cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
असमः
‘ढुण्डुण्णन्तं मरीहसि' इत्यादी मालतीसदृशस्यान्यास्याभावप्रतिपादनार्दस्त्यसमालङ्कारः अलङ्कारममुं पण्डितराजादयोऽपि स्वीकुर्वन्ति। नागेशभट्टाश्चास्य विरोधिनः।
प्रतिमालङ्कारः
प्रकृतस्य कार्यकारणादिधर्मेः प्रसिद्धान्तरसम्बन्धनिबन्धनत्वाद्यत्रार्थमौपम्यं प्रतीयते तत्रार्थान्तरस्य प्रतिमात्वाद्भवति प्रतिमालङ्कारः। तद्यथा—अन्यधर्मग्रोगादर्थमौपम्यं प्रतिमालङ्कारः ( अ० र० १३ ) न कोऽप्यन्यः संस्कृतकाव्यशास्त्रे अस्य चर्चा करोति । इतरालङ्कारेभ्योऽस्य वैशिष्ट्यं बहुप्रतिपादितमाचार्येणान्यत्र द्रष्टव्यम् ( सं० अ० उ० वि० प्र० ३६२ ) न चात्र प्रस्तूयते विस्तरभयात् ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
पुष्पार्थं प्रहिते भुजेऽनिलचलन्नोलाङ्गिकाविष्कृतः
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
विनोदालङ्कारः
‘अन्यासङ्गात् कौतुकविनोदो विनोदः ।'
असन्निहितेऽनुभूतेऽननुभूते वाऽभिलक्ष्यमाणेऽर्थे प्रतिच्छन्दसदशादिवस्त्वन्तरानुभवात्मकादन्यासङ्गाद्यत्र स्यात्कौतुकातिवाहनं तत्र भवति विनोदालङ्कारः । नादरास्पदमेष विनोदः संस्कृतालोचनाशास्त्रे ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
सल्लावण्यलसत्प्रभापरिधिभिर्दोर्मूलकूर्लकषः।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
व्यासङ्गः
अनुभवस्मृत्यादिप्रत्यूहो व्यासङ्गः ।।
प्रक्रम्यमाणस्य प्रक्रान्तस्य वानुभवस्य स्मृतेः क्रियान्तरस्य वा वस्त्वन्तरासङ्गात् प्रत्यूहे स्याद् व्यासंङ्गालङ्कारः । मम्मटाद्युदाहृतं भावशान्त्युदाहरणम्-'तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनतटम् ।' इत्यादिकमनुभूयमानानुभवस्य व्यासङ्गत्वेनोदाहरत्ययं कविः ( द्र० का० प्र० पृ०१२४ ) ।
वैधयम्
प्रागभिहितार्थापेक्षया तत्प्रतिभटभूतानामर्थान्तराणां अत्र पश्चान्निर्देशो भवति तत्र वैधम्र्यालङ्कारचमत्कृतिराजते । यथा -
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
ईषन्मेघ-विमुक्त-विस्फुरदुरु ज्योत्स्ना-भर-भ्राजित-
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
अभेदालङ्कारः
निहतधर्महानावारोप्यमाणस्यातिसाम्यमभेदः ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
व्योमाभोग-मृगाङ्क-मण्डल-कलां रोहत्यमुष्याः स्तनः।।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
अभेदालङ्कारः
न चायं व्यतिरेकः साधर्म्यगन्धस्याभावापमानोपमेयभावस्याविवक्षणाच्च । विषयविषयिणोरत्यन्तसाम्यप्रतिपादनाय यस्मिन्वर्णने विषयिणि नियतरूपतयासतो धर्मस्याभावनिवेदनं स्यात्तत्र जायते अभेदाऽलङ्कृतिचारुता । यथा'वनेचराणां वनिता सखाना'मित्यादौ कुमारसम्भवश्लोके औषधितैलपूरप्रदीपयोरत्यन्तसाम्योत्सतोऽपि तैलपूरणत्वधर्माभावनिबन्धनाच्चास्त्यभेदालङ्कारः ।
प्रतिभा
‘सम्भाव्यमानस्य प्रतिभा ।' सम्भाव्यमानस्य वस्तुनः उल्लेखवत् कविप्रतिभयाऽनेकधा परिकल्पनो भवत्यलकृतिः प्रतिभा । 'गतं तिरश्चीनमनूरुसारथे ।' इत्यादिमाघपद्ये प्रतिभालङ्कार इति शोभाकरः, सम्भाव्यमानस्य नारदस्यानेकधा परिकल्पितत्वात् । मल्लिनाथस्त्वत्र सन्देहालङ्कार इति वदति ।
क्रियातिपत्तिः
यद्यर्थोक्तावसम्भाव्यमानस्य क्रियातिपत्तिः । यद्यादिशब्दैरसम्भाव्यस्यार्थस्य परिकल्पनाया क्रियातिपत्तिर्जायते । यथा-
‘पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यात्' इत्यादिकुमारसम्भवश्लोकोऽस्योदाहरणमिति शोभाकरः। मम्मटादीनां यद्यर्थातिशयोक्तावस्याः सुतरामन्तर्भावः सुकरः ।। मल्लिनाथोऽप्यत्रातिशयोक्तिमेव समर्थयति ।
निश्चयः
विहितस्याशङ्कितस्य वार्थस्य विशेषप्रतिपत्तये निषेधो निश्चयालङ्कारः इति रत्नाकरः । अनन्तरञ्च विश्वनाथादयोऽस्य विवेचनं कुर्वन्ति ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
ततः कियद् दूरंगते भुजङ्गे रौहिणेयः सखायं शबरमादिष्टवान् -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
निश्चयः
‘अन्यन्निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चयं पुनः । यथा-
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
व्याजेनोपपतिमस्यास्तत्रैव विलम्बय, यावदहमेनां हरामीति। पश्चात्तां स्कन्धेनोद्वाह्य पलायते स्म ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
विध्याभासः
“अनिष्टविधानं विध्याभासः ।'
विज्ञातस्य विधानं विध्यलङ्कारः किञ्च यत्र विशेषप्रतीत्यर्थमनिष्टस्यार्थस्य विधानं भवंति, अनिष्टार्थस्य च विधानायोग्यत्वात् बाधितत्वादाभासो भवति तत्रालङ्कारो विध्याभासः आक्षेपाद्विलक्षणः ।।
सन्देहाभासः
'सन्दिह्यमानयोरेकत्र तात्पर्येच्छो सन्देहाभासः, - तत्रैव ५० सन्दिह्यमानयोरर्थयोरेकस्य स्वीकारे तात्पर्यनिबन्धंने स्याद्वैचित्र्यं सन्देहाभासस्य । ‘मात्सर्यमुत्सायं' इत्यादिपद्येऽस्य सौन्दर्यमिति रत्नाकरःकृती।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
निवृत्य जारो भूयस्तामन्विष्यन्नलभमानः शबरेण प्रोक्तः – परिजनपरिवृतः क्रुद्धः कोऽपि निकट एव लतान्तरे मन्त्रयत इति । असौ मदनवत्या यदि पतिर्भवेत्तर्हि मारयेदेव मामिति सुतरां भीतो जारः पलायते स्म । मदनवती रौहिणेयेन स्वीकृता। पुनः रमणीकामो रौहिणेयः शबरद्वितीयः श्रेष्ठिगृहस्य समीपे गत्वा नवदम्पती गृहप्रवेशमुहूर्तं प्रतिपालयन्तौ परिजनं च सोत्साहमुत्सवलग्नमदर्शत् । प्राक् तावच्छवरो मध्ये परिजनमनृत्यत् । तावदेव रौहिणेय कपटस्त्रीवेशः समागतः -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
विकल्पाभासः
विकल्पितयोरर्थयोरेकस्य ग्रहणे तात्यर्यविवेचने विकल्पस्याभासमानत्वा• दाभासोऽलङ्कारो भवति । न कोऽप्यन्यः स्वीकरोत्येनमलङ्कारत्वमिति । (१३) विपर्ययः
‘र्धामधर्मभावस्य धर्माणां विनिमयोविपर्ययः । तत्रैव, ५७ । उपात्तस्य धर्मणः धर्मत्वेन धर्मस्य च धर्मत्वेनान्यधर्माणामन्यधर्मेण वा यत्र विनिमयस्तत्र विपर्ययालङ्कारो भवति । लौकिकवचनवन्न चात्र जायते काऽपि सौन्दर्यसृष्टिः । यदि चाभीष्टमेव परिवृत्तावन्तर्भावस्तु सुकर एव ।
अचिन्त्यः
‘अविलक्षणात् विलक्षणकार्योत्पत्तिश्चाचिन्त्यम् ।' -अ० ० ५८
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
कुसुम-मुकुटोपशोभिता पट्टांशुक-कृतनीङ्गिकानना कुङ्कुम-स्तबकाञ्चितललाटा युवतिः। कक्षान्तरेऽलक्षश्चौरिकासर्पश्च।
श्वश्रूरूपधरो रोहिणेयो वरं स्कन्धमारोप्यानृत्यत्, काप्यनुचरी वधूं स्कन्धे धृत्वानृत्यत् । नर्तकी वामनिका शबरस्य स्कन्धमारुरोह। रोहिणेयो गन्धर्वांश्चादिदेश-तारं वाद्यानि वादयतेति । एवंभूते तुमुले मनोरमावेशो रौहिणेयः स्वकक्षायाश्चीरिकासर्पमपातयत्। वास्तविकसर्पं मत्वा पलायमाने जने रौहिणेयो वरमपाहरत् । नातिदूरं गत्वा पुरुषरूपेण दस्युदर्शनेन रुदन्तं वरं छुरिकया खण्डशस्त्वां छेत्स्यामीति भीषयित्वा गिरिगुहामनयत् । विलम्बेन परीक्ष्य श्रेष्ठिना कृत्रिमसर्पं परिज्ञाय वरमपश्यन् नाचिरेणैव बोधितो यत् दस्युना केनापि स हृत इति । राज्ञादिष्ट आरक्षको रौहिणेयं निग्रहीतुं सत्वरो बभूव। रौहिणेयस्तावदुग्रदण्ड-चण्ड-प्रकाण्डं राजानं विदित्वापि तदागारादेव स्वर्णराशिं चोरयितुमुपक्रमते स्म ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
व्यत्यासः
यत्र च दोषस्य गुणीभावः गुणस्य च दोषीभावः स्यात्तत्र व्यत्यासालङ्कारः तत्रैवास्य चारुताऽपि जायते । दीक्षितोक्तलेशालङ्कारोऽस्यैवापरमभिधानम् ।
समता
‘तदन्याभ्यां समाधानं समता ।' –अ० र० ६७
यत्र च गुणेन गुणः दोषेण दोषों का समाधीयते समपसार्यते तत्र दोषगुणयोरुत्कटत्वाभावात्समतालङ्कृतिर्भवति ।
उद्रेकः
‘सजातीयविजातीयाभ्यां तुच्छत्वमुद्रेकः ।' –अ० ० ६८ दोषगुणयोर्यत्र सजातीयविजातीयाभ्यां तुच्छत्वं प्रतिपाद्यते तत्रोद्रेकालङकारो भवति ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
एकदा प्रदोषे भगवन्तं महावीरं परिषदि समागतं दृष्ट्वासौ पितृवचनानुवर्ती पाणिभ्यां पिहितकर्णो निवार्यमाणः जिनवचनश्रुतिश्चलन् पादे कण्टकेन विद्धः कर्णाभ्यां हस्तौ विमोच्य कण्टकाकर्षणमतिर्भगवद्वचनमशृणोत् -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
तुल्यालङ्कारः
निवृत्तावन्योदयस्तुल्यम् । —तत्रैव, ६९ । दोषस्य निवृत्तौ दोषान्तरस्योदयात् गुणान्तरनिवृत्तौ गुणोदयात्तथा च निवृत्तावन्यगुणस्याप्रतीतित्वात् गुणाश्रयत्वे च गुणनिवृत्तित्वादाधिक्याभाववादनाद्वैचित्र्ये सजायते तुल्यमलङ्करणम् । गुणक्रियायौगपद्यसमुच्चये ये वाऽलङ्कारेऽस्य स्थितिः स्वीकरणीयास्ति ।
अनादरः
‘अप्राप्तार्थ तत्तुल्यानादरोऽनादरः ।'-तत्रैव, ७० ।
अप्राप्तवस्तुनः प्राप्त्यर्थं तत्तुल्यस्यानादरवर्णने भवत्यानादरालङ्कारः इयमेवास्य चारुता । वस्तुतस्त्वेषोऽतिशयोक्त्यादेविषयः ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
निःस्वेदाङ्गाः श्रमविरहिता नीरुजोऽम्लानमाल्या
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
अनुकृतिः
‘हेत्वन्तरादन्यस्यापि तथात्वमनुकृतिः । तत्रैव, ७२, ११ अ० केनापि निमित्तेन कस्मिश्चिदपि वस्तुनि कस्यापि रूपस्योदये निमित्तान्तरादन्यस्यापि वस्तुनः तदूपत्वप्राप्तौ तदनुकारित्वाद्भवति चारुत्वमनुकृतेऽलङ्कारस्येति । पर्याये, भावादौ वास्यान्तर्भावः सम्भवः ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
असृष्टोर्वीलयचलना निर्निमेषाक्षिरम्या।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
प्रत्यादेशः
स्थितस्यान्यथापत्तिः प्रत्यादेशः । तत्रैव, ७४ । वर्तमानस्य कार्यस्य हेत्वन्तरेणान्यथापादनत्वे प्रत्यादेशो भवति । समुच्चयेनास्य गतार्थता भविष्यति ।।
व्याप्तिः
'सर्वथा सम्भवोऽसम्भवो वा व्याप्तिः । तत्रैव ७७ सकलपक्षावलम्बनेऽपि कस्याप्यर्थस्य सर्वथा सम्भवत्वं वा यन्न निबध्यते तत्र व्याप्तेः सौन्दर्यं समुल्लसति । विचारतस्तु अत्रार्थान्तरन्यासादतिरिक्तसौन्दर्याभावो दृश्यते ।
आपत्तिः
'अनिष्टापादनमापत्तिः । - तत्रैव, ८०
स्वल्पकार्यकारणेऽनिष्टापत्तावापत्तेः चमत्कृतिर्जायते । न चात्र चारुतावहः कश्चिद्विद्यते येनालङ्कारत्वेनास्य स्वीकरणौचित्यम् स्यात् । परिसंख्यावत् विधिनियमावधिकृत्य विधिनियमाभिधेयकौ द्वावलकारी मीमांसाशास्त्रपरी विवेचितावलङ्काररत्नाकरे ।।
रौद्रम् रणम् रुधिरम्
आर् आर् आर् (RRR) वा रौद्रम् रणम् रुधिरम् (రౌద్రం రణం రుధిరం) २०२२ तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः महाकाव्यकालस्य एक्शन् नाट्यचलच्चित्रम् अस्ति, निर्देशकः एस् एस् राजमौली यः के वी विजयेन्द्र प्रसादेन सह चलच्चित्रं लिखितवान् । डी वी वी एन्टर्टेन्मेन्ट् इत्यस्य डी वी वी दानय्या इत्यनेन निर्मितम् अस्ति । अस्मिन् चलच्चित्रे जूनियर् एन् टि आर्, राम चरण, अजय देवगन, आलिया भट्ट, श्रिया सरन्, समुतिरकनी, रे स्टीवेन्सन्, एलिसन् डूडी, ओलिविया मॉरिस् च अभिनयम् अकुर्वन् ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
प्रतिप्रसवः
‘प्रत्यापत्तिप्रतिप्रसवः' । --तत्रैव, ८५ ।
निवृत्तस्यार्थस्य पुनः प्राप्तिः प्रत्यापत्तिः कथ्यते, प्रत्यापत्तिरेव प्रतिप्रसवालङ्कारः । जयदेवादेः पूर्वरूपमस्यैव नामान्तरकरणम् । 'विभिन्नवर्णागरुडाग्रजेन' इत्यादि प्रसिद्धकाव्यप्रकाशाद्युक्ततद्गुणोदाहरणे प्रतिप्रसवं मन्यमानानां शोभाकराणां विफल: प्रयासः तद्गुणत्वेनैवास्यापि गतार्थत्वात् ।।
तन्त्रम्
'नानाफलप्रयुक्तः प्रयत्नस्तन्त्रम् ।' -तत्रैव, ८६ । एकस्यैव प्रयासस्यानेकफलोत्पादकत्वे भवति तन्त्रम्, स्वतन्त्रमलङ्करणम् । 'असंगदिन्यार्थः प्रसङ्गः ।
रौद्रम् रणम् रुधिरम्
उल्लेखाः
वर्गः:चलच्चित्रक्षेत्रम्
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
शश्वद् भोगेऽप्यमलवसना विस्रगन्धप्रमुक्ता-
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
वर्धमानकः
‘रूपधर्माभ्यामाधिक्यं वर्धमानकम् ।' –तत्रैव ९३ । रूपधर्माभ्यामनेकेषामुत्तरोत्तराधिक्यनिबन्धने भवति वर्धमानकः ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
श्चिन्तामात्नोपजनितमनोवाञ्छितार्थाः सुराः स्युः।।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
अवरोहः
‘विपर्ययेऽवरोहः । तत्रैव, ९४ । पूर्वोक्तस्यैव विपर्यये जायतेऽवरोहचारुता ।
अतिशयः
‘सम्भावनयाऽसम्भावनया वाऽतिशयोऽतिशयः । तत्रैव, ९५ सम्भावनयाऽसम्भावनया वोत्तरोत्तरमुत्कर्षे वयंमाने भवत्यतिशयालङ्कारः।। वस्तुतस्त्वेतेषां त्रयाणामपि सार एवान्तर्भावो वाच्यस्तदतिरिक्तसौन्दर्याभावात्।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
चौर्योपक्रमे स राजप्रासादस्य निकटे प्रहरीभिराहूतः पलायमानः चण्डिकायतन-प्राचीरमतिलयन् प्रसृतजाले पतितो गृहीतः। राज्ञः समक्षमुपस्थापितः उपस्थितेऽमात्येऽभयकुमारेऽसौ शूलारोपणं दण्डितः। तब्रोऽमात्योऽवदत् - नास्मात् किमपि चोरितं वस्तु प्राप्तम् । अत एव नायं शूलामारोपणीय इति । पश्चात् पृष्टः आत्मानं शालिग्रामवास्तव्यं कृषकं दुर्गचण्डनामानं कार्यतोऽत्रायातं नगरे सम्बन्धिनः कस्याप्यभावेन चण्डिकायतने सुप्तमारक्षकध्रियमाणं प्राकारलङ्घनकृत — विवशोद्यमं निगृहीतं विज्ञापितवान् । शालिग्रामे गतो दूतो ग्रामीणैः दुर्गचण्ड इह वसत्यथ कार्येण क्वापि गत इति विज्ञापितः । दूतमुखादेतच्छ्रुत्वा राजा तद्दिवसे न्यायाधिकरणकार्यं स्थगयामास।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
शृङ्खला
उत्तरोत्तरस्याश्रयत्वादिना पूर्वपूर्वं प्रति पूर्वपूर्वस्योत्तरमुत्तरं प्रति वा पेक्षित्वे शृङ्खलाऽलङ्कारो भवति । अस्यैव त्रिभेदात्मके रूपे कारणमालैकावलीमालादीपकमिति त्रयाणामप्यलङ्काराणामन्तर्भाव इति महदाचार्यस्य बुद्धिकौशलं सौन्दर्यपरीक्षणसामर्थ्यञ्च । जगन्नाथादयस्त्वस्य विरोधिनः किन्तु समीचीनपक्षस्तु शोभाकरस्यैवेति ।
विवेकः
‘तस्यां कुतश्चिद्विवेको विवेकः । तत्रैव, ९९। गुणसाम्यात्-वस्तुनो भेदाप्रतीती कुतश्चित् कारणात्तस्यावगमनं वेद्विवेकालङ्कारः । जयदेवोक्तोन्मीलितस्याप्ययमेव विषयः । द्रष्ट०-च० .३५, कुव० १४८, अ० म० ११३, का० वि० २२२ अ० म० पृ० २६३ ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
स्वापराधं कथंचिद् रौहिणेय एव स्वीकुर्यादिति संकल्प्य राजामात्यो नाट्याभिनयलीलां कारयामास येन पीतबहुतर-मद्यो दस्युरात्मानं स्वर्गलोकगतमनुभवेत् । तत्र राजकीयो नाट्याचार्यों भरत इति वाराङ्गनाश्चाप्सरस इत्यासन् । मद्यविचेतनस्य रौहिणेयस्य दक्षिणेन चन्द्रलेखा-वसन्तलेखे वामेन च ज्योतिष्प्रभा-विद्युत्प्रभे चोपाविशन्। शृङ्गारवत्यां नृत्यन्त्यां गन्धर्वेषु। सङ्गीतं च प्रतिपन्नेषु पाटच्चरं लब्धसंज्ञमाकलय्य नटाः कलकलं चक्रुः - देवलोकोऽद्य धन्यो यत् स्वामिविहीनाननाथानस्मान् भवादृशः स्वामी प्रतिपन्नः।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
परभागः
'अनुभूतस्यार्थान्तरोपलब्धौ परभागः । तत्रैव, १०० अर्थान्तरोपलब्धावनुभूतार्थाद्वस्तुनस्तस्य भेदप्रतीतिनिबन्धने परभागोऽलङ्कारः स्यात् । व्यतिरेकस्य गुणीभूतव्यङ्गयस्य वैष विषयो भवितुमर्हति ।
उद्भेदः
'निगूढस्य प्रतिभेद उभेदः । तत्रैव, १०१ निगूढस्यार्थस्य कथञ्चित् प्रकाशतामागतस्य स्यादुद्भेदचारुता । जयदेवादेः पिहितस्याप्यत्रैवावसर इति । | ( ३९ ) गूढम्-‘गूढमाकाङ्क्षोपनिबद्धं गूढम् । तत्रैब, १०२ अनभिहितगूढवस्तुनोऽनुपादाने मात्र गूढाक्षेपकं साकाङ्क्षवस्तुनिबन्ध सुतरां, रञ्जयति सहदयानां मनांसि तत्र गूडोऽलशरो भवति । न अलङ्कारशास्त्रस्येतिहासः दोषः कार्यादिना प्रकृतस्यार्थस्य झटित्यवभासमानत्वात् अप्पयदीक्षितोक्तगूढाक्षेपस्त्वस्यैव नामान्तरकरणपाण्डित्यम् इति संक्षेपेण प्रतिपादिताः शोभाकरोद्भाविताभिनवालङ्काराः । यथा चोदितं प्रोग्यत्र केवलं प्रतिपादयन्त्येते नूतनालङ्काराने वापितु यत्र तत्र परेषां मतमपि दूषयन्ति । रसाद्यलङ्कारेषु रसवत्-प्रेयस्-ऊर्जस्वि-अलङ्कारान् विहाय परेषां समाहितादीनां विरोधी शोभाकरस्तानवधीरयति ।
अमृतानन्दस्य योगदानम्
( एकोऽभिनवालङ्कारः )
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
"अस्मिन् महाविमाने त्वमुत्पन्नस्त्रिदशोऽधुना।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
ऐतिह्यालङ्कारः
चमत्कारजनकत्वे सति अपराङ्गत्वे सति ऐतिह्यत्वं ऐतिह्यालङ्कारत्वम् । यथा -
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
अस्माकं स्वामिभूतोऽसि त्वदीयाः किंकरा वयम्।। ''
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
ऐतिह्यालङ्कारः
'कल्याणी वत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ।' ।
जीवन् नरः वर्षशतादपि चिरकालादपि आगच्छति तं पश्यामीत्यानन्दअनिदृष्ट वक्तृकपरम्परावाक्यत्वमैतिह्यम् ।
जयदेवस्य योगदानम्
( ग्रन्थेऽस्मिन् त्रिशन्नव्यालङ्काराः अष्टसप्तत्यलङ्काराः पूर्वप्रतिपादिताः, सर्वं सङ्कलय्य अष्टोत्तरशतमलङ्काराः निरूपिताः )। । एष चन्द्रालोको ग्रन्थश्चिरन्तनादेव कालादध्ययनाध्यापनादिषु लब्धप्रचुरप्रचारः प्रारम्भिक शिक्षाप्रतिष्ठित आसीदिति । काव्यप्रकाशादस्य बहुत्र मतभेदोऽपि दृश्यते । स्वरूपस्यातिरोधानेऽपि भेदस्य तिरोधानं मीलितम्, भेदस्य तिरोधानेऽपि द्वयोः साम्यकारणात् व्यावर्तकास्फुरणं सामान्यमिति चन्द्रालोकस्याशयः । काव्यप्रकाशस्य तु–स्वरूपस्य तिरोधाने सत्यपि भेदस्यातिरोधानं मीलितम्, स्वरूपप्रतीतावपि साम्यवशात् भेदतिरोधानमिति सामान्यम् । महाविदुषी सुप्रसिद्धेनाऽपि अप्पयदीक्षितेनास्य ग्रन्थस्यार्थालङ्कारप्रकरणमाश्रित्यैव कुवलयानन्दाख्यो नवीनो ग्रन्थो निरमायि ।।
चन्द्रालोके कतिपयानां नवीनालङ्काराणां समुद्भावनं कृतं जयदेवेन । शब्दालङ्कारेषु छेकानुप्रासः, वृत्त्यनुप्रासः, लाटानुप्रासादीनां चातिरिक्तौ स्फुटानुप्रासार्थानुप्रासौ द्वावलङ्काराभिनवौ स्तः । मम्मटस्य पुनरुक्तवदाभासरूप पुनरुक्तप्रतीकाशः नाममात्रेण नवीनालङ्कारोऽस्ति । यथा -
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
ततश्चन्द्रलेखोवाच - प्राणप्रियो मे त्वं जात इति । विद्युत्प्रभा कामातुरेव जगाद -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
जयदेवस्य योगदानम्
पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम् ।
अर्थालङ्कारेषु परिकराङ्कुर-प्रस्तुताङ्कुर-अल्प-विकस्वर-प्रौढोक्ति-सम्भावनमिथ्याध्यवसिति-ललित-प्रहर्षण-विषादन-उल्लास-अवज्ञा-अनुज्ञा-मुद्रा-रत्नावलीपूर्वरूप-अनुगुण-उन्मीलित-विशेष-गूढोक्ति-विवृतोक्ति-युक्ति-लोकोक्ति-छेकोक्तिअत्युक्ति-निरुक्ति-प्रतिषेधाश्चालङ्काराः नवीनाः सन्ति ।।
एतेष्वलङ्कारेष्वल्पालङ्कारः मम्मटस्याधिकालङ्कारस्य विरोध्यस्ति । मिथ्याध्यवसिताख्यमलङ्कारं प्रौढोक्त्येव गतार्थत्वं कृतं पण्डितराजजगन्नाथेन । तद्यथा--चन्द्रालोककारकृतः ‘शशशृङ्गधनुर्लसत्करा गगनाम्भोरुहमालिकाधराः।' इत्यादावेकस्य मिथ्यात्वसिद्वयर्थं मिथ्याभूतवस्त्वन्तरकल्पनं मिथ्याध्यवसिताख्यमलङ्कारान्तरमिति न वाच्यम् । प्रौढोक्त्येव गतार्थत्वात् ।' एवञ्च वेश्या वशयेत् स्वस्रजं वहन्' इति कुवलयानन्दकृता मिथ्याध्यवसितेरुदाहरणं निमितम्, तत्तु निदर्शनयैव गतार्थम् ।' ( रस० पृ० ७५९ प्र ) । विश्वेश्वरस्त्वलङ्कारकौस्तुभे यद्यक्तिरूपातिशयोक्तिमेवाङ्गीकृतवान्-‘यद्यक्तिरूपातिशयोक्तेवशेषस्य दुर्वचत्वात् ( अ० कौ० पृ० २८४ ) भोजस्य सरस्वतीकण्ठाअरणे पद-वाक्य-विभक्ति-वचन-समुच्चय-संवृत्तिगतषड्भेदैः सह मुद्रालङ्कारः ब्दालङ्काररूपेणैव वणतमस्ति । किञ्च चन्द्रालोकेऽयमलङ्कारः अर्थालङ्कारस्य टावेवास्ति । रत्नावल्यलङ्कारस्तु भोजस्य गुम्फना नामकस्य शब्दालङ्कारस्य मकृतागुम्फना' रूपप्रभेदात्प्रादुर्भूतं मन्यतुं शक्यते । गूढोक्ति विवृतोक्तिञ्च अवनिवादिनः अलङ्कारत्वेनास्वीकृत्य तावलङ्कारी क्रमशः वस्तुध्वनिस्तथा गुणीअतव्यङ्ग्य एव मन्यन्ते । सैव मान्यता युक्तिसङ्गताऽऽपि प्रतीतो भवति । जयदेवस्य युक्त्यलङ्कारः भोजदेवस्य युक्तिनामकशब्दालङ्कारात् भिन्न एवास्ति । विश्वेश्वराद्याचार्याणां मतेऽयमलङ्कारः व्याजोक्तिरूप एवास्ति । लोकोक्तिस्तथा छेकोक्तिः द्वाविमावलङ्कारावर्थालङ्काररूपत्वेनाभिनवौ स्तः । यद्यप्यस्य बीजं भोजराजस्यं छायानामकशब्दालङ्कारस्य लोकोक्तिस्तथा छेकोक्तिरूपभेदद्वये उपलब्धमस्ति । ( सर० कण्ठा० शब्दालङ्कारप्रकरणे द्रष्टव्यम् ) प्रतिषेधालङ्कारस्योल्लेखः यशस्कस्यालङ्कारोदाहरणे मिलति । विध्यलङ्कारस्यापि प्रथमोद्भावनस्य श्रेयोऽस्य नास्ति । यतो ह्यस्य पूर्ववत्तनः जयदेवस्यालङ्काररत्नाकरेऽस्य वर्णनमस्ति । यद्यप्यलङ्काररत्नाकरस्य विध्यलङ्कारेण सह चन्द्रालोकस्य विध्यलङ्कारस्य सम्बन्धो नास्ति । अनेन प्रकारेण चन्द्रालोकस्य त्रिषु शब्दालङ्कारेषु तथा सप्तविंशत्यर्थालङ्कारेषु कतिपया एव नव्याः अलङ्काराः सन्ति कतिपयास्तु नाममात्रेणैवाभिनवालङ्काराः सन्ति । जयदेवस्तु पूर्वप्रतिपादितेषु चतुःसप्तत्यधिकशतमलङ्कारेषु त्रिशन्नव्यालङ्कारान् संयोज्य षण्णवतिः प्राचीनालङ्कारान् विहाय केवलमष्टोत्तरशतमलङ्काराणां निरूपणं कृतवान् ।
स्फुटानुप्रासः
श्लोकस्यार्धं तदर्थे वा वर्णावृतिर्यदि ध्रुवा ।
तदा मताः मतिमतां स्फुटानुप्रासतां सताम् ।।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
जाता ते दर्शनात् सुभग समधिकं काम-दुःस्थावस्थेति ।।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
स्फुटानुप्रासः
अत्र यो वर्णः श्लोकपूर्वाद्धवसाने स एवोत्तरार्द्धवसाने इत्येको भेदः । चतुषु पदान्तेष्वेको वर्ण इत्यपरो भेद इति तु शरदागमकृत् । वस्तुतस्तु श्लोकाधे वर्णावृत्तिर्देधा–आदितोऽन्तपर्यंन्ताप्रथमाऽपादावसाने स एव वर्ण इति द्वितीया । श्लोकाद्धे पादे तु एकविधैव । उदाहरणं त्विदमेव पद्यम् ।
अर्थानुप्रासः
उदाहरणं यथा--
‘चन्दनं खलु गोविन्दचरणद्वन्द्ववर्णनम् ।' अत्र चन्दनवन्दनपदयोपमेयोरुपमानयोर्नकारदकारवर्णावृत्तिर्वर्त्तते इत्यर्थानुप्रासः ।
पुनरुक्तप्रतीकाशः
‘पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम् ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
अत्रान्तरे प्रतीहारेण प्रविश्योवाच - स्वर्लोकाचारं विनैव युष्माभिः संगीतकर्मारब्धमिति । नवागन्तुको देवोऽत्र प्रथमं पुराकृतानि पुण्यानि पापानि च घोषयित्वैव स्वर्भोगाधिकारी भवतीति समुदाचारः । रौहिणेयमुपगम्य सुरेन्द्रप्रेषितमात्मानं विज्ञाप्य मानवजन्मार्जितानि शुभाशुभानि कर्माणि श्रावयितुमुत्साहयामास । अथ रौहिणेयो विष्वगवलोकमानः रहस्यमजानात्। स्विन्नगात्रा इमे जना भुवं स्पृशन्ति, म्लान-माल्यावेष्टितकण्ठाः कथं देवाः? इदं कपटनाटकमेव मत्कृते रचितं स्यादिति प्रोक्तवान् ।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
पुनरुक्तप्रतीकाशः
उदाहरणं यथा तत्रैव-‘अंशुकान्तं शशीकुर्वन्नम्बरान्तमुपैत्यसौ ।'
अत्र अंशुकान्तमम्बरान्तम् इति द्वयोः पादयोर्वसनाकाशरूपार्थभेदेऽपि केवलवसनरूपैकार्थत्वेन पुनरुक्ततयाभानाल्लक्षणसङ्गतिः ।
परिकाङ्कुरालङ्कारः
चमत्कारजनकत्वे सति प्रकृतार्थोपपादकार्थव्यञ्जकविशेषत्वं परिकराङ्कुरत्वम् । यथा -
अत्र चतुर्भुज इति विशेष्यं पुरुषार्थचतुष्टयदानसामर्थ्याभिप्रायगर्भमिति ।
प्रस्तुताङ्कुरः
प्रधानभूतप्रस्तुतान्तराभिव्यञ्जकं प्रस्तुतवर्णनं प्रस्तुताङ्कुरालङ्कारत्वम् । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति प्रस्तुतविशिष्टप्रस्तुतवर्णनत्वं प्रस्तुताङ्कुरत्वम् । यथा -
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
न्युच्चैश्चैत्यानि चित्राः शिवसुखफलदाः कल्पितास्तीर्थयात्राः।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
प्रस्तुताङ्कुरः
‘कि भृङ्ग, सत्यां मालत्या केतक्याकण्टकेच्छया ।' इति ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
चक्रे सेवा गुरूणामनुपमविधिना ताः सपर्या जिनानां
बिम्बानि स्थापितानि प्रतिफलममलं ध्यातमर्हद्वचश्च।।
इमानि तावच्छभानि कर्माणि, अशुमान्यपि वदतु । इति प्रतीहारेण प्रोक्तः स प्रत्युवाच - दुश्चरित्रं मया क्वापि कदाचिदपि नो कृतम् ।
इति श्रुत्वा प्रतीहारः पुनरपृच्छत् - परस्त्रीप्रसङ्ग-परधनादान-द्युत-प्रभृतीनामन्यतमं सर्वं वा स्वभावेन मानव आचरत्येव । तद् भवानपि ब्रवीतु कतममेषां पातकं कृतमिति । रौहिणेयोऽवदत्-मम स्वर्गतिरेव प्रमाणयति नाहं दुष्प्रवृतिं काञ्चनाचरमिति । ततो राजानमनुगच्छन्नमात्य प्रविश्यावदत् -
प्रपञ्चचतुरोऽप्युच्चैरहमेतेन वञ्चितः ।
वञ्च्यन्ते वञ्चनादक्षैर्दक्षा अपि कदाचन।।
इति प्रमाणाभावेनादण्ड्यममुं सत्यं पृष्ट्वा मुञ्चतु महाराज इति।
राजामात्याभ्यां रहसि पृष्टो रोहिणेयो रहस्यमुदघाटयत् -
निःशेषमेतन्मुषितं पत्तनं भवतो मया । नान्वेषणीयः कोऽप्यन्यस्तस्करः पृथिवीपते।। इत्यत्र यत् किमपि मया नटितं निवेदितवान् – तत्र हेतुर्महावीरो जिनः।
पूर्ववृत्तं स यथा पितुरुपदेशो यथा च कण्टकनिःसारणाय हस्तौ कर्णाभ्यां मया सारयता जिनवाक् श्रुता, यथा च देवानां नैसर्गिको व्यवहारो निर्निमेषत्वादिज्ञतोऽथ च कूटदेवलोको विज्ञात इति । असौ मन्त्रिणं गिरिगह्वरस्थानि स्तेयेन संचितानि धनानि प्रत्यर्पयितुमसूचयत्, स्वयं च जिनस्य शरणं प्रपन्नः। अथ गह्वरादेव मदनवती-मनोरथकुमारौ पुष्कलश्च स्वर्णराशिः प्राप्ताः। राजा चान्ते रौहिणेयमभ्यनन्दत्।
त्वं धन्यः सुकृती त्वमद्भुतगुणस्त्वं विश्वविश्वोत्तम-
स्त्वं श्लाघ्योऽखिलकल्मषं च भवता प्रक्षालितं चौर्यजम्।।
पुण्यैः सर्वजनीनता-परिगतौ यौ भूर्भुवः स्वोऽर्वितौ
यस्तौ वीरजिनेश्वरस्य चरणौलीनः शरण्यौ भवान्।।
नाट्यकथावस्तुनि जैनमतप्रतिष्ठापनाग्रहस्तावदन्त एव समापतति । संस्कृत-नाट्य-साहित्येऽस्य प्रकरणस्य कथानकगता प्रत्यग्रता, सङ्गीतस्य पुष्कलता, रौहिणेयस्य दस्योर्नायिकता कूट-घटना-वैचित्र्यं, न्यायालयवसन्तोत्सव-समवसरणादीनां दृश्यता सुतरां रञ्जकत्वं भजन्ति सर्वथाभिनवशिल्पसंघटनां चोन्मीलयन्ति । सानुप्रासा सङ्गीतमयी प्रसन्न-गतिका कविशैली नृत्यन्तीव मनसो मुदे कल्पते -
क्वचिन्मल्ली - वल्ली - तरल-मुकुलोद्भासित-वना
क्वचित् पुष्पामोद-भ्रमदलिकुलाबद्ध-वलया।
क्वचिन्मत्त - क्रीडत्परभृत - वधू-धवान-सुभगा
क्वचित् कूजत्पारावत-वितत-लोला-सुललिता।।
बाह्यपरिसन्धयः
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:रामायणम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
प्रस्तुताङ्कुरः
प्रियतमेन वेश्यासक्तेन सहोद्याने विहरन्ती काचिद्भृङ्गं प्रत्याह । आशयस्तु सुन्दरीं गुणवतीं विहाय मां सामान्यस्त्रिया अगुणवत्या सह रमणं न युक्तमिति व्यङ्गयार्थव्यञ्जकोऽत्र वाक्यार्थः ।
अल्पालङ्कारः
स्वापेक्षया सूक्ष्मदाधेयाधारस्य सूक्ष्मत्वं यत्तदल्पं नामालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति सूक्ष्माध्यविशिष्टसूक्ष्मत्ववर्णनत्वमल्पालङ्कारत्वम् । यथा -
‘मणिमालोमिका तेऽद्य करे जपवटीयते ।
अत्र मणिपक्तिरूपमङ्गुलीयकमङ्गुलिमात्रपरिमितत्वात् सूक्ष्ममपि विरहिण्याः करे करवत् प्रवेशितं तस्याः करे तदङ्गुलीयकं जपमालावल्लम्बते इत्युक्त्या ततोऽपि करस्य विरहकार्यादतिसूक्ष्मता दर्शितेत्यलम् ।
विकस्वरालङ्कारः
यत्र कस्यचिद् विशेषस्य समर्थनार्थसामान्य विन्यस्य तत्प्रसिद्धावपि अपरितुष्यता कविना तत्समर्थनाय पुनः लोषान्तरमुपमानरीत्या अर्थान्तरन्यासविधया वा विन्यस्यते तत्र विकस्वरालङ्कारः । यथा-
अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोऽपि जातम् ।
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥
इदमुपमानरीत्या विशेषान्तरस्य कथने उदाहरणम् । अर्थान्तरन्यास इदमुपमानरी विधया । यथा -
दोषावितः क्वचनमेलनतो गुणत्वं वक्तुर्गुणौ हि वचसि भ्रमविप्रलम्भौ ।।
प्रौढोक्तिः
चमत्कारजनकत्वे सति कार्यातिशयहेतुभिन्नर्धामकतशयहेतुत्वकल्पनत्वं प्रौढोक्तित्वम् । यथा--
अत्र तमालगतनैल्यातिशयाहेतौ यमुना तटारोहणे तद्धेतुत्वम् ।
सम्भावना
अन्यस्य सिद्धये यदीत्थं स्यादिति तर्कः सम्भावना । चमत्कारजनकत्वे सति अन्यसिद्धिनिमित्तकत्वे सति यद्यस्त्वमित्याकारकतर्कत्वमिति सम्भावना यथा -
'यदि शेषो भवेद् वक्ता कथिताः स्युर्गुणास्तव ।'
मिथ्याधिवसतिः
कस्यचित्पदार्थस्य मिथ्यात्वसिद्धयर्थं मिथ्याभूतार्थकल्पनं मिथ्याधिवसतिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति यथार्थज्ञानाविषयपदार्थसिद्धिहेतुकयथार्थज्ञानाविषयार्थान्तरकल्पनत्वं मिथ्याधिवसतित्वमिति । यथा--
'वेश्यां वश्येत् स्वःस्रजं वहन् ।'
अत्र मिथ्याभूतस्य वेश्यावशीकरणस्य सिद्धये आकाशकुसुममालाधारणरूपार्थान्तरकल्पनं मिथ्याधिवसतित्वम् ।
ललितालङ्कारः
'निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति ।'
जले गते सति यथा सेतुबन्धनं निरर्थकम् तथैव नायिकान्तरासक्तस्य तवोपेक्षयाऽऽगत्य प्रतिनिवृत्तस्य नायकस्यानुनयार्थं सखीप्रेषणं व्यर्थमिति बोध्यम् ।
प्रहर्षणम्
'तामेव ध्यायते तस्मै निसृष्टा सैव दूतिका ।
यो हि यस्याः दूतिकाया ध्यानं करोति तं प्रति सैव दूतिका प्रेषिता ।
विषादनालङ्कारः
चमत्कारजनकत्वे सति इष्यमाणविरुद्धार्थसम्प्राप्तित्वं विषादनत्वम् । यथा -
‘दीपमुद्योजयेद् यावन्निवणस्तावदेव सः ।।
अत्र दीपोद्दीप्तिविषयकेच्छाकर्ता दीपस्य निर्वाणं प्राप्तवान् ।
उल्लासः
कस्यचित् गुणदोषाभ्यां अन्यस्य यदि गुणदोषी भवतस्तदोल्लासालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अन्यदीयगुणदोषप्रयोज्यान्यसम्बन्धिगुणदोषाधानवर्णनत्वमुल्लासत्वम् । यथा--
अपि मां पावयेत् साध्वी स्नात्वेतीच्छति जाह्नवी ।
पतिव्रता स्नात्वा मां पावयेदितीच्छति जाह्नवी । अत्र पतिव्रतायाः गुणेन ' गङ्गायाः गुणः ।,
अवज्ञा
अन्यस्य गुणदोषाभ्यामन्यस्य गुणदोषयोरभावोऽवज्ञालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अन्यसम्बन्धिगुणदोषप्रयुक्तान्यसम्बन्धिगुणदोषाधानाभाववर्णनत्वमवज्ञात्वम् । यथा---
अत्र महाजलवन्तं सागरं प्राप्य प्रस्थपरिमाणमात्रं स्वल्पमेव जलं लभते ।
अनुज्ञा
दोषेषु गुणदर्शनात् दोषेषु इच्छा अनुज्ञा । अथवाउत्कटगुणविशेषलालसया दोषत्वेन प्रसिद्धस्यापि वस्तुनः प्रार्थनमनुज्ञा । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति उत्कटगुणविशेषलालसीकरणकत्वे सति दोषत्वेन प्रसिद्धस्य वस्तुनः प्रार्थनात्वमनुज्ञेति । यथा--
'विपदः सन्तु नः शश्वद् यासु सङ्कीर्यते हरिः ।।
अत्र हरिसङ्कीर्तनरूपगुणदर्शनेन विपत्तिरूपदोषेषु इच्छायाः वर्णनमस्ति ।
मुद्रा
प्रकृतार्थपरैः शब्दैः सूचनीयार्थस्य सूचनं मुद्रालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति प्रकृतार्थबोधकपदकरणकसूच्यर्थसूचनत्वं मुद्रात्वमिति सामान्यलक्षणम् । यथा -
'नितम्बगुर्वी तरुणी दृग्युग्मविपुला च सा ।'
अत्र नायिकावर्णनपरेण युग्मविपुलापदेनास्यानुष्टुप् छन्दसः युग्मविपुला नामत्वरूपसूच्यर्थ सूचनेन मुद्राबोधः ।।
रत्नावली
प्रकृतार्थानां प्रसिद्धक्रमानुसारि प्रतिपादनं रत्नावल्यलङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति प्रथमविशेषणनिष्प्रकारतासमानाधिकरणीभूताग्रिमप्रकारतानिरूपितविशेष्यताश्रयवर्णनत्वं एकावलीत्वमिति सामान्यलक्षणम् । यथा
'चतुरास्यः पतिर्लक्ष्म्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते ।
अत्र चतुरास्यादिपदे वर्णनीयस्य राज्ञः ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मा प्रतीयते इति प्रसिद्धपाठानां क्रमेण निवेशनमस्ति ।
पूर्वरूपालङ्कारः
स्वगुणत्यागानन्तरं पुनः स्वगुणप्राप्तिः पूर्वरूपालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति तद्गुणोपादाननाशेऽपि तदगुणानुवृत्तित्वं पूर्वरूपालङ्कारत्वम् । यथा-.
‘हरकण्ठांशुलिप्तशेषस्त्वद् यशसा सितः ।'
शेषः सर्पः शिवस्य नीलकण्ठात् स्वच्छं स्वगुणं त्यक्त्वा तव यशसा पुनः स्वच्छोऽभूत् ।।
अनुगुणः
परसन्निधिवशात् पूर्वसिद्धस्य स्वगुणस्योत्कर्षः अनुगुणो नामालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति परसन्निधिहेतुकपूर्वसिद्धस्वगुणोत्कर्षवर्णनत्वमनुगुणत्वम् । यथा -
'नीलोत्पलानि दधते कटाक्षरतिनीलताम् ।।
अत्र नीलकमले पूर्वसिद्धस्वनीलगुणस्य कटाक्षेरतिनीलतावर्णनम् ।
उन्मीलितम्
स्वगुणसादृश्यात् भेदानध्यवसाये सति कुतोऽपि हेतोभेदस्फूत उन्मीलितम् । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति सादृश्यप्रयुक्तस्वभेदज्ञानाविषयधर्मिक यत् किञ्चित् हेतुकज्ञानविषयभेदवर्णनत्वं उन्मीलितत्वम् । यथा -
‘हिमाद्रि त्वद् यशोमग्नं सुराः शीतेन जानते ।
त्वद् यशसा मीलितं हिमालयपर्वतं शीतेन देवाः जानन्ति । हिमालयस्य यशसश्च स्वच्छतया सादृश्यादभेदग्रहेऽपि तयोर्भेदज्ञानं शीतहेतुकं देवसमवेतमत्र वर्णितम्।
विशेषः
स्वसादृश्यात् व्यावर्तकविशेषधर्मास्फूत्तौं सत्यां कुतश्चितकारणं व्यावर्त्तकस्फूर्ती विशेषालङ्कारः । यथा -
'लक्षितान्मुदिते चन्द्रे पानि च मुखानि च ।
इह पद्मसदृशात् मुखात् पद्मे व्यावर्तकधर्मज्ञानं जातम् । चन्द्रोदय सति । पद्मस्य सङ्कोचात् विशेषज्ञानं जातम् । तथा च-चमत्कारजनकत्वे सति सादृश्यप्रयोज्यस्ववृत्तिव्यावर्त्तकधर्मज्ञानाविषयमकयत्किञ्चिद्धेतुकव्यावर्तकं धर्मप्रकारकज्ञानविषयवर्णनत्वं विशेषालङ्कारत्वम् ।
विवृतोक्तिः
श्लिष्टं गुप्तं वस्तु यथा कथञ्चित् कविना आविष्कृतं चेत् विवृतोक्तिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति कविकतृ कश्लिष्टपदार्थस्य कथञ्चित् प्रकाशवर्णनत्वं विवृतोक्तित्वम् । यथा -
'वृषापेहि परक्षेत्रादिति वक्ति ससूचनम् ।'
अत्र गुप्तं वस्तुं ससूचनं कवन आविष्कृतम् ।।
गुढोक्तिः
यदन्योद्देश्यकं वाक्यं तदन्यं प्रति कथ्यते चेत् गूढोक्तिः । यथा -
'वृषापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ।।
अत्र परकलत्रभुञ्जानं कामुकं प्रति वक्तव्यम् । परक्षेत्रे शस्यानि भक्षयन्तं कञ्चित् वृषभं समीपे चरन्तं निर्दिश्य कथ्यते ।
युक्तिः
स्वस्य मर्मगोपनीय क्रियया यत् परस्य वञ्चनं सा युक्तिः । तथा च - चमत्कारजनकत्वे सति स्वमर्मगोपननिमित्तकक्रियाहेतुकपरवञ्चनत्वं युक्त्यलङ्कारत्वम् । यथा
लोकोक्तिः
लोकप्रवादानुकरणं लोकोक्तिः । तथा च - चमत्कारजनकत्वे सतिलोकप्रवादानुकरणवर्णनत्वं लोकोक्तित्वम् । यथा -
अत्र लोचने मीलयित्वेति लोकप्रवादानुकरणम् ।
छेकोक्तिः
लोकोक्तेरर्थान्तरव्यञ्जकता चेत् छेकोक्तिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति लोकोक्तिनिष्ठार्थान्तरव्यञ्जकत्ववर्णननं छेकोक्तिअलङ्कारत्वम् । यथा -
अत्युक्तिः
मिथ्याभूतस्य शौर्यादेर्वर्णनमत्युक्तिः । यथा -
‘त्वयि दातरि राजेन्द्र याचकाः कल्पशाखिनः ।'
अत्र कल्पवृक्षाणां मया याचकत्वेऽपि याचकत्वेन वर्णनं मिथ्याभूतम् । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति स्वावृत्तिधर्मप्रकारकज्ञानविशेषवर्णनत्वं अत्युक्तित्वमिति ।
निरुक्तिः
योगवशात् नाम्नामर्थविशेषाभिधायिनामर्थान्तरोपवर्णनं निरुक्त्यलङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति योगकरणकसंज्ञार्थभिन्नार्थवर्णनत्वं निरुक्त्यलङ्कारत्वम् । यथा--
"ईदृश्यैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान् ।'
प्रतिषेधः
विज्ञातस्य प्रतिषेधस्य कथनं प्रतिषेधालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति विशेषबोधनिमित्तकनिषेधस्य निषेधत्वेन कथनत्वं प्रतिषेधत्वम् । यथा-
'न चूतमेतत् कितवक्रीडनं निशितैः शरैः'
हे पाशक्रीडक, तीक्ष्णशरैः क्रीडनमेतत् चूत नेत्यर्थः । तीक्ष्णशरकरणकक्रीडनं पाशक्रीडनं नेति निषेधविज्ञातेऽपि तस्य निषेधस्य पुनः कथनं छूते तव प्रागल्भ्यं न तु तीक्ष्णशरकरणकयुद्धे इति बोधयति ।
जयरथस्य योगदानम्
आचार्यजयरथेन रुय्यकस्यालङ्कारसर्वस्वनामकग्रन्थस्य विमशिनीनामकटीकायामुदाहरणनामकस्यैकस्य नवीनालङ्कारस्योद्भावनं कृतम् ।।
उदाहरणम्
सामान्येन निरूपितार्थस्य सुखप्रतिपत्तये तदेकदेशं निरूप्य तयोरवयवावयवविभावउच्यमानउदाहरणम् । यथा
‘अमितगुणोऽपि पदार्थों दोषेणैकेन निन्दितो भवति ।
निखिलरसायनराजो गन्धेनोग्रेण लशुन इव ॥'
विद्याधरस्य योगदानम्
नैकोऽपि नवीनालङ्कारस्योद्भावनं कृतमनेनाचार्येण ।
विद्यानाथस्य योगदानम्
विद्यानाथोऽपि प्रतापरुद्रयशोभूषणे नैकोऽपि नवीनालङ्कारस्योद्भावनं कृतवान् । एकावल्याः प्रश्नोत्तरिकालङ्कारः वाग्भटालङ्कारस्य प्रश्नोत्तरालङ्काररूपेऽन्तर्भवितुं शक्यते । अस्य स्वरूपः सरस्वतीकण्ठाभरणे एवोपलब्धो भवति । अतोऽस्यालछारस्योद्भावनश्रेयः विद्याधरस्य नास्त्येव । अनेनैव प्रकारेण प्रतापरुद्रयशोभूषणे नवीनालङ्कारस्य प्रतिपादनः नाभूत् ।।
द्वितीयवाग्भटस्य योगदानम्
( द्वावभिनवालङ्कारौ सर्वं सङ्कलय्योनसप्तत्यलङ्काराः वर्णिताः )
(२+२०४=२०६-१३७=६९ ) काव्यानुशासने द्वितीयवाग्भटाचार्येण श्रयःषष्टयलक्काराणां निरूपणकृतम् । तेष्वलङ्कारेषु 'अन्यः, अपरश्च' द्वावर्थालङ्कारौ नवीनौ स्तः । अनेकेषां .. पदार्थानामेकत्रसमावेशकरणेनान्यालङ्कारो भवति । यथा -
'अनेकेषामेकत्र निबन्धस्त्वन्यः ।
अनेन प्रकारेण गुणक्रियया युगपदभिधानमपरालङ्कारोऽस्ति । यथा| ‘गुणक्रियायां युग पदभिधानमपरः । तत्रैव, पृ० ४१ सामान्यस्य सामान्येन समर्थनरूपमेवोभयान्यासालङ्कारो भवति । यो ह्यर्थान्तरन्यासस्यैवैकः प्रभेदोऽस्ति । यथा-- ‘सामान्यं सामान्येन यत् समय॑ते स उभयन्यासः । तत्रैव, पृ० ४४ अतोऽयमयलङ्कारः नास्त्यभिनवः । अनेन प्रकारेण वाग्भटाचार्येण द्वयधिकशतद्वयेष्वलङ्कारेषु द्वावभिनवालङ्कारी सङ्कलितौ । किञ्च स्वग्रन्थे सप्तत्रिंशदधिकशतमलङ्काराणां प्रतिपादनमकृत्वैव केवलमूनाशीत्यलङ्काराणामेव प्रतिपादनं कृतम् ।
विश्वनाथस्य योगदानम्
(द्वौ नवीनावलङ्कारौ सर्व सङ्कलय्य सप्तसप्तत्यलङ्काराणां
प्रतिपादनम् ।) | साहित्यदर्पणे विश्वनाथेन भाषासमनामकस्यैकस्य शब्दालङ्कारस्य कल्पना कृता । अनेनैवार्थालङ्कारेऽपि ‘अनुकूल' नामकस्य एकस्यालङ्कारस्य कल्पना कृताऽस्ति । अनेन सप्तसप्तत्यलङ्काराणां भेदप्रभेदैः सह प्रतिपादनं कृतम् ।
भाषासमः
‘शब्दैरेकविधैरेव भाषासु विविधास्वपि ।
वाक्यं यत्र भवेत्सोऽयं भाषासम इतीष्यते ।।
उदाहरणं यथा -
मञ्जुलमणिमञ्जीरे कलगम्भीरे विहारसरसीतीरे ।
'''विरसासि कॅलिकीरे किमालि ! धीरे च गन्धसारिसमीरे ॥'''
अत्र एकविधैरेवशब्दैः संस्कृतप्राकृतादिविविधभाषासु वाक्योपपत्तेः भाषासमः ।
अनुकूलः
'कुपितासि यथा तन्वि, निधाय करजक्षतम् ।
केशवमिस्य योगदानम्
( नवीनालङ्कारः एक एव )
( १+२०८=२०९ ) केशवमिश्रस्यालङ्कारशेखरे प्रतिपादितेष्वष्टशब्दालङ्कारेषु गूढ-प्रहेलिकालङ्कारयोरपि प्रतिपादनं भोजराजेन पूर्वमेव कृतम् । आचार्य विश्वनाथेन प्रत्याख्यातोऽयमलङ्कारः प्रहेलिकेति । तद्यथा सरस्वतीकण्ठाभरणकृल्लक्षणात्--
इत्यादि प्राचीनान्तरलक्षणकरणाच्च प्रहेलिकाया अलङ्कारतया तल्लक्षणस्यावश्यं वक्तव्यमित्युद्दिश्य विश्वनाथेन
‘रसस्य परिपन्थित्वान्नालङ्कारः प्रहेलिका।
उक्तिवैचित्र्यमात्रं सा च्युतदत्ताक्षरादिका ॥'
विदग्धः सरलो रागी नितम्बोपरि संस्थितः ।
तन्वङ्गयालिङ्गितः कण्ठे कलं कूजति कोविदः ॥
अत्र विट इत्यत्र विकारस्थाने घकारदान. द्वितीयोऽर्थों भवति । सा च नि । अनेन केशवेनार्थालङ्कारेष्वन्यदेशत्वनामकस्यैकस्य नवीनालङ्कारस्य वः कृतः । केचित्तु 'अन्यदेशत्वमेव विशेषोक्तिविभावने, अधिकरणद्वय गोवर्द्धनस्त अभ्यासमेवान्यथासिद्धयाऽन्यदेशत्वमेव निराचकार । किञ्च केशवेन चतुर्दशस्वर्थालङ्कारेष्वन्यदेशत्वमपि स्वतन्त्रालङ्कारत्वेन स्वीकृतम् ।
‘सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिः विभावने।
एवं स्युरर्थालङ्काराश्चतुर्दश न चापरे ॥
तत्रैव च यत्र प्रयोज्यप्रयोजकयोर्वैयधिकरण्य–अन्यदेशत्वमिति । तत्रैव । मम्मटस्यासङ्गत्यलङ्कारे एवास्यान्तर्भावः । विश्वनाथेन यदसङ्गत्यलङ्कारस्योदाहरणं दत्तम् । तदेवालङ्कारशेखरेऽन्यदेशत्वस्योदाहरणमस्ति ।
अप्पयदीक्षितस्य योगदानम्
( नवीनालङ्कारौ द्वौ त्रयोविंशत्यधिकशतमलङ्काराः सर्वे )
जगन्नाथस्य योगदानम्
( एक एवाभिनवालङ्कारः, सर्वे ऊनसप्तत्यलङ्काराः प्रतिपादिताः) (१+२११%=२१२-१४३= ६९)
संस्कृतसाहित्यगगनस्यान्तिमः देदीप्यमाननक्षत्रः पण्डितराजजमा - जयदेव-दीक्षितयोः कतिपयानामलङ्काराणां खण्डनं तथा कतिपयानां माय. मपि कृतवान् । रसगङ्गाधरे तिरस्कारनामकस्यैकस्य नवीनालङ्कारस्योद्धा - कृतमनेन । यद्यप्यस्याऽपि बीजः शोभाकरमित्रस्यानपरालङ्कारे निहितोऽस्ति। । एवञ्च दोषविशेषानुबन्धात् गुणत्वेन प्रसिद्धस्यापि द्वेषस्तिरस्कारालङ्कारो भवति .. रसगङ्गाधरे अलङ्काराणां विवेचनं खण्डितमिव प्रतिभाति । अस्य कवेः समये. - अलङ्काराणां संख्या द्वादशाधिकशतद्वयमासीत् । रसगङ्गाधरे उत्तरालङ्कार. पर्यन्तविवेचितमलङ्काराणां संख्या ऊनाशीत्यासीत् । विश्वेश्वरेण अलङ्कारकौस्तुभनामकग्रन्थे एकषष्टयलङ्काराणां निरूपणं कृतं तथा अच्युतरायेनाऽपि साहित्यसारे शतमालङ्काराणां..निरूपणं कृतम् । - अनयोः ग्रन्थयोः नास्त्येकोऽपि नवीनालङ्कारः। अस्मिन् ग्रन्थे मया तेषां ग्रन्थानामुल्लेखः न कृतः यस्मिन् ग्रन्थे नवीनालङ्काराणां सर्वथाऽभावोऽस्ति, अथवा यस्मिन् ग्रन्थेऽलङ्काराणां संख्याऽत्यल्पाऽस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अलङ्कारशास्त्रम्
वटवृक्षः
इतरभाषासु अस्य वटवृक्षस्य नामानि
अयं वटवृक्षः आङ्ग्लभाषया“ब्यानियन् ट्री” इति उच्यते । सस्यकुले अयं Ficus Bengalensis कुले अन्तर्भवति । अयं हिन्दीभाषया“बड्” इति, तेलुगुभाषया“मरिचेट्टु” इति, तमिळ्भाषया “आलमरम्” इति, मलयाळभाषया“वटम्” इति, कन्नडभाषया “आलद मर” इति च उच्यते ।
सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्
मोरासिये कुटुम्बसम्बद्धस्य वटवृक्षस्य फैकस् बेङ्गालेनिस्(Ficus Bengalensis) इति सस्यशास्त्रीयं नाम ।
विशेषगुणलक्षणानि
विशालभ्यः अस्य शाख्याभ्यः मूलानि निस्सृत्य भूमौ सुरूढाः भूत्वा स्वयं काण्डत्वम् आप्नुवन्ति । एवमेव प्रहलप्रदेशपर्यन्तं व्याप्नोति । अस्य पत्राणि घणानि स्फुरणानि च भवन्ति । अस्मिन् महावृक्षे फालानि लघूनि पक्षिप्रियाणि सम्भवन्ति किन्तु पुष्पाणि न भवन्ति इति विशेषः । अयं श्लोकः वृक्षस्य गरिमां सूचयति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वटवृक्षस्य प्रयोजनानि
अयं वटवृक्षः अत्यन्तं विशालः वृक्षः । तस्मात् सः वृक्षगणे अन्तर्भवति । औषधीयानां गुणानां कारणात् औषधीयानां सस्यानां गणे अपि अन्तर्भवति । अस्य वटवृक्षस्य रसः कटुः तथा च कषायः । अयं रूक्षः, शीतगुणयुक्तः च । १.	अस्य वटवृक्षस्य रसः कण्ठवेदनां, व्रणं, गुल्फछेदनं, दन्तवेदनां, दन्तपाल्याः वेदनां च निवारयति । २.	अस्य वटवृक्षस्य त्वचा निर्मितं चूर्णं १ ग्रां यावत् १० ग्रां मिते जले संयोज्य निर्मितं कषायं मधुमेहरोगिणां हितकरम् । ३.	तदेव कषायं महिलानां श्वेतस्रावस्य क्षलनार्थम् अपि उपयुज्यते । ४.	अस्य वटवृक्षस्य पर्णस्य उपरि तैलं लेपयित्वा तत् उष्णीकृत्य पिटकानाम् उपरि स्थापनेन पिटकाः बहुशीघ्रम् अपगच्छन्ति । ५.	अस्य वृक्षस्य फलं वृष्यत्वेन (Virilific) अपि उपयुज्यते ।
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् । कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।
प्रयोजननानि
वर्गः: औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पाञ्चालीरीतिः
पाञ्चालरीतिः वैदर्भीगौडीरीत्युभयात्मिका इति कथनात् मृदुपरुषा मध्यमसमासा च भवति पाञ्चालीरीतिः । यथा – अत्र बन्धस्य नातिमृदुलत्वात् नातिपरुषत्वात् मध्यमसमासप्रायत्वाच्च, इयं पाञ्चालीरीतिर्भवति ।
‎
महिमभट्टेन ध्वनिलक्षणे उद्भाविताः दश दोषाः।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:साहित्यम् वर्गः:संस्कृतसाहित्यम्‌
शुपिया
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति शुपियामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शुपिया ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सर् रोनाल्ड् रास्
(कालः – १३. ०५. १८५७ तः १६. ०९. १९३२)
एषः सर् रोनाल्ड् रास् (Sir Ronald Ross) मलेरियासंशोधकः । अयं १८५७ तमे वर्षे मेमासस्य १३ दिनाङ्के भारतस्य आल्मोरप्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पितरौ आङ्लो-इण्डियन् आस्ताम् । एषः सर् रोनाल्ड् रास् अष्टमे वयसि प्रथमवारम् इङ्ग्लेण्ड्-देशम् अपश्यत् । अनन्तरं तस्य शिक्षणं पूर्णतया तत्रैव इङ्ग्लेण्ड्-देशे एव प्राचलत् । सः १८७९ तमे वर्षे सैण्ट्-बार्थलोम-वैद्यालये वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं नौकायां किञ्चित् कालं यावत् वैद्यरूपेण कार्यम् अकरोत् । ततः सर् रोनाल्ड् रास् १८८१ तमे वर्षे पुनः भारतं प्रत्यागत्य मद्रास् (इदानीन्तनः चेन्नैप्रान्तः) प्रान्ते भारतीय-वैद्यकीयसेवायां कार्यम् आरब्धवान् । किञ्चित् कालं यावत् कार्यार्थम् अण्डमान्-द्वीपे अपि वासम् अकरोत् एषः सर् रोनाल्ड् रास् । तत्र सः कवनानि, कादम्बरीः, नाटकानि च अलिखत् । अस्य सर् रोनाल्ड् रासस्य मलेरियारोगस्य तथा तस्य परिहारस्य विषये चिन्ता आरब्धा । मषकाणां दशनम् एव मलेरियारेगस्य कारणं स्यात् इति सः अचिन्तयत् । तस्य रोगस्य विषये अधिकाधिकानि विवरणानि अपि सङ्गृहीतवान् सर् रोनाल्ड् रास् । १८९४ तमे वर्षे यदा सः सर् रोनाल्ड् रास् विरामकाले इङ्ग्लेण्ड्-देशं गतवान् आसीत् तदा सर् प्याट्रिक् म्यान्सनस्य मेलनम् अकरोत् । सः सर् प्याट्रिक् म्यान्सन् उष्णवलयस्य रोगाणां विषये परिणतः आसीत् । सः चीनादेशे विद्यमानस्य गजपादरोगस्य (फैलेरिया) कारणीभूताः मषकाः इति विषयं संशोधितवान् आसीत् । मरेलियारोगस्य कारणीभूतानां रक्ते विद्यमानानां परावलम्बिनां जीविनाम् अभिज्ञानं कथम् इति सर् रोनाल्ड् रासम् अबोधयत् सय् प्याट्रिक् म्यान्सन् । भारतं प्रत्यागतः सर् रोनाल्ड रास् तद्विषये संशोधनम् अपि आरब्धवान् ।
एषः सर् रोनाल्ड् रास् कदापि जीवशास्त्रस्य विद्यार्थी न आसीत् एव । तथापि मलेरियारोगेण सहस्रशः जनाः यत् म्रियन्ते स्म तत् दृष्टवतः सर् रोनाल्ड् रासस्य मनसि किमपि करणीयम् इति इच्छा उत्पन्ना आसीत् । तदर्थं सः सिकन्दराबाद्-नगरे यदा सैन्यस्य वैद्यालये कार्यं कुर्वन् आसीत् तदा मषकाणां जीवनचक्रं, गुणलक्षणं सर्वम् अभ्यस्तवान् । यदा बेङ्गलूरुनगरं यदा आगतवान् तदा मषकाः एकत्र स्थिते जले सन्तानोत्पत्तिं कुर्वन्ति इति संशोधनं कृतवान् । पुनः सिकन्दराबाद्-नगरं गत्वा मलेरियारोगेण पीडितानां रोगिणां रक्तं सङ्गृह्य परीक्षां कृतवान् । तेन मषकाः मलेरियारोगस्य कारणीभूतान् परावलम्बिजीवीन् वहन्ति इति ज्ञातम् । अनाफिलिस्नामकाः मषकाः एव तान् सूक्ष्मजीवीन् वहन्ति इत्यपि सः संशोधितवान् । सः सर् रोनाल्ड् रास् स्वेन संशोधितं सर्वम् अपि इङ्ग्लेण्ड्-देशे विद्यमानं सर् प्याट्रिक् म्यान्सनम् अवदत् । सः तं विषयम् इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य वैद्यकीयक्षेत्रे सर्वत्र प्रसारितवान् । भारतस्य सर्वकारं प्रति पत्रं लिखित्वा सर् रोनाल्ड् रासस्य संशोधनार्थम् अपेक्षितानि आनुकूल्यानि कल्पयितुम् अपि प्रार्थितवान् । तदनन्तरं मषकाणां नियन्त्रणस्य कार्यं यशस्वितया सम्पन्नम् ।
एषः सर् रोनाल्ड् रास् अस्मिन् संशोधनकार्ये बहुविधानि कष्टानि सोढवान् । बहु श्रमं चापि कृतवान् । तदर्थं १९०२ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रस्य विभागे अयं सर् रोनाल्ड् रास् “नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः । १९११ तमे वर्षे तेन “सर्” पदवी अपि प्राप्ता । तस्य नाम्नः एव “रास् इन्स्टिट्यूट्” १९२६ तमे वर्षे आरब्धम् । एषः सर् रोनाल्ड् रास् १९३२ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १६ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उधमपुरम्
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति उधमपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति उधमपुरम् ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अमृतलताकषायम्
thumb|right|200px|अमृतलतायाः पत्राणि
अमृतलतायाः पत्रैः काण्डेन वा निर्मितं कषायम् एव अमृतलताकषायम् । एषा अमृतलता आङ्ग्लभाषया Guduchi (Tinospora cordifolia) इति वदन्ति । भारते तु इदं कषायं गृहौषधत्वेन अधिकतया उपयुज्यते ।
अमृतलताकषायस्य निर्माणम्
अमृतलताकषायस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । अमृतलतायाः पत्राणि काण्डं वा प्रक्षाल्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित्प्रमाणेन पातुं शक्यते ।
वर्गः:पेयानि वर्गः:कषायम् वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रकरणग्रन्थाः (द्वैतदर्शनम्)
प्रकरणग्रन्थः नाम वेदान्तशास्त्रस्य कांश्चन निर्दिष्टविषयान् प्रति विशेषविवेचनाय सहायकः परन्तु ग्रन्थरूपेण अतिलघुः । सर्वेषां शास्त्राणाम् अध्ययनात् प्राक् प्रकरणग्रन्थानाम् अध्ययनम् आवश्यकमेव ।
मध्वाचार्यैः रचिताः ग्रन्थाः एव ‘सर्वमूलग्रन्थाः’ इति प्रसिद्धाः । एतेषु अन्यतमाः एव ‘प्रकरणग्रन्थः’ ते च –
एतेषां रचने सुसंबन्धः निर्दिष्टक्रमः विद्यते । एतेषां ग्रन्थानां स्थूलपरिचयः अत्र विद्यते -
प्रमाणलक्षणम्, कथालक्षणम्
उभयत्रापि शास्त्रे चर्चिताणां विषयाणां यथार्थं निर्णयं कर्तुं आवश्यकानां केवलप्रमाण- अनुप्रमाणयोः यथार्थवत्रया अर्थप्रतिपादनं तथाच तत्त्वनिर्णयं प्रति पूर्वपक्षिसिद्धान्तिनोः वादः यथा क्रियते तत्सर्वमपि अत्र दर्शितम् ।
उपाधिखण्डनम्, मायावादखण्डनम्, प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानखण्डनम्
एते त्रयः ग्रन्थाः अपि अद्वैतखण्डनार्थं एव आचार्यैः आरब्धाः ।
उपाधिखण्डने तु मायावादिनः एवं वदन्ति सकलवेदान्तं तथा मीमांसाशास्त्रम् अपि जीवब्रह्मणोः ऐक्यत्वं एव प्रतिपादयति । एतत् ऐक्यत्वं आत्मस्वरूपमेव तथापि एताद् ज्ञानवरकम् । अभेदरूप एतदात्मस्वरूपं तथापि अज्ञानरूप उपाधिना ज्ञातुं न शक्यते । एतद्ज्ञानावरणं निवार्य जीवेश्वरयोः अभेदप्रतिपादनं एव सकलशास्त्राणां उद्देशः इति तेषां वादः एतादृशरूपवादं आचार्याः निराकुर्वन्ति ऐक्यवादं दोषपूरितम् येन केनापि प्रकारेण परमात्मनः अज्ञानं न सम्भवति । जीवपरब्रह्मणोः मध्ये भेदः स्वाभाविक न तु उपाधिकृतः इत्यादिरूपेण तत्खण्डयति । मायावादखण्डेन पूर्वपक्षं एवं मोक्षस्तू आत्मस्वरूप एव शास्त्राध्ययनात् प्रागेव आत्मस्वरूपं सिद्धं इति कारणात् शास्त्राध्ययनेन प्राप्तं मोक्षरूपफलमपि प्रागेव सिद्धम् । अद्वैतरीत्या अज्ञानं तु सदसद्विलक्षणम् । अज्ञानसम्भवेन चतुर्थप्रकाराभावात् पञ्चमप्रकारमपि निरस्ता । एतेन वाक्येन मायावादं निरस्य विषयप्रयोजनानां अभावात् अधिकारी अपि नास्ति । तथा च इदं ग्रन्थं एव अनारंभणीयम् इति कृत्वा विष्णुसर्वोत्तमत्व प्रतिपादक भगवद्गीतायाः उपनिषदः वाक्यानि च उदाहृत्य तं ग्रन्थं समापयत् ।
मिथ्यात्वानुमानस्य तु सारांशं एवं विद्यते । अत्र तु मायावादिनः- अनुमानेन विश्वमिथ्यात्वं साधयन्ति अनुमानं तु एवम् विमतं मिथ्या दृश्यत्वात् यथा सम्प्रतिपन्नमिति । अत्र तू आचार्याः प्रतिज्ञायाः आश्रयासिद्धि अप्रसिद्धविशेषणरूपदोषौ भवतः तथा च सिद्धसाधनतां अपि दत्त्वा प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधकानुमानं खण्डयति । विश्वमिथ्यात्वं साधयन्तः प्रतिवादिनण् शूचिरूप्यं दृष्टान्ती कुर्वन्ति । तथा च तत्र साध्यवैकल्यरूपदोषो अस्ति इति कृत्वा साधनवैकल्यरूपदोषं अपि दत्त्वा प्रकरणं समापयन्ति ।
बोधिसत्त्वः (नाटकम्)
समस्ते विश्वे अत्यन्तं विख्यातः, संस्कृतभाषायाः महान् ज्ञाता प्रसिद्धः इतिहासकारः डी.डी. कोसंबीमहोदयः मराठीभाषायां बोधिसत्त्व इति नाटकं विरचितवान्. अयं ग्रन्थः प्रथमतया 1945 तमे वर्षे एव प्राकाश्यं गतः आसीत्. दत्तात्रेय बालकृष्ण कालेलकरः अस्य मराठीमूलग्रन्थस्य प्रस्तावनां लिखितवान् आसीत्। अस्मिन् नाटके चत्वारः अंकाः सन्ति।
प्रकरणग्रन्थाः (द्वैतदर्शनम्)
तत्वोद्योतः
तस्य ग्रन्थस्य अन्यत् नाम ‘वाद’ इति । अस्मिन् ग्रन्थे तु आचार्याः मूकेश्वरभेदं समर्थयित्वा तथा अनिर्वचनीयत्वविषये किमपि प्रमाणं नास्ति तथा च वेदद्रष्टुः लक्षणं उक्त्वा प्रामाण्यं स्वतः सिद्धं वर्णाः नित्याः अतीन्द्रियविषयस्य आगम एव प्रमाणं, वेदाः नित्याः तथा च कार्यतावादस्य खण्डनं कृत्वा आगमानां महातात्पर्यं ईश्वरे एव इति कृत्वा इत्यादीन् विषयान् अत्र सविस्तरं वर्णितवन्तः । विष्णुतत्वविनिर्णये एव नारायणस्य अनन्तगुण परिपूर्णत्वं विशेषतः साधितम् । विष्णुः सकलदोषदूरः सः एव स्वातन्त्र्येण जगत्कर्तानत्वन्यः इत्यादयः विषयाः अत्र तु सविस्तरं चर्चिताः ।
बोधिसत्त्वः (नाटकम्)
राजकुमारः सिद्धार्थगौतमः वृद्ध-रुग्ण-शव-संन्यासिनः संवीक्ष्य रात्रौ गृहत्यागमकरोत् इति घटनां काल्पनिकीं प्रक्षिप्तां वा मत्वा कोसंबीमहोदयः त्रिपिटकसम्मतां घटनां अत्र उपस्थापयत्। अन्येष्वपि ग्रन्थेषु सः शाक्य-कोलियराज्ययोर्मध्ये प्रवाहितायाः रोहिणीनद्याः जलविवाद एव सिद्धार्थाभिनिष्क्रमणस्य ऐतिहासिकं कारणमासीत् इति बहुभिः प्रमाणैः पर्यपुष्यत। किन्तु तेषु तेषु ग्रन्थेषु उपस्थापितानि प्रमाणानि अपूर्णानि एव भान्ति स्म, तर्हि त्रिपिटकस्थ-प्रमाणैः परिपुष्टा इयं घटना इतो{पि स्पष्टतया उपस्थापनीया इति धिया सः ‘बोधिसत्त्वः’ इति चतुःअङ्कात्मकं लघुनाटकं व्यरचयत्। नाटके{स्मिन् सः त्रिपिटकसम्मतां सिद्धार्थाभिनिष्क्रमणस्य कारणीभूतां घटनाम् अत्यन्तं रोचकतया उपस्थापितवान्।
प्रकरणग्रन्थाः (द्वैतदर्शनम्)
कर्मनिर्णयः
एतत् प्रकरणं तू ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपञ्चके प्रथमाध्यायस्य व्याख्यानरूपम् । अत्र तू ब्रह्मणः निर्गुणत्वनिराकरणम् तथा च निर्विशेषत्वस्य खण्डनम्, सदसद्वैलक्षण्यनिरासः विष्णोः गुणपूर्णत्वसमर्थनम् तथा महानाम्नीऋचां अर्थनिरूपणम् महानाम्न्यः उपसर्गकथनम् ते च, प्रचेतन, प्रचेतय, आयाहि पिब, मत्स्व इत्यादि तथा च तेषां विभागः, शस्त्रमन्त्रार्थः, मन्त्रसंयोजनफलं इत्यादिविषयाः अस्मिन् ग्रन्थे उक्ताः ।
बोधिसत्त्वः (नाटकम्)
डा. प्रफ़ुल्लगडपालेन मराठीभाषातः अस्य बोधिसत्त्व इति नाटकस्य संस्कृतानुवादः विहितः. राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् (मानितविश्वविद्यालयः) [56-57, इन्स्टीट्यूशनल एरिया, जनकपुरी, नवदेहली-110058] इत्यस्मात् संस्थानात् अयं ग्रन्थः 2013 तमे वर्षे प्रकाशितो जातः।
प्रकरणग्रन्थाः (द्वैतदर्शनम्)
तत्त्वसङ्ख्यानम्
अत्र तू तत्त्वम् इत्यस्य कोऽर्थः,तस्य विभागः तद्विषये एव चर्चा प्रथमतः अनन्तरं तद्विधम् इति कृत्वा अस्वतन्त्रतत्वे प्रभेदान् उक्त्वा ग्रन्थः समाप्यते । (स्वतन्त्र) यथार्थतत्वस्य लक्षणम् एवम् स्वरूपप्रवृत्ति प्रमिति लक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं । तत् विष्णुः एकः एव अन्यत् अस्वतन्त्रतत्त्वं तत्र विभागान् उक्त्वा ग्रन्थो हि समाप्यते ।
बोधिसत्त्वः (नाटकम्)
इमान्यपि दृश्यताम्
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bodhisattvah.jpg