cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
केरोलस् लीनियस्
एषः केरोलस् लीनियस् सस्यानां कुलानि परिवारे, परिवारान् गणे, गणान् वर्गे, वर्गान् वंशे च योजयित्वा वर्गीकरणस्य आधारं रचितवान् । जीविनां वर्गीकरणावसरे मनुष्याणाम् अपि वर्गं कल्पयित्वा तस्य नाम "बुद्धिमान् मनुष्यः”(होमो सेपियन्स्) इति कृतवान् । "ओराङ्ग् उटान्” नामकं कपिम् अपि अस्मिन् वंशे योजयित्वा तस्य नाम "गुहासु वसन् मनुष्यः” (होमो होग्लोडैट्स्) इति अकरोत् । तिमिङ्गलं तत्सम्बद्धान् च सस्तनिवर्गे योजयित्वा २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अरिस्टाटलेन प्रकटितस्य अभिप्रायस्य सहमतम् असूचयत् । एतत् वर्गीकरणं वैविध्यतायाः अवगमने महत् पात्रं वहति । सः केरोलस् लीनियस् "मया कृते वर्गीकरणे केचन दोषाः सन्ति । अग्रे यःकोऽपि तान् दोषान् समीकर्तुम् अर्हति” इत्यपि असूचयत् । अनन्तरम् आगताः जार्ज क्युव्ये, जेस्यु, केण्डल् इत्यादयः विज्ञानिनः मूलं तत्त्वं तथैव रक्षन्तः अस्य विवरणानि काले काले परिवर्तितवन्तः ।
अयं केरोलस् लीनियस् प्रवासानां, पुस्तकानां प्रकाशनस्य च अनन्तरं पुनः स्वीड्न् देशं प्रत्यागत्य वैद्यवृत्तिम् आरब्धवान् । तत्रैव "प्रकृति–इतिहासस्य" (Natural History) प्राध्यापकरूपेण अपि नियुक्तः अभवत् । शिष्यान् नूतनानां जीविनाम् अन्वेषणार्थं प्रपञ्चस्य बहून् प्रदेशान् प्रेषितवान् अयं केरोलस् लीनियस् । सः १७७८ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १० दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । तदनन्तरं तस्य कृतीः, सङ्ग्रहणं च इङ्ग्लेण्ड्-देशं प्रति नीतवन्तः । तत्र "लीनियस् सोसैटि” इत्याख्यं सङ्ग्रहालयम् अध्ययनकेन्द्रं च संस्थापितवन्तः । स्वीडन्-देशे विद्यमानं तस्य गृहम् अद्यापि स्मारकत्वेन रक्ष्यमाणम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
Biographies
Resources
Other
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
3.38 बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः
व्यासभाष्यम्
लोकीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य शरीरे कर्माशयवशात्बन्धः प्रतिष्ठेत्यर्थः । तस्य कर्मणो बन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधिबलाद्भवति । प्रचारसंवेदनं च चित्तस्य समाधिजमेव । कर्मबन्धक्षयात्स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच्च योगी चित्तं स्वशरीरान्निष्कृष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति । निक्षिप्तं चित्तं चेन्द्रियाण्यनुपतन्ति । यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति निविशमानमनुनिविशन्ते तथेन्द्रियाणि परशरीरावेशे चित्तमनुविधीयन्त इति ॥३८॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
दतिया
दतिया (दतिया, Datia) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतस्य दतियामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
देवास
देवास (देवास, Dewas) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य उज्जैनविभागे अन्तर्गतस्य देवासमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.39 उदानजयाज्जलपंककंटकादि़ष्टसंग उत्क्रांतिश्च
व्यासभाष्यम्
समस्तेन्द्रियवृत्तिः प्राणादिलक्षणः जीवनम् । तस्य क्रिया पञ्चतयी । प्राणो मुखनासिकागतिराहृदयवृत्तिः । समं नयनात्समानश्चानाभिवृत्तिः । अपनयनादपान आपादतलवृत्तिः । उन्नयनादुदान आशिरोवृत्तिः । व्यापी व्यान इति । तेषां प्रधानं प्राणः । उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्गः, उत्क्रान्तिश्च प्रयाणकाले भवति । तां वशित्वेन प्रतिपद्यते ॥३९॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
बुन्देलीभाषा
बुन्देलीभाषा (बुन्देली वा बुन्देलखण्डी) मध्यभारतस्य बुन्देलखण्डक्षेत्रे भाष्यमाणा हिन्द्-आर्यभाषा अस्ति । इदं केन्द्रीयहिन्द्-आर्यभाषासु अन्तर्भवति, पाश्चात्यहिन्दी उपसमूहस्य भागः च अस्ति ।
भौगोलिक वितरण
बुन्देलखण्डक्षेत्रे उत्तरप्रदेशस्य, मध्यप्रदेशस्य च क्षेत्राणि सन्ति । बान्दा, हमीरपुर, जालौन, झाँसी, ललितपुर, चित्रकूट, महोबा, दतिया, छतरपुर, पन्ना, टीकमगढ, सागर, दमोह मण्डलेषु बुन्देली भाष्यते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
पहाडीभाषा
पहाडी (पहाड़ी,, अनु. पर्वतानाम्; ) इति उभयपदी । तस्य प्रयोगः विविधभाषासु, अपभ्रंशानां, भाषासमूहानां च कृतः अस्ति, येषु अधिकांशः अधः हिमालये दृश्यते ।
प्रायः, तत् निर्दिशति :
अल्पसामान्यतया, पहाडी स्यात् :
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
3.40 समानजयाज्ज्वलनम्
व्यासभाष्यम्
जितसमानस्तेजस उपध्मानं कृत्वा ज्वलति ॥४०॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ्
(कालः – १८. ०१. १७३३ तः २२. ०२. १७९४)
अयं फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ् (Friedrich Casper Wolff) आधुनिकस्य भ्रूणविज्ञानस्य संस्थापकः । एषः १७३३ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १८ दिनाङ्के जर्मन्-देशस्य बर्लिन्-नगरे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता सौचिकः आसीत् । तथापि सः वैद्यविज्ञानस्य अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । १७५९ तमे वर्षे २१ वर्षीयः अयं फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ् ७ वर्षाणां कालावधेः युद्धे शस्त्रचिकित्सकः आसीत् । तदवसरे सः जीविनां वर्धनस्य विषये क्रान्तिकारकं किञ्चित् पुस्तकं प्राकाशयत् । तस्मिन् पुस्तके तेन भ्रूणविषये यत् लिखितं तत् समकालीनाः विज्ञानिनः न अङ्गीकृतवन्तः । तदनन्तरं सः रष्यादेशस्य चक्रवर्तिन्याः द्वितीय–क्याभरीनायाः आमन्त्रणं पुरस्कृत्य तत्र गत्वा सैण्ट् पीटर्स् बर्ग् नामके प्रदेशे विद्यमानां विज्ञानसंस्थां प्राध्यापकरूपेण प्राविशत् ।
"
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कराची
कराची (ڪراچي, / ALA-LC: Karācī ) पाकिस्तानस्य प्रमुखनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अपि च तस्य प्रमुखं नौकास्थानं विद्यते | पाकिस्तानस्य आर्थिकराजधानी वर्तते । सिन्ध्-प्रान्तस्य राजधानी च । नगरस्य जनसङ्ख्या २३.५ मिलियन्परिमितं २०१३ तमस्य वर्षस्य गणनानुगुणम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पाकिस्तानस्य नगराणि वर्गः:पाकिस्तानस्य मण्डलानि वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महेषुम् मारुतियुम्
<div align="right" class="NavFrame collapsed" style="float:right;  position: absolute;  top: -3em;  right:30px; width:auto; background:#eae9e9;"><div align="right" class="NavHead" style="float:right; font-size:85%; background:#dadadb; padding-right: 90px; color:#333333; white-space:nowrap;">ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/Maheshum_Maruthiyum महेशुम मरुतियुम् (महेशः मारुतिश्च) २०२३ तमे वर्षे निर्मितं मलयालम-रोमान्टिक-हास्य-चलच्चित्रं सेठु-इत्यनेन लिखितं निर्देशितं च अस्ति, यस्मिन् आसिफ-अली, ममता- मोहन्दासः च अभिनयम् अकरोत् ।  मनियानपिल्ला राजु  द्वारा निर्मित । बी.के.हरिनारायणस्य गीतं केदारेन रचितम्
कथाम्शः
१९८३ तमे वर्षे महेशस्य पिता पत्मनाभः भारते आरब्धम्,  नूतनं 'भारतीयम्', उज्ज्वल-रक्तं मारुति-८०० इति,कारं क्रीणाति। तत् तस्मै प्रथानमन्त्रि इन्दिरागान्धी-इत्यनेन  उपहाररूपेण दत्तं । पश्चात् महेशस्य पिता स्वग्रामे स्थानीयः सेलिब्रिटी कार-युवकः भूत्वा वृत्तपत्रे स्थानं प्राप्नोति ।  परन्तु कोल्लम् पेरिनाट् रेलदुर्घटनायाम् तस्य मृत्युः अभवत्
तदा महेशः विद्यालयस्य छात्रः अस्ति, तस्य द्वे  प्रणयौ मारुती,  गौरी च तस्य सहपाठी च, परन्तु सा स्वशिक्षणार्थं स्वमातुः सह दिल्लीनगरं प्रेषिता अस्ति, अतः महेशः मारुति ८०० प्रति स्वस्य नूतनप्रेमस्य विषये ध्यानं ददाति।
कतिपयवर्षेभ्यः अनन्तरं महेशः अधुना वाहनसेवागराजं चालयति, आर्थिककष्टकारणात् सः स्वकारं भाडेन ददाति, विवाहार्थं वाहनं भाडेन दत्तं चेत् ते तस्य उपयोगं मद्यस्य तस्करीयै कुर्वन्ति एवं कुख्यातमारुतिः विधिना विपत्तौ पतति |
सहसा तस्य पुरातनः प्रेमरुचिः गौरी पुनः आगच्छति तथा च सा महेशस्य न्यायालयप्रकरणे साहाय्यं करोति तथा च बाल्यकाले प्रियतमाः स्वस्य रोमांसस्य पुनः प्रज्वलनं कुर्वन्ति।
गौरी महेशयोः सुखदपुनर्मिलनस्य विवाहस्य च नियतं दृश्यते, परन्तु मारुति ८०० तस्याः अपेक्षितापेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णं भवति, महेशः स्वयमेव महती सफलता न प्राप्नोति, येन सः तस्याः समृद्धपरिवारस्य कृते अस्वीकार्यः भवति
मारुति ८०० इदानीं ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं विंटेजकारं वर्तते, यस्य मूल्यं बहु अस्ति, तस्य विक्रयणं च महेशस्य अथवा गौरी इत्यस्य भविष्यस्य सुखस्य किकस्टार्टस्य आवश्यकता भवितुम् अर्हति, यदि महेशः स्वपितुः कारेन सह विभक्तुं सहितुं शक्नोति।
अन्ते महेशः स्वग्रामे मारुति-अधिकृतं शोरूमम् उद्घाटितवान् यत्र सः स्वपितुः कारं मारुति ८०० इति स्थापितवान् ।
गीतानि
टाइम्स् आफ् इण्डिया इत्यस्य गोपिका अस्य चलच्चित्रस्य ५ मध्ये ३ इति मूल्याङ्कनं दत्तवती यत् "आसिफस्य चलच्चित्रस्य कथावस्तु उत्तमः अस्ति, निश्चिन्ता च पराकाष्ठा च अस्ति" इति । न्यू इण्डियन एक्स्प्रेस् समीक्षकः लिखितवान् यत्, "प्रेक्षकान् पात्राणां विषये तेषां भविष्यस्य विषये च चिन्तयन् त्यक्तुं कस्यापि उत्तमस्य चलच्चित्रस्य विलक्षणः पक्षः अस्ति। परन्तु एतादृशेन विचित्ररूपेण न। तथा ५ मध्ये १.५ मूल्याङ्कितम्।
बाह्यलिङ्काः
वर्गः:२०२३ वर्षे आगताः मलयाळम् चलच्चित्राः
मृतसागरः
मृतसागरः आ्ग्लभाषायां the Dead Sea इति ज्ञायते | 200px|right|thumb|मृतसागरः मृतसागरः इति पदं प्रायः सर्वे श्रुतवन्तः सन्ति । एषः  एकः विशालःजलाशयः यः झोर्ढान्-इस्रेल देशौ अन्तःस्थः  ।  तस्य अन्य नाम “लवणसागरं अपि भवति । पृथिव्याः पृष्ठस्य नीचतं स्थलं मृतसागरः । सादारणतः सागरस्य जलम् लवणम् एव । किन्तु, मृतसमुद्रः अन्यसमुद्राणां तुलनया आसन्न दशगुणम् अधिकः क्षारः (९.६) । (तादृशं अतिकलवणत्वजलाशयाः अन्याः अपि विरलाः सन्ति) । एतस्य लवणत्वात् तत्र परिशरः पशुपक्षिमत्स्याः जीवनेभ्यः अयुक्तं भवति । अतः एव एतस्य जलाशयस्य नाम मृतसागरः । ५० किलोमीटरम् दीर्घः १५ किलोमेटरम् विस्तृतः एवं ३०० मेटरं निम्नः एषः, ४२९ मीटरं सागरतलतःअधः वर्तमानः मृतसागरः, पृथिव्याः पृष्ठस्य  नीचस्थलं भवति । झोर्ढान नदी एषस्य उपनदी । मृतसागरस्य जलस्य घनता सधारणजलापेक्षया अतिकतरा भवति । अतः अस्मिन् सागरे तरणं प्लवं इव भवति ।
सर्वदा मृतसागरः यात्रिकान् आकर्षिकस्थलः अस्ति स्म। इदानीम् अपि बृहत् स्ङ्ख्यायां यात्रिकाः एषस्य सागरस्य दर्शन्निमित्तम् आगच्छन्  सन्ति । एवं   बैबिळ् मध्ये मृतसागरस्य उल्लेखः दृश्यते, राजा डेविड् आरोग्यार्थं अत्र आगतवान् इति । अस्मिन् प्रदेशे वृष्टिःबहु न्यून्ं,प्रतिवर्षं ४ इन्चः एव । अतः अयं प्रदेशः अति शुष्कः। किन्तु, केभ्यचित् रोगेभ्यः (उदाहरणात् सोरियासिस् इति शर्मरोगः, नासिकसम्बन्दितरोगः, जानुसम्बन्दितरोगः ) एतस्य शुष्कवातावरणं, एवं  धातुपूर्णजलं  वरं इति मन्यते । 200px|right|thumb|मृतसागरे प्लवमानः एषः पत्रिकां पठति
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मानवस्य हृदयम्
मानवशरीरस्य हृदयं महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति।  तस्य संरचनायाः, कार्यस्य च विषये ज्ञानम् आवश्यकं भवति।  अस्थि-मांसपेशीनां संरचनायाः कार्यस्य च अध्ययनं कृत्वा हृदयं रक्तसंरचनासंस्थायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति । यदा भौतिकवृष्ट्या कस्यचित् हृदयस्य कार्यं विरमति तदा सः व्यक्तिः म्रियते । अतः अस्माकं सर्वेषां कृते आवश्यकं महत्त्वपूर्णं च यत् शरीरस्य एषः अतीव मृदुः मानवीयः च भागः कथं निर्मितः भवति, कथं कार्यं करोति इति।
हृदयस्य परिचयः
हृदयं रक्तसञ्चारतन्त्रस्य मुख्यः विशेषः च भागः अस्ति । वक्षःस्थले उरोस्थिपृष्ठे स्थितं स्नायुयुक्तं, खोटं, संकुचितं, शंक्वाकारं अङ्गं भवति, यस्य ऊतकस्य भागः द्वयोः फुफ्फुसयोः मध्ये भवति यस्य नाम मध्यस्थं भवति, वामभागे किञ्चित् तिर्यक् भवति वामभागे केषाञ्चन अपसारितत्वात् तस्य तृतीयभागः शरीरस्य मध्यरेखायाः दक्षिणभागे, द्वितीयतृतीयभागः वामभागे च भवति । हृदयस्य ऊर्ध्वभागः किञ्चित् विस्तृतः भवति, यः आधारः [(Base)] इति कथ्यते, दक्षिणतः किञ्चित् प्रवणः भवति । अधो नुकीला भागः शिखरः [( apex )] इति कथ्यते यः किञ्चित् वामतः किञ्चित् अग्रे झुकितः भवति तथा च डायफ्रामस्य उपरि स्थितः भवति । शिखास्य सीमा पञ्चमस्य षष्ठस्य वामपृष्ठपार्श्वयोः मध्ये [(intercostal)] यावत् भवति । अस्मिन् स्थाने हस्तं स्थापयित्वा हृदयस्य नाडीं अनुभवितुं शक्यते ।
अस्य परिमाणं [(विशेषव्यक्तिः)] इत्यस्यैव मुष्टिप्रमाणम्। समासे अस्य दीर्घता प्रायः १२ से.मी. तथा विस्तार ९ से.मी. [(५x३.५ इञ्च्)] । अस्य भारः प्रौढपुरुषेषु प्रायः २५० तः ३९० ग्रामपर्यन्तं, प्रौढमहिलासु २०० तः २७५ ग्रामपर्यन्तं भवति ।
हृदयस्य संरचना [(हृदयस्य संरचना)]-
[(i)] पेरिकार्डियम [(पेरिकार्डियम)]
[(ii)] हृदयस्नायु [(हृदयस्नायु)]
[(iii)] अन्तःहृदय [(अन्तःहृदय)]
[(i)] पेरिकार्डियम [(Pericardium)] - पेरिकार्डियम अथवा हृदयस्य आवरणं द्वयोः पुटयोः [(sacs)] इत्यनेन निर्मितं भवति । बाह्यः शंखः रेशेदार ऊतकेन [(तन्तुयुक्तः ऊतकः)] निर्मितः भवति तथा च अन्तःतः सीरसकला [(सीरोस झिल्ली)] द्विगुणस्तरस्य निरन्तरतायां भवति बाह्यतन्तुयुक्तं आवरणं उपरि हृदयस्य बृहत् रक्तवाहिनीनां ट्यूनिका एडवेंटिशिया [(Tunica adventitia)] इत्यनेन सह निरन्तरं भवति, अधः डायफ्रामस्य समीपे च भवति तन्तुमयः अलोचना च [(Inelastic)] प्रकृतिः इति कारणतः हृदयस्य अतिविस्तारं [(Overdistension)] निवारयति । सीरोमस्य बाह्यस्तरः, रेशेदारपुटस्य आस्तरणं कुर्वन् पार्श्विकापरिहृदय [(पार्श्विकपरिहृदय)] । आन्तरिकस्तरः, आन्तरिकः पेरिकार्डियम [(Visceral pericardium)] अथवा एपिकार्डियम [(Epicardium)]- यः पार्श्वपरिहृदयस्य निरन्तरतायां भवति, सः हृदयस्नायुसङ्गतः भवति
सेरामी कला समतल उपकलाकोशिकाभिः युक्तः भवति । ते आन्तरिक-पार्श्व-स्तरयोः मध्ये अन्तरिक्षे एकं सीरस-द्रवं [(Serous fluid)] स्रावयन्ति यत् हृदयस्पन्दनस्य समये द्वयोः स्तरयोः मध्ये घर्षणं [(rubbing)] निवारयति, येन हृदयं स्वतन्त्रं भवति
[(ii)] हृदयस्नायुः [(हृदयस्नायुः)] - हृदयस्नायुः एकविशेषप्रकारस्य हृदयस्नायुः [(हृदयस्नायुः)] इत्यनेन निर्मितः भवति । यत् केवलं हृदये एव लभ्यते। तस्मिन् [(Fibers)] तन्तुविशेषाः सन्ति ये अनैच्छिकवर्गस्य भवन्ति । हृदयस्नायुस्य स्थूलता भिन्ना भवति, शिखरस्य स्थूलतमं भवति, आधारं प्रति कृशतरं भवति । वामनिलयः अधिकं कार्यं कर्तव्यं भवति इति कारणेन स्थूलतरं भवति, दक्षिणनिलयः केवलं फुफ्फुसेषु रक्तं पम्पं करोति इति कारणेन कृशतरं भवति, अलिन्दाः च कृशाः भवन्ति।जीवति
[(iii)] अन्तःहृदय [(Endocardium)] - अन्तःहृदय हृदयस्य अन्तः एकः पतली, चिकनी झिलमिलमानः मृदुकला [(Membrane)] अस्ति । अयं समतल उपकलाकोशिकाभिः निर्मितः भवति ये रक्तवाहिनीनां अन्तःस्तरेन सह विलीनाः भवन्ति, अन्तःस्थेन सह निरन्तरत्वेन भवन्ति । अन्तःहृदयं हृदयस्य चत्वारि कक्षाणि, कपाटानि च आच्छादयति ।
हृदयस्य कक्ष्याः [(हृदयस्य कक्ष्याः)]
हृदयं दक्षिणवामे च स्नायुसेप्टम [(Septum)] आधारतः शिखरपर्यन्तं द्विधा विभक्तं भवति, यस्य परस्परं कोऽपि सम्बन्धः नास्ति। हृदयस्य सम्पूर्णं दक्षिणभागं अशुद्धरक्तव्यापारसम्बद्धं वामभागं शुद्धरक्तव्यापारसम्बद्धं वामभागं शुद्धरक्तव्यापारसम्बद्धं भवति । दक्षिणवामभागौ पुनः अनुप्रस्थसेप्टम [(Transverse septum)] द्वारा विभक्तौ भवतः, ऊर्ध्वं अधः च कक्षं निर्मायते । एवं हृदयस्य सम्पूर्णः अन्तःभागः चतुर्भिः कक्षैः [(4 Chambers)] विभक्तः भवति । दक्षिणपार्श्वे उपरितनकक्षं दक्षिणालिन्दं [(दक्षिणअलिन्दम्)] इति उच्यते तथा निम्नकक्षं दक्षिणनिलयम् अथवा निलयम् [(दक्षिणनिलयम्)] इति उच्यते तथैव वामपार्श्वे उपरितनकक्षं वामअलिन्दः इति कथ्यते [(वाम-अलिन्दः)] अधो-कक्षं च वाम-निलयम् [(Left Ventricle)] इति उच्यते ।
वामपार्श्वस्य द्वौ कक्षौ अर्थात् अलिन्दः निलयश्च छिद्रद्वारा परस्परं सम्बद्धौ स्तः। तथा दक्षिणपार्श्वयोः कक्षयोः अलिन्दनिलययोः अपि छिद्रेण परस्परं सम्बद्धौ स्तः । एतेषु छिद्रेषु कपाटाः [(कपाटाः)] संलग्नाः भवन्ति। द्वयोः कक्षयोः मध्ये कपाटाः एतादृशरीत्या सम्बद्धाः सन्ति यत् रक्तं केवलं अलिन्दात् निलयपर्यन्तं गन्तुं शक्नोति, परन्तु पुनः आगन्तुं न शक्नोति हृदयस्य सर्वेषु कक्षेषु तेषां सम्बन्धिनां रक्तवाहनवाहनपात्राणां मुखानि वा उद्घाटनानि अपि स्वस्वकक्षेषु एव उद्घाट्यन्ते ।
दक्षिण-अलिन्दः अथवा अलिन्दः [(दक्षिण-अलिन्दः)] - अस्मिन् कक्षे सम्पूर्णशरीरस्य दर्शनानन्तरं प्रत्यागतं अशुद्धं रक्तम् अर्थात् प्राणवायुहीनं रक्तं संगृह्यते । शरीरस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः आगच्छन्तीः नाडीः मिलित्वा द्वौ बृहत् नाडीं निर्मान्ति, श्रेष्ठशिराकावा, अधमशिराकावा, ये पृथक् पृथक् उद्घाटनद्वयेन दक्षिण अलिन्दं प्रविशन्ति।उद्घाटति श्रेष्ठनाडी अशुद्धं रक्तं [(Venous blood)] शरीरस्य ऊर्ध्वभागात् अधः नाडीं च शरीरस्य अधःभागात् दक्षिण अलिन्दं प्रति आनयति।
दहिना निलय वा निलय [(दक्षिण निलय)] - दक्षिण अलिन्दतः अशुद्धं रक्तं दक्षिण अलिन्दमूलद्वारा दक्षिणनिलयस्य अन्तः पतति। दक्षिण अलिन्दस्य संकोचनं रक्तं धक्कायति, यस्य कारणेन त्रिकस्पिडकपाटस्य [(Tricuspid valve)] पट्टिकाः स्वयमेव उद्घाट्यन्ते, अशुद्धं रक्तं निलयं प्राप्नोति द्वितीयक्षणे दक्षिणनिलयस्य संकोचनं भवति, यस्य परिणामेण रक्तं बहिः धक्कायते । दक्षिणनिलये एकं उद्घाटनं भवति, यत् फुफ्फुसस्य मुखौटा इति कथ्यते । एतेन फुफ्फुसधमनी [(Pulmonary artery)] आगच्छति या हृदयात् अधिकं बहिः गत्वा फुफ्फुसेषु शुद्ध्यर्थं भागद्वयं गच्छति निलयात् रक्तं फुफ्फुसधमनीयां गच्छन् एव तेषां मध्ये स्थितः फुफ्फुसकपाटः निमीलति, अशुद्धं रक्तं पुनः निलयं प्रति प्रत्यागन्तुं न शक्नोति
[(अत्र वक्तव्यं यत् फुफ्फुसधमनीं विहाय सर्वेषु धमनीषु शुद्धं रक्तं प्रवहति ।, ९.
निलयस्य भित्तिः दक्षिण-अलिन्दात् अधिकं स्थूलतरं दृढतरं च भवति यतोहि दक्षिण-अलिन्दात् अधिकं संपीडितस्य रक्तं पम्पं कर्तव्यं भवति, येन शुद्ध्यर्थं फुफ्फुसं प्राप्तुं शक्नोति।
वाम अलिन्दः अथवा अलिन्दः [(Left atrium)] - हृदयस्य वामभागस्य ऊर्ध्वकक्षः, वाम अलिन्दः [(अलिन्दः)] इति कथ्यते । दक्षिणालिन्दात् किञ्चित् लघु भवति । अस्य भित्तिः दक्षिणालिन्दात् किञ्चित् स्थूलतराः भवन्ति । तस्मिन् चतुर्भिः छिद्रैः चत्वारि फुफ्फुसनाडयः उद्घाट्यन्ते । एते चत्वारः फुफ्फुसनाडीभ्यः आगत्य वामअलिन्दं प्रति प्राणवायुयुक्तं शुद्धं रक्तं आनयन्ति ।
वामनिलयः अथवा निलयः [(वामनिलयः)] - हृदयस्य वामभागस्य अधः कक्षः वामनिलयः [(निलयः)] बृहत्तमः कक्षः अस्ति तथा च तस्य भित्तिः अन्येषां सर्वेषां कक्षानां भित्तिभ्यः अपि घनीभूता भवति। तत्र छिद्रं भवति, यत् महाधमनीमुखं [(Aortic orifice)] इति उच्यते । एतेन महाधमनी [( Aorta )] आगच्छति यत् शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु रक्तं प्राप्नोति । वाम-अलिन्दस्य संकोचनस्य परिणामेण वाम-निलयस्य शुद्धं रक्तं पूर्यते । द्वितीयक्षणे वामनिलयस्य संकोचनस्य वारः आगच्छति। अतः पूर्वं वाम-अलिन्दस्य निलयस्य च मध्ये द्विकपाटः [(mitral valve)] बन्दः एव तिष्ठति । यदा वामनिलयः संकुचति तदा शुद्धं रक्तं धक्कानेन महाधमनी [( Aorta )] इत्यस्य द्वारं उद्घाटयति ततः बहिः आगच्छति। महाधमनीमुखे अपि कपाटाः सन्ति ये रक्तस्य पृष्ठप्रवाहं निवारयन्ति । एवं वामनिलयः शरीरे ऊतकयोः रक्तं पम्पं कृत्वा रक्तस्य वितरणं कृत्वा पोषकद्रव्याणि प्राणवायुः च प्रदातुं महत्त्वपूर्णं कार्यं करोति
हृदयकपाटानां कपाटाः [(कपाटाः)] - हृदये कपाटाः अथवा कपाटाः [(कपाटाः)] सन्ति येन रक्तप्रवाहः गलतदिशि न भवति। हृदये मुख्यतया चत्वारः कपाटाः सन्ति- १.
2. द्विपक्षीय कपाट या माइट्रल कपाट [( Mitral Valve)]
3. फुफ्फुसीय कपाट [(Pulmonary)]
4. महाधमनी कपाट [(Aortic Valve)]
त्रिकस्पिड वाल्व [(Tricuspid Valve)] - दक्षिण अलिन्दस्य वामनिलयस्य च मध्ये उद्घाटनस्य कपाटः, यः दक्षिण अलिन्दमुखः [(right artioventricular orifice)] इति कथ्यते, सः त्रिकस्पिड कपाटः इति कथ्यते अस्मिन् त्रयः त्रिकोणीयप्लेटाः अथवा कस्प्स् [(Cusps)] भवन्ति, प्रत्येकं तन्तुयुक्तेन ऊतकेन सुदृढं भवति ।अन्तरहृदयस्य द्विस्तरः भवति कस्पस्य अधः पृष्ठे अनेकाः पतले कण्डरा रज्जुः संलग्नाः भवन्ति, ये कण्डरा रज्जुः अथवा cordi tendini [( Chordae tendinae)] इति उच्यन्ते ते निलयस्य पपिल्लरीस्नायुभ्यः उत्पद्यन्ते । एतेषां रज्जुणां कारणात् कपाटानां कूपाः सर्वदा स्थाने एव तिष्ठन्ति । कपाटानां एते कस्पाः अलिन्दनिलयस्य मुहाने [(गेट)] इत्यस्य उपरि पूर्णं नियन्त्रणं कुर्वन्ति । अलिन्दस्य संकोचनं रक्तं [(cusps)] निलयस्य अन्तः च धक्कायति । तदनन्तरं तत्क्षणमेव कस्पः [(cusps)] निमीलति तथा च तस्मिन् एव काले पपिलरस्नायुः संकुचन्ति, कर्डी टेण्डिनी च आकर्षयन्ति, येन कस्पः अलिन्दं प्रति धक्कायितुं न शक्नोति तथा च रक्तं प्रत्यागन्तुं न शक्नोति
माइट्रल कपाट [(Mitral valve)] - वाम अलिन्दस्य दक्षिणनिलयस्य च मध्ये वाम-अलिन्द-मुखस्य कपाटः माइट्रल-कपाटः अथवा द्वि-कपाटः इति कथ्यते । अस्य द्वौ प्लेट् [(cusps)] स्तः । निर्माणं त्रिकुण्डकपाटस्य सदृशम् अस्ति । वामनिलयस्य संकोचनकाले वामअलिन्दं प्रति पुनः रक्तं न प्रवहति ।
फुफ्फुसकपाट [(Pumonary valve)] - दक्षिणनिलयस्य फुफ्फुसकपाटस्य / फुफ्फुसधमनीयाश्च मध्ये यत् कपाटं भवति तत् फुफ्फुसकपाटम् अथवा फुफ्फुसकपाटं [(Pumonary Valve)] इति कथ्यते अस्य त्रयः अर्धचन्द्राकाराः प्लेट् [(cusps)] सन्ति, अतः अर्धचन्द्रकपाटः [(Semilunar Valve)] इति अपि कथ्यते । कूपाः वक्रधारैः धमनीभित्तिं प्रति सज्जाः भवन्ति, ऋजुधारः तु मुक्तः तिष्ठति, अतः धमन्याः पुरतः त्रीणि जेबानि भवन्ति यथा यथा रक्तं वामनिलयपात्रस्य भित्तिं प्रति समतलं भवति, परन्तु यदा निलयः शिथिलः भवति तथा च रक्तं गलतदिशि अर्थात् धमनीतः निलयं प्रति प्रवाहितुं प्रयतते तदा एते जेबः रक्तेन पूरिताः भूत्वा केन्द्रे मिलित्वा छिद्रं निर्मान्ति .. सम्पूर्णतया निष्क्रियं कुर्मः।
महाधमनीकपाटः अथवा महाधमनीकपाटः [(Aortic valve)] - एषः कपाटः वामनिलयस्य महाधमनीयोः [(Aorta)] च मध्ये स्थितः भवति । अस्य संरचना कार्यं च फुफ्फुसकपाटस्य सदृशं भवति ।
हृदयस्य चालनप्रणाली [(श्रवणस्य चालनतन्त्रम्)] - स्वैच्छिकस्नायुषु विपरीतम् हृदयस्नायुषु अथवा हृदयस्नायुषु एषः गुणः भवति यत् ते लयबद्धरूपेण संकुचितुं शक्नुवन्ति विना कस्यापि तंत्रिका आपूर्तिः। संकोचनस्य विद्युत् आवेगः हृदयस्नायुस्य विशिष्टस्थाने उत्पद्यते, सिनोएट्रियल नोड् [(S.A. Node)] यत् श्रेष्ठशिराकावा [(Superior vena cava)] ते अलिन्देषु ततः निलयेषु प्रसरन्ति, प्रथमं अलिन्देषु ततः निलयेषु संकोचनं जनयन्ति । स.अ. हृदयस्पन्दनः [(स्पन्दनम्)] नोडात् एव आरभ्यते तथा च सः धड़कानाम् लयतां धारयति [(Rhythymicity)] अतः हृदयस्य गतिनिर्माता [(गतिनिर्माता)] इति कथ्यते
स.अ. नोडतः उत्पद्यमानः आवेगः अलिन्दनिलयग्रन्थिं [(A.V. Node)] -पर्यन्तं प्राप्नोति, यत् त्रिकस्पिड-कपाटस्य समीपे अलिन्द-सेप्टम-भित्तिषु स्थितम् अस्ति कतिपयक्षणानन्तरं एषः आवेगः तस्य [(Bundle of His)] इत्यस्य पुटं प्रति प्रसरति । अस्य द्वौ शाखाः सन्ति, एकः दक्षिणतः गच्छति अपरः वामनिलयम् । एताः शाखाः अग्रे गत्वा पुर्किन्जे तन्तुः [(Purkinji fibers)] इति विशेषतन्तुषु परिणमन्ति, ये निलयस्य सर्वेषु भागेषु आवेगं प्रसारयन्ति
हृदयस्य रक्तप्रदायः [(हृदयस्य रक्तप्रदायः)]-
हृदयशरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु [(धमनी)] रक्तवाहिनीः तथा शरीरस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः हृदयं प्रति रक्तं प्रदातुं शक्नुवन्ति रक्तवाहिनीः नाडीः [(नाडीः)] इति उच्यन्ते हृदयस्नायुः अथवा हृदयस्नायुः दक्षिणवामकोरोनरीधमनीभिः रक्तस्य आपूर्तिः भवति । आरोही महाधमनीस्य उत्पत्तिस्थाने महाधमनीकपाटस्य विपरीतद्वयकुस्पात् उत्पद्यते । कोरोनरी धमनयः तस्याः शाखाः वा तस्य शाखाः वा हृदये प्रसारिताः भवन्ति। वामकोरोनरी धमनीयाः मुख्यभागः केवलं प्रायः एक इञ्च् दीर्घः भवति तथा च केनचित् दूरे सः परिधि [(Circumflex)] तथा पूर्ववर्ती अन्तरनिलयः [(Anterior interventricular)] शाखासु विभज्य वामभागे प्रसरति हृदयस्य पृष्ठभागे दक्षिणकोरोनरी धमनीया सह सङ्गच्छते । वामकोरोनरी धमनीया सह सन्धिः भवति ।
वामकोरोनरी धमन्याः पूर्ववर्ती अन्तरनिलयशाखा हृदयस्य पूर्वपृष्ठे स्थितं अन्तरनिलयसल्कसपर्यन्तं गत्वा द्वयोः निलययोः R आपूर्तिं करोति दक्षिणस्य कोरोनरी धमन्याः पश्चान्तरनिलयशाखा अपि हृदयस्य अधः [(अवर)] पृष्ठे अन्तरनिलयनाले निर्वहति हृदयस्य अधमसीमाम् परितः अन्तरनिलयशाखाद्वयं परस्परं संयोजयति । कोरोनरी धमनीनां अतिरिक्तशाखाः [(Marginal branch of the circumflex)] ये हृदयस्य वामप्रान्तेन सह विस्तृताः सन्ति [(Border)] वामनिलयस्य तथा दक्षिणकोरोनरीधमनीयाः सीमान्तशाखायाः [(Marginal branch of the right coronary )], या हृदयस्य अधः धारं यावत् विस्तृता दक्षिणनिलयस्य कृते रक्तं प्रयच्छति ।
कोरोनरी नाडी [(Veins)] अपि कोरोनरी धमनीनां शाखाभिः सह तिष्ठन्ति। महाहृदयनाडी पूर्ववर्ती अन्तरनिलयसेप्टम् इत्यत्र अवतरति । यथा यथा अलिन्दनिलयसल्कसं प्राप्नोति तथा तथा कोरोनरी साइनस इत्यत्र परिणमति । मध्यहृदयनाडी [(मध्यहृदयनाडी)] पश्चान्तरनिलयसल्कसपर्यन्तं गत्वा रक्तं कोरोनरी साइनसस्य मध्यभागे निर्वाहयति कोरोनरी साइनसतः रक्तं दक्षिणअलिन्दस्य, हृदयनाडी, पूर्वहृदयनाडी च तिर्यक् नाडीभिः वामअलिन्दस्य पूर्वपृष्ठात् प्रत्यक्षतया दक्षिण अलिन्दं प्रति वहति कोरोनरी-केशिकाभ्यः बहिः आगच्छन्तः venae cordis minimi [(Venae cordis minimae)] प्रत्यक्षतया हृदयस्य सर्वेषु कक्षेषु गच्छन्ति, परन्तु अधिकांशः केवलं दक्षिण-अलिन्दे एव प्रविशति हृदयस्य रक्तप्रदायस्य विकारात् हृदयस्य कार्ये परिवर्तनं भवति । यदा कदापि कोरोनरी धमन्याः कस्यापि शाखायां पूर्णतया अवरोधः भवति तदा हृदयस्य यः भागः रक्तं प्रदाति सः द्रवति अर्थात् Myocardial Infarction [(Myocardial infarction) हृदयस्य तंत्रिका आपूर्तिः
हृदयस्य तंत्रिका आपूर्तिः स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य [(Sympathetic)] तथा परसहानुभूति [(Parasympathetic)] तन्त्रयोः मोटर तंत्रिकातन्तुभिः भवति परसहानुभूति तन्तुः वागस् तंत्रिकायाः ​​शाखाः सन्ति । एतेषु शाखाद्वयं गर्भाशयप्रदेशे उत्पद्यते । तृतीया शाखा वक्षःस्थलगुहायां गच्छति [(Thoracic cavity)] अर्थात् ते हृदयस्पन्दनं न्यूनीकरोति। सहानुभूतिविभागस्य तन्तुः उच्चमध्यमनीचहृदयतंत्रिकारूपेण हृदयं प्राप्नुवन्ति । एते तन्तुः हृदयस्पन्दनं वर्धयन्ति । एवं सहानुभूति-परसहानुभूति-तंत्रिकाः परस्परं विरुद्धं प्रभाविणः भवन्ति, यस्मात् कारणात् हृदयस्पन्दनं सामान्यं भवति । सर्वे आन्तरिकाः मोटरतन्तुः मिलित्वा हृदयस्य जालपुटं निर्मान्ति । आवेगाः हृदयस्य जालपुटेन गत्वा हृदयस्य चालनतन्त्रं [(Purkinje fibers)] प्राप्नुवन्ति ।
हृदयस्य कार्यम्
हृदयम् एकः पम्पः अस्ति यस्य कार्यं रक्तं आकृष्य धमनीद्वारा शरीरस्य अन्येषु भागेषु प्रसारयितुं भवति। हृदयं शरीरस्य सर्वाङ्गेभ्यः ऊर्ध्वं शिराचवं [( Superior vena cava)] अधमशिराचवं [( Inferior vena cava)] च करोति। यदा दक्षिण अलिन्दः पूर्णः भवति तदा सः संकुचितः भवति तथा दक्षिण अलिन्दनिलयेन वा त्रिकस्पिडेन वा कपाटेन दक्षिणनिलये रक्तं प्रवहति तथा च कपाटः निमीलति अग्रिमे क्षणे यदा दक्षिणनिलयः संकुचति तदा रक्तं फुफ्फुसस्य [(फुफ्फुसस्य)] कपाटद्वारा फुफ्फुसधमनी [(Trunk)] इत्यस्य मुख्यभागं प्रति गच्छति, यत् अधिकं दक्षिणवामफुफ्फुसधमनीषु शाखाद्वयेषु विभज्यते .बट् गच्छति। एताः धमनयः अशुद्धं रक्तं शुद्ध्यर्थं फुफ्फुसेषु वहन्ति । फुफ्फुसात् शुद्धं रक्तं चतुर्भिः फुफ्फुसनाडीभिः हृदयस्य वाम-अलिन्दं प्रविशति । यथा यथा वाम-अलिन्दः संकुचति तथा तथा रक्तं अलिन्द-निलय-द्विकपाट-कपाटद्वारा वाम-निलय-मध्ये बलेन बाध्यं भवति । वामनिलयस्य रक्तेन पूरणेन द्विकपाटः निमीलति । अग्रिमे एव क्षणे वामनिलयः संकुचति, यस्य फलस्वरूपं शुद्धं रक्तं महाधमनीम् [(Aorta )] प्राप्नोति, या शरीरस्य मुख्यधमनी अस्ति, या तस्याः शाखाभिः - उपशाखाभिः, धमनीकोशैः [(Arterioles) पूरिता भवति । ] तथा कोशिका [(Capillaries). )] येषां माध्यमेन शुद्धं रक्तं सम्पूर्णे शरीरे परिभ्रमति। हृदयस्पन्दनम् [(हृदयस्पन्दनम्)] - स्वस्थस्य व्यक्तिस्य हृदयस्य धड़कन निमेषे ७२ तः ७५ वारं भवति । इति हृदयस्पन्दनम् । एषः स्पन्दनवेगः न्यूनः अधिकः वा भवितुम् अर्हति । प्रत्येकं ताडने प्रथमं अलिन्दद्वयं [(अलिन्द)] संकुचितं भवति ततः निलयः [(निलयः)] संकुचितः भवति । पुनः उभौ एकत्र शिथिलौ भवतः। एषः क्रमः आजीवनं पूर्णतालेन निरन्तरं भवति।
अलिन्दस्य संकोचनेन रक्तं निलयेषु बाध्यं कृत्वा अलिन्दनिलयस्य मुखं निमीलितं भवति। अस्मिन् एव क्षणे तेषु रक्तचापः वर्धते, संकोचनं च आरभ्यते । धमनीनां मुखस्य उद्घाटने [(Semilunar Valve)] अर्धचन्द्रकपाटाः उद्घाट्यन्ते, तेषु रक्तं पम्पं भवति । उभयोः निलययोः संकोचनं युगपत् भवति । यथा यथा निलयानि संकुचन्ति तथा तथा हृदयस्य शिखरं वक्षःस्थलभित्तिं प्रहरति । एतत् शब्दं वयं स्पन्दन् [(Beat)] इति शृणोमः। पञ्चम-अन्तर-अन्तरिक्षस्य [(5th intercostals space)] उपरि हस्तं स्थापयित्वा उरोस्थि-मध्यस्य वामभागे प्रायः ३ १/४ इञ्च्-पर्यन्तं कृत्वा एतत् अनुभूयते तदनन्तरं तत्क्षणमेव अलिन्दस्य संकोचनं आरभ्यते ।
बालेषु नाडीवेगः अधिकवेगः भवति। हृदयस्पन्दनस्य वेगः कस्यचित् व्यक्तिविशेषस्य आयुः, शारीरिकमुद्रा, मानसिकः, शारीरिकः च स्थितिः इति आधारेण भवति । वयःवृद्ध्या हृदयस्पन्दनस्य वेगः न्यूनः भवति । व्यायामस्य समये, भावनात्मक-उत्थानस्य, केषुचित् रोगेषु च नाडी-वेगः वर्धते ।
हृदयस्नायुसंकोचनप्रक्रिया, या प्रथमं अलिन्देषु ततः निलयेषु भवति, सा संकोचनं वा सिस्टोल [(Systole)] इति कथ्यते, एषा क्रिया ०.४ सेकेण्ड् यावत् भवति तदनन्तरं हृदयस्य शिथिलतायाः अवधिः भवति, अस्मिन् काले संकोचनं न भवति अर्थात् अलिन्द-निलययोः शिथिलता भवति । एषः विश्रामसमयः आरामः अथवा डायस्टोल् [(Diastole)] इति कथ्यते तथा च एषः चरणः ०४ सेकेण्ड् यावत् भवति । एतयोः सह मिलित्वा एकं हृदयचक्रं [(Cardiac cycle)] सम्पन्नं भवति, यत् ०.८ सेकेण्ड् यावत् भवति । हृदयचक्रं [(Cardiac cycle)] - मानवशरीरे रक्तस्य परिमाणं ४-६ लीटरं भवति, परन्तु हृदयं एकनिमेषात् किञ्चित् अधिके समये सम्पूर्णशरीरे रक्तं पम्पं कृत्वा एकं चक्रं सम्पन्नं करोति। समासे प्रौढस्य हृदयं प्रतिदिनं सम्पूर्णशरीरे प्रायः ७५०० लीटरं रक्तं पम्पं करोति ।
एकस्य नाडी [(Beat)] अवधिमध्ये हृदये ये परिवर्तनाः भवन्ति ते द्वितीयनाडीयां अपि पुनरावृत्तिः भवति। हृदयस्य एतेषां परिवर्तनानां एकस्मात् स्पन्दनात् अन्यतमं प्रति चक्रीयपुनरावृत्तिः हृदयचक्रम् इति कथ्यते । प्रत्येकं चक्रं [(अलिन्द)] निलयस्य च संकोचनं [(निलयः)] भवति यत् सिस्टोल [(सिस्टोल)] इति कथ्यते तथा च अलिन्दानां निलयानां च शिथिलता [(डायस्टोल)] इति वदन्ति। हृदयस्य संकोचनं शिथिलीकरणं च लयक्रमेण भवति एव । एकस्य हृदयचक्रस्य अवधिः ०.८ सेकेण्ड् भवति अर्थात् चक्रस्य प्रत्येकं घटना प्रत्येकं ०.८ सेकेण्ड् मध्ये पुनरावृत्तिः भवति । हृदयचक्रे निम्नलिखितचत्वारि घटनाः भवन्ति-
1. अलिन्दस्य तंतुः
2. निलय सिस्टोल
3. अलिन्दस्य तंतुः
4. निलयस्य विसंगतिः
अलिन्द-सिस्टोल [(Atrial systole)] इत्यस्य समये, यस्य समय-अवधिः ०.१ सेकण्ड् भवति, अलिन्दयोः [(अलिन्द)] द्वयोः अपि एकत्र संकुचनं भवति येन त्रिकस्पिड-माइट्रल-कपाटयोः माध्यमेन रक्तस्य प्रवाहः निलययोः [(निलययोः) भवति ) )] प्राप्नोति ।
वेंट्रिकुलर सिस्टोल [(Ventricular systole)] इत्यस्य समये, यस्य समयः ०.३ सेकण्ड् भवति, द्वयोः निलययोः एकत्रैव संकुचनं भवति येन रक्तं दक्षिणनिलयस्य फुफ्फुसस्य कपाटं उद्घाटयति तथा च फुफ्फुसधमनीयां [(Pulmonary artery)] यस्य शुद्ध्यर्थं फुफ्फुसेषु गच्छति यस्मात् माध्यमेन शुद्ध्यर्थं फुफ्फुसेषु गच्छति तथा च महाधमनी [( Aorta) महाधमनीकपाटं उद्घाटयन् [(Aortic Valve)] वामनिलये स्थितः )] हृदयं गच्छति तस्य शाखाभिः उपशाखाभिः च रक्तं फुफ्फुसान् विहाय शरीरस्य प्रत्येकं भागं प्राप्नोति।
अलिन्दस्य डायस्टोलस्य [(Atrial diastole )] इत्यस्य समये, यस्य समयकालः 0.7 सेकण्ड् भवति, अलिन्दाः [(Relaxed)] तिष्ठन्ति तथा च निलयः [(Ventricles)] संकुचिताः तिष्ठन्ति तथा च अलिन्दाः [(Atrial) ] शरीरात् हृदयं प्रति आगच्छन्ति बृहत् नाडीः [(वन कावा)] पुनः पूरयितुं आरभन्ते। दक्षिणा अलिन्दः अधम-उच्च-महानाडीभ्यः रक्तं प्राप्नोति, वामं चतुर्भ्यः अपि फुफ्फुस-नाडीभ्यः रक्तं प्राप्नोति । निलयस्य डायस्टोल् [(Ventricular diastole )] इत्यस्य समये, यस्य समयः ०.५ सेकेण्ड् भवति, निलयः शिथिलाः एव तिष्ठन्ति, निलयः अलिन्देभ्यः रक्तेन पूरयन्ति हृदयचक्रं अलिन्दसंकोचनेन [(अलिन्दसिस्टोल)] आरभ्यते । इयं घटना ०.१ सेकेण्ड् मध्ये समाप्तं भवति तथा च अग्रिमे एव क्षणे अलिन्दस्य डायस्टोल् [(Atrial Diastole)] आरभ्यते, यत् ०.७ सेकेण्ड् यावत् भवति । अलिन्द-डायस्टोल् इत्यस्य अनन्तरं अलिन्दचक्रं [(अलिन्दचक्रम्)] निरन्तरं भवति, यस्य कुलकालः ०.८ सेकेण्ड् भवति । अलिन्दसिस्टोलस्य अनन्तरं निलयसिस्टोल [(Ventricular systole )] आरभ्यते, यस्य अवधिः ०.३ सेकेण्ड् भवति । तदनन्तरं तत्क्षणमेव निलयस्य डायस्टोल् आरभ्यते, यस्य अवधिः ०.५ सेकेण्ड् भवति । तस्य अन्ते पुनः निलयसिस्टोलस्य आवृत्तिः भवति तथा च निलयचक्रं [(निलयचक्रम्)] निरन्तरं भवति । अस्य कुलकालः अपि ०.८ सेकेण्ड् अस्ति । निलय-डायस्टोलस्य ०.५ सेकण्ड्-कालखण्डे ०.४ सेकण्ड् अलिन्द-डायस्टोल्-इत्यस्य समकालिकः भवति । एवं हृदयचक्रस्य कुलकालस्य ०.८ सेकेण्ड् मध्ये ०.४ सेकेण्ड् एतादृशः भवति यत् अलिन्दः निलयद्वयं च विश्रामोत्तरस्थितौ एकत्र तिष्ठति अर्थात् हृदयं ०.४ सेकेण्ड् यावत् विश्रामं करोति एषा अवस्था सामान्यविश्रामकालः [(General pause)] इति अपि कथ्यते । शेषं ०.४ सेकेण्ड् कार्यं करोति । एवं हृदयं केवलं स्वस्य कार्यकालस्य अर्धं समयं कार्यं करोति, अवशिष्टं अर्धं समयं विश्रामं कृत्वा यापयति ।
निलयस्य सिस्टोलस्य आरम्भे निलयस्य संकोचनसमये प्रथमः शब्दः उत्पद्यते । अत एव 'सिस्टोलिक ध्वनिः' [(Systolic sound)] इति उच्यते । ध्वनिः किञ्चित् दीर्घः, मन्दः, दीर्घकालं च [(१२ सेकेण्ड् यावत्)] भवति । एषः 'लुब्' [(लुब्ब)] इति शब्दः 'ल....ख' इव लम्बितः ।
द्वितीयः शब्दः निलयस्य डायस्टोलस्य समये भवति अतः सः 'डायस्टोलिक ध्वनिः' [(डायस्टोलिक ध्वनिः)] इति कथ्यते । एषः 'डुप्' [(Dup)] इति शब्दः । एषः तीक्ष्णः, अल्पः, अल्पकालः च [(0.01 सेकण्ड् पर्यन्तं)] हृदयध्वनिः अस्ति ।
प्रथमद्वितीयहृदयध्वनयः निरन्तरम् उत्पद्यन्ते, ये स्टेथोस्कोपं श्रवणसमये निरन्तरं श्रूयन्ते, 'लुब-डप', 'लुब-डप' इति शब्दाः निरन्तरं श्रूयन्ते। एतेषां शब्दानां श्रवणेन वैद्याः 'हृदयस्य रोगं' ज्ञास्यन्ति ।
हृदयं मुष्टिप्रमाणं स्नायुयुक्तं, खोखले, संकोचनात्मकं संरचना भवति । तस्य तृतीयभागः दक्षिणपार्श्वे तिष्ठति द्वितीयतृतीयभागः वामतः । दक्षिणवाम-अलिन्द-निलय-भेदेन चत्वारः कक्ष्याः सन्ति हृदयस्य । हृदयस्य मुख्यं कार्यं भवति रक्तं अन्तः आकृष्य शुद्धं रक्तं धमनीद्वारा शरीरस्य प्रत्येकं भागं प्रति प्रदातुं भवति । रक्तद्वारा एव प्राणवायुः पोषकाणि च कोशिकासु प्राप्य शरीरस्य सर्वे अङ्गाः स्वकार्यं सम्यक् कर्तुं समर्थाः भवन्ति । यदि हृदयं स्वकार्यं त्यजति तर्हि रक्ताभावात् शरीरस्य अन्ये भागाः अपि स्वकार्यं त्यजन्ति, यस्य परिणामेण सः व्यक्तिः म्रियते
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
बजरङ्गदासः
बजरङ्गदास (બજરંગદાસ, bajarangdas ) इत्यस्य भक्ताः यदा  परस्परं मिलन्ति, तदा बापा सीताराम इति वदन्ति । तादृक् प्रभाववान् एकः आनन्दी साधुः सौराष्ट्र प्रान्ते  अभवत् । जनानां तस्मिन् देववत् श्रद्धा अस्ति । तां श्रद्धां पूरयितुं सः समर्थः अपि आसीत् । सः इदानीं गुजरातराज्य स्य प्रत्येकस्मिन् ग्रामे विराजते ।
जन्म, परिवारश्च
प्रायः शतं वर्षेभ्यः प्राग् अधेवाडा नामकः लघु-ग्रामः आसीत् । तत्र हरिदासजी, शिवकुवरबा च वसति स्म । ग्रामे ज़ाज़रिया हनुमान् इति नामकम् एकं मन्दिरम् आसीत् । तस्योपरि हरिदासजी, शिवकुवरबा च बहु विश्वसति स्म । तयोः गृहे पुत्रः नासीत् । तौ पुत्रकाम्यया प्रतिदिनं भगवन्तं हनुमन्तं प्रार्थयेताम् । भगवता हनुमता तयोः प्रार्थना श्रुता, ताभ्याम् एकः पुत्रः प्रदत्तः । अयं पुत्रः भगवता बजरङ्गबलिना दत्तः आसीत्, अतः पितरौ पुत्राय बजरङ्गदास इति नाम अदत्ताम् ।
बाल्यं, शिक्षणं च
बजरङ्गदास इत्यस्मिन् बाल्यकालात् एव साधोः लक्षणानि आसन् । बालकाः प्रायशः क्रीडारताः भवन्ति, किन्तु बजरङगदासः ईश्वरम् आराधते स्म । अतः जनाः तं शेषनारायण स्य अवतारम् अपि अमन्यन्त । यदा बजरङगदासः एकादशवर्षीयः (११) अभवत्, तदा स्वग्रामं त्यक्त्वा अयोध्यां गतवान् । सः बजरङ्गबलिनः आराध्यस्य श्रीरामस्य भूमिः इति विचार्य गुरोः अन्वेषणार्थं तत्र अगच्छत् । अन्ते खाखी इत्याख्यस्य सम्प्रदायस्य महात्मानम् "सीतारामजी बापू" इत्येतम् अमिलत् । तत्र स्थित्वा बजरङ्गदासः तन्वा, मनसा च गुरोः सेवाम् अकरोत् ।
कुम्भयात्रा
एकदा कुम्भमेलायां सर्वेषां साधूनां सम्मेलनम् आसीत् । तदानीं सीतारामजी बापू स्वस्य साधुमण्डलेन सह मुम्बई -नगरस्य समुद्र तटे गतवान् । तत्र बहु उष्णता आसीत् । अतः सर्वे पिपासवः अभूवन् । पुरतः समुद्र स्य लवणयुक्तं जलम् आसीत् । किन्तु तद् पेयं नासीत् । अतः गुरुः कस्माच्चित् स्थलात् मधुरं जलम् आनय इति बजरङ्गदासम् आदिष्टवान् । बजरङगदासः खिन्नः अभवत् किं करोमि ? इति व्यचारयत् च । तदानीम् एव तस्य अन्तः करणात् अत्रैव गर्तं कुरु इति रवः निर्गतः । रवं श्रुत्वा बजरङगदासः गर्तम् अकरोत्, तत्र गाङ्गमिव मधुरं जलं च निर्गतम् । सर्वे मधुरं जलम् अपिबन् । बजरङगदासम् आशिर्भिः समेधितवन्तः ।
गुरोः सीतारामजीबापू इत्यस्य आदेशः
किन्तु अनया घटनया अयं बजरङ्गदासः सामान्यः नास्ति इति गुरुः सीतारामजीबापू अजानात् । एकदा साधोः लक्षणैः युक्तं बजरङ्गदासम् आहूय आश्रम स्थानात् मुक्तम् अकरोत्, लघु-ग्रामेषु गत्वा तत्रत्यान् जनान् आध्यात्मिकम् उपदेशं प्रदातुम् आदिशत् च ।
सौराष्ट्र गमनम्
हालोल -ग्रामं निवसन् अपि सः स्वग्रामं स्मरति स्म । अतः एकदा सः ततः निर्गतः भावनगरम् अगच्छत् । तत्र जाडेजा-निवासे न्यवसत् । स्वस्य प्रियभक्तः चर्मकारः आसीत्, तस्य गृहं च अगच्छत् । ततः जेसर -ग्रामं, पालिताणा-ग्रामं च अगच्छत् । तत्रत्याः जनाः तस्य सिद्धावधूत सदृशीं दशां, विशालं कपालं, विशालम् उदरं तत्र विशालां नाभिं, कट्याम् एकं धौतवस्त्रं सरलं जीवनम् आनन्दमयं स्वभावं च दृष्ट्वा सः परोपकारी साधुः अस्ति इति अजानात् । जनाः तस्य मुखे स्थितं हास्यं तेजं च दृष्ट्वा नमनं कुर्वन्ति स्म ।
बगदाणा गमनम्
जेसर -ग्रामे पालिताणा -ग्रामे च स्वल्पं कालं यापयित्वा बजरङ्गदासः बगदाणा अगच्छत् । तत्रत्यः त्रिवेणीसङ्गमः आकर्षितः आसीत् । अतः बजरङ्गदासाय अपि अरोचत । बजरङ्गदासेन यत् किमपि कृतं तस्य प्रमाणानि साम्प्रतम् अपि प्राप्यन्ते । यथा वीरपुरम् अर्थात् जलाराम -बापा इत्यस्य ग्रामः इति पर्यायः अभवत् तथैव साम्प्रतं बगदाणा अर्थात् बजरङ्गदासस्य ग्रामः इति पर्यायः अभवत् । तत्रत्याः जनाः बकाराः पञ्च दुर्लभाः इति अमन्यन्त । ते च बकाराः-
1.बगदाणा -ग्रामः
3.बगडेश्वर महादेव
4.बगलादान ऋषि
5.बजरङ्दास बापा
पालिताणागमनम्, बण्डीधारणं च
एकदा पालिताणा -ग्रामस्य सिन्धिसमाजः बजरङ्गदासम् आहूतवान् । बजरङ्गदासः अम्बेसेडर-यानेन तत्र गच्छन् चन्द्र स्य शीतले प्रकाशे शास्त्रीयैः रागैः गीतं गायति स्म, ईश्वरं च स्मरति स्म । सः पालिताणा -ग्रामं प्रापत् । तत्र जनाः राज्ञः इव तस्य स्वागतम् अकरोत् । तत्र नवतिवर्षीया एका वृद्धा बजरङ्गदासाय बण्डी-वस्त्रं दत्तवती । बजरङ्गदासः प्रेम्णा तत् अधरत् च । तत् वस्त्रं साम्प्रतम् अपि तस्य मानचित्रे दृश्यते ।
समाधिः
बजरङगदासस्य एतादृशाः अनेकाः प्रसङ्गाः सन्ति । इतिहासः तस्य प्रमाणमस्ति अस्ति । अस्य साधोः “एय वाला” इति शब्दः अद्यापि श्रूयते । अन्ते अयं साधुः बगदाणा -ग्रामे जीवितः समाधि स्थः अभवत् ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
धार
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एतन्मे संशयं कृष्ण...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवत्रिंशत्तमः(३९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
एतत् मे संशयं कृष्ण छेत्तुम् अर्हस्य अशेषतः त्वदन्यः संशयस्य अस्य छेत्ता न हि उपपद्यते ॥
अन्वयः
कृष्ण ! एतत् मे संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि । त्वदन्यः हि अस्य संशयस्य छेत्ता न उपपद्यते ।
अर्थः
मम एतं संशयं निरवशेषम् अपनेतुं भवान् एव अर्हति । ऋते भवतः अस्य संशयस्य अपनेता अन्यः कोऽपि नैव विद्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
39 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मणिपुरीभाषा
मणिपुरी वा मेइतेइ (मेइथेइलॊन्, मीतेइलॊन्, कथॆ अपि) एकम् तिब्बती-बर्मीभाषा, ईशान्यभारते मणिपुरराज्यस्य प्रधानभाषा लोकभाषा च अस्ति । भारतसर्वकारस्य आधिकारिकभाषासु अन्यतमा अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
विदिशा
विदिशा (विदिशा, Vidisha) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य भोपालविभागे अन्तर्गतस्य विदिशामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भूविज्ञानस्य विविधानि मुखानि
भूमेः उद्भवः
अस्यां सृष्टौ सर्वस्य अपि वस्तुनः यथा आरम्भः इति भवति तथैव अन्त्यम् इत्यपि भवति इत्येषः प्रकृतेः नियमः । प्राणिनां, वृक्षसस्यानां, पक्षिणां वा जननं मरणं च अस्माभिः दृश्यते एव । तथैव भूमिः अपि प्रकृतेः एव सृष्टिः खलु ? तथा चेत् तस्याः भूमेः अपि जननं मरणं चापि भवेत् खलु ? तर्हि भूमिः कथं जाता ? तत्रत्याः शिलाः वा खनिजाः वा कथं रूपिताः अभवन् ? आकाशे दृश्यमानानि ग्रहनक्षत्रादीनि कदा जातानि ? तेषां सर्वेषां जन्मतः आरभ्य अद्यपर्यन्तं तेषु जातानि परिवर्तनानि कानि ? इत्यादयः कौतुकयुक्ताः प्रश्नाः मानवानां मनसि सदा उद्भवन्ति एव ।
पुराणेषु कल्पनाः
अस्माकं पुराणेषु भूमेः उद्भवस्य विषये स्वारस्यपूर्णाः कल्पनाः सन्ति । भगवतः महाविष्णोः रोमरन्ध्रेभ्यः असंख्यानि ब्रह्माण्डानि उद्भवन्ति । तथा उद्भूतं प्रत्येकम् अपि ब्रह्माण्डं विष्णुः अन्येन रूपेण प्रविशति । तस्य सर्वस्य अपि ब्रह्माण्डस्य अर्धभागे सः एव विष्णुः पुरुषरूपेण (मानवः इत्यस्मिन् अर्थे न उपयुक्तः पुरुषशब्दः) शयितवान् अस्ति । ब्रह्माण्डस्य स च भागः तस्य देहबलेन आवृत्तः अस्ति । सः पुरुषः गर्भोदकः विष्णुः इति निर्दिष्टः अस्ति । तस्य नाभितः कमलम् एकम् उद्भूतम् अस्ति । तत् कमलं सकलानां जीविनां सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणः जन्मस्थानम् । सः ब्रह्मा ब्रह्माण्डस्य सम्पर्कव्यवस्थायां, निर्माणे च निरतानां विभिन्नानां देवतानां यजमानः । तस्य कमलकाण्डस्य अन्तर्भागे १४ लोकाः (ग्रहव्यूहाः) सन्ति । तेषु अस्माकम् एषा भूमिः कमलकाण्डस्य मध्यभागे स्थिता अस्ति । ततः उपरि उत्तमाः लोकाः सन्ति । अधः ७ अधोलोकाः सन्ति । एवं क्रमेण एव अग्रे गच्छन्ति ताः कल्पनाः । आधुनिकस्य विज्ञानस्य क्षेत्रे एतादृशीणां कल्पनानां किमपि मूल्यं न भवति चेदपि अस्माकं पूर्वजानां कल्पनाविलासस्य उत्तमः साक्षी अस्ति एषा कल्पना ।
आधुनिकचिन्तनम्
पुराणेषु यःकोपि उल्लेखः भवतु नाम । वयम् इदानीं भूमेः जन्मनः विषये आधुनिकानां चिन्तनानां परिशीलनं कुर्मः । अस्माकं सर्वेषां ज्ञानानुसारं भूमिः अपि आकाशकायेषु अन्यतमः आकाशकायः (ग्रहः) । इयं भूमिः अपि अन्ये आकाशकायाः इव सूर्यं परितः भ्रमति । अतः अस्याः भूमेः जन्मनः अन्येषाम् आकाशकायानाम् उद्भवेन सह च सम्बन्धः अस्ति ।
आकाशकायाः
आकाशकायाः कथं जाताः ? इति प्रश्नः प्रायः शतकद्वयतः विज्ञानिनां मनसि उद्भवन् अस्ति एव । किन्तु अस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अप्रत्यक्षाणाम् आधाराणां द्वारा एव प्राप्तव्यं भवति । आकाशकायानां गात्रं, तेषु द्रव्यप्रमाणस्य वितरणं, कक्षापथानां वैशिष्ट्यम् इत्यादिभिः सह तेषु आकाशकायेषु सूर्ये च विद्यमानस्य मूलवस्तुनः सापेक्षसान्द्रताम् अपि मनसि निधाय चिन्तनीयं भवति । तदनन्तरम् एव ग्रहाणां जन्मनः विषये काचित् निश्चिता व्यवस्था कल्पनीया भवति । तदर्थं स्पष्टस्य तार्किकचिन्तनस्य आधारः अपि अपेक्षितः भवति । आधुनिके खगोलविज्ञानस्य क्षेत्रे जातानां सुदीर्घाणाम् अध्ययनानां फलरूपेण अद्य अस्माभिः आकाशकायाणां विषये बहुविधानि विवरणानि प्राप्यन्ते ।
सौरव्यूहः
वर्गः:भूमिशास्त्रम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उत्प्रेक्षालङ्कारः
विवरणम्
अन्यधर्मसम्बन्धनिमित्तेन अन्यस्य अन्यतादात्म्यसंभावनमुत्प्रेक्षा । सा च वस्तुहेतुफलात्मगोचरत्वेन त्रिविधा । अत्र वस्तुनः कस्यचित् वस्त्वन्तरतादात्म्यसंभावना प्रथमा स्वरूपोत्प्रेक्षा इत्युच्यते । अहेतोर्हेतुभावेन अफलस्य फलत्वेन उत्प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा इत्युच्यते । अत्र आद्या स्वरूपोत्प्रेक्षा उक्तविषया अनुक्तविषया चेति द्विविधा । परे हेतुफलोत्प्रेक्षे सिद्धविषया असिद्धवैषया चेति प्रत्येकं द्विविधे । एवं षण्णामुत्प्रेक्षाणां धूमस्तोममित्यादिक्रमेण उदाहरणानि ।
बाह्यसम्पर्कः
उत्प्रेक्षा
काव्यालङ्कारभेदकोश:
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हिन्दुधर्मगुरवः
एषा एका पट्टिका यत्र धर्मगुरूणां विषये लिखितम् । एते तत्त्वशास्त्रविदः सन्ति ।
पश्यन्तु
हिन्दुधर्मगुरवः
वर्गः:हिन्दुधर्मगुरवः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हम्पी नगरस्य संस्कृति
हम्पी चरित्रं
हम्पी विजयनगरस्य होसपेते जिल्लस्य समीपे अस्ति | विजयनगर साम्राज्य: कर्नाटक राज्यस्य एक नगर अस्ति| यः अनेक रज्यकथाः, घतनानि च समुत्पद्यते | इत्यः विषये यः स्थलः एक प्राचीन इतिहास स्थलः अस्ति | हम्पी, विजयनगर साम्राज्यस्य राजधानी आसीत् | विजयनगर साम्राज्यः तस्य सर्व राज्यकार्या: हंपेः १४ - १६ शतमाने सम्विधनम् अकुर्वन् | यः स्थलस्य प्राथमिक नाम 'पम्पा' आसीत् | तुङ्गभद्रा नदी हंपेः समीपं वहति |
विजयनगर साम्राज्यस्य नृपः कृष्णदेवराय अभवत् | कृष्णदेवरायस्य राज्ये एक प्रसिद्ध राजयः आसीत् | सः तस्य प्रजानां अति उत्तम उपचारं, रक्षां च अकुर्वः | यः राज्यस्य जनाः सर्वदा अनन्दपुर्व , धनिकाः आसीत् | हम्पी स्तलः कृष्णदेवराय साम्राज्यस्य  एक व्यपरस्थलाः आसीत् | हम्पी नगरे अनेकः वस्तुणां अभिघति | कृष्णदेवरायः तस्य अदिकारस्य समये हम्पी नगरं एक संवाहअथाने अकरोत् |  हम्पी नगरस्य आपणे अति प्रसिद्ध , सामान्य च वस्तुणां स्वर्ण , वज्र , ताम्र च आसीत | अद्य लौकिक समये स्वर्ण , वज्र , ताम्र च वस्तूणि बहुमूल्यं अस्ति | केवलं धनिक जनाः यः अमूल्य वस्तुणां क्रेतुं शक्यः | किन्तु कृष्णदेवराजस्य विराज्ये ये सर्वे अमूल्य वस्तुनि अति नीच मूल्ये अप्राप्तवान् |
हम्पी-नगरे सम्प्रति अनेकानि ऐतिहासिक स्थलानि सन्ति | तत्र केचन नष्टाः भवन्ति केचन अद्यापि स्थिताः सन्ति | प्रत्येकं स्थानं आधिकारिकं, सामाजिककर्यर्थं च उपयुज्यते स्म | विरूपाक्षमन्दिरं प्राचीनतमं तीर्थम् आसीत् । तत्र बहवः लघुमन्दिराणि, जलभण्डारणं, सामुदायिकपाकशाला, आपणं च आसीत् | तत्र दुर्गा, शिव, पम्पा देवी, नन्दी इत्यादीनां मन्दिराणि सन्ति ते सर्वे ११ शताब्द्यां निर्मिताः आसन् | वित्तलमन्दिरं सर्वेषां विजयनगरराजानाम् पवित्रं तीर्थम् आसीत्। ते अत्र बहूनि पुण्य अभ्यासानि अकुर्वन्। इदं मन्दिरं भगवतः कृष्णस्य सम्मानार्थं निर्मितम् अस्ति तथा च गरुडरथस्य उपरि स्थितम् अस्ति। हजार राम मन्दिरं  इति स्थानेषु बहूनि अर्भानि अस्ति यत् विध्वस्तम् आसीत् किन्तु अद्यत्वे अपि वयं सुन्दरं स्थापत्यं द्रष्टुं शक्नुमः। अस्मिन् स्थले मन्दिरस्य अन्तः बहिः च विस्तृताः कलाकृतयः सन्ति । तत्र रामायणमहाभारतस्य दृष्टान्तः आसीत् तथा च होली, दीपावली, महानवमी इत्यादयः अनेके हिन्दु उत्सवाणि आसन् ।पट्टाभिराम मन्दिर सर्वेषां सांस्कृतिक-आर्थिक-क्रियाकलापानाम् केन्द्रम् आसीत् । तस्य विशालं प्राङ्गणं आसीत् यस्य परितः ऊर्ध्वं गोपुरम् आसीत्। मुख्यतया सर्वेषां जनानां कृते विशेषेषु अवसरेषु एकत्र भोजनं कर्तुं स्थानरूपेण उपयुज्यते स्म ।
विजयनगर साम्राज्यस्य समाजः जाति व्यवस्था अनुसरे द्विधा आसीत् | चतुर्वर्गेषु विभक्तम् आसीत् | ते विप्रुलु राजुलु मतिकरतलु नलवजातिवरु च आसीत् | पुरोहित गुरुवृत्तिम् च अनुसृत्य ब्राह्मणाः | ते राज्ञः दरबारस्य मन्त्रदाताः आसन्, प्रशासनस्य अपि महत्त्वपूर्णः भागः आसीत् | राजलु वा रचवलु वर्गः राज्यरक्षणकार्ये व्यस्तः आसीत् । ते युद्धे शस्त्रे च उपशिक्षितः आसन्। उच्चसेनापतयः राजनैतिकनिर्णयेषु राज्ञः साहाय्यं कुर्वन्ति स्म | वैश्य वर्गस्य जनाः राज्यस्य अन्तः व्यापारे अतीव संलग्नाः आसन्।ते कच्चामालस्य आयातं समाप्तवस्तूनाम् निर्यातं च कुर्वन्ति स्म। तेषां लेखाशास्त्रे व्यापारे च अति उत्तम ज्ञानम् आसीत् | शूद्राः मुख्यतया खेतः कार्य कुर्वन्ति स्म । ते अन्ये बहवः कार्याणि कृतवन्तः यथा हस्तिनखाः, सम्मार्जन, समाजस्य उच्च वर्गस्य सेवा:। तस्मिन् काले देवदासी संस्कृतिः अतीव प्रचलिताः आसीत् । ते अतीव सम्मानिताः आसन्, तेषां परिश्रमस्य कारणात् राजानः अनुदानं, उपहारं च अपि प्राप्नुवन्ति स्म ।तेषु कालेषु सती प्रचारः अतीव प्रचलितः आसीत् । विधवाणां विजयनगर साम्राज्यस्य शासनकाले आदरपूर्वकं व्यवहारः कृतः आसीत् । ते पुनः विवाहं कृत्वा सुखी जीवनं यापयितुं प्रोत्साहिताः आसन्। अल्लासनी पेड्डनः स्वस्य मनुचरितम् ग्रन्थे विजयनगर समाजस्य जनानां जीवन-स्थिति विषये लिखति।
१५६५ तमे वर्षे राजा आलियारामरायस्य शासनकाले सुल्तानानां समूहेन विजयनगर साम्राज्यस्य विरुद्धं युद्धं कृतम् । एतत् युद्धं तालिकोटा-युद्धम् आसीत् । सुल्तानः आगत्य राजा आलियारामरायस्य वधं कृत्वा राज्यं गृहीतवन्तः। ते न केवलं शासनार्थं अपितु तस्य सर्वाणि साधनानि दरिद्री कर्तुं राज्यं गृहीतवन्तः ।ते सुवर्णं, रत्नानि, धनम् इत्यादीनि सर्वाणि बहुमूल्यानि साधनानि अपहृतवन्तः। ते हम्पी-नगरस्य सुन्दराणि स्थलानि तस्य परितः च स्थलानि अपि नष्टवन्तः । स्थानस्य नाश: एतत् ६ मासान् यावत् अचलत्।अन्ते न तत्र निवासिनः पुनः निवसन्ति स्म परित्यक्तस्थानं च अभवत् |
https://www.incredibleindia.org/content/incredibleindia/en/destinations/hampi.html#:~:text=Hampi%20is%20a%20UNESCO%20World,the%20world%20at%20that%20time. https://srinistuff.com/2012/11/06/what-is-the-historical-significance-of-hampi-and-which-places-do-i-visit-there/
उमरिया
उमरिया (उमरिया, Umaria) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य शहडोलविभागे अन्तर्गतस्य उमरियामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
बाम्बी वुड्स्
अन्तर्धानम्
२००५ तमे वर्षे आस्ट्रेलियादेशस्य द एज इति वृत्तपत्रे प्रकाशितेन लेखेने उक्तं यत् " १९८६ तमे वर्षे वुड्स् इत्यस्य मृत्युः १९८६ तमे वर्षे औषधस्य अतिमात्रायाः कारणेन क्षुद्रपरिस्थितौ अभवत्" इति । २००५ तमे वर्षे चैनल् ४ इत्यस्य वृत्तचित्रे डेब्बी डोस् डल्लास् अनकवरेड् इति क्लार्कः अवदत् यत् वुड्स् इत्यस्य वास्तविकं नाम, यत् सः कैमरे निर्दिष्टुं अनागतवान्, तत् १९९० तमे दशके मध्यभागे तस्याः परिवारस्य अन्वेषणार्थं प्रयुक्तम् आसीत् तथा च अप्रत्यक्षसञ्चारमाध्यमेन निज अन्वेषकं सूचितम् आसीत् यत् सा डेस् मोइन्स्, आयोवा क्षेत्रे साधारणं जीवनं यापयति स्म, तस्याः पूर्ववृत्त्या सह अग्रे कोऽपि सम्बद्धता न भवतु, न च तस्य विषये प्रचारः न भवतु इति इच्छति स्म