cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अर्थशास्त्रप्रकाशनस्य शततमं वर्षम्
1900 तमे वर्षे रुद्रपत्तनीय: श्यामशास्त्रिवर्य: अस्मिन् संशोधनालये ग्रन्थपालत्वेन कार्यम् आरब्धवान् । रुद्रपत्तनं कावेरीनद्या: तीरे अस्ति । कर्णाटकसङ्गीतस्य आश्रयभूमि: तत् नगरम् । श्यामशास्त्री वेदवेदाङ्गादि-पारङ्गत: संस्कृत-प्राकृताङ्ग्ल-जर्मन्-प्रेञ्च-प्रभृतीनां बह्वीनां भाषाणाम् अभिज्ञ: च । ताडग्रन्थानाम् अध्ययने अपि तस्य विशेषपरिणति: आसीत् । नियुक्तिसमये स: आसीत् 32 वर्षदेशीय: । ग्रन्थपालपदे नियुक्तेन तेन प्रतिदिनं ताडग्रन्थान् परि-शीलयता ग्रन्थस्था: विषया: अवगन्तव्या: भवन्ति स्म । एतत् न सुकरं कार्यम् । जीर्णावस्थां गता: ते ताडग्रन्था: उन्नयनमात्रेण अपि खण्डिता: भवितुम् अर्हन्ति । अत: विशेषजागरूकतया एव ते स्प्रष्टव्या:, परिशीलनीया:, अध्येतव्या: च भवन्ति स्म । एकैकस्य ग्रन्थस्य एकैका लिपि: । लिपिवैविध्यात् विषयबाहुल्यात् च एतेषां परि-शीलनकार्यं मन्दगत्या एव प्रचलति स्म । दिनेषु गतेषु, मासेषु अतीतेषु, संवत्सरेषु प्रयातेषु अपि तस्य प्रयत्नस्य फलं तु उल्लेखार्हं न आसीत् । तथापि श्यामशास्त्री आशावान् आसीत् - एतेषु ताडग्रन्थेषु अपूर्व: ग्रन्थ: कोऽपि निहित: स्यात् इति । सहकारिषु उपहासं कुर्वत्सु अपि श्यामशास्त्री तु श्रद्धया परिश्रमपुरस्सरं स्वस्य कार्ये निरत: भवति स्म । 1905 तमे वर्षे तेन कश्चन अपूर्व: ताडग्रन्थ: प्राप्त: । तस्य नाम आसीत् ‘अर्थशास्त्रम्’ इति । ‘चाणक्य:’ ‘विष्णुगुप्त:’ इत्यादिभि: नामभि: ख्यातेन कौटिल्येन विरचित: ग्रन्थ: स: । क्रिस्तात् पूर्वम् एव रचित: स: । एतं दृष्ट्वा केचन अभिप्रेतवन्त: यत् अयं मूल्यरहित: अनुकरणग्रन्थ: स्यात् कश्चन इति । अन्ये केचन तस्मिन् सारहीनताम् आरोपितवन्त: । किन्तु श्यामशास्त्रिणा तस्य प्रकाशनावसरे अध्ययनपुरस्सरं य: प्रस्ताव: लिखित: स: विमतिप्रदर्शकान् सर्वान् निर्वचनान् अकरोत्, प्राचीनसंस्कृतवाङ्मयस्य रत्नतुल्यत्वं तस्य ग्रन्थस्य प्रत्यपादयत् च ।
श्यामशास्त्रिण: एतं विशिष्टं प्रयासं निमित्तीकृत्य वाशिङ्ग्टन्विश्वविद्यालय: (अमेरिकीय:) तस्मै ‘डाक्टरेट्’पदवीं प्रायच्छत् ( 1919) । ‘रायल् ऐशियाटिक् सोसैटी’ केम्प्बेल्सुवर्णपदकं फेलोशिप्गौरवं च प्रादात् । कलकत्ताविश्वविद्यालय: तस्मै ‘डाक्टरेट्’पदवीं प्रदाय (1921) तं न्यमन्त्रयत् यत् अर्थशास्त्रम् अधिकृत्य सरणिरूपेण भाषणानि करणीयानि इति । मैसूरुविश्वविद्यालय: तम् इतिहासप्राध्यापकत्वेन न्ययोजयत् । मैसूरुमहाराज: कृष्णराजवोडेयर: (चतुर्थ:) तस्मै ‘अर्थशास्त्रविशारद’बिरुदम् अयच्छत् । भारतसर्वकारेण महामहोपाध्यायपदवी प्रदत्ता (1930) । वाराणसेयया संस्कृतमण्डल्या ‘विद्यालङ्कार’‘पण्डितराज’बिरुदौ प्रदत्तौ (1935) । देशविदेशीया: बहव: प्राच्यसंस्थानादय: तस्य विद्वत्तां पुरस्कुर्वन्त: तदीयानि भाषणानि आयोजयन् ।
अग्रिमे काले शास्त्रिवर्येण गवेषणकार्ये अधिकं परिश्राम्यता बहव: विशिष्टांशा: विदुषां पुरत: उपस्थापिता: । तेन सम्पादिता: बहव: शिलालेखा: ताम्रलेखा: च मैसूरुराज्यस्य पुरातत्त्वशास्त्रविभागेन प्रकाशिता: । ग्रीक्नाटके ‘तुळु’भाषीया: शब्दा: सन्ति इत्यंश: अपि तेनैव गवेषित: ।
1927 तमे वर्षे कर्णाटकम् आगत: महात्म गान्धि: नन्दिपर्वते वासम् अकरोत् । तदवसरे तं द्रष्टुं गत: श्यामशास्त्री तस्मै आत्मना सम्पादितस्य अर्थशास्त्रस्य प्रतिकृतिं प्रादात् । तत: सम्भाषणावसरे स: गान्धिवर्यम् अवदत् - ‘‘मान्य ! प्राचीने काले पतञ्जलिहेमचन्द्रविद्यारण्यप्रभृतय: मार्गदर्शका: आसन् । किन्तु अद्य शासका: तादृशात् मार्गदर्शनात् वञ्चिता: सन्ति । भवता एव नैतिकदिशि देश: अग्रे नेतव्य:’’ इति । तदा गान्धिवर्य: मन्दहासपूर्वकम् अवदत् - ‘‘महतां मार्गदर्शनं स्यात् इति तु युक्तम् एव । किन्तु मम अभिप्राय: विषयेऽस्मिन् अन्य: एव अस्ति । जनानां मनस्सु आदौ परिवर्तनं भवेत् इति भावयामि अहम्’’ इति ।
श्यामशास्त्रिण: प्रसिद्धि: कियती आसीत् इत्येतत् निरूपयति अधोनिर्दिष्टा घटना । कदाचित् कृष्णराजवोडेयर: (चतुर्थ:) जर्मनीं गत: आसीत् । तत्र कस्मिंश्चित् सङ्घे तस्य भाषणं व्यवस्थापितम् आसीत् । तस्य परिचयं श्रावयन् व्यवस्थापक: तस्य मैसूरुमहाराजत्वं निरूपितवान् । भाषणस्य अन्ते कश्चन विद्वान् तत्समीपम् आगत्य तम् अपृच्छत् - ‘‘आर्य ! भवान् किं तस्यैव संस्थानस्य महाराज:, यत्र च अर्थशास्त्रस्य सम्पादनं कृतवान् श्यामशास्त्रिवर्य: निवसति ?’’ इति । सुदूरे स्थिते जर्मनीदेशे अपि श्यामशास्त्रिण: कीर्ते: प्रसारं दृष्ट्वा महाराज: महत् आश्चर्यं प्राप्नोत् । तत: प्रत्यागत: स: श्यामशास्त्रिणम् आहूय अवदत् - ‘‘श्यामशास्त्रिवर्य ! मैसूरुसंस्थाने अहं महाराज:, भवान् तु मम प्रजासु अन्यतम: । किन्तु जर्मनीदेशे मम अभिज्ञानं तु अस्ति भवन्नामग्रहणपुरस्सरम् एव । भवान् अस्ति विद्वल्लोकस्य चक्रवर्ती’’ इति ।
धार्मिकस्वभाववान् सरल: च श्यामशास्त्री तरुणसंशोधकानां विषये वात्सल्येन एव व्यवहरति स्म । तेन भारतस्य कीर्ति: सर्वत्र प्रसारिता । युरोपीया: विद्वांस: भावयन्ति स्म यत् प्राचीने भारते शासनव्यवस्थादय: ये दृश्यन्ते ते तु ग्रीक्त: स्वीकृता: इति । किन्तु श्यामशास्त्रिवर्य: अर्थशास्त्र-ग्रन्थस्य प्रकाशनात् प्रतिपादितवान् यत् कौटिल्येन प्रतिपादिता: एव शासन-व्यवस्थासम्बद्धा: बहव: अंशा: मोगलराजै: ब्रिटीशसर्वकारेण च आत्म-सात्कृता: आसन् इति । तादृशं विशिष्टं कार्यं शतात् वर्षेभ्य: पूर्वं कृतवन्तं तं मेधाविनं कृतज्ञतापूर्वकं स्मरेम खलु वयम् ? (विषय: जालपुटात् अन्येभ्य: मूलेभ्य: च सङ्गृहीत:)
व्यक्तिविवरणम्
1868 तमे जन्म प्राप्तवान् श्यामशास्त्री बाल्ये एव पितृवियोगं प्राप्नोत् । मात्रा पोषित: स: कल्लिकोटेवेङ्कटरामशास्त्रिण: सकाशात् प्राथमिकं संस्कृताध्ययनम् अकरोत् । षोडशे वयसि तेन मातृवियोग: अपि प्राप्त: । तत: मैसूरुनगरं गत: स: पूर्णय्यधर्मशालायां वसन् जयचामराजेन्द्रसंस्कृतमहाविद्यालये अध्ययनम् अनुवर्तितवान् । अध्ययनावसरे स: चर्चासत्रविद्वत्सभादिषु भागं वहति स्म अपि । कदाचित् ‘दिवान’पदस्थ: के. शेषाद्रि-अय्यङ्गार्य: सभायां तस्य प्रतिभां दृष्ट्वा सन्तुष्ट: सन् स्वगृहे एव तस्य वासव्यवस्थां अकल्पयत् ।
प्राच्यविद्यासंशोधनालये ग्रन्थपालत्वेन कार्यम् आरब्धवान् श्यामशास्त्री तस्यैव संशाधनालयस्य निदेशकत्वेन, मैसूरीयस्य पुरातत्त्वविभागस्य निदेशकत्वेन, बेङ्गलूरीयाया: चामराजेन्द्रसंस्कृतमहापाठशालाया: प्राचार्यत्वेन, मैसूरु-कलकत्ताविश्वविद्यालययो: इतिहासप्राध्यापकत्वेन, शोधप्रबन्धानां मौल्यमापकत्वेन, विद्वत्पत्रिकाणां सम्पादकत्वेन चापि कार्यम् अकरोत् । स: 550 प्राचीनान् ताडग्रन्थान् 800 शिलालेखतौम्रलेखादीन् च संशोध्य प्राकाशयत् । 77 तमे वयसि तेन स्वर्गस्थता अवाप्ता ।
तस्मादसक्तः सततम्...
तस्मादसक्तः सततम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनम् अनासक्तभावेन कर्म कर्तुम् आज्ञापयति । पूर्वस्मिन् श्लोके, तस्य अग्रिमे श्लोके च महापुरुषाणां स्थितिं प्राप्तुं साधकेन किं कर्तव्यम् इति अस्मिन् श्लोके भगवान् वदति । सः कथयति यद्, अतः त्वं निरन्तरम् आसक्तिरहतः सन् कर्तव्यकर्मणः योग्यतया आचरणं कुरु । यतो हि आसक्तिरहितेन कृतं कर्म एव मनुष्यस्य कृते परामात्मप्राप्तेः साधनं भवति इति ।
पदच्छेदः
तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर असक्तः हि आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥'''
अन्वयः
तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तः हि कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति ।
अर्थः
भवान् सरहितः भूत्वा कर्तव्य कर्म आचरतु । यतः सरहितः पुरुषः कर्म आचरन् परं तत्त्वं विन्दति ।
भाष्यार्थः
'तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर' – पूर्वश्लोकेन सह एतस्य श्लोकस्य सम्बन्धं प्रदर्शयितुम् अत्र 'तस्मात्' इत्यस्य पदस्य उपयोगः कृतः । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् अवदत्, स्वस्मै किमपि कर्म कर्तुं सिद्धपुरुषेभ्यः न कापि आवश्यकता भवति । तथापि तैः महापुरुषैः स्वतः एव लोकसङग्रहार्थे क्रियाः भवन्ति । अतः भगवान् अर्जुनाय तथैव निष्कामभावेन कर्तव्यकर्म कुर्वन् परमात्मप्राप्तेः आज्ञां यच्छति । अत्र आज्ञां दातुं भगवान् 'तस्मात्' इत्यस्य पदस्य उपयोगम् अकरोत् । यतो हि स्वरूपाय कर्मणि कृते सति, अकृते सति च किमपि प्रयोजनं न भवति । कर्म सर्वदा 'अन्येभ्यः' भवति । एवम् अन्येभ्यः कर्मणि कृते सति रागः दूरीभवति । ततश्च स्वरूपे अवस्थितिः जायते । स्वरूपात् भिन्नानां विजातीयपदार्थानां प्रति आकर्षणम् एव 'आसक्तिः' इति । आसक्तिरहितः भवितुम् आसक्तेः कारणस्य अवबोधः आवश्यकः । 'अहं शरीरम्' 'इदं शरीरं मे' इत्यारोपणम् एव नाशवान् पदार्थानां महत्त्वम् अन्तःकरणे अङ्कयति । अन्तःकरणे पदार्थानां महत्त्वे सति तेषां पदार्थानां कृते आसक्तिः भवति । आसक्तिः एव पतनकारणं, न तु कर्म । आसक्तित्वादेव मनुष्यः स्वस्य आरामाय, सुखोपभोगाय च विभिन्नानि कर्माणि करोति । एवं जडेन सह आरोपितः आसक्तिपूर्णसम्बन्धः एव मनुष्यस्य जन्ममरणयोः कारणं भवति । आसक्तिरहितं कर्म कृतं चेत्, जडतया सह सम्बन्धविच्छेदः भवति ।
'असक्तो ह्याचरन्कर्म' – मनुष्यः एव आसक्तिपूर्वकं संसारेण सह स्वस्य सम्बन्धं स्थापयति । अतः मनुष्यस्य कर्तव्यम् अस्ति यद्, संसारस्य हिताय एव कार्यं कर्यात् । तस्य कर्मणः फलत्वेन किमपि फलं नेच्छेत् । एवं संसाराय कार्ये कृते सति संसारात् आसक्तिः स्वतः एव नश्यति । कर्मयोगी संसारस्य सेवां कृत्वा वर्तमानवस्तुना सह सम्बन्धं विच्छेदयति । ततः किमपि कामनाम् अकृत्वा भविष्यस्य वस्तुना सह अपि सः सम्बन्धं विच्छेदयति ।
'परमाप्नोति पूरुषः' – 'परम्' इत्यनेन पदेन भगवान् अत्र कर्मयोगिनां परमात्मप्राप्तेः चर्चां करोति । अत्र यथा 'परम्' इत्यनेन पदेन कर्मयोगिनां परमात्मप्राप्तेः चर्चा कृता अस्ति, तथैव साङ्ख्ययोगस्य सन्दर्भेऽपि 'परम्' इत्यमेन पदेन साङ्ख्ययोगिभ्यः परमात्मप्राप्तेः उपस्थापनं कृतम् । तात्पर्यम् अस्ति यद्, साधकः स्वयोग्यतानुगुणं, रुच्यनुगुणं च यं कमपि मार्गं (ज्ञानमार्गं, कर्ममार्गं, भक्तिमार्गं वा) स्वीकुर्यात्, परन्तु तेन मार्गेन तु प्राप्तव्यः परमात्मा एवास्ति  । अत्र शङ्का उद्भवति यद्, कर्म कुर्वतः कर्मयोगिनः कर्तृत्वाभिमानं कथं दूरीभवति ? यतो हि कर्तृत्वाभिमानत्वात् परमात्मप्राप्तिः न शक्यते खलु ? इति । एतस्याः शङ्कायाः समाधानम् अस्ति यद्, साधारणमनुष्याः सर्वाणि कर्माणि स्वस्य कृते एव कुर्वन्ति । ये मनुष्याः स्वस्य स्वार्थाय कार्यं कुर्वन्ति, तेषु कर्तृत्वाभिमानं भवति । कर्मयोगी तु सर्वदा अन्येभ्यः कार्यं करोति । संसारात् यत्किपि प्राप्तमस्ति, तस्य संसाराय एव उपयोगं करोति । अतः तस्मिन् कर्तृत्वाभिमानं नोत्पद्यते । यतो हि भोक्तृत्वमेव कर्तृत्वे कारणभूतम् अस्ति । कर्मयोगी कदापि भोगकामनां कृत्वा कर्म न करोति । भोगेच्छुकः मनुष्यः कदापि कर्मयोगी भवितुमेव न शक्नोति ।
मर्मः
संसारात् प्राप्तपदार्थानां (शरीरादीनां) एतावता स्वस्य कृते एव उपयोगः कृतः । तेषां पदार्थानां सुखोपभोगाय, सङ्ग्राय च मनुष्यः व्यस्तः भवति । अतः तस्मिन् संसारस्य ऋणम् उत्पद्यते । तस्माद् ऋणात् मुक्त्यै संसारहिताय एव कर्म कर्तव्यं भवति । स्वस्य कृते कृतं कर्म अर्थात् फलकामनापूर्वकं कृतं कर्म तु केवलं तस्मिन् सांसारितर्णे वृद्धिमेव करोति । एवं सांसरिकर्णोत्मुक्त्यै पौनःपुन्येन जन्ममरणयोः चक्रे भ्रमणाय जीवः बद्धः भवति । परन्तु स्वस्मै अकृतं कर्म ऋणनाशकं भवति । तेन कर्मणा नवीनर्णस्य उत्पत्तिः स्थगयते ।
किमपि कर्म सततं न भवति, परन्तु अन्तःकरणे आसक्तिः निरन्तरं भवति । अतः भगवान् 'सततम् असक्तः' इत्यनेन पदेन निरन्तरम् आसक्तिरहितो भवितुं कथयति । निरन्तरम् आसक्तिरहितः सन् सम्मुखम् उपस्थितं विहतकर्म कर्तव्यमात्रं मत्वा कुर्यात् इति उक्तस्य पदस्य भावः । न कस्यापि अन्तःकरणे आसक्तिः निरन्तरम् अवतिष्ठति इति वास्तविकता । संसारः एव निरन्तरं नास्ति, तर्हि तस्माद् उद्भूता आस्क्तिः कथं निरन्तरं स्थातुं प्रभवति ? परन्तु आसक्तेः कारणात् तस्याः नैरन्तर्यं प्रतीयते । 'समाचार' इत्यस्य पदस्य तात्पर्यं भवति यद्, कर्तव्यकर्मणाम् आचरणं सवधानतया, उत्साहेन, तत्परतापूर्वकं च करणीयम् । कर्तव्यकर्मणः अनुष्ठाने काचिद् असावधानी कर्मयोगस्य सिद्धान्ते विघ्नम् उत्पादयति ।
वर्णादि अनुसारं शास्त्रविहितानि कर्माणि एव मनुष्यस्य कृते कर्तव्यकर्म भवन्ति । तेषाम् आचरणम् एव तस्य कृते 'सहजकर्म' भवति । सहजकर्मणि यद्यपि कोऽपि दोषः दृश्यते, तथापि तस्य कर्मणः त्यागः न करणीयः । यतो हि सहजकर्माणि कृत्वैव मनुष्यः पापं न प्राप्नोति  । अत एव भगवान् अत्र अर्जुनं क्षात्रधर्मानुगुणं युद्धं कुरु । तत्र यदि घोरत्वं पश्यति, तर्ह्यपि तस्य सहजकर्मणः त्यागं मा कुरु । अनासक्तभावेन कृतेन सहजकर्मणा एव समता भविष्यति इति ।
यदा जीवः मनुष्ययिनौ जन्म प्राप्नोति, तदा सः शरीरं, धनं, भूमिं, गृहम् इत्यादिकं सर्वं प्राप्नोति । जीवनलीलां समाप्य यदा सः जीवः शरीरं त्यजति, तदा तेन प्राप्तानि सर्वाणि वस्तूनि अत्र एव तिष्ठन्ति । अनेन सामान्येन उदाहरणेन एव ज्ञानं भवति यद्, शरीरादीनि सर्वाणि वस्तूनि इतः एव लब्धानि, तानि न स्वस्य इति । यथा कश्चन मनुष्यः कार्यालयं वृत्त्यर्थं गच्छति, तस्मिन् समये सः कार्यं कर्तुं पत्र-लेखनी-उत्पिठिका-आसन्दादिकं प्राप्नोति । ताः सामग्र्यः तेन तस्मिन् कार्यालये कार्यं कर्तुं प्राप्ता न तु स्वस्य गृहे स्वीकर्तुम् । तथऐव जीवः शरीरादिकं संसारात् प्राप्नोति, संसारस्य हिताय कार्यं कर्तुम् । एवं संसारस्य वस्तौ स्वस्य स्वामित्वं मन्यते चेत्, सः दुःखी एव भवति । कार्यालये कार्योत्तरं मनुष्यः वेतनं प्राप्नोति । प्रत्युत सांसारितकार्यं कृत्वा मनुष्यस्य संसारसम्बन्धविच्छेदः, योगश्च भवति ।
यस्मिन् कर्तृत्वं नास्ति, सः परमात्मना सह स्वतः एकीभूतः भवति । वास्तविकतां प्रति अबोधः एव साधकस्य दोषः । हिन्दोलकः (a swing) यावति वेगे दुल्यात्, तावति शीघ्रवेगे अपि सः एकवारं स्वकेन्द्रं प्रति समागच्छति एव । तथैव सर्वासां क्रियानां परिसमाप्तौ अक्रियावस्था (समता) भवत्येव । तात्पर्यम् अस्ति यद्, प्रथमक्रियाः अवसानोत्तरम् अपरक्रियायाः आरम्भावत् प्राग् च समता भवति । सङ्कल्पविकल्पयोः मध्ये कुत्रचित् समता भवत्येव । वस्तुतः पश्यामश्चेत् हिन्दोलकः दोलनकाले विषमः दरीदृश्यते, तथापि सः निरन्तरं समतायामेव रमते । अर्थात् हिन्दोलकस्य दोलनकालेऽपि यत्र रज्जूः बद्धः अस्ति, तेन सह समतायां भवति । एवं जीवः अपि प्रत्येकस्यां क्रियायां समतायामेव स्थितः भवति । परमात्मना सह तस्य ऐक्यं निरन्तरमेव । क्रियाप्रवृत्तेः काले समतायां स्थितः नास्ति इति प्रतीयते, परन्तु सः वस्तुतः समतायामेव तिष्ठति । तस्याः समतायाः यदि कोऽपि अनुभवं कर्तुम् इच्छति, तर्हि तस्याः क्रियायाः परिसमाप्तौ एव तस्याः समतायाः बोधः जायते । यदि साधकः एतस्मिन् सन्दर्भे सावधनेन भवेत्, तर्हि तस्य निरन्तरोपस्थितायाः समतायाः अनुवभवं कर्तुं शक्नुयात् । तस्यां समतायां कर्तुं न भवत्येव ।
कल्पितं कर्तृत्वाभिमानं दूरीकर्तुं प्रतीतेः, प्राप्तेः च भेदः अवगन्तव्यः । यदृश्यते, परन्तु न प्राप्यते, सा 'प्रतीतिः' इति । यल्लभ्यते, परन्तु न दृश्यते, सा 'प्राप्तिः' इति । दृश्यमानाः सांसारिकाः सर्वेऽपि पदार्थाः 'प्रतीतिः' एव । प्रत्युत सर्वत्र नित्यतया विद्यमानं परिपूर्णं परमात्मतत्त्वं 'प्राप्तिः' इति । एवं परमात्मतत्त्वस्य विश्वौहः पिपीलिकां यावत् सर्वेभ्यः स्वतः एव प्राप्तिः अस्ति । तादृश्यया दृश्यमानायाः प्रतीतेः प्रतिक्षणम् अभावः अस्ति । दृश्यमात्रं प्रतिक्षणम् अदृश्यं भवदस्ति । यैः प्रतीतिः भवति, तानि इन्द्रिय-मनो-बुद्ध्यादीनि अपि प्रतीतिः एव । यः नित्यः अचलः अस्ति, सः कदापि प्रतीतिं न प्राप्नोति । किञ्च सर्वदा सर्वेषु विद्यमानं परमात्मतत्त्वं 'स्वयं' नित्यतया प्राप्तवान् अस्ति । अत एव 'प्रतीतिः' अभावरूपा, 'प्राप्तिः' च भावरूपा इति ।
सर्वेऽपि पदार्थाः, क्रियाः च 'प्रतीतिः' एव । क्रियामात्रम् अक्रियायां लीनयते । प्रत्येकस्याः क्रियायाः आद्यन्तौ भवतः । यद् आद्यन्तयोः भवति, तत् मध्येऽपि भवति इति कश्चन सिद्धान्तः । अर्थात् सर्वायाः क्रियायाः आदौ, अन्ते च या सहजा अक्रियावस्था विद्यते, सा मध्येऽपि भवत्येव । एवं निष्क्रियावस्थायां, क्रियाकालेऽपि सा सहजा अक्रियावस्था प्रकाश्यते । सा एव निष्क्रियसक्रियावास्थे प्रकाश्यते । अर्थात् सा सहजावस्था प्रवृत्तेः, निवृत्तेः च परा इति । प्रतीत्या (स्थल-काल-वस्तु-व्यक्तृक्रियादिना) सह मन्यमानः सम्बन्धः (आसक्तिः) एव नित्यप्राप्तस्य परमात्मतत्त्वस्य अनुभवे विघ्नम् उत्पादयति । आसक्तेः नाशे सति तस्य परमात्मतत्त्वस्य सहजानुभवः भवति । अतः आसक्तिरहिते सति प्रतीतिं (मन्यमानान् शरीरादिपदार्थान्) प्रतीतेः (संसारमात्रस्य) सेवायामेव योजयित्वा प्रतीतेः (शरीदादिपदार्थानां) प्रवाहं प्रतीतिं (संसारं) प्रति एव भवति । तेन स्वतः एव परमात्मतत्त्वं शिष्यते ।
शाङ्करभाष्यम्
यत एवं तस्मादिति। तस्मादसक्तः सङ्गवर्जितः सततं सर्वदा कार्यं कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वर्तय। आसक्तो हि यस्मात् समाचारन्नीश्वराप्थं कर्म कुर्वन्मोक्षमाप्नोति पूरुषः सत्त्वशुद्धिद्वारेणेत्यर्थः।।19।।
अधिकवाचनाय
19 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गुरु हर राय
भारतीयधर्मगुरुः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सिखगुरवः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
११८१
११८१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११८१ ११८१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाडालोना
बाडालोना स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बोयिङ्ग् ७८७
बोयिङ्ग् ७८७ ड्रीम्-लैनर् (Boeing 787 Dreamliner) इति कश्चन दूरपरासीयं, मध्यमाकारः, विस्तृतकायः, द्विचालित्रीयं, जेट् एयर्-लैनर् इत्यस्ति। एतस्य विकासः बोयिङ्ग्-कमर्शियल्-एयर्-प्लेन्स् इत्यनेन कृतम्।
वर्गः:विमानानि वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
2.44 स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः
व्यासभाष्यम्
देवा ऋषयः सिद्धाश्च स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं गच्छन्ति, कार्ये चास्य वर्तन्त इति ॥४४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मरीयमिपुत्र
येशु क्रिस्तु अथवा ईशोमिशिहा क्रैस्तमतस्य स्थापकोऽस्ति। तस्य जन्मः क्रिस्तोः प्राक् ७–६ तमे अभवतिति अनेके पण्डिताः कथयन्ति। सः एव त्रियेकैश्वरस्य द्वितीयो व्यक्तिः। सः पूर्णमनुष्यः पूर्णैश्वरश्च अस्ति। सः कालस्य पूर्णतायां कन्यामेरीतः पवित्रात्मना पुरुषसंसर्गं विना बेत्लेहेमे जातः। मेर्याः भर्ता जोसफ आसीत्। सः मनुष्य रक्षार्थं भूमिं आगच्छत् । तस्य बाल्यकालो नस्रेते आसीत् l येशो र्बाल्यकालः ज्ञाने प्राये ईश्वरमनुष्यप्रीतौ आसीत् l त्रिंशत् वयसि सः सुविशेषप्रघोषणार्थम् गच्छत् l सः नीतिमान् सत्यसन्धश्चासीत् l स अनेकानि अद्भुतान्यकरोत् l सोऽन्धेभ्यो दृष्टिः, बधिरेभ्यः श्रवणशक्तिः, विकलाङ्गेभ्यश्चलनशक्ति र्ददात् l सो यहूदमतस्य अन्धविश्वासाः त्यक्तवान् l सोऽकथयत् "शत्रुष्वपि स्नेहं कुर्वन्तु, ये भवद्भ्यः घृणां कुर्वन्ति, तेषामपि कल्याणं सम्पादयन्तु । ये भवद्भ्यो द्विषन्ति तेषामपि मंगलाय प्रार्थयन्ताम् । ये भवतः शपन्ति तानपि अनुकम्पताम् "l परन्तु यहूदमतस्य पुरोहितप्रमुखास्तं व्याज इत्युक्त्वा क्रूसेऽमारयत् l परन्तु सः त्रयदिवसाः पश्चादुत्थानमकरोत् l अतः सोऽद्यापि जीवति l ४० दिनाः पश्चात् सः स्वर्गारोहणमकरोत् l अन्तिमदिवसे सो मनुष्याणां विध्यर्थमागमिष्यति l तस्योत्थानं ख्रिस्ताब्दे ३३ अभवतित्यधिकतमः पण्डिताः कथयन्ति l स एव सत्यमार्गम्l
परम्परितधावनम्
परम्परितधावनक्रीडा (Relay) धावनक्रीडायाम् अन्यतमा क्रीडा ।
thumb|right|220px|क्रीडायाः शैली
परम्परितधावनम्
'रिले’ शब्देनांग्लभाषायां समाचारवाहकैः प्रयुक्ज्यमानस्य द्रुतगाम्यश्व समूह्स्यार्थो गृह्यते । यदा यान्त्रिकानि वाहनानि नाभवैस्तदा सन्देशवाहका अश्वानारुह्य समाचाराननयन् किञ्च मध्ये मध्ये श्रान्तमश्वं विसृज्य नवीनमश्वं पर्यवर्तन्त । इत्यमेकः सन्देशवाहकोऽश्वानामेकं समूहं प्रयुनक्ति स्म । अस्याश्वदलस्थांग्ल्- पर्यायोऽस्ति 'रिले आफ हौर्सिज्’ । विश्लेषणेनेदं विद्मो यद यथा स्थाने स्थानेऽश्वं परिवर्तयन् सन्देशवाहकोऽग्रे वर्द्धते, एतस्मात् कारणादिदं 'परिवर्तितधावक धावनं’ 'परम्परितधावनं’ वा क्थ्यते ।
इदं धावनमतीव दर्शनीयं भवति । अस्य धावनस्य दवौ प्रकारौ वर्तेते (१) ४X१०० तथा (२) ४X४०० मीटरमितं परम्परितं धावनम् । ४X१०० मीटरमानस्य वट्टकपरिवर्तनशैली-अदृश्यपरिवर्तनपद्धतिः (अदृश्यपारापरीपास) इति कथ्यते तथा ४X४०० मीटरमानस्य वट्टकपरिवर्तनशैलीं 'दृश्यपरिवर्तनपद्धतिः’ इति कथयन्ति । अनयोर्धावनयोर्महत्त्वपूर्णा वार्तेयमस्ति यद वट्टकः समग्रेऽपि धावने सर्वाधिकतीव्रगत्या गतिमानेव दृश्यते
मञ्जेश्वर गोविन्द पै
जन्म, बाल्यञ्च
दक्षिणकन्नडमण्डलस्य मङगलूरुसमीपास्थे मञ्जेश्वरग्रामे कविः गोविन्द पै (Govinda Pai) १८८३ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्तवान् । पिता साहुकार् तिम्मप्पय्यः, माता देवकीयम्म च । एतस्य मातृभाषा कोङ्कणि । गोविन्द पै महोदयस्य पठनं मङगलूरुनगरे, मद्रास्-नगरे च सम्पन्नम् । बि. ए. पठनावसरे तस्य पिता दिवङ्गतः इति कारणतः विद्याभ्यासः मध्ये एव त्यक्तव्यः अभवत् ।
भाषाप्रेम
गोविन्द पै जन्मतः एव भाषाप्रेमी आसीत् । एषः फ्रेञ्च्, जर्मन्, इटालियन्, ग्रीक्, इङ्ग्लीष्, हिन्दि, कन्नड, कोङ्कणि, मराठि, तमिलु, मलयालम्, अर्धमागधि, बङ्गालि, प्राकृता, पालि, पर्षियन्, तुलु, संस्कृतं च सम्यक् जानाति स्म ।
परम्परितधावनम्
वट्ट्कपरिवर्तनम्
आगन्तुकः क्रीडको गन्तुकाय क्रीडकाय द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां वट्टकं ददाति ।
कार्टाजेना
कार्टाजेना स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
परम्परितधावनम्
वट्ट्कपरिवर्तनम्
साम्प्रतमधोभागाद् वट्ट्कप्रदानविधः प्रयोगो विशेषेण क्रियते । यतो ह्यस्मिन् -
मञ्जेश्वर गोविन्द पै
कविप्रतिभा
बहुभाषापरिणतः, संशोधकः, इतिहासकारः, कविः, नाटककारः, अनुवादकः च आसीत् अयम् । कवेः साहित्यसेवा वैशिष्ट्यपूर्णा आसीत् । ऐतिहासिकप्रज्ञान्वितः कविः सर्वधर्माणां मूलस्य अन्वेषाणाय प्रयतमानः संशोधकः इति वक्तुं शक्यते । एतस्य जीवनस्य लक्ष्यं किं इति तस्य कृतिभिः ज्ञातुं शक्नुमः ।
कर्णाटकस्य प्रथमराष्ट्रकविः इति निर्दिश्यमानस्य अस्य कवेः परिश्रमः अपारः । 'तनु कन्नड मन कन्नड नुडि कन्नड' (इदं शरीरं मनः भाषा च कन्नड) इति गीत्वा कन्नडभाषायाः कीर्तिपताकाम् उत्तोलितवान् एषः धीमान् कविः । एतस्य विचारशक्तिः, साहित्यासक्तिः, काव्यरचनसामार्थ्यं च अत्यद्भुतम् आसीत् । एतेन विरचितं 'गोल्गोथा” क्रिस्तस्य अन्तिमक्षणस्य चित्रणं तथा 'वैशाखि' गौतमबुद्धस्य अन्तिमचित्रणं च मनोमोहकं वर्तते ।
१९४९ तमे वर्षे मद्रास्-सर्वकारेण 'राष्ट्रकविः’ इत्येषा प्रशस्तिः प्रदत्ता मान्यगोविन्दवर्याय । तथा १९५० तमे वर्षे मुम्बैनगरे प्रचलितस्य चतुस्त्रिंशत् तमस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षस्थानम् समलङ्करोत् अयं महाभागः । कन्नडपदसम्पत्तेः वर्धानाय नूतनपदानि स्रष्टव्यानि । संस्कृततः, कन्नडेतरभाषाभ्य अपि पदानि चित्वा किञ्चित् परिवर्त्य योजनीयम् इति तस्य अभिप्रायः आसीत् । अयम् अभिप्रायः बहु औचित्यपूर्णः इति कन्नडभाषाजनाः अवगच्छेयुः ।
साहित्यकृषिः
काव्यानि (गोम्मटस्तुति, उमर् खाय्यम्, प्राभास, गोल्गोथा, वैशाखि, गिलिविन्डु, नन्दादीप, महात्मन कडेय दिन (महात्मनः अन्तिमं दिनम् ) इत्यादीनि । नाटकानि तायि (माता), हेब्बेरलु (अङ्गुष्ठः ), चित्रभानुश्च । प्रबन्धः, इतिहासः, प्राचीनकविकाव्यविचारः इत्यादीन् विविधसाहित्यप्रकारेषु अपि कार्यं कृत्वा कन्नडसाहित्यम् अवर्धयत् गोविन्द पै । कवेः पत्नी लघुवयसि एव दिवङगता । अपत्यानि न आसन् । पत्न्याः स्मरणार्थं कविना रचितं काव्यमेव 'नन्दादीपः' । कविः गोविन्द पै १९६३तमे  वर्षे ८१ तमे वयसि दिवङगतः ।
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
परम्परितधावनम्
वट्ट्कप्रदानस्य द्वावन्यावपि प्रकारौ स्तः -
प्रथमे प्रकारे सर्वेऽपि धावका आगन्तुका येन हस्तेन वट्ट्कं गृह्णन्ति तेऽग्रे गन्तुकायापि तेनैव हस्तेन तं ददति । अस्य तात्पर्यमिदमस्ति यद धावकः कुत्रापि मार्गे स्वस्य दक्षिणहस्तादवामे हस्ते वट्टकं परिवर्तयिष्यति एतेन १. गतववरोधस्तथा २. वट्टकपतनस्य सम्भावना -रूपिण्यौ हानि भवतः । अत एवायं विधिः साम्प्रतं न स्वीक्रियते ।
विपरीतहस्तेन वट्टकग्रहणम्
अस्मिन् विधौ धावको दक्षिणहस्ते वट्टकं नीत्वा धावति तथाऽग्रेतनधावकस्य वामह्स्ते तं ददाति । द्वितीयस्तृतीयस्य दक्षिणकरे तथा स चतुर्थस्य वामकरे वट्टकं ग्राहयति । प्रथमो धावको दक्षिणकरे वट्टकं कस्मात् कारणाद गृह्णतीत्यस्य प्रश्नस्योत्तर मिदमस्ति यत् स स्वल्पातस्वल्पमन्तरं यावद् धावनं वाञ्छति तच्च तदैव सम्भाव्यते यदा स बलनस्थले पङ्क्तौ धावेत् । यतो हि १०० मीटरवति परम्परिते धावने प्रथम-तृतीयौ धावकौ वलनस्थलयोरेव धावतः, अतस्तौ वट्टकं केवलं दक्षिणकरेणै वाग्रेतनाय धावकाय दातुं प्रभवतः । अत्र वट्टकदातुर्गृ हीतुश्च धावकयोरुत्तरदायित्वान्येव भवन्ति -
परम्परितधावकदल योजना
अस्य धावनस्य दले चत्वारो धावका भवन्ति द्वौच धावकौ सहायकरुपेण भवतो ययोः सत्यवसर उपयोगः क्रियते । एतद दलं द्विधा सङ्घटटयते । पूर्वं धावकानां गतिक्रमेण १,२,३,४ संख्या निर्धार्यते तदनन्तरमधोदर्शितया रीत्या क्रमो व्यवस्थाप्यते -
इद धावनमेकलमीदृशं विध्यते यत् पूर्णरूपेण दले निर्भरति, अतः सावधानतया
कार्टाजेना
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
परम्परितधावनम्
परम्परितधावकदल योजना
धावकानां क्रमयोजना चेत्थं सम्पादनीया -
४X४०० मीटरमानस्य परम्परितं धावनम्
१०० मीटरमिते धावने गन्तुर्हस्ते वट्ट्कप्रदानस्य दायित्वमागन्तुके भवति यर्हि ४०० मीटरमितेऽस्मिन् धावने गन्तुकस्येदं दायित्वं विध्यते यत् स आगन्तुकाद् वट्टकं नीत्वा गच्छेत् । यतो ह्यागन्तुक्स्तु श्रान्तो भवति । यदा कदा चवमपि भवति यद् गन्ता ऽऽगन्तुकादग्रे निःसरति तथा वट्टकं गृहीतुं न शक्नोति तदा स पुनरावर्तते । अस्मिन् धावने प्रत्येकं धावकस्य वामे करे वट्टको भवति तथा गन्ता दक्षिणेन करेण तमादत्ते । गन्ता धावन्नेव मध्ये पथि वट्टकं दक्षिणहस्ताद् वामे हस्ते परिवर्तयति । इत्थं द्वयोरपि दातृ-गृहीत्रोर्दायित्वविभागोऽधोदर्शितदिशा ज्ञेयः -
अस्मिन् धावने दलानां कालगणना चतुर्णामपि धावकानां कालगणनया न्यूना भवति । वट्टकपरिवर्तनसमयाधारेण जयपराजययोर्निर्धारणमत्र विधीयते ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी
वर्गः:धावनक्रीडाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
गूगल् अर्त्
गूगल् अर्त् (Google Earth) इत्युक्तौ भूमेः समग्रनक्षाप्रदर्शकः कश्चन तन्त्रांशः । पूर्वं भूमि वीक्षकः इति अभिधीयते स्म । एतं तत्न्त्राशं Keyhole, Inc, इति द्वे संस्थे निर्मितवत्यौ । २००४ वर्षे गूगल्संसंस्था एतं तन्त्रांशं क्रीतवती । अत्र च भूमेः उपग्रहचित्रणं प्राप्तुं शक्नुमः । अनेन जगति विद्यमानानां नगराणां, गृहाणां सर्वेषाम् अपि चित्रणं प्राप्तुं शक्नुमः । अनेन तन्त्रांशेन गृहीयवीळासः अपि अन्वेष्टुं शक्नुमः ।
गुरु हरकिशन
भारतीयधर्मगुरुः।
गूगल् अर्त्
Tools
वर्गः:तन्त्रांशाः वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गुरु हरकिशन
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:सिखगुरवः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
११८२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११८२ ११८२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तेर्रस्सा
तेर्रस्सा स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१७३
१७३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१७३ १७३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
फ्रोंतेरा
फ्रोंतेरा स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आन्ध्रप्रदेशस्य सागरतीराणि
आन्ध्रप्रदेशराज्ये विशाखपट्टणप्रदेशे सुन्दराणि सागरतीराणि सन्ति । एतेषु सागरतीरेषु रामकृष्णबीच्, लासन्सबे, ऋषिकोण्ड (८ कि.मी) अतिप्रसिद्धानि सन्ति । भीमुनिपट्टणम् बीच् (२५ कि.मी) विशाखापट्टणतः एतावत्पर्यन्तं विस्तृतम् अतीवदीर्घं तीरम् अस्ति । पार्श्वे एव २५ कि.मी.यावत् सागरतीरे वाहनमार्गोऽप्यस्ति । अत्र सागरस्य गभीरता अल्पास्ति । अतः जनानां अतीव आनन्दः भवति । शार्कमीनानां वासः अपि अत्र नास्ति । नगरवाहनस्य सम्पर्कः अस्ति । मछलीपट्टणसमीपे माङ्गिनपुडि बीच् (२३ कि.मी) वोडरेवु बीच नेल्लूरुसमीपे मैपाडबीच अतीवकर्षकाणि सागरतीराणि सन्ति । आन्ध्रप्रदेशे पूर्वभागे उत्तरतः दक्षिणं प्रति बहूनि सागरतीराणि सन्ति ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साबादेल
साबादेल स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
द्विचक्रिका
द्विचक्रिका एकस्मिन सवारी यानम् अस्ति। अस्य यानम् नर-नारी पादबलेन चालयते।
वर्गः:यानानि वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मोस्तोलेस
मोस्तोलेस स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
मगधः
मगधं पूर्वभारते एकं राज्यं आसीत्‌ । मगधदेशः षोडशमहाजनपदेषु अन्यतम: । अद्यतन: बिहारप्रदेश: मगधदेश: आसीत् । तस्य द्वे राजधान्यौ । राजगृह‌ं पाटलीपुत्रञ्चेति । अस्मात् प्रदेशात् एव जैनधर्मः बौद्धधर्मः च उद्भूतौ स्त: । भारतस्य सुवर्णकाले गणितं विज्ञानं ज्योतिषं धर्म: इत्येतेषां शास्त्राणां विकास: अभवत् ।
भूगोलाधारः
मगधदेशे अद्यतने पट्ना-गया-मण्डले पश्चिमबङ्गालप्रदेशा: च अन्तर्भवन्ति स्म। अस्य प्रदेशस्य सीमा उत्तरदिशि गङ्गा आसीत्, पूर्वस्याम् दिशि चम्पानदी दक्षिणे च विन्ध्याचलः आसीत्।
इतिहासः
एष प्रदेश: एव बौद्धजैनमतानां जन्मस्थानम्। अत्र एव मौर्यगुप्तसाम्राज्ये आरभेताम्। अस्मिन् देशे एव प्राचीनकाले अत्यन्तं प्रख्यात: नालन्दाविश्वविद्यालय: अपि आसीत् । अत्र पाळीभाषा अपि उपयुक्ता भवति स्म ।
बृहद्रथवंशः
अयं वंशः भारतेन बृहद्रथेन स्थापितः । तस्य पुत्रः एव जरासन्धः । जरासन्धः भीमेन हतः । एष: वंशः सहस्रवर्षाणि शासनम् अकरोत् ।
प्रद्योतवंशः
प्रद्योत्तवंशः बृहद्रथवंशस्य उत्तरधिकारी आसीत् । तेषां सम्प्रदायानुसारं पुत्राः स्वपितॄन् हत्वा एव राजानः अभवन् । तेषां शासनकाले मगधदेशे अपराधकरणं नाम कश्चन सामान्य: विषय: आसीत् । अतः एव जनाः प्रतिभटनं कृतवन्त: । ततः हर्यङ्कः जनानाम् इच्छया राजा अभूत् ।
हर्यङ्कवंशः
हर्यङ्कवंशः क्रि.पू ६८४ तमे वर्शे प्रतिष्ठितः । बिम्बिसारः एव मगधराज्यं पालयति स्म। तस्य पुत्रः अजातशत्रुः तं कारागारे स्थापयित्वा राजा अभूत् । तस्य पुत्रस्य राज्ञः उदयभद्रस्य राज्यकाले पाटलीपुत्रं लोकस्य वरिष्ठं नगरम् अभवत् । अनिरुद्धः स्वपितरम् उदयभद्रं हत्वा राजा अभवत् । अतः विद्रोह: प्रावर्तत ।
शिशुनागवंशः
एतद्वंशः शिशुनागेन क्री.पू ४३० तमे वर्षे प्रतिष्ठापितः । अस्य वंशस्य राज्ञः महानन्दिनः अन्यजातसुतेन महापद्मेन नन्दवंशः प्रतिष्ठापितः ।
नन्दवंशः
अस्य राज्यस्य संस्थापकः महापद्मनन्दः शिशुनागवंशस्य महानन्दिनः अन्यजातपुत्रोSभवत् । महापद्मनन्दः अष्टाशीतिवर्षाणि यावत् जीवितवान् । नन्दराजाः भारतस्य प्रथमाः साम्राज्यस्थापकाः इति प्रसिद्धाः । अस्य वंशस्य अन्तिमः सम्राट् धननन्दः ।
मौर्य साम्राज्यम्
मौर्यसाम्राज्यं चन्द्रगुप्तमौर्येन प्रतिष्ठापितम् । सः विशालराज्यं प्राशासत । सः कम्भोजपारसिकयवनराज्यान् अपि जितवान् । तस्य पुत्रः बिन्दुसारः आसीत् । तस्य पौत्रः महान् अशोक़ः । कलिङ्गयुद्धानन्तरं अशोकः बौद्धद्धर्मम् अहिंसां च गृहीतवान् । सः शिलाभिलेखनानि अपि स्थापितवान् ।
शुङ्गवंशः
क्रि.पू १८५ तमे वर्षे सेनापतिः पुष्यमित्रशुङ्गः मौर्यमहाराजं बृहद्रथं हत्वा शुङ्गवंशं प्रतिष्ठापितवान् । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत् ।
कन्ववंशः
क्रि पू ७५ तमे वर्षे वसुदेवेन कन्ववंशः प्रतिष्ठापितः । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत् ।
गुप्तवंशः
गुप्तराज्यकाल: भारतस्य सुवर्ण्काल: इति कथ्यते । गुप्तवंशः श्रीगुप्तेन स्थापितः । अस्मिन् काले अनेके कवयः वैज्ञानिकाः गणितज्ञाः च अवसन् । गुप्तराजसभायां कालिदासार्यभट्टवराहमिहीरविष्णुशर्मादय: विद्वांस: आसन् इति श्रूयते । मध्य-एशियहूणाः एतद् राज्यम् अनाशयन् ।
मगधदेश:
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
2.45 समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्
व्यासभाष्यम्
ईश्वरार्पितसर्वभावस्य समाधिसिद्धिर्यया सर्वमीप्सितभवितथं जानाति देशान्तरे देहान्तरे कालान्तरे च । ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभूतं प्रजानातीति ॥४५॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
११८३
११८३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
2.45 समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
११८३
बाह्य-सूत्राणि
११८३ ११८३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
2.45 समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्
अधिकवाचनाय
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
कृष्णदेवरायः
कृष्णदेवरायः विजयनगर साम्राज्यस्य तुळुवा वंशस्य राजा आसीत्। भारतीयेतिहासे प्रख्यातं विजयनगरसाम्राज्यम् । तस्य पालकः कश्चित् सुसम्पन्नः राजा आसीत् । सः स्वपराक्रमेण बलयुक्तं शत्रुसैन्यं जित्वा अपि, पुनः शत्रौ दयागुणं दर्शयति स्म । अतः सः चक्रवर्ती उत्तमः, योग्यः परिपालकः प्रजारञ्जकश्च इति कीर्तितः आसीत् । तस्य काले हम्पिनगरस्य वीथीषु रत्नानि, वज्राणि च जूर्णानि, धान्यानि इव विक्रीण्ते स्म । धर्मस्य, ललितकलानां च उदारभावेन आश्रयं कल्पितवान् आसीत् सः रसिकः । स्वयं महाकविः सन् अपि परकवितानुरागी आसीत् सः । नगरे आपणेषु यथा सामान्यवणिजः धान्यस्य विक्रयणं कुर्वन्ति तथा एतद्देशीयाः वणिजः रत्नानि वज्राणि राशीकृत्य तेषां विक्रयणं कुर्वन्ति स्म । तस्य राज्ये रात्रिसमयेऽपि युवतयः आभरणानि धृत्वा विना भयम् एकाकिन्यः एव सञ्चरन्ति स्म । अन्यदेशेभ्यः आगताः यात्रिणः तस्य राज्यम् एवम् आसीदिति स्वग्रन्थेषु उल्लिखितवन्तः सन्ति । तेन ज्ञायते तत् राज्यं कियत् धनवत्, राजा च कियान् समर्थः आसीत् इति । सः प्रभुः एव श्रीकृष्णदेवरायः विजयनगरसाम्राज्यस्य चक्रवर्ती ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:ऐतिहासिकराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गुरु तेगबहादुर
भारतीयधर्मगुरुः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सिखगुरवः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हेनारेस
हेनारेस स्पेन् देश्स्य एकः नगरं अस्ति । स्पेन् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देश: ।
वर्गः:स्पेन् देशस्य नगराणि वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दीर्घकालीना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता
'दिर्घकालीना उत्क्रान्तिः पराक्रान्ता' इति जङ्गमसञ्चारप्रमाणम् अस्ति । एतद् प्रमाणं २००९ तमे वर्षे चतुर्थ-वंशश्रेणिप्रणालीषु अभ्यर्थरूपेण ITU-T इति संस्थां प्रति उपस्थापितम् । एतद् प्रमाणं IMT-Advanced इति आवश्यकतानां पूर्ति करोति, अतः चतुर्थवंशश्रेणीप्रणाली अस्ति इति ITU संस्था अनुमोदितवती। २०११ तमे वर्षे 3GPP इति संस्था एतस्य अन्तिमस्वरूपं दतवती । एतद् प्रमाणं 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः' इति प्रमाणतः प्रमुखा अभिवृद्धिः अस्ति इति 3GPP इति संस्था ध्वजीकरोति ।
पूर्वभूमिका
प्रथमतया, जपानदेशीयः NTT DoCoMo इति जङ्गमसेवाप्रचालकः 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः' इत्येतस्य प्रमाणस्य प्रारुपम् प्रस्तुतवान् । एतद् अन्ताराष्ट्रियं  प्रमाणम् इति स्वीकृतम् । 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः' पद्धति-बन्धनं परिपक्वं जातम् । अतः परिष्काराय एव तस्य विवरणं सम्पाद्यते । एत्स्याः प्रौद्योगिक्याः प्रथमं व्यूहक्रमं २००९ तमे वर्षे स्विडन-नोर्वे-देशयोः अभवत् । अनन्तरं जापान-अमेरिका-देशयोः २०१० तमे वर्षे अभवत् । अधिकानि 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः' जालपुटानि जगति २०१० तमे वर्षे प्राकृतिक-उत्क्रान्तिरूपेण 2G (जङ्गमसञ्चाराय वैश्विकप्रणाली) 3G (ब्रह्माण्डव्यापि- जङ्गमदूरसञ्चारप्रणाली) जालपूटेभ्यः समुद्भूतानि। (3GPP च 3GPP2)
3GPP इति संस्था, नवमे संकरणे, 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' इत्येतस्य प्रमाणस्य विकिरण-बाह्यस्वरूपं व्याख्यातुं प्रारम्भं कृतवती । 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः' इत्येतस्य प्रमाणस्य प्रथमं संस्करणं तु चतुर्थ वंशश्रेणिप्रणाल्याः सर्वासाम् आवश्यकतानां (ITU-T इति संस्थायाः IMT-Advanced इति आवश्यकताः) पूर्तिं न करोति स्म । दृष्टान्तरूपेण शृङ्गदत्तांशवेगः एकशतकोटि द्वयांकाः प्रतिक्षणं नासित् | अत: तम् 3.9G प्रणालीरुपेण स्थापितम् । 3GPP इति संस्थायाः "'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' इति प्रौद्योगिक्यै 	अग्रे अभ्युत्तानस्य आवश्यकताः" इति TR 36.913 प्रमाणं विकिरण-बाह्यस्वरुपम् 	इति 	प्रौद्योगिकीसु अभ्यर्थरूपेण  ITU प्रति उपस्थपितम् । एताः आवश्यकताः, ITU-T इति संस्थायाः चतुर्थ वंशश्रेणेः आवश्यकतानां च 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' इति प्रौद्योगिक्यै जङ्गमसेवाप्रचालकानाम् आवश्यकतानां आधारेण प्रकाशिताः । तस्मिन् प्रमाणे अधः लिखिताः  प्रमुखाः बिन्दवः  समाविष्टाः ।
WiMAX 2, 802.16 इति अपि चतुर्थवंशश्रेणिप्रणाली अस्ति, इति ITU अनुमोदनं करोति । WiMAX 2  इति जालपुटः, WiMAX 1 इति जङ्गम-दूरवाण्या सह सहवर्ती अस्ति ।
एप्रिल माषे, २००८ तमे वर्षे, चिन देशे, एकस्मिन् अधिवेशने, 3GPP इति संस्था 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' प्रमाणाय कार्यं करिष्यामि इति अङ्गिकृतवती । जुन माषे, २००८ तमे वर्षे पद्धति-बन्धनां प्रथमं संस्करणं अनुमोदितं | ITU-R इति संस्थायाः चतुर्थवंशश्रेणिप्रणाल्याः प्रमुखाः लक्ष्याः अधः लिखिताः सन्ति ।
भिन्नाः कार्यकारिण्यः समितयः भिन्नान् भिन्नान् प्रस्तावान् विस्तारेण पठन्ति ।
प्रस्तावाः
3GPP इति संस्थायाः 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' प्रौद्योगिक्याः लक्ष्यः तु ITU इति संस्थायाः आवश्यकताम् प्राप्तुम् च अत्युत्क्रामितुम् अस्ति । 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' प्रौद्योगिकी 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः' प्रौद्योगिक्याः प्रथमस्य संस्करणस्य जङ्गम-दूरवाण्या सह सहवर्तिणी भवेत् । द्वै प्रौद्योगिक्यौ समानस्य आवृतिपट्टस्य उपयोगं कुर्याताम् । 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' ITU-R इति संस्थायाः चतुर्थवंशश्रेणिप्रणाल्याः सर्वाणाम् आवश्यकतानां पूर्तिं करोति इति 3GPP इति संस्था सुकरत्वे अभ्यासे 	विनिश्चिनोति । एतस्य सुकरत्वस्य अभ्यासस्य फलानि 3GPP इति संस्थायाः TR 36.912 प्रमाणे प्रकाशितानि सन्ति ।
पराक्रान्तैः सङ्कीर्णजातीयैः जालपुटैः 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' प्रौद्योगिकी बहवः लाभाः प्राप्नोति । एतत् जालपुटं बृहतां कोशानां, लघूनां	 कोशानां, गृहे स्थितानां लघुतराणां कोशानां, नूतनानां प्रसारण-कोशानां च अधिकतरं लाभदायी मिश्रणम् अस्ति । एतस्मिन् जालपुटे न्यूनोर्जाः कोशाः ग्राहकानां समीपे सन्ति, अथः 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' प्रौद्योगिक्याः क्षमता च व्यापः च अधिकतर सम्प्रवर्धेते च सर्वे ग्राहकाः समान सेवा प्राप्नुवन्ति । 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' प्रौद्योगिक्यां बहुवाहकैः अत्यधिकस्य  विस्तृतपट्टस्य (upto 100 MHz) उपयोगं शक्यते, अथः अतिवेगदतांश सेवा सम्भवते ।
सम्शोधन काले बहुषु प्रस्तावेषु विमर्शः जातः। ते प्रस्तावाः अधः लिखितानुसारेण वर्गीकृताः ।
प्रयोगशालायां 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' च WiMAX 2 प्रौद्योगिक्यौ (१) 8x8 बहु-आदान-बहु-प्रदान, (२) समासित 100 MHz विस्तृत विकिरण पट्ट च (३) 128 QAM त्रयाणाम् उपयोगम् अवतरणे दिशि कर्तुं शक्नोतः । ते प्रौद्योगिक्यौ शृङ्गदत्तांशवेगम् ३.३ शतकोटि द्वयांकाः प्रतिक्षणं प्रदर्शिते ।
3GPP इति संस्थायाम् अभ्यासस्य 	सङ्क्षेपः TR 36.912 प्रमाणे प्रकाशितानि सन्ति ।
अधिकानां लक्षणानाम् 	इतिहास
'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' इत्येतस्य प्रमाणस्य मूलकार्यं 3GPP दशतमे संस्करणे प्रकाशितं च 	अप्रील मासे २००९ तमे वर्षे स्थगितम् । प्रायोगिकैः उपकरणैः प्रयोगः अभवत् । अनन्तरम् मुख्याः उपकरण-आपणिकाः तन्त्रांशानां सततं परिष्कारम् अकुर्वन् ।
कोश-सिमायाम् सेवा समीचीनतरा कर्तुं बृहतां कोशानां, लघूनां	कोशानां, लघुतराणां कोशानां च मिश्रणम् कृत्वा सङ्कीर्णजातीयः जालपुटः निर्मीतः । दिसम्बर मासे २०१२ तमे वर्षे स्थगितस्य 3GPP एकादशतमस्य संस्करणस्य प्रमुखः विषयः 'सङ्कीर्णजातीयः जालपुटः' इति आसीत् । सम्वादितेभ्यः बहुभ्यः बिन्दुभ्यः प्रेषितं ग्राहित्रं च इति एकादशतमस्य संस्करणस्य लक्षणः सङ्कीर्णजातीयस्य जालपुटस्य अस्थिपञ्जरः आसीत् । सजातीये जालपुटे कोश-सिमायां स्थिताषु जङ्गमदूरवाणीषु सेविनः कोशात् 	सङ्केतस्य प्रबलता न्यूना अस्ति च समीपस्थस्य कोशस्य हस्तक्षेपः अपि अधीकः अस्ति । सम्वादितेभ्यः बहुभ्यः बिन्दुभ्यः प्रेषितं ग्राहित्रं च इति लक्षणेन समीपस्थः कोशः अपि सेविनः कोशस्य सदृशः सङ्केतः प्रेषयति । अथः कोश-सिमायां सेवा समीचीनतरा भवति । जङ्गम-दूरवाण्यां सह	अस्तित्वः इति इतोऽपि एकः लक्षणः एकादशतमे संस्करणे आसीत् । जङ्गम-दूरवाण्यां सह	अस्तित्वः इति लक्षेणन 'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः'/'दिर्घकालिना उत्क्रान्तिः - पराक्रान्ता' च अन्याः विकिरण-उपप्रणाल्यः, ( दृष्टान्तरूपेण wiFi, नीलदण्तः, GPS इत्यादि ), उभयोः मध्ये हस्तक्षेपः न्यूनः भवति । आरोहणे दिशि 4x4 बहु-आदान-बहु-प्रदान विन्यासः ध्वजीभूतः ।
सङ्कीर्णजातीये जालपुटे बहवः भिन्नाः कोशाः सन्ति । अथः चलिता जङ्गम-दूरवाणी बहुवारं सेविनः कोशस्य परिवर्तनम् करोति । इदानीं द्वादशतमे संस्करणे, सङ्कीर्णजातीये जालपुटे सेविनः कोशस्य परिवर्तनं न्यूनं कर्तुम् अभ्यासः प्रचलति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गःः3GPP प्रमाणानि
वर्गः:दूरवाणी वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मेहबूब् नगरमण्डलम्
मेहबूब् नगरम् आन्ध्रप्रदेशस्य एकं मण्डलं वर्तते ।
इतिहासः
कलिङ्गराज्ये अन्तर्भूतमिदं विजयनगर मण्डलम् । शातवाहनैः, विष्णुकुण्डिभिः, विजयनगर राड्भिः परिपालितम् । इदं मण्डलम् गोलकोण्डाराजैः वशीकृतं तल्लिकोटयुध्दे १५६५तमे वर्षे । फ्रेञ्चदेशसाहाय्येन अधिकारः प्राप्तः अत्र सलाबज्जङ्गमहारायेन । १७५७ तमे वर्षे विजयनगर-बोब्बिलिराजयोः बोब्बिलिमहासङ्ग्रामः समभूत् ।फ्रेञ्चसैन्याध्यक्षः बुस्सी आसीत् । बुस्सीसाहाय्येन विजयनगरराजस्य रामराजनामकः बोब्बिलिराजा रङ्गरायं प्रति युध्दं कृत्वा बोब्बिलेः ससैन्यं प्रासादं ध्वस्तवान् । रङ्गरायचरवः अनन्तरकाले रामराजं जघान । १९५८ वर्षे संवृत्ते चन्दुर्तिसङ्ग्रामे ब्रिटिषसैन्येन फ्रेञ्चसैन्यं पराजितम् । १७६८ पर्यन्तम् उत्तरप्रान्ते सर्वाणि मण्डलानि ब्रिटिषहस्तगतानि । १८९० काले गञ्जाम्विशाखप्रान्तयोः जातीयोद्यमं कार्यमारब्धम् । १९०५ समये वङ्गदेशविभाजनं पुरस्कृत्य प्रवृत्तेषु उद्यमेषु स्थानीयाः अतीवासक्त्या भागं गृहीतवन्तः । पश्चात् प्रवृत्तेषु बहुषु उद्यमेषु समधिकोत्साहेन भागम् ऊढवन्तः । १९७९ जून १ दिनाङ्के अस्य मण्डलस्य आविष्कारः आन्ध्रप्रदेशराज्यावतरणानन्तरम् अभवत् ।
भौगोलिकम्
अस्य मण्डलस्य सीमायां प्राग्दक्षिणयोः बङ्गालाखातसमुद्रः, विशाखपट्टनमण्डलं च, पश्चिमोत्तरयोः ओडिष्षाराज्यं च वर्तन्ते । अस्मिन् मण्डले नेल्लिमर्लप्रान्ते माङ्गनीस् विरलतया लभ्यते । वायव्यात् नैरुतिं प्रति पर्वतपङ्कतयः विस्तृताः सन्ति अस्मिन् मण्डले । वर्षपातः नैरुति- र्तुपवनाधारेण मण्डलेस्मिन् ६०% कृषिभूमिः वर्तते । कृषिः वाणिज्यं च प्रधानसस्यं धान्यम् । सामान्यतया इक्षुः, मरीचिका, कलायः इत्यादिसेद्यं कुर्वन्ति । माच्खण्ड- जलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः योगदानम् अस्ति । आन्ध्रराज्ये जूटोत्पादनम् ५०% अस्मात् जनपदात् उपलभ्यते । बोब्बिलिप्रान्ते सङ्गीतपरिकराणां निर्माणं गृहपरिश्रमरुपेण चाल्यते । आन्ध्रविश्वविद्यालयपरिधौ अस्मिन् मण्डले महाविद्यालयाः प्रचाल्यन्ते । चारित्रक-सङ्गीत-साहित्य- कलासांस्कृतिकविशेषैः प्रख्यातिमाप्नोति इदं मण्डलं विजयनगरम् ।
वीक्षणीयस्थलानि
पर्याटकेभ्यः मनोरञ्जकः रोचकः च वर्तते बोर्राबिल- प्रदेशः ।
तालूकाः
१. विजयनगरम्, २. गण्टाड्, ३. भोगापुरम्, ४. डेङ्काड्, ५. पूसपाटिरेग, ६. शृङ्गवरपुकोट, ७. जामि, ८. कोत्तवलस, ९. वेपाडु, १० लक्कवरपुकोट, ११. नेल्लिमर्ल्, १२. गुर्ल, १३. चीपुरुपल्लि, १४. गरिविडि, १५. मेरकमण्डिदम् १६. गजपतिनगरम्, १७. बोण्डपल्लि, १८. दत्तिराजेरु, १९. मेण्टाड्, २०. पार्वतीपुरम्, २१. कोमराड्, २२. गरुगुबिल्लि, २३. जिय्यम्मवलस्, २४. कुरुपाम्, २५. गुम्मलक्ष्मीपुरम्, २६. बादङ्गि, २७. तेर्लाम्, २८. सालूख, २९. पाचिपेण्ट, ३०. मक्कुव, ३१. रामभद्रापुरम्, ३२. बोब्बिलि, ३३. सीतानगरम्, ३४. बलिजपेट ।
बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि
محبوب نجر মাহাবুবনগর Mahbubnagar Mahbubnagar Mahbubnagar મહેબૂબનગર Mahbubnagar महबुबनगर Mahbubnagar Махбубнагар மகபூப்நகர் మహబూబ్ నగర్ జిల్లా Mahbubnagar Mahbubnagar 马赫布布纳加尔
अन्तवन्त इमे देहा...
अन्तवन्त इमे देहा  इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः सदसतोः स्वरूपनिरूपणमेव करोति । पूर्वस्मिन् श्लोके मुख्यतया सतः निरूपणं कृत्वा अत्र असतः निरूपणं करोति भगवान् । एवञ्चात्र भगवान् अर्जुनाय योद्धुम् अपि आज्ञापयति । सः वदति यत्, अविनाशिनः, अप्रमेयस्य, नित्यस्य चास्य शरीरिणः शरीराणि अन्तयुक्तानि उच्यन्ते । अतः हे अर्जुन ! युध्यस्व इति ।
पदच्छेदः
अन्तवन्तः, इमे, देहाः, नित्यस्य, उक्ताः, शरीरिणः । अनाशिनः, अप्रमेयस्य, तस्मात्, युध्यस्व, भारत ॥
अन्वयः
अनाशिनः अप्रमेयस्य नित्यस्य च शरीरिणः इमे देहाः अन्तवन्तः उक्ताः । भारत ! तस्मात् युध्यस्व ।
अर्थः
अयं च आत्मा अविनाशी, प्रत्यक्षादिप्रमाणैः ज्ञातुम् अशक्यः, शाश्वतश्च । तस्य एतानि शरीराणि तु नाशसहितानि इति उक्तानि सन्ति । यस्मात् अयम् आत्मा नित्यः, शरीरं च विनाशि तस्मात् त्वं युद्धं कुरु ।
भावार्थः
'अनाशिनः' – यस्मिन् कस्मिँश्चिद् काले, येन केनापि कारणेन, किञ्चिदपि यस्मिन् परिवर्तनं न भवति, यस्य क्षयः न भवति, यस्याभावः न भवति, तस्य नाम 'अनाशी' अर्थात् अविनाशी इति ।
'अप्रमेयस्य' – यः न प्रमायाः (प्रमाणस्य) विषयः अर्थात् अन्तःकरणेन्द्रियाणां विषयः न स 'अप्रमेय' इति । यस्मिन् अन्तःकरणेन्द्रियाणि प्रमाणत्वेन न सिद्ध्यन्ति, तस्मिन् शास्त्रं, महापुरुषश्च प्रमाणी । शास्त्रमहापुरुषौ तेभ्यः प्रमाणे भवतः, ये श्रद्धावन्तः । अतः तत्त्वं केवलं श्रद्धाविषयः, न तु प्रमाणविषयः । प्रारम्भे तु तत्त्वं निश्चयेन श्रद्धाविषयः, परन्तु अग्रे यदा साधकः प्रत्यक्षानुभवं प्राप्नोति, तदा सः श्रद्धाविषयत्वेन न तिष्ठति । शास्त्रं, महापुरुषश्च न बलेन कञ्चन मनुष्यं स्वस्मिन् श्रद्धां स्थापयितुं कथयति । श्रद्धायाः धारणेऽधारणे च मनुष्यः स्वतन्त्रः । यदि मनुष्यः शास्त्रवचनेषु, महापुरुषवचनेषु च श्रद्धां वहति, तर्हि तत्त्वं तस्य कृते श्रद्धाविषयः अन्यथा न ।
'अन्तवन्त इमे देहा उक्ताः शरीरिणः' – एतस्य अविनाशिनः, अप्रमेयस्य, नित्यस्य च शरीरिणः सम्पूर्णे संसारे यावन्ति शरीराणि सन्ति, तानि सर्वाणि शरीराणि अन्तयुक्तानि सन्ति । अन्तयुक्ताः इत्युक्ते तेषां देहानां प्रत्येकस्मिन् क्षणे नाशः जायमानः अस्ति । तेषु अन्तं विहाय अन्यद् किमपि न भवति । तत्र केवलम् अन्तः एव भवति इति । उपर्युक्ते पदे शरीरिणे तु एकवचनस्य प्रयोगः अस्ति, परन्तु शरीरस्य कृते बहुवचनस्य प्रयोगः अस्ति । तस्य कारणम् अस्ति यत्, प्रत्येकप्राणिनः स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि भवन्ति । अपरं कारणम् अस्ति यत्, अखिले संसारे शरीरेषु एकः शरीरी एव व्याप्तः अस्ति इति । अग्रे एषः शरीरी 'सर्वगतः' इति वदिष्यति । एषः शरीरी अविनाशी अस्ति, परन्तु तस्य मन्यमानानि शरीराणि नाशवन्ति सन्ति । यथा अविनाशिनः कोऽपि विनाशं कर्तुं न शक्नोति, तथैव नाशवत् विनाशाद् रक्षितुं न कोऽपि समर्थः ।
'तस्माद् युध्यस्व' - 'तस्माद्' इत्यस्य पदस्य प्रयोगेणात्र युक्तेः बोधः भवति । अर्थात् युक्तिः अवगता चेत्, युध्यस्व इति । गीता शास्त्रे 'तस्मात्' इत्यस्य पदस्योपयोगः बहुधा विषयसमाप्तौ, युक्तिसमाप्तौ च अभवत् । भगवान् अर्जुनम् आज्ञापयति यत्, सदसतोः औचित्यं ज्ञाते सति युद्धं कुरु इति । अर्थात् प्राप्तकर्तव्यस्य पालनं कुरु इति । अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, शरीरं तु अन्तयुक्तम् अस्ति तथा च शरीरी अविनाशी । तयोः उभयोः विषये शोकः सर्वथा अस्थाने एव । अतः शोकं त्यक्त्वा युध्यस्व इति ।
श्रवणा
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते श्रवणानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् श्रवणानक्षत्रं भवति द्वाविंशतितमं नक्षत्रम् ।
अन्तवन्त इमे देहा...
मर्मः
अत्र 'अन्तवन्त इमे देहाः' इत्यस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, एतानि सर्वाणि शरीराणि नाशवन्ति सन्ति । परन्तु शरीराणि कस्य ? इति प्रश्ने सति 'नित्यस्य', 'अविनाशिनः' इत्युत्तरं भवति । तानि शरीराणि नित्यस्य अस्ति । तात्पर्यम् अस्ति यत्, नित्यतत्त्वं यस्य कदापि नाशः न भवति, तेन शरीरेषु ममत्वम् आरोपितम् अस्ति । ममत्वस्थापनस्य अर्थः भवति यत्, स्वस्य शरीरेषु, शरीराणाञ्च स्वस्मिन् आरोपणम् । स्वस्य शरीरेषु आरोपणे कृते सति 'अहंता' उत्पद्यते । तथैव शरीरे स्वस्मिन् आरोपिते सति 'ममता' उत्पद्यते ।
श्रवणा
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तवन्त इमे देहा...
मर्मः
शरीरी यत्र यत्र स्वं क्षिपति, तत्र तत्र 'अहम्' उत्पद्यते । यथा धने, राज्ये, विद्यायां, बुद्धौ, सिद्धौ, शरीरे च स्वस्मिन् क्षिप्ते सति क्रमेण अहं धनी, राजा, विद्वान्, बुद्धिमान्, सिद्धः, शरीरं चेति अभिधानं भवति । सः शरीरी यद् वस्तु स्वस्मिन् आरोपयति, तद्वस्तुनि 'ममत्वम्' उत्पद्यते । यथा कुटुम्बे, धने, बुद्धौ, शरीरे च स्वस्मिन् स्थापिते सति क्रमेणं कुटुम्बं मे, धनं मे, बुद्धिः मे, शरीरं मे इति भावः उत्पद्यते । जडपदार्थैस्सह 'अहन्ताममत्वयोः' उत्पन्नयोः सतोः विकाराः उत्पद्यन्ते । तात्पर्यम् अस्ति यत्, शरीरम्, अहं च भिन्नौ स्तः इति विवेकनाशोत्तरमेव विकाराः उत्पद्यन्ते इति । परन्तु शरीरशरीरिणोः भिन्नत्वस्य विवेकी पण्डितः निर्विकारी भवति । सः कदापि न शोकासक्तः भवति । किञ्च सदसतोः अनुभवः सर्वदा भवति तेषाम् ।
पूर्वस्मिन्, एतस्मिन् च श्लोकयोः सदसतोः विवेचनं विशेषेण प्राप्यते । अस्य कारणम् अस्ति यद्, सर्वेषु विषयेषु भगवतः लक्ष्यं सतः बोधनम् एवास्ति । सतः बोधे सति असतः निवृत्तिः सहसा भवति । ततः न कोऽपि सन्देहः अवशिष्यते । एवं सतः अनुभवोत्तरम् असन्देही भूत्वा कर्तव्यपालनं कर्तव्यम् इति । साङ्ख्ययोगे, कर्मयोगे च विशेषवर्णस्य, आश्रमस्य वा आवश्यकता नास्ति इति उक्तेन विवेचनेन सिद्ध्यति । स्वकल्याणाय साङ्ख्ययोग स्य, कर्मयोग स्य वा अनुष्ठानचयने मनुष्यः स्वतन्त्रः । परन्तु व्यावहारिककार्येषु वर्णाश्रमानुगुणं शास्त्रविधानस्य परमावश्यकता अस्ति । अतः अत्र साङ्ख्ययोगानुसारं सदसतोः विवेचनं कुर्वन् भगवान् युद्धं कर्तुम् आज्ञापयति ।
अग्रे यदा ज्ञानसाधनानां वर्णनं करिष्यति, तत्रापि पुत्रस्त्रीगृहादीनाम् आसक्तेः निषेधं विदिष्यति । यदि सन्न्यासिनः एव साङ्ख्ययोगस्य अधिकारिणः अभविष्यन्, तर्हि पुत्रस्त्रीगृहादिषु अनासक्तिः भवेद् इत्यस्य वचनस्य आवश्यकता एव नाभविष्यत् । यतः संन्यासि नां पुत्रादयः न भवन्ति एव । एवं गीताशास्त्रस्य आशयः स्पष्टः अस्ति यत्, साङ्ख्ययोगः, कर्मयोगः च उभे परमात्मप्राप्त्यै स्वतन्त्रे साधने स्तः । ते वर्णाश्रमानुगुणं साधनीये इति नास्ति ।
शाङ्करभाष्यम्
किं पुनस्तदसत् यत्स्वात्मसत्तां व्यभिचरतीति उच्यते - अन्तवन्त इति ।
श्रवणा
सम्बद्धानि अक्षराणि
जू जे जो ख - श्रवणानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अन्तवन्त इमे देहा...
शाङ्करभाष्यम्
अन्तः विनाशः विद्यते येषां ते  अन्तवन्तः । यथा मृगतृष्णिकादौ सद्बुद्धिः अनुवृत्ता प्रमाणनिरूपणान्ते विच्छिद्यते स तस्य अन्तः तथा  इमे देहाः  स्वप्नमायादेहादिवच्च अन्तवन्तः  नित्यस्य शरीरिणः  शरीरवतः  अनाशिनः अप्रमेयस्य  आत्मनः अन्तवन्त इति  उक्ताः  विवेकिभिरित्यर्थः। नित्यस्य अनाशिनः इति न पुनरुक्तम् नित्यत्वस्य
द्विविधत्वात् लोके नाशस्य च। यथा देहो भस्मीभूतः अदर्शनं गतो नष्ट उच्यते। विद्यमानोऽपि यथा अन्यथा परिणतो व्याध्यादियुक्तो जातो नष्ट उच्यते। तत्र नित्यस्य अनाशिनः इति द्विविधेनापि नाशेन असंबन्धः