघुद्वीपाः सन्ति । एतान् चतुरः द्वीपान् योजयित्वा ‘सन्तमेरीद्वीपाः’ इति व्यवहरन्ति ।
क्रि.श. १४९८ तमे वर्षे वास्को-डि-गामा यदा भारतस्य अन्वेषणार्थम् आगतवान् तदा सः प्रथमम् अत्र प्राप्तवान् । प्रथमवारं भूम्याः दर्शनं कृत्वा तस्य महान् आनन्दः अभवत् इति कारणेन सः सन्तमेर्याः स्मरणार्थं तत्रत्यद्वीपान् सन्तमेरीनाम्ना ‘सन्तमेरीद्वीपाः’ इति नामकरणं कृतवान् ।
अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र नौकायानेन गमनागमनं रोमाञ्चकारकं साहसयुक्तं च अस्ति । अनेकजनाः प्रतिदिनम् एतां साहसयात्रां कुर्वन्ति ।
शिल्पाकृतयः
एतत् निसर्गसौन्दर्यपूर्णं स्थानमस्ति । अत्र चित्रविचित्राः स्तम्भाकृतयः शिल्पस्तोमाः च सन्ति । दशहेक्टर्मिते विस्तीर्णे प्रदेशे त्रिकोणचतुष्कोणषट्कोणाकृतियुक्ताः रचनाः सन्ति ।
सागरतरङ्गैः शिलासु विविधाकृतयः निर्मिताः सन्ति । नालाः इव, नौकाः इव, आन्दोलिका इव ताः भान्ति । कोटिकोटिवर्षेभ्यः प्राक् भूगर्भेण उद्गतेन लावारसेन एतस्य निर्माणम् अभवत् इति वैज्ञानिकाः वदन्ति ।
एतस्य द्वीपस्य दर्शनं जीवने अविस्मरणीयं रोमाञ्चकारकं च अस्ति । शिलासु आरोहणम् अवरोहणं कर्तव्यं भवति । उन्नते शिलापर्वते स्थित्वा सागरदर्शनम् अतीव सन्तोषं जनयति । प्रवासिजनैः प्रदक्षिणाकरणस्य कश्चन मार्गः अस्ति ।
चतुर्षु द्वीपेषु उत्तरदिशि विद्यमाने द्वीपे असङ्ख्याकाः नारिकेलवृक्षाः सन्ति । अतः सः द्वीपः कोकोनट् ऐर्लेण्ड् इत्येव प्रसिद्धः अस्ति ।  दक्षिणदिशि विद्यमाने द्वीपे नौकानां मार्गदर्शनाय दीपगृहम् अस्ति ।  तदर्थम् एतं द्वीपं  बहद्दूर् घर् इति आह्वयन्ति ।  वृष्टिकाले अत्र गमनं बहुकष्टम् ।  किन्तु अन्यसमये नौकया अत्र गन्तुं शक्यते । एतेषु द्वीपेषु एकस्य उपरि एकं शिलास्तम्भं योजितवन्तः इव दृश्यमानाः बह्व्यः चित्ताकर्षिकाः रचनाः दृश्यन्ते । एताः सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः ।  एकस्य शिल्पेः हस्तचातुर्येण निर्मितं सुन्दरं शिल्पमिव भ्रमं जनयन्ति एते स्तम्भाः ।
वैज्ञानिकदृष्ट्या एते द्वीपाः प्रमुखाः सन्ति । भूमेः इतिहासस्य दृष्ट्या द्वीपरचनां पश्यामः चेत् एते इतिहासस्य रोचकाः घटनाः उद्घाटयन्ति ।
षट्कोटिवर्षाणां पूर्वं यदा मानवः इतोऽपि जगति नासीत् तदा दक्षिणभारते ज्वालामुखीनां सरणिस्फोटः जातः । तदवसरे प्रवहितः शिलारसः दृढः भूत्वा दख्खन्प्रस्थभूमेः उत्पत्तिः अभवत् । तदा एव सन्तमेरीद्वीपानां जन्म अपि अभवत् । किन्तु अत्र ज्वालामुखीशिलाः यदा दृढाः अभवन् तदा स्तम्भरूपं प्राप्तवत्यः ।  दशाधिकपादपरिमिताः उन्नताः एताः परस्परं योजिताः इव दृश्यन्ते ।  दूरतः पश्यामः चेत् प्रकृत्या रचिता मनमोहकाकलाकृतिः इव इदानीमपि दृश्यते । भूविज्ञानस्य प्राध्यापकः सि.नागण्णः १९६६तमे वर्षे प्रथमवारम् एतस्य द्वीपस्य भूवैज्ञानिकमहत्त्वस्य इतिवृत्तं लिखितवान् ।
एषा सुन्दरी शिल्पकला प्रकृत्या कथं रचिता ? तडागस्य अङ्गणं कः वा न दृष्टवान् ? सः घर्मकाले शुष्कः भूत्वा, सङ्कुचितः भूत्वा पुनः विदलितः भवति इति तु सामान्यम् ।
शिलारसः अपि एवमेव । उपरि उद्गत्य यदा मन्दगतिं प्राप्नोति तदा शीतलं भवति ।  तदा सहस्राधिककेन्द्रबिन्दून् परितः समानान्तरेण छेदाः दृश्यन्ते । शिलारसस्य शीतलत्वात् पूर्वमेव यदि लम्बदिशि आकर्षणं भवति तर्हि शिलारसस्य स्तम्भाकारस्य रचनाः भवन्ति ।  एते चत्वारि वा  पञ्च वा षड् वा बिन्दुषु यदा मिलन्ति तदा निर्दिष्टसंख्यायाः स्तम्भरचनाः भवन्ति । यदा शिलाः दृढाः भवन्ति तदनन्तरं स्तम्भस्य तिर्यक् दिशि छेदाः भवेयुः । तदा मापनशिलाः एकस्य उपरि  योजिताः इव एताः स्तम्भाः दृश्यन्ते । एवं सन्ति मनमोहकस्य सन्तमेरीद्वीपस्य स्तम्भरचनाः ।
अनेन कारणेन भारतीयभूवैज्ञानिकसर्वेक्षणसंस्था कर्णाटकस्य सर्वकारस्य सहयोगेन सन्तमेरीद्वीपं राष्ट्रियभूवैज्ञानिकस्मारकम् इति घोषयित्वा तस्य संरक्षणार्थं क्रमान् स्वीकृतवती अस्ति ।
इदानीं चित्ताकर्षकानां शिलानां सन्तमेरीद्वीपाः अधिकाधिकान् प्रवासिनः आकर्षयन्त्यः सन्ति ।
धूमशकटमार्गः
मुम्बयी-तिरुवनन्तपुरम् मार्गे उडुपीनिस्थानम् अस्ति । ततः ५ कि.मी
वाहनमार्गः
उडुपीतः मल्पे पर्यन्तं नगरवाहनानि सन्ति । ततः नौकायानेन गन्तव्यम् । उडुपीनगरे वसति भोजनादिकं व्यवस्थितम् अस्ति । द्वीपे जलाहाराः न प्राप्यन्ते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
रहा
रहा नागांवमण्डलस्य लघु किन्तु व्यस्तं नगरम् अस्ति । अस्मिन् नगरे सर्वधर्मस्य जनाः सद्भावेन वसन्ति । एतत् नगरं एनएच्-३-समीपे स्थितम् अस्ति।
सोपान
सोपान (સોપાન, sopan )इति उपाधिधर्तुः मूलनाम मोहनलाल तुलसीदास महेता इति । सः गुर्जरभाषायाः प्रमुखः पत्रकारः, स्वातन्त्र्यस्य योद्धा च आसीत् । केवलं षड्कक्षाम् अधीत्य अपि जनः कीदृशीं सिद्धिं प्राप्तुं शक्नोति इति अस्य जीवनात् ज्ञायते । जन्मभूमिः, नूतनगुजरात, सुकानी, उर्मिनवरचना, अभिनवभारती इत्यादीनां सामयिकानां बहुवर्षं यावत् सः तन्त्रिपदारूढः आसीत् । सः पञ्चाशत् पुस्तकानि अरचयत् । गुर्जरभाषा यां लेखनीमाध्यमेन जीवमानेषु पत्रकारेषु वा लेखकेषु अयम् एकः लेखकः वा पत्रकारः आसीत् । साम्प्रतकाले समाजे साहित्यिकानां, साहित्यस्य च प्रभावः न्यूनः जातः । साम्प्रतं जनानां कृते मोहनालाल महेता इत्यस्य नाम्नः विस्मरणम् अभवत् । किन्तु यदि विख्यातायाः अभिनेत्र्याः नन्दितादास इत्यस्याः मातामहः इति वदामः, तर्हि जनानां मुखं प्रसन्नं भवति । अर्थात् मोहनलाल महेता इत्यनेन नन्दिता न किन्तु नन्दिता इत्यस्याः नाम्ना मोहनलाल महेता इत्यस्य परिचयः भवति । जनाः तु मातृभूम्यै बलिदानकर्तॄन् स्वातन्त्र्यवीरान् विस्मृतवन्तः । मोहनलाल महेता इत्येतं विस्मृतवन्तः इत्यनेन किम् ?
जन्म, परिवारश्चच
मोहनलाल इत्यस्य जन्म १९१० तमस्य वर्षस्य जनवरी मासस्य चतुर्दशे (१४) दिनाङ्के मकरसङ्क्रान्ति दिने मोरबी -नगरस्य चकमपद-ग्रामे अभवत् । तस्य बाल्यकालस्य नाम गांडालाल इति आसीत् । वयस्के सति गाण्डालाल-तः मोहनलाल इति नामकरणम् अभवत् । तत् विहाय अयं सोपान, युद्धकवि, तणखो, वनवासी, श्री इत्यादीनि उपनामानि प्रापत् किन्तु सोपान इति नाम्नैव प्रसिद्धिं प्रापत् । तस्य पितुः नाम तुलसीदासः आसीत् सः व्यापारी आसीत् । तस्य मातुः नाम्नः उल्लेखः, अन्यपरिवारजनानां च उल्लेखः कुत्रापि न प्रप्यते ।
बाल्यं, शिक्षणं च
मोहनलाल इत्ययं प्राथमिकं शिक्षणं मोरबी -नगरे प्रापत् । किन्तु तदानीम् अभ्यासाय गाम्भीर्यं नासीत् । अतः मोहनलाल षड्कक्षाम् अधीत्य शालाम् अत्यजत् । सप्तवर्षस्य बालकं विहाय माताऽपि मृता । तदानीं राज्यस्य जनाः प्रायशः कराची -नगरे वसन्ति स्म । मोहनलाल इत्यस्य पितुः तत्रैव व्यवसायः आसीत् । पत्न्याः मृत्योः अनन्तरं पिता तुलसीदासः मोहनलाल इत्येतं, स्वज्येष्ठभ्रातरं च कराची-नगरम् अनयत् । तत्र सः वणिजः कार्यभारं वहन् ग्रामात् घृतं नीत्वा कराची -नगरे व्यापारं करोति स्म । एकदा तस्य २० घृतकरण्डकाः चोरिताः । तदानीमेव मोहनलाल मोदकम् अयाचत् । घृतकरण्डकानां चौर्ये सत्यपि पित्रा मोदकाः निर्मापिताः ।
बाल्ये वैदेशिकवस्त्राणां त्यागः
१९२१ तमे वर्षे असहकारस्य आन्दोलनस्य आरम्भः जातः । तदानीं तस्य पितुः अक्षिणी अशक्ते अभवताम् । अतः पितुः साहाय्यं कर्तुं व्यवसायम् आरब्धवान्, वैदेशिकवस्त्राणां त्यागं च कृतवान् । द्वादशवर्षीयः मोहनः स्वकीयानि वैदेशिकवस्त्राणि प्राज्वालयत् । ततः परम् आजीवनं पितापुत्रौ स्वदेशिवस्त्राणि धारितवन्तौ । श्रीमद् राजचन्द्र इत्यस्य जामाता भगवानलाल तदानीं कराची -नगरे वसति स्म । सः एतस्मै सहानुभूतिं दर्शयित्वा कराची -नगरस्य नानकवाडा-विस्तारे खादी-भण्डारम् अकारयत् । एकदा खादी-भण्डारं बिरला-संस्थायाः स्वामी घनश्यामदास बिरला गतः । सः मोहनलाल इत्यनेन प्रभावितः सन् कोलकाता -नगरस्य खादी-वस्त्रभण्डारे वृत्तिं ददामि इति अवदत् । किन्तु मोहनः सादरम् अन्धं पितरं त्यक्त्वा कुत्रापि गन्तुं नेच्छामि इति अवदत् ।
उर्मिनवरचनासामयिकम्, सामाजिकाः प्रवृत्तीः च
तदानीं राजकोट -मण्डलस्य वावडी-ग्रामस्य युवा वजुभाई शाह कराची -नगरे एन्जिनियरिङ्ग्-विद्यां पठति स्म । तेन सह मोहनलाल इत्यस्य मित्रता आसीत् । उभावपि देशभक्तौ, साहित्यरसिकौ च आस्ताम् । कालान्तरे एकेन उर्मि नामकं मासिकम्, अपरेण नवरचना नामकं मासिकञ्च आरब्धम् । अल्पीयसि वर्षे व्यतीते सति उभाभ्यां मिलित्वा उर्मिनवरचना इति सामयिकम् आरब्धम् । मित्रैः सह मोहनलाल व्यसनमुक्तिः, खादी-प्रचारः, कन्याविक्रयविरोधः, विधवाविवाहाय समर्थनम् इत्यादयः प्रवृत्तीः अकरोत् । स्वातन्त्र्य-आन्दोलनेऽपि सक्रियः अभवत् ।
उभयोः सङ्कल्पः
१९२९ तमे वर्षे लाहोर -नगरे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अधिवेशनम् आसीत् । तत्र देशभक्तैः पूर्णं ‘स्वराज’ याचितम् । तत्र मोहनलाल, वजुभाई शाह इति उभाभ्याम् उपस्थितिः प्रदत्ता । भारतस्य स्वातन्त्र्याय जीवनं समर्पयावः इति उभाभ्यां सङ्कल्पितम् । सोपान इत्यनेन तदर्थम् अन्धपितुः अनुमतिः स्वीकृता । ततः परं कराची -नगरं त्यक्त्वा गुजरातराज्यं गतौ ।
कारावासः आशीर्वादः अभवत्
गुजरातराज्ये तौ धोलेरा इत्यस्य सत्याग्रहे भागं गृहीतवन्तौ । धोलेरा -ग्रामे सौराष्ट्र इति पत्रस्य तन्त्रिणः अमृतलाल शेठ इत्यस्य नेतृत्वे लवणसत्याग्रहः इति आन्दोलनं चलति स्म । तत् अवरोधनाय आन्दोलनकर्तारः कारागारे पूरिताः । तेषु मोहनलाल इत्ययम् अपि आसीत् । सः साबरमती -कारागारे पूरितः । किन्तु कारावासः मोहनलाल इत्यस्य कृते आशीर्वादः अभवत् । तस्य शिक्षणस्य पुनः आरम्भः जातः । तत्र सः हिन्दी-भाषाम्, आङ्ग्ल-भाषां च अधीतवान् । गान्धी, टोल्स्टोय् इत्यनयोः पुस्तकानि च पठितवान् । इदं सर्वं सः कारागारस्य परिश्रमाधिक्येन सह अकरोत् ।
कारागारे लेखनम्
यदा १९३२ तमे वर्षे मोहनलाल इत्ययं पुनः कारागारे पूरितः, तदा सः कारागारे अर्थशास्त्रं, राजनीतिञ्च अधीतवान् । १९३४ तमे वर्षे मोहनलाल पुनरेकवारं कारागारं प्रेषितः । तेन लेखनाय अवसरः प्राप्तः । अतः सः सैनिकानां विषये आत्मकथारूपेण ‘अन्तरनी वातो’ इति पुस्तकं लिखितवान् । अनेन पुस्तकेन सर्वत्र हाहाकारः कृतः । अतः ब्रिटिश्-सर्वकारः तद् पुस्तकं वशीकृत्य प्रतिबन्धम् अकरोत् । ततः परं मोहनलाल इत्ययम् ‘अन्तरनी व्यथा’ इति पुस्तकम् अलिखत् । तस्मिन् पुस्तके पञ्चसैनिकानां व्यथायै सः वाचम् अददात् ।
सोपान इति उपाधिः कथम्
तदनन्तरं सः ‘प्रायश्चित्त’ नामिकां नवलकथाम् अलिखत् । तत्र सन्त ज्ञानेश्वर स्य भ्रातुः नाम सोपान इति आसीत् । अतः मोहनलाल सोपान इति स्वीकृत्य स्व-नवलकथायै तदेव नाम अददात् । तत्र हरिजन-जातीयजनानाम् उल्लेखं च अकरोत् ।
मोहनस्य निर्भयता
१९३३ तमे वर्षे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य दिल्ली -प्रान्तस्य अधिवेशने मोहनलाल इत्यस्य उपस्थितिः आसीत् । तत्र अयम् आरक्षकानाम् अमानुषीम् अत्याचारं सोढवान् । एतादृगेव कलहः कोलकाता -नगरस्य कार्यक्रमेऽपि जातः । तत्र एकस्य अश्वारूढस्य आरक्षकस्य हस्ताद् भुशुण्डिका अधः पतिता । भुशुण्डिका मोहनलाल इत्यस्य हस्ते आगता, अतः आरक्षकः भयभीतः अभवत् । किन्तु मोहनलाल भुशुण्डिकाम् आरक्षकस्य हस्ते दत्त्वा गोलिकां चालय इति अवदत् । तेन आरक्षकः लज्जाम् अनुभूय ततः अगच्छत् ।१९३७ तमे वर्षे मोहनलाल भारतीयसाहित्यसङ्घ इत्यस्य स्थापनाम् अकरोत् । तस्मिन्नेव वर्षे उर्मि-नवरचना पत्रस्य तन्त्रिपदम् अपि स्वीकृतवान् ।
विवाहः
धोलेरा -ग्रामस्य सत्याग्रहस्य समये युवा मोहनलाल सोराष्ट्र-प्रान्तस्य तन्त्री अमृतलाल शेठ इत्यस्य हृदये न्यवसत् । अतः कतिचित्वर्षान्ते स्वपुत्रीं लाभु नामाख्यां मोहनलाल इत्यनेन सह विवाहिताम् अकरोत् ।
मोहनलाल इत्ययं तन्त्रिपदे
१९४० तमे वर्षे अमृतलाल तन्त्रिपदं त्यक्तवान् । अतः तद् तन्त्रिपदं मोहनलाल इत्ययं स्वीकृतवान् । २१ वर्षाणि यावत् तद्दायित्वम् ऊढवान् । १९४७ तः १९५६ यावत् अखण्ड आनन्द इत्यस्याः मासिकपत्रिकायाः तन्त्रिपदम् अपि प्रापत् । तां पत्रिकां लोकप्रियतायाः शिखरम् अनयत् । जन्मभूमि, प्रवासी इत्युभयोः साप्ताहिकयोः, नूतनगुजरात इत्यस्य, वृत्तपत्रस्य च तन्त्रिपदम् अपि स्वीकृतवान् ।
पुनः लेखनारम्भः
हिन्द छोडो आन्दोलनकाले सोपान पुनर्स्वातन्त्र्यकार्ये सक्रियः अभवत् । तदानीं कारावासः मा भूदिति विचार्य भूगर्भवासी अभवत् । आरक्षकानां दृष्टिः तस्योपरि न गच्छेदतः वनवासी उपनाम्ना लेखान् अलिखत् । अयं भूगर्भवासः सार्धैकवर्षं यावद् अचलत् । तदानीं तस्य गृहे पुत्र्याः वर्षायाः जन्म अभवत् ।