cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मांसाहारः
वर्गः:खाद्यानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गोपालानंद स्वामी
श्री स्वामिनारायण सम्प्रदायस्य महान् योगीराट् आसीत् ।गीतोपनिषदो:सम्प्रदायानुसारं भाष्यं चकारायं मुनि:। जीवेश्वरादिपञ्चभेदनिरूपं महत्वपूर्णं वर्तते दर्शनस्यास्य बोधाय।
व्यक्तिः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बृहद्देवता
बृहद्देवता अनुक्रमणी -ग्रन्थेषु मुख्यग्रन्थः मन्यते। ग्रन्थोऽयं शौनकेन रचितः। अस्य ग्रन्थरत्नस्य आलोके ऋग्वेदीयदेवतानां रहस्यं स्पष्टतः आलोकितं भवति। द्वादशशतेषु पद्येषु निर्मितोऽयं ग्रन्थः ऋग्वेदीयदेवतानां विषये प्रामाणिकः, प्राचीनस्तथा पर्याप्तरूपेण विस्तृतोऽप्यस्ति । ग्रन्थोऽयम् अष्टाध्यायेषु विभक्तोऽस्ति । प्रत्येकस्मिन्नध्याये प्रायः पञ्चपद्यानामेकः वर्गो भवति, किञ्चास्य विभाजनस्य सम्बन्धः ऋग्वेदस्य अष्टकेन सह कथमपि भवितुं न शक्यते। वर्गाणां विभाजनमपि पूर्णतः अव्यावहारिकं, यथेच्छकल्पितं चास्ति । अतो यदा कदा आख्यानस्य मध्ये एव कोऽपि वर्गः समाप्तो भवति ।
विषयवस्तु
बृहद्देवतायाः प्रथमाध्यायस्य द्वितीयाध्यायस्य च आदिमपञ्चदशवर्गाः (१२५ श्लोकाः) ग्रन्थस्य उपादेयभूमिकारूपेण सन्ति । अत्र देवता याः स्वरूपस्य, स्थानस्य, वैलक्षण्यस्य च विवरणं विस्तरेण प्रदत्तमस्ति । भूमिकायाः अन्तिमानां सप्तवर्गाणां सम्बन्धः व्याकरणेन सहास्ति । निरुक्तेन सम्बद्धविषयाणां निपात -अव्यय -सर्वनाम -संज्ञा -समासा दीनां वर्णनं यथेष्टरूपेण लभते। शब्दविभाजने यास्कस्य अपि अशुद्धीनामालोचना वर्त्तते । द्वितीयाध्यायस्य षड्विंशतितमाध्यायाद् आरभ्य अन्तपर्यन्तं ग्रन्थोऽयम् ऋग्वेद स्य प्रत्येकं सूत्राय देवतानां निर्देशं क्रमशः करोति । नास्तीयं शुष्कसूची देवतायाः, अत्र सूक्तानां विषये समुपलब्धानाम् आख्यानानामपि निर्देशः सुष्टुतया प्रतिपादितोऽस्ति । अस्मिन् कार्ये अस्य ग्रन्थस्य प्रायश्चतुर्थांशो व्ययोऽभवत् । एतानि आख्यानानि बृहद्दवतायाः प्राणाः सन्ति ।
महत्त्वम्
काव्यशैल्यां निबद्धानि एतानि आख्यानानि ऐतिहासिकरीत्या महाभारते निर्दिष्टैः आख्यानैः सह सम्पर्कं स्थापयन्ति । अनया दृष्ट्या ‘बृहद्देवता' कथासाहित्यस्य आदिमो ग्रन्थो मन्यते। द्याद्विवेदस्य 'नीतिमञ्जरी' बृहद्देवताया एवानुशीलनस्य परिणतफलमस्ति । सर्वानुक्रमणीग्रन्थे कात्यायनः, वेदभाष्ये सायणश्च एतान्याख्यानानि अत्रत एव उद्धृतवन्तौ। अनेन प्रकारेण आख्यानानां प्राचीनतमसङ्ग्रहत्वेनापि 'बृहद्देवता'-साहित्यस्य सार्वभौमदृष्ट्यापि महत्ता अस्ति।
यास्क स्य निरुक्तं, कात्यायन स्य च सर्वानुक्रमणी ग्रन्थयोः मध्यकालवर्त्ती ग्रन्थोऽयं महत्त्वपूर्णोऽस्ति । शौनकेनात्र निरुक्तस्य न केवलं देवताविषयककल्पना एव अङ्गीकृता, प्रत्युत तेषामनेकानि वाक्यान्यप्युद्धृतानि । कात्यायनेनाऽपि बृहद्देवतायाः समुपयोगः स्वरचनायां सर्वानुक्रमण्यां बहुशः कृतः । सूत्ररूपे सत्यपि सर्वानुक्रमण्यां बृहद्देवतायाः प्रायः त्रिंशत् श्लोकाः यथावद् अल्पपरिवर्तनेन सह स्वीकृताः, उद्धृताश्च सन्ति। अपाणिनीयपदानां बहुलतया प्रयोगेण सर्वानुक्रमणीकारः कात्यायनो वार्त्तिककाराद् वैयाकरणकात्यायनात् सर्वथा भिन्नः एवाऽऽसीत् । अनेन प्रणीतस्य बृहद्देवतायाः उद्धरणानि तेन स्वग्रन्थे दत्तानि, अतः बृहद्देवता पूर्वपाणिनीययुगस्य कृतित्वेन वि० पू० अष्टमशतकोतरभागे अवर्ततेति मन्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अनुक्रमणीसाहित्यम्
१८३
१८३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१८३ १८३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महोबा
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति महोबामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति महोबानगरम्।
११९८
११९८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
महोबा
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
११९८
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११९८ ११९८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
राजनन्दगांवमण्डलम्
राजनन्दगांवमण्डलम् (Rajnandgaon District) छत्तीसगढराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं राजनन्दगांव नगरम् ।
भौगोलिकम्
राजनन्दगांवमण्डलस्य विस्तारः ८०२२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे दुर्गमण्डलम्, पश्चिमे इन्द्रावति नदी, उत्तरे कबीर्धाम-मण्डलम्, दक्षिणे महाराष्ट्रराज्यम्, मध्यप्रदेशराज्यम् च अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं राजनन्दगांवमण्डलस्य जनसङ्ख्या १५३७५२० अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.८२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०१७ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.९७% अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:छत्तीसगढराज्यस्य मण्डलानि
नेवाडा
लघुत्तम| संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शाहिराज्यम्
७ शतकस्य मध्यभागतः ११ शतकस्य आदिभागपर्यन्तं भारते शासनम् अकरोत् शाहिराज्यम् । एतत् राज्यम् इदानीन्तनस्य अफघानिस्तानस्य पूर्वभागे, पकिस्तानस्य उत्तरभागे, काश्मीरे च प्रसृतम् आसीत् । तेषां राज्यस्य कालः बौद्धतुर्कशाहि, हिन्दुशाहि इति द्विधा विभज्यते । एवं परिवर्तनं क्रि श ८७० अवधौ अभवत् । गान्धारस्य अथवा अफघानिस्तानस्य शासनं कृतवत्सु बौद्ध अथवा हिन्दुराजवंशेषु अयमेव अन्तिमः राजवंशः । तदनन्तरम् अयं प्रदेशः घज्नवि तथा अन्यानां सुल्तनानाम् अधीनः जातः ।
इतिहासः, भारतस्य वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शुक्रः
शुक्रः(Venus) सूर्यात् द्वितीयः समीपे स्थितः ग्रहः अस्ति । सः २२४.७ दिनेषु सूर्यस्य प्ररिक्रमणं करोति । ४.६ गोचरप्रमाणात् एषः रात्रौ गगने अत्यन्तं प्रकाशमानेषु कायेषु चन्द्रस्य अनन्तरं तिष्ठति । तस्मात् एव शुक्रः ’प्रातःकालीननक्षत्रं’, ’सायङ्कालीननक्षत्रं’ चेति प्रख्यातः अस्ति। शुक्रस्य गात्रं, गुरुत्वाकर्षणम् इत्यादीनि अनेकानि लक्षणानि पृथिव्या: इव वर्तन्ते । तस्मात् एव शुक्रः पृथिव्याः भ्रातृग्रहः इति प्रसिद्धः। शुक्रः सूर्यप्रकाशं प्रतिफलद्भि: मेघै: आवृतः वर्तते । ग्रहेषु शुक्रस्य वायुमण्डलभारः सर्वोच्चः वर्तते। तस्य वायुमण्डलम्।वायुमण्डलं प्रुमुखतः अङ्गाराम्लेन पूरितम् अस्ति । अतः एव तत्र जीवजन्तवः न सन्ति । पूरातनकाले शुक्रः पृथ्वी इव सागरैः पूर्णः वर्तते स्म । परन्तु अत्यधिकस्य तापमानस्य कारणतः एवम् अभवत् इति विदुषाम् अभिप्रायः । शुक्रस्य वायुमण्डलभार: पृथिव्याः वायुभारस्य अपेक्षया द्विनवतिवारम् अधिकं वर्तते । सायङ्काले दृश्यते इति कारणेन शुक्रः इति नाम । शुक्रस्यैव रजतमिति नामान्तरं भवति। अस्य प्रकाशस्य प्रखरतां दृष्ट्वा रजतमिति लोके व्यवहारः।
रजतस्य प्रकाशः
आकाशे विद्यमानानाम् अन्यनक्षत्राणाम् अपेक्षया अयम् अधिकः प्रकाशमानः भवति। सूर्यचन्द्रयोः अनन्तरं शुक्रः एव अधिकप्रकाशवान् भवति। अतिकान्तियुक्तनां नक्षत्राणाम् अपेक्षया ५० गुणितम् अधिकं कान्तिमान् भवति। सूर्योदये, सूर्यास्तमानसमये सूर्यसहिते दिगन्ते एनं ग्रहं नेत्राभ्यां द्रष्टुं शक्यते। चन्द्ररहितेषु रात्रिषु शुक्रस्य प्रकाशेन भूमेः वस्तूनि छायासहितानि भवन्ति। नेत्राभ्यां शुक्रस्य प्रकाशस्य वृद्धिक्षययोः विषये ज्ञातुं न शक्यते। भूमेः अपेक्षया यदा शुक्रः विशिष्टदूरे भवति तदैव अस्य ग्रहस्य पूर्णिमायाः इव बिम्बः दृश्यते। आकाशे अस्य ग्रहस्य बिम्बः अतीव समीपे यदा भवति तदा ६० क्षणव्यासपरिमितं भवति। विशेषदूरे यदा भवति तदा ९ क्षणव्यासपरिमितं भवति। अयं ग्रहः भूमेः अतीव समीपे यदा भवति तदा अन्तरं भवति २५,७००,००० मैल्परिमितम् । अतीव दूरे यदा भवति तदा अन्तरं भवति १६०,१००,००० मैल्परिमितम् ।
गात्रं गतिश्च
गात्रे भूशुक्रयोः विशेषतया सादृश्यमस्ति। भूमेः व्यासः ७९१८ मैल्परिमितः भवति। अस्य तु ७५७५ मैल्परिमितः। अयं ग्रहः गोलाकारकः अस्ति। अस्य भारः भूमेः ४\५ भागः भवेदिति ऊहा। शुक्रग्रहस्य पथः शुद्धवृत्ताकारकः अस्ति। प्रायः ६७,२००,००० मैल्परिमितदूरात् अयं सूर्यं परिक्रमति। चन्द्रस्य अनन्तरम् अस्मभ्यम् अयमेव समीपवर्ती भवति।  स्वपथे सूर्यंस्य परिक्रमणार्थं शुक्रेण २२४.७ दिनानि स्वीक्रियन्ते।  अस्य ग्रहस्य कीदृशी अक्षगतिः? कियान् वेगः? इत्यादिषु विषयेषु विज्ञानिनाम् ऐक्यमत्यं नास्ति। अस्य शरीरस्य चिह्नानाम् आधारेण अक्षगतिः एवम् इति ज्ञातुं यत्नं कृतवन्तः। अस्य गोलात् बहिः आकाशसदृशवातावरणं विद्यते। तेन कारणेन विश्वसितानि चिह्नस्थानानि स्थिराणि उत अस्थिराणि इति निर्णयः कष्टसाध्यः। केन्सीनि नामकः विज्ञानी शुक्रग्रहस्य उपरि विद्यमानं किञ्चन श्वेतबिन्दुं (चिह्नम्) अभिज्ञाय, एतत् २४ होराकाले सकृत् सूर्यं परितः परिक्रमणं करोति इति असूचयत् । आत्मनः परिभ्रमणं २३घन्टा ५६ निमेषाणां कालावधौ भवति इति सूचितम् । यदि एतत् सत्यं भवेत् तर्हि भूमिः इव अस्याऽपि अक्षगतिः अस्तीति भाति।
Cartographic resources
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नवरत्नानि
वज्रमणिः, वैडूर्यमणिः, पद्ममणिः, माणिक्यमणिः, मरकतं, गोमेधिकं, विद्रुमः, मुक्ता, नीलं चेति नवरत्नानि सन्ति ।
माणिक्यं तरणेः सुजात्यममलं मुक्ताफलं शीतगोः माहेयस्य च विद्रुमं मरकतं सौम्यस्य गारुत्मतम देवेज्यस्य च पुष्पराजमसुराचार्यस्य वज्रं शनेः नीलं निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेद-वैदूर्यके
व्युत्पत्तिः
अत्र रत्नशब्दस्य अर्थस्तु - रमतेऽत्र - रम्+न+तान्तादेशः इति व्युत्पत्त्या दर्शितः । भूमेः - रत्नगर्भा, रत्नप्रसूः इति सार्थकसंज्ञा भवत्येव । अत एव अनन्तरत्नप्रभवः हिमालयः इति महाकविना कालिदासेन कुमारसम्भवे प्रयुक्तम् ।
एतत्तत्त्वविचारे ऋग्वेदश्रुतिः यथा - विभक्तारं हवामहे । वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षुषम् । अस्य भाष्यम् - अत्र कैशीतकीब्राह्मणेन प्रतिपादितोऽर्थो यथा - यदेतद्वसोश्चित्रं राधः तदेव सविता विभक्ताभ्यः प्रजाम्यो विभजति इति ।
तत्वार्थस्तु -
नवरत्नशुद्धिः
माणिक्यम् अम्लेन शुध्यति । मौक्तिकं जयन्त्या । विद्रुमं क्षारवर्गेण, तार्क्ष्यं (गारुडात्मकम्) गोदुग्धैः, पुष्परागं कुलुत्थक्काथसंयुतैस्सन्धानैः, वज्रं तण्डुलीयजलैः, नीलं नीलीरसेन, गोमेधं रोचनाभिः, वैडूर्यं त्रिफलाजलैः ।
नवरत्नस्वरूपगुणादयः
उपरि नवरत्नानां नामानि केवलं निर्दिष्टानि । अत्र तेषामुत्पत्यादिविशेषाः प्रदर्श्यन्ते -
पुष्यरागम् (Crystal Stones)
इदं पविच्छायं कान्त्या स्वच्छम् ।
वैडूर्यम् (Lapis lazuli)
ईषत्कृष्णं सितं चेति द्विविधम् । ===गोमेधकम् (A Gem-occuring in Himalayas) इदं रत्नं मधुबिन्दुसमं गोमूत्रनिभं वा भवति ।
विद्रुमः (Corals)
विद्रुमाख्या वल्लरी सेतौ सागरमध्ये च जायते । रत्नरूपिणी सा दुर्लभा । प्रयत्नाद्बाधिता सती एषा पाषाणत्वं भजति ।
प्रवालम् (Coral)
प्रवालं नाम रत्नं वर्णाढ्यम् । मन्दकान्तिकम् । अस्मिन्पद्मरागनीलयोर्दोषा भवन्ति ।
रत्नसामान्यस्य गुणाः
गौरवं स्वच्छता कान्तिः काठिन्यं चेति चतुर्विधा भवन्ति ।
रत्नपरीक्षा
वज्रेण वेधयेद्वज्रम् । तत्कृत्रिमं चेद्विभज्यते । मौक्तिकं कृत्रिमं चेत् लवणाम्भसा क्षालितं नश्यति । माणिक्यादीनां शोधनं कर्षणक्वथनाभ्यां कर्तव्यम् । कृत्रिमं चेत् क्वथनात् रागः त्यज्यते । कर्षणात् मार्दवं दृश्यते यदि तत्कृत्रिमम् । इति सङ्ग्रहेण रत्नपरीक्षा । विस्तरस्तु तत्तच्छास्त्रेषु वर्णिता ।
अर्थशास्त्रे चाणक्येन प्रदर्शिता मणिप्रभेदाः
ताम्रपार्णिकं, पाण्ड्यकवाटकं, पाशिक्यं, कौलेयं, चौर्णेयं, माहेन्द्रं, कार्दमिकं, स्रौतसीयं, ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् । शुक्तिः, शङ्कः, प्रकीर्णकं च योनयः । मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकम् अर्थचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम् । स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम् । सौगन्धिकः पद्मरागः अनवद्यरागः पारिजातपुष्पकः बालसूर्यकः । वैडूर्यः उत्पलवर्णः - शिरीषपुष्पकः उदकवर्णः वंशरागः । शुकपत्रवर्णः पुष्यरागः । गोमूत्रकः गोमेदकः । नीलः इन्द्रनीलः कलायपुष्पकः महानीलः जाम्बवाभः जीमूतप्रभः । नन्दकः स्रवन्मध्यः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्चेति अन्ये मणयः ।
मणिदोषाः
स्वल्पकान्ताः लेपाकीर्णाः धातुमुक्ताः स्फटिकाः शर्करासंयुक्ताः इति ।
सुवर्णरत्नखचितभूषणानि
प्राचीनार्याः खलु भूषणप्रियाः । भूषणरचनार्थं सुवर्णादिधातूनां वज्रादिरत्नानाञ्चापेक्षा । तदपेक्षया तदन्वेषणाय तल्लाभाय च भूगर्भशोधनम् इति खनिजान्वेषणे एको हेतुः । विविधविचित्रभूषणानि तु तन्निर्माणकलाकुशलैः रचितानि रच्यमानानि रचयिष्यमाणानि च भवन्ति । तादृशभूषणादिरचनमेव कस्यचित्कुलस्य वृत्तिसाधनं भवति । तादृशकलाकुशलाः रत्नपरीक्षकाश्च भारतभूम्यामनेके वर्तन्ते । तथा निर्मितानि भूषणानि स्त्रीपुंससामान्येन धार्याणि एतानि - एकावली त्रिसरं पञ्चसरं सप्तसरं नवसरम् इति मुक्ताफलाढ्यानि कण्ठभूषणानि । रत्नसहितस्यूतानि तानि तु नीललम्बनिकावर्णसरह् ब्रह्मसूत्रमित्यादयः । नानारत्नखचितं पदकं वक्षस्थलविभूषणम् । केयूरं बाहुभूषणम् । अङ्गदं बाहुसन्धिविभूषणम् । कटकं हस्तभूषणम् । अङ्गुलीयकमष्टवज्रं मणिमण्डलं नन्द्यावर्तं वेष्टकं त्रिहीरकमिति अङ्गुलीयकभेदाः । शुक्तिमुद्रिका-मुद्रिकादयः अङ्गुलीयकभूषणविशेषाः । मुक्ताताटङ्कं द्विराजिकम् त्रिराजिकं वज्रगर्भं मणिमण्डलं कुण्डलमित्यादीनि कर्णभूषणानि । सुवर्णरचिता विविधाः शृङ्खलाः । ताटङ्ककटकानि च सामान्यभूषणानि ।
पुंभिरेव धार्याणि - अङ्गदाभिधौ बाहुवलयौ यमलाः मुद्रिकाः शेखरं मुकुटं सौवर्णरत्नसंयुक्तपट्टः, सरकयुक्तशिरोवेष्टनं हेमरचितदलकम् इत्यादीनि । एतेषां ज्ञानेन परस्परासम्बन्धवशात् खनिजतत्वावबोधो भवति । सुवर्णरजतादिसन्धानविज्ञानं च भवति । तादृशसन्धानविषये श्रुतिः - (ऐ. ब्रा. अ. ७. ऋ. ३२) यथा श्लेष्मणं चर्मण्यम् अन्यद्वा विश्लिष्टं संश्लेषयेत् । अत्र भाष्यम्-एकेन द्रव्येण द्रव्यान्तरं सन्धीयते । तद्यथा - लवणेन सुवर्णं सन्दध्यात् । सुवर्णेन रजतम् । रजतेन त्रपु । त्रपुणा सीसम् । सीसेन लोहम् । लोहेन दारु । दारुणा चर्मेति । क्षारादीनां सुवर्णादीनां च सन्धानं सुवर्णकाराद्विषु प्रसिद्धमिति ।
वर्गः:नवरत्नानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तृतीयपानिपतयुद्धम्
तृतीयपानिपत्युद्धम् 14 जनवरी तमे दिने 1761 तमे वर्षे देहल्याः 97-किमिदूरे पाण्डवप्रस्थे मराठाफ़्घानपक्षयोर्मध्ये अभूत्। अफ़्घानपक्षस्य नेतृत्वं तु अफ़्घाननरेशः अब्दालिः अपिच रोहिल्लदलम् अवधनरेशः कृतवन्तः। अस्मिन् युद्धे मराठासेनायाः शातग्निः अश्वानीकञ्च आसन् एवम् अफ़्घानसेनायाः अब्दालिनजीबुद्दौलाहनायकत्वे संवीताश्वानीकम् हयारूढशातग्निश्च आसन्।
युद्धमिदं 18-तमस्य शताब्दस्य बहु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनरीत्या घटितेषु युद्धेषु अस्मिन् युद्धे हताहतस्य अधिकतमा संख्या आसीत् इति मन्यन्ते इतिहासविद्वांसः।
युद्धस्य स्थानं विवादास्पदमस्ति इतिहासविद्वद्भ्यः परन्तु काला आम्ब् सनौली वीथ्याम् आसीत् इति चिन्तनम् । युद्धे बहुषु दिनेषु 1,25,000 सैनिकाः युद्धं कृतवन्तः। प्रदीर्घानि घर्षणानि घटितानि येषु द्वयोः पक्षयोः हानिः लाभोऽपि जाताः। अब्दालिः बहून् मराठापार्श्व-भागान् ध्वस्त्वा विजयम् प्राप्नोत्। हताहतसङ्ख्या इतिहासकारैः अति विवदिता, परन्तु 60,000–70,000 मारिताः इति मन्यन्ते एवमेव बन्धितानां व्रणितानां संख्याः विविधाः सन्ति। 40,000 बन्धिनः मराठासैनिकाः युद्धानन्तरं नरसंहारे मारिताः इति अवधनरेश-शुजाउददौलस्य मन्त्रिणा काशीराजेन लिखितम्।
ग्रैण्ट्डफ़ेन लिखिते "History of the Marathas" इति नाम्ना पुस्तके अतिजीवितेन मराठासैनिकेन विवरणम् अस्ति येन पूर्वोक्ताम् संख्या दृढीकृता।
1,00,000 हतसंख्यास्ति इति शेजवालकरेण लिखिते "Panipat 1761" इति विवरणे उक्तम्।
युद्धानन्तरम् मराठासाम्राज्यस्य उत्तरे विस्तारः दशवर्षपर्यन्तम् स्थगितः अभवत् यस्मात् उत्तरभारते राजनैतिकस्थितिः अस्थिरासीत्। युद्धानन्तरम् मराठापन्तप्रधानः पेशवामाधवरावोऽभवत् येन मराठासाम्राज्यं पुनरपि दृढीकृतम्। 1771 तमे वर्षे माधवरावेन उत्तरे शासनम् स्थापितुम् अपिच अफ़्घानपक्षस्य दलान् ध्वंसितुम् विशालसेना प्रेषिता। तदानन्तरम् पानीपतयुद्धपर्वम् समाप्तमभवत्।
मुघलपतनम्
लघुत्तम|मराठाविस्तारम् 1795 वर्षे मुघलसाम्राज्यपतनकाले मराठासेनाः उत्तरदिशि मराठाराज्यस्य विस्तारम् कृतवत्यः। पन्तप्रधान-बाजीरावस्य नायकत्वेन गुजरातमालवाराजपूतानाप्रदेशाः मराठाशासनस्याधीनत्वमगच्छन्। 1737 तमे वर्षे बाजीरावेण मुघल्सेना देहल्याम् बहिर्प्रान्ते पराजिता तथा देहल्याम् दक्षिणम् तावत् मराठाशासनस्याधीनत्वं गतम्। बाजीरावपुत्र-बालाजिबाजीरावेण पञ्जाबमपि 1758 तमे वर्षे सेना प्रेषिता। ततः मराठाब्दाल्योः मध्ये युद्धम् आरब्धम्। 1759 तमे वर्षे पश्तूनबलोचगणैः साकम् अब्दालिसेना पञ्जाबे मराठासेनाम् पराजितवती। समस्थल्याम् रोहिल्लाफ़्घानगणैः साकम् मराठासेनाविरुद्धम् अभियानम् आरब्धवान् अब्दालिः। मराठासेना सदाशिवभावनायकत्वेन 45000-60000 सैनिकैः अपिच 200,000 तीर्थयात्रिभिः उत्तरे अगच्छत्। मराठासेना पातुर-नगरतः यात्राम् 14 मार्च 1760 दिनाङ्के आरब्धवती। उभाभ्याम् पक्षाभ्याम् अवधनरेशः स्वपक्षं प्रति आमन्त्रितः। जुलैमासान्ते शुजाउद्दौलः अब्दालिपक्षस्य समर्थनं कर्तुं निर्णयम् कृतवान्। शुजस्य आर्थिकबलेन अब्दालिपक्षः दृढोऽभवत् यतोहि सामरिकरूपेण अवधनरेशाब्दाल्योः संधिः मराठासेनायै हानिकारकः आसीत्। शुजस्य आर्थिकसहाय्यं विना अफ़्घानपक्षस्य अभियानम् नाशक्यत इति शङ्क्यते।
मराठासाम्राज्यस्य उत्थानम्
1707–1757काले मराठासेनया भारतस्य उत्कृष्टभागम् विजितम्। 1758 तमे वर्षे मराठासैन्यबलम् अब्दालिपुत्रं तैमूर्शाहं पराजितवत्, देहलीं लाहोरं (लवपुरं) च विजितवत्। मराठासाम्राज्येन उत्तरदिशि सिन्धुनदीहिमालयपर्यन्तं दक्षिणदिशि इन्दुसागरपर्यन्तं विस्तारशिखरम् प्राप्तम्। मुघल्साम्राज्यम् तदानीम् केवलम् देहल्याम् आसीत्। इस्लाममतोन्मादाः विचारकाः हिन्दुमराठासेनया भीताः अभवन् अपिच मराठाविर्रुधम् अभियानम् कर्तुम् अब्दालेः आह्वानं कृतवन्तः।
लघुत्तम|243x243पिट|सदाशिवरावः लघुत्तम|200x200पिट|अहमदशाहअब्दालिः|चित्रपरिसन्धिः=Special:FilePath/Ahmad-Shah-Durani.jpg लघुत्तम|200x200पिट|जमेस्फ़ोर्बसेन मराठासैनिकस्य चित्राकृतिः लघुत्तम|238x238पिट|अफ़्घानसैनिकाः
युद्धम्
सिंधियापक्षः नजीबपक्षम् प्रहरति स्म किन्तु नजीबपक्षः स्वरक्षामकरोत्। मध्याह्नसमये मराठाविजयम् निश्चितः इव दृष्टः। अफ़्घानवामपार्श्वभागः सुरक्षितः किन्तु मध्यपार्श्वभागः भागद्वये भग्नः एवमेव दक्षिणपार्श्वभागः प्रायः पूर्णतया ध्वंसितः। तथा अब्दालिना पृष्ठतः लघुनालिकाश्वरोहिपक्षस्य उष्ट्रनालपक्षस्य 15000 सहायसैनिकाः अपिच अग्रे प्रेषिताः।
अब्दालिसेनया अवृता
सदाशिवभावः मराठासेनायाः पृष्ठे पलायितान् सैनिकदलान्, निर्हेतीन् तीर्थयात्रिणः, सहायसैन्यस्य अभावम्, विश्वासरावस्य युद्धे अदृश्यत्वं इत्यादीन् सर्वान् दृष्ट्वा स्वस्य कुञ्जरतः लङ्घनम् कृत्वा अग्रे युद्धम् कर्तुम् गतवान्। विश्वासरावः मस्तके गोलिकाप्रहारेण मृत्युम् उपगतवान्। सदाशिवभावः अङ्गरक्षकैः साकम् आमरणम् युद्धं कृतवान्। सदाशिवस्य त्रयः अश्वाः मारिताः। युद्धे पराजयम् निश्चितम् इति ज्ञात्वा मल्हाररावहोल्करः स्वसेनादलेन सह पलायितः। मराठासेना पराजिता जाता। 15000 सनिकैः ग्वाल्यिरनगरः अगम्यत परन्तु शेषसेनिकाः निर्हेतयः च मारिताः।
परिणामकारणानि
अब्दालिसेना मराठासेनायाः अपि महत्तरा अपिच सुकल्पिता। मराठापादसेना युरोपदेशीया सेना इव रचिता अपिच फ़्रान्स्देशीयाभिः शतघ्नीभिः सुस्सजिता परन्तु मराठाशतघ्न्यः अफ़्घान्दलस्य शतघ्न्यः इव न गतिशीलाः। अफ़्घान्शतघ्न्यः मराठाशतघ्नीभ्यः अपि शक्तिवत्यः।
एवमेव मराठासेनापतयः कलहकारिणः आसन्। सर्वाः एव स्वातन्त्रराज्यानि स्थापितुम् ऐच्छन् तथा सामान्यशत्रुम् विरोधयितुम् नाशक्यत। युद्धरचनाविषये निर्णीतस्य चक्रव्यूहस्य काश्चन नायकाः समर्थनम् नाकुर्वन् अपितु आकस्मिक-प्रहाराणां प्रस्तावमकुर्वन्। मराठासैनिकाः पुणेतः 1000 मीलदूरे एकाकिनः अयुध्यत।
पेशवाबालाजिबाजीरावेन मळ्हाररावरघुनाथरावयोः स्थाने सदाशिवरावस्य नियोजनम् दुर्भाग्यपूर्णम् आसीत् यतोहि सदाशिवरावेन उत्तरभारतस्य भूगोलिकराजनैतिकपरिस्थितयः न ज्ञाताः।
यदि होल्करः पलायनं नाकरोत् तथापि मराठाविजयम् असंभवम्। यदि होल्करेण समर्थिता सहसाप्रहारनीतिः स्वीकृता जाता तर्हि विजयम् सम्भवम् इति मन्यन्ते इतिहासकाराः। अब्दालिः अधिकसमये भारतक्षेत्रे सेनायाः पोषणं कर्तुं न अशक्नोत्।
युद्धानन्तरम् नरसंहारः
अफ़्घान्सेनायाः अश्वारोहीनः शूलधारिनः च पानिपतवीथीषु करुणं विना दशसहस्रशः सैनिकान् तीर्थार्थिनः मारितवन्तः। स्त्रियः बालाः दास्यम् गतवन्तः। 14 वर्षात् वयोधिककानां शिरांसि स्वजनसम्मुखे छिन्नानि कृतानि। येषाम् स्वजनाः मारिताः ताः अफ़्घाननायकाः हिन्दून् मारितुम् पानीपते अन्यक्षेत्रे च अनुमताः। शिरसाम् सङ्ग्रहाः शिबिरबहिः स्थापिताः। युद्धानन्तरम् 40000 मराठासैनिकाः मारिताः इति शुजाउद्दौलहस्य मन्त्रिणा युद्धे साक्षिणा च काशिराजेन लिखितम्।  पानिपते अर्धलक्ष्याः मराठीजनाः आसन् युद्धे 40000 हताहताः इति हामिल्टन्वर्यस्य बाम्बेगजेट्समाचरपत्रे लिखितम्। मराठानार्यः पनिपते बालात्कारभयात् स्वहत्याम् कर्तुम् कूपेषु पतिताः।
बन्धिनः ऋषभशकटानाम् उष्ट्राणाम् कुञ्जराणाम् च उपरि आरूढानां पञ्चराणाम् अन्तः बद्धाः अपहृताश्च।
सियारउतमुताखिरिनः अलिखत्:
दुःखिनः बन्धिनः बहुदीर्घायाः अनुपङ्क्तेः आनीताः स्वंल्पखाद्यम् पेयजलम् च प्राप्ताः तर्हि विमस्तकिताः, नार्यः बालकाः दास्यम् गतवन्तः - 22000 सर्वे एव श्रीमन्तः
युद्धानन्तरम्
लघुत्तम|237x237पिट|महद्जिसिन्धियावर्यः सः सेनापतिः उत्तरम् मराठाशासनाय जितवान् विश्वासरावभावयोः मृतदेहौ प्राप्तौ तथा अन्त्यक्रिया जाता। भावभार्या पार्वतीबायी होल्करेण रक्षिता पुणेनगरे अगच्छत्। असूचितः पेशवाबालाजीबाजीरावः नर्मदातटे समाचारम् प्राप्नोत्। सः शोकपूर्णः पुणे प्रतिगतवान् एवम् शोककारणात् मृत्युम् गतवान्।
नजीबस्य प्रचोदनेन जङ्कोजिसिन्धियासेनापतिः बन्धितः ततः मारितश्च। अफ़्घान्सैनिकैः इब्रहीम्गार्दीसेनापतिः प्रपीडितो मारितश्च। पराजितस्य मराठाराज्यस्य शक्तिः लघूकृता, तथापि पूर्णभारते प्रबलतमं राज्यमासित्। दशवर्षानन्तरं देहली पुनर्विजिता। किन्तु पराजयस्य पञ्चाशत्वर्षानन्तरं आङ्ग्लैः त्रिषु युद्धेषु साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्।
युद्धे जाटराज्ञः सूरजमलस्य अनुपस्थितः ततः तस्य हानिः न जाता। जाट्राज्यम् पलायितेभ्यः मराठासैनिकयात्रिभ्यः सहाय्यम् प्रदीयते स्म।
परंतु सूरजमलः नजीबविरुद्धम् 1763 तमे वर्षे युद्धे हतो जातः।
अब्दालिः अल्पकाले उत्तरभारतस्य विजेयता असीत्। परन्तु स्वस्य सेनापतीनाम् सामन्तानाम् वादानुवादम्, वेतनस्य अभावतः सैनिकानाम् असन्तुष्टिः, भारतस्य उष्णवातावरणम्, अन्यमराठासेनायाः लक्षसैनिकानाम् प्रतिकाराय स्वजनरक्षाणार्थम् च दक्षिणतः आगमनस्य किंवदन्ती इत्यादिभ्यः कारणेभ्यः अब्दालिदलं छिन्नं जातम्।
अब्दालिः संग्रामे विजयं प्राप्तवान् किंतु स्वसैन्यस्य तीव्रं नष्टम् जातं, तर्हि सः मराठादलाय शान्तिप्रस्तावम् अप्रेषयत्।
इत्यादिभ्यः परिस्थितिभ्यः सः अब्दालिः भारतात् गतवान् किन्तु कदापि न प्रत्यागतवान्। अपगमनात् पूर्वम् भारतस्य सर्वान् शासाकान् रोबर्ट्क्लाइवम् चापि शाह-आलमः सम्राट् इति मन्यताम् इति आज्ञापितवान् सः।
नजीबः सम्राजः प्रतिनिधिः इव नियुक्तः अपिच नजीबः मुनीरश्च चत्वारिंशत्लक्ष्यरुप्यकाणि प्रतिसंवत्सरे अब्दालिम् प्रेषयताम् इति आज्ञापितौ। उत्तरभारते अब्दालेः इदम् अन्तिमम् युद्धाभियानम् आसीत् यर्हि सीखाः सफल-विप्लवान् कृतवन्तः। युद्धतः लाभः तु अल्पः एव आसीत्। 16-अक्तोबर्मासे 1772 वर्षे सः गान्धारे मृत्युम् गतः।
शुजाउद्दौलः अफ़्घान्दले स्वस्य मेलनेन पश्चात्तापम् अन्वाभवत्। स्वजनाः शियावर्गतः आसन् किन्तु अफ़्घान्दले शुन्निवर्गिनः आसन् तर्हि मतभेदः उत्पन्नः। सः सदाशिवाय गुप्तचरैः प्रेषिते पत्रे अफ़्घान्दले मेलनेन पश्चात्तापस्य प्रकटितवान्।
युद्धानन्तरम् फ़ैजुल्लाह्खानाय शिकोहाबादम् अपिच सादुल्लाह्खानाय फ़िरोजाबादम् प्रदत्तम्। नजीबः साधुः शासकः आसीत् किंतु 1770 मरणोत्तरे रोहिल्लराज्यम् ईस्ट्इण्डियाकम्पन्या पराजितम्।
महत्त्वम्
मराठासाहसम् अब्दालिना प्रशंसितम्।
अस्मिन् युद्धे एकस्मिन् दिने एव हताहतस्य संख्या तीव्रास्ति। भारतपाकिस्थानयोः युद्धेभ्यः पूर्वम् जम्बूद्वीपस्य द्वयोः स्थानीयसेनयोः मध्ये युद्धमिदमन्तिममस्ति।
स्वराज्यम् रक्षितुम् मुघलाः अफ़्घान्दलस्य आह्वानम् देहलीं प्रति अकुर्वन्। मुघलाः अल्पेषु क्षेत्रेषु एव शासनम् कर्तुम् अशक्नुवन् अपिच सैन्यशक्तिः अतः परम् न्यूना जाता। 1857 वर्षे विफलविप्लवे भागम् अवहत् इति आङ्ग्लैः आरोपितः तदनन्तरम् मुघाल्साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्।
अस्मिन् काले येषाम् विप्लवस्य कारणेन अब्दालिः युद्धम् आरब्धवान् ताः सीखाः तु अप्रभाविताः आसन्। ते पुनर्विजितवन्तः लाहौरम् (लवपुरम्) पुनरजयत। अब्दालिः मार्च्मासे 1764 वर्षे पुनरागतः किंतु अफ़्घानिस्थाने द्रोहात् सप्ताहद्वायानन्तरम् प्रत्यागतवान्। 1767 वर्षे अपि पुनरागतः किंतु किमपि सङ्घर्षम् जेतुम् अशक्तः आसीत्। स्वस्य सैनिकाः सदा वेतनस्य अभावात् कुप्ताः आसन् तर्हि अब्दालिः पुञ्जाबम् सिखेभ्यः अत्यजत्। 1849 पर्यन्तम् सिखशासनम् अभवत् तत्वर्षानन्तरम् आङ्ग्लशासनम् आसीत्।
रड्यार्ड्किप्लिन्गस्य "सिन्धियासह देह्ल्याम्" इति काव्ये इदम् युद्धम् स्मृतम्।
मराठाशौर्यप्रदर्शनम् अपि स्मर्तव्यम्। संताजीवाघ्वर्यस्य शवः चत्वारिंशदाधिकम् घातकक्षतैः सह लब्धः। विश्वासरावसदाशिवयोः साहसम् अफ़्घान्दलेनापि प्रशंसितम्।
बहिःस्थाः जालपृष्ठाः
वर्गः:Battles involving the Maratha Empire वर्गः:Battles involving the Mughal Empire वर्गः:Conflicts in 1761 वर्गः:Battles involving the Durrani Empire वर्गः:Battles involving the Indian kingdoms वर्गः:Panipat वर्गः:Rohilla वर्गः:Battles of the Early Modern era वर्गः:History of Haryana वर्गः:1761 in India वर्गः:1760s in the Durrani Empire वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:परिशीलनीयानि
दाहोदमण्डलम्
thumb|200px|right|मध्यगुजरात
दाहोदमण्डलम् (દાહોદ જિલ્લો, Dahod district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दाहोद इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
दाहोदमण्डलस्य विस्तारः ३,७३३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य मध्यभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मध्यप्रदेशराज्यं, पश्चिमे पञ्चमहलमण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे वडोदरामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,१०७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- अनास, पानम, माछन, काली ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्या २१,२६,५५८ अस्ति । अत्र १०,७०,८४३ पुरुषाः १०,५५,७१५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५८२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५८२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २९.९५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८६ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.६०% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ दाहोद २ देवगढबारिया ३ धानपुरं ४ फतेपुरा ५ गरबाडा ६ लीमखेडा ७ झालोद
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले स्थितः औरङ्गजेब-दुर्गः एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । द्वादशे शतके निर्मितम् एकं शिवमन्दिरं दाहोद इत्यस्मिन् नगरे अस्ति । इदमप्येकं वीक्षणीयस्थलम् । छब-तलाव (छबनामकः तडागः) आकर्षकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । दाहोद इत्यस्मिन् नगरे विद्यमानं रतनमहल-वन्यजीविधाम तु पर्यटकानां प्रियतमं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
श्रीरघुवीराचार्यः
स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य प्रथमः आचार्यः|शिक्षापत्र्याः भाश्यकारः,हरिलीलाकल्पतरोः रचयिता चासन् रघुवीराचार्यः।
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:तीर्थाभिधाः वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
झालावाड
झालावाड (झालावाड़, Jhalawar) राजस्थानराज्ये स्थितस्य झालावाडमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सर्वानुक्रमणी
सर्वानुक्रमणी ऋग्वेदस्य समस्तावश्यकविषयाणां ज्ञानाय कात्यायनस्य कृतिः। ग्रन्थोऽयं सूत्ररूपेण निबद्धोऽस्ति । प्रत्येकं सूत्रस्य आदिपदम्, अनन्तर-ऋचां संख्यां, सूक्तस्य ऋषेर्नाम, तस्य गोत्रं, सूक्तानां, तदनन्तर्गतमन्त्राणां च देवतायाः निर्देशं, मन्त्राणां छन्दसां क्रमबद्धोल्लेखं च कृतवान्। अनेन प्रकारेण ऋग्वेदस्य विषये आवश्यकसामग्रीसङ्कलनत्वेन ग्रन्थोऽयं विशेषरूपेणोपादेयोऽस्ति ।
माधवभट्ट स्यापि एका ऋग्वेदानुक्रमणी अस्ति। ऋग्वेदानुक्रमण्याः खण्डद्वये स्वर-आख्यात-निपात-शब्द-ऋषि-छन्ददेवतादीनां, मन्त्रार्थ-विषयकस्य च अष्टानुक्रमणीनामेकत्र सङ्ग्रहोऽस्ति । ग्रन्थोऽयं स्वतन्त्रो न भूत्वा माधवभट्टस्य भाष्यान्तर्गतं तत्तद्विषयाणां प्रतिपादकानां श्लोकानां सङ्ग्रहोऽस्ति ।
कर्ता
सर्वानुक्रमणीग्रन्थस्य रचयिता कात्यायनमुनिः अस्ति। मुनिरयं शुक्लयजुवेदीयश्रौतसूत्रस्य कर्त्तुः भिन्नः न मन्यते। कात्यायनेन प्रणीतः 'शुक्लयजुर्वेदीया अनुक्रमणिका' अपि अस्यैव कात्यायनस्य रचना मन्यते। यतोऽस्य सम्पूर्णभूमिकाभागः सर्वानुक्रमण्याः भूमिकातः साम्यं स्थापयति । कात्यायनस्य अस्य ग्रन्थस्य पदेषु बहुविधं वैदिकवैशिष्ट्यं लभते। वैयाकरणवार्त्तिककारः कात्यायनाद् अयं भिन्नः मन्यते। सर्वानुक्रमणी पूर्वपाणिनियुगस्य रचनाऽस्ति इति मन्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अनुक्रमणीसाहित्यम् वर्गः:वैदिकसाहित्यम्
११९९
११९९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
११९९ ११९९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मिर्जापुरम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मिर्जापुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मिर्जापुरनगरम्।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
चुरू
चुरू (चुरू, Churu) राजस्थानराज्ये स्थितस्य चुरूमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मासचुसेट्‍स
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इस्लां सुल्ताना (साम्राज्यम्)
भारतस्य प्रतिवेशिदेशं पर्षियादेशं वशीकृतवन्तः अरब्-तुर्काः सम्पद्भरितं भारतम् अपि वशीकर्तुं योजनाम् अकुर्वन् । तदानीन्तनकाले वज्राणां खनिः केवलं भारते एव आसीत् । उत्तरभारतस्य राजानां विरोधे सति अपि भारते राज्यस्थापने यशस्विनः अभवन् तुर्काः । तुर्काणाम् आगमनात् पूर्वम् एव यवनवणिजः दक्षिणभारतस्य समुद्रतीरप्रदेशेषु तत्रापि केरले आसन् । एवं पश्चिमदिक्तः इस्लांसंस्कृतिः भारतं प्राविशत् । एते एव कालान्तरे इस्लां सुल्तानाः इति नाम्ना भारतस्य शासनम् अकुर्वन् ।
इतिहासः, भारतस्य वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
राजशिम्बी
thumb|150px|right|निष्पावबीजानि
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः निष्पावः । निष्पावः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं निष्पावः आङ्ग्लभाषायां Hyacinth bean इति उच्यते । अयं निष्पावः अत्यन्तं प्रोटीनयुक्तः आहारपदार्थः । अस्य राजशिम्बी, वल्लकं, श्वेतशिम्बिकं, मुखप्रिया इत्यादीनि नामानि सन्ति । सस्यशास्त्रज्ञाः Lablab vulgaris इति वदन्ति निष्पावम् । अनेन क्वथितम्, उपमा, पौलिः, तण्डुलपिष्टेन सह योजयित्वा रोटिकां च निर्मान्ति भारते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निष्पावस्य स्वभावः
निष्पावः किञ्चिन्मात्रेण मधुरः, किञ्चिन्मात्रेण कषायः च । एषः शरीरं शुष्कीकरोति । शीघ्रं पचनं न भवति । मलमूत्रयोः अवरोधं करोति । जीर्णानन्तरम् अपि आम्लस्य परिणामं जनयति । गुणे उष्णः, अत्यन्तं वातकरः च । यद्यपि निष्पावः बलवर्धकः, पुष्टिवर्धकः च तथापि ज्वलनम् उत्पादयति । शैत्यकाले एव सामान्यतया वर्धते निष्पावः । thumb|150px|right|निष्पावसस्यम्
गङ्गवंशः
गङ्गाः प्रायः चतुर्थे शतकतः दशमशतकपर्यन्तं दक्षिणकर्णातकम् तमिळुनाडुराज्यस्य उत्तरभागं प्राशासन् । तलकाडुप्रदेशीयाः कन्नडराजवंशीयाः गङ्गराजाः कदम्बवशीयानां समकालिकाः कर्नाटकस्य दक्षिणभागे प्रशासनं कृतवन्तः प्रख्याताः च आसन् । यद्यपि एतेषां समकालीनाः चालुक्याः,  राष्ट्रकूटाः च एतेषामपेक्षया प्रबलाः आसन् तथापि गङ्गाः तैः बान्धव्यं संरक्ष्य स्वतन्त्रं प्रशासनं कुर्वन्ति स्म । गङ्गानां राजधानी प्रथमं कुवलाळप्रदेशे आसीत् (अद्यतनकोलारम्)। यदा कदम्बाः बनवासी नगरम् राजधानीम् कृतवन्तः ततः दशविंशतिवर्षेषु एव गङ्गराजाः तलकाडुनगरे साम्राज्यस्थापनाम् कृतवन्तः ।
कर्नाटकराज्ये दीर्घसमयं यावत् प्रशासनं कृतवत्सु राजवंशीयेषु गङगाराजाः प्रथमाः आसन् । एते सा. श. चतुर्थशतकतः दशमशतकपर्यन्तम् सततं सप्तशतवर्षपर्यन्तं कर्णाटकस्य विविधभागेषु प्रशासनं कृतवन्तः आसन् । आरम्भसमये कोलारप्रदेशे एतेषाम् राजधानी आसीत् । अनन्तरम् तलकाडुराजधानी अभवत् इति केचन इतिहासज्ञाः अभिमतं प्रकटितवन्तः सन्ति ।
कोङ्गुणिवर्मा
कोङ्गुणिवर्मा गङ्गवंशीयेषु प्रथमः राजा इति विश्वस्यते । कोङ्गुणिवर्मणः कालतः त्रिशतवर्षपर्यन्तम् एतेषां शासनाविषये विवरणानि न लभ्यन्ते ।
दुर्विनीतः
गङ्गवंशस्य प्रसिध्दः राजा अविनीतस्य पुत्रः दुर्विनीतः इत्यासीत् । एषः सा. श. ६०५ तः सा.श. ६५० पर्यन्तम् प्रशासनं कृतवान् । एषः युध्दे पल्लवराजान् पराजितवान् । तत्र चाळुक्यराजं जयसिंहवल्लभम् राज्याधिपं  कृतवान् ।
श्रीपुरुषः
दुर्वीनीतस्य अनन्तरम् श्रीपुरुषः इति प्रसिध्दः गङ्गराजः । अष्टमशतकस्य राजा श्रीपुरुषः तलकाडुतः प्रशासनम् आरब्धवान् । सा. श. ७२६ तः सा. श. ७८८ वर्षपर्यन्तम् षट्षष्टि वर्षाणि राज्यशासनम् कृतवान । एषः पाण्ड्यराजैः सह वैवाहिकसम्बन्धम् निर्माय उभयवंशीयेषु स्थितं वैरम् दूरीकृतवानपि । मान्यपुरे (अद्यतनस्य नेलमङ्गलोपमण्डलस्य मण्णे) राजनिवासः आसीत् । नन्दिगिरिः गङ्गराज्यस्य प्रमुखः गिरिदुर्गः। गङ्गराज्यस्य मध्यभागं गङ्गवाडि इति सम्बोधयन्ति स्म । एतत् ९६०००ग्रामाणां समूहः आसीत् । गङ्गवाडीप्रदेशस्य नागरिकाः एव गङ्गवाडिकाराः इति सम्बोधिताः । श्रीपुरुषः स्वयम् पण्डितः ग्रन्थकर्ता च आसीत् । अनेन "गजशास्त्रम्" इति ग्रन्थः रचितः अभवत् । विशेषतः युध्दे गजानामुपयोगविषये एषः विशेषज्ञानम् प्राप्तवान् आसीत् ।
प्रथमराचमल्लः
शिवकुमारस्यानन्तरं प्रथमराचमल्लः गङ्गराजेषु शूरः अधिकारं प्राप्तवान् । एषः स्वसाम्राज्यम् राष्ट्रकूटवंशीयानाम् दस्तात् स्वतन्त्रमकृतवान् । अस्य समकालिकः राष्ट्रकूटवंशीयः राजा अमोधवर्षः गङ्गराजः स्वतन्त्राः इति अङ्गीकृतवान् । गङ्गराजभिः वैवाहिकसम्बन्धं स्थापयित्वा वैरं निवारितवान् ।
प्रथमराचमल्लराजानन्तरं इम्मडिशचमल्लः, इम्मडिभूतुर्ग, तृतीयः मारसिंहः चतुर्थः राचमल्लः इत्यादि राजानः क्रमशः अधिकारं प्राप्तवन्तः ।
चतुर्थशचमल्लभूपालः
चतुर्थशचमल्लभूपालस्य प्रशासनकालः कर्नाटक शिल्पकालेतिहासे प्रमुखः घट्टः इति विख्यातः अस्ति । चतुर्थराचमल्ल भूपालस्य मन्त्री चामुण्डरायः श्रवणाबेळगोळक्षेत्रे गोम्मटेश्वरस्य मूर्तिं पर्वतप्रदेशशिलात् निर्माय प्रतिष्ठापितवान् । अत्यमोधः एकशिलानिर्मिता मूर्तिः अधुनापि भक्तिवैराग्यप्रदर्शिका अस्ति ।
गङ्गाराजानाम् साम्राज्यं प्रसिध्दस्य चोळराज्ञ प्रथमराजेन्द्रस्य आक्रमणेन विनष्टम् अभवत् ।
गङ्गराजानां स्थूलेतिहासः
गङ्गराजानः स्थलीयाः कोलारः, बेङ्गळूरु, तुमकूरु, मैसूरु, चामराजनगरम्, मण्ड्य, हासनम्, इत्यादिमण्डलैः सहितं दक्षिणकर्णाटके शातवाहनानां पश्चात् अधिकारारूढाः । एते कृषकवर्गस्य जनाः । एतेषां पूर्वतनराजधानी कोलारम् । पश्चात् तलकाडुप्रदेशं परिवर्तितवन्तः । चन्नपट्टणसमीपस्य माकुन्दः, नेलमङ्गलनिकटस्य मण्णे इति प्रदेशः एतेषाम् उपराजधानी आसीत् । क्रि.श. तृतीयशतमानतः दशमशतकपर्यन्तं प्रायः ८००वर्षाणि सूदीर्घं प्रशासनम् अकुर्वन् । एते जैनमतस्य अधिकमादरं प्रादर्शयन् । गङ्गानां प्रसिद्धः राजा श्रीपुरुषः कुणिगल् इति स्थाने बृहत्सरः निर्मितवान् । राजमल्लस्य मन्त्री चावुण्डरायः श्रवणबेळगोळम् इति प्रदेशे क्रि.श. ९८०तमे वर्षे गोमटेश्वस्य एकशिला महामूर्तिं रचयितवान् । गङ्गवंशः क्रि.श. १००४तमवर्षे चोळराजैः पराजित्य अन्तमपश्यत् ।
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
देहलीसुल्तानाः
इतिहासः, भारतस्य वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१८४
१८४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८४ १८४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मेमेन्टो
मेमेन्टो वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
डेलावेर्
लघुत्तम| संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोयम्बत्तूरुमण्डलम्
भारते किञ्चन राज्यम् अस्ति तमिळ्नाडु । अस्मिन् राज्ये किञ्चन जनपदम् अस्ति कोयम्बत्तूरुजनपदम् (Coimbatore district)। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कोयम्बत्तूरु । राज्यस्य प्रमुखं द्वितीयं च महानगरं एतत् । एतत् “ कोवै ” इत्यपि इदानींतनव्यवहारे प्रख्यातम् अस्ति । अत्र विंशतिकोट्यधिकाः जनाः वसन्ति । एतत् शैक्षणिकक्षेत्रे अपि गणनीया प्रगतिः प्राप्ता अस्ति एतेन नगरेण । एतत् “कोङ्गुनाडु” प्रदेशे अन्तर्भवति । एतस्य “कार्पास नगरम् (काटन् सिटि), “औद्यमिकप्रदेशः(इण्डष्ट्रियल् एरिया) इत्यादि प्रख्यातिरप्यस्ति ।
नामकरणम्
पुरा अस्मिन् प्रदेशे “कोसर्” इत्याख्याताः जनाः वसन्ति स्म इति कारणतः कोसन्पुदूर् इति नाम आसीत् । तदेव कालक्रमेण कोवन्पुदूर् कोयम्बुत्तूर् इत्यभवत् । ब्रिटीष् जनानम् आगमनानन्तरं कोयम्बतूर् इति अभवत् । अधुना अपि तथैव प्रचलने अस्ति ॥
इतिहासः
अथ मैसूरु महाराजा १७ तमे शतमाने तैस्सह युद्धे जयघोषं प्राप्य मैसूरु नगरेन साकं योजितवान् । १७ शतमानस्य अन्त्ये ब्रिटीष् सैन्यः मैसूरु महाराजानं जित्वा पुनः तमिळुनाडु राज्ये एव योजितवन्तः । तदनन्तरं १८४८ तमे वर्षे कोयम्बुत्तूर् ग्रामः कोयम्बतूर् नगरं इत्यभवत् । तदा प्रथमतया नायकत्वेन “सर् राबर्ट् स्टेन्स्” असीत् । सः १८६२ तमे वर्षे “स्टेन्स्” इति विद्यालमेकं प्रारब्दवान् । तत् इदानीमप्यस्ति । १९३० तम वर्षानन्तरं अतिशीघ्रतया एतन्नगरस्य अभिवृद्धिः अभवत् । तन्मध्ये १९८१ तमे वर्षे “सिङ्गानळ्ळूर्” इति समीपस्थ प्रदेशस्य योजनेन एतत् कोयम्बत्तूर् नगरं महानगरं अभवत् । अत्र नोय्यल् इति नदी वहति च ।
भौगोलिकम्
कोयम्बत्तूरुमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य पश्चिमभागे अस्ति । प्राक्काले अयं प्रदेशः कोङ्गुनाडुनः भागः आसीत् । अस्य पश्चिमभागे केरलराज्यस्य पालक्काडजनपदम्, उत्तरे नीलगिरीजनपदम्, ईशान्ये पूर्वदिशि च ईरोडुजनपदम्, दक्षिणे केरलस्य इडुक्किजनपदम्, आग्नेये दिण्डुक्कलमण्डलं च अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ७६४९ चतुरश्रकिलोमीटर् ।
कोयम्बत्तूरुमण्डलस्य नैर्ऋत्यभागाः उत्तरभागाः च पर्वतप्रदेशाः । अत्र पश्चिमघट्टानां प्रभावेण आवर्षं सुखकरः वायुगुणः भवति । मण्डलस्य पश्चिमभागे पालक्काड् छिद्रः अस्ति । तमिऴ्नाडु, केरलराज्ययोः मध्ये विद्यमानेषु पश्चिमघट्टपर्वतेषु अयम् एकः एव छिद्रः, येन उभयोः राज्ययोः सम्पर्कः साध्यते । अस्य द्वारा कोयम्बत्तूरु पालक्काडनगरयोः मध्ये सम्पर्कः भवति ।
भवानी, नोय्यल्, अमरावती, अलियारुः च मण्डले प्रवहन्त्यः प्रमुखाः नद्यः । सिरुवनिजलबन्धः कोयम्बत्तूरुनगरं प्रति पेयजलं प्रयच्छति । अस्य जलस्य माधुर्यं प्रसिद्धम् अस्ति । चिन्नकल्लारुजलधारा, वानरजलधारा, सेङ्गुपतिजलधारा, सिरुवनिजलधारा, तिरुमूर्तिजलधारा, वैदेहिजलधारा च मण्डले सन्ति ।
जनसंख्या
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं कोयम्बत्तूरुमण्डलस्य जनसंख्या ३,४७२,५७८ । अस्य मण्डलस्य जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ७४८ अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं १८.४६% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१००१ अस्ति ।
कृषिः वाणिज्यं च
कोयम्बत्तूरुमण्डले वस्त्रोद्यमः प्रमुखः । एतेन कारणेन एव अयं दक्षिणभारतस्य माञ्चेस्टर् इति प्रसिद्धः अस्ति । भारतस्य वस्त्रोद्यमयन्त्रागारेषु अग्रगण्यः ‘लक्ष्मी मेषिन् वर्क्स् लिमिटेड्’ कोयम्बत्तूरौ एव अस्ति ।
कोयम्बत्तूरुप्रदेशे अनेके विद्युच्चालित पम्प् निर्माणसंस्थाः सन्ति । तेषु डेक्कन्, सि.आर्‌.ऐ, टेक्स्मो, ‍के.एस्.बी, शार्प् इत्येते प्रमुखाः । वाहनावयवनिर्माणसंस्थाः रूट्स्, प्रैकाल्, एल्‌.जि.बि. प्रभृतयः अत्र सन्ति । जर्मन् संस्थायाः राबर्ट् बाष् इत्यस्याः संशोधना, उत्पादनकेन्द्रम् अत्र अस्ति । ऐ.टि.बि.पि.ओ. संस्थाः अपि अधिकसंख्यायां कोयम्बत्तूरौ सन्ति ।
पोळ्ळाचि उपमण्डले कृषिः प्रधानतया दृश्यते । सस्येषु प्रमुखानि तिलः, कार्पासः, नारिकेलः, पूगः, व्रीहिः, तण्डुलः, इक्षुः, टी, काफ़ी, मरीचिका, इत्यादयः । तमिऴ्नाडुराज्ये अत्यधिकप्रमाणस्य तिलस्य उत्पादनम् अत्र भवति (३४%) ।
इन्दिरागान्धिराष्ट्रोद्यानं संरक्षितवन्यधाम च
नीलगिरिजीविवैविध्यप्रान्तस्य हृदयभागे इदं राष्ट्रोद्यानं संरक्षितारण्यं च अस्ति । अत्र पश्चिमघट्टप्रदेशस्य बहुविधाः प्राणिनः सस्यानि च दृश्यन्ते । २००० प्रभेदानां सस्यानि अत्र रोहन्ति, येषु ४०० प्रभेदाः औषधीयगुणवत्तया बहुमूल्याः । व्याघ्राः, चित्रव्याघ्राः, स्लात् भल्लूकाः, गजाः, चिक्रोडाः च अस्मिन् राष्ट्रोद्याने वसन्ति । नीलगिरि वुड् पिजन्, नीलगिरि पल्पिट्, नीलगिरि फ़्लैक्याचर्, मलबार् ग्रे हार्न्बिल्, स्पाट् बिल्ड् पेलिकन् प्रभृतयः पक्षिप्रभेदाः अपि अत्र द्रष्टुं शक्याः ।
अऴियारुजलबन्धः
अयं जलबन्धः कोयम्बत्तूरुनगरात् ६५ किलोमीटर् दूरे आनैमलैगिरेः पादप्रदेशे अस्ति । अनेन जलबन्धेन निर्मितः जलाशयः ६.४८ चतुरश्रकिलोमीटर् विस्तीर्णः अस्ति । जलबन्धं परितः उद्यानं, क्रीडाङ्गणं, मत्स्यालयः, प्रदर्शिनी च अस्ति । नौकायानव्यवस्था अपि कल्पिता अस्ति ।
सिरुवनिजलधारा जलबन्धः च
कारुण्यविश्वविद्यालयतः ६ किलोमीटर् दूरे इयं जलधारा अस्ति । कोयम्बत्तूरुनगरस्य पेयजलप्राप्त्यर्थम् अत्र जलबन्धः निर्मितः । अत्र निसर्गः अतिरमणीयः मनोहारि च दृश्यते ।
पट्टीश्वरस्वामिदेवालयः
कोयम्बत्तूरुनगरस्य पेरूरुप्रदेशे अयं देवालयः अस्ति । अयं देवालयः चोळानां सामन्तैः पाळैयकारराजैः निर्मितः । देवालयस्य निर्माणकालः क्रिस्तीय ११-१३ शतकानि । अरुणगिरिनाथस्य, काच्चियप्पमुनिवरस्य च रचनासु अस्य देवालयस्य उल्लेखः दृश्यते । परमेश्वरः अत्र पट्टीश्वरनाम्ना आराध्यते । तस्य महिषी देवी पञ्चनायकी । अत्रत्यः विशेषः यत् प्रतिदिनं प्रायः १०० मुस्लिमसमुदायस्य जनाः अत्र सश्रद्धम् आगत्य दीपान् ज्वलयन्ति ।
मरुदमलैसुब्रह्मण्यदेवालयः
मरुदमलैनामकस्य गिरेः उपरि अयं कार्त्तिकेयस्य देवालयः अस्ति । अयं गिरिः कोयम्बत्तूरुनगरात् १५ किलोमीटर् पश्चिमतः अस्ति । अयं देवालयः १२०० वर्षेभ्यः प्राचीनः ।
कूर्मपुराणम्
कूर्मपुराणम् (Kurmapurana)अष्टादशसु महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति | इदं पुराणं साक्षात् कूर्मावतारी भगवान् विष्णुः नारदम् उपदिष्टवान् इति श्रूयते | नारदमहर्षिः सूतमुनिम् इदम् उपदिष्टवान् अस्ति । समुद्रमथनकाले प्रचलित।विषयमथनमेव कूर्मपुराणं। कूर्मपुराणं द्विधा विभक्तम् अस्ति - पूर्वभागः उत्तरभागः चेति | पूर्वभागे ५३ अध्यायाः, उत्तरभागे ४६ अध्यायाः विद्यन्ते । पूर्वभागे वराह,नरसिंह,वामन,व्यास,कृष्णावतारचर्तं निवेदयति। उत्तरार्धस्तु शिवचरित्रं,तीर्थमहिमां धर्मशास्त्रविषयान् निरूपयति। मूलतः कूर्मपुराणे चतस्रः संहिताः आसन् इति श्रूयते । ताः - ब्राह्मी, भागवती, सौरी, वैष्णवी च ।ब्राह्मीसंहितायां ६००० श्लोकाः, भागवतीसंहितायां ४००० श्लोकाः, सौरीसंहितायां २००० श्लोकाः, वैष्णवीसंहितायां ५००० श्लोकाः विद्यनते । अधुना उपलभ्यमानाः श्लोकाः ब्राह्मीसंहितायां विद्यमानाः ।भागवतीसंहिता वर्णाश्रमादिनियमान् ,सौरीसंहिता षट्कमविचारान्,वैष्णवीसंहिता मोक्षविषयान् निरूपयति।
केचन पुराणोक्तयः
१ अस्मिन् पुराणे पार्वत्याः सहस्रनाम उपलभ्यते | (अध्यायः - १२।६२-१९८)
३ कूर्मपुराणस्य उत्तरभागे साङ्खययोगः विवृतः अस्ति -
४ जैनमतस्य प्रथमतीर्थङ्करस्य ऋषभदेवस्य विषयः कूर्मपुराणे तत्र तत्र उल्लेखितः अस्ति -
५ उत्तरभागस्य सप्तमे अध्याये शिवः स्वयम् आत्मनः महिमानं वर्णयति -
वर्गः:पुराणानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
धर्मनाथः
धर्मनाथः (धर्मनाथ,Dharmnath) जैनधर्म स्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु पञ्चदशः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः धर्मनाथस्य वर्णः सुवर्णः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं वज्रम् चास्ति ।
कौमारावस्थायां धर्मनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं पञ्चचत्वारिंशत् (४५) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “किन्नर” इत्याख्यः यक्षः, “कन्दर्पा” इत्याख्या शासनदेवी च आसीत् । भगवान् धर्मनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयश्चासीत् ।
जन्म, परिवारश्च
रत्नपुर-नगरे माघ -मासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीया यां तिथौ पुष्य -नक्षत्रे मध्यरात्रौ भगवतः धर्मनाथस्य जन्म अभवत् ।
धर्मनाथस्य पितुः नाम भानुः, मातुः नाम सुव्रता च आसीत् । विष्णुदेवः सिंहपुरस्य राजा आसीत् । भानुः कश्चन श्रेष्ठः राजा आसीत् । तस्य शासनकाले जनाः सुखेन जीवन्ति स्म । एकदा वैशाख -मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ पुष्य-नक्षत्रे रात्रौ सुव्रतया तीर्थङ्करत्वसूचकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । द्वौ अतीव प्रसन्नौ अभवताम् । तौ स्वप्नानां फलं न जानीतः स्म । तथापि स्वप्नान् दृष्ट्वा राज्ञी प्रफुल्लिता जाता ।
आगामिदिवसे राजा स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रिभिः चतुर्दशस्वप्नानां फलम् उक्तम् यत् – “एते स्वप्नाः साधारणाः न सन्ति । कस्यचित् तीर्थङ्करस्य जन्म भविष्यति” इति । स्वप्नानां फलादेशं श्रुत्वा राजा, राज्ञी चेत्येतौ द्वौ प्रफुल्लितौ अभवताम् । राज्ये आनन्दस्य वातावरणम् अभवत् । शुभसमाचारं प्राप्य राज्ञा सम्पूर्णे राज्ये दानं कृतम् ।
नवमासानन्तरं भगवतः धर्मनाथस्य जन्म अभवत् । पीडारहितः प्रसवः जातः । यदा प्रसवः अभवत्, तदैव इन्द्राः आगतवन्तः आसन् । तस्मिन् समये एव इन्द्राः नवजातशिशुं सुमेरुपर्वते पाण्डुकवनं नीतवन्तः । तत्र तैः इन्द्रैः शिशोः उपरि जलाभिषेकः कृतः । पुनश्च इन्द्राः तं शिशुं मातुः क्रोडे स्थापितवन्तः ।
यदा राज्ञः पुत्रजन्मनः सन्देशः प्राप्तः, तदा पुत्रप्राप्त्याः उत्साहेन राज्ञा राज्ये पुत्रोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । तस्मिन् उत्सवे राजा जनेभ्यः दानं करोति स्म । राज्ये एकादशदिवसात्मकः उत्सवः आसीत् । पुत्रोत्सवे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । देवैः, इन्द्रैः च बालकाय आशीर्वादाः प्रदत्ताः ।
पूर्वजन्म
एकदा सिंहरथः धर्मगुरोः प्रवचनं श्रोतुं गतवान् आसीत् । प्रवचने धर्मगुरुणा आत्मेन्द्रियविषयकं ज्ञानं प्रदत्तम् । धर्मगुरुणा अध्यात्मविषयिकी चर्चा अपि कृता आसीत् । “युद्धे विजयः सरलः वर्तते, किन्तु आत्मनः नियन्त्रणं काठिन्यमयं भवति । सिंहस्य बन्धनं सरलम् अस्ति, किन्तु मनसः, इन्द्रियाणां च संयमः अत्यन्तं कठिनः भवति” इति धर्मगुरोः प्रवचनं श्रुत्वा राज्ञः सिंहरथस्य मनसः विचाराः अपि तथैव अभवन् ।
तावदेव राजा सिंहरथः केवलम् अध्यापने एव पुरुषार्थं कर्तुं विचारयति स्म । सः राजप्रासादे निवसन् अपि साधुः इव जीवति स्म । अवसरं प्राप्य तेन स्वस्मै अधिकारिणे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं विमलवाहनात् तेन दीक्षा अङ्गीकृता ।
दीक्षानन्तरं सः आत्मशुद्धौ एव स्वस्य सम्पूर्णं जीवनं योजितवान् । घोरतपस्यां कृत्वा तेन तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतम् आसीत् । अन्ते भगवान् धर्मनाथः आराधकपदं प्राप्य स्वर्गलोकं गतवान् आसीत् ।
नामकरणम्
नामकरणोत्सवे बालकस्य नामकरणं क्रियते । अतः राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । सुव्रता बालकं नीत्वा आयोजितं स्थलं प्राप्तवती । बालकं दृष्ट्वा जनाः स्तब्धाः अभवन् । बालकस्य शरीरे महत्तेजः दृश्यते स्म । नामकरणाय सर्वैः स्वमतानि प्रदत्तानि आसन् ।
गर्भकालस्य घटनां विचार्य राज्ञा स्वस्य विचारः उक्तः यत् – “गर्भकालसमये सुव्रतायाः मनसि धार्मिकविचाराः आगताः । तस्याः मनसि धार्मिकोपासनां कर्तुम् इच्छा उद्भूता । तया प्रयत्नपूर्वकम् उपासना कृता । अतः अस्य बालकस्य नाम धर्मकुमारः इति करणीयम् । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । ततः आरभ्य एषः धर्मनाथः इति नाम्ना ख्यातः अस्ति ।
विवाहः
भगवतः धर्मनाथस्य बाल्यावस्था क्रीडायां व्यतीता । यदा धर्मनाथः तारुण्यं प्राप्तवान्, तदा तस्य शरीरात् तेजः प्रस्फुटितम् । तस्य शरीरं रश्मिपुञ्जः इव दृश्यते स्म । भगवतः मनसि विरक्तेः भावः आसीत् । किन्तु राज्ञा भनुना भगवतः धर्मनाथस्य अनेकाभिः सुयोग्याभिः राजकन्याभिः सह विवाहः कारितः । धर्मनाथस्य विवाहानन्तरं राज्ञः भानोः मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः सः योग्यावसरे धर्मनाथस्य राज्याभिषेकं कृतवान्, धर्मनाथाय राज्यस्य दायित्वं च प्रदत्तवान् । ततः परं भानुः दीक्षां प्रापत् । सः अनिकेतसाधनां कर्तुं निर्गतवान् ।
राज्यम्
धर्मनाथः यदा राजा अभवत्, तावदेव सः श्रेष्ठतया शासनं करोति स्म । धर्मनाथस्य राज्यसञ्चालनस्य व्यवस्था धर्मराज्यस्य व्यवस्था आसीत् । राज्ये कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म । तेन कारणेन धर्मनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि अल्पसङ्ख्यकाः आसन् । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् स्वयम् एव निवारयन्ति स्म । कस्यचिदपि जनस्य दुःखं जनाः स्वदुःखं मन्यन्ते स्म । जनेषु स्वार्थभावना अपि प्रायशः लुप्ता जाता ।
जनेषु सम्पत्तेः, धनस्य च उन्मादः एव नासीत् । भगवतः धर्मनाथस्य राज्ये सामूहिकजीवनस्य परम्परा आरब्धा । जनाः परस्परम् एव विवादानां निवारणं कुर्वन्ति स्म । राजा धर्मनाथः अपि राज्यस्य सञ्चालनेन सन्तुष्टः आसीत् । राज्ञः मनसि सन्तोषः आसीत् । जनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बः इव प्रतिभाति स्म । राज्ये जनाः सुखिनः आसन् ।
राजत्यागः, दीक्षा च
ततः परं सः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः तत्र समागताः । ततः परं भगवता धर्मनाथेन वार्षिकीदानं कृतम् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतमासीत् । वार्षिकीदाने सुवर्णमुद्रिकाः दीयन्ते स्म । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । जनाः अपि दीक्षामङ्गीकर्तुं विचारितवन्तः । यतः राजा शान्तस्वभाववान्, तेजस्वी च आसीत् । यदा वार्षिकीदानं पूर्णमभवत्, तदा माघ -मासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ पुष्य -नक्षत्रे भगवान् धर्मनाथः सहस्रजनैः सह नगरस्य सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् । उद्याने देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । सर्वेषां समक्षं भगवता धर्मनाथेन दीक्षा अङ्गीकृता ।
दीक्षायाः दिवसे भगवान् षष्ठ्याः तपः कृतवान् । अपरे दिने भगवता धर्मनाथेन सोमनस-नगरस्य राज्ञः धर्मसिंहस्य गृहे प्रथमः क्षीराहारः गृहीतः । दीक्षानन्तरं वर्षद्वयं यावत् भगवान् धर्मनाथः रहसि आसीत् । भगवता धर्मनाथेन वर्षद्वयं यावत् विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृताः । सः पुनः सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् ।
१८५
१८५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
धर्मनाथः
राजत्यागः, दीक्षा च
रत्नपुरे पौष -मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ पुष्य-नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा केवलमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । देवाः, इन्द्राः, नगरजनाः च केवलमहोत्सवम् आचरितवन्तः ।
भट्ट मथुरानाथशास्त्री
मञ्जुनाथेन रचितस्य उपन्याससाहित्यस्य संख्याविषये विद्वत्सु मतभेदो वर्तते। मञ्जुनाथवाग्वैभवाख्यग्रन्थस्य सम्पादकः डाँ० गङ्गाधरभट्ट एकस्यैव उपन्यासस्य आदर्शरमणीसंज्ञकस्य उल्लेखं कृतवान्। तस्मिन्नेव ग्रन्थे देवर्षि माधुरी शास्त्री असमसाहसाख्यं द्वितीयम् उपन्यासम् अवर्ण्यत्। तत्रैव कलानाथशास्त्रिणा अस्य दशाधिका उपन्यासाः सङ्केतिताः, परं न तेषां नामोल्लेखः कृतः।
धर्मनाथः
राजत्यागः, दीक्षा च
ततः परं भगवता धर्मनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिम् इष्टवन्तः । जनाः दीक्षां स्वीकर्तुन् ऐच्छन् । भगवतः धर्मनाथस्य प्रवचनस्य प्रभावः तादृशः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् । बहवः जनाः धर्मस्य उपासनायाः नियमान् अङ्गीकृतवन्तः ।
भट्ट मथुरानाथशास्त्री
अस्य कवे उपन्यासशैली बंगीयशैल्या प्रभाविता। यदाह देवर्षि माधुरी शास्त्री-
"श्रीभट्टः शब्दास्तु कमपि बंगीयमुपन्यासं नैवानूदितवान् परं तानाधारीकृत्य तेषां छायाः वा अङ्गीकृत्य एकतः केवलं तेषां प्रभावं शैलीं वा स्वीकृत्य अपरतः समकालीनसमाजस्य विविधघटनाः अभिलक्ष्य उपन्यासरचनाः कृतवान्।“
धर्मनाथः
तेजस्वी धर्मसङ्घः
धर्मोपदेशमाध्यमेन भगवान् धर्मनाथः तीर्थस्य स्थापनां चकार । तेन सः तीर्थङ्करपदं प्राप्तवान् । तस्मिन् तीर्थे पुरुषसिंहनामकः पञ्चमः वासुदेवः, सुदर्शन नामकः पञ्चमः बलदेवः, निशुम्भ नामकः चतुर्थः प्रतिवासुदेवश्च अभवत् ।
१८५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
धर्मनाथः
चत्वारः शलाकापुरुषाः
सम्पूर्णे अवसर्पिणीकाले त्रयस्त्रिंशत् महापुरुषाः भवन्ति । ते महापुरुषाः शलाकापुरुषाः कथ्यन्ते । तेषु त्रयस्त्रिंशत् शलाकापुरुषेषु भगवान् धर्मनाथः अन्यतमः आसीत् । इतोऽपि चत्वारः शलाकापुरुषाः अपि भगवतः धर्मनाथस्य शासनकाले अभवन् । भगवतः शासनकाले द्वौ चक्रवर्तिनौ अपि अभवताम् । श्री मघवा इत्याख्यः तृतीयः, सनत्कुमारः इत्याख्यः चतुर्थः शलाकापुरुषः आसीत् ।
सावत्थी-नगर्याः राजा समुद्रविजयः आसीत् । समुद्रविजयस्य पुत्रः मघवा इत्याख्यः आसीत् । चतुर्दशस्वप्नानुसारम् एव मघोनः जन्म अभवत् । यदा सः युवावस्थां प्रविष्टवान्, तदा आयुधशालायां चक्ररत्नम् उद्भूतम् । मघवा सम्पूर्णस्य भरतक्षेत्रस्य एकच्छत्रचक्रवर्ती अभवत् ।