cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आस्थाननवरत्नानि
कालिदासस्य स्थितिकालः
3. तृतीयस्य प्रवर्तकः फर्गुसनमहोदयः आसीत् । एतस्य कथनम् अस्ति यत् ५४४ क्रिस्ताब्दे विक्रमादित्यपदलाञ्छनेन केनापि राज्ञा हूणाः विजिता । मतमिदं मैक्समुलरः अपि स्वीकरोति । डा. हार्नलीमहोदयः कथयति यत् महाकवेः कालिदासस्य आश्रयदाता यशोधर्मानृपतिः षष्ठ शताब्द्याम् आसीत् । अनेन कविना तस्य यात्रावर्णनव्याजेन रघोः दिग्विजययात्रा वर्णिता इति ।
कृतयः
कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते -
एतदतिरिक्तानि नामानि
कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च ।
स्तोत्राणि
कालीस्तोत्रं, गङ्गाष्टकं, चण्डिकादण्डकं, श्यामलादण्डकं, मकरन्दस्तवः, अम्बास्तवः, लक्ष्मीस्तवः, लघुस्तवः, कल्याणस्तवः, शृङ्गारतिलकप्रभृतीनि च ।
महाकवेः कालिदासस्य विद्वत्तायाः व्यक्तित्वस्य विषये च तस्य ग्रन्थाः एव निरूपयन्ति । तस्य त्रयाणां नाटकानाम् आरम्भे शिवस्तुतिः विद्यते । कुमारस्कन्दस्य जननं वर्णयित्वा किञ्चित् काव्यमेव अलिखत् । रघुवंशस्य आरम्भे पार्वतीपरमेश्वरं च सम्प्रार्थितवान् । अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्तिमभागे नीललोहितः मुक्तिं मे ददातु इति शिवं प्रार्थयामास । एतैः कारणैः कालिदासः शिवभक्तः इति स्पष्टं भवति । परम् अन्यत्र सः ब्रह्माणं विष्णुं च अस्तौत् । एतत् अस्य सौहार्दपूर्णव्यक्तित्वस्य निदर्शनम् । तस्य कृतिषु वैदिकयज्ञयागादिनाम् उच्चस्थानम् अस्ति । उपनिषदां तत्वानि जीवनदृष्टेः आधारभूतानि इति परिदृश्यते ।
रघुवंशमहाकाव्यम्
रघुवंशं १९सर्गात्मकं महाकाव्यम् । अत्र रघोः वंशस्य कथा निबद्धा । रघुः अत्यन्तं पराक्रमी दानशूरः च आसीत् । तस्य वंशीयानां गुणवर्णनम् अस्मिन् काव्ये अस्तीति कविरयं रघुवंशम् इति नामधेयमकरोत् । प्रधानतया दिलीपः, रघुः, अजः, रामः, कुशः, अतिथिः इत्यादीनां श्रेष्ठराज्ञां वर्णनमस्ति । दिलीपः सत्यसन्धः धर्मनिष्ठश्च रघुः पराक्रमी दानशीलश्च, अजः कोमलहृदयी प्रेममयश्च, श्रीरामः सर्वोत्तमः इत्थम् एते चत्वारः अपि धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रतीकाः सन्ति । काव्येऽस्मिन् रघुदिग्विजयः, अजविलापः, सीतापरित्यागः इत्यादयः भागाः चित्ताकर्षकाः सन्ति । दशसु सर्गेषु रामायणस्य सारसर्वस्वं न्यरूपयत् महाकविः । अजविलापं सर्गं यावत् अवर्णयत् । प्रत्येकं सर्गेऽपि आकर्षकः कश्चन अंशः विद्यते । कथाभागः वर्णनं च परस्परं सम्मिल्य काव्यस्यास्य अन्यादृशं सौन्दर्यम् अवर्धयत् । रसानां परिपक्वता तन्मयत्वं जनयति । नवरत्नविराजितः मुक्ताहारः इव काव्यं सर्वविधसौन्दर्ययुक्तं सत् सहृदयानां प्रीतिपात्रम् आवहति । कालिदासेन अन्यानि काव्यानि नाटकानि ग्रथितानि चेदपि संस्कृतग्रन्थकाराः तं रघुकविः इति प्राशंसन् । तस्मात् अस्य काव्यस्य उत्कृष्टता अवगम्यते । दशमसर्गादारभ्य पञ्चदशसर्गपर्यन्तं रामस्य कथा वर्णिता । तदुत्तरं रामवंश्यानां तत्तन्नृपाणां चरितानि उपन्यस्तानि । अन्तिमः सर्गो गर्भान्धस्याग्निवर्णस्य अभिषेकेण समाप्यते – "तपस्यास्तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोकादुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः ।""निर्वापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः । । १९.५६ । ।"कालिदासः अग्निवर्णपरवर्तिनां राज्ञामपि वर्णनं चिकीर्षति स्म । परमसौ कालेन कवलीकृतः। अन्ये पुनः कालिदासेन परतोऽपि रघुवंशस्य सर्गाः लिखिताः परन्तु ते न प्राप्यन्ते इत्याहुः । बहवः तु कालिदास-अग्निवर्णसमकालिकतया ग्रन्थस्य तत्पर्यन्तां समर्थयन्ते । रघुवंशे येषां राज्ञां वर्णनानि सन्ति, तेषां रामायणवर्णितनृपैः सह भेदः आपतति, परन्तु वायुपुराणवर्णितरामवंशावल्या सह रघुवंशवर्णितरामवंशावली भूयसा सामञ्जस्यं धारयति ।
कुमारसम्भवम्
कुमारसम्भवं किञ्चन महाकाव्यम् । शिवपार्वत्योः प्रेम्णः वर्णनपुरस्सरं देवसेनापतेः स्कन्धस्य कुमारस्य जननवर्णनयुक्तम् अपूर्वम् इदं महाकाव्यम् । इदमपि महाकाव्यं १७सर्गात्मकम् । परं पूर्वं २२ सर्गाः स्युः इति केषाञ्चित् विदुषाम् अभिप्रायः । सृष्टिकर्तुः ब्रह्मदेवस्य वरप्रसादेन तारकासुरः प्रबलो भूत्वा सकलान् अमरान् पीडयामास । तस्माद् ब्रह्मणः सूचनानुसारं शिवपार्वत्योः विवाहम् अकारयन् देवाः । तयोः पुत्रेण कुमारेण तारकासुरः निहतः । अयं कथाभागः अत्र कविना सुमधुरसरसशैल्या वर्णितः । रामायणगतम् अधो लिखितं पद्यं पठित्वैव कालिदासेन स्वकाव्यस्य नामकरणं कृतं स्यादिति विद्वांसः तर्कयन्ति । "एष ते राम गङ्गायाः विस्तारोऽभिहितो मया ।""कुमारसम्भवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ (बालकाण्डे 37/32)"काव्यारम्भे कविः नगाधिराजः हिमालयः पृथिव्याः मानदण्ड इव स्थितः इति मनोहररूपेण अवर्णयत् । काव्येऽस्मिन् रतिविलासः, वसन्तवर्णनं, पार्वत्याः तपसः वर्णनञ्च अपूर्वमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन् कवेः प्रतिभा परां काष्ठां प्राप्नोत् । काव्यस्यास्य भाषा, काव्यचारुत्वम्, उन्नतसंस्कृतेः परिसरं, सुन्दरोपमाननिदर्शादयः काव्यस्य सौन्दर्यम् अवर्धयन् । कुमारसम्भवकाव्ये तपसि तत्परा हिमनगसुता पार्वती ब्रह्मचारिवेषधारिणः शिवस्य सम्भाषणं श्रुत्वा ततः गन्तुम् इष्टवती तदा अनल्पकल्पनामूर्तिः कविः कालिदासः सर्वथाऽभिनवां मर्मस्पर्शिनीं च उपमां प्रस्तौति - "मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः, शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।। ५.८५ ।।"अत्र मार्गाचलव्यतिकरेण आकुलिता नदी इव शैलाधिराजतनया अस्ति । एतस्याः शारीरिकी मानसिकी च समीचीना स्थितिः पद्यांशेन अनेन सम्यक् परिलक्ष्यते ।
नाटकानि
मालविकाग्निमित्रम् - एतत् नाटकं राज्ञः अग्निमित्रस्य कथा अस्ति। सः मालविका नाम सेविकाम् अकामयत। एतं विषयं ज्ञात्वा स्वराज्ञी राज्ञे अक्रुध्यत् | मालविकाम् आसेधयत् च। परन्तु मालविका राजपुत्री आसीत्। तस्याः जन्म ज्ञात्वा राज्ञ्याः अनुमत्या अग्निमित्रः मालविकाम् परिणीतवान्।
पद्यम्
कुमारसम्भवं, मेघदूतं, रघुवंशं, ऋतुसंहारं च कालिदासस्य विशेषकाव्यानि सन्ति । मेघदूतं संस्कृत-साहित्ये प्रख्यातं दूतकाव्यम्‌ । तत् सन्देश-काव्यम् इत्यपि परिचितम् । कुमारसम्भवम् नाम महाकाव्यं महाकविना कालिदासेन विरचितम्। अस्मिन् प्रकृतेः शोभा सुशब्दैः वर्णिता। अस्मिन् सप्तदश सर्गाः सन्ति। अस्मिन् काव्ये स्कन्दस्य जन्म वर्णितम्। 'रघुवंशम्' महाकविना कालिदासेन विरचितमेकं महाकाव्यमस्ति। महाकाव्येऽस्मिन् राज्ञः रघोः वंशस्य पूर्णं वर्णनमस्ति। सूर्य-प्रभवस्यास्य वंशस्य मनु-दिलीप-अज-दशरथ-रामादीनां सर्वेषां नृपाणां विस्तृतं वर्णनमस्ति।
वररुचिः प्राचीनभारतीयः ग्रन्थकर्ता अस्ति । भारतस्य नैके भागे अनेकेषु पुराणेतिहासस्य शास्त्राणां च ग्रन्थैः सह वररुचेः नाम श्रूयते । किन्तु अयं सः वररुचिः यः वार्तिककारः कात्यायनः इति प्रथितः। प्रकृतभाषायाः सर्वप्रथमव्याकरणग्रन्थस्य प्राकृतप्रकाशस्य रचयिता अयमेव वररुचिः इति पण्डितानां वादः । शकपुरुषस्य राज्ञः विक्रमादित्यस्य अस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु (नव पण्डितेषु) अन्यतमः । कथासरित्सागरे नाम एकादशशतकस्य प्रसिद्धे महाग्रन्थे वररुचिः इति नाम प्रधानपात्रतां वहति ।
कात्यायनः वार्तिककारः । वररुचिः इति एतस्य अपरं नाम । एषः कौशाम्बीनिवासी । सोमदत्तः एतस्य पिता । एषः दाक्षिणात्यः आसीत् । भाष्यकारः पतञ्जलिः एतं 'भगवान्’ इति, ’आचार्यः’ इति च आदरेण निर्दिशति । एतस्य कालः क्रि.पू. ४ शतकं स्यात् इति पण्डिताः भावयन्ति । वार्तिकानि नाम सूत्राणां व्याख्यानरूपाणि । सूत्रेषु प्रयुक्तानां पदानां प्रयोजनचिन्तनम्, अनुक्तानां पदानां योजनं, दुरुक्तानां पदानां समीकरणं च करोति वार्तिकम् । वार्तिकानि पृथग्ग्रन्थरूपेण न उपलभ्यन्ते । महाभाष्ये(पतञ्जलिकृते) तानि सम्मिलितानि सन्ति । कात्यायनस्य वार्तिकशैली सूत्रशैलीम् एव अनुकरोति । कात्यायनेन व्याकरणस्य समृद्धिः विशेषतः वर्धिता अस्ति ।
केरलराज्यस्य प्रसिद्धप्राचिनकथायां वररुचिः इति नाम प्रधानपत्रेण श्रूयते। संस्कृतभाषायां दशाधिकेषु पुराणेतिहासलेखेषु वररुचिः इति नाम दृश्यते । कात्यायनः इति नाम अपि षोडशसंस्कृतग्रन्थेषु अस्ति । खगोलशास्त्रस्य गणितस्य च दशाधिकग्रन्थानां सम्बन्धे वररुचेः नाम संलग्नमस्ति । अयं वररुचिः खगोलशास्त्रज्ञः दक्षिणभारते प्रसिद्धस्य वाक्यपञ्चाङ्गस्य मूलभूतस्य  वाक्यकारणम् इति ग्रन्थस्य रचयिता । सः तमिळुनाडुप्रन्तीयः इति तस्य कृतेः आरम्भे एव स्पष्टं कृतवान् । अयं ग्रन्थः क्रि.श.१२८२तमे वर्षे तमिळुनाडुराज्यस्य काञ्जीप्रदेशे लिखितः इत्यपि ज्ञायते ।अमरसिंहो हि विद्वान् सर्वं भाष्यम् अचूयुरत् ।
अमरसिंहः तस्य अमरकोशः इति कोशेनैव विश्वप्रसिद्धः अस्ति । संस्कृतवाङ्मये ईदानीमपि शब्दकोशस्य अनन्यः ग्रन्थः अमरकोशः इति प्रसिद्धः नामलिङ्गानुशासनम् । कि.श.३७५तमे वर्षे कविः व्याकरणज्ञः चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य आस्थाने आसीत् । अस्य जीवनविषये विशेषज्ञानम् उपलब्धं नास्ति । अमरसिंहः मूलतः बौद्धमतानुयायी इति वदन्ति । तस्य अपूर्वा कृतिः नामालिङ्गानुशासनम् एव सर्वसंस्कृताध्येतॄणां प्रमाणभूतः विश्वकोशः । एतस्मिन् ग्रन्थे त्रयः काण्डाः दशसहस्रपदानि व्यवस्थितानि । स्मृतिपथे रक्षणस्य आनुकूल्यार्थे सर्वे श्लोकरूपेण सन्ति । क्रि.श.१७९८तमे वर्षे अमरकोशः प्रथमतः तमिळुलिप्या रोम् नगरे मुद्रापितः । क्रि.श.१९२७तमे वर्षे कन्नडभाषया अपि चतुर्थवारं प्रकाशिते अस्मिन् ग्रन्थे त्रयः काण्डाः २५सर्गाः सन्ति ।
वराहमिहिरः कश्चित् भारतीयः ज्योतिषी गणितशास्त्रज्ञः च आसीत्। एषः उज्जयिनीनगरे राज्ञः विक्रमादित्यस्य अस्थाने आसीत् । खगोलं, ज्यौतिषं गणितं चेति ज्योतिश्शास्त्रस्य त्रयः विभागाः । खगोलं ग्रहचलनादिकं ज्ञापयति । मानवजीवने ग्रहादीनां प्रभावं निरूपयति ज्यौतिषम् । एतेषां फलं निर्णयति गणीतम् । वराहमिहिरः एतान् त्रीन् भागान् अपि अधिकृत्य ग्रन्थं विलिख्य ‘फलज्योतिशशास्त्रस्य आद्यप्रवर्तकः’ इति ख्यातः अस्ति । एषः क्रि.श. ६ शतके आसीत् इति परिगण्यते । विक्रमादित्यस्य आस्थाने स्थितेषु नवसु रत्नेषु अन्यतमः आसीत् एषः’ इत्यपि प्रतिपादयन्ति केचन । एषः अवन्तिनिवासी आसीत्, आदित्यदासः एतस्य पिता आसीत् इति च ज्ञायते । पञ्चसिद्धान्तिका, लघुसंहिता, वाराहीसंहिता, बृहज्जातकम् इत्येते ग्रन्थाः एतेन रचिताः सन्ति । तत्र बहुज्जातकं सुप्रसिद्धम् । बृहज्जातके ४००० श्लोकाः, १०० अध्यायाः च सन्ति । ज्योतिषिकलक्षणम्, नक्षत्रव्यूहः, वृष्टिः, वास्तुविद्या, अश्वलक्षणं, वज्रपरीक्षा, पाकाध्यायः इत्यादयः, बहवः विषयाः निरूपिताः सन्ति अत्र । अतः एषः ग्रन्थः ‘लघुविश्वकोषः’ इत्येव परिगण्यते । पूर्वकृतीनाम् आधारेण ग्रन्थं रचितवान् एषः तत्र तत्र आधारग्रन्थान् अपि उल्लिखति । पञ्चसिद्धान्तिकाग्रन्थे एतस्मात् पूर्वकालिकस्य भारतीयज्यौतिषस्य विषयाः सङ्गृहीताः । अत्र ग्रहाणां चलनस्य, अक्षांश- रेखांशयोः विषयस्य च निरूपणं विद्यते । ग्रन्थेऽस्मिन् रोमन्खगोलविज्ञानसम्बद्धः रोमकसिद्धान्तः, अलेग्साण्ड्रियादेशस्थपाल्महोदयेन निरूपितः पौलिशसिद्धान्तश्च अस्ति । जर्मनपण्डितः डा. थीबोमहोदयः ऐदम्प्राथम्येन ग्रन्थस्यास्य सम्पादनं कृत्वा क्रि.श. १८५७ (सप्तपञ्चाशदधिक- अष्टादशशततमे) वर्षे प्राकटयत् । वराहमिहिरस्य असाधारणं बुद्धिकौशलं भारतीयैः पाश्चात्त्यैश्च सर्वदा स्मर्यते । एतेन प्रतिपादिताः विषयाः अद्यापि विज्ञानक्षेत्रे बहूपकारकाः संशोधनयोग्याश्च सन्ति ।
१३३७
१३३७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३३७ १३३७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
फेडेरिको माकेडा
फेडेरिको माकेडा(Federico Macheda) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तोरणमलः
तोरणमल् – महाराष्ट्रराज्ये धूळेमण्डले सात्पुरापर्वत- श्रेण्यां स्थितं गिरिधाम एतत् । सागरस्तरतः ३०३७ मीटर् उन्नते प्रदेशे अस्ति । यशवन्तसरोवरम् अत्र अतीवाकर्षकम् अस्ति । धूळेनगरतः १४५ कि.मी. दूरे एतत् गिरिधाम अस्ति ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य गिरिधामानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोलोराडो स्प्रिंग्स्
आधारानि
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि...
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः समत्वबुद्धियुक्तस्य निर्विकारपदप्राप्तिरूपं फलं वदति । पूर्वस्मिन् श्लोके समत्वबुद्धियुक्तस्य साधकस्य प्रशंसां कृत्वा अर्जुनाय कर्मयोगस्य अनुष्ठानाय प्रैरयत् । अत्र समभावस्य फलं वर्णयति ।
कर्मयोगी ज्ञानं प्राप्य पुण्यं, पापं, कर्मफलम् इत्यादीनां त्यागं करोति । तस्य त्यागस्य फलस्वरूपं कर्मयोगिनः पार्श्वे किमपि न भवति इत्यर्थः ? यदि तादृशः पुरुषः अधिकाधिकं पुण्यम् अकरिष्यत्, तर्हि तस्य ख्यातिः अभविष्यत् । त्यागानन्तरं कर्मयोगी 'शून्यं' भवति इत्यर्थः एव भवति ? एतस्मिन् श्लोके एतादृशीनां धारणानां खण्डनं भवति ।
पदच्छेदः
कर्मजम्, बुद्धियुक्ताः, हि, फलम्, त्यक्त्वा, मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः, पदम्, गच्छन्ति, अनामयम् ॥
अन्वयः
बुद्धियुक्ताः हि मनीषिणः कर्मजं फलं त्यक्त्वा जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयं पदं गच्छन्ति ।
सन्धिः
बुद्धियुक्ता हि = बुद्धियुक्ता + हि विसर्गसन्धिः (लोपः)
गच्छन्त्यनामयम् = गच्छन्ति + अनामयम् यण्सन्धिः
समासः
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः = जन्म एव बन्धः जन्मबन्धः - कर्मधारयः । जन्मबन्धेन विनिर्मुक्ताः - तृतीयातत्पुरुषः ।
अनामयम् = न विद्यते आमयः यस्मिन् तत् - बहुव्रीहिः
कृदन्तः
त्यक्त्वा = त्यज् + क्त्वा
तद्धितान्तः
मनीषिणः = मनीषा + इनि (मतुबर्थे) । मनीषा एषाम् एषु वा अस्ति ।
अर्थः
समबुद्धियुक्ताः ज्ञानिनः कर्मणः जायमानं फलं परित्यजन्ति । तेन जननरूपबन्धनात् विमुक्ताः सन्तः अन्ते अमृतमयं परमपदं प्राप्नुवन्ति ।
भावार्थः
'जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः' – समतायुक्तः मनीषिसाधकाः जन्मरूपिबन्धनात् मुक्ताः भवन्ति । यतो हि समतायां स्थिताः सन्तः ते रागः, द्वेषः, कमाना, वासना, ममता इत्यादिभ्यः दोषेभ्यः किञ्चिदपि दुषिताः न भवन्ति । एवं तेषां पुनर्जन्मनः कारणे नष्टे सति ते जन्ममृत्य्वोः बन्धनात् विमुक्ताः भवन्ति ।
'पदं गच्छन्त्यनामयम्' – 'आमय' इत्यस्य शब्दस्यार्थः भवति रोगः, व्याधिः वा । रोगः विकारः उच्यते । यस्मिन् किञ्चिन्मात्रम् अपि विकारः न स्यात्, तद् 'अनामयम्' अर्थात् निर्विकारि उच्यते । समतायुक्ताः मनीषिणः तादृशं निर्विकारं पदं प्राप्नुवन्ति । एतत् निर्विकारपदमेव 'अव्ययपदम्', शाश्वताव्ययपदं च उच्यते । सत्त्वगुणः अपि अनामयः उच्यते । परन्तु वास्त्व्येन अनामयत्वं तु स्वयं परमात्मतत्त्वम् एवास्ति । यतो हि गुणातीततत्त्वं प्राप्य एव साधकः जन्ममृत्य्वोः बन्धनात् मुक्तः भवति । परमात्मतत्त्वस्य प्राप्त्यै सत्त्वगुणः हेतुः भवति, अतः भगवान् सत्त्वगुणम् अपि अनामयत्वेन अघोयत् ।
मर्मः
अनामयपदप्राप्तिः इत्युक्ते किम् ? चेत्, स्वानुभवः इति । प्रकृतिः विकारशीला अस्ति । अतः तस्याः कार्यं शरीरं, संसारः चापि विकारशीलौ । स्वयं निर्विकारे सत्यपि आत्मा विकारिणा शरीरेण सह तादात्म्यं स्थापयति । एवं सः स्वं विकारित्वेन अङ्गीकरोति । परन्तु यदा सः एतस्मात् शरीरात् स्वसम्बन्धं त्यजति, तदा सः स्वस्य वास्तविकं निर्विकारिणं स्वरूपम् अनुभवति । तस्य स्वाभाविकस्य निर्विकारस्वरूपस्य अनुभवः एव अनामयपदम् उच्यते ।
एतस्मिन् श्लोके 'बुद्धियुक्ताः', 'मनीषिणः' इत्येते पदे बहुवचनान्ते स्तः । तयोः तात्पर्यम् अस्ति यत्, यः कोऽपि समतायां स्थिरः भवति, सः अनामयपदं प्राप्य मुक्तः भवति । तेषु कश्चन एकोऽपि नावशिष्यते । एवं 'अनामयपदं' मुक्तेः सहजोपायः अस्ति । अर्थात् यदा उत्पत्तिविनाशशीलैः पदार्थैः सह सम्बन्धः न भवति, तदा स्वतःसिद्धायाः निर्विकारितायाः अनुभवः जायते । तस्य अनुभवस्य कृते परिश्रमः न करणीयः भवति, यतः तस्याः निर्विकारिता स्वाभाविकी एव ।
अत्र 'पद' इत्यस्य शब्दस्य अर्थः "यः साधनीयः, इच्छनीयः च अस्ति" इति । ध्वनिरेव 'शब्दः' इति न । 'पद' इत्यस्य शब्दस्य 'शब्द' इत्यर्थः अपि भवति, येन किमपि ज्ञातुं शक्यते । अमुकैः शब्दैः अमुकविषयस्य ज्ञानम् अवश्यमेव भवेत् । कश्चन जनः यत्किमपि बोधयितुम् इच्छति, तत् अपरेण निश्चयेन अवबोधनीयं स्यात् । तदा एव सः 'शब्दः' उच्यते । सर्वेषां शब्दानाम् अर्थः भवति । सर्वासु भाषासु कोऽपि शब्दः 'पदम्' अस्ति ।
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
३५९
३५९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि...
शाङ्करभाष्यम्
यस्मात् कर्मजमिति ।
३५९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं...
पदच्छेदः
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातः चेतना धृतिः एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारम् उदाहृतम् ॥ ६ ॥
३५९
बाह्य-सूत्राणि
३५९ ३५९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि...
भाष्यार्थः
इष्टानिष्टदेहप्राप्तिः कर्मभिः उत्पन्नशीला अस्ति । सैव इष्टानिष्टदेहप्राप्तिः कर्मजं फलम् उच्यते । समत्वबुद्धियुक्तपुरुषः तत् फलं त्यक्त्वा मनीषी अर्थात् ज्ञानी भूत्वा जीवत्काले एव जन्मबन्धनात् निर्मुक्तः भवति । निर्मुक्तो भूत्वा विष्णोः मोक्षाख्यम् अनामयपदं प्राप्नोति, यत् पदं सर्वोपद्रवरहितम् अस्ति ।
अथवा एवं चिन्तयतु यत्, 'बुद्धियोगाद्धनञ्जय' इत्यस्मात् श्लोकात् एनं श्लोकं यावद् 'बुद्धिः' इत्यनेन शब्देन भगवता श्रीकृष्णेन कर्मयोगजनितया सत्त्वशुद्ध्या उत्पन्ना या सर्वतः सम्प्लुतोदकस्थानीया परमार्थज्ञानरूपा बुद्धिः अस्ति, सा एव प्रतिपादिता इति । यतो हि अत्र एषा बुद्धिः पुण्यपापयोः नाशाय साक्षात् हेतुत्वेन वर्णिता ।। ५१ ।।
== रामानुजभाष्यम् == बुद्धियोगयुक्ताः  कर्मजं फलं त्यक्त्वा  कर्म कुर्वन्तः तस्माद्  जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयं पदं गच्छन्ति।  हि प्रसिद्धम् एतत् सर्वासु उपनिषत्सु इत्यर्थः।
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं...
अर्थः
पृथिवी, जलम्, तेजः, वायुः आकाशः चेति पञ्चभूतानि अहारः, महन्नामिका बुद्धिः, प्रकृतिः,श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं चेति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, वाक् पाणिः पादः पायुः उपस्थश्चेति पञ्च 	कर्मेन्द्रियाणि, शब्दः स्पर्शः रूपं रसः गन्धश्चेति पञ्च तन्मात्राः, इच्छादयः च सप्त - एतेषां समूहः विकारविशिष्टो भवति । तत् क्षेत्रमिति कथ्यते ।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि...
भाष्यार्थः
बुद्धियोगयुक्तः पुरुषः कर्मजनितस्य फलस्य त्यागं कृत्वा कर्म करोति । अत एव सः जन्मरूपिणः बन्धनाद् मुक्तः सन् अनामयपदं (मोक्षम्) प्राप्नोति । अत्र हि इत्यस्य पदस्य अभिप्रायः अस्ति यद्, एषः सिद्धान्तः सर्वासु उपनिषत्सु प्रसिद्धः इति ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:साङ्ख्ययोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भासः
भासो हासः
गीतगोविन्दकारः जयदेवः भासं स्तौति यथा-"भासो हासः " कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः इति । महाकविः भासः (Bhaasa) कश्चित् महान् संस्कृतनाटककारः। भासस्य त्रयोदशनाटकानि उपलभ्यन्ते । १९०९ क्रिस्ताब्दौ त्रिवेन्द्रम् निवासी महामहोपाध्याय: टी० गणपतिशास्त्रीमहोदयः तिरुवाङ्कोर राज्यात् तालपत्रलिखितानि एतानि प्राप्तवान् । तेषां नाटकानांं नामानि सन्ति अधोलिखितानि। एतेषां त्रयोदशानामपि नाटकानां कर्ता भास इति लब्धयशसः टि.गणपतिशास्त्रिणः निरणयन् । प्राचीनः नोनराजस्य पुत्रः जोनराजः स्वग्रन्थे "सोऽग्निरपि भासमुनेः काव्यं विष्णुधर्मान्मुखात्त्यक्तवान् । नादहदित्यर्र्थः" इत्युक्तवान् । लाक्षणिकग्रन्थकारः रामचन्द्रगुणचन्द्रः नाट्यदर्पणे "यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते" इत्येव वदति । किन्तु अन्ये विद्वांसः सर्वेषाम् एककर्तृत्वं पूर्वं नाङ्गीकृतवन्तः । ततः एतेषु स्वप्नवासवदत्तम् नाम्नि नाटके भासस्य नाम कर्तृत्वेन प्रस्तुतम् । अन्यत्र कुत्रापि नाटके कर्तुः नाम न गोचरति । तथा च एतेषु सर्वेषु नाटकेष्वपि "नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः" इति एकरीत्या प्रारम्भः भवति । "प्रस्तावना" इत्यस्मिन् स्थाने "स्थापना" इति निहितम् । अपि च सर्वेषु नाटकेष्वपि भरतवाक्यानि समानानि वर्तन्ते । एतदतिरिच्य आपञ्चदशशतकपर्यन्तं यावत्, संस्कृतकवयः स्वीयासु कृतिषु भासं तस्य ग्रन्थाणां वाक्यानि च समुदाहरन् । अपि च एतानि सर्वाण्यपि नाटकानि एकत्रैव प्राप्तानि । अतः एतानि सर्वाण्यपि रूपकाणि प्रायशः भासकृतानीति विद्वद्भिः सिद्धान्तितमस्ति । किन्तु एतस्मिन् विषये ऐकमत्यं न सिद्धम् । इमं कविं महाकविः कालिदासः मालविकाग्निमित्रम्इति नामके स्वस्य नाटके ’प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः क्रियायां कथं परिषदो बहुमानः?’ इति सबहुमानं भासम् अश्लाघत । बाणोऽपि स्वकाव्ये हर्षचरितम् नाम्नि काव्ये "सूत्रधारकृतारम्भैः नाटकैर्बहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव" इति भासकविम् अस्तौत् । कविः राजशेखरः अपि भासो रामिलसोमिलौइति, "भासो हासः" इति जयदेवःमुरारिश्च भासम् अस्तुवन् ।
भासस्य कालः
अनेके कवयः भासं प्राशंसन् । काव्यशास्त्रकाराः भासकृतान् श्लोकान् स्वग्रन्थेषु समुदाहरन् । एतेन ज्ञायते यत् भासः कालिदासादपि प्राक्तनः तदर्वाचीनकवीनाम् आत्मीयश्च स्यादिति । अनेकेषां कवीनाम् यथा तथैव भासस्यापि देश-कालयोः विषये कोऽपि निश्चयः नास्ति । तथापि विमर्शकानाम् अभिप्रायानुसारं क्रि.पू.१थमे शतमाने भास आसीदिति निर्णेतुं शक्यते । शार्ङधरपद्धतिः, सूक्तिमुक्तावलिः, सदुक्तिकर्णामृतम्, सुभाषितावलिः, इत्यादिषु प्राचीनेषु सुभाषितग्रन्थेषु भासाङ्कितानि पद्यानि लभ्यन्ते । एतादृशानि सर्वाणि साक्ष्याणि उद्धृत्य भासः क्रिस्तात् पूर्वं सप्तमे शतके आसीदित्यपि विमर्शकाः निर्णीतवन्तः । केचन विपश्चितः भासः क्रि.श.२तीये शतके आसीदित्यपि अभिप्रयन्ति । गते शतके समुपलब्धम् यज्ञफलम् नाम रामायणकथावस्तु नाटकमपि भासकविकृतमेवेति तस्य अध्येतारः दोषज्ञाः निरचिन्वन् । भासस्य देशविषये, मातापित्रोः विचारे च कापि कथा नोपलभ्यते । अयं दाक्षिणात्यः इति केचन साधारं प्रतिपादयन्ति ।
भासस्य रुपकाणि
प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्वप्नवासवदत्ताऽविमारकाणि त्रीणि बृहत्कथाऽऽधाराणि । प्रतिमानाटकभिषेकश्चेति द्वे रामायणमूले । मध्यमव्यायोगपञ्चरात्रदूतघटोत्कचकर्णभारोरुभङ्गयज्ञफलदूतवाक्यानि सप्त महाभारताश्रयाणि, बालचरितं भागवताश्रयम् दरिद्रचारुदत्तं च कल्पितकथमिति विवेकः ।।
१. मध्यमव्यायोगे – हिडिम्बानामकराक्षस्या सह भीमस्य प्रणयः, घटोत्कचनामकपुत्रद्वारा चिरविरहितयोस्तयोः सङ्गश्च वर्णितः ।
२. दूतघटोत्कचे –हिडिम्बाभीमयोरात्मजस्य घटोत्कचस्य महाभारतीयं चरितम् ।
४. ऊरुभङ्गे –भीमेन प्रियापरिभवप्रतप्तेन दुर्योधनस्य जङ्घे भग्ने । संस्कृतसाहित्ये शोकान्तनाटकस्येदमेकं निदर्शनम् ।
५. दूतवाक्ये –दूतभूतस्य श्रीकृष्णस्य सदाशयतया सहैव दुर्योधनस्याभिमानित्वं वर्णितम् ।
६. पञ्चरात्रे –कल्पिता कथा । द्रोणेन कौरवाणां यज्ञे आचार्यकत्वं कृतम्, दक्षिणायां स पाण्डवानां राज्यं याचितवान् । पञ्चदिनाभ्यन्तरेऽन्वेषणेक्रियमाणे लभ्यं तदिति दुर्योधनस्याश्वासने द्रोणेन तथा कृतम् ।
७. बालचरिते –कृष्णस्य बाललीला भागवताधारेणा कृता ।
८. अविमारके –या कथा सा सम्भवतो गुणाढ्यकृतबृहत्कथातो गृहीता राजकुमारस्याविमारकस्य कुन्तिभोजकुमार्या कुरङ्ग्या सह प्रणयोऽत्र वर्णितः ।
९. स्वप्नवासवदत्तम् – मन्त्री यौगन्धरायणं पद्मावत्या मगधराजभगिन्या सहोदयनस्य विवाहं कारयित्वा राजशक्तिं वर्ध्दयिउमैच्छत् । ध्रियमाणायां च वासवदत्तायां न सम्भवतीदमिति कदाचिदुदयने मृगयार्थं गते मन्त्रिसम्मत्या वासवदत्ता दग्धेति प्रचार्यते । राज्ञा चिरं विषद्यापि न तत्प्रेमणि मालिन्यमानीयते पश्छात् पदमावत्यां परिणीतायां स्वप्नक्रमेणैव वासवदत्ता लभ्यते ।
१०. दरिद्रचारुदत्ते-वसन्तसेनाचारुदत्तयोः प्रणयकथा वर्णिता । अस्य चत्वार एवाङ्का उपलभ्यन्ते ।
११. अभिषेके- रामायणोक्ता वालिवधादारभ्य रामराज्याभिषेकान्ता कथा वर्णिता ।
१२. प्रतिमानाटके – रामायणप्रोक्तं रामस्य पूर्वचरितमुपनिबध्दम् ।
१३. यज्ञफले –कथाभागोऽत्यल्प एव दशरथ यज्ञफले रामजन्म:, विश्वामित्र यज्ञफले असुरविनाश चापि जनक धनुष: यज्ञफले सीता विवाह भवन्ति।
सर्वेषामेषां रुपकाणामेककर्तृकत्वम्
उपरिदिर्निष्टनामानि रुपकाणि समानकर्तृकाणि यत् एषु आश्चर्यजनकं साम्यं प्रतिभासते ।
यथा –
१. सर्वाण्यपीमानि नाटकानि- ‘नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः’ एभिरेव शब्दैः प्रारभ्यन्ते ।
२. एषु रुपकेषु क्वापि रचयितुर्नाम परिचयादिकं नोपलभ्यते ।
३. प्रायः सर्वत्र प्रस्तावनायाः स्थाने स्थापनाशब्दप्रयोगः कृतः । कर्णभारमात्रे प्रस्तावनाशब्दप्रयोगः ।
४. एषु सर्वत्र भरतवाक्यं समानम् ।
६. सर्वेष्वप्येषु रुपकेषु पताकास्थानस्य मुद्रालङ्कारस्य च समानः प्रयोगः ।
७. अप्रधानपात्राणां नामसाम्यम्, व्याकरणलक्षणहीनप्रयोगप्राचुर्यम् समाः वाक्यम्, सर्वत्र बाहुल्येन लभ्यते ।
८. भरतकृतनाट्यशास्त्रीयनियमानां सर्वत्र समभावेनानादरः ।
९. नाट्यनिर्देशस्य अभावः समानः ।
१०. एषां सर्वेषां रुपकाणां नामानि केवलमन्त एव ग्रन्थस्य लभ्यन्ते नान्यत्र क्वापि ।
भासस्य द्विरवतारः
यद्यपि बहवो विद्वांसो गुणपतिशास्त्रिणा प्र्काशितानि सर्वाण्यपि रुपकाणि प्रचीनभासकृतानीत्युक्तवन्तः प्रमाणानि चोपस्थापितवन्तः, परन्तुजातेन बहुविधानुसन्धानेनेषां कर्त्ता प्राचीनो भासो न सिद्ध्यति, यतो भासकृतत्वेनोदाहृतानि पद्यानि लभ्यमानग्रन्थेषु नासाद्यन्ते, अतः सर्वाण्यपीमानि रुपवाणि केरलदेशीयेन केनचित् कविना कृतानीति सुवचम् । मदृ मदृ रामावतारशर्माऽपि लभ्यमानरुपकाणामंशविशेष एव भासकृता इति मन्यते । अत एव चैषां केरल एवोपलब्धिरिति समुपन्यस्यति तदुपोद्बलकं प्रमाणम् । केरलीया नटा अद्यापि भासनाटकान्यभिनीय लोकान् रञ्जयन्ति । अस्यां स्थितौ युक्तमिदं यद् भासद्वयं मन्यताम्, तत्रैकः प्राचीनो भासो ये महा रुविकालिदासादिना स्मृतः । अपरश्च केरलीयो नवो द्वादशशताब्दीसमुद्भवो भासो यस्य रुपकाणि चतुर्दश मदृमगणपतिशास्त्रिभिः प्रकाश्यं नीतानि ।
भासस्य नाटकनिर्माणनैपुण्यम्
बहूनां रुपकाणां लेखको भासो जीवनस्य विविधानि क्षेत्राणि दृशोः पात्रतां नित्वानिति वक्तुं सुशकम्, अत एव चास्य रुपकेषु विविधता समायाता । एतदीयकृतिषु कतिचन नाटकानि पूर्णवि कसितानि नाटकानि, यथा- स्वप्नवासवदत्तम्, प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्, प्रतिमानाटकञ्च । मध्यमव्याव्योगदूतघटोत्कचद्वतवाक्यकर्णभारोरुभङ्गानि एकाङ्करुपकाणि कथयितुं शक्यन्ते । भासस्य रुपकेषु अभिनययोग्यतैवासाधारमभावेन स्थिता सती तानि प्रख्यापयति । अभिनेयताहेतवश्च –एषां रुपकाणामादितोऽन्तं यावदभिनये सौकर्यम्, सुबोधा सरला संक्षेपवती च वाक्यावलिः, वर्णनविरहः, अविस्तृतानि पात्राणां कथनोपकथनानि, इत्यादिकाः सर्वेषु रुपकेषु दृश्यन्ते । भासः संवादतत्त्वाभिज्ञ इति तदीयाः कृतयः संवादसौष्ठवं बिभ्रति सर्वत्र सुलभम् । भासो व्रिजेषु रुपकेषु स्वाधारभूताः कथास्तयैवोपन्यस्यापि केवलेन सरलत्वकथनोपकथनचातुर्यादियोजनेन तानि स्मवीयतां प्रापयतीति भासस्य नाटकनिर्माणनैपुण्यं सुखमवगन्तुं शक्यम् ।
भासकृतिभिरन्यकविकृतिसाम्यम्
भासस्य कृतयोऽन्येषां कृतिभिः सह साम्यं बिभ्रति । यथा –शाकुन्तले चर्त्येऽङ्के वृक्षलतादीन् प्रति शकुन्तलाया यः कोमलो मनोभावः –‘पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु य इत्यादिना वर्णितस्तत्तुल्य एव भासस्याभिषेके ‘यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्यमन्दोदरी’ इत्यादौ मनोभावो वर्ण्यते । यथा शाकुन्तले आश्रमवासिनां पीडनं परिहर्तुमादिश्यते तथैव स्वप्नवासवदत्ते – ‘न परुषमाश्रमवासिषु प्रयोज्यम् ’ इत्यादिश्य समानं दृश्यते । तथैव स्वप्नवासदत्ते- ‘ श्रुतिसुखनिददे कथं नु देव्याः स्तनयुगले जघनस्थले च सुप्ता’ इति वीणादौर्भाग्यमाक्रुश्यते । एवमेव शूद्रकस्य मृच्छकटिकेन सह चारुदत्तस्य सर्वाशगतं सादृश्यमासाद्यते । तदत्र केन कस्याधमर्ण्यं गृहीतमिति विचारे क्रियमाणे कालिदासशुद्रकौ एवोत्तमर्णो भास एव तयोः अधमर्ण इति मम विश्वासस्तत्रायं भासोद् द्वितीयो भास इति च । प्रथमो भासः कालिदासादीनां पाथि प्रदर्शकः सम्भवति, परं तदीयाः कृतयः नोपलभ्यन्ते, यश्चायं केरलीयो रुपकसमूहः स तु नवस्य भासस्य एव हि मन्यमाने सर्वमप्युपपन्नं भवतीति ।
भासभारत्याः निदर्शनानि
स्वप्नवासवदत्तस्य षष्ठाङ्कस्य अन्ते भरतवाक्यम्, यथा- चारुदत्तनाटकस्य प्रथमाङ्के १३तमः श्लोकः, यथा-
मातुराज्ञा गरीयसी
(ततः प्रविशति सुतत्रयकलत्रसहितः केशवदासः पृष्ठतः घटोत्कचः च ) घटोत्कचः -- भो वृद्ध । इहैव तिष्ठ।पदम् अपि अग्रे न गन्तव्यम् । वृद्धः -- भो पुरुष।किमर्थम् अस्मान् अग्रे गमनात् निवारयसि? घटोत्कचः -- मम माता उपवास निसर्गार्थम् एकं मानुषं माम् आनेतुम् आदिशत् ।अतः अहं भवत्सु एकं नेष्यामि। वृद्धः-- प्रिये नास्ति मोक्षः राक्षसात् ।अहमेव अनेन सह गच्छामि। मया सांसारिक भोगाः भुक्ताः।अतः निज शरीर दानेन कुलं रक्षितुम् इच्छामि। घटोत्कचः -- अपसरतु भवान् ।मम माता वृद्धं नेच्छति। पत्नी-- आर्य । तर्हि मम शरीरेण रक्षितव्यम् कुलम्। घटोत्कचः -- नहि नहि स्त्री जनो न अभिमतः तत्रभवत्या। प्रथमः पुत्रः-- ज्येष्ठोऽहं कुलस्य रक्षणार्थे प्राणान् दातुमिच्छामि। तृतीयः पुत्रः-- ज्येष्ठः भवान् कुलं पालयतु। अहं प्राणान् ददामि। द्वितीयः पुत्रः-- त्वं कनिष्ठोऽसि ।तव प्राण त्यागः नोचितः।(घटोत्कचं प्रति) भो पुरुष ।अहं त्वया सह चलामि। घटोत्कचः -- प्रीतोऽस्मि आगच्छ चलावःद्वितीयः पुत्रः-- क्षणं तिष्ठतु भवान् ।वनान्तरे जलाशयात् अहं पिपासां शमयितुं इच्छामि। घटोत्कचः -- गत्वा पिपासां शमय। शीघ्रं आगन्तव्यम्।अतिक्रामति मातुः आहारवेला।द्वितीय पुत्रः--भो तात ।एष गच्छामि। (निष्क्रान्तः) घटोत्कचः -- चिरायते कुमारः ।(ज्येष्ठं प्रति) अयि कुमार ।किं नाम तव भ्रातुः?प्रथम पुत्रः-- तस्य नाम मध्यमः इति। घटोत्कचः -- भो मध्यम, मध्यम ।शीघ्रं आगच्छ।( ततः प्रविशति भीमसेनः ) भीमसेनः--कोऽयं मध्यम मध्यम इति शब्दैः मम व्यायामविघ्नं उत्पादयति । अस्तु पश्यामि ।(घटोत्कचं दृष्ट्वा ) भो पुरुष ।ब्रुहि किमर्थं माम् आह्वयसि ?अहं अस्मि मध्यमः। घटोत्कचः -- (आत्मगतम्) न खलु अयं कुमारः।किम् एषः अपि मध्यमः? (प्रकाशम्) अहं मध्यमं शब्दापयामि। भीमसेनः--अतः खल्वहं प्राप्तः। घटोत्कचः -- किं भवान् अपि मध्यमः? भीमसेनः--न तावदपरः। अहमेव भ्रातृणां मध्यमः। वृद्धः--भो मध्यम।अस्मान् परित्रायस्व ।एष राक्षसः अस्मान् हन्तुमिच्छति'। भीमसेनः--भो पुरुष। किमर्थं वृद्धस्य परिवारं त्रासयसि ? मुञ्च एनम्। घटोत्कचः--न मुञ्चामि । मातुराज्ञया गृहीतोऽयम्।भीमसेनः--(आत्मगतम्) कथं मातुराज्ञया इति। माता किल मनुष्याणां देवतानां च दैवतम्। मातुराज्ञां पुरस्कृत्य वयमेतां दशां गताः।। (प्रकाशम्)किं नाम भवतः माता? घटोत्कचः--हिडिम्बा। भीमसेनः--(आत्मगतम्) एवम् हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम्।सदृशो हि अस्य गर्वः।(घटोत्कचं प्रति) आदेशय गृहमार्गम्। घटोत्कचः--अनुसरतु माम्। (सर्वे परिक्रामन्ति) भोः इदमस्माकम् गृहम्।( गृहं प्रविश्य अम्बां प्रति) अम्ब। आनीतः तब चिराभिलसितः मानुषः। हिडिम्बा-- (भीमसेनम् अवलोक्य) जयतु आर्यपुत्रः । घटोत्कचः--भवति कोऽयम्? हिडिम्बा-- उन्मत्तक । दैवतम् अस्माकम्।अभिवादय पितरम्। घटोत्कचः--तात। घटोत्कचोऽहम् अभिवादये।मम चापलं क्षन्तुमर्हसि। भीमसेनः--एहि पुत्र एहि ।(उभौ परिष्वजतः)वृद्धः-- भो वृकोदर । रक्षितमस्मत्कुलम्, स्वकुलमुद्धृतं च । गच्छामस्तावत्।( निष्क्रान्तः सकलपुत्रः केशवदासः) भीमसेनः--हिडिम्बे । वत्स घटोत्कच ।इतस्तावत् ।केशवदासं आश्रमपद द्वारमात्रं त्यक्त्वा सम्मावयिष्यामः।( सर्वे निष्क्रान्तः)
बाह्यबन्धुकानि
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सज्जाऽर्हाणि पृष्ठानि वर्गः:प्रथमशताब्द्याः कवयः
अमानित्वमदम्भित्वम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिः आर्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा उच्यते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
07 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३३८
१३३८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३३८ १३३८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नोबल पुरस्कार-विजेतानां सूची
१९४७
१९७४-
१९७६ -
१९८२-
२००९-
२०१०-
वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अरग्वदवृक्षः
thumb|22opx|अरग्वदवृक्षः, पुष्पाणि च
अयम् अरग्वदवृक्षः अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारते तु सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । तदतिरिच्य सिलोन्, मलया, चीना इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । अयम् अरग्वदः ६ – ९ मीटर् यावत् उन्नतः भवति । तस्य काण्डः ऋजु भवति । काण्डं परितः मृदु त्वक् भवति । अस्य अरग्वदस्य पर्णानि ६.८ – ९.५ से.मी. यावत् दीर्घाणि, गाढहरिद्वर्णीयानि च भवन्ति। अस्य पुष्पाणि पीतवर्णीयानि । अस्य अरग्वदस्य अपक्वानि फलानि ३० – ६० से.मी. यावत् व्यासयुक्तानि, कान्तियुक्त – कपिलवर्णीयानि च भवन्ति । तेषाम् अपक्वानां फलानाम् अन्तः नाणकसदृशानि बहूनि बीजानि भवन्ति । तानि बीजानि कागदसदृशेन कृशेण आवरणेन पृथक् भूतानि भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य अरग्वदस्य नामानि
अयम् अरग्वदवृक्षः आङ्ग्लभाषया "cassia fistula" इति उच्यते । हिन्दीभाषया “अमलतास” इति, तेलुगुभाषया“कोण्ड्रकायि” अथवा “रेलाचिट्टु” इति वा वदन्ति । तमिळ्भाषया “कोन्या” इति, मलयाळभाषया“कणिकोन्न” इति, कन्नडभाषया“केक्के मर” इति, मराठीभाषया "बहावा" इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य अरग्वदस्य प्रयोजनानि
300px|अरग्वदपुष्पाणि
अस्मिन् “ब्यूटरिक् आसिड्”, “शर्करा – निर्यासः”, “ब्यूतिन्” तथा “वोलटैले आयिल्” इत्यादयः अंशाः च भवन्ति । अयं गुरुगुणयुक्तः, उष्णवीर्यः च । अस्य रसः तिक्तः, विपाके मधुरः भवति । १.	अस्य अरग्वदस्य बीजेभ्यः उत्पादितं तैलं सर्वविधान् चर्मरोगान् निवारयति । २.	“सोरियसिस्” बाधायाम् अस्य अरग्वदस्य पर्णानां निर्यासः हितकरः भवति । ३.	गर्भवतीनाम् उदरस्य उपरि श्वेतवर्णस्य कालकाः जाताः चेत्, कालकानां कण्डूतिः भवति चेत् च अस्य अरग्वदस्य पर्णानि दुग्धेन सह उद्घर्षणेन प्राप्यमणम् उपसेचनसदृशं निर्यासयुक्तं द्रवं लेपनीयम् । तेन कण्डूतिः अपि अपगच्छति, कालाकाः अपि अपगच्छन्ति । ४.	अस्य अरग्वस्य अपक्वेभ्यः फलेभ्यः तथा पर्णेभ्यः च उत्पादितानि औषधानि चर्मरोगान्, मलबद्धतां, कीलवेदनां च अपगमयन्ति । ५.	अरग्वदः वातम् अपि निवारयति, कामलां, कासं, मूत्रविकारान् च अपगमयति । ६.	अरग्वदस्य उत्पन्नानि क्षयरोगे अपि हितकराणि । ७.	अस्य अरग्वदस्य प्रमुखाणि उत्पन्नानि “अरग्वदादि तैलम्”, “अरग्वदादि लेह्यम्”, “अरग्वदारिष्टम्” इत्यादीनि आयुर्वेदस्य आपणेषु लभ्यन्ते । ८.	अस्य अरग्वस्य मूलस्य कषायं चेत् २५ – ३० मी.लि यावत्, चूर्णं चेत् ५ – १० मि. ग्रां. यावत् सेवनीयम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कणादः
इदानीं न्यायशास्त्रं यत् दृश्यते तत् ११ शताब्दात् पूर्वं न्यायदर्शनं वैशेषिकदर्शनं चेति द्विधा विभक्तम् आसीत् । वैशेषिकदर्शनस्य प्रवर्तकः एव कणादः । कणादेन वैशेषिकसूत्राणि रचितानि । एतेषां वैशेषिकसूत्राणाम् आधारेण एव वैशेषिकदर्शनं प्रवृद्धम् । 'विशेषः' इति पदार्थः कश्चन अङ्गीकृतः इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्' इति उच्यते । साड्ख्यशास्त्रं प्राचीनम् । ततः एतस्मिन् शास्त्रे विशेषः अस्ति इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्'इति केषाञ्चित् अभिप्रायः । कणादः सप्तमशतकात् पूर्वम् आसीत् इति पण्डिताः वदन्ति । क्षेत्रस्थान् कणान् (धान्यानि) सङ्गृह्य एषः अत्ति (खादति)स्म इत्यतः एतस्य् नाम 'क्णादः' इति जातम् इति कथा प्रसिद्धा । कणादस्य तपसा सन्तुष्टः भगवान् ईश्वरः उलूकरूपेण आगत्य शास्त्रम् उपदिष्टवान् इत्यतः कणाददर्शनम् 'औलूक्यदर्शनम्' इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति | परमाणुः, द्व्यणुकम्, त्र्यणुकम् इत्यादीनि निरूपितानि सन्ति कणादेन |
कणाद: - स: कश्यप:, कणाद: तथा काणभुक् इत्यपि नाम्ना परिचित:|स: पुरातन भारतीय प्राकृतिक विज्ञानी तथा तत्वज्ञिनी आसीत्| भारतीय तत्वशास्त्रस्य वैशेषिक विभागस्य शालाम् स्थापितवान् यत् भारतीय भौतशास्त्रस्य प्राथमिकपरिचयम् अभवत्| कणाद महर्षे: कालम् क्रि पू ६ शतमानत: २ शतमान मध्ये इति चिन्तितम्। तस्य जीवन विषये बहु न ज्ञातम्। तस्य साम्प्रदायिक नाम: "कणद" इति - तदर्थ: "परमाणु भक्ष्क:" इति। स: भौ
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः योगयज्ञाः तथा अपरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥
अन्वयः
केचित् द्रव्ययज्ञाः अन्ये तपोयज्ञाः अन्ये योगयज्ञाः तथा अपरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च संशितव्रताः यतयः भवन्ति ।
अर्थः
केचन शिवार्पणबुद्ध्या लोकोद्धाराय द्रव्याणि उपयुञ्जते । अन्ये स्वधर्मपालनरूपं तपोयज्ञं कुर्वन्ति । केचन चित्तवृत्तिनिरोधार्थं प्राणायामादिस्वरूपं यज्ञम् आचरन्ति । अन्ये कठिनव्रताः 	भगवत्साक्षात्कारविषययुक्तं वेदाध्ययनशास्त्रज्ञानरूपयज्ञं निर्वहन्ति ।
शाङ्करभाष्यम्
द्रव्येति। द्रव्ययज्ञास्तीर्थेषु द्रव्यविनियोगं यज्ञबुद्धया कुर्वन्ति ये ते द्रव्ययज्ञाः, तपोयज्ञास्तपो यज्ञो योषां तपस्विनां ते तपोयज्ञाः, योगयज्ञाः प्राणायामप्रत्यहारादिलक्षणोयोगो योषां ते योगयज्ञास्तथापरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च स्वाध्यायो यथाविधि ऋगाद्यभ्यासो यज्ञो येषां ते स्वाध्याययज्ञाः, ज्ञानयज्ञा ज्ञानं शास्रार्थपरिज्ञानं ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सहस्रलिङ्गम्
thumb|right|400px|असङ्ख्यानि लिङ्गानि सहस्रलिङ्गं (Sahasralinga) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन तीर्थक्षेत्रम् । शाल्मलानद्याः तीरे अस्ति । पूर्वं स्वर्णवल्लीमठः अत्र आसीत् । इदानीं मठः किञ्चिद्दूरे अस्ति । शिवरात्रिदिने सहस्रशः जनाः अत्र आगत्य शिवस्य आराधनं कुर्वन्ति । नद्यां भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति च । अत्रत्या प्रकृतिः सुन्दरी विद्यते ।
सम्पर्कः
उत्तरकन्नडमण्डलस्य शिरसितः १२.५ किलोमीटर् दूरे यल्लापुरमार्गे गम्येत चेत् वामभागे १.५किलोमीटर् दूरे हुळगोळग्रामः प्राप्यते । ततः पश्चिमस्यां दिशि  शाल्मलानद्याः तीरे सहस्रलिङ्गस्य दर्शनं भवति । २.५ किलोमीटर्-विस्तारयुतायां शाल्मलानद्यां प्रायः २५०० लिङ्गानि सन्ति । एतदर्थमेव सहस्रलिङ्गम् इति अस्य स्थानस्य नाम । धारवाडमण्डलस्य कलघटगी इति स्थाने उद्भवति इयं शाल्मलानदी ।
इतिहासः
एतेषां लिङ्गानाम् अनेकवर्षाणां ऐतिह्यमस्ति । एतेषाम् उद्भवविषये, इतिहासः, विश्वासः च जनमाससे विविधरूपेण वरीवर्तते । नद्यां लिङ्गानि नन्दिविग्रहाः शिलाभिः निर्मिताः सन्ति । केषुचित् लिङ्गेषु प्राचीना कन्नडलिपिः अस्ति । शासनेषु एतत् स्थानं सहस्रहळ्ळी इति उल्लिखितम् ।
कथाः
पुरा शिल्पकलापाठशालाः आसन् । स्वादिराजः स्वप्रीतिभाजां राज्ञां कृते इतः कलात्मकवस्तूनि कारयित्वा प्रेषयति स्म । स्वादिप्रदेशस्य अनेकानि भवनानि, स्तम्भाः मूर्तयः अत्र एव रचिताः । स्वादिराजः बनवासिराजाय शिलानिर्मितं पर्यङ्कं कारयित्वा प्रेषितवान् इति श्रूयते ।
अन्या काचित् कथा एवम् अस्ति । पाण्डवैः एतानि निर्मितानि इति । लिङ्गानाम् उद्भवविषये विश्वासार्हाः अधाराः न सन्ति । अत्र सर्वाणि लिङ्गानि  मृदुशिलाभिः निर्मितानि सन्ति । एतेन ज्ञायते अत्र शिल्पशाला आसीत् इति । शिक्षणार्थम् अत्र शिलाभिः शिवलिङ्गानि निर्मितानि सन्ति इति, एषः अपि अङ्गीकारार्हः विषयः । एतस्मिन् विषये वादविवादाः केऽपि भवन्तु, परन्तु  एतत् प्रवासिनाम् उत्तमं स्थानमस्ति इति विषये नास्ति विप्रतिपत्तिः ।
प्रतिवर्षं वर्षाकाले जलस्य आवर्तैः कानिचन् लिङ्गानि नष्टानि भवन्ति इति अत्रत्याः वदन्ति ।
अत्र प्रतिदिनम् ईश्वरपूजा भवति । शिवरात्रिपर्वणि अत्र सहस्राधिकाः जनाः आगच्छन्ति । ग्रीष्मकालः लिङ्गानां वीक्षणार्थम् उत्तमः समयः अस्ति । परन्तु आतपं सोढ्वा शिलायाः उपरि स्थित्वा लिङ्गदर्शनं साहसमेव । यदि भवन्तः द्विसहस्रलिङ्गानि द्र्ष्टुमिच्छन्ति तदा नदीमार्गेण सार्धकिलोमीटर्द्वयं गन्तव्यम् ।
हुळगोळग्रामं गन्तुं यानव्यवस्था नास्ति । प्रवासिभिः स्वाकीयेन वाहनेन अथवा भाटकवाहनेन गन्तव्यं भवति ।
वीथिका
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
३६०
३६० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६० ३६० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१३३९
१३३९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३३९ १३३९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सिद्धपेयम्
thumb|250px|left|विभिन्नानि सिद्धपेयानि
सिद्धपेयं नाम पेयं सज्जीकृत्य, संरक्ष्य विक्रयणं यत् क्रियते तत् पेयम् । सिद्धपेयानि तु इदानीं जगति सर्वत्र अपि सन्ति एव । भारते तु सिद्धपेयानि बहु प्रसिद्धानि सन्ति । एतत् सिद्धपेयम् आङ्ग्लभाषायां Soft Drink इति उच्यते । सिद्धपेयानां निर्माणं, विक्रयणं च महान् उद्यमः एव जातः अस्ति । महता प्रमाणेन सिद्धपेयानां निर्माणं, विक्रयणं च प्रचलति ।
सिद्धपेयानां निर्माणस्य बह्व्यः संस्थाः सन्ति । अन्ताराष्ट्रियाः संस्थाः अपि भारते एतम् उद्यमं सञ्चालयन्ति । काश्चन संस्थाः तु विश्वस्य सर्वम् अपि भागं गत्वा वाणिज्यं कुर्वन्ति । इदानीं प्रायः चायस्य, काफीपेयस्य, तक्रस्य, दुग्धस्य, नारिकेलजलस्य, दध्नः, कषायस्य, फलरसस्य, शाकरसस्य, इक्षुरसस्य, रागीपानीयस्य, वातामक्षीरस्य, वा स्थानम् अनेन सिद्धपेयेन एव आक्रमितम् अस्ति । एतानि सिद्धपेयानि विभिन्नेषु देशेषु विभिन्नानि भवन्ति । यतः तत्तद्देशस्य संस्थाः तस्मिन् देशे सिद्धपेयानां निर्माणं विक्रयणं च कुर्वन्ति । काश्चन संस्थाः केवलम् अन्ताराष्ट्रियस्तरे अपि प्रसिद्धाः सन्ति । तादृशीषु संस्थासु लक्षशः जनाः कार्यं कुर्वन्ति । तादृशानां केषाञ्चन सिद्धपेयानाम् आवली एवम् अस्ति -
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कारः एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८ ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा उच्यते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
08 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सोन्दा
सोन्दा (स्वादिसंस्थानम्)
सोन्दा (Sonda) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले शिरसिसमीपे स्थितं किञ्चन तीर्थक्षेत्रम् । एतत् क्षेत्रं ’सोन्दापुर’ ’स्वादि’ ’सोन्दा’ 'सोदे' इति च कथ्यते । श्रीमन्मध्वाचार्यस्य सहोदरः श्रीविष्णुतीर्थः स्वादिमठस्य यतिषु प्रथमः। श्रीवागीशतीर्थस्य शिष्यस्य श्रीवादिराजस्वामिनः तथा परम्परागतयतीनां वृन्दावनानि अत्र धवलगङ्गायाः सरसः तीरे सन्ति । अत्र शुद्धः शान्तपरिसरः मनमोहकम् अरण्यं च वर्तते । श्री त्रिविक्रमदेवालयः प्रसिद्धः । वनमध्ये स्थितम् अपूर्वयात्रास्लनमेतत् । अत्र तपःशिला, वटवृक्षः, शीतलगङ्गा, पातालगङ्गा, रमाविक्रमदेवालयः, भूतराजगुडि, श्रीवादिराजस्वामिना संवर्धितः पनसवृक्षः च महत्वपूर्णाः विद्यन्ते । फाल्गुनकृष्णतृतीयायाम् अत्र त्रिविक्रमदेवस्य रथोत्सवः श्रीवादिराजस्वामिनः आराधनोत्सवः च भवति ।
इतः समीपे स्वर्णवल्लीमठः अस्ति । शङ्कराचार्येण तत्वप्रचारार्थं स्थापितः मठः एषः । अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्रीराजराजेश्वरी देवालयः च सन्ति । प्राचीनयतीनां वृन्दावनानि सन्ति । अत्र नवरात्रिपर्व, नृसिंहजयन्ती पर्वसु विशेषपूजादिकं च भवति । नरसिंहजयन्ती दिने रथोत्सवः प्रचलति ।
मार्गः
लोकयानेन रेलयानेन
वसतिव्यवस्था
मठे वसतिभोजनादिकव्यवस्थाः विद्यन्ते ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
लक्ष्मीः
देवी लक्ष्मीः - सम्पदधिदेवता लक्ष्मीः विष्णोः पत्नी । त्रिमूर्तिषु विष्णुः जगतः स्थितिकारकः अर्थात् रक्षकः । जगद्रक्षणाय सम्पद् / ऐश्वर्यम् अपेक्षितम् भवति । उचितमेव यत् ऐश्वर्यदेवता लक्ष्मीः एव अस्य पत्नी अस्तीति।
एषा देवी स्वर्णहस्ता जनेभ्यः सम्पदं वर्षति । लक्ष्मीः यत्र तत्र सम्पद् भवति । सा च सम्पद् बहुविधा भवति - धनसम्पत्तिः, बुद्धिसम्पत्तिः, धर्मसम्पत्तिः इत्यादि । किं बहुना, लोके यद्यदपेक्षणीयं तत्सर्वं लक्ष्म्याः अनुग्रहेण एव सिध्यति । आत्मज्ञानार्थिना सर्वेणापि बुद्धिसम्पत् अवश्यं सम्पादनीया । एतस्मात् कारणाद् एव नवरात्रोत्सवे सरस्वतीपूजायाः पूर्वं लक्ष्मीपूजा प्रवर्तते ।
उदयकुमारः
लघुचित्रम्|उदयकुमारः
लक्ष्मीः
अद्यत्वे तु लक्ष्मीपूजा केवलम् ऐहिकसम्पदं प्राप्तुं क्रियमाणा दृश्यते । चञ्चलां लक्ष्मीं यः अनुधावति तस्य सा दूरे एव तिष्ठति । न तस्य वशमेति । यस्तु पुरुषः सत्त्वगुणसम्पन्नः तस्य वशे भवति सा । शुद्धेन मनसा यदा पुरुषः अध्यात्मरतिः भवति तदा सः शान्तिम् ऐश्वर्यं सम्पदं च प्राप्नोति । सात्त्विकस्य मनसः द्योतकः क्षीरसागरः । तस्माद् उत्थिता लक्ष्मीः अस्य एव तत्त्वस्य निरूपणम् करोतीव । लक्ष्म्याः प्रसादेन अस्माभिः सर्वविधा सम्पत् प्राप्तुं शक्या । इममेवार्थं विशदयति अयं श्लोकः ।
उदयकुमारः
उदयकुमारमहोदयः कन्नडभाषाचित्ररङ्गस्य महान् कलावित् आसीत् । एषः ’कलाकेसरि’, ’नटसाम्राट्’ च बिरुदेन प्रसिघ्दः । राजकुमारः, कल्याणकुमारः, उदयकुमारश्च कुमारत्रयस्य काले कन्नडचित्ररङ्गे उत्तम चित्राणि निर्मितानि आसन् ।
लक्ष्मीः
श्रीः इति नामान्तरं लक्ष्म्याः । प्रथमं सा भृगुमुनेः ख्यात्यां पुत्रीरूपेण अवातरत् । ततः परं क्षीरसागरे मथ्यमाने सा ततः सञ्जाता । यदा यदा विष्णुः भूलोके अवतरति तदा सापि तेन सह अनुरूपेण रूपेण अवतरति एव । यथा अर्थः - वाक् च, ज्ञानं - बुद्धिः च, तद्वत् विष्णुः श्रीश्च अपृथक्सिद्धौ । लोके यद्यत् पुंवाचकं तत्तद् विष्णुरिति यद्यत् स्त्रीवाचकं तत्तत् लक्ष्मीरिति च व्यपदिश्यते । अनयोः परं न विद्यते । लक्ष्म्याः चत्वारो हस्ताः । तयोर्द्वाभ्यां पद्मे धरति सा । पद्मा कमला इत्यपि तस्याः नाम्नी । बिल्वनिलया इत्यपि एषा कीर्त्यते । अस्याः अर्चामूर्तेः पार्श्वयोः क्वचित् गजौ दृश्येते । एषा हिरण्यवर्णा कथ्यते । देवालयेषु एषा पद्मे आसीना भवति । अस्याः चत्वारो हस्ताः देवी एषा चतुर्वर्गपुरुषार्थप्रदायिनी इति सूचयन्ति ।
लक्ष्मीः अष्टसु रूपेषु पूज्यते । तानि च आदिलक्ष्मीः, गजलक्ष्मीः, धनलक्ष्मीः, धान्यलक्ष्मीः, सन्तानलक्ष्मीः, वीरलक्ष्मीः, विजयलक्ष्मीः, धैर्यलक्ष्मीः, च । बहुषु देवालयेषु अष्टौ लक्ष्मीमूर्तयः प्रतिष्ठापिताः पूज्यन्ते । चेन्नैनगरे समुद्रतीरे प्रसिद्धः अष्टलक्ष्मीदेवालयः वर्तते ।
गुणवन्ते
गुणवन्ते
गुणवन्ते (Gunavante) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डले स्थितं किञ्चन नगरम् । पश्चिमसागरतीरे स्थितेषु पञ्चमहाक्षेत्रेषु इदमपि एकम् । अत्रैव रावणः वटुरूपिगणेशस्य हस्ते आत्मलिङ्गं ग्रहीतुं दत्तवान् । गणेशः लिङगं भूमौ स्थापितवान् । रावणः लिङ्गम् उन्मूलयितुं प्रयत्नं कृतवान् । तदा एकः भागः अत्र पतितः इति पुराणाधारः अस्ति । अत्र गुणवन्तेश्वरदेवालयः (१५ शतकीयः) अस्ति ।
मार्गः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लक्ष्मीः
वीथिका
वर्गः:हिन्दुदेव्यः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उदयकुमारः
चित्ररङ्गे जनप्रियता
कन्नडभाषायां ’रत्नगिरिरहस्य’ इति चित्रद्वारा उदयकुमारमहोदयः बहु जनप्रियः अभवत् । नकेवलं कन्नडभाषायां किन्तु तमिळु, तेलुगु, हिन्दिभाषायाश्च अभिनयमं कृत्वा जनप्रियः अभवत् । एषः द्विशताधिकचित्रेषु अभिनयं कृतवान् । भाग्योदय, रत्नगिरिरहस्य, चन्दवल्लियतोट, वीरकेसरि, बेट्टदहुलि, चन्द्रकुमार, श्रीरामाञ्जनेययुद्ध, सत्यहरिश्चन्द्र, त्रिवेणि, मधुमालति, भलेबसव, बिळिहेन्डति इत्यादीनि तस्य प्रमुखचित्राणि आसन् ।
उदयकुमारमहोदयः जीवनस्य २९ वर्षाणि चित्ररङ्गे यापितवान् । तस्मिन् काले सः १५३ कन्नडभाषाचित्रेषु, १५ तेलुगुभाषाचित्रेषु, ६ तमिलुभाषाचित्रेषु, १ हिन्दिभाषाचित्रेषु च अभिनयं कृतवान् । प्रख्यातनटः डा.राजकुमारमहोदयेन साकं ३६ चित्रेषु अभिनयं कृतवान्। ’चन्द्रकुमार’चित्रे उदयकुमारमहोदयः नायकपात्रं, डा.राजकुमारमहोदयः खलनायकस्य पात्रं च निरूढवन्तौ ।
चित्रनिर्माणं-लेखनं-रङ्गभूमिश्च
उदयकुमारमहोदयः "महासुदिन" इति चित्रं निर्मितवान् । एषः नाटकानि तथा चलनचित्रगीतानि अपि स्वयं रचितवान् । चलनचित्राभिनयशिक्षणार्थं च कलाशालाम् अपि आरब्धवान् ।
कन्नडभाषाप्रेम
उदयकुमारमहोदयाय कन्नडाभाषायां बहु प्रीतिरासीत् । कन्नडाभाषायां उत्तमवाक्चातुर्यम् अपि आसीत् ।
कुटुम्बजीवनम्
कन्नडचित्रङ्गस्य ’विश्वविजेत’ इति नामान्कितः नटः उदयकुमरस्य पुत्रः । पुत्री ’रेणुका’ अपि कन्नड चित्ररङ्गे उत्तमनटी । अभिनॆत्री ’हंसलॆखा’ ऎतस्य पौत्री । एवं रीत्या कुटुम्बसदस्या: कन्नडचित्रङ्गे स्वीयं यॊगदानं ददतः सन्ति । एषः डिसेम्बर्-मासस्य, २८ तमे दिनाङ्के,- वर्षे दिवंगतः । सः तस्य अभिनयद्वारा कन्नडाभाषाचित्ररङ्गे प्रमुखस्थानं प्राप्तवान् ।
पुरस्कारः
’हॆमावति’ चित्रस्य, पात्रस्यकृते अत्युत्तमपॊषकनटपुरस्कारं प्राप्तवान् । १९८४ तमॆ वर्षे राज्योत्सवप्रशस्तिम् अपि प्राप्तवान् ।
वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चिखलदरा
चिकल् धा गिरिधाम महाराष्ट्रराज्ये सात्पुरापर्वतश्रेण्याम् अमरावती मण्डले स्थितं सुन्दरं गिरिधामस्थलमेतत् । अत्र सरोवराणि, जलपाताः, फलपुष्पाणि प्राणिवर्गः, पक्षिसङ्कुलं दर्शनीयानि सन्ति । एतत् गिरिधाम प्राचीनं पौराणिकं स्यलं च अस्ति । अत्रैव भीमः कीचकं मारयित्वा प्रपाते क्षिप्तवान् । अतः कीचकधारा एव चिकल्धा अभवत् इति जनानां विश्वासः । अनन्तरं सः अत्र स्नानं कृतवान् । एतत् तीर्थं भीमकुण्डम् इति च प्रसिद्धम् अस्ति ।
thumb|right|200px|स्थाने जलप्रपात: thumb|right|200px|स्थाने निसर्गसौन्दर्यम्
अमरावतीमण्डले अन्तर्भूतम् इदम् उपमण्डलं, समग्रे महाराष्ट्रे प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थानम् । अमरावती इत्यस्मात् नगरात् इदं स्थानं ९० कि.मी. दूरे अस्ति । महाराष्ट्रराज्ये एकमेव 'कोफी'बीजोत्पादनक्षेत्रम् इदम् उपमण्डलम् ।
सातपुडा आवल्या: मेळघाट आवल्याम् स्थितम् चिखलदरा इत्येतत् गिरिधाम ३५६४ पादोन्नतम् अस्ति । महाभारतकथानुसारं 'कीचकधारा' इत्येव नामधेयं, परम् इदानीम् अपभ्रंशेन ‘चिखलदरा’ सञ्जातम् । मेळघाट आवल्यां यत् अरण्यक्षेत्रम्, तस्मिन् शार्दूला:, भल्लुका:, ‘साम्बर’, सूकराश्च सन्ति । १९७४ तमे वर्षे इदम् अरण्यं व्याघ्र-अभयारण्यम् इति केन्द्रसर्वकारेण घोषितम् । अस्मिन् उपमण्डले विराटराज्ञ: राजप्रासाद:, जलसन्धारणसंस्था (water harvesting system), कोलखास, हरिकेन, सीमाडोह, भीमकुण्ड: इत्येतानि अपि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।
धूमशकटमार्गः
नागपुरनिस्थानतः १८४ कि.मी । समीपधूमशकटनिस्थानं बडनेर्
वाहनमार्गः
मुम्बयीतः ८०६ कि.मी अमरावती तः १०० कि.मी.
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य गिरिधामानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डैरेन गिब्सन
डैरेन गिब्सन(Darron Gibson) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दाडिमफलरसः
thumb|200px|right thumb|200px|left thumb|200px|left|निम्बूकयोजितः दाडिमफलरसः thumb|right|200px|दाडिमफलम्
दाडिमफलस्य रसः एव दाडिमफलरसः । एतत् दाडिमफलम् आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । अस्य रसः Pomegranate Juice इति उच्यते । दाडिमफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य दाडिमफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि दाडिमफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं दाडिमफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति ।
फलरसस्य निर्माणम्
अस्य दाडिमफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् दाडिमफलस्य त्वक् निष्कास्य बीजानि पृथक् करणीयानि । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलां निम्बूकरसं चापि योजयितुं शक्यते ।
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३४०
१३४० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३४० १३४० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
असक्तिरनभिष्वङ्गः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
असक्तिः अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ९ ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा उच्यते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
09 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः