cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
श्रवणा
आश्रिताः पदार्थाः
मायापटवो मायाविनः प्रपञ्चकुशलाः । नित्योद्युक्ताः सर्वकालं सोद्यमाः कर्मसु व्यापारेषु समर्थाः सक्ताः । उत्साहिनः सोत्साहाः । सधर्मा धर्मसंयुक्ताः । भागवता भगवद्भक्ताः । सत्यवचनाः सत्यभाषिणः । एते सर्व एव श्रवणे ॥
अन्तवन्त इमे देहा...
शाङ्करभाष्यम्
अस्येत्यर्थः। अन्यथा पृथिव्यादिवदपि नित्यत्वं स्यात् आत्मनः तत् मा भूदिति नित्यस्य अनाशिनः इत्याह।
श्रवणा
स्वरूपम्
श्रवणानक्षत्रे शान्ति-पौष्टिक-माङ्गलिककार्याणि, कृषि-शिल्प-वस्त्रादिकार्याणि, गृहनिर्माणम्, उपनयनम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
अन्तवन्त इमे देहा...
शाङ्करभाष्यम्
अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणैः अपरिच्छेद्यस्येत्यर्थः।।
श्रवणा
चरसंज्ञकनक्षत्राणि
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।
अन्तवन्त इमे देहा...
शाङ्करभाष्यम्
ननु आगमेन आत्मा परिच्छिद्यते प्रत्यक्षादिना च पूर्वम्। न आत्मनः स्वतःसिद्धत्वात्। सिद्धे हि आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सोः प्रमाणान्वेषणा भवति। न हि पूर्वम् इत्थमहम् इति आत्मानमप्रमाय पश्चात् प्रमेयपरिच्छेदाय प्रवर्तते। न हि आत्मा नाम कस्यचित् अप्रसिद्धो भवति। शास्त्रं तु अन्त्यं प्रमाणम् अतद्धर्माध्यारोपणमात्रनिवर्तकत्वेन प्रमाणत्वम् आत्मनः प्रतिपद्यते न तु अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन। तथा च श्रुतिः यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः इति।।
श्रवणा
पश्य
वर्गः:नक्षत्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
अन्तवन्त इमे देहा...
शाङ्करभाष्यम्
न हि अत्र युद्धकर्तव्यता विधीयते युद्धे प्रवृत्त एव हि असौ शोकमोहप्रतिबद्धः तूष्णीमास्ते। अतः तस्य प्रतिबन्धापनयनमात्रं भगवता क्रियते। तस्मात् युध्यस्व इति अनुवादमात्रम् न विधिः।।
अक्बरपुरम्, कानपुरदेहातम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति रमाबायीनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अक्बरपुरम्।
अन्तवन्त इमे देहा...
भाष्यार्थः
येषाम् अन्तः भवति, ते विनाशिनः । ते अन्तयुक्ताः । यथा मृगतृष्णादिषु विद्यमाना जलविषयिणी सत्-बुद्धिः प्रमाणे सति विच्छिन्ना भवति, स एव तस्याः अन्तः, तथैव एतानि सर्वाणि शरीराणि अन्तयुक्तानि सन्ति । तथा च स्वप्न-माया-शरीरादिवत् शरीराणि अपि अन्तयुक्तानि सन्ति इति । अतः एतस्य अविनाशिनः, अप्रमेयस्य, शरीरधारिणः, नित्यस्य आत्मनः सर्वाणि शरीराणि विवेकिपुरुषैः अन्तयुक्तानि उक्तानि इत्यभिप्रायः ।
अक्बरपुरम्, कानपुरदेहातम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अन्तवन्त इमे देहा...
भाष्यार्थः
प्रत्यक्षादिप्रमाणैः यस्य स्वरूपनिश्चयः न भवति, सः अप्रमेयः ।
उ. – एवं कथनम् अयोग्यम् । यतो हि आत्मा स्वतः सिद्धः अस्ति । प्रमातृत्वेन आत्मनः सिद्धे सत्येव जिज्ञासोः प्रमाणविषयिणी अन्वेषणयात्रा आरभते । यतः 'अहम् अमूकः अस्मि' एतादृशे ज्ञाने सत्येव अन्यान् ज्ञातव्यान् पदार्थान् ज्ञातुं प्रवृत्तिः भवति । तस्माद् पूर्वं तथा प्रवृत्तिः न भवति । आत्मविषये न कस्यापि अज्ञानं भवति च । शास्त्रम् अन्तिमप्रमाणत्वेन मन्यते, (प्रत्यक्षानुमानागमेषु आगमः अर्थात् शास्त्रम् अन्तिमप्रमाणं मन्यते ।) आत्मनि कृते अनात्मपदार्थानाम् अध्यारोपणे दूरीकृते एव आत्मनः विषये तद् प्रमाणभूतं भवति । तच्च शास्त्रम् अज्ञानभूतपदार्थानां ज्ञानं कारयितुं निमित्तं न भवति । 'यत्साक्षाद् अपरोक्षम् अस्ति, तदेव ब्रह्म अस्ति । सः आत्मत्वेन एव हृदये व्याप्तः अस्ति' इत्यादि श्रुतिः अपि कथयति । एवम् आत्मा नित्यः, निर्विकारी च सिद्धः, अतः त्वं युद्धं कुरु । अर्थात् युद्धाद् उपरतो मा भव इति ।
अत्र उपर्युक्तेन कथनेन युद्धस्य कर्तव्यतायाः विधानं न सिद्ध्यति, किञ्च युद्धे प्रवृत्ते समनन्तरमेव शोकमोहादिग्रस्तः अर्जुनः तूष्णीम् अभवत् । तस्य कर्तव्यस्य प्रतिबन्धमात्रम् एव भगवान् अपसारयति । अतः 'युध्यस्व' इति अनुमोदनमात्रम् । अर्थात् विधिः (आज्ञा) न ।
रामानुजभाष्यम्
देहानां तु विनाशित्वम् एव स्वभाव इत्याह —
दिह उपचये इति उपचयरूपा  इमे देहा अन्तवन्तः  विनाशस्वभावाः उपचयात्माका हि घटादयः अन्वन्तो दृष्टाः।  नित्यस्य शरीरिणः  कर्मफलभोगार्थतया भूतसंघातरूपा देहाःपुण्यः पुण्येन (बृ0 उ0 4।4।5) इत्यादिशास्त्रैः  उक्ताः  कर्मावसानविनाशिनः। आत्मा तु अविनाशी कुतः अप्रमेयत्वात्। न हि आत्मा प्रमेयतया उपलभ्यते अपि तु प्रमातृतया। तथा च वक्ष्यते एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।। (गीता 13।1) इति।
न च अनेकोपचयात्मक आत्मा उपलभ्यते। सर्वत्र देहेअहम् इदं जानामि इति देहाद् अन्यस्य प्रमातृतया एकरूपेण उपलब्धेः। न च देहादेः इव प्रदेशभेदे प्रमातुः आकारभेद उपलभ्यते अत एकरूपत्वेन अनुपचयात्मकत्वात् प्रमातृत्वाद् व्यापकत्वात् च आत्मा नित्यः। देहः तु उपचयात्मकत्वात् शरीरिणः कर्मफलभोगार्थत्वाद् अनेकरूपत्वाद् व्याप्यत्वात् च विनाशी।  तस्माद्  देहस्य विनाशस्वभावत्वाद् आत्मनो नित्यस्वभावत्वात् च उभौ अपि न शोकस्थानम् इति शस्त्रपातादिपरुषस्पर्शान् अवर्जनीयान् स्वगतान् अन्यगतांश्च धैर्येण सोढ्वा अमृतत्वप्राप्तये अनभिसंहितफलं युद्धाख्यं कर्म आरभस्व।
भाष्यार्थः
देहानां तु विनाशत्वम् एव स्वभावः इति कथयति -
'देह' इत्येषः शब्दः 'दिह उपचये' इत्यनेन धातुना व्युत्पन्नः । उपचयः अर्थात् अनेकेषाम् अवयवानां सङ्घातरूपः (अवयवभागरूपः) एषः देहः (शरीरम्) अन्तवान् अस्ति । यतो हि अवयवानां सर्वे सङ्घातरूपघटादिपदार्थाः अन्तवन्तः परिलक्षिताः । कर्मफलस्य उपभोगं कारयितुम् उत्पन्नानि भूतसङ्घातरूपाणि यानि शरीराणि, 'पुण्यकर्मणः पुरुषः पुण्यात्मा भवति अर्थात् पवित्रशरीरं धरते' इत्यादि शास्त्रे उक्तं, तानि शरीराणि कर्मणां समाप्त्या सह नश्यमानानि सन्ति । परन्तु आत्मा अविनाशी अस्ति, यतो हि सः अप्रमेयः (मापन-भार-परिमाणादिभ्यः परः) । आत्मा शरीरादिवद् प्रमेयः नास्ति, अपि तु प्रमातृरूपेण अस्ति । गीताशास्त्रे एव एतस्य उपस्थापनम् अस्ति यत्, यः एतद् जानाति, तं ज्ञानिनः 'क्षेत्रज्ञः' इति कथयन्ति इति ।
आत्मा अनेकावयवयानां समुदायत्वेन नोपलभ्यते । सम्पूर्णे शरीरे 'अहम् इदं जानामि' इति शरीराद् भिन्नस्य आत्मनः प्रमातृभावेन एकरूपेणैव उपलब्धिः भवति । तथा च शरीरादिवद् देशभेदे सति प्रमातुः आत्मनः आकारभेदः न भवति । अतः एकरूपे सति, अनेकावयवानां समुदायाभावे सति, प्रमातृत्वाद्, व्यापकत्वाच्च आत्मा नित्यः अस्ति । शरीरम् अनेकावययवानां समुदायः, तद् आत्मानं कर्मफलं भोक्तुम् उत्पन्नम् अनेकरूपेषु, व्याप्येषु च सत्सु विनाशशीलम् अस्ति । अत एव देहस्य स्वभावः विनाशी, आत्मनश्च स्वभावः नित्यः । एवं तयोः कृते शोकविषय एव अयोग्यः । अतः शस्त्रपाताद्यनिवार्याः कठोरस्पर्शाः, ये स्वयम्, अन्ये च प्राप्स्यन्ति, तान् धैर्येण सहमानः त्वम् अमृतत्वस्य प्राप्त्यै फलाभिसन्धिरहितस्य युद्धरूपिकर्मणः आरम्भं कुरु ।
अधिकवाचनाय
18 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्तोत्ररत्नम्
श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ।
स्तोत्ररत्नम्
आळवन्दार् इति प्रख्यातैः श्रीमद्यामुनमुनिभिः अनुसंहितं पञ्चषष्टिश्लोकात्मकं स्तोत्ररत्नं नाम श्रीमन्नारायणं स्तुवत् स्तोत्रकाव्यं वर्तते । श्रीवैष्णवसिद्धान्तप्रवर्तकमुनित्रये मध्यमणिभूताः यामुनाचार्याः । श्रीमन्नाथमुनिः, श्रीमद्यामुनमुनिः, श्रीमद्रामानुजमुनिः च मुनित्रयसिद्धान्तस्थापनाचार्याः इति प्रख्याताः । बाल्ये एवात्यन्तं प्रतिभशालिनः यामुनाचार्याः आक्कियाळ्वान्नामकं विद्वांसं वादे निर्जित्य राजपदवीं प्राप्तवन्तः इति कथा श्रूयते ।
श्रीवैष्णवमतानुयायिभिः अष्टाक्षरद्वयचरमश्लोकमन्त्राः रहस्यत्रयमिति व्यवह्रियन्ते । त्रयाणामेतेषां मन्त्राणाम् अक्षरसंख्या पञ्चषष्टिः, या च अस्य स्तोत्रस्य श्लोकानां सङ्ख्या वर्तते ।
स्तोत्रग्रन्थः अयम् उत्तरस्मिन् काले सकलश्रीवैष्णवाचार्याणां स्तोत्रकरणे आदर्शभूतः बहुभिः व्यख्यातश्च । अस्य रचनानन्तरं यानि स्तोत्राणि अन्यैः आचार्यैः रचितानि विद्यन्ते तेषु सर्वेषु स्तोत्ररत्नच्छाया समस्ति । श्रीभाष्यकारैः भगवद्रामानुजाचार्यैः स्तोत्ररत्नस्य बहवः श्लोकाः पादाश्च अक्षरशः गद्येऽनूदिताः दृश्यन्ते । अस्य बह्व्यः व्याख्याः सन्ति । पेरियवाच्चान्पिळ्ळै इति ख्यातैः श्रीकृष्णपादैः द्रामिड्याम् अस्य व्याख्या कृतास्ति । श्रीमद्वेङ्कटनाथाभिधानां वेदान्ताचार्याणां कृतिषु रहस्यरक्षायां द्वितीयोऽधिकारः स्तोत्ररत्नभाष्यमस्ति । तत्रैव प्रथमोऽधिकारः यामुनाचार्यैः एव विरचितस्य श्रीविषयकस्तोत्रस्य चतुश्श्लोक्याः व्याख्यास्ति ।
नलन्तिगழ் नारायणजीयर् इति प्रसिद्धैः नारायणमुनिभिपि काचिद् व्याख्या कृतेति आचार्यैः वेदान्तदेशिकैः रहस्यरक्षायां कृतात् अस्या व्याख्यायाः ग्रन्थलेशोदाहरणात् ज्ञायते । श्रीसुदर्शनसूरिभिः श्रुतप्रकाशिकाचार्यैः स्तोत्ररत्नव्याख्या काचित् कृतेति श्रीभाष्यप्रकाशिकाभूमिकायां प्रतिपादितम् । किन्तु इयं नोपलभ्यते । अर्वाञ्चोपि केचिदमुं ग्रन्थं व्याचख्युः ।  वडपल्ली पद्मनाभाचार्यैः काचन लघ्वी स्तोत्ररत्नव्याख्या Government manuscript Library, Madras R. 2155 इत्यत्र उपलभ्यते । अन्योऽपि कश्चन स्तोत्ररत्नभाष्यसंग्रहः इति ग्रन्थः अस्ति D 10462 संख्यायां यत्र मूलस्य अतिसंक्षेपणार्थः उच्यते । अयञ्च रामानुजसुधीः इति नामभिः आरचित इति ज्ञायते । तिरुवहीन्द्रपुरम्. पण्डितभूषणम् भगवद्विषयम्. महामहोपाध्याय चेट्टलूर्. नरसिंहाचार्यैः द्राविडविवरणं स्तोत्रभाष्यस्य कृतं प्रकाशितं च बहोः कालात् पूर्वम् । प्रतिवादिभयङ्करम्. अण्णङ्गराचार्यैः द्राविडतात्पर्यचर्चादिविशिष्टं व्याख्यानं कृतमस्ति । अभिनवदेशिक. उत्तमूर्. ति. वीरराघवाचार्यैरपि द्राविडतात्पर्यसहितं स्तोत्रमेतत् प्रकाशितम् ।
भगवद्रामानुजाचार्याणां चरिते श्रूयते यत् – ते यदा यादवप्रकाशानां सकाशात् सामान्यशास्त्राणि अधीयानाः आसन् तदा यामुनाचार्याणाम् शिष्यैः पठ्यमानान् विष्णुपारम्यवाचकान् कः श्रीः श्रियः परमसत्त्वसमाश्रयः कः …….. इत्यादीन् स्तोत्ररत्नश्लोकान् श्रुत्वा अत्यन्तं प्रभाविताः भूत्वा यामुनाचर्यानां दर्शनकाङ्क्षिणः जाता इति । किन्तु ते जीवितदशायां यामुनाचार्यान् द्रष्टुं नापारयन्नित्येतत् श्रीवैष्ण्वमतानुयायिनां दौर्भाग्यं मन्यते ।
‎
वर्गः:स्तोत्रकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नीलगिरीमण्डलम्
नीलगिरिमण्डलं (Nilgiris district) (तमिऴ्:நீலகிரிமாவட்டம்) भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । नीलगिरिपर्वताः तमिऴ्नाडु, कर्णाटक, केरलराज्येषु प्रसृताः सन्ति । अस्य मण्डलस्य बहुभागः नीलगिरिपर्वतप्रदेशे अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रस्थानम् ऊटी । २००९ तमे वर्षे वित्तनिर्वहण संशोधनासंस्थया कृते आर्थिकपरिसरसर्वेक्षणे नीलगिरिमण्डलस्य प्रथमं स्थानं लब्धम् । २०११ जनगणनानुगुणं न्यूनजनसंख्याकासु मण्डलेषु तमिऴ्नाडुराज्ये नीलगिरिमण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् । (न्यूनतमा जनसंख्या अस्ति पेरम्बलूरुमण्डले) । नीलगिरिमण्डलं नीलगिरितैलेन गुणवत्तमैः टीपर्णैः च प्रसिद्धम् अस्ति ।
इतिहासः
अस्मिन् पर्वतप्रदेशे प्रायेण धूमः दृश्यते, अतः अस्य नीलगिरिः इति नाम इति केचन वदन्ति । द्वादशवर्षेषु सकृत् प्रफुल्लितानां कुरिञ्जिपुष्पाणां कारणेन इदं नाम इत्यपि पक्षः अस्ति ।
नीलगिरेः ऊटीप्रदेशः मूलतः तोडसमुदायस्य आदिवासिनां, कोटगिरिप्रदेशः च कोटसमुदायस्य आदिवासिनां स्थानम् आसीत् । अस्य मण्डलस्य पर्वतप्रदेशेषु बडगसमुदायस्य जनाः अपि आधिक्येन दृश्यन्ते । यद्यपि वाल्मीकिरामायणे एव नीलगिरिपर्वतानाम् उल्लेखः दृश्यते, तथापि १६०२ पर्यन्तम् एते पर्वताः पाश्चात्त्यैः अविज्ञाताः आसन् । फ़ेरीरिनामकः कश्चन पोर्चुगीसः अर्चकः एतान् पर्वतान् समीक्षितवान् । ततः अष्टादशशतमाने आङ्ग्लाः एतेषां पर्वतानां सर्वेक्षणं कर्तुं प्रयतितवन्तः । कोयम्पुत्तूरुप्रदेशस्य तदानीन्तनः समाहर्ता जान् सुलिवानः नीलगिरिपर्वतानाम् अध्ययनार्थं द्वौ सर्वेक्षकौ प्रेक्षितवान् । तौ ऊट्याः अधस्तनप्रदेशपर्यन्तं गतवन्तौ, तथापि सम्पूर्णायाः उपत्यकायाः दर्शनं कर्तुम् असमर्थौ आस्ताम् । १८१९ तमे वर्षे जे.सि.विष् तथा एन्.डब्ल्यू.किण्डर्स्ले इत्येतौ मद्रास् प्रशासनसेवायाः कर्मचारिणै एतं प्रदेशं समीक्ष्य ‘यूरोपखण्डसदृशवायुगुणयुक्तः कश्चन प्रदेशः अस्माभिः दृष्टः’ इति वार्ताम् आनीतवन्तः । ततः प्रभृति अत्र यूरोपीयजनाः स्वीयं ग्रीष्मनिवासं कल्पयितुम् आरब्धवन्तः । तदनन्तरं ग्रीष्मकाले सर्वकारः अपि एतस्माद् एव प्रदेशात् कार्यं निर्वहति स्म ।
भौगोलिकम्
गिरिप्रदेशः इति कारणेन नीलगिरिमण्डलस्य वायुगुणः परितः विद्यमानेभ्यः समभूमिप्रदेशेभ्यः शीतलः । अतः ग्रीष्मकाले आतपात् त्रस्ताः जनाः अत्र आगन्तुम् इच्छन्ति । ग्रीष्मकाले उष्णांशः अधिकाधिकं २५० सी भवति, न्यूनातिन्यूनं १०० सी । शिशिरकाले तु २०० सी तः ४०० सी पर्यन्तम् उष्णांशे व्यत्ययः दृश्यते । अत्रत्याः पर्वतोपत्यकाः इङ्ग्लेण्डस्य ‘डौन्’प्रदेशसदृशाः सन्ति ।
नैर्ऋत्यप्रावृषा, ईशान्यप्रावृषा च अस्मिन् मण्डले वृष्टिः भवति । मण्डलस्य वार्षिकवृष्टेः प्रमाणं १९२० मिलिमीटर् । मण्डलस्य प्रमुखं पत्तनम् उदकमण्डलम् (ऊटी/ओटाकमण्ड्) । अन्यानि प्रमुखपत्तनानि कूनूरुः, कोटगिरिः, गुडलूरुः, अरुवङ्गाडुः च ।
जनसंख्या
२०११ जनगणनानुगुणं नीलगिरिमण्डलस्य जनसंख्या ७,३५,०७१ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य ४९५ तमं स्थानम् । अत्रत्या जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् २८८ (७५० प्रतिचतुरश्रमैल्) भवति। २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः -३.५५% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०४१, साक्षरताप्रमाणं च ८५.६५% अस्ति ।
नीलगिरिमण्डले बहवः आदिवासिसमुदायाः वसन्ति, येषां मूलविषये निर्दिष्टं ज्ञानं नास्ति । तेषु प्रमुखाः तोडाः, कोटाः, च भवति। तेषां जीवनं पशुपालनाधारेण चलति । पनियासमुदायस्य आदिवासिनः, बडगसमुदायस्य जनाः च अपि अस्मिन् मण्डले अधिकसंख्यायां वसन्ति । एतेषां चतुर्णाम् अपि समुदायानां स्वीयाः भाषाः विद्यन्ते । तदतिरिच्य तमिऴ्, कन्नडम्, मलयालम्, हिन्दी, आङ्ग्लम् इत्येताः भाषाः अत्र श्रूयन्ते ।
उपमण्डलानि
नीलगिरिमण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति ।
कृषिः
नीलगिरिमण्डले प्राधान्येन फलपुष्पशाकानां कृषिः दृश्यते । आलुकम्, हरितम्, कारट्, टी, काफ़ी, उपस्कराः, फलानि इत्येतेषां कृषिम् आधारीकृत्य अत्रत्या आर्थिकता चलति । नीलगिरितैलम् अपि अत्र उत्पाद्यते । अस्मिन् मण्डले जलसेचनार्थं विशेषव्यवस्था कापि नास्ति । वृष्टेः आधारेण एव कृषिकार्यं भवति । क्वचित् नैसर्गिकनिर्झराणां जलं सङ्ग्रहीतुं जलबन्धाः निर्मिताः सन्ति ।
जीववलयाः
नीलगिरिमण्डले द्वौ जीववलयौ दृश्येते । २५० तः १००० मीटर् औन्नत्ये नैर्ऋत्यघट्टानाम् आर्द्रपातुकारण्यानि सन्ति । एतानि अरण्यानि पश्चिमघट्टप्रदेशे भारतस्य दक्षिणाग्रपर्यन्तं दृश्यन्ते । अत्र बहुविधाः वृक्षाः सन्ति, येषां पर्णानि शिशिरकाले पतन्ति । अत्र भारतदेशे एव अत्यधिकसंख्याकाः एषियागजाः वसन्ति । अयं प्रदेशः भारते शिष्टेषु प्रमुखः व्याघ्रनिवासप्रदेशः अपि भवति।
१००० मीटर् तः अधिके औन्नत्ये नैर्ऋत्यघट्टानां मोण्टेन् वर्षारण्यानि दृश्यन्ते । एतेषु नित्यहरिद्वर्णारण्येषु भूमौ अत्यधिकं जीविवैविध्यम् अस्ति । १५०० मीटर्‌ तः अधिके औन्नत्ये शोला इत्याख्याः प्रदेशाः दृश्यन्ते, यत्र वामनाः वृक्षाः सन्ति । मध्ये मध्ये तृणभूमयः अपि भवन्ति । एषु प्रदेशेषु एव नीलगिरि थार् मृगः वसति । अयं मृगः आकारेण अजसदृशः, अस्य कुटिलौ शृङ्गौ भवतः । एते मृगाः केवलं नैर्ऋत्यघट्टप्रदेशस्य मोण्टेन् तृणभूमिषु दृश्यन्ते । अद्य एषां संख्या प्रायः २००० एव अस्ति । अतः एते उपविनाशं विद्यमानेषु जीविषु परिगण्यन्ते ।
नीलगिरिमण्डले त्रयः संरक्षितारण्यप्रदेशाः सन्ति । घट्टस्य उत्तरभागे कर्णाटक, केरल, तमिऴ्नाडुराज्यानां सन्धिप्रदेशे मुदुमलै संरक्षितारण्यम् अस्ति । अस्य विस्तारः ३२१ चतुरश्रकिलोमीटर् अस्ति। घट्टस्य नैर्ऋत्ये केरलराज्ये ७८.५ चतुरश्रकिलोमीटर् विस्तीर्णं मुकुर्तिसंरक्षितारण्यम् अस्ति । अत्र नीलगिरिथारस्य निवासस्थानभूताः शोलातृणभूमयः अबाधिताः सन्ति । एतयोः संरक्षितारण्ययोः दक्षिणभागे ८९.५२ चतुरश्रकिलोमीटर् विस्तीर्णं मौनोपत्यका (सैलेण्ट् वाली) राष्ट्रोद्यानम् अस्ति । एतेभ्यः संरक्षितप्रदेशेभ्यः बहिः मूलारण्यस्य बहुभागः पशूनां चरणार्थं, टी, काफ़ी, नीलगिरि अकेशियादीनां कृषिनिमित्तं वा विनाशितम् अस्ति । अयं सम्पूर्णः प्रदेशः १९८६ तमे वर्षे नीलगिरिसंरक्षितजीववलये अन्तर्भूतः । अयं भारतस्य प्रथमः संरक्षितजीववलयः ।
वीक्षणीयस्थलानि
नीलगिरिमण्डले बहूनि सुन्दराणि गिरिधामानि सन्ति । तेषु उदकमण्डलम् (ऊटी), कूनूरुः, कोटगिरिः च प्रमुखाः । क्रीडनकरैलयानम् (टाय् ट्रैन्) इत्येव जनप्रियं नीलगिरिरैलयानं प्रवासिनः आकर्षति । अनेन प्रयाणे परितः विद्यमानानां गिरीणाम् अरण्यानां च कमनीयदृश्यं मनः हरति । ऊटीपत्तनस्य सस्यशास्त्रीयोद्याने तमिऴ्नाडुसर्वकारेण प्रतिवर्षं पुष्पप्रदर्शनम् आयोज्यते । इदं प्रदर्शनं बहु जनप्रियम् अस्ति । अत्र विशिष्य पाटलपुष्पाणां भव्यं प्रदर्शनं भवति । कूनूरौ सिम्स् उद्यानं प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र ग्रीष्मकाले फलप्रदर्शनं भवति । तस्मिन् प्रदर्शने अनेकविधानि फलानि द्रष्टुं शक्यन्ते । कोटगिरिमार्गे इदम् उद्यानम् अस्ति । नीलगिरिमण्डलस्य आदिवासिनां जीवनशैल्याम् आसक्ताः प्रवासिनः अपि अत्र आगच्छन्ति । पर्वतोपत्यकासु बृहन्ति टीक्षेत्राणि, शाकक्षेत्राणि च सन्ति । एतानि द्रष्टुम् अपि बहवः जनाः आगच्छन्ति । मण्डलस्य इतराणि जनप्रियस्थानानि पैकराजलपातः, दोड्डबेट्टशिखरः, अवलाञ्च् शिखरः च भवति।
2.46 तत्र स्थिरसुखमासनम्
व्यासभाष्यम्
तद्यथा पद्मासनम्, वीरासनं, भद्रासनं, स्वस्तिकं, दण्डासनं, सोपाश्रयं, पर्यङ्कं, क्रौञ्चनिषदनं, हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनं, समसंस्थानम्, स्थिरसुखं यथासुखं चेत्येवमादीनि ॥४६॥
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
बि एम् श्रीकण्ठय्य
परिचयः
'कन्नडस्य कण्वः' इत्येव प्रसिद्धः बेल्लूरु मैलारय्य श्रीकण्ठय्यः(Belluru Mylaraiyya Srikantaiah) विच्छिद्रस्य कर्णाटकस्य एकीकरणाय, तस्य अभिवृद्धये च महान्तं परिश्रमम् अकरोत् । अयं १८८४ तमे वर्षे जनवरिमासस्य ३ दिनाङ्के तुमकूरुमण्डलस्य सम्पिगेग्रामे जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता मैलारय्यः, माता भागीरथम्मा च । अयं वृत्त्या अध्यापकः । मैसूरुविश्वविद्यालयः कवेः कार्यक्षेत्रम् ।
तदीयः सन्देशः
अस्माकं साहित्यभाण्डारं विमर्शात्मकदृष्ट्या परिशील्य तस्मिन् विद्यमानाः उत्तमांशाः रक्षणीयाः अनुत्तमांशाः परित्यक्तव्याः इत्येषः तस्य आशयः आसीत् । तुलनात्मकदृष्ट्या अन्यासां भाषाणाम् अध्ययनं कुर्वन्तु । अस्माकं भाषाणाम् अभिवृद्धिं साधयन्तु इति कविः कन्नडजनानां कृते सन्देशं दत्तवान् अस्ति ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः
फुएन्लाब्रादा
फ़ुएन्लाब्रादा स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महापद्मनन्दः
भारतीय सम्राटः।
महापद्मनन्दः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लेगानेस
लेगानेस स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
११८४
११८४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११८४ ११८४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वासुपूज्यः
वासुपूज्यः (वासुपूज्य,Vasupujya) जैनधर्म स्य चतुर्विंशतिः तीर्थङ्करेषु द्वादशः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः वासुपूज्यस्य वर्णः रक्तः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं महिषः चास्ति ।
कौमारावस्थायां वासुपूज्यस्य शरीरस्य औन्नत्यं सप्तति (७०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “कुमार” इत्याख्यः यक्षः, “चण्डा” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च
भरतक्षेत्रे चम्पा-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां माघ -मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ शतभिषा -नक्षत्रस्य मध्यरात्रौ भगवतः वासुपूज्यस्य जन्म अभवत् ।
वासुपूज्यस्य पिता वसुपूज्यः, माता च जयादेवी आसीत् । एकदा ज्येष्ठ -मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ शतभिषा-नक्षत्रे रात्रौ जयादेवी तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दश स्वप्नान् दृष्टवती । रात्रौ एव जयादेवी राज्ञे वसुपूज्याय चतुर्दशस्वप्नान् श्रावितवती । तस्मिन् रात्रौ एव भगवतः वासुपूज्यस्य जीवः जयादेव्याः गर्भे समतिष्ठत् ।
आगामि-दिने राजा स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नानां फलादेशाय स्वप्नशास्त्रं वर्तते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा जयादेवी चतुर्दश स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशं कृतवान् यत् – “जयादेव्याः गर्भे एकः श्रेष्ठः, विशिष्टः च बालकः अस्ति । सः तीर्थङ्करत्वं प्राप्स्यति" ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः वासुपूज्यस्य जन्म अभवत् । यदा भगवतः वासुपूज्यस्य जन्म अभवत्, तदा चतुष्षष्टिः इन्द्राः नवजातशिशुं पण्डुकवनस्य शिलापट्टे नीतवन्तः । तत्र भगवतः उपरि जलाभिषेकं कृत्वा सत्कारं कृतवन्तः । पुनश्च इन्द्राः शिशुम् आनीय मातुः क्रोडे स्थापितवन्तः । भगवतः जन्मसमये सम्पूर्णं विश्वं शान्तम् आसीत्, केवलं दिशः एव शान्ताः नासन् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्या आनन्दितस्सन् सर्वेभ्यः दानं प्रदत्तम् । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । सम्पूर्णे राज्ये आनन्दस्य महोत्सवः आसीत् ।
पूर्वजन्म
अर्धपुष्करद्वीपस्य पूर्वदिशि विदेहे मङ्गलावतीविजये रत्नसञ्चया-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां पद्मोत्तर-नामकः कश्चन राजा आसीत् । पद्मोतरः एव भगवतः वासुपूज्यस्य पूर्वजन्म आसीत् ।
राजा नन्दीसेनः समस्तभोगसामग्रीः प्राप्तवान् आसीत् । तथापि सः अनासक्तः एव आसीत् । तेन सत्तायाः मोहः कदापि न कृतः । मुनिः इव सः जीवति स्म । “संसारः अनित्यः वर्तते” इति सः कदापि न विस्मरति स्म । सः सदैव अध्यात्मस्य, आत्मविकासस्य च विषये चिन्तामग्नः भवति स्म । सः सन्यासम् अङ्गीकर्तुम् इच्छति स्म । किन्तु शासनव्यवस्था अपि आवश्यकी वर्तते स्म । अतः भोगावलीकर्मभ्यः मुक्तिं प्राप्तुं सः प्रयासं करोति स्म ।
यदा तस्य उत्तराधिकारी शासितुं योग्यः अभवत्, तदा तेन उत्तराधिकारिणे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । अनन्तरं राज्ञा पद्मोत्तरेण आचार्यात् वज्रनाभात् दीक्षां प्राप्य श्रमणधर्मम् अङ्गीकृतम् । बहुवर्षाणि यावत् तपस्यां कृत्वा राजा पद्मोत्तरः तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतवान् । अन्ते सः सिद्धत्वं प्राप्य स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्
भगवतः वासुपूज्यस्य जन्मनः एकादश दिनानाम् अनन्तरं नामकरणसंस्कारस्य विधिः अभवत् । तस्मिन् दिने जनाः उत्सवम् अपि आचरितवन्तः । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकाः देवाः च अपि उत्सवम् आचरितवन्तः । यतः उत्सवे तेषां देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते ।
राज्ये जनाः अपि प्रफुल्लिताः आसन् । नामकरणोत्सवे बालकस्य नामकरणं क्रियते । अतः राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । शिशुं दृष्ट्वा सर्वैः उक्तं यत् – “बालकस्य गुणाः अपि पितृसदृशाः सन्ति । पितुः नाम वसुपूज्यः अस्ति चेत् अस्य बालकस्य नाम वासुपूज्यः इति करणीयम् । राजा अपि अनेन नाम्ना सन्तुष्टः आसीत् । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । तावत् एव वासुपूज्यः इति नाम ख्यातम् अस्ति ।
विवाहः
मात्रा जयादेव्या भगवतः वासुपूज्यस्य श्रेष्ठतया पालनं कृतम् । समयान्तरे भगवतः वासुपूज्यस्य बाल्यावस्था, किशोरावस्था च अतीता । भगवतः शरीरस्य सौन्दर्यम् उत्तमम् आसीत् । सर्वे तस्मिन् आकृष्टाः भवन्ति स्म । बहुभिः राजभिः वसुपूज्याय विवाहविषयकं निवेदनं कृतं यत् – "वासुपूज्येन सह मे पुत्र्याः विवाहं कारयतु” इति ।
राज्यसञ्चालनाय अवबोधनम्
एकदा राजा वसुपूज्यः वासुपूज्येन सह राज्यसञ्चालनविषयकं सम्भाषणं कर्तुं गोष्ठीं चकार । राज्ञा वसुपूज्येन वासुपूज्यः अवबोधितः यत् – “ हे पुत्र ! ये तीर्थङ्कराः अभवन्, तैः सर्वैः विवाहः कृतः आसीत् । तैः विवाहानन्तरं राज्यसञ्चालनमपि कृतमासीत् । ऋषभदेवतः आरभ्य श्रेयांसनाथपर्यन्तं सर्वे तीर्थङ्कराः राजानः अभवन् । किन्तु साम्प्रतम् एव राज्यं प्रति भवतः विरक्तिः कीदृशी अस्ति इति ज्ञातुम् असमर्थोऽस्मि । प्रत्येकं कार्यं योग्यसमये भवेत् । विवाहसमये विवाहः, राज्यसञ्चालनसमये राज्यसञ्चालनं, साधनासमये साधना च भवेत्” ।
वासुपूज्यः अधिकतमं मौनं भजति स्म । किन्तु तदा वासुपूज्येन स्वस्य सुदृढविचाराः व्यक्ताः कृताः यत् – “ तात ! राज्यसञ्चालने सामदामदण्डभेदानां प्रयोगः आवश्यकः भवत्येव । तेषु कर्मणः बन्धनं तु भवति एव । अहं तादृशैः कर्मभिः प्रतिबद्धः नास्मि । अतः राज्यस्य दायित्वम् अहं न स्वीकरोमि” इति ।
राजा वसुपूज्यः पुत्रस्य विचाराणां प्रत्युत्तरं दातुम् असमर्थः । तदा वसुपूज्येन उक्तं यत् – “हे पुत्र ! भवान् स्वस्य, जगतश्च कल्याणार्थम् एव यथोचितं करोतु” इति । पितुः आज्ञां प्राप्य वासुपूज्यः स्वस्य राजप्रासादं प्राप्तवान् । लोकान्तिकदेवाः अपि भगवन्तं वासुपूज्यं प्रतिबोधयितुं समागताः ।
देवैः वार्षिकीदानस्य व्यवस्था कृता । ततः परं भगवान् वासुपूज्यः वार्षिकीदानं कृतवान् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतम् । वार्षिकीदाने वासुपूज्यः सुवर्णमुद्रिकाः दत्तवान् । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
दीक्षा
आगामि-दिवसे भगवता वासुपूज्येन समीपस्थस्य महापुरनगरस्य राज्ञः सुनन्दस्य गृहे क्षीराहारः स्वीकृतः । दीक्षानन्तरम् एकमासं यावत् भगवान् वासुपूज्यः रहसि आसीत् । भगवता वासुपूज्येन एकमासं यावत् उग्रतमा अन्तरङ्गसाधना कृता । शनैः शनैः भगवान् वासुपूज्यः चतुर्णां घातककर्मणां क्षयं कृतवान् । सः पुनः चम्पानगर्याः सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् ।
चम्पा-नगर्यां माघ-मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वितीयायां तिथौ शतभिषा-नक्षत्रे तस्मै केवलज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा केवलमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च ।
अनन्तरं भगवता वासुपूज्येन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तुम् ऐच्छन् । भगवतः वासुपूज्यस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, लीनाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः
भगवतः प्रथमप्रवचनेन चतुर्णां तीर्थाणां स्थापना अभवत् । बहवः जनाः श्रमणपरम्परायां संलग्नाः अभवन् । यदा भगवान् वासुपूज्यनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा वासुपूज्येन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता ।
समानतायाः प्रभावः
तीर्थङ्कराणां प्रभावः सर्वेषु वर्गेषु समानः एव भवति । तथैव भगवतः वासुपूज्यस्य धनिकेषु, निर्धनेषु च समानः प्रभावः आसीत् । तत्कालीनेषु छत्रपतिराजसु अपि तस्य प्रभावः अद्भुतः आसीत् । तत्कालीनायाः अवसर्पिण्याः द्वितीयः नारायणः अर्धचक्रीवासुदेवः द्विषष्ठः अपि भगवतः वासुपूज्यस्य भक्तः आसीत् ।
द्वितीयेन बलदेवेन श्रीविजयेन अपि भगवतः वासुपूज्यस्य शासनकाले भागवती दिक्षा अङ्गीकृता । अन्ये अनेके राजानः अपि भगवतः वासुपूज्यस्य प्रवचनानि श्रुत्वा साधनालीनाः अभवन् ।
निर्वाणम्
यदा भगवता वासुपूज्येन स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः पुनः चम्पानगरीं गतवान् । तत्र तेन षड्शतेन साधुभिः सह एकमासात्मकम् अनशनं स्वीकृतम् । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
अन्ते एकमासस्य अनशनान्ते आषाढ -मासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ उत्तराभाद्रपद -नक्षत्रे चम्पा-नगर्यां भगवतः वासुपूज्यस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन् । लोकान्तिकदेवैः, चतुष्षष्टिः इन्द्रैः च भगवतः निर्वाणोत्सवः आचरितः ।
वासुपूज्येन कौमारावस्थायाम् अष्टादशलक्षवर्षाणां, दीक्षायां चतुर्पञ्चाशल्लक्षवर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने द्विसप्ततिलक्षवर्षाणि भुक्तानि आसन् ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:जैनतीर्थङ्कराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१७४
१७४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१७४ १७४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दोनोस्टिया-सान सेबेस्टियन
दोनोस्टिया-सान सेबेस्टियन स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
2.47 प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम्
व्यासभाष्यम्
भवतीति वाक्यशेषः । प्रयत्नोपरमात्सिध्यत्यासनं येन नाङ्गमेजयो भवति । अनन्ते वा समापन्नं चित्तमासनं निर्वर्तयतीति ॥४७॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
स्वामी रामतीर्थः
स्वामी रामतीर्थ (स्वामी रामतीर्थ, swami ramtirth )स्वामी रामतीर्थस्य मूलनाम तीर्थरामः आसीत् । सः विवेकानन्दवत् हिन्दू-धर्मस्य, हिन्दू-संस्कृतेः च विदेशे प्रचारम् अकरोत् तादृशः भारतमातुः सुपुत्रः आसीत् । सः भारतस्य वेदान्तादीनां शास्त्राणां जापान-देशे, अमेरिका-देशे च प्रचारं कृत्वा तत्रत्यान् जनान् आत्मज्ञानं प्रति प्रबुद्धान् अकरोत् ।
जन्म परिवारश्च
रामतीर्थस्य जन्म १८७३ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य द्वाविंशति(२२)तमे दिनाङ्के पञ्जाबराज्ये गुजरावाला -मण्डले मुरारीवाला-ग्रामे पण्डित हीरानन्द गोस्वामी इत्यस्य गृहे अभवत् । तस्य मूलनाम तीर्थरामः आसीत् । तस्य पितुः नाम हीरानन्द गोस्वामी आसीत् । यदा रामतीर्थः नवमासस्य आसीत्, तदा तस्य मातुः अवसानम् अभवत् । अतः तस्य मातुः नामोल्लेखः कुत्रापि न प्राप्यते । तस्य भगिन्याः नाम तीर्थदेवी आसीत् ।
बाल्यम्
मातुः मरणान्ते तीर्थरामस्य पालनं पितुर्भगिनिगृहे, स्वभगिनि गृहे च अभवत् । ते उभेऽपि धार्मिके आस्ताम् । अतः तयोः रुचिकरं कार्यं नित्यं कथा श्रवणं, हरि दर्शनं च आसीत् । ते रामतीर्थंम् अपि विविधाः कथाः श्रावयतः स्म । अतः सोऽपि कथाश्रवणरसिकः अभवत् । बाल्यकालात् तस्य पठने रुचिः आसीत् । अतः पठनेतरासु क्रीडादिषु क्रियासु तस्य रुचिः नासीत् । अतः बाल्ये क्रीडादि प्रवृत्तिभिः बालकस्य शरीरं यावत् सुदृढं भवति तावत् तस्य नासीत् । तथापि शरीरस्य दुर्बलतायाः प्रभावः तस्य अभ्यासे नासीत् ।
शिक्षणम्
तीर्थरामस्य सार्धपञ्चवर्षीये सति पिता तं मुरारीवाला-ग्रामस्य ऊर्दू-शालायां पैषयत् । शालायां तीर्थरामः फारसी-भाषायाः गुलिस्तां, बोस्ताम् इति नामकं पुस्तकद्वयम् अपठत् । ततः कानिचन अर्थपूर्णानि गद्यानि च कण्ठस्थानि अकरोत्, अन्यानि काव्यानि अपि कण्ठस्थानि अकरोत् । अतः शालायां तस्य प्रथमः क्रमः आगच्छति स्म । अतः तीर्थरामस्य निपुणतां दृष्ट्वा शालायाः मौलवी तस्योपरि बहुप्रसन्नः आसीत् । मौलवी इत्येतं प्रति तीर्थरामः अपि विश्वसति स्म । तीर्थरामः मौलवी इत्येस्मै गुरुदक्षिणायां गां वा महिषिं दातुम् इच्छति इति पितरम् असूचयत्, पिता अददात् च । शालायां प्रथमः क्रमः प्राप्तः, अतः तीर्थरामः शिष्यवृत्तिं  च प्रापत् । अतः तस्य पठने रुचिः अवर्धत । किन्तु मुरारीवाला-ग्रामे तदानीम् आङ्लशाला नासीत् । गुजरानवाला-मण्डले पाठयितुं पितुः स्थितिः नासीत् । तथापि पिता तीर्थरामं गुजरानवाला-मण्डले स्वमित्रस्य भगत धन्नाराम इत्यस्य गृहं पैषयत् । तीर्थरामः अपि तत्र एकान्ते स्थित्वा पठने एव ध्यानं ददाति स्म । शालायाः निर्गत्य सः रामायणं, महाभारतं च पठति स्म । रात्रौ दीपक स्य प्रकाशे गणितविषयस्य गणनां करोति स्म । इत्थं कठोरपरिश्रमेण गुजरानवाला-मण्डले ऽपि सः प्रथमं क्रमं प्रापत् । पञ्जाबराज्ये सामान्ये व्यवहारे ऊर्दूभाषा एव प्रचलति स्म । अतः उच्चवर्णीयाः जनाः अपि ऊर्दूभाषां पठन्ति स्म । अतः तीर्थरामः संस्कृत-भाषां, हिन्दी-भाषां च न जानाति स्म । पञ्चदश(१५) वर्षस्य तीर्थरामः १८८८ तमे वर्षे मेट्रिक्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । तदुत्तीर्य सः इतोऽपि पठितुम् इच्छति स्म । भाग्यवशात् गुजरानवाला-मण्डलस्य नगरपालिकापक्षात्, भगत धन्नाराम इत्यस्मात् च सः आर्थिकं साहाय्यं प्राप्नोति स्म । अतः पिता अपि तं लाहोर-नगरं सम्प्रेष्य पठितुम् अनुमतिम् अददात् ।
उच्चशिक्षणम्
तीर्थरामः लाहोर -नगरे फॉरमॅन क्रिश्च्यन् कॉलेज् इत्यस्मिन् प्रविष्टः । तीर्थरामस्य पठनस्य उत्साहं दृष्ट्वा कुटुम्बस्य निकटस्थः पण्डित रघुनाथ इत्ययम् तस्मै अभ्यासक्रमस्य पुस्तकानि दत्त्वा तस्य साहाय्यम् अकरोत् । तीर्थरामः महाविद्यालयं प्रविष्टः, तथाऽपि सारल्येन एव जीवति स्म । पठने एव स्वरुचिं योजयति स्म । तत्रत्यः आचार्यः अयं निपुणः छात्रः अस्ति किन्तु शरीरं प्रति ध्यानं न दास्यति चेत् प्रगतिं कर्तुं न शक्ष्यति इति अविचारयत् । तदर्थं सः तीर्थरामं प्रतिदिनं सायङ्काले व्यायामं कारयन्नेव गृहं गन्तुम् आदिशति स्म । लाहोर -नगरं गत्वा तीर्थरामः हिन्दी- भाषायाः महत्त्वम् अजानात् । अतः सः हिन्दी-भाषाम् अधीतवान् । सः तुलसीदासस्य कटुम्बस्य ब्राह्मणः आसीत् । अतः मित्रैः संस्कृतस्य अभ्यासार्थं सः सूचितः । इत्थं स्वस्य सरलस्वभावात् पठनकाले सः शिक्षकेषु विद्यार्थिषु च प्रियपात्रः अभवत् । महाविद्यालयस्य एकेन शिक्षकेण स्वस्य व्याख्यानानां संङ्गहस्य कार्यं तीर्थरामाय प्रदत्तम् । तद् तीर्थरामः सोत्साहम् अकरोत् । शिक्षकः तीर्थरामस्य कार्यात् प्रसन्नः अभवत् । तस्य शिक्षणस्य अर्धः व्ययः शिक्षकः अददात् । इत्थं कठोरेण परिश्रमेण १८९१ तमे वर्षे पञ्जाबविश्वविद्यालयस्य बी.ए परीक्षायां संम्पूर्णे प्रान्ते तीर्थरामः प्रथमं क्रमं प्रापत् । तदर्थं छात्रवृत्तित्वेन ९० रुप्यकाणि प्रतिमासं तस्मै दीयते स्म । ततः परं सः लाहोर-नगरस्य सर्वकारमान्ये महाविद्यालये एम्.ए अभ्यस्तुं गतः । तत्र गणितविषयं चित्वा तेन सर्वोच्चैः अङ्कैः एम्.ए समापितम्।
शिक्षकः तीर्थरामः
१९०५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे तीर्थरामः एम्.ए परीक्षां समाप्य गणितविषयस्य वर्गम् अचालयत् । कतिचित् मासान्ते सियालकोट् -ग्रामस्य हाईस्कूल् मध्ये शिक्षकत्वेन कार्यम् आरभत । ततः सप्तमासान् यावत् तत्र अपाठयत् । सप्तमासान्ते लाहोर-नगरस्य मिशन् कॉलेज् इत्यस्मिन् आसिस्टन्-प्रोफेसर् इति पदम् अलमकरोत् । तेन बी.ए अभ्यासः तत्रैव समापितः आसीत् । अतः तत्रत्यैः सर्वैः सह तस्य परिचयः आसीत् । तस्य आगमनेन विद्यार्थिनः अपि बी.ए इत्यस्मिन् गणितम् एव चिन्वन्ति स्म । तीर्थरामः कॉलेज् पक्षतः यद्धनं प्राप्नोति स्म, ततः आवश्यकानि पुस्तकानि क्रीत्वा अवशिष्टं धनं भगत धन्नाराम इत्यस्मै, स्वपित्रे च ददाति स्म ।
विवाहः
तीर्थरामः बालकः आसीत्, तदा अस्माकं देशे बालविवाहस्य प्रथा चलति स्म । अतः तीर्थरामस्य द्वादशवर्षीये सति तस्य विवाहः अभवत् । तस्य परिणामेन सः विद्यार्थी अवस्थायामेव कुटुम्बस्य भारम् ऊढवान् ।
वेदान्तस्य अभ्यासः
सियालकोट -ग्रामस्य शालायां शिक्षकत्वेन नियुक्तः अभवत् । ततः तस्य वेदान्तस्य प्रखर-अभ्यासीत्वेन ख्यातिः अवर्धत । तदा धार्मिकविषयेषु व्याख्यानं प्रदातुं सः निमन्त्रणं प्राप्नोति स्म । तस्य भाषणानि श्रोतुं जनानां सम्मर्दः भवति स्म । जनाः त्रिचतुर्घण्टां यावत् शान्तिपूर्वकं भाषणं च श्रृण्वन्ति स्म । सः दीवाने हाफेझ, मनस्वी ए मौलाना, तुलसीदासस्य विनयपत्रिका, सूरदासस्य भजनानि, जयदेवस्य गीतगोविन्दम्, योगवाशिष्टं रामायणम्, भगवद् गीता, श्रीमतः शङ्कराचार्यस्य भाष्यम् इत्यादीनां स्वप्रियाणां पुस्तकानां गूढम् अध्ययनम् अकरोत् । ततः परं लाहोर-नगरे व्याख्यातृत्वेन अपि तस्य ख्यातिः अभवत् । तत्रापि व्याख्यानार्थं सः बहूनि निमन्त्रणानि प्राप्नोति स्म । तत्र दीनदयाल उपाध्याय, गोविन्दराम शास्त्री, पण्डित ज्वालाप्रसाद इत्यादिभि प्रसिद्धैः भाषणकारैः सह तस्य परिचयः अभवत् । तेषु अपि दीनदयाल इत्यस्य श्रद्धाभक्तिविषयस्य भाषणानां तीर्थरामस्य उपरि बहुप्रभावः अभवत् । इत्थं धर्मभक्तियुतस्य तीर्थरामस्य उपनिषदां, वेदान्तशास्त्रस्य च अध्ययनेन ईश्वरप्राप्तेः इच्छायाम् आधिक्यम् अभवत् । तदानीं द्वारकापीठस्य शङ्कराचार्यः श्रीमद् राजराजेश्वरः काश्मीरं गन्तुं निर्गतः आसीत् । सः कतिचित् दिनानि यावत् लाहोर-नगरे स्थितः । तीर्थरामः लाहोर-नगरस्य सनातनधर्मसभायाः मन्त्री आसीत् । अतः सः शङ्कराचार्यस्य सेवायाः अवसरं प्रापत् । शङ्कराचार्येण तस्य मनसः बह्वीनां शङ्कानां समाधानं कृतम् । ततः परं शालायाम् अवकाशे सः हिमालयस्य शान्तान् प्रदेशान् प्राप्य आराधनां करोति स्म ।
एकदा स्वामी विवेकानन्दः लाहोर -नगरम् आगतः आसीत् । तदा सनातनसभायाः पक्षतः तस्य भाषणस्य सर्वाः व्यवस्थाः तीर्थरामेण कृताः । विवेकानन्दः चारित्र्यवतः धार्मिकस्य तीर्थरामस्य दर्शनेन प्रसन्नः अभवत् । इत्थं सतां सङ्गेन, वेदान्त स्य अभ्यासेन च तस्य त्यागभावनायां वृद्धिः अभवत् ।
सन्यासः
१९०१ तमे वर्षे प्रो.तीर्थरामः लाहोर -नगरात् हिमालयं प्रति गतः । सः अलकनन्दाभागीरथी नद्य़ोः पवित्रं सङ्गमतटं प्राप्य चलितुं योग्यात् मार्गात् गङ्गोत्रीं प्रति गन्तुम् व्यचारयत् । तदर्थं यदा सः टिहरी समीपस्य कोटि-ग्रामे शाल्माली वृक्षस्य अधः अतिष्ठत्,  तदा ग्रीष्मकालः प्रचलति स्म । तत्र ग्रीष्मकाले अपि शैत्यं भवति, अतः तत् स्थलं तस्मै अरोचत ।  तत्र मध्यरात्रौ प्रो.तीर्थरामस्य आत्मसाक्षात्कारः अभवत् । अतः तस्य मनसः संशयानां नाशः अभवत् । तदनन्तरं स्वात्मानं ईश्वरीय कार्याय समर्प्य सः प्रो.तीर्थरामात् संन्यासी रामतीर्थः अभवत् । शङ्कराचार्यस्य कथनानुसारं संन्यासी भूत्वा तेन केशानां त्यागः कृतः । तदनन्तरं स्वपत्नीं, मित्राणि च गृहं गच्छन्तु इति सः आदिशत् । अस्य संन्यासस्य विषये रामप्रसाद बिस्मिल् इत्यनेन 'मनकी लहर' इति पुस्तके "युवासंन्यासी" इति शीर्षकेण एकं काव्यं रचितम् > तस्य केचन अंशाः अत्र प्रकाश्यते-
वृद्धपिता माता की ममता, बनब्याही कन्या का भार । शिक्षाहीन सुतोकी ममता, पतिव्रता पत्नी का प्यार ।।
सन्मित्रो की प्रीती और, कॉलेजवालो का निर्मल प्रेम । त्याग सभी अनुराग कीया, उसने विराग मे योगक्षेम ।।
प्राणनाथ बालक सुत दुहिता, यूँ कहती प्यारी छोड़ी; । हाय! वत्स वृद्धा के धन, यूँ रोती महतारी छोडी ।।
चिर सहचरी रियाजी छोडी ,रम्यतटी रावी छोडी । शिखा-सूत्र के साथ हाय! उन बोली पञ्जाबी छोडी ।।
विदेशयात्रा
स्वामी रामतीर्थः बन्धनैः विमुक्तः अभवत् । अतः संन्यासित्वेन कठोरं तपः अकरोत् । एकदा सः प्रवासम् अकरोत्, प्रवासे टिहरी-मण्डलस्य कीर्तीशाह इति नाम्ना नरेशेण सह तस्य परिचयः अभवत् । सः पुरा नास्तिकः आसीत् । किन्तु स्वामी रामतीर्थस्य सम्पर्केण सः आस्तिकः अभवत् । कीर्तीशाह इति नाम्ना नरेशेण रामतीर्थस्य जापान -देशे विश्वधर्म संम्मेलने गन्तुं व्यवस्था कृता । रामतीर्थः  जपान-देशात् अमेरिका-देशे मिस्र-देशे च अगच्छत् । अस्यां विदेशयात्रायां तेन भारतीयसंस्कृतेः प्रचारः कृतः । तेन कृतेषु प्रवचनेषु व्यवहारिकवेदान्त इति विषयोपरि सर्वत्र चर्चा भवति स्म । स्वामि रामतीर्थः विदेशे यत्र कुत्रापि तिष्ठति स्म तत्र जनाः तस्य यतित्वेन स्वागतं कुर्वन्ति स्म । तस्य आकर्षकेण व्यक्तित्वेन जनाः तं दृष्ट्वा आत्मनः चेतनायाः शान्तेः च अनुभवं कुर्वन्ति स्म । उभायोरपि देशयोः “भवन्तः सर्वे स्वदेशाय,ज्ञानाय च प्राणान् त्यक्तुं शक्नुवन्ति । तद् वेदान्ता नुकूलम् अपि अस्ति । किन्तु भवन्तः यासां साधनानाम् उपरि विश्वसन्ति ताभिः इच्छायाम् आधिक्यम् एव भवति इच्छायाः पूर्तिः न भवति । यदि भवन्तः शास्वतिकीं शान्तिम् इच्छन्ति, तर्हि आत्मज्ञानम् एव आवश्यकम्” इति रामतीर्थेण उक्तम् । ततः परं तेन स्वात्मानं जानन्तु त्वं स्वयमेव ईश्वरोऽस्ति इति संन्देशः अपि प्रदत्तः ।
प्रत्यागमनम्
१९०४ तमे वर्षे भारतं प्राप्य रामतीर्थेन स्वस्य भिन्नं समाजं स्थापयितुं विचारितम् । मुम्बई -नगरस्य एकस्यां सभायाम् तेन “भारते यावन्तः समाजाः सन्ति ते मम एव सन्ति” इति उक्तम्, अहं मतैक्याय अस्मि मतभेदाय न इति उक्तम्, देशाय एकतायाः, सङ्घटनस्य, राष्ट्रधर्मस्य, विज्ञानसाधनायाः, संयमस्य, ब्रह्मचर्यस्य च आवश्यकता अस्ति इति च उक्तम् । ततः परं सः मुम्बई-नगरात् मथुरा -नगरं गतः।
क्रैस्त जनान् उपदेशः
एकदा रामतीर्थः मथुरा-नगरे स्वस्य अनुयायिभ्यः व्यायामं कारयन् आसीत् । तदा केचन हिन्दूधर्मं परित्यज्य क्रैस्तमतावलम्बिनः जनाः ततः निर्गताः । रामतीर्थः तान् आहूय “हिन्दुभिः भवतां कृते यत् न कृतं तत् क्रैस्त जनैः कृतम् अतः अहं प्रसन्नः अस्मि किन्तु हिन्द भवतां मातृभूमिः अस्ति तस्यै आदरो दीयताम् इति अवदत् ।
रामतीर्थस्य भ्रमणम्
रामतीर्थः एकान्तप्रियः आसीत् अतः अजमेरमथुरा -नगर्योः समीपस्थे स्थले पुष्कर क्षेत्रे मासद्वयम् अतिष्ठत् । ग्रीष्मकाल स्य आरम्भः अभवत् अतः रामतीर्थः पुष्कर -नगरात् निर्गच्छन् अल्वर्, जयपुर् आदि नगरेषु व्याख्यानानि प्रदाय दार्जिलिङ्ग् गत्वा ग्रीष्मकालपर्यन्तं तत्र स्थितः । ग्रीष्मकाले समाप्ते सति तेन पुनः भ्रमणम् आरब्धम् । भ्रमणे सः गाजीपुर, फैझाबाद, प्रयाग, मुरादाबाद आदि नगरेषु व्याख्यानानि दत्वा १९०५ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासे सः हरिद्वारं गतः ।
शेषं जीवनम्
हरद्वारं गत्वा रामतीर्थः रुग्णः अभवत् । तत्र तस्य सेवायां नारायण, योगानन्द, पूरणसिंह इत्याख्याः भक्ताः आसन् । रामतीर्थः मासान्ते निरोगी अभवत्, किन्तु अशक्तिः आसीत् । एकदा तस्य पूर्वाश्रमस्य पत्नी, माता, पुत्रः च तं मेलितुम् आगतौ । पूरणसिंह इत्ययम् एतत् रामतीर्थम् असूचयत् । रामतीर्थः शान्तिपूर्वकं विचारं कृत्वा यदि तव पार्श्वे धनम् अस्ति तर्हि तान् पञ्जाबराज्य स्य रेलयाने उपावेश्य आगच्छतु इति अवदत् । किन्तु पूरणसिंह इत्ययम् ते निर्धनावस्थयां भवन्तं मिलितु आगताः सन्ति अतः तेभ्यः दर्शनं ददातु इति प्रार्थयत् । अतः रामतीर्थः तान् अमिलत् । तत् तस्य कुटुम्बीजनैः सह अन्तिमं मेलनम् आसीत् । रामतीर्थः निरोगी अभवत्, अतः गाज़ीपुर -नगरं, मुज़फ्फर -नगरं च अगच्छत् । अन्ते नवम्बर-मासे हरिद्वारं गत्वा ततः सः ऋषिकेश -नगरस्य मार्गात् हिमालयं प्रति गमनम् अकरोत् । तत्र गत्वा सः वेदानां, उपनिषदां,वेदाङ्गानां, निरुक्तस्य, पाणिनि कृत अष्टाध्याय्याः, पातञ्जलमहाभाष्य स्य च अध्ययनं कर्तुं विचारं कृत्वा लाला बैजनाथ नामकाय भक्ताय पुस्तकानि प्रेषयितुम् असूचयत् । ततः परं रामतीर्थः हिमालय स्य पूर्वभागस्य अरण्ये तपः कर्तुम् ऐच्छत् । तपः कर्तुं सः ऋषिकेश -नगरात् ३० कि.मि दूरे व्यासचट्टी इति नामकं स्थलम् अस्ति । ततः ७ कि.मि दूरे व्यासाश्रमः इति नामकं स्थलम् अस्ति तत् अचिनोत् । तत्र रीमतीर्थेन लाला बैजनाथ नामकभक्तेन प्रेषितानाम् पुस्तकानाम् अध्ययनम् आरब्धम् । अध्ययनरतः सः तत्र एकवर्षम् अतिष्ठत् । १९०६ तमस्य ग्रीष्मान्ते सः टिहरीमण्डलं गतः । टिहरीमण्डलात् ४० कि.मि दूरे अरण्ये वशिष्ठाश्रमे सः ग्रीष्म कालं यापयितुम् व्यचारयत् । तत्र टिहरीमण्डल स्य राजा तस्य साहाय्यम् अकरोत् । तत्र तेन पुनः वेदाभ्यासः आरब्धः । वसिष्ठाश्रमस्य वातावरणं तस्मै अनुकूलं नाभवत् । तस्य शरीरं दूर्बलम् अभवत् सः रोगी च अभवत् । रोगे सति सः अन्नस्य त्यागं कृत्वा दुग्धम् एव पिबति स्म । इत्थं करणेन तस्य रोगः, अपहतः किन्तु शरीरस्य दुर्बलता न । वसिष्ठाश्रमे रामतीर्थस्य सेवायां नारायणाख्यः भक्तः आसीत् । समयान्तरे पूरणसिंहादयः भक्ताः तस्य दर्शनार्थं वसिष्ठाश्रमम् आगताः । तत्रत्यं वातावरणं तेभ्योऽपि अनुकूलं नाभवत् । अतः ते रामतीर्थम् अन्यत् स्थलं गन्तुम् प्रार्थयत् । रामतीर्थेन टिहरीमण्डलस्य निकटवर्तिनं स्थं गन्तुम् उक्तम् ।
जलसमाधिः
टिहरीमण्डलस्य निकटवर्तिने स्थले स्थातुम् इच्छा आसीत् । अतः रामतीर्थः नारायणख्येन भक्तेन सह टिहरी-मण्डले आगतः । ततः गङ्गोत्रीं प्रति ४ कि.मि दूरे मालिदेवल-नामकः ग्रामः अस्ति । रामतीर्थेन तत्र निवासं कर्तुं निश्चितम् । तत्र कुटिरनिर्माणं च कृतम् । कतिचित् दिनानि तत्र यापयित्वा रामतीर्थः नारायणम् अवदत् यत् इतः परम् आवां दूरं निवसावः चेत् वरम् । ततः परं नारायणं गङ्गा तटस्य बमरोगी इति गुहायां निवासं कर्तुम् असूचयत् । नारायणः निवासार्थं बमरोगी इति गूहायां गतः तस्य पञ्चदिनान्ते रामतीर्थः रविवासरे तं मिलितुम् इच्छति इति लिखित्वा पत्रम् प्रैषयत् ।  किन्तु ततः प्राक् शनिवासरे एव रामतीर्थः गङ्गा यां स्नानार्थं गतः। तत्र तस्य पादौ च अस्खलतम् । शरीरस्य दुर्बलतावशात् सः स्वात्मानं रक्षितुम् अशक्तः अभवत् । अन्ते ऑम्, ऑम्, ऑम्, इति अवदत् । किञ्चित् समयान्ते तस्य शरीरं गङ्गायां लुप्तम् अभवत् । नारायण इत्यनेन सह अन्य जनैः सप्तदिवसानां कठोरपरिश्रमान्ते रामतीर्थस्य शरीरम् पद्मासने समाधि-अवस्थायां प्राप्तम्  । तत् बहिर्निष्कास्य एकस्यां पेटिकायां स्थापयित्वा गङ्गायै अर्पितम् । इत्थं १९०६ मस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य १७ तमे दिनाङ्के रामतीर्थः जलसमाधिं गतः ।
आर् आर् दिवाकर
आर्.आर् दिवाकरः (R R Divakar) भारताद्यन्तं चिरपरिचिता व्यक्तिः । एतस्य पूर्णं नाम रङगराव् रामचन्द्र दिवाकरः अथवा रं.रा.दिवाकर् । एषः ख्यातः लेखकः, पत्रिकोद्यमी, गान्धिवादी, स्वातन्त्र्ययोद्धा, कर्णाटककस्य एकीकरणस्य नेता, दक्षः राजनीतिज्ञः, निपुणः शासकः च । एवं  प्रसिद्धिं प्राप्तवतः रङ्गरावस्य जन्म १८९४ तमे वर्षे सप्टम्बर्मासस्य ३० तमे दिनाङ्के  धारवाडनगरे अभवत् । पिता रामचन्द्ररावः, माता सीतम्मा । एम्. ए पदवीं प्राप्य आरम्भे आङग्ल-अध्यापकः आसीत् । तदनन्तरं एल्.एल्.बी परिक्षायाम् उत्तीर्णतां प्राप्य १९२० तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागम् ऊढवान् । एषः स्वतन्त्र- भारतस्य केन्द्रवार्ताविभागे सचिवः इति, बिहारस्य राज्यपालः इति, राज्यसभासदस्यः इति च सेवां कृतवान् । एतस्मै कर्णाटकविश्वविद्यालयतः गौरवडाक्टरेट् प्रशस्तिः दत्ता । कन्नड- अभिमानिनम् एतं १९३८ तमे वर्षे बळ्ळार्यां प्रचलिते त्रयोविंशतितमसाहित्यसम्मेलने अध्यक्ष स्थानं दत्त्वा सम्मानितवन्तः ।
रङ्गरावमहोदयस्य कन्नडकृतयः
रङगरावस्य कन्नड, आङ्ग्लं, हिन्दीभाषासु अधिकं पाण्डित्यम् आसीत् । एताः रायस्य कन्नड कृतयः।
रङ्गरावमहोदयस्य आङ्ग्लकृतयः
एताः आङलभाषाकृतयः । लोकशिक्षणट्रस्ट् स्थापकः रङ्गरावः संयुक्तकर्णाटक नामिकां दिनपत्रिकां, कर्मवीरनामिकां साप्तहिकीं कस्तूरीनामिकां मासिकीं पत्रिकां , Navashaktiनामिकाम् आङ्लभाषापत्रिकां च आरभ्य कन्नडपत्रिकारङ्गे महाक्रान्तिम् अजनयत् । एषः भारत स्वातन्त्रसङ्ग्रामस्य काले कारागृहवासम् अनुभूतवान् । कारगृहे युवजनानां कृते योग्यमार्गदर्शनस्य ग्रन्थं विलिख्य कृतार्थः जातः ।
वर्गः:कन्नडसाहित्यकाराः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तराषाढा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते उत्तराषाढानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् उत्तराषाढानक्षत्रं भवति एकविंशतितमं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
आकृतिः
पूर्वाषाढ-उत्तराषाढा द्वे द्वे भेकम् - मण्डूकस्य आकृतौ विद्यमाने द्वे नक्षत्रे ।
सम्बद्धानि अक्षराणि
बे बो जा जि - उत्तराषाढनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
आषाढ नक्षत्रं विश्वेदेवा देवता इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम उत्तराषाढनक्षत्रस्य देवता विश्वेदेवः । ऋषयः समस्तदेवतासमूहं विश्वेदेवा इति कथयन्ति । सायणाचार्यः विश्वेदेवं देवविशेषं मन्यते । विश्वेदेवस्य भावभूमिकायां भारतीयार्याणां सङ्घात्मकभावः यः अस्ति सः सामाजिक-सांस्कृतिकैक्यस्य चिन्तनमपि विद्यते । वसवः आदित्याः यदा आहूयन्ते तदा विश्वेदेवः अपि आहूयते इत्येतत् तं विषयं समर्थयति । एतेनैव कारणेन अस्मिन् नक्षत्रे देवप्रतिष्ठापनम्, विवाहः, सीमन्तोन्नयनम्, राज्याभिषेकः, उपनयनम्, गृहारम्भः, गृहप्रवेशः इत्यादीनि सर्वाणि शुभकार्याणि क्रियन्ते । अथर्ववेदसंहितायां (१९-७-४) उक्तमस्ति यत् पूर्वाषाढनक्षते जलदेवताभ्यः उत्तराषाढनक्षत्रे विश्वेदेवाय च बलदायकं तेजोदायकं सुभक्ष्यम् अन्नं प्रदातव्यमिति ।
आश्रिताः पदार्थाः
महामात्रा हस्तिसाधनपतयः । मल्ला बाहुयुद्धज्ञाः । करिणो हस्तिनः । तुरगा अश्वाः । देवतासक्ता देवताभक्ताः । स्थावरा वृक्षादयः । योधा युद्धकुशलाः । भोगान्विताः भोगसमेताः । ये च जनास्तेजसा युक्तास्तेजस्विनः । ते सर्व एव विश्वेश्वर उत्तराषाढायाम् ।
स्वरूपम्
उत्तराषाढानक्षत्रे स्थापनम्, मुण्डनम्, मण्डनम्, वास्तु, निवेशः, प्रवेशः, वाहनम्, आभूषणम्, वस्त्राणि इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
ध्रुवसंज्ञकनक्षत्राणि
अधुना ध्रुवाणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह –
तेभ्यो नक्षत्रेभ्यस्त्रीण्युत्तराणि उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपदा तथा रोहिण्यः । एतानि नक्षत्राणि चत्वारि ध्रुवाणि स्थिराणीत्यर्थः । तैश्च ध्रुवैः किं तत् ? अभिषेको नृपादेः । शान्तिः शान्तिकमुत्पातप्रतीकारः । तरुवृक्षस्तस्य रोपणम् । नगरं पत्तनं तत्प्रतिष्ठादि । धर्मो धर्मक्रिया । बीजं बीजवपनम् । अन्येषां ध्रुवाणां स्थिराणां कर्मणामारम्भान् कुर्यादिति ।
पश्य
वर्गः:नक्षत्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठम्
सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठम् (सरस्वती कण्ठाभरण विद्यापीठ, Sarswati Kanthabharan Vidyapith) आदिकालात् अजमेर-प्रदेशे स्थितम् अस्ति । एतस्य विद्यापीठस्य निर्माणं चौहाणवंशीयराजा विग्रहराजः अकारयत् । एतस्मिन् विद्यापीठे एव पृथ्वीराजतृतीयः (पृथ्वीराज चौहान) अध्ययनम् अकरोत् । शिल्पकला यां प्रवीणः सः स्वराज्ये शिल्पकलायाः पठनपाठनाय एतस्य विद्यापीठस्य स्थापनाम् अकरोत् । अधुना एतस्य नाम 'अढाई दिन का झोपडा' इति अस्ति । एतस्य पृष्ठे मान्यता अस्ति यत्, एतस्य विद्यापीठस्य विध्वंसं तुर्क -जनाः एकस्मिन् दिने उत दिनद्वये कर्तुं न शक्तवन्तः, अपि तु एतस्य विध्वंसे सार्धद्विदिनस्य कालः अभवत् । अतः एतस्य विद्यापीठस्य स्थाने स्थापितस्य 'मस्जिद्' इत्यस्य नाम 'अढाई दिन का झोपडा' इति अस्ति । 'अढाई दिन का झोपडा' इत्यस्य नाम्नः पृष्ठे अन्याः अपि किंवदन्त्यः श्रूयन्ते । सुप्रसिद्धस्य एतस्य विद्यापीठस्य ध्वंसः तुर्क-देशीयैः यवनैः कृतः । यतो हि एतत् 'मस्जिद्'-विशेषं मन्दिरस्य, विद्यापीठस्य च ध्वसानन्तरं तयोः अवशेषेभ्यः निर्मितम् अस्ति, अतः अन्तस्तात् एतस्य 'मस्जिद्' इत्यस्य स्थापत्यं मन्दिरवत् दरीदृश्यते ।
इतिहासः
विग्रहराजेन स्थापितस्य संस्कृतविद्यापीठस्य नाम सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठम् आसीत् । तस्मिन् विद्यापीठे पुरातत्त्वस्य, वास्तुशिल्पस्य च अध्ययनम्, अध्यापनं च भवति स्म । आभारतं तस्य विद्यापीठस्य प्रसिद्धिः आसीत् । ११९२ तमे वर्षे नरायन-आख्यस्य राज्ञः पराजयानन्तरं तुर्क-जनानां राक्षसतायाः (हैवानीयत) परिणामेन विद्यापीठं नष्टम् अभवत् । ततः तस्य मन्दिरस्य अवशेषेभ्यः एव 'मस्जिद्' इत्यस्य निर्माणं कारितवन्तः ते।
द्वादशशताब्दीतः अष्टादशशताब्दीपर्यन्तं केवलं 'मस्जिद्' इति जनाः तत् विद्यापीठम् आह्वयन्ति स्म । एकादश्यां शताब्द्याम् अजमेर-प्रदेशे मराठावंशीयानाम् आधिपत्यम् आसीत् । तस्मिन्नेव काले पञ्जाब -प्रदेशात् विस्थापितो भूत्वा एकः दरिद्रः (फकीर) सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठे न्यवसत् । सः दरिद्रः पञ्जाब शाह पीर इति प्रसिद्धः आसीत् । तस्य मरणोत्तरं विद्यापीठस्य पूर्णरीत्या 'मस्जिद्'-रूपेण परिवर्तनम् अभवत् । तस्य दरिद्रस्य स्मरणे अन्ये दरिद्राः प्रतिवर्षं तत्र सार्धद्विदिनात्मकं सम्मेलनं कुर्वन्ति । अतः तस्य विद्यापीठस्य नाम 'मस्जिद्' इत्यस्यानन्तरं 'ढाई दिन का झोपडा' इति अभवत् ।
नष्टविद्यापीठस्य अवशेषेभ्यः 'मस्जिद्' इत्यस्य निर्माणस्य आरम्भिकं कार्यं कुत्बुद्दीन् ऐबक्-आख्यः आक्रान्ता अकारयत् । परन्तु १२१३ ई. मध्ये अल्तमश इत्यस्य काले निर्माणकार्यं पूर्णम् अभवत् । तस्मात् स्थानात् प्राप्तेन एकेन फारसी-शीलेखेन ज्ञायते यत्, हिरात् ५९६ इत्यस्मिन् 'मस्जिद्' इत्यस्य कार्यं पूर्णम् अभवत् ।
सरस्वतीकण्ठाभरणविद्यापीठस्य प्राङ्गणे अद्यापि चौहानवंशस्य मूल्यवन्तः अवशेषाः भूगर्भिताः सन्ति । १८६५ तमे वर्षे जनरल् कनिङ्घम् आख्यः पुरातत्ववेत्ता 'ढाई दिन का झोपडा' इत्यस्य प्राङ्गणे उत्खननम् अकारयत् । उत्खननकाले ततः अनेके शिलालेखाः प्राप्ताः । परन्तु आक्रान्तॄणां प्रहारैः जीर्णाः ते शिलालेखाः अनेकेषु विभागेषु विभक्ताः आसन् । तेषां विभागानां सङ्गटनं कृत्वा चतुर्णां पूर्णशिलालेखानां निर्माणम् अपि अभवत् । संस्कृतज्ञेभ्यः, पुरातत्वविद्भ्यश्च ते शिलालेखाः महत्त्वपूर्णाः सन्ति । तेषु चतुर्षु शिलालेखेषु द्वयोः संस्कृत -प्राकृत -भाषयोः अज्ञातनाटकयोः अंशाः अङ्किताः सन्ति । अन्यद्वयोः एकस्मिन् विग्रहराजस्य राजकविना सोमदेवन रचितः "ललितविग्रहराजः" ग्रन्थः अङ्कितः अस्ति । चतुर्थे शिलालेखे विग्रहराजद्वारा शिवमहाराजस्य (छत्रपति शिवाजी) प्रशंसायां रचितः "हरिकेलि"-आख्यः ग्रन्थः अङ्कितः अस्ति । चौहाणप्रशस्तिः इत्याख्यस्य ग्रन्थस्यापि अवशेषाः ततः प्राप्ताः । ललितविग्रहराजः, हरिकेलि-नाटकम् इत्यन्योः ग्रन्थयोः शिलायाम् उत्कीणस्य कार्यं भास्कर-आख्यः शिल्पी अकरोत् ।