cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
पञ्चमोऽङ्कः
अथास्मिन् वयस्येन माधव्येन सह राजधान्यां नागरिकवृत्या लयतालबद्धं हंसपदिकागीतं निशम्य तदर्थं स्मारं स्मारं कामप्यन्तर्व्यथामानुभवति राजा दुष्यन्तः । अत्रैवान्तरे कुलपतेः कण्वस्यादेशमादाय तपोवनात् सस्त्रीकाः तपस्विनः समायाता इति कञ्चुकी निवेदते । ते श्रौतेन विधिना सत्कृत्य यशालायां प्रवेशयितव्या इत्यादिश्य राजापि तान् प्रतिपालयितुं तत्रोपतिष्ठते । ततः सोमरातः पुरोहितो राजाज्ञया श्रौतेन विधिना तान् सत्कृत्य शालामुपस्थापयत्। तच्च प्रविष्टास्ते आशीर्वचनपूर्वकं राज्ञे अवगुण्ठनवती शकुन्तलामधिकृत्य कण्वस्य सन्देशं न्यवेदयन् -
सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां, जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते।
अतः समीपे परिणेतुरिष्यते, प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः।।
परं महर्षेः दुर्वाससः शापप्रभावेण स शकुन्तलायाः परिणयविधिं विसस्मार अकथयच्च यत्,
भो भोः तपस्विनः! निपुणं विचारयन्नपि न स्मरामि अस्याः देव्याः पाणिग्रहणम् । तत्कथमिमामभिव्यक्तसत्त्वलक्षणां प्रति आत्मानं क्षत्रिणं मन्यमानः प्रतिपत्स्ये। तत्कण्वस्यान्तेवासिनां साधिक्षेरमुक्तोऽपि शकुन्तलायाः अवगुण्ठनापनयनानन्तरं प्रत्यक्षीकृत्यापि यदा नाङ्गी चकार तदाऽभिज्ञानेन तस्य शङ्कामपनेतुं शकुन्तला प्रववृते, परमङ्गुलीयकशून्यामङ्गुलीं दृष्ट्वा परमं विषण्णा सती तस्मै दीर्घापाङ्गमृगशावक जलपानप्रत्ययवचनं दत्तवती । तथापि वैफल्ये सति राजाऽवोचत् - आत्मकार्ये निर्वर्तनीनामनृतवाङ्माधुरीभिः विषयिण आकृष्यन्ते। उड्डयनशक्तेः पूर्वं परभृतः स्वानि अपत्यानि काकैः परिपोषयन्ति । अशिक्षितास्वपि स्त्रीषु परवञ्चनकौशलं प्रसिद्धमेव । अतो वनवासवर्धितापीयं शकुन्तला स्त्रीभावसुलभं वञ्चनकौशलं जानात्येव। यदि स्त्रीजातौ समुत्पन्नासु शिक्षणं विनैव नैसर्गिकं वञ्चनपङ्कत्वं दृश्यते, तर्हि वाग्व्यवहारकुशलासु मानुषीषु किं वक्तव्यम्?
स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु, संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः।
प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजातम्, अन्यैद्विजैः परभृताः खलु पोषयन्ति।।
त्वं जनयित्वा जङ्गके उत्सृष्टा कोकिलेवपरैः भृतासि । अतः कामं गच्छ, तिष्ठ वा यदेच्छं कुर। एवं स्वजनन्युपमर्देन सन्तप्ता शकुन्तला दुष्यन्तं प्रति - अनार्य ! आत्मनोऽनुमानेन सर्वान् प्रेक्षसे इति। तृणैराच्छन्नकूपस्य इव धर्मकञ्चुकिनः त्वत्तोन्य संसारे कः पापबुद्धिः। ततो गौतमी - जाते! पुरुवंशप्रत्ययेन मधुरभाषिणो हृदयनिहितविषस्य दुष्यन्तस्य हस्ते त्वमुपगता। ततः सकुन्तला पटान्तरे मुखमाच्छाद्य रोदिति। ततः शारद्वतोऽब्रवीत् - शार्ङ्गरव! किमुत्तर-प्रत्युत्तरेण। अस्माभिः गुरोर्नियोगोऽनुष्ठितः प्रतिनिवर्तामहे। राजानं प्रति इयं ते पत्नी त्यजैनां गृहाण वा। गौतमि! किमुत्तर-प्रत्युत्तरेण। अअस्माभिः गुरोः नियोगोऽनिष्ठितः प्रतिनिवर्तामहे। राजानं प्रति इयं ते पत्नी त्यजैनां गृहाण वा। गौतमि! गच्छाग्रतः। शकुन्तले! पतिकुले ते दास्यमपि शुचिव्रतमित्यादिश्य सर्वे प्रस्थिताः।
राज्ञा समयोचितं कर्तव्यें पुष्टः पुरोधा प्रोक्तवान् - इयं देवी तावत् मम गेहे एवाप्रसवं तिष्ठतु। त्वं प्रथमं चक्रवर्तिनं पुत्रं जनायिष्यसीति सिद्धैरादिष्टम्। तत् यदि मुनिदौहित्रः तल्लक्षणोपपन्नः स्यात्तर्हि इमामनभिनन्धान्तःपुरे प्रवेशयिष्यसि, विपर्ययेऽस्याः पितुः समीपे गमनमुचितम्। राज्ञानुमतो।सौ यदास्वगृहं गन्तुं प्रववृते तदैव 'भवगति वसुधे! देहि मे विवरमि'त्यभिदधाना स्वानि भाग्यानि च निन्दन्तीं क्रन्दमानां च तां शकुन्तलां स्त्रीसदृशमेकं ज्योतिरुत्क्षिप्याप्सरस्तीर्थे जगामेति पुरोहितो निवेदयति। तस्मिन्नुदन्ते साश्चर्यः पर्याकुलो राजा शयनागारं प्रविष्टश्चिन्तयति -
कामं प्रत्यदिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मनुेस्तनयाम्।
बकवत्तु दूयमानं प्रत्यापयतीव मे हृदयम्।।
षष्ठोऽङ्कः
अथ गच्छति किञ्चित्काले शक्रावतारतीवर्ती कश्चिद् धीवरी रत्नजटितं राजनामोत्कीर्णे बहुमूल्यसेकं स्वर्णमयमङ्गुलीयकं विक्रेतुमापणे गच्छन् राजपुरुषाभ्यां बद्धहस्तो नगररक्षकराजश्यालकसमीपमानीतः। अङगुलीयकागमनकारणं पृष्टः स ब्रते - स्वामिन् ! जालादिभिर्मत्स्यबन्धनोपायैः कुटुम्बभरणपोषणं करोमि । एकदा मया जाले एको रोहितो मत्स्य आसादितः । खण्डशः कल्पितस्य तस्य मत्स्यस्योदरे रत्नभास्वरमिदमङ्गुलीयकं मया लब्धा विक्रमापणे आगतः, आभ्यां गृहीतः आनीतश्च । तदाकण्ये नगरपालः तदङ्गुलीयकमादाय राजकुलं गत्वा राजशासनं प्रतीक्ष्य प्रत्यागतो रक्षिणावुवाच – मुच्यतामेष जालोपजीवी धीवरः । विदितोऽस्याङ्गुलीयकस्यागमवृत्तान्तः, एषोऽङगुलीयकमूल्यसम्मितः प्रसादोऽपि सन्तुष्टेन राज्ञाऽस्मै प्रदत्त, इत्युक्त्वा तस्मै धीवराय, स्वर्णकङ्कणं दत्तवान् चकार च तेन साकं कादबरो-मैत्रीम्।
अथ मेनकासहचरी सानुमती नामाप्सराः पर्यायनिवर्तनीयमप्सरस्तीर्थसान्निध्य सम्पाद्य राज्ञो दुष्यन्तस्य प्रमदवने प्रविष्टा तिरस्करिणी प्रतिच्छन्ना राज्ञः पार्श्ववर्तिनी भूत्वा तस्थौ । अङ्गुलीयकदर्शनेन स्मृतशकुन्तलो राजा क्वापि शान्तिं न लेभे, वसन्तोत्सवं प्रतिषिध्य माधव्याद्वितीयः शकुन्तलावृत्तान्तं भूयो भूयः स्मरन् निन्दंश्चात्मनश्चेष्टितं शकुन्तला-चित्रलेखनादिना तद्विषयकालापैश्च कथं कथमपि निनाय दिवसान् । प्रत्यादेश-विमानितायाः शकुन्तलाया विरहेन दुःखमनुभवन्, रात्रौ जागरणात् न मया धर्मासनमध्यासितुं सम्भावितमतो यत् प्रत्यवेक्षितममात्येन तत् पत्रमारोप्यतामिति पौरकार्यपर्यवेक्षणे नियुक्तममात्यमादिशति ।
ततः समुद्रव्यापारव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नौव्यसने विपन्नः। अतोऽनपत्यस्य तस्यार्थसंचयो राजगामी भवेदित्यमात्येन लिखितं विचार्यात्मनोऽनपत्यतां स्मरन् मदवसाने पुरुवंशश्रिय एष एव विपाको भवितेति भावयन्, बहुपत्नीकस्य तस्य धनिकस्य काचिद्भार्या आपन्नासत्वा स्यात्तर्हि तद्भार्यागर्भस्थ एवं शिशुः पित्र्यं रिक्तमर्हतीत्यादिशति धर्मात्मा राजा दुष्यन्तः । इमं निखिलं वृत्तान्तं मेनकानियुक्ता सा सानुमती प्रत्यक्षीकृत्य स्वसख्यै मेनकायै प्रियमिदं निवेदयितुं कामा ततो दिवं निर्जगामः।
अत्रान्तरे केनापि अलक्षितेन सत्त्वेनाक्रान्तो माधव्योऽब्राह्मण्यमुद्घोषितवान् । ततो भूयः तस्मिन् मेघप्रच्छन्ने प्रासादे आर्तस्वरं निशम्य स्ववयस्यस्य संरक्षणाय स्वधनुषि अमोघं स्वं बाणं सन्दधे । तदा माधव्यमुन्मुच्येन्द्रसारथिर्मातलिराविर्भूय ‘हरिणा असुरास्ते शरण्ये कृताः, तेष्वेवेदं धनुः विकृष्यतां न मयि' इत्युवाच। तदनु राज्ञाभिनन्दितोऽसौ तस्मै स्वागमनकारणमाख्यत् - राजन् ! कालनेमिप्रसूतो दुर्जयो नाम दानवगणः ते सख्युरिन्द्रस्याजयो जातः । तस्य त्वं निहन्ता स्थितः । अत आत्तशस्त्रं इममिन्द्ररथमारुह्य विजयाय प्रतिष्ठिताम् । तदाकर्ण्य राजा दुष्यन्तः 'अनुगृहीतोऽस्मि अनया मघोनः संभावनया' इत्युक्त्वा माधव्यस्याक्रमणकारणं पृष्ट्वा ज्ञाततथ्यः स्वगमनवृत्तान्तममात्याय निवेदयितुमादिश्य तस्मिन् राजभारं च नियोजितवान् प्रहृष्टमना -
त्वन्मतिः केवला तावत् परिपालयतु प्रजाः ।
अधिज्यमिदमन्यस्मिन् कर्मणि व्यापृतं धनुः ॥
तदनन्तरं स वासवीयं रथमारुह्य दिवं प्रस्थितवान् ।
सप्तमोऽङ्कः
अस्मिन्नङ्के कालनेमिप्रसुतं दर्जदानवगणं निहत्य देवकार्य-सम्पादनानन्तरं देवराजस्य सत्क्रियया संभावितो राजा दुष्यन्तो व्योमयानेनावतरद् मातलि-परिचायिता देवभूमीरवलोकयन् मध्ये मार्गे हेमकूटं किंपुरुषवर्षपर्वतं दृष्ट्वा तत्र तपश्चरतः सपत्नीकस्य मरीचिनन्दनस्य देवपितुः कश्यप स्य दर्शनलालसया तदाश्रममवतरति । तत्र प्रजापतिः कश्यपः स्वभार्यया दक्षकन्ययाऽऽदित्या पतिधर्ममधिकृत्य पृष्टो महर्षिपत्नीभिः सहितायै तस्यै उपदिशतीति ज्ञात्वा अशोकवृक्षमूले राजा समुपविशति, मातलिश्च राजागमनं निवेदयितुमवसरं ज्ञातुं च महर्षिसमीपे प्रस्थितः।
तत्र नरपतिः शुभसूचकचिह्नमनुभवन् तापसीभ्यां निषिध्यमानेनाबालसत्वेन बालेन संक्रीडितुं सिंहशिशुं बलादाकृष्ण जुम्भस्व सिंह ! दन्तांस्ते गणयिष्ये इति वीरोचितैः कृत्यैः औरससुतानुरागेण चाकृष्टो भवति । कस्य कृतिनो बीजमयं बाल इति विमृशन् स सिंहशावकादन्यत् क्रीडनकं ग्रहीतुं प्रसारितकरस्य तस्य बालकस्य हस्ते चक्रवर्तिलक्षणं दृष्ट्वा हृष्टः। ततो वाग्व्यापारेणायं विरमयितुमशक्य इति मत्वा एका तापसी तं प्रलोभयितुं मृत्तिकामयूरमानेतुं स्वकुटीरे जगाम । ततो द्वितीया इतस्ततोऽवलोक्य राजानमवोचत् - भद्रमुख ! मोचय नेन दुर्मोकहस्तेन बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम् । ततस्तावत्तद्वचनमनुतिष्ठन् बालस्पर्शसुखमुपलभ्य कामपि अपूर्वां निर्वृतिमेतः स तां तद्बालकवंशपरिचयादिकं पप्रच्छ । सा च तस्य पुरुवंशप्रभवत्वम् अप्सरसः संभवत्वं चावोचत्।
यदा च केसरिकिशोरकविमर्दात्तन्मणिबन्धात् परिभ्रष्टं रक्षाकरण्डकं दुष्यन्तो यावद् गृह्णाति, तावत्तापसी निवेदयते - एषा अपराजिता नामौषधिरस्य शिशोः जातकर्मसमये भगवता कश्यपेन बद्धा । यदि जननी जनकं बालकं वा विहायान्यः कश्चिद, भूमिपतितामेनां गृह्णाति तदा सर्पो भूत्वा तं दशतीत्यनेको दृष्टचरम् । ततः स्वपुत्र एवायमिति जातनिश्चयो बालं प्रेम्णापरिसवाजे । ततस्तापसीभ्यां तदुदन्तमुपलभ्य तत्रागतां शकुन्तलां समीक्ष्य राजा तामभिननन्द। ततो मातरमालोक्य सर्वदमनः - मातः ! क एषः पुत्र इति कथयित्वा मामालिंगति । ततः सा - आयुष्मन् स्वं भाग्यं पृच्छेत्युत्तरयति । ततः प्रणिपातादिना शकुन्तलाया विषादशल्यमुद्धरनुवाच राजा - प्रिये ! मया त्वं मोहात्स्वयमुपस्थितापि उपेक्षिता । एवं पश्चात्तापदूनहृदयो नृपोऽङ्गुलीयकोपालम्भात् स्मृतिरूपलब्धेत्युक्त्वा तस्यै तदङ्गुलीयकं दर्शयति । विषमं कृतमनेन यत्तदाऽऽर्यपुत्रस्य प्रत्ययकाले दुर्लभमासीत् । नास्य विश्वसिमि । आर्यपुत्र एवैतद् धारयतु ।
तत्र च तादृशं भूपं वीक्ष्य मातलिसौभाग्येनायुष्मान् धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन च वर्द्धसे इत्युक्त्वा तं संभावयामास । ततो राजा–मातले ! वृत्तान्तेनानेनाखण्डलोऽवबोद्धव्य इति विचारे मातलिः विहस्याह - किमीश्वराणामविदितं, सर्वं जानाति स सहस्राक्षो देवराजः । ऐतु आयुष्मान् सपत्नीको मरीचिनन्दनो महर्षिः कश्यपः ते दर्शनं वितरति । अनन्तरं सकलत्रपत्रो राजा भगवन्तं कश्यपमदिति च द्रष्टुमुपस्थितः । ततो महर्षिः कश्यपोऽपि स्नेहदृष्ट्या शुभाशिषा तावनुगृह्य आयुष्मन् ! दुर्वाससः शापादियं तपस्विनी शकुन्तला त्वया प्रत्यादिष्टा नान्यथा, वत्से ! चरितार्थासि सहधर्मचारिणं दुष्यन्तं प्रति त्वया मन्युर्न कार्य इत्याभाष्य प्रत्यादेशविषये उभावपि निवृत्तचित्तौ कृत्वा शुभाशिषा संयोजयति -
आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः ।
आशीरन्या न ते योग्या पौलोमीसदृशी भव ॥
मेनकापि तत्र भर्तृपुत्रसहितां दुहितरं दृष्ट्वाऽतिमुमुदे । ततो दुष्यन्तो भगवता मारीचेन विसृष्टः पत्रकलत्राभ्यां सदिते दिव्यर्मैन्द्रं रथमारुह्य पौरैरभिनन्द्यमान स्वं नगरं प्रविवेश ।
सन्दर्भाः
वर्गः:कालिदासस्य कृतयः वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
माधवराव पेशवा
मराठा साम्राज्यस्य शासकः।
वर्गः:मराठाराजाः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हनुमप्प सुदर्शन्
'''डा. हनुमप्प सुदर्शन् रेड्डि''' (ಡಾ. ಎಚ್. ಸುದರ್ಶನ್) (जन्म- ३० डिसेम्बर् १९५०) कश्चन प्रख्यातः भारतीयसमाजसेवकः । गिरिजनाधिकारविषये अनेन कृतः प्रयासः विशेषेण उल्लेखनार्हः । कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले स्थितानां गिरिजनानां (मुख्यतः सोलिगजातिजनानाम्) सामाजिकोन्नतिसाधनार्थं वृत्त्या वैद्येन सुदर्शनमहोदयेन अपूर्वं कार्यं कृतमस्ति । डा. सुदर्शनमहोदयेन रैट् लैवलिवुड् एवार्ड् (Right Livelihood Award) तथा पद्मश्री-पुरस्कारः प्राप्तः अस्ति ।
ते एव जीवन्ति ये परोपकारार्थं जीवन्ति, अन्ये जीवन्तः अपि सन्ति मृतप्रायाः इत्येषा एव तस्य जीवनमन्त्रः ।
तस्य जीवनस्य तत्त्वम् अस्ति - यावत्पर्यन्तं लक्षाधिकाः जनाः बुभुक्षया दारिद्र्येण च बाधिताः भवन्ति, तावत् अहं भावये यत् तेषां योगदानेन प्राप्तशिक्षणाः येषां विषये लेशमात्रेणापि अवधानं न यच्छन्ति ते सर्वे अपि विश्वासद्रोहिणः इति ।
प्रारम्भिकजीवनम्
डा. सुदर्शन रेड्डिमहोदयस्य जन्म १९५० तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के बेङ्गळूरुनगरस्य उपान्ते विद्यमाने येमलूरु नामके ग्रामे अभवत् । तस्य द्वादशे वयसि पिता योग्यचिकित्सायाः अभावात् ग्रामे मरणं प्राप्तवान् । एतस्मादेव सुदर्शनस्य मनसि दृढः सङ्कल्पः जातः यत् तेन वैद्येन सता जनसेवा करणीया इति । जर्मन्-देशस्य वैद्यः आल्बर्ट् स्क्वीझर् अपि अस्य किञ्चन महत् प्रेरणाकेन्द्रम् । सः बेङ्गळूरु-वैद्यकीय-महाविद्यालयतः स्नातकः तथा १९७३ तमे वर्षे वैद्यः अभूत् । एषः इन्दिरागान्धी-मुक्तविश्वविद्यालयस्य संयुक्तः प्राध्यापकोऽपि अस्ति ।
वृत्तिजीवनम्
विद्याभ्यासस्य अनन्तरं डा सुदर्शनमहोदयः स्वामी विवेकानन्देन स्थापितां रामकृष्ण मिशन् इत्येतां संस्थां प्रविष्टवान् । उत्तरप्रदेशस्य हिमालये, पश्चिमवङ्गराज्यस्य बेलूरुमठे, कर्णाटकस्य पोन्न्म्पेटेप्रदेशे च तेन सेवाकार्यं कृतम् । नगरे वैद्यवृत्तिं कर्तुम् अनिच्छता तेन गिरिजनसमुदाये कार्यं कर्तव्यम् इति निश्चितम् । गिरिजनानां समग्राभिवृद्धै तेन कर्णाटकस्य चामराजनगरमण्डले १९८० तमे वर्षे विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रम् आरब्धम् । कर्णाटके अरुणाचलप्रदेशे च ग्रामाभिवृद्धिसाधनाय संस्थापितायाः करुणा ट्रस्ट्संस्थायाः संस्थापकः गौरवाध्यक्षः च अस्ति सुदर्शनमहोदयः । व्यक्तिनिर्माणविषये राष्ट्राभिवृद्धिविषये च तस्य प्रेरणाप्रदाता अस्ति स्मामी विवेकानन्दः । गान्धिवर्यस्य ग्रामोत्थानादर्शं सः श्रद्धया पुरस्करोति ।
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रम् (VGKK)
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रस्य ध्येयम् इदमस्ति यत् न्यायाधारितस्य आरोग्य-विद्याभ्यास-जीवनसंरक्षण-जैविकवैविध्यसंरक्षणस्य द्वारा आदिवासिनाम् अनुमोदिताभिवृद्धिसाधनम् इति ।
विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रस्य दृष्टिः एवं विद्यते - स्वीयसंस्कृतिसम्प्रदायाधारितः, परिसरस्नेही स्वावलम्बी समर्थः गिरिजनसमाजः ।
डा सुदर्शनमहोदयेन १९८१ तमे वर्षे संस्थापितया अनया संस्थया कर्णाटकस्य चामराजनगर-मैसूरुमण्डलयोः, तमिळनाडुराज्ये, अरुणाचलप्रदेशे, अण्डमान्-निकोबार्-द्वीपेषु च कार्यं कृतमस्ति, विंशतिसहस्राधिकैः जनैः सह सम्पर्कः साधितः वर्तते । अस्याः संस्थायाः अध्यक्षः सर्वदा अपि कश्चन गिरिजनयुवकः एव भवति । अद्यत्वे अध्यक्षः अस्ति जडेद गौड यश्च डा सुदर्शनवर्येण शिक्षितेषु अल्पेषु आदिमबालेषु अन्यतमः । जडेद गौड स्वीयस्नातकोत्तरशिक्षणस्य अनन्तरम् अधुना बेङ्गलूरुनगरस्थे कृषिविश्वविद्यालये विद्यावारिधिं (PhD) कुर्वन् अस्ति । अनया संस्थया बिळिगिरिरङ्गाद्रौ गिरिजनबालानां कृते कश्चन विद्यालयः सञ्चाल्यते यत्र ४५० बालाः नगरप्रदेशे प्राप्यमाणम् उत्तमशिक्षणम् अत्र प्राप्नुवन्ति । गिरिजनाभिवृद्धिसम्बद्धाः परिसरविषयाः, गिरिजनानां मौल्य-संस्कृत्याद्याः विषयाः अपि शिक्षणे अन्तर्भूताः सन्ति । अनया संस्थया वृत्तिशिक्षणकेन्द्रमपि चाल्यते यत्र १६ कुशलकलाः शिक्ष्यन्ते । अस्य गिरिजनकल्याणकेन्द्रस्य प्रयासेन अद्यत्वे ६०% सोलिगगिरिजनाः वर्षे न्यूनं ३०० दिनानि कर्णाटक-अरण्यविभागेन अन्यसंस्थाभिः वा उद्योगं प्राप्नुवन्ति । एतदतिरिच्य संस्थायाः काचित् सहकारिव्यवस्था विद्यते यया गिरिजनानाम् उद्योगव्यवस्था क्रियते । भारतसर्वकारस्य गिरिजनकल्याणविभागेन इयं विवेकानन्द गिरिजन कल्याणकेन्द्रं परिज्ञातमस्ति । उत्तमा बालकल्याणसंस्था इति १९४४ तमे वर्षे कर्णाटकराज्यप्रशस्तिः, डा बाबा साहेब् अम्बेड्कर् प्रशस्तिः (२००२) (कर्णाटकसर्वकारः) च प्राप्ता अस्ति अनया संस्थया ।
करुणा ट्रास्ट्
१९८६ तमे वर्षे डा सुदर्शनवर्येण आरब्धा संस्था करुणा ट्रस्ट् (भारतम्) । विवेकानन्द गिरिजनकल्याणकेन्द्रेण सम्बद्धायाः अस्याःसंस्थायाः लक्ष्यमस्ति समग्रग्रामाभिवृद्धिः । चामराजनगरमण्डलस्य यळन्दूरुजनपदे कुष्ठरोगस्य प्रसारः यः आसीत् सः एव अस्याः संस्थायाः आरम्भस्य निमित्तम् । अस्याः संस्थायाः प्रयत्नेन यळन्दूरुग्रामे १९८७ तमे वर्षे कुष्ठरोगस्य प्रमाणम् २१.४/१००० इति यत् आसीत् तत् २००५ तमे वर्षे ०.२/१००० जातम् । शिक्षणं जनजीवनस्य उन्नतिश्च अस्याः संस्थायाः अपरं लक्ष्यम् । अनया संस्थया आकर्णाटके अरुणाचलप्रदेशे च ७२ गिरिजन-आरोग्यकेन्द्राणि सञ्चाल्यन्ते । प्राथमिकारोग्यसम्पादनाय इयं संस्था लाभनिरपेक्षदृष्ट्या अन्याभिः सामाजिकसंस्थाभिः सः सहभागं प्राप्य कार्यं निर्वहति ।
समलङ्कृतानि स्थानानि
वृत्तिजीवने डा सुदर्शनवर्येण बहूनि स्थानानि अलङ्कृतानि, तेषु प्रमुखं वर्तते कर्णाटकसर्वकारेण आरचितस्य 'आरोग्य-परिवारकल्याण-विशेषकर्मिगण'स्य आध्यक्ष्यम्, भारतसर्वकारस्य राष्ट्रियग्रामस्वास्थ्यसंस्थया (NRHM) स्वास्थ्यनिर्वहणसंशोधनसंस्थया (बेङ्गलूरु) च आरचितस्य 'सार्वजनिक-स्थानीय-सहभाग-विशेषकर्मिगण'स्य आध्यक्ष्यम् च । विश्वस्वास्थ्यसंस्थया आयोजितस्य 'विस्तृतार्थशास्त्र-स्वास्थ्यविषयकः षष्ठः कार्यगणः' (Working Group 6 on Macro-economics & Health) इत्यस्य सदस्यः आसीत् । भारतस्य एकादश्यां पञ्चवार्षिकयोजनायां परिशिष्टगिरिजनविकासयोजनासमितेः मार्गदर्शकगणसदस्यः आसीत् । कर्णाटकलोकायुक्तस्य अवलोकननिर्देशकरूपेण अपि उत्तरदायित्वं निरूढवान् । अस्य कार्यस्य निर्वहणावसरे तेन नियततया विविधाः सर्वकारीयविभागाः गम्यन्ते स्म यन्निमित्तं तेन विमर्शात्मकानुमोदं प्राप्तम् ।
गिरिजनशिक्षणम्
डा सुदर्शनः १९८१ तमे वर्षे कस्मिंश्चित् उटजे गिरिजनबालानां शिक्षणम् आरब्धवान् । तदा ६ बालाः तत्र पठन्ति स्म । तेषु ४ अद्यत्वे प्राप्तस्नातकोत्तरपदवीकाः सन्ति । गिरिजनबालानां कृते सवसतिकविद्यालयः आरब्धः अस्ति यस्मिन् ५०० गिरिजनबालकाः बालिकाः च अध्ययनं कुर्वन्ति । प्रथमतः दशमकक्ष्यापर्यन्तम् अत्र शिक्षणं दीयते । पदविपूर्वमहाविद्यालयः अपि चाल्यते विज्ञान-कलाविभागयोः । औद्यमिकशिक्षणम्, अरण्यशास्त्रशिक्षणम्, अनुवैद्यशिक्षणम्, नाटकशिक्षणम् (संवर्धनाय नाटकम्), इन्दिरागान्धिमुक्तविश्वविद्यालयतः दूरशिक्षणञ्च अत्र व्यवस्थापितमस्ति । सोलिगसंस्कृतिम् आचारविचारान् अनुसृत्य एव तेषां भाषया एव पुस्तकानि रचितानि सन्ति । समाप्तसप्तमकक्ष्याबालिकानां कृते अनुवैद्यशिक्षणं प्रदाय सुदूरे स्थितेषु प्राथमिकारोग्यकेन्द्रेषु कार्यकरणाय प्रेष्यन्ते ।
महिलास्वसहायकेन्द्राणि
२४ गिरिजनमहिलास्वसहायकेन्द्राणि विद्यन्ते । अत्र महिलानां कृते आहारसंस्करणम्, वस्त्रवयनम्, करकागदनिर्माणम्, वनौषधानि, खाद्यनिर्माणम् इत्यादिषु विषयेषु प्रशिक्षणं दीयते येन तासाम् आर्थिकस्थितिः उत्तमा भविष्यति ।
सोलिग अभिवृद्धिसङ्घः
सोलिगाभिवृद्धिसङ्घाः मण्डल-उपमण्डल-ग्रामस्तरेषु च विद्यन्ते । पञ्चायतराजव्यवस्थायां सक्रियभागवहनम्, भू-अपहरणाक्रमादीनां निवारणं, गिरिजनबालानां शिक्षणे सक्रियभागवहनम् इत्यादिषु विषयेषु यथा सर्वे अवधानं दद्युः तथा शिक्षणं दीयते ।
कोट ऐवरी (ऐवरी कोस्ट)
अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य द्वीपराष्ट्राः वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१८७४
१८७४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८७४ १८७४ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अज्ञातवासः
वि. कृष्णन् तम्पिमहोदयेन विरचितः एकाङ्कः अस्ति अज्ञातवासः । विराटराज्ये पाण्डवानां वेषप्रच्छन्नतायाः अज्ञातवासः एव अत्र सूचितः । सहृदयनाम्नि मासिक्यां सम्पादितस्य सैरन्ध्रीनामकस्य एकाङ्कस्य विवर्तनं भवति अज्ञातवासः । डो. ऎन्. पि. उण्णि महोदयेन sanskrit plays of V. Krishnan Thampi नाम्नि ग्रन्थे अस्य सम्पादनं कृतम् ।
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१२१७
१२१७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२५७
२५७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२५७ २५७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नारायणराव
मराठा साम्राज्यस्य शासकः।
वर्गः:मराठाराजाः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
रघुनाथराव
मराठा साम्राज्यस्य शासकः।
वर्गः:मराठाराजाः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उद्विकासः
उद्विकासः चार्ल्स् डार्विना १८५९ तमे वर्षे अभिधत्तम् सिद्धान्तम् अस्ति। उद्विकाससिद्धान्तम् जिवजातीनाम् उद्भवम् व्याख्याति। एतदेव आधूनिकजीवशास्त्रस्य मूलभूतम् अस्ति।
जीवजातिः
एकस्याम् जीवजातौ समानजीविनः वर्तन्ते। ==
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सवाई माधवराव
मराठा साम्राज्यस्य शासकः।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१२१८
१२१८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२१८ १२१८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाजीराव २
मराठा साम्राज्यस्य शासकः।
वर्गः:मराठाराजाः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२५८
२५८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२५८ २५८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अन्नदातृचरितम्
के बालरामप्पणिक्कर् महोदयेन पञ्चभिरङ्कैः निबद्धं नाटकं भवति अन्नदातृचरितम् । उतियन् नाम्ना चेरराज्ञा कुरुपाण्डवयुद्धे तत्सैनिकेभ्यः कृतम् अन्नदानमेव अस्य नाटकस्य इतिवृत्तम् । अयं राजा अनेन कर्मणा पेरुञ्चोट्टुतियन् इत्यपि स्तूयते । नाटकस्य इतिवृत्तं तावत् तमिळ्भाषायाः पेरियपुराणात् गृहीतं भवति । अस्य सम्पादनं १९४८ तमे संवत्सरे अनन्तशयनेन (तिरुवनन्तपुरम्) कृतम् अस्ति ।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
होय्सळवंशः
होय्सळवंशः क्रि.सा. १०००तः क्रि.श. १३४६पर्यन्तं दक्षिणभारतस्य कांश्चन प्रदेशान् प्रशासितवान् राजवंशः । होय्सळानां राजधानी द्वारसमुद्रम् एतत् अद्यतनस्य हासनमण्डलस्य हळेबीडुप्रदेशः भवति । जानपदानां विश्वासः यत् होय्सळसाम्राज्यस्य संस्थापकः सळ इति कश्चित् वीरः । चातित्र्यकदृष्ट्या अस्य नाम नृपकामः इति ऊहितम् । होय्सळसाम्राज्यस्य विस्तरणं प्रथमतया विनयादित्यः कृतवान् (क्रि.श. १०४७तः १०९८) होय्सळसाम्राज्यस्य अतिप्रसिद्धः राजा बिट्टिदेवः तस्य प्रसिद्धिः विष्णुवर्धनः इति नम्मा अभवत् । (क्रि.श. १११०-११४२) तस्य प्रशासनकाले होय्सळसाम्राज्यम् अद्यतनं कर्णाटकराज्यस्य बलिष्टं साम्राज्यम् अभवत् । अपि च पाश्वराज्ये अपि विस्तृतम् अभवत् । विष्णुवर्धनस्य काले कलायाः शिल्पकलायः च प्रोत्साहनम् अधिकम् आसीत् । अस्य पत्नी शान्तला ख्याता भरतनृत्यकलावती शिल्पकलासक्ता च । अस्य काले एव होय्सळानां शिल्पकलावैभवम् उत्कर्षं गतम् । अस्मिन् काले एव शिल्पकलायाः अत्युन्नतनिदर्शनानि उद्भूतानि । हळेबीडुप्रदेशस्य होय्सळेश्वरदेवालयं निर्मातुं ८६वर्षाणि उपयुक्तानि । तथैव बेलूरुप्रदेशस्य चेन्नकेशवदेवालयः १०३वर्षाणां तेषां परिश्रमाणां फलम् । होय्सळशिल्पकलायां दक्षिणोत्तभरतस्य शैल्योः मिश्रणं दृश्यते । होय्सळदेवालयेषु सहस्राधिकसुन्दरक्षदनानि सन्ति । देवालयाः होय्सळसाम्राज्यस्य सम्प्रदायः एव । वीरबल्लाळस्य (क्रि.श. ११७२-१३४६) काले होय्सळसाम्राज्यं दक्षिणभारते बलिष्टम् अभवत् । तदनन्तरकले होय्सळसाम्राज्यं विजयनगरसाम्राज्येन, सुल्तानैः सह स्पर्धितुम् आरभत । फलरूपेण होय्सळसाम्राज्यं क्रि.श. १३४६तमवर्षे अन्तमपश्यत् ।
इतिहासः
thumb|250px|होय्सळसाम्राज्यविस्तरणम् होय्सळचरित्रस्य किंवदन्त्यनुगुणं जैनानां गुरुः सुदत्तः सोसेवूरु इति प्रदेशस्य वासन्तिकादेव्याः मन्दिरे व्याघ्रे आगते तं नियन्त्रयितुं स्वशिष्यं सळं होय् सळ् इति कन्नडभाषया (आक्रमतु इति) आदिष्टवान् । तदा शिष्यः तं व्याघ्रं मारितवान् । अयमेव होय् सळ शब्दस्य मूलम् इति जनपदाः वदन्ति । क्रि.श. १११७तमे वर्षे विष्णुवर्धनस्य शिलाभिलेखे इयं कथा आरम्भे दृश्यते । किन्तु अस्य तथ्यं संशयान्वितम् अतः कल्पितकथायाः रूपेणैव अस्ति । विष्णुवर्धनः तलकाडुप्रदेशे चोळान् युद्धे पराजितवान् । तत्पश्चात् कल्पिता कथा एषा स्यात् इति इतिहासज्ञानाम् अभिप्रायः । होय्सळानां लञ्छनं व्याघ्रं नियन्तुः बालकस्य अस्ति अस्ति अतः एषा ऊहा कृता इति । क्रि.श. १०७८ तथा क्रि.श.१७९०तमवर्षयोः शासनानि होय्सळराजाः यादववंशजाः इति सम्बोधयन्ति । किन्तु दक्षिणस्य होय्सळीयाःइति अवक्तुम् अभिलेखाः न मिलन्ति । होय्सळाः मेषपालजातीयाः इति केचन वदन्ति । एतदेव सत्यसमीपम् अस्ति ।
अर्थव्यवस्था
होय्सळानां प्रशासनव्यवस्थायाः मुख्यायस्य मूलं कृषिः एव । तेषाम् अर्थव्यवस्था कृष्याधारिता आसीत् । राजोपचारस्य प्रतिफलत्वेन राजानः कृषिक्षेत्राणि यच्छान्ति स्म । पश्चिमाद्रिसानुप्रदेशेषु योग्यवातावरणे पशुपालनं, वाटिकाकृषिः, साम्बारवस्तूनां कृषिः इत्यादीनि कुर्वन्ति स्म । विशलक्षेत्राणां दक्षिणकर्णाटके शालिक्षेत्राणि, यवक्षेत्राणि च अधिकानि भवन्ति स्म । स्थलीयजनाः स्वोपयोगाय लघुजलबन्धान्, सरांसि कुल्याः, वापीकूपान् च नर्मान्ति स्म । बृहज्जलानयनार्थं विष्णुसागरः, शान्तिसागरः, बल्लालरायसागरः, इत्यादयः जलाशयाः राज्ञा निर्मिताः आसन् । कर्णाटकस्य तीरप्रदेशेषु सामान्यजनानां प्रवासार्थम् अपि च अश्वसेनार्थम् अश्वानाम् आयातम् अकुर्वन् । अरण्येषु बहूमूल्याः वृक्षाणां दारवः कृत्वा केरलस्य नौकास्थानकतः निर्यातं कुर्वन्ति स्म । एवम् अश्वानां काष्टानाम् आयातनिर्याताम् एव महावाणिज्योद्यमाः आसन् । चीनादेशे प्राप्तस्य शुङ्गसाम्राज्यस्य अभिलेकानुसारम् उत्तरचीनाभगे भारतस्य वणिजः गोचराः भवन्ति स्म । एतत् सागरोत्तरं सुदृढं वाणिज्यं द्योतयति । दक्षिणभारतस्य वस्त्राणि, साम्बारवस्तूनि, ओषधयः, रत्नानि, मृद्वस्तूनि, लवणम्, आभरणानि, सुवर्णम्, हस्तिदन्ताः, खड्गमृगस्य शृङ्गानि, सुगन्धद्रव्यानि, श्रीगन्धः, कर्पूरः, इत्यादीनि वस्तूनि चीना, धोफर्, एडन्, सिराफ्, ईजिप्त, अरेबिया, पर्शिया, इत्यादिभ्यः देशेभ्यः निर्यातं भवन्ति स्म । वास्तुतन्त्रज्ञाः, शिल्पिनः, शिलाकर्मकराः, रक्षकाः, इत्यादयः मन्दिरनिर्मणकुशलिनः स्वपरिशमेण धनाड्याः भवन्ति स्म । भूकरं सङ्गृहीतुं  ग्रामसमितिः इति व्यवस्था आसीत् । भूकरः राजकुलस्य सिद्धायः इति परिगण्यते स्म । विविधव्यापाराणां, व्यवसायानां, विवाहनां, यानारथेभ्यः नीयमानवस्तूनां, पलनजन्तूनां, च विषये करसङ्गृहः भवति स्म । कनकानि, सुगन्धद्रव्यानि, श्रीगन्धदारवः, रज्जुवः, वल्कलानि, गृहाणि, आपणानि, पशुसमूहः, गुडोत्पादनकेन्द्राणि, मरिचिकाः, नागवल्लीदलानि, घृतम्, शालिधान्यानि, साम्बारवस्तूनि, ताडपत्राणि, नारिकेरफलानि, इत्यदिषु वस्तुषु अपि यथेष्ठं करसङ्ग्रहं कुर्वन्ति स्म । सरसः निर्माणेऽपि करसङ्गृहितुं ग्रामसमितीनाम् अधिकारः आसीत् ।
संस्कृतिः
एकादशशतकस्य आदिभागे चोळराजैः जैनमतावलम्बिनः पश्चिमगङ्गाः पराभवमापन्नाः । द्वादशशतके वीरशैवमतेषु वैष्णवमतेषु च अनुयायिनां सङ्ख्या वर्धते स्म । अनेन जनेषु जैनमतासक्तिः कुण्ठिता अभवत् । कम्बदहळ्ळि तथा श्रवणबेळगोळ च होय्सळकाले उल्लेखार्हाणि जैनकेन्द्राणि । अष्टमशातके शङ्करभगवत्पादानां  अद्वैतमतप्रसारारेण दक्षिणभारते बौद्धमतस्य अवनतिः आरब्धा । होय्सळानां काले बळ्ळिगावि डम्बळ च द्वे एव बौद्धकेन्द्रे आस्ताम् । विष्णुवर्धनस्य पत्नी शान्तलादेवी जैनमतीया असीत्  विष्णुवर्धनस्य कप्पेचेन्निगरायस्य देवालयस्य निर्माणं परमतसहिष्णुभावस्य दृष्टान्तः । राजा विष्णुवर्धनः बसवेश्वरेण (बसवण्णः), रामानुजाचार्येण, मध्वाचार्येण च प्रेरितः त्रिमतस्य संवर्धनार्थम् अवकाशं प्रकल्पितवान् । वीरशैवमतस्य सम्भवः चर्चाविषयः चेदपि क्रि.श. द्वादशसतके बसवेश्वरस्य (बसवण्णस्य) आगमनेन एतन्मतं प्रवर्धितम् । तथापि बसवेश्वरः वीरशैवशारणाः जात्यतीतसमाजं प्रतिपादितवन्तः । स्वकर्मे निधनं श्रेयः इति गीतोक्तिं कार्यमेव कैलासः इति बोधयन् बसवेश्वरः सरलया भाषया जीवनमौल्यानि ज्ञापितवान् । कन्नडभाषासाहित्ये तानि वचनानि इति प्रसिद्धानि । आदिशङ्कराचार्यस्य सिद्धान्तानि अननुमतः मध्वाचार्यः जीवात्मा पर्मात्मा च पृथगेव इति द्वैतसिद्धान्तं प्रतिपादितवान् । कालक्रमेण तस्य अनुयायिनां संङ्ख्या संवर्धिता । मध्वाचर्यः उडुपिपत्तने अष्टमठान् प्रतिष्ठापितवान् । श्रीरङ्गस्य श्रीवैष्णवमठस्य गुरुः रामानुजाचार्यः भक्तिमार्गं बोधितवान् । आदिशङ्कराचर्यस्य अद्वैतसिद्धान्तमवलम्ब्य श्रीभाष्यम् इति भाष्यग्रन्थम् अरचयत् । एते धर्मसिद्धान्ताः तदानीन्तनकालस्य दक्षिणभारतस्य संस्कृतेः, साहित्यस्य, काव्यस्य, शिल्पकलायाः च उपरि प्रभावम् अकरोत् । एतेषां तत्त्वज्ञानिनाम् उपदेशान् अनुसृत्य अग्रिमशतकेषु महत्त्वपूर्णं साहित्यानां काव्यानां च निर्माणम् अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य साळ्व, तुळुव, अरवीडु च राजवंशाः वैष्णवाः आसन् । विजयनगरस्य विठ्ठलपुरस्य कस्मिंश्चित् वैष्णवदेवालये रामनुजाचर्यः प्रतिमा अस्ति । अग्रे मैसूरुसंस्थाने राजाश्रयं प्राप्तवन्तः विद्वांसः रामनुजाचार्यस्य सिद्धान्तप्रतिपादकान् ग्रन्थान् व्यरचयन् । होय्सळराजः विष्णुवर्धनः जैनमततः मतान्तरं कृत्वा वैष्णवः अभवत् । पश्चात् अनेकानि वैष्णवमन्दिराणि निर्मितवान् । मध्वाचार्यस्य  परम्परयाम् अग्रे अगताः जयतीर्थः, व्यासतीर्थः, श्रीपादरायः, वादिराजतीर्थः, दासपरम्परायाः विजयदासः, गोपालदासः इत्यादयः मध्वाचार्यस्य तत्त्वानि स्वशैल्या प्रसारम् अकुर्वन् । तदनन्तरकालीनाः ]गुजरातराज्यस्य] [[वल्लभाचर्यः, बङ्गालराज्यस्य चैतन्यः इत्यादयः मध्वाचार्यतत्त्वैः प्रभाविताः अभवन् । मध्वाचार्याणाम्ं बोधैः प्रभावितः अपरः भक्तिमार्गतरङ्गः १७-१८शतकयोः उद्गताः ।
समृद्धसमाजः
तस्मिन् काले अङ्कुरितस्य धार्मिकस्य, राजतन्त्रस्य, सांस्कृतिकस्य च परिवर्तनानि होय्सळसमाजः प्रतिबिम्बयति स्म । कालांशेऽस्मिन् समाजः सुसंस्कृतः सम्भूतः । स्त्रीणां स्थानमानेषु व्यत्यासः अभवत् । राजकुलस्य स्त्रियः राज्यप्रशासने भागिन्यः भवन्ति स्म । द्वितीयवीरबल्लालस्य उत्तरप्रदेशानामुपरि सम्भूताक्रमणस्य काले तस्य पत्नी उमादेवी हळेबीडुप्रान्तस्य प्रशासनव्यवस्थाम् अपश्यति इति तत्कालीनाभिलेखाः मिलिताः । साः कैश्चित् विरोधिभिः अधीनराजैः सह प्रयुध्य नियन्त्रितवती इयपि श्रूयते । ललितकलासु स्त्रियः भागं वहन्त्यः आसन् इति अभिलेखाः सन्ति । विष्णुवर्धनस्य सम्राज्ञी शान्तलादेवी नृत्यसङ्गीतकोविदा आसीत् । क्रि.श. द्वादशशतके अक्कमहादेवी इत्यस्याः शिवभक्तायाः वचनानि अद्यापि कन्नडराज्ये विश्रुतानि । देवालयेषु नृत्याङ्गनाः भवन्ति स्म । तासु कासुचित् विद्यावत्यः कलापारङ्गता अपि भवन्ति स्म । अतः दैनन्दिनगृहकृत्येषु मग्नानां महिलानाम् अपेक्षया एतासाम् अधिकं स्वातन्त्र्यम् आसीत् । सतीसम्प्रदायस्य वाराङ्गनावृत्त्याः च अनुमतिः आसीत् । [भारतम्|भारतस्य]] सर्वसामान्यः जातिपद्धतिः अत्रापि अस्मिन् काले आसीत् । पश्चिमसमुद्रस्य तीरस्य नौकानिस्थानद्वारा व्यापारोद्यमः प्रचलति स्म । अरब्बा, यहूदयः, पर्शियाजनाः, चैनीयाः, मलयाद्वीपीयाः, च अनेन मार्गेण आगच्छन्ति स्म । होय्सळानां] राज्यविस्तारकारणेन देशान्तरगतानां जनानां नूतनकलाः संस्कृतिः च प्रसृताः । बृहत्पदेशाः पत्तनम् इति केन्द्रस्थानं नगरम् इति सम्बोधयन्ति स्म । [[श्रवणबेळगोळसदृशानि मतकेन्द्राणि सप्तमशतके एव प्रसिद्धानि चेदपि वैदेशिकानां धनाढ्यवणिजां कारणेन द्वादशशतके प्रमुखवाणिज्यकेन्द्राणि अपि अभवन् । विष्णुवर्धनस्य चेन्नकेशवदेवालयस्य निर्माणस्य पश्चात् बेलूरु राजमन्यताम् आप्नोत् । बृहद्देवालयानां निर्माणं, धार्मिकसमाजिकन्यास्यस्य द्योतकम् असीत् । राजा प्रत्यक्षदेवता इति वचने जनाः विश्वसन्ति स्म । देवालयस्य निर्माणं न केवलं धार्मिकविधानं किन्तु वाणिज्यव्यवहारस्यापि केन्द्रम् अपि आसीत् । एतत् केवलं कस्यचित् समाजस्य समुदायस्य वा स्थानम् नाभवत् । बेलूरुचेन्नकेशवदेवालस्य निर्माणस्य प्रतिफलवत् शैवव्यापारिणः धनं दत्त्वा हळेबीडुहोय्सळेश्वरदेवालयस्य निर्मापकाः अभवन् । अनेन मन्दिरेण हळेबिडुप्रदेशस्य प्रतिष्ठा अपि संवर्धिता । होय्सळेश्वदेवालयः जात्यतीतः आसीत् । अत्र सर्वे हैन्दवाः अगत्य पूजां कुर्वन्ति स्म । सोमनाथपुरदेवालयः केवलं वैष्णवसम्प्रदायस्य केन्द्रम् आसीत् । धनाढ्यकृषकैः निर्मिताः देवालयाः तदानीन्तनस्य कृषिप्रधानसमाज्स्य, आर्थिकराजनैतिकसांस्कृतिकधार्मिकानाम् अवश्यकताः पूरयन्ति स्म । प्रोत्साहनम् अतिरिच्य बृहन्मन्दिराणि विविधवृत्तिनिरतानाम् अपि उयोगावकाशान् अकल्पयन् । एव मन्दिराणि स्थलीयसमजस्य आधारस्तम्भानि अभवन् ।
साहित्यकृषिः
योय्सळानां प्रशासनकाले संस्कृतभाषासाहित्यानि अतीव जनप्रियानि अभवन् । कन्नडभाषाविदुषां राजाश्रयः आसीत् । द्वादशशतके काश्चन साहित्यकृतयः चम्पूशैल्या रचिताः । अन्याः विशिष्टशैल्यः अपि विश्रुताः अभवन् । साङ्गत्यम्, षट्पदी, रगळे इत्याद्याः अधुनिकशैल्यः आगताः । तीर्थङ्कराणां महिमाप्रशंसनं जैनकृतयः अकुर्वन् । कन्नडसाहियपरम्परायाम् अद्यापि विश्रुताः जन्नः, रुद्रभट्टः, नागचन्द्रः, हरिहरः,राघवाङ्कः चेत्यादयः होय्सळराजाश्रयम् आप्नुवन् । क्रि.सा. १२०९तमे वर्षे जैनकविः जन्नः यशोधरचरितम् इति कृतिम् अरचयत् । ग्रामदेवतायै बालकौ बलिं दातुकमस्य राज्ञः कथा अत्र निरूपिता । अस्य ग्रन्थस्य रचनार्थं होय्सळराजः वीरबल्लाळः जन्नकवये कविचक्रवर्ती इति उपाधिम् अयच्छत् । द्वीतीयः विरबल्लाळस्य आस्थानमन्त्री चन्द्रमौलेः आश्रये स्मार्तब्राह्मणः रुद्रभट्टः प्रथमः विप्रकविः । तस्य चम्पूशैल्याः जगन्नातविजयः इति प्रसिद्धा कृतिः विष्णुपुराणाधृता । प्रथमनरसिंहस्य आस्थाने शोभितः कविः हरिहरः (हरीश्वरः इत्यपि नामान्तरम्) प्राचीनजैनचम्पूशैल्या गिरिजाकल्याणम् इति कृतिम् अरचयत् । दशविभागयुतस्य अस्य ग्रन्थस्य कथावस्तु शिवपार्वत्योः परिणयः । वचनसाहित्यस्य परम्परायाः प्रथमवीरशैवकविः हरहरोऽपि अन्यतमः । हळेबीडुप्रदेशस्य करणिकानां कुले जतः हरिहरः हम्पीप्रदेशे अनेकवर्षाणि आसीत् । तत्रैव वसन् शताधिकरगळेसाहित्यानि व्यरचयत् । एतानि हम्पीविरूपाक्षस्य गुणगानं कुर्वन्ति । राघवाङ्कः स्वस्य हरिश्चान्द्रकाव्यम् इति काव्यद्वारा षट्पदीतिशैल्याः परिचयं प्रथमवारं कारितवान् । कन्नडभाषायाः व्याकरणनियमान् कदादित् उल्लङ्घितवान् अपि एषा कन्नडसहित्यस्य श्रेष्ठा कृतिः इति परिगणिता । संस्कृतभाषया मध्वाचार्यः ब्रह्मसूत्राणां भाष्यं रचितवान् । अपि च वैदिकशाखाः विमर्शस्य च लेखान् अपि व्यलिखत् । स्वग्रन्थानां प्रमाणग्रन्थाः इव वेदानां पर्यायेन पुराणानि परिगणितवान् । विद्यातीर्थेन रचितः रुद्रप्रश्नाभाष्यम् होय्सळकालस्य ख्यातग्रन्तः ।
शिल्पकलावैभवम्
होय्सळराजानां साम्राज्यविस्तरणस्य अपेक्षया कलानां शिल्पकलासंवर्धनम् एव प्रधानम् । अस्मिन् विषये आधुनिकसंशोधः बहुमुख्यः भवति । दक्षिणतः पाण्डैः उत्तरतः सेवुणैः च आक्रमणस्य भयम् अस्ति चेदपि होय्सळानां देवालयनिर्माणकार्यं न स्थगितम् । पश्चिमस्य चालुक्यानां शिल्पकलाशैल्याः शाखा इव प्रवर्धिता होय्सळशैली । होय्सळानां मन्दिरशिल्पकलासु सूक्ष्मक्षदनस्य प्रामुख्यम् अस्ति । मन्दिरस्य गोपुरस्य विमाने औन्नत्यस्य स्थौल्यंस्य चापेक्षया कलासूक्ष्मस्य विषये एव आदरः प्रदत्तः । मृदुशिलाः देवालयनिर्माणे उपयोजयन्ति स्म । बेलूरुचेन्नकेशवदेवालयः, (क्रि.शा. १११७) हळेबीडुहोय्सळेश्वरदेवालयः (क्रि.श. ११२१) सोमनाथपुरस्य चेन्नकेश्वदेवालयः (क्रि.श. १२७९) अरसीकेरे (क्रि.श. १२२०) अमृतपुरम् ( क्रि.श. ११९६) यळेशपुरस्य एळ्ळेश्वरदेवालयः (क्रि.श. १२३८) बेळवाडी (क्रि.स. १२००) जुग्गेहळ्ळि (क्रि.सा. १२४६) शिवमोग्गामण्डलस्य सागरोपमण्डलस्य नाडकलसि (क्रि.श. १२१८) मन्दिराणि होय्सळानां शिल्पकलायाः उत्कृष्टोदाहरणानि । हासनमण्डलस्य दोड्डगद्दवळ्ळि महालक्ष्मीदेवालयः महालक्ष्मीदेवालयः, कोरवङ्गलस्य बूचेश्वरदेवालयः, हारनहळ्ळि लक्ष्मीनरसिंहदेवालयः, मोसळे चेन्नकेशवनागेश्वरदेवालयः, इत्यदिषु मन्दिराणां बहिः भारतीयपुर्णाणानां कथाः प्रदक्षिणक्रमेण चित्रिताः ।
भाषाप्रवर्धनम्
कन्नडभाषायाः, संस्कृतभाषायाः चोपयोगः सर्वत्र भवति स्म । देवालयाः पाठशला इव अपि उपयुज्यन्ते स्म । देवालयेषु विप्राः संस्कृतभाषां, जैनमन्दिरेषु बौद्धविहारेषु च शिष्यविद्यां बोधयन्ति । उच्चविद्याकेन्द्राणां घटिका इति नाम आसीत् । तस्मिन् काले एव प्रवर्धमानमागतस्य भक्तिपन्थः देवतासङ्कीर्तनार्थं कन्नडभाषायाः च उपयोगम् अकरोत् । साहित्यकृतयः ताडापत्रेषु रच्यन्ते स्म । पूर्वशतके जैनसाहित्यकृतयः प्रधानाः चेदपि होय्सळानां काले शैवब्राह्मणकृतयः अधिकाः दृष्टाः । संस्कृतसाहित्ये काव्यानि, व्याकरणम्, विश्वकोशः, पूर्वकृतीनां भाष्यानि, नाटकआनि, गद्यकथाः, इत्यद्याः कृतयः लोकार्पिताः । ताम्राभिलेखाः, शिलाबिलेखाः च कन्नडे संस्कृते च लिखिताः । महाराजानाम् उपाधयः संस्कृते भूदानपत्राणि, सीमाविचारः, स्थलीयप्रसासनपत्रानि, करगृहणपत्राणि अधिकारपत्राणि, कर्तव्यादेशः, साक्षिपत्राणि  इत्यादीनि कन्नडे भवन्ति स्म ।  अनेन प्रशासनवृतान्ताः सामान्यजनानां सुखबोदाय भवन्ति स्म  ।
बाह्यानुबन्धाः
होय्सळशिल्पकलायाः चित्राणि
वर्गः:कर्णाटकस्य राजवंशाः वर्गः:साम्राज्यानि
विषया
चन्द्रहासस्य पूर्ववृत्तान्तम्
“एषः बालकः अग्रे एतस्य राज्यसिंहाससस्य उत्तराधिकारी भविष्यति । तथैव भवतः समस्तसम्पत्तेः स्वामी भविष्यति । एतं जागरूकतया रक्षन्तु” इति सः राजज्योतिष्कः वदति । प्रासादस्य दास्या पालितः लघुबालकः कश्चित् कार्यवशात् कुन्तलस्य प्रधानमन्त्रिणः दुष्टबुद्धेः समीपम् आगच्छति । तं दृष्ट्वा एव मन्त्रिणः समीपे उपविष्टवान् राजज्योतिष्कः  बालकस्य मुखलक्षणानि दृष्ट्वा एवं भविष्यवाणीं सूचितवान् आसीत् । एषः परमसुन्दरः सुशीलः बालकः केरळमहाराजस्य पुत्रः इति सत्यं केऽपि न जानन्ति स्म । शत्रवः केरळस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा तत् राज्यं वशीकृत्य महाराजं मारितवन्तः आसन् । महाराज्ञी पत्या सह सहगमनं कृतवती ।  शिशुं चन्द्रहासं स्वीकृत्य स्वामिभक्ता दासी काचित् कुन्तलपुरं प्रति आगतवती । कुन्तलपुरम् आगत्य तत्रत्ये राजगृहे सेविकात्वेन उद्योगं प्राप्य, तत्र स्थित्वा चन्द्रहासस्य पालनं पोषणं च कुर्वती आसीत् । अतः एव चन्द्रहासः राजगृहे अटन्, अकस्मात् दुष्टबुद्धेः, ज्योतिष्कस्य पुरतः आगत्य, भविष्यवाणीं ज्ञातवान् ।
मन्त्रिणः दुष्टबुद्धेः कुतन्त्रम्
“एतं गहनारण्यं नीत्वा मारयन्तु……” इति मन्त्री घातुकान् आहूय, तेभ्यः धनं दत्त्वा आज्ञापयति । कुन्तलमहाराजस्य पुत्रः नासीत् । सः वृद्धः जातः आसीत् ।  अतः राज्यशासनसूत्रं मन्त्रिणः हस्ते एव आसीत् ।  महाराजस्य एका एव सुन्दरी पुत्री आसीत् ।  तां स्वस्य पुत्राय मदनाय आनयामः चेत् सः अग्रिमः महाराजः भविष्यति इति आशा मन्त्रिणः । किन्तु राजज्योतिष्कस्य भविष्यवचनैः सः आश्चर्यचकितः जातः । चन्द्रहासस्य विषये तस्य मनसि द्वेषभावना आरब्धा ।  तस्य मार्गे कण्टकप्रायं तं बालं दूरं प्रेषयितुं मन्त्री दुष्टबुद्धिः निश्चितवान् । “अहो! कियान् सुन्दरः, मुग्धबालकः एषः” इति चिन्तितवन्तः घातुकाः ।	बालं चन्द्रहासं वनं नीतवन्तः घातुकाः एतस्मात्  सरलात्  सुन्दरात् बालकात् आकृष्टाः अभवन् ।  ते कथञ्चित्  तं संहर्तुं न इष्टवन्तः ।  अतः तस्य वामपादे विद्यमानस्य षष्ठीम् अङ्गुलीं कर्तयित्वा तं तत्रैव त्यक्त्वा गतवन्तः । अङ्गुल्याः कर्तनेन अतीववेदनया उच्चैः रोदनं कुर्वन् बालकः तथैव प्रज्ञाशून्यः जातः । तस्मिन् अरण्ये कळिन्दनामकः व्याधराजः मृगयार्थम् आगतवान् आसीत् । सः रोदनशब्दम्, अनुक्षणं रोदनस्य स्थगनं च ज्ञातवान् । सेवकानां द्वारा परितः विद्यमानस्य प्रदेशस्य अन्वेषणं कारितवान् ।अन्ते सः मूर्छितं बालकं दृष्टवान् एव । “कियान् सुन्दरः बालकः !” इति राजा आश्चर्येण उद्गारं कृतवान् । स्वेन सह नीतवान् च । राजगृहं नीत्वा तं राज्ञै दर्शितवान् । तयोः अपत्यं नासीत् ।  अतः बालं दृष्ट्वा राज्ञ्याः महान् आनन्दः भवति ।  तं  पुत्रवत् पालितवती सा। कुळिन्दराजः, राज्ञी च परमदैवभक्तौ आस्ताम् । एषा दैवभक्तिः बालकस्य चन्द्रहासस्य उपरि प्रभावं जनयति ।  दैवभक्तः, सरलहृदयी बालः परमात्मनः प्रेम्नि निमग्नः जातः । उत्तमव्यवस्थायां सः धर्मशास्त्र-राजधर्म-राजनीति-शस्त्र-शास्त्रविद्यासु च उन्नतशिक्षणं प्राप्तवान् । चन्द्रहासह् षोडषे वयसि एव राज्यशासने पितुः साहाय्यं करोति स्म ।  परितः विद्यमानानां राज्याणाम् उपरि दण्डयात्रां कृत्वा कुळिन्दराज्यं प्रख्यातं कृतवान् । तद् राज्यं चन्द्रहासस्य नेतृत्वे प्रख्यातं जातम् इत्यनेन तस्य प्रगतेः पर्यवेक्षणं कर्तुं दुष्टबुद्धिः आगतवान् आसीत् । यतः चन्दनावती (कुळिन्दराज्यम्) कुन्तळपुरस्य अधीनं राज्यम् आसीत् ।  चन्द्रहासस्य दर्शनेन तस्य संशयः भवति यद्’ एषः तदा  वधार्थं घातुकेभ्यः दत्त्वा प्रेषितः बालः  स्यात्’ इति । अतः सः कुळिन्दराजं पृच्छति ’ एषः भवतः पुत्रः वा अथवा पालितपुत्रः वा ? इति । कुळिन्दराजेन सः कथं प्राप्तः इति विवरणं ज्ञात्वा तस्य संशयः दूरङ्गतः ।  भोजनसमये चन्द्रहासस्य वामपादं पश्यति, तत्र षष्ठी अङ्गुली नासीत् ।  तदा तु सः चन्द्रहासः एव इति निश्चितम् अभवत् । “मया किञ्चित् अवश्यं कार्यं करणीयमासीत् । किन्तु विस्मृतवान् आसम् । बहु मुख्यं कार्यं तद् ।  अतः राजकुमारः एतद् पत्रं स्वीकृत्य गत्वा मम पुत्राय ददातु । सः तस्य कार्यस्य निर्वहणं करोति । एतेन विना अन्यः मार्गः नास्ति इत्युक्त्वा मन्त्री चन्द्रहासाय  पत्रं दत्तवान् । पत्रं स्वीकृत्य अश्वारूढः चन्द्रहासः ततः प्रस्थितवान् । कुन्तळपुरं बहुदूरे आसीत् ।  एषः  समीचीनतया मार्गमपि न जानाति स्म ।  तस्य नगरस्य समीपम् आगत्य अपि सः नगरम् इतोऽपि दूरे अस्ति इति चिन्तितवान् आसीत् ।  यतः सः अरण्यमार्गेण आगतवान् आसीत् ।  तत्र किञ्चित् सरोवरं प्राप्तम् ।  एषः बहुश्रान्तः आसीत् । अश्वः अपि श्रान्तः आसीत् ।  अश्वाय जलं पाययित्वा स्वयमपि जलं पीतवान्। समीपे विद्यमाने वृक्षे अश्वं बद्ध्वा सः अपि वृक्षस्य छायायां, कस्याश्चित् शिलायाः उपरि उपविष्टवान् । श्रान्ततायाः कारणेन तथैव शयनं कृत्वा सम्यक् निद्रामेव कृतवान् ।
दैवसङ्कल्पः
विषया मन्त्रिणः दुष्टबुद्धेः पुत्री । भगवद्भक्ता,सौन्दर्यवती,विद्याविनयसम्पन्ना च आसीत् । अविवाहिता सा बालिका स्वसखीभिः सह उद्यानस्थे सरोवरे स्नानं कर्तुम् आगतवती आसीत् ।  स्नानानन्तरं सखीभिः सह पुष्पसङ्ग्रहणं कुर्वती आसीत् ।  इतस्ततः अटन्ती सा तत्रैव आगतवती । वृक्षस्य अधः शयितस्य चन्द्रहासस्य उपरि तस्याः दृष्टिः पतति । तं पश्यन्ती सा अन्यत्र द्रष्टुं न शक्तवती ।  तस्य आकर्षणीयं मुखं पश्यन्ती स्थितवती ।  तस्य सौन्दर्येण सा आकृष्टा जाता । शयितस्य युवकस्य उष्णीषात् पत्रं किञ्चित् दृश्यते स्म । तस्याः कुतूहलं जातम् । एतद् किं स्यात् इति शनैः तद् पत्रं ततः निष्कास्य बहिः स्वीकृतवती । अन्यस्य पत्रस्य पठनम् अनुत्तमम् इति ज्ञात्वा अपि तस्य युवकस्य परिचयस्य प्राप्त्यर्थम् एतद् आवश्यकम् इति आशया अन्ते पत्रं पठितवती एव । ‘चिरञ्जीवि मदन ! भवतः पितुः दुष्टबुद्धेः आशीर्वादाः । चन्दनावतेः राजकुमारः एतद् पत्रम् आनयति । एषः एव अग्रे मम सम्पूर्णसम्पत्तेः उत्तराधिकारी भविष्यति । अतः एतस्य कुलस्य, शीलस्य, विद्यायाः, ज्ञानस्य च चिन्तनेन विना एव, यदा सः तत्र प्राप्नोति अनुक्षणं तस्मै विषं ददातु ।  एतेन मम प्रसन्नता भवति । मम आज्ञापालने भवान् विलम्बं न करोति इति विश्वसिमि । देवः भवते शुभं करोतु,’ । भवदीयः पिता
विषया बहुमुग्धा बालिका । तस्याः सद्भावना तां पुनः पुनह् संशये पातयति । एतावते रूपवते राजकुमाराय पिता किमर्थं विषं दातुं वदति ? एवं चिन्तनमपि तस्याः कष्टम् अभवत् । 	‘नास्ति नास्ति………….पिता तु तावदधमः नास्ति ! ’इति चिन्तनसमये तस्याः मनसि काचित् योजना स्फुरति । ‘पिता एतेन युवकेन सह मम विवाहं कारयितुम् आज्ञापितवान् स्यात् । विस्मरणेन वा त्वरया वा ‘विषया’ इति लेखन समये ‘या’इति अक्षरं त्यक्तं स्यात् ।  किं वा भवतु ।  एतस्य चरणे माम् अहं समर्पितवती अस्मि । इदानीं मम सर्वस्वमपि एषः एव । अतः कृतस्य दोषस्य निवारणं मम धर्मः’ इति चिन्तयित्वा स्वस्य नेत्रस्थं कज्जलम् अङ्गुल्याः नखेन स्वीकृत्य ‘विष’ इत्यस्य पदस्य पुरतः ‘या’ इति अक्षरं योजयित्वा पत्रं पुटीकृत्य यथावत् स्थाने स्थापयित्वा ततः मन्दं प्रस्थितवती । ‘राजनीतिः बहुविचित्रा ! ’ 	चन्द्रहासेन पत्रं प्राप्य मन्त्रिपुत्रः मदनः एवं चिन्तितवान् कस्यापि राजनीतेः कारणं स्यात्, तस्य अनुपस्थितौ एव पिता शीघ्रं विवाहं कारयतु इति आज्ञां प्रेषितवान् अस्ति । चन्द्रहासस्य रूपं, शीलं च दृष्ट्वा मदनस्य बहु आनन्दः भवति । पिता अनुजायै सूक्तवरम् अन्विष्टवान् अस्ति इति चिन्तितवान् । नगरे पूर्णसज्जताः अभवन् । अत्यन्तवैभवेन विवाहः सम्पन्नः । चन्द्रहासः विषयायाः पाणीग्रहणं कृतवान् । मन्त्री दुष्टबुद्धिः तस्य योजनाः सफलाः स्युः इति मत्वा कुन्तळपुरं प्रति प्रत्यागतवान् । किन्तु तत्र विद्यमानाः व्यवस्थाः दृष्ट्वा अत्यन्तं  कोपाविष्टः सन् सः पुत्रं “किं कृतवान् अस्ति भवान् ? अहं किं लिखित्वा प्रेषितवान्, भवता कृतं किम् ?” इति पृच्छति । सः तूष्णीम् आसीत् । सम्भाषणं न कृतवान् । पित्रा प्रेषितं पत्रं तस्मै दत्तवान् । तद् दृष्ट्वा सः स्तम्भीभूतः जातः । पुत्री विधवा भवेत् किल इत्यस्य चिन्ता अपि नासीत् तस्य ।  चन्द्रहासं समापयितुं निश्चितवान्  । गृहस्य सम्प्रदायानुसारं नविवाहितः कालिकादेव्याः पूजां कुर्यात् इति सूचयित्वा पूजावस्तुभिः सह एकाकिनं चन्द्रहासं ग्रामात् बहिः विद्यमानं देवालयं प्रति दुष्टबुद्धिः  प्रेषितवान् । कालिकादेवालये घातुकान् नियोज्य, तत्र पूजां कर्तुं यः आगच्छति तस्य शिरः कर्तयन्तु इति आज्ञापितवान् आसीत् । किन्तु विधेः वैचित्र्यम् ! दुष्टबुद्धिः अधिककालं नगरे न भवति स्म इत्यतः प्रासादस्य राजकार्याणि सर्वाणि तस्य पुत्रः मदनः एव पश्यति स्म । तस्मिन् दिनेऽपि मदनः यदा राजगृहं गतवान्  राजपुरोहितः गालवः राज्ञः अवसानकालः समीपे अस्ति अतः तस्य समीपं गच्छतु इति सूचितवान् । राजा विवाहसमये चन्द्रहासं दृष्टवान् आसीत् । स्वस्य पुत्र्याः निमित्तं योग्यवरः सः एव, पुत्रसन्तानं नास्ति इति कारणेन स्वस्य राज्यस्य उत्तराधिकारिः अपि सः एव इति निश्चितवान् आसीत् । अतः सः अनुक्षणं चन्द्रहासम् आनेतुं मदनं प्रेषितवान् आसीत् । कालिकादेवालयं गच्छन्तं चन्द्रहासं मदनः निवार्य “महाराजः भवतः स्मरणं कुर्वन् अस्ति । अतः भवान् राजगृहं गच्छतु । अहं देव्याः पूजां कृत्वा आगच्छामि …..”   इति तस्मात् पूजावस्तूनि स्वीकृत्य देवालयं गत्वा घातुकैः हतः अभवत् । मन्त्री देवालयं प्रविश्य, पुत्रस्य छिन्नं मस्तकं दृष्ट्वा हृदयाघातेन मृतः अभवत् ।
विषयायाः पतिभक्तिः
चन्द्रहासः प्रासादं गत्वा राज्ञा सन्मानितः सन् राजपुत्र्या चम्पकमालिन्या सह विवाहं कृत्वा कुन्तळराज्यस्य राज्याधिकारं प्राप्तवान् । परेद्यवि प्रातः देवालयस्य अर्चकः दुष्टबुद्धिमदनयोः मृतशरीरं दृष्ट्वा दिग्भ्रान्तः जातः । एतं  विषयं ज्ञात्वा चन्द्रहासः कालिकादेवालयं प्रविष्टवान् । विषयं ज्ञात्वा विषया अपि अतीवदुःखिता जाता । पितुः दुष्टाभिप्रायस्य परिणामस्य आघातान् स्मरन्त्याः तस्याः मनसि खेदः जातः । बाल्यारभ्य दैवभक्त्या वर्धिता सा कालिकादेव्याः निरन्तरं स्तोत्रम् आरब्धवती ।  परमपतिभक्ता एषा दैवभक्ता अपि आसीत् ।  तत्र मन्दिरे चन्द्रहासः स्वस्य श्वशुरं,श्यालं च उज्जीवयितुं कालीमातुः प्रार्थनां कृतवान् ।  देवी प्रसन्ना न जाता इत्यतः सः स्वस्य शिरः कर्तयित्वा अर्पयितुं  खड्गप्रहारार्थं यदा उद्युक्तः जातः तावता देवी प्रत्यक्षा जाता । सा दुष्टबुद्धेः कुतन्त्रान् प्रयत्नान् प्रकटीकृतवती । तथापि मृदुस्वभावयुतः चन्द्रहासः द्वयोः पुनर्जीवनस्य वरं याचितवान् । कृपाकरी भगवती दुष्टबुद्धेः मदनस्य च प्राणान् दत्त्वा चन्द्रहासं अनेकैः वरैः अनुगृहीतवती । अनन्तरं चन्द्रहासः कुन्तळराज्याधिकारं स्वीकृत्य मदनाय मन्त्रिणः स्थानं दत्तवान् । दुष्टबुद्धिः स्वस्य दुष्कार्यैः पश्चात्तापं अनुभवन्  सद्बुद्धिं प्राप्य ‘सुबुद्धिः’ जातः ।  विषयायां तस्य अतीवः अभिमानः उत्पन्नः ।  सद्भक्तः सुबुद्धिः दैवकार्ये निरतः सन् स्वेच्छया प्राणत्यागं कृत्वा परमपदं प्राप्तवान् । विषया राजकुमार्याः चम्पकमालायाः साहाय्यं कुर्वती पत्युः विधेया आसीत् । महाराज्ञी विषया स्वयं पत्युः सेवां कुर्वती पतिपारायणा आसीत् ।  भगवद्भक्ता सा दीनदरिद्राणां सेवां कुर्वती स्वस्य जीवनं धन्यं कृतवती । स्वल्पकालानन्तरं विषयायाः मकराक्षनामकः पुत्रः जातः । चम्पकमालिनी अपि पद्माक्षनामकं पुत्रं प्रसूतवती ।  द्वयोः अपि पालनं विषया एव कृत्वा तौ सन्मार्गे वर्धितवती ।  श्रीकृष्णः परमात्मा इति विचारं सा जानाति स्म ।  एतस्मिन् विषये बालेभ्य अपि सूक्तं शिक्षणं दत्तवती आसीत् । कदाचित् बालौ नगरात् बहिः सञ्चारसमये युधिष्ठिरस्य अश्वस्य आगमनं दृष्ट्वा विस्मितौ अभवताम् ।  तत्रैव स्थितवतोः कृष्णार्जुनयोः दर्शनं कृत्वा विषयं पित्रे चन्द्रहासाय सूचितवन्तौ । अनुक्षणं पत्नीभ्यां सह चन्द्रहासः तत्र आगत्य कृष्णार्जुनौ स्वगृहे दिनत्रयं स्थापयित्वा सत्कारं कृतवान् । कृष्णार्जुनयोः पवित्रकार्ये चन्द्रहासः स्वयमपि साहाय्यं कर्तुम् इष्टवान् । विषया तदर्थम् अनुमतिं दत्तवती । अनन्तरं विषयायाः सूचनानुसारं तस्याः पुत्रस्य राज्याभिषेकं कृत्वा चम्पकमालिन्याः पुत्रं पद्माक्षं युवराजं कृतवान् । एतदनुगुणं विषया राज्यभारस्य सम्पूर्णं दायित्वं स्वीकृतवती । अग्रे चन्द्रहासः देवानां भागवतानां च सेवायां निरतः आसीत् । विषया राज्यशासने पुत्राय साहाय्यं कुर्वती दैवस्य, प्रजाकार्याणां च निर्वहणं कुर्वती  अस्मिन् जन्मनि  स्वस्य कर्तव्यम् उत्तमरीत्या पालितवती । एवम् आन्तपर्यन्तं सेवायां स्वस्य जीवनं यापयित्वा अमरा जाता ।
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१८७५
१८७५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
१२१९
१२१९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
अमृतराव
मराठा साम्राज्यस्य शासकः।
वर्गः:मराठाराजाः वर्गः:मराठासाम्राज्यम् वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
२५९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२५९ २५९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आदिचुञ्चनगिरिः
पूर्वेतिहासः
आदिचुञ्चनगिरिक्षेत्रस्य २०००वर्षाणां प्राचीनः इतिहासः अस्ति । आध्यात्मिकशक्त्याधारिता प्राचीनवैदिकपरम्परा अत्र दृश्यते । तन्नाम प्रकृतेः आराधना अत्र मौल्यं प्राप्तवती अस्ति । यज्ञाः, प्रार्थनाः च दैवीवातावरणनिर्माणे कारणीभूताः सन्ति ।अस्मिन् क्षेत्रे शिवः तपः आचरितवान् इति प्रतीतिः अस्ति ।
क्षेत्रस्य इतिहासः
अत्र आदिचुञ्चनगिरिः (Adichunchanagiri) कर्णाटकराज्यस्य मण्ड्यमण्डलस्य नागमङ्गलोपमण्डले स्थितं किञ्चन क्षेत्रम् । अत्र भगवान् परमेश्वरः आगत्य वासं कृत्वा चुञ्चनामाङ्कितस्य कञ्चनामाङ्कितस्य च राक्षसयोः वधं कृतवान् । अतः एषः गिरिः चुञ्चगिरिः इति प्रसिद्धः अस्ति । अस्य औन्नत्यं १९६० मीटर्मितम् । अन्या कथा एवमस्ति । शिवकपालदुत्पन्नाय नाथसम्प्रदायस्य सिद्धयोगिने स्वयं शिवः दर्शनं दत्त्वा स्वपीठेन साकं प्रतिनिधिरूपेण कञ्चित् सिद्धयोगिनं तत्र नियुक्तवान् । स्वयं पञ्चप्राणानां द्योतकरूपेण पञ्चलिङ्गाकृतिकः पञ्चलिङ्गेश्वरः सन् अत्र स्थितवान् । तानि पञ्चलिङ्गानि गङ्गाधरेश्वरस्वामी, चन्द्रमौळीश्वरस्वामी, मल्लेश्वरस्वामी, सिद्धेश्वरस्वामी, सोमेश्वरस्वामी इति नाम्ना प्रसिद्धानि सन्ति । गङ्गाधरेश्वरस्वामी अत्र प्रमुखदेवता अस्ति । अतः एतत् क्षेत्रं पञ्चलिङ्गेश्वरक्षेत्रम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।
क्षेत्रदेवतारूपेण आदिशक्तिरूपिणी देवी अत्र स्थापिता अस्ति । अत्रत्यानि पुण्यतीर्थानि गविसिद्धेश्वरः, चेळूरुकम्ब, गळिगे कल्लूरु, कत्तलुसोमेश्वरः, नागचावडिभैरवमन्दिरं च । अन्नदानार्थं प्रसिद्धम् अय्यनमठम् अथवा अन्नदानीमठम् अस्मिन् क्षेत्रे अस्ति । अत्र प्रतिदिनं २०,००० अपेक्षया अधिकजनाः भोजनं कुर्वन्ति । कालभैरवेश्वरस्वामी एतस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रपालकः अस्ति ।
बिन्दुसरोवरः
पर्वतस्य मध्यभागे नैसर्गिकरूपेण निर्मितः कश्चन सरोवरः अस्ति । तस्य नाम बिन्दुसरोवरः इति । शतशः पादपरिमितोन्नते पर्वते शिवः वसति । अधः एषः सरोवरः अस्ति । शिवस्य जटया निर्गता जलधारा एषा इति विश्वासः । अतः अत्रत्यं जलम् अत्यन्तम् पवित्रम् इति सर्वेषां भावना अस्ति । जनाः पापपरिहारार्थं पुण्यसम्पादनार्थं च अत्र पुण्यस्नानं कुर्वन्ति । एतत् क्षेत्रं सुन्दरवनैः आवृत्तम् अस्ति । अत्रत्ये मयूरवने मयूराः स्वच्छन्दविहारं कुर्वन्ति ।
श्री आदिचुञ्चनगिरिमहासंस्थानमठम्
आदिचुञ्चनगिरिः श्री आदिचुञ्चनगिरिमहासंस्थानमठस्य कारणेन प्रसिद्धः जातः अस्ति । कर्णाटके गणनीयसंख्यायां दृश्यमानानाम् ’ओक्कलिग’बान्धवानां प्रमुखं धार्मिककेन्द्रम् अस्ति इदम् । एतस्य मठस्य एकसप्ततितमपीठाधीशरूपेण स्वर्गीयः जगद्गुरुः श्री श्री श्री बालगङ्गाधरनाथस्वामी कार्यं निरवहत् । श्री बालगङ्गाधरनाथस्वामी (१८जनवरी १९४५-१३ जनवरी २०१३) प्रमुखेषु धार्मिकगुरुषु अन्यतमः । कर्णाटके अत्यन्तं सुप्रसिद्धस्य आदिचुञ्चनगिरिमठस्य मठाधीशः बालगङ्गाधरनाथस्वामी सद्यः एव मकरसङ्क्रमणदिने विधिवशः अभवत् । संस्कृताभिमानिनः एतस्य महत् योगदानम् अस्ति कर्णाटकस्य शिक्षणक्षेत्रे । २०१० तमे वर्षे भारतस्य तृतीयश्रेष्ठेन नागरिकसम्मानेन पद्मविभूषणेन एषः सम्मानितः आसीत् ।
आदिचुञ्चनगिरिमठद्वारा बहवः विद्यालयाः, चिकित्सालयाः, परिसरसंरक्षणकेन्द्राणि, प्राणिसंरक्षणकेन्द्राणि, वेदाध्ययनकेन्द्राणि, कृषिसाहाय्यककेन्द्राणि प्रचलन्ति । धार्मिकसामाजिकक्षेत्रेषु बालगङ्गाधरवर्यः अत्यन्तं सक्रियः आसीत् ।
द्विसप्ततितमपीठाधीशरूपेण इदानीं श्री श्री श्री निर्मलानन्दस्वामी कार्यरतः अस्ति । एषः महोदयः तुमुकूरुमण्डलस्य गुब्बिइति उपमण्डलस्य चिरनहळ्ळि ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । अस्य पूर्वाश्रमस्य नाम नागराजः। अस्य जन्म  नवषष्टि-उत्तर- नवदशशततम वर्षस्य (20-7-1969)जुलै मासस्य विंशतितमे दिनांके अभवत् ।अयं तान्त्रिकविषये स्नातकविद्याभ्यासं मैसूरुनगरे समाप्य मद्रास्नगरे भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थायां(IIT) स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान् ।
मार्गः
बेळ्ळूरु-तुमकूरुमार्गः
बाह्यानुबन्धः
[वर्गः: मण्ड्यमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
काम एष क्रोध एष...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः तृतीयोध्यायस्य कर्मयोगस्य सप्तत्रिंसशत्तमः (३७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
कामः एषः क्रोधः एषः रजोगुणसमुद्भवः महाशनो महापाप्मा विद्धि एनम् इह वैरिणम् ॥ ३७ ॥
अन्वयः
एषः कामः एषः क्रोधः रजोगुणसमुवः महाशनः महापाप्मा च अस्ति । (तेन) इह एनं वैरिणं विद्धि ।
अर्थः
अयं विषयाभिलाषः । प्रतिरोधे सति अयमेव क्रोधः इति उच्यते । अयं रजोगुणात् समुवति । अनेन पुरुषः अपरिमितानि वस्तूनि प्राप्तुम् इच्छति इति हेतोः अयं महाशनः । अनेनैव हेतुना अपरिमितं पापं च करोति इति अयं महापाप्मा इति उच्यते । अनेनैव प्रेरितः एव पुरुषः पापम् अवाप्नोति इति एनं वैरिणं भावय ।