cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
व्याडिः
स्मरणम्
स च संग्रहः पाणिनीयशास्त्रमधकृत्य कृत आसीदिति विश्वस्यतेः । यथोक्त महाभाष्यदीपिकायां भर्तृहरिणा - संग्रहोऽप्यस्यैव शास्त्रस्यैकदेशः इति ।
यथा च वाक्यपदीयटीकायां पुष्पराजः - ‘इह पुरा पाणिनीयेऽस्मिन् व्याकरणे व्याड्युपरचितं लक्ष्यग्रन्थपरिमाण संग्रहाभिधानं निबन्धमासीत् ।' इति । तथा च कृष्णचरिते समुद्र गुप्तः -
रसाचार्यः कविडिः शब्दब्रह्म कवाङमुनिः ।
दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीसांसकाग्रणीः॥ इति । तथा च महाभाष्ये -
‘शोभना खलु दाक्षायणस्य संग्रहस्य कृतिः' संग्रहपदञ्च पाणिनिगणपाठे पठितमस्ति । तद्धि संक्षिप्तवचनार्थकम् । संग्रहश्च लक्षसँख्यो ग्रन्थः । यथोक्त उद्द्योते - संग्रहो व्याडिकृतो लक्षसंख्यो ग्रन्थः' इति । मेधावी हि भामहेन काव्यालङ्कारे अलङ्कारशास्त्रप्रवक्तृत्वेन स्मृतः । स एव अग्निपुराणेऽपि अलङ्कारशास्त्राचार्यत्वेन स्मृतः ।
व्याडिः वैयाकरणः ऋक्प्रातिशाख्ये बहुत्र, महाभाष्ये आषिशलपाणि नीयव्याडीयगौतमीयाः द्रव्याभिधानं व्याडिः इति काशिकावृत्तौ, ‘इको यण्भिर्व्यवधानं व्याडिगालवयोरितिवक्तव्यम्' इति भाषाः वृत्तौ च स्मृतः । सायणा चार्यानुसारेण व्याडिपदस्य निरुक्ति व्यडस्यापत्यमिति। व्यडशब्दात् ‘अत इन' इति इत्रि उपधावृद्धौ व्याडिः ‘स्वागतादीनाञ्च' इति वृद्धिप्रतिषेधैः जागमयोनिषेध इति ।
व्याडयः
व्याडिनामका अनेके आचार्या अभूवन् । कश्च प्राचीनः कश्चार्वाचीन इति परिच्छेत्तु न सुकरम् । ते च ऋक्प्रातिशाख्ये स्मृतो व्याडिः, संग्रहकारो व्याडिः रसशास्त्रज्ञो व्याडिश्च। दाक्षीपदेन वा दाक्षायणपदेन सङ्केतितो व्याडिश्चापरः।
तत्रैको व्याडिः पाणिनिपूर्ववर्ती ऋक्प्रातिशाख्यादिषु स्मृतः । एकश्च व्याङिः पाणिनिसमकालिकः कोशकारः । एकश्च व्याडिः पाणिन्यपरवर्ती पाणिनीयशब्दानुशासनस्य द्वितीयो वृत्तिकारः । एकश्च व्याडिः प्रकरणगतः संग्रहकारः । स किदेशिकः किंकालिक इति चास्माकं न किमपि ज्ञातम् ।
व्यडिः संग्रहः शोभन आसीदिति ‘शोभना खलु, दाक्षायणस्य संग्रहस्य कृतिः' इति महाभाष्यकारस्यं वचनाज्ज्ञायते । संग्रहश्च पञ्चस्वध्यायेषु विभक्त आसीदिति ‘‘पञ्चकः संग्रहः । अष्टकं पाणिनीयम्” इति चान्द्रव्याकरणस्य वृत्तौ कथनेन ज्ञायते । स च लक्षश्लोकात्मक आसीदितिं संग्रहो ब्याडिकृतो लक्षश्लोकसंख्यो ग्रन्थ इंति प्रसिद्धिः' इतिः नागेशभट्टवचनाज्ज्ञायते । स हि सूत्रात्मक असीदिति -सांग्रहसूत्रिकः' इति महाभाष्यवचनात् । ज्ञायते । संग्रहश्च प्रधान्येन व्याकरणदर्शनसम्बद्ध आसीदितिः । ‘संग्रहे तावत्प्राधान्येन परीक्षितम् । नित्यो वा स्यात् कार्यों वा । तत्रोक्ता दोषाः प्रयोजनान्यप्युक्तानिः। तत्र त्वेषं निर्णयः यद्येव नित्योथापिं कार्यं उभंयथा पि लक्षणं प्रवर्यम्। संग्रहे तावतु कार्यप्रतिद्वन्द्विभावात्संन्यामहे नित्यपर्यायवाचिनो ग्रहणमिति । संग्रहे च अष्टाध्यायीस्थसूत्रेभ्य उदाहरणान्यपि प्रस्तुतान्यासन्निति । एवञ्च संग्रहादिषु तदुदाहरणदानमसङ्गतं स्यात्' इति नागेशवच“नाद् ज्ञायते ।
न्यासकारो जिनेन्द्रबुद्धिः काशिकाविवरणपञ्जिकायां लिखति - ‘श्वोभूतिव्याडिप्रभृतयः श्रुयुकः किंतीत्यत्र द्विककारनिर्देशेन हेतुना चर्वभूतो गकारः प्रश्लिष्ट इत्येवमाचक्षते' इति । व्याडेरिदं कितीत्यत्र क्कितीति पाठेन गित्वस्यापि ग्रहणस्य साधकं मतं संग्रहे एव निरूपितं सम्भवति । इदमपि सम्भवति यद् व्याडिना संग्रहग्रन्थातिरिक्तमपि अष्टाध्याय्या वृत्तिरपि प्रणीता भवेत् । तथ्यमिदं दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुरिति विशेषणेनाऽपि ज्ञायते । संग्रहग्रन्थे चतुर्दशसहस्राणि वस्तूनि परीक्षितान्यासन्निति ‘संग्रहे तावत्प्राधान्येन परीक्षितम्' इति महाभाष्यकथनस्य चतुर्दशसहस्राणि वस्तूनि अस्मिन् संग्रहग्रन्थे परीक्षितानि' इति भतृहरिव्याख्यया ज्ञायते । तथा सत्यस्य लक्षश्लोकवत्त्वं सिध्यति ।
संग्रहग्रन्थस्य प्रतिष्ठा तदा सर्वोत्कृष्टाऽऽसीत् । जनाश्च तदाऽऽत्मानं '... दाक्षिव्याकरणदक्ष इति प्रदर्शने गौरवमनुभवन्ति स्म । काशिकायां कुमारीदाक्षाः ‘इति पदं प्रयुक्तमस्ति यस्याशयो जनाः कुमारीलाभार्थमात्मानं दाक्षिव्याकरणविज्ञं कथयन्ति स्म । संग्रहस्यास्य सवोंत्कृष्टत्वं निम्नाङ्कितेन महाभाष्योद्धृतवचनेनापि ज्ञायते -
किरति चर्करीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत्।
प्राप्तिज्ञ तमह वन्दे प्रारब्धस्तेन संग्रहः ।। इति ।
अथ कानिचित्संग्रहवचनानि युधिष्ठिरमीमांसकेन सङ्कलितानि-
न हि किञ्चित्पदं नाम रूपेण नियतं क्वचित् ।
पदानां रूपमर्थो वा वाक्यार्थादेव जायते।।
अर्थात् पदं साभिधेयं पदाद् वाक्यार्थनिर्णयः ।
पदसंघातजं वाक्यं वर्णसंघातजं पदम् ।
शब्दार्थयोरसम्भेदे व्यवहारे पृथक्रिया।
यतः शब्दार्थयोस्तत्वमेकं तत्समवास्थितम् ।।
सम्बन्धस्य न कर्ताऽस्ति शब्दानां लोकवेदयोः ।
शब्दैरेव हि शब्दानां सम्बन्धः स्यात कृतः कथम् ।
शब्दस्य ग्रहणं हैतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते।।
असतश्चान्तराले याञ्छब्दानस्तीति मन्यते ।।
प्रतिपत्त रशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः ।।
यथा ऽऽद्यसङ्ख्याग्रहणंमुपायः प्रतिपत्तये ।
सङ्घयान्तराणां भदेऽपि तथा शब्दान्तश्रुतिः ।
शुद्धस्योच्चारणे स्वार्थः प्रसिद्धोयस्य गम्यते ।
यस्त्वन्यस्य प्रयोगेण यत्नादिव नियुज्यते ।
तमप्रसिद्ध मन्यन्ते गौणार्थाभिनिवेशिनम् ।।
किं कार्यंः शब्दोऽथ नित्य इति ।
संग्रहस्य महत्वमुद्धौषयन् भतृहरिविलपति तल्लोपे--
प्रायेण सङ्क्षेपरूचीनल्पविद्यापरिंग्रहान् ।
सम्प्राप्य वैयाकरणान् संग्रहेऽस्तमुपागते ।
कृतेऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदशना ।
सर्वेषां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने ।
एतदतिरिक्तं दशाध्यायात्मकं व्याकरणशास्त्र, बलचरितं नाम महाकाव्यं, परिभाषापाठः, लिङ्गानुशासनं, विकृतवल्ली (ऋक्परिशिष्टम्) कोशेश्च
व्याडिप्रोक्तप्रणीतत्वेन प्रद्धिसाः ।
सन्दर्भः
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:प्रथमशताब्दीपूर्वतनाः कवयः
१३७८
१३७८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३७८ १३७८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विलियम वर्ड्सवर्थ
thumb|विलियम वर्ड्सवर्थ, आङ्ग्ल भाषास्य सुविख्यात कवि विलियम वर्ड्सवर्थ (१७७०-१८५०) आङ्ग्ल भाषास्य सुविख्यात कवि आसीत्। प्रकृतिवादस्य प्रमुख प्रवक्ता ।
सेम्येल टेलर कोलरिज en:Samuel Taylor Coleridge को साथ उनले रोमान्टिक (Romantic) परम्परा को थालनी गरे ।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
के शिवराम कारन्त
जीवनम्
कर्णाटकस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिभाक् डा.शिवराम कारन्तः उडुपीमण्डलस्य कोट इति ग्रामे क्रि.श.१९०२तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य दशमे दिने सञ्जातः ९६वर्षाणि सञ्जीव्य क्रि.श.१९९७तमवर्षे डिसेम्बर् मासे नवमे दिने दिवङ्गतः । स्वस्य जीवतावधौ ४२७ कृतीः व्यरचयत् । तासुअ ४७कथाग्रन्थाः एव । स्वस्य ९६तमे वयसि अपि खगानां विषये ग्रन्थमेकम् अरचयत् । साहित्यकारः भूत्वा यथा प्रसिद्धः अभवत् तथैव अन्यक्षेत्रेषु अपि अस्य प्रसिद्धिः अस्ति एव । कर्णाटकस्य प्रमुखकलायाः यक्षगानस्य प्रचाराय संवर्धनाय च अनेकान् प्रयोगान् कृतवान् । एषः यक्षगानकलाम् अभ्यस्य "ब्याले" विविधपरिवर्तनानि कृत्वा विदेशेषु अपि प्रदर्शितवान् । यदा युवा आसीत् तदा समाजपरिवर्तनार्थमपि प्रयत्नं कृतवान् । बालानां प्रतिभाविकसनार्थं कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पुत्तूरुपरिसरे "बालवन" इति असाम्प्रदायिकशिक्षाकेन्द्रम् आरब्धवान् । तत्र एव कञ्चित् मुद्रणालयं संस्थाप्य स्वग्रन्थान् मुद्रापयति स्म । स्वस्य बहूनां पुस्तकानां मुखचित्रमपि स्वयं विरचय्य मुद्रितवान् । एतादृशः प्रतिभावान् आसीत् कारन्तमहोदयः । निरन्तरं प्रयोगशीलः कारन्तमहोदयः कन्नडभाषायाः चित्ररङ्गे अपि हस्तक्षेपं कृत्वा क्रि.शा.१९३०तमे वर्षे हरिजनानां जीवनकथाम् अवलम्ब्य डोमिङ्गो इति मूकचलच्चित्रमेकं निर्मिय निदिश्य अभिनीतवान् । क्रि.श.१९३१तमे वर्षे भूतराज्य इति किञ्चितमूकचित्रमपि निदेशितवान् ।
सालिग्रामेस्मारकम्
डा.कारन्तमहोदयस्य जन्मस्थले सालिग्रामे कारन्तस्मृतिचित्रशाला इति सुन्दनं बहुस्तरभवनम् अस्ति । तत्र कारन्तसम्बद्धानि अनेकानि वस्तूनि सुस्थाप्तितानि सन्ति । तस्य कथाग्रन्थानाम् आशयस्य बृहत् भित्तिचित्राणि, यक्षगानस्य वेशभूषाः, कथाग्रन्थानां प्राचीनप्रतयः, अनेन रचितानि चित्राणि, तस्य साहित्यसृष्टौ उपयुक्तानि वस्तूनि, च अत्र विराजन्ते । सालिग्रामस्य पण्यशलायाम् एव स्थितम् एतत् भवनं दृष्ट्वा जनेषु डा.शिवराम कारन्तस्य अभिमनः उद्गच्छति ।
ति.नं.श्रीकण्ठय्यः
शिवरामकारन्तः अस्य शतकस्य क्रान्तिकारीपुरुषेषु अन्यतमः । तस्य लेखन्या सृष्टकृतिषु काश्चन पठित्वा सुखम् अनुभूतेषु जनेषु अहमपि अन्यतमः । अस्य बहुमुखकार्योत्साहं समीतः अपि वीक्ष्य अहम् आश्चर्यचकितः । प्रकृतिः स्वयं पुरतः आत्मानं परिचाययति चेत् यथा भवति तथा अनुभवस्य अस्य कृतीनां पठनावसरे भवति । तस्य कृतौ कलायाः निर्मित्याः अपेक्षया परिसरस्य आविष्कृतिः अधिका अस्ति । अत्र प्रकृतिः नाम न केवलं सागरादयः अचेतनानि न मानवप्रकृतिः अपि अविनाभावेन अस्ति ।
पूर्णचन्द्रतेजस्वी
अद्यतनसहित्यरचनायासु प्रभावं कुर्वाणानि लोहियातत्त्वचिन्तनानि, कुवेम्पुलेखनानि, कारन्तस्य जीवनदृष्टिः च । भविष्यति साहित्यकाराणाम् एतत्त्रयमेव मार्गदर्शकम् ।
हा.मा.नायक
येन केनचित् मापनेन मपयति चेत् अपि कारन्तः विश्वलेखकावल्यां भवति एव ।
गोपालकृष्ण अडिगः
शिवरामकरन्तस्य परिचयं भवद्भ्यः करणम्, सूर्यस्य परिचयं दीपशिखया करोमि इव ।
बालवने कारन्तपितामहः
कारन्तमहोदयः कन्नडभाषायाः तरङ्ग इति साप्ताहिकपत्रिकायाः 'बालवन' इति बालोचितविभागे बालवने कारन्तज्ज इति लेखं प्रकाशयति स्म । अयं विभागः बहुजनप्रियः अभवत् । बालैः प्रेषितानां वैज्ञानिकप्रश्नानाम् उत्तराणि सरलया शैल्या लिखति स्म । तस्मिन् काले कन्नडजनानां शिवरामकारन्तमहोदयः कारन्तज्ज इत्येव परिचितः ।
बाह्यानुबन्धाः
http://karanth.kannadavedike.net
बिभीतकीवृक्षः
अयं बीभीतकीवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन् वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । अयं बीभीतकीवृक्षः आकारेण माहान् वृक्षः । अस्य पर्णानि किञ्चित् प्रमाणेन वृत्ताकारकाणि इव भवन्ति । अस्य वृक्षस्य अपक्वानि फलानि गुच्छरूपेण भवन्ति । अस्य अपक्वानि फलानि औषधत्वेन उपयुज्यते । अस्मिन् २१.४ % “ट्यानिक्” नामकः अंशः भवति । तथैव बि-सिटोस्टेराल् गैलिक् आसिड्, चेबुलेजिक् आसिट्, ग्लूकोस्, ग्यालेक्टोस्, फ्रक्टोस्, रैमनोज् इत्यादयः अंशाः अपि भवन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बीभीतकीवृक्षस्य प्रयोजनानि
अस्याः बीभीतक्याः रसः कषायः । अस्याः गुणः रूक्षः, लघु च । इयम् उष्णवीर्ययुक्ता । विपाके मधुरा भवति । अस्याः अपक्वस्य फलस्य बाह्यः आभ्यन्तरः च उपयोगः क्रियते । १. इयं बीभीतकी त्रिदोषहरा । (वातः, पित्तं, कफः च) २. अस्याः बीभीतक्याः फलं शोथं वेदनां च परिहरति । शोथस्य वा वेदनायाः वा स्थाने अस्य फलस्य लेपः क्रियते । ३. अस्याः बीजात् निर्मितं तैलं चर्मरोगेषु, श्वेतकेशेषु च उपयुज्यते । इदं तैलं अपि शोथं वेदनां च निवारयति । ४. व्रणात् रक्तस्रावः जायमानः अस्ति चेत् अस्याः चूर्णस्य लेपनेन रक्तस्रावः स्थगितः भवति । ५. सामान्येषु दौर्बल्येषु, विशेषतया रसस्य, रक्तस्य, मांसस्य, मेदसः च विकारेषु च अस्याः उपयोगः हितकरः । ६. अस्याः बीभीतक्याः अर्धपक्वं फलं मलबद्धतां निवारयति । ७. अस्याः शुष्कं फलम् अतिसारस्य प्रवाहिकायाम् उपयुज्यते । ८. प्रतिदिनम् अस्याः बीभीतक्याः एकस्य बीजस्य सेवनेन निश्शक्तिः अपगच्छति । ९. इयं मृदु वीरेचिका अपि । १०. अनया बीभीतक्या निर्मितं “त्रिफलाचूर्णं” ५ ग्रां – १० ग्रां यावत् प्रतिदिनं रात्रौ शयनावसरे चषकमितेन दुग्धेन सह सेवनम् अपि बहु उपयोगकरम् ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अर्जण्टिना
अर्जन्टीना दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
एन्रीको फर्मी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जान कीट्स
thumb|160px|right|जान कीट्स 220px|right
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सत्य नाडेला
सत्य नाडेला (సత్య నాదెళ్ల) विश्वविख्यातायाः मैक्रोसाफ्ट्संस्थायाः प्रमुखकार्याधिकारीरूपेण (CEO) नियुक्तः विद्यते। अयं स्टीव् बामरस्य उत्तराधिकारिरूपेण २०१४ तमस्य वर्षस्य ४ दिनाङ्के नियुक्तः अस्ति । इतः पूर्वं सः मैक्रोसाफ्ट्संस्थायाः क्लौड् तथा एण्टेर्प्रैज़्-विभागस्य उपाध्यक्षः आसीत् ।
बाल्यं शिक्षणञ्च
सत्यः भारतस्य हैदराबाद्नगरे अजायत । अनन्तपुरस्थे तेलुगुकुटुम्बे प्राप्तजन्मा   अयम् ऐ ए एस् अधिकारिणः बि एन् युगन्धरस्य पुत्रः । युगन्धरवर्यः मनमोहनसिङ्गस्य कालावधौ (२००४-२००९) योजनायोगस्य सदस्यः आसीत्  । नाडेल्ल हैदराबादे बेगम्पेट्प्रदेशस्थे हैदराबाद्-पब्लिक-विद्यालये विद्याभ्यासम् अकरोत् । ततः मणिपाल् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजीमहाविद्यालये (तदा मङ्गलूरुविश्वविद्यान्तर्गतः आसीत्) तान्त्रिकशिक्षणं प्राप्नोत् ।
अमेरिकादेशं प्रति गमनानन्तरं विस्कान्सिन्-मिल्वाकी-विश्वविद्यालये सङ्गणविज्ञाने एम् एस् पदवीं, शिकागोविश्वविद्यालयात् एम् बि ए पदवीञ्च प्राप्नोत् ।
”वस्तुनिर्माणे मम मनः नितरां रमते स्म । अतः सङ्गणविज्ञानमेव मदीयं क्षेत्रमिति मम स्पष्टता आसीत् । किन्तु मणिपालविश्वविद्यालये सः विषयः नासीत् इत्यतः मया एलेक्ट्रानिक्स्-विषयः पठितः यस्मिन् अग्रे मम अभिरुचिः प्रावर्धत” इति वदति नाडेलः ।
वृत्तिजीवनम्
नाडेलः आदौ सन्-मैक्रोसिस्टम्स्-संस्थायां तान्त्रिकविभागे कार्यम् अकरोत् । ततः १९९२ तमे वर्षे मैक्रोसाफ्ट्-संस्थां प्राविशत् । मैक्रोसाफ्ट्संस्थायां महत्त्वपूर्णेषु प्रकल्पेषु प्रमुखत्वेन कार्यं निरवहत् ।
मैक्रोसाफ्ट
नाडेलः अन्तर्जालसेवाविभागे संशोधनसंवर्धनस्य ज्येष्ठ-उपाध्यक्षः आसीत् । विक्रयणविभागस्य उपाध्यक्षः आसीत् । ततः सः मैक्रोसाफ्ट्संस्थायाः सर्वर्-टूल्स्-वाणिज्यस्य अध्यक्षः भूत्वा महतः यशसः कारणीभूतः जातः । क्लौड्-अन्तारचना-सेवाकारणतः संस्थायाः लाभप्रमाणं $16.6 बिलियन्-तः (२०११) $20.3 (जून् २०१३) बिलियन्-प्रति अवर्धत । क्लौड्-कम्प्यूटिङ्ग्-व्यवस्थापने नाडेलः महत्त्वपूर्णं पात्रम् अवहत् ।
२०१४ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरीमासस्य ४ दिनाङ्के नाडेलः मैक्रोसाफ्ट्संस्थायाः नूतन-प्रमुखकार्याधिकारीरूपेण(CEO) नियुक्तः । संस्थायाः इतिहासे तृतीयः प्रमुखकार्याधिकारी जातः ।
व्यक्तिगतजीवनम्
१९९२ तमे वर्षे तेन अनुपमा परिणीता । इयं पितुः मित्रस्य के आर् वेणुगोपालस्य पुत्री । एतौ पुत्रेण, पुत्रीभ्याञ्च सह वाशिङ्ग्टन्-राज्यस्य बेलेव्यूनगरे निवसतः । नाडेलः भारतीयकाव्यस्य अमेरिकीयकाव्यस्य वाचकः, क्रिकेट्क्रीडाप्रियश्च वर्तते । स्वीयविद्यालयस्य क्रिकेट्गणस्य सदस्यः अयं, क्रीडातः समूहे कार्यकरणं नायकत्वगुणञ्च अधीतवान् इति वदति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:भारतीयतन्त्रज्ञाः
अग्निप्रस्तरः
शिलाजः प्रस्तरः अस्ति। एषः अग्निप्रस्तरत्वेन अपि प्रसिद्धः।
बह्यसम्पर्कतन्तुः
अग्निप्रस्तारः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३७९
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३७९ १३७९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुशील कोइराला
सुशील कोइराला नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्री, वरिष्ठ राजनीतिज्ञः एवं प्रजातन्त्रयोद्धा च अस्ति । सः नेपाली कांग्रेस पक्षस्य सभापतिः पदे स्थितवान्। पिता बोधप्रसादस्य एवं माता कुमुदिन्याः ज्येष्ठपुत्ररूपेण सन् १९३९ तमे वर्षे सुशील कोइराला अस्य जन्म नेपाल देशस्य विराटनगरे अभवत् । स अनेकदशकेषु लोकतन्त्र प्राप्त्यर्थं संघर्षरतः आसित्। संघर्षकाले बहुबर्षाणि भारतदेशे निवासितः । तेन भारतदेशस्य बहुषु करागारेषु बन्दिजीवनं च व्यातितम् ।
सन्दर्भ ग्रन्था
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
३९२
३९२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३९२ ३९२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतस्य राष्ट्रपतिः
भारतस्य राष्ट्रपतिः (The President of India, भारतीय राष्ट्रपति) भारतस्य प्रप्रथमः नागरिकः । राष्ट्रपतिपदं भारतगणराज्यस्य सर्वोत्कृष्टं, सम्मानितं च पदमस्ति । भारतीयशस्त्रसेनानां (भूसेना-नौसेना-वायुसेनानां) प्रमुखः सेनापतिरपि राष्ट्रपतिः एव । देहल्यां स्थिते राष्ट्रपतिभवने राष्ट्रपतिपदारूढस्य निवासः भवति । तस्य राष्ट्रपतिभवनस्य अपरे नामनी 'वायस् रीगल हाऊस्', 'रायसीना हिल' इति । एकस्याः व्यक्तेः राष्ट्रपतित्वेन अधिकाधिकं द्विवारमेव चयनं भवितुम् अर्हति । एतावत् पर्यन्तं प्रप्रथमः राष्ट्रपतिः डा. राजेन्द्र प्रसाद एव वारद्वयं राष्ट्रपतित्वेन कार्यम् अकरोत् । भारतगणराज्यं बहु दीर्घकालात् ब्रिटिश-जनानाम् आधिपत्यान्तर्गतमासीत् । अतः स्वस्य शासनकाले ते ब्रिटेन-देशस्य सभ्यता-न्यायौ भारतीयजनानामुपरि बलेन आरोपितवन्तः । प्रारम्भे तु बहवः तेषां विरोधमकुर्वन् । परन्तु काले व्यतीते (अद्यापि) तेषां सभ्यता-न्याययोः भारते अनुकरणं प्रबलं जातम् । एवम् अस्माकं संविधानस्य अपि अभवत् । भारतस्य न्यायव्यवस्थायां ब्रिटेन-देशस्य संविधानात् बहवः नियमाः अङ्गीकृताः दरीदृश्यन्ते । भारतस्वतन्त्रतायाः यदा घोषणा अभवत्, तदा भारतीयसंविधाननिर्माणस्य आवश्यकता उद्भूता । भारतस्य संविधानं निर्मातुं संविधानसमितेः रचना अभूत् । भारतस्य संविधाने प्रधानमन्त्रिपदेन सह राष्ट्रपतिपदस्यापि प्रावधानं संविधानसमित्या निश्चितम् । राष्ट्रपतिः भारतस्य प्रप्रथमः नागरिकः, शस्त्रसेनानां प्रमुखसेनापतिः च इति संविधाने उल्लिखितम् । सैद्धान्तिकदृष्ट्या राष्ट्रपतेः बहवः अधिकाराः सन्ति ।
पृष्ठभूमिः
१९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् अभूत् । भारतस्य अन्तिम 'वायसराय' लोर्ड माउण्टबेटन सी राजगोपालाचारी इत्यस्मै महानुभावाय भारतस्य दायित्वं प्रत्यर्पयत् । भारतस्वतन्त्रतायाः घोषणा तु १९४७ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य विंशतितमे (२०) दिनाङ्के एव कृता आसीत् । परन्तु भारताय सत्तायाः कार्यभारदानस्य दिनाङ्कः १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशः (१५) निश्चितः । सत्ताहस्तान्तरस्य प्रक्रिया यावान् कालः अचलत्, तावति काले तु डा. राजेन्द्र प्रसाद महाभागस्य अध्यक्षतायां संविधानसमित्याः रचना जाता आसीत् । १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के संविधाननिर्माणस्य कार्यं सम्पन्नम् । अतः षड्विंशतितमात् (२६) दिनाङ्कात् समग्रे भारते संविधानानुगुणं न्यायव्यवस्थायाः आरम्भः करणीयः आसीत् । संयोगवशात् १९३० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६) दिनाङ्के एव भारतीयक्रान्तिकारिभिः भारतस्वतन्त्रतायै योगदानाय देशजनानाम् आह्वानं कृतमासीत् । अतः क्रान्तिकारिभ्यः एतस्य दिनस्य माहात्म्यम् अवर्धत । तेषाम् इच्छासीत् यत्, “एतत् प्रजायै सत्ताहस्तान्तरस्य दिवसः अस्ति । अतः अस्य दिनस्य राष्ट्रियपर्वत्वेन घोषणा भूयात्” इति । क्रान्तिकारिणां भावनायाः सम्मानं कुर्वता भारतस्य प्रप्रथमराष्ट्रपतिना डा. राजेन्द्र प्रसाद-महानुभावेन १९५० तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य षड्विंशतितमे (२६) दिनाङ्के एकविंशतिः (२१) शतघ्न्याः (of cannon) आवन्दनेन (by salute) भारतीयराष्ट्रध्वजस्य आरोहणं कृतम् । ततः भारतं गणतन्त्रराज्यमिति ऐतिहासिकी घोषणा कृता । प्रतिवर्षम् एतत् दिनं गणतन्त्रदिनम् इति राष्ट्रियपर्वत्वेन आचरिष्यामः इत्यपि घोषणा कृता ।
राष्ट्रपतिप्रत्याशीनां योग्यता
भारतसङ्गस्य राष्ट्रपतिः कस्यापि धर्मस्य, जातेः च भवितुमर्हति । परन्तु –
•	सः भारतीयनागरिकः स्यात् ।
•	तस्य वयः पञ्चत्रिंशत् (३५) वर्षं, तस्मात् अधिकं वा आवश्यकम् ।
•	सः भारतसर्वकारस्य, राज्यस्वर्वकारस्य वा सर्वकारसम्बद्धिपदे आरूढः न स्यात् ।
कार्यरताय राष्ट्रपतये, उपराष्ट्रपतये, केन्द्रियमन्त्रिणे, राज्यमन्त्रिणे च एतत् प्रावधानं नास्ति । एतेषु कश्चन राष्ट्रपतित्वेन निर्वाचितः भवेत् चेत्, राष्ट्रपतिपदारूढो भवेत् तस्मात् पूर्वं पूर्वस्तनपदस्य सः त्यागं कुर्यात् ।
राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रिया
भारतीयसंविधानस्य पञ्चमाध्यायस्य प्रथमप्रकरणस्य नाम कार्यपालिका इति । तस्मिन् प्रकरणे राष्ट्रपतिनिर्वाचन(election)विषये चतुःपञ्चाशत्तमः (५४) अनुच्छेदः अस्ति । तस्यानुगुणं जनेभ्यः निर्वाचिताः जनाः एव राष्ट्रपतेः निर्वाचनं कुर्युः इति लिखितमस्ति । के ते निर्वाचिताः जनाः इति प्रश्ने उद्भूते सति – क)	संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) सदस्याः । ख)	राज्यानां विधानसभायाः सदस्याः । भारतसङ्घस्य राष्ट्रपतेः निर्वाचनप्रक्रिया काचित् जटिला अस्ति । राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रियायां मतदातारः (उक्तसदस्याः) राष्ट्रपतये मतदानं तु कुर्वन्ति । परन्तु साक्षात् राष्ट्रपतये मतदानं न कुर्वन्ति । मतदातॄणां मतैः सह भारतीयसंविधानस्य पञ्चपञ्चाशत्तमम् (५५) अनुच्छेदमनुसृत्य राष्ट्रपतेः चयनं भवति । पञ्चपञ्चाशत्तमे (५५) अनुच्छेदे एव राष्ट्रपतिचयनस्य जटिलप्रक्रियायाः विस्तारेण विवरणमस्ति ।
१.	राष्ट्रपतिनिर्वाचने सर्वेष्वपि राज्येषु निर्वाचनप्रक्रिया समाना भवेदेव ।
२.	राष्ट्रपतिचयनाधिकारः येषु जनप्रतिनिधिषु अस्ति, ते स्वमतदानं कथं दद्युः, एकैकः जनप्रतिनिधिः कति मतानि दातुं प्रभवति इति च अधः उल्लिखितम् ।
क)	प्रत्येकोऽपि जनप्रतिनिधिः स्वमतदानं दद्यादेव । किन्तु राज्यानुसारं जनप्रतिनिधीनां मतसङ्ख्या तु भिन्ना भवति । सा च मतसङ्ख्या एवं गण्यते...
ख)	यस्य राज्यस्य जनप्रतिनिधिः अस्ति, तस्य राज्यस्य या जनसङ्ख्या (population) (भवति), सा जनसङ्ख्या तद्राज्यस्य विधानसभायां (legislature) यावन्तः जनप्रतिनिधयः (number of MLAs) सन्ति, तया सङ्ख्यया विभाजनीया (divided) । अनेन विभाजनेन यत् फलं प्राप्तं, तच्च फलं पुनः एकसहस्रेण (१०००) विभाजनीयम् । एकसहस्रेण विभाजनेन यत् फलं प्राप्तं, तस्मिन् फले दशाङ्क(decimal)पश्चात् यदि पञ्चाधिका (उदा. १२५. ६ ) सङ्ख्या अस्ति, तर्हि प्राप्तसङ्ख्यायाम् एकं (१२५ + १ = १२६) योजनीयम् । एवम् अन्ततो गत्वा यत् फलं प्राप्तं, तदेव फलं तद्राज्यस्य विधानसभायाः एकैकस्य जनप्रतिनिधेः मतसङ्ख्या । अर्थात् सः जनप्रतिनिधिः राष्ट्रपतिनिर्वाचने एतावन्ति मतदानानि कर्तुं प्रभवति ।
३.	राष्ट्रपतिचयनाधिकारः येषु लोकसभा-राज्यसभासदस्येषु अस्ति, ते स्वमतदानं कथं दद्युः, एकैकः सदस्यः कति मतानि दातुं प्रभवति इति च अधः उल्लिखितम् ।
क)	केवलं निर्वाचितसदस्यानामेव मतदाने अधिकारः, न तु नियोजित(Nominated)सदस्यानाम् ।
ख)	सर्वेषामपि राज्यानां विधानसभायाः एकैकस्य जनप्रतिनिधेः मतसङ्ख्या (number of votes) योजनेन (sum) यत् फलं प्राप्तं, तच्च फलं लोकसभा-राज्यसभयोः निर्वाचितसदस्यानां सङ्ख्यया विभानीयम् । एवं विभाजनेन यत् फलं प्राप्तं, तद् फलमेव सभयोः एकैकस्य निर्वाचितसदस्यस्य मतसङ्ख्या । अर्थात् सभयोः प्रत्येकोऽपि निर्वाचितः सदस्यः एतावन्ति मतदानानि कर्तुं प्रभवति ।
किमर्थं जटिला राष्ट्रपतिनिर्वाचनप्रक्रिया ?
एतादृश्याः जटिलप्रक्रियायाः प्रस्तावः यदा भारतीयसंविधानसमित्या संसदि प्रस्थापितः, तदा बहवः संसद्सभ्याः तस्याः प्रक्रियायाः विरोधमकुर्वन् । तेषां तर्कः आसीत् यत्, "राज्येषु विधानसभायाः जनप्रतिनिधयः, केन्द्रसर्वकारस्य जनाः च जनसामान्यानां जनप्रतिनिधयः इति शतप्रतिशतं वक्तुं न शक्यते । कारणं केन्द्रे ये जनाः सन्ति, ते जनैः चिताः न । संविधाने राष्ट्रपतिः तु भारतस्य प्रप्रथमनागरिकः लोकनायकः वा । अतः यथा अन्यनेतॄणां चयनं साक्षात् जनसामान्यानां मतेन भवति, तथैव राष्ट्रपतेः चयनस्य अधिकारः भारतस्य जनसामान्यानामेव" इति ।
एतादृशस्य तर्कस्य उत्तरं दातुं भारतीयसंविधानसमित्याः सदस्याः सज्जाः एव आसन् । ते उदतरन् (answered), "भवताम् एते तर्काः स्वस्थाने योग्याः । परन्तु व्यावहारिकसिद्धान्ते तेषां क्रियान्वयः असम्भवः एव" । भारतीयसंविधानसमित्याः सभ्याः स्वतर्कान् अयच्छन्....
१ अस्माकं भारतीयगणराज्यं यत् केबिनेट्-प्रणाल्याः अनुसरणं करोति, तस्मिन् प्रधानकार्यनिर्वाहकस्य पदं तु लाक्षणिकपदम् एव । तस्य कार्यनिर्वाहकस्य दायित्वस्य, कार्यसीमायाः निर्धारणं तु सामान्यतया विधानसभया (या विधि-विधायिनीसभात्वेन परिगण्यते ।) क्रियते । तस्मिन् पदे तादृशः व्यक्तिः आरूढो भवेत्, यः स्वस्य दायित्वस्य निर्वाहणेन सह विधानसभायाः कार्याणामपि निर्वाहणे समर्थः भवेत् । कः एतस्मै पदाय योग्यः इति तु विरलाः जनसामान्याः एव ज्ञातुं, निर्धारितुं च प्रभवन्ति । अतः राष्ट्रपतेः निर्वाचनस्याधिकारः जनसामान्येभ्यः न प्रदत्तः ।
३ भारतदेशः तु बहूनां राज्यानां समूहः । कोटिशः मताधिकारिणः सन्ति भारतदेशे । सर्वेभ्यः मतादानाय आवश्यकानां साधनानां प्रबन्धनम् असम्भवमेव ।
४ अन्तिमकारणमस्ति यत्, भारतगणराज्यस्य प्रधानकार्यनिर्वाहकं यदि जनसामान्याः चिन्वन्ति, तर्हि संविधानदत्ताधिकारेण, संविधाननिर्दिष्टकर्तव्यैः, संविधानोल्लिखितदायित्वेन च असन्तुष्टस्सन् सः जननायकः राष्ट्रपतिपदप्रत्याशी स्वं सर्वाधिकारी उद्घोषेत । तेन संविधानस्य विरोधः, संविधानोल्लङ्घनं च भवति । अपि च स्वदायित्वस्य विषये तस्य प्रधानकार्यनिर्वाकस्य भ्रमः उद्भवति ।
राष्ट्रपतेः अधिकारः, शक्तिः वा
भारतीयसंविधानस्य द्विपञ्चाशत्तमे (५२), त्रिपञ्चाशत्तमे (५३) अनुच्छेदे च भारतस्य राष्ट्रपतिपदस्य प्रावधानमुल्लिखतम् । तस्मिन् उल्लिखतं यत्, भारतसङ्घस्य कार्यपालिकाशक्तेः दायित्वं राष्ट्रपतेः भवति । सः स्वयं भारतीयसंविधानस्य पालनं कुर्यात्, स्वाधीनकार्यकर्तृभिः पालनं कारयेत् च । राष्ट्रपतिः भारतस्य प्रप्रथमः नागरिकः, शस्त्रसेनानां प्रमुखसेनापतिः च ।
भारतसङ्घस्य राष्ट्रपतेः मुख्यानाम् अधिकाराणां सूचिः अधः दत्ता अस्ति ।
१.	 प्रशासनिकाधिकाराः
२. 	सांविधानिकाधिकाराः
३. 	आपत्कालीनाधिकाराः
प्रशासनिकाधिकाराः (Executive Powers)
औपचारिकदृष्ट्या केन्द्रियसर्वकारस्य सर्वे प्रशासनसम्बद्धाः अधिकाराः राष्ट्रपतेः अधिकारेषु अन्तर्भवन्ति ।
- निर्वाचनानन्तरम्, अन्यपरिस्थित्यां वा लोकसभायां यः पक्षः स्वस्य बहुमतं सिद्धयति (अन्यानां पक्षाणां समर्थनेन बहुमतं सद्धयति चेदपि), तस्य पक्षस्य नेतारं सर्वकाररचनायै राष्ट्रपतिः आह्वयति । ततः तस्य पक्षस्य नेतारं प्रधानमन्त्रित्वेन नियोजयति ।
-	 प्रधानमन्त्रिणः निवेदनेन राष्ट्रपतिः मन्त्रिपरिषदः रचनां कृत्वा सर्वेभ्यः मन्त्रिभ्यः विभिन्नानां प्रशासनिकविभागानां दायित्वं यच्छति ।
-	 राज्यानां राज्यपालस्य नियुक्तिः
-	 सर्वोच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशानां, भारतीयप्रमुखन्यायालयानां च मुख्यन्यायाधीशानां नियुक्तिः
-	 महाभिकर्तुः नियुक्तिः (Attorney General)
-	 नियन्त्रक-महालेखपरीक्षकयोः नियुक्तिः (Comptroller and Auditor General)
-	 सङ्घीयलोकसेवाऽऽयोगस्य (Public Service Commission) अध्यक्षस्य, सदस्यानां च नियुक्तिः
-	 विभिन्नेभ्यः देशेभ्यः राजदूतानां नियुक्तिः
एताः नियुक्तयः राष्ट्रपतेः दायित्वमस्ति । इतोऽपि चर्चितं, विवादितं वा दायित्वं राष्ट्रपतेः अवशिष्टम् । न्यायालये यः दोषित्वेन सिद्धः, तस्य दोषिणः दण्डादेशं स्थगयितुं, विलम्बयितुं, क्षमां दातुं वा शक्नोति राष्ट्रपतिः । राष्ट्रपतेः एतस्मिन् निर्णये प्रधानमन्त्री अपि परामर्शं दातुं न शक्नोति । न्यायालयस्य मृत्युदण्डस्य आदेशम् आजीवनकारावासे परिवर्तयितुं दोषी विशेषतः राष्ट्रपतये याचिकां यच्छति ।
सांविधानिकाधिकाराः (Legislative Powers)
संसदः सत्रद्वयस्य आह्वान-सत्रावसानयोः दायित्वं राष्ट्रपतिः वहति । सः लोकसभां भङ्गयितुमपि समर्थः । परन्तु लोकसभाभङ्गस्य निर्णयार्थं प्रधानमन्त्रिणः नेतृत्वे सम्मिलितायाः मन्त्रिपरिषदः परामर्शः आवश्यकः ।
सामान्यनिर्वाचनानन्तरं संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) प्रारम्भः राष्ट्रपतेः भाषणेनैव भवति । तस्मिन् भाषणे सर्वकारस्य नवीनानां योजनानाम् उपस्थापनं सदस्यानां सम्मुखं करोति सः । प्रतिवर्षं वर्षारम्भे संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) सत्राह्वानभाषणं कृत्वा सभाह्वाहनस्य कारणं सदस्यानां सम्मुखम् उपस्थापयति राष्ट्रपतिः । तत एव संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) चर्चा आरभ्यते ।
संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) ये विधेयकाः (Bills) सिद्धाः भवन्ति, ते विधेयकाः राष्ट्रपतेः हस्ताक्षरेण विना भारतीयसंविधानस्य भागाः भवितुं नार्हन्ति अर्थात् तेषां विधेयकानां संविधाननियमत्वेन परिवर्तनं न भवति । कस्मिंश्चित् विधेयकविषये राष्ट्रपतिः सम्मतः न भवति चेत्, सः तद्विधेयकं सभाभ्यां प्रतिप्रेषयति । राष्ट्रपतिना प्रतिप्रेषितस्य विधेयकस्य पुनर्चर्चा संसदः सभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) भवति । ततः परं राष्ट्रपतिना प्रतिप्रेषितं विधेयकम् उभयसभयोः (राज्यसभा, लोकसभा च) सदस्याः संशोधनं कृत्वा, अकृत्वा वा द्वितीयवारं राष्ट्रपतये प्रेषयन्ति चेत्, राष्ट्रपतिना सः विधेयकः अङ्गीकार्यः एव, तस्योपरि हस्ताक्षरः करणीयः एव ।
संविधाने नवीनविधेयकस्य योजनं राष्ट्रपतिः कर्तुं समर्थः । १२३ अनुच्छेदानुसारं संसदः द्वयोः सत्रयोः विधेयकसम्बद्धनिर्णयः न भवति चेत्, समाधानं कर्तुं परिस्थित्यनुगुणं राष्ट्रपतिः आदेशं दातुं शक्नोति । राष्ट्रपतिना सम्मतः विधेयकः संसदि सिद्धविधेयकत्वेन प्रबलः भवति । परन्तु नियमः अस्ति यत्, एकमासमध्ये एव सभयोः सभ्यानां सम्मुखं राष्ट्रपतिना समर्थितः विधेयकः प्रस्थापनीयः । तेषामनुमोदनानन्तरमेव विधेयकः नियमत्वेन सिद्ध्यते ।
आपत्कालीनाधिकाराः (Emergency Powers)
भारतीयसंविधानस्य ३५२ अनुच्छेदानुसारं राष्ट्रपतिः आपत्कालनिर्णयार्थं समर्थः । भारतस्य मन्त्रिमण्डलस्य सदस्याः लिखितरूपेण आपत्कालस्य कारणं राष्ट्रपतये यच्छन्ति । तत एव राष्ट्रपतिः आपत्कालस्य घोषणां करोति । मन्त्रिमण्डलद्वारा उल्लिखितानि कारणानि यदि अङ्गीकारार्हानि, तर्हि राष्ट्रपतिना आपत्कालस्य घोषणा क्रियते । आपत्कालस्य प्रकारत्रयम् अस्ति – १. राष्ट्रियापत्कालः, २. प्रादेशिकापत्कालः ३. आर्थिकापत्कालः
१.	 राष्ट्रियापत्कालः
सम्पूर्णभारतस्योपरि युद्ध-सैन्यविद्रोह-सुरक्षासङ्कटाः आपतन्ति चेत्, राष्ट्रियापत्कालस्य घोषणां कर्तुं शक्नोति राष्ट्रपतिः । भारते वारत्रयं राष्ट्रियापत्कालस्य घोषणा कृता अस्ति । प्रप्रथमा आपत्कालघोषणा १९६५ तमे वर्षे भारत-पाकिस्थानयोः युद्धकाले अभूत् । द्वितीया आपत्कालघोषणा १९७२ तमे वर्षे प्रधानमन्त्रिणः जवाहरलाल नेहरू इत्यस्य प्रशासनकाले अभूत् । तस्मिन् वर्षे चीन-देशेन भारतस्योपरि आक्रमणं कृतमासीत् । अतः डा. सर्वपल्लि राधाकृष्णन् आपत्कालम् अघोषयत् । १९७५ तमे वर्षे प्रधानमन्त्रिपदारूढा इन्दिरा गान्धी आन्तरिकसुरक्षायाः कारणं दत्त्वा आपत्कालस्य याचनाम् अकरोत् । फखरुद्दीन अली अहमद तदा राष्ट्रपतिः आसीत् । सः राष्ट्रियापत्कालस्य घोषणामकरोत् । इयं तृतीयापत्कालघोषणा ।
आपत्काले व्यक्तेः स्वतन्त्रतायाः अधिकारास्तु समाप्ताः न भवन्ति । परन्तु भारतीयसंविधानस्य एकोनविंशततमे (१९) अनुच्छेदे लिखिताः नागरिकस्य षडधिकाराः निरस्ताः भवन्ति । ते षण्णियमाः यथा –
•	 अभिव्यक्तेः स्वतन्त्रता
•	 शान्तिपूर्वकं, निःशस्त्रं सम्मेलनम्
•	 भारतस्य राज्येषु स्थानान्तरं कृत्वा आवासस्य स्वतन्त्रता
•	 वृति-उपजीविका-व्यापारादीनां स्वतन्त्रता
२. 	प्रादेशिकापत्कालः
कस्मिंश्चित् राज्ये संविधानविरोधीनि कार्याणि चलन्ति सन्ति, कस्यचित् राज्यस्य शासकः कैश्चित् कारणैः संविधानानुसारं राज्ये शासनं कर्तुं न शक्नुवन् अस्ति इति वा राष्ट्रपतिः राज्यपालस्य सूचनया, अन्यरीत्या वा यदि जानाति, तर्हि तस्मिन् राज्ये राष्ट्रपतिः आपत्कालस्य घोषणां करोति । एषः प्रादेशिकापत्काल एव राष्ट्रपतिशासनम् इति प्रसिद्धः । भारतीयसंविधानस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशतस्य (३५६) अनुच्छेदस्य अनुसारं संसदः सभ्यानां सम्मतिस्वीकरणानन्तरं षण्मासावधेः राष्ट्रपतिशासनं भवितुमर्हति । राष्ट्रपतिशासनस्य षण्मासानाम् अवधिः अधिकाधिकं वर्षत्रयं यावत् भवितुमर्हति । राष्ट्रपतिशासनकाले राज्यस्य राज्यपाल एव राष्ट्रपतेः आदेशानुगुणं तद्राज्यस्य शासनं करोति । भारते बहुषु राज्येषु प्रादेशिकापत्कालस्य घोषणाः अभवन् ।
अस्य षड्पञ्चाशदधिकत्रिशतस्य (३५६) अनुच्छेदस्य बहुवारं दुरुपयोगः कृतः अस्ति । यस्य पक्षस्य सर्वकारः केन्द्रे शासनं करोति, सः पक्षः यदि कस्मिंश्चित् राज्ये सत्तारूढः नास्ति, तर्हि तस्मिन् राज्ये सत्तारूढात् पक्षात् सत्ताम् अपाकर्ष्य राष्ट्रपतिशासनस्य घोषणां कारयति ।
३.	 आर्थिकाप्तकालः
भारते, भारतस्य कस्मिंश्चित् राज्ये वा आर्थिकस्थायित्वस्य, आर्थिकप्रत्ययस्य (Financial Credit) च सङ्कटः प्रत्यक्षः भवेत् चेत्, राष्ट्रपतिः आर्थिकाप्तकालस्य घोषणां करोति । भारतीयसंविधानस्य षष्ठ्यधिकत्रिशतस्य (३६०) अनुच्छेदस्य अनुसारम् आपत्कालघोषणायाः मासद्वये एव आपत्कालप्रस्तावाय संसदः समर्थनम् आवश्यकम् । एतस्मिन् आर्थिकाप्तकाले राष्ट्रपतिः सर्वोच्चन्यायालयस्य, उच्चन्यायलयस्य च न्यायाधीशानां वेतनं न्यूनं कर्तुं शक्नोति । सर्वकाराऽऽधीनानां कार्यकतॄणां वेतनमपि न्यूनं कर्तुं समर्थः राष्ट्रपतिः । निश्चितसिद्धान्तस्य अनुकरणार्थम् अपि राष्ट्रपतिः आदेशं दातुम् अर्हति ।
भारते एतादृशस्य आपत्कालस्य घोषणा कदापि नाभवत् । परन्तु एकवारं यदा आर्थिकसङ्कटस्य स्थितिः आपतिता, तदा सर्वकारेण देशस्य सुवर्णं विक्रीय आपत्कालस्थितिः अपाकृता ।
राष्ट्रपतेः वेतनम्
आरम्भे भारतीयसंवधानानुसारं राष्ट्रपतेः वेतनं प्रतिमासं दशसहस्र(१०,०००)रूप्यकाणि इति निश्चितमासीत् । आदिपञ्च राष्ट्रपतयस्तु द्विसहस्रं, सार्धद्विसहस्रं वा (२,००० - २,५००) रूप्यकाणि एव मासिकवेतनत्वेन स्वीकृतवन्ति स्म । परन्तु १९९८ तमे वर्षे राष्ट्रपतेः वेतनं पञ्चाशत्सहस्र(५०,०००)रूप्यकाणि इति निश्चितमभवत् । १९९८ तमे वर्षे जाता एषा वेतनवृद्धिः १९९६ तमात् वर्षात् प्रभाविता इत्यपि घोषणा अभूत् । २००८ तमे वर्षे राष्ट्रपतेः वेतने पुनर्वृद्धौ सति राष्ट्रपतेः वेतनं सार्धकोटि(१,५०,०००)रूप्यकाणि अभवत् । २००८ तमे वर्षे जाता एषा वेतनवृद्धिः २००७ तमात् वर्षात् प्रभाविता इत्यपि घोषणा अभूत् । राष्ट्रपतेः पार्श्वे वेतनातिरक्ता विशालधनराशिः सुरक्षिता भवति, यस्याः उपयोगं राष्ट्रपतिः कुत्रचिदपि कर्तुं शक्नोति ।
राष्ट्रपतेः पदभ्रष्टविचारः
राष्ट्रपतेः कार्यकालः पञ्चवर्षीय इति भारतीयसंविधाने उद्घोषितमस्ति । परन्तु राष्ट्रपतिना भारतीयसंविधानस्य अतिक्रमणे कृते तस्योपरि महाभियोगः (Impeachment) भवति । राष्ट्रपतौ महाभियोगप्रक्रिया निम्नरीत्या चलति –
राष्ट्रपतेः महाभियोगस्य प्रक्रिया संसदः द्वयोः सभयोः चलति, किन्तु अस्याः प्रक्रियायाः आरम्भः उभयोः कस्यांश्चिदपि एकस्यां सभायां भवितुमर्हति । महाभियोगप्रक्रिया यस्यां सभायां प्रारभ्यते, तस्यां सभायां राष्ट्रपतेः उपरि आरोपकर्तॄणां सदस्यानां सङ्ख्या तस्याः सभायाः पूर्णसङ्ख्यायां सपादा भवितव्या एव । राष्ट्रपतिविरुद्धं ये आरोपाः सन्ति, तान् आरोपान् एकस्मिन् व्यपदेशे (Notice) लिखित्वा ते सदस्याः राष्ट्रपतये प्रेषयन्ति । व्यपदेशप्रेषणात् चतुर्दशे (१४) दिने संसदि तस्य व्यपदेशस्योपरि चर्चा प्रारभते । यस्याः सभायाः सदस्याः व्यपदेशं राष्ट्रपतेः कृते प्रेषितवन्तः, तस्याः सभायाः पादोनप्रतिशतं जनाः महाभियोगस्य समर्थनं कुर्युः इति नियमः । तं व्यपदेशं द्वितीयसभायां चर्चार्थं प्रेषयति तत्सभाध्यक्षः । प्रक्रियाकाले अधिकृतवाक्कीलस्य साहाय्येन राष्ट्रपतिः स्वस्य पक्षम् उपस्थापयितुं शक्नोति । द्वितीयसभायां महाभियोगस्य प्रस्तावस्योपरि यदा चर्चा प्रारभते, तदा चर्चया सह प्रमाणस्य एकत्रीकरणप्रक्रिया, प्रमाणस्य प्रामाणिकत्वस्य प्रक्रिया च प्रारभते । राष्ट्रपतिः दोषी इति प्रमाणानुसारं सिद्धं चेत्, राष्ट्रपतेः उपरि महाभियोगः अपि सिद्धः इत्येव । महाभियोगे सिद्धे सति महाभियोगस्य प्रप्रथमव्यपदेशस्य दिनाङ्कात् राष्ट्रपतिः स्वपदात् निष्कासितः इति परिगण्यते (मन्यते) । यदि राष्ट्रपतिः संविधानम् अतिक्रमते, तर्हि सः दण्डनीय एव । अन्यथा तु राष्ट्रपतिः अदण्डनीय एव ।
भारतस्य सौभाग्यमस्ति यत्, वर्तमानकालपर्यन्तं न कस्यापि राष्ट्रपतेः उपरि संविधानोल्लङ्घनारोपः नाभवत् । एतदेवास्माकं राष्ट्रपतेः उच्चनैतिकतां सद्धयति ।
राष्ट्रपतेः अनुपस्थितिः
केनचित् कारणेन यदि राष्ट्रपतिः अनुपस्थितः चेत्, किं कर्तव्यम् इत्यस्य मार्गदर्शनं भारतीयसंविधानस्य पञ्चषष्ठितमे (६५) अनुच्छेदे उल्लिखितमस्ति । पञ्चषष्ठितमस्य (६५) अनुच्छेदस्य अनुसारं राष्ट्रपतेः आकस्मिकमृत्युः, पदत्यागः, पदात् निष्कासनं वा भवेत् चेत्, उपराष्ट्रपतिः राष्ट्रपतित्वेन दायित्वं वहेत् । नवीनराष्ट्रपतेः नियुक्त्यनन्तरं उपराष्ट्रपतिः पुनः स्वदायित्वानुसारं कार्यं कुर्यात् । राष्ट्रपतेः विदेशयात्रा-अस्वस्थतादिकारणानि अपि उपराष्ट्रपतये राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कर्तुं प्रत्यक्षः, परोक्षः वा आदेशः । कदाचित् राष्ट्रपतेः, उपराष्ट्रपतेः उभयोः अनुपस्थितिः एकस्मिन् काले एव भवेत् चेत्, सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कुर्यात् । सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशोऽपि यदि अनुपस्थितः, तर्हि सर्वोच्चन्यायालयस्य वरिष्ठन्यायधीशः राष्ट्रपतित्वेन कार्यं कुर्यात् ।
राष्ट्रपतेः निवासस्थानं राष्ट्रपतिभवनम्
right|400px राष्ट्रपतिभवनं भारतस्य सर्वोत्कृष्टेषु भवनेषु अन्यतमम् । भारतस्य सर्वोत्कृष्टेषु भवनेषु तेजोप्रासादात् (ताजमहल, The Taj Mahal) अनन्तरम् अस्य भवनस्य गणना भवति । राष्ट्रपतिभवनं राष्ट्रपतेः आधिकारिकावासस्थलमस्ति । अस्य भवनस्य अपरे नामनी 'वायस् रीगल् हाऊस्', 'रायसीना हिल्' इति । भवनस्यास्य वास्तुकलायाः परिकल्पनां (design) 'एड्विन् लैण्ट्सियर् ल्यूटिन्स्' इति नामकः ब्रिटिश-वास्तुकारः अकरोत् । १९५० वर्षात् पूर्वम् एतत् भवनम् आङ्ग्लगवर्नर् इत्यस्य निवासस्थानम् आसीत् । परन्तु १९५० तमे वर्षे एतत् भवनं भारतीयराष्ट्रपतेः निवासत्वेन निश्चितम् । एतत् भवनं प्राचीनार्वाचीनकलयोः प्रत्यक्षोदाहरणमस्ति । एतत् विशालभवनं चत्वारिंशदधिकत्रिशतं (३४०) प्रकोष्ठानां धातृ अस्ति । राष्ट्रपतिभवनस्य इतिहासः बहु रसप्रदः, मनोरञ्चकश्च ।
भारतस्य राष्ट्रपतीनां चित्रवीथिका
(*) चिह्नेन येषां नामानि उल्लेखितानि सन्ति, ते भारतगणराज्यस्य कार्यवाहकराष्ट्रपतयः आसन् ।
सम्बद्धाः लेखाः
भारतीयसंविधानम्
भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयः
राज्यपालः
आपत्कालः
बेकल् दुर्गम्
बेकल् कोटे- केरळराज्ये कन्नडध्वजः (०४९९)
भारतस्य राष्ट्रपतिः
बाह्यानुबन्धः
http://www.youtube.com/watch?v=2l0ZeTKEh5I&context=C3fcb3e6ADOEgsToPDskJC7uVv3b63aHFauaWukHbQ
http://www.preservearticles.com/201104265928/procedure-for-election-of-the-president-of-india.html
बेकल् दुर्गम्
एतत् उत्तरकेरळप्रदेशे स्थितम् अरब्बीसागरतीरे प्रसिद्धं प्रवासिधाम अस्ति । अत्र बिदनूरुशिवप्पनायकेन बलिष्ठशिलाभिः निर्मितं दुर्गमस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १६४५ तः १७०० वर्षसमये निर्मितमस्ति । अत्र प्राकृतिकं सौन्दर्यम् अपूर्वमस्ति । अत्र वर्णमयनौकाभिः दुर्गदर्शनम् अविस्मरणीययात्रा भवति । शिलापर्वतारोहणं कृत्वा अपि दुर्गदर्शनं कर्तुं शक्यते । एतत् साहासिकमनोभाववताम् एव शक्यम् अस्ति । प्रवेशद्वारं १००० पादपरिमित्तोन्नतं, ३० पादपरिमितविस्तारवत् च अस्ति । गजानां सुलभतया प्रवेशः शक्यः अस्ति । अतः अस्य महाद्वारस्य गजद्वारमिति नाम आगतमस्ति । पदातीनाम् अन्यत् द्वारमस्ति । अन्तर्भागे सैनिकानां स्थानानि, विविधानि दर्शनीयस्थानानि राजकुलदैवस्य हनुमतः मन्दिरं च सन्त्ति । अत्र मन्दिरे भक्तेभ्यः मधुरं जलं पृथुकान् च यच्छन्ति । एतत् अतीव शुध्दम् उन्नतप्रदेशे स्थितं दुर्गमस्ति । एतत् दुर्गं विंशतिहेक्टर्र् विस्तृतम् अस्ति । गोलाकारेण निर्मितं दुर्गगोपुरं २००पादपरिमितोन्नते स्थाने अस्ति । अत्र  सुरङ्गमार्गः शिलामण्डपाः च दर्शनीयानि सन्ति । अत्र सूर्योदयस्यस्य सूर्यास्तस्य च दृश्यवैभवं विश्वप्रसिध्दम् अस्ति । पर्वतशिखरेषु सूर्योदयः, सागरे च सूर्यास्तः अत्यन्तं रमणीयं भवन्ति । नौकायानेन दुर्गदर्शनव्यवस्था अस्ति । बेकल् बीच्, अपि प्रवासिजनानाम् आकर्षकस्थानम् अस्ति । एतत् स्थलं कर्णाटककेरळराज्ययोः सङ्गमक्षेत्रमिव अद्यापि प्रसिद्धम् अस्ति । अनेकानि वसतिगृहाणि अत्र सन्त्ति ।
भारतस्य राष्ट्रपतिः
बाह्यानुबन्धः
http://pib.nic.in/archieve/others/pr.html
http://in.answers.yahoo.com/question/index?qid=20061003003145AA2nmhl
बेकल् दुर्गम्
मार्गः
मङ्गळूरुतः ५० कि.मी । कासरगोडुतः १४ कि.मी. । पाळ्ळिकेरे समीपे सागरतीरे बेकलदुर्गम् अस्ति । राष्ट्रियराजमार्गात् (सं -१७ ) १६. कि.मी दूरेऽस्ति । कण्णानूर् तः ५५ कि.मी । दक्षिणकोटिकुलम् धूमशकटनिस्थानतः समीपे अस्ति
भारतस्य राष्ट्रपतिः
बाह्यानुबन्धः
http://eci.nic.in/eci_main1/parliament.aspx
बेकल् दुर्गम्
मार्गः
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य राष्ट्रपतिः
बाह्यानुबन्धः
http://www.upscguide.com/content/president-india-powers-election-eligibility
सन्दर्भः
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रपतयः वर्गः:संसद्
बेकल् दुर्गम्
मार्गः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सुभाषितरत्नकोशः
वाह्यसूत्राणि
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जार्ज बैरन
जार्ज बैरन (१७८८-१८२४) आङ्ग्ल भाषास्य प्रमुख कवि आसीत्।
वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पर्सी बिश शेली
thumb|right|पर्सी बिश शेली पर्सी बिश शेली (१७९२-१८२२) आङ्ग्ल भाषास्य प्रमुख कवि आसीत्। bueee!! no se entiende un soberano culoooooooooooooo!!!!!!! pdta.... ALEX ES GAY!
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
एडकल्लुगुहाः
एडकल्लुगुहाः
अथणी (कर्णाटकम्)
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति अथणी-उपमण्डलम् । अथणी-उपमण्डलस्य विस्तीर्णता १९९५.७ km2,[2] ७४% भूमिः कृषियोग्या अस्ति । ८९ग्रामाः सन्ति । २००१तमवर्षस्य जनगणनानुसारं जनसङ्ख्या ४६१४०० । एतत् उपमण्डलं परितः महाराष्ट्रस्य साङ्गली-उपमण्डलम् अस्ति । वार्षिकी वर्षा ५८२ mm। कृष्णा तथा अग्राणी नामके द्वे नद्यौ अत्र वहतः ।
एडकल्लुगुहाः
अम्बल् वायिल् समीपे स्थिताः एताः गुहाः नवीनशिलायुगस्य जनानां वासस्थानानि आसन् | गुहायां भित्तिषु अपूर्वाणि चित्राणि सन्ति । एतम् अधिकृत्य एडकल्लुगुड्डद मेले, चलनचित्रं कन्नडभाषया निर्मितम् अस्ति । साहसिकाः एव अत्र आगन्तुं समर्थाः भवन्ति । अअत्र आगमनेन इतिहासदर्शनं सम्यग्भवति ।
मार्गः
क्यालिकट् तः ९८ कि.मी सुलतानबत्तेरी ततः १६ कि.मी दूरे ‘एडकल्लुगुहाः सन्ति ।
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अथणी (कर्णाटकम्)
वर्गः:बेळगावीमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
एडकल्लुगुहाः
मार्गः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आनेकोण्ड-ग्रामः
कर्णाटकस्य दावणगेरेमण्डले नगरात् अनतिदूरे एतत् स्थानम् अस्ति। राज्ञः गजानां बन्धनं स्नानकरणं च अत्र कुर्वन्ति स्म । तत्कारणात् ग्रामस्य आनेकोण्ड इति नाम अस्ति। कन्नडभाषया आने नाम् गजः। अत्र कलात्मकः शिल्पविशिष्टः ईश्वरदेवालयः सुन्दरः अस्ति । अत्र चत्वारः स्तम्भाः गोलाकाराः कलासहिताः सन्ति ।
वर्गः:दावणगेरेमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
यास्कभूमिका
निरुक्तस्य प्रथमाध्यायतः द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादपर्यन्तं यास्ककृतभूमिका वर्तते । ग्रन्थस्य उत्पत्तिः, ग्रन्थस्य प्रयोजनं, निर्वचनविधानम् इत्यादयः विषयाः अत्र चर्चिताः । अपि च निरुक्ताध्ययनं कथं करणीयमिति अत्रोच्यते ।
यदा सर्वे ऋषयः (ऋषिर्दर्शनात्), ज्ञानिनश्च आसन् तदा मन्त्रार्थः स्वयमेव स्पष्टः आसीत् । किन्तु तदनन्तरम् उपदेशं कामयमानेभ्यः जनेभ्यः मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः वेदान् च वेदाङ्गानि च उपदिदिशुः । यतः वेदाङ्गानां साहाय्येन सर्वेऽपि सम्यक् वेदाध्ययनं कुर्युः इति ।
साक्षात्कृतधर्माणः ऋषयो बभूवुः । ते अवरेभ्यो असाक्षात्कृतधर्मभ्यः उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुः । ...बिल्मग्रहणाय इमं ग्रन्थं समाम्नासिषुः वेदं च वेदाङ्गानि च । (निरु.१.१९.) अतैव निरुक्तस्य प्रथमं प्रयोजनं वेदार्थग्रहणमेव । वेदार्थज्ञानं विना केवलमन्त्रज्ञानमप्रयोजकमिति यास्कः प्रतिपादयति । -
वेदमन्त्राणामर्थ एव नास्तीति कौत्सस्य मतं खण्डयति । स्वमतस्थापनाय श्रुतिप्रामाण्यं ददाति -
अदुह्यमाना धेनुः इव निष्प्रयोजकं वाचं धारयति, वदति, शृणोति च सः यः वेदार्थज्ञः न भवति ।
अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते । अर्थमप्रतीयतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशः । तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यं, स्वार्थसाधकं च । (निरु.१.१५.) निरुक्तशास्त्रं विना मन्त्रार्थज्ञानं न सम्भवति । योऽर्थं न विजानाति सः प्रकृतिप्रत्ययविधानं च ज्ञातुमशक्तो भवति । अतः निरुक्तं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यं, मन्त्रार्थसाधकं चास्ति ।
अन्यानि च सन्ति निरुक्तस्य प्रयोजनानि -
अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते ।
निरुक्ताध्ययनं विना मन्त्रेषु पदविभागं कर्तुमसमर्थाः भवेम । यथा -
अवसाय इति शब्दः मन्त्रद्वये आगच्छति । एकत्र (ऋक्.१०.१६९.१.) रक्षणाद्यर्थक अव धातुना औणादिक अस प्रत्ययः । तेन अवसाय इति असमस्तः शब्दः । अन्यत्र (ऋक्.१.१०४.१.) अव उपसर्गपूर्वक षो धातुः विमोचने अर्थे प्रयुक्तः । अत्र गतिसमासः । एवं पदच्छेदज्ञानं निरुक्ते आचार्यः प्रदर्शयति ।
अथापि याज्ञे दैवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति । तदेतेनोपेक्षितव्यम् । - यज्ञकर्मसु देवतानिर्देशः भवति । तस्य ज्ञानेनैव विनियोगः, मन्त्रार्थज्ञानं च सम्भवतः । केषुचित् मन्त्रेषु देवता अस्पष्टा भवन्ति । यथा आग्नेयदैवते मन्त्रे वायोः इन्द्रस्य च स्तुतिर्भवति (ऋक्.६.४.७.)। एवंविधेषु स्थानेषु निरुक्तस्य साहाय्येन देवतापरिज्ञानं करणीयम् ।
यथा लौकिकभाषायां शब्दानामुपयोगो भवति तथैव वैदिकेऽपि । ते शब्दाः चतुर्विधाः भवन्ति । नाम, आख्यातम्, उपसर्गाः, निपाताश्च । तेषां लक्षणं किमिति यास्केनैव प्रतिपाद्यते । भावप्रधानानि = क्रियाप्रधानानि आख्यातानि भवन्ति । आख्यातानि सर्वाणि धातुजान्येव भवन्ति । नामानि तावत् वस्तुप्रधानानि भवन्ति । नामानि अपि धातुजान्येव भवन्ति । यतो हि क्रियाण्येव मूर्तरूपं प्राप्य वस्तूनि भवन्ति । एतयोः नामाख्यातयोः निर्वचनं नैघण्टुकनैगमकाण्डयोः प्रदर्श्यते ।
वेदे उपसर्गनिपातानां कार्यं किमिति सोदाहरणं निरूपयत्याचार्यः । उपसर्गाः विविधार्थसूचकाः । नामाख्याताभ्यां सह संयुक्ताः उपसर्गाः विशेषार्थद्योतकाः भवन्ति । सङ्ग्रहेण तेषामर्थाः विव्रियन्ते ।
एवं उपसर्गाः नानार्थकाः भवन्ति । परीक्ष्य ज्ञातव्याः, प्रयोक्तव्याः च ।
उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति इति निपाताः । एतेऽपि विविधार्थेषु भवन्ति । निपाताः त्रिविधाः इति यास्काचार्याः वदन्ति । ते तु उपमार्थीयाः, कर्मोपसङ्ग्रहार्थीयाः, पदपूरणाः । एतेषां विविधार्थाः कथं ज्ञायते इति विवृतं यास्केन । अत्रैकमुदाहरणं पश्यामः -
निषेधार्थीयस्य नकारस्य प्रयोगः पूर्वमेव भवति । उपमार्थीयस्य नकारस्य उपमानादुत्तरं भवति । एवं वेदार्थपरिज्ञानस्य सूक्ष्मविचाराः चर्चिताः आचायेर्ण । अस्यां भूमिकायां यास्काचार्यः निर्वचनविधानं प्रदर्शयति ।
चतुर्विधनिर्वचनप्रकाराः उक्ताः ।
प्रथमतः यस्य शब्दस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागः, व्याकरणप्रक्रिया च स्पष्टे भवतः तेषां निर्वचनं तथा एव करणीयम् ।
यत्र व्याकरणप्रक्रिया स्पष्टा न भवति तत्र अर्थस्यैव प्राधान्यं मत्वा, समानार्थं दृष्ट्वा निर्वचनं कुर्यात् । यथा सामान्यतया गोः शिशुः वत्सः इति प्रथितः । वत्सः गवा क्षीरं पिबति । तस्य रसाहरणक्रियायाः समानत्वं दृष्ट्वा उषःकालस्य सूर्यमपि वत्सशब्देन अभिदधात्याचार्यः । यतः उषःकाले सूर्यः हिमकणानां रसाहरणं करोति (निरु.२.६.२०.)
यदि समानार्थकधातुरपि नास्ति तर्हि अक्षराणां, एकस्य वा अक्षरस्य समानत्वं दृष्ट्वा निर्वचनं करणीयम् । एवं विधेषु स्थानेषु व्याकरणप्रक्रियायाः महत्वं नास्ति । यतो हि शब्दानां व्युत्पत्तिः निगूढः, संशययुक्तश्च भवति ।
यथा स्तः, सन्ति इत्यादिस्थलेषु सकर एव दृश्यते । अत्र एकाक्षरस्य साम्यं दृष्ट्वा अस् धातोः कल्पना करणीया । एवमेव अन्त्याक्षरलोपे, उपधालोपे, आद्यन्ताक्षरविपर्यये, सम्प्रसारणे सत्यपि धातोः अन्वेषणं कृत्वा निर्वचनं कुर्युरिति आचार्यः निर्दिशति ।
अर्थानुसारं = प्रकरणानुसारं, अन्यशब्दानां साहचर्येण च विभक्तीनामर्थः ग्रहणीयः । अर्थात् प्रकरणानुसारं विभक्तिव्यत्ययः भवेत् ।
एवंविधैः निर्वचनं कुर्यात् । अनिर्वचितशब्दः न भवेत्, नत्वेव न निर्ब्रूयात् (निरु.२.१.१.)। यतो हि अनिर्वचितः शब्दः अपार्थग्राहकः भविष्यति । एवं निःशेषतः उक्तं निरुक्तमिति वचनं सार्थ्यक्यं भजते ।
सर्वेऽपि शब्दाः आख्यातजाः इति निरुक्तकाराणामाशयः । न तु सर्वे इति गार्ग्यः । विविधयुक्तिभिः आचार्यः सर्वे शब्दाः आख्यातजा एव इति प्रतिपादयति निर्वचनप्रकारमपि प्रदर्शयति ।
गणितक्षेत्रे भारतीयानां योगदानम्
पीठिका
गणितक्षेत्रे भारतीयानां योगदानं शून्यमिति सर्वविदितम् । किन्तु एतदतिरिच्यापि गणितक्षेत्रे भारतस्य योगदानं विपुलं वर्तते । अपि च तस्य योगदानस्य प्रभावः आधुनिकगणितशास्त्रे अपि वरीवर्त्ति इत्येव विशेषः । भारतीयसंस्कृतेः विकासे गणितम् अपि प्रमुखं पात्रं निरवहत् । अधुना जगति उपयुज्यमाना संख्यापद्धतिः भारतीयानां योगदानमेव । तथा च बीजगणितस्यापि मूलं भारतमेव । सिन्धुनागरिकता क्रिस्तपूर्वं ३००० वर्षेभ्यः प्रागेव प्रारब्धा । तदानीन्तनं प्रख्यातं नगरद्वयं हरप्प मोहेंजदारो इति । यदा प्राक्तनैः संशोधकैः इतिहासज्ञैः च एतयोः नगरयोः अवशेषाः ऐदम्प्राथम्येन प्राप्ताः तदा सिन्धुनागरिकतायाः जनजीवनस्य स्पष्टं चित्रणम् उपलब्धम् । तेषां पत्तनरचनाक्रमः भवननिर्माणविन्यासः च तेषां जनानां अगाधगणितज्ञानस्य निदर्शनानि । भवनानां प्रमाणानि दशमांशपद्धतेः अनुगुणम् आसीत् । सिन्धुनागरिकतायाः अपेक्षया प्राचीनं खगोलशास्त्रम्  अपि गणितसिद्धान्तान् अवलम्ब्यैव निरूपितम् । अपि च त्रिकोणमित्यादिगणितक्षेत्रीयविकासे खगोलशास्त्रस्य योगदानं नितान्तं वर्तते ।
इतिहासः
वेदसाहित्ये अपि गणितशास्त्रस्य उपयोगम् अधिकृत्य अनेके विचाराः सन्ति । क्रिस्तपूर्वं १८०० तमस्य कालस्य शुक्लयजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणे यज्ञवेदिकायाः रचनायाः विषये सुदीर्घं विवरणं प्रदत्तम् । वेदस्य अनुबन्धाः चत्वारि शुल्बसूत्राणि सन्ति । बोधायनशुल्बसूत्रम् ( क्रि.पू. ६०० ) मानवशुल्बसूत्रम् ( क्रि.पू.७५० ) आपस्तम्भशुल्बसूत्रम्  ( क्रि.पू. ६०० ) कात्यायनशुल्बसूत्रम् ( क्रि.पू. २०० ) एतानि शुल्बसूत्राणि तल्लेखकानां नामभिः एव विख्यातानि । तेषु पैथागोरस् संशोधनमिति कथ्यमानस्य प्रमेयस्य् अपि विवरणं वर्तते ।
वर्गः:गणितशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
एल-साल्वाडोर
एल-साल्वाडोर उत्तर-अमेरिका-महाद्वीपे मध्यक्षेत्रे ‍देश: अस्‍ति.
External links
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ए जे लेगेट
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सिकतापाषाणम्
शिलाजः
सिकतापाषाणम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काशी
काश्याः आधुनिकः इतिहासः
इदानीं काशी उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखं यात्रास्थलम् अस्ति । भारतस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रैलयानस्य वायुमार्गस्य च सम्पर्कः अस्ति ।