वाणिज्योद्यम
उद्यमशीलता उद्यमिनः चालितः भवति, यः व्यक्तिः नूतनव्यापार-उद्यमस्य संचालनं प्रारभते, निरीक्षते च । उद्यमी सामान्यतया स्वरोजगारी, स्वप्रेरितः, महत्त्वाकांक्षी च भवति, स्वलक्ष्यस्य पूर्तये अवसरं ग्रहीतुं इच्छुकः च भवति । पूंजीपतिस्य विपरीतम्, यः सामान्यतया स्वस्य भूमिकां वाणिज्यिक-उद्यमानां वित्तपोषणं यावत् सीमितं करोति, उद्यमी नूतनव्यापारस्य निर्माणस्य चालकशक्तिः भवति तथा च प्रमुखप्रबन्धननिर्णयेषु महतीं नियन्त्रणं प्रतिपादयति अनेके उद्यमिनः कर्मचारिणां नियुक्तेः प्रबन्धनस्य च उत्तरदायित्वं गृह्णन्ति । सफलाः उद्यमिनः स्वकर्मचारिणां संगठनं प्रेरयितुं च अत्यन्तं कुशलाः भवन्ति ।केषुचित् सन्दर्भेषु उद्यमी नूतनं उत्पादं वा सेवां वा आविष्करोति वा विकसयति, यत् ततः तस्य नूतनव्यापारस्य मूलं भवति । परन्तु अन्येषु सन्दर्भेषु उद्यमी केवलं विद्यमानस्य उत्पादस्य सेवायाः वा विपणनस्य विक्रयणस्य च नूतनं मार्गं आविष्करोति । उद्यमिनः कृताः जोखिमाः प्रायः पर्याप्ताः भवन्ति । केचन उद्यमिनः स्वस्य सर्वं स्वस्य नूतने उद्यमे निवेशयन्ति, व्यापारस्य सफलतायाः गारण्टी नास्ति । अन्यदा सफलः व्यापारी नूतनविचारस्य उपरि स्वस्य प्रतिष्ठां जोखिमं दास्यति, यस्य असफलता तस्य सम्पूर्णं करियरं सम्भाव्यतया खतरे स्थापयितुं शक्नोति । उद्यमशीलताप्रयासेषु उच्चस्तरस्य जोखिमस्य कारणात् उद्यमी सामान्यतया उद्यमे उच्चदरेण प्रतिफलं अर्जयितुं आशास्ति|विंशतिशतकस्य बहवः अर्थशास्त्रज्ञानाम् मते उद्यमशीलता पूंजीवादस्य अनिवार्यः पक्षः अस्ति । पूंजीवादः एकः आर्थिकव्यवस्था अस्ति यस्य विशेषता अस्ति मुक्तविपणयः (येषु परिस्थितिषु मालसेवानां क्रयणविक्रयणं च भवति, यत्र प्रतिस्पर्धा मूल्यनिर्धारणं करोति), मालसेवानां उत्पादनवितरणसाधनानाम् निजी अथवा निगमस्वामित्वं, व्यावसायिकप्रथानां न्यूनतमं सरकारीविनियमनं च. पूंजीवादी अर्थव्यवस्थायां समृद्धिः आर्थिकवृद्ध्या चालिता भवति । उद्यमशीलता अर्थव्यवस्थां निरन्तरं नूतनान् विचारान् प्रदातुं एतादृशी वृद्धिं प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति यत् अन्ततः अधिककुशलं लाभप्रदं च व्यापारप्रतिमानं जनयति।यद्यपि उद्यमशीलतायाः गुणाः वाणिज्यस्य प्रारम्भिकदिनात् एव व्यावसायिकनवीनीकरणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति तथापि उद्यमशीलतायाः अवधारणा तुल्यकालिकरूपेण नूतना अस्ति आर्थिक-इतिहासकारस्य फ्रिट्ज् रेडलिच् (१८९२–१९७८) इत्यस्य मते उद्यमशीलता प्रथमवारं षोडशशताब्द्यां उद्भूतवती यदा जर्मन-सैन्य-अधिकारिणः नियमितरूपेण सम्पूर्णे यूरोपे सशस्त्र-अभियानानां कृते भाडे-सैनिकानाम् नियुक्तिं कुर्वन्ति स्म रेडलिच् इत्यस्य मते एते नियुक्तिदातृभिः आधुनिकव्यापारउद्यमीयाः बहवः गुणाः प्रदर्शिताः, येन शत्रुप्रदेशेषु यात्रायां खतरनाकसैन्यअभियानेषु च महत् जोखिमं ग्रहीतुं इच्छा प्रदर्शिता|ब्रिटिशराजनैतिक अर्थशास्त्रज्ञस्य दार्शनिकस्य च जॉन् स्टुअर्ट मिल (१८०६-७३) इत्यस्य लेखनेन उद्यमी इति शब्दः लोकप्रियः प्रयोगः अभवत् । जीन्-बैप्टिस्ट् से इव मिलः अपि उद्यमिनं व्यापारनवीनीकरणे गतिशीलशक्तिरूपेण दृष्टवान् । परन्तु मिलस्य समकालीनाः उद्यमशीलतायाः अवधारणा शास्त्रीय अर्थशास्त्रेण (अर्थव्यवस्थाः व्यक्तिभिः न अपितु विपण्यैः चालिताः इति प्रतिपादयति) इत्यनेन सह विरुद्धा इति मन्यन्ते स्म फलतः मिलस्य समयस्य अधिकांशैः मुख्यधारायां आर्थिकचिन्तकैः उद्यमशीलतायाः महत्त्वं न्यूनीकृतम् ।आधुनिकपूँजीवादे उद्यमशीलतायाः उर्वरतमं प्रजननक्षेत्रं उन्नीसवीं शताब्द्याः अमेरिकादेशे प्राप्तम् । अमेरिकादेशस्य आरम्भिकदशकेषु उद्यमिनः उद्भवे अनेके महत्त्वपूर्णाः कारकाः योगदानं दत्तवन्तः । एकस्य कृते व्यक्तिगतस्वतन्त्रतायाः, स्वातन्त्र्यस्य, दृढकार्यनीतिगुणानां मूलभूतः अमेरिकनः राष्ट्रियपरिचयस्य भावः उद्यमशीलस्य व्यक्तिस्य उदयाय अत्यन्तं अनुकूलः सिद्धः अभवत् तस्मिन् एव काले अमेरिकादेशे कच्चामालस्य सज्जतायाः उपलब्धिः, राष्ट्रस्य विशालभौगोलिकपरिमाणेन, द्रुतगत्या विस्तारमाणायाः जनसंख्यायाः च सह मिलित्वा दीर्घकालीन-आर्थिक-वृद्ध्यर्थं संसाधनं, सम्भाव्य-विपण्यं च प्रदत्तवती अपि च संघीयसर्वकारेण निजीव्यापारस्य विषये अल्पानि नियमाः आरोपिताः, राष्ट्रस्य प्राकृतिकसंसाधनानाम् उदारप्रवेशस्य अनुमतिः च दत्ता । एतासु सर्वासु परिस्थितिषु उद्यमशीलानाम्, महत्त्वाकांक्षिणां उद्यमिनः उदयः अभवत् ये नूतनराष्ट्रीय-अर्थव्यवस्थायाः निर्माणस्य आव्हानैः अभिभूताः भवितुं न अपि तु, वृद्धेः असीम-प्रतीत-क्षमताम् अपूर्व-अवसररूपेण दृष्टवन्तः |उन्नीसवीं शताब्द्याः अन्ते अमेरिकन-उद्यमिषु एकः महत्त्वपूर्णः आसीत् स्कॉट्लैण्ड्-देशस्य जन्मनः इस्पात-महापतिः एण्ड्रयू कार्नेगी (१८३५–१९१९) । “स्वनिर्मितस्य पुरुषस्य” प्रतिरूपः कार्नेगी विनयशीलमूलतः अमेरिकादेशस्य धनिकतमानां, शक्तिशालिनां च व्यापारिणां मध्ये एकः अभवत् । सः उद्यमिनः अनेकानि अत्यावश्यकलक्षणानि मूर्तरूपं दत्तवान् । कर्मठः, मैत्रीपूर्णः च कार्नेगी स्वस्य समर्पणेन, बुद्धिमत्तायाः, महत्त्वाकांक्षायाः च कारणेन स्वस्य प्रारम्भिकनियोक्तृभ्यः प्रभावितं कृतवान्, एते गुणाः अल्पवयसि एव तस्य तीव्र उन्नतिं अर्जितवन्तः सः आत्मसुधाराय अपि घोररूपेण समर्पितः आसीत्, जीवनपर्यन्तं अर्थशास्त्रं, व्यापारं च आरभ्य साहित्यकलापर्यन्तं विषयेषु स्वस्य शिक्षणार्थं प्रयतितवान्