cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
तत्त्वज्ञानम्
(२) द्वितीयञ्चास्ति खल्वार्यसत्यं दुःखसमुदयरूपम् । अर्थात् दुःखस्य समुदयः ( दुःखस्य समुद्भवो ) भवति । यस्मात् कारणात् इति व्युत्पत्त्या दुःख कारणमेव 'दुःखसमुदय'-शब्दार्थः । सर्वेषामेव कार्याणां कारणनान्तरीयकत्वेन सकारणकत्वं सिद्धयति, यतः सर्वेषामेव कारणानामवश्यमेव किमपि कार्य मस्तीति तु परमार्थः । अतोऽस्ति चेद् दुःखं तदा तस्य कारणेनाऽप्यवश्यमेव भवितव्यम् इति विज्ञेयम् । तच्च कारणमविद्या, तृष्णादिकं द्वादशनिदा नान्तर्गतं विज्ञेयम् ।
तत्रापि द्वादशनिदानान्तर्गतं जन्म-मरणचक्रमेव 'प्रतीत्यसमुत्पाद'-नाम्ना व्याह्रियते । भगवतो बुद्धस्य शिक्षायाः प्रतीत्यसमुत्पाद एव चास्ति खल्वा धारभूतः स्तम्भः । 'सम्यक् सम्बोधि'-प्राप्त्यवसरे एवेदं प्रतीत्यसमुत्पादविषयक शिक्षणं प्राप्तवान् भगवान् प्रबुद्धो बुद्धः ।
हीनयानेऽपि खल्वयमेव प्रतीत्यसमुत्पादश्चास्ति बौद्धधर्मस्य बौद्ध दर्शनस्य चाऽऽधारभूतः स्तम्भः, इत्यस्ति हीनयानस्य सैद्धान्तिकः पक्षः ।
महायानेऽपि चायमेव प्रतीत्यसमुत्पादो हीनयानानुसारं वर्तते भगवतो बुद्धस्य मूलभूत उपदेशात्मक आदेशः । भगवतो बुद्धस्योपदेशान्तर्गतमुपदेशद्वय मेव चास्ति समीचीनं शोभमानम् ।
प्रसिद्धस्य महायानावलम्बिनो नागार्जुनस्येदमप्यस्ति कथनं यत् प्रतीत्य समुत्पादद्रष्टव चास्ति यथार्थद्रष्टा इति । अपि च महायानमार्गावलम्बी खलु नागार्जुनः प्रतीत्यसमुत्पादमेव शून्यतायाः सिद्धान्तं प्रोट्टङ्कयन्ति वर्णयन्ति च । अयमेव च बुद्धोपदिष्टमार्गः ।।
(३) तृतीयश्चास्ति आर्यसत्यः दुःखनिरोधरूपः । स च 'निर्वाण'-शब्द जन्यवोधविषयतां गतोऽपि भवति । निर्वाणश्च खल्वस्ति अमृतरसः । तं रसं पीत्वैव जन्म-मरणादिरूपबन्धनतो निवृत्तो भवति मानव इति च सर्वाणि शास्त्राणि सकलाश्च शास्त्रतत्त्वज्ञा वदन्ति ।
इममेवाऽभिप्रायं मनसि निधाय भिक्षुगणान् बोधयामास भगवान् बुद्धः । हे भिक्षवः ! ध्यानं दीयताम्, मयाऽमृतं पीतम् । तस्यैवोपदेशमहं भवद्भ्यो ददामि । अस्यैवाऽमृतरसस्य पानं विदधानाः खलु जीवात्मानोऽमरत्वमापन्ना बभूवुः । तच्च जीवनिष्ठममरत्वं सर्वथा निर्माणरूपमिति निर्वाण एवाऽशेष लाभः 'परमाशान्तिः' 'परमा समवाप्ति:' 'परमपदरूपः' 'परमशिव'-कल्याणा वस्थारूपश्चास्तीति मे सुदृढोऽनुभवो विश्वासश्च । अतो निरोधस्यैवाऽपरं नाम निर्वाण इति । अयमेव चास्ति तृतीय आर्यसत्यः-दुःखनिरोधापरपर्यायभूतो निर्वाणरूपः ।
(४) चतुर्थ आर्यसत्यश्च 'दुःखनिरोधमार्ग' इति । अर्थात् निर्वाणप्राप्ति जनकीभूतो मार्गः । यानि तृष्णादीनि कारणानि दुःखं जनयन्ति तेषां कारणानां विनाशोपाय एव निर्वाणमार्गः कथ्यते । अस्य निर्वाणमार्गस्याऽष्टावङ्गानि सन्ति अतोऽयं निर्वाणमार्गोऽष्टाङ्गिकमार्गोऽपि कथ्यते । तानि चाष्टाङ्गानि निम्नो ल्लिखितानि सन्ति । यथा -
१. 'सम्यग् दृष्टिः' इत्यस्ति प्राथमिकमङ्गम् ।
२. 'सम्यक सङ्कल्पः' इति च द्वितीयं मार्गद्वयमिदं प्रज्ञानाम्ना प्रोच्यते ।
३. 'सम्यग् वाक्' इत्यस्ति तृतीयमङ्गम् ।
४. 'सम्यक् कर्मान्तम्' चतुर्थमिदम् ।
६. 'सम्यग् व्यायामः' षष्ठमिदम् । इदञ्च मार्गचतुष्टयं 'शील'-नाम्ना कथ्यते।
८. 'सम्यक् समाधिः' इति चाष्टमम् ।
इति च मार्गद्वयं समाधिनाम्ना समुल्लिख्यते ।
हीनयान-महायानविचारः
भगवतो बुद्धस्य गार्हस्थ्यजीवनमापन्नस्य जीवनकाले बौद्धधर्मस्य नासीत् कोऽपि सम्प्रदायः । भगवान् बुद्धः खलु निर्वाणप्राप्त्यनन्तरमन्यदार्शनिकधर्म सम्प्रदायवत् स्वीयधर्मसम्प्रदायमप्यजीजनत् । यश्च बौद्ध सम्प्रदायनाम्नाऽधुना तनकालावच्छेदेन गीयते ।
भगवान् बुद्धस्तदानीन्तनकालावच्छिन्नान् व्याप्यवृत्तित्वेनाऽवच्छिन्नान् भिक्ष प्रवरान् बौद्धान् सम्बोध्य प्रोवाच हे भिक्षव: ! कालान्तरे इमे सर्वेऽपि धर्म सम्प्रदाया वादविवादविषयजनकीभूता भविष्यन्तीति भवद्भिनं सुनिश्चीयता मिति मे सदृढो विश्वासः ।
अनन्तरकालावच्छेदेन चेदमेव भगवतो बुद्धस्य वचनं कथनं वा बौद्धविद्वत्सु पारस्परिके वादविवादे जायमानेऽनेकेषां सम्प्रदायानां जायमानत्वेन याथार्थ्य रूपावच्छिन्नतां गतमिति सर्वेऽपि जानन्ति बौद्धधर्म-दर्शनवेत्तारो विद्वांसो जनाः ।
ते च पारस्परिकविरोधिवृत्तिमापन्नाः सम्प्रदायाः इत्थं श्रूयन्ते । यथा स्थविरवादः । अयञ्चाऽत्यन्तमेवाऽस्ति प्राचीनः सम्प्रदायः । एवमन्येऽपि बहवः सन्ति सम्प्रदायाः समुपलब्धमानाः, उदाहरणार्थं यथा -
१. 'सर्वास्तिवादिसम्प्रदायः' ।
३. 'महासाङ्घिकसम्प्रदायः' ।
४. 'काश्यपीयसम्प्रदायः' ।
५. 'हैमावतसम्प्रदायः' ।
इत्यादिरूपेण नानाविधाः सम्प्रदाया अत्रापि मिलन्तीतिवत् अन्यत्रापि सर्वत्रैव मिलन्तीत्येवंक्रमेण बहवस्ते सन्ति सम्प्रदाया ये चाऽस्माभिः सङ्ख्यातुमेव न पार्यन्ते साधारणमनुजैः ।
अधुनाऽप्ययं बौद्धधर्मसम्प्रदायोऽहनिशमनिशमविच्छिन्नप्रयासायासभार मुद्वहन् समुन्नतिसमुत्सुकतयैवाऽऽत्मानं लब्धवानित्यत्र नास्ति लेशतोऽपि सन्देहा नध्यवसायावसरः ।
तत्रापि सङ्क्षपतोऽयं बौद्धधर्मो हीनयान-महायानभेदेन सम्प्रदायद्वये भिन्नतां गत एव समनुभूयते । यथा—जैनधर्मसम्प्रदायोऽपि श्वेताम्बर-दिगम्बरभेदेन भिन्नतां गतः शाब्दबोधविषयी क्रियते । एवमन्यत्रापि सर्वत्र बोध्यम् ।
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः कार्यकर्तृनिर्माणस्य प्रक्रिया, व्यवस्था च मन्यते । संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः पारिवारितपद्धतिः अपि उच्यते ।
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानविचारः
एवं बौद्धधर्मप्रमुखसम्प्रदायद्वयभूतयोहीनयानमहायानयोरपि सन्ति खल्व वान्तरभेदा नानाविधाः, येषां दिग्दर्शनं किञ्चिन्मानं मयाऽकारि प्रागेव । तथापि ऐतिहासिकदृष्ट्या एवं धार्मिकदृष्ट्या तथा दार्शनिकदृष्ट्या मुख्यतः प्रागुक्तं हीनयान-महायानेति नामकं सम्प्रदायद्वयमेव चास्ति सर्वथा समीचीनम् । तत्रापि-आचार्यः श्रीअसङ्गो बौद्ध विद्वान् हीनयान-महायानयोरैतिहासिकं तत्त्वञ्च विवेचयन् महायानस्य महदेव वैशिष्ट्यं प्राकाश्यं नीतवान् । तथाहि -
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
कार्यपद्धतिः
कस्यचिद् सङ्घटनस्य विचारः / सिद्धान्तः कार्यपद्धतिः चेति उभयम् एकस्यैव नाणकस्य मुखद्वयमिव भवति । कार्यकर्तारः कार्यपद्धतिः इति एतौ रथस्य चक्रे इव महत्त्वभूतौ भवतः । कार्यपद्धतिः अपि सङ्घटनस्य लक्ष्यसाधने साधनभूता भवति । कार्यकर्तृनिर्माणस्य प्रक्रिया, व्यवस्था, पद्धतिः एव ‘कार्यपद्धतिः’ भवति । सा एव सङ्घटनस्य विशिष्टा कार्यशैली । सङ्घटनसदस्यैः सर्वैः सा पद्धतिः ज्ञातव्या, तया पद्धत्या एव कार्यं करणीयं च । कार्यक्रमाः, कार्यकर्तारः, कार्यपद्धतिः इति त्रिषु कस्य किं महत्त्वम् ? कार्यक्रमाः उत्तमाः सफलाः च यदि भवन्ति तर्हि ततः कार्यकर्तारः लभ्यन्ते । कार्यकर्तारः उत्तमाः भवन्ति चेत्, न केवलं कार्यक्रमाणां विषये, अपि तु कार्यपद्धतेः विषये अपि अवधानं कुर्वन्ति । कार्यपद्धतिः उत्तमा अस्ति चेत्, कार्यक्रमाः अपि यशस्विनः भवन्ति, तथा च विद्यमानानां कार्यकर्तॄणां विकासः भवति, नूतनानां कार्यकर्तॄणां प्राप्तिश्च भवति । अतः उत्तमाः कार्यकर्तारः सर्वदा कार्यपद्धतेः उत्तमतायै, कार्यपद्धतेः अनुसरणाय च विशेषास्थां प्रदर्शयन्ति । यदि कार्यकर्तृभिः कार्यपद्धतिः सम्यग्प्रकारेण अनुस्रियमाणा अस्ति, तर्हि कदाचित् कार्यकर्तॄणां न्यूनतासु सतीषु अपि कार्यपद्धतिः कार्यक्रमान् अयशस्विनः भवितुं न त्यजति । तथैव कार्यकर्तॄन् दोषान् कर्तुं न त्यजति अथवा ताः न्यूनताः कार्यपद्धतिः एव पूरयति । अतः यथा ‘धर्मो रक्षति रक्षितः’ इति अस्ति तथा ‘पद्धतिः रक्षति रक्षिता’ इत्यपि । अस्माभिः रक्षिता कार्यपद्धतिः अस्मान् रक्षति, (स्खलितुं न त्यजति) कार्यं रक्षति, सङ्घटनं रक्षति च । अस्माकं कार्यशैली पारिवारिकी शैली वर्तते । परिवारे यथा परस्परम् आत्मीयतया प्रेम्णा च परस्परं पूरकाः सन्तः परिवारहितमेव मनसि निधाय गणभावेन सर्वे कार्यं कुर्वन्ति, जीवन्ति, पद-स्थान-अधिकार-प्रचारादिचिन्ता न भवति, तथा संस्कृतभारत्यामपि भवति । सर्वे कर्तव्यबुद्ध्या, धर्मबुद्ध्या, लक्ष्यैकचित्ताः सन्तः कार्यं कुर्वन्ति । एषा पारिवारिकता, पारस्परिकता, मुक्तता च संस्कृतभारत्याः विशिष्टता ।
यद्यपि सर्वेषु कार्येषु व्यक्तिः अत्यन्तं महत्त्वभूता, व्यक्तेः चिन्तनरीतिः कार्यशैली, कार्यसामर्थ्यं, सक्रियता च कार्यफलं निर्धारयति, तथापि संस्कृतभारतीकार्यं व्यक्तिकेन्द्रितं न । व्यक्तिः अपरिहार्या अपि न । तत्त्वं, विचारः, सिद्धान्तः वा प्रेरणामूलम् । अतः अस्माकं तत्त्वकेन्द्रितं कार्यम् । यद्यपि सङ्घटनस्य ज्येष्ठेषु अस्माकं श्रद्धा विश्वासश्च भवति, तथापि कार्यकर्तृषु व्यक्तिनिष्ठतायाः अपेक्षया सङ्घटननिष्ठताम् एव आनेतुं प्रयत्नं कुर्मः । व्यक्तेः जीवनं दृष्ट्वा प्रेरिताः चेदपि पश्चात् कार्यमेव, सङ्घटनमेव विचिन्त्य प्रेरणां प्राप्नुमः । व्यक्तेः परिश्रमं, समर्पणं च दृष्ट्वा वयं सङ्घटनसमीपम् आगताः चेदपि व्यक्तेः न्यूनताः, स्खालित्यानि वा दृष्ट्वा दूरं न गच्छामः । ‘सः एवम् उक्तवान्, अतः अहं कार्यं न करोमि’ इति कथनम् अस्माकं चिन्तनशैली न, यतः अहं ‘तस्य’ निमित्तं कार्यं न करोमि, अपि तु ‘तत्त्व’निमित्तं करोमि । संस्कृतभारत्यां न कोऽपि अधिकारी, न कोऽपि सेवकः । न नायकः, न अनुयायी वा । सर्वेऽपि कार्यकर्तारः - सहकार्यकर्तारः । कश्चन प्राचार्यः, तस्य महाविद्यालयस्य कर्मचारी च वर्तते इति चिन्तयाम । महाविद्यालये कश्चन कार्यक्रमः अस्ति चेत् स्वच्छताम् आसन्दव्यवस्थां च प्राचार्यः सेवकद्वारा कारयेत् । परन्तु तौ एव द्वौ संस्कृतभारत्याः कार्यक्रमे कार्यकर्तृरूपेण स्तः चेत्, तत्र तौ प्राचार्यसेवकौ न स्तः, अपि तु कार्यकर्तारौ । अतः स्वच्छता-आसन्दव्यवस्थादिकं द्वाभ्यामपि मिलित्वा करणीयम् । संस्कृतभारत्याः पदाधिकारिषु अपि ‘अहम् एकः सामान्यः कार्यकर्ता’ इति भावना सदा, प्रतिक्षणं च जागरिता एव स्यात् । संस्कृतभारत्याम् अधिकारिभावनायाः, अहङ्कारस्य च स्थानमेव नास्ति । क्वचित् एवं भवति यत् कश्चन संस्कृतप्राध्यापककार्यकर्ता अस्ति चेत्, सः संस्कृतभारत्यां स्वस्य च्छात्राणां द्वारा कार्यं कारयति, स्वयं न करोति । तदा सः आदर्शकार्यकर्तृरूपेण इतरेभ्यः उदाहरणभूतः भवितुं न शक्नोति ।
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानविचारः
१. महायानं खल्वस्ति महदेव विशालक्षेत्रकं यतस्तत्र सर्वेषामेव जीवानां मुक्तिविधाननियमो निहितः ।
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
सेववृतिशृङ्खला
सङ्घटने अनामिकरूपेण स्थित्वा स्वयं कार्यं कुर्वन्तः इतरेभ्यः कार्यं कारयन्तः च अन्यान् एव अग्रे आनयन्तः कार्यकर्तारः यावदधिकाः भवन्ति, तावत् सङ्घटनस्य बलम् अधिकं भवति । तादृशाः कार्यकर्तारः सर्वेभ्यः अपि प्रेरणादातारः भवन्ति । वैयक्तिकप्रसिद्धिपराङ्मुखता, अनामिकता च समाजमानसे संस्कृतभारत्याः विशिष्टं स्थानं कल्पयति । वाचि, व्यवहारे, जीवने, कार्ये च निष्कपटता कार्यकर्तॄणां, सङ्घटनस्य च विश्वासपात्रतां वर्धयति । संस्कृतभारत्याः सर्वेषु अपि कार्येषु, कार्यक्रमेषु, व्यवहारेषु, कृतिषु वा पारदर्शकता स्यात् । सार्वजनिकसङ्घटनस्य निष्कलङ्कता नाम पारदर्शकता । कार्यावसरे सर्वे निर्णयाः सामूहिकाः भवेयुः । सम्बद्धाः कार्यकर्तारः सर्वे उपविश्य चिन्त्यमानस्य विषयस्य गुणावगुणादीनि सर्वाणि मुखानि विचिन्त्य निर्णयं कुर्युः । तत्सम्बन्धिन्यां चर्चायां सर्वे भागं वहेयुः, मुक्तमनस्कतया वदेयुः च । निर्णयपर्यन्तं मतभेदाः भवेयुः, परम् एकवारं निर्णये जाते, स च निर्णयः सर्वमान्यः स्यात् । तावत्पर्यन्तं यः विरोधं कुर्वन् आसीत् तस्यापि सः निर्णयः एव अभिमतः । पूर्वतनं पूर्णतया विस्मर्तव्यं तेन । सः निर्णयः केनचित् कारणेन असमीचीनः इति अनन्तरकाले ज्ञातं चेदपि एतेन ‘अहं पूर्वमेव उक्तवान् आसं, भवन्तः न श्रुतवन्तः’ इति न वक्तव्यम् । सफलतायां विफलतयां च समूहेन स्वीकृतस्य निर्णयस्य सम्बन्धे स्वस्य सा पूर्णा प्रतिबद्धता स्यात् । तस्यां गोष्ठ्याम् अनुपस्थितः चेदपि तेन समूहनिर्णयः हृदयेन अङ्गीकर्तव्यः । तस्य निर्णयस्य क्रियान्वयनाय मनःपूर्वकं कार्यं करणीयम् ।
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानविचारः
३. बोधिसत्त्वप्राप्तिविधानमेव महायानस्य चास्ति लक्ष्यम् ।
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
चिन्तनगोष्ठ्यः
उपवेशन(बैठक्)विषये कस्यापि कदापि आस्था न्यूना न भवेत् । प्रत्येकम् अपि कार्यकर्ता, सः कार्यं कुर्वन्/कृतवान् स्यात्, न कुर्वन्/न कृतवान् वा स्यात् नाम, उपवेशनं प्रति गच्छेत् एव । सर्वेषाम् उपस्थितिः एव सर्वेषां प्रेरणाविषयः भवति । उपवेशनं कार्यस्य अनिवार्यभागः । तत्र ‘विद्युत्कोषस्य पुनः शक्तिपूरणं’ भवति । उपवेशननिर्वाहकः सम्यक् पूर्वसज्जतां कुर्यात् । उपवेशनं मुक्त-स्नेहमय-विनोदपूर्ण-अनौपचारिक-वातावरणे भवेत् । उपवेशने महत्तमाः विषयाः चर्चनीयाः सन्ति चेत् उपवेशनात् पूर्वम् अनौपचारिकरूपेण व्यक्तिशः कैश्चित् प्रमुखैः सह तद्विषये चर्चनम् उत्तमम् । उपवेशनस्य अनन्तरमपि तथैव वार्तालापः करणीयः । उपवेशने ‘अहं यद् वदामि तद् सर्वैः श्रोतव्यम्’ ‘मया यथा उक्तं तथैव भवेत्’ इति कस्यापि भूमिका उत्तमा न । समूहस्य इच्छा एव मम इच्छा इति पूर्णेन मनसा चिन्तनं व्यक्तौ कदापि दुराग्रहप्रवेशं कर्तुं न त्यजति । व्यक्तिदूषणं, व्यङ्ग्योक्तिप्रयोगः, उच्चध्वनिना भाषणं, मुखस्य अनुद्घाटनं च उपवेशने निषिद्धानि । अतिविनोदेन, लघुतया भाषणेन वा उपवेशनस्य गाम्भीर्यं नष्टं न भवेत् इति चिन्तनीयम् । उपवेशने कश्चन अपेक्षितः नागतः चेद् केनापि तस्य विषये चिन्ता, पृच्छा च करणीया । चिन्तनं निर्णयाः वा पश्चात् श्रावणीयाः । उपवेशनस्य दिनाङ्कसमयादिविषये अपेक्षितानां पर्याप्तमात्रेण पूर्वमेव सूचनं स्मारणं वा करणीयम् ।
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानविचारः
४. बोधिसत्त्वमेव चास्ति आदर्शो महायानस्य । यश्च खल्वादर्शः सर्वेषा मेव जीवानां मुक्तिसंविधानरूपं चरम कल्याणं बोधयति ।
५. महायानस्येयमस्ति मान्यता यद् बुद्धो हि भगवान् सर्वेषामेव जीवानां कल्याणार्थ प्रकारबहुत्वमाश्रित्य समुपदिशति । ते च बुद्धोपदेशाः सर्वथा सन्ति सर्वथा समानमाना इति । इत्यादिरूपेण सन्ति तदीया बहव उपदेशा इति ।
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
पूर्वयोजना
सर्वस्यापि कार्यक्रमस्य कार्यस्य वा सफलतायाः कारणं भवति - पूर्वयोजना, पूर्णयोजना च । पर्याप्तमात्रेण पूर्वमेव कार्ययोजना करणीया, सज्जता आरम्भणीया च । ‘युद्धकाले शस्त्राभ्यासः’ न भवेत् । किञ्च, करणीयस्य कार्यस्य सम्पूर्णा योजना करणीया । किं किं करणीयं, कैः कदा, कथम् इत्यादिरूपेण प्रत्येकम् अंशः चिन्तनीयः, उत्तरदायित्वानि निश्चेतव्यानि, यावद् विस्तृतं चिन्तयितुं शक्यते तावद् विस्तृततया योजना भवेत्, सूक्ष्मः अंशः अपि चिन्तनीयः, पर्यायाः अपि चिन्तनीयाः । कार्यकर्तृभ्यः उत्तरदायित्वदानं न पर्याप्तम्, समये समये स्मारणं, साहाय्य-करणमपि आवश्यकम् । समयविषये संस्कृतभारत्यां महत् नैर्भर्यं भवति । सर्वेषु अपि अवसरेषु  समयः पालनीयः । निमन्त्रणपत्रे चतुर्वादनमिति लेखनम्, परम् आरम्भकरणं पञ्चवादने न भवेत् । ‘उपवेशनं, सभा, मेलनम्, अन्यः कोऽपि वा संस्कृत-भारतीकार्यक्रमः उक्ते समये भवति’ इति संस्कृतभारत्याः चित्रं भवेत् । लघूनाम् अपि विषयाणां बहु महत्त्वं भवति । तैः लघुभिः अंशैः एव महत् निर्मितं भवति । लघ्वंशानां विषये अवधानदानेन एव कार्यकर्तॄणां संस्कारः भवति, विकासश्च भवति । कार्यक्रमस्थानस्य स्वच्छताम् आरभ्य कार्यकर्तॄणां व्यवहारशैलीपर्यन्तं सर्वः विषयः योग्यायोग्यविमर्शार्थं भवेत् । शिलायाः अनपेक्षितभागस्य निष्कासनं कृत्वा प्रतिमायाः सामान्याकार-कल्पनं शीघ्रं भवति । परं पश्चात् सूक्ष्मकर्तनकार्यं समापयितुं महान् समयः आवश्यकः भवति । तेन सूक्ष्मकर्तनेन एव प्रतिमायाः सौन्दर्यं भवति । तस्मिन् कर्मणि एव शिल्पिनः कौशलम् अभिव्यक्तं भवति । एवमेव कार्यसौन्दर्यमपि कार्यविषयकेण सूक्ष्मचिन्तनेन, लघुषु अपि विषयेषु अवधानदानेन च भवति ।
प्रत्येकं सङ्घटनस्य ‘रीतयः’ ‘नीतयः’ च भवन्ति । ‘नीतिः’ नाम विचारः सिद्धान्तः वा । ‘रीतिः’ नाम पूर्वकार्यकर्तॄणां ज्येष्ठकार्यकर्तॄणाम् आदर्श-भूतैः व्यवहारैः अनुभवैः च याः उत्तमाः व्यवहारपरम्पराः निर्मिताः भवन्ति ताः । सर्वेण अपि कार्यकर्त्रा संस्कृतभारत्याः रीतिनीत्यनुगुणम् एव कार्यं करणीयम् ।
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानर्योर्भेदः
सझेपतो हीनयानसम्प्रदायस्येदमेवास्ति लक्ष्यम्, यद् व्यक्तिगतं निर्वाणं जायतामितीदं ज्ञानयानं हीनयानम् । अर्थात् लघुयानेन बोध्यमानं यानं हीन यानमित्यर्थः । अत एव हीनयाने व्यक्तिगतं कल्याणं विचार्यते । तत्र खल हीनयाने 'बहुजनहिताय बहुजनसुखाय चेति नात्र शिक्षणं प्रदीयते । अत एव हीनयानमित्यस्य लघुयानमित्यर्थो लभ्यते । परन्तु भगवतो बुद्धस्य नैवंविधा परमसङ्कोचमापन्ना केवलं स्वार्थमयी कल्याणविषयिणी विचारधाराऽऽसीत् ।
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
कार्यगुणरक्षणम्
प्रभावः, शक्तिः इति उभयोः मध्ये कश्चन भेदः अस्ति । महात्मागान्धिकाले गान्धिविचारधारा शक्तिरूपेण आसीत्, तस्यै विचारधारायै जीवनं समर्पयितुं जनाः सिद्धाः आसन् । परन्तु अद्य गान्धिविचारधारा तथा शक्तिरूपेण नास्ति । परन्तु तस्याः प्रभावः समाजे दृश्यते । तस्याः अभिमानिनः सन्ति । अनुयायिनः न चेदपि तद्विषये चर्चा भवति । एषः एव प्रभावशक्त्योः मध्ये विद्यमानः भेदः । संस्कृतस्य प्रभावः अस्ति, परं शक्तिरूपेण नास्ति । अस्माकं कार्यक्रमेषु केषाञ्चित् कार्यक्रमाणां द्वारा संस्कृतप्रभावः वर्धते । ते च यथा - वीथीनाटकं, प्रतियोगिताः, संस्कृतसप्ताहः इत्यादयः । केषाञ्चित् कार्यक्रमाणां द्वारा शक्तिः वर्धते । ते च यथा - सम्भाषणशिबिरं, साप्ताहिकमेलनं, शिक्षकप्रशिक्षणशिबिरं, संस्कृतगृहम् इत्यादयः । अस्माकं कार्ये उभयविधयोः अपि कार्यक्रमयोः सन्तुलनम् अपेक्षितम् । शक्तिवर्धककार्यक्रमाणां विषये किञ्चिदधिका एव आस्था भवेत् । एवमेव कार्यस्य, सङ्घटनस्य वा संख्यात्मकवृद्धिः गुणात्मकवृद्धिः च भवेत् । द्वयोः सन्तुलितवृद्धिः भवेत् । तथापि गुणात्मकवृद्धेः विषये अधिकम् अवधानम् आस्था च उत्तमम् । शक्त्यनुसारमेव कार्यं स्वीकरणीयम् । संस्कृतस्य ह्रासं पश्यामः चेत्, करणीयानां कार्याणां विषये चिन्तयामः चेत्, दैवेन दत्तान् अवसरान् पश्यामः चेत् सर्वमपि करणीयम्, इदानीमेव करणीयं, महता प्रमाणेन करणीयम् इति इच्छाः भवन्ति । परन्तु वास्तविकी स्थितिः तथा न भवति । अस्माकं कार्यकर्तृबलम्, अन्यसाधनानि च तावन्ति न भवन्ति । अतः सर्वम् एककाले एव न आरब्धव्यम्, शक्तिसञ्चयपर्यन्तं प्रतीक्षा करणीया, एकस्य अनन्तरमेव अन्यत् स्वीकरणीयम् । चिन्तनसमये तु हिमालयवत् महोन्नतं चिन्तनं करणीयं, परं पदं तु एकैकशः एव निधातव्यम् । संस्कृतभारत्याः कार्यकर्ता कोऽपि सङ्घटने कार्यक्रमे वा स्वस्य स्थानविषये, स्वस्य पदविषये वा न चिन्तयति । पदे सति, पदाभावे सत्यपि सः समानतया कार्यं करोति । तस्य मनसि तु ‘अहमेकः सामान्यः कार्यकर्ता’ इत्येव चिन्तनं भवति । ‘पदं नास्ति चेत् अहं कथं कार्यं करोमि’, ‘कथं (किमिति) मम परिचयं कारयामि’ इति कस्यापि मनसि प्रश्नः अपि न आगच्छेत् । सभा-उपवेशनादिषु मञ्चं विना सामान्यकार्यकर्तृरूपेण उपवेष्टुं मनः सज्जं भवेत् । अस्माकं दृष्टिः अधिकारे न, अपि तु कर्तव्ये ।
यजन्ते सात्त्विका देवान्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यजन्ते सात्त्विकाः देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये यजन्ते तामसाः जनाः ॥
अन्वयः
सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।
अर्थः
तत्र येषु सत्त्वं वर्तते ते देवान् पूजयन्ति । येषु रजः ते यक्षान् राक्षसान् च पूजयन्ति । येषु पुनः तमः ते प्रेतान् भूतान् च पूजयन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
04 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः
सम्मेलनसाफल्यम्
अन्यत्र सम्मेलनानि भवन्ति चेत् तत्र जनाः आगच्छन्ति, गच्छन्ति । मध्ये मध्ये गमनागमनं कुर्वन्तः नगरभ्रमणमपि समापयन्ति । परन्तु संस्कृतभारत्यां प्रत्येकमपि कार्यकर्ता सर्वेषु अपि कार्यक्रमेषु सम्पूर्णतया उपस्थितः भवेत् । मध्ये बहिः नगरं प्रति गमनागमनं, कदाचित् आगत्य उपस्थितिसूचनम् इत्यादिकम् अत्र निषिद्धम् । संस्कृतज्ञानां मध्ये मतभेदकारणतः विविधाः गणाः भवितुम् अर्हन्ति । परम् अस्माभिः कस्मिंश्चिदपि गणे न पतनीयम् । विस्तारकः पूर्णकालिकः वा अस्ति चेदेव कार्यं भवति, नो चेत् न इति कस्यापि मनसि विचारः न भवेत् । संस्कृतभारत्याः कार्यं तावद् स्थानीयकार्यकर्तृकेन्द्रितं कार्यम् । कार्यकर्तॄणां चरित्रम्, आर्थिकशुचिता इत्यादीनां विषये अस्माकं महती आस्था भवति । यतः समाजः कार्यकर्तॄणां द्वारा एव संस्कृतभारतीम् अवगच्छति । कार्यक्रमानन्तरं कार्यक्रमविषये, वर्षान्ते वर्षस्य कार्यसम्बन्धे च प्रमुख-कार्यकर्तृभिः उपविश्य मूल्याङ्कनं करणीयम् । ततः पाठाः पठनीयाः । प्रशंसापरम्परा संस्कृतक्षेत्रस्यैव वैशिष्ट्यम् । संस्कृतप्रशंसा, आत्म-प्रशंसा, परस्परप्रशंसा इति प्रशंसाकरणं त्रिविधम् । संस्कृतभारत्यां व्यक्तिप्रशंसा (स्वस्य प्रशंसा, परस्परयोः प्रशंसा वा) न क्रियते । प्रशंसया व्यक्तेः अहङ्कारः वर्धते इति तावान् एव लाभः । संस्कृतप्रशंसावसरेऽपि अस्माभिः कथ्यते - ‘संस्कृतेन वदतु, न तु संस्कृतविषये’ इति । सम्मानन-परम्परा अपि अद्य विकृता जायमाना अस्ति । संस्कृतज्ञः चेत् राङ्कवेण सम्माननम् इति समाजमानसे भावना स्थिता अस्ति । किञ्च संस्कृतज्ञाः अपि तथैव - ‘अहं भवतः सम्माननं करोमि, भवान् मम सम्माननं करोतु’ इति परस्परं वदन्तः तदनुगुणम् एव व्यवहरन्ति । किं वयं मानसम्मानहार-राङ्कवादिभिः विना संस्कृतकार्यं कर्तुं न शक्नुयाम ? कार्यकर्तॄणां भाषणशैली, प्रयुज्यमाना भाषा च बहु परिणामं जनयति । ‘भवन्तः सर्वे संस्कृतस्य प्रचारं कुर्वन्तु’ इति वयं नैव वदामः । ‘वयं सर्वे कार्यं कुर्मः’ इति सर्वदा अस्मच्छब्दबहुवचनस्यैव प्रयोगः क्रियते, न कदापि युष्मच्छब्दः भवच्छब्दः वा । नकारात्मकम् अभावभाषणमपि न, परदूषणं न, टीकाटिप्पणीकरणं न, परोपदेशः अपि न । भाषणं विचारपूर्णं चेदपि जीवनं क्रियाविहीनं चेद् तदपि प्रेरणां न ददाति ।
अधिष्ठानम्
वर्गः:संस्कृतभारती वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भागमण्डलम्
thumb|150px|left|भागमण्डलम्
भागमण्डलं (Bhagamandala) कर्णाटकराज्यस्य कोडगुमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । अस्य क्षेत्रस्य भगण्डेश्वरक्षेत्रम् इति प्रसिद्धिः अस्ति । भगण्डऋषिः अत्र तपः कृत्वा भगवतः अनुग्रहं प्राप्तवान् इति श्रूयते । एतत् क्षेत्रम् दक्षिणप्रयागः इत्यपि कथयन्ति । अत्र कन्निका-कावेरी-सुज्योतिनदीनां त्रिवेणीसङ्गमः विद्यते । अत्र स्नानकरणेन पुण्यसम्पादनं भवति इति श्रद्धालूनां विश्वासः । प्रमुखदेवालयः श्री भगण्डेश्वरदेवालयः । भगण्डमुनिना स्थापितं शिवलिङ्गम् अत्र विशिष्टम् अस्ति । प्रतिवर्षं तुलामासे तुलासंक्रमणसमये अत्र उत्सवः भवति । तदा बहवः यात्रिकाः अत्र आगच्छन्ति ।
thumb|150px|भागमण्डले कावेरी
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानर्योर्भेदः
महायाने तु नैवमस्ति शिक्षणम्, तत्र तत्सम्बन्धिकल्याणविषयकज्ञानयानं 'बहुजनहिताय बहुजनसुखाय च' भवतीति तत्र सामूहिकं सामाजिक कल्याण विषयिणी विचारधारां प्रदत्तवान् भगवान् बुद्धः सर्वेभ्यः स्वात्मजनेभ्यः । अत  एव महायानं सामूहिकं यानं विस्तृतं यानमिति च गीयते ।
भागमण्डलम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तत्त्वज्ञानम्
हीनयान-महायानर्योर्भेदः
महायानानुसारं भगवान् बुद्धः सर्वेभ्यः सन्मार्गानुयायिभ्यो भक्तजनेभ्यो भिक्षुकप्रवरेभ्यो जागतिकबन्धनतो विमुक्तये समुपदिदेश । महायानञ्चास्ति भक्तिप्रधानो धर्मः । हीनयाने तदभावोऽनुभूयते। अपि च महायानदर्शनस्य शून्यवाद एव चास्ति प्रमुखः सिद्धान्तः । शून्य तत्त्वाऽवलम्बिनो दार्शनिका माध्यमिकपदजन्यबोधविषयतां गता भवन्ति । यथोक्तम्-
तच्च शून्यतत्त्वमनिर्वचनीयतायां पर्यवस्यति । अस्यैव शून्यतत्त्वस्य विवर्त भूतं चास्ति प्रभूतं जगत् इति च माध्यमिकास्तन्नयवेत्तारो वा वदन्ति ।
तच्च शून्यतत्त्वञ्चास्ति सर्वथाऽनिर्वचनीयम् । वेदान्तमतसिद्धाऽनिर्वचनीया ऽज्ञानस्वरूपमायावत् माध्यमिकाऽभिमतं शून्यतत्त्वमपि नहि निवर्तुं शक्ष्यति कश्चिद् विपश्चिदिति तस्याप्य निर्वचनीयत्वं सुस्पष्टमेवेति मन्तव्यम् ।
योगाचारमतम्
विज्ञानवादिन एव खल्वाचार्यवसुबन्धुप्रभृतयो दार्शनिका योगाचारपदा भिधेयतां व्रजन्तीति मे मतिः, यतोऽत्र योगचर्यायश्चिास्ति महत्त्वम् । एतत् सम्प्रदायाऽनुयायिनामनुसारं खलु 'बोधि'-समवाप्तये योगश्चास्ति नितान्त मावश्यकः स्वस्मिन् सम्बुद्धत्वलाभायेति । अस्य सम्प्रदायस्य चास्त्येको महत्त्व पूर्णो ग्रन्थोऽसङ्गस्य 'योगाचारभूमिशास्त्रम्'।
अनेनापि शास्त्ररूपेण ग्रन्थेन आचार्यप्रवरः श्रीअसङ्गो बौद्धविद्वान् योग द्वारा परमार्थज्ञानप्राप्तिरेव योगाचारदर्शनस्य मूलभूतं प्रभूतं निगूढञ्चास्ति रहस्यमिति ब्रूते ।
बोधिसत्त्वभूमेरनुकूला जायमाना योगिचर्यैव खलु योगाचारपदाभिधेयतां गता, आहोस्वित् योगदर्शनपदजन्यबोधविषयीभूता, एवं योगशास्त्रजन्यबोध विषयीभूता वा भवतीति श्रूयते ।
अस्यैव चास्त्यपरं नामधेयं विज्ञानवादोऽपि । घटपटादिस्वरूपाः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्त्यस्यैव विज्ञानस्याऽऽकारविशेषाः । विज्ञानातिरिक्त किमपि नास्त्येव । अयमपि योगाचारः साक्षादद्वैतवादी सन् विवर्तवादं समभ्युपगच्छति । रज्ज्वां प्रतीयमानविवर्तभूतसर्पवत् ।
तच्च विज्ञानम् ( ज्ञानम् ) चास्ति क्षणिकम् । क्षणिकत्वञ्च स्वाऽव्यवहि तोत्तरक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वरूपम् । तच्च ज्ञानं ( विज्ञानम् ) द्विविधम् प्रवृत्तिविज्ञानम्, आलयविज्ञानञ्चेति । तत्र प्रवृत्तिविज्ञानं चाक्षुषविज्ञान श्रावणविज्ञान-घ्राणजविज्ञानप्रभृतिभेदेन सप्तविधम् ।
तत्राऽऽलयविज्ञानम्-आसमन्ताल्लीयन्ते विज्ञानानि यत्रेति यौगिकव्युत्पत्त्या सर्वाणि विज्ञानानि खल आलयविज्ञाने एव लीयमानानि भवन्ति । तच्चाऽऽलय विज्ञानं सुषुप्त्यवस्थात्मके कालेऽपि सन्तिष्ठमानं सत् प्रलयकालपर्यन्तं सन्तिष्ठमानं भवति ।
विज्ञानवादिनां दार्शनिकानामिदमप्यस्ति कथनं यत् 'सहोपलम्भ'-नियमा नुसारतो घट-पटादयो वस्तुभूता विषयास्तद्विषयकञ्च ज्ञानम् ( विज्ञानम् ) सहैवोत्पन्नतां लभन्ते । विज्ञानमेव वस्तु सदिति नहि ततोऽतिरिक्तं किमपि सत्तावदित्युक्तं प्रागेव । तत्र प्रमाणमप्याह-
विज्ञप्तिमात्रमेवैतद् सदर्थावभासनात् ।
यथा तैमिरिकस्याऽसत् केशचन्द्रादिदर्शनम् ॥ -विंशतिका, का० १।
इदानीं माध्यमिक-योगाचार-प्रभृतीनां चतुर्णामेव बौद्धानां दार्शनिकानां दर्शनसम्बन्धि तात्त्विकं विज्ञानमत्रकस्मिन्नेव श्लोकात्मके पद्ये निहितं प्रदर्श्यते -
मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत् ।
योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोऽखिलः ।।
प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरञ्च सकलं वैभाषिको भाषते ॥
चार्वाकदर्शनम्
अस्य चार्वाकदर्शनस्य प्रवक्ता आचार्यो बृहस्पतिरासीदत एवेदं दर्शनं बाह स्पत्यदर्शनम् इत्यपि गीयते। 'लोकायतदर्शनम्' इति चास्ति तदीयं नामा न्तरम् । लोकेषु आयतम् = विस्तृतमित्यर्थः। चार्वाकमते प्रत्यक्षप्रमाणजन्य ज्ञानविषयीभूता ये सन्ति पदार्थास्त एव पारमार्थितां ( सत्यताम् ) गताः सन्तः समनुभूयन्ते ।
बार्हस्पत्यदर्शनमिदं चार्वाकदर्शनं खलु चास्ति बृहस्पतिप्रणीतसूत्रेष्वनुब द्धम् । तेषां सूत्राणामधुनातनकालावच्छेदेनाऽनुपलब्धिदर्शनात् नामैव केवलं श्रूयते, तदपि श्रवणं सूत्रत्वमात्रेणैव केवलं जायते न तु विशेषतस्तत्तत्सूत्रत्वेने त्यहं 'कुसुमलताशर्मा' सत्यमेव ब्रवीमि ।
केचिद् दार्शनिकाश्चेत्थं ब्रुवन्ति यदिदं दर्शनं 'चार्वाक'-नामकेन केनचिद् दैत्येन प्रणीतमस्ति न तु देवगुरुणा श्रीबृहस्पतिनापीति ।
चार्वाकदर्शने पृथिवी, जलम्, तेजो, वायवश्चेति सन्ति चत्वारि द्रव्याणि प्रत्यक्षविषयतां गतानि । एतेषां जडस्वरूपाणां चतुर्णामेव पृथिव्यादिद्रव्याणां परस्परं सम्मेलनेन सम्पाद्यमाने देहेऽस्मिन् चैतन्यमुपजायते। इत्थञ्च चैतन्यस्य शरीरस्यैव धर्मतया चैतन्याश्रयत्वेन शरीरमेवाऽऽत्मेति वदति चार्वाकः । शरीर विनाश एव च मोक्षः, न ज्ञानान्मुक्तिरिति । यथोक्तम् -
'देहस्य नाशो मुक्तिस्तु न ज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ।
अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनिलाऽनलः ॥
आहेतदर्शनम्
जैनपदजन्यबोधीयविषयतावन्तः खल्विमे आर्हता 'अर्हत्'-पदसम्बोध्यं देवं देवविशेष वा समुपासते । यथोक्तम् -
'अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः ।'
जैनधर्मदर्शनजन्मदाता तथा जैनसम्प्रदायप्रवर्तकश्चास्ति कश्चित् अर्हत्पदा भिधेयतां गतो लोकपूजितो जितरागादिः सर्वज्ञः कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमतिशय शक्तिसम्पन्नो देवविशेषः, स चास्ति खल्वार्हतनामा देवविशेषः । उक्तञ्च-
सर्वज्ञो जितरागादिः सर्वथा लोकपूजितः । यथा स्थितार्थवादी च देवोऽर्हन् परमेश्वरः ।।
अयञ्च पद्यात्मकः श्लोकः सेश्वरवादितां बोधयति सूचयति चाऽऽर्हता नाम् । एतेनैतेषां निरीश्वरवादिता स्वयमेव निराकृता भवतीति विज्ञेयम् ।
परन्तु वेदानङ्गीकारमात्रेण जैनसम्प्रदायनिष्ठा नास्तिकता तु तथापि सुस्थिराऽक्षुण्णव चास्तीत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विचिकित्सावसरो विवादो वेति । एवं 'नास्तिको वेदनिन्दकः' इति न्यायेन प्राचीनाचार्यचरणोक्त्या वाऽपि वेदनिन्दकबौद्धचार्वाकवदिमे जैनाऽपरनामधेया आर्हता अपि सन्ति तथा विधा एवेति नूनं निश्चीयताम् ।
एवञ्चार्वाकदर्शनानुसारं जैनसम्प्रदाये तद् दर्शने वा सुखदुःखकारणीभूत योर्धर्माऽधर्मयोस्त्यिनङ्गीकारस्तेषां नये तयोरङ्गीकृतत्वादिति नास्ति तयोः कथमपि विरोधः ।
अन्यच्च जीवानां शरीरानवच्छिन्नानां खलु धर्माऽधर्मरूपाऽदृष्टवशादेव परमाणनां क्रमशो जायमानेन पारस्परिकसंयोगेन द्वयणुक-त्र्यणुकादिक्रमेण स्थूलपृथिवी-जलादीनाञ्च जनिर्जायते तस्मात् कारणात् सृष्टिप्रयोजकीभूतौ तौ धर्माऽधर्मावश्यमेवाऽङ्गीकायौं, यतस्तावत् प्राणिनामदृष्टमन्तरा सृष्टेरप्यनुपपत्ते र्जायमानत्वेन साऽनुपपन्ना सती धर्माऽधर्मयोरस्तित्वं साधयति बोधयति चेति धर्माऽधर्मयोरङ्गीकारो नितान्तमावश्यक इति जैनशासनरता जैनदार्शनिका वदन्ति ।
तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे जैनसम्प्रदायदिशा मूलपरमाणुस्वरूपा सर्वथा वैजात्यमापन्नेयं जडत्वेनाऽचेतनात्मिका खलु जैनमतसिद्धा सृष्टिर्नैयायिक वैशेषिकमतवच्चास्ति प्रवाहरूपेणाऽनादिभूतेति विज्ञेयम् ।
जैना द्विविधाः
श्वेताम्बर-दिगम्बरभेदेन द्विविधभेदावच्छिन्नेषु खल्वार्हतेषु श्वेताम्बरा जैना इत्थं प्रोट्टङ्कयन्ति यत् दिगम्बरमतस्य शिवभूतिभूषितः प्रादुर्भावः ८२ ईसवीये वर्षे सुसम्पन्नोऽभूदिति कर्णाणिकया परम्परातो यथार्थज्ञानविषयीक्रियते ।
तथैव दिगम्बरा अपि जैनाः श्वेताम्बरस्य तन्मतस्य च भद्रबाहुकृतं प्रादुर्भावम् ई० ७९ वर्षे वर्णयन्ति प्रस्फोरयन्ति च । भारतेऽपि जैनानां स्थान द्वयमस्ति, दक्षिभारतमेकम्, उत्तरभारतं द्वितीयम् । तत्रोत्तरभारते श्वेताम्बराणा ञ्चास्ति मुख्य स्थानम् । दक्षिणभारते च खल मुख्यतो दिगम्बरा निवसन्तीत्यपि कर्णाकणिकया परम्परातः समनुभूयते इति कृतं विस्तरेण ।
सांख्यदर्शनम्
महामुनि-श्रीकपिलप्रणीतं सांख्यदर्शनमिदं सकलन्याय-मीमांसाप्रभृतिदर्शने भ्यश्चास्त्यतीव प्राचीनमिति च कर्णाकणिकया परम्परातः श्रूयते । त्रिगुणा त्मिकया जगत्कारणीभूतया प्रकृत्या विरचितत्वादस्य जगतोऽपि त्रैगुण्यं सिद्धयतीति व्यावहारिकञ्चास्ति सांख्यदर्शनमिदमिति नूनं विभावनीयमिति ध्येयम् । व्यवहारेऽप्यस्माभिस्त्रैगुण्यमनुभूयते सांख्यदर्शनमपि तथैवाऽनुभावयति, यतस्तत्कारणीभूतायाः प्रकृतेरपि त्रिगुणात्मकत्वात् ।
प्रकृतिश्च सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थेति च निगद्यते । सैव च पुनः सत्त्व रजस्तमसां वैषम्यावस्थामापन्ना सती चराचरात्मकं जगदिदं समुत्पादयतीति जगत्कारणीभूता भवतीति भावः ।
न्याय-वैशेषिकमतवदत्रापि सांख्यदर्शने चेतनस्य जीवात्मस्थानीयस्य पुरुष स्य बहुत्वं नानात्वञ्च कल्प्यते, इति सा कल्पना महत्येव समीचीना, तस्याः सत्तर्कयुक्तत्वात् । अन्यथा एकस्मिन् पुरुषे स्वीक्रियमाणे तस्मिन्नेव विचित्ते सर्वे एव विचित्ताः स्युः, यतस्तस्यैव सर्वशरीरेषु विद्यमानत्वात् । एवमेकस्मिन् वैदुष्यमापन्ने विदुषि सञ्जायमाने सर्वे एव खलु विद्वांसः स्युः ।
एवम्भूतोपर्युक्ताऽऽपत्तिरूपदोषबाहुल्यानुभवादात्मनः पुरुषस्यैकत्वं नैव कदापि स्वीकर्तुं शक्यते, इत्यतः पारिशेष्यात्तस्य बहुत्वमेव कल्प्यताम् । तथोक्तम् -
'पुरुषबहुत्वं सिद्धम्'
इदञ्च सांख्यदर्शनं सेश्वरदर्शन-निरीश्वरदर्शनभेदेन भिन्नं सद् द्विविधं परिगण्यते ।
केवलमेकमात्रं जीवस्थानीयमेकमेव चेतनतत्त्वमभ्युपगम्यते यच्चास्ति पुरुष पदाभिधेयतां गतमिति । तदपि तत्त्वं प्रकृतेश्चैतन्याभिमानान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते ।
न्यायदर्शनम्
नीयते=प्राप्यते, अयनम् = मोक्षो, येनासौ न्यायः । अथवा नीयते = अधिगम्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनाऽसौ न्यायः । तस्य न्यायस्य यद् दर्शनमनु भवस्तदेव न्यायदर्शनम् = न्यायशास्त्रमित्यर्थः, आन्वीक्षिकीति यावत् । न्याय शास्त्रस्य महत्त्वन्तु सर्वशास्त्रोपकारकत्वेन सर्वत्रैव प्रसिद्ध मस्तीति सर्वेऽपि विद्वांसो विदाङकुर्वन्ति समनुभवन्ति च । तथा चोक्तम् -
'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।
आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥'
अपि च-
'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्'।
अन्यच्चापि -
''' 'तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव !'''
'''मथ्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम् ।
अस्य न्यायशास्त्रस्य जन्मदातृत्वेन श्रीमहर्षि-गोतम एव चास्त्यादिप्रवर्तकः । अयञ्च महर्षिस्त्रेताकालीनः सन् प्रजापतेः श्रीमहर्षेरङ्गिरसः प्रपौत्रो दीर्घतमसः पुत्रो महान् तपस्वी, तेजस्वी चासीदादिन्यायशास्त्रप्रणेता मनस्वी मनीषी ।
अस्य महर्षि-गोतमस्य धर्मपत्नी चासीत् परमां ख्याति प्राप्ता काञ्चनाभा चन्द्रोज्ज्वला प्रवालोपमकान्तिकान्ता 'अहल्या'-नाम्नी, स्वयं गोतमेनाऽभिशा पिता स्ववृत्तिशिलात्वधर्म समलञ्चकार ।
तदनन्तरकालावच्छेदेन साक्षात् सच्चिदानन्दस्वरूपलक्षणलक्षितस्याऽऽनन्द कन्दस्याऽयोध्याचन्द्रस्य कौशल्यानन्दवर्धनस्य भगवतो रामचन्द्रस्य चरणारविन्द स्य संस्पर्शमात्रेण विधूतपापा सा सर्वथाऽभिशापनिवृत्ता जाता। दिव्यं भव्यञ्च शरीरं पुनर्दधौ । ततश्च महर्षेोतमस्य सद्भावनाऽभूत् । सद्भावनाभावितान्तः करणे च पूर्वकालतोऽपि विशेषतः सम्मानमजायत ।
अस्य महर्षे!तमस्य साक्षात् 'शतानन्द'-नामा पुत्रः श्रीमिथिलेश्वरस्य पुरोहितोऽप्यासीदिति श्रूयते । तदत्र युक्ताऽयुक्तत्वे स्वयमेव विचार्यताम् । अयञ्च महर्षि-गोतमोऽष्टादशपुराणानां ब्रह्मसूत्राणाञ्च रचयितुः श्रीव्यासस्य समकालीन आसीत् । श्रीगोतमस्यापरं नाम अक्षपादोऽप्यासीत् । अस्य महर्षे रक्षपादत्वे श्रीव्यास एवाऽऽसीत् कारणम् ।
अस्य श्रीगोतमस्य 'अक्षपादे'ति नामविधाने चास्तीयं महती किंवदन्ती यत् श्रीगोतमो महर्षिः शास्त्रीयपदार्थचिन्तासन्तानपरो भूत्वा 'पतितः पतितः पुनरुत्पतसि' इति न्यायेन श्रीगोतमस्य पतनजन्यशारीरिकाऽऽघातव्याघातादिना सर्वोऽपि देहः सजीवनं महदेव गम्भीरं प्रतिदिनं समवर्तत ।
अनन्तरमेकदा महर्षिः पदार्थीयचिन्तासन्तानेन मार्गभ्रष्टो मार्ग विस्मृतो वा सन्नकस्मादेव कूपे पपात । ततश्च कूपान्तः पतितं तं गोतमं विज्ञाय कश्चिद् देवविशेषः स्वयं तं निष्कास्य स्वीयशक्त्यतिशयबलेन महर्षेः पादयोरक्षिप्रदानं कृतवान् येनास्य नयनत्रितयं जातम् ।
अपरे विद्वांसो महर्षि-गोतमविषये एवं प्रस्फोरयन्ति यद् गोतमो अक्ष पादश्च द्वित्वसंख्यावत्त्वेन पृथक्-पृथगेव समनुभूयेते । तत्र गोतम आन्वीक्षिक्या जन्मदातृत्वेन प्रवर्तक आसीत् । न्यायसूत्राणाञ्च प्रणेता श्रीअक्षपादश्वासीत् । परन्त्विदं सर्वं 'मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीतिकी ति न्यायेन कपोल कल्पितत्वेन मिथ्याभूतम् । यतो न्यायसूत्राऽऽन्वीक्षिक्योश्च परस्परमभिन्नत्वात् ।
न्यायशास्त्रस्य महत्त्वम्
न्यायशास्त्रेतराणि यानि व्याकरण-वेदान्त-प्रभृतीनि शास्त्राणि तानि सर्वाण्येव शास्त्राणि सन्ति न्यायशास्त्रं समपेक्षमाणानीति तानि सर्वथोपकार कत्वेन न्यायशास्त्रमपेक्षन्ते इति । यथोक्तम् -
'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्'। -श्रुतमात्रम् ।
'मानाधीना मेयसिद्धिः' एवम् 'लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुविनिर्णयः' इत्यने नापि प्रमाणभूतेन वाक्यद्वयेन न्यायशास्त्रस्य महदेव महत्त्वं समृद्गीयमानं भवति । अत्र वाक्यद्वयघटकीभूतयोश्च मान-प्रमाण-पदयोरैक्येन अर्थात् एकार्थ कत्वेन, समानार्थकत्वेनेत्यर्थः, न्यायशास्त्ररूपत्वम् । अत एव न्यायशास्त्रमेव प्रमाणशास्त्रं मन्यते लोकः । अपि च—
'आषं धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राऽविरोधिना।
यस्तर्केणाऽनुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः' ॥ -श्रुतमात्रमेव ।
न्यायस्य विकासक्रमः
न्यायशास्त्रविकाससम्बन्धिधाराद्वयमेव प्रधानतः समनुभूयते । यस्मिन् धाराद्वये सर्वप्रथमधाराया जन्मदाताऽस्ति श्रीगोतमः । इदमेव च न्याय शास्त्रं न्यायदर्शनशब्देनाप्यभिधीयते । न्यायश्च प्रमाणैरर्थपरीक्षणरूपः । उक्तञ्च–
'प्रमाणैरर्थपरीक्षणम्-न्यायः' । एतेनेदमेवाऽऽयाति यत्- समस्त प्रमाणव्यापारादर्थाऽधिगतिायः, न्या० वा० १ ( पृ० १४ )
'प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजने'त्यारभ्य 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः' इत्येतत् पर्यन्तं तदिदं पञ्चाऽध्यायात्मकं न्यायशास्त्रम् । तत्र प्रत्यध्यायमान्हिकद्वयमस्ति ।
नीयते = प्राप्यतेऽयनं = मोक्षो, येनासौ न्यायः । अथवा नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनेति न्यायः । न्यायस्य दर्शनं 'न्यायदर्शनम्' न्यायशास्त्र मित्यर्थः । इदमेव न्यायशास्त्रम् आन्वीक्षिकीविद्याशब्देनापि प्रोच्यते । इत्थञ्च वेदार्थाविरोधितौंपयिकवैदिकतत्त्वसंरक्षणोपयोगिप्रमाणादिपदार्थप्रतिपादकत्व रूपमेवास्ति न्यायशास्त्रत्वमिति तु निष्कृष्टार्थः । अस्य महत्त्वम् -
आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥'
अपि च-
यस्त?णानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।।'
एवं तुरीयपुरुषार्थमोक्षप्रकरणेऽपीत्थमुक्तवन्तः -
''' 'तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव ! ।'''
अपि च वात्स्यायनो ब्रूते-'प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमानमन्वीक्षा, प्रत्यक्षा गमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा, तया प्रवर्तते इत्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या, न्यायशास्त्रम् । यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्धं न्यायाभासः स'।
न्यायस्तु प्रारदर्शितव्युत्पत्तिदिशा बन्धननिवृत्तिरूपः सिद्धयति । एवं स्थिते न्यायविषये इदं प्राचीनाचार्यकथनमपि साधु सङ्गच्छते । तथाहि-
'यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् ।
अपन्थानन्तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' ।
वैशेषिकदर्शनम्
श्रीजन्मदातृत्वेन कणादेन पित्रा लालितं पालितं पुत्रवच्च परिवधितं वैशेषिकं दर्शनमिदं सर्वेभ्यो दर्शनेभ्योऽतीव श्रेष्ठं सर्वथा प्रशस्तं प्राचीनतमञ्चेति गीयते । अत एव-'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम् । इत्यपि कथनं साधु सङ्गच्छते।
अत्र वयं ब्रूमः-शास्त्रं द्विविधम्-१. पदशास्त्रम्, २. पदार्थशास्त्रञ्च । तत्र पदशास्त्रं व्याकरणशास्त्रम्, पदार्थशास्त्रं काणादशास्त्रम् ( वैशेषिकं शास्त्रम्, न्यायशास्त्रम् ) ।
यद्यपि व्याकरण-वेदान्त-प्रभृतीनामन्येषामपि शास्त्राणां विद्यमानत्वेन शास्त्रत्वकथनं साधु सङ्गच्छते । तथापि-अनयोर्द्वयोः शास्त्रयोः समक्षं नास्ति कस्यापीतरशास्त्रस्य वैशिष्ट्यं महत्त्वं वा प्रभुत्वं वा यन्न्यायशास्त्रातिरिक्त शास्त्राणां मीमांसाप्रभृतीनां समुपकारकत्वेनोपकारं कुर्यात् अस्य वैशेषिक दर्शनस्य पदार्थशास्त्रत्वेन सप्तैव पदार्थाः । तथाहि -
'द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ।
समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥' -भाषापरिच्छेदः, १ ।
इदमेव काणाददर्शनम् ( वैशेषिकदर्शनम् ) औलूक्यदर्शनमप्युच्यते । अस्मिन् कणाददर्शनापरपर्यायभूते प्रभूते-औलुक्यदर्शने 'विशेष'-पदार्थस्यैकस्य नूतन पदार्थाऽङ्गीकारेण 'विशेषस्तु विशेषवान्' इति न्यायेन चाऽन्यदर्शनेभ्यो दर्शन मिदं सुतरां भिद्यते वैशिष्ट्यमापद्यते वेति ।
'शब्दोपमानयो व पृथक् प्रामाण्य मिष्यते ।
अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् ॥ -भाषापरिच्छेदः ।
मीमांसादर्शनम्
मीमांसादर्शनमिदं पूर्वमीमांसा-उत्तरमीमांसाभेदेन भिन्नं सद् द्वैविध्य मापन्नमस्ति । तत्र वेदस्य पूर्वभागे योऽस्ति विषयो विचारितस्तादृशविषय विषयको विचार एव 'पूर्वमीमांसा'-शब्देनाऽभिधीयते । स च विचारः 'कर्म' विषयको विचारः । यथोक्तम् -
'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।
इत्थञ्चैतत्कर्मविषयकं विचारं विचारितवान् मुनि मिनिः पूर्वभागरूपे वेदैकदेशे।
'शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्' ।
अर्थात् सर्वविधकामनाशून्यः सन् यत् चित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहो यति र्योगी वा केवलं भोजनं शयनादिरूपं शारीरं कर्म कुर्वन् जीवननिर्वाहार्थं, किमपि किल्बिषं नैव प्राप्नोति । अपि च -
'कृतस्य कार्यस्य चेह स्फाति समावह' ।
अर्थात् कृतस्य = शारीरिकस्थित्यथं कृतस्येत्यर्थः । कार्यस्य = नित्य नैमित्तिककर्मणः । इह = अस्मिन् चराचरात्मके जगति । स्फातिम् = वृद्धिम् । समावह = सम्यक प्रकारेण कुरु । अनेनापि = अथर्ववेदपठितेनापि मन्त्रेण शास्त्रोक्तनित्यनैमित्तिककर्मविधानमेव श्रेयस्करमित्युक्तवान् अथर्ववेद इत्येव प्रमीयते।
अतः पूर्वमीमांसादर्शनस्य कृते जन्मदातृजैमिनिनये कर्मणा एवाऽभ्युदय निःश्रेयसयोः समवाप्तिजनकत्वेन तस्यैव कर्मणः प्राधान्येन निरूपणीयत्वात् इति ।
उत्तरमीमांसादर्शनम्
उत्तरमीमांसादर्शनं नाम वेदान्तदर्शनम् । वेदस्यान्ते अर्थात् वेदस्योत्तर भागे ज्ञानस्यैव निरूपणीयत्वेन वेदान्तशब्दार्थो ज्ञाने पर्यवस्यतीति भावः । वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् । उपनिषदश्च ब्रह्मविद्यारूपत्वं विज्ञेयम् । इत्थञ्च 'वेदान्त'-शब्दस्य ब्रह्मविद्यारूपेऽर्थे ब्रह्मरूपेऽर्थे वा पर्यवसानं भवतीति बोध्यम् ।
अपि च अद्वैतवादस्य चर्चा भारतीयदर्शनस्य चास्ति प्राणः । भारतीय साहित्ये शङ्कराद्वैतवादतः पूर्वमपि खल्वस्याऽद्वैतवादसिद्धान्तस्य वर्णनं निरूपणं वा सर्वथा यत्र-तत्रोपनिषदादिषु सर्वत्रोपलभ्यमानत्वेन प्रामाणिक प्रमारूप ञ्चेति बोध्यम् ।
उपनिषत्सु तु सैद्धान्तिकरूपेणाऽयमेवाऽद्वैतवादसिद्धान्तः सुस्पष्टतयाऽभि व्यक्तिमापन्नो मिलति । तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे यथा स्वाप्निकसृष्टेश्चर्म चक्षुषः समुन्मीलनानन्तरमविलम्बेनैव ( अव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेनैव ) बाधो जायते ।
तथैव ततः किञ्चिदधिककालस्थायिन्या व्यावहारिकसृष्टेर्ज्ञानचक्षुःस्वरूपया ज्ञानदृष्ट्या बाधः । यथोक्तम् -
'कृत्वा ज्ञानमयी दृष्टि पश्येद् ब्रह्ममयं जगत्' ।
अपि च -
'भेददृष्टिमविद्येयं तां सदा परिवर्जयेत्' ।
अन्यच्चापि-
"अद्वैतसिद्धान्तमेव हि सत्यं शिवं सुन्दरं सिद्धान्तमस्ति' ।
'शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा'। - तत्रैव ।
श्रीव्यासकथितस्य श्रीशङ्कराचार्यद्वारा वृद्धि प्रापितस्य चाऽद्वैतवेदान्तस्य सम्यक्त्वेन तज्ज्ञानशीलानाञ्च विदुषां वेदान्तशास्त्रमर्मज्ञानामप्यस्त्ययमेव सिद्धान्तः ।
यथा-अधिष्ठानाऽज्ञानवशात् रज्जौ सर्पत्वप्रकारकः 'अयं सर्पः' इति भ्रमो जायते । रज्जुस्वरूपाऽधिष्ठानसाक्षात्काराच्च स भ्रमो निवर्तते ।
तथैव कर्मणा समुन्नति गतमज्ञानमधिष्ठानस्वरूपब्रह्मात्मज्ञानेन ( ब्रह्म साक्षात्कारेण = आत्मसाक्षात्कारेण ) नश्यति तदनन्तरञ्चाऽऽत्मा याथार्थ्येन ज्ञायते । यथा-भगवद्भास्करोदयेऽन्धकारमात्रं सर्वथा नश्यति, एवमेव ब्रह्मात्म स्वरूपज्ञानोदये (प्रकाशोदये ) जायमाने वाऽज्ञानं समूलं नाशं गच्छति । अज्ञाननाशे सति सर्वं जगद् ब्रह्ममयं सदेवाऽनुभवगोचरीभूतं भवति । यथोक्तम्-
'यथा रज्जु परित्यज्य सर्प गृह्णाति वै भ्रमात् ।
तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत् पश्यति मूढधीः ।
रज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपं न तिष्ठति ।
अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते' ।
तथैव दाष्टान्तिकेऽपि शरीरेन्द्रियप्रभृतिकारणीभूताऽज्ञाननाशेऽपि शरीरे न्द्रियादीनि पुनरपि सन्तिष्ठमानानि समनुभूयन्ते । तेषां शरीरेन्द्रियादीनां विनाशः कदा भवतीति चेत् ? शरीरेन्द्रियविनाशार्थं नास्ति कश्चन नियमः । अस्ति चेत् नियमस्हि अयमेवाऽस्ति नियमः-यद् यदा प्रारब्धं कर्म नश्यति, तदैव शरीरेन्द्रियादीनां विनाशोऽपि जायते, नान्यः पन्था विद्यते तेषां विनाशस्य ।
अज्ञानस्वरूपम्
'अज्ञानन्तु सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोधि भावरूपं यत्किञ्चिदिति' ।
प्रश्नः - स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव वस्तुतश्चास्त्यज्ञानमिति । तत्रापि नहि केऽपि स्वस्वरूपं जानन्ति, इति चेत् न जानन्तु ते ? परन्तु ये स्वस्वरूपं विदाङकुर्वन्ति विदाङ्कर्तुं वा पारयन्ति ते स्वस्वरूपं कीदृशं जानन्तीत्युच्यताम् ।
उत्तरम् - अहं ब्राह्मणः, अहं क्षत्रियः, अहं वैश्यः, अहं शूद्रत्वजात्य. वच्छिन्नः, एवम् अहं पुरुषः, अहं स्त्रीत्वजात्यवच्छिन्नः, इत्यादिरूपेणैव स्वस्व रूपं जानन्ति नान्यथा । परन्तु एवंविधं ज्ञानमप्यज्ञानमेव । एवं स्थिते नहि केऽपि स्वस्वरूपं विदाङकुर्वन्तीति स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव चास्त्यज्ञानम् ।
ननु मानवः स्वीयं रूपं मानवत्वेन मनुष्यत्वेन वा जानाति न तु पशुत्वेन जानाति 'अहं पशु'रिति । एवं स्त्री स्त्रीत्वेन जानाति कथं पुनरुच्यते नहि केपिं जानन्ति इति ?
अत्राशङ्कते यत् शास्त्रज्ञा विद्वांस आत्मस्वरूपमीदृशमिति प्रौढविचारकास्ते कथन्न जानन्तीत्युच्यतामिति चेत्, तन्न युक्तम्-शास्त्रज्ञोऽपि चार्वाकः स्थूल शरीरमनात्मरूपमेव आत्मेति विदाङ्कुर्वन् सन्नपि स चार्वाक आत्मनस्स्वरूपं नैव जानातीति वक्तव्यम् । एवमन्येषां प्राणस्याऽऽत्मत्वेन समुपासकानाम्, इन्द्रियो पासकानाम्, तथा मनस्समुपासकानां शास्त्रज्ञानां विदुषाम्-स्वस्वरूपात्मक स्याऽऽत्मनो ज्ञानं नास्त्येव । यतस्ते चार्वाकाः प्राणत्वादिनाऽनात्मरूपेणाऽऽत्मानं जानन्ति, न तु वास्तविकेनाऽऽत्मत्वेनाऽऽत्मानं जानन्ति ।
एवमन्ये बौद्धा माध्यमिकप्रभृतयः शून्यतत्त्वमेव आत्मेति वदन्तः शास्त्रज्ञा अपि ते नैवाऽऽत्मनस्स्वरूपं विदाङकुर्वन्ति । यत अहमर्थस्याऽऽत्मन आत्मत्वेन भानात्तस्य कथमनिर्वचनीयत्वं स्यात् ।
विस्तारः
दृश् धातुना भावार्थे करणार्थे वा ल्युट्(अन)-प्रत्ययेन दर्शनशब्दः व्युत्पद्यते । भावार्थे अस्य अर्थः अवलोकनक्रिया भवति, करणार्थे अवलोकनक्रियायाः साधनम् । उभयार्थे अस्य शब्दस्य सार्थकत्वं वर्तते । शास्त्रशब्दस्य अपि शंसनक्रियायाः (छेदनम्, अनुशासनम्, अतिरिक्तव्यावर्तनम्) साधकम् इति व्युत्पन्नः अर्थः । अनयोः शब्दयोः दर्शनमेव शास्त्रमिति अर्थे कर्मधारयः समासः भवति । दर्शनस्य विचारणीयतत्त्व-प्राधान्य-भेदात् सम्प्रदायभेदः भवति । प्रत्येकं दर्शनस्य अध्ययनं त्रिभिः दृष्टिभिः कर्तुं शक्यते -
भारतीयेषु दर्शनेषु अधोलिखितानां दर्शनानां प्राधान्यम् अस्ति । अन्येऽपि अनेकानि दर्शनानि सन्ति ।
तत्वज्ञानम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:दर्शनशास्त्रम्
१४२३
१४२३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४२३ १४२३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चित्रदुर्गमण्डलम्
चित्रदुर्गमण्डलम् (Chitradurga district) (विस्तीर्णता –८३८८ च.कि.मी) । चित्रदुर्गमण्डलं कर्णाटकस्य प्रसिद्धम् ऐतिहासिकं स्थानम् अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे विद्यमानस्य विचित्रं प्राकृतिकं दुर्गं दृष्ट्वा जनाः विचित्रदुर्गम् इति कथयन्ति स्म । कालान्तरेण चित्रदुर्गम् इति सञ्जातम् । चित्रदुर्गं, चळ्ळकेरे, हिरियूरु, मोळकाल्मूरु, होसदुर्गं, होळल्केरे इति षट् ताल्लूकुकेन्द्राणि अस्मिन् सन्ति ।
इतिहासः
मण्डलमेतत् ऐतिहासिकमहत्वम् आप्नोति । त्यागे, शौर्ये , परम्परायां च एतत् प्रसिद्धिम् आप्नोत् । अत्र विद्यमानः सप्तावर्तं दुर्गं पर्यटकान् आकर्षयति । विजयनगरसाम्राज्यस्य काले तिम्मण्णनायकः इति सेनापतिः आसीत् । तस्य शौर्यपराक्रमं च प्रशंस्य राजा तस्मै एतत् स्थानं पारितोषिकरूपेण प्रदत्तवान् । तिम्मण्णनायकस्य पुत्रः ”’ओबण्णः” अथवा ”’मदकरिनायकः”’ । तस्य पुत्रः कस्तूरी- रङ्गप्पः । अस्य काले प्रदेशः शान्तः समृद्धः चासीत् । इसिल इति प्रदेशः चित्रदुर्गस्य ईशान्यप्रान्ते ब्रह्मगिरेः समीपे अस्ति । चक्रवर्तिनः अशोकस्य काले एतत् स्थलम् अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । तस्य काले निर्मितः चैत्यालयः इदानीमपि अत्र दृश्यते । आशोकस्य शिलाशासनमपि अत्र प्राप्तम् । चित्रदुर्गस्य नाम्ना सह संपृक्तं नाम ”’ओनके ओबव्वायाः”’ नाम । कन्नडदेशस्य शौर्यगाथासु अस्याः गाथा अपि अन्यतमा । पत्युः मदकरिनायकस्य प्रशासनकाले, दुर्गं प्रविशतः महम्मदीय नृपस्य हैदरालेः सैनिकान् मारयित्वा शौर्यं प्रदर्शितवती । दुर्गं वैरिहस्तात् रक्षितवती च । मण्डलमेतत् ऐतिहासिकमहत्वम् आप्नोति । त्यागे , शौर्ये , परम्परायां च एतत् प्रसिद्धिम् आप्नोत् । अत्र विद्यमानं सप्तावर्तं दुर्गं पर्यटकान् आकर्षयति । विजयनगरसाम्राज्यस्य काले तिम्मण्णनायकः इति सेनापतिः आसीत् । तस्य शौर्यपराक्रमं च प्रशंस्य राजा तस्मै एतत् स्थानं पारितोषिकरूपेण प्रदत्तवान् । तिम्मण्णनायकस्य पुत्रः ”’ओबण्णः” अथवा ”’मदकरिनायकः”’ । तस्य पुत्रः कस्तूरी- रङ्गप्पः । अस्य काले प्रदेशः शान्तः समृद्धः चासीत् । इसिल इति प्रदेशः चित्रदुर्गस्य ईशान्यप्रान्ते ब्रह्मगिरेः समीपे अस्ति । चक्रवर्तिनः अशोकस्य काले एतत् स्थलम् अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । तस्य काले निर्मितः चैत्यालयः इदानीमपि अत्र दृश्यते । आशोकस्य शिलाशासनमपि अत्र प्राप्तम् । चित्रदुर्गस्य नाम्ना सह संपृक्तं नाम ”’ओनके ओबव्वायाः”’ नाम  । कन्नडदेशस्य शौर्यगाथासु अस्याः गाथा अपि अन्यतमा । मदकरिनायकस्य प्रशासनकाले, दुर्गं प्रविशतः महम्मदीय नृपस्य हैदरालेः सैनिकान् मारयित्वा शौर्यं प्रदर्शितवती । दुर्गं वैरिहस्तात् रक्षितवती च ।
क्षेत्राणि
चित्रदुर्गं, गविरङ्गनाथपुरम् , हालुरामेश्वरः, सण्णक्किबागूरु, चिक्केरहळ्ळि , हिरेकोळ दशरथरामेश्वरः, हिरियूरु, नायकनहट्टि ।
प्रेक्षणीयानि स्थलानि
एळुसुत्तिनकोटे, चन्द्रवळ्ळिय तोट, मुरुघामठः, उप्पारहट्टि, जोगिमट्टि, वाणीविलाससागरः च प्रसिद्धानि यात्रास्थानानि सन्ति ।
सम्पिगे सिद्धेश्वरी
देवालयः अपूर्वः अत्र प्रसिद्धः शिवलिङ्गः अस्ति । प्राचीननायकानां राज्याभिषेकः अत्रैव प्रचलति स्म । चन्द्रवल्यां पाण्डवैः अर्चिताः शिवलिङगाः सन्ति । अङ्कलिमठस्य गुहायां ऋषयः तपः आचरितवन्तः । तत्र गमनार्थं सर्पवत् सर्पणम् आवश्यकम् अस्ति । दावणगेरेमार्गे चित्रदुर्गरक्षकानां गुरुपीठः मुरुघामठः अस्ति । चित्रदुर्गतः ६ कि.मी दूरे आडुमल्लेश्वरदेवालयः अस्ति । सिरिगेरेप्रदेशे श्री तरळबाळुमठः अस्ति अत्र विद्यादानं अन्नदानं च प्रासिद्धम् । तरळबाळु हुण्णिमे इति अत्र विशेषपर्व भवति ।
प्रसिद्धव्यक्तयः
डा. शिवमूर्तिस्वामिनः सिरिगेरे । एस्.निजलिङ्गप्पः । शिवमूर्तिशरणः । प्रो.बि.राजशेखरप्पः । बि.एल्.वेणु । जि.दुर्गप्पः । श्रीराघवेन्द्रस्वामी मल्लाडिहळ्ळी । त.रा.सुब्बराव् । पि.आर्.तिप्पेस्वामी । बेळगेरे कृष्णशास्त्री । बेळगेरे जानकम्मा । सिरियज्जि । डा. बञ्जगेरे जयप्रकाशः । डोटा रामः । डा. एच्. आर्. चन्द्रशेखर । इत्यादयः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रदुर्गमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
बुर्कीना-फासो
बुर्कीना-फासो अफ्रीका- महाद्वीपे देशः अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वज्जी
thumb|200px|left|वैशालीनगरे विद्यमानः अशोकस्तम्भः
"वज्जाः" अथवा "विरजि" इत्याख्याः ८-९ वंशानां कश्चन समूहः । वज्जाः, लिच्चाविजनाः, विदेहानाः, ज्ञात्रिकाः च तेषु अन्यतमाः आसन् । तेषु वज्जाः प्रमुखाः आसन् । "मिथिला"नगरं (इदानीन्तनतिरहुत्जनपदस्य जनकपुरम्) विदेहस्य राजधानी आसीत् । एतत् नगरम् उत्तरभारतस्य सांस्कृतिक-राजकीयकार्यक्रमाणां केन्द्रम् आसीत् । राज्ञः जनकस्य काले विदेहराज्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं जातम् । विदेहस्य अन्तिमः राजा आसीत् "कलरा"नामकः । तस्य अनन्तरं लिच्चाविनाः, विदेहानाः अन्ये च लघुसमूहाः अस्तित्वं प्राप्नुवन् । महावीरस्य माता लिच्चाविजनानां महाराज्ञी आसीत् । "वैशाली"नगरं (इदानीन्तनस्य उत्तरबिहारस्य वैशालीजनपदस्य बसर्हानगरम्) लिच्चाविजनानां राजधानी आसीत् । तत् स्थानं तेषां मैत्रीकूटस्य प्रधानं राजकीयस्थानम् आसीत् । वैशालीनगरं गङ्गानदीतः २५ मैलयावत् उत्तरे, राजगृहतः ३८ मैलदूरे च आसीत् । तदानीन्तनकाले महताप्रमाणेन वर्धनं जातमासीत् अस्य नगरस्य । बौद्धमतस्य द्वितीया सभा अत्रैव प्राचलत् । लिच्चाविजनाः बौद्धमतस्य अनुयायिनः आसन् । भगवान् बुद्धः अपि बहुवारम् एतत् नगरम् आगतवान् आसीत् । मध्ययुगपर्यन्तं नेपाले शासनं कृतवद्भिः राजवंशीयैः सह मगधजनैः सह च एतेषां विवाहसम्बन्धः भवति स्म । इदानीं नेपालेशासनरतानां "शा"राजवंशेन सह तेषां कोपि सम्बन्धः नास्ति । लिच्चाविजनाः वृत्त्या क्षत्रियाः आसन् इति मनुस्मृतौ उल्लिखितम् अस्ति । वज्जस्य शक्तियुतं गणराज्यं, लिच्चाविजनानां राजधानी, प्रधानं राजकीयस्थानं च आसीत् यत् "वैशाली"नगरं कालान्तरे मगधस्य राजा अजातशत्रुः वशीकृतवान् ।
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१४२४
१४२४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१४२४ १४२४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वि. बालाकृष्णन
लघुचित्रम्|वि. बालाकृष्णन् '''वि. बालाकृष्णन्''' (१३ फेब्र्वरी १९३२ – २ अगस्त् २००४) एकः‌ मलयाळं लेखकः च मलयाळं संस्कृतं आङ्ग्लभाषा च अन्तरे ग्रन्थानामनुवादकोऽपि। सः भारतीय स्वतंत्रताऽन्दोलने अपि भागं गृहितवान् एतेन कारणेन च स्वमहाविद्यालयात् बहिष्कृतः बभूव।
कार्याणि
तेन स्वपत्न्या डॉ.आर.लीलादेव्या सह मिलित्वा बहुतरान् संस्कृतवैदिकसाहित्यान् ,यथा — वेदाः पुराणानि आरण्यकानि उपनिषदः दर्शनानि महाभारतं वाल्मीकिरामायणं च, इदृशः ग्रन्थान् मलयाळम्भाषायाम् अनुवादं चकार।
वर्गः:१९३२ जननम् वर्गः:२००४ मरणम् वर्गः:लेखकाः
४२७
४२७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४२७ ४२७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके