cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
घनत्वम् (Density)
विश्वस्य सर्वे पदार्थाः घनाः द्रवाः वाष्पात्मकः वा भवन्ति । ते च स्वल्पकणानां संयोगेन निर्मिता भवन्ति । किन्तु कतिपयानां वस्तूनां कणाः नैकट्य कतिपयनांच दूरत्वं हजन्ति । यदि विभिन्नानां घनानं एकघनसेन्तीमीटरपरिमितानि शक्लानि गृहयन्ते तर्हि तेषां संहतयः विभिन्नाः भवन्ति । वस्तूनां मात्रकायतनस्यसंहतय एव तेषां घनत्वमित्यभिधीयते ।
चायसस्यम्
एतत् चायसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एतत् चायसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Tea Plant इति उच्यते । चायसस्यस्य पत्राणि शुष्कीकृत्य चायचूर्णं निर्मीयते । तेन चायचूर्णेन चायं निर्मीयते । कुत्रचित् चायपत्रेभः एव चायं निर्मीयते । एतत् चायसस्यं "केमेलिया सैनेन्सिस्" इति सस्यजातौ अन्तर्भवति । एतत् सस्यं नित्यहरिद्वर्णसस्यम् । चायसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । एतत् चायसस्यम् उष्णवलये तथा उप-उष्णवलये च प्रमुखतया वर्धते । अस्य चायसस्यस्य कतिपय प्रभेदाः समुद्रस्य वातावरणम् अपि सहन्ते । तादृशानि चायसस्यानि ब्रिटन् तथा अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य वाषिङ्ग्टन्-प्रदेशस्य उत्तरभागे च वर्धन्ते । एतेषां चायसस्यानां वार्षिकं ५० अङ्गुलं यावत् वृष्टिः आवश्यकी भवति । आम्लीयमृत्तिकायाम् एतानि चायसस्यानि सम्यक् वर्धन्ते । १५०० पादमिते उन्नते स्थाने एतानि चायसस्यानि उत्तमरीत्या वर्धन्ते । तादृशे उन्नते स्थाने चायसस्यानि मन्दगत्या वर्धन्ते, परन्तु तेषां गन्धः बहु उत्तमः भवति ।
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
घनत्वम् (Density)
मीटरपद्धत्यांआयस्तनस्य मात्रकं एकसेण्टीमीटरं भवति । अतएव कस्यचिद् वस्तुनः एकघनसेण्टीमीटरायतनस्य ग्रामेण मापिता संहतिः घनत्वं इत्यभिधीयते । आङ्लपद्ध्त्यांच कस्यचिद् वस्तुनः एकघनफुटायातनस्य पौण्डेन मापिता संहतिः तस्य वस्तुनः घनत्वमितयभिधीयते।
चायसस्यम्
एतत् चायसस्यं यदा सम्यक् वर्धते तदा तानि १-२ अङ्गुलं यावत् कर्त्यन्ते । तानि पत्राणि मुकुलम् अथवा पल्लवम् इति उच्यते । कर्तनानन्तरं चायसस्ये सप्ताहाभ्यन्तरे नूतनानि पल्लवानि उद्भवन्ति । चायसस्यस्य अवरोधः कोऽपि न भवति चेत् तत् वृक्षरूपेण वर्धते । तथा वृक्षः भवति चेत् पल्लवानां चयनं कष्टकरम् इति कारणतः पर्याप्तस्य औन्नत्यस्य प्राप्त्यनुक्षणं तानि कर्त्यन्ते ।
कूर्मावतारः
भगवतः प्रमुखदशावतारेषु मत्स्यावतारः प्रथमः मन्यते । द्वितीयस्तु कूर्मावतारः इति । कूर्मस्यापरं नाम कच्छपः इति । कूर्मावतारे भगवान् विष्णुः क्षीरसमुद्रस्य मन्थनकाले मन्दारपर्वतं स्वकवचे अधरत् । एवं भगवता विष्णुना मन्दारपर्वतसाहाय्येन तथा वासुकिसर्पसाहाय्येन देवासुरमन्थनद्वारा चतुर्दशरत्नानि प्रापितानि । समयेऽस्मिन् विष्णुना मोहिनीरूपं धृतम् ।
कथा
देवराजस्य इन्द्रस्य शौर्यमवलोक्य ऋषिदुर्वासा तस्मै पारिजातपुष्पमालां समार्पयत्, किन्तु देवराजेन्द्रः मालामगृहीत्वा ऐरावतायायच्छत् । ऐरावतोऽपि तां भूमौ अक्षिपत् । एतद्दृष्ट्वा क्रोधान्वितेन दुर्वासार्षिणा देवताः शापिताः । तस्मात् देवताः स्वशक्तिवञ्चिताः अभवन् । अस्मान्निराशाः भूत्वा सर्वे ब्रह्मणः सकाशं अगच्छन् । ब्रह्मा ताः विष्णुं सम्पर्कयितुमकथयत् । विष्णुना ताः आदिष्टाः यत् ताः क्षीरसमुद्रमन्थनं कुर्युः, यस्मात् अमृतं निगरिष्यति तथा अमृतपानानन्तरं स्वशक्तिं पुनः प्राप्स्यन्ति । कठिनं कार्यमिदं वासुकिमन्दारपर्वतसाहाय्येनैव भवितुं शक्यते । यत्र मन्दारपर्वतं दण्डवत् तथा वासुकिं रज्जुवत् प्रयोक्तुं शक्यते । परन्तु एतस्मै कार्याय असुराणामपि साहाय्यमावश्यकम् आसीत् यस्मात् देवताः आतङ्किताः सञ्जाताः विष्णुना असुराः बोधिताः, असुरैरपि अमृतलोभेन कार्यायास्मै अङ्गीकृतम् ।
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
घनत्वम् (Density)
यदि चेत् कस्यचिद्वस्तुनः ’आ’ इत्यायतनस्य संहतिः ’ म ’ इत् भवेत्तर्हि तस्य घन्त्वम्, घ् = म/आ अथवा आ=म/घ अथवा म=आ x घ एषां सूत्राणां साहाय्येन कयोरपि द्वयोः राश्योः ज्ञातत्वे सति अस्माभिस् तृतीयराशिः ज्ञायते ।
चायसस्यम्
अस्मिन् चायसस्ये विधद्वयं भवति । एकविधस्य सस्यस्य पत्राणि अत्यन्तं लघ्वाकारकाणि भवन्ति । अपरस्य विधस्य चायपत्राणि महाकारकाणि भवन्ति । लघ्वाकारकाणां पत्राणां सस्यानि चीनामूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् सैनेन्सिस्" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं चीना, फार्मोसा, जपान् इत्यादिषु देशेषु उपयुज्यते । महाकारकाणां पत्राणां सस्यानि च भारतस्य असममूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् अस्सामिका" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं भारते तथा अन्येषु देशेषु उपयुज्यते । इदानीं चायप्रभेदाः बहवः सन्ति । यतः मूलप्रभेदेषु आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगेन बहवः वंशाः निर्मिताः सन्ति । चायसस्यानां वर्गीकरणे तेषां पत्रस्य गात्रम् आकारः वा प्रमुखं पात्रं वहति । मध्यमगात्रस्य पत्रयुक्तं "काम्बोड्" प्रभेदः अपि इदानीं प्रसिद्धः अस्ति ।
कूर्मावतारः
कथा
सर्वेऽपि मिलित्वा समुद्रमन्थनं प्रारब्धम् । एकस्मिन् पार्श्वे असुराः अन्यस्मिन् पार्श्वे देवताः वासुकिमधरन् । अस्य मन्थनकारणात् वासुकिमुखात् गरलं निष्कासयितुं प्रारब्धं यत् समग्रविश्वाय सङ्कटस्वरूपमभवत् । तदैव भगवान् शङ्करः सङ्कटमोचकत्वेन समागत्य गरलसेवनमकरोत् । तथा स्वकण्ठे तदस्थापयत्, यस्मात् सम्पूर्णकण्ठः नीलवर्णीयः सञ्जातः । अत एव तस्य नाम नीलकण्ठः अभवत् । मन्थनकार्यं चलदेवासीत् किन्तु शनैः शनैः मन्दारपर्वतः समुद्रान्तः गन्तुं प्रारब्धः । तदैव भगवान् विष्णुः कूर्मावतारत्वेन अवतीर्य स्वपृष्ठे पर्वतं स्व्यकरोत् । तस्य कूर्मस्य पृष्ठभागस्य व्यासः 100,000 योजनपरिमितमासीत्। पुनरपि मन्थनं प्रारब्धम् । अस्मात् मन्थनात् कामधेनुः, लक्ष्मीः चेत्यादीनामाविर्भावः सञ्जातः । अन्तिमे धन्वन्तरिः स्वहस्ते अमृतकलशं स्वीकृत्य प्रकटितः । एवमेव कूर्मावतारं धृत्वा भगवान् विष्णुः सृष्टितत्त्वं समरक्षयत् ।
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
जलस्य घन्त्वम्
जानिमोः वयं यत् १ घनसेन्टीमीटरजलस्य संहतिः १ ग्रामः भवति । अतः मीटरपद्धत्यां जलस्य घनत्वं १ ग्राम्/ घ ० से० मी०। आङ्लप्रणाल्यां यतः आयतनस्य मात्रकं एकघनफुटं भवति संहतिश्च पौण्डेन माप्यते अतः जलस्य घनत्वम् = ६२.५ पौ० /घ्०फुट । दैनिकव्यवहारे प्रयुक्तानां कतिपयवस्तूनां घनत्वानि ।
चायसस्यम्
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
जलस्य घन्त्वम्
उदाहरण्म्-कार्कस्य खण्डस्यैकस्य आयतनं ४० घ्०से०मी० इति भारस्य ८.८ ग्रामाः तर्हि तेअस्य घनत्वम् उप्लम्यम् ।
कूर्मावतारः
कथा
कूर्मभगवतः पूजार्थम् आन्ध्रप्रदेशस्य चित्तुरजिल्लायां कुरुमाय इत्यत्र कूर्ममन्दिरं विद्यते ।
वर्गः:दशावतारः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
घनत्वम् (भौतविज्ञानम्)
जलस्य घन्त्वम्
घनत्वम् = सहतिः/आयतनम्=८.८/४०= ०.२२ ग्रामः प्रतिघनसेन्तिमीटरम्
उदाहरण्म् (२) – यदि चेद् स्वर्णखण्डस्यैकस्य संहतिः ८६.६४ ग्रामाः तस्य घन्त्वञ्च १६.३२ग्रामाः प्रतिघन से० मी० बवेताम् तर्हि तस्य आयतनमुपलम्तम् ।
आयतनम् =  संहति/घनत्वम्= ८६.४६/१६.३२ =४.५ घ० से०
उदाहरण्म् (३)—१.५ ग्राम प्रतिघनसेन्टीमीटं इत् घनत्वशालिनि १०० घन से० मी० परिमिते मिश्रणेकियन्मात्रं जलं योजनीयं येन तस्य घनत्वं १.४ ग्रामः प्रति घ ० से ० मी० इति स्यात् । कल्प्यं यत् मिश्रणे ’य’ घनसेटीमीटरपरिमितस्य जलस्य योजनात् मिश्रणस्य घनत्वं १.४ इति भवति ।
जलयोजनात् पूर्वं १०० घन से० मी ० मिश्रणस्य संहतिः = १०० x १.५ग्रामः=१५० ग्रामः
’य’ घन से० मी० इति परिमितस्य जलस्य च मेलने मिश्णम् + जलायतनम् = १०० + य् घन से० मी० मिश्रणस्य घनत्वञ्च = १.४ ग्रामः प्रति घ० से० मी० मिश्रणम् + जलस्य संहतिः = ( १०० + य) १.४ ग्रामः प्रति घ० से० मी०
’य’ घन से० मी० इति परिमितस्य जलस्य संहतिः ’य’ इति ग्रामोऽस्ति तच्च १५० ग्रामपरिमिते मिश्रणे योजितम् । अतः सम्पूर्णा सम्हतिः =१५० + यः इति ग्रामाः
१५० + य़ाह् = ( १०० + य़ाह् ) १.४ अथवा १५० +य = १४०१.४ य अथवा १५०-१४०= १.४ यः-य अथवा          १०=  ०.४ य अथवा           य = १०/४=२५
मिश्रणे २५ घन० से० मी० इति परिमितं जलं मेलनीयम् । इत्युत्तरः ।
आपेक्षिकं घनत्वम् (Relative Density)
यदि चेद् कस्यचिद् वस्तुनः कस्यचिद् आयतनस्य संहत्याः तुलना सामायतननिकस्य जलस्य संहत्या क्रियते तर्हि सा निष्पत्तिःआपेक्षिकं घन्त्वमिति नाम्नाभिधीयते ।अतएव अपेक्षिकं घनत्वम् = वस्तुनः कस्यचिदायतनस्य संहतिः / जलस्य तस्यैवायतनस्य संहतिः = वस्तुनः मात्रकसयतनस्य संहतिः / जलस्य मात्रकायतनस्य संहतिः = वस्तुनः घनत्वम् / जालस्य घनत्वम् ।
अतः कस्यचिद् वस्तुनः कस्याप्यातनस्य संहतिः स्वसमानायतनिकस्य जलस्य संहत्या यावद्गुणिता भवति तदेव तस्य वस्तुन आपेक्षिकं घत्वं भवति । अत आपेक्षिकं घनत्वम् एका शुद्धसंख्या भवति । तत्र किमपि मात्रक्ं न भवति । किन्तु तद्विपरीतं घनत्वे संह्तिः आयतनमात्रकाणि च भवन्ति । यतः आपेक्षिकघनत्वस्य मानं मात्रकेभ्यः स्वतन्त्रं भवति अतएव प्रत्येकस्मिन् विधो तस्य मानं समानमेव भविष्यति । किन्तु उभयोरपि विध्योः घनत्वमानं पृथगेव भविष्यति।
विधिद्वये घनत्वापेक्कघनत्वयोः सम्बन्धः
उपरि साधित यत् कस्यचिद्वस्तुन आपेक्षिकम् घनत्वम् = तद्वस्तुनः घनत्वम् / जलस्य घनत्वम्
स० ग० स० इति विधो कस्यचिद्वस्तुनः आपेक्षिकं घनत्वम् = तद्वस्तुनः घनत्वम् / १ ग्राम प्रति घ० से० मी० = तद्वस्तुनः आपेक्षिकं घनत्वम्
अतएव स० ग० स० पद्धत्यां कस्यचिद्वस्तुन आपेक्षिकं घनत्वं संख्याया घनत्वेन तुल्यं भवति । क्८इन्तु तत्र मात्रकाणि न भवन्ति । किन्तुः फ० प० स० इति पद्धत्यां जलस्य घनत्वं = ६२. ५ पौण्डानि प्र० घ० फुटं
फ० प० स० पद्धत्यां वस्तुन
आपेक्षिकं घनत्वम्= तद्वस्तुनः घनत्वम् / ६२.५ फौण्डानि प्रतिघनफुटम् । अतएव फ० प० स० पद्धत्यां कस्यचिद्वस्तुनः आपेक्षिकं घनत्वं तद्वस्तुनः घनत्वस्य ६२.५ इत्यनेन विभजनाद् उप्लभ्यते । तत्र कानिचित् मात्रकाणि च न भवन्ति । उदाहरणार्थम् अताम्रस्य आ० घ० = ताम्रस्य घन्त्वम् / जलस्य घनत्वम् मीटरपद्धयाम् = ८.३ ग्रामाः । घ० से०मी० / १ ग्रामः ।च० से० मी०  = ८.३ आङ्ग्लपद्धत्याम् = ५१८ फौण्डानि । चओ फ० / ६२.५ पौण्डानि ।घ० फ्० = ८.३
वाष्पात्मकस्य आपेक्षिकं घनत्वम्
सघन्पदार्थस्य द्र्वाणाञ्च आपेक्षिकं घनत्वम् परिज्ञातुं तस्य घनत्वस्य तुलना जलघनत्वेन क्रियते । किन्तु, वाष्पात्मकस्य घनत्वं उप्लब्धुं वाष्पात्मकघनत्वस्य तुलना हाइड्रोजन्घन्त्वेन क्रियते ।
वाष्पात्मकस्य आ० घ० = वाष्पात्मकस्य घनत्वम् / हैड्रोजनस्य घनत्वम्
आपेक्षिकं घनत्वं निम्नविधिभिः उप्लभ्यते -
आपेक्षिकघनत्वस्य कूपी
शीशकगुटिकानां चूणितकणानां वा आयतनम् उप्लब्धुं प्रथमं रिक्तबोतलं तौल्यते । तदनु बोतलस्य प्रायशः २/३ भागः चूर्णितकणैः पूर्यते । तदनन्तरं पुणः बोतलं तौल्यते ।ततः चूणितकणैः सह जलं आपूर्य भूयः बोतलं तौल्यते । तदनन्तरं बोतलं विशोध्य केवलेन जलएन च पूर्णतया आपूर्या तत्तौल्यते । कल्प्यम्
१.	आपेक्षिकघनत्वीयबोतलस्य भारः =  भ१ ग्रामः
२.	२/३ भागपर्यन्तं चूर्णितकणैः पूरितस्य बोतलस्य भारः = भ२ ग्रामः
३.	चूर्णितकणैः सह जलेन पूरितस्य बोतलस्य भारः = भ३ ग्रामः
४.	केवलेन जलेन पूरितस्य बोतल्स्य भारः = भ४ ग्रामः
तर्हि चूर्णिकणानां भारः = भ२ – भ१ ग्रामः
चूरिकणसमानायतनिकस्य जलस्य भारः = भ२ – भ१ + भ४ –भ३ \ = (भ२ + भ४ ) – (भ१ + भ३ ) अतः चुर्णितकणानाम् आपेक्षिकघनत्वम् = भ२ – भ१ ÷ (भ२ + भ४ ) – (भ१ + भ३ ) उदाहरणम् – यदि
(क)	 कस्यचिद् आपेक्षिकघनत्वीयस्य बोतल्स्य भारः = १५.७५ ग्रामाः
(ख)	स्वल्पबालुका + बोतलभारः 		         =  ५५.७५ ग्रामाः
(ग)	 बालुकोपरि जलपूर्णस्य बोतलस्य भारः		= ८६. ७५ग्रामाः
(घ)	 जलपूर्णस्य सम्पूर्णबोतलस्य भारः 		= ६५. ७५ ग्रामाः
तर्हि बालुकाया आपेक्षिकं घनत्वम् उप्लभ्यम् । यतः बालुकाभारः 					 = ५५.७५- १५. ७५ = ४० ग्रामाः
बालुकातुल्वायतनिकस्य जलस्य भारः 		 = (४० + ६५.७५) – ८६.७५ = १६ ग्रामाः
अतः बालुकायाः आ० घ० 				  = ४० ÷ १६ =  २. ५
यदि आपेक्षिकघनत्वीयस्य बोतल्स्य साहाय्येन क्स्यचिद् विलयनशिलस्य घनपदार्थस्य चूर्णस्य आपेक्षिकघनत्वम् उप्लम्यम् स्यात् तर्हि जलस्थाने कशिद् ईदृशः गृह्यंत यस्मिन् अतच्चूर्णम् विलोयते । तद्द्रवं प्रमाणिक्रूत्य चूर्णितकणानाम् आपेख्षिकं घन्त्वं गृह्यते । अन्ते च यत्फलमुपलभ्यतेतद्द्रवस्य आपेक्षिकघनत्वेन गुण्यते । अतः छूर्णस्य '''आ० घ० =  चूर्णस्य घनत्वम् ÷ जलस्य घनत्वम्
उदाहरणम् –
यदि कस्यचिद् आपेक्षिकघनत्वीयस्य बोतलस्य भारः               =  १५. ७५ ग्रामाः
स्वल्पलवणचूर्णनिहितस्य बोतस्य भारः --		              = ५५. ७५ ग्रामाः
लवणचूर्णोपरि स्पिरिटेन पूरितावशिष्टांशकस्य बोतलस्य भारः	   = ८२. ६५ ग्रामाः
स्पिरिटमात्रेण पूरितस्य बोतलस्य भारः 			    = ५५.७५  ग्रामाः यदि स्पिरिटस्य आपेक्षिकघनात्वं 0.८ स्यात् तर्हि लवणस्य आपेक्षिकघनत्वं उप्लभ्यम् ।
यतः लवणस्य भारः = ५५.७५ – १५.७५          = ४०  ग्रामाः
अतः स्पिरिटानुसारेण लवणस्यापेक्षिकं घनत्वं        = ४०÷ १२.८
जलाउसारेण लवणस्याघनत्वम्                   = (४० ÷ १२.८) × ०.८ = २.५
यूनलिका हेयरोपकरणञ्च
यूनलिका –उपकरनञ्चेदं U इत्याकारिंका नलिका भवति । अस्या भुजौ दशेञ्चदीघौ द्वादशेञ्चदीघौ वा भवतः नलिका चेयं एकस्मिन् ऊर्ध्वाघरकाष्ठारेण संयुक्ता भवति ।  (चित्रम् ३.१८ ) यदि द्वौ द्रवौ इदृशौ भवेतां यो परस्परं न मिलतः न चापि तयोः कापि रसायनिकीक्रिया संजायते तर्हि तौ यूनलिकाया: भुजद्वये परिपूर्य तयॊ घनत्वस्य तुलना क्रियते । कल्प्यं गुरुद्रवः अर्थात् यूनलिकायां पूरणियम् । भुजद्वये तस्योच्छितिः समाना भवाति । ततः एकस्मिन् भुजे शनैः शनैः तैलं पूरणीयम् । यस्मिन् भ्जे तैलं पूर्यते तत्र जलतलं अधो घमिष्यति अपरस्मिन् च तस्योच्छितिः ऊर्ध्वं गमिष्यति । यदा द्रव्यद्वयं पृथक्कारिणः तस्य उपरिभागे पर्याप्तोच्छितिः भवेत् तदा भूयः तैलपूरणां न  कर्त्तव्यम्  । पृथक्कारिणः तलस्य ऊर्ध्वे च द्रव्यद्वयस्य उच्छितिः मापनीया । यदि चेत् द्रव्यौ उभौ परस्परं विलयनशिलौ भवेताम्, यथा जलं स्पिरिटञ्च, तर्हि प्रथमं यूनलिकाया स्स्वल्पोच्छिति यावद पारदः पूरणीयः पारदतलस्य स्थितिश्च अघिलेखनीया । तदनु एकस्मिन् भुजे स्पिरिटम् अपरस्मिन् च जलं तावन्मात्रं पूरणियं येन भुजय्प्रुभ्योः पारदतल भूयः स्व्कीयां पूर्वावस्थां प्राप्युनात् । पारदतलोपरि च द्रवयोः उच्छरिता मापनीये । कल्प्यंयत् तैलस्य उच्छ्रितिः ऊ१ स्यातम् । यतः उभयोः वायुसम्पीडनम् तुल्यमेव अतः द्रवयोरुभयोरपि सम्पीडनं तुल्यं भवेत् । यतः
सम्पीडनम् =  एकस्मिन् मात्रकषेत्रफले  कार्यशीलो भारः  ।
अतः भुजयोरुभयोर् एकवर्गसेण्ठीमीटरतलीयसम्पीडस्य विचारेण    ऊ१  घ१  =  ऊ२  घ२
यत्र घ१ घ२ च क्रमशः तैलस्य च घनत्वे स्तः
अतः द्रवस्य आपेक्षिकं घनत्वम् =  जलस्योच्छ्रितिः ÷ द्र्वस्योच्छ्रितिः
अतएव यू-नलिकया कस्यचिद् द्रवत्व आपेक्षिकं घनत्वम् उपलब्धुम् जलस्योच्छितिः द्रवोच्छित्या विभज्यते. चनत्वानां तुलनाकरणस्य साधारणनियमोऽयम् यत् द्रवाणां घन्त्वानि तेषाम् उच्छ्रितीनां प्रतिलोमानुपातिनः भवन्ति ।
हेयरोपकरणेन –
यदि द्रवाबुमौ विलयमशीलौभवेतां तर्हि यू-नलिकायां पाअरदः निधीयते अथवा हेयरोपकरणां प्रयुज्यते । उपकरणमिदं ३. १६ चित्रम् प्रदर्शिस्तम् । उप्करणेऽस्मिन् द्वे शीशकनलिके एकस्मिन ऊर्ध्वाधराधारे संयुक्ते भवतः । ते उभे उपरिभागे ’न’ इति एकया रबरनलिकया संयुक्ते भवतः यत्र ’क’ इत्येकं क्लिपं (clip) निहितंभवति । नलिकयोरुभयोर्मध्ये मापनिकापि संयुक्ता भवति यया द्वयोः तलस्य स्थितिः लक्ष्यते ।
यतः द्रवयोः सम्पीडनम् केवलं उच्छ्रित्याश्रितम् भवति नतु परिमणश्रितं अतो यदि भुजद्वस्य नलिकयोः व्यासौ लघुदीर्घौ भवेतां तर्हि तयोरुच्छ्रित्योपरि तस्य कोऽपि प्रभावो न भविष्यति । उदाहरणम् (१) यदि युनलिकायां जलस्तम्भस्योच्छ्रितिः १२ चेन्तिमीटरपरिमिता भवेत् द्रवस्यान्यस्य उच्छ्रितिः १० सेण्टिमीटरपरिमिता भवेत् तर्हि द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् ।
यतः
द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् = द्रवस्य घनत्वम् ÷ जलघनत्व,
जलओच्छ्रितिः ÷ द्रवोच्छ्रितिः = १२ ÷ १०  = १.२
यूनलिकायां पारदतलाद् उपरिभागे जलतलोच्छ्रितिः १६ सेण्टीमीटपरिमिताभवेत् तर्हि ०.८ आपेक्षिकघन्त्वीयस्य स्पिरिटस्य कियन्मात्रिकया उच्छ्रित्या नल्लिकायाः भुजद्वये पारदतले समत्वं प्राप्स्यतः। यतः
द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् = जलोच्छ्रितिः ÷ द्रवोच्छ्रितिः
अथवा (or) ०.८ 	   = १६ ÷द्रवोच्छ्रितिः
अतः द्रवोच्छिरितिः  =  १६ ÷ ०.८ से० मी  = २० से०  मी०
उदाहरणम् यूनलिकायां एकस्यां पारदः पूरितः जलोर्द्ध्रे च केवलं १२ सेण्टीमीटरपरिमितंस्थानं रिक्तम् अस्ति । ०.८ आपेक्षिकघनत्वीयेन तैलेन तत्स्थानं पूर्यते चेत् तर्हि का भवेत् तैलस्तम्भस्य स्म्पूर्णोच्छ्रितिः ? कल्प्यं यत् पूर्वं जलतलयोः स्थिति ’अ’ ’ब्’ इति स्थानपर्यन्तं स्तः । ’म्’ इत्यस्योर्द्ध्वे च १२ सेण्टीमीटरपरिमितोच्छ्रितिः तैलेन पूर्यते ।यदा तैलं निधीयते तर्हि कल्प्यं य जलतलं ’य’ सेण्टीमीटरं यावद् अधोः गच्छति एवञ्चतस्य स्थितिः ’स्’ इति स्थने विद्यते । अन्यस्मिन् भुजे ह्जलं ’ब्’ इति स्थानस्योपरि ’य’ सेण्टीमीटरपरिमितं गच्छति । कल्पनीयं यत् तज्जल्ं ’द्’ इति स्थानं प्राप्नोति । सम्प्रति ’स’ इति बिन्दोरुपरि वतिनः तलस्य जलस्य चोच्छ्रिती क्रमशः (१२+य) सेण्टीमीटराणि ’२य’ से० मी० च सन्ति । अतएव
तैलस्यापेक्षिकं घनत्वम् = जलोच्छ्रितिः ÷ तैलोच्छ्रितिः अथवा  ०.८   =  २ य  ÷ १२+य
अथावा   य = ८ से० मी०
अतः तैलोच्छ्रितिः १२ + ८ = २० से० मी०
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:परिशीलनीयानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोटिचन्नयौ
चित्रपरिसन्धिः=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Shri_Koti-chennaya.jpg/220px-Shri_Koti-chennaya.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्| कोटी चन्नय्यौ(1556-1591) तुळु राज्यस्य युगलवीरौ कोटिचेन्नयौ तुलुनाडुप्रदेशे जातौ प्रसिद्धौ वीरौ । एतयोः कालः क्रि.श १५५६-१५९१ । कोटिचेन्नय्ययोः दैवरूपं परिकल्प्य जनाः पूजां कुर्वन्ति ।
पञ्जक्षेत्रे
पुत्तूरु उपमण्डलस्य पडुमले प्रान्ते जन्म प्राप्नुताम् । देईबैदेति (यस्याः मूलं नाम स्वर्णकेदगे ब्राह्मणेभ्यः लब्धात् अण्डात् जन्म प्राप्तवती ।  अतः कोटिचन्नय्ययोः निर्दिष्टा जातिः वक्तुं न शक्यते ।) देई बैडेतिः मृगयायां प्राप्तस्य व्रणस्य कारणात् पडुमलेनगरस्य पेरुमालुबल्लालः इत्यस्य राज्ञः चिकित्सां कृतवती । अतः पेरुमालुबल्लालः स्वस्य प्रासादे (बीडु)  तस्याः वासव्यवस्थां कृतवान् । देईबैदाती युगलयोः पुत्रयोः प्रसूतेः कतिपयेभ्यः दिनेभ्यः अनन्तरं मृता |
बाल्यम्
पेरुमालुबल्लला सायनबैद्यः इत्यस्मै कोटिचन्नययोः पालनदायित्वं दत्तवान् । बालकाः पुष्टाः सन्तः वर्धन्ते स्म । पेरुमाळुदेशस्य बल्लालस्य मन्त्री मल्लय्यबुद्यान्तस्य आरम्भादेव देईबैदेत्या, कोटिचेन्नयाभ्यां च सह वैरभावः आसीत् । अयं विरोधः तदा युद्धरूपेण विकसितः यदा मल्लयबुद्यान्तस्य बालकैः सः कोटिचेन्नयोः क्रीडा आरब्धा । प्रवृद्धौ कोटिचेन्नयौ  कृषिकार्यस्य उत्तरदायित्वं स्वीकृतवन्तौ ।
कृषिविषये विवादस्य कारणेन चेन्नयः मल्लैयबुद्यन्तस्य वधं कृतवान् । अभियोगात् परं तयोः प्रश्ने कृते तौ न्यायमार्गे एव स्वः इति उक्त्वा राजप्रासादात् निर्गतौ । पेरुमाळुदेशस्य बल्लालः तौ बन्द्धुम् आदिष्टवान् । परन्तु कोटित्चेन्नयौ पेरुमालुप्रदेशस्य सीमातः पञ्जाप्रदेशे प्रविष्टवन्तः । प्रविशन्तौ तौ कञ्चन दैवज्ञं आगामिदिनानां विषये पृष्टवन्तौ । कोटिचेन्नययोः अग्रजा किन्निदारुः पञ्जनगरे निवसति स्म । कोटिचेन्नयौ पञ्जे किन्निदारूगृहे शरणं गतवन्तः । पञ्जस्य कश्चन अधिकारी चेन्दुगिडी कोटिचेन्नययोः प्रगतिम् सोढुं न शक्तवान्, तौ द्वौ अपि युक्त्या गृहीतवान् । कोटिचेन्नयौ केर्मलेब्रह्मदेवं स्तुतवन्तौ । देवकृपया वातायनात् पलायनमार्गं प्राप्य एण्मूरुग्रामं गतवन्तौ ।
एण्मूरुग्रामे
एण्मूरुप्रदेशीयानां पञ्जप्रदेशीयानां च सीमाविषये विवादः अभवत् । पञ्जस्य केमरबल्लालः सीमाशिलायाः स्थलपरिवर्तनेन एण्मूरुग्रामस्य भूमिं वशीकृतवान् आसीत् । कोटिचेन्नयाभ्यां स्वस्थाने भारयुता सीमाशिला पुनःप्रतिष्ठापिता । तदा एव एण्मूरुप्रदेशे कोटिचेन्नयौ प्रसिद्धौ आसन् । एण्मूरस्य देवबल्लालः कोटिचेन्नयोः स्वागतं कृत्वा जनानाम् इच्छानुसारं विवादितस्थले तयोः निवासार्थम् अनुमतिं दत्तवान् ।
युद्धम्, मृत्युः
चित्रपरिसन्धिः=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%9F%E0%B2%BF_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AF.JPG/220px-%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%9F%E0%B2%BF_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AF.JPG|लघुचित्रम्| कोटिचन्नयदैवौ कोटिचेन्नययो ग्रहणस्य उद्देश्यं कृत्वा पदुमलेनगरस्य पेरुमालु बल्लालः, पञ्जानगरस्य केमराबल्लालः च एण्मूरुराज्ये आक्रमणं कृतवन्तौ । युद्धे शौर्यपूर्वकं युद्धं कृतवन्तौ कोटिचेन्नयौ एण्मूरुशिवमन्दिरस्य प्राङ्गणे वीरमृत्युं प्राप्तवन्तौ । मृत्योः अनन्तरं पेरुमालुबल्लालः, केमरबल्लालः च अतीव दुःखितौ अभूताम् । कोटिचेन्नययोः अन्तिमा इच्छा आसीत् यत् यः ज्यौतिषिकः पञ्जसीमायां ज्यौतिषं कथितवान् आसीत् तस्य परिवारः शिवमन्दिरे पूजां कुर्यात् इति।
सामाजिककार्याणि
कोटिचेन्नययोः अनेकानि सामाजिककार्याणि तुळुजानपदगीतेषु (पाड्दन) उल्लिखितानि सन्ति । कोटिचेन्नयौ आरम्भादेव धनिकानाम् अकार्याणि विरुद्ध्य कार्यं कृतवन्तौ । स्वबलेन बहून् सरोवर-तडागादीन् निर्मितवन्तौ ।  कृषिं वन्यपशुभ्यः रक्षितवन्तौ
इत्यादीनि अनेकानि वर्णनानि सन्ति । अत एव कोटिचेन्नययोः दैवत्वं प्रकल्प्य तुलुनाडुप्रदेशे अनेकभागेषु पूजास्थानानाम्  (गराडी) निर्माणं कृतम् अस्ति ।
अधिकपठनार्थम्
वर्गः:कन्नडभाषायाः यन्त्रानुवादः वर्गः:यन्त्रानुवादः
याणम्
याणं (Yana) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डलं विद्यमानं प्राकृतिकं शिलाशिखरस्थानम् । पश्चिमघट्टे स्थितम् एतत् मनोमोहकम् उत्तरकन्नडमण्डलं सर्वदा हरितैः वनैः, जलपातैः, गगनस्पर्षिभिः वृक्षैः, वैविध्यमयैः जीवराशिभिः च पूर्णम् ।
अत्रत्या शिलाराशिः कर्णाटकस्य भूमेः विज्ञानस्य आरम्भस्य अध्यायान् वदति । सामान्यतः २५० कोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् एषः भागः सागरतले आसीत् ।  अनन्तरं पर्वतानां पङ्क्तिः भूत्वा पश्चिमघट्टस्य रूपं प्राप्नोत् ।
उत्तरकन्नडमण्डलस्य सिरसि-कुमटामार्गे त्रिंशत् किलोमीटर् दूरे आनेगोन्दिग्रामः अस्ति । ततः अग्रे बेळ्ळङ्गि, सण्डोळ्ळिग्रामं च पारयित्वा चतुर्दशकि.मी. कुमटार्मार्गेण गत्वा कि.मि. द्वयं पद्भ्यां चलति चेत् ‘याणं’ लभ्यते । याणं प्राकृतिकं शिलाशिखरस्थानम् अस्ति । अत्र गत्वा उपरि पश्यन्ति चेत् आकाशपर्यन्तं स्थितमिव तीक्ष्णशिलयोः शिखरद्वयं दृश्यते ।  एतौ एव प्रकृत्या निर्मिते तीक्ष्णशिले । विश्वे एव अपूर्वम् शिलाशिखरं याणप्रदेशे वनमध्ये द्रष्टुं शक्यते । उत्तरकन्नडमण्डले शिरसिविभागे हरितवने एतदस्ति । अत्र अनर्घ्यशिलापर्वतसमुच्चयः नभोमण्डलं स्पृशतीव उन्नतः अस्ति । निसर्गसौन्दर्यदर्शकं स्थानमेतत् । एतत् दृश्यवैभवं द्रष्टुं वने पादचारणम् अनिवार्यम् अस्ति ।
सामान्यतः २५० कोटिवर्षतः निरन्तरं प्रकृतेः विकोपं सम्मुखीकृत्य अपि एते शिखरे नष्टे न स्तः । कारणम् इत्युक्ते एतयोः औनत्यम् । भैरवेश्वरशिखरं षष्ठ्यधिकमीटर् उन्नतम् अस्ति । तस्य अधः भैरवेश्वरस्य मन्दिरम् अस्ति ।  विग्रहस्य उपरि चण्डिकातीर्थस्य अन्तर्जलं बिन्दुरूपेण स्यन्दति ।
सुधाशिला सुलभतया जले विलीना भवति । अतः वृष्ट्या तस्याः मृदुभागः मन्दं मन्दं गच्छति ।  किन्तु सुधाशिलया सह मेग्निषियं द्रव्यं मिश्रितम् अस्ति इत्यतः केवलं मृदुभागः नश्यति न तु दृढभागः । याणे एतादृशः भागः एव बाणः इव तीक्ष्णां रचनां प्राप्तवान् अस्ति  ।
एताः तीक्ष्णशिलाः भारते केवलं न, पूर्णपूर्वगोलस्य अद्भुतेषु अन्यतमाः इति प्रख्याताः सन्ति ।
एतेषां शिखराणां परितः खन्योद्यमार्थं प्रयत्नः प्राचलत् । तथैव यदि अभविष्यत् तर्हि अद्य एतस्य निसर्गस्य अद्भुतकलाकौशलम् अवशिष्टं न अभविष्यत् । किन्तु जागरितानां परिसरप्रेमिनां प्रतिरोधस्य कारणेन तत् कार्यं सफलं न अभवत् । अतः एषा विशिष्टा रचना अवशिष्टा अस्ति ।
वाहनमार्गः
वर्गः: कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
विद्या
भवतः विद्याभ्यासः समाप्तः वा ? अद्यतनविद्याभ्यासेन किं प्रयोजनम् ? मम पुत्रः विद्याभ्यासं करोति इत्यादि वाक्यानि समान्यतः सर्वत्र शृणुमः । अत्र उद्दिष्टार्थे विद्याभ्यासः इति प्रयोगः साधुः वा ? चिन्तनीयमस्ति । विद्याभ्यासशब्दस्य व्याख्यानमेवम्- विद्यायाः अभ्यासः इति तत्पुरुषसमासः । तत्पुरुषसमासे उत्तरपदस्य प्राधान्यत्वात् अभ्यासस्यैव प्राधान्यं भवति न तु विद्यायाः । एषः पदप्रयोगः वस्तुतः अद्यतनशिक्षणक्षेत्रे विद्यमानदुरवस्थामेव प्रकाशयति । भारतीयसङ्कल्पानुसारं विद्याविनयसम्पत्तिः विनयाधानम् इत्यादिप्रयोगः एव साधु । यतः विद्या ददाति विनयम् इति खलु प्रसिध्दम् । प्रामाणिकग्रन्थेषु विद्याभ्यासः इति पदप्रयोगः अपि न दृश्यते विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि इत्येवं भगवद्गीतायां प्रयोगः अनेन प्रयोगेण अस्य लक्ष्यमपि अवगच्छति । विनयनमेव विद्यया प्राप्तव्यम् । अपरया भाषया वदामः चेत् स्वभावसंस्करणमेव शिक्षणम् इति भावः । श्रीमद्विवेकानन्दस्वामिपादादयः स्वभावसंस्करणमेव शिक्षणमिति स्पष्टीकुर्वन्ति च । अत एव कथयामः विद्याविहीनः पशुः इति ॥
विनयम्-उपायः प्रयोजनं च
विनयनार्थं कः उपायः ? इत्यत्र उपनिषत्सु वदन्ति सद्विद्या सत्कर्म च इति । विद्या नाम वेदितुं (ज्ञातुं) योग्या एव । स विद्या सती एव स्यात् । इत्युक्ते कः विषयः पाठनीयः ? इति अतिप्रधानं भवतीत्यर्थः । सत्कर्म उत्तमकर्म एव अथवा योग्यं कर्म एव । इत्युक्ते कथं पाठनीयम् ? इत्यपि तद्वत् प्राधान्यं वहतीत्यर्थः ॥ विनयनस्य परमम् प्रयोजनं सुखप्राप्तिः एव । सुखस्य पुरुषार्थः इति अपरं नाम । धर्मार्थकाममोक्षादिचतुष्टयम् एव पुरुषार्थाः । विनयनेन व्यक्तेः राष्ट्रस्य च सर्वे पुरुषार्थाः अपि साधिताः भवेयुः । व्यक्तेः विशालभावः कुटुम्बं, तस्य समुहः, तस्य तु राष्ट्रम् इति क्रमशः भवति । समूहाः मृत्पाषाणसस्यजन्त्वादियुक्तेन प्रदेशेन स्वसंस्कारेण च यदा बध्दाः भवन्ति तदा एव राष्ट्रमिति व्यवहारः । राष्ट्रं स्वयम्भूः अस्ति । राष्ट्रस्य विशालभावः विश्वं भवति । अतः व्यक्तिः राष्ट्रं च कदापि पृथक् न भवेत् ॥
विनयाधानस्य मार्गः
विनयः गुणसंस्कारः चेत् तदर्थ सर्वसमर्पणम् एव मार्गः । गुरुसमर्पणं, गुरुशुश्रूषा, योगाभ्यासः, अध्यात्मशास्त्रपठनम्, ब्रह्मचर्यम्, श्रवण-मनन निदिध्यासनादयः च इच्छाशक्तेः ज्ञानशक्तेः क्रियाशक्तेः च वर्ध्दनम् कारयन्ति । तत् पुरुषार्थसाधनाय समर्थः मार्गः भवति च ।
अस्माकं शिक्षणसङ्कल्पः
भारतीयशिक्षणसङ्कल्पः कः इति आदिगुरोः दक्षिणामूर्तेः चित्रणमेव स्फुटीकरोति । दक्षिणामूर्तिस्तवे जगद् गुरुणां श्रीमत्शङ्कराचार्यभगवत्पादानां कथनं पश्यामः । यथा – चित्रं वटतरोर्मूले वृध्दाः शिष्याः गुरुर्युवा गुरोस्तु मौनं व्याख्यानं शिष्यास्तु छिन्नसंशयाः ॥ इति वटतरोः मूलभागे कश्चित् युवकः गुरुः । तस्य पुरतः केचनवृध्दाः शिष्याः । अत्र गुरोः मौनं व्याख्यानं तथापि शिष्याः सर्वे संशयरहिताः च भवन्ति इति सारः । इतः ज्ञायते यत् अस्माकं सङ्कल्पे भित्तिचतुष्टयस्य मध्यभागः शुष्ककाष्ठपीठानि वा न सन्ति । अत्यन्तसुन्दरनित्यहरितःविशालशाखायुक्तः वटवृक्षः तन्नाम साक्षात् प्रकृतिः । तस्य वृक्षस्य मूले उपवेशनं, न तु शाखायाम् । इत्युक्ते वैशाल्येन सह अगाधतापि भवेत् विद्यायाः इति, उपरिप्लवता न स्यादिति । यद्यपि शिष्याः वृध्दाः तथापि गुरुः सदा युवकः ऊर्जस्वलः च । गुऋशिष्याणां मध्ये किमपि माध्यमं नास्ति । अतः ज्ञानप्रवाहे न कोऽपि रोधः । व्याख्यानं मौनम् इत्युक्ते हृदयतः साक्षात् हृदयं प्रविशति विद्या इत्यतः संशयलेशस्यापि अवकाशः नास्ति च ॥ भारतीयसिध्दान्तानुसारं जीवो ब्रह्मैव नापरः इत्यस्ति । प्रज्ञानं ब्रह्म इति उपनिषत् महावाक्यञ्च । इत्युक्ते एकैकोऽपि मानवः ज्ञानस्वरुपः एव । बहिस्थात् ज्ञानस्वीकारः इति एकं कार्यं तस्य नास्ति । अज्ञानमलावरणेनैव ज्ञानप्रकाशः बहिः न स्पुरति । अस्य बहिः प्रकाशनमेव विद्याधानम् । अतः अत्रत्यशिक्षणं पूर्णम् आत्मकेन्द्रितम् अथवा छात्रकेन्द्रितमस्ति । अत्र गुरोः स्थानं किमिति श्रीशङ्कराचार्याः स्पष्टीकृतवन्तः सन्ति । भस्मावृता अग्निशलाका एव मानवः । तस्य अज्ञानरुपभस्मनः कूत्कारेणा निर्माजनमेव गुरोः कर्तव्यम् । कोऽपि कमपि किमपि न पाठयति । सर्वे स्वयं पठन्ति अथवा प्रकाशयन्ति तावदेव इति ॥
शिक्षणरीतिः
जीवने ब्रह्मचर्यमिति एकः कालः अस्ति विद्याधानाय । गुरुकुलमेव विद्याविनयस्म्पत्तेः केन्द्रम् । ब्राह्ममुहूर्ते उत्थाय सन्ध्यावन्दनादिकं कृत्वा गुरुमुखतः तत्त्वानि श्रुत्वा मननरुपस्वाध्यायम् अनुष्ठीय निदिध्यासनेन साक्षात्करोति विद्याम् । ततः गुरुकुलतः समीपग्रामं गत्वा भिक्षाटनं कृत्वा तत्सर्वं गुरवे समर्पणीयम् । गुरुः तत्सर्वम अन्तेवासिभ्यः वितरति च । सायं कृषिकार्यं समिदाहरणम् इत्यादि कर्म, पुनः सन्ध्यावन्दनादिकं च भवति । एवं कदापि स्वयं समाजतः भिन्नः नास्मि, समाजेन पोषिताः वयम्, समाजस्य पोषणम् अस्माकं कर्तव्यम् इत्यादि बोधोत्पादनं स्वयमत्र भवति । अद्य विद्यासम्पन्नाः इति कथ्यमानाः समाजतः दूरं गताः इत्येतदेव अस्माकं दौर्भाग्यम् ॥ एतन्निमित्तम अधीतिबोधाचरणप्रचारणात्मकाः उपायाः निश्चिताः सन्ति । एवमेव आचार्यात् पादमादत्ते, पादं शिष्यः स्वमेधया । पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च ॥ इति शिक्षक- शिक्षार्थि –साहचर्य –विषयादियोग्यतया एव विद्या पूर्णा भवति इति निर्णयश्च ॥ एतत्सङ्गृह्य वदामश्चेत् उपस्थापन –अभ्यास –प्रयोगादिपध्दतिद्वारा श्रवण- मनन-निदिध्यासनादिमार्गमवलम्ब्य ज्ञानात्मक-अवबोधात्मक प्रयोगात्मक –कौशलात्मकतलं प्राप्तुम् अधीति –बोध- आचरण प्रचारणादिसोपानान्यारुह्य शिक्षक-शिक्षार्थि –साहचर्य-विषयरुपाधारैः आचार्य –स्वमेधा-सब्रह्मचारि –कालक्रमादिपरस्परभावेन – इत्यादि चतुर्दशविद्यानां चतुष्षष्टिकलानाञ्च परिस्फूर्त्या सच्चिदानन्दः इति शम् ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
विद्याः धनः सर्वधनम् प्रधानम् अस्ति| उपनिषदनुसारेण द्वॆ विद्यॆ परा अपरा च।
वर्गः:शिक्षणम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वक्रोक्तिसम्प्रदायः
वक्रोक्तेः महनीयभावुनाया बीजरूपेण सूचनकरणस्य श्रेयोभागी आचार्यभामहः अस्ति । तमेव बीजमादाय पूर्णरूपेणाङ्कुरित-पल्लवितकरणस्य सम्मानमाचार्यकुन्तकस्यैव वर्तते । यद्यपि भामहग्रन्थपर्यालोचनयाऽलङ्काराणामेव भामहेन प्राधान्यं दत्तम् तथापि रसवक्रोक्तिरीतिसम्प्रदायानां बीजमपि प्रदर्शितं मिलति । अनेन महात्मना हि वक्रोक्तेर्व्यापकत्वं प्रदर्श्य काव्यार्थमावश्यकत्वमेतस्याः इति प्रदर्शितम् । तथाहि - “युक्तं स्वभावोक्त्या सर्वमेतदिष्यते।" एनामेवाधारशिलामादाय कुन्तकेन ‘वक्रोक्तिजीवित -नामको ग्रन्थो विनिर्मितः । अयमेवातिशयोक्तिं च वक्रोक्तिनाम्ना व्यवहरति, ताञ्च सर्वालङ्काराणां जीवनाधायकत्वं व्यवस्थापितवान् । तथा च स्पष्ट मेवोक्तिः -
सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयाऽर्थों विभाव्यते ।
यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना ।।
भामहसम्मत्या वक्रार्थप्रतिपादकशब्दानां प्रयोगो हि काव्यऽलङ्कारमुत्पादयति। तथा हि -
"वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिरलङ्काराय कल्पते"  हेतोरलङ्कारानङ्गीकारे वक्रोक्तिशून्यत्वमेव कारणं वर्त्तते। लोचनकारेणाऽपि भामहमुद्धृत्य स्पष्टमेवोक्तं लोचने - शब्दस्य हि वक्रता अभिधेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणावस्थानम्। दण्डिना तु वक्रोक्तिस्वभावोक्तिरूपाभ्यां वाङ्मयस्य द्वैविध्यं प्रदर्शितम्। तथा हि -
श्लेषः सर्वासु पुष्णाति प्रायो वक्त्रोक्तिषु श्रियम्।
भिन्नं द्विधा समासोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम्।।
वक्रोक्तिशब्दस्यार्थः
वक्राः - सर्वसाधारणजनकथनभिन्ना अलौकिकचमत्कारयुक्ता उक्तिः कथनम्। कुन्तकशब्दे तु वक्रोक्तिः - "वैदग्ध्यभङ्गीभणतिः" साधारणजनो हि भावाभिव्यक्तये साधारणरूपेणैव शब्दप्रयोगं करोति, किन्तु, चमत्कारिकथनस्य प्रकार एव ‘वक्रोक्ति'नाम्नाभिहितो भवति । तथा चोक्तम् - ‘‘वक्रोक्तिरेव वैदग्ध्यभङ्गीभणितिरुच्यते” “वक्रोक्तिः प्रसिद्धाभिधानुव्यतिरे किणो विचित्रवाभिधा वैदग्ध्यं कविकौशलं तस्य भङ्गी विच्छित्तिः । ''  संक्षेपतया वक्रोक्तेरेकप्रकारेण सौन्दर्यमर्थः । कुन्तकाचार्येण हि गुणरीत्यलङ्काराणां सर्वेषामपि वक्रोक्तावेवान्तर्भावो दर्शितः । अनेन महानुशब्दार्थयोः शब्दशब्दयोः अर्थार्थयोः सामञ्जस्योपरि समधिकं बलं प्रकटितम्। सहितयोर्भाव एव साहित्यमित्यस्य समन्वयो दर्शितः ।
इत्थमेव शैल्या मार्गाः अपि त्रयः प्रदर्शिताः । अत्र प्रथमः सुकुमारो द्वितीयो विचित्रस्तथा तृतीयो मध्यममार्गो यो हि पूर्वोक्तयो मध्यवर्ती सुकुमारमार्गे – रसभावयोः प्राधान्य तिष्ठति । विचित्रमार्गे – उक्त्यलङ्कारयोर्मुख्यता तिष्ठति । तत्र सुकुमारमार्गे स्वल्पानि मनोहराणि च विभूषणानि भवन्ति । एवं तानि यत्नपूर्वकं नानीतानि भवन्ति । सहजमेतत्सौन्दर्यम् । अत्र माधुर्यगुणानां प्राधान्यं तिष्ठति यत्समासरहितपदद्वारा व्यञ्जितानि भवन्ति, समासाधिक्यकरण एव प्रसादगुणानां वाधा समापतति । एतन्मार्गस्य द्वितीयो गुणः प्रसादाख्यः, एतद्वारार्थावबोधोऽनायासेनैव सम्पन्नो भवति, तदर्थावगमेनैव रसा अप्यभिव्यञ्जिता भवन्ति । एतन्मार्गस्य चतुर्थों, गुणः आभिजात्यम्, अत्र शब्दानां सुकुमारस्य–शालीनत्वाभ्यां सह सम्यग् योजनास्याऽपि सौष्ठवं तिष्ठति ।
विचित्रमार्गे–अलङ्काराणां प्राधान्यं भवति । एकोऽलङ्कारो द्वितीयेन । गुम्फितस्तिष्ठति । सुकुमारशैल्यां स्वकीया नायिकावत् सहजमलकरणं भवति । विचित्रशैल्यां गणिकानायिकावत् कृत्रिमसज्जितशृंगाराणां तथाऽलङ्काराणां प्रदर्शनं प्राप्तं भवति । उपरोक्तद्वयोर्मध्ये द्वाभ्यामपि सादृश्यमनुभवन् मार्गों मध्यममार्ग इति व्यपदेश्यो भवति । त्रिविधशैलीनामुदाहरणेषु कालिदासस्य रचना सुकुमारमार्गे कथयितुं शक्यते । बाणभट्ट-भ्वभूति-राजशेखरादीनां रचना विचित्रमार्गे सजातेति भणितुं शक्यते । मातृगुप्तमायुराजाद्याचार्याणां रचना मध्यममार्गेऽस्तीति वक्तुं शक्यते ।
मतसमीक्षा
विभाजनमेतदधिकं सुन्दरं तु वरीवत किन्तु पूर्णमिदमिति प्रतिपादयितुं न शक्यते । विभागेनानेन द्विविध मनोवृत्तीनामभिव्यञ्जनं भवति । यद्यपि सुकुमारमार्गों वैदभ्यः समानतां विचित्रमार्गश्च गौड्या आनुकूल्यं धारयतस्तथापि नैतानि सादृश्यानि पूर्ण-पूर्णरूपाणि सन्ति । गौड्यामोजोगुणस्य मात्रा तिष्ठति तस्या विचित्रमार्गे आवश्यकता नास्ति ।
ध्वनिमतादप्ययं कुन्तकः पूर्णपरिचितः । स्वग्रन्थे ध्वन्यालोकपद्यानि अपि सञ्जग्राह, किन्तु ध्वनेः समस्तप्रपञ्चास्यान्तर्भावः वक्रोवतेः कल्पनाया उदात्तत्वम्, व्यापकत्वम्, बहुमुखीत्वञ्चाभिधाय तत्रैव कृतवान् । वक्रोक्तव्यपकत्वाय
( १ ) वर्णविन्यासवक्रता,
( २ ) पदपूर्वार्द्धवक्रता,
( ३ ) परार्द्धवक्रता,
(४) वाक्यवक्रता,
( ५ ) प्रकरणवक्रता,
( ६ ) प्रबन्धवक्रता-आसु मध्ये वाक्यवक्रतायां सर्वेषामेवालङ्काराणामन्तर्भावं दर्शयामास ।
तथा चोक्तं तत्र -
वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो भिद्यते यः सहस्रधा ।
यत्रालङ्कारवर्गोऽसौ सर्वोप्यन्तर्भविष्यति ।।
उपचारवक्रतायाञ्च ध्वनिवत्प्रचुरभेदांश्चान्तर्भावयामास । यादृशी भाव नाऽसीत्कुन्तकस्य तादृश्येव यद्युत्तरवत्र्याचार्याणां समभविष्यत्तदैतत्पराकाष्ठां नूनमेवावगमिष्यत् । परर्वात्तन आचार्या हि रुद्रटप्रदर्शितदिशा वक्रोक्तिमेकं सामान्ये शब्दालङ्कारमात्रमेव स्वीचक्रुः ।
ध्वनिसिध्दान्तस्य प्रकाशनानन्तरं प्रादुर्भूतेषु वादेषु वक्रोक्ति – अनुमान- औचित्यवादाः प्राचुर्यमुपगताः । स्वभावविरुध्दस्य चमत्कारयुक्तस्य, उक्तिविशेषस्य वक्रोक्तिरिति व्यवहारो भवति । एषा वक्रता न श्वपुच्छतुल्या, किन्तु चन्द्रकलासदृशी – इति मङ्खकः, श्रीकण्ठचरिते कथयामास । रघुनाथभूपालः आन्ध्रभाषायां प्रसिध्दस्य श्रीनाथस्य कवितायां हरचूडाहरिणाङ्कवक्रता विद्योतत इति प्रशशंस । वक्रोक्तिर्नाम न केवलं उक्तिगतावक्रतैवेति मन्तव्यम् । तत्र वक्रतया सह रामणीयकमप्यवश्यं स्यात् । सहृदयहृदयानन्दसन्धायिनी पदभावसङ्घटनैव वक्रोक्तिरिति, सा वैदग्ध्यभङ्गी भणितिरुपेति च कुन्तकः प्रोवाच । रमणीयौ शब्दार्थौ काव्यस्य शरीरम् । आत्मभूताया वक्रोक्ते रभावे तौ काव्यप्रयोजनं निर्वोढुं न प्रभवतः, इति कुन्तकस्य आशयः। कुन्तकादपि प्राचीनाः केचित् वक्रोक्ति मधिकृत्य प्रत्यपादयन् । भोजः, श्रॄङ्गार प्रकाशे श्लोक मिम मुदाजहार । तद्यथा – इति । उत्कृष्टा सङ्घटनैव वक्रोक्तिः इति ध्वन्यालोके दृश्यत इति मनोरथो व्याचख्यौ । इयं वामनोपज्ञस्य रीतिवादस्य सन्निहिता भवति । यतोऽत्र बाह्यां पदसंघटनां केवलामाधारीकृत्य निर्वचनं कृतमस्ति न तु आन्तरमात्मानमालम्ब्य । वामनोऽपि वक्रोक्तिमलङ्कारेषु परिगणय्य सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्ति  इति निर्वचनमदात् । इति वामनो वक्रोक्तिमुदाजहार । सरस्सु कमलानि उन्मीलन्ति, तत्क्षण एव कैरवाणि निमीलन्ति, इति वाच्योऽर्थः । जडयोः कमल कैरव पदार्थयो रुन्मीलन निमीलन क्रिये न सम्भवतः । अतोऽत्र तयो र्नेत्रसाम्य माधारीकृत्य कमलानां विकासः, कैरवाणां संकोचश्च जात इति पार्यन्तिकोऽर्थोऽत्र ग्राह्यः । इदं वक्रोक्ते रुदाहरण मिति वामनस्य मतं भवति । एतत् दण्डिना प्रदत्ते समाधिगुणस्योदाहरणे स्फुरन्तं ध्वन्यर्थं स्मारयति ।
कुन्तको यद्यपि वक्रोक्तिसिध्दान्तस्य व्यवस्थापकस्तथापि रसध्वनिवादयोर्विरुध्दो न भवति । कुन्तकः, आनन्दवर्धनस्य ध्वनिवादे आदरातिशयं प्राकटयत् । अपि च रसध्वनिसम्बन्धिनो विविधान् भेदान् वक्रोक्तिभेदेषु, अन्तर्भावयामास । अनुमानवादस्य स्थापको महिभट्टस्तु ध्वनिसिध्दान्तं खण्डयन् ध्वनिवक्रोक्तिसिध्दान्तावुभावपि न भिन्नाविति संभावयामास । आधुनिकाः अपि विमर्शकाः बहवोऽत्र एवमेव व्याचख्युः । कुन्तकः, वक्रोक्तिनामकं भावं विशालतमं विधाय, उत्तमकवित्वस्य, आवश्यकानि सकलानि लक्षणानि वक्रोक्तौ सन्निवेशितवान् ।
भामहो वक्रोक्तेस्तथा मम्मटोऽतिशयोक्तेश्च प्राधान्यमूचतुः। वक्रोक्तिशून्यत्वादेव स्वभावोक्ति- क्रम –सूक्ष्म –लेशादीन् भामहोऽलङ्कारेषु न पर्यगणयत् । सर्वेष्वलङ्कारेषु अनुस्यूततया वक्रोक्तिरवश्यं भवेदिति, तदभावेऽलङ्काराः मनो विनोदयितुमशक्ताः एव भवेयुरिति च भामहस्समभावयत् । मम्मटस्तु सर्वेऽलङ्काराः अतिशयोक्तिमूलका इति, अतिशयोक्तिरेव वक्रतां जनयतीति च भावयामास । कवयो मुखं चन्द्रः इति वदन्ति । किं वस्तुतो मुखचन्द्रयोर्भेदो नास्ति ? अस्त्येव । एवं कथने काचिदतिशयोक्तिर्वर्तते । एषा अतिशयोक्तिरेवालङ्कारसौन्दर्यस्य मूलस्तम्भभूता भवति इति मम्मटस्याशयः । अतिशयः, वक्रता चारुत्वमितिशब्दाः मम्मटस्य मते पर्यायभूताः भवन्ति । भिन्नं द्विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम् इति वदन् दण्डी, वाङ्मयं सर्वमपि स्वभावोक्ति –वक्रोक्ति भेदेन द्विविधं भवतीति प्रोक्तवान् । स्वाभावोक्ति र्नाम यथास्थित मुपवर्णनं भवति । वक्रोक्तिरित्युक्ते वक्रतया, अर्थात्  चमत्कारबन्धुरतया वस्तुनो वर्णनं भवति । केषुचित्, स्थलेषु स्वभावोक्तिरपि मोदमातन्वत इति सत्यमेव तथापि, आनन्दानुभूतिप्रदाने वक्रोक्तिरेवातिशेते इत्यभ्युपगन्तव्यम् ।
कुन्तको वक्रोक्तेष्षाड्विध्यमकथयत्
‎
वर्गः:अलङ्कारस्य सम्प्रदायाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्लाक्षफलम्
thumb|left|200px|उद्घाटितं प्लाक्षफलम् thumb|left|200px|वृक्षे दृश्यमानानि अपक्वानि प्लाक्षफलानि
एतत् प्लाक्षफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् प्लाक्षफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं प्लाक्षफलम् आङ्ग्लभाषायां common fig इति उच्यते । एतत् प्लाक्षफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । प्लाक्षफलम् देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् प्लाक्षफलं वस्तुतः मरुभूमौ सम्यक् वर्धते । तद्विना अन्यत्र अपि इदानीं वर्धयन्ति । इरान्, अफघानिस्तानम्, अरब्, भारतम् इत्यादिषु देशेषु प्लक्षवृक्षस्य वर्धनं महता प्रमाणेन वर्धयन्ति ।
एतत् प्लाक्क्षवृक्षे वर्षे द्विवारं फलोदयः भवति । एषः कश्चन विशिष्टः वृक्षः । परागस्पर्शं विना एव पुषितः, फलितः च भवति । वर्षद्वयस्य वयसि एव फलितः भवति अयं वृक्षः । एतत् प्लाक्षफलम् आम्लमिश्रितमधुररुचियुक्तम् । एतानि फलानि शुष्कीकृत्य संरक्ष्यन्ते । तादृशानां शुष्कफलानां, तस्य फलस्य चूर्णस्य च अपेक्षा सर्वत्र अस्ति । अस्य प्लाक्षवृक्षस्य पर्णानि महाकारकाणि । एते वृक्षाः ८ तः १० पादमितानि उन्नतानि भवन्ति । मार्च, मे, जुलै, सेप्टेम्बर् मासेषु फलिताः भवन्ति अपि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:फलानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कटिः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दन्तशठफलम्
‎
वर्गः:फलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पृष्ठम्
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गजनी
गजनी इत्येतत् अफगानिस्तान्-देशस्य किञ्चन नगरम् ।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
देहलीविश्वविद्यालयः
वर्गः:देहलीराज्यम् वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतीयदार्शनिकसंशोधनपरिषद्
भारतीयदार्शनिकसंशोधनपरिषद् भारतीयदर्शनानां विषये अध्ययनं तथा तस्य संरक्षणार्थं स्थापिता संस्था एषा । एषा परिषद्  १९७७ तमे वर्षे आरब्धा । एषा भारतसर्वकारस्य शिक्षणसचिवालयेन स्थापिता स्वयत्तसंस्था अस्ति ।  भारतीयदर्शनानां विषये अध्ययनं तथा तस्य संरक्षणं च अस्य दायित्वम् अस्ति । अत्र प्रतिपादितस्य  ज्ञानस्य विषये अद्यतनप्रपञ्चे अन्वयनं कथम् इति अत्र विचिन्त्यते । ज्ञानस्य अन्यशाखानामपेक्षया एषा शाखा अवश्यं रक्षणीया । एतासां ज्ञानशाखानाम् अध्ययनेन पूवर्जानां सिद्धिं  तथा मानवमूल्यानां विषयं च ज्ञात्वा तदनुगुणं जीवनयापनं करणीयम् इति आशा उत्पद्यते । भारतस्य इदमेव वैशिष्ट्यं यद् अन्यदेशेषु एतादृशम् अध्यात्मिकं  ज्ञानं न विकसितम् । न केवलं विश्वविद्यालयैः अपि च “अनया संस्थया अपि  पुस्तकानां लोकार्पणकार्यं साधनीयम् । भारतस्य ये प्रमुखाः दार्शनिकाः सन्ति तेषां पुस्तकानां प्रकाशनम् अपि भवेत् “ इति अस्याः परिषदः उद्देशः। तदानीन्तनप्रधानमन्त्रिणा इन्दिरागान्धिमहाभागया १९७७ तमे वर्षे भारतीयदार्शनिकसंशोधनपरिषद् उद्घाटिता अभवत् ।
प्रमुखाः उद्देशाः
वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बदरीफलम्
एतत् बदरीफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् बदरीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं बदरीफलम् आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । एतत् बदरीफलम् अकृष्टपच्यम् अपि ।
‎
वर्गः:फलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पृष्ठभागः
thumb|right|200px|मानवस्य पृष्ठभागः
एतत् पृष्ठम् अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । एतत् पृष्ठम् आङ्ग्लभाषायां Back इति उच्यते ।
सुक्षमफलरवृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Cordia myxa इति अस्ति । भुसेलु इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः बोर्याजिनेसि इति ।   सामान्येषु अरण्येषु रोहति । फलार्थं वाटिकासु अपि प्रारोपयन्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा... आङ्ग्लम् - सेबस्टीन् प्लम् । The Babul, Indian gum Tree कन्नडम् - चळ्ळङ्गायि, काडुचळ्ळे । ಚಳ್ಳಂಗಾಯಿ, ಕಾಡುಚಳ್ಳೆ | हिन्दी - लसोरा । तमिळु - मरुविलि । மருவிலி । तेलुगु - चक्केरा । చక్కేరా । मराठि - छोक्रि । मलयाळम् - चरुविरि । ചരുവിരി ।
पृष्ठभागः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुक्षमफलरवृक्षः
उपयोगाः
सुक्षमफलवृक्षः १८मी.पर्यन्तम् औन्नत्यं साधयति । काण्डः भस्मवर्णस्य अथवा पिङ्गलवर्णस्य भवति । परुषे वल्कले अल्पनिम्नाः छेदाः भवन्ति । पर्यायसंयुक्कानि अण्डाकाराणि पत्राणि भवन्ति । सुगन्धितानां बहुलिङ्गिपुष्पाणां व्यासः ५.१से.मी. वर्णः श्वेतः । कुण्डसदृशंपुष्पपात्रं प्रणाली इव योजितानि पुष्पदलानि सन्ति । मार्चमासतः एप्रिल्मासपर्यन्तम् एते वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति ।अस्य फलं २-२.५से.मी.दीर्गं भवति । पक्वं फलं कृष्णं स्वादः मधुरः । प्रतेकं पलम् एकम् एव बीजम् अस्ति । बीजैः एव स्य वृक्षस्य वंशप्रसारः । पुप्फुससम्बद्धरोगाणां शुष्ककासस्य ज्वरस्य औषधनिर्माणे सुक्षमफलवृक्षस्य फलानाम् उपयोगः अस्ति ।अस्य दारु नवां निर्माणे उपयोजयन्ति । अन्तर्वल्कलेन रज्जुनिर्माणं भवति । शलाटवः अवलेहनिर्मानोपयोगिनः भवन्ति । फलसारः संश्लेषणनिर्यासरूपेण उपयोगः शक्यते । पशवः पत्राणि प्रीत्या खादन्ति ।
एतत् बहुवारकफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् बहुवारकफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं बहुवारकफलम् आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । एतत् बहुवारकफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । बहुवारकफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कूष्माण्डम्
thumb|left|200px|कूष्माण्डबीजानि
एतत् कूष्माण्डम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् कूष्माण्डम् आङ्ग्लभाषायां Winter melon अथवा Ash Gourd इति उच्यते । एतत् कूष्माण्डं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन सूपः, क्वथितं, व्यञ्जनं, तेमनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । अनेन कूष्माण्डेन "पेठा" नामकं मधुरखाद्यम् अपि निर्मीयते । thumb|left|200px|कूष्माण्डस्य सूपः thumb|100px|left
सरला ठकराल
सरला ठकराल (सरला ठकराल, Sarla Thakral) इत्याख्या भारतस्य प्रथमा विमानचालिका (Pilot) आसीत् । ई. स. १९३६ तमे वर्षे २१ वर्षस्य वयसि एव सरलया प्रथमवारं विमानं चालितम् आसीत् । तया “जिप्सी मॉथ्” नामकं विमानम् एकाकिन्या एव चालितुं साहसं कृतम् आसीत् ।
व्यक्तित्वम्
सरलायाः स्वभावः अपि तस्याः नामानुगुणः एव आसीत् । सा स्वभावे अपि सरला आसीत् । सा निर्भीका, साहसिकी च आसीत् । तया लघुवयसि एव बृहत्कार्यं कृतम् आसीत् ।
विवाहः
सरलायाः विवाहः षोडशवर्षस्य (१६) वयसि पी.डी. शर्मा इत्याख्येन सह अभवत् । पी.डी. शर्मा देहली-महानगरे निवसति स्म । सरलायाः द्वे पुत्र्यौ स्तः । पी. डी. शर्मा विमानचालकः आसीत् । सः सन्देशविमानस्य विमानचालकः आसीत् । सः अपि प्रथमः भारतीयः आसीत्, येन सन्देशविमाने विमानचालकस्य अनुमतिः प्राप्ता । कराची-नगरतः लाहोरपर्यन्तं विमानं चालयति स्म ।
सरलायाः श्वसुरालये अधिकतमाः जनाः विमानचालकाः आसन् । अतः तेषां प्रेरणया सा अपि विमानचालिका भवेत् इति तस्याः पत्युः इच्छा आसीत् ।
ई. स. १९३९ तमे वर्षे एकस्यां विमानदुर्घटनायां पी.डी. शर्मा इत्यस्य मृत्युः अभवत् । भारत स्य विभागानन्तरं १९४८ तमे वर्षे मातृपितृभ्यां तस्याः पुनर्विवाहः कारितः । पी.पी ठकराल इत्याख्येन सह सरलायाः पुनर्विवाहः अभवत् । द्वितीयविवाहात्प्राक् सा लाहोर-नगरे निवसति स्म । विवाहानन्तरं सा निवासाय देहली-नगरं गतवती आसीत् ।
शिक्षणम्
लाहोर -नगरे सः मेयो-विद्यालये अधीतवती । तस्मिन् विद्यालये चित्रकलायाः अपि शिक्षणं दीयते स्म । चित्रकलायां सरलायाः विशिष्टा अभिरुचिः आसीत् । अतः सरला अपि चित्रकलां पठति स्म । कला क्षेत्रे अपि तया डिप्लोमा-पदवी प्राप्ता आसीत् । अतः चित्रकला यामपि तस्याः महज्ज्ञानं वर्तते स्म ।
ई. स. तमे वर्षे यदा भारतं पराधीनम् आसीत् । तदा आङ्ग्लशासकैः भारतीयेभ्यः “देहली- फ्लाइङ्ग्-क्लब्” इति नामिका संस्था स्थापिता । तस्यां संस्थायां कैश्चित् जनैः एव प्रवेशः प्राप्तः आसीत् । पी. डी. शर्मा इत्याख्यः तस्यां संस्थायां प्रवेशं प्राप्तवान् ।
तस्यां संस्थायां प्रतिहोरम् एकस्य पाठस्य ३० रुप्यकाणि अध्ययनशुल्कम् आसीत् । सरलया १००० पाठाः अधीताः । १००० पाठानन्तरं सरला उत्पतनस्य “ए” श्रेण्याः प्रमाणपत्रं प्राप्तवती ।
तदनन्तरं सा “बी” श्रेण्याः प्रमाणपत्रं प्राप्तुम् इच्छति स्म । तेन प्रमाणपत्रेण कारणेन सा वाणिज्यिकविमानचालिका भवितुं शक्नोति स्म ।
सा “बी” श्रेण्याः प्रमाणपत्राय जोधपुर-नगरं गतवती । तत्र तया प्रशिक्षणम् आरब्धम् । किन्तु तस्याः पत्युः मृत्योः घटनया मनसि आघातः जातः । जोधपुर -नगरस्य फ्लाइङ्ग्-क्लब् अपि पिहितम् जातम् ।
तस्मिन् काले विश्वयुद्धस्य अपि आरम्भः अभवत् । अन्ते पत्युः आधारस्य, मार्गदर्शकाणां, सफलतायाः मार्गाणां च अभावेन सरलया उत्पतनस्य स्वप्नः त्यक्तः । अनन्तरं सा लाहोर-नगरं गतवती । तत्र चित्रकलायाः क्षेत्रे कार्यं कुर्वती आसीत् ।
जीवनम्
ई. स. १९३६ तमे वर्षे सरला ‘जिप्सी मॉथ्’-नामकं विमानं चालितवती आसीत् । तदा तस्याः आयुः एकविंशतिः आसीत् । तत्पूर्वं कयाचित् अपि भारतीयमहिलया विमानं न चालितम् । अतः सा भारतस्य प्रथमायाः विमानचालिकायाः गौरवं प्राप्तवती आसीत् ।
तस्मिन् काले विमानं विज्ञान स्य चमत्कारः ज्ञायते स्म । तद्विमानं पुरुषाः एव चालयन्ति स्म । किन्तु सरलायाः निश्चयः दृढः, साहसम् अदम्यं च आसीत् । अतः यदा साहसेन सरला विमानं चालितवती, तदा जनाः आश्चर्यचकिताः अभवन् । सम्पूर्णे भारते तस्याः साहसस्य प्रशंसा जाता ।
साम्प्रतमपि बहवः जनाः न जानन्ति यत् –“सरला ठकराल इत्याख्या विमानचालिका आसीत् । तस्याः चित्राणि समाचारपत्रे मुद्रितानि आसन्” इति ।
यदा विमानोत्पातनाय प्रशिक्षणं प्रचलत् आसीत्, तदा सरला उत्पातने समये गलपट्टं निष्कास्य सहायकाय ददाति स्म । तस्य सहायकः “राय बहादुर रूपचन्द” इत्याख्यः आसीत् । अनन्तरं सः भारतस्य राजदूतत्वेन कार्यं करोति स्म ।
एकदा “राय बहादुर रूपचन्द” इत्याख्येन सरलायाः पतिः उक्तः - “ विमानचालनसमये गलपट्टं मा निष्कासयेत् इति सरलां कथयतु । तत्पश्चात् सरला गलपट्टं धृत्वा एव विमानं चालयति स्म ।
प्रमाणपत्रस्याभावेन सा वाणिज्यविमानचालिका भवितुं असमर्था अभवत् । यदा तया तस्मिन् क्षेत्रे अग्रे कोऽपि मार्गः न प्राप्तः, तदा लाहोर-नगरं गत्वा सा “मेयो-कला-विद्यालयेन” सह संलग्ना जाता । तत्रैव सा प्रशिक्षयति स्म ।
अनन्तरं तया वस्त्रेषु, आभूषणेषु चापि परिकल्पना (Design) कृता । समयान्तरे तया तन्तुकार्ये अपि मुद्रणम् आरब्धम् आसीत् । २० वर्षाणि यावत् सा स्वस्याः आभूषणपरिकल्पनाम् अन्येभ्यः औद्योगिकसंस्थानेभ्यः आदधाति स्म । तस्याः बहवः क्रेतारः आसन् । तेषु ‘विजयलक्ष्मी पण्डित ’ इत्याख्या अपि अन्यतमा आसीत् ।
सा कथयति स्म यत्- “प्रतिदिनं प्रातःकाले अहं मम सम्पूर्णदिनस्य कार्यस्य योजनापत्रं उत्सृजामि । यदि तस्मिन् योजनापत्रे बहूनि कार्याणि स्युः, तर्हि अहं प्रसन्ना भवामि, अन्यथा दिवसः व्यर्थः अभवत् इति अनुभवामि” इति ।
मृत्युः
ई. स. २००९ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य १५ दिनाङ्के सरलायाः मृत्युः अभवत् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५
चायपत्रम्
thumb|left|200px|अशुषकं चायपल्लवम् thumb|200px|right|विभिन्नाकारकाणि चायपत्राणि thumb|200px|left|विक्रयणार्थं सिद्धाः चायपत्रपूरिताः स्यूताः thumb|right|200px|शुष्कानि चायपत्राणि thumb|right|200px|चायसस्येभ्यः चायपत्राणां चयनम् thumb|left|150px|चायसस्यस्य शाखा, पत्रं, पुष्पं चापि
एतानि चायपत्राणि चायसस्यस्य पत्राणि । एतानि भारते अपि वर्धन्ते । एतानि चायपत्राणि आङ्ग्लभाषायां Tea Leaf इति उच्यते । चायसस्यं यदा सम्यक् वर्धते तदा तानि १-२ अङ्गुलं यावत् कर्त्यन्ते । तानि एव चायपत्राणि । तानि पत्राणि मुकुलम् अथवा पल्लवम् इत्यपि उच्यते । कर्तनानन्तरं चायसस्ये सप्ताहाभ्यन्तरे नूतनानि पल्लवानि उद्भवन्ति । चायसस्यस्य अवरोधः कोऽपि न भवति चेत् तत् वृक्षरूपेण वर्धते । तथा वृक्षः भवति चेत् पल्लवानां चयनं कष्टकरम् इति कारणतः पर्याप्तस्य औन्नत्यस्य प्राप्त्यनुक्षणं तानि कर्त्यन्ते । चायपत्राणां चयनस्य अनन्तरं तानि पत्राणि शुष्कीक्रियन्ते । तथा शुष्कीकृतेभ्यः पत्रेभ्यः एव चायं निर्मीयते । कुत्रचित् अशुष्केभ्यः पत्रेभ्यः अपि चायं निर्मीयते । तादृशं चायं "हरितचायम्" इति उच्यते । शुष्कीकृतानि पत्राणि चूर्णीकृत्य अपि उपयुज्यते । तदेव चायचूर्णम् इति उच्यते ।
अस्मिन् चायसस्ये विधद्वयं भवति । एकविधस्य सस्यस्य पत्राणि अत्यन्तं लघ्वाकारकाणि भवन्ति । अपरस्य विधस्य चायपत्राणि महाकारकाणि भवन्ति । लघ्वाकारकाणां पत्राणां सस्यानि चीनामूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् सैनेन्सिस्" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं चीना, फार्मोसा, जपान् इत्यादिषु देशेषु उपयुज्यते । महाकारकाणां पत्राणां सस्यानि च भारतस्य असममूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् अस्सामिका" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं भारते तथा अन्येषु देशेषु उपयुज्यते । इदानीं चायप्रभेदाः बहवः सन्ति । यतः मूलप्रभेदेषु आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगेन बहवः वंशाः निर्मिताः सन्ति । चायसस्यानां वर्गीकरणे एतेषां चायपत्राणां गात्रम् आकारः वा प्रमुखं पात्रं वहति । मध्यमगात्रस्य पत्रयुक्तं "काम्बोड्" प्रभेदः अपि इदानीं प्रसिद्धः अस्ति ।