cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
स्वामी रामदासः
विवाहस्य चर्चा
माता राणूदेवी अयं हिमगिरिं प्रस्थितः मा भूत्, त्यक्तसंसारो विरक्तः साधुः मा भूत् इति शङ्कते स्म । तया कृतविवाहाः अनेके युवानः कल्पनालोकात् वास्तवे विश्वस्मिन् अवतरन्तः,वायुना उड्डीना भूमण्डलं स्पृशन्तः, ईशभक्तिं परित्यज्य लवण-तैल-काष्ट-मूल्यानि पृच्छन्तः दृष्टाः । अतः तया नारायणस्य विवाहः कर्तव्यः इति विचारितम् । यदा विवाहचर्चा बलवती जाता, तदा नारायणस्य मित्रमण्डली आयाता पृष्टवती नारायणः कुत्र अस्ति इति । माता नास्ति गृहे इति अवदत् । मित्राणि तम् अन्वष्यन्ति । एकेन मित्रेण वृक्षारूढः नारायणः दृष्टः । अन्ते अग्रजः गङ्गाधरः आगतः सः अवदत्  त्वं कीदृशः पुत्रः माता रोदनं कुर्वती अस्ति नीच्चैः एहि तव इच्छायाः विरोधे कोऽपि तव विवाहं न कारयिष्यन्ति इति । नारायणः अवतरितः अग्रजेन सह गृहं गतः । कतिचित् दिनानि विवाहचर्चा शान्ता जाता सर्वे मौनिनः अतिष्ठन् ।
मातुः याचना
एकदा माता राणूदेवी नारायणं पार्श्वे उपवेश्य मधुरेण स्वरेण अवदत् नारायण मम एकां याचनां मन्यसे । नारायणः उच्यताम् । माता अवदत् अहं त्वां विवाहचतुष्के स्थितम् दृष्टुम् इच्छामि । पुरोहितेन सावधान इति पदम् एकवारम् उच्चारितं श्रुत्वा एव मम श्रवसी तर्पिष्यतः । नारायणः अवदत् एतावद् अहं करिष्यामि, पुरोहितेन उच्चारितं सावधानशब्दं यावत् विवाहचतुष्के स्थास्यामि । माता विचारितवती युवका आदौ विवाहं न करिष्यामि इत्येव वदन्ति, जातविवाहाः पुनः सर्वम् ऊरी कुर्वन्ति इति । नारायणः अपि तथैव अनुकूलः भविष्यति इति ।
विवाहमण्डपात् पलायनम्
याचनायाः अन्तरम् आसन् ग्रामस्य कन्यया सह तस्य विवाहः निश्चितः । तिथिर्विवाहघटिके च निश्चिते । वरं पुरस्कृत्य वरयात्रिणः आसन-ग्रामं प्राप्ताः । नारायणस्य पुरस्तात् अन्तरपटं च आस्तृतः । इदानीं पुरोहितः उच्चैः सावधान इति अवदत् । नारायणः अपृच्छत् कं भवान् सावधान कथयन्ति । पुरोहितः अवदत् – भवन्तं प्रति सावधानो भव, वधूरागच्छति तस्याः, सन्तानानां, जीविकायाः व्यवसायस्य च भारः त्वया एव सोढव्यः इति । इत्थं श्रुत्वा नारायणस्य मनसि किमहं द्रव्यं, जीविका, गार्हस्थ्यकं पालयितुम् उत्पन्नः अस्मि ।  मम ध्येयस्तु परमेश्वरस्य प्राप्तिः । अहं ध्रुव इव तपश्चरितुम् उत्पन्नः । भगवता हनुमता राम भक्तिं कर्तुम् आदिष्टः । अहं मातरं प्रति सावधानशब्दं यावत् विवाहचतुष्के स्थास्यामि इत्येव वचनं दत्तवान् । पुरोहितः सावधान इति अवदत्, मम वचनं पूर्णं जातम् । इदानीं गच्छामि । पुरोहितः अक्षिणी निमिल्य मङ्गलाष्टकं पठति स्म । एकं श्लोकम् उच्चार्य पुरोहितः पश्यति सहसा एव कथयति वरः कुत्र गतः इति । सर्वे स्तब्धाः अभूवन् । ईदृशं तु कुत्रापि नादृश्यत, नाघटत, नाश्रुयत इति सर्वत्र आश्चर्यम् आसीत् ।
नारायणस्य भगवतः दर्शनम्
नारायणः विवाहमण्डपात् पलायितः गहनम् अरण्यम् अविशत् । तस्य नासिकं प्राप्तुं सङ्कल्पः आसीत् । तत्र गोदावर्याः तीरे भगवान् रामचन्द्रः सौमित्रिणा सीतया सह अवशत् । पञ्चवटी अपि तत्रैव आसीत् । भगवता रामेण तत्र निवासं कृत्वा सहस्राधिकाः राक्षसाः हताः । नारायणः बहूनि कष्टानि सोढ्वा नासिकं प्राप्नोत् । तत्र रामकुण्डे स्नानं कृत्वा सः मन्दरे गत्वा प्रभोः सम्मुखे साष्टाङ्गं प्रणामम् अकरोत् । ततः अञ्जलिबद्धो ध्यानस्थः सन् उपाविशत् । नारायणः प्रेमपूर्णां कारुण्यपूर्णां मूर्तिं दृष्ट्वा धन्यताम् अन्वभवत् । सः रामं प्रार्थयत् हे प्रभो ! तव शरणं प्रपन्नोऽस्मि तारयतु वा मारयतु इति उक्त्वा राम चरणौ पाणिभ्याम् अगृह्णात् । रामः तस्मै दर्शनं ददौ । तस्य मस्तके हस्तः धृतः, तपश्चरितुं च आदिदेश । किन्तु तत् दिव्यं भव्यं च दर्शनं सोढुं नारायणः समर्थः नाभवत् । सः मूर्छितः अभवत् । निकटस्थैः जनैः तस्य मुखे शीतलं जलं क्षिप्तम् । अतः सः प्रबुद्धः अभवत् सः कुत्र अन्ति ? इति च अपृच्छत् । जनसम्मर्दात् कश्चित् तम् अपृच्छत् ते के इति । नारायणः अवदत् यस्य जटाजूटम् अस्ति, यस्य मुखं सदैव प्रसन्नं दृश्यते, यस्य स्कन्धे धनुर्बाणौ विराजेते, यः मेघवत् श्यामः, यस्य नेत्रे च कमलसमाने, यः स्मितेन एव संम्पूर्णं विश्वं वशे करोति सः कुत्र अस्ति ? । सा विशाला मूर्तिः क्व अस्ति ? । ततः परं एकः सज्जनः श्रान्तं क्लान्तं च बालं स्वं गृहम् अनयत् । स तं स्नानम् अकारयत्, भोजनं औषधं च दत्त्वा शयनम् अकारयत् । अपरे दिने नारायणः मन्दिर स्य सर्वाणि कार्याणि स्वयम् अकरोत् ।
नारायणस्य तपः
तत्र कतिपय दिनानि यापयित्वा तद् स्थलं ध्यानयोग्यं नास्ति इति सः अजानात् । एतः एकसमिन् प्रभाते स नासिकात् कोशद्वये गोदावरि नन्दिन्योः सङ्गमे स्थतं टाकली-ग्रामं प्रापत् । १६२० तमस्य वर्षस्य माघशुक्लसप्तम्यां गायत्रीपुरश्चरणम् आरभत । ब्राह्मे मुहूर्ते प्रातः स्नानं सन्ध्यादिकं च समाप्य सः प्रतिदिनम् अष्टाधिकसहस्रं सूर्य नमस्कारान् करोति स्म । तदनन्तरं गोदावरि जले स्थित्वा गायत्रीं, श्री  राम जय राम जय जय इति च जपति स्म ।  मध्याह्नसन्ध्यां समाप्य सः ग्रामे गत्वा केवलान् पञ्चैव गृहान् भीक्षां याचते । भीक्षायाः अप्राप्तौ वा अल्पप्राप्तौ षष्ठं गृहं न गच्छति स्म । भीक्षां प्राप्य सः नदीं गच्छति स्म । भीक्षायाः अन्नस्य भागत्रयं करोति स्म । एकं भागं मत्स्येषु क्षिपति, द्वतीयः भागः गोमात्रे ददाति । तृतीयं भागं प्रसेवके स्थापयित्वा नदीजले वारत्रयं ब्रूडयति । येन भीक्षान्नस्य अम्लत्वं, कटुत्वं च दूरं भवति । अतः देहधारणम् उद्दीश्य एव नारायणः भोजनं करोति । देहधारणम् अपि परमेश्वरभक्तये सुखाय न । तत परम् अयं नासिकं प्रापत् । तत्र स्थित्वा विद्वत्चरणेषु शास्त्राणि अधीते । सायङ्काले देवदर्शनं च लभते । रात्रौ कथाकीर्तनं प्रवचनानि श्रुत्वा स्वीयं गह्वरं प्रविशति स्म । मननं चिन्तनं च कुर्वाणः निद्राति । सः स्वं रामदास इति कथयन्ति ।
प्रथमः शिष्यः उद्धवः
सः प्रभू राम स्य आज्ञया टाकली-ग्रामस्थितम् आश्रमम् आगतवान् । तत्र उद्धवः रामदासचरणयोः पतितः । अयं रामदासेन कथं प्राप्तः इति आश्चर्यकारी अस्ति । एकदा रामदासः टाकली-ग्रामस्य निकटे दसपञ्चक नामकं ग्रामं गतः । तत्र अन्नपूर्णा नामा नारी गिरिधरनामकेन पतिना सह वसति स्म । तयोः गृहे सन्ततिः नासीत् । तौ रामदास स्य कथाः प्रवचनानि च नियमेन शृणुतः । एकदा गिरिधरः रुग्णः जातः । वैद्यः असाध्योयं रोगः इति अवदत् । अतः पत्नी अन्नपूर्णा राम दासस्य समीपं गता, राम दासः ध्यानस्थः आसीत् । तेन अष्टपुत्रा सौभाग्यवती भव इति उक्तम् । अन्नपूर्णा अरुदत्, वृत्तान्तम् अश्रावयत् च । रामदासः गिरिधरावासं गत्वा गिरिधरामुखे जलं प्रौक्षत् । गिरिधरः स्वस्थः अभवत् । ततः वर्षान्ते ताभ्याम् एकः पुत्रः प्राप्तः । बालकस्य द्वीमासीये सति तं रामदासचरणयोः स्थापयित्वा अयं भवद्भ्यो अर्प्यत इति अवदत् । रामदासः अवदत् अहं संन्यासी अस्मि अस्य पालनं कर्तुं न शक्नोमि । यदा अयं वयस्कः स्यात्, तदा मह्यं समर्पणीयः । सः एव उद्धवः आसीत् । एषः उद्धवः प्रायेण रामदासस्य आश्रमे एव निवासं करोति स्म, श्रद्धया स्वामिनः सेवाम् अपि करोति स्म । सः रुदन् मां त्यक्त्वा कुत्र गच्छति स्वामी इति अकथयत् ।
रामदासस्य उद्धवं प्रति कथनम्
राम दासः अवदत् मम अनुपस्थितौ आश्रमः त्वया एव रक्षणीयः, अध्ययनं करणीयम्, अवधानेन भगवतः पूजा करणीया । आश्रमस्य व्यवस्थाऽपि दृष्टव्या । वास्तवो रामादासः तव पार्श्वे सदैव स्थास्यति इति च अवदत् । उद्धवः अपृच्छत् वास्तवो रामदासः इति कोऽर्थः ? रामदासः मृत्तिकादिभिः विशालां मारुतिमूर्तिं विनिर्माय सिन्धुरेण लेपित्वा अयमस्ति वास्तवो रामदासः इति अवदत् । ततः परं रामदासः उद्धवाय आशिषं दत्त्वा निर्गतः अयोध्यां प्रति प्रस्थितः ।
भारतभ्रमणम्
रामदासः भारतस्य भ्रमणस्य माध्यमेन तीर्थयात्रां कर्तुम् ऐच्छत् । भारत स्य प्रत्येकं क्षेत्रं पुण्यभूमिः । अस्य प्रत्येकं नगरे, प्रत्येकं ग्रामे ऋषयः मुनयः च निवसन्ति स्म । तेषु तेषु क्षेत्रेषु ईशावताराः अपि अभूवन् । भारते द्वारका, जगन्नाथपुरी, बदरीकाश्रमः,रामेश्वरश्च स्थलविशेषाः सन्ति । द्विपञ्चाशत् शक्तिपीठानी सन्ति । भगवतः शङ्कर स्य शताधिकानि पुण्यस्थलानि सन्ति । दत्तात्रेयः, गोरक्षनाथः, बुद्धः, महावीरः अपि अस्यां भूमौ अभूवन् । अतः सर्वेषां दर्शनाय रामदासः सङ्कल्पम् अकरोत् । नर्मदा याः लङ्घनं कृत्वा सः उत्तरस्यां दिशि गन्तुं प्रवृत्तः । मार्गे तेन दुःखदाः प्रसङ्गाः दृष्टाः श्रुताः च । क्वचित् ग्रामाः प्रज्वाल्यन्ते, क्वचित् खला अलुण्ठ्यन्त, कस्यचित् ग्रामस्य सर्वेऽपि निवासिनः वेतनेन विना कार्ये योज्यन्ते । सर्वत्र यवनानां शासनं दृश्यते । यः कोऽपि तेषाम् अवज्ञां करोति पश्यति सूर्ये तस्य शिरः छेदनं भवति । रामदासः यत्र कुत्रापि गच्छति जनाः तम् आत्मनि आपतितान् अत्याचारान् श्रावयन्ति । सः तान् प्रोत्साहयति किन्तु यदा एकाकी भवति, तदा पीडाम् अनुभवति । तस्य नेत्राभ्याम् अश्रूण्यपि पतन्ति दृश्यते । सर्वत्र अन्यायाः जायमानाः आसन् । तथापि जनाः विरोधाय सङघटनं कुर्वन्तः न दृश्यन्ते । सर्वेऽपि मेषा बर्करा इव नतग्रीवाः दृश्यन्ते । कुत्रापि शोर्यं वीर्यं च न दृश्यते । सर्वेऽपि क्षुद्रेभ्यः, स्वार्थेभ्यः, आत्मीयैः जनैः युद्धरताः दृश्यन्ते, शत्रुभिः न । रामदासः उत्तरस्यां दिशि यथा यथा अग्रे गच्छति, अधिकाधिकं यवनानाम् अत्याचारान् शृणोति । यदा सः पुनः अयोध्यां प्राप्तः, तदा तस्य बहुदुःखम् अभवत् । यवनैः राम स्य जन्मभूमिः अपि अधिगृहिता । सः तत्र अधिकं वस्तुं न शक्नोत् ।
रामदासस्य काशीगमनं
अयोध्या तः सः काशीं प्राप्तः । एकदा सः गङ्गायां स्नातुं गतः । तत्र आगता आगता पलायध्वं पलायध्वम् इति कोलाहलं श्रुतवान् । जनाः व्याकुलाः सन् यत्र तत्र धावन्ति स्म । विंशतिः यवनाः अश्वम् आरुह्य आगताः आसन् । रामदासः चिन्तयति अस्माकं देशे इयती भीरुता कुतः इति । अत्र आबालवृद्धाः सर्वेऽपि पलायनरताः एव । संपन्नाः जनाः यवनानां सेवकाः । पूजापाठपरायणाः, कपाले तिलकं धारयन्तः अपि गोभक्षकाणां मूर्तिध्वंसकानां यवनानां चरणेषु नमनं कुर्वन्ति । यवनानाम् आज्ञया स्वेषां बान्धवानां ग्रीवाः कर्तयन्ति । भारते एषा भ्रष्टा मतिः कथम् आगता । काशीदृश्यं भयानकम् आसीत् । मन्दिर स्य कलापूर्णासु अवशिष्टासु भित्तिषु एकं विशालं मस्जिदं निर्मितवन्तः, अग्रतो मस्जिदं पृष्ठतश्च मन्दिरम् । एतत् सर्वं दृष्ट्वा रामदासः ततः निर्गतः ।
मथुरायां वृन्दावने च गमनम्
काशी तः निर्गच्छन् राम दासः मथुरायां वृन्दावने च गतः । तत्र श्रीकृष्ण स्य वंशरवः नाश्रूयत आक्रन्दनम् एव अश्रूयत । अतः दुःखीतेन चित्तेन राम दासः यात्रां कुरुते स्म । तेन सर्वत्र भीरुता दृष्टा । अतः सः क्षुभितः सन् स्वं देहं गङ्गा यां पातयामि इति निश्चयम् अकरोत् ।
हिमाचलं गतः
सः हिमाचलं गतः । तत्र प्रथमं गङ्गामातरं प्रणम्य गङ्गा प्रवाहे कूर्दितुम् ऐच्छत् । किन्तु पृष्ठतः केनापि तस्य हस्तः धृतः । सः पृष्टतः मुखं करोति, नीलोत्पलश्यामं भगवन्तं श्रीरामं च पश्यति । रामदासः तस्य चरणौ स्पृशति । रामः तम् आलिङ्य तस्य मस्तकोपरि हस्तं स्थापयित्वा तव कार्यम् इदानीम् अवशिष्टम् अस्ति इति असूचयत् । भारत स्य दूरवस्था त्वया एव समापनीया इति । दक्षिणस्यां दिशि कृष्णानद्याः तटात् जनजागरणस्य कार्यम् आरभत । इत्येतत् उक्त्वा रामः परोक्षः अभवत् । रामदासः भगवतः आदेशं मत्वा रामस्य जयकारेण च महाराष्ट्रं संम्पूर्णतया मुक्तं भविष्यति इति अवदत् ।
मुक्तादेव्याः स्मारकस्थले रामदासः
महाराष्ट्रं मुक्तं भविष्यति इति अवदत्, ततः द्वादशवर्षान्ते राम दासः महाराष्ट्रं प्राप्तः । तत्र तापी नद्याः तटे भगवत्या मुक्तादेव्याः स्मारकस्थले रामदासेन भजनपूजनोपदेशाः कृताः । तत्र श्रोतृषु एकः रामदासस्य ग्रामवासी आसीत् । तव माता वृद्धा अशक्ता च जाता, तथापि सा प्रतिक्षणं भवन्तं स्मरति इति सः अवदत् ।
मातृदर्शनम्
तत् श्रुत्वा रामदासः सप्ताहान्ते स्वग्रामं प्राप्तः । तत्र स्वगृहस्य द्वारि स्थित्वा सः जय जय रघुवीर समर्थ अति अभाषत । तस्य अग्रजस्य पत्नी भिक्षां गृहित्वा द्वारि प्राप्ता । तस्याः चरणरजः तिलकं कृत्वा रामदासः अवदत् –भ्रातृजाये ! अहं नारायणः तुभ्यं प्रणमामि, अम्बा कुत्र अस्ति । तस्य हृदयस्पृशं रवं राणूदेवी ज्ञातवती । सा मम नारायणः इति वदती द्वारि आगता । नारायणः मातुः चरणौ अगृह्णात् । राणूदेवी झटिति उदस्थापयत् । सा निरन्तरं प्रवहद्भिः आनन्दाश्रुभिः क्लिन्दा अभवत् । सा वारं-वारं रामदासस्य भालं स्पर्शति स्म । उक्तवती च पुत्र त्वं कियत् वृद्धः जातः । त्वं कञ्चित् ऋषि इव प्रतिभाषते । मया श्रुतं यत् त्वं सुन्दराणि भजनानि गायसि, कीर्तनान करोषि, प्रवतनानि करोति इति । अयं प्रसन्नतायाः विषयः त्वत् सदृशं भक्तं पुत्रं लब्ध्वा अहमपि धन्या कृतकृत्या च जाता । पुनः राणूदेवी अहं पञ्चवर्षेभ्यः अन्धा अस्मि अतः त्वां प्रत्यक्षं दृष्टुं न शक्नोमि इति अवदत् । रामदासः मातुः अक्ष्णोः उपरि हस्तम् अक्राम्यत । सा दृष्टिम् अलभत । चर्मचक्षुभ्यां स्वं पुत्रं दृष्ट्वा, तस्य अद्भुतं योग सामर्थ्यं च दृष्ट्वा सा धन्या अभवत् ।
मित्राणामुपरि प्रभावः मातुः प्रार्थना च
अतः राम दासः औषधविज्ञानेऽपि निष्णातः आसीत् इति विद्वांसः कथयन्ति । राम दासेन बलं लब्धुम् आत्मरक्षां च साधयितुं सर्वेऽपि शिक्षिताः । नारायणस्य तेजःपुञ्जं दृष्ट्वा बालमित्राणि तस्य शिष्याः अभूवन् । इत्थं नारायणः दिनत्रयं स्वग्रामे यापयित्वा सर्वान् बन्धून् मातरं च अपृच्छ्य यात्रायाम् अग्रे प्रासरत् । मात्रा रेणूदेव्या प्रस्थितः पुत्रः रामदासः मम अन्तिमे काले आगते एकदा पुनः त्वया आगन्तव्यम् इति निवेदितः । रामदासः मातः अवश्यम् आगमिष्यामि आश्वस्ता भव इति उक्त्वा रामदासः भारतस्य अन्यान् प्रदेशान् द्रष्टुं प्रस्थितः । तेन जॉब-ग्रामे युवकाः बलवन्तः भवेयुः तदर्थं व्यायामशाला स्थापिता । अन्ते जय जय रघुवीर समर्थ इति च उक्तम् ।
रामभक्ति आन्दोलनम्
उत्तरे भारते प्रतिस्थाने रामदासेन हनुमत् मन्दिराणि स्थपितानि, मठाः स्थापिताः, मठाधिपतयश्च कृताः । सः काश्यां भगवतः रामचन्द्र स्य मन्दिरम्, प्रयागे वेणीमाधवम्, अन्तर्वेद्यां रामकृष्णौ, उज्जयन्यां जगन्नाथ म्, जगन्नाथपुर्यां पद्मनाभं च अस्थापयत् । जगन्नाथपुरी तः ते रामेश्वर धाम गताः । ततः परं धारवार-मैसूर -बैङ्गलुळु -बेलग्रामं च गत्वा पण्ढरपुरं गताः । तत्र सः कटिहस्तं भगवन्तं विट्ठलं ददर्श । तत्र हस्तौ समानीय रामदासः तस्य सन्मुखे स्थितः ।तस्मिन् एव क्षणे विट्ठलः करयोः धनुर्बाणं च धृत्वा रामदासाय दर्शनं दत्तवान् । तस्य चरणयोः वन्दनं कृत्वा रामदासः अग्रे अगच्छत् ।
पैठणगमनम्
गोदावर्याः तटस्य मार्गेण रामदासः पैठणं गतः। सः नगरे भ्रमते स्म । तेन तत्र गोफणेन गिद्धं वेद्धुं लक्ष्यं कुर्वन्तः गोफणेन गोलकलोष्टान् क्षिपन्तः केचन बालकाः दृष्टाः । किन्तु ते लक्ष्यं वेद्धुं सफलाः न भवन्ति । रामदासेन बालेभ्यो गोफणं गृहीतम्, गुलिका च चालिता विद्धं च लक्ष्यम् । विद्धः गृद्धः भूमौ न्यपतत् । एतद् दृष्ट्वा जनाः अकथयत् घोरः कलिकालः आगतः. संन्यासी भूत्वाऽपि आखेटं कुरुते इति । कीदृश एष साधुः । अनेन प्रायश्चित्तं करणीयम् इति ।
रामदासस्य प्रायश्चित्तम्
राम दासः अवदत् भवन्तः यद् आदिशेयुः तत् विधास्यामि इति । पण्डिताः आगताः होमहवनादिकं च जातम् । मन्त्रजपः अपि सम्पन्नः अभवत् । ब्राह्मणे भ्यः यथेष्टं दक्षिणाद्रव्यम् अपि प्रदत्तम् । ब्राह्मणाः दक्षिणां गृहीत्वा यदा गन्तुं प्रवृत्ताः, तदा रामदासः कुत्र गच्छन्ति कार्यं तु न सम्पन्नम् इति अवदत् । गृद्धः तु तत्रैव पतितः दृश्यते इति । एकः पण्डितः अवदत् – निष्प्राणः सः तथैव स्थास्यति । यदि एवं तर्हि भवतां होमादिकं व्यर्थं जातम् । जनाः कथयन्ति तव एतस्य कथनस्य कः अर्थः । राम दासः अवदत् एषः गृद्धः जीवितः भूत्वा नभसि उड्डियताम् इति । प्रमुखः पण्डितः अवदत् शक्यम् इदम् । रामदासः कमण्डलोः जलं गृहीत्वा गृद्धस्य चच्वाम् अपातयत् । गृद्धः जलम् अपिबत्, पादाभ्याम् उदतिष्ठत्, पक्षौ प्रासारयत् उदडीयत च । सर्वे चकिताः । पण्डिताः तं प्रति नतमस्तकाः अभूवन् । अनेकाः जनाः तस्य शिष्याः अभूवन् ।
राजगुरु रामदासः
राम दासः शिवाजी अपेक्षया २२ वर्षाणि ज्येष्ठः आसीत् । भारत यात्रां समाप्य यदा सः कृष्णानद्याः परिसरे वसन्ति स्म, तदा सः ३६ वर्षीयः आसीत् । शिवाजी १४ वर्षीयः आसीत् । एतौ उभौ भ्रमणशीलौ स्वाराज्यकाक्षिणौ आस्ताम् ।  उभौ राम राज्यं स्थापयितुम् इच्छुकौ आस्ताम् । उभौ निष्कामौ, कर्मयोगिनौ च आस्ताम् । रामदासः सदैव कथयति स्म - जय जय रघुवीर समर्थ समर्थ यत् किमपि घटमानमस्ति तत्र रामस्य इच्छा एव कारणम् अस्ति इति । अहं स्वराजं स्थापयामि इति मातुः इच्छा इति । रामदासः जनान् जनेषु च आत्मविश्वासम् अजागरयत् । जनसामान्यस्य मनःप्रवृत्तिं पर्यवर्तत । यथा ज्ञानेश्वर स्य तुकाराम स्य च काले जनाः मानवतां वर्धयितुं समुत्सुकाः आसन्  तथैव पुनः स्युः इति रामदासः इच्छति स्म । राम दासस्य एतादृश्यै प्रतिज्ञायै शिवाजी साहाय्यकरः आसीत् । सः राम दासश्च निभृतम् अपि मिलतः । तौ स्वाराज्यमन्त्रणां करुतः । शिवाजी रामदासेन स्थापितेषु मन्दिरेषु वारं वारं गच्छति स्म । राम दासस्य शिष्याः तम् अनेकानि महत्वपूर्णानि वृत्तानि श्रावयन्ति स्म । शिवाजी एकदा चाफलम् अगच्छत् । तत्र भगवतः राम स्य दर्शनम् अकरोत् । तेन तत्रत्या स्थितिः शिक्षा -व्यवस्था च दृष्टा । तेन प्रसन्नः शिवाजी तत्रत्यं व्ययं सोढुं राज्यतः आर्थिकं साहाय्यम् अकरोत् ।  तत्रत्यं मन्दिरं जलनिमग्नं  मा भूत् इति विचार्य शिवाजी इत्यनेन एकः जलबन्धः कारितः । यदा राम दासः प्रत्यागतः, तदा बन्धादिकं दृष्ट्वा सः प्रसन्नः सन् शिवाजी अत्यस्मै धन्यवादं प्रदातुम् एकं पत्रम् अलिखत् । शिवाजी इत्ययं आशीर्वादात्मकं तत् पत्रं शिरसि अधरत् । ततः परं शिवाजी रामदासं प्रति गत्वा तं प्रणामं च कृत्वा तस्य अनुगामी शिष्यः अभवत् ।
शिवाजी इत्यस्य अहङ्कारः, तस्य नाशश्च
एकदा शिवाजी एकं दुर्गं योजयन्ति स्म । तत्र सहस्राधिकाः जनाः कार्यं कुर्वन्ति स्म । शिवाजी क्षणं व्यचारयत् । एतान् अहं पालयामि इति । जय जय रघुवीर समर्थ इति ध्वनिं श्रुतवान् । शिवाजी तत् सर्वं राम दासम् अदर्शयत् । रामदासः अवदत् राजन् ! त्वं महान् असि । त्वं एतावतां जनानां भोजनदाता भवसि, अन्यथा इमे बुभुक्षया अपीड्यन्त । इत्थं चर्चां कुरुतौ तौ एकस्याः बृहत्याः शिला याः प्रार्श्वं गतौ । तत्र टङ्कहस्तास्तक्षकाः कार्यं कुर्वन्ति स्म । राम दासः तेषां प्रमुखं तत् शिलाखण्डं  द्विधा विभक्तुम् आदिशत् । सः शिलाम् अखण्डयत् । ततः तस्यां श्लायां एकं लघीयो गर्तम् आसीत् । गर्ते एकः जीवः आसीत् । तं दृष्ट्वा राम दासः मम रामस्य लीला अकल्पनीया अस्ति इति अवदत् । ततः परम् अस्मै कः जलम् अन्नं ददाति इति शिवाजी इत्येतम् अपृच्छत् । तत् श्रुत्वा शिवाजी नतमस्तकः भूत्वा मम मानसे एतान् अहं भोजयामि इति अहङ्कारः आसीत् तत् भवता नष्टः इति अवदत् । तदनन्तरं रामदासः राम एव कर्ता धर्ता च अस्ति, वय तस्य हस्तस्य उपकरणानि एव स्मः इति उक्त्वा जय जय रघुवीर समर्थ इति वदन् ततः निर्गताः ।
रामदास्य शिवाजी इत्येतं प्रति कर्तव्यबोधः
शिवाजी इत्यस्य कथनेन रामदासः एकत्र स्थातुं सज्जनगढ इति स्थानम् अचिनोत् । एकदा शिवाजी दुःखी आसीत्, तदा रामदासः द्वारं लब्ध्वा भीक्षार्थं जय जय रघुवीर समर्थ इति अवदत् । स्वय शिवाजी भीक्षां दातुम् उपस्थितः । सः राम दासस्य भिक्षाप्रसेवके (झोली) एकां स्वहस्तलिखितां चीटीकाम् अपातयत् । रामदासः अवदत् न तण्डुलं न चूर्णं कीदृशी इयं भीक्षा कर्गदपत्रम् अपि भीक्षा भवति किम्, तदनन्तरं चीटिका दृष्टा वाचिता च । तत्र शिवाजिना मम सर्वम् अपि राज्यं भवतां चरणयोः अर्पितमस्ति इति । पठित्वा रामदासः उच्चैः अहसत् अहं तव भीक्षां स्वीकरोमि इति अकथयत् च । किन्तु अहं राजव्यवस्थायै त्वाम् एव नियोजयामि इति अवदत् । इदं राज्यं भवता राम राज्यवत् चालनीयम् इति । भवान् क्षत्रियः असि राजा च असि । प्रजायाः क्षतात् रक्षणं क्षत्रियस्य धर्मः अस्ति । स त्वया परिपालनीयः इति । भगवता गोपालेन अपि उक्तं – स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः इति । ततः शिवाजी दक्षिणदिशि अगच्छत् । रामदासः जांब इति स्वजन्मग्रामम् अगच्छत् ।
मातुः अन्तिमा अवस्था मृत्यु च
जांब-ग्रामे रामदासः माता अन्तिमान् श्वाशान् गृह्णाति इति सन्देशं प्रापत् । सः मातुः पार्श्वं प्रापत् । तेन मातुः चरणरजांसि मस्तके लिप्तानि अहम् आगतः इति च उक्तम् । माता अवदत् पुत्र अहं त्वाम् एव प्रतिक्षमाणा अस्मि । यमराजः आगच्छति । पूर्वम् अपि सः प्राप्तः किन्तु मया प्रर्थितः मनाक् विरम मम नारायणः आगच्छतु इति । रामदासः मातुः शिरः स्वकीये क्रोडे अस्थापयत् । मुखे जलम् अपातयत्, तुलसी पत्रम् अस्थापयत् । रामदासं पश्यन्त्या नारायण नारायण नारायण इति जपन्त्या तया इहलोकलीला समाप्ता ।
महाप्रयाण
१६७९ तमस्य वर्षस्य पौषमासे शिवाजी सज्जनगढं प्राप्तः । पञ्चदशदिनानि यावत् तत्र निवासं कृत्वा सः निर्विकल्पं स्मारकम् अनुभूतवान् । माघपूर्णिमायां सः गुरुचरणरजांसि तिलकीकृत्य शिवाजी ततः प्रस्थितः । तदनन्तरं १६८० तमस्य वर्षस्य चैत्रपूर्णिमायां सः दिवं गतः । तत् श्रुत्वा रामदासः साधुभवन्नपि चेतसि पीडाम् अनुभूतवान् । तस्य मुखात् श्री इच्छा, रामेच्छा, ईश्वरेच्छा इति शब्दाः निर्गताः । सः भोजनम् अत्यजत् । दुग्धं पीत्वा एव कालम् अयापयत् । शिवाजी पुत्रः शम्भाजी सिंहासने आरूढः आसीत् । सः क्रोधी आसीत् । अतः रामदासः तं प्रति एकान्ते स्थित्वा विचारं कुरु, प्रमादी मा भूः इत्येतत् सर्वम् अलिखत् । शम्भाजी पत्रं पठित्वा रामदासस्य आश्रमम् अगच्छत्, प्रणामं च अकरोत् । रामदासः तम् आशीषं च अददात्, अयोजयत् च । ततः परं सज्जनगढ-मन्दिरे स्थापनीयाः मूर्तयः जावुरपुरात् आनीताः । रामदासः ताः एव प्रतिक्षमाणः आसीत् । माघकृष्णपञ्चम्यां तासां मूर्तीनां प्राणप्रतिष्ठा अभवत् । भगवतः रामस्य मूर्तेः सम्मुखी रामदासः ध्यानमग्नः अभवत् । मध्याह्ने श्रीराम श्रीराम श्रीराम इति उच्चैः अवदत् स्वीयान् प्राणान् भगवतः रामस्य चरणयोः समर्पयत् । इत्थं १६८२ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य २२ तमे दिनाङ्के तेषाम् अवशानम् अभवत् ।
स्मारकः
ये महात्मनः भवन्ति तेषां देहः स्थलविशेषे न प्रतिबन्ध्यते । सज्जनगढे राममूर्तिं प्रतिष्ठाप्य तत्र एव स्वीयं वपुः अदाहयत् । अस्माकं साम्प्रतिके मध्यप्रदेशे इटारी इति रेलस्थानम् अस्ति । ततः दिल्लीं प्रति गमनमार्गे भोपालं प्रति गच्छन्ति तत्र १४ कि.मि दूरवर्तिनी मातुः नर्मदा याः पश्चिमे तटे नर्मदापुर इति आख्यम् एकं नगरम् अस्ति । तत् इदानीं होशङ्गाबाद इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । तस्य स्मारक राम जी बाबा की स्मारक इति नामा प्रसिद्धा अस्ति ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जलोद्धतगति:
जलोद्धतगति:।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
रसैर्जसजसा जलोद्धतगति:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५४
।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ
ज स ज स।
यति: षड्भि: षड्भि: च।
उदाहरणम् -
यदा शिथिलधर्ममुन्नतमथाप्यधर्ममवलोकयेऽर्जुन तदा।स्वयं स्वमिव संसृजामि सुजनान्सुरक्षितुमसद्वधं रचयितुम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जमदग्निः
रेणुका कदाचित् स्नानाय नदीतीरं गतवती आसीत् । तत्र स्वस्य पत्नीभिः सह जलक्रीडायां मग्नस्य गन्धर्वस्य चित्रतथस्य दर्शनेन मोहयुक्ता जाता । तत्रैव अधिकं समयं याप्य विलम्बेन आश्रमं प्रत्यागतवती । जमदग्निः पत्न्याः चारित्र्यविषये क्रुद्धः सन् चतुरः पुत्रान् उद्दिश्य मातरं मारयितुम् आदिष्टवान् । किन्तु ते चत्वारः अपि तूष्णीम् अतिष्ठन् । तदा जमदग्निः तान् उद्दिश्य 'जडाः भवन्तु’ इति शप्तवान् । ततः परशुरामम् आदिष्टवान् । भ्रातृभिः प्राप्तां दुर्गतिं दृष्ट्वा परशुरामः अचिरात् पितुः आदेशम् परिपाल्य आगत्य पितरं नमस्कृतवान् ।
तेन परमसन्तुष्टः जमदग्निः वरं पृच्छ्यताम् इति अवदत् । जननी पुनरुज्जीविता स्यात्, सा प्रवृत्तं न किमपि स्मरेत्, भ्रातरः पूर्वस्थितिं प्राप्नुयुः, जमदग्निः कोपं परित्यजेत् इत्येषा मम अपेक्षा इत् अवदत् पुत्रः परशुरामः । जमदग्निः स्वस्य सम्मतिम् असूचयत् ।
जमदग्निः कार्यवीर्यस्य पुत्रेण शूरसेनेन हतः जातः । अयम् इदानीं प्रवर्तमानस्य वैवस्वतमन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु अन्यतमः । अयं गोत्रप्रवर्तकः अस्ति ।
जमदग्नि
प्रकार हिन्दू पुराणे, जमदग्नि सप्त महर्शयोहो एकम् अस्ति, प्रस्तुत मन्वन्तर:। ते विश्नुवस्य षट् अवतारे परशुरामस्य पित: । सृष्टि कर्ता ब्रह्मेण सृष्ट्य प्रजापत्याम् एकम् भ्रुगॊ: वम्शस्तह् आसीत्। जमद्ग्निम् पत्नि रॆणुकाभ्याम् स: पन्च शिशॊ: सन्ति, तॆभि: कनिष्ट: विश्णॊ: अवतारात् परशुराम:। जमदग्नि कॊपि शिक्षणम् लभ्यम् नास्ति परन्तु धर्मज्रन्थानि, शत्रास्त्राणि च ज्ञानम् उत्त्मम् अस्ति।
आरम्बिक जीवनम्
ऋषि भ्रुगॊ: सन्तति: जमदग्नि अक्षरस: ज्वालाम् खादितुम् इति अर्थम्, स: रिचिक: च गादी नाम क्षत्रियराजस्य पुत्री सत्यवति तस्या: जनित:। स: वर्धमान समये स्वप्रयत्नेन अथि कष्ट प्रयत्नम् क्रुत्वा फलात् पाण्दित्यम् साधितवान्। स: कॊपि शिक्षणम् लभ्यम् नास्ति परन्तु शत्रास्त्रात् विज्ञानम् ज्ञानम् सम्पादितवान्।
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:ऋषयः
उपमेयोपमालङ्कारः
द्वयोः धर्मार्थयोर्हि कस्यचित्केनचित् सादृश्ये वर्णिते तस्याप्यनेन सादृश्यमर्थसिद्धमपि मुखतो वर्ण्यमानं तृतियसदृशव्यवच्छेदं फलति । पर्यायेणोपमानोपमेयत्वकल्पनं तृतीयसदृशव्यवच्छेदार्थम् उदाहरणान्तरम् – पूर्वत्र पूर्णश्रीरिति धर्मः उपात्तः । इह निर्मलत्वादिधर्मो नोपात्तः इति भेदः । उदाहरणद्वये अपि प्रकृतयोरेव उपमानोपमेयत्वकल्पनम् । राज्ञि धर्मार्धसमृद्धेः शरदि गगनसलिलादिनैर्मल्यस्य च वर्णनीयत्वात्प्र कृताप्रकृतयोरप्येषा संभवति । यथा वा –
बाह्यसम्पर्कः
उपमेयोपमा
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उपनिषद्ब्राह्मणम्
उपनिषद्ब्राह्मणं दशसु प्रपाठकेषु विभक्तमस्ति । अस्मिन् द्वौ ग्रन्थौ सम्मिलितौ स्तः । मन्त्रब्राह्मणं, छान्दोग्योपनिषद्ब्राह्मणं च।
मन्त्रब्राह्मणम्
मन्त्रब्राह्मणस्य एव अपरं नाम छान्दोग्यब्राह्मणमप्यस्ति । अस्मिन् ब्राह्मणे द्वौ प्रपाठकौ स्तः । प्रतिप्रपाठके अष्टौ खण्डानि सन्ति । ब्राह्मणमिदं गृह्यसंस्कारेषु प्रयुक्तमन्त्राणां सुष्ठु सङ्ग्रहोऽस्ति । इमे एव मन्त्राः खादिरगृह्य सूत्रे तथा गोभिलगृह्यसूत्रे षु यथावसरं प्रयुक्ताः भवन्ति ।
अार्षेयब्राह्मणं तथा देवताध्यायब्राह्मण म् उभे इमे ब्राह्मणे एकस्यैव मूलभूतब्राह्मणस्य भागौ प्रतीतौ भवतः । यतोऽत्र प्रथमे सामगानामृषीणां तथाऽपरे तत्सम्बद्धदेवतानां विवरणं प्रदत्तमस्ति । देवताध्यायस्य ४॥४ सूत्रेण उभयोः सम्पृक्तभावस्य सङ्केतः प्राप्यते। सूत्रमस्ति - ‘स्वस्ति देवऋषिभ्यश्च' । अस्य सूत्रस्य सायण भाष्ये उभयोः ब्राह्मणयोः एकाङ्गीभावः सङ्केतितः -
‘देवा ऋषयश्च ये आर्षेय देवताध्यायाभ्यां प्रतिपादितास्तत्सकाशाच्च स्वस्ति भवति ।'
एतेषां ब्राह्मणानां २५७ मन्त्राः सन्ति । गृह्यसूत्रादेकादश मन्त्रा सभाष्यं सङ्कलिताः सन्त्यस्मिन् ब्राह्मणे । प्रथमप्रपाठके विवाह -गर्भाधान -सीमन्तो न्नयन-चूडाकरण -उपनयन -समावर्तने भ्यस्तथा गोवृद्धये मन्त्राः सन्ति । द्वितीयप्रपाठके भूतबलि-आग्रहायणीकर्म-पितृपिण्डदान-देवबलिहोम-दर्शपूर्णमास-आदित्योपस्थाननवगृहप्रवेश-स्वस्त्ययन-प्रसादप्राप्त्यादीनां मन्त्राः सन्ति । यद्यप्यन्यस्मादपि संहिता-ग्रन्थात् मन्त्राः अत्र सङ्कलिताः सन्ति तथापि एतेषां मन्त्राणां भाषा सरला, आकर्षका तथा प्रसादपूर्णा अस्ति (१।२।२ )।
इयं नार्युपब्रूतेऽग्नौ लाजानावपत्नी।
दीर्घायुरस्तु मे पतिः शतं वर्षाणि जीवतु।। १/३/८/९
दाम्पत्यजीवनस्य हार्दिकैकतायै द्रष्टव्यमस्ति मन्त्रोयऽमिति ।
गुणविष्णोः भाष्यं मन्त्राणां गूढभावं सङ्क्षिप्तरूपेण प्रकटीकरणे सक्षममस्ति । भाष्यकारेण सर्वत्र ऋषि-देवता-च्छन्द-मन्त्राणां विनियोगः दर्शितः । तेन हि अर्थस्य महत्त्वं दर्शयितुं ‘स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत्' (आर्ष० ब्रा० ३, निरु० ११८ ) मन्त्रमुद्धरन् स्वभाष्यारम्भः कृतस्तथा तदनन्तरमेव ऋष्यादीनां महत्त्वं दर्शयितुं-
“यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वाञ्छति********' इत्यादिः ( आर्षे० ब्रा० १।१ ) समुद्धृतम्। सर्वत्र तेनार्थं स्पष्टीकुर्वता ऋषि-च्छन्द-देवतादिविनियोगानां संक्षिप्ततया कथनस्य स्तुत्यः प्रयासो विहितः । सायण स्य भाष्यं गुणविष्णोः भाष्यस्यानुवर्तनमेव करोति ।
छान्दोग्योपनिषद्ब्राह्मणम्
अस्य ब्राह्मणस्यान्तिमाष्टप्रपाठकाः प्रसिद्धच्छान्दोग्योपनिषद स्ति । अस्य अनेकानि संस्करणानि भाषान्तरेषु बभूवुः ।
शङ्काराचार्यस्य उद्धरणेषु
शङ्कराचार्य स्तु ब्रह्मसूत्रभाष्ये मन्त्रब्राह्मणात्तथा छान्दोग्योपनिषदः उद्धरणप्रदानकाले इमावुभौ ग्रन्थौ ताण्ड्यशाखातः सम्बद्धौ अकथयत् । शङ्कराचार्यस्य निम्नलिखितानि उद्धरणानि सन्ति।
ताण्डिनाम् ( मन्त्रसमाम्नायः )- देवसवितः (मन्त्र ब्रा० १॥१॥१), ब्रह्मसूत्रम् ० ३।३।२५ अस्ति। ताण्डिनां श्रुतिः - 'अश्व इव रोमाणि' ( छा० उप० ८।।१३।१ ) ब्रह्म० भा० ३॥३॥२६ । ताण्डिनामुपनिषदि - ‘स अात्मा तत्त्वमसि’ ( छा० उप० ६।८॥७ ) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ३।३।३६ ।।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वंशब्राह्मणम्
वंशब्राह्मणं स्वरूपेणेदं ब्राह्मणं लघ्वाकारकमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् खण्डत्रयमेवाऽस्ति । १८७३ ख्रीष्टाब्दे बर्नल-महोदयेन ब्राह्मणमिदं प्रकाशितम् । १८९२ ख्रीष्टाब्दे कोलकता नगरीतः उषानाम्नि पत्रिकायां ब्राह्मणमिदं सत्यव्रतसामश्रमीमहोदयेन प्रकाशितम् । १९६५ ख्रीष्टाब्दे केन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठ-तिरुपतिनगरीतः ब्राह्मणग्रन्थोऽयं प्रकाशितोऽभवत् । ग्रन्थेऽस्मिन् सामवेदीयाचार्याणां वंशपरम्परा सङ्कलिताऽस्ति । प्राचीनानाम् ऋषीणां परिचयप्राप्त्यर्थमिदं ब्राह्मणमतीवोपयोगि भवति ।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
3.27 चंद्रे ताराव्यूहज्ञानम्
व्यासभाष्यम्
चन्द्रे संयमं कृत्वा ताराव्यूहं विजानीयात॥२७॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
संहितोपनिषद्ब्राह्मणम्
संहितोपनिषद्ब्राह्मणं सामगायनस्य विवरणप्रदाने स्वकीयगौरवमावहति । संहितायाः उपनिषद् अर्थात् संहितायाः रहस्यप्रतिपादकब्राह्मणमिदं सामवेदीय ब्राह्मणेषु वैशिष्ट्यं स्थापयति । संहितायाः सामान्यार्थो भवति ‘मन्त्राणां समुदायः' । किञ्चात्र अस्य तात्पर्यमस्ति- ‘साम्नः गायनानां संहिता' इति। यतः अत्राऽपि सातत्यं विद्यमानमस्ति । अस्मिन्नेवाऽर्थो शब्दोऽयमत्र व्यवहृतोऽस्ति ।
स्वरूपम्
ब्राह्मणेऽस्मिन् पञ्चखण्डानि सन्ति । प्रतिखण्डं सूत्रेषु विभक्तमस्ति । प्रथमखण्डे त्रिविधगानसंहितायाः स्वरूपस्य फलस्य च विवरणमस्ति । द्वितीये तृतीये च खण्डे गानसंहितायाः विधि-स्तोमअनुलोम-प्रतिलोमादिस्वराणां व्यापकं प्रतिपादनमस्ति । विषयोऽयं सातिशयः वैज्ञानिकोऽस्ति । सामगायनमर्मस्य उद्घाटनमत्र विस्तृतेन सह कृतमस्ति । एतेषां खण्डानामभिज्ञता सामगायनविधानाय नितान्तमावश्यकमुपादेयश्चास्ति । तृतीयखण्डस्यान्तिमे भागे गुरु-शिष्ययोर्योग्यतायाः विवेचनं तथा पात्रे दानस्य भूयसी प्रशंसा कृताऽस्ति । चतुर्थ-पञ्चमखण्डयोविषयः पूर्वोक्तातथ्यस्य पूरकोऽस्ति । अतः सामगायनरहस्यस्य परिचयार्थमिदं ब्राह्मणमद्वितीयमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य टीकाकर्त्तुः द्विजराजभट्टस्येयं संस्तुतिः अस्ति - ‘सामब्रह्मरसज्ञानां विशुद्धज्ञानहेतवे।
टीकाः
अस्य ग्रन्थस्य टीकाद्वयस्य प्रकाशनमभवत् ।
(क) सायणभाष्यं प्रथमखण्डपर्यन्तमेवोपलब्धमस्ति ।
(ख) विष्णुभट्टात्मजद्विजराजभट्टेन रचितं भाष्यम् ।
सायणाचार्यस्य भाष्यं संक्षिप्तमस्ति किञ्च द्विजराजभाष्यं तु सविशेषेण विस्तृतमस्ति। टीकाभिराभिः सहास्यैकं विशुद्धसमीक्षणात्मकं संस्करणं तिरुपतिनगरात्प्रकाशितमभवत् (१९६५ ई०) । अस्य विद्वान् सम्पादकः डा० के० रा० शर्मा ग्रन्थस्यास्य भूमिकायां समालोचनात्मकटिप्पणीषु अनेकेषां प्रमेयाणां महत्त्वपूर्णां व्याख्यां कृतवान् । ब्राह्मणमिदमतीतकाले अतीवप्रसिद्धमासीत् । निरुक्तकारः स्वग्रन्थे ( २॥४ ) ‘विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम ॥' इति मन्त्रस्य भावानुवादः मनुस्मृतौ (२॥११४) मनुना कृतः । अनेन ज्ञातो भवति यद्ब्राह्मणमिदं निरुक्तात् मनुस्मृतेश्च प्राचीनतममस्ति।
गाब्रियोलो फालोपियस्
(कालः – १५२३ तः ०९. १०. १५६२)
अयं गाब्रियोलो फालोपियस् (Gabriello Fallopius) प्रसिद्धः अङ्गरचनाशास्त्रज्ञः । अयं १५२३ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । एषः प्रख्यातस्य अङ्गरचनाशास्त्रज्ञस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य शिष्यः । अयम् गाब्रियोलो फालोपियस् अपि गुरुः इव इटलीदेशस्य पादुअ–विश्वविद्यालये एव प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः अभवत् । अयं गाब्रियोलो फालोपियस् कर्णस्य अन्तः विद्यमानानां भागानां विषये,जननेन्द्रियस्य अन्तररचनायाः विषये च गभीरम् अध्ययनं संशोधनं च अकरोत् । स्त्रीणाम् अण्डाशयतः गर्भाशयं प्रति अण्डं प्रापयन्तीनां नाडीनां विवरणं व्यवस्थितरूपेण कृतवान् । अयं गाब्रियोलो फालोपियस् एव विश्वे प्रथवारं जननेन्द्रयाणां नाडीनां संशोधनम् अकरोत् । तदर्थं तस्य स्मरणार्थं तासां नाडीनां नाम "फालोपियस् ट्यूब्स्” इत्येव उच्यते अद्यापि । सः १५६२ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ९ दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बुद्धपूर्णिमा
बौद्धमतानुयायिनां कञ्चित् प्रधानं पर्व एतत् । बुद्धजयन्ती प्रतिवर्षं वैशाखपूर्णिमायाम् आचर्यते । क्रि.पू.५६३तमे वर्षे अस्मिन् एव दिने भगवतः बुद्धस्य अवतारः अभवत् इति बौद्धानां विश्वासः । क्रि.पू.४८३तमे वर्षे ८०वर्षीयः भगवान् गौतमबुद्धः अस्मिन् एव पूर्णिमायाः दिने एव काश्मीरनगरे बुद्धः निर्वाणः अभवत् । भगवतः बुद्धस्य जन्म ज्ञानप्राप्तिः महानिर्वाणः त्रयः अपि अस्यां वैशाखपूर्णिमायाम् एव अभवत् इति विशेषः । एतावता कालेन कस्यचिदपि अन्यमहापुरुषस्य विषये एवं नाभवत् । अस्मिन् युगे बौद्धमतावलम्बिनः ५०कोटिजनाः अस्मिन् विश्वे सन्ति । अयं बौद्धपूर्णिमा उत्सवः भारतम्, नेपाल, सिंगापुर, वियतनाम्, थैलैण्ड, काम्बोडिया, मलेशिया, श्रीलङ्का, म्यान्मार, इण्डोनेशिया पाकिस्तान् देशेषु जनाः श्रद्धया आचरन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:बौद्धधर्मः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मुअम्मर् गद्दाफि
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:लिबिया वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
Avidyā (Hinduism)
अविद्या कश्चन संस्कृत-शब्दः अस्ति, यस्य शाब्दिकः अर्थः अज्ञानम्, दुर्धारणा, दुर्बोधता, अशुद्धं ज्ञानं च भवति। एवञ्च एषा विद्यायाः विरुद्धावस्था भवति। उपनिषदसहितहिन्दुग्रन्थेषु, बौद्धधर्मेषु, जैनधर्मादिषु अन्येषु भारतीयधर्मेषु च विशेषतया आध्यात्मिकवास्तविकतायाः सन्दर्भे अस्य प्रयोगः बहुधा भवति।
अविद्या, सर्वासु धर्मव्यवस्थासु, मौलिक-अज्ञानं, घटना-जगतः दुर्बोधं च प्रतिनिधित्वं करोति। परन्तु भारतीयधर्माः एतस्मिन् विषये असहमताः अस्ति, यथा हिन्दूधर्मः आत्मनः (आत्मा, स्वयं) को एक अस्वीकार एवं गलत धारणाओं को अविद्या का रूप मानता है, तथा बौद्ध धर्म ने अन-आत्मन (अनात्मा, अ- आत्म) अविद्यारूपत्वेन ।
ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः
यज्ञ-याग-सम्पादनाय समय शुद्धे महती आवश्यकता भवति । कानिचित् कर्मकाण्डविधानान्येतादशानि सन्ति येषां सम्बन्धः सम्वत्सरेण भवति कस्यचिच्च ऋतुना। एतदुदाहरणञ्च यथा--तैत्तिरीय ब्राह्मणस्य कथनमस्ति 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत, ग्रीप्मे राजन्य आदधीत । शरदि वैश्य आदधीत' । अत्रायमाशयः-ब्राह्मणः वसन्ते ( चैत्र वैशाखयोः ) अग्नेः आधानं ( स्थापनम् ) कुर्यात्, क्षत्रिय: ग्रीष्मे ( ज्येष्ठ-आषाढयो: ), वैश्यश्च शरदतो ( आश्विन-कार्तिकयोः ) आधानं कुर्यात् । ताण्डयब्राह्मणे ( सामवेदस्य ) कतिपय यज्ञस्य सम्पादनं विशिष्टमासेषु विशिष्टपक्षेषु च प्राप्यते । तथा च तत्र- 'एकाष्ट कायां दीक्षेरन् फाल्गुनी पूर्णमासे दीक्षेरन्' इति नियमात् ।
अपरञ्च- प्रातःकाले सायंकाले च प्रत्येक नियमितमग्निहोत्रिण मग्नी दुग्धेन घृतेन वा हवनं कुर्युः, इति विधानं तैत्तिरीयब्राह्मणे विद्यते—'प्रातर्जुहोति सायं जुहोति' । अत्रायमाशयो यत् सुचिन्तितरूपेण नक्षत्रस्य, तिथेः, पक्षस्य, मासस्य, ऋतोः, सम्वत्सरस्य च कालस्य समस्तखण्डैस्सह यज्ञ-यागस्य विधानं वेदेषु प्राप्यते । तत्रैव महती प्रतिष्ठा । तस्मादे तेषां नियमानां परिपालनाय यथार्थरूपेण निर्वाहाय च ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानं नितान्त मावश्यकमस्ति । उपादेयता च तत्रैव सिद्धयति ।
अतएव विद्वांसः कथयन्ति ज्योतिष कालविज्ञापकं शास्त्रम्, यतोहि--'मुहूत्तं शोधयित्वा क्रियमाणा यज्ञादि क्रिया विशेषाः फलाय कल्पन्ते' नान्यथा, तन्मुहूर्तज्ञानञ्च ज्यौतिषायत्तमतोऽस्य ज्योतिपशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वमुररीकृतम् । अतएव वेदाङ्गज्यौतिषस्य तु परमाग्रहोऽयं यत्--यो जनः ज्यौतिषं सम्यक्तया विजानाति स एव यज्ञस्य यथार्थरूपेण ज्ञानं दधाति । वेदाङ्गज्यौतिषस्यत्वयमेव डिण्डिमघोषः जनान् उद्बोधयति--
वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालाभिपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः ।
तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञम् ॥
यज्ञस्य साफल्यं न केवलं समुचितविधानाचरणे एव प्रत्युत उचिते निर्दिष्टनक्षत्रे समुचिते काले एव विधानाद्भवति । अतएव--असुराणां परिभाषा विषये श्रुतेर्वचनं ध्यातव्यम् यत्-
'ते असुरा अयज्ञा अदक्षिणा अनक्षत्राः । यच्च किञ्चाकुर्वत तां कृत्या मेवाकुर्वत' ।
अत्रेदमवधेयम् ---असुराः यज्ञेन हीनाः भवन्ति, दक्षिणादानेन विरहिताः भवन्ति, नक्षत्रेण रहिताश्च भवन्ति । अतएव यत्किञ्चित् कुर्वन्ति समर्पयन्ति । परञ्च देवानामेतद्विपरीतास्थितर्भवति–ते समुचिते समये सदक्षि सम्पादनं कुर्वन्ति ।
ज्योतिषस्य वेदाङ्गत्वम्
वैदिकयश विधानाय ज्योतिषस्य महन्महत्त्वं हर ज्योतिषमार्तण्डेन सुविख्यातेन भास्कराचार्येण स्पष्टमुद्घोषितं स्वीयेसिद्धान्तशि यथा--
वेदास्तावद् यज्ञकर्मप्रवृत्ता यशाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण ।
शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्यात् वेदाङ्गत्वं ज्योतिषस्योक्तमस्मात ।।
अपरञ्च-वेदाङ्गज्योतिषस्य सम्मती ज्योतिषशास्त्रं समग्रवेदाङ्गेषु मर्धस्थानीयमस्ति, तथा च तत्र-
यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा।
तद्वद् वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ।।
अत्रायं निष्कर्षार्थ:--यथा मयूराणां शिखा तस्य शिरस्येव तिष्ठति, सर्पाणां मणिः तेषां मस्तके एव विराजते ( रात्री सर्पाः मस्तकाद् मणिमुद्धत्य भूमौ स्थापयित्वा क्षेत्रेषु इतस्ततः विचरन्ति पुनः क्रीडायाः सम्पन्ने सति मस्तके मणि धारयन्ति इति लौकिकप्रवादः ) तेनैव प्रकारेण शिक्षा-कल्पादि वेदाङ्गषडङ्गेषु ज्योतिषस्य सर्वश्रेष्ठं स्थान प्राप्तमस्ति ।
ज्योतिष वेदपुरुषस्य चक्षुरस्ति--'शिक्षाघ्राणं तु वेदस्य ज्योतिष नयन स्मृतमिति, पाणिनीय शिक्षायामुद्घोषितमस्ति । यथा--चक्षुविहीन: पुरुषः ( अन्ध: ) स्वकार्यसम्पादनेऽसमर्थो भवति तद्वत् ज्योतिषशास्त्रज्ञानेन विरहितः पुरुषः वैदिककर्मकाण्डेषु सर्वथा अन्ध एव तिष्ठति ।
(१) ऋग्वेदस्य ज्योतिषम्-आर्य ज्योतिषम्, षट्त्रिंशत् पद्यात्मकम् ।
(२) यजुर्वेदस्य ज्योतिषम् -बाजुष ज्योतिषम्, ऊनचत्वारिंशत् पद्यात्मकम् ।
( ३ ) अथर्ववेदस्य ज्योतिषम्-आयर्षण ज्यौतिषम्, द्विषष्टयुत्तरशतपद्यात्मकम् ।
वस्तुतः आर्चज्योतिष-याजुषज्यौतिषयोः सामानाधिकरण्यं प्रतीयते । यतो ह्यनेकत्र द्वयोः साम्यं विद्यते । क्वचिदितिहासे द्वयोरेव नामोल्लेखः आथर्वणस्य चर्चेव नास्ति । संख्या विषयेऽपि मतैक्यं न तिष्ठति, याजुषज्योतिषस्य पद्यसंख्या उपरि 'ऊन चत्वारिंशत् ( ३९ ) निर्दिष्टा विद्यते, क्वचिच्चेतिहासे सैषा संख्या ऊनपञ्चाशद (४९) विद्यते । एवमेव आथर्वणज्योतिषस्थाने 'अथर्वज्योतिषम्' इत्यपि मिलति ।
वेदाङ्गज्यौतिषम्
अस्मिन् वेदाङ्ग ज्योतिषे वेदकालीनस्य प्राचीनज्यौतिषशास्त्रस्य वर्णनं विद्यते। तद्युगस्य सर्वाः वार्ताः इयत्यः अज्ञाता: सन्ति यत् वेदाङ्गज्योतिषस्य रहस्यानां स्फटीकरणमद्यत्वे विद्वद्भ्योऽपि विषमा समस्योत्पद्यते । श्रूयते इतिहासे पठ्यते च यद बहभिर्वः प्राच्याः पाश्चात्याश्च विद्वांसः एषां श्लोकानां रहस्योद्घाटने प्रयत्न शीलाः सन्ति, परन्त्वद्यापि-वेदांगज्योतिषस्य कतिपयानि पद्यानि-एतादशानि सन्ति-येषां रहस्यार्थोद्घाटनमद्यापि समुचितरूपेण न ज्ञायते ।
पाश्चात्य विद्वद्भिः डॉ० थीवो महाशयः प्राच्यैश्च शंकरबालकृष्णदीक्षितैः, लोकमान्य बालगंगाधरतिलक; महामहोपाध्यायसुधाकरद्विवेद्यादिभिर्विश्रुतमनीषिभिः काले काले वेदाङ्गज्यौतिषस्योपरि गूढार्थव्याख्याः कृता । डॉ० थीवो महाशयेन १८७७ ईशवीये एशियाटिकसोसाइटी कलिकातायाः शोधपत्रिकायाम्, शंकरबाल कृष्णदीक्षितेन 'भारतीयज्योतिषशास्त्रनामके मराठीग्रन्थे, लोकमान्यतिलकेन स्ववेदाङ्ग ज्यौतिष' नामके आंग्लभाषामये पुस्तके, म० म० सुधाकरद्विवेदिना च वेदाङ्ग ज्योतिषस्य स्वनिर्मिते संस्कृतभाष्ये एषां श्लोकानां सुस्पष्टतया सारगर्भिता व्याख्याः कृता।
वेदाङ्गज्योतिषस्योपर्येकम् प्राचीनं भाष्यमपि प्रकाशितमस्ति । यस्य रचना शेषकुलोत्पन्नेन काशीनिवासिना सोमाकरनामकेन केनापि दाक्षिणात्येन विचक्षणेन विदुषाकृताऽऽसीत् । सोमाकरपदाभिधाना विद्वांसः ज्योतिषशास्त्रस्य प्रकर्षपाण्डित्य शीला: मर्मज्ञाः आसन् । नापसन्देह लेशोऽपि । परञ्च खेदस्य विषयोऽयं यत्तेषां जीवन चरितस्य समयस्य च परिज्ञानं न जायते ।
वेदाङ्गज्योतिषस्य - ( आर्चज्यौतिषस्य, याजुषज्यौतिषस्य, आथर्वणज्यौतिषस्य च ) कर्तुर्नाम लगध इति आसीत् । आर्चज्योतिषस्य द्वितीयेन इलोकेनतद् ज्ञायते । तथा च तत्रोक्तम् -
'प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् ।
कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः ॥
अत्रैतद् वैशिष्टयं विद्यते यत्-अस्मिन् ग्रन्थे पञ्चवर्षात्मको युगः स्वीकृतः, वर्षाणा मेषां नामानि यथा-सम्वत्सरः, परिवत्सरः, इदावत्सरः अनुवत्सरश्चेति । एतन्नामानि प्रकरणवशात् तैत्तिरीये ब्राह्मणेऽपि प्राप्यन्ते । तस्मिन् काले वर्षारम्भः ( सम्वत्सारा रम्भः ) माघमासादारभ्यतेस्म ज्योतिषस्य सिद्धान्तग्रन्थेषु द्वादश राशिभिः ( मेष, वृप, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन नामकः ) गणना भवति । परञ्चास्मिन् वेदांगज्योतिषे राशीनां क्वापि नाम निर्देशो नास्ति ।
'सिद्धान्त-संहिता-होरा-रूपं स्कन्धत्रयात्मकम् ।
वेदस्य निर्मलं चक्षुर्योतिश्शास्त्रमनुत्तमम्' ।।
अस्य त्रिस्कन्धात्मकस्य ज्योतिषस्याधोलिखिताऽष्टादशमहर्षयः प्रवर्तकाः र दिताः सन्ति । एते समये समये ज्यौतिषस्य विकासाय प्रयत्नानि चक्रः । एतेषां गणना पद्याभ्यां यथा--
'सूर्यः पितामहो व्यासो वशिष्ठोऽत्रि: पराशरः ।
कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिमनुरङ्गिराः ॥
शौनकोऽष्टादशश्चैते ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥
एतत् स्पष्टम् । अपरञ्च सिद्धान्ततत्त्वविवेके श्रीमता कमलाकरभट्रेन अस्य शास्त्रस्य विकासक्रमःप्रशस्तिश्च निम्नाङ्कितेन पद्येन कृताऽस्ति । एतच्च ध्यातव्यम् -
'ब्रह्मा प्राह च नारदाय हिमगुर्यच्छौनकायामलं,
माण्डव्याय वशिष्ठसंज्ञकमुनिः सूर्योमयायाह यत् ।
प्रत्यक्षागमयुक्तिशालि तदिदं शास्त्रं विहायान्यथा,
यत् कुर्वन्ति नराधमास्तु तदसद्वेदोक्तिशून्याभृशम् ॥
उपर्युक्तानामेतेषां सिद्धान्ता अपि तदारभ्य प्रचलिताः सन्ति स एष सिद्धान्तयुगः ।
सिद्धान्तयुगः
विद्वांसः कथयन्ति यत्-पञ्चसिद्धान्तिकग्रन्थस्य या प्रतिः सम्प्रत्युपलब्धाऽस्ति, या च डॉ० थीवो महाशयेन महामहोपाध्याय-पण्डितसुधाकर-द्विवेदिना च आंग्लानुवादेन संस्कृतटीकया च सह १८८९ ईशवीये वर्षे प्रकाशिताऽऽसीत् सा प्रतिः अनेकषु स्थलेषु अशुद्धा भ्रष्टा च विद्यते । तथापि सम्पादकयोः अश्रान्तपरिश्रमेण कृतमेतत् दुष्करं कार्य ज्योतिषशास्येतिहासे महत्त्वपूर्णमासीत् । एषां पञ्चसिद्धान्तानां नामानि सन्ति (१) पोलिशः, ( २ ) रोमकः, ( ३ ) वांशिष्ठः, ( ४ ) सौरः, ( ५ ) पैतामहश्च । एतेषां विषये आचार्यवराहमिहिरेण स्वयमेव लिखितं यत्-एषु पञ्चसु सिद्धान्तेषु पोलिश-रोमकयोश्च व्याख्याकाराः लाटदेव-महाशयाः सन्ति । पोलिशसिद्धान्तः सुस्पष्टोऽस्ति । रोमकसिद्धान्तोऽपि तस्यैव साहचर्य धत्ते । सूर्यसिद्धान्तः सर्वतोऽधिक:
मागधीप्राकृतम्
मागधीप्राकृतं (मागधी, 𑀫𑀸𑀕𑀥𑀻) पालीसंस्कृतयोः क्षयानन्तरं प्राचीनभारतस्य लिखितभाषाणां त्रिषु नाटकीयप्राकृतेषु अन्यतमम् अस्ति । पूर्ववैदिकसंस्कृतस्य स्थाने लोकमध्यहिन्द-आर्यभाषा आसीत् । पूर्वभारतीय उपमहाद्वीपे, अधुना पूर्वभारतं, बाङ्गलादेशः, नेपालदेशः च व्याप्ते प्रदेशे मागधीप्राकृतं भाष्यते स्म । प्राचीनमगधप्रदेशेन सह सम्बद्धं इदं वर्तमानअसम-वङ्गः-बिहार-झारखण्ड-ओडिशा-पूर्व उत्तरप्रदेश-प्रदेशेषु विविधापभ्रंशभाषायाः अन्तर्गतं भाष्यते स्म । केषुचित् प्राकृतनाट्येषु लोकभाषासंवादस्य प्रतिनिधित्वार्थं प्रयुक्तम् आसीत् । गौतमबुद्धमहावीरयोः महत्त्वपूर्णधर्मपुरुषयोः भाष्यमाणा भाषा इति मन्यते तथा च मगधमहाजनपदमौर्यसाम्राज्यययोः राजसभायाः भाषा अपि आसीत् । अशोकस्य काश्चन शिलालेखाः तस्मिनेव रचितानि आसन् ।
ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः
सिद्धान्तयुगः
सुस्पष्टः । अवशिष्टौ च वाशिष्ठ-पैतामहसिद्धान्तौ-अतीवभ्रष्टौ स्तः । अस्य ग्रन्थस्य रचनाकालः प्रथमशतक:।
एषु सिद्धान्तग्रन्थेषु सूर्यसिद्धान्तनामको ग्रन्थः पृथगप्युपलब्धो भवति । अस्य च सारांशः पञ्चसिद्धान्तिकायामपि प्रदत्तोऽस्ति । द्वयोस्तुलनया द्वयोरन्तरं प्रतीयते । ज्ञायते यत् प्राचीन सूर्यसिद्धान्ते नवीनानि संशोधनानि कृतानि सन्ति । येषां लक्ष्यमासीत् यत् सूर्याचन्द्रमसोः ग्रहयोः चंक्रमणस्य काल: (यस्य पारिभाषिकीसंज्ञा भगणो विद्यते।) नेत्राभ्यां दृष्टानां यन्त्रश्च मापितानां मानानां यथासम्भवं नेकटयं प्राप्नुयात् । अनेन प्रकारेण संशोधितः सूर्यसिद्धान्तः प्राचीनसंस्करणापेक्षयाऽधिकं फलं ददाति ।
मागधीप्राकृतम्
मागधीप्राकृतम् अनन्तरं पूर्वहिन्द-आर्यभाषासु विकसितम्–
ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः
सिद्धान्तयुगः
(१) पितामहसिद्धान्तः - पञ्चसिद्धान्तिकाया: द्वादशाध्याये केवलं पञ्चश्लोके ध्वस्य परिचयो विद्यते । तेन ज्ञायते यत् एतन्मतं वेदाङ्गज्यौतिषेन सह प्रचुर साम्यं दधाति ।
(२) रोमकसिद्धान्तः - अस्य सिद्धान्तस्य लेखकः श्रीपेणः कथ्यते । परञ्च डॉ० थीवो महाशयस्य मतमस्ति यत् श्रीषेणेन न कोऽपि मौलिकः ग्रन्थः विरचितः अपितु प्राचीनरोमकसिद्धान्तस्य केवलं नवीनं स्वरूपमेव प्रदत्तम् । रोमकसिद्धान्तः यवनज्यौतिषेन सह साम्यं स्थापयति, परञ्चानेकत्र भिन्नता अपि प्रतीयते। अतो वयं रोमकसिद्धान्तं यूनानीज्योतिषस्यान्धानुकरणं नैव मन्यामहे। वराहमिहिरात्पूर्व भारते यूनाने चावागमनं विशेषरूपेणासीत् । अतः यूनानीज्योतिषस्यागमनमप्यस्यैव विचारविनिमयस्यैकं स्फुटरूपं विद्यते ।
मागधीप्राकृतम्
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः
सिद्धान्तयुगः
( ३ ) पुलिशसिद्धान्तः- पञ्चसिद्धान्तिकायामस्य सिद्धान्तानां परिचय: पाठा नामशुद्धया विशुद्धरूपेण न मिलति । अत्र ग्रहणानां गणनायै अपि नियमाः सन्ति, परञ्च ते सूर्य सिद्धान्तस्य रोमकसिद्धान्तस्य चापेक्षयाऽतिस्थूलाः सन्ति । भट्टोत्पलेन वृहत्संहितायाष्टीकायां पृथूदकस्वामिना च ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य टीकायां पुलिश सिद्धान्तस्योल्लेखः कृतः । यश्चास्मात् ग्रन्थात् सर्वथा भिन्नः प्रतीयते ।
( ४ ) वशिष्ठसिद्धान्तः-अस्यातिसंक्षेपतमं विवरणं प्राप्यते । अस्य कतिपय सिद्धान्ता पितामहसिद्धान्तेन सह मिलन्ति । वराहमिहिराचार्याः स्वयमेवैनं भ्रष्टमाम नन्ति । ब्रह्मगुप्तेन स्फुटसिद्धान्ते विष्णुचन्द्रेण लिखितस्य वशिष्ठसिद्धान्तस्यकं संशोधितं संस्करणमुपस्थापितमासीत् यद्धि ब्रह्मगुप्तेनातिहीनं कथितम् । साम्प्रतं लघुवशिष्ठ सिद्धान्तस्य नाम्ना य: ग्रन्थः प्रकाशितः स तु अस्माद् भिन्नः ।
सूर्यसिद्धान्तः
विख्यातेन वराहमिहिराचार्येण स्वयमेव सूर्यसिद्धान्ताय सर्वतोऽ धिकमुच्चं स्थानं प्रदत्तमस्ति । अद्यापि सूर्यसिद्धान्तः समुपलब्धोऽस्ति । यस्यांग्लहिन्दी भापयोः अनुवादः प्रकाशितोऽस्ति । ग्रन्थोऽयं प्राचीनग्रन्थादनेकत्र भिन्नतां स्थापयति । अस्मिन् संशोधिते सूर्यसिद्धान्ते १४ चतुर्दशाधिकारा अध्यायाः वा सन्ति । तत्र प्रथमेऽध्याये ग्रन्थस्यास्य रहस्योद्घाटनकर्तारः स्वयमेव भगवन्तः सूर्यदेवाः कथिताः सन्ति तदुपदेशञ्च श्रुत्वा मयनामकेनासुरेणास्य निर्माणं कृतम् । अस्य मूलरचयितुर्नाम अज्ञातावस्थायामस्ति । अत्र ग्रहाणां मध्यगतीनां वर्णनमस्ति । दिवाकर-शशीबुधादयो ग्रहाः समानकोणीयवेगेन नहि प्रचलन्ति ।
अस्याः कल्पनाया अनसारंग या स्थितिरुत्पद्यते तां स्थिति 'मध्यमज्या' मध्यमस्थितिर्वा कथयन्ति । ग्रहगी वर्णनानन्तरं बीजसंस्कारकरणस्योपदेशोऽस्ति । गणनायां वेधे चान्तरेण बी संस्कारः परमापेक्षितः संजातः । अतो युगे सूर्यस्य चन्द्रमसः ग्रहाणाञ्च भगणाना संख्यायां परिवर्तनं विहितम् । प्रकारान्तरेण तेषां दैनिकी गतिः परिवर्तिता। एतत्मा षोडशे शतके कृतं भवेत् । सूर्याचन्द्रमसो: या सारिणी 'बरजेसेनेन' स्वकीयेऽनुदिते ग्रन्ये प्रदत्ता, तया सारिण्या ज्ञायते--सूर्यसिद्धान्तस्य मानं पर्याप्तं शुद्धमस्ति । आधुनिकस्य सूर्य-वर्षमानं २६५ दिवसाः ( दिनानि ), ६ होरा, ९ मि० १०८ पलानि ।
सूर्यसिद्धान्ते एतन्मानं ३६५ दिनानि, ६ होरा, १२ मिनटानि, ३६'६ पलानि-विद्यन्ते । अनेन प्रकारेण वयं जानीमो यत्-अद्यापि वैज्ञानिकगणनायाः समकक्षतया सूर्य सिद्धान्तस्य गणना पर्याप्तरूपेण शुद्धा प्रामाणिकी यथार्था च विद्यते एतदर्थमेवास्याः गणनायाः आधारे निर्मिताः पञ्चाङ्गादयोऽपि मान्या भवन्ति ।
द्वितीयेऽध्याये ग्रहाणां स्पष्टस्थिते: वर्णनं विद्यते, एतदर्थञ्च ज्यासिद्धान्तस्योपयोगो विहितोऽस्ति । ग्रहणस्य विषये चन्द्रमसः व्यासः ४८० योजनानि कथितानि सन्ति । पृथिव्याः निदिष्टव्यासेन ( १६०० योजनानि ) तुलनायां चन्द्रमसः व्यासः पृथिव्याः व्यासस्य ०'३३ इत्यस्ति । यद्धि वास्तविकात् मापनात्--अधिकं भिन्नं नास्ति । परश्च सूर्यव्यासस्य वर्णनं नितान्तमशुद्ध मस्ति सूर्यस्य व्यासः पृथिव्याः व्यासात् चतुर्गुणोऽत्र प्रतिपादितोऽस्ति । यः वास्तविकेन व्यासेन अत्यधिकोऽशुद्धो विद्यते ।
अनेनैव प्रकारेण सूर्यग्रहणज्ञापनस्य पद्धतावपि महत्या बुद्धिमत्तया कतिपयनियमाः प्रसारिताः सन्ति, यद्यप्यनेकसंशोधनानां परित्यागेनान्तिमः परिणामः समुचितो न निःसरति । एतदनन्तरं ग्रहयुतेः, नक्षत्रयुतेश्च वर्णनं विद्यते । एकस्मिन् अध्याये यन्त्राणां निर्माणस्य वर्णनं विद्यते । अन्तिमे मानाध्याये अयनस्य, संक्रान्तेः, उत्तरायणस्य,. दक्षिणायनस्य चान्द्र-सावनवर्षयोश्च कालविवेचनं कृतमस्ति । अत्र सूचितमस्ति यत् - सावनदिनम् सूर्यस्यैकस्मादुदयादारभ्यान्योदयपर्यन्तस्य कालं कथयन्ति ।
आर्यभटः
आर्यभटः तु सुनिश्चितं विद्यते यत्-भारतीयज्योतिषशास्त्रस्येतिहासस्या विच्छिन्नापरम्परासु निश्चितरूपेणार्यभटादारम्भो भवति । वेदांगज्योतिषस्य रचना सामान्यतः पञ्चदशशतकात् पूर्वमामनन्ति विद्वज्जनाः। तदनन्तरं सहस्रवर्षपर्यन्तं कस्यापि ज्योतिर्विद: स्थितिनं ज्ञायते । कौटिल्यस्यार्थशास्त्रस्यानुशीलनेन परिज्ञानं भवति यत्-तस्मिन् काले ३०० ईशवीये पूर्वे ज्योतिषस्य सविशेषोन्नतिरासीत् ।
पञ्चशतकस्य मध्ये 'महासिद्धान्तस्य' रचयिता एकोऽन्यो ज्योतिविदस्यैव नाम्नो बभव. तस्मादेनं पृथककरणाय अयमार्यभटः प्रथमः' इति कथनं समुचितं भविष्यति । इमे सनिश्चितमतीवप्रतिभाशालिनो ज्योतिविद आसन्, यः प्राचीनग्रन्थेषु लिखितान सिद्धान्तान् स्वानुभवः शोधयित्वाऽस्यार्यभटीय ग्रन्थस्य रचना कृता। आज रचना पद्धतिरतीववैज्ञानिकी विद्यते भाषाचातिसंक्षिप्ता, येनैपां सिद्धान्ता हा. संजाताः । तथाचोक्तं गोलपादे -
सदसज्ज्ञानसमुद्रात् समुद्धतं देवताप्रसादेन ।
सज्ज्ञानोत्तमरत्नं मया निमग्नं स्वमतिना वा ॥
आर्यभटस्य सिद्धान्ता
आर्यभटीये १२१ सम्पूर्णश्लोकाः सन्ति, ये चतुर्पु खण्डेषु विभाजिताः सन्ति-(१) गीतिकापादः, (२) गणितपादः, ( ३ ) कालक्रिया पादः, ( ४ ) गोलपादश्चेति । गीतिकापादः केवलं ११ श्लोकानामस्ति, ये विषया श्चात्र वणिताः सन्ति ते सूर्यसिद्धान्तस्यानेकेष्वधिकारेषु सन्ति । एभिरक्षरः संख्या प्रकटनस्यकानवीनारीतिरुद्भाविता। येन श्लोकेषु महतीनां संख्यानां नियमने सोविध्यं संजातम् । एतदनुसारं 'क' वर्णादारभ्य' म' पर्यन्तस्थिता: वर्णाः क्रमशः १ इत्यारभ्य २५ पर्यन्तसंख्यानां द्योतकाः सन्ति ।।
(२) आर्यभटस्य मूलसिद्धान्तोऽस्ति यत् पृथिव्याः दैनिकं भ्रमणं भवति । नौकागतिरिव पृथिव्यपि नैरन्तर्येण भ्रमति सूर्यश्च स्वयं स्थिर एवास्ति । अनेन सिद्धान्तेनास्य विचारस्वातन्त्र्यस्य परिचयो मिलति । एतेषामस्य सिद्धान्तस्य कारणात् वराहमिहिर-ब्रह्मगुप्ताभ्यां ज्योतिर्विद्भयामेतेषां निन्दा विहिता।
(३ ) युगानां परिमाणेऽपि-एषां नवीनं मतमस्ति, यत्र प्रत्येकस्मिन् महायुगे सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगाश्च विभिन्न परिमाणात्मका: स्वीक्रियन्ते तत्रतैः सर्वे समान कालिकाः स्वीकृताः ।