cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
एब्राहम मैस्लो-महोदयस्य व्यक्तित्वमानवतावादि-सिद्धान्तः
मास्लो इत्यस्य मानवतावादी सिद्धान्तः ( Humanistic theory of personality)
मास्लो इत्यस्य मते यदा कस्यचित् व्यक्तिस्य आत्मसिद्धेः आवश्यकता पूर्णा भवति तदा तस्मिन् आध्यात्मिक आवश्यकता उत्पद्यते। सः प्रकृतेः अतीव समीपं भवितुं इच्छति। सः दिव्यस्य साक्षी भवितुम् इच्छति, प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातुम् इच्छति। सः समाधिस्थः भवितुम् इच्छति। सः परमशान्तिं प्राप्तुं प्रयतते। एतस्याः आवश्यकतायाः प्राप्तौ पूर्वलिखिताः सर्वे आवश्यकताः गौणाः भवन्ति । अस्मिन् परिस्थितौ व्यक्तिः स्वस्य चैतन्यस्तरं विस्तारयितुम् इच्छति, जगतः अथवा जगतः रहस्यं ज्ञातुम् इच्छति । एवं प्रकारेण व्यक्तिस्य व्यवहारं व्यक्तित्वं च अवगन्तुं मास्लो इत्यनेन उपर्युक्तानि आवश्यकतानां अष्टपदानि कथितानि । प्रत्येकस्य पदस्य वा सोपानस्य वा आवश्यकतां पूरयित्वा परस्य पदस्य आवश्यकतां प्राप्नोति । एषः एव तस्य व्यक्तित्वविकासस्य क्रमः अपि अस्ति । मास्लो इत्यस्य मते प्रत्येकस्य सीढ्याः वा सोपानस्य वा आवश्यकताः सहजाः सन्ति, न तु शिक्षिताः । एते व्यक्तिस्य पारिवारिकमूल्यानां सांस्कृतिकमूल्यानां च अनुसारं प्रकटिताः भवन्ति । एतेषां आवश्यकतानां दमनं, तेषां अपूर्णता वा तेषां कुण्ठनं वा व्यक्तिस्य व्यवहारे असामान्यतां जनयति । यथा - यदा प्रेमस्य आवश्यकताः कुण्ठिताः भवन्ति तदा कस्यचित् व्यक्तिस्य आक्रामकः, यौनविकृतः च व्यवहारः विकसितः भवति ।
सारांशः
मनोवैज्ञानिकाः शताब्दशः कस्यचित् व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं ज्ञातुं प्रयतन्ते । व्यक्तिं भिन्नवर्गेषु स्थापयित्वा व्यक्तित्वस्य अध्ययनस्य प्रयासः कृतः । हिप्पोक्रेटिस् शरीरस्य रसस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं चतुर्धा विभजति स्म । एतेषु चतुर्षु यस्य शरीरस्य प्राधान्यं पुरुषे तदनुसारेण च तस्य मनःवृत्तिः। तथा भारते अपि आयुर्वेदे वात-कफ-पित्त-आधारेण मनुष्यस्य मनसः स्वरूपं वर्णितम्। श्रीमद्भागद्गीतायां अपि सत्, राज, ताम इति गुणत्रयस्य आधारेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य वर्गीकरणं कृतम् अस्ति । अनेकाः पाश्चात्यमनोवैज्ञानिकाः अपि भिन्न-भिन्न-सिद्धान्तैः व्यक्तित्वस्य अध्ययनं कर्तुं प्रयतन्ते स्म, यथा क्रेत्स्मेर् (1925) इत्यनेन शरीरस्य रचनायाः आधारेण चत्वारः प्रमुखाः प्रकाराः दत्ताः - 1. एथलेटिक-प्रकारः (एथलेटिक-प्रकारः) 2. स्किनी-प्रकारः [ @( Asthenic Type) 3. Tundil Type (Pyknic Type) 4. मिश्रितशरीरप्रकारः (Dysplastic Type), Sheldon (1942 ) इत्यनेन घटकानां आधारेण व्यक्तिनां वर्गीकरणं निम्नलिखितत्रिषु वर्गेषु कृतम् अस्ति –
1. स्थूल या गोलाकार या अंतरंग शिरः (Endomorphic or Viscerotonic)
2. मध्यम या आयताकार या शरीर सिर (Mesomorphic or Somatonic)
3. लम्बा या लम्बी मस्तिष्क शिरः (Ectomorphic or Cerebrotonic)
प्रो. गोर्डन् डब्ल्यू आल्पोर्ट् इत्यनेन व्यक्तित्वस्य अवगमनाय "व्यक्तित्वस्य लक्षणसिद्धान्तः" प्रस्तावितः । विनयगुणाः प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य जीवने अत्यावश्यकाः सन्ति, ये न दृश्यन्ते, परन्तु ते मनोदैहिकसृष्टिः एव । साक्षात् द्रष्टुं न शक्यन्ते किन्तु व्यवहारस्य निरन्तरतायाः अनुमानं कर्तुं शक्यन्ते ।
ऑलपोर्ट् इत्यनेन त्रयः प्रकाराः गुणाः विचारिताः - 1. मूलभूताः गुणाः 2. केन्द्रीयगुणाः 3. गौणगुणाः। एते त्रयः प्रकाराः गुणाः व्यक्तिस्य व्यवहारं निर्धारयति इति व्यक्तित्वस्य संरचनां भवन्ति । आल्पोर्ट् इत्यनेन व्यक्तित्वसंरचना पर्यावरणस्य परिस्थितेः अपेक्षया व्यक्तिस्य व्यवहारस्य उत्तरदायी इति मन्यते स्म ।
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
प्रथमसूत्रे पाठभेदः
ब्रह्मसूत्रेषु अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति प्रथमं सूत्रम् । अत्र पाठस्वरुपविषये अस्ति महति विप्रतिपत्तिः । सर्वेषां भाष्यकाराणां मतानुरोधेन् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्येव सूत्रपाठः । परन्तु श्रीमन्मध्वाचार्याणां व्याख्यानुरोधेन ओम् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति सूत्रपाठः । नैतत्परे सहन्ते अतोऽत्र विमर्शः कर्तव्यः । श्रीमन्न्यायसुधायाम् ओङ्कारस्य अथादिशब्दवदेव सूत्रावयवत्वमव्याहतमिति विस्तरेण प्रतिपादितम् । सौधवाक्यार्थश्च प्रणवदर्पणे विमृष्टः खण्डितश्च । अतः प्रणवदर्पणनिरासपुरस्सरं सौधवाक्यार्थसमर्थनमिह क्रियते । अत्र प्रणवदर्पणसारः अनूद्यते – इह केचिदोङ्कारस्य सूत्रावयवतां कल्पयन्ति । तन्न । ब्रह्मसूत्राद्यन्तयोरोङ्कारोच्चारणे यदि किञ्चित् प्रमाणमुपलभेमहि तदा तस्यावयवत्वं कथञ्चित्कल्पयेमहि । यदा तदुच्चारणमेवाप्रामाणिकं तदा तस्यावयवत्वकल्पनं शशशृङ्गार्जववदपहासास्पदमेव । तथाहि-
प्रणवदर्पणाशयनिराकरणम्
एवञ्च एतत्श्रुत्यनुरोधेन प्रथमसूत्राद्यन्तयोः सर्वसूत्राद्यन्तयोश्च द्वौ ओङ्कारौ पठनीयौ । इमौ च ओङ्कारौ सूत्रघटकपदान्तरैस्सहोच्चरितौ अपूर्वजनकौ भवतः । नानयोरन्वयप्रतियोगिसमर्पकत्वम् । अथापि ‘ओङ्कारश्चाथ शब्दश्च’ इत्यादि गारुडपुराणवचनानुसारेण अथादिशब्दसमकक्षः कश्चन ओङ्कारः अ	ङ्गीकरणीयः । अस्य तु ओङ्कारस्य अन्वयप्रतियोगिसमर्पकत्वमपि अवश्यं वक्तव्यमेव । अस्मिन् पक्षे ओम ओम् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ओमैति सूत्रपाठः । ओम् ओम् नमो नारायणाय ओम् इति नारायणाष्टाक्षरमन्त्र इव आद्यन्तयोः उच्चरितयोरोङ्कारयोः स्रवणविशरणाभावसम्पादकतया अपूर्वजनकत्वम् । अपरस्योङ्कारत्व तु यथा अष्टाक्षरमन्त्रघटकत्वं तथेहापि द्वयोरोङ्कारयोः प्रतिसूत्रमाद्यन्तयोरुच्चरितयोः अपूर्वजनकत्वम् अन्यस्य तु सूत्रघटकस्य अन्वयप्रतियोगिसमर्पकत्वम् ।
यद्वा चन्दिकोक्तरीत्या स्विष्टकृदादिन्यायेन एकस्यैव ओङ्कारस्य दृष्टादृष्टोभयफलकत्वे सम्भवति नोङ्कारद्वयं प्रकल्प्यम् । एवञ्च पृथक् आदावुच्चरितः एक ओङ्कारः दृष्टादृष्टोभयफलकस्स्न् अपूर्वोत्पादकः अन्वयप्र्तियोगिसमर्पकश्च भवति । अस्मिन् पक्षे ओम् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति सूत्रपाठः । अथातः शब्दसमकक्षस्यापि ओङ्कारस्य पृथगुच्चरणं सर्वसूत्रेष्वनुगतिसूचनार्थम् ।
तारस्वरुपप्रकाशानुरोधेन चन्द्रिकावाक्यार्थविमर्शः
एतेन चन्द्रिकोक्तं, सुधा स्मृतिप्रापितासाधारणोङ्कारविषयाः; सन्न्यायरत्नावली तु ‘स्रवति’ इति श्रुतिप्रापितसाधारणोङ्कारविषयेति तयोर्विषयविभागेन विरोधपरिहरण्मप्ययुक्तमेव प्रतिभाति । सुधावाक्येन चन्द्रिकोक्तार्थस्य कथमप्यलाभात् । तस्माच्चन्द्रिकासुधासन्न्यायरत्नावली परिमळादीनामाशयोऽन्य एव प्रतिभाति । तथा हि-
सूत्रादौ सूत्रकृता ‘ओम्’ इति शब्दमच्चार्य अनन्तरम् ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति सूत्रं प्रणीतम्; ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति सूत्रपाठस्य सन्न्यायरत्नावलावुक्तत्वात् । परं तु स ओङ्कारः आद्यसूत्रं करिष्यामीति चिकीर्षाधीनाद्यसूत्रघटकपदामुकूलकृत्यविषय एव । आद्यसूत्रप्रणयनात्प्राक् ओङ्कारमुच्चरयिष्य इतीच्छाधीनस्वमात्रविषायककृतिविषयत्वात् । अत एवाद्यसूत्राघटकः । न चैवं सूत्राद् बहिर्भावेनोङ्कारस्योच्चारणॆ सूत्राघटकोङ्कारापेक्षया सूत्रघटकातः पदस्य कथं तृतीयत्वं युक्तमिति वाच्यम् । सूत्रवचनवेलायामोङ्कारमारभ्य अथशब्दातिरिक्तशब्दान्तरोच्चारणाव्यवधा नेन तृतीयतयोच्चारणविषयत्वरुपतृतीयत्वस्यातः पदे ओङ्कारस्य सूत्रपूर्वकालिककृतिविष्यत्वेनाऽपि निर्वाहात् ।
ननु तत्तत्सुत्रकारैरादावोङ्कारोच्चारणं कृतमित्यत्रैव प्रमाणाभाव इति चेन्न । सूत्रकर्तृणा-मुक्ताचारस्योक्तस्मृत्यैव प्रापितत्वेन तेषां शिष्टत्वादेवादावोङ्कारोच्चारणकर्तृत्वानुमानात् । न हि तैस्तदोङ्कारोच्चारणं न कृतं न् कार्यमिति वा विशेषप्रमाणमुपलभ्यते येनेदमनुमानं बाधितं स्यात् । तत्सूत्रपाठकैरपाठस्त्वन्यथासिध्द इत्युपपादितम् ।
स्यादेतत् । यदि सूत्रप्रणयनप्राक्काले तत्कर्तृभिरादावोङ्कारः पठितव्य इत्यत्र किञ्चिदनन्यथा सिध्दं प्रमाणमस्ति । न चैवम् । ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात्प्राथमिकौ क्रमात् (ब्र.सू.भा. १.१.१) इति वाक्यस्य वेदे ओङ्कारस्य प्राथमिकत्वेनोच्चारणं यथा तथा सूत्रे अथशब्दस्य प्राथमिकत्वमित्यर्थकत्वात् । ‘क्रमात्’ इत्येतदप्येतादृशक्रमार्थकम् । ‘तृतीयोऽत उदाहृतः’ इत्यस्यापि न साधकत्वं, विष्णुना सृष्टिकाले तृतीयतयोदाह्रुतत्वस्य तद्वाक्याल्लाभेऽपि सूत्रे तृतीयतयोदाहृततत्वस्यालाभात् ।
न चेकस्यैवएतादृशतात्पर्यविषयत्वमदृष्टचरम् ।‘ज्योतिश्चरणाभिधानात्’ इति (ब्र.सू.१.१.२४) सूत्रस्य पृथगधिकरणतया टीकायां व्याख्यातत्वेऽपि प्राचीनटीकाकारैः ‘ज्योतिः’ इत्यादिचतुस्सूत्र्या एकाधिकरणत्वेन व्याख्याततया टिकायां व्याख्यातत्वेऽपि प्राचीनटीकाकारैः ‘ज्योतिः’ इत्यादिचतुस्सूत्र्या एकाधिकरणत्वेन व्याख्याततया मतद्वयप्रामाण्यानुरोधेन
वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शब्दानुशासनम्
भोजदेवेन शब्दानुशासनम् इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये अद्य विवरणं नोपलभ्यते ।
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतस्य शैवमन्दिराणि
वर्गः:हिन्दुधार्मिकस्थानानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तौरगेमण्डलम्
thumb|240px
तौरगेमण्डलम् (Tauragės apskritis) तम्मण्डलं पश्चिमायां लेतुवायाम् अस्ति। तस्य राजधानी तौरगे।
क्षेत्राणि
मण्डलं तैः क्षेत्रैः संहितम्।
नगरानि
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बुद्धेः प्रकृतेः परिभाषाः, सिद्धान्तश्च
बुद्धेः प्रकृतेः परिभाषाः, सिद्धान्तः च अतीव महत्त्वपूर्णः। अस्माकं अन्तः एतादृशाः बहवः शक्तिः सन्ति ये न दृश्यन्ते किन्तु तेषां प्रभावः अस्मासु सदा तिष्ठति। एतेषु शक्तिषु बुद्धिनाम्ना शक्तिः अपि अस्ति । मनोविज्ञानस्य क्षेत्रे बुद्धिः संज्ञानात्मककार्येषु विशेषरुचिकरः विषयः अभवत् । यतो हि मनुष्याः अन्येभ्यः प्राणिभ्यः श्रेष्ठाः इति मन्यन्ते । यस्य बुद्धिः अस्ति सः बलवान् । बुद्धिमात्रस्य आधारेण व्यक्तिः भिन्नवर्गेषु विभक्तुं शक्यते । केचन जनाः बुद्धिमन्तः, केचन सामान्यबुद्धयः, केचन जडबुद्धयः, केचन मूलबुद्धयः इति उच्यन्ते । परन्तु बुद्धिरूपं बहु विस्तृतम् अस्ति। प्राचीनकालात् बुद्धिप्रकृतेः विषये विविधाः मताः सन्ति अद्यत्वे अपि मनोवैज्ञानिकानां शिक्षाविदां च बुद्धिः विवादास्पदः विषयः अस्ति । १९ शताब्द्याः प्रथमार्धात् आरभ्य मनोवैज्ञानिकैः बुद्धिस्य स्वरूपं ज्ञातुं प्रयत्नाः कृताः ।
प्रकृतिः व्याप्तिः च
प्राचीनकालात् बुद्धिः संज्ञानात्मकक्रियासु विशेषरुचिकरः विषयः अस्ति । बुद्ध्या एव मनुष्याः अन्येभ्यः प्राणिभ्यः श्रेष्ठाः इति मन्यन्ते । बहुशः कथ्यते यत् 'बुद्धिरस्य बालान्तस्य' इति बुद्धिः यस्य सः बलवान् इति । मनोविज्ञानक्षेत्रे बुद्धिः अपि चर्चायाः विषयः अभवत् । बुद्ध्याधारेण व्यक्तिः भिन्नवर्गेषु विभक्तः भवति । केचन जनाः बुद्धिमन्तः, केचन सामान्यबुद्धयः, केचन जडबुद्धयः, केचन मूलबुद्धयः इति उच्यन्ते । परन्तु बुद्धेः स्वरूपं ज्ञातुं बहु कठिनम् अस्ति। प्राचीनकालात् बुद्धिप्रकृतेः विषये विविधाः मताः सन्ति अद्यत्वे अपि मनोवैज्ञानिकानां शिक्षाविदां च बुद्धिः विवादास्पदः विषयः अस्ति । १९ शताब्द्याः उत्तरार्धात् आरभ्य मनोवैज्ञानिकैः बुद्धिस्य स्वरूपं ज्ञातुं प्रयत्नाः कृताः, परन्तु तदा अपि ते सम्मतपरिभाषां दातुं न शक्तवन्तः । सम्प्रति बुद्धेः स्वरूपविषये मनोवैज्ञानिकानां मतेषु विषमता वर्तते ।
परिभाषा
मनोवैज्ञानिकाः बुद्धेः रूपं त्रिषु वर्गेषु स्थापयित्वा वर्गानुसारं बुद्धिपरिभाषां भिन्नभिन्नरूपेण परिभाषितवन्तः। एते वर्गाः
(i) वर्गः 1. बुद्धिः सामान्यक्षमता
(ii) श्रेणी 2. बुद्धिः द्वयोः वा त्रयोः वा सामर्थ्ययोः योगः भवति।
(iii) वर्ग 3. बुद्धिः सर्वेषां विशेषक्षमतानां योगः अस्ति। सन्ति। एतेषां मनोवैज्ञानिकानां मते बुद्धिः व्यक्तिस्य सामान्यक्षमता अस्ति, या तस्य प्रत्येकस्मिन् कर्मणि लभ्यते । एतेषां मनोवैज्ञानिकानां बुद्धेः परिभाषाः एवं प्रस्तुताः - टेर्मेन् इत्यस्य मते "बुद्धिः अमूर्तवस्तूनाम् सम्बन्धे चिन्तनस्य क्षमता अस्ति "बुद्धिः अमूर्तचिन्तनस्य निर्वहणस्य क्षमता अस्ति।" तस्य मते बुद्धिः समस्यानिराकरणस्य सामान्यक्षमता अस्ति । एबिङ्गहाउसस्य मते 'बुद्धिः भिन्न-भिन्न-अङ्गानाम् एकत्रीकरणस्य शक्तिः ।'
"बुद्धिः भागसंयोजनशक्तिः अस्ति।" स्टौट् इत्यनेन बुद्धिः ध्यानशक्तिः इति मन्यते ।
"बुद्धिः अवधानशक्तिः इति गण्यते।" बर्टस्य मते 'बुद्धिः सहजं सर्वतोमुखं व्याप्तं मानसिकक्षमता अस्ति।'"बुद्धिः सहजं सर्वतोमुखं व्याप्तं मानसिकदक्षता अस्ति।
गाल्टनस्य मते 'बुद्धिः विवेकस्य चयनस्य च शक्तिः अस्ति।'
"बुद्धिः नूतनपरिस्थितौ समायोजितुं क्षमता अस्ति।"
(ii) बुद्धिः द्वयोः त्रयोः वा क्षमतायोः योगः भवति, मनोवैज्ञानिकः स्टैन्फोर्ड बिन् एव एतादृशे विचारे विश्वासं करोति। बिनेट् इत्यस्य मते 'बुद्धिः तर्कस्य, निर्णयस्य, आत्मसमालोचनस्य च क्षमता, सामर्थ्यं च' इति ।
“बुद्धिः सुतर्कं कर्तुं सामर्थ्यं सामर्थ्यं च । सम्यक् न्यायं कर्तुं आत्मसमीक्षकः च भवितुम्” इति।
(iii) बुद्धिः सर्वेषां विशेषक्षमतानां योगः-
अस्य बुद्धिवर्गस्य परिभाषाणाम् अन्तर्गतं मनोवैज्ञानिकाः भिन्नप्रकारस्य विशेषक्षमतानां योगं बुद्धिः इति संज्ञां दत्तवन्तः। एतेषां मतानाम् अनुसरणं कुर्वन्ति ते थोर्ण्डाइक्, थर्स्टन्, थॉमसन्, वेक्स्लर्, स्टोडार्ड् च । थॉर्नडाइकस्य मते "सुष्ठु कार्यं कर्तुं, नूतनपरिस्थितौ अनुकूलतां प्राप्तुं च क्षमता बुद्धिः इति उच्यते" इति ।
“बुद्धिस्तत्त्वं वंशानुगतसामर्थ्यानां । अत्र थॉमसनः बुद्धिः आनुवंशिकगुणाः इति गृहीतवान् । वेक्सलरस्य मते "बुद्धिः व्यक्तिस्य सः क्षमतासमूहः अस्ति यः तस्य उद्देश्यपूर्णक्रियायां, तर्कसंगतचिन्तने, पर्यावरणस्य प्रभावे समायोजने च साहाय्यं करोति
बुद्धिः व्यक्तिस्य तर्कसंगतरूपेण चिन्तयितुं स्वपर्यावरणेन सह प्रभावीरूपेण व्यवहारं कर्तुं उद्देश्यपूर्वकं कार्यं कर्तुं समुच्चयक्षमता अस्ति।"
स्टोडार्डस्य मते "बुद्धिः (क) जटिलता (ख) जटिलता (ग) अमूर्तता (ङ)। बुद्धिः अस्ति (क) कठिनता (ख) जटिलता (ग ) अमूर्तता (घ) अर्थव्यवस्था (ङ) लक्ष्यस्य अनुकूलनं (च) सामाजिकमूल्यं तथा (छ) एतादृशेषु परिस्थितिषु मूलस्य वाणिज्यम् यत् क ऊर्जायाः एकाग्रता भावनात्मकशक्तयोः प्रतिरोधः च।"
बुद्धिसिद्धान्ताः
बुद्धिस्य स्वरूपं तस्याः स्वरूपं च अवगन्तुं पूर्वं वयं केचन विचाराः परिभाषाश्च प्रस्तुतवन्तः। बुद्धेः स्वरूपं स्पष्टतया अवगन्तुं तस्याः सिद्धान्तान् अपि अवगन्तुं अतीव महत्त्वपूर्णम् । वयं बुद्धिस्य केचन विशेषाः सिद्धान्ताः प्रस्तुताः स्मः। बुद्धेः रूपसिद्धान्तयोः मूलभेदः कः इति अत्र प्रश्नः प्रष्टुं स्वाभाविकः । यद्यपि उभौ अपि बुद्धिविषये विचारं व्यज्यते तथापि तयोः मध्ये भेदः अस्ति । बुद्धिसिद्धान्ताः तस्य संरचनां व्याख्यायन्ते, रूपं तु तस्य कार्येषु प्रकाशं प्रसारयति । गतशताब्द्याः प्रथमदशकात् आरभ्य विभिन्नेषु देशेषु मनोवैज्ञानिकानां रुचिः वर्धिता यत् बुद्धेः संरचना का अस्ति, तस्मिन् के के कारकाः समाविष्टाः सन्ति इति एतेषां प्रश्नानां फलस्वरूपं बुद्धिसंरचना विविधकारणानां आधारेण व्याख्याता । थर्स्टन्, थॉर्नडाइक, थॉम्सन इत्यादयः अमेरिकनमनोवैज्ञानिकाः कारकानाम् आधारेण 'बुद्धिरूपस्य' विषये स्वमतानि प्रकटितवन्तः । तथैव फ्रान्सदेशस्य आल्फ्रेड् बिनेट्, ब्रिटेनदेशस्य स्पीयरमैन् इत्यनेन अपि बुद्धिमत्तायाः स्वरूपविषये स्वविचाराः प्रस्तुताः । बुद्धिस्य विविधाः सिद्धान्ताः विस्तरेण व्याख्याताः सन्ति-
बिने इत्यस्य एकः कारकसिद्धान्तः
अयं सिद्धान्तः १९०५ तमे वर्षे फ्रांसीसी मनोवैज्ञानिकेन आल्फ्रेड् बिने इत्यनेन प्रस्तावितः । अमेरिकनमनोवैज्ञानिकः टेर्मन्, जर्मनमनोवैज्ञानिकः अम्बिगास् च अस्य सिद्धान्तस्य समर्थनं कृतवन्तौ । अस्य सिद्धान्तानुसारं "बुद्धिः सा शक्तिः या सर्वान् मानसिककार्यं प्रभावितं करोति" इति । अस्य सिद्धान्तस्य अनुयायिनः बुद्धिः सर्वान् मानसिककार्यं प्रभावितं कुर्वन्तं बलं मन्यन्ते । बुद्धिः समग्रं कार्यविशेषं कर्तुं प्रेरयति इति अपि तस्य विश्वासः अस्ति । अस्य सिद्धान्तस्य अनुसारं बुद्धिः एकस्य एकतायाः भागः अस्ति यस्य विभक्तिः कर्तुं न शक्यते । अस्य सिद्धान्तानुसारं यदि कश्चित् क्षेत्रविशेषे प्रवीणः भवति तर्हि अन्येषु क्षेत्रेषु अपि प्रवीणः भविष्यति । एतत् एककारकसिद्धान्तं मनसि कृत्वा बिनेट् इत्यनेन बुद्धिः व्याख्यानस्य निर्णयस्य च क्षमता इति मन्यते । टेर्मन् इत्यनेन तत् चिन्तनक्षमता इति मन्यते, स्टर्न् इत्यनेन च नूतनपरिस्थितिषु समायोजनस्य क्षमता इति मन्यते ।
द्वैत अथवा द्विकारक सिद्धान्त
अस्य सिद्धान्तस्य प्रवर्तकः ब्रिटेनस्य प्रसिद्धः मनोवैज्ञानिकः स्पीयर मेन् अस्ति । सः स्वस्य प्रयोगात्मकाध्ययनस्य अनुभवानां च आधारेण एतत् द्वितत्त्वीयं बुद्धिसिद्धान्तं प्रस्तावितवान् । तस्य मतेन बुद्धिः शक्तिद्वयरूपा अथवा बुद्धिसंरचने द्वौ कारकौ स्तः, येषु एकं सामान्यबुद्धि (General or G-factor) इति उच्यते अपरं कारकं विशिष्टबुद्धि (S- कारक)। सामान्यकारकेण जी-कारकेन वा सर्वेषां व्यक्तिनां कार्यक्षमता सामान्या भवति इति सः अभिप्रेतवान् । अतः प्रत्येकं व्यक्तिः प्रत्येकं कार्यं किञ्चित्पर्यन्तं कर्तुं शक्नोति। एतानि कार्याणि केवलं तस्य सामान्यबुद्ध्या एव क्रियन्ते । सामान्यं कारकं व्यक्तिस्य सम्पूर्णेषु मानसिकं बौद्धिकं च कर्मसु दृश्यते, परन्तु तत् भिन्नमात्रायां वर्तते । बुद्धिस्य एषः सामान्यः कारकः सहजः अस्ति, व्यक्तिं सफलतां प्रति निर्देशयति च । कर्मविशेषाणि बुद्धिकारकविशेषेण क्रियन्ते । अयं कारकः बुद्धिविशेषः इति कथ्यते । एकस्मिन् प्रकारे विशिष्टे कर्मणि एकः विशिष्टः बुद्धिकारकः कार्यं करोति अपरस्मिन् कार्ये अन्यः विशिष्टः कारकः अतः भिन्नप्रकारस्य विशिष्टक्रियासु भिन्नप्रकारस्य विशिष्टकारकाणां आवश्यकता भवति एते विशिष्टाः कारकाः भिन्न-भिन्न-व्यक्तिषु भिन्न-प्रकारस्य भवन्ति । अत एव व्यक्तिगतभेदाः लभ्यन्ते । बुद्धेः सामान्यकारकाः सहजाः भवन्ति यदा तु विशिष्टाः कारकाः अधिकतया प्राप्ताः भवन्ति । अस्य द्विगुणितबुद्धिसिद्धान्तानुसारं बुद्धिसामान्यकारकः (G-factor) सर्वेषु प्रकारेषु मानसिकक्रियासु कार्यं करोति । यदा तु विशिष्टानि कारकाः (S-कारकाः) विशिष्टमानसिककार्येषु स्वतन्त्रतया उपयुज्यन्ते ।
एकस्य वा अधिकस्य वा विशिष्टस्य कारकस्य आवश्यकता भवति कस्यचित् व्यक्तिस्य एकस्मिन् कर्मणि । किन्तु प्रत्येकं मानसिककर्मणि तत्कर्मसम्बद्धविशिष्टकारकैः सह सामान्यकारकाः अपि आवश्यकाः भवन्ति । यथा सामान्यविज्ञानं, सामाजिकाध्ययनं, दर्शनं, शास्त्राध्ययनं च इत्यादीन् विषयान् ज्ञातुं अवगन्तुं च सामान्यकारकाः महत्त्वपूर्णाः इति मन्यन्ते, यदा तु यांत्रिक, हस्तशिल्प, कला, संगीतकला इत्यादीनां विशिष्टविषयाणां ज्ञातुं अवगन्तुं च विशिष्टकारकाः मुख्यतया महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। अतः स्पष्टं भवति यत् विषयविशेषस्य कलाविशेषस्य वा शिक्षणार्थं द्वयोः कारकयोः अत्यावश्यकम् । कस्यचित् विषयविशेषे कार्यकुशलता तस्य विशिष्टसामर्थ्यस्य अतिरिक्तं तस्य सामान्यक्षमतायाः उपरि निर्भरं भवति । स्पीयरमैनस्य मते 'सामान्यकारकैः एव विषयाणां स्थानान्तरणं सम्भवं भवितुम् अर्हति ।' प्रथमसङ्ख्यायाः आकृतेः माध्यमेन एषः सिद्धान्तः प्रस्तुतः अस्ति । यस्मिन् स्पष्टं कृतं यत् विशिष्टकारकैः सह सामान्यकारकाः अपि कस्मिन् अपि मानसिकक्रियायां आवश्यकाः सन्ति ।
बुद्धिस्य त्रयः कारकसिद्धान्तः
१९११ तमे वर्षे स्पीयरमैन् स्वस्य पूर्वस्य बुद्धिस्य द्विकारकसिद्धान्तस्य परिवर्तनं कृत्वा एकं कारकं अधिकं योजयित्वा बुद्धिस्य त्रिकारकं वा त्रिकारकबुद्धिसिद्धान्तं प्रस्तावितवान् बुद्धिस्य तृतीयं कारकं यत् सः स्वसिद्धान्ते योजितवान्, सः तत् समूहकारकं वा समूहकारकं वा इति आह्वयत् । अतः बुद्धिसिद्धान्ते अस्मिन् त्रयः कारकाः – १.सामान्यकारकः (G-कारकः), २.विशिष्टकारकः (S-कारकः) ३.समूहकारकः (समूहकारकः) च समाविष्टाः सन्ति ।
स्पीयरमैनस्य मते सामान्यविशिष्टकारकाणां अतिरिक्तं समूहकारकं सर्वेषु मानसिकक्रियासु अपि वर्तते । यांत्रिकक्षमता, संख्यात्मकक्षमता, वाचिकक्षमता, संगीतक्षमता, स्मृतिक्षमता, तार्किकक्षमता तथा बौद्धिकक्षमता इत्यादीनां केषाञ्चन विशेषक्षमतानां संचालने अपि समूहकारकाणां विशेषा भूमिका भवति। समूहकारकस्यैव स्वतन्त्रं अस्तित्वं नास्ति, किन्तु विविधविशिष्टकारकसामान्यकारकाणां मिश्रणेन स्वसमूहं निर्माति । अत एव समूहकारक उच्यते । मनोवैज्ञानिकानां मते अस्मिन् सिद्धान्ते नवीनता नास्ति । थॉर्नडाइक इत्यादयः मनोवैज्ञानिकाः अस्य सिद्धान्तस्य आलोचनां कृतवन्तः यत् समूहकारकः नूतनः कारकः नास्ति अपितु सामान्यविशिष्टकारकाणां मिश्रणमेव अस्ति।
थॉर्नडाइकस्य बहुकारकबुद्धिसिद्धान्तः (Throndike's Multifactors Theory of Intelligence)
थॉर्नडाइकः स्वसिद्धान्ते बुद्धिं विविधकारकाणां मिश्रणं मन्यते स्म । यस्मिन् बहूनि सामर्थ्यानि समाहिताः सन्ति। तस्य मते कस्यापि मानसिककार्यस्य कृते विविधाः कारकाः मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति । थॉर्नडाइकः पूर्वसिद्धान्तेषु प्रस्तुतानां सामान्यकारकाणां (G-कारकाणां) आलोचनां कृतवान् तथा च स्वसिद्धान्ते सामान्यकारकाणां स्थाने प्राथमिककारकाणां सामान्यकारकाणां च उल्लेखं कृतवान् मूलभूतकारकेषु प्राथमिकमानसिकक्षमताः समाविष्टाः सन्ति । एतानि सामर्थ्यानि यथा-वाच्यक्षमता, संख्यात्मकक्षमता, यान्त्रिकक्षमता, स्मृतिक्षमता, तार्किकक्षमता तथा वाक्क्षमता इत्यादयः। तस्य मते एतानि सामर्थ्यानि मनुष्यस्य सर्वाणि मानसिककार्याणि प्रभावितयन्ति ।
थोर्ण्डाइक् इत्यस्य अपि मतं यत् कस्यचित् विशेषक्षमता निश्चितरूपेण व्यक्तिस्य मध्ये दृश्यते । परन्तु एकस्मिन् विषये तस्य सामर्थ्यात् अन्यस्मिन् विषये व्यक्तिस्य सामर्थ्यस्य अनुमानं कर्तुं कठिनम् इति अपि सः मन्यते । यथा यान्त्रिककलासु प्रवीणः भवति तथा सङ्गीतेऽपि प्रवीणः भविष्यति इति न आवश्यकम् । तस्य मते यदा मानसिककार्यद्वयस्य प्रतिपादने सकारात्मकः सहसंबन्धः लभ्यते तदा व्यक्तिस्य सामान्यकारकाः सन्ति इति अर्थः । एते सामान्यकारकाः कियत्पर्यन्तं वर्तन्ते इति सहसंबन्धस्य प्रमाणात् ज्ञातुं शक्यते । यथा, एकस्य विद्यालयस्य १०० छात्राणां कृते क, ख च द्वौ परीक्षौ दत्तौ, तेषां सहसंबन्धः च प्राप्तः । अथ ते -. तथा C test दत्त्वा तेषां सहसंबन्धं ज्ञातवान्।
प्रथमपरीक्षाद्वये। ख-खयोः अधिकः सहसम्बन्धः प्राप्तः, यत् तत् सिद्धयति । तथा C परीक्षणानां तुलने। तथा च B परीक्षणेषु मानसिकक्षमतासु अधिकं सामान्यं कारकं भवति। तस्य मते एते सामान्यकारकाः सर्वेषु मानसिककार्येषु केनचित्पर्यन्तं दृश्यन्ते
थर्स्टनस्य समूहकारकाः बुद्धिसिद्धान्तः
थर्स्टनस्य समूहकारकसिद्धान्तस्य अनुसारं बुद्धिः न सामान्यकारकाणां प्रदर्शनं भवति न च न केवलं विविधविशिष्टकारकाणां, परन्तु तस्मिन् केचन मानसिकक्रियाः सन्ति ये सामान्यतया मूलकारकेषु समाविष्टाः सन्ति। एतानि मानसिकक्रियाकलापाः एकं समूहं निर्मान्ति यत् मनोवैज्ञानिकं कार्यात्मकं च एकतां प्रदाति। थर्स्टन् कारकविश्लेषणस्य आधारेण स्वस्य सिद्धान्तं प्रस्तुतवान् । तस्य मते बुद्धिः मौलिककारकसमूहेन निर्मितः भवति । द्वौ वा अधिकौ मूलभूतौ कारकौ मिलित्वा एकं समूहं निर्मान्ति यत् कस्मिन्चित् क्षेत्रे कस्यचित् व्यक्तिस्य बुद्धिं दर्शयति । एतेषु मौलिककारकेषु सः संख्यात्मकक्षमता, बोधक्षमता, वाचिकक्षमता, स्थानिकक्षमता, शब्दप्रवाहः, तर्कशक्तिः, स्मृतिशक्तिः च चिनोति स्म ।मुख्यस्य अर्थः
थर्स्टन् व्याख्यातवान् यत् बुद्धिः भिन्न-भिन्न-समूहेषु दृश्यमानानां विविध-क्षमतानां संयोजनम् अस्ति । तस्य मते मानसिकक्षमता कार्यात्मकरूपेण स्वतन्त्रा भवति तथापि यदा ते समूहेषु कार्यं कुर्वन्ति तदा ते सम्बन्धिनो वा समानाः वा दृश्यन्ते । केचन विशिष्टाः क्षमताः एकस्मिन् समूहे भवन्ति, तेषु सहसम्बन्धः दृश्यते । यथा विज्ञानविषयसमूहे भौतिकशास्त्रं रसायनशास्त्रं गणितं जीवविज्ञानं च भौतिकशास्त्रं रसायनशास्त्रम् इत्यादयः। तथा च संगीतकलाप्रदर्शनार्थं तबला, हारमोनियम, सीतार इत्यादिवादने अपि परस्परं सहसम्बन्धः भवति ।
बुद्धिसामर्थ्यानां विविधप्रकाराणां मिश्रणं प्रस्तुतम्। एतेषां योग्यतानां संकेतनं यथा—
१. संख्यात्मक क्षमता = N-कारक
2. वाचिक क्षमता = वि-कारक
3. स्थानिक क्षमता = S-कारक
4. स्मृति क्षमता = एम-कारक
5. शब्द प्रवाह क्षमता = डब्ल्यू-कारक
6. तर्कक्षमता = आर-कारक
=== थॉमसनस्य नमूनाकरणसिद्धान्तः जी. तस्य मते मनुष्यस्य प्रत्येकं कार्यं कतिपयानां सामर्थ्यानां प्रतिरूपं भवति । कस्मिन् अपि कार्यविशेषे व्यक्तिः स्वस्य केचन मानसिकक्षमताः नमूनारूपेण चयनं करोति । अस्मिन् सिद्धान्ते तेन सामान्यकारकाणां (G-factors) व्यावहारिकतायाः महत्त्वं दत्तम् अस्ति । थॉमसनस्य मते व्यक्तिस्य बौद्धिकव्यवहारः अनेकेषु स्वतन्त्रक्षमतासु निर्भरं भवति, परन्तु परीक्षणकाले केवलं तेषां नमूना एव अग्रे आगच्छति । बर्ट-वर्नन्-योः अस्वस्थतायाः श्रेणीबद्धसिद्धान्तः बर्ट-वर्नन् (१९६५) इत्यनेन अस्य सिद्धान्तस्य प्रस्तावः कृतः । बुद्धिसिद्धान्तक्षेत्रे एषः नूतनः सिद्धान्तः इति मन्यते । अस्मिन् सिद्धान्ते बर्ट्, वर्नन् च मानसिकक्षमतानां क्रमेण महत्त्वं दत्तवन्तौ । सः मानसिकक्षमतां द्वयोः स्तरयोः विभक्तवान्—
1. सामान्य मानसिक क्षमता
सामान्यमानसिकक्षमतासु अपि सः क्षमतां स्तरस्य आधारेण द्वयोः वर्गयोः विभजति स्म । प्रथमे वर्गे सः व्यावहारिकं, यांत्रिकं, स्थानिकं, भौतिकं च क्षमतां स्थापयति । अस्य मुख्यचतुष्कस्य नाम कि.मी. नाम। द्वितीयक्षमतासमूहे सः मौखिक, संख्यात्मकं, शैक्षिकक्षमता च स्थापितवान् अस्ति तथा च सः अस्य समूहस्य v.ed. दत्तं नाम । अन्तिमस्तरस्य सः विशिष्टानि मानसिकक्षमतानि स्थापितवान् ये भिन्न-भिन्न-संज्ञानात्मक-कार्यैः सह सम्बद्धाः सन्ति । अस्य सिद्धान्तस्य नवीनतायाः, तस्य विशेषक्षमतायाः च कारणात् अनेकेषां मनोवैज्ञानिकानां ध्यानं तस्य प्रति आकृष्टम् अस्ति । एते समूहाः स्तराः च चित्रे ४ व्याख्याताः सन्ति ।
गिल्फोर्डस्य त्रिविमबुद्धिसिद्धान्तः
गिल्फोर्डः (१९५९, १९६१, १९६७) तस्य सहकारिभिः च त्रिमानसिकक्षमतायाः आधारेण बुद्धिसंरचनायाः व्याख्यानं प्रस्तुतम् । गिल्फोर्डस्य एषः बुद्धिसंरचनासिद्धान्तः त्रिपक्षीयबुद्धिप्रतिरूपः इति कथ्यते । सः बुद्धिकारकान् त्रिधा विभज्य । मानसिकक्षमता त्रिधा विभक्ता इत्यर्थः । एते सन्ति- संचालनम्, सामग्रीः उत्पादाः च। कारकविश्लेषणद्वारा एते त्रयः आयामाः बुद्धेः पर्याप्तरूपेण भिन्नाः सन्ति । एतेषु आयामेषु ये मानसिकक्षमतानां कारकाः आगच्छन्ति ते यथा-
(i) विषयः (सामग्री) -
अस्मिन् आयामे बुद्धिविशेषकारकाः विषयस्य भवन्ति। यथा - आलंकारिकं, प्रतीकात्मकं, अर्थात्मकं व्यवहारात्मकं च।
आकृतिविषयं दर्शनेनैव द्रष्टुं शक्यते आकारेण च सृज्यते च। प्रतीकात्मकसामग्रीविशेषरूपेण व्यवस्थिताः चिह्नाः, संख्याः, शब्दाः च भवन्ति । शब्दार्थसामग्री शब्दानां अर्थः वा विचारः वा भवति । व्यवहारविषयेषु व्यवहारविषया अपि अन्तर्भवन्ति ।
(ii) उत्पादन (उत्पादन)
एते षट् प्रकाराः मन्यन्ते - एककाः, वर्गाः, सम्बन्धाः, प्रणाली, परिवर्तनं, निहितार्थाः च।
(iii) संचालन
अस्मिन् आयामे मानसिकक्षमतानां पञ्च मुख्यसमूहाः विचार्यन्ते। 1. संज्ञानम् 2. मूल्याङ्कनम् 3. अभिसरणचिन्तनम् 4. विचलनचिन्तनम्
कैटेलस्य बुद्धिसिद्धान्तः
रेमण्ड् वी. केटल (1971) सामान्यबुद्धेः द्वौ प्रकारौ वर्णितः अस्ति। एते सन्ति - द्रवः स्फटिकयुक्तः च । तस्य मते द्रवसामान्यबुद्धिक्षमता आनुवंशिककारकेषु आश्रिता भवति यदा तु स्फटिकीयक्षमता अर्जितकारकरूपेण भवति द्रवसामान्यक्षमता मुख्यतया संस्कारीकरणे, गतिस्थितौ, नूतनपरिस्थितौ अनुकूलतायाः परीक्षणेषु च दृश्यते । स्फटिकीकृतसामान्यदक्षता नूतनपदेन सह सम्बद्धेषु अर्जितसांस्कृतिकसाधनेषु, कौशलेषु, परीक्षासु च कारकरूपेण माप्यते । द्रवसामान्यक्षमता (gf) शरीरस्य आनुवंशिककारकत्वेन ग्रहीतुं शक्यते । यत् जैवरासायनिकविक्रियाभिः चालितं भवति। यदा तु स्फटिकीकृतसामान्यक्षमता (GC) सामाजिकशिक्षणेन पर्यावरणीयप्रभावैः च नियन्त्रिता भवति । केटलस्य मते द्रवसामान्यबुद्धिः आनुवंशिकतायाः सह सम्बद्धा भवति तथा च सहजं भवति यदा तु स्फटिकीकृतसामान्यबुद्धिः प्राप्ता भवति
सारांश
बुद्धि संज्ञानात्मकक्रियासु विशेषशक्तिरूपेण प्रसिद्धा भवति। यथा भवद्भिः पठितं बुद्धिः नानाविधा विवक्षिता । अस्य परिभाषाः त्रयः वर्गाः स्थापिताः सन्ति । मनोवैज्ञानिकाः बुद्धेः तस्य संरचनायाः च भिन्नाः सिद्धान्ताः भिन्नभिन्नरूपेण प्रस्तुतवन्तः । नव बुद्धिसिद्धान्ताः प्रकीर्तिताः अस्मिन् अध्याये ये त्वया अवगताः । भवद्भिः अपि अवगतं यत् किं मानसिकं वयः वास्तविकं वयः, तस्य माध्यमेन बुद्धिः कथं प्राप्तुं शक्यते इति । बुद्धिमान् आधारेण व्यक्तिनां वर्गीकरणं कथं कृतम् अस्ति ?
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
पनेवेजिमण्डलम्
thumb|240px
पनेवेजिमण्डलम् (Panevėžio apskritis) तम्मण्डलं उत्तरायां लेतुवायाम् अस्ति। तस्य राजधानी पनेवेजीः।
क्षेत्राणि
मण्डलं तैः क्षेत्रैः संहितम्।
अपि पनेवेजीर्नगरम्।
नगरानि
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उर्दू
उर्दू हिन्दुस्थानीभाषायाः फारसीपञ्जिका इति वर्णितम् अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
एम् पि एल् शास्त्री
माननीयः शास्त्रि-महोदयः बेङ्गलूरु नगरे सुप्रसिद्धयोः गान्धिनगरप्रौढशाला - एम्. इ. एस् महाविद्यालययोः संस्थापकः । बेङ्गलूरु-विश्वविद्यालयस्य संस्थापकसदस्येषु अपि अन्यतमः सः १५ वर्षाणि यावत् तस्य विश्वविद्यालयस्य सेनेट्-सिण्डिकेट्-अकाडेमिक् कौन्सिल् - इत्येतेषां सदस्यः अपि आसीत् । मैसूरुविश्वविद्यालयतः संस्कृते उन्नताध्ययनं प्राप्तम् आसीत् तेन । संस्कृत शिक्षणपरीक्षामण्डलस्य सदस्यत्वेन २५ वर्षाणि तेन सेवा कृता । भारतीय-विद्याभवनस्य बेङ्गलूरुकेन्द्रस्य गौरव-कार्यदर्शिरूपेण गौरवाध्यक्षरूपेण च १५ वर्षाणि सेवा कृता तेन ।विद्यासागर-विद्याभूषण-इत्यादिभिः बहुभिः बिरुदैः सम्मानितः शास्त्रिवर्यः अनेकेषां ग्रन्थानां प्रणेता अपि ।
विख्यातः 91वर्षीयः संस्कृतविद्वान्, शिक्षणवेत्ता, कर्णाटक विधानपरिषदः भूतपूर्वः सदस्यश्च प्रो एम्. पि. एल्. शास्त्रिमहाभागः जून्मासस्य षष्ठे दिनाङ्के हृदयाघातेन दिवङ्गतः । सम्माननीयस्य शास्त्रिवर्यस्य दिवङ्गतिम् अभिलक्ष्य नितान्तं सन्तापं सूचयति सन्देशः ।
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जया किशोरी
जया किशोरी भारतीयसङ्गीतकारः आध्यात्मिकवक्त्री च अस्ति, या स्वस्य प्रेरकवार्तानां धार्मिकाल्बमानां च कृते प्रसिद्धा अस्ति । सा 'किशोरी जी', 'आधुनिकयुग की मीरा' इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति ।
जन्म
जया किशोरी इत्यस्य जन्म गुरुवासरे, १३/०७/१९९५ (आयुः २७ वर्षाणि; २०२२ तमे वर्षे इव) कोलकातानगरे अभवत् । तस्याः बालस्य नाम जयशर्मा अस्ति।
शिक्षा
कोलकातानगरस्य श्रीशिक्षायतनमहाविद्यालयात् महादेवीबिर्लाविश्व अकादमीतः विद्यालयशिक्षणं कृतवान् ।
परिवारं
जय किशोरी एक गौर ब्राह्मण परिवार के हैं। तस्य पितुः नाम शिवशंकरशर्मा अस्ति। तस्य मातुः नाम सोनिया शर्मा अस्ति । तस्य भगिन्याः नाम चेतनाशर्मा अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:जीव
राज्यशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षणपरिषत्
राज्य षैक्षिक हरियाना गुरुग्राम कुरुक्षेत्रम्
गुरदासपुरमण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्य राज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति गुरुदासपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गुरुदासपुरम्।
राज्यशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षणपरिषत्
वर्गः:शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गुरदासपुरमण्डलम्
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शब्दव्यापारविचारः
मम्मटेन शब्दव्यापारविचारः (Shabdavyaparavichara) इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये अद्य विवरणं नोपलभ्यते ।
‎
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बसवराज राजगुरु
बसवराज राजगुरुः (Basavaraj Rajguru) सुप्रसिद्धः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य महान् गायकः । सुर का बादशाह इत्येव ख्यातः बसवराज महान्तस्वामी राजगुरुः कर्णाटकराज्यस्य धारवाडमण्डलस्य एलिवाळग्रामे क्रि.श. १९१७तमवर्षस्य अगष्टमासस्य २४ तमे दिने अजायत । अस्य पिता महान्तस्वामी तमिळुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुप्रदेशे कर्णाटकसङ्गीतम् अधीतवान् । बाल्यादपि बसवराजः रङ्गगीतेषु आसक्तिं प्रदर्शयति स्म । नाटकसमवायं गत्वा तत्र रङ्गगीतानां गायने अवकाशं प्राप्तुं यतते स्म । एतत् ज्ञात्व अस्य पिता एतं सवणुरु वामनरायः इत्यस्य नाटकसमवाये प्रवेशितवान् । अस्य त्रयोदशे वयसि अस्य पिता दिवङ्गतः ।
सङ्गीतशिक्षा
बसवराजस्य पितृव्यः तस्य हुब्बळ्ळिनगरस्य मूरुसाविरमठस्य संस्कृतपाठशालायां प्रवेशम् अकल्पयत् । गदगस्य अन्धः गानयोगी पञ्चाक्षरी गवायी यदा तत्र आगतवान् तदास्य गानं श्रुत्वा सन्तुष्टः तेन सह बसवराजं गदगं नीतवान् । बसवराजः गानयोगिनाम् आश्रमे कठिणपरिश्रमेण सङ्गीताभ्यसम् अकरोत् । क्रि.श. १९२६ तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्यस्य षष्टशतमानोत्सवं हम्पीनगरे आचरन्ति स्म । तदा राजगुरुः स्वस्य सङ्गीतजीवनस्य प्रथमां गोष्ठीम् अकरोत् । गुरुः पञ्चाक्षरी गवयी एव तबलासहयोगं दत्तवान् । तस्मिन् अनेन बागेश्रीरागेन गीतं निजगुणशिवयोगिनः वचनं श्रुत्वा जनस्तोमः मन्त्रमुगग्धः अभवत् । हिन्दुस्तानीसङ्गीतस्य नूतनतारायः उदयः कर्णाटकस्य आकाशे अभवत् । क्रि.श. १९२६ तः १९४२ तमवर्षपर्यन्तं मुम्बैआकाशवाण्याम्, एच्.एम्.वि.सङ्गीतसमवायस्य कृते च अनेकान् रागान् राजगुरुः गीतवन् । क्रि.श. १९४४ तमे वर्षे पञ्चाक्षरी गवायीवर्यस्य निधनानन्तरं बसवराजः मुम्बैनगरं गत्वा सवायीगन्धर्वस्य शिष्यत्वं प्राप्तवान् । गुरुः अनतिकाले एव अर्धाङ्गवातेन पीडितः शिष्यं बसवराजं सुरेशबाबु माने इति गवायीवर्यस्य गुरुत्वं प्रापितवान् । कञ्चित्कालपश्चात् बसवराजराजगुरुः पाकिस्तानेप्रदेशे विद्यमान्स्य किराणा घराणायाः प्रसिद्धगायकस्य पञ्चाक्षरीवर्यस्य गुरोः उस्ताद वहीदखानस्य आश्रयं गत्वा सङ्गीतशिक्षा अमुन्नीतवान् । ततः पश्चात् उस्ताद लतीफ खानस्य गुरुत्वं प्राप्य ६मासान् अधीतवान् । इनयतुल्ला खान्. रोशन अलि, गोविन्दराव टेम्बे इत्यादिषु सङ्गीताभ्यासं कृत्वा बसवराजः हिन्दुस्थानीसङ्गीतस्य किराणा घराणा, ग्वालियर् घराणा, पटियाला घराणा इति घराणात्रये अपि प्रभुत्वं स्थापितवान् ।
मृत्युपरीक्षा
क्रि.श. १९४७ तमे वर्षे यदा भारतदेशस्य विभजनावसरे राजगुरुः कराच्याम् आसीत् । पाकिस्ताने प्रचालितनरमेधात् अपसर्तुम् उस्तादस्य लतीफखानस्य सूचनानुगुणं राजगुरुः भारतागमनस्य रैलयानेन कथञ्चित् भारतमागतवान् । भारतस्य सीमाप्रदेशे यानम् अवरुद्ध्य भयोत्पादकाः यदा सामूहिकहत्याम् अरब्धवन्तः तादा राजगुरुः रैलयानस्य अधः प्रच्छन्नः भूत्वा देहलीपर्यन्तम् आगतवान् । देहलीतः पुण्यपत्तनम् (पुणे) आगत्य सङ्गीतवृत्तिं सम्मुन्नीतवान् । तत्रापि कश्चन नूतनः अपायः अभिमुखः अभवत् । क्रि.श. १९४८ तमे वर्षे यदा नाथूरामगोड्से महात्मनः गान्धेः हत्याम् अकरोत् तदा सः ब्राह्मणः इति कारणेण महाराष्ट्रराज्ये विद्रोहिनः ब्राह्मणानां सामूहिकां हत्याम् आरभन्त । कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे भाटकरूपेण स्थितः राजगुरुः विप्लवकारिणां हस्तगतः अभवत् । एषः ब्राह्मणः न इति ज्ञात्वा एतम् अत्यजन् ।
व्यक्तित्वम्
बसवराज राजगुरोः कस्यचिदपि दुर्व्यसनं नासीत् । चायपानं, धूमपानं, तमाखुखादनम्, मद्यपानं वा तस्य अभ्यासे नासीत् । परीपूर्णतया शाकाहारी आसीत् । भर्जितभक्ष्याणि कदापि न खादति स्म । यत्रकुत्रापि सङ्गीतगोष्ठ्यर्थे गच्छति तत्र स्वस्य भोजनसामग्रीः स्वयं नयति स्म । धारवाडतः एव क्वथितशीतलितं जलं नयति स्म । बसवराजराजगुरुः निस्सङ्कोचगुणस्य धीरः । सङ्गीतप्रतियोगितागोष्ठिषु उस्ताद निशादखानं, उस्तादछोटे गुलमं च जित्वा जनप्रशंसाम् अवाप्नोत् । यशसः शिखरारूढः अपि सरलजीवनं देवपूजनं सङ्गीताराधनं च सर्वदा करोति स्म ।
प्रशस्तिपुरस्काराः
बसवराज राजगुरुः क्रि.श.१९७५तमे वर्षे पद्मश्रीप्रशस्तिं, क्रि.श. १९९१तमे वर्षे पद्मभूषणप्रशस्तिं च प्राप्तवान् । अपि च कर्णाटकराज्यस्य सङ्गीतनाटकाकादमीप्रशस्तिं च पाप्तवान् ।
रागबिहागः
अमेरिकायां सङ्गीतगोष्ठिं चालयितुं जिगमिषुः वीसा (प्रवासानुमतिपत्रम्) प्राप्तुं चेन्नैनगरं गतः राजगुरुः धारवाडं प्रत्यागच्छति स्म । बेङ्गळुरुनगरं प्राप्तवान् तदा लघुहृदयाघातः अभवत् । तस्य शिष्यः नचिकेतशर्मा एतं चिकित्सालयं नीतवान् । क्रि.श. १९९१ तमे वर्षे जुलै २१दिनाङ्के वैद्यालये राजगुरुः अर्धप्रज्ञावस्थायाम् आसीत् ।
मरणम्
सुर का बादशाह (स्वरसाम्राट्) इति प्रसिद्धस्य बसवराजराजगुरोः शवं बेङ्गळूरुतः धारवाडं प्रत्यानेतुं कर्णाटकसर्वकारेण न कापि व्यवस्था कृता । स्वायत्तयानेन राजगुरुजडशरीरं यदा धारवाडं प्राप्तं तदा तत्र सहस्राधिकाः जनः सम्मिलिताः । तदा तत्र आगतः पद्मविभूषणः ख्यातसङ्गीतज्ञः मल्लिकार्जुन मन्सूरः अहो मरणेऽपि साम्राट् एव इति उद्गारं कृतवान् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
बालकृष्णदीक्षितः
कृतिपरिचयः
अयं कविः स्वाश्रयदातुः प्रशस्तिवर्णनाय अजितचरित्रमहाकाव्यं प्रणीतवान् । अस्मिन् महाकाव्ये १० सर्गाः सन्ति । अत्र नायकस्य अजितसिंहस्य प्रसङ्गतश्च तत्पूर्वजानां तत्तन्नृपाणां चरितानि वर्णितानि । वीररसोऽत्र अङ्गिरसः, शृङ्गारादिरसाः तदङ्गतयो निपुणमभिव्यक्ताः ।
सुहृन्मित्रार्युदासीनम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।
बालकृष्णदीक्षितः
काव्यकला
अजितचरित्रमहाकाव्ये कविना वैदर्भीरीतिराश्रिता । प्रसादमाधुर्यौजोगुणानां यथास्थानं सुन्दरसमावेशो विहितः । कविः ऐतिहासिकघटनानां निर्देशे सावधानोऽवलोक्यते परं न तस्मात् काव्यत्वहानिः । रसाभिव्यक्तिपक्षोऽत्र समृद्धः अलङ्कारयोजनायां रसानुकूलता स्वाभाविकता च दृस्येते । अत्र भाषा सरला सुबोधा चास्ति ।
सुहृन्मित्रार्युदासीनम्...
पदच्छेदः
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु अपि च पापेषु समबुद्धिः विशिष्यते ॥
बालकृष्णदीक्षितः
काव्यकला
‎
वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुहृन्मित्रार्युदासीनम्...
अन्वयः
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु पापेषु अपि च समबुद्धिः विशिष्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
01 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कूटस्थनित्यत्वविचारः
उपोदधातः
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
विश्वे सर्वत्र राजानः राज्यं साम्राज्यं राजधानीं च शत्रुभ्यः रक्षितुं गिरिकन्दरदुर्गान् निर्मान्ति स्म । भारतस्य कर्णाटकराज्ये अपि केचन दुर्गाणि सन्ति ये पूर्वमहाराजैः निर्मितानि ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
वेदानां कूटस्यनित्यत्वमभ्युपगतं मध्वनये । तत्र टीकाटिप्पणीक्त आपाततः विरोध इव दृश्यते । सर्वेषां व्याख्यानानाम् आशयविशेष इह निरुपितः । विवक्षाभेदेन विरोधोऽपि परिहृतः
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
बसवकल्याणदुर्गम्
बसवकल्याणदुर्गम् अथवा कल्याणदुर्गं कर्णाटकस्य बीदरमण्डले अस्ति । एतत् कल्याणदुर्गं कल्याणीचालुक्यानां राजधानी आसीत् । एते १० शतकतः १२ शतकपर्यन्तं सार्धभारतं यावत् शासयन्तः आसन् ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
कूटस्थनित्यत्वविचारः
‘शाश्वता विष्णुबुध्दिगाः’ इत्यादिप्रमाणेन वेदानां कूटस्थनित्यत्वं प्रतिपादितमिति दृश्यते । तत्त्वनिर्णये अत्रेयमाशङ्का –‘वर्णास्तावत् नित्याः सर्वगताः स्वतः क्रमशून्याश्च’ । न च क्रमेण् विना पदवाक्याभावः सम्भावयितुं शक्यते । नाऽपि तमन्तरेण प्रामाण्यम् । अतः क्रमः अभ्युपेयः सोऽपि पुरुषबुध्दयुत्प्रेक्षित इति न वेदापौरुषेयत्वं अभ्युपगमार्हमिति । कूटस्यनित्यत्वं वा इयं च शङ्का तत्त्वनिर्णयटीकायां एवमपाकृता –‘न हि वयं वेदस्य कूटस्थनित्यतां ब्रूमः । किन्तु शब्दतोऽर्थश्च सर्वदैकप्रकारतामेव । ततश्च क्रमस्य जन्यत्वेऽपि पुरुषाभिप्रायप्रवेशेऽपि सजातीयोच्चारणमनपेक्ष्योच्चारयितृपुरुषपूर्वकत्वाभावेन उपपद्यत एव अपौरुषेयत्वमिति’ । तत्त्वसङ्ख्यानटीकाविरोधपरिहारः तत्त्वनिर्णयटीकायां वेदानां कूटस्थनित्यत्वमपाकृतम् । तत्त्वसङ्ख्यानटीकायां तु कण्ठत एव कूटस्थनित्यत्वम् अभ्युपगतम् । अत आपातत् अनयोष्टीकयोः विरोधो भाति । तथा हि तत्त्वसङ्ख्यानतट्टीकावचनानि-‘नित्या वेदाः’
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
बळ्ळारिदुर्गम्
बळ्ळारिदुर्गं बळ्ळारिमण्डलस्य बळ्ळारिशैले अस्ति । एतत् दुर्गं भागद्वये निर्मितमस्ति । विजयनगरसंस्थानस्य सामन्तराजः हनुमन्तनायकः दुर्गस्य ऊर्ध्वभागं निर्मितवान् ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
कूटस्थनित्यत्वविचारः
अत्र टीका –“अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च चेदानां ‘नित्य वेदाः समस्ताश्च’ इत्यादि प्रमाणसिध्दम् । अत्र वेदा इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानाम् अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् इति”
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
बेळगाविदुर्गम्
बेळगाविदुर्गं कर्णाटकस्य बेळगाविमण्डले अस्ति। एतत् दुर्गं मार्कण्डेयनद्याः समीपे जयराम इति नामकः राजा निर्मितवान् । अत्र दुर्गादेव्याः च गणेशस्यापि देवालयः अस्ति ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
कूटस्थनित्यत्वविचारः
अयमाशयः ‘कूटं खं विदलं व्योम’ इत्याद्यभिधानात् आकाशवाचि कूटशब्दे उपपदे तिष्ठतेः सुपिस्थः इत्यतो योगविभागात् क्यप् प्रत्यये कूटस्थम् इति रुपं भवति । आकाशवत् निर्विकारमिति निर्गलितोऽर्थः । एवं च न केवलं वेदानां कूटस्थनित्यत्वं सिषाधयिषितम् अपि तु तथाभूतानाम् अव्याकृताकाशवर्णानामपि कूटस्थनित्यत्वं विज्ञेयम् । एवं च तत्त्वसङ्ख्यानटीकायां ‘वेदा इत्युपलक्षणम्’ इत्यत्र उपलक्षणपदम् अजहल्लक्षणापरं सत् अव्याकृताकाशवर्णलक्षकमित्युक्तं भवति ।
तत्त्वनिर्णयटीकायां तु- ‘न हि वयं वेदानां कूटस्थनित्यतां ब्रूमः किन्तु शब्दतोऽर्थतश्च एकप्रकारतामेव’ इत्युक्तम् । अत्र कूटस्थनित्यत्वं वेदानां नास्ति इति कण्ठरवेणोक्तमिति विरोधः स्फुरति ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
सवदत्तिदुर्गम्
सवदत्तिः बेळगाविमण्डलस्य पुरातननगरेषु एकं नगरम् । सवदत्तिदुर्गं निरसङ्गिदेसायिः अष्टादशशतके निर्मापितवान् । एतस्य दुर्गस्य मध्ये काडसिद्धेश्वरस्य देवालयः अस्ति । दुर्गं परितः सुन्दरं शिल्पं निर्मितम् ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
कूटस्थनित्यत्वविचारः
अत्रेदं समाधानम्-क्रमस्तु द्विविधः । ईश्वरबुध्दयुपाधिकः अस्मद्बुध्दयुपाधिकश्चेति । ईश्वरबुध्दयुपाधिकक्रमस्य ईश्वरबुध्देर्नित्यत्वेन तन्निष्ठस्यक्रमस्यापि नित्यत्वं निराबाधम् तत्त्वसङ्ख्यानटीकायाम् ईश्वरबुध्दिगतक्रमात्मकवेदस्य कूटस्थनित्यत्वमभ्यधायि । तत्त्वनिर्णयटीकायां तु अनित्यभूतायाम् अस्मदीयबुध्दौ कालविशेषे जायमानस्य क्रमस्य अनित्यत्वमनुलक्ष्य अस्मद्बुध्दयुपाधिक वेदस्य कूटस्थनित्यत्वं निराकृतम् । तथा च विवक्षाभेदेन तत्त्वनिर्णयतत्त्वसङ्ख्यानटीकयोः विरोधपरिहारः सम्भवति ।
तात्पर्यचन्द्रिकोक्तविरोधपरिहारक्रमः
अयं विरोधपरिहारक्रमः गायत्र्यधिकरणचन्द्रिकायां स्फुटं व्यक्तः । अतोऽत्र न मूलान्वेषण प्रयत्नः कर्तव्यः । तथा हि तद्वाक्यानि-“ गायत्रीरुपवेदस्य अनादिनित्यत्वात् । ननु कृतकक्रम विशिष्टवर्णात्मकवेदस्य न अनादित्वम् । उक्तं हि तत्त्वनिर्णयटीकायां- ‘न हि वयं वेदस्य कूटस्थनित्यतां ब्रूमः’ इति ‘क्रमस्य कृतकत्वे’ इति चेत्, मैवम् । तत्त्वसङ्ख्यानटीकायां नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’ इत्यादि प्रमाणसिध्दम् इत्युक्तत्वात् । युक्तं चैतत् । क्रमस्य सदा ईश्वरबुध्दिस्थत्वात् । अत एवोक्तं तत्त्वनिर्णये ‘सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुध्दौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात्’ इति । तट्टीकायां कौटस्थ्यनिषेधस्तु अस्मदादीन् प्रति प्रमापकत्वोपयुक्तस्य अस्मदादिबुध्दिस्थस्य उच्चारणाद्यधीनत्वेन कृतकत्वात् । कृत्वाचिन्तया वा अनादित्वोक्तिः । क्रमस्य अनन्याधीनत्वात् । इयं च ‘नित्यत्वादेव शब्दानां तत्स्वभावः कथं हरेः’ इत्यनुव्याखाने प्रदर्शिता इति” ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
सदाशिवगडदुर्गम्
सदाशिवगडदुर्गम् उत्तरकन्नडमण्डलस्य कारवार इति प्रदेशे अस्ति । एतत् दुर्गं काळीनद्यरबीसमुद्रयोः सङ्गमक्षेत्रे निर्मितम् । एतत् दुर्गं बसवलिङ्गराजाः निर्मितवन्तः ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
तर्कताण्डवोक्तचिन्ताक्रमः
ईश्वरबुध्देः नित्यत्वेन तन्निष्ठक्रमस्यापि अनादिनित्यत्वस्य अवर्जनीयत्वेन तद्बुध्दयुपाधिकवेदस्य अनित्यत्वमपाकृतम् तर्कताण्डवे । तथा हि तर्कताण्डववचनानि “अनित्यत्वं त्वत्यन्तायुक्तम्” । तथाहि क्रमविशेषविशिष्टा वर्णा एव वेदाः । क्रमश्च बुध्दिनिमित्तक एव । न तु स्वत इत्युक्तम् । ततश्च सर्वेषां सर्वथा वर्णविषयविवक्षितक्रमोपाधिभूतबुध्युपरम् एव वेदे विनाशो वक्तव्यः । न तु घटादीनामिवापरः । न चेश्वरस्य तथाविधबुध्युपरमो युज्यते । तस्य सर्वदा सर्वज्ञत्वात् । पुराणादीनामप्यन्यथारचनमेवानित्यत्वम् इति ।
सत्तत्त्वरत्नमालायां कूटस्थनित्यत्वम्
सत्तत्त्वरत्नमालायाम् अचेतनप्रकरणे तत्त्वसङ्ख्यानटिकामनुरुध्य स्वरवर्णपदात्मकस्य वेदस्य अव्याकृताकाशस्य वर्णानां च कूटस्थनित्यत्वं कण्ठरवेणैव प्रतिपादितम् । तथा हि तद्वाक्यानि -
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
वारसगडदुर्गम्
वारसगडदुर्गं बेळगाविमण्डले अस्ति । दशमशतमानस्य अत्यन्तं वैभवयुक्तं दुर्गं सद्यः जीर्णावस्थायामस्ति । दुर्गं तावत् सामान्यतः ५०० मीटर् विस्तारं ३०० मीटर् लम्बमस्ति । दुर्गमेतेत् निम्नवप्रप्रदेशे विद्यमाने शैले निर्मितं वर्तते तथा च शैलस्य बहुभागाः गुल्मैः आच्छादिताः सन्ति । शैलोऽयं पाषाणमृद्भिः पूरितोऽस्ति । तथा च अत्र गभीरः प्रपातोऽपि अस्ति । शैल्स्योपरि मारुतेः मन्दिरमस्ति ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
कूटस्थनित्यत्वं तत्त्वनिर्णयटीकासम्मतम्
उक्तेन विरोधपरिहारक्रमेण तत्त्वनिर्णयटीकायां वेदानां कूटस्थनित्यत्वं निराकृतमित्येव न जानीयात् । अत एव तत्र ‘शब्दतः अर्थतश्च एकप्रकारतामेव’ इति ‘वेदस्य नियातानुपूर्वीकत्वेन अर्थावबोधनं शक्त्या आविर्भावो व्यक्तिः’ इति ‘यद्वर्णक्रमाद्युपेतमेव इदं श्रूयमाणवाक्यम् इति प्रत्यभिज्ञानात्’ इत्युक्तम् ।
एवं च अत्र तत्त्वसङ्ख्यानटीकागत उपलक्षणपदस्य अजहल्लक्षणार्थकत्वं स्वीकृत्य श्रीसत्यधर्मतीर्थाः (तत्त्वसङ्ख्यानटिप्पण्याम्) सत्यप्रज्ञतीर्थाः (तत्त्वसङ्ख्यानटिप्पण्याम्) विठ्ठलभट्टारकाः (टीकार्थदीपिकानामिकायां तत्त्वसङ्खानटिप्पण्याम्) मौद्गलनरसिंहाचार्याः (भाववर्णननामिकायां तत्त्वसङ्खानटिप्पण्याम् )काशीतिम्मण्णाचार्याः (तत्त्वसङ्ख्यानटिप्पण्याम्) भगवन्नामकाश्च (मन्दारमालानामिकायां तत्त्वसङ्ख्यानटिप्पण्याम्) वेदानां अव्याकृताकाशस्य च कूटस्थनित्यत्वं न्यरुपयन् ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
बेङ्गळूरुदुर्गम्
विजयनगरसंस्थानस्य सामन्तराजाः केम्पेगौडाः मृदः दुर्गनिर्माणपूर्वकं बेङ्गळूरुनगरं निर्मितवन्तः । तदनन्तरं १७६१ तमे शतके तत्रैव हैदरालिः मृदः दुर्गस्य स्थाने शिलादुर्गं निर्मितवान् । ब्रिटीश् ईस्ट्‌इण्डिया संस्था १७९१ वर्षस्य मार्चमासस्य २१ तमे दिनाङ्के टिप्पूसुल्तान् राजानं पराजित्य एतत् बेङ्गळूरुदुर्गं स्ववशं कृतवती ।
गजेन्द्रगढदुर्गम्
गजेन्द्रगढदुर्गं कर्नाटकस्य गदगमण्डले अस्ति । भारतस्य हीन्दवीराज्यस्य पुनःस्थापकः शिवाजिमहाराजः एतत् दुर्गं निर्मितवान् । दुर्गमेतत् लम्बशैलोपरि अत्यन्तं सुन्दरं दृश्यते । अत्रैव काळेश्वरदेवालयः विराजते । एतस्य देवालयस्य पुरतः विद्यमानः तटाकः अस्य क्षेत्रस्य मुख्यस्थानम् । आवर्षं तटाकः जलपूर्णः दृश्यते । एवं अस्य तटाकस्य मूलस्थानं ये केऽपि न ज्ञातवन्तः ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
अभ्युपगमवादेन तत्त्वनिर्णयटीकाविरोधपरिहारः
तत्वनिर्णयटीकाटीप्पण्याम् श्रीश्रीनिवासतीर्थाः, तत्त्वसङ्ख्यानटिप्पण्यां केशवभट्टारकाः, तत्त्वसङ्ख्यानटिप्पण्यां ओट्टिवेङ्कटभट्टारकाश्च उपलक्षणापदस्य जहल्लक्षणार्थकत्वं स्वीकृत्य पञ्चाशद्वर्णानाम् अव्याकृतस्याकाशस्यैव कूटस्थनित्यत्वं न वेदस्येति प्रत्यपीपदन् । तेषामयमाशयः – न क्रमस्य अनादिनित्यत्वम् अङ्गीकारार्हम् । तथा सति क्रमस्य वर्णधर्मत्वेन वर्णानाम् अनादिनित्यत्वेन तदभिन्नस्य क्रमस्यापि अनादिनित्यत्वप्राप्त्या तयोर्यावदद्रव्यभावित्वेन वर्णानाम् अनादिनित्यत्वेन तदभिन्नस्य क्रमस्यापि अनादिनित्य्त्वप्राप्त्या तयोर्यावदद्रव्यभावित्वेन वर्णानामत्यन्ताभेदः प्रसज्यते । यथा-यद्यदभिन्नाभिन्नं तत्तदभिन्नमिति न्यायेन कृष्णाभिन्नमूलनारायणाभिन्नरामस्य परस्पर्म् अभेदवत् इहापि ‘घट’ इत्यत्र घकारटकारयोः एकवर्णोच्चारणानन्तरम् अपरवर्णाच्चारणरुपक्रमस्य दृष्टत्वेन क्रमस्य च वर्णधर्मत्वेन तदभिन्नत्वात् घकाराभिन्न क्रमाभिन्न टकारस्यापि घकाराभेदः, यदभिन्नाभिन्नेत्यादिन्यायेन अवर्जनीय एव । अत एव टीकायाम् उपलक्षणपदस्य जहल्लक्षणार्थकत्वं स्वीकृत्य वर्णाव्याकृताकाशयोरेव कूटस्थनित्यत्वमुपवर्णितमिति ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
मुद्गलदुर्गम्
मुद्गलदुर्गं कर्नाटकस्य रायचूरुमण्डले अस्ति । ॠषिषु सप्तब्रह्मर्षयः एवं द्वौ राजर्षिणौ इति प्रसिद्धिः अस्ति । राजर्षिणोः एकः विश्वामित्रः अपरश्च मुद्गलः । तत्र मुद्गलः अतीव उदारिणः तथा करुणाशाली च आसीत् । एते मुद्गलोपनिशत् नामिकाम् उपनिषदं रचितवन्तः । मुद्गलदुर्गे अश्वत्थनारायण-श्रीवेङ्कटेश्वर-नरसिंहानां देवालयाः सन्ति । मुद्गलॠषयः शिलायुगकलिकाः आसन् । एकादशशतके देशस्य नानाप्रदेशात् विद्यार्थिनः अत्रागत्य विद्याभ्यासं कुर्वन्ति स्म ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
अभ्युपगमवादेन तत्त्वनिर्णयटीकाविरोधपरिहारः
अत्रदं विवेचनीयम् तत्त्वसङ्ख्यानटीकायां नित्यपदार्थप्रस्तावे नित्या वेदाः इति भगवत्पादीयवचनं प्रवृत्तम् । तद्वयाख्यानपरटीकायाः यदि क्रमाऽनित्यत्वं सम्मतं तर्हि वेदस्य नित्यत्वकोटौ अप्रवेशात् कुत्र प्रवेश इति वक्तव्यम् । न च उत्तरत्र नित्यानित्यकोटौ वेदसत्तां प्रतीमः । तेन ज्ञायते टीकाकाराणाम् उपलक्षणपदस्य जहल्लक्षणाप्रात्वं न सम्मतमिति । अत एव ‘अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम्’ । तच्च वेदानां ‘नित्यावेदाः समस्ताश्च’ इत्यादिप्रमाणसिध्दम् । अत्र वेदाः इत्युपलक्षणम् । ‘पञ्चाशद्वर्णानाम् अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात्’ इति वदद्भिष्टीकाकारैः ‘तच्च वेदानां नित्या वेदास्समस्ताश्च इत्यादि प्रमाणसिध्दम्’ इति ‘पञ्चाशद्वर्णानाम् अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात्’ इति च वाक्यप्रयोगेन वेदानां कूटस्थनित्यत्वं कण्ठरवेणैव प्रतिपादितमिति वर्णानामेव कूटस्थनित्यत्वपरतया व्याख्यातृणां टीकाविरोधः स्फुटः ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
मिर्जान्-दुर्गम्
मिर्जान्-दुर्गम् उत्तरकन्नडमण्डलस्य पश्चिमसमुद्रस्य कूले अस्ति । गेरसोप्पप्रदेशस्य राणी चन्नभैरादेवी एतत् दुर्गं षोडशशतके निर्मितवती । सा एतस्मिन् दुर्गे एव वसन्ती ५४ वर्षं यावत् राज्यं शासितवती । तस्याः शासनावसरे एव मरीचलवणक्रमुकाणां निर्यातं कुर्वन्ति स्म ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
वेदस्य कूटस्थनित्यत्वाभावे अनुपपत्तयः
ईश्वरबुध्दिस्थवेदक्रमस्य कूटस्थनित्यत्वानङ्गीकारे इत्यत्मनङ्गीकारे च वेदानुत्पत्त्यावेदकवक्य् विरोधः सुस्थः तत्त्वविवेकटीकायां ‘देशः कालः श्रुतिस्थथा’ इतिवाक्यव्याख्यानावसरे श्रुतिः वेदः इत्युक्त्ययोगाच्च ।
कर्णाटकस्य दुर्गाणि
चित्रदुर्गस्य शिलादुर्गम्
चित्रदुर्गनगरस्य दुर्गं दशमशतकादारभ्य अष्टादशशतकपर्यन्तं राष्ट्रकूटवंशः,चालुक्यवंशः, होय्सळवंशः, विजयनगरसाम्राज्यम् इत्ययादिभिः राजकुलैः निर्मितमस्ति । एतस्मिन् दुर्गे सप्तसुभद्राणि शिलामयानि दुर्गाणि निर्मितानि । एतस्मिन् दुर्गे अनेकेषां तटाकानां परस्परसंयोगः दृश्यते। तथा च वृष्टेः जलसङ्ग्रहणाय व्यवस्था कृता वर्तते । अत एव अत्र कदापि जलाभावः न सम्भवति। मदकरिनायकस्य शासनावसरे हैदरालि राज्ञः सैनिकाः दुर्गस्य रन्ध्रेण सर्पितुं यत्नं कृतवन्तः । एतत् दृश्यम् अवलोकितवती तत्रस्थस्य सैनिकस्य पत्नी ओबव्वनामिका मुसलेन अन्तस्सर्पतः घातयित्वा मारितवती । इदनीम् अपि तत्रस्थं रन्ध्रम् ओबव्वन किनण्डि इति प्रसिद्धमस्ति । तथा च शत्रुभ्यः स्वराज्यरक्षणार्थं स्वीयान् प्राणान् पणीकृत्य धैर्यं प्रदर्शितवती । अत एव ओनके ओबव्व इति प्रसिद्धिं गतवती च ।
कूटस्थनित्यत्वविचारः
वेदस्य कूटस्थनित्यत्वाभावे अनुपपत्तयः
प्रमाणलक्षणटीकायाम् “आगमः द्विविधः, नित्यः अनित्यश्च, वेदः नित्यः अनित्यः पुराणादिः । वर्णानां सर्वत्र, नित्यत्वेऽपि=अत्पत्तिरहितत्वेऽपि, प्रबन्धविशेषस्य=आनुपूर्वीविशेषस्य, नित्यत्वा नित्यत्वाभ्याम्= अनुत्पन्नत्वोपन्नत्वाभ्याम्, अयं विभागः= ‘नित्यः अनित्यश्च’ इति विभागः” इत्युक्त्ययोगाच्च, वेदपुराणयोः अविनाशित्वरुपनित्यत्वसाम्येन अनुत्पत्त्युत्पत्तिभावाभावाभ्याम् एव वेशेषस्य वक्तव्यत्वात् ।