cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
इन्दुलाल याज्ञिक
उच्चशिक्षणम्
मेट्रिक् परीक्षाम् उत्तीर्य १९०७ तमे वर्षे इन्दुलाल महोदयः मातुर्भगिन्याः, पितामहस्य च आशीर्वादं प्राप्य कुलदेवान् प्रणम्य स्वपितुः स्मरणं कृत्वा अहमदाबाद -नगरं गतः । अहमदाबाद-नगरे "गुजरात कॉलेज्" इत्यस्य छात्रालयं प्रविश्य इन्दुलाल इत्ययं ततः छात्रवृत्तिं प्रापत् । यदा सः महाविद्यालयं गतः, तदा छात्राः ‘कॅन्वास्’ उपानहं धृत्वा क्रिकेट्-क्रीडां क्रीडन्तः आसन् । किन्तु इन्दुलाल याज्ञिकाय सः व्ययः अधिकः आसीदतः सः मुक्तपादेन चरति स्म । अतः छात्राः तम् अमदावादी होल् बूट् इति आह्वयन्ति स्म । १९०९ तमे वर्षे "गुजरात कॉलेज्" त्यक्त्वा मुम्बई -नगरस्य "सेन्ट् ज़ेवियर्" महाविद्यालयं प्रविष्टः । तत्र क्रैस्त-धर्म स्य आचार्यं ड्रेक्मेन् नामकं मिलित्वा रसायनशास्त्रम् अध्येतुं निरचिनोत् ।
चन्द्रशेखरस्य साहाय्यं, जीवने अन्येषां प्रभावः
मुम्बई -नगरे अभ्यासकाले नडियाद -नगरस्य अन्यमित्रैस्सह सम्पर्कः अभवत् । तेषु एकः चन्द्रशेखरपण्ड्या याज्ञिकं प्रति सहानुभूतिं प्रदर्श्य तस्य प्रगत्यै ध्यानं ददाति स्म । चन्द्रशेखर पण्ड्या इत्यनेन मुम्बई -नगरे संस्कृतिसुधारणया, सर्वाङ्गिविकासेन च सह रसायनशास्त्र स्य अध्ययनम् समापितम् । एकदा याज्ञिकः कोग्रेस-पक्ष स्य अम्बालाल महोदयस्य भाषणं श्रोतुं गतः । तत्र तस्य सरलभाषाशैल्या विशुद्धव्यवहारेण च सः प्रभावितः अभवत् । तत्रैव याज्ञिकस्य मनसुखलाल इत्यनेन सह सम्पर्कः अभवत् । याज्ञिकः तस्य भाषणशैल्या, विचारेण च प्रभावितः सन् जीवनस्य सर्वाङ्गिविकासार्थं दिशां प्रापत् । तथापि तस्य मार्गदर्शकस्तु चन्द्रशेखर पण्ड्या एव आसीत् ।
अन्न चाण्डि
अन्न चाण्डि (४ मै १९०५ – २० जुलै १९९६) भारतस्य प्रथमा महिला न्यायाधीशा आसीत् ।  सा १९३७ तमे वर्षे प्रथमवारं मण्डलन्यायालयस्य  न्यायाधीशा जाता । न केवलं भारतस्य प्रथममहिला न्यायाधिशा, अपितु विश्वस्य द्वितीया महिला आसीत् या उच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशपदम्(१९५९) आरूढवती ।
इन्दुलाल याज्ञिक
विवाहः
१९०५ तमे वर्षे त्रयोदशवर्षस्य याज्ञिकस्य तनसुखराम मनसुखराम त्रिपाठी महोदयस्य कन्यया कुमुद इत्यनया सह विवाहः अभवत् । कुमुद इत्यस्याः माता गुणवंतबेन, याज्ञिकस्य माता मणिबा परस्परं बाल्यकालस्य सखी, प्रतिवेशी च आसीत् । अतः कुमुदयाज्ञिकयोः विवाहः अभवत् । मातुः आज्ञया विवाहितस्य याज्ञिकस्य विरक्तं स्वाभिमानधनं मनः वैवाहिकं जीवनं जीवितुं नेच्छति स्म । अन्ते १९२१ तमे वर्षे पत्निं त्यक्त्वा याज्ञिकः देशसेवायै संलग्नः अभवत् । १९२९ तमे वर्षे क्षयरोगे ण कुमुदस्य अवसानम् अभवत् ।  अनया घटनया तस्य उपरि कुमुदाख्यपत्न्याः  मृत्योः कारणं सः स्वयम् एव अस्ति इति कलङ्कः अभवत् ।
अन्न चाण्डि
आरम्भजीवनम्
अन्न चाण्डि १९०५ तमे वर्षस्य मेमासस्य ४ दिनाङ्के मलायाळी-सिरियन् क्रैस्तकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । अद्यत्वे केरलराज्यान्तर्भूते तिरुवनन्तपुरे सा अवर्धत । १९२६ तमे वर्षे स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवती सा केरलराज्ये न्यायपदवीं प्राप्तवती प्रथमा महिला ।
इन्दुलाल याज्ञिक
याज्ञिकस्य प्रेरकस्त्रोतांसि
इन्दुलाल याज्ञिकः एनी बेसन्ट् इत्यस्याः कार्यपद्धत्यां श्रद्धामावहत । तस्याः आत्मकथायां पूर्वाश्रमस्य सङ्ग्रामयुतम् अतिकठोरं जीवनवृत्तं ज्ञात्वा बेसन्ट् इत्यस्यां याज्ञिकस्य गौरवम् अवर्धत । बेसन्ट् इत्यस्याः गुरु मिलन इति पुस्तकं पठित्वा  याज्ञिकस्य वैचारिकं परिवर्तनम् अभवत् । सः दृढमनश्च अभवत् । अतः याज्ञिकस्य भावः धर्मश्रद्धयोः न्यूनः अभवत् । स्वतन्त्र बुद्धेः, विज्ञान समाजशास्त्रयोः ज्ञान स्य च विकासः अभवत् । तदनन्तरं पुनर्मिल् ब्रड्लो महोदयस्य भौतिकबुद्धिवाद इति विषयकं पुस्तकं पठित्वा तस्य विचारेषु परिवर्तनम् अभवत् । इन्दुलाल याज्ञिकेन श्रद्धायुक्तैः विचारैः सह रूढिगताः आचाराः अपि  प्राप्ताः । जीवनविकासे, अभ्यासविकासे, बुद्धिविकासे च याज्ञिकः चन्द्रशेखरपण्ड्या इत्यनेन प्रेरितः । चन्द्रशेखरपण्ड्या इत्यनेन याज्ञिकं बुद्धिमन्तं कर्तुं महत्तमः प्रयासः कृतः । याज्ञिकस्य जीवने आध्यात्मिक तायाः, राजकीय परिस्थितेः च विकासे श्री अरविन्द घोष महोदयस्यापि महत्तमं योगदानम् अस्ति । अरविन्द स्य पत्रविषये याज्ञिकः अवदत् – “तस्य पत्रस्य वैशिष्ट्यम् इदम् आसीत् यत् कौरवान् प्रति कृष्णः अर्जुनं यथा प्रबुद्धम् अकरोत् तथा अस्य पत्रं जनान् वैदेशिकान् प्रति प्रबुद्धान् अकरोत्” । नारायण-चन्द्रावरकर इत्ययं न्यायाधीशपदात् निवृत्तः सन् समाजसुधारकस्य कार्यं कुर्वाणः आसीत् । याज्ञिकस्योपरि तस्य अपि प्रभावः आसीत् । प्रारम्भिकजीवने याज्ञिकः अस्पृश्यताम् आमनति स्म, किन्तु विल्सन् कॉलेज्-सभायाम् अस्पृश्यतायाः विषये नारायण-चन्द्रावरकर महोदयस्य भाषणं श्रुत्वा अस्पृश्यतायाः विचारम् अत्यजत् । अतः विचाराणाम् उन्नत्यै नारायण-चन्द्रावरकर इत्ययं याज्ञिकस्य प्रेरकः अभवत् ।
महात्मनः प्रति आकर्षणम्, अधिवक्तृजीवनं च
गोखले इत्ययं राजपुरुषत्वेन हिन्दू नाम् अधिकारयाचनायाः चर्चां पृथक्कृत्य स्वविशिष्टशैल्यां सर्वकारस्य कर्मक्षुब्धतायाः निन्दाम् अकरोत् । महात्मा नम् उद्दिश्य अवदत् यत् - महात्म नि तादृक्सत्वम् अस्ति, येन स्वमातृभूम्यै हुतात्मनां (martyr) वीराणाम् उत्पत्तिः भवति । गोखले महोदयस्य इमे शब्दाः याज्ञिकस्य हृदये अङ्किताः अभवन् । तद्दिनात् प्रारभ्य याज्ञिकः महात्मानं प्रति आकर्षितः अभवत् । मुम्बई -नगरे सेन्ट् ज़ेवियर्-महाविद्यालये रसायनशास्त्रे उत्तीर्णः सन् याज्ञिकः विज्ञान विषयं निश्चित्य अभ्यासम् आरभत । तत्र शङ्करलाल बेन्कर, इन्दुलाल इत्येतौ स्वाभाविकतया मिलतः । परिचयोऽयं गुर्जर सभायां दृढत्वं गतः। १९१२ तमे वर्षे इन्दुलाल इत्ययम् एल.एल.बी. परीक्षायाम् उत्तीर्णः सन् मुम्बई -नगरे सन्देश इत्यत्र पत्रकारत्वं स्व्यकरोत् । १९१३ तमे वर्षे फरवरी-मासे महाविद्यालयस्य पदवीदानसमारोहे इन्दुलाल इत्यनेन एल.एल.बी. इत्यस्य पदवीप्रमाणपत्रं च प्राप्तम् । मुम्बई -नगरे न्यायवादी (advocate) भवितुं हाईकोर्ट् इत्यस्य शासनम् (सनद्) आवश्यकम् । तदर्थं तस्य पार्श्वे ५०० रूप्यकाणि नासन् । किन्तु कश्चन तनसुखराम नामाख्यः मित्रं तद् धनम् दत्तवान् । येन याज्ञिकः न्यायवादिनः वस्त्राणि अक्रीणात् । तत्र मस्तके शिरस्त्र (cap) धारणस्य निषेधः आसीत् । अतः तेन शिरोवेष्टनं (turban) धृतः । तेन मझ -ग्रामस्य न्यायालये कार्यम् आरब्धम् । तत्र परिचयवशात् सः कार्यं प्राप्नोति स्म । किन्तु मुम्बई-नगरस्य दरिद्रजनानाम् श्रेणिकासु अन्धकारं, मद्यपान स्य व्यसनम्, द्युतव्यसनम् स्त्रीणाम् अधोगत्यादीनां दृश्याणि च द्रष्ट्वा इन्दुलाल महोदयस्य हृदयम् अद्रवत् ।
अन्न चाण्डि
वृत्तिजीवनम्
१९२९ तमात् वर्षात् न्यायवादिनीरूपेण कार्यम् आरब्धवती सा । अनेन कार्येण सहैव सा महिलाधिकारस्य प्रबलप्रतिपादिका आसीत् । इदं कार्यं परिणामकररूपेण आत्मना संस्थाप्य सम्पाद्यमानया श्रीमतीनामिकपत्रिकया करोति स्म ।
प्रथमवंशश्रेण्याः महिलावादिनी (first generation feminist) इति निर्दिश्यमाना चाण्डी १९३१ तमे वर्षे 'श्री मूलं पाप्युलर् असेम्ब्लि' निर्वाचने भागमवहत् । सा प्रतिस्पर्धिनः वार्तापत्रिकाश्च विरोधं प्रादर्शयन् । किन्तु सा १९३२-३४ अवधिनिमित्तं निर्वाचिता जाता ।
उच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशा
१९३७ तमे वर्षे तिरुवनन्तपुरस्य जिल्लान्यायाधीशरूपेण तदानीन्तनेन तिरुवनन्तपुरस्य प्रमुखेन ('दिवान्'पदव्या निर्दिश्यमानेन) नियुक्ता जाता । अनेन सा भारतस्य प्रथमा महिलान्यायाधीशा जाता । १९४८ तमे वर्षे सा मण्डलन्यायाधीशारूपेण पदोन्नतिं प्राप्नोत् ।
१९५९ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरीमासस्य ९ दिनाङ्के सा केरलस्य उच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशारूपेण नियुक्ता जाता येन सा भारतस्य उच्चन्यायालयस्य प्रथमा महिला न्यायाधीशा जाता । १९६७ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासस्य ५ दिनाङ्कं यातत् सा तत् उत्तरदायित्वं निरूढवती । अनेन भारतस्य न्यायक्षेत्रे महिलानां वृत्तिजीवनस्य आशोत्तराणि सबलानि जातानि । लिङ्गतटस्थन्यायव्यवस्थायाः अन्वयने अपि इदं सहाकरोत् इति वदति केरलस्य उच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः वि के बालिवर्यः ।
निवृत्तिजीवनम्
निवृत्त्यनन्तरं चाण्डी भारतस्य न्यायसमितौ (Law Commission of India) कार्यम् अकरोत् । तया आत्मकथानामकम् आत्मचरितं १९७३ तमे वर्षे लिखितम् ।
मृत्युः
१९९६ तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य २० तमे दिनाङ्के अन्न चाण्डी दिवङ्गता ।
इन्दुलाल याज्ञिक
कनैयालाल मुनशी इत्येतेन सह मेलनम्
तदनन्तरं १९१४ तमे वर्षे कनैयालाल मुनशी इत्येतेन सह तस्य मेलनम् अभवत् । किन्तु सभामेलनाद् अत्र कनैयालाल मुनशी महोदयस्य भिन्ने कार्ये गतिं दृष्ट्वा सः आश्चर्यं गतः । तौ उभौ सखायौ आस्ताम्, किन्तु तयोः वैचारिकदृष्टिः भिन्ना आसीत् । कनैयालाल मुनशी इत्ययं  वेदोपनिषदां चर्चां विदधाति स्म, आर्यसंस्कृतिम् च उपाशयति स्म । किन्तु इन्दुलाल याज्ञिकः अर्वाचीनभौतिकवादस्य, प्रजासेवा याः च अनुरागी आसीत् । सः उच्चन्यायालय स्य ग्रन्थालये स्वशासनप्राप्त्यै उपयोगी भवेत् तादृक्लेखानाम्, पुस्तकानां च विषये ज्ञान मेकीकृत्य, पुनःपुनः देशसेवायै व्यचारयत् । तथा अरविन्दघोष स्य प्रेरणां प्राप्य धनमोहं, न्यायवादित्वं च त्यक्त्वा देशसेवायै निश्चयम् अकरोत्
नवजीवनमासिकपत्रस्य आरम्भः
शङ्करलाल बेंकर इत्ययं विदेशात् आगत्य याज्ञिकम् स्वगृहम् आहूय यात्रायाः चर्चया सह स्वशासनप्राप्त्यै सक्रियकार्याणि कर्तुं सङ्कल्पम् अकरोत् । अन्यत् किमपि माध्यमं नासीदतः चर्चान्ते "मोडर्न् रिव्यु" सदृशम् अन्ताराष्ट्रियं सामयिकं प्रकटयितुं विचारितवन्तौ । तदानीम् इटाली -देशस्य कवेः नोवा-चीवा(नवु-जीवन) इत्यस्य शब्दस्य उपरि मोहितौ सन्तौ नव-जीवन इति शब्दं स्वीकृत्य तन्नाम्ना सामयिकम् आरब्धुं निर्णयं कृतवन्तौ । १९१५ तमे वर्षे मई मासे मुम्बई -नगरं गत्वा निर्णयस्य प्रचारम् आरभ्य शुभेच्छकान् पत्राणि प्रेषितवन्तौ । तदानीं "सत्य" नाम्ना मासिकपत्रिका पिहिता (close) भविष्यति वा चालयितुम् अन्यस्मै दास्यति इति मासिकपत्रिकायाः तन्त्री घोषितवान् । तत् ज्ञात्वा "सत्य"-मासिकपत्रिकायाः ग्राहकान् स्वीकृत्य "नवजीवन"-पत्रिकायाः कार्यम् आरभत । १९१५ वर्षस्य जुलाई मासस्य १७ तमे दिनाङ्के शङ्करलाल बेन्कर इत्यनेन "नवजीवन"-मासिकपत्रिकया सह "सत्य" मासिकपत्रिकाऽपि मुद्रिता । अस्य तन्त्री इन्दुलाल याज्ञिकः इत्यपि सूचितम् ।
नवजीवनपत्रे महात्मनः हस्तक्षेपः
१९१५ तमे वर्षे जुलाई मासे यदा नवजीवन पत्रिकायाः चतुर्वर्षाणि व्यतीतानि, तदा समयपरिवर्तनं जातम् । नवजीवन मासिकापत्रिकायाम् अपि अनियमितता जाता । न्यायवादितां त्यक्त्वा महात्मा सत्याग्रहाय अहमदाबाद -नगरं गतः । आङ्ग्लसाप्ताहिकस्य "यङ्ग इण्डिया" इत्यस्य संचालकेन महात्मना गुर्जरसाप्ताहिकम् प्रकटितुं विचारितम् । तदर्थं महात्मा "नवजीवन-पत्रिकायै" साप्ताहिकं रूपं दत्त्वा प्रकटयितुम् इच्छति इति स्वयं शङ्करलाल बेन्कर, इन्दुलाल याज्ञिक इत्युभाभ्याम् असूचयत् । महात्मनः कथनं श्रुत्वा शङ्करलाल बेन्कर तस्मै तन्त्रिपदं दत्त्वा याज्ञिकाय उपतन्त्रिपदम् अददात् । तथा पत्रप्रकाशकत्वेन नूतनम् आवेदनकार्यं दत्त्वा, नवजीवनसाप्ताहिकम् १९३१ तमस्य वर्षस्य सप्टेम्बर-मासस्य ७ तमे दिनाङ्के प्रकटयितुं निर्णयम् अकरोत् । १९३१ तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य द्वितीयदिनाङ्के महात्म नः जन्मदिने न्हानालाल इति नामककविना एकं काव्यं नवजीवनसाप्ताहिके प्रकटयितुं स्वामी आनन्दा य दत्तम् तद् याज्ञिकेन नवजीवने प्रकटितम् । तच्च काव्यं-
પચાસ પચાસ દેવઘંટાઓ વગડાવો
પચાસ પચાસ આરતી ઉતરાવો,
પચાસ પચાસ દીપમાળાઓ પ્રગટાવો આજે પચાસ વર્ષનો ઉત્સવ આવ્યો. अस्य काव्य स्य "गुजरातनो तपस्वी" इति नाम्ना महात्मनः जन्मदिवसनिमित्ते याज्ञिकः सम्पूर्णगुजराते प्रचारम् अकरोत् । याज्ञिकः कोंग्रेस्-पक्ष स्य निर्णयस्य प्रतीक्षां न कृतवान् । सः अन्तरात्मनः विचारेण "असहकारी आन्दोलनस्य" निर्णयं कृतवान् । तद्विषये तिलकः "यङ्ग इण्डिया", "नवजीवन" इत्येतयोः साप्ताहिेकयोः लेखम् अलिखत् । गुजरात-राज्य स्य प्रजाः आन्दोलने सहायतां कुर्युः इति महात्मा इच्छति स्म।
नवजीवने महात्मनः शब्दः
नवजीवन-पत्रिकायां याज्ञिकस्य स्वरः महात्म ना न्यूनीकृतः । अस्यां पत्रिकायां महात्मनः लेखेभ्य एव महत्वं दीयते स्म । "यङ्ग इण्डिया" पत्रिकायां प्रकटिताः लेखाः एव "नवजीवन"-पत्रिकायां मुद्रिताः भवन्ति स्म । अतः  याज्ञिकस्य मनसि अनेकाः कुशङ्काः उत्पन्नाः भवन्ति स्म । पुनः नवजीवन-पत्रिकायां द्वादशपत्रेषु न्यूनतां कृत्वा अष्टपत्राणि कृतानि । तेन याज्ञिकस्य लेखानां पत्राणाञ्च न्यूनता जाता । महात्मनः आङ्ग्ललेखानाम् अनुवादकार्यम् अपि याज्ञिकेन विधेयम्, अतः तस्य हृदयं खिन्नं जातम् । स्वनिर्दिष्टे पत्रे स्वतन्त्रतायाः अभावः तस्मै असह्यः आसीत् । अन्ते तेन उग्रतया इदं महात्मने सूचितम् । महात्मना प्रेम्णा तस्य मतं श्रुत्वा धैर्यं धारयितुम् उक्तम् । १९२० तमे वर्षे जुलाई मासस्य एकादशे दिनाङ्के नडियाद -नगरे महात्मा यदा गुजरातराजकीयमण्डल स्य औद्योगिकानां सभाम् आयोजितवान्, तदा महात्मना, इन्दुलाल याज्ञिकाय सभायां पठितुम् एकं पत्रं लिखितम् । महात्मना नवजीवनाङ्के गुजरातस्य कार्यकराणां सभायै, असहकार आन्दोलन स्य च अध्यक्षपदे इन्दुलाल महोदयस्य नियुक्तिः कृता । तैस्सह हरिप्रसादः, जीवनलाल अधिवक्ता इत्येतौ मन्त्रिपदे नियुक्तौ । अतः याज्ञिकेन अगस्त-मासस्य २८-२९ दिनद्वयम् कर्णावत्यां सभामायोज्य महात्मनः नेतृत्वे असहकारी आन्दोलनम् करिष्यामः इति प्रजाभ्यः  सूचितम् ।
याज्ञिकस्य उत्साहः स्वभावश्च
इन्दुलाल याज्ञिकस्य गुर्जरभाषा याम् अद्भूतं प्रभुत्वम् आसीत् । अतः प्रसङ्गोचितायां वार्तायाम् उत्साहे सति श्रोतारोऽपि समुत्सुकाः भवन्ति स्म । तस्य भाषाशैल्या आन्दोलने भागग्रहणकर्तॄणाम् उत्साहः अवर्धत । याज्ञिकः भाषणे स्पष्टः कठोरश्च आसीत् । किन्तु हृदयेन नारीकेलान्तर्गतभाग इव् मृदुः, दयालु श्च आसीत्
याज्ञिकस्य जीवनमन्त्रः
याज्ञिकस्य मते समाजसेवा राजकीयमार्गस्य साधनम् नासीत् । अतः दशवर्षाणां वयसि कर्णावत्याम् कोंग्रस-पक्ष स्य अधिवेशनेन तस्य जीवनम् समाजसेवायाः मार्गम् अन्वगच्छत् । महात्म नः अनुयायिषु "मूक्-अकिञ्चन लोकसेवक" इति उपाधिना रविशङ्कर याज्ञिकौ प्रसिद्धौ आस्ताम् । समाजस्य दलितादीनां दारिद्र्ययुक्तानां वर्गाणाम् अधिकारप्राप्तिरेव तयोः जीवनमन्त्रः आसीत् ।
आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रतायाः प्रणेता
स्वस्यजीवनमन्त्रानुसारं याज्ञिकेन १९३० तः १९३५ यावत् बर्निल -इत्यत्र आग्फा-स्टुडिओ इत्यस्मिन् कार्यं कृतम् । एतस्मिन् अन्तराले लण्डन -नगरम् गत्वा भारत स्य स्वतन्त्रता याः आन्दोलने कार्यम् अकरोत् । ततः आयर्लेण्ड -देशस्य मुक्ति-आन्दोलने नेत्रा द वेलेरो -इत्यनेन सह आयर्लेण्ड -देशार्थं स्वतन्त्रतां प्रदातुं विचार्य कार्यम् अकरोत् । तदानीं तस्य जीवनं संघर्षमयम् अभवत् । याज्ञिकस्य स्वभावः निरन्तरचिन्तनस्य आसीत् । प्रत्येकं विषयं सः मूलतः ज्ञातुं प्रयतते । कस्यामपि योजनायां विचारिेतायां सत्यामपि, तस्याः फलविषयेऽपि विचिन्त्य सुव्यवस्थितरीत्या क्रियायाम् अन्वेति । इत्थं विचिन्त्य समर्पितभावेन स्वयोजनायां साफल्यं प्राप्नोति । इत्थम् इन्दुलाल याज्ञिकः आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रतायै स्वयोगदानम् कृत्वा ब्रिटिश्-सर्वकारं प्रति भारतस्वतन्त्रतायाः स्तम्भारोपणम् अकरोत् ।
लण्डन्-नगरे भारतस्य राष्ट्रियस्य आन्दोलनस्य आरम्भः
१९३० तमे वर्षे याज्ञिकः लण्डन -लगरं गतः । तत्र सः "शापुरजी सकलातवाळा" इत्येतम् अमिलत् । तेन सह याज्ञिकः साम्यवादीनां तथा तैः सह कार्यकर्तॄणां साहाय्यं कर्तुं याः संस्थाः सन्ति तासां संस्थानां कार्यं दृष्टुं गतवान् । तत्र सः साम्यवादि-पक्षस्य मन्त्रिणं "हेरी पोलिटन्" इत्येतं शाहीवादि-पक्षस्य मन्त्रिणं "ब्रीजमेन्" इत्येतं च अमिलत् । तत्र सः कामदार मासिकस्य व्यवस्थापकस्य "क्लेमन्ट दत्त" महोदयस्य संपादनकार्येण प्रभावितः आसीत् ।
बर्लिन् गमनम्
तस्य मनः लण्डन -नगरे स्थातुं स्थिरं नाभवत् । अतः सः बर्लिन् -नगरं गन्तुं निश्चयम् अकरोत् । १९३० तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासे सः हार्विच्-नौकाशयात् जलयानेन होलेण्ड् -देशस्य "हूक् ओफ् होलेण्ड्" इति नामकं नौकाशयं गतः । ततः रेलयानेन बर्लिन् -नगरस्य "चार्लोटन्-बर्ग्" इति रेलस्थानं प्राप्तः । तत्र "हिन्दुस्तान-हाउस्" इति स्थाने निवासं कृत्वा रवीन्द्र-चट्टोपाध्याय स्य साहाय्येन याज्ञिकः वोर्सो महोदयस्य ऐतिहासिक -खण्डे थियोसोफिकल्-सोसैटी इत्यस्मिन् च भाषणम् अकरोत् । तस्य भाषणेन जनाः प्रभाविताः अभूवन् । ततः परं दा.वीटफोगल् इति नामा साम्यवादी अध्यापकः भारत स्य कृषी विषये अभ्यासं कुर्वन् आसीत् । तेन भारत स्य क्षेत्रधारिणां (जमीनदार), कृषका णां, कृषकाणाम् ऋणस्य, कृषकाणाम् आयस्य असमानतायाः विषये च  निश्चितं ज्ञानम् अन्विष्टम् । अतः याज्ञिकः तस्य कार्येण प्रभावितः अभवत् । तस्य कार्यात् प्रेरणां च प्रापत् इति ।
बर्लिन्-नगरे हिन्दस्य राजकीयपरिस्थितिविषये भाषणम्
जर्मन् -देशस्य अध्यापकस्य दा. शुल्ट्स गेवर्नट्ज महोदयस्य कथनेन बर्लिन् -नगरस्य राजनीतिविषयस्य महाविद्यालये हिन्द स्य राजकीयपरिस्थितिविषये व्याख्यानं प्रदातुम् आमन्त्रणं प्राप्तम् । १९३१ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य १९ तमे दिनाङ्के एकघण्टां यावत् धाराप्रवाहेण भाषणम् अकरोत् । तस्मिन् व्याख्याने तेन आङ्ग्लशासकानाम् अत्याचारस्य, शोषणस्य च टीका कृता । तदनन्तरं महात्मना "आज़ाद हिन्द" इति कार्यस्य, "नमक- सत्याग्रहस्य", ब्रिटिश् -वस्तूनां बहिष्कारस्य, युद्ध रतानां यूनां चरित्रस्य च चित्रणं कृतम् । तदानीं विद्यार्थिभिः श्रोतृभिः च तस्य तालिकानादेन बहुमानं कृतम् । याज्ञिकः "गान्धी - इर्वीन्" प्रतिबन्धेन खिन्नः आसीत् अतः तस्यापि निरोधम् अकरोत् । अन्ते तेन स्वतन्त्रताप्राप्त्यै आङ्नानां दमनाय च भरतीयाः किमपि करिष्यन्ति इति उक्तम् । एतान् शब्दान् श्रुत्वा जनैः पुनः तालिकानादेन तस्य बहुमानं कृतम् ।
महात्मनः टीकाकारः, कारणानि च
१.	अहं बलिदानं दातुं सज्जः अस्मि, किन्तु लवण-सत्याग्रहेण स्वतन्त्रतां प्राप्स्यामः इति अहं न मन्ये ।
२.	हिंस या स्वतन्त्रता प्राप्ता तस्य बहूनि उदाहरणानि प्राप्यन्ते, किन्तु अहिंस या अपि स्वतन्त्रता प्राप्तिः भवति इति शङ्कायाः विषयः । ३.	समाजवादविषये पठितवान् श्रुतवान् च किन्तु सम्पूर्णं सारं ज्ञात्वा एव मम मनः कार्यान्वितं भविष्यति इति ।
आयर्लेण्ड-देशे भारतस्य स्वतन्त्रतायै नूतनचेतना
लण्डन् -नगरात् १९३२ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के सः डब्लीन् -नगरं गतः । तस्मिन् दिवसे ब्रिटिश्-सर्वकारस्य परिजनानां मतदानमण्डलस्य योजनायाः विरोधे महात्मा आमरणम् उपवासं करिष्यति इति उद्घोषितवान् । तेन याज्ञिकः खिन्नः आसीत् । तत्र सः "वीर सावरकर" महोदयस्य पुस्तकं पठित्वा तस्य विषये मित्रैः सह चर्चाम् अकरोत् । तस्य भहुमानम् अपि अकरोत् । एकदा विठ्ठलभाई पटेल नामा जनः अमेरिका-देशात् डब्लिन् -नगरं गतः । तत्र सः याज्ञिकम् अमिलत् । याज्ञिकः भारत स्य स्वातंन्त्र्याय साहाय्यं कुर्युः तादृशान् सर्वान् सः अमिलत्, सर्वेषां प्रति समभावं च अधरत् इति तम् असूचयत् । किन्तु याज्ञिकस्य नीतिभिः, तस्य भाषणेन च जनाः तस्य निरोधिनः आसन् ।
भाषाक्लब् स्थापना
एकदा फाधर ऑडोनल् अवदत् यत् “भवतः देशात् भवान् धनं न प्राप्नोति तर्हि अत्र भवतः निर्वाहः भवितुं न शक्यः। अतः भवान् झटिति स्वदेशं गच्छतु इति ”। एतद् याज्ञिकः सोढुं क्षमः नाभवत् । किन्तु आयर्लेण्ड -देशस्य जनैः स्वतंन्त्रता कथं प्राप्ता? इति ज्ञातुं सः इच्छुकः आसीत् । अतः डब्लीन् -नगरे निवासं कृत्वा स्वस्य निर्वाहार्थं सः भाषाक्लब् इत्यस्य स्थापनां कृतवान् । कतिचित्- मासान् यावत् सः तत्र न्यवसत् । तदनन्तरं सः लण्डन् -नगरं गतः । तत्रापि तेन भाषाक्लब् इत्यस्य स्थापनां कर्तुं विचारः कृतः। किन्तु सः सफलः नाभवत् । तदनुलक्ष्य तेन सखेदम् उक्तं यत् - आयर्लेण्ड -देशस्य जनेषु यादृशी राष्ट्रभक्तिः आसीत् । तादृशी लण्डन् -नगरस्य जनेषु न दृश्यते । तदन्ते सः साम्यवादिनां सभायाम् अपि न गच्छति स्म ।
आयर्लेण्ड-देशस्य स्वतन्त्रता विषये पुस्तकम्
आयर्लेण्ड -देशे याज्ञिकेन यत् दृष्टं, यत् ज्ञातं, तेन आयर्लेण्ड-देशस्य प्रजाः कया रीत्या स्वतन्त्राः अभूवन् इति सः अजानात् । तदनुलक्ष्य सः एकं पुस्तकं लिखितवान् । तस्मिन् पुस्तके ब्रिटिश् -सर्वकारेण कृतानाम् अन्यायानाम्, अत्याचाराणां च वर्णनेन हृदयं द्रवितम् अभवत् । मनसि रोषः च अभवत् । तथा बहूभिः वर्षैः कृषकैः, सामान्यैः नागरिकैः यत् शौर्यं प्रदर्शितं तस्मात् सः मन्त्रमुग्धः अभवत् । तस्मिन् सः कृषकैः स्वतन्त्रताप्राप्त्यै ये प्रयत्नाः कृताः, तस्य अधिकं वर्णनम् अकरोत् । किन्तु दोर्भाग्यवशात् तत् पुस्तकं प्रकटितं नाभवत् ।
भारते प्रत्यागतः
भारताद् बहिःस्थित्वा आयर्लेण्ड -देशात् ब्रिटिश्-सर्वकारं प्रति आन्दोलनस्य ये कठोराः प्रयत्नाः कृताः ते अतुल्या आसन् । अन्ते १९३५ तमे वर्षे सः भारत स्य स्वातन्त्र्य सङ्ग्रामे सक्रियः अभवत् । यदा १९३० तः १९३५ यावत् सः आयर्लेण्ड -देशे आसीत्, तदा तत्रत्यानां शोषितवर्गाणां परिस्थितिम् अजानात् । आयर्लेण्ड -देशस्य स्वतन्त्रतायै कार्याणि कृत्वा तस्य विचारेषु अनुभवस्य प्रौढता आगता । अत एव भारत म् आगतः, तदा सः ग्रेट्ब्रिटन् इत्यस्य साम्यवादिनेतारौ भारत देशस्य परिस्थितीनाम् अभ्यासं कृतवन्तौ ताभ्यां सह उपविष्टः । तदनन्तरं तयोः अभ्यासानुसारं स्वेन आचर्यमाणानां प्रवृत्तीनां कार्यक्रमम् अरचयत् । तस्य स्वदेशे प्रत्यागमनस्य कारणम् अपि गुजरातराज्य स्य साम्यवादिनाम् आमन्त्रणम् एव कर्तव्यम् आसीत् ।  भारत प्रत्यागतः । तदनन्तरं यावत् वातावरण स्य ज्ञानं न भवेत्, तावत् राजकीयाभिः प्रवृत्तिभिः दूरे एव स्थातव्यम्  इति विचार्य सः राष्ट्रभाषाराष्ट्रकीडाराष्ट्रियवस्त्रा दिभिः विवादास्पदः न भवेत् तादृशानि आन्दोलनकार्याणि अकरोत् ।
आन्दोलनपुरुष याज्ञिकः
इन्दुलाल याज्ञिकस्य व्यक्तित्वस्य विषये वयं यत् किमपि कथयामः, यत् किमपि वदामः, तत् अपूर्णम् एव भविष्यति । तस्य सहवासिनः अपि तं पूर्णतया ज्ञातुं नाशकत् । दृढमनसः अकिंचन फकिर् इत्ययं याज्ञिकः महागुजरात आन्दोलनस्य भीष्मपितामहः दिग्गजयुगपुरुषः आसीत् । तस्य विचारशक्तिः कार्यपद्धतिः च बहुभिन्ना आसीत् । सः सत्याचारी दृष्टिमान् च आसीत् । अतः सः असत्यस्य सदैव विरोधम् करोति स्म । सः जनतायै सत्यं मार्गदर्शनं प्रदातुम् अग्रेसरः आसीत् । तेन "कृषी आन्दोलने", "श्रमिकानाम् आन्दोलने", "गुजरात आन्दोलने", "स्वातन्त्र्य आन्दोलने" च जनानां मार्गदर्शनं कृतम् । अतः शोषितानां, वञ्चितानां, पीडीतानां च कृते सः क्रान्तिकारी अभवत् । सः किमपि अविचार्य सर्वकारं प्रति, यन्त्रस्वामिनां च प्रति सत्यं भाषते स्म । तस्य रवेण आबालवृद्धाः जनाः चेतनस्य अनुभवं कुर्वन्ति स्म । सः गुजरातराज्या य, गुजरातराज्यस्य अस्मितायै चिन्तारतः चिन्तनरतश्च भवति स्म । सः स्वभावे निष्पृहिसन्यासिकल्पः आसीत् । किन्तु विचारे प्रगतिशीलराष्ट्रवादी गान्धीवादी गान्धीजनः आसीत् । सः ब्रिटन् -शासकानां नाशाय अल्पम् अभ्यास्तानाम् एव न अपि तु ग्राम्यजनानाम् अपि आवश्यकता अस्ति इति अमन्यत ।
दुष्काले पीडीतानां साहाय्ये
१९२१ तमे वर्षे गुर्जरप्रान्ते अनावृष्टिः अभवत् । अतः इन्दुलाल-याज्ञिकेन अनावृष्ट्या पीडितजनेभ्यः सहायतां कर्तुम् अभियानम् आरब्धम् । एकत्र स्वराजप्राप्त्यै चिन्ता, अपरत्र अनावृष्टिः, उभयोर्मध्ये किं कर्तव्यम् ? इति विचिन्त्य इन्दुलाल याज्ञिकस्य मनः दुःखम् अनुभवति स्म । प्रजायाम् नवशक्तिः ,नवचेतनाम् आनेतुं महात्मा, सरदार पटेल, विठ्ठलभाई पटेल इत्येते प्रयत्नरताः आसन् । इन्दुलाल-याज्ञिकोऽपि स्वराजप्राप्त्यै ब्रिटिश् -सर्वकारं निःसहाय्यं कर्तुं व्यूहरचनया सह अनावृष्ट्या पीडितान् कथं रक्षामः इति चिन्तयति स्म । तस्य मनसि ग्रामवासिनां पीडितानां जनानां पीडां प्रति दुःखमासीत् । पीडितप्रजायै सहायतां कर्तुं तेन सरदार पटेल, वासुदेव माणवंकरः इत्येतयोः मतं स्वीकृतम् । ताभ्याम् प्रजायाः पीडां प्रति सहानुभावाः प्रकटिताः । किन्तु आर्थिकसहायतां कर्तुं प्रान्तीय कोंग्रेस-पक्ष स्य समितेः अनुमतिरावश्यकी । अतः अनुमत्या विना सहायतां कर्तुं न शक्नुमः इति उक्त्वा याज्ञिकस्य कथनं तिरस्कृतवन्तौ । किन्तु इन्दुलाल याज्ञिकः अनुमत्यै मुम्बई-नगरं प्राप्य महात्मा नम् प्रार्थयत् । महात्मना लक्षाधिकद्वादशसहस्रं १,१२,००० धनम् अनुदानरूपेण इन्दुलाल याज्ञिकाय प्रदत्तम् । सः आनन्दम् अनुभूतवान् । किन्तु सरदार महोदयस्य मित्रतां नाशितवान् । इत्थम् इन्दुलाल याज्ञिकेन अनावृष्टौ पीडितजनानां सहायता कृता ।
ब्रिटिश्-सर्वकारं प्रति कृषि आन्दोलनम्
इन्दुलाल-याज्ञिकेन सहस्राधिकाः नग्नबुभुक्षितभिल्लजनाः दृष्टा । तेन दुःखं च अनुभूतम् । ततः परं सः लण्डन -नगरङ्गतः तत्र कृषका णां दासतायाः, उपबन्धस्य च ध्वंसः भवेत्, धनिकानाम् अधिकारः सर्वकारः नाशयेत्  इति सर्वं विचिन्त्य तेन आयर्लेण्डदेश स्य जहाल् इति नाम्नी नीतिः अनुसृता । तत्र बिहार -प्रान्तस्य स्वामिसहजानन्दसरस्वति महाभागस्य, दिल्ली -नगरस्य धारासभायां कृषिप्रवृत्तौ रतस्य रङ्गाजीनाम्नः अध्यापकस्य च सहायतां प्राप्तवान् । रङ्गाजी कृषकाणां दशां तत्  संलग्नान् नियमानपि जानाति स्म । अतः सम्पूर्णे देशे कृषिसंघटनं रचयितुं योजना बलवत्तरा अभवत् । कृषकाणाम् अन्यस्य शोषितवर्गस्य च सम्पूर्णराजकीयाम् आर्थिकीं च सत्तां प्राप्तुम् अखिलभारतीयहिन्दकिसानसभायाः स्थापना कृता ।
कृषिकानां सभाः
ततः परं महाराष्ट्र,उत्तरप्रदेश गुजराता दिषु च राज्येषु कृषकाणां सभाः आयोजिताः । कृषकाणां पीडाः ब्रिटिश् -सर्वकाराय श्राविताः । सः मुम्बई -नगरे ५०००० कृषकाणां यात्रां कृत्वा कृषिसभायाः प्रभाःं जनमनसि अस्थापयत् । अस्य प्रभावः क.मा. मुन्शी महोदयस्य उपरि अभवत् । क.मा. मुन्शी इत्यनेन कृषकान् प्रति सर्वकारः ध्यानं दत्त्वा नियमेषु आमूलपरिवर्तनं कुर्यात् तादृक्परिवर्तनं कृतम् । तस्य नियमस्य आधारेण क्षेत्रधारिणः जनाः कृषकेभ्यः तस्य ऋणम् दातुम् असामर्थ्ये सत्यपि तस्य क्षेत्रं हर्तुं न शक्नुवन्ति । अतः मुम्बई -नगरस्य कृषकाः साहाय्यं प्राप्तवन्तः । ततः परं १९३८ तमे वर्षे गुजरातराज्ये कृषिसभायाः प्रचारः अभवत् । तस्यां सभायां कृषिकाणाम् ऋणस्य न्यूनता भवेत् इति घोषणा कृता । तदर्थं सर्वत्र प्रदर्शनम् अपि कृतम् । अन्ते १९३९ तमे वर्षे तस्याः याचनायाः स्वीकारः अभवत् ।
मृत्युः
१९७२ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य २५ तमे दिनाङ्के ८० वर्षस्य याज्ञिकस्य मस्तिस्कस्य एकस्याः नाड्याः नाशः अभवत् । अतः सः मूर्छितः अभवत् । तदनन्तरं तस्यैव वर्षस्य जुलै-मासस्य १७ तमे दिनाङ्के तस्य मृत्युः अभवत् । इत्थम् स्वातन्त्र्यस्य कार्यैः अखिलभारतीयकृषीसंघटनस्य योजकं याज्ञिकं पोनःपुन्येन नितरां स्मरामः इति ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य क्रान्तिकारिणः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
परावर्तनम् (भौतविज्ञानम्)
पूर्णान्तरिकं परावर्तनम्(Total Internal Reflection)
यदा प्रकाशास्य कोऽपि किरणः सघनात् माध्यमात् विरले माध्यमे गच्छति तर्हि सोऽभिलम्बात् दूरं प्रति विचलितो भवति । कल्प्यं यत् १६.९ इति चित्रे सीसकात् वायौ आगन्तुकः `अ म’ इति किरणः `म य’ इति दिशि अपवर्तिता भवति, यतः किरणः सघनात् माघ्यमात् विरले माघ्यमे गच्छति अतएव L अ म च इत्यतः L न म य इति बृहद् स्यात् प्रत्येकदशायाञ्च :-
ज्या न म य/ ज्या अ म च = वा = १.५ इति स्यात्
= ज्या ९००/ ज्या क्रा = १/ ज्या क्रा ज्याक्रा = १
अतएव कस्यचिद् सघनमाध्यमस्य क्रान्तिकः कोणः स कोणोऽस्ति यस्य ज्या १ इत्यनेन तुल्या अस्ति (= विरलात् समनमाध्यमस्य अपवर्तनाङ्क)`
पूर्णपरावर्तनस्य कतिपयोदाहरणानि
जलपूर्णे एकस्मिन् बोकरे एका रिक्ता प्रईक्षणनलिका अधिक्षेप्या सा च हस्तेन शनैः शनैः साचीकरणीया उपरितश्च तस्यास्तलम् अवलोकनीयम् । यदा परिक्षणनलिकायाः नम्रत्वम् एतावद् भविष्यति यत् आपतनकोणः ४८० ३६’ इत्यतोऽधिकः स्यात् (४८० ३६’ इत्ययं जलात् वायोः क्रान्तिककोणोऽस्ति ) त्रहि शीशकस्य परीक्षणनलिका रजतवद् भासमाना ज्ञास्यते । कारणञ्चास्य यत् बाह्यतः नलिकायां निष्पतिष्णुः प्रकाशः पूर्णपरावर्तनद्वारा नेत्रे गच्छति ।
यदि परीक्षणनलिका जलेन आपूर्यते तर्हि सा पुनः भासमाना न प्रतीयते यतः पूर्णपरावर्तनं समाप्यते । यदि शीशकेऽथवा जले वायोः बुद्बुदः स्याद् तर्हि पूर्णपरावर्तनस्य हेतोः स भासमानः प्रतीयते ।
मत्स्यद्वारा अस्तङ्गामिन आदित्यस्यावलोकनम्
चित्रे अस्तङ्गामिन आधित्यस्य किरणाः जलतलं स्पृशन्त आगच्छन्ति । ते ऊर्ध्वाधर रेखया ४८० ३६’ इत्यंशकं कोणं निर्वर्तयन्त अपवर्तिताः भवन्ति, यतः ४८० ३६’ इति तु जलस्य क्रान्तिकः कोणः । वस्तुतः आकाशीयानां सर्वेषां वस्तूनां प्रतिबिम्बं मत्स्येन ४८० ३६ इत्यस्यार्द्धशीर्षकोणस्य (Semi Vertical angle) शंक्वभ्यन्तरे (Cone) दृश्यते । शङ्कोरस्माद् बहिः स मत्स्यः समुद्रतले स्थितानां प्रस्तरादीनां प्रतिबिम्बाणि पूर्णपरावर्तनद्वारा पश्यति ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अथर्वशिरोपनिषत्
अथर्वशिरोपनिषत् सृज्यताम्
वर्गः:उपनिषदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतीयदार्शनिकाः
दार्शनिकाः दर्शनशास्त्रे निपूणाः भवन्ति। गौतमादयः प्रसिद्धाः।
जरन्नैयायिकः श्रीजयन्तभट्टः
पद-वाक्य-प्रमाणपारावारीणस्य श्रीजयन्तभद्रस्य जन्मतिथिः = जन्मकाल स्तथा स्थितिकालस्तदीयपुत्रेण विरचितस्य 'कादम्बरीकथासार'-नामकग्रन्थस्या नुसारेण प्राय:--नवमशताब्द्या उत्तरभागात्मक एव कालः प्रतीयते ।
न्यायमञ्जरीग्रन्थे वाचस्पतिमिश्रस्य तथाऽऽनन्दवर्धनस्योल्लेखानुसार मप्यस्य श्रीभट्टस्याऽस्तित्वकालस्तथा स्थितिकालः नवमशताब्द्या उत्तरार्ध एव विज्ञायते ।
श्रीजयन्तभट्टो गौडदेशवासित्वेन गौडब्राह्मणस्तथा भारद्वाजगोत्रोत्पन्नश्चा सीत् । एवमयं गौडवंशावतंसः श्रीभट्टः काश्मीरदेशवासित्वेन तथा महादेवा परपर्यायभूते शङ्करे 'शिवे'ऽव्यभिचारिणीभक्तिभावनाभाविताऽन्तःकरणत्वेन परम ( कट्टर ) शैव आसीत् ।
अस्य पूर्वजा जना बङ्गदेश निवासिनः श्रूयन्ते । अर्थादस्य प्रपितामहः श्रीशक्तिस्वामी बङ्गदेशतः काश्मीरदेशमागत्य पश्चिमदेशवासी जातः ।
अत्रागत्याऽस्य प्रपितामहः श्रीशक्तिस्वामी 'मुक्तपद' अपरपर्यायभूतस्य श्रीमुक्तापीडस्य महाराजस्य, अपरनाम्नः श्रीललितादित्यस्य प्रधानमन्त्री चाऽभूत् ।
अयञ्च श्रीशक्तिस्वामी महान् त्यागसम्पन्नः सन्नेक आदर्शभूतः प्रभूतः पुरुष आसीत् । तथा श्रीजयन्तभट्टस्य पितृपाद-श्रीचन्द्रप्रकाशस्य पितामहः श्रीशक्तिस्वामी आसीत्, अस्य चतुर्थश्रेण्यां ( चौथी पीढ़ी में ) श्रीजयन्तभट्टः समजीजनत् ।
जरन्नैयायिकस्य श्रीजयन्तभद्रस्य विद्वत्ताया महत्ताऽनेनापि प्रमाणपूरुषेण ज्ञायते यत् प्रमाणभूतः पुरुषः षड्दर्शनाचार्यः श्रीवाचस्पतिमिश्रोऽपि महोद्भट विद्वान् अस्य शिष्य आसीत् । अत एव तत्त्वात्तं श्रीभट श्रीगङ्गेशोऽपि प्रणनाम । उक्तञ्च-
अज्ञानतिमिरशमनीं परदमनी न्यायमञ्जरी रुचिराम् ।
प्रसवित्रे प्रभवित्रे विद्यातरवे गुरवे नमः ।।
न्यायमञ्जरीकारः श्रीजयन्तभट्ट एवासीत् साक्षात्, अतोऽनेनापि सुस्पष्ट मिदं सिद्धयति यत श्रीवाचस्पतिमिश्रोऽप्यस्यैव महानुभावस्य श्रीजयन्तभट्टस्य भारद्वाजगोत्रोत्पन्नस्यैवाऽस्मद्गोत्रस्यैवैकः सदस्य आसीत् ।
श्रीजयन्तभद्रश्चार्वाकबौद्धदार्शनिकसिद्धान्तानां खण्डनं सम्यक् कृतवान्, स्वीयसिद्धान्तश्च महद्वैदुष्यपूर्णदृष्ट्या संस्थापितवान् ।
श्रीभट्टो विहितवानिति श्रूयते । इयञ्च 'न्यायमञ्जरी' गौतमस्य कतिपय सूत्राणामुपर्येव 'प्रमेयबहुला वृत्ति' स्वरूपान्विता वर्तते इत्यपि श्रावणप्रत्यक्ष विषयीक्रियते । तच्च बन्धनभूतं स्थानं न्यायमञ्जरीस्थश्लोकेन सूच्यते -
राज्ञा तु गह्वरेऽस्मिन् शब्दके बन्धने विनिहितोऽहम् ।
ग्रन्थ रचनाविनोदादिह हि मया वासरा गमिताः ॥
इदञ्च बन्धनभूतं स्थानं किमपि, गृहं स्याद्, राजप्रासादो वा कश्चिदै कान्तिकः स्थानविशेषः स्यात्, कारागारो वा स्यादिति तु विचारास्पदीभूतोऽयं विषयः ।
श्रीवर्धमानोपाध्यायः
एवन्तु वर्धमानोपाध्यायनामानो बहवो विद्वांसोऽभूवन् । परन्तु गङ्गेशोपा ध्यायपुत्रस्य तथा शिष्यस्य श्रीवर्धमानोपाध्यायस्यैवाऽत्राऽस्माभिः समुल्लेखो विधीयते । यथा-न्यायनिबन्धप्रकाशान्ते
'न्यायाम्भोजपतङ्गाय मीमांसापारदशिने ।
गङ्गेश्वराय गुरवे पित्रेऽथ भवते नमः ॥'
एतेनापि सुस्पष्टमिदं विज्ञायते यदस्यैवाऽऽचार्यप्रवर-श्रीवर्धमानोपाध्यायस्य निमित्तकारणीभूतो जन्मदाता श्रीगङ्गेशोपाध्याय एवाऽऽसीत्, अयमेव च श्रीउपाध्यायोऽस्य जन्मदातृत्वेन पिताऽप्यासीत्, गुरुरपि चेति विज्ञेयम् ।
द्वावेवेमौ महान्तावनुपमवैदुष्यसम्पत्तिमन्तौ विद्वांसौ न्यायशास्त्राम्बुराशये राशित्वम्, तत्साधनम्, तदतिरिक्तञ्चापेक्षितं सर्वमेव प्रदत्तवन्तौ ।
इमो द्वावेव विद्वांसौ मैथिलवंशावतंसभूतौ प्रभूतौ ब्राह्मणकुलसदने जन्मा नावभवताम् । तत्र श्रीवर्धमानोपाध्यायस्य जन्मकाल:-१३ शताब्दी प्रमात्वेन सुनिश्चिता वर्तते इत्यत्र नास्ति कोऽपि विचिकित्सावसरः ।
श्रीवर्धमानोपाध्यायविनिर्मिताः सन्तीमे ग्रन्थाः यथा-
१. न्यायनिबन्धप्रकाशः,
२. न्यायपरिशिष्टप्रकाशः,
३. अन्वीक्षा नयतत्त्वबोधश्चेति सन्ति त्रय एव ग्रन्थाः ।
श्रीवासुदेवसार्वभौमः
श्रीवासुदेवसार्वभौमः खलु बङ्गालदेशनिवासी बङ्गाली ब्राह्मण आसीत् । अस्य जन्मकालश्चतुर्दशशताब्दी कथयन्ति मनीषिणः ।
अपरे च विद्वांसः पञ्चदशशताब्द्याः षोडशशताब्द्याश्च मध्यकालमेवाऽस्य श्रीसार्वभौमस्य जन्मकालं वदन्ति । परन्तु कर्णाकर्णिकया श्रवणमात्रमेतन्न तु वास्तविकत्वेन निर्धारयितुं शक्नुमः ।।
अस्य श्रीसार्वभौमस्यापि महानैयायिकत्वविषये चास्ति श्रीरघुनाथशिरो मणिरेव प्रमाणम्, यतोऽस्य श्रीसार्वभौमस्य श्रीशिरोमणिः प्रधानभूतः प्रभूतः प्राचीनतमश्चाऽन्तेवसन्नासीदित्यनेनाऽनुमीयते यत् श्रीसार्वभौमोऽपि महानैयायि केषु परिगण्यते स्म । अत एव
'सर्वतो जयमन्विच्छेत् शिष्यादिच्छेत् पराजयम्'। इत्यादि किम्वदन्ती अप्यत्रैव सङ्गच्छते शोभते च । इमां किम्वदन्तीं समाश्रित्यैव वयमिदमपि व्याहर्तुं शक्नुमो यत्-न केवलमयं श्रीसार्वभौमो महानैयायिक एवाऽऽसीत् अपि तु तथाविध एव भाग्यशाल्यपीति विज्ञेयम् । यतो गुरूणां धनं खलु शिष्या एव प्राधान्येन भवन्ति । अत एव
'विद्यायोनिसम्बन्धाद् वुञ्' इति सूत्ररूपेण श्रीपाणिनेः कथनमपि साधु सङ्गच्छते ।
श्रीवासुदेवसार्वभौमश्चिन्तामणिग्रन्थोपरि यां टीकां विहितवान्, तस्याः खण्डनं तदीयशिष्यः श्रीशिरोमणिरेव कृतवान् । __ एवं श्रीसार्वभौमस्य स्वीयं स्वतन्त्रं मतमपि प्रायोऽधिकांशतः सर्वत्रैवोप लभ्यते । यथा-'सार्वभौममतमाशंक्य निराचष्टे' इत्यादि ।
तथैव एवंविधा अपि कियन्तः सिद्धान्ता अस्यैव श्रीसार्वभौमस्य समुप लभ्यन्ते मिलन्ति च, ये चाऽनेनैव सन्ति स्वातन्त्र्येण संचालिताः । यथा
प्रश्नः—किं नामोभयनिष्ठमुभयत्वम् ?
उत्तरम्-एकविशिष्टापरत्वमेवोभयत्वम् । उदाहरणार्थं यथा-भूतत्वमूर्त त्वोभयत्वं हि भूतत्वविशिष्टमूर्तत्वस्वरूपम् ।
एवमेव 'विशिष्टं शुद्धान्नातिरिच्यते' अयमपि नियमः सिद्धान्तो वा तन्नि मितत्वेन तदीय एव । यथा सत्ता = गुणकर्मभेदविशिष्टसत्ता चाऽस्ति परस्पर
अस्य च नियमस्य सिद्धान्तस्य वाऽप्यस्ति आधारभूतो नियमः सिद्धान्तो वा 'विशेष्यवृत्तिधर्मस्य विशिष्टानुयोगिकाऽभावानङ्गीकारात्' इति । अर्थात् गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तेत्यत्र विशेष्यीभूतायां सत्तायां वर्तमानस्य सत्तात्वस्या ऽभावो गुणकर्मभेदविशिष्टसत्तायां नाङ्गीक्रियते, नाप्यङ्गीकर्तुं शक्यते इति ।'
इत्थञ्चाऽस्य श्रीवासुदेवसार्वभौमस्य पाण्डित्यं वैदुष्यं वा लोकोत्तरत्वेन वैलक्षण्यमादधान. आसीत् इत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि सन्देहानध्यवसायावसरः, अतिशयोक्तिरपि नास्ति । 'विशेषस्तु विशेषवान्' इति न्यायेन विशेषान्तरं च वक्ष्यते ।
अस्य श्रीसार्वभौमस्य रघुनाथशिरोमणिवत् रघुनन्दन-कृष्णानन्दप्रभृतयो ऽनेके शिष्याः समभूवन् । श्रूयते यत् महाप्रभुश्रीकृष्णचैतन्योऽप्यस्यैव शिष्य आसीदित्यप्यस्त्येका किम्वदन्ती।
श्रीरघुनाथशिरोमणिः
तार्किकशिरोमणिः कल्पनाधिनाथः श्रीरघुनाथ आसीद् बङ्गलादेशनिवासी बङ्गाली ब्राह्मणः । अस्य पितुः शरीरान्तो बाल्यकाले एव जात इति श्रूयते ।
एकस्मिन् दिनेऽयं श्रीशिरोमणिः स्वीयमातुरादेशानुसारं वह्निमानेतुकामः समीपस्थां विशालां पाकशालां गतवान् । बुद्धिवैभवसम्पन्नो बालको रघुनाथः सरलस्वभावमापन्नः सन् पात्रग्रहणमन्तरैवाऽग्निमानेतुं गतवान् । तत्र च महा नैयायिकस्य सार्वभौमोपाह्व-श्रीवासुदेवस्य विशालां भोजनशालां सन्निरीक्ष्य प्रोवाच-मह्यमनलं प्रदीयतामिति ।
तदानीन्तनकालावच्छिन्नं पात्रविहीनमेनं विचार्य सोपहासं श्रीसार्वभौम शिष्या वदन्ति यदग्नि गृहाण । विलक्षणलोकोत्तरप्रतिभाशाली चायं ,श्रीरघु नाथोऽविलम्बेनैवाऽधस्ताद् धूलिमुत्थाप्य व्याजहार, दीयतामग्निरिति ।
इदञ्च समस्तमपि दृश्यदर्शनं विदधान आसनासीनः श्रीसार्वभौमस्तस्य बालकस्याऽलौकिकी प्रतिभां मनसा विचारन् बालकस्यानुगमनं चकार ।
बालकस्य गृहगमनानन्तरं श्रीसार्वभौमस्तदीयां मातरं प्रत्युवाच हे मात स्तेऽयं बालकश्चास्ति महान् बुद्धिमान् प्रतिभावान् प्रत्युत्पन्नमतिमांश्चेति मे मतिः । अयञ्च बालको महानेव तार्किको भवितुमर्हति यदि भवतीमं बालकं मह्यं चेद् दद्याद् दास्यति वा इति । अयञ्च मत्तः सर्वमपि न्यायशास्त्रं महांस्ता किको भविष्यतीति मे सुदृढो विश्वासः ।
रघुनाथस्य माता सादरं सविनयञ्च प्रोवाच-यदयन्तु चास्ति मदीयः समुपकारः । ततश्च तदानीमेव बालकमात्मना सहैव स्वगृहमानीतवान् महान् विद्वान् श्रीसार्वभौमः । तथा 'क' 'ख' इत्यादिवर्णानामेव प्रारम्भिकी शिक्षा प्रारब्धवान् ।
प्रश्नः--एकस्मिन् दिने श्रीरघुनाथः स्वीयं गुरुं श्रीसार्वभौम प्रति पृष्टवान् यद–हे गुरो ! अस्यैव अर्थात् 'क' इत्यस्यैव नामधेयं 'क' इति कथमस्ति कथं वोच्यते ? 'ख' इत्यस्य 'ग' इत्यस्य वा नामकरणं 'क' इति कथं न कृतमित्यु च्यताम् ?
उत्तरम् --श्रीसार्वभौमः समुत्तरयति-'क' इति चास्ति ब्रह्मा । ब्रह्मव च सृष्टे: सर्वतः प्राक् समुत्पन्नो जातः । अत एव 'ब्रह्मा' इत्यस्य स्थानीयः 'क' एव सर्ववर्णेषु 'क' इति नाम्ना प्रोच्यते ।
एवम्भूतं समाधान श्रावणप्रत्यक्षविषयीकृत्य बालकस्य महान् सन्तोषो जातस्तथा गौरवप्रयोज्याया: गुरुभक्तेः श्रद्धायाश्च वास्तविकं गुरुवरं श्रीसार्व भौमं प्रति परमसंवर्धनमभूत् ।
तदनन्तरञ्च श्रीरघुनाथो महानैयायिकस्य श्रीवासुदेवसार्वभौमस्य पार्वे सकलं शास्त्रं .समधीत्याऽन्ततो गत्वा विशेषजिज्ञासानिवृत्तये आहोस्वित् परीक्षणं कर्तुकामः श्रीपक्षधरस्य महान्यायशास्त्रविदुषः सकाशं गतवान् । श्रीरघुनाथ एकाक्षिविहीनः 'काण' आसीदित्यपि विज्ञेयम् ।
तत्र स्वस्थानभूतं प्रभूतं स्वगृहं समागतं श्रीरघुनाथं विलोक्य सर्वेऽपि तत्रत्याः खल्वन्तेवसन्तः समुपहसितवन्तः को भवानेकलोचनः इत्यादिना । अर्थात् -
'आखण्डलः सहस्राक्षः विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ।
अन्ये द्विलोचनाः सर्वे को भवानेकलोचनः ।
कल्पक: श्रीरघुनाथशिरोमणिरुत्तरं दत्तवान् -
यूयं विलोचनाः सर्वेऽहं न्यायकलोचनः' ।
'विदुषां निवहैरिहैकमत्या यददुष्टं निरटङ्कि यच्च दुष्टम् ।
मयि जल्पति कल्पनाधिनाथे रघुनाथे मन्तां तदन्यथैव ॥
पुनः पक्षधरमिश्रो ब्रूते -
''' 'वक्षोजपानकृत काण ! संशये जाग्रति स्फुटे ।'''
सामान्यलक्षणा कस्मादकस्मादपलप्यते ॥
याथार्थ्येनास्य प्रश्नस्योत्तरं दत्तवान् श्रीशिरोमणिः-सामान्यलक्षणायाः 'अत्र वदन्ती'ति कल्पे । अत्र तदुल्लेखोलेखविस्तरभयान्नहि विधीयते ।
अनुमितिग्रन्थे मङ्गलप्रकरणे सगर्व सर्वानेव नैयायिकान् महानयायिकान् वा निर्भत्सितवान् श्रीरघुनाथशिरोमणिः -
न्यायमधीते सर्वस्तनुते कुतुकान्निबन्धमप्यत्र ।
अस्य तु किमपि रहस्यं केचन विज्ञातुमीशते सुधियः ॥
अस्याऽर्थान्तरमप्याह-हे सुधियः ! अस्य न्यायशास्त्रस्य किमपि रहस्य केचन नैयायिका विद्वांसो विज्ञातुमीशते किमु ?
नव्यन्यायस्य मूलभूतग्रन्थस्य चिन्तामणौ श्रीरघुनाथशिरोमणेश्चास्ति 'दीधिति' नाम्नी टीका। इमामेव टीकामाश्रित्य गादाधरी-टीका, जागदीशी टीकानामपि निर्माणं जातम् ।
नैतावन्मात्रमेव पर्याप्तम् अपि तु श्रीशिरोमणेष्टीका अन्यत्रापि ग्रन्थान्तरे ष्वपि सन्ति निर्माणमापन्नाः । यथा-चिन्तामणिग्रन्थे यास्ति श्रीपक्षधरस्य 'आलोक' टीका तत्राऽप्यस्ति श्रीशिरोमणेः 'दीधिति' नाम्नी टीका। इयञ्च टीका मौलिकग्रन्थवत् वर्तते समानमाना इति ।
एवं खण्डनखण्डखाद्यग्रन्थे कुसुमाञ्जलिग्रन्थे, तथा किरणावलिप्रभृतिषु ग्रन्थेष्वपि सन्ति सर्वथा सन्तोषमादधानाष्टीका अनंतिप्रकाशमाना इति ।
अपि चाऽस्त्यस्य 'स्वतन्त्रपदार्थसंग्रह' नामकस्तावदेको ग्रन्थः, यस्मिन् ग्रन्थेऽयं महानुभावः पृथक्त्वस्य गुणत्वं खण्डितवान् । तथा कालदिशोर्द्रव्यत्वं निराकृतवात्, 'दिक्कालौ नेश्वरादतिरिच्यते' इत्यादिना ।
अपि च सामान्यलक्षणायाः, केवलान्वयिनः, केवलव्य तिरेकिणः, प्राग भावस्य, अभावविषयकबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणतायाश्च खण्डनं कृतवान्, इत्थञ्च नानाविधानां पदार्थानां खण्डनं मण्डनञ्च विहितवान् श्रीशिरोमणिः । एवं स्थिते इदमेव निर्णीयते यदेवंविधं खण्डनं मण्डनञ्च विदधानस्तथा स्वीयबुद्धयुपजनूतनन्यायपदार्थकल्पनामाश्रित्यैव श्रीरघुनाथः 'शिरोमणि' इत्युपाधिभाजनभूतोऽभूदित्यहं मन्ये ।
अस्याऽनुभावस्य नैयायिकशिरोमणेः श्रीरघुनाथस्य जन्म १४७७ ईसवीये नदियाप्रान्ते बभूव । यश्च नदियाप्रान्तो नदिया, नदिया सान्ती पुरीप्रभृतिशब्दा वल्यापि समुच्यमाना भवति, भवति स्म च ।
अन्यच्चापि-आरम्भवादभावेन भासमानेऽस्मिन् संसारसागरे सततं 'पुन रपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम्' इति श्रीशङ्कराचार्योक्त न्यायेन जननमरणप्रबन्धाग्निना दन्दह्यमानानां जनानां पुनरागतिशून्यं सर्वथा ऽशून्यमानन्दवनलक्षणलक्षितं द्वैतात्मक मार्ग समुपदिष्टवान् दर्शितवांश्च महा नैयायिकशिरोमणिः श्रीशिरोमणिः ।
डा० हरिदत्तशास्त्रिप्रभृतयो विद्वांसोऽस्य महानुभावस्य सन्तिष्ठमानतां १५०० ईसवीयं वदन्तीत्यहमपि शशिबालागौडो मन्ये, यतोऽस्य श्रीशिरोमणेः पूर्णकालिकत्वात् ।
भवानन्दतर्कवागीशः
भवानन्दतर्कवागीशः अयं भवानन्दस्तर्कवागीशो बंगलादेशवासी कश्चिन्न्यायशास्त्रस्य मूर्धन्यो विद्वानासीदिति श्रूयते । श्रीवागीशस्य महद्वैदुष्यं वैदुष्यमहत्त्वं वा भवतो विहितया दीधितेरुपरि 'दीधितिप्रकाशिका' नाम्न्या टीकया सुस्पष्टं विज्ञायते । तथा तर्कालङ्कारोपाह्वः श्रीजगदीशोऽपि महानुद्भटो नैयायिकोऽस्यैव महानु भावस्याऽन्तेवासी शिष्य आसीत् ।
गुरुभक्तः श्रीजगदीशः 'जागदीशी-व्यधिकरण' नामके ग्रन्थे व्याप्तिलक्षण घटकीभूतस्य प्रभूतस्य सामानाधिकरण्यपदस्य व्यावृत्ति वदन् प्रदर्शयन् वा स्वीयगुरोः श्रीभवानन्दस्य प्रातःस्मरणीयस्य सादरं नामोल्लेखजन्यां परमां भक्ति प्रादर्शयत् । एवमन्यत्रापि बहुषु स्थलेषु मया शशिबालागौड़ेनाऽनुभूयते, अनुभवोऽपि च पौनःपुन्येन विभूषितः ।
श्रीभवानन्दो जगदीशस्य तर्कालङ्कारस्य न केवलं गुरुरेवाऽऽसीदपि तु पालन-पोषणकर्तृत्वेनाऽयं तदीयः पितृस्थानीयोऽप्यासीत् इति श्रूयते । 'बाल स्तावत् क्रीडासक्तः' इति न्यायेन बाल्यावस्थायां महत् क्रीडासक्तोऽयं श्रीजग दीशो निर्धनपितृविहीनगृहे जन्मलाभं कृतवान् ।
एकदा श्रूयते यत् खजूरफलवद्वृक्षं विलोक्य तत्राऽधस्तात् पतितांस्तान् खादन् श्रीजगदीशो यदोपरिभागे स्वीयां दृष्टि प्रयच्छति तदा महदेव रक्तवर्ण खर्जूरफलं तत् समनुभूय वृक्षस्योपरिभागे गत्वा खजूरफलं नेतुकामो यदा हस्तं प्रसारयति तदा कश्चिदेकस्तत्रैव प्रच्छन्नः सर्प एतन्महानुभावाऽभिमुखागतो बभूव ।
प्रतिभाभास्वरोऽयं श्रीजगदीशोऽपि खलु शुक्लपक्षीयश शिशुभ्रबुद्धेः प्राबल्य वशात् तदीयं मुखमेव बलवता हस्तेन जग्राह । तदनन्तरं महता बलेन वेगेन च हस्तस्य सर्वावयवावच्छेदेन संस्पृशन्तं ( लिपटे हुए ) तं सर्प वृक्षस्य लम्बाय मानशाखास्थानीयपत्रीय तीक्ष्णाग्रभागेन निर्जीवं विदधानस्तदीयं मुखमपि तथा विधमेव चकार ।
एतत् सर्वं नाटकस्थानीयं दृश्यं द्रष्टा श्रीभवानन्दस्तस्य बालकस्याऽनुगमनं कृतवान् । पितृविहीनं गृहं गत्वा तदीयाञ्च मातरं दृष्ट्वा प्रोवाच-श्रीभवा नन्दो यदेनं स्वीयं बालकं प्रतिभाभास्वरं जगदीशं मह्यं देहि, अहं पाठयिष्यामि ।
सापि स्वीयां निर्धनतां समनुभवपरायणा सती कदापि कथमपि च पाठ यितुमशक्ता च सती तदीया माता महान्तं हर्षप्रकर्ष समनुभवती बालक जगदीशं ‘गच्छे'त्यादिदेश । तदनन्तरं यादृशं न्यायदर्शनशास्त्रवैदुष्यं प्राप्त वानयं जगदीश इति तु सर्वेऽपि न्यायशास्त्रवेत्तारो विद्वांसो जानन्त्येवेत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विचारचर्चावकाश इति ।
श्रीजगदीशतर्कालङ्कारः
अहं पूर्वमेवोक्तवान् यत् श्रीजगदीशतर्कालङ्कारश्वासीत् श्रीभवानन्दतर्क वागीशस्य प्रधानभूतः प्रभूतः शिष्यः । अयञ्च श्रीतलिङ्कारः खलु बाल्य कालत एव मल्लविद्यायामपि निष्णात आसीत् । अस्य श्रीतर्कालङ्कारस्य न्याय शास्त्रीयं वैदुष्यं तत्पूर्णञ्चेतिहासं प्रागेवाहं श्रीभवानन्दस्येतिहासे सर्वं निरूपित वान् दर्शितवांश्च ।
एतावांस्तु चास्ति प्राङनिरूपितो विशेषः यत् श्रीजगदीशतर्कालङ्कार ( १६२५ ) ईसवीयकालीनः खलु नवद्वीपवास्तव्यो न्यायशास्त्रस्य महाविदुषः श्रीभवानन्दतर्कवागीशस्य पाठशालायाश्छात्र आसीत् । एवं श्रीरामरुद्रसार्व भौमस्यापि शिष्योऽयमासीदित्यपि श्रूयते । तथाऽयमनेकग्रन्थानां निर्माताऽपि
१. 'दीधिति'-टीकात्मक ग्रन्थोपरि सन्ति चास्य प्रायो बहवो व्याप्तिवादा त्मकाष्टीकाग्रन्थाः । अत एवाऽनेन विरचिताः सर्वा अपि टीका 'जागदीशी'ति नाम्ना सन्ति प्रसिद्धाः । यथा-चास्ति जागदीशी-सिद्धान्तलक्षणग्रन्थः ।
२. जागदीशी-व्याप्तिपञ्चकग्रन्थः ।
३. जागदीशी-सिंहव्याघ्रनामको ग्रन्थः ।
४. जागदीशी-व्यधिकरणग्रन्थः ।
५. जागदीशी-सामान्यनिरुक्तिनामको ग्रन्थः ।
६. जागदीशी-शब्दशक्तिप्रकाशिकाग्रन्थः ।
७. एवमन्येऽपि सन्ति ग्रन्थाः–तर्कामृतम्, पदार्थतत्त्वनिर्णयः, न्यायादर्श प्रभृतयो ग्रन्थाः । एवम्
८. जागदीशी-पक्षता ।
श्रीमथुरानाथतर्कवागीशः
अयञ्चापि मथुरानाथतर्कवागीशो बङ्गालदेशनिवासी अत एव ब्राह्मणोऽपि सन् बङ्गालित्वधर्मावच्छिन्न एवासीत् । एवं श्रीरामतर्कालङ्कारस्य चाऽयमात्म जतां तथा महती प्रसिद्धि प्राप्तस्य नव्यनैयायिकप्रवरतार्किक कल्पकशिरोमणि श्रीरघुनाथस्य शिष्यताञ्च दधानः, 'कोटालीपाडा'-नामकग्रामस्याऽतीवनिकट वति 'मानीहाटी'-नामकग्रामस्य निवासी चासीदिति श्रूयते ।।
अयञ्च श्रीमथुरानाथतर्कवागीशः (१५७०) ईसवीयकालीनो बहून् टीकाग्रन्थान् लिखितवान्, ये च 'माथुरी'ति नाम्ना प्रसिद्धि लब्धवन्तः । ते च टीकाग्रन्था अधिकांशतो रहस्यान्तत्वेन ख्यातिमागताः श्रतिगोचरीभूता दष्टि गोचरीभूता वा भवन्ति इति । यथा-बौद्धधिक्काररहस्यम्, दीधितिरहस्य मित्यादय इति चाने स्फुटीभविष्यति ।
तर्कवागीशेन लिखिता ग्रन्थाः
१. श्रीमथुरानाथः 'तत्त्वचिन्तामणि'-ग्रन्थस्योपरि 'तत्त्वचिन्तारहस्ये'ति टीकात्मक ग्रन्थं लिखितवान् । अयमेव ग्रन्थो रहस्यान्तत्वेन प्रसिद्धो वर्तते ।
२. एवमेव 'तत्त्वचिन्तामण्यालोकरहस्यम्' ।
३. दीधितिरहस्यम् ।
४. सिद्धान्तरहस्यम् ।
६. तथैव न्यायलीलावतीप्रकाशरहस्यम्' ।
७. एवं 'न्यायलीलावतीप्रकाशदीधितिरहस्यम्' ।
एवं कुसुमाञ्जलि-आत्मतत्त्वविवेक-ग्रन्थयोरुपरि या चास्ति दीधितिस्तत्र जायमाना श्रीमथुरानाथस्य 'माथुरी' सा चाऽत्यन्तमेव दुरूहा, जटिला, कठिना च वर्तते ।
अस्य श्रीमथुरानाथतर्कवागीशस्य चास्ति खल्वेको 'न्यायरहस्य'ति नामको ग्रन्थः, सोऽस्ति स्वतन्त्रो ग्रन्थः । तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणेऽस्मिन् ग्रन्थे न्यायशास्त्रस्य रहस्यमेव निहितमस्ति, अतोऽपूर्वोऽयं चास्ति ग्रन्थः । ।
अपि च विद्वान् संश्चायं श्रीमथुरानाथतर्कवागीशो महानेव भाग्यशाली आसीत् । यतोऽस्य महानुभावस्य वंशपरम्पराऽधुनातनकालावच्छेदेनापि चास्ति पूर्ववदेव प्रचलिता इति ।
श्यामाकान्ततर्कपञ्चाननमहोदया ये चेदानीमेव दिवं गता अभुवन्, ते इत्थं व्याहरन्त आसन् यदस्य वंशजा इदानीमपि 'मानीहाटी'-नामकेऽस्य ग्रामे निवसन्ति निर्वाहञ्च प्रकुर्वन्ति इति ।
श्रीगदाधरभट्टाचार्यः
अयं श्रीगदाधरभट्टाचार्यो न्यायशास्त्रस्य महान् विद्वानासन् । श्रीजीवा चार्यस्याऽऽत्मजः सन् बङ्गदेशनिवासी चापि श्रूयते। तथाऽयं श्रीभट्टाचार्यो
दर्शनशास्त्रस्येतिहासः बङ्गदेशीयत्वेऽपि रेन्द्रकुलोत्पन्नः, पवनामण्डलान्तर्गत- पक्ष्मीपाश'-नामकग्राम निवासी च श्रूयते । केचन 'बोगड़ा' स्थानीयामस्य जनिं वदन्ति ।
नवद्वीपे स्वास्तित्वसम्पन्नोऽयं श्रीभट्टाचार्यः हरिरामतर्कवागीशस्य सान्नि ध्यमवाप्य समस्तमपि न्यायशास्त्रमधीतवान् अत एव प्रकाण्डनैयायिकोऽभूत् ।
अस्य ‘जनिकालं सप्तदश ( १७वं २) शताब्द्या मध्यकालं प्रस्फोरयन्ति मनीषिणः । केचन विद्वांस १६५० ईसवीयकालीनमेनं प्रवदन्ति, विवदन्ते चात्र बहवः ।
श्रीहरिरामतर्कवागीशस्य युवावस्थायामेव स्वर्गगमनानन्तरं तस्मिन्नेव स्थानेऽध्यापनकार्यार्थमस्य नियुक्तिर्जाता । परन्त्वस्य महानुभावस्याऽध्यापन कार्यतः सर्वथाऽसन्तुष्टि गतास्तेऽन्तेवसन्तोऽध्येतुमेव नहि कामयन्ते स्म ।
अतोऽयं महानुभावो विद्वान् स्वीयाऽध्यापनस्य पदार्थतत्त्वज्ञानस्य वा सम्पुष्टि कर्तुकामोऽरण्ये प्रान्तरे वापि गत्वा तत्र लता-वृक्षादीन् सम्बोध्य पदार्थोपदेशमध्यापनदृष्ट्याऽहर्निशमनिशं विहितवन्त आसन् । तथा न्याय शास्त्रीयेषु कठिनस्थलेषु शास्त्रार्थरूपेण तैरेव. लतावृक्षादिभिः सह विचारचर्चा मपि विदधानः समये समये आसीत् इति च गच्छन्तः समागच्छन्तश्च छात्रा अध्यापकाश्च तदीयान् विचारान् अध्यापनञ्च शृण्वन्त आसन् । ततश्च ते सर्वेऽपि न्यायशास्त्रपदार्थानां सद्रूपतां विज्ञाय पुनरस्याऽध्यापन कार्यतः सर्वथा समाकृष्टाः सन्तोऽस्य पार्वेऽध्येतुं समागतवन्तः । इत्थञ्चाऽयं महानुभावः शतशोऽन्तेवासिनो ऽध्यापयामास ।
महान् विद्वान् श्रीभट्टाचार्यश्चलन्, भ्रमन्, पुरीषमुत्सृजन्, स्नानं प्रकुर्वन् सर्वदैव काले पदार्थं चिन्तयन्नेवाऽहनिशमनिशमासीत् ।।
अस्य महानुभावस्य विषये चास्त्येका किम्बदन्ती यदेकदाऽस्याऽऽत्मजाया विवाहः समुपस्थितो जातः । वरसहिता वरयात्रिणोऽपि समागताः । गोधलिना मको वैवाहिको लग्नोऽपि समाप्ति गतवान् । परन्त्वयं विद्वान् शौचाऽऽलयस्थाने सन्तिष्ठमानः पदार्थमनुचिन्तयन् पङ्क्ति वा विचारयन्नेव सर्वमपि लग्नकालं व्यतीतवान् । छात्राश्च सर्वेऽपीतस्ततो गुरुवरं समन्वेष्टुकामाः परिभ्रमन्ति स्म ।
गुरुवरा इतो गता इति जनैः कथ्यमाने छात्रास्तस्यामेव दिशि गतवन्तः । कियद् दूरमेव गतास्ते छात्राः किं पश्यन्ति यद् गुरवः कस्मिश्चिदेकान्तस्थाने वृक्षास्याऽधस्ताच्च सन्ति सन्तिष्ठमानाः, पुरीषञ्चोत्सृजन्ति ।
छात्रा अपि दर्शनानन्तरमेव दूरतः प्रोच्चारयन्ति-भो गुरवः ! लग्नकालस्तु समाप्ति गतवान् । गुरवो वदन्ति यत्-लग्नकालस्तु पुनरप्यागमिष्यति, परन्तु षडभिर्मासैश्चिन्तनविषयतां गतेयं पङ्क्तिस्त्वद्यैव ( इदानीमेव ) स्मृतिविषयतां गतेति महान् हर्षप्रकर्षः ।
इमे च दार्शनिका विद्वांसो वीतरागास्तपोधनाः बहिर्मुखतां गताः सन्तो ऽन्तर्मुखवृत्तिमापन्नाः स्वीयं यांवज्जीवनं पदार्थचिन्तनपुरःसरं यापयामासुः ।
अस्य लिखिता ग्रन्थाः सन्ति निम्ननिर्दिष्टाः । तथाहि-
१. तत्त्वचिन्तामणौ-आलोकटीका ।
२. न्यायकुसुमाञ्जलौ-टीका।
३. आत्मतत्त्वविवेके-दीधिति टीका।।
४. तत्त्वचिन्तामणौ-दीधितिप्रकाशिका ।
५. सामान्यनिरुक्ति-ग्रन्थः ।
६. मुक्तावल्यां-टीका।
७. दुर्गासप्तशती-टीका।
८. ब्रह्म निर्णयः ।
९. इतोऽतिरिक्ताः सन्ति चतुःषष्टिसंख्याकाः शक्तिवादयो वादग्रन्था अपि ।
तथाहि -
१. प्रामाण्यवादः– ज्ञानगतप्रामाण्यविचारप्रधानग्रन्थः ।
२, व्युत्पत्तिवादः-विभक्त्यर्थनिर्णयप्रधानग्रन्थः ।
३. शक्तिवाद:--पद-पदार्थयोः शक्तिनिर्णयग्रन्थः ।
इमे च प्रागुक्ता वादादयो दश वादान्ता ग्रन्था सन्ति अतीव प्रसिद्धि प्राप्ता ग्रन्थाः । अस्य सम्बन्धे चास्तीयमुक्तिः -
'यो गोतमीयं भुवि षोडशात्मकं, वादैश्चतुःषष्टिमितं समन्वितम् ।
चकार तं ताकिकचक्रवर्तिनं, गदाधरं गण्यगुणं न वेत्ति कः' ।
एवं कारणतावादः, मुक्तिवादः, विषयतावादः, सादृश्यवादः, अवच्छेद वादः, पर्याप्तिवादः, आख्यातवादः, नार्थवादः, स्मृतिसंस्कारवादः, कारकवादः, इत्यादयो वादाः सन्ति ।