cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
शिवराज सिंह चौहान
राजनैतिकं जीवनम्
शिवराज सिंह चौहान इत्याख्यस्य वंशे कोऽपि राजनेता नासीत् । सः स्वस्य व्यक्तित्वेन एव राजनीतिक्षेत्रं प्रविष्टवान् । शिवराज इत्यनेन नव(९)वर्षे लघुवयसि एव श्रमिकानां वेतनवृद्ध्यर्थं समागमः (rally) कारितः । सर्वे श्रमिकाः कर्मन्यासे (strike) उपविष्टाः आसन् । कर्मन्यासे श्रमिकानाम् इच्छा आसीत् यत् तेषां वेतनं द्विगुणं भवेत् । इदं कार्यं तस्य जीवनस्य प्रथमं राजनैतिककार्यम् आसीत् । तस्मिन् समये एकम् अभियानं प्रचलत् आसीत् । युवानः अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद् इत्यनेन सङ्घटनेन सह संयुक्ताः भवेयुः इति तस्य अभियानस्य लक्ष्यम् आसीत् । तेन कारणेन सर्वप्रथमं शिवराज सिंह चौहान दीर्घकालं यावत् अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद् इत्यनेन सङ्घटनेन सह संलग्नः आसीत् । १९७५ तमे वर्षे सः स्वस्य विद्यालयस्य छात्रसङ्घटनस्य अध्यक्षत्वेन चितः । सः छात्राणां हिताय निरन्तरं सङ्घर्षं कुर्वन् एकः प्रखरः छात्रनेता अभवत् । सः एकः लोकप्रियः नेता अपि अभवत् । राष्ट्रियविषयाणाम् उपरि अपि तेन छात्रैः सह बहूनि कार्याणि कृतानि सन्ति ।
१९७७-७८ तमे वर्षे सः अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद् इत्यस्य सङ्घटनस्य सङ्घटनमन्त्री आसीत् । तदनन्तरं १९७८ तः १९८० पर्यन्तं सः मध्यप्रदेशराज्यस्य अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद् इत्यस्य सङ्घटनस्य संयुक्तमन्त्रिपदं प्राप्तवान् । तत्पश्चात् १९८० तः १९८२ पर्यन्तं सः तस्यैव सङ्घटनस्य महासचिवपदे कार्यं कृतवान् । १९८२ तः १९८३ पर्यन्तं सः राष्ट्रियकार्यकारिण्याः सदस्यः आसीत् । ततः परं १९८४ तः १९८५ पर्यन्तं सः मध्यप्रदेशराज्यस्य भारतीय जनता युवा मोर्चा इत्यस्य सङ्घटनस्य संयुक्तसचिवपदं, १९८५ तः १९८८ पर्यन्तं महासचिवपदं, १९८८ तः १९९१ पर्यन्तं अध्यक्षपदं च आरूढवान् आसीत् । एतेषु सर्वेषु पदेषु तेन निष्ठापूर्वकं कार्यं कृतम् आसीत् ।
१९९० तमे वर्षे शिवराज सिंह चौहान प्रथमवारं बुधनी-विधानसभाक्षेत्रस्य विधायकत्वेन चितः । ततः परं १९९१ तमे वर्षे सः विदिशा-लोकसभाक्षेत्रस्य संसद्सदस्यः अभवत् ।
तत्पश्चात् १९९१-९२ तमे वर्षे शिवराज सिंह चौहान अखिल भारतीय केसरिया वाहिनी इत्यस्य सङ्घटनस्य संयोजकपदं प्राप्तवान् । १९९२ तमे वर्षे सः अखिल भारतीय जनता युवा मोर्चा इत्यस्य सङ्घटनस्य महासचिवपदम् आरूढवान् । १९९२ तः १९९४ पर्यन्तम् अयं भारतीय जनता पार्टी पक्षस्य प्रदेशमहासचिवपदं प्राप्तवान् । १९९२ तः १९९६ पर्यन्तं मानव संसाधन विकास मन्त्रालय इत्यस्य परामर्शदात्र्याः समितेः, १९९३ तः १९९६ पर्यन्तं श्रम एवं कल्याण मन्त्रालय इत्यस्य समितेः, १९९४ तः १९९६ पर्यन्तं हिन्दी सलाहकार नामिकायाः समितेः च सदस्यतां प्राप्तवान् ।
१९९६ तमे वर्षे शिवराज सिंह चौहान विदिशा-लोकसभाक्षेत्रात् पुनः संसद्सदस्यत्वेन चितः । १९९६-९७ तमे वर्षे नगरीय एवं ग्रामीण विकास मन्त्रालय इत्यस्य समितेः, मानव संसाधन विकास विभागस्य परामर्शदात्र्याः समितेः च सदस्यः अभवत् । १९९८ तमे वर्षे अयं तृतीयवारं विदिशा-लोकसभाक्षेत्रात् संसद्सदस्यत्वेन चितः । १९९८-९९ तमे वर्षे प्राक्कलन-समितेः सदस्यः अभवत् । पुनः १९९९ तमे वर्षे चतुर्थवारं विदिशा-लोकसभाक्षेत्रात् संसद्सदस्यः अभवत् । १९९९-२००० तमे वर्षे कृषिसमितेः, १९९९ तः २००१ पर्यन्तं सार्वजनिक उपक्रम इत्यस्याः समितेः च सदस्यतां प्राप्तवान् ।
२००० तः २००३ पर्यन्तम् अयं भारतीय जनता युवा मोर्चा इत्यस्य सङ्घटनस्य राष्ट्रियाध्यक्षः आसीत् । अस्मिन् कार्यकाले एव सः लोकसभायाः सदनसमितेः अध्यक्षः, भारतीय जनता पार्टी पक्षस्य राष्ट्रियसचिवः अभवत् । २००० तः २००४ पर्यन्तं सञ्चारमन्त्रालयस्य परामर्शदात्र्याः समितेः सदस्यतां प्राप्तवान् । पुनः पञ्चमवारं विदिशा-लोकसभाक्षेत्रात् संसद्सदस्यत्वेन चितः । स्वस्य सरलस्वभावात् तस्य जीवने काऽपि बाधा न आगता । निरन्तरं तेन नूतनपदमारुह्य राज्यस्य विकासाय अनेकानि कार्याणि कृतानि सन्ति ।
२००४ तमे वर्षे शिवराज सिंह चौहान कृषिसमितेः सदस्यः, भारतीय जनता पार्टी पक्षस्य राष्ट्रियमहासचिवः, भारतीय जनता पार्टी संसदीय बोर्ड इत्यस्य सचिवः, केन्द्रीय चुनाव समिति इत्यस्याः सचिवः, लोकसभायाः आवाससमितेः अध्यक्षः च अभवत् ।
२००५ तमे वर्षे अयं भारतीय जनता पार्टी पक्षस्य प्रदेशाध्यक्षत्वेन नियुक्तः अभवत् ।
मुख्यमन्त्रित्वेन शिवराज सिंह चौहान
२००५ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के (२९/११/२००५) मध्यप्रदेशराज्यस्य राज्यपालः शिवराज सिंह चौहान इत्यनेन मुख्यमन्त्रिपदस्य शपथम् अकारयत् । सः मध्यप्रदेशराज्यस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्रिणः बाबूलाल गौर इत्याख्यस्य स्थाने मुख्यमन्त्रिपदं प्राप्तवान् । २००८ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के (१२/१२/२००८) द्वितीयवारं मध्यप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन शिवराज सिंह चौहान चितः । २०१३ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य चतुर्दशे दिनाङ्के (१४/१२/२०१३) अयं तृतीयवारं मुख्यमन्त्रिपदम् आरूढवान् । मध्यप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन राज्यस्य विकासाय कार्यं कुर्वन् अस्ति ।
मध्यप्रदेशराज्यस्य स्वर्णिमद्रष्टा
शिवराज सिंह इत्याख्यस्य जन्म ग्रामे अभवत् । अतः सः ग्रामस्य अर्थव्यवस्थां सम्यक्तया जानाति । तेन मध्यप्रदेशराज्यस्य विकासाय महत्कार्यं कृतम् अस्ति । अतः इदानीं मध्यप्रदेशराज्यं भारतस्य विशिष्टराज्येषु अन्यतमं जातम् अस्ति । मध्यप्रदेशराज्ये उद्योगानां वृद्धिः अपि जायमाना अस्ति ।
स्वर्णिममध्यप्रदेशस्य लक्ष्यं मनसि निधाय 'आओ मध्यप्रदेश बनाए' इत्यनेन अभियानेन सः जनान् संयुक्तान् कुर्वन् अस्ति । २०११-१२ तमे वर्षे मध्यप्रदेशराज्यस्य विकासस्य मानं १० प्रतिशतात् अधिकम् अभवत् । कृषेः विकासस्य मानं १८ प्रतिशतं जातम् । मध्यप्रदेशराज्यस्य इतिहासे इदं प्रथमवारम् अभवत् ।
मध्यप्रदेशराज्यस्य योजनाः
शिवराज सिंह चौहान इत्याख्येन स्वस्य कार्यकालस्य आरम्भे अनेकानां योजनानां प्रारम्भः कृतः आसीत् । प्रतिवर्षं मध्यप्रदेशराज्यस्य विकासाय नूतनां योजनां योजयति । मध्यप्रदेशराज्यस्य विकासाय अस्य महत्वपूर्णं योगदानं वर्तते । अनेन याः योजनाः आरब्धाः तासां नामानि अधो लिखितानि सन्ति -
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९५९ जननम्
साम्प्रदायिकहिंसा
१९८१ सक्खविरोधिहिंसा
गोधराकाण्डः
२००२ गुजरातहिंसा
मुजफ्फरनगरहिंसा
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साँखर
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोकाककरदण्टु
करदण्टु नामकं मधुरखाद्यम् एतत् कर्णाटके प्राप्यमाणं विशिष्टं खाद्यम् अस्ति । तत्रापि गोकाकनगरे निर्मितं करदण्टु सुप्रसिद्धम् अस्ति । प्रादेशिकभाषया करद नाम भर्जितं(घृते) अण्टु नाम निर्यासः ।
एतस्य निर्माणार्थम् उपयुज्ज्यमानानि पदार्थानि
खादनयोग्यः निर्यासः, शुष्काणि फलानि, चणकपिष्टं, गुडः, भल्लातकं ,वातामं शुष्कद्राक्षा इतराणि पौष्टिकानि पादार्थानि। कर्णाटकराज्ये बेळगावीमण्डलस्य गोकाक, तथा बागलकोटेमण्डलस्य अमीनगड करदण्टुनिमित्तं प्रसिद्धे नगरे स्तः ।
वर्गः:कर्णाटकस्य खाद्यानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अभेरिरागः
अभेरी, कर्णाटकसंगीतस्य एकः रागः अस्ति। अभेरी रागः, भविष्यत् द्वासप्ततिः मेलकर्ता रागाणां द्वविंशति ’खरहरप्रिय’ रागस्य जन्य रागः अस्ति।
हिन्दुस्थानीसंगीतस्य मप्लासि रागः अभेरि रागः इव अस्ति।
रचना एवं लक्षणानि
अभेरि एकं आढव- सम्पूर्ण रागः अस्ति। तस्य आरोहणावरोहणयोः च इयं रीतिरस्ति- अस्मिन् रागे प्रस्तुतः स्वराः सन्ति - चतुशृति ऋषभं, साधारण गान्धारं, शुध्दमध्यमं, चतुशृति दैवतं, कैसिकि निशादं च। एतानि स्वरानि सहितं केचन गमकानि अपि अभेरि रागस्य भागं सन्ति। अस्य रागस्य आरोहणं उदयरविचन्द्रिका(अथवा शुध्दधन्यासी) रागस्य आरोहणं इव, च अवरोहणं ’खरहरप्रिय’ रागस्य अवरोहणं एव अस्ति। इदं रागस्य स्वराणं उपरि बहूनि अभिप्रयानि सन्ति । अभेरि भाषङग रागं इत्यपि च परिगणितम् अस्ति। अस्मिन् रागे शुध्ददैवतस्य परिचयस्य कारणात् अन्य दृष्ठी प्रकारे अयं रागः ’नटभैरवी’रागस्य जन्यं अस्ति, चतुशृतिदैवतेन सह।
अयं रागः भाग्यश्री रागस्य समीपं रागः अस्ति। भाग्यश्री रागे,गान्धारं मन्दरीत्य गायनं करणीयम्। अथैव यदि गान्धारे व्यतासं भवति, तदा अभेरी रागः भाग्यश्री एव श्रूयते।
प्रसिद्ध संयोजनानि
कर्नाटक शास्त्रीय संगीते, सन्ति त्रीणि प्रमुखानि संयोजकानं एक:, त्यागराज महोदयेन संयोजिता कृतिः ’नगुमोमु गनलेनि’ अभेरि रागस्य अतिप्रसिद्धसंयोजनम् अस्ति। मैसूरुवासुदेवाचार्येन विरचितकृतिः ’भजरे मानसा’ अभेरि रागस्य अन्यप्रमुखसंयोजनम् अस्ति।
एवमेव मुत्तुस्वामि दीक्षितर् महोदयस्य अभेरिरागे ’वीणाभेरी’ विरचितम् अस्ति। किन्तु अधुना प्रयोगे अस्ति’अभेरि’ एवं ’वीणाभेरी’ रागयोः मध्ये व्यत्यासं अस्ति, ते एकमेव नास्ति।
अभेरि रागे बहूनि स्वरसञ्चरानि अपि सन्ति। अस्मिन् रागे बहूनि चलनचित्रगीतानि अपि विरचितानि सन्ति।
संभंदित रागानि
यदा अभेरि रागस्य स्वरानि ’ग्रहभेदं’ कृत्वा वर्गितं भवति चेत्, तदा अन्य त्रीणि जन्यरागानि लभितवन्तं - मोहनकल्यणि, केदारगौळि, आरभि इति।
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
दैवी सम्पद्विमोक्षाय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
दैवी सम्पत् विमोक्षाय निबन्धाय आसुरी मता मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभिजातः असि पाण्डव ॥
अन्वयः
पाण्डव ! दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय मता । मा शुचः । दैवीं सम्पदम् अभिजातः असि ।
अर्थः
दैवी सम्पत् संसाररूपं बन्धनं नाशयति, आसुरी तु तदेव बन्धनं जनयति । त्वं शोकं मा कार्षीः । अभयसत्त्वसंशुद्धिप्रभृतयः गुणाः यथा सम्भवन्ति तथा उत्पन्नोऽसि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
05 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सम्भाषणसन्देशः
संस्कृतभाषया प्रकाश्यमामना अद्वितीया वर्णयुता मासपत्रिका । सप्टेम्बर् १९९४ तमे वर्षे  प्रथमसञ्चिका मुद्रिता ।  २०१९ तमे वर्षे पत्रिकायाः रजतमहोत्सवः अभवत् । एषा पत्रिका प्रकाशनारम्भात् परम् एकमपि मासम् अविहाय निरन्तरं प्रकाशमाना विद्यते ।
इतिहासः
भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा इत्युक्तदिशा आदशसहस्रात् वर्षेभ्यः संस्कृतभाषा सनातनभारतीयपरम्पराम् प्रभावयन्ती वर्तते । अनया भाषया अनेकानि काव्यानि अनेके च शास्त्रग्रन्थाः विरचिताः । किन्तु गच्छता कालेन अनवधानेन, आत्मविस्मृत्या, आङ्ग्लजनानां शिक्षणस्य प्रभावेण च जनाः संस्कृते अरुचिं प्रादर्शयन् । जनसामान्यानां व्यवहारभाषा केवलं विदुषां वाक्यार्थगोष्ठ्यामेव अवशिष्टा । जनानाम् अनादरपात्रभूताम् एतां गीर्वाणभाषां पुनरुज्जीवयितुं संस्कृतभारती सङ्घटनम् रचितम् । सङ्घटनारम्भकाले एव संस्कृतपत्रिकां प्रकाशयितुं कैश्चित् उत्साहः प्रदर्शितः । परन्तु आदौ पठितॄणां निर्माणं भवेत् इति कारणतः सम्भाषणशिबिराणि  आरब्धानि ।  सम्भाषणशिबिरद्वारा संस्कृतपठनम् आरब्धवतां जनानां पठनाय सम्भाषणसन्देशपत्रिका १९९४ तमे वर्षे आरब्धा । जनेभ्यः संस्कृते विद्यमानं ज्ञानं संस्कृतस्य विचारांश्च जनान् प्रति प्रापयति पत्रिका ।
उद्देश्यानि
अधोविद्यमानान् उद्देशान् मनसि निधाय एषा पत्रिका आरब्धा ।
प्रधानविभागाः
आरम्भकालतः अपि अनेके विभागाः स्थिररूपेण एतस्यां पत्रिकायां वर्तन्ते । यथा -
विशेषाङ्कः
१९९६ तः प्रतिवर्षं विजयदशमीविशेषाङ्कः विजयदशमीकाले प्रकाश्यते । २००६ तमे वर्षे भारतगौरवविशेषाङ्कः गुरूजीगोलवल्कर् जन्मशताब्दाङ्गतया प्रकाशितः आसीत् ।
पुरस्काराः
पत्रिकायाः कृते नागपुरस्थेन कविकुलगुरुकालिदासविश्वविद्यालयेन प्रशस्तिः दत्ता वर्तते ।
इतराणि कार्याणि
सम्भाषणसन्देशन्यासः पत्रिकाप्रकाशनेन सह इतराणि कार्याणि अपि करोति । यथा भाषापाकपरीक्षा, लेखकानुवादकवर्गः इत्यादीन् चालयति ।
डेविड दे हेया
डेविड दे हेया(David de Gea) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३०१
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३०१ १३०१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
सूत्रार्थः
पुरुषस्य ख्यातेः ( साक्षात्कारस्य ) कारणेन गुणान् प्रति, या उपेक्षाबुद्धिः भवति, सा एव परवैराग्यः उच्यते॥ १६॥ दृष्टेषु, वेदबोधितेषु च विषयेषु दोषद्रष्टा वितृष्ण-साधकः ( विवेकख्यातिकाले ) पुरुषस्य (परमात्मनः) दर्शनस्य अभ्यासेन तस्य पुरुषतत्त्वस्य शुद्धेः ज्ञानेन तृप्तचित्तयुक्तः भूत्वा स्थूलस्वरूपयुक्तेभ्यः, सूक्ष्मस्वरूपयुक्तेभ्यः च गुणेभ्यः अपि विरक्तः भवति। ( एवं प्रकारेण) द्वौ वैराग्यौ भवतः ( अपरः, परश्च)। एतयोः यः पश्चवर्ती अस्ति, सः ज्ञानस्य चरमकोटिकः  वैशद्यमात्रः  अस्ति, यस्य उदये सति आत्मदर्शी योगी एवम् अनुभवति यत्, प्राप्तव्यस्य प्राप्तिः जाता अस्ति, नष्टव्याः क्लेशाः नष्टाः जाताः सन्ति, एवञ्च (तत्) शृङ्खलाबद्धं संसारचक्रं भग्नं जातम् अस्ति, यस्य भग्नं विना जीवः पुनर्जन्मचक्रे बद्धः भूत्वा अनेकवारं जन्म प्राप्नोति, मृत्युं च प्राप्नोति। ज्ञानस्य पराकाष्ठा एव परवैराग्यम् अस्ति। कैवल्यम् एतस्य एव  नान्तरीयकः  अस्ति॥ १६॥
Indifference to the subtlest elements, constituent principles, or qualities themselves (गुणाः), achieved through a knowledge of the nature of pure consciousness (पुरुषः), is called supreme non-attachment (परवैराग्यम्).
व्यासभाष्यम्
दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्तः पुरुषदर्शनाभ्यासात्तच्छुद्धिप्रविवेकाप्यायितबुद्धिर्गुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति । तद्द्वयं वैराग्यम् । तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रं, यस्योदये प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते—प्राप्तं प्रापनीयं, क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः । छिन्नः श्लिष्टपर्वा भवसङ्क्रमः, यस्याविच्छेदाज्जनित्वा म्रियते । मृत्वा च जायत इति । ज्ञानस्यैव पराकाष्ठा वैराग्यम् । एतस्यैव हि नान्तरीयकं कैवल्यमिति ॥१६॥
भाष्यार्थः
दृष्टानां, वेदबोधितानां च विषयाणां दोषान् यः पश्यति, सः वितृष्णसाधकः ( विवेकख्यातिकाले ) पुरुषस्य दर्शनस्य अभ्यासेन तस्य पुरुषतत्त्वस्य शुद्धेः ज्ञानेन तृप्तचित्तयुक्तः भूत्वा स्थूलस्वरूपयुक्तेभ्यः, सूक्ष्मस्वरूपयुक्तेभ्यश्च अपि गुणेभ्यः विरक्तः भवति। ( एवमेव ) द्वौ वैराग्यौ भवतः ( अपरः, परश्च)। एतयोः यः पश्चवर्ती अस्ति, सः ज्ञानस्य चरमकोटिकः वैशद्यमात्रः (वैशद्य - Purity) अस्ति। तस्य ज्ञानस्य उदये सति आत्मदर्शी योगी अनुभवति यत्, प्राप्तव्यस्य प्राप्तः जाता अस्ति, नष्टव्यस्य क्लेशस्य नाशः जातः अस्ति, (तत्) शृङ्खलाबद्धं संसारचक्रं भद्नं जातमस्ति, यस्य भग्नं विना जीवः जन्ममरणयोः चक्रे सततं परिभ्रमति। ज्ञानस्य पराकाष्ठा एव परवैराग्यम् अस्ति। कैवल्यम् अपि एतस्य संसारचक्रस्य नान्तरीयकम् अस्ति। नान्तरीयकम् अर्थात्, प्रतिबन्धकस्य (अत्र संसारस्य) अभावः ॥ १६॥
विशेषार्थः
'अपरवैराग्य' स्य लक्षणम् उक्त्वा सूत्रकारः अधुना 'परवैराग्य'स्य लक्षणं कथयति। तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् – पुरुषख्यातेः यद् गुणवैतृष्ण्यं, तत् परं वैराग्यं परवैराग्यमित्यर्थः। पुरुषख्याति-सिद्धेः अनन्तरं पुरुषस्य साक्षात्कारत्वात् साधकस्य चित्तस्य या सत्त्वगुणं प्रति अर्थात् सात्त्विकवृत्तिं प्रति अपि या वितृष्णा भवति, सा एव  'परवैराग्यम्'  इत्युच्यते। एतत्तु स्पष्टं जातम् अस्ति यत्, परवैराग्यं लौकिकान्, पारलौकिकान् च विषयान् प्रति वितृष्णायाः रूपेण भवति। परवैराग्यं ज्ञानमात्रं प्रति अर्थात् ( सत्त्व)-गुणं प्रति अपि वितृष्णारूपं भवति।  'प्रथमं वैराग्यं विषयविषयं द्वितीयं गुणविषयम् भवति ।'
अपरवैराग्यात् सम्प्रज्ञातसमाधिः सिद्ध्यते। अत एव अपरवैराग्यं सम्प्रज्ञातसमाधेः हेतुः उत उपायः अभवत्। किन्तु एतत् (अपर)-वैराग्यम् असम्प्रज्ञातसमाधेः साक्षात् हेतुः उत उपायः न भवितुम् अर्हति, यतः एतत् सम्प्रज्ञातसमाधिफलकम् अर्थात् ज्ञानफलकम् अस्ति। परवैराग्यं, यत् एतत् सम्प्रज्ञानम् उत ज्ञानं प्रति प्रति वितृष्णारूपम् उत औदासीन्यरूपं भवति, अतः तत् असम्प्रज्ञातसमाधेः साक्षात् हेतुः उत उपायः न भवति। अत एव एतत् 'परम्' उत 'प्रकृष्टम्' वैराग्यम् इत्युच्यते।  'तद्वैराग्यं परं प्रकृष्टं...भवति, निरोधसमाधेः अत्यन्तानुकूलत्वात्'।
शब्दार्थः
• तत् = that
• परम् = is higher, superior, supreme, transcendent
• पुरुष = pure consciousness, Self
• ख्यातेः = through knowledge, vision, discernment
• गुण = elements, prime qualities, constituents, attributes; (three gunas of sattvas, rajas, tamas)
• वैत्युष्ण्यम् = state of freedom from desire or craving (for the gunas)
= विशेषशब्दार्थः = दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्तः -  लौकिकानां, पारलौकिकानां च विषयाणां दोषाणां साक्षात्कारकर्ता वीतरागसाधकः पुरुषदर्शनाभ्यासस्य कारणेन विवेकख्यातिकाले पुरुषस्य शुद्धस्वभावस्य साक्षात्कारस्य अभ्यासे ( 'पौनःपुन्येन निषेवणं तस्मात्' - निषेवणम् - पुरुषतत्त्वस्य पौनःपुन्येन अभ्यासः) सति ।
प्रविवेकेन -  गुणपुरुषयोः प्रकर्षेण विवेकः - प्रविवेकः तेन, विविक्तज्ञानेन, तात्त्विकज्ञाने वा।
आप्यायितबुद्धिः ( भूत्वा ) - 'आप्यायिता, परिपूर्णा, कृतकृत्या', 'तृप्ता, समाप्तपुरुषार्था' बुद्धिः यस्य सः तथोक्तो भूत्वा अर्थात् परिपूर्णबुद्धियुक्तो भूत्वा उत आप्तबुद्धियुक्तो भूत्वा।
व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यो गुणेभ्य: -  अभिव्यक्तिरूपधर्मैः, अनभिव्यक्तिरूपधर्मैः च युक्तेभ्यः गुणेभ्यः ( सत्त्वरजस्तमस् ) । सर्वथा विरक्त इति - विरक्तः अर्थात् उदासीनः भवति।
एवं प्रकारेण सह 'विवेकख्यातेः' अपि विरक्तः भवति, यतः विवेकख्यातिः अपि तु सत्त्वगुणात्मिका एव भवति।
कृषीवलः
भरतदेश: ग्रामाणां दश:।अत्र कृषिकर्म एव प्रधान:।सः सकलस्य देशस्य अन्नदाता भवति।सः वृष्टयतपन् अविगणय्य क्षेत्रे आदिनं कर्य करोति।
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
'स तथाभूतो योगी गुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्म केभ्यः सर्वथा विरक्तः सत्त्वपुरुषान्यताख्यातावपि गुणात्मिकायां यावद्विरक्त इति ।'
कृषीवलः
सः प्रतःकाले सुर्योदयात्पुर्वमेव शयनादुत्तिष्ठति।क्षेत्रं गच्छति।हलात् क्षेत्रं कर्षति।समये बिजानि वपति।क्षेत्रं पुत्रवत अहॊरात्रं रक्षति ।बीजाअनडकुरितानि सस्यनि जलेन सिञ्चति।सस्यसंवर्धने बधाकानि तृणादीनि उन्मूलयति।सयनि वर्धयित्व फलितनि करोति।पक्केभ्य: फलेभ्य: धान्यक्णान् संगृहणाति।गृहं प्रत्यावश्यकं धान्यां निवेश्य आधीकं धान्यं विपण्यां विक्रीणाती।कृषीवलस्य भार्या आपि कृषीकर्येषु पत्युः सहाय्यं करोति।सा अपि क्षेत्रं गत्वा भर्तुः सहकर्मचरि भवति।किन्तु आस्माकं देषे कृषीकर्म वृष्टयधीनम्।यत्र नदीनां सरसां च समीपे क्षेत्रं वर्तते तत्र क्षेत्रस्य कृते जलसौलभ्यम् आधिकम् ।तत्र कुल्याः कृत्वा क्षेत्रं काले जलेन सिञ्चति ।केषुचित्क्षेत्रेषु इदृशं सौकर्य न प्राप्यते।तद जलं दूरादानेतव्यम्: क्षेत्रं च सेचनीयम्।कृषीफलं च प्रप्यम्।एवं कृषीवल: आवर्ष क्लेशं विषह्य लोकाय अन्नं ददाति।अतः अन्नदतां इति तस्य सार्थकं नम।
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
तद् द्वयं वैराग्यम् -
कृषीवलः
इदानीतनदिनेषु अनावृष्टिरधिका वर्तते। अन्नदतुः परिस्थितिः शोचनीया वर्तते।सर्वकारः तस्य साहाय्यार्थ यद्यपि प्रयतते तथापि तस्य कष्टं न दुरीकृतम्।आस्यां दिशी सर्वै: प्रयतितव्यम्।सहनुभूत्या च वर्तितव्यम्।
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
(१) अपरवैराग्यम्
कृषीवलः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
'तस्मादुभयं परस्परभिन्नं वैराग्यमित्यर्थः ।' तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम्-तत्र-तयोर्द्वयोर्मध्ये, अर्थात् तयोः उभयोः वैराग्ययोः मध्ये। यदुत्तरम्, यत् परवर्तिनं वैराग्यम् अस्ति अर्थात् 'परवैराग्यम्' । तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् - तत् (परमवैराग्यम्) ज्ञानस्य प्रसादमात्रम् एव अस्ति। चरमकोटिकः वैशद्यः (वैशद्य - Purity) अस्ति एवञ्च निविषय-प्रतिफलमात्रम् अस्ति। अर्थात् तत्र ज्ञेयं किमपि नावशिष्यते। तत् ज्ञेयविषयराहित्यं 'मात्र'-शब्दस्य प्रयोगेण प्रकटितः भवति।  'मात्रग्रहणेन निर्विषयतां सूचयति, तदेवं हि तादृशं चित्तसत्त्वं रजोलेशमलेनापि अपरामृष्टम् अस्याश्रयोऽत एव ज्ञानप्रसाद इत्युच्यते ।
एतस्य ज्ञानप्रसादस्य स्वरूप-वर्णनं कुर्वन् भाष्यकारः कथयति यत् -
यस्योदये —  जिस ( ज्ञानप्रसाद ) के उदित होने पर ।
प्रत्युदितख्यातिः -  आत्मज्ञानयुक्तः योगी, 'निष्पन्नात्मज्ञानो योगी' एवं मन्यते उत ईदृशं जानाति -
1) प्राप्तं प्रापणीयम् - यत्किमपि प्राप्तव्यम् आसीत्, तत् प्राप्तम् अस्ति।
2) क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः - नष्टव्याः पञ्चक्लेशाः नष्टाः जाताः। क्षि+क्तः =क्षीणाः, नष्टाः (बहु० ) /क्षि+ तव्यत् = क्षेतव्याः (बहु० ) नष्टकर्तव्याः क्लेशाः। श्लिष्टपर्वा - सम्मिलिताः ( संयुक्ताः) पर्वयुक्ताः। श्लिष्टानि संगुम्फितानि पर्वाणि खण्डानि यस्यासौ। भवसंक्रमः - भवः, जन्म, संसारो वा तस्य संक्रमः चक्रम्, संसारचक्रम् । 'देहादेहान्तरसञ्चाराख्यः संसारः। छिन्नः जातः उत छिन्न-भिन्नः जातः।
देशभक्तिः
दॆशभक्त्या मनुष्यः अमरपदं प्राप्तुं शक्नॊति ।
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
यस्य - संसारचक्रस्य, अविच्छेदात् – विच्छेदनत्वात् (जन्तुः) जनित्वा अर्थात् जन्म प्राप्य, म्रियते - मरणं प्राप्नोति। मृत्वा च - मरणं प्राप्य जायते - जन्म भवति। इति — एषः शब्दः वाक्यसमाप्तेः सूचकः अस्ति। विषयस्य उपसंहारं कुर्वन् भाष्यकारः कथयति यत् -
देशभक्तिः
वर्गः:सामाजिकगुणाः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् (योगसूत्रम्)
शब्दार्थः
ज्ञानस्यैव पराकाष्ठा वैराग्यम् - एतत् (पर)वैराग्यम् एव ज्ञानस्य पराकाष्ठा अर्थात् अन्तिमा सीमा अस्ति। एतस्याः सीमायाः अनन्तरम् अर्थात् 'असम्प्रज्ञातसमाधि'-काले ज्ञानम् अपि न भवति।
एतस्यैव हि नान्तरीयकं कैवल्यम् - एतस्य परवैराग्यस्य एव अविनाभावी नियतपरवर्ती ( Necessary corrollary or invariable consequent ) विदेहकैवल्यम् अस्ति।
'तस्मादेतस्य हि नान्तरीयकमविनाभावि कैवल्यमिति ।
अर्थात् एतस्य परवैराग्यस्य उदये सति कैवल्यम् अवश्यम्भावी भवति, अत एव कैवल्यं परवैराग्यस्य नान्तरीयकः इत्युच्यते। नान्तरीयकम् - अन्तरा = विना, भवतीति ( अन्तरा+छ:, गहादित्वात् छप्रत्ययः ) अन्तरीयम्; तदेव स्वार्थे कप्रत्ययात् अन्तरीयकम् (तद् विना जायमानम् अर्थात् तस्मात् असम्बन्धितम्); एतस्य विपरीते अर्थे, 'न तथा' इति नान्तरीयकम् (नैकधेत्यादिवत्सुप्सुपासमासः), अविनाभावी, उत अवश्यम्भावी, नियतसम्बन्धी। अत एव उच्यते यत्,  'येन विना यन्न भवति तन्नान्तरीयकम् ।' अत्र, येन ( कैवल्येन ) विना ( यत् परवैराग्यं ) न भवति, तत् (कैवल्यं) नान्तरीयकम् अविनाभावि (नियतम् -यो०वा पृ० ५१)। कैवल्यं विना परवैराग्यं न भवति, एतस्य कथनस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, परवैराग्ये प्राप्ते सति कैवल्यम् अपि नियतरूपेण भवति। एवं भवितुं नार्हति यत्, परवैराग्यं तु भवेत्, परन्तु कैवल्यं भवेत्। 'एतस्मिन्नेव सति कैवल्यमावश्यकं नान्यस्मिन् ज्ञाने यमनियमादौ वैराग्ये वा तत्सत्त्वेऽप्यसम्प्रज्ञातानुदयेनाशेषतः प्राचीनकर्मक्षयानियमतः कषायसम्भवतश्च मोक्षे विलम्बसम्भवादिति ॥ १६ ॥
अथोपायद्वयेन निरुद्धचित्तवृत्तेः कथमुच्यते सम्प्रज्ञातः समाधिरिति।
अधुना द्वयोः ( अभ्यास-वैराग्ययोः ) उपाययोः निरुद्धचित्तवृत्तियुक्तस्य साधकस्य सम्प्रज्ञातसमाधेः कः प्रकारः भवति ? इति उच्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मधुः
सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैः अपि मुमुक्षुभिः कुरु कर्म एव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥
अन्वयः
एवं ज्ञात्वा पूर्वैः मुमुक्षुभिः अपि कर्म कृतम् । तस्मात् पूर्वैः कृतं पूर्वतरं कर्म एव कुरु ।
अर्थः
कर्मफलेच्छारहितं पुरुषं कर्माणि न लिम्पन्ति । इत्थं ज्ञात्वा प्राचीनकाले मुमुक्षुभिः पुरुषैः कर्म आचरितम् । अतः भवान् अपि प्राचीनैः यथा कर्म कृतं तथा कर्म आचरेत् ।
शाङ्करभाष्यम्
नाहं कर्ता न मे कर्मफले स्पृहेति-एवमिति। एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरप्यतिक्रान्तैर्मुमुक्षुभिः, कुरु तेन कर्मैव त्वं न तूष्णीमासनं नापि संन्यासः कर्तव्यस्तस्मात्त्वं
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बाबरी मस्जिद
वर्गः:इस्लाममतम् वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
अन्वयः
यः अनपेक्षः शुचिः दक्षः उदासीनः गतव्यथः सर्वारम्भपरित्यागी मद्भक्तः सः मे प्रियः ।
सुलभा
प्रधानः कश्चन राजर्षिः । तस्य पुत्री एव सुलभा । एषा ब्रह्मचारिणी ब्रह्मनिष्ठा महातपस्विनी च आसीत् । एतादृशी सुलभा जनकमहाराजस्य कीर्तिं श्रुतवती । जनकः तु ब्रह्मज्ञानी एव । तस्य ब्रह्मज्ञानेन राजसभा अपि शोभते स्म । किन्तु तस्मिन् स्वस्य विश्वासः, अन्येषाम् अभिमतं खण्डयित्वा स्ववादप्रतिष्ठापनस्य प्रवृत्तिः अधिका आसीत् । एषा प्रवृत्तिः  विवेकिनः साधुसेवकस्य जनकस्य न अपकीर्तिकारिका इति सुलभायाः विश्वासः । तस्य विषये सुलभायाः कोमलहृदये उद्भूतकरुणया तस्य भ्रमां दूरीकर्तुं सा निश्चितवती ।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष...
अर्थः
यः पुरुषः निःस्पृहः शुद्धः चतुरः तटस्थः अपगतभयः सर्वेषां कर्मणां फलं त्यजन् भगवद्भक्तः च वर्तते सः मम अभीष्टः ।
सुलभा
जनकस्य दुरभिमानः
पञ्चशिखः ब्रह्मज्ञानसम्पन्नः कश्चन महर्षिः । एषः कपिलायाः पुत्रः। एषः कदाचित् जनकेन सह संवादं कृत्वा नास्तिकादिदुष्टमतानां खण्डनं कृत्वा तस्मै तत्त्वोपदेशं कृतवान् आसीत् । (एतेन जनकाय पञ्चशिखः विषये बहुभक्तिगौरवं च आसीत् ) । तथापि ज्ञानदृष्ट्या जनकः अपूर्णः इति सुलभा चिन्तितवती । तं योगबलेन सूक्तमार्गे आनेतुं सा सुन्दरतपस्विन्याः रूपेण मिथिलाम् आगतवती । महाराजः जनकः तस्याः स्वागतं कृत्वा अर्घ्यपाद्यादीनि दत्त्वा सत्कारं कृतवान् । सा भोजनानन्तरम् आनन्देन आसनारूढा अभवत् । बहुनम्रतया महाराजः पृच्छति । देवि भवती का ? कौ भवत्याः पितरौ ? केन कारणेन इहागतास्ति ? अहं भवत्या सह पारमार्थस्य चर्चां कर्तुम् इच्छामि इति । सुलभा किमपि न उक्तवती । तूष्णीम् आसीत् । एतद् दृष्ट्वा महाराजः, अहं परमयोगी महात्मा पञ्चशिखस्य शिष्यः अस्मि । अहं साङ्ख्यशास्त्रस्य योगशास्त्रस्य च सम्पूर्णं रहस्यं तेन ज्ञातवान् अस्मि । मोक्षसाधानकर्मणः ज्ञानोपासनायाः विषये अहं सम्यक् जानामि ।  पञ्चशिखमहर्षिः अत्र चातुर्मास्यं कृत्वा मह्यं योगविद्यायाः शिक्षणं दत्तवान् । मम गुरुदेवः मह्यं निष्कामकर्मणः उपदेशमपि दत्तवान् इति स्वस्य दीर्घं परिचयं दत्तवान् । पश्चात् जनकः इतोऽपि  अग्रे सरन् अवदत् भवत्यां योगस्य प्रभावः अस्ति । भवत्याः संन्यासः धर्माधारेण तिष्ठतु । भवति मम ज्ञानस्य परीक्षार्थं छाद्मवेषेण आगतवती इति चिन्तयामि ।
जनकस्य भ्रमापहरणम्
इतः परं मौनम् अनुचितम् इति मत्वा सुलभा सम्भाषणस्य विषयं विवृतवती । अष्टादशैः दोषैः मुक्ता, अष्टादशैः गुणैः युक्ता सद्वाणी कियती श्रेष्ठा तस्य अभ्यासं कथं करणीयम् इत्यादिसर्वं विवृतवती । अर्थद्वयस्य कश्चन शब्दस्य, अर्थगौरवस्य पदस्य प्रयोगः कथं करणीयः इति सूचितवती । कामक्रोधैः दोषैः दूरे स्थित्वा, आत्मसमीपस्य शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः विभिन्ना भावभाषा कथम् उपयोक्तव्या इति सूचितवती । जडचेतनयोः संयोगस्य मिथ्याज्ञानेन मानवदेहस्य निर्माणं भवति । एवं सति भवान् कः ? भवती का ? इत्यस्य प्रश्नस्य औचित्यं किम् ? चैतन्यं तु एकमेव, अविभाज्यम् अस्ति । किन्तु जडः सर्वेषां शरीरे समानः अस्ति । सिकतकणाः मिलित्वा भवन्ति चेदपि यथा पृथक्केव तिष्ठन्ति, परस्परं न जानन्ति । नेत्राणि स्वेषां दर्शनं न कुर्वन्ति । इन्द्रियाणि अपि तावदेव, तेषां स्वेषां ज्ञानं न भवति । पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, ज्ञानेन्द्रियाणि, सप्तधातुप्रकृतयः एवं त्रिंशद्गुणानां सन्धीभावेन विद्यमानः अंशः एव शरीरम् । अव्यक्तरूपस्य प्रकृतिः एतान् गुणान् प्राप्य, व्यक्तिरूपस्य अनुभूतिः एव अहम् । तदेव भवान् भवती । अतः भवतः भवती का ? प्रश्नः व्यर्थः । यतः भवान् एव अहं, अहमेव भवान् इति चतुरवचनानि उक्तवती । अनन्तरं सा यथा निष्कामभावेन जनसेवां कुर्वती अस्ति इति विवृत्य राजन् अहं भवतः हितार्थमेव वदन्ती अस्मि । स्वपक्षस्य समर्थनम् अन्यपक्षस्य खण्डनं स्वार्थः भवति । अतः तथा न करोतु । यत्र एकमेव आत्मतत्त्वम् अस्ति तत्र स्वत्वम् अन्यत्वम् इति कुत्र अस्ति ? कुत्र भवति ? अतः तादृशे आत्मतत्त्वे स्थितप्रज्ञतया जीवनपर्यन्तं तिष्ठतु,चलतु इत्युक्तवती । एवं ब्रह्मविद्यायाः विचारे जनके ज्ञानज्योतिं प्रज्वाल्य सुलभा सर्वमान्या अभवत् ।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष...
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
16 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुलभा
जनकस्य भ्रमापहरणम्
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पाटरीस एव्रा
पाटरीस एव्रा(Patrice Evra) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
सरदार वल्लभभाई पटेल अन्ताराष्ट्रियविमानपत्तनम्
सर्दार वल्लभभाइपटेलअन्ताराष्ट्रिय-विमानपत्तनम् (एसभिपिएआइए), (आइएटिए:,एएमडि, आइसिएओ:भिएएएइच) भारतस्य गुजरातराज्यस्य आमेदावाद-गाम्धीमगरे च विमानपरिषेवा कुर्वन् आसन्, अन्तराष्ट्रियविमानपत्तनमरूपेन। एतद् विमानपत्तनं केन्दियआहमेदावादतः ९ कि.मि उत्तरदिशां हानसोले वर्तते। भारतदेशस्य प्रथमउपप्रधानमन्त्रीसर्दारवल्लभभाइपटेलमहोदयस्य नाम्नैव अभिधीयते। २०१६-१७ आर्थिकसम्वत्सरे,एतेन विमानवन्दरेन ७.४ मिलियन यात्रीनां १८० विमानेन परिषेवा प्रदत्तम्। येन आधारेन यात्रीपरिवहनाय एतद्  भारतस्य अष्टमव्यास्ततमविमानपत्तनं आख्यां प्राप्तम्। एतद् विहाय ,एतद् विमानपत्तनम्, गोेएयार जेट एयारओयेज च इत्यनयो प्रतिविम्वनगरं भूत्त्वा कार्यं करोति। २०१५ सम्वत्सरे ,भारतसर्वकारः एतद् विमानपत्तनस्य वेसरकारीकरणं कृतवान्। सम्प्रसारणं सीमावद्धता च इति कारणाय धोलाआन्तर्जातिकविमानपत्तनमेन  प्रतिस्थापनं भवितुमर्हति।
इतिहसः
सर्दार वल्लभभाइपटेल अन्ताराष्ट्रिय-विमानपत्तनम् १९३७ तमे वर्षे स्धापनं जातम्। तस्य शुभारम्भं जातं २६/०१/१९९१ तमे दिनाङ्के। २००० अव्दे, २३ मे एतद् अन्तराष्ट्रियविमानपत्तनमरूपेण श्रेणीवद्धं जातम्। २०१० तम वर्षे अन्तराष्ट्रियात्रीणां परिचालनाय नवनिर्मितटार्मिनाल इत्यस्य उद्वोधनं कृतम्।एतद्विहाय अस्मिन् विमानपत्तनमे सर्दारवल्लभभाइपटेलमहोदयस्य मूर्तिरुन्मोचनं जातम्।, यस्य उच्चता आसीत् १८ फुट इति। २०१५ तमे वर्षे, एएआइ आहमेदावाद, चेन्नाइ, कोलकाता, जयजुर च इत्य्स्थाने वेसरकारीकरणप्रस्तावं आगतम्।२०१७ तमे वर्षे २१ मार्च इति दिनाङ्के, विमानपत्तनस्य पटले एकं ७०० केडवुलउपिउत्पादनक्षमतायायाः  सौरविद्युतकेन्द्रं शुभारम्भं जातम्।
अवकाठामो
विमानपत्तनम् इदानीं चतुष्टार्मिनाल विशिष्चम्। यथा- गार्हस्थं, अन्ताराष्ट्रिकम्, द्वि टार्मिनाल च। एतद्एविहाय एकं पण्यसम्भारटार्मिनाल निमित्ताय अवशिष्ट टार्मिनाल इति। विमानपत्तनमे ४५ पार्किं वे अस्ति। एतद्विहाय, अन्तारा्ष्ट्रियं, गार्हस्थं च अभयोः चत्वारि एरो-व्रिज अस्ति। अत्र नव टार्मिनाल 'चाङ्गि' इति विमानपत्तनस्य अनुकरणेन निर्मतम्।नवनिर्मितटार्मिनालमध्ये अर्धकिमि सुदिर्घं पादपथं अस्ति, यद् टार्मिनालद्वयोः संयुक्तं करोति इति।भारतस्य विमानपत्तनकतृपक्षः एकः नवप्रयुक्तिव्लकेव निर्माणं कृतवान, येन उड्डनस्य नियन्त्रणक्षमता उम्मतं करिष्यति एवञ्च सम्यगरुपेन उड्डयनं करिष्यति इति आशय।
विमानउड्डयनपथम्-
अस्य विमानपत्तनस्य एकम् उड्डयनपम् अस्ति, यस्य दैर्घं ३५९९ मिः।
विमाननियन्त्रणनेटउयार्क-
एतस्य विमानपत्तनस्य एकभागं आघुनिकरणं प्रचलन् अस्ति। अस्मिन् विषये AAI-इति उद्घोषितम् ,एतद् नवनिर्मितं विमानपत्तनटाओयार-इति भविष्यति यस्या उच्चता भविष्यति ६५ मिटार।
टार्मिनल १-
एतद् ३२ चेक- इन काउन्टार समन्वितं तथा ४५००० मि़टार स्थानपरिमितम् अस्ति।
टार्मिनाल २-
एतस्य उन्मोचनं जातं जुलाइमासस्य ४ दिनाङ्के। एवञ्च एतद् व्यवहार्थं २०१० तमे वर्षे सेप्टेम्वरमासस्य १५ दिनाङ्के उद्घाटितं जातम्। एतद् टर्मिनाल २००९ तमे वर्षे 'अन्तराष्ट्रिय स्ट्राकचाराल स्टिल डिजाइन अ्याओयार्ड' एवञ्च  विशिष्टं स्टिल स्ट्राकचार' इति पुरष्कार द्वयं प्राप्तम्। अस्मिन् टार्मिनालमध्ये चत्वारि ए्यरोव्रिज  एवञ्च ३२ चेक-इन काउऩ्टार अस्ति। एतद् प्रायं ४१००० वर्ग मिटारपरिमितम्। अस्मिन् टार्मिनालमध्ये एकस्मिन् समये प्रायशः १६०० जनाः धारयितुं शक्यते टार्मिनल १  एतद्  पोर्ट लाउञ्ज' ' व्यावसायिकश्रेण्यां कृते अस्ति,  एवञ्च प्रथमश्रेण्यां यात्रीणां कृते  एकं 'प्रिमियाम लाउञ्च ' अस्ति।इदानीं  नुतनतया ५१,९७५ वर्गमिटार अ्य़प्रनपरिमितं नव ए-३२१  एवञ्च चत्वारि एटिआर-७२ वायुयानानि स्थातुं शक्यते।
कार्गो टार्मिनाल-
२०१३-१४ तमे छत्रे एतद् विमानवन्दरं स्वर्ण-रौप्यादि ५१॰६३७ टन कार्गो  हस्तान्तरं कृतम्। ६० प्रतिशतं कार्गों गार्हस्थ्य उतसतः आगच्छति। २००९ तमे वर्षे ३६८५ वर्गपरिमितं भूमिं गलितपण्यसम्भारस्य एकाय केन्द्रस्थापनाय एएआइतः  गुजरात एग्रो इऩ्डस्ट्रिज कर्पोरेसन   इत्यस्मिन्  पार्श्वे सप्तवत्सरस्य कृते अस्थायीरूपेन दत्तवान्। तथापि सर्वोकारस्य योजनानुसारं  एएआइ  द्वारा  परिचालितं अस्मिन् विमानपत्तनमे जुलाइ, २०१४ तमवर्षपर्यन्तं तृतीयपक्षस्य  ''सिपिसि'  '- व्यवहारयितुं न शक्यते इति। परन्तु २०१४ तमवर्षानन्तरं असामरिकविमानपरिवहनप्रतिमन्त्रीनः एतद् शर्तं प्रत्याहारं भविष्यति इति, उद्धोषितम्।
३३२
३३२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३३२ ३३२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ट्रु जीसस् चर्च्
ट्रु जीसस चर्च अथवा ईसा मसीह सत्य गिरजाघर एकं स्वतन्त्रं गिरजागृहमस्ति ,यत् चीन देशस्य बीजिंग नगरे १९१७ ख्रीस्ताब्दौ स्थापिताऽसीत् । अद्य पंच चत्वारिंशत राष्ट्रेषु पंचदश-लक्ष जनाः तस्य सदस्याः सन्ति । एतत् भारत देशे १९३२ ख्रीस्ताब्दौ स्थापिताऽभवत्। एतत् गिरजागृहं ईशाई जनानां प्रोटेस्टेंट-समूहेन संबद्धमस्ति ,ये क्रिसमस, ईस्टरं च न मन्यन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:क्रैस्त-देवालयाः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३०२
१३०२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१३०२ १३०२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
धलेश्वरी नदी
बाङ्गलादेशस्य उत्तरकेन्द्रीयमण्डलस्य टाङ्गाईल-मानिकगञ्ज-ढाका-नारायणगञ्ज-मुन्सीगञ्जजिलायाः धलेश्वरी नदी इति नाम्ना एका नदी अस्ति । नद्याः दैर्घम् 292 कि.मि., वैशाल्यम् 144 मि. अस्ति, नद्याः आकृतिः भवति सर्पाकारः । "बाङ्गलादेश पानी उन्नयन बोर्ड"/ "पाउवो" द्वारा  धलेश्वरी नद्याः प्रदत्ता क्रमाङ्कसंख्या 27[1] अस्ति । एषा नदी बाङ्गलादेशस्य मध्यभागात् प्रवहति । एषा नदी यमुना नद्याः एका शाखा अस्ति ।
टाङ्गाईलजिलायाः उत्तर-पश्चिमप्रान्तभ्यां यमुनानद्याः धलेश्वरी नदय़ाः प्रारम्भा । इयं नदी अन्ते द्विभागेन विभक्ता - उत्तरांशे धलेश्वरी नदी तथा दक्षिणांशे कालीगङ्गा नाम्ना प्रवाहिता भवति । अनयोः शाखाद्वयं मानिकगञ्जजिलायाः समीपे मिलिता भवति, तथा च सम्मिलिता धारा धलेश्वरी नाम्ना प्रवाहित भूत्वा नारायणगञ्जजिलायाः समीपे शीतलक्षा नद्याः साकं मिलित्वा अन्ते मेघनानद्ये पतति ।
धलेश्वरी नदी साम्प्रतं यमुनायाः शाखा भवति, किन्तु प्रायशः प्राचीनकाले एषा नदी पद्मा नद्याः मूलाधारा आसीत् । 1600 तः 2000 संवत्सरपर्यन्तं पद्मानद्याः मार्गः विशालरूपेण परिवर्तनं जातम् । अनुमीयते यत् कदाचित् पद्मानद्याः मूलधारा रामपूर-वोयालिया प्रदेशस्य तथा च चलन वल्याः मध्ये प्रवाहितं भूत्वा अन्ते धलेश्वरीबुडिगंगानद्ययोः माध्यमेन मेघनायां पतति । अष्टादशशतके पद्मानद्याः निम्नप्रवाह इतोऽपि दक्षिणे आसीत् । ऊनविंशशतकस्य मध्ये मूलप्रवाहः धलेश्वरीतः दक्षिणे प्रवाहितं वर्तते, तथा च क्रीर्तिनाशा नद्यां प्रसारितं भवति यत् अधुना पद्मा नद्याः प्रधान गतिपथः भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:बाङ्ग्लादेशः
यो न हृष्यति न द्वेष्टि...
पदच्छेदः
यः न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः सः मे प्रियः ॥ १७ ॥
अन्वयः
यः न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् सः च मे प्रियः ।
अर्थः
यः इष्टप्राप्तौ न मोदते, अनिष्टप्राप्तौ द्वेषं न करोति, प्रियवियोगे दुःखं न अनुभवति, अप्राप्तं न अभिलषति, इष्टानिष्टकर्मत्यागी, भक्तियुक्तः सः मम प्रियः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
17 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
फिल जोन्स
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वेङ्कटमाधवः
वेङ्कटमाधवः सम्पूर्णऋक्संहितायामुपरि स्वभाष्यं प्रणीतवान् । कतिपयैः आलोचकैः अनुमीयन्ते यदयं विद्वानृक्संहितायामुपरि भाष्यद्वयं लिलेख इति।
परिचयः
अनेन स्वरचितस्य प्रथमभाष्यस्य अन्तिमे भागे यः स्ववंशपरिचयः प्रदत्तः तदनुसारेणायं कौशिकगोत्रे जन्म गृहीतवान् । अस्य विदुषः पूर्वजाः अान्ध्रप्रदेश स्थितस्य दक्षिणापथीयचोलदेशे न्यवसन् । अस्य पिता वेङ्कटाचार्यः माता च सुन्दरीदेवी आसीत्। अस्य च मातृगोत्रो वसिष्ठ आसीत् । अस्यैकः सङ्कर्षणाख्यः अनुजोऽप्यासीत् । वेङ्कटगोविन्दाख्यौ द्वौ पुत्रौ आस्ताम् ।
कालः
अस्य कालनिर्णयार्थम् अनेकान्युपकरणानि सन्ति, यत्साहाय्येन अस्य समयः विशेषरूपेण निर्णेतुं शक्यते ।
( १ ) सायणाचार्यः ऋग्वेद स्य ( १०।।८६।९ ) एकस्मिन् मन्त्रभाष्ये माधवभट्ट स्य सम्मत्याः उल्लेखं कृतवान् । अनेन माधवस्यास्य सायणात् पूर्ववर्त्तित्वं
( २ ) सप्तत्यधिकत्रयोदशविक्रमाब्दस्य पार्श्ववर्त्ती देवराजयज्वा स्वकीये भाष्यस्योपोद्घाते वेङ्कटाचार्यतनयमाधवस्य उल्लेखं निम्नरूपेण कृतवान् - ''' 'श्रीवेङ्कटाचार्यतनयस्य माधवस्य भाष्यकृतौ नामानुक्रमण्याः पर्यालोचनात्...... क्रियते ॥ अनेनोद्धरणेन वेङ्कटपुत्रमाधवस्य देवराजयज्वनः पूर्ववर्त्तित्वं स्वयं सिद्धं भवति ।
( ३) विक्रमस्य त्रयोदशशतकात् पूर्ववर्ती कोशकारः केशवस्वामी स्वकीये प्रसिद्धकोषे नानार्थार्णवसङ्क्षेपा ख्ये माधवाचार्यसूरिनाम्ना माधवस्यैव उल्लेखं कृतवान् -
'द्वयोस्त्वश्वे तथा ह्याह स्कन्दसाम्यृक्षु भूरिशः ।
माधवाचार्यसूरिश्च को अद्यतृचि भाषते।'
अयमाशयोऽत्र यदुभयलिङ्गे ‘गो'-शब्दस्यार्थः अश्वो भवति । स्कन्दस्वामी अपि ऋचां व्याख्यायाम् अयमेवार्थं स्वीकृतवान् । यथा माधवाचार्यसूरिः ‘को अद्य' ( ऋ० १।८॥४॥१६ ) इत्यस्याः ऋचः व्याख्यायां ‘गो'-शब्दस्यार्थम् ‘अश्वः' एव कृतवान् । वेङ्कटमाधवस्योक्तऋचः भाष्ये अयमेवार्थः प्राप्यते । अतोऽनेन निर्देशेन माधवस्य समयः विक्रमाब्दस्य त्रयोदशशतकात्पूर्वमेव सिद्धो भवति ।
माधवस्य समयः विक्रमाब्दस्य त्रयोदशशतकात्पूर्वकालिकोऽस्ति इति अनुमीयते। तथाऽस्य प्रामाणिकताऽपि स्कन्दस्वामिन इवाऽस्ति । अतोऽस्य समयो विक्रमीयद्वादश शतकस्य पार्श्ववर्त्ती इति निश्चीयते । पण्डितसाम्बशिवशास्त्रीमहोदयेन ऋग्वेद स्य स्कन्दस्वामिकृतभाष्यभूमिकायाम् अस्य समयः ख्रीष्टस्य १०५०-११५० ई. उक्तः अतः अस्य समयः एकादशशतकस्यादिभागः इति निश्चीयते ।
भाष्यम्
माधवस्य भाष्यम् अत्यन्तसंक्षिप्तमस्ति । ‘वर्जयन् शब्दविस्तारं शब्दैः कतिपयैरिति ॥' इति लिखित्वा तथ्यमिदमयं स्वयं स्वीचकार । भाष्येऽस्मिन् केवलमन्त्रपदानामेव व्याख्याऽस्ति । संक्षिप्तीकरणस्य भावनया प्रेरितो भूत्वा भाष्यकारेण अत्र मूलपदानामपि समावेशः स्वभाष्ये अत्यल्पमेव कृतः । मात्रपर्यायवाचिपदानां सन्निवेशेनैव मन्त्राणाम् अर्थान् स्पष्टयितुं माधवः प्रयत्नं कृतवान् । भाष्यस्यास्य अध्ययनेन मन्त्राणामर्थः सुगमतयैव ज्ञातो भवितुमर्हति । स्कन्दस्वामिनः भाष्यापेक्षयाऽपि भाष्यम् अयमतिसंक्षिप्तम् अस्ति । व्याकरणजन्यतथ्यानां निर्देशस्तु अस्मिन् भाष्ये नास्त्येवेति । प्रायः सर्वत्र ब्राह्मणग्रन्था नां प्रामाण्यं सुष्ठुतया सन्निविष्टोऽस्ति, येन माधवस्य ब्राह्मणग्रन्थेषु विशेषव्युत्पत्तिः प्रतीतो भवति । वेदानां गूढार्थावबोधने ब्राह्मणग्रन्थाः नितान्तोपयोगिनः इति माधवेनोक्तम् । तस्य कथनमस्ति—
‘संहितायास्तुरीयांशं विजानन्त्यधुनातनाः ।
अथ ये ब्राह्मणार्थानां विवेक्तारः कृतश्रमाः ॥
शब्द रीतिं विजानन्ति ते सर्वं कथयन्त्यपि ।'
इयम् आस्था ब्राह्मणग्रन्थान् प्रति माधवाचार्यस्य । अनेन प्रकारेण ब्राह्मणानाम् अनुकूलो वेदार्थप्रतिपादनस्य भाष्यम् अयम् उदाहरणमस्ति । दिल्ली नगरीतो मोतीलालबनारसीदासे न प्रकाशितमिदं भाष्यम् अस्य सम्पादक: डा. लक्ष्मणस्वरूपोऽस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य व्यक्तयः
नेमिनाथः
नेमिनाथः (नेमिनाथ,Neminath) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु द्वाविंशतितमः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः नेमिनाथस्य वर्णः श्यामः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं शङ्खः अस्ति ।
कौमारावस्थायां नेमिनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं दशः (१०) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत् । भगवतः धार्मिकपरिवारे “गोमेध” इत्याख्यः यक्षः, “अम्बिका” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् । भगवान् नेमिनाथः हरिवंशवंशीयः, गौतमगोत्रीयश्चासीत् ।
जन्म, परिवारश्च
देवायुष्यं पूर्णं कृत्वा भरतखण्डस्य शौरीपुर-नगरे भगवान् नेमिनाथः अवातरत् । श्रावण -मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ चित्रा -नक्षत्रे मध्यरात्रौ शौरीपुर-नगरस्य समुद्रविजय-नामकस्य राज्ञः गृहे भगवतः नेमिनाथस्य जन्म अभवत् ।
नेमिनाथस्य पिता समुद्रविजयः, माता च शिवादेवी आसीत् । समुद्रविजयः शौरीपुर-नगरस्य श्रेष्ठः राजा आसीत् । कार्त्तिक -मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ चित्रा-नक्षत्रे रात्रौ शिवादेवी तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दश स्वप्नान् दृष्टवती । रात्रौ एव शिवादेवी राज्ञे समुद्रविजयाय चतुर्दशस्वप्नान् श्रावितवती । तस्यां रात्रौ एव भगवतः नेमिनाथस्य जीवः शिवादेव्याः गर्भं प्राविशत् ।
आगामि-दिने राज्ञा स्वप्नशास्त्रिणः आहूताः । स्वप्नानां फलादेशाय स्वप्नशास्त्रमावश्यकं वर्तते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा शिवादेवी चतुर्दशः स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशम् अकुर्वन् यत् – “शिवादेव्याः गर्भे कश्चन श्रेष्ठः बालको विद्यते । सः बालकः तीर्थङ्करत्वं प्राप्स्यति ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः नेमिनाथस्य पीडारहितं जन्म अभवत् । भगवतः जन्मनः सन्देशं प्राप्य राजा समुद्रविजयः प्रसन्नः जातः । राजा समुद्रविजयः तत्कालमेव सम्पूर्णे राज्ये पुत्रोत्सवस्य घोषणां चकार । ये बन्धिनः आसन्, तेभ्यः राजा मुक्तिम् अददात् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्याः प्रसन्नतायां सर्वेभ्यः दानमपि अक्रियत । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् । एकादशदिनानि यावत् भगवतः नेमिनाथस्य जन्मोत्सवः आचरितः ।
पूर्वजन्म
चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु एकविंशतिः तीर्थङ्कराः प्रागैतिहासिककाले अभवन् । त्रयोविंशतितमः, चतुर्विंशतितमः च तीर्थङ्करः ऐतिहासिककाले अभवताम् । द्वाविंशतितमः तीथङ्करः नेमिनाथात् पूर्वं प्रागैतिहासिकं मन्यते स्म । किन्तु साम्प्रते काले बहूनां विदुषां मतानुसारेण नेमिनाथः ऐतिहासिकः तीर्थङ्करः आसीत् । नेमिनाथस्य पूर्वजन्मनः विवरणमपि प्राप्यते ।
प्रथमः, द्वितीयः च भवः
जम्बूद्वीपस्य भरतक्षेत्रे अचलपुरनामकं किञ्चन नगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा विक्रमधनः आसीत् । तस्य पत्नी धारिणी आसीत् । धारिणी एकं पुत्रम् अजीजनत् । तस्य नाम धनकुमारः इति । धनकुमारस्य विवाहः कुसुमपुरस्य राज्ञः सिंहस्य पुत्र्या धनवत्या सह अभवत् ।
एकदा धनकुमारः, धनवती च इत्येतौ जलक्रिडायै गतवन्तौ आस्ताम् । तत्र ताभ्यां कश्चन रोगी मुनिः दृष्टः । तत्र ताभ्यां तस्य मुनेः सेवा कृता । यदा सः मुनिः अचलपुर-नगरम् प्राप्तवान्, तदा ताभ्यां मुनेः भक्तिः कृता आसीत् । मुनेः उपदेशात् तौ दम्पती श्रावकत्वं स्वीकृतवन्तौ ।
विक्रमधनः दीक्षाम् अङ्गीकर्तुम् ऐच्छत् । अतः तेन धनकुमारस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं धनकुमारेण अपि स्वस्य पुत्रस्य जयन्तस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यं प्रदत्तम् । धनकुमारः, धवनती च एतौ द्वौ दीक्षाम् अङ्गीकृतवन्तौ । अन्ते सौधर्मनामकं प्रथमं देवलोकं प्राप्तवन्तौ । तत्र महर्धिकदेवौ अभवताम् ।
तृतीयः, चतुर्थश्च भवः
भरतक्षेत्रस्य वैताढ्यपर्वतश्रेण्यां सूरतेज-नामकं नगरं स्थितमासीत् । विद्याधरसूरः नामकः तस्य नगरस्य राजा आसीत् । विद्युन्मती-नामिका तस्य पत्नी आसीत् । धनकुमारस्य जीवः तृतीये भवे विद्युन्मत्याः गर्भं प्रविष्टः । गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं पुत्रस्य जन्म अभवत् । तस्य नाम चित्रगतिः इति कृतम् ।
वैताढ्यपर्वतस्य दक्षिणश्रेण्यां शिवमन्दिर-नगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा अनन्तसिंहः आसीत् । शशीप्रभा-नामिका तस्य पत्नी आसीत् । धनवत्याः जीवः तृतीये भवे अनन्तसिंहस्य रत्नवती-नामिकायाः पुत्रीस्वरूपेण अवतीर्णः । समयान्तरे तस्याः विवाहः चित्रगतिना सह अभवत् । चित्रगतिः स्वस्य पुरन्दर-नामकस्य पुत्रस्य राज्याभिषेकं कृतवान् । तेन पुरन्दराय राज्यस्य दायित्वम् अपि प्रदत्तम् आसीत् ।
अन्ते चित्रगतिना स्वस्य पत्नीभिः, अनुजभातृभ्यां (मनोगतिः, चपलगतिः) च सह दमधरमुनेः दीक्षा प्राप्ता । बहुवर्षाणि यावत् चित्रगतिः तपस्यां चकार । सः माहेन्द्र-नामके चतुर्थे देवलोके महर्धिकदेवः अभवत् । तस्य पत्नी, भ्रातरौ चापि तस्मिन्नेव लोके देवाः अभवन् ।
पञ्चमः, षष्ठः च भवः
जनानन्दपुरस्य राजा जितशत्रुः आसीत् । तस्याः पत्नी धारिणी आसीत् । रत्नवत्याः जीवः धारिण्याः पुत्रीस्वरूपेण अवतीर्णः । प्रीतिमतिः इति तस्याः नामकरणं कृतम् । स्वस्य पुत्र्यां यौवने प्राप्ते सति जितशत्रुणा तस्याः विवाहः स्वयंवरपद्धत्या कारितः । अपराजितः राजा अपि स्वयंवरविवाहाय गतवान् आसीत् । प्रीतिमत्या स्वयंवरे अपराजितस्य वरणं कृतम् । मनोगतेः, चपलगतेः च जीवः अपि माहेन्द्रदेवलोकस्य आयुष्यं समाप्य अस्मिन् जन्मनि सूर, सोम च स्वरूपेण अभवत् ।
अपराजितेन श्रेष्ठतया राज्यस्य सञ्चालनं कृतम् आसीत् । प्रजाजनाः सुखिनः आसन् । तस्य पुत्रः पद्मनाभः आसीत् । समयान्तरे अपराजितेन पद्मनाभस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तं च । तेन पत्न्या, अनुजाभ्यां च सह दीक्षा अङ्गीकृता । दीक्षानन्तरं तैः महत्साधना कृता । अन्ते सर्वे मोक्षं सम्प्राप्य आरण-नामके एकादशे देवलोके देवाः अभवन् ।
सप्तमः, अष्टमः च भवः
भरतक्षेत्रस्य हस्तिनापुर-नगर्यां श्रीषेणनामकः राजा आसीत् । तस्य पत्न्याः नाम श्रीमती इति । अपराजितस्य जीवः देवलोकस्य सम्पूर्णायुष्यं समाप्य श्रीमत्याः गर्भं प्राविशत् । नवमासानन्तरं सा एकं पुत्रम् अजीजनत् । तस्य नाम शङ्खः इति कृतम् । प्रीतिमत्याः जीवः अङ्गदेशास्य चम्पानगर्याः राज्ञः जितारिणः गृहे पुत्रीस्वरूपेण अवतीर्णः । तस्याः नाम यशोमती इति कृतम् आसीत् । पूर्वजन्मनः अपराजितस्य अनुजौ अस्मिन् जन्मनि यशोधरः, गुणधरः इत्येतौ श्रीषेणस्य पुत्रौ अभवताम् ।
एकदा समीपस्थस्य सीमाडा-नगरस्य जनाः साहाय्यं याचितुं हस्तिनापुर-नगरं समागताः । पल्लिनगरस्य समरकेतु-नामकः कश्चन राजा आसीत् । समरकेतुः सीमाडा-नगरस्य, नगरजनानां च धनं, सम्पत्तिं च अपहृतवान् । नगरजनानां याचनां श्रुत्वा श्रीषेणेन युद्धाय सेना प्रेषिता । श्रीषेणः स्वयमपि गन्तुं सज्जः अभवत् । किन्तु यदा शङ्खः युद्धस्य समाचारं प्राप्तवान्, तदा श्रीषेणस्य स्थाने शङ्खः स्वयमेव युद्धं कर्तुं गतः । तदनन्तरं भयङ्करं युद्धम् अभवत् । अन्ते समरकेतोः सैन्यं नष्टं जातम् । समरकेतुना शङ्खाय समर्पणं कृतम् । समरकेतुना लुण्ठिता सम्पत्तिः जनेभ्यः प्रतिदत्ता ।
समरकेतुं बद्ध्वा शङ्खः हस्तिनापुर-नगरं प्रत्यागच्छन् आसीत्, तदा मार्गे राजा मणिशेखरः अमिलत् । मणिशेखरः शङ्खं दृष्ट्वा पलायितुम् ऐच्छत् । मणिशेखरः बलात् एव यशोमत्या सह विवाहं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः यशोमती अवसरं प्राप्य स्वस्य व्यथां शङ्खाय उक्तवती । शङ्खेन मणिशेखरः अवबोधितः । किन्तु तथापि मणिशेखरः न अवगतः । अन्ते शङ्खेन मणिशेखरेण सह युद्धं कृतम् । मणिशेखरः युद्धे पराजितो जातः । मृत्युभयात् मणिशेखरः पलायितवान् । शङ्खस्य शौर्यं दृष्ट्वा यशोमती शङ्खात् आकृष्टा अभवत् । यशोमत्याः पिता चम्पानरेशः जितारिः अपि युद्धस्थलं प्राप्तवान् आसीत् । यशोमती शङ्खेन सह विवाहं कर्तुम् ऐच्छत् । अतः पुत्र्याः मनसः इच्छां ज्ञात्वा जितारिणा वने एव यशोमत्याः शङ्खेन सह विवाहः कारितः ।
राजा श्रीषेणः पुत्रस्य विजयस्य, प्रत्यागमनस्य च सन्देशं प्राप्तवान् । श्रीषेणेन शङ्खस्य उत्साहपूर्वकं स्वागतं कृतम् । शङ्खस्य शौर्यगाथां श्रुत्वा श्रीषेणः प्रसन्नः जातः । श्रीषेणेन राज्ये उत्सवस्य घोषणा कृता । तस्मिन् उत्सवे एव श्रीषेणेन शङ्खस्य राज्याभिषेकः कृतः । अनन्तरं शङ्खाय राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । श्रीषेणः स्वयं वैराग्यं प्रापत् । सः साधनां कर्तुं राज्यं त्यक्तवान् । बहुवर्षानन्तरं तेन कैवल्यज्ञानं प्राप्तम् ।
राजा शङ्खः नीतिपूर्वकं राज्यस्य सञ्चालनं कुर्वन् आसीत् । एकदा राजा शङ्खः पत्न्या सह अटितुमुपवनं गतवान् । तस्य मित्राणि, अनुचराः अपि सहैव गतवन्तः आसन् । उद्याने एव भोजनस्य व्यवस्था आसीत् । सर्वे तत्र वार्तालापं कुर्वन्तः आसन् । तदैव एकः मुनिः तत्र आगतः । मुनिं दृष्ट्वा शङ्खः नमस्कृतवान् । यशोमती अपि मुनिं दृष्ट्वा चकिता अभवत् । मुनिः जलार्थं हस्तसङ्केतं कृतवान् । शङ्खः मुनेः सङ्केतम् अवगतवान् आसीत् किन्तु तत्क्षणमेव जलं कुतः आनेयिष्यामि ? इति व्यचारयत् । तदा यशोमती भोजनालयं गत्वा जलम् आनीतवती । शुद्धजलं प्राप्य मुनिः जलम् अपिबत् । अस्मिन् प्रसङ्गे राज्ञा शङ्खेन तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतम् । राज्ञी यशोमती अपि एकभवतारी (एकस्मात् भवात् अनन्तरं मोक्षप्राप्तिः) अभवत् । अग्रिमे जन्मनि सा महासत्याः राजीमत्याः स्वरूपेण जन्म प्राप्तवती ।
एकदा मुनिः श्रीषेणः हस्तिनापुर-नगरीं प्राप्तवान् आसीत् । राजा शङ्खः द्वाभ्यां भ्रातृभ्यां, यशोमत्या, सकलपरिवारेण च सह श्रीषेणमुनेः दर्शनं कर्तुं गतवान् । सर्वे श्रीषेणमुनेः प्रवचनं श्रुतवन्तः । प्रवचनानन्तरं शङ्खेन श्रीषेणमुनिं प्रति प्रश्नः पृष्टः यत् – “यशोमत्याः मयि एतावान् स्नेहः प्रेम वा कथम् अस्ति ? अस्य किं कारणम् अस्ति ? मह्यं कथयतु” इति ।