cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवस्य श्वसनतन्त्रम्
नासिका (नासिका)
3. स्वरयंत्रस्य अथवा स्वरयंत्रस्य ग्रसनी (Larynigopharynx) - एषः ग्रसनीस्य निम्नतमः भागः अस्ति, यः ह्योइड् अस्थिस्य स्तरात् (Byoid bone) स्वरयंत्रस्य पृष्ठभागपर्यन्तं तिष्ठति अस्मात् ग्रसनीभागात् श्वसनपाचनतन्त्रं पृथक् भवति । अग्रतः वायुः स्वरयंत्रं (Larynx) गच्छति, अन्नं पृष्ठतः अन्ननलिकायां गच्छति।
स्वरयंत्र या स्वरयंत्र ( स्वरयंत्र) -. स्वरयंत्रं उपरि स्वरयंत्रग्रसङ्गेन सह अधः श्वासनलिकायाः ​​च सह सम्बद्धं भवति । तस्य उपरि ह्योइड् अस्थि, जिह्वाया: अधोभाग: च अस्ति । कण्ठस्य स्नायुः अग्रे वर्तन्ते, पृष्ठभागे स्वरयंत्रं, गर्भाशयस्य कशेरुकाः च भवन्ति, थायरॉयड् ग्रन्थिस्य भागाः च पादयोः वर्तन्ते अयं श्वासनलीयाः उपरिभागः अस्ति यः अधः सप्तमस्य गर्भाशयस्य कशेरुकस्य स्तरस्य श्वासनलीयां वा श्वासनलीयां वा उद्घाट्यते । स्वरः केवलं स्वरतन्त्रेभ्यः एव उत्पद्यते । वदन् तस्मिन् स्थितेषु स्वरतन्त्रेषु स्पन्दनं भवति, तस्य परिणामेण शब्दः निर्मीयते । सम्पूर्णं स्वरयंत्रं अनेकैः असममितैः उपास्थिभिः निर्मितं भवति, ये स्नायुबन्धैः, झिल्लीभिः च परस्परं संलग्नाः भवन्ति । एते यथा- १.
थायरॉयड् उपास्थि (थायराइड उपास्थि)- इदं उपास्थि (Laminae) इत्यस्य समतलखण्डद्वयेन अथवा प्लेट् इत्यनेन निर्मितं भवति, ये अग्रे मध्यरेखायां तीव्रकोणे (Acute angle) कण्ठस्य अग्रभागे प्रमुखं, स्वरयंत्रस्य उदग्ररूपेण यत् दृश्यते तत् निर्माति, यत् 'आदमस्य सेबम्' (आदमस्य सेबम्) इति कथ्यते । सामान्यभाषायां तेन्तुआ इति कथ्यते । अस्य उपरितनधारे "V" आकारस्य गर्तः अथवा Notch (Notch) भवति, यत् Thyroid Notch इति कथ्यते । थाइरॉइड् उपास्थिः पृष्ठतः अपूर्णः एव तिष्ठति तथा च प्रत्येकस्य प्लेट् इत्यस्य पृष्ठभागात् द्वौ बहिर्वृद्धौ निर्मीयते, ययोः उपरितनयोः शृङ्गयोः (Cornua) इति उच्यते थायरॉयड् उपास्थिः स्त्रियाः अपेक्षया पुरुषेषु बृहत्तरः भवति, अतः पुरुषेषु अधिकं स्पष्टतया दृश्यते । ऊर्ध्वभागः स्तरित उपकला, अधः भागः सिलिअटेड उपकला च रेखाकृतः भवति ।
Arytenoid cartilages (Arytenoid cartilages) - एते पिरामिड-आकारस्य dylin उपास्थिस्य द्वौ लघु-निर्माणौ स्तः ये क्रिकोइड-उपास्थिस्य विस्तृतभागस्य शिपरस्य उपरि स्थिताः सन्ति, ये स्वरयंत्रस्य पृष्ठभित्तिं निर्मान्ति स्नायुस्नायुस्नायुस्नायुः तेषु सज्जाः भवन्ति । एपिग्लोटिस् - थायरॉयड् उपास्थिस्य अग्रभित्तिस्य अन्तःपृष्ठे थायरॉयड् खांचस्य अधः एव संलग्नं पीतलोचनात्मकं उपास्थियुक्तं पत्राकारं प्लेट् अस्ति ।जीवति किञ्चित् तिर्यक् ऊर्ध्वं गच्छति जिह्वापृष्ठतः स्वरतन्त्राणां उपरि च । अस्य स्तरीयं स्क्वैमस उपकला भवति । अस्य मुख्यं कार्यं निगलनस्य समये स्वरयंत्रस्य (Opening) इत्यस्य उद्घाटनं आच्छादयितुं भवति, यत् Glottis (Glottis) इति कथ्यते, येन भोजनं श्वसनमार्गे न गच्छति एतत् अङ्गम् ।
एतत्सर्वस्य अतिरिक्तं Cuneiform cartilage (Cuneiform cartilage) तथा Corniculate cartilage (Corniculate cartilage) अपि स्वरयंत्रे एव तिष्ठन्ति । एतौ द्वौ अपि अतीव सूक्ष्मसृष्टौ स्तः।
स्वरतन्त्रिका (स्वरतन्त्रिका ) - अग्रे थाइरॉइड उपास्थिस्य उदग्रस्य अन्तः भित्तितः आरभ्य स्वरयंत्रस्य अथवा स्वरयंत्रस्य आधारे पृष्ठभागे एरिटेनोइड उपास्थिपर्यन्तं विस्तृतं भवति यत्र लोचनसंयोजक ऊतकस्य तन्तुः यथा क cord निर्मिताः संरचनाः सन्ति, ये सत्याः स्वरतन्त्राः (True vocal cords) इति उच्यन्ते । vestibular folds (Vestibular folds) इत्यस्य युग्मं वास्तविकस्वरतन्त्रस्य उपरि समीपे च स्थितं भवति, यत् प्रायः मिथ्यास्वरतन्त्रम् इति उच्यते । तेषां स्वरस्य निर्माणे विशेषं योगदानं नास्ति ।
यदा स्वरयंत्रस्य मांसपेशयः संकुचन्ति तदा एरिटेनोइड् उपास्थिः स्वरतन्त्राणि समीपं आनयन्ति तथा च तयोः मध्ये अन्तरिक्षं संकुचितं भवति येन रिमा ग्लोटाइड्स् इति भवति यदा वयं निःश्वासं कुर्मः तदा स्वरतन्त्राणि स्पन्दन्ते, शब्दः च निर्मीयते । यदा स्वरयंत्रस्नायुः शिथिलाः भवन्ति (Relaxed ) तदा उपास्थिः बहिः गच्छन्ति, स्वरतन्त्राणि परस्परं दूरं गच्छन्ति, स्वरयंत्रस्य विस्तारः भवति, यस्मात् कारणात् कोऽपि शब्दः न निर्मीयते (Shraman-Pitch) इति ध्वनिस्य स्वरः (Cords) तारानाम् दीर्घतायाः तेषु तनावस्य च उपरि निर्भरं भवति, यस्मात् कारणात् स्वरतन्त्रेषु (Vibration) स्पन्दनं भवति । वर्धितः तनावः उच्चपिचः, न्यूनतनावः न्यूनपिचः च उत्पादयति । भिन्नशब्दरूपेण शब्दस्य परिवर्तनं अधरजिह्वा मृदुतालुस्नायुगतिम् आश्रित्य भवति ।
श्वासनली या श्वासनली (Trachea)-
वायुनली अथवा श्वासनली (Windpipe ) स्वरयंत्रस्य तलतः (Larynx) आरभ्य फुफ्फुसस्य उपरिभागं प्राप्य यत्र दक्षिणवामब्रान्ची अथवा ब्रोन्ची @[ इति शाखाद्वये विभज्यते । (ब्रोन्ची) प्रत्येकं फुफ्फुसेषु विभक्तं प्रविशति च । प्रायः १२ से.मी. दीर्घः नली अस्ति । थायरॉयड् ग्रन्थिः श्वसनमार्गस्य उपरिभागस्य पुरतः संकीर्णः भवति, महाधमनीस्य तोरणं च अधःभागस्य पुरतः भवति तेन सह उरोस्थिस्य मनुब्रियमः अपि अग्रे एव तिष्ठति । अन्ननलिका अथवा अन्ननलिका पृष्ठतः स्थिता भवति, या वक्षःस्थलकशेरुकेभ्यः पृथक् करोति ।
श्वसनमार्गः १६ तः २० “C” आकारस्य उपास्थिभिः (Rings) तः निर्मितः भवति ये परस्परं उपरि स्थिताः भवन्ति तथा च लोचदारतन्तु ऊतकैः (Fibroelastic connective tissues) एकत्र संयोजिताः भवन्ति तथा च लम्बवत् चिकनी भवन्ति।The मांसपेशयः (Longitudinal smooth muscle) इत्यनेन सम्बद्धाः भवन्ति । तन्तुयुक्तैः ऊतकैः मांसपेशिभिः च निर्मितानाम् (Dorsal side) वलयानां पृष्ठपरिधिः अन्ननलिकासमीपे एव तिष्ठति । श्वसनमार्गस्य अस्मिन् भागे उपास्थि-आधारः नास्ति ।
श्वसनमार्गस्य अन्तःपृष्ठं प्यालाकोशिकायुक्तैः सिलिअटेड् स्तम्भ उपकलाभिः रेखाकृतं भवति । प्यालाकोशिका: एकप्रकारस्य श्लेष्मस्य स्रावं कुर्वन्ति, येन सम्पूर्णं श्वसनमार्गं स्निग्धं आर्द्रं च भवति । अस्य आस्तरणं (Lining) (Cilia) स्वरयंत्रं प्रति अर्थात् ऊर्ध्वं गच्छति । श्वसनतन्त्रं धूलिकणान् सूक्ष्मजीवान् च (नासिकाच्छिद्रं ग्रसनीं च पारं कृत्वा) निःश्वासितवायुना सह स्थगयति तथा च सिलियावेगात् उपरि ग्रसनीपर्यन्तं गत्वा बहिः निगलति वा निष्कासयति वा।(spit out) क्रियते.
ब्रोन्ची (ब्रोन्ची) -.
श्वसनमार्गः पञ्चमस्य आर्सेनिककशेरुकस्य स्तरस्य दक्षिणवामभागे द्वयोः शाखायोः विभक्तः भवति, येषां ब्रोन्ची अथवा ब्रोन्ची (Bronchi) इति उच्यते दक्षिणवामयोः श्वसनयोः (Bronchi) दक्षिणवामयोः प्रत्येकं फुफ्फुसयोः प्रविशति । फुफ्फुसेषु प्रवेशमात्रेण ते अनेकेषु लघुशाखासु विभक्ताः भवन्ति । दक्षिणः ब्रोन्कस् (Bronchus) वामतः लघुः विस्तृतः च भवति तथा च प्रायः श्वसनतन्त्रेण सह सङ्गतः भवति । फुफ्फुसेषु प्रविश्य हिलुम् इत्यत्र शाखात्रयेषु विभज्यते, एकैकं शाखा फुफ्फुसस्य ऊर्ध्वमध्यमधपल्लवयोः गच्छति । ततः प्रत्येकं शाखा ब्रोन्किओल्स् इति अनेकेषु लघु उपशाखासु विभज्यते ।
वामब्रोन्कसः दक्षिणब्रोन्कसात् दीर्घतरः संकीर्णः च भवति। वाम-फुफ्फुस-प्रवेशानन्तरं शाखाद्वये विभज्य फुफ्फुसस्य ऊर्ध्व-अधः भागं गत्वा ततः अनेक-लघु-उपशाखाः, ब्रोन्किओल् इति विभज्यते
उपास्थिः श्लेष्मग्रन्थिः च ब्रोन्कियल ट्यूबस्य भित्तिषु (Bronchi) वर्तन्ते तथा च सिलिअटेड् स्तम्भ उपकला (Ciliated columnar epithelium) इत्यनेन रेखाकृताः भवन्ति
ब्रोकियोल या ब्रोन्कियोल (Bronchioles)-
प्रत्येकं ब्रोन्कस (Bronchus) फुफ्फुसस्य खण्डे प्रविष्टस्य अनन्तरं अनेकसूक्ष्मशाखा-शाखासु विभक्तं भवति, येषां ब्रोन्कियोलः अथवा ब्रोन्कियोलः इति उच्यते तेषु उपास्थिः नास्ति किन्तु स्नायुयुक्ततन्तुलचीला ऊतकेन निर्मिताः भवन्ति।तेषु ब्रोन्किवत् सिलिअटेड स्तम्भ उपकला अपि भवति।यथा यथा यथा ब्रोन्किओलाः लघु भवन्ति तथा तथा स्नायुतन्तुयुक्तं ऊतकं समाप्तं भवति।अतिलघुनलिकां च, यानि उच्यन्ते terminal bronchioles (Terminal bronchioles), समतल उपकला कोशिकानां एकेन परतेन निर्मिताः भवन्ति ।
Alveolar ducts and alveoli (Alveolar ducts and Alveoli)-.
अन्तीय ब्रोन्कियोल्स् निरन्तरं अनेकशाखासु विभक्ताः भूत्वा अनेकाः सूक्ष्मनलिकाः निर्मान्ति, येषां नाम वायुनालिकाः (Alveolar ducts) इति, येषां नाम सूक्ष्मवायुपुटं (Air sadcs) इति उच्यते, येषां नाम वायुनालिका (Alveoli) इति, उद्घाट्यते इत्यस्मिन्‌ वायुकोशाः प्रफुल्लिताः द्राक्षागुच्छाः इव तिष्ठन्ति, येन फुफ्फुसानां अन्तःतलस्य क्षेत्रफलं बहु वर्धते । यत्र वायुविनिमयः भवति। तेषां भित्तिः सरलैः स्क्वैमस उपकलाभिः रेखिता भवति ।
फुफ्फुस
फुफ्फुसाः अथवा फुफ्फुसाः श्वसनतन्त्रस्य मुख्याः स्पञ्जयुक्ताः अङ्गाः सन्ति । एते द्वौ संख्यायां सन्ति – एकः दक्षिणः एकः वामः च, ये प्रायः वक्षःस्थले निवसन्ति । मध्यरेखायाः उभयतः स्थिताः फुफ्फुसाः मध्यस्थलेन परस्परं विभक्ताः भवन्ति । मेडियास्टिनम् अथवा मेडियास्टिनम् इति द्वयोः फुफ्फुसयोः मध्ये अन्तरिक्षं भवति, यस्मिन् हृदयं बृहत् रक्तवाहिनीं च, श्वासनली (Trachea), अन्ननलिका, वक्षःनलिका तथा थाइमसग्रन्थिः इत्यादयः अवशिष्यन्ते फुफ्फुसाः कण्ठस्य अधोभागात् डायफ्रामपर्यन्तं विस्तृताः सन्ति तथा च मोटेन शङ्कुरूपाः (Conical) भवन्ति, यस्य शिखरं (Apex) हंसस्य अस्थितः किञ्चित् उपरि तिष्ठति, आधारः (Base)  च अधः स्थितः भवति, वक्षःस्थलगुहातलस्य डायफ्रामस्य उपरि । फुफ्फुसस्य उन्नताः बाह्याः वा तटस्थाः पृष्ठभागाः पृष्ठपार्श्वयोः, अन्तरकोष्ठस्नायुषु च स्पृशन्ति । तेषां मध्यभागः (Medical) पृष्ठः किञ्चित् डुबितः (अवतल ) भवति, पञ्चमतः सप्तमपर्यन्तं वक्षःस्थलकशेरुकस्तरस्य त्रिकोणीयः प्रदेशः हिलुम् (Hilum) भवति ब्रोंचस (Broncus), फुफ्फुसधमनी, फुफ्फुसनाडयः, फुफ्फुसस्य तंत्रिकाः, लसिकावाहिकाः च हिलमद्वारा फुफ्फुसेषु प्रविशन्ति । व्यासस्य उपरि शयितस्य फुफ्फुसस्य आधारस्य पृष्ठभागः व्यासपृष्ठः इति उच्यते । फुफ्फुसस्य अग्रभागः अथवा पूर्वभागः हृदयस्य अग्रभागं आच्छादयति यदा तु पृष्ठभागः वा पृष्ठभागः कशेरुकस्तम्भस्य सम्पर्कं करोति
प्रत्येकः फुफ्फुसः गभीरैः दरारैः वा विदारणैः वा पल्लवेषु विभक्तः भवति । वामफुफ्फुसस्य द्वौ पल्लवौ भवतः, ये तिर्यक् विदारणेन विभक्तौ भवतः । ऊर्ध्वखण्डः अधः खण्डस्य उपरि अग्रे च अवलम्बते । अधो खण्डः शङ्कुरूपः भवति । दक्षिणे फुफ्फुसे त्रयः खण्डाः सन्ति । अस्य अधोभागः तिर्यक् विदारणेन ऊर्ध्वमध्यखण्डयोः, शेषभागः क्षैतिजविदारणेन (Transverse fissure) इत्यनेन विभक्तः भवति प्रत्येकं खण्डं लघुखण्डेषु अपि विभक्तं भवति, ये ब्रोन्को-फुफ्फुसखण्डाः इति उच्यन्ते । एते खण्डाः संयोजकभित्तिना परस्परं विभक्ताः भवन्ति, प्रत्येकं धमनी, नाडी च भवति । प्रत्येकं लघुखण्डं अनेकैककेषु विभक्तं भवति, ये खण्डाः अथवा लोब्युल्स् (Lobules) इति उच्यन्ते ।
Pleura (Pleura) एकः द्विस्तरीयः सीरस कला (Double serous membrane) अस्ति, यः प्रत्येकं फुफ्फुसं वा फुफ्फुसं वा परितः भवति । अस्ति। अस्ति। तस्य पृष्ठपार्श्वयोः आस्तरणं यः भागः भवति सः भागः 'कोस्टल प्लूरा', कण्ठसमीपस्थः भागः 'सर्विकल प्लूरा', मध्यस्थं आच्छादयन् भागः 'मेडियास्टिनल प्लूरा' इति कथ्यते फुफ्फुसस्य अथवा फुफ्फुसस्य द्वयोः स्तरयोः मध्ये नाममात्रं स्थानं 'Pleural cavity' ( Pleural cavity ) इति उच्यते । किञ्चित् कृशं सीरसद्रवेण पूरितं भवति, यत् फुफ्फुसस्य पृष्ठानि स्नेहयति अर्थात् आर्द्रं स्निग्धं च करोति । सामान्यतया फुफ्फुसस्य द्वयोः स्तरयोः परस्परं सम्पर्कः भवति, परन्तु मध्ये द्रवस्य उपस्थित्या श्वसनकाले घर्षणं विना परस्परं स्खलन्ति, बाह्य-आघातात् अपि रक्षिताः भवन्ति फुफ्फुसः (Pleurisy) इति रोगे फुफ्फुसः अथवा फुफ्फुसस्य शेषः (शोथः) भवति, अतः फुफ्फुसद्रवस्य, फुफ्फुसद्रवः इति अपि उच्यते, तस्य मात्रा अतिशयेन वर्धते, फुफ्फुसगुहा अधिका भवति विस्तारितः ।
फुफ्फुसस्य रक्तस्य आपूर्तिः
फुफ्फुसस्य अथवा फुफ्फुसस्य धमनी अशुद्धं अर्थात् हृदयस्य दक्षिणनिलयतः आक्सीजनरहितं रक्तं फुफ्फुसेषु नेति। अत्र शाखाद्वये विभज्य ब्रोन्चः (Bronchus) गच्छति । तदनन्तरं ब्रोंकसः (Bronchiole) अनेकसूक्ष्मसूक्ष्मधमनीकोशिकासु विभक्तः भवति तथा च अन्ततः वायुपुटस्य भित्तिषु (Alveoli) कोशिकानां सघनजालं निर्मीयते वायुकोशानां, कोशिकानां च भित्तिः केवलं समतल उपकलाकोशिकानां एकेन स्तरेन निर्मिताः भवन्ति, ये अतीव कृशाः भवन्ति । वायुकोशाः कोशिकाश्च सङ्गताः, चिपचिपाः च तिष्ठन्ति । अत एव आक्सीजन-कार्बन-डाय-आक्साइड्-वायुः स्वभित्तिषु सफलाः भवन्ति । एषा वायुविनिमयप्रक्रिया प्रसारणस्य भौतिकनियमानाम् आधारेण भवति । अत्र रक्तकोशिकानां हीमोग्लोबिन् प्राणवायुः गृह्णाति, रक्तस्य कार्बनडाय-आक्साइड् च बहिः मुक्तः भवति ।रक्तस्य शुद्धीकरणानन्तरं सर्वाणि फुफ्फुसकोशिकाः एकत्र मिलित्वा शिराः निर्मान्ति।केचन च अस्मात् बृहत्तराः नाडीः निर्मान्ति। अनेकाः नाडयः एकत्र मिलित्वा बृहत्तराः नाडीः निर्मान्ति अन्ते च प्रत्येकस्मिन् फुफ्फुसे द्वौ फुफ्फुसनाडीः [(Pulmonary veins) निर्मीयन्ते । एताः फुफ्फुसनाडयः फुफ्फुसस्य हिलमद्वारा निर्गत्य हृदयस्य वामअलिन्दं (Atrium) शुद्धं (आक्सीजनयुक्त) रक्तं प्रयच्छन्ति, यतः रक्तं वामनिलयं वा निलयं वा गच्छति इतः च प्रसरति सम्पूर्णे शरीरे महाधमनी (Aorta) तस्य शाखाभिः च।
श्वसनस्नायु (Muscles of Respiration)-
प्रेरणायां (प्रेरणा) वक्षःस्थलस्य विस्तारः स्वैच्छिक-अनैच्छिक-स्नायु-मिश्रित-क्रियायाः परिणामेण भवति । सामान्यशांतश्वासे अन्तरकोस्टलस्नायुः (Intercostal muscles) तथा डायफ्रामिकस्नायुः ( Diaphragm) मुख्याः श्वसनस्नायुः भवन्ति कठिनं वा गभीरं वा श्वसनकाले कण्ठस्कन्धोदरस्य स्नायुः अपि भागं गृह्णन्ति ।
डायफ्राम (Diaphragm ) - वक्षःस्थलगुहायोः पृथक्करणं गुम्बदरूपेण मांसपेशी (Musculomembranous) भित्तिः अस्ति, यस्य उत्तलता (Convexity) वक्षःस्थलं प्रति तिष्ठति, अवतलपृष्ठं (Concavity ) उदरं प्रति शेते । एतत् वक्षःस्थलगुहाया (तल ) तलं निर्माति तथा च उदरगुहास्य छतम् (छत) तथा च तस्मिन् एकः केन्द्रीयकण्डरा (Central tendon) अवशिष्यते, यस्मात् मांसपेशीतन्तुः विकेन्द्रीकृताः भवन्ति अधोपृष्ठपार्श्विका, उरोस्थि, कशेरुका च स्तम्भं संयोजयन्ति ।
श्वसनस्य तन्त्रम् - विधि (Mechanism of Respiration)-
श्वासप्रक्रिया द्विधा भवति- प्रसासन (प्रेरणा) तथा निःश्वास (निःश्वास) |
प्रेरणायाः समये (प्रेरणा)- तंत्रिकाभ्यः उत्तेजनेन अन्तरकोस्टलस्नायुः डायफ्रामः च एकत्रैव संकुचन्ति, येन वक्षगुहाया: आयतनं वर्धते तथा च फुफ्फुसाः, ये लोचना: सन्ति, ते एतत् वर्धितं रिक्तस्थानं पूरयन्ति।पूरणार्थं प्रसारयन्ति. तेषां विस्तारस्य कारणात् वायुमार्गेषु फुफ्फुसेषु च उपस्थितेषु वायुपुटेषु (Alveoli) दबावः बाह्यवायुमण्डलीयवायुस्य दाबात् न्यूनः भवति, यस्य कारणेन बाह्यवायुमण्डलीयवायुः आकृष्य वायुपुटेषु प्रविशति वायुमार्गेण फुफ्फुसाः । एतत् 'श्वास' (प्रेरणा) इति कथ्यते यतः तेन बाह्यवायुः फुफ्फुसानां अन्तः आकृष्यते।
श्वासः (Expiration)- अन्तरकोस्टलस्नायुः डायफ्रामः च द्वौ अपि शिथिलौ भवतः। तेषां शिथिलतायाः कारणात् वक्षःस्थलगुहा संपीडितः भवति, अतः फुफ्फुसेषु दबावः भवति, फुफ्फुसानां अन्तः कार्बनडाय-आक्साइड् युक्तः वायुः श्वसनमार्गेण बहिः गच्छति वायुनिर्गमः निःश्वासः इति कथ्यते ।
उपरोक्तयोः कार्ययोः अर्थात् निःश्वासः निःश्वासः च आयुषः यावत् क्रमः भवति। एतत् स्वयमेव प्रेरितं कर्म, अस्य कारणात् प्रत्येकं निःश्वासेन सह वायुः आकृष्यते ततः बहिः आगच्छति, जीवनपर्यन्तं निरन्तरं निरन्तरं भवति।
वायुविनिमय (Gaseous Exchange)- केकडेषु उपस्थितेषु वायुपुटेषु (Alveoli) तथा तेषां परितः रक्तकोशिकानां मध्ये शरीरस्य अन्तः वायुनां आदानप्रदानं वा आदानप्रदानं वा, यत् बाह्यश्वासः (External respiration ) इति कथ्यते  तथा रक्तकोशिकानां शरीरस्य ऊतककोशिकानां च मध्ये (Cells) यत् आन्तरिकं श्वसनं (Internal respiration) इति कथ्यते तत् उभयत्र भवति । वायुप्रसारः (Diffusion) भौतिकशास्त्रस्य मूलनियमानुसारं सर्वदा उच्चदाबतः निम्नदाबपर्यन्तं भवति । प्राणेन सह गृह्यमाणे वायुषु बहवः वायुः सन्ति, येषां रचना यथा-
नाइट्रोजन - ७९ प्रतिशत
आक्सीजन – २१%
कार्बनडाय-आक्साइड – ०.०४
अत्यल्पमात्रायां जलवाष्पादिवायुः।
बाह्यश्वसनं वा फुफ्फुसस्य श्वसनं (बाह्यश्वसनं वा फुफ्फुसस्य श्वसनं)- यदा निःश्वासितः वायुः वायुकोशं प्राप्नोति तदा वायुकोशं परितः स्थितानां फुफ्फुसधमनीनां कोशिकीयजाले उपस्थितेन रक्तेन सह निकटसंपर्कं करोति १०० मि.मी पारस्य दबावे वायुकोशेषु वर्तमानः प्राणवायुः ४० मि.मी. अधिकचापे शिरारक्तस्य प्राणवायुना सह सम्पर्कं करोति । अतः यावत् द्वयोः दाबयोः समानता न भवति तावत् वायुः रक्ते प्रसरति एव । तस्मिन् एव काले रक्ते वर्तमानं कार्बनडाय-आक्साइड् ४६ मि.मी. पारस्य दबावे वायुकोशीयकार्बनडाय-आक्साइडस्य सम्पर्कं कृत्वा ४० मि.मी. पारस्य दबावेन आगच्छति, वायुः रक्तात् बहिः प्रसृत्य वायुकोशेषु प्रविशति । एवं प्रकारेण निःश्वासितस्य वायुस्य वायुरूपसंरचना परिवर्तते अर्थात् तस्मिन् प्राणवायुः न्यूनः कार्बनडाय-आक्साइड् च अधिकः भवति । नाइट्रोजनं न्यूनं कार्बनडाय-आक्साइड् अधिकं च भवति । नाइट्रोजनस्य मात्रा तथैव तिष्ठति । निःश्वासितवायुसंरचना यथा-
आक्सीजन - १६ प्रतिशत
आन्तरिकं वा कोशिकीयं वा श्वसनं (आन्तरिकं वा कोशिकीयं वा श्वसनम्) - बाह्यश्वासे वायुकोशेषु (Alveoli) मध्ये विद्यमानः प्राणवायुः प्रसारणद्वारा धमनीनां कोशिकानां रक्ते मिश्रितः भवति (Diffusion) ।. रक्तप्लाज्मायां केचन प्राणवायुः विलीयते शेषः हिमोग्लोबिनेन सह संयोजितः भवति, यत् अधुना आक्सीहीमोग्लोबिन् इति कथ्यते । एतत् रक्तं शुद्धं मन्यते । शुद्धं रक्तं फुफ्फुसनाडीभिः हृदयस्य वामअलिन्दं प्राप्य ततः वामनिलयं प्राप्य महाधमनीद्वारा तस्य शाखाभिः उपशाखाभिः च सम्पूर्णशरीरे प्रसरति शरीरस्य ऊतककोशिकासु धमनीरक्तकोशिकासु च प्राणवायुस्य दाबः न्यूनः एव तिष्ठति, अतः रक्तस्य प्राणवायुकोशिकानां मध्ये वायुनां आदानप्रदानं प्रसारणद्वारा भवति अत्र ऊतककोशिकासु प्राणवायुस्य दाबः न्यूनः एव तिष्ठति, यस्मात् कारणात् रक्तस्य प्राणवायुः कोशिकानां भित्तिं लङ्घ्य प्रसारणद्वारा ऊतककोशिकासु गच्छति, तस्य परिमाणं ऊतकानाम् क्रियाशीलतायाः उपरि निर्भरं भवति तस्मिन् एव काले ऊतकयोः उत्पादितं कार्बनडाय-आक्साइड् (कार्बोहाइड्रेट्-वसा-चयापचयस्य अपशिष्टं उत्पादम्) कोशिकानां मध्ये प्रसारणेन अर्थात् आन्तरिक-श्वसनेन आदान-प्रदानं भवति एतेषां कोशिकानां कार्बनडाय-आक्साइड-समृद्धं अर्थात् अशुद्धं रक्तं बृहत्-नाडीभिः गत्वा क्रमशः ऊर्ध्व-अधः-महानाडीभिः हृदयस्य दक्षिण-अलिन्दं प्राप्नोति
सामान्यश्वासे निःश्वासस्य (Expiration) इत्यस्य तत्क्षणमेव निःश्वासः (Inspiration) भवति, तदनन्तरं पुनः प्रेरणापूर्वं कतिपयान् क्षणान् यावत् विरामः भवति यत् विरामः (Pause) इति कथ्यते एवं प्रकारेण श्वसनचक्रं (Cycle) श्वासप्रश्वासयोः विरामयोः त्रयाणां कृते भवति । एकस्मिन् निमेषे यावत् श्वसनचक्रस्य सम्पन्नं भवति तस्य संख्या श्वसनस्य गतिः इति कथ्यते ।
सामान्यतया शरीरस्य आक्सीजनस्य आवश्यकतानुसारं श्वसनस्य गतिः न्यूनीभवति-वर्धनं भवति। शारीरिकश्रमस्य समये श्वसनस्य गतिवृद्धेः कारणम् अस्ति, यतः अस्मिन् समये ऊतकानाम् कोशिकानां च अधिकशक्तिं प्राप्तुं अधिकं प्राणवायुः आवश्यकः भवति यदा प्राणवायुस्य आवश्यकता न्यूनीभवति तदा एषः दरः सामान्यः भवति, यथा विश्रामसमये भवति ।
श्वास का नियन्त्रण ( श्वसन का नियन्त्रण)- श्वसनस्य नियन्त्रणं नियमनं च द्विधा क्रियते-
तंत्रिकानियन्त्रण (Nervous control) श्वसनक्रियाकलापस्य नियमनं नियन्त्रणं च मस्तिष्कस्य मज्जा-अल्पस्थले स्थितेन श्वसनकेन्द्रेण (श्वसनकेन्द्रम्) भवति।, द्वौ भागौ स्तः, ये श्वासप्रश्वासयोः सम्बन्धिनो भवन्ति क्रमशः । पोन्स्-मध्ये स्थितं न्यूमोटैक्सिक-केन्द्रं श्वसनस्य अपि भागं गृह्णाति । यदा प्रेरणाभागः उत्तेजितः भवति तदा तस्मात् आवेगाः उत्पद्यन्ते [(Efferent impulses) ये मेरुदण्डं प्राप्य ततः अन्तरकोस्टल-फ्रेनिक-नसयोः माध्यमेन क्रमशः अन्तरकोस्टल-स्नायुषु तथा फ्रेनिक-तंत्रिकाः माध्यमेन अन्तरकोस्टल-स्नायुषु डायफ्रामं च गच्छन्ति एतेषां आवेगानां फलस्वरूपं अन्तरकोस्टलस्नायुः, डायफ्रामः च संपीडिताः भवन्ति, यस्मात् कारणात् वक्षःस्थलगुहाया: आयतनं वर्धते तथा च वक्षःस्थलगुहायां वर्तमानस्य वायुस्य दाब: बाह्यवायुमण्डले वर्तमानस्य वायुस्य दाबस्य अपेक्षया न्यून: भवति वक्षःस्थले वायुः, यस्मात् कारणात् श्वसनं भवति।एतेन सह बाह्यवायुः फुफ्फुसेषु आकृष्यते, एवं निःश्वासः समाप्तः भवति निःश्वासस्य समये फुफ्फुसस्य वायुकोशः (Alveoli) वायुना पूरितः भवति, अतः फुफ्फुसेषु (Nerve endings) मध्ये उपस्थितानां तंत्रिकानां अन्ताः फुफ्फुसस्य विस्तारस्य संवेदनशीलाः उत्तेजिताः भवन्ति तेषां उत्तेजनेन उत्पद्यमानाः आकर्षक-आवेगाः (Afferent impulses) मज्जातस्य श्वसनभागं तथा च पोन्स्-केन्द्रं वैगस-तंत्रिकाद्वारा (Efferent impulses) मार्गेण प्राप्नुवन्ति ।  श्वसन - मांसपेशीषु प्राप्नुवन्ति, यस्य कारणतः श्वसनस्नायुः शिथिलाः भवन्ति । फलतः वक्षःस्थलस्य आयतनं न्यूनीभवति, फुफ्फुसाः वायुं निष्कासयितुं विस्फुरन्ति, एवं निःश्वासस्य प्रक्रिया समाप्तं भवति
रासायनिकनियन्त्रण (रासायनिकनियन्त्रणम्) - रक्ते कार्बनडाय-आक्साइडस्य सान्द्रतायाः श्वसनस्य दरस्य उपरि प्रभावी किन्तु परोक्षः प्रभावः भवति । कार्बनडाय-आक्साइड् जले विलीनः सन् कार्बोनिक-अम्लं निर्माति, यत् द्विकार्बोनेट् आयनेषु, हाइड्रोजन आयनेषु च विलीयते । यदि कार्बनडाय-आक्साइडस्य सान्द्रता सामान्यस्तरात् उपरि वर्धते तर्हि हाइड्रोजन-आयनस्य सान्द्रता वर्धते अर्थात् पीएच न्यूनीभवति । पीएच-क्षयः मस्तिष्के स्थितं श्वसनकेन्द्रं प्रत्यक्षतया प्रभावितं करोति, येन श्वसनस्य गतिः वर्धते । रक्तस्य पीएच-क्षयः महाधमनीषु [(Aorta) तथा कैरोटिड् धमनीनां साइनसेषु स्थितैः कैरोटिड्-महाधमनीशरीरैः (Carotid अथवा महाधमनीशरीरैः) उपस्थितैः रसायनग्राहकैः (Chemoreceptors) अपि ज्ञायते एतेषु रसायनग्राहकेषु उत्पद्यमानाः तंत्रिका आवेगाः श्वसनकेन्द्रं प्राप्नुवन्ति । रक्ते कार्बनडाय-आक्साइडस्य वृद्ध्या रसायनग्राहकाः श्वसनकेन्द्राणि च उत्तेजिताः भवन्ति, यस्य परिणामेण श्वसनं भवति प्रेरणाकाले फुफ्फुसाः विस्तारिताः भवन्ति, येन विद्यमानस्य वैगस् तंत्रिकायाः ​​अन्ताः स्व ऊतकयोः उत्तेजिताः भवन्ति । रसायनग्राहकेषु उत्पन्नं उत्तेजनं वैगस-तंत्रिकाद्वारा श्वसनकेन्द्रं प्राप्य तस्य क्रिया (Inhibit) निरुध्यते, यस्य परिणामेण श्वसनं भवति निःश्वासेन शरीरात् अतिरिक्तं कार्बनडाय-आक्साइड् अपसारयति, रक्ते तस्य सान्द्रता न्यूनीभवति ।
अनन्तरं श्वसनं तदा भवति यदा पुनः रक्ते पर्याप्तमात्रायां कार्बनडाय-आक्साइड् भवति। एवं प्रकारेण श्वसनं स्वयमेव नियमितं भवति (Auto - Regulated) । यथा रक्तसञ्चारतन्त्रं शरीरे रक्तस्य आपूर्तिं कर्तुं कार्यं करोति तथा श्वसनतन्त्रं शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु प्राणवायुप्रदानार्थं कार्यं करोति अस्मिन् कार्ये बहवः अङ्गाः सहकार्यं कुर्वन्ति यथा नासिका, ग्रसनी, स्वरयंत्रं, श्वासनली, श्वासनली, श्वासनली, वायुकोशः, फुफ्फुसः।एकस्मिन् श्वसनप्रक्रियायां निःश्वासः, निःश्वासः च द्वौ अपि प्रवृत्तौ भवतः, येन क्रमशः निःश्वासः, निःश्वासः च इति कथ्यते । यदि पशुस्य श्वसनतन्त्रं सम्यक् कार्यं न करोति तर्हि सः जीवितुं न शक्नोति । अतः स्वस्थजीवनस्य कृते श्वसनतन्त्रस्य सुचारुकार्यं अत्यावश्यकम् इति स्पष्टम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
संस्कृतोत्सवः
संस्कृतोत्सवः विश्वस्मिन् प्रतिवर्षं श्रावणमासे सप्तदिनानि यावत् आचर्यते । श्रावणमासस्य शुक्लद्वादशीतः, श्रावणमासस्य कृष्णतृतीयापर्यन्तं भारतसर्वकारेण संस्कृतसप्ताहः आचर्यते । भारतस्य विभिन्नेषु स्थानेषु संस्कृतप्रेमिणः संस्कृतोत्सवम् अत्युत्साहेन आचरन्ति । पाठशालासु, विद्यालयेषु, संस्कृतप्रचारकर्तृसंस्थासु च संस्कृतसप्ताहस्य विशिष्टम् आयोजनं भवति । नाटकानि, नृत्यानि, प्रदर्शन्यः, पदयात्राः, संस्कृतगीतानां गायनम् इत्यादयः पवृत्तयः आभारते भवन्ति । २०१४ तमे वर्षे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी 'अगस्त'-मासस्य सप्तदिनाङ्कात् त्रयोदशदिनाङ्कपर्यन्तं सप्तदिनानि संस्कृतसप्ताहत्वेन अघोषयत् । तस्मात् पुरा अपि संस्कृतोत्सवस्य आयोजनं भवति स्म । परन्तु भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमः प्रधानमन्त्री एषः, यः आभारतं संस्कृतोत्सवस्य विशिष्टम् आयोजनं कृत्वा संस्कृतप्रेमिणां हर्षस्य कारणम् अभवत् ।
श्रावणपूर्णिमा संस्कृतोत्सवस्य दिनम् । तत: पूर्वतनानि त्रीणि दिनानि, अनन्तरीयाणि त्रीणि दिनानि च मेलयित्वा संस्कृतसप्ताह: आचरणीय: इति केन्द्रसवर्र्कारेण उद्घुष्टम् अस्ति । यद्यपि भारते वर्षस्य ३६५ दिनानि अपि संस्कृतदिनानि भवेयु:, तथापि अद्य सा स्थिति: नास्ति । आनेतव्या तादृशी परिस्थिति: इति उद्देशेन साङ्केतिकरूपेण संस्कृतदिनस्य सप्ताहस्य च आचरणं कुर्म: । संस्कृतभारत्या: एकैकया शाखया अपि एष: उत्सव: आचरणीय: । एतस्मिन् अवसरे कार्यकर्तॄणां कल्पकतानुगुणं प्रतिवर्षं विनूतनरूपेण संस्कृतसप्ताह: आचरितुं शक्यते । संस्कृतं केवलं संस्कृतशिक्षकाणां संस्कृतच्छात्राणां च विषयत्वेन न तिष्ठेत्, संस्कृतं समाजव्यापि भवेत् इति कारणेन अयम् उत्सव: संस्कृतभारत्या अन्यसङ्घसंस्थाभि: सह मिलित्वा विभिन्नस्थानेषु आचरणीय: । तत्र च संस्कृतेतरजनानां प्रमुखभूमिका भवेत् । एतेन प्रसङ्गेन संस्कृतस्य, संस्कृतभारत्या: च प्रभाववलयस्य विस्तार: भवेत् ।
वर्गः:संस्कृतभाषा वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
हरिहरः
१३ तमस्य शतकस्य कविः हरिहरः क्रान्ति कविः इत्येव प्रसिद्धः । पुरातन कवयः अनुसृत्त्या काव्यस्य हव्यासं त्यक्त्त्वा 'रगऴे’ (एकः काव्य प्रकारः ) इति काव्य रीतिं काव्य क्षेत्रे योजितवान् । भक्ति पन्थियः एषः कविः विरूपाक्षः एतस्य आरध्य दैवः । ६३- पुरातन चरिताः आधारीक्त्या नूतनां १०० रगऴे (कावय प्रकाराणि ) रचितवान् । एतेषु "नम्म्बियन्नन रगऴे ”,महादेवियक्कन रगऴे ”,तिरुनीलकण्ठ रगऴे”,बसवदेवराज देवर रगऴे” च प्रसिद्धाः । "पुष्परगऴे” अत्त्युत्तम भावगीतनां संग्रहः  । अत्र तु कविः सुप्रभाते अन्यान्य विधानि पुष्पानि अवचित्य आनीय इष्टदेवस्य कृते अलङकार कृत्वा तेन प्राप्ता आनन्दस्य वर्णनम् अस्ति । "बसवरादेवस्य रगऴे” कविः हरिहरस्य श्रेष्ठ ग्रन्थः। बसवण्णस्य जेवन वृत्तान्तं मेव अस्य ग्रन्थस्य वस्तु । समाज एतं रगऴे कविः इति यदा उपहसन्तिस्म तदा "गिरिजा कल्याण”इति एकं चम्पु काव्यं  विरचय्य कुहकाणां कृते प्रत्तित्युत्तरं दत्तवान् एषः प्रतिभान्वित कविः । कविः हरिहरः होय्सळराजः वीरा नरसिंहबल्लऴस्य समीपे  करणिकः ( कोशाधिकारि) आसीत् । बसवण्णेन प्रज्वालिता क्रान्तेः अनुसरणं कृतः कविः हरिहरः  स्वप्रतिभया प्रज्वल्यमानः भूत्त्वा हरिहर मार्गं इति नूतन मार्गस्य निर्माणं कृतः श्रेष्ठः कविः हरिहरः इति उक्तं चेत् अतिशयः न भवति । कविहरिहरः पम्पा ,पुरदरस्य विरूपाक्षस्य वरपुत्रः इति वक्तुं शक्यते ।
हिन्द-आर्यभाषाः
हिन्द-आर्यभाषाः (अथवा कदाचित् भारतीयभाषाः वा हिन्दीयभाषाः ) हिन्द-ईरानीयभाषाणां शाखाः, या स्वयं हिन्द-यूरोपीयभाषापरिवारस्य शाखा सन्ति । २१ शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तं, मुख्यतः भारतदेशे, बाङ्गलादेशे, नेपालदेशे, पाकिस्थानदेशे, श्रीलङ्कादेशे च ८० कोटिभ्यः अधिकाः जनाः हिन्द-आर्यभाषाः वदन्ति । अत्र २०० तः अधिकाः प्रसिद्धाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति ।
दार्दिक
दार्दिकभाषाः (दर्दु अथवा पिसाका अपि) भारतीय-उपमहाद्वीपस्य वायव्यान्तभागेषु बहुधा भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । दार्दिक इत्यस्य सूत्रीकरणं सर्वप्रथमं जार्ज् अब्राहम् ग्रियर्सन् इत्यनेन स्वस्य लिङ्ग्विस्टिक् सर्वे आफ् इण्डिया (अनु. 'भारतस्य भाषासर्वेक्षणम्') इत्यस्मिन् ग्रन्थे कृतं किन्तु सः तत् हिन्द-आर्यस्य उपपरिवारम् इति न मन्यते स्म । आनुवंशिकसमूहीकरणरूपेण (क्षेत्रीयसमूहस्य अपेक्षया) दार्दिकसमूहस्य परिशीलनं कृत्वा अद्यतनविद्वद्भिः किञ्चित्पर्यन्तं प्रश्नं कृतम् अस्ति - उदाहरणार्थं साउथ्वर्थ् वदति यत् "हिन्द-आर्यस्य वास्तविक उपसमूहरूपेण दार्दिकस्य व्यवहार्यता सन्दिग्धा अस्ति", "दार्दिकभाषासु समानताः अनन्तरम् अभिसरणस्य परिणामः भवितुमर्हति" च ।
दार्दिकभाषाः पञ्जाबी-पहाडी-भाषायाः सङ्क्रमणकालीनाः इति मन्यन्ते (यथा- जोल्लर् काश्मीरीभाषायाः वर्णनं करोति यत् "दार्दिक-पश्चिमपहाडी-योः मध्ये अन्तरसम्बन्धः"), अहिन्द-आर्य नुरस्थानी च अपि; आद्यहिन्द-आर्यस्य सन्दर्भे तुल्यकालिक-रूढिवादी-विशेषतानां कृते प्रसिद्धाः सन्ति च ।
उत्तराञ्चल
उत्तरहिन्द-आर्यभाषाः, पहाडी अथवा पहाड़ी (अनु. 'गिरि') भाषाः इति अपि ज्ञायन्ते, उपमहाद्वीपस्य सम्पूर्णेषु हिमालयप्रदेशेषु भाष्यन्ते ।
वायव्याञ्चल
भारतीय उपमहाद्वीपस्य सम्पूर्णेषु वायव्यप्रदेशेषु वायव्यहिन्द-आर्यभाषाः भाष्यन्ते । पञ्जाबीभाषा मुख्यतया पञ्जाबक्षेत्रे भाष्यते, उत्तरभारतीयराज्यस्य पञ्जाबराज्यस्य राजभाषा अस्ति च; पाकिस्थानदेशे सर्वाधिकं प्रचलिता भाषा इति अतिरिक्तम् । दक्षिणे सिन्धीभाषा तस्य रूपान्तराणि च भाष्यन्ते; मुख्यतः सिन्धप्रदेशे । वायव्यभाषाः अन्ततः शौरसेनीप्राकृतस्य वंशजाः इति मन्यन्ते ।
पाश्चात्याञ्चल
पाश्चात्यहिन्द-आर्यभाषाः, भारतस्य अन्तः मध्य-पश्चिमक्षेत्रेषु, यथा मध्यप्रदेश-राजस्थानेषु, पाकिस्थानदेशस्य समीपस्थेषु प्रदेशेषु अपि भाष्यन्ते । गुजरातीभाषा गुजरातराज्यस्य राजभाषा अस्ति, ५ कोटिभ्यः (५० मिलियन्) अधिकाः जनाः भाषन्ते च । यूरोपमहाद्वीपे विविधाः रोमानीभाषाः रोमानीजनाः भाषन्ते, एकः भ्रमणशीलः समुदायः यः ऐतिहासिकरूपेण भारतात् प्रवासं कृतवान् । पाश्चात्यहिन्दु-आर्यभाषाः स्ववायव्यसमकक्षेभ्यः विचलिताः इति मन्यते, यद्यपि शौरसेनीप्राकृते तेषां सामान्यपूर्ववृत्तिः अस्ति ।
मध्याञ्चल (केन्द्रीय अथवा हिन्दी)
भारतस्य अन्तः हिन्दीभाषाः मुख्यतया हिन्दीमेखलाप्रदेशे गङ्गाक्षेत्रेषु च भाष्यन्ते, यत्र देहली परितः क्षेत्राणि च सन्ति; यत्र ते प्रायः समीपस्थैः अपभ्रंसैः सह सङ्क्रमणकालीनाः भवन्ति । ब्रज-अवधी-सहिताः अनेकासु भाषासु समृद्धाः साहित्यिक-काव्य-परम्पराः सन्ति ।  उर्दू इति खडीबोलीभाषायाः फारसीकृतव्युत्पन्नभाषा पाकिस्थानस्य राजभाषा अस्ति, भारतेन सह तस्य ऐतिहासिकसम्बन्धः अपि दृढः अस्ति च, यत्र तस्याः आधिकारिकपदवी अपि निर्दिष्टा अस्ति । खडीबोली इत्यस्य मानकीकृतः संस्कृतकृतः च पञ्जिका हिन्दी इति भारतसर्वकारस्य राजभाषा अस्ति ।  उर्दूभाषायाः सह मिलित्वा विश्वस्य तृतीया सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति ।
पूर्वाञ्चल
मगधनभाषाः इति अपि प्रसिद्धाः पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः वायव्यहिमालय-सम्पथे परितः स्थितानां अन्येषां प्रदेशानां पार्श्वे ओडिशा-बिहार-सहितस्य सम्पूर्णे पूर्व-उपमहाद्वीपे भाष्यन्ते । बाङ्गला विश्वस्य सप्तमी सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति, तस्याः साहित्यपरम्परा प्रबलता अस्ति; भारतस्य बाङ्गलादेशस्य च राष्ट्रगीतानि बङ्गलाभाषायां लिखितानि सन्ति । असमिया, ओडिया च क्रमशः असम-ओडिशा-राज्योः राजभाषा अस्ति । पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः मागधन-अपभ्रंशात् उत्पन्नाः, अन्ततः मागधीप्राकृतात् च ।
दक्षिणाञ्चल
मराठी-कोङ्कणीभाषाः अन्ततः महाराष्ट्रीप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति । यदर्थे द्वीपीयहिन्द-आर्यभाषाः हेळुप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति, कतिपय लक्षणं धारयन्ति च ये तेषां अधिकांश मुख्यभूमिहिन्दू-आर्यसमकक्षेभ्यः स्पष्टतया भेदयन्ति । मराठीजनाः उत्तर-दक्षिणभारतयोः मध्ये जटिलभौगोलिकस्थितेः कारणात् 'अज्ञाताः' इति अपि प्रसिद्धाः सन्ति ।
द्वीपीयहिन्दभाषा
द्वीपीयहिन्दभाषाः (श्रीलङ्कायाः ​​मालाद्वीपस्य च) प्रायः ५ शताब्द्याः ईसापूर्वतः स्वतन्त्रतया विकासं प्रारब्धवन्तः, महाद्वीपीयहिन्द-आर्यभाषाभ्यः विचलितुं आरब्धाः च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
राघवाङ्क
परिचयः
कविः राघवाङ्कः (Raghavanka) हरिहरकवेः पट्टशिष्यः भागिनेयः च । एतं ‘राघवः’ ‘राघव पण्डितः’ इत्यपि आह्वयन्ति । “उभयकविः कमलरवि,कविशरभ भेरुण्ड” इत्येतानि एतस्य बिरुदानि । राघवाङ्कः १३ शतकस्य कविः ।
काव्यक्षेत्रे
काव्यक्षेत्रे मातुलः इव नूतनमार्गम् अनुसरन् श्रेष्ठकविः इति प्रसिद्धः अभवत् । “षट्पदि” (षड् पङ्क्तीनां काव्यम्) इति नूतन काव्यरचनमार्गम् उपयुज्य यशस्वी जातः । अस्माकं कृते उपलभ्यमानाः राघवाङ्कस्य कृतयः सोमनाथचरिता  ,वीरेशचरिता, सिद्धरामपुराणं, हरिश्चन्द्रकाव्यं शरभसाहित्यञ्च । एतेन एव लिखितं इति कथ्यमानं “हरिहरमहत्त्वम्” न इतोपि प्राप्तम् । पुरातनकन्नड-नवीनकन्नडयोः योजनेन काव्यक्षेत्रे यत् सौन्दर्यं विकसितं सः कालः एव राघवाङ्कस्य कालः ।
शैली
कवेः राघवाङ्कस्य शैली अत्यन्तम् आकर्षणीयम् आसीत् । कन्नडलोकोक्त्याः शुद्धकन्नडवचनानि उपयुज्य परिणामकारियुक्तं काव्यं रचयति स्म । कवेः स्वस्य देशस्य तथा वचनस्य कृते अपारं प्रेम आसीत् । तुङ्गभद्रा एव गङ्गा, हम्पाक्षेत्रमेव काशी, विरूपाक्षः एव काशीविश्वनाथः इति तेन उक्तम् । षट्पदि सम्प्रदायम् अभ्यस्य “षट्पदिब्रह्म” इति प्रसिद्धः जातः कविः राघवाङ्कः ।
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोरगजनाङ्गः
कोरगजनाङ्गीयानां वासस्थानानि
करावळिप्रदेशे, दक्षिणकन्नडमण्डले, उडुपीमण्डले च तत्र तत्र कोरगजनाः वसन्तः सन्ति । दशाधिकानि कुटुम्बानि एकत्र यत्र तिष्ठन्ति  तं प्रदेशं ‘कोरगरकोप्प’ अथवा ‘कोट्ट्’ इति वदन्ति । शुष्कतृणेन वा वंशेन वा त्रिकोनाकारिकाभिः छदिभिः अनेके कुटीराः ‘कोप्प’ मध्ये भवन्ति ।
कोरगजनाङ्गीयानां कुटुम्बव्यवस्था
एतेषां बन्धुत्वप्रधानः समुदायः । रक्तबान्धव्यं  प्रधानं  भवति ।  एतेषु सामान्यतः पञ्चविंशतिः ‘बळि(वंशमूलानि)’ सन्ति इति ज्ञातमस्ति ।  एतेषु ‘बङ्गारण्णाय’नामकाः बळिजनाः श्रेष्ठाः इति परिगणिताः सन्ति ।  कुटुम्बस्य सर्वाणि धार्मिकाचरणानि एते एव कारयन्ति ।  समानबळि येषाम् अस्ति तान् जनान् भ्रातृभावेन परिगणयन्ति ।  अतः एतादृशेषु परस्परं  विवाहः निषिद्धः । भिन्नबळिषु विवाहं कुर्वन्ति । एतदेव प्रशस्तमिति अङ्गीकुर्वन्ति ।  अत्र मातृप्रधानकुटुम्बव्यवस्था अस्ति ।  ‘बळि’ एत्येषः अंशः मात्रा बालेभ्यः आगच्छति ।
कोरगजनाङ्गीयानां शारीरम् अलङ्काराः च
कोरगजनानां कृष्णवर्णं मसृणतां स्मारयत् स्थूलं शरीरम् । अलककेशाः, विशालं ललाटं, स्थूलौ ओष्ठौ, कपोले उन्नतास्थि, किञ्चिदिव अग्रे दृश्यमानं चिबुकं च एतेषां इतरलक्षणानि । एतेषां नासिका तीक्ष्णा न भवति ।  शिरसि पूगपत्रेन निर्मितं शिरस्त्रं धरन्ति ।  कर्णे पित्तलस्य कर्णाभरणं, हस्ते अयसः कङ्कणं, कट्यां कटिसूत्रं  च धरन्ति ।  अरण्यपुष्पाणि, किसारनामकं रक्तवर्णीयं पुष्पं च कोरगबालिकानां बहुप्रियाणि भवन्ति ।
कोरगजनाङ्गीयानां विश्वासाः आचाराः च
उन्नतकुलस्य जनानाम् उच्छिष्टपर्णस्य खादनेन अग्रिमजन्मनि वयम् अग्रजपुत्राः (ब्राह्मणानां) भवामः इति अज्ञानम् एतेषाम् अस्ति । उच्छिष्टस्य खादनेन ‘पापकर्मभ्यः’ मुक्तिं प्राप्तुं शक्नुमः इत्यस्य अन्धविश्वासस्य निर्मूलनं भवेत् ।  उच्छिष्टखादनं एतेषां शुभकरं भवति, किन्तु एतेषाम् उच्छिष्टम् उन्नतकुलस्य जनाः क्रान्त्वा गच्चन्ति चेत् अपि अशुभकरं भवति ।  यः कोऽपि शुभाशुभः समारम्भः चेदपि एते ‘सुरापानम्’ अवश्यं कुर्वन्ति एव ।  महिलाः अपि सुरापानं कुर्वन्ति ।  एषः अपमानकरविचारः इत्यपि एते न चिन्तयन्ति ।  सुरापानसमये एकबिन्दुः भूमौ पतति चेदपि तदर्थं दण्डः दातव्यः भवति ।  किन्तु परिवर्तमाने समाजे पानव्यसनम्, उच्छिष्टखादनं च न्यूनं जायमानम् अस्ति । कोरगजनाः दक्षिणद्राविडभाषावर्गस्य ‘कोरग’ भाषां वदन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पुरातनः हिन्दुः विज्ञानः
लघुचित्रम् लघुचित्रम्|हिन्दुः विज्ञान:
पुरातनः हिन्दुः विज्ञानः (विज्ञानस्य निर्माणं खण्डं)
आधुनिकविज्ञानं सुसंगतकथारूपेण अवगन्तुं प्राचीनहिन्दुनां उपलब्धीनां मान्यता आवश्यकी अस्ति। सः अस्माकं आधारदशसंख्याप्रणालीं शून्यं च आविष्कृतवान् यस्याः उपयोगः अधुना वैश्विकरूपेण भवति, सावधानीपूर्वकं आकाशस्य नक्शाङ्कनं कृत्वा स्वस्य खगोलशास्त्रे पृथिव्यां गतिं नियुक्तवान्, आयुर्वेदनाम्ना प्रसिद्धः मनः-शरीर-पद्धतिः।सहितं चिकित्साशास्त्रस्य परिष्कृतप्रणालीं विकसितवान्, धातुविज्ञानस्य निपुणतां प्राप्तवान् निष्कर्षण के विधियाँ। तथा धातुशुद्धिकरणस्य, आत्मसुधारस्य च विज्ञानं विकसितवान् यत् लोकप्रियम् अस्ति, यत्र तथाकथितं दमिश्क-ब्लेडं, नवीदिल्ली-नगरस्य लोहस्तम्भः च सन्ति; यत् योग इति प्रसिद्धम् । आधुनिकयुगे विचारकाः वैज्ञानिकाः च राल्फ वाल्डो इमरसन इव विविधाः सन्ति । जोहान वोल्फगैङ्ग वॉन् गोएथे, गोट्फ्रीड् हर्डर, कार्ल जङ्ग, मैक्स मुलर, रोबर्ट ओपेनहाइमर, इर्विन् श्रोडिङ्गर्, आर्थर् शोपेनहाउर तथा हेनरी डेविड थोरो इत्यनेन विज्ञानं, प्रौद्योगिकी, दर्शनं च इति विषयेषु हिन्दू-उपलब्धानां श्रेयः स्वीकृतः अस्ति। विज्ञानस्य विकासे मानवीयानां आवश्यकतानां महती भूमिका अस्ति । जनाः समाजस्य स्वस्य व्यक्तिगत आवश्यकतां वा आवश्यकतां वा आधारीकृत्य स्वलक्ष्याणि निर्धारयन्ति, विज्ञानस्य साहाय्येन तान् साधयन्ति । पुरातनः हिन्दुषु भौगोलिक-सामाजिक-धार्मिक-स्थितयः काः आसन् येन विज्ञानस्य विकासः अभवत् ? प्राचीनहिन्दुः स्वस्य वैज्ञानिकज्ञानं कथं संरक्षितवान्, तदनन्तरं पीढीभ्यः अपि प्रसारितवान्? हिन्दू विज्ञानं प्रति योगदानं दत्तवन्तः जनाः स्वसमाजस्य कथं व्यवहारं कुर्वन्ति स्म ? एते महत्त्वपूर्णाः प्रश्नाः सन्ति येषां अन्वेषणं करणीयम् । पुरातनः हिन्दुषु विज्ञानस्य विकासः सामाजिक:, सांस्कृतिक: एवं धार्मिक:  सन्दर्भान् प्रति अवबोधनम्‌। पुरातनः हिन्दुषु विज्ञान: ते तेषां धार्मिकाभ्यासानां अत्यावश्यकः अभिन्नः च भागः आसीत्। हिन्दु धर्मस्य एकः महात्वपुर्णः सिद्धान्तः आत्मनस्य प्रवासस्य अस्ति यत् वेदुप्निशदयोः अनेकेन प्रकार्णेनस्य परिभाषितः अस्ति। अयं सिद्धान्तः अस्मान् वदति यत् आत्मा अमरः अस्ति यः एकस्मात् जीवनात् अन्यस्मिन् जीवने स्थानान्तरितः वा पुनर्जन्म वा भवति। अस्मिन् जन्मनि अस्माकं कर्माणि परजन्मनि अस्माकं भाग्यं निर्धारयन्ति। अतः पुनर्जन्मपदं कर्मपदेन सह दृढतया सम्बद्धं भवति यत् गलतकर्मणां न्यूनीकरणार्थं नैतिकजीवनं जीवितुं महतीं प्रोत्साहनं ददाति। पायथागोरस:, सुकरात:, एम्पेडोक्लेस:, प्लेटो:, प्लोटिनस:, अपोलोनियस: आदि अपि सः आत्मानः प्रवासममृतत्वं च विश्वासं करोति स्म।  यथा माता स्वसन्ततिं पोषयति, एकस्मै रोटिकां मसूरं च ददाति, अन्यस्मै खिचडी दधि च ददाति, तथैव तेषां आवश्यकतानुसारं हिन्दुधर्मः तर्कसंगतमानवचित्तस्य चत्वारि प्रमुखविकल्पान् व्यक्तिभ्यः च मोक्षं प्रदाति।भवतः मार्गं चयनं कर्तुं शक्नोति इत्यस्मै :-
4. राजयोग (योग एवं ध्यान का मार्ग)
सर्वे मार्गाः समानरूपेण प्रभाविणः भवन्ति। विज्ञानं ज्ञातुं अन्यत् महत्त्वपूर्णं कार्यं अस्ति यत् सृष्टिकर्तुः (ईश्वरस्य) विषये ज्ञातुं एकः उपायः अस्ति ईश्वरस्य सृष्टेः विषये ज्ञातुं। सृष्टस्य ब्रह्माण्डस्य भौतिकगुणानां ज्ञातुं विज्ञानं अत्यावश्यकं साधनम् अस्ति । सृष्टिः एकः भौतिकः घटना अस्ति या अस्मान् प्रजापतिविषये वक्तुं शक्नोति। अस्य कारणात् अल्बर्ट् आइन्स्टाइनः लिखितवान् - "मम मतं यत् ब्रह्माण्डीयः धार्मिकः आत्मा वैज्ञानिकसंशोधनार्थं प्रबलतमः उदात्ततमः च विषयः अस्ति। एवं विज्ञानं ईश्वरस्य विषये ज्ञातुं साधनं जातम् ... अस्माकं भौतिकवादीयुगे गम्भीराः वैज्ञानिककार्यकर्तारः एव गभीरतया एव सन्ति।" धार्मिकाः जनाः।"
सन्दर्भ:
[1] https://images.search.yahoo.com/search/images;_ylt=Awr99ZfkWi1jkNcN5EyJzbkF;_ylu=c2VjA3NlYXJjaARzbGsDYnV0dG9u;_ylc=X1MDOTYwNjI4NTcEX3IDMgRhY3RuA2NsawRjc3JjcHZpZAMyU0pRZWpFeU55NlJSN1lsWVlhX2NBSE1NVEF6TGdBQUFBRFFJcFRBBGZyA21jYWZlZQRmcjIDc2EtZ3AEZ3ByaWQDTExq
[2] https://www.imdb.com/title/tt18295602/
[3] https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83
[4] https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%83
[5] https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%83
[6] https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%83
राबर्ट् ब्रौन्
अयं राबर्ट् ब्रौन् (Robert Brown) कोशकेन्द्रस्य (न्यूक्लियस्) संशोधकः । सः १७७३ तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । एषः स्काट्लेण्ड्-देशे आङ्ग्लिकन् धर्मगुरुः (पाद्री) आसीत् । सः राबर्ट् ब्रौन् वृत्त्या सैन्ये वैद्याधिकारी आसीत्, प्रवृत्त्य विज्ञानी आसीत् । यदा सैन्ये विरामः प्राप्यते स्म तदा सर्वदा सः सस्यानि सङ्गृह्य अभ्यासम्, अध्ययनं करोति स्म । यदा सः राबर्ट् ब्रौन् ऐर्लेण्ड्-देशे आसीत् तदा तेन प्रख्यातस्य आङ्ग्लीयस्य सस्यविज्ञानिनः सर् जोसेप् ब्याङ्कस्य सख्यं प्राप्तम् । तस्य जोसेफ् ब्याङ्कस्य साहाय्येन आस्ट्रेलियादेशे "प्रकृतितज्ञ”स्य उद्योगं प्राप्नोत् । ततः प्रत्यागमनावसरे बहुविधानि सस्यानि सङ्गृह्य आनीतवान् । तानि सर्वाणि अपि सस्यानि जेस्यु तथा क्यांडोलस्य प्राकृतिकेन क्रमेण एव वर्गीकृतवान् अयं राबर्ट् ब्रौन् । तस्य कार्यस्य फलरूपेण अयं राबर्ट् ब्रौन् "लिनेयन् सौसैटि" इत्यत्र ग्रन्थपालकत्वेन नियुक्तः अभवत् ।
पुरातनः हिन्दुः विज्ञानः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:विज्ञानम्
राबर्ट् ब्रौन्
अनेन राबर्ट् ब्रौनेन कृतेषु संशोधनेषु प्रमुखं संशोधनद्वयम् । प्रथममं संशोधनं – सर्वेषु अपि सस्यकोशेषु काचित् समाना रचना भवति । तां रचनां संशोध्य तस्याः "कोशकेन्द्रम्” इति (न्यूक्लियस्) नामकरणं कृतम् । अपरं संशोधनं – परागरेणवः जले अनिर्दिष्टरीत्या चलन्ति इत्येतत् । ते परागरेणवः सजीवाः इति कारणात् एव तथा चलनं भवति इत्यपि अयं राबर्ट् ब्रौन् एव ज्ञापितवान् । तेनैव सह निर्जीवाः कणाः अपि अनिर्दिष्टरीत्या चलन्ति इत्येतत् अपि संशोधितवान् । तेषां "ब्रौनियन् मोषन्” इत्यपि नामकरणम् अकरोत् । तदेव नाम इदानीम् अपि विज्ञानक्षेत्रे व्यवहारपथे अस्ति । अयं राबर्ट् ब्रौन् बहुषु विषयेषु आसक्तः आसीत् । सम्पूर्णतया नष्टानां (प्रकृतं भूमौ कुत्रापि नास्ति) जीविनां विषये अपि विस्तरेण अभ्यासं संशोधनं च कृतवान् आसीत् । अयं राबर्ट् ब्रौन् १८५८ तमे वर्षे जून्-मासस्य १० दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आनन्दीबेन पटेल
आनन्दीबेन पटेल (આનંદીબેન પટેલ, Anandiben Patel) गुजरातराज्यस्य पञ्चदशः मुख्यमन्त्री । एषा गुजरातराज्यस्य प्रप्रथमा महिलामुख्यमन्त्री अस्ति । उत्तरोत्तरं चतुर्वारं गुजरातविधानसभायाः निर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य विजये आनन्द्याः योगदानम् अपि महत्वपूर्णम् आसीत् । २०१४ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य एकविंशतितमे (२१/५/२०१४) दिनाङ्के नरेन्द्र मोदी इत्यस्य गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन पदत्यागानन्तरम् आनन्दीबेन गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन पदारूढा अभवत् ।
जन्म, परिवारश्च
१९४१ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य एकविंशतितमे (२१/११/१९४१) दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य महेसाणामण्डलस्य विजापुर-उपमण्डलस्य खरोद-ग्रामे आनन्द्याः जन्म अभवत् । तस्याः पितुः नाम जेठाभाई आसीत् । तस्याः पिता जेठाभाई गान्धीवादी शिक्षकः, नेता च आसीत् ।
तस्याः पत्युः नाम मफतलाल पटेल अस्ति । तयोः द्वे अपत्ये स्तः । तयोः नाम क्रमेण अनार, सञ्जय च । तस्याः जामाता जयेशभाई प्रख्यातः समाजसेवकः अस्ति ।
शिक्षणं, विवाहश्च
तस्याः पिता जेठाभाई गान्धीवादी नेता आसीत् । अतः सः समाजस्य कुप्रथायाः विरोधी आसीत् । तस्मिन् काले जनाः स्वबालाः पठनाय विद्यालयं न प्रेषयन्ति स्म । परन्तु जेठाभाई स्वपुत्रीं नियततया विद्यालयं प्रेषयति स्म । यस्मिन् विद्यालये आनन्दीबेन पठन्ती आसीत्, तस्मिन् विद्यालये सप्तशतविद्यार्थिषु आनन्दीबेन एकाकिनी विद्यार्थिनी आसीत् । तत्र सप्तमकक्षां यावत् प्राथमिकशिक्षणं समाप्य विसनगरस्य समीपं नूतन नामके विद्यालये सा अष्टमकक्षायां प्रवेशं प्रापत् । आनन्दीबेन पठनेन सह क्रीडा-व्यायाम-योगविषयेषु अपि कुशाग्रा आसीत् । अतः माध्यमिकशिक्षणकाले सा “वीर-बाला” इति पुरस्कारमपि प्रापत् ।
१९६० तमे वर्षे ‘एम् जि पञ्चाल विज्ञान’ नामके महाविद्यालये विज्ञानविषयं पठितुं प्रवेशं स्व्यकरोत् । महाविद्यालयस्य प्रथमवर्षस्य कक्षायां सर्वेषु विद्यार्थिषु सा एकाकिनी एव विद्यार्थिनी आसीत् । ततः सा विसनगरस्य एकस्मिन् महावद्यालये बी एस् सी इत्यस्य अन्तिमवर्षस्य अभ्यासं पूर्णम् अकरोत् ।
१९६२ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/५/१९६२) दिनाङ्के अष्टाविंशतितमे वयसि आनन्द्याः विवाहः सरसपुर आर्ट्स् एण्ड् कॉमर्स् महाविद्यालयस्य प्राध्यापकेन मफतलाल इत्यनेन सह अभवत् । वर्षत्रयं यावत् महेसाणा-पत्तने स्थित्वा १९६५ तमे वर्षे तौ सहपरिवारं कर्णावती-महानगरम् अगच्छताम् ।
विवाहानन्तरम् अपि सा अध्ययनं नास्थगयत् । कर्णावती-महानगरे सा अनुस्नातकस्य अभ्यासं प्रारभत । ततः तया शिक्षाशास्त्रिणः (B.Ed), शिक्षाचार्यस्य (M.Ed) च पदवी प्राप्ता । शिक्षाचार्यपदव्या सह तया सुवर्णपदकम् अपि प्राप्तम् ।
आजीविका
आनन्दीबेन इत्यनया प्रप्रथमा वृत्तिः (job) महिलाविकासगृह इत्याख्यायां संस्थायाम् आरब्धा । सा संस्था विधवामहिलानां सशक्तीकरणस्य कार्यं करोति स्म । ततः १९७० तमे वर्षे मोहिनीबा कन्या विद्यालये शिक्षकात्वेन तया कार्यं प्रारब्धम् । तस्मिन् विद्यालये सा विद्यार्थिनः विज्ञान-गणित-समाजशास्त्रादिविषयान् पाठयति स्म । ततः तस्मिन् विद्यालये पाठयन्ती सा स्वप्रतिभया प्रधानाचार्यस्य पदं व्यभूषयत् । सततं त्रिंशत् वर्षाणि सा तस्य विद्यालयस्य विद्यार्थिनां मार्गदर्शनम् अकरोत् । त्रिंशद्वर्षाणि मोहिनीबा कन्या विद्यालयस्य प्रधानाचार्यस्य कार्यम् अकरोत् । ततः तया स्वैच्छिकनिवृत्तिः स्वीकृता ।
राजनीतिप्रवेशः
आनन्दीबेन यदा मोहिनीबा कन्या-विद्यालये प्रधानाचार्या आसीत्, तदा १९८७ तमे वर्षे सा शैक्षणप्रवासार्थं नर्मदानद्याः समीपम् एकं स्थलं गतवती आसीत् । तस्मिन् शैक्षणिकप्रवासे एका घटना घटिता । ततः तस्याः राजनैतिकप्रवासः आरब्धः । तस्याः घटनायाः उल्लेखः अधः कृतः ।
१९८७ तमे वर्षे यदा मोहिनीबा कन्या विद्यालयस्य विद्यार्थिनः नीत्वा कर्णावती-महानगरात् नर्मदायाः समीपम् एकं स्थलं सा शैक्षणिकप्रवासार्थम् अगच्छत्, तदा एका विद्यार्थिनी नर्मदायाः प्रवाहे अपतत् । नद्यां प्रवाहः अतिवेगवान् आसीत् । विद्यार्थिन्याः प्राणं रक्षितुं आनन्दीबेन अपि विद्यार्थिन्याः पृष्ठे नद्याम् अकूर्दत् । तया तस्याः विद्यार्थिन्याः प्राणः अपि रक्षितः । तस्याः घटनायाः अनन्तरं राज्यसर्वकारेण आनन्दीबेन इत्यस्याः वीरता-पुरस्कारेण सम्मानः अपि कृतः ।
तस्मिन् काले आनन्दीबेन इत्यस्याः पिता जेठाभाई भारतीयजनतापक्षस्य सक्रियनेता आसीत् । सः तस्याः परिचयं नरेन्द्र मोदी, शङ्करसिंह वाघेला इत्येताभ्यां सह अकारयत् । तौ आनन्दीबेन इत्येनां न्यवेदयेताम् यत्, “भवत्याः पुरुषार्थस्य, पराक्रमस्य अस्माकं पक्षे आवश्यकता अस्ति । भवती पक्षे महिलानां सशक्तीकरणे स्वयोगदानं ददाति चेत्, महती कृपा भविष्यति” इति । ततः सा भारतीयजनतापक्षस्य गुजरातप्रदेशस्य महिलाविभागस्य अध्यक्षत्वेन दायित्वं स्वयकरोत् ।
राजनीतिप्रवेशस्य सप्तवर्षानन्तरं १९९४ तमे वर्षे सा प्रप्रथमवारं गुजरातराज्यात् राज्यसभायाः संसद्सदस्यत्वेन चिता । ततः १९९८ तमे वर्षे गुजरातविधानसभायाः निर्वाचने माण्डलप्रदेशस्य जनसामान्यैः सा विधायकत्वेन चिता । तस्मिन् वर्षे केशुभाई पटेल रचिते मन्त्रिमण्डले सा शिक्षणमन्त्रिपदं व्यभूषयत् । राजनैतिककार्ये तया पक्षस्य अपेक्षया देशस्य कृते अधिकं ध्यानं प्रदत्तम् । यतो हि नरेन्द्र मोदी सदृशः देशभक्तनेता तस्याः मार्गदर्शकः आसीत् । २००१ तमे वर्षे केशुभाई पटेल इत्यस्य पदभ्रष्टतायाः काले आनन्दीबेन नरेन्द्र मोदी इत्यस्य विचारैः सम्मता आसीत् । अतः सा स्वसमर्थनं तस्मै अयच्छत् । मोदी इत्यस्य सर्वकारे अपि आनन्दीबेन शिक्षणमन्त्रित्वेन दायित्वम् अवहत् । ततः नरेन्द्र मोदी तस्यै नगरविकास-राजस्व(revenue)मन्त्रित्वेन कार्यभारम् अयच्छत् । राज्यसर्वकारस्य अतिमहत्त्वपूर्णसमितीनाम् अध्यक्षत्वेन अपि सा कार्यम् अकरोत् ।
व्यक्तित्वम्
अनुशासनप्रिया आनन्दीबेन कठोरप्रशासिका अस्ति । समयपालनं, स्वच्छता, कर्मठता तस्याः व्यवाहरेणैव ज्ञायते । अतः सा सहकार्यकर्तृभ्यः अपि तादृशीम् अपेक्षां धरते । सा मितव्ययिनी, मितभाषिणी व्यक्तिः अस्ति । विना कारणं हसनं, वचनं तस्यै न रोचते । कार्यकर्तृभिः सह चर्चाकाले सा गभीरतया विषयोपस्थापनं करोति । अतः आनन्दीबेन कार्यकर्तॄणां मित्रं नास्ति इति तस्याः आलोचना अपि भवति । परन्तु सा वदति यत्, “मम मुखे हास्यं दृष्ट्वा कार्यकर्ता कार्यं न करोति, अपि तु मम कथने तस्य, देशस्य च हितम् अस्ति इति दृष्ट्वा सः कार्यरतः भवति" इति ।
तस्याः स्वभावस्य विषये नरेन्द्र मोदी अवदत् –
“मम प्रियाः गुजरातीबान्धवाः ! गुजरातराज्यस्य शासनम् अहम् आनन्दीबेन इत्येतस्यै दत्त्वा गच्छन् अस्मि । एषा गुजरातराज्यस्य प्रप्रथमः मुख्यमन्त्री अस्ति, यया अभ्यासे सुर्वर्णपदकं प्राप्तम् आसीत् । यस्मिन् काले बालिकाः विद्यालयं न गच्छन्ति स्म, तस्मिन् काले सर्वेभ्यः प्रेरणारूपम् अध्ययनं कृत्वा तया समाजस्य मार्गदर्शनं कृतम् । एतादृशी व्यक्तिः गुजरातराज्यस्य प्रप्रथमः महिलामुख्यमन्त्री भविष्यति । शिक्षकत्वेन तया स्वदायित्वस्य योग्यरीत्या निर्वहणं कृतम् । श्रेष्ठशिक्षिकात्वेन तया राष्ट्रपतेः पदकम् अपि प्राप्तम् अस्ति । शिक्षिका अस्ति चेत् अनुशासनस्य आग्रहं तु सा करिष्यत्येव । केनापि क्षतिः कृता चेत्, सा तर्जनं (scold) तु करिष्यति एव । परन्तु तत् तर्जनं विद्यार्थिनां लाभाय एव भवति ।”
आनन्दीबेन इत्यस्याः स्वभावविषये तस्याः पुत्री अनार पटेल वदति यत्, “मम माता यदा राजनीतिक्षेत्रे सक्रिया नासीत्, तदा सा स्वभ्रातृजस्य बाल्यविवाहम् अस्थगयत् । पुरा पटेल-समाजे बाल्यविवाहस्य कुप्रथा आसीत् । अतः मम मातुलः देवचन्दभाई तस्य पुत्रस्य बालविवाहस्य आयोजनम् अकरोत् । परन्तु “बालविवाहं मा कारयतु” इति मम माता तम् अबोधयत् । तथापि मम मातुलः तस्याः कथनं नाशृणोत् । अन्ततो गत्वा मम माता आरक्षकाणां साहाय्येन विवाहस्य दिने एव विवाहम् अस्थगयत् । पटेल-समाजस्य जनानाम् उपरि तस्याः निर्णयस्य अधिकः प्रभावः अभवत् । ते अपि बालविवाहस्य विरोधं प्रारभन्त । शनैः शनैः सा प्रथा पटेल-समाजात् अपाभवत्” इति ।
स्वमातुः स्वभावस्य विषये वदन्ती अनार पटेल अवदत्, “मम माता यावन्ती अनुशासनप्रिया अस्ति, तावन्ती सरला अपि अस्ति । तस्यै पक्षिणः अतीव रोचते । वृक्षाणां, सस्यानां च संरक्षणे तस्याः अधिका रुचिः अस्ति । सा अधुना यस्मिन् सर्वकारगृहे निवसन्ती अस्ति, तस्य गृहस्य उद्याने तया 'ऑर्गेनिक्' फलानि, शाकानि वपितानि सन्ति । मम गृहे, मम भ्रातुः गृहे च यानि फलसस्यानि, शाकसस्यानि च सन्ति, तानि तया एव प्रेषितानि सन्ति” इति ।
मुख्यमन्त्रित्वेन आनन्दीबेन
२०१४ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य एकविंशतितमे (२१/५/२०१४) दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य राज्यपालः कमला बेनिवाल आनन्दीबेन इत्यनया मुख्यमन्त्रिपदस्य शपथम् अकारयत् । २०१६ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के (०१/०८/२०१६) फेसबुकमाध्यमेन https://www.youtube.com/watch?v=N87a86I8bBs त्यागपपत्राय निवेदनं कृतवती ।
सम्बद्धाः लेखाः
नरेन्द्र मोदी
नर्मदानदी
मुख्यमन्त्री
हिन्द-ईरानीयभाषाः
हिन्द-ईरानीयभाषाः (हिन्द-ईरानिकभाषाः वा आर्यभाषाः इति च) हिन्द-यूरोपीयभाषाकुटुम्बस्य बृहत्तमा आग्नेय च विद्यमानशाखा भवन्ति । एतेषु १५० कोटि (1.5 बिलियन्)-अधिकाः वक्तारः सन्ति । यूरोपखण्डतः (रोमानी) कुर्दिस्थानतः (कुर्दी, जाजा-गोरनी) कोकेशसतः (आसी) च, पूर्वदिशि शिञ्जियाङ्गप्रदेशम् (सरिकोली) असमराज्यम् (असमिया) च, दक्षिणम् श्रीलङ्कादेशम् (सिंहल) मालाद्वीपम् (मालाद्वीपीय) च यावत् प्रसृतः, क्रमशः फिजीहिन्दी, कैरेबियन हिन्दुस्थानी च हेतु ओशिनिया-कैरेबियन-च-पर्यन्तं विस्तृतशाखाभिः सह ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
महत्त्वपूर्णसंस्करणम्
कस्यचित् ग्रन्थस्य उपलब्धानां सर्वासां प्रतिकृतीनाम् आलोचनेन शुद्धप्रतिकृतेः निर्माणं नाम महत्त्वपूर्णसंस्करणम् उत पाठचिकित्सा। बहोः कालात्संस्कृतलेखनं प्रचलितम् । विशालं संस्कृतसाहित्यं भूर्जपत्रेषु कर्पटपत्रेषु च लिखितम् । मुद्रण कलाज्ञानस्याभावात् । तदा जना एव हस्तेन मूलग्रन्थस्य प्रतिकृतिमकुर्वन् । एवं द्रव्येण कायस्थाः, धर्मिकाः शिष्याः अध्येतारो, भिक्षुका एते जना हस्तलिखितानि पुस्तकानि पुनर्लिखन्ति स्म । एवं प्रकारेण बहवः अपपाठास्तेषां प्रमादाल्लेखने आविशन्ति । तेभ्योऽशुद्धेभ्यः पुनः प्रतिकृतावधिका एव दोषा उत्तरपुस्तके । अनेन मूलग्रन्थः क्रमशो, दुर्बोधो भवत्यशुद्धत्वात् । ततः पुनस्तस्योपलब्धानां सर्वेषा पुस्तकानां परस्परमेलनं कृत्वा शुद्धा प्रतिकृतिः कल्पयितव्या येन मूलग्रन्थज्ञानं भवेत् । इदं कार्यं पाठचिकित्सया सम्पद्यते ।
पाठचिकित्साशास्त्रस्य लक्षणम्
उपलब्धसाधनानां साहाय्येन ग्रन्थस्य मूला प्राचीनतमा वा परं प्रामाणिकतमा संहिता येन शास्त्रेण निश्चियते तत् पाठचिकित्साशास्त्रम् ।
उपलब्धसाधनानि
उपलब्धसाधनानि द्विविधानि।मुख्यानि गौणानि च।
मुख्यानि
१) ग्रन्थस्य हस्तलिखितपुस्तकानि २) मुद्रित पुस्तकानि
गौणानि
१) टीका
३) सारः
४) परिच्छेदः
५) उध्दरणानि ।
६) उत्कीर्णलेखाः।
७) मौखिकी परम्परा
पाठचिकित्सा - अनवसरः
यदि –
२) एकमेव पुस्तकमुपलभ्यते । तत्रापि अशुद्धिसंशोधनं कर्तुं शक्यमावश्यकं  च ।
पाठान्तर सम्भवः
पाठान्तरस्य हेतुद्वयं सम्भवति-
२ हेतुतः
१) आधुनिकीकरणार्थम्
२) स्वरचनासमावेशार्थम्
३) अर्थसौकर्यार्थम् ।
४) लेखकेन सम्पादकेनैव परिष्करणार्थम्
पाठचिकित्साक्रमः
चतुर्षु पादेष्वेतत्कार्यं सम्पद्यते ।
१) सङ्कलनम् ।
२) वंशवृक्षनिर्मितिः
३) मूलसंहितानिर्मितिः ।
४) ग्रन्थकारस्याभिमत-पुस्तकनिर्मितिः ।
प्रथमपादः
अ) यानि यानि पुस्तकान्युपलब्धानि तानि सङ्गृह्यन्ते ।
आ) कर्पटपत्रेषु दण्डरेखानां(।) तथा भूरेखानां(-)साहाय्येन चतुष्कोणा आलिख्यन्ते ।
इ)उपलब्धेषु पुस्तकेषु प्रतिपुस्तकं किमपि (ट, ठ इत्यादिकं) बोधचिह्नं दीयते ।