cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हठप्रदीपिका
स्वात्मारामस्य यमः, नियमश्च
महतः अष्टौ रूपाणि सन्ति, सत्त्वगुणस्य चत्वारः तमोगुणस्य चत्वारश्च । यानि सत्वगुणैः युक्तानि सन्ति, तानि - धर्मः, ज्ञानं, लालसा-राहित्यं, शक्तिः च । धर्मस्य किं रूपम् अस्ति? तर्हि – यमः,  नियमश्च । यमस्य पञ्च भागाः सन्ति – अक्रोधः, गुरुशुश्रूषा, शौचः, आहारलाघवम्, अप्रमादश्च। नियमस्य अपि पञ्च भागाः सन्ति - अहिंसा, अस्तेयं, सत्यं, ब्रह्मचर्यम्, अचाटुकारिता (चापलूसी नहीं करना) । एतेषां दशानां पालनम् एव धर्मपालनम् इत्युच्यते। एषः सम्पूर्णः विषयः जर्नल आफ बाम्बे एशियाटिक सोसायटी (१९०५) पृष्ठं ४७, (१९३१), पृष्ठं ६२३-३९ इत्यत्र वर्णितम् अस्ति।
आसनानि
आसनं तु हठयोगे प्रगत्यै प्रथमं सोपानम् एव अङ्गीकृतम् अस्ति। ताः प्रक्रियाः, याः मानसिकाः सन्ति, परन्तु शिक्षायाः, आध्यात्मिकानुभवानां प्रति नेतुं न शक्यन्ते, यासां पराकाष्ठा परमतत्त्वस्य साक्षात्कारे न भवति - ताः न तु हठयोगे, न तु राजयोगे अन्तर्भन्ति। स्वात्मारामः एतादृशानाम् अभ्यासानाम् एकं परमोचितं नाम "हठकर्म” इति प्रयच्छति। यथा –
राजयोगमजानन्तः केवलं हठकर्मिणः ।
एतानभ्यासिनो मन्ये प्रयासफलवर्जितान्॥
अर्थात्, राजयोगम् अज्ञात्वा ये केवलं हठ-प्रक्रियायाः एव अभ्यासं कुर्वन्ति, तेषां योगाभ्यासिनां प्रयासान् अहं फलहीनान् मन्ये। एवं प्रकारस्य तथाकथितं योगाभ्यासं निष्फलप्रयासं स्वीकरोति स्वात्माराणः। यथार्थ-योगस्य सम्बन्धे तु एकं मतम् एव सुस्पष्टं कथयति यत्, शताब्दीभ्यः शुद्धिक्रियाः, आसनानि, प्राणायामादयः च आध्यात्मिकतायाः भिन्नतया स्थाप्यन्ते, स्वस्य शारीरिकस्वास्थ्यस्य, रोगनाशक-तत्त्वानां च कारणेन विश्वे अधिकाधिकतया लोकप्रियता लभ्यन्ते। एतस्यां स्थित्याम् अपि संस्कृतस्य “योगः” स्वाभिधानात् भिन्नतया स्थापयितुं न शक्यते। तथाऽपि स्वात्मारामः उक्तवान् अस्ति यत्, “यदि एतेषाम् अभ्यासानां कस्मिँश्चित् अर्थे यौगिक-क्रियासु अन्तर्भावः करणीयः, तर्हि तासां प्रक्रियाणाम् अभ्यासे निश्चितरूपेण आध्यात्मिकपक्षः, मानसिकपक्षः च ध्यातव्यः भवति”।
हठ-राज-योगयोः अभेदः
यथा यथा अभ्यासकः योगाभ्यासे प्रगच्छति, तथा तथा सः अनुशासनस्य मानसिक-आध्यात्मिक-पक्षेभ्यः अधिकाधिकं परिचितः भवति । तस्य प्रारम्भिकावस्थायामेव अनेकानि सोपानानि सन्ति । अनेकानि आसनानि अपि सन्ति, येषां महत्त्वं आध्यात्मिकदृष्ट्या विविधपरिमाणेषु अस्ति। उक्तं यथा –
आत्मध्यायी मिताहारी यावद्द्वादशवत्सरम् ।
किमन्यैर्बहुभिः पीठैः सिद्धे सिद्धासने सति ॥४०॥
प्राणानिले सावधाने बद्धे केवलकुम्भके।
उत्पद्यते निरायासात् स्वयमेवोन्मनी कला ।।४१॥
योगी द्वादशवत्सरं यावत् सदा आत्मध्यायी, मिताहारी (सन्) सिद्धासनाभ्यासात् निष्पत्तिम् (निष्पत्ति-अवस्थाम्) आप्नुयात् । सिद्धासने सिद्धे सति अन्यैः बहुभिः पीठैः किम्? अर्थात्, सिद्धासने सिद्धिप्राप्तौ किमपि न अवशिष्टम् इति॥ प्राणानिले सावधाने केवलकुम्भके बद्धे [सति] निरायासात् उन्मनीकला (उन्मनी-अवस्था) स्वयमेव उत्पद्यते।]
केचन ताः यौगिक-क्रियाः, यासु मानसिकपक्षः प्रधानः अस्ति, शारीरिकपक्षश्च महत्त्वपूर्णां भूमिकां न प्रस्तौति, तासां प्रायः हठयोगात् पृथक्त्वं स्वीकृत्य अपरप्रकारस्य योगत्वेन अङ्गीकुर्वन्ति। किन्तु सः भ्रमः एव वर्तते। स्वात्मारामस्य अनुसारं एतस्य हठयोगस्य एव अङ्गत्वेन ताः क्रियाः सन्ति, यथा आसनानि, प्राणायामाश्च सन्ति। स्वात्मारामः स्वस्य हठप्रदीपिकायाम् एतस्मिन् सन्दर्भे उचितं विवरणं चतुर्थोपदेशे दत्तवान् अस्ति, यस्य विषयवस्तोः वर्णनम् एकस्मिन् स्थाने नादानुसन्धानत्वेन, (१-५६) अपरे स्थाने समाधित्वेन (चतुर्थ उपदेश का समाप्तिवाक्य) कृतम् अस्ति। उक्तं यथा –
अथ नादानुसंधानमभ्यासानुक्रमो हठे॥
आसनं, चित्रं कुम्भकं, मुद्राख्यं करणम्, अथ तथा नादानुसन्धानं हठे अभ्यासानुक्रमः (वर्तते)।
सङ्क्षेपपरिचयः
हठप्रदीपिकायाः पञ्च उपदेशाः सन्ति। प्रथमे आसनानि, द्वितीये प्राणायामाः, तृतीये मुद्रा, चतुर्थे नादयोगः, पञ्चमे रोगनिवारणं च विद्यते।
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणम्
हठप्रदीपिकायाः मङ्गलाचरणं त्रिषु भागेषु विभक्तं वर्तते। प्रथमे श्लोके ईश्वरवन्दनात्मकं मङ्गलाचरणं वर्तते। २ तः ९ पर्यन्तं गुरुवन्दनात्मकं मङ्गलाचरणं वर्तते। ततः १०, ११ उभौ श्लोकौ हठयोगस्य कृत्याकृत्यं प्रदर्श्य ग्रन्थोद्देश्यम्, उपयोगितां च वर्णयतः।
श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या।
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोदुमिच्छोरधिरोहिणीव ।।१।।
अर्थात्, तस्मै श्री आदिनाथाय नमः अस्तु, येन हठयोगविद्या उपदिष्टा । (इयं हठविद्या) प्रोन्नतराजयोगम् आरोढुम् इच्छोः अधिरोहिणी इव विभ्राजते।
अथ हठयोगिभ्यः स्थानविचारः
योगाय स्थानविचारः कश्चन अतीव महत्त्वपूर्णः साधनापक्षः वर्तते। परिवेशः बहुधा सुख-दुःखयोः, विकास-पतनयोः, ज्ञान-अज्ञानयोः, सुविधा-असुविधयोः च निर्धारणं करोति। यदि साधकः योग्यं स्थानं न प्राप्नोति, तर्हि तस्य मार्गः अतीव दुष्करः, दुष्प्राप्यः च भवति। तद्विपर्यये तु साधकः स्वशक्तिं, ध्यानं च केवलं साधनायां निक्षेप्तुं शक्नोति। अनेन तस्य सहजः विकासः भवितुम् अर्हति। अतः सः स्थानविचारः अपि कुर्यात् इति महत्त्वपूर्णम्। अत एव उक्तं यत् -
सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे।
धनुःप्रमाणपर्यन्तं शिलाऽग्निजलवर्जिते।
एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिना।।१२।।
हठयोगिना एकान्ते, सुराज्ये, धार्मिके-देशे, सुभिक्षे, निरुपद्रवे, मठिकामध्ये, धनुःप्रमाणपर्यन्तं, शिला-अग्नि-जल वर्जिते (स्थाने) स्थातव्यम्।
योगस्य बाधकतत्त्वानि
अत्याहारः प्रयासश्च प्रजल्पो नियमाग्रहः ।
जनसङ्गश्च लौल्यं च षड्भिर्योगो विनश्यति ।।१५ ।।
सन्दर्भाः
वर्गः:हठप्रदीपिका वर्गः:हठयोगस्य ग्रन्थाः
सन्तरविदासनगरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सन्तरविदासनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ग्यानपुरम् ।
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१० दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
८ दिसम्बर
८ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्वाचत्वारिंशत्तमं (३४२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रयश्चत्वारिंशत्तमं (३४३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
९ दिसम्बर
९ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रयश्चत्वारिंशत्तमं (३४३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुश्चत्वारिंशत्तमं४४) (३४४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
फिजीहिन्दीभाषा
फिजीहिन्दी (फ़िजी हिन्दी) हिन्द-फिजीयजनाः भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । एषा पूर्वहिन्दीभाषा, अवधीभाषायाः एकः उपभाषा इति मन्यते, भोजपुरीभाषायाः अन्यबिहारी उपभाषाणां हिन्दुस्थानीभाषायाः अपि पर्याप्तप्रभावः अभवत् । आङ्ग्ल-फिजीयभाषाभ्यः केचन शब्दाः अपि ऋणं गृहीतवान् । अधुना हिन्द-फिजीजनाः यस्मिन् नूतने वातावरणे निवसन्ति तस्य पूर्तये फिजीहिन्दीभाषायाः विशिष्टाः बहवः शब्दाः निर्मिताः सन्ति । फिजीदेशे प्रथमपीढीयाः भारतीयाः, ये फिजीदेशे भाषायाः प्रयोगं लोकभाषारूपेण कृतवन्तः, ते तां फिजीबात, "फिजीवार्ता" इति निर्देशितवन्तः । अस्य कैरेबीयहिन्दुस्थानीभाषायाः, मारिषस्-दक्षिण-आफ्रिकादेशयोः भाष्यमानायाः भोजपुरिहिन्दुस्थानीभाषायाः च निकटसम्बन्धः अस्ति । बिहारराज्यस्य भोजपुरी, मगही इत्यादीभिः भाषाभिः, पूर्व-उत्तरप्रदेशस्य हिन्दी-उपभाषाभिः च सह बहुधा परस्परं बोधनीयम् अस्ति किन्तु आधुनिकमानकहिन्दीभाषायाः सह ध्वनिशास्त्रे शब्दावलीयां च भिद्यते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
अलिगढ, उत्तरप्रदेशः
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अलिगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अलिगढनगरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
रोमानीभाषा
रोमानी (रोमानी: rromani ćhib) रोमानीसमुदायस्य एका हिन्द-आर्य स्थूलभाषा अस्ति । एथ्नोलाग्-इत्यस्य मते रोमानीभाषायाः सप्त प्रजातयः एतावता भिन्नाः सन्ति यत् ते स्वकीयाः भाषाः इति मन्यन्ते । एतेषु बृहत्तमाः सन्ति व्लाक्षरोमानी (प्रायः ५,००,००० वक्तारः), बाल्कनरोमानी (६,००,०००), सिन्तेरोमानी (३,००,०००) च । केचन रोमानीसमुदायाः परितः भाषायाः आधारेण मिश्रितभाषाः वदन्ति यत्र रोमानी-व्युत्पन्नशब्दकोशः अवशिष्टः अस्ति – एतानि भाषाविदः पारा-रोमानी-प्रकाराः इति ज्ञायन्ते, न तु रोमानीभाषायाः एव उपभाषाः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
सीतापुरमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन जनपदम् अस्ति सीतापुरजनपदम् । अस्य केन्द्रम् अस्ति सीतापुरम् । अयं जनपदः तस्य जनपदस्य मुख्यालयः अपि अस्ति । पार्श्वेस्थितैव नेपालदेशस्यसीमा सन्निकटं वर्तते ।
सीतापुरनगरं गोमतीनद्याः  कूले स्थितः भारतस्य  सर्वतमप्राचीनतीर्थस्थलेषु एकः वर्तते।सीतापुरनगरं 4,483,992 जनसंख्यायुक्तं 38 वर्गकिलोमीटरपर्यन्तं क्षेत्रे प्रसरित प्रशांतं रमणीयञ्च प्रकृतेः ईश्वरस्य चानुपमा कृतिरस्ति ।०
सीतापुरम्उत्तरप्रदेशराज्ये अवधक्षेत्रस्य लखनऊ एवं शाहजहांपुर मार्गमध्ये सरायननद्याः पावनकूले स्थित: वर्तते । सीतापुरनगरे एव भारतस्य प्रसिद्धनेत्रचिकित्सालय: वर्तते। यस्य स्थापना प्रसिद्धनेत्रचिकित्सक: डॉ० महेशप्रसादमेहरे महोदयेन कृतम्।
विधानसभाक्षेत्राणि
सीतापुरजनपदे सप्त तहसील सन्ति ।
१. सिधौली
२. सीतापुर
३. लहरपुर
४. मिश्रिख
५. बिसवां
११ दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सीतापुरमण्डलम्
विधानसभाक्षेत्राणि
६. महोली
७. महमूदाबाद।
जनपदस्य मुख्यालय: सीतापुरनगरे एव अस्ति। जनपदेऽयं 19 ब्लॉकेषु विभाजितं वर्तते। तत्र लोकसभात्रयं, निर्वाचनक्षेत्राणि तथा ९ विधानसभा निर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति।
१. महोली,
२. सिधौली,
३. सीतापुर,
४. लहरपुर,
५. मिश्रिख,
६. बिसवां ,
७. महमूदाबाद ,
८. हरगांव,
९. सेवता ।
नद्यः
सीतापुरजनपदान्तर्गत् निम्नाङ्कितनद्यास्सन्ति।
१. गोमती
२. घाघरा
३. सराय
४. चौका
५. सई
प्राकृतिकविशेषाः
नैमिषारण्यम् अत्र अतीय रमणीयं देवस्थानं वर्तते यत्र अष्टाशीतिसहस्त्र सनकादिर्षय: तपश्चर्यां विहिवन्त:। गोमत्या: कूले पावनललितादेव्य: मन्दिरं आगन्तुकानां पर्यटकानां मना़ंसि हरति।
भाषाः
अत्रत्या भाषा: सन्तिः।
अवधी
क्षेत्रीय
तीर्थक्षेत्राणि
१. नैमिषारण्यम् २. मिश्रिखतीर्थ ३. हत्याहरण ४. चमखर सती देवी ५. नागेश्वर धाम रामकोट। ६. देवदेवेश्वर नैमिष
शैक्षणिकसंस्थाः
१. राजारघुबरदयालइण्टरकालेज २. महर्षि दधीचि इण्टर् कालेज ३. आर. एम. पी. डिग्री कालेज ४. रस्योरा शिक्षण संस्थान
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२०१३
२०१२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः सामान्यवर्षः अस्ति। एतस्य प्रारम्भः भौमवासरे भवति।
अक्तूबर-दिसंबर
वर्गः:वर्षः वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१५ दिसम्बर
१५ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकनवचत्वारिंशत्तमं (३४९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकपञ्चाशत्तमं (३५०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अक्बरपुरम्, अम्बेडकरनगरम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अम्बेडकरनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अक्बरपुरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
१२ दिसम्बर
१२ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषट्चत्वारिंशत्तमं (३४६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकसप्तचत्वारिंशत्तमं (३४७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दिवेहिभाषा
दिवेहिः अथवा मालाद्वीपीया (ދިވެހި) दक्षिणजम्बुद्वीपस्य मालाद्वीपे, भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशस्य लक्षद्वीपस्य मलिकुद्वीपे च भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति ।
दिवेहिभाषायाम् उल्लेखनीयाः उपभाषाः सन्ति । मानक-उपभाषा राजधानी माले इत्यस्य भाषा अस्ति । दिवेहिः हेळुप्राकृतस्य वंशजा अस्ति, सिंहलभाषायाः निकटसम्बन्धः अस्ति च, परन्तु तया सह परस्परं बोधनीया नास्ति । युगान्तरेण दिवेहिभाषायाः विकासे बहवः भाषाः प्रभाविताः सन्ति । तेषु तमिळ्, अरबी, फ्रेञ्च, फारसी, पुर्तगाली, हिन्दी, आङ्ग्लभाषा च सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
१४ दिसम्बर
१४ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैष्टाचत्वारिंशत्तमं (३४८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकनवचत्वारिंशत्तमं (३४९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१६ दिसम्बर
१६ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चाशत्तमं (३५०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकैकपञ्चाशत्तमं (३५१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१३ दिसम्बर
१३ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकसप्तचत्वारिंशत्तमं (३४७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकाष्टाचत्वारिंशत्तमं (३४८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१९ दिसम्बर
१९ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रयःपञ्चाशत्तमं (३५३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुःपञ्चाशत्तमं (३५४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १२ दिनानि अवशिष्टानि ।
१८ दिसम्बर
१८ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्विपञ्चाशत्तमं (३५२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रयःपञ्चाशत्तमं (३५३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२१ दिसम्बर
२१ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकपञ्चपञ्चाशत्तमं (३५५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषट्पञ्चाशत्तमं (३५६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पक्षता
नवीनन्यायदृष्ट्या
सिषाधयिषा विरहविशिष्ट सिद्ध्यभावः पक्षता इति भट्टाचार्याः । तत्र प्रमाणं तु सिषाधयिषा नाम साधयितुं इच्छा इत्यर्थः।
१७ दिसम्बर
१७ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैकपञ्चाशत्तमं (३५१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्विपञ्चाशत्तमं (३५२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२० दिसम्बर
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२२ दिसम्बर
२२ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषट्पञ्चाशत्तमं (३५६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकसप्तपञ्चाशत्तमं (३५७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२३ दिसम्बर
२३ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकसप्तपञ्चाशत्तमं (३५७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकाष्टापञ्चाशत्तमं (३५८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आजमगढ-नगरम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अझमगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अझमगढ ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
औरैया
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अम्बेडकरनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अक्बरपुरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नदी
नदी इति नैसर्गिको जलमार्गः भवति, प्रायेणैतत् जलं मृदुजलं भवति। जलमेतत् महासागरं प्रति, कासारं प्रति, समुद्रं प्रति अथवा अन्यां काञ्चित् नदीं प्रति प्रवहद्भवति। केषुचिच्च प्रकरणेषु, नदी तु धरातलस्य अन्तरे गच्छति, अथवा अन्यं किञ्चित् जलाशयं अप्राप्यैव शुष्यति। लघ्व्यः नद्यः अन्यनामभिः अपि ज्ञायन्ते, यथा- धारा, क्रीक् (आङ्ग्ल्या), ब्रूक् (आङ्ग्ल्या), रिवुलेट् (आ.), रन् (आ.), सहायकनदी तथा च रिल् (आ.)। नदी इत्यस्य भौगोलिकपदस्य प्रयोगार्थं आधिकारिकपरिभाषा न विद्यते। यद्यपि केषुचित् देशेषु समुदायेषु वा धारायाः आकारमनुसृत्य तेषां परिभाषाः भवन्ति। नद्यस्तु जलचक्रस्य भागभूताः। नद्याः जलं तु अपवाहक्षेत्रवर्तिना अवक्षेपणेन (प्रायेण वर्षा इत्याख्यम्) सङ्गृहीतं भवति।एतस्य संग्रहणं तु धरातलीयप्रवाहेन, भूजलारोपणेन, जलोत्स्रुतेन, नैसर्गिकहिमाद् हिमपुटेभ्यो वा भण्डारितजलस्य मोचनेन भवति (यथा हिमानीभ्यः)। नदीशास्त्रं तु आङ्ग्लभाषायां पोटॅमोलॉजी इत्युच्यते सर्वसामान्यानां धरामध्यवर्तिजलानाम् अध्ययनं तु आङ्ग्लभाषायां लिम्नोलॉजी इत्युच्यते।
२६ दिसम्बर
२६ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकषष्टितमं (३६०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकैकषष्टितमं (३६१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाराबङ्की
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बाराबङ्कीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बाराबङ्की ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२४ दिसम्बर
२४ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकाष्टापञ्चाशत्तमं (३५८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकनवपञ्चाशत्तमं (३५९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२५ दिसम्बर
२५ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकनवपञ्चाशत्तमं (३५९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकषष्टितमं (३६०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२७ दिसम्बर
२७ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकैकषष्टितमं (३६१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकद्वाषष्टितमं (३६२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ४ दिनानि अवशिष्टानि ।
२८ दिसम्बर
२८ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकद्वाषष्टितमं (३६२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकत्रयःषष्टितमं (३६३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बदायूँ
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बदायूँमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बदायूँ ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बागपत्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बागपतमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बागपत् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
२९ दिसम्बर
२९ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकत्रयःषष्टितमं (३६३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुःषष्टितमं (३६४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २ दिने अवशिष्टे ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बिजनौर
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बिजनौरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बिजनौरनगरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
तेलुगु विकिपीडिया
वर्गः:भाषाशः विकिपीडियाः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
३० दिसम्बर
३० दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुःषष्टितमं (३६४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुःषष्टितमं (३६५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १ दिनम् अवशिष्टम् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
स्वात्मारामः
स्वात्मारामः हठयोगप्रदीपिकायाः रचयिता अस्ति। सः योगसम्बद्धान् विषयान् स्वस्य ग्रन्थे उपस्थापितवान्। नाथसम्प्रदायस्य परम्परायां सः कश्चन योगाचार्यः मन्यते। तस्य गुरुः मत्स्येन्द्रः विद्यते। स्वस्य ग्रन्थस्य आरम्भे एव सः स्वस्य गुरोः स्मरणं करोति, ततश्च स्वगुरुपरम्परायाः अपि ध्यानं करोति।
स्वात्मारामस्य अद्वैतवादः
मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। ४-१००
निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मेति गीयते ।। ४-१०१
यस्तत्त्वान्तो निराकारः स एव परमेश्वरः ।। ४-१०२
उक्ताभ्यः पङ्क्तिभ्यः अनुमानं कर्तुं शक्यते यत्, स्वात्मारामः जीवात्म्नः, परमात्म्नः च अभिन्नतां स्वीकरोति स्म इति। तस्य मतानुसारं चित्तवृत्तेः सक्रियतां यावत् तस्याः अभिन्नतायाः अनुभवः कर्तुं न शक्यते।
सृष्टेः प्रक्रियासन्दर्भे अपि स्वात्मारामः अद्वैतवेदिवत् विचारान् धरते। उक्तं च –
सङ्कल्पमात्रकलनैव जगत् समग्रम् सङ्कल्पमात्रकलनैव मनोविलासः।
सङ्कल्पमात्रमतिमुत्सृजं निर्विकल्पम् आश्रित्य निश्चयमवाप्नुहि राम शान्तिम्॥
हे राम ! समग्रं जगत् सङ्कल्पमात्रकलना एव, मनोविलासः सङ्कल्पमात्रकलना एव (अत एव) सङ्कल्पमात्र-मतिम् उत्सृज । निर्विकल्पम् आश्रित्य निश्चयं शान्तिम् अवाप्नुहि ।
मनोदृश्यमिदं सर्वं यत् किञ्चित् सचराचरम्।
मनसो ह्युन्मनीभावाद् द्वैतं नैवोपलभ्यते॥
यत् किञ्चित् सचराचरं सर्वं इदं मनोदृश्यम्। (तद्) हि मनसः उन्मनी भावात् द्वैतं नैव उपलभ्यते।
उक्तविचाराणाम् अनुसारं जगत् – यथा वयम् एतत् जानीमः – अन्तिमरूपेण सत्यपूर्णं नास्ति। तत्तु कमपि प्रातिभासिकं सत्यं वर्तते। तत् केवलं व्यावहारिकेभ्यः उद्देश्येभ्यः वास्तविकं स्वीकर्तुं शक्यते इति तस्य मतं मन्यते।
स्वात्मारामस्य प्रमादाः
स्वात्मारामः स्वस्य अमुकाः अवधारणाः स्पष्टतया न प्रादर्शयत्। यथा - हठयोगः, राजयोगः, कुण्डलिनी, नादः, नादानुसन्धानम् इत्यादयः। एतादृशी न्यूनता तु अन्येषु योगग्रन्थलेखकेषु अपि दरीदृश्यते।
न सिद्ध्यति ततो युग्ममानिष्पत्तेः समभ्यसेत्॥२.७६॥
एतानभ्यासिनो मन्ये प्रयासफलवर्जितान्॥४.७९॥
हठप्रदीपिकायाः उक्तयोः श्लोकयोः अनुसारं हठयोगस्य, राजयोगस्य च मध्ये अभेदत्त्वात् यावत्पर्यन्तं पूर्णतया सफलता न प्राप्यते, तावत्पर्यन्तम् एकस्य एव अनुशासनस्य द्वौ पक्षौ स्तः इति स्वीकरणीयं भवति। किन्तु स्वात्मारामः ग्रन्थस्य प्रारम्भे, अन्ते च स्पष्टतया वदति यत्, हठयोगस्य शिक्षा, अभ्यासश्च राजयोगस्य पाप्त्यै करणीयः भवति इति। यथा –
श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या।
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोदुमिच्छोरधिरोहिणीव॥१॥
प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना।
केवलं राजयोगाय हठविद्योपदिश्यते॥२॥
सर्वे हठलयोपायाः राजयोगस्य सिद्धये ।
राजयोगसमारूढः पुरुषः कालवञ्चकः॥४.१०३॥
साधकेषु भ्रामकी धारणा उद्भवति यत्, उभयोः कश्चन भेदः अस्ति। हठयोगः साधनत्वेन अस्ति, राजयोगश्च साध्यः इति। परन्तु कदाचित् स्वात्मारामस्य आशयः एवम् आसीत् यत्, एकत्र शारीरिकपक्षः अस्ति, अपरत्र च मानसिकः, आध्यात्मिकः च पक्षः अस्ति। तौ उभौ एकस्य एव अनुशासनस्य द्वौ पक्षौ स्तः इति। परन्तु कदाचित् आसनादिभ्यः क्रियाभ्यः - यत्र शारीरिकक्रियाः प्रमुखाः भवन्ति, तत्र हठयोगशब्दस्य प्रयोगः क्रियते। अपरत्र राजयोगशब्दस्य प्रयोगः अतीव दुर्लभानाम् आध्यात्मिकानाम् अनुभवानां कृते क्रियते, यत्र मानसिकपक्षः प्रमुखः वर्तते। एतस्मिन् सन्दर्भे वयं वक्तुं शक्नुमः यत्, हठयोगः राजयोगाय अस्ति, यस्य शिखरस्य मस्तिष्कस्य ग्रहणशक्तेः अपि परे अस्ति इति।
स्वात्मारामः बलपूर्वकं कुण्डलिनी-जागरणस्य प्रशंसां करोति। यद्यपि सः कुण्डलिनीजागरणस्य अनुभवविषये किमपि न उक्तवान्, न तु प्रणास्य अथवा वायोः उत्थाने, कुण्डलनी-जागरणे, पूर्णतीव्रतया ऊर्ध्वगमने च कः भेदः अस्ति इति सः अवर्णयत्। सः नादाभिव्यक्तेः चर्चां नाडीशुद्धेः परिणामत्वेन अकरोत्। यथा –
यथेष्टधारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् ।
नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ।।२.२०॥
एतस्मिन् सन्दर्भे नादः सा एव अनाहतनाद-संवेदना अस्ति, या दीर्घस्य अथवा अल्पस्य समयस्य कृते योगाभ्यासद्वारा सामान्यतया अनुभूता भवति। एषः कश्चन विशेषप्रकारस्य ध्वनिश्रवणसम्बद्धः अस्ति, यत्र कर्णः कस्याऽपि बाह्योद्दीपकैः तत्त्वैः उद्दीप्तः न भवति। यद्यपि चतुर्थोपदेशे स्वात्मारामः नादस्य, नादानुसन्धानस्य, चित्तस्य च नादे समापत्तिं कस्यचित् उच्चस्तीरयं ध्यानं, विकसित-आध्यात्मिक-अनुभवः च मन्यते।
ब्रह्मग्रन्थेर्भवेद्भेदादानन्दः शून्यसम्भवः ।
दिव्यदेहश्च तेजस्वी दिव्यगन्धस्त्वरोगवान् ।
सम्पूर्णहृदयः शून्यः आरम्भे योगवान् भवेत् ।।४.७१॥
उक्तानां श्लोकानाम् अनुसार साधकाः पूर्वं क्षीण-झणझण-ध्वनिं शृण्वन्ति, ततश्च या अवस्था भवति, तस्याम् उच्चध्वनिवत् श्रूयते।
आदौ जलधिजीमूतभेरीझर्झरसम्भवाः।
अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनाः।
इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते देहमध्यगाः ।।४.८६।।
परन्तु उक्तयोः श्लोकयोः अनुसारं प्रप्रथमं समुद्रस्य, मेघ-गर्जनस्य च ध्वनिः श्रूयते। ततश्च मन्दतया वंशीनादः अथवा भ्रमरगुञ्जनवत् ध्वनिः श्रूयते। एवञ्च –
तस्याः किञ्चिद्रजो नाशं न गच्छति न संशयः ।
तस्याः शरीरनादस्तु बिन्दुतामेव गच्छति ।।९६॥
इत्यस्य अनुसारं नादः, बिन्दुत्वेन परिवर्तितः भवति इति उक्तं, परन्तु ४:१००
ध्वनेरन्तर्गतं ज्ञेयं ज्ञेयस्यान्तर्गतं मनः ।
मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। १००।।
अर्थात्, अनाहतस्य शब्दस्य यः ध्वनिः उपलभ्यते, (तस्य) ध्वनेः अन्तर्गतं ज्ञेयं (तथा च) ज्ञेयस्य अन्तर्गतं मनः (ध्वनिः, ज्ञेयवस्तु, मनश्च) लयं याति । तत् विष्णोः परमं पदम् अस्ति।
उक्तस्य श्लोकस्य अनुसारं साधकैः दृश्यमाना ज्योतिः श्रूयमाणे नादे विलियङ्गच्छति। एवं प्रकारेण उपर्युक्ताभिः न्यूनताभिः सह काश्चन असङ्गतयः अपि सन्ति। ततोऽधिकम् एषा अपि वास्तविकताअस्ति यत्, हठप्रदीपिकायाम् उपलब्धाः श्लोकाः अन्येषु ग्रन्थेषु अपि प्राप्यन्ते इति। स्वात्मारामस्य न्यूनता-प्रदर्शनकाले एषः विश्वासः अपि दृढः भवति यत्, एषा कृतिः तस्य मौलिक-कृतिः नास्ति इति। अल्पांशतः अपि एतत् सङ्कलनात्मकं कार्यम् अस्ति। स्वात्मारामस्य मृदु-पारिभाषिक-शब्दानां प्रयोगः एनां धारणां दृढां करोति।
वज्रोल्याः, सहजोल्याः, अमरोल्याः च उल्लेखकाले स्वात्मारामः एतादृशानां शब्दानाम् उपयोगं करोति, येषाम् अर्थद्वयम् उत अर्थत्रयं भवति। अनेन कीथ-महोदयस्य कथनम् अपि वास्तविकं दृश्यते यत्, “आश्चर्यस्य विषयः अस्ति यत्, हठप्रदीपिकायाः शब्दरचना उत्तमा अस्ति, परन्तु तत्र एतादृशाः शब्दाः प्राप्यन्ते, येषाम् एकाधिकाः अर्थाः भवन्ति, ये पाठकं भ्रामयन्ति।" इति। ।
सन्दर्भाः
वर्गः:हठप्रदीपिका
बलिया
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बलियामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बलियानगरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
३१ दिसम्बर
३१ दिसम्बर-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिशताधिकचतुःषष्टितमं (३६५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिशताधिकचतुःषष्टितमं (३६६) दिनम् एतत् । एतद्दिनं ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अन्तिमदिनं भवति ।''
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बहरैच्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बान्दा, उत्तरप्रदेशः
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यमिति। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति चित्रकूटमण्लम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बांदानगरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
फरवरी
फरवरी-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्वितीयः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बलरामपुरम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बलरामपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बलरामपुरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जनवरी
जनवरी-मासः (January) ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य प्रप्रथमः मासः वर्तते । त्रिंशद्दिनात्मकेषु सप्तमासेषु एषः मासः अन्तमः । एतस्य मासस्य प्रप्रथमदिवसः आङ्गलनूतनवर्षत्वेन परिगण्यते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:जनवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मई
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अप्रैल
अप्रैल-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुर्थः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जून
जून-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षष्ठः मासः वर्तते ।
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जुलाई
जुलाई-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्तमः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सितम्बर
सितम्बर-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवमः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:सितम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बरेली
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बरेलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बरेली ।
मार्च
मार्च-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य तृतीयः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बरेली
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वीतिः विदूनः
thumb|250px|वीतिः विदूनः केरळे वीतिः विदूनः (Vytis Vidūnas, तथा भारते व्यास​: विद्वान्'; अजायत् १९६० वर्षे मर्च ३१) लेतुवायाः संस्कृतवैज्ञानिकोऽस्ति। विल्ञोर् विश्वविद्यालयस्याचार्यः पूर्वविद्याकेन्द्रे कृतवान्।
१९८४ वर्षे स विल्ञोर विश्वविद्यालये पौराणिकभाषाविद्याः शिक्षाम अप्राप्नोत्। १९८५-१९९० वर्षेषु मस्क्वायां रुस्यासास्त्रविद्यालये संस्कृतस्य ज्ञानम अप्राप्नोत तत्यानया येलिसरेण्कोवया द्वार​। तदा भारते ज्ञानम् अलभत् (१९९४-१९९५ वर्षयोर् अग्रे हिन्दी भाषम्) अकिरच्च (२०१० वर्षे केरळे लेतुवासंस्कृताभ्यां संबन्धम् अशिक्षत्)।
१९९१-आदि संस्कृतं सिक्षते। स १९९५-२००४ वर्षेषु पूर्वविद्याकेन्द्रस्य प्रशास्ताभवत्। लेतुवाभारतौ सङ्घटनस्य प्रशास्ता।
पठा विश्वविद्यालये:
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अक्तूबर
अक्तूबर-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य दशमः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:अक्तूबर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बस्ति, उत्तरप्रदेशः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
दिसम्बर
दिसम्बर-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अन्तिमः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:दिसम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नवम्बर
नवम्बर-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकादशः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:नवम्बर वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अगस्त
अगस्त-मासः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अष्टमः मासः वर्तते ।
वर्गः:आङ्ग्लमासाः वर्गः:अगस्त वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चिन्नजीयरः स्वामी
श्रीमन्नारायण चिन्न जीयर इति नाम्ना प्रसिद्धाः ते परिव्राजकाः सन्ति । ते सम्प्रति श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य प्रचारकाः सन्ति । दक्षिणभारतीयेषु महासाधुषु ते अन्यतमाः । भारतदेशे, नेपालदेशे, अन्येषु देशेषु च तेषां बहूनि मन्दिराणि, बहवः आश्रमाः च विद्यन्ते । ते रामानुजाचार्येण प्रतिपादितस्य विशिष्टाद्वैतमतस्य अनुशरणं कुर्वन्ति । ते श्रीसीतारामचन्द्रयोः आराधकारपि सन्ति । तथा च ते अनेकानां भाषाणां ज्ञातारः अपि सन्ति । ते हिन्दीभाषायां, संस्कृतभाषायां, तमिलभाषायाम्, आङ्ग्लभाषायाम्, अन्यासु भाषासु च सम्यक्तया वक्तुं लेखितुं च शक्नुवन्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जगद्गुरुयोगिराजकमलनयनाचार्यः
जगद्गुरुयोगिराजकमलनयनाचार्य  (जन्म काल वि.सं. १९२५ ,भाद्रमासस्य दशम्यां तिथौ )एते नेपालदेशस्य भक्त्यान्दोलकाः आसन् । ते नेपालदेशस्य आद्यजगद्गुरवः एवं अष्टांगयोगिनरपि आसन् । तेभिः अन्नाहारं अर्धावस्थायां एव त्यक्तं ततः आजीवनं गोदुग्धपानं कृत्वा भगवद्भक्तिरेव कृता । तेषां शिष्यगणाः अधिकाः संस्कृतभाषायाः विद्वांसः सन्ति । शिष्यगणाः नेपालदेशतः अमेरिकादेशः  पर्यन्तं  व्याप्ताः सन्ति ।
बाह्यानुवन्धाः
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चन्दौली
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बुलन्दशहर
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बुलन्दशहरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बुलन्दशहरनगरम् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
गौरीगञ्ज
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गैरीगञ्जनगरम् ।
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बेञ्जामिन् फ्रॅङ्कलिन्
बेंजामिन् फ्रैंकलिन् (17 जनवरी 1706 17 अप्रैल 1790) संयुक्तअमेरिकादेशस्य संस्थापकेषु अन्यतमः आसीत्।
सुरुङ्गा
सुरुङ्गा इति नेपालदेशस्य झापामंडलस्य एकं  विशेषं आपणं वर्तते तत् सम्प्रति कन्काईनगरपालिका इति नाम्ना प्रसिद्धं भवत् अस्ति ।यत् झापामंडलस्य एकं व्यापारिककेन्द्रं च विद्यते । यत् पूर्वं सुरुङ्गाग्रामविकाससमित्या  इति  नाम्ना च प्रसिद्धं  आसीत्  अनन्तरं अस्य एवं अन्यायाः घैलाडूब्बाग्रामविकाससमित्याः च एकीकृत्य कन्काईनगरपलिका इति अपरं नामाकरणं  अभूत् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:नेपालदेशः
राष्ट्रियप्रौद्योगिकीसंस्थानकर्णाटकम् सुरत्कल्
भारतदेशे १९४७तमे वर्षे स्वातंत्र्यप्राप्तिपश्चात् देशस्य सम्यक्त्वेन विकासो भवेदिति विचिन्त्य बहूनि प्रौद्योगिकीसंस्थानानि महाविद्यालयाश्च न्यासीकृताः। अभियन्तृणाम् उत्पादनार्थम् अपि च देशे विज्ञानप्रौद्योगिकी-क्षेत्रे अनुसंधानस्य त्वरितविकासाय भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थानानि अपि च क्षेत्रीयाभियंत्रणमहाविद्यालयाः कल्पिताः। तेषु आसीत् एकः कर्णाटकक्षेत्रीयाभियंत्रणमहाविद्यालयः इति। अयम् कर्णाटकराज्ये दक्षिणकन्नडजनपदान्तर्गत-मंगळूरुनगरे सुरत्कलक्षेत्रे सिन्धुसागरतटे तिष्ठति। २००३तमे वर्षे तत्कालीनकेन्द्रसर्वकारेण इदम् तु राष्ट्रीयमहत्त्वस्य संस्थानम् उद्घोषितम् जातम्, अपि च अस्य नाम राष्ट्रियप्रौद्योगिकीसंस्थानकर्णाटकेति (National Institute of Technology Karnataka Surathkal) अभवत्। भारतस्य प्रमुखतमम् अभियान्त्रिकी-संस्थानम् अस्ति इदानीम्।
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य शिक्षणसंस्थाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
झापामण्डलम्
झापामण्डलम् नेपालदेशस्य पूर्वाञ्चलविकासक्षेत्रस्य मेची अञ्चलम् अन्तर्गतमवस्थितमेकं मण्डलं  वर्तते । तस्य दक्षिणभागे एवं पूर्वभागे च भारतदेशः विद्यते तस्य उत्तरदिशि इलाममण्डलम् पश्चिमे च मोरङ्गमण्डलम् विद्येते ।  अस्मिन् मण्डले षट् नगरपालिकाः सन्ति  एवं अत्र बहूनि ग्रामाणि च सन्ति अत्रत्य जनसंख्या अष्ट लक्षं  अनुमीयते । इदं  १६०६ वर्गः की ,मी  विस्तीर्णं वर्तते ।
बाह्यानुबंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गीताभाष्यम्
गीताभाष्यं मध्वाचार्यस्य भाष्यकृतिषु प्रथमाकृतिः भवति। अस्मिन् विषये अणुमध्वचरिते तथा ग्रन्थमालिकास्तोत्रेषु स्पष्टतया निरूपितं दृश्यते। तद्यथा, “गीताभाष्यं विधायादौ” अणुमध्वचरिते एवं वर्णितमस्ति। ग्रन्थमालिकास्तोत्रे “गीताभाष्यं चकारासौ प्रथमं तुष्टिदं हरेः” इति निरूपितम् अस्ति। अस्य भाष्यस्य प्रतिकृतिम् अच्युतप्रेक्षकाय तथा ज्येष्ठयतिवर्याय च दत्तवान् आसीत्। एकां मूलकृतिं बदरिक्षेत्राधिपाय श्रीनारायणाय समर्पितवान्। सन्तुष्टः वेदव्यासः आरम्भे एव विद्यमाने श्लोके पदव्यत्यासं कृतवान्। तद्यथा, देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम्। परिपूर्णं गुरूंश्चान् गीतार्थं वक्ष्यामि शक्तितः॥ “शक्तितः” इति पदस्थाने “लेशतः” इति पदं संस्थाप्य एवम् आह, पूर्णप्रमतेः शक्तिः अल्पा इति अध्येतृणां भावः नस्यात् अतः पदव्यत्यासः।
ग्रन्थान्तरीयम्
‎
महाभारतं पारिजातश्चेत् गीता अस्य मधु भवति इति वर्णितवान् अस्ति। यथा अस्य भाष्यनिरूपणम् अस्ति तथा नान्यस्य। आन्तं भाष्यं स्फुटतया निरूपितवान् अस्ति। “सर्वभारतार्थसङ्ग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीतामुपनिबन्ध” इति गीतायाः महत्वं निरूपितवान् अस्ति। द्वितीयाध्यायस्य “अशोच्चानन्वशोचस्त्वम्” इति श्लोकात् भाष्यं लिखितवान् अस्ति। प्रत्येकस्य श्लोकस्य भाष्यं न विद्यते। किन्तु प्रतिश्लोकस्य भावः यथा आगच्छेत् तथा भाष्यरचना कृता अस्ति। प्रज्ञावादः, वेदवादः, नेर्वेदः, एतेभ्यः पदेभ्यः, ’मा फलेषु कदाचन’, ’स्थित्वास्य मन्तकालेऽपि’,  ’तस्य कार्यं न विद्यते’, ’कर्मणैव संसिद्धिमास्थिता जनकादयः’,  ’वासुदेवः सर्वं’, ’सर्वधर्मान् परित्यज्य’, ’पण्डिताः समदर्शिनः’,  ’समबुद्धिर्विशिष्यते’, ’क्षरश्चाक्षर एव च’, एतेभ्यः वाक्येभ्यः विशेष्यतया अर्थान् लिखितवान् अस्ति।  एषा शैली गीताप्रपञ्चे विनूतना। विभूतियोगे चतस्रः विभूतयः निरूपिताः सन्ति। “मुनीनामप्यहं व्यासः”, “वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि”, “सिद्धानां कपिलो मुनिः”,  “रामः शस्त्रभृतामहम्” एताः साक्षाद्विभूतयः भवन्ति। इन्द्रियेषु मनः, रुद्रेषु शङ्करः, गजेषु ऐरावतः, अश्वेषु उच्चैःश्रवः भवन्ति। सजातीय श्रेष्ठप्रदविभूतयः भवन्ति। “मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः” काकुस्वरः ग्राह्यः अत्र। तु कारे विद्यमानं स्वारस्यं, गतासूनगतांसूश्च इत्यत्र विद्यमान च कारस्य इव इत्यस्मिन् अर्थे अस्ति इत्यादि उत्कृष्टविवरणानि लभ्यन्ते।
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आण्डाळ्
जननं, जीवनचरितञ्च
विष्णुचित्तः ( पेरियाळ्वार् ) मधुरैनगरात् समीपस्थे श्रीविल्लिपुत्तूर् इत्यस्मिन् नगरे वासं कुर्वन्नासीत् । स: मन्दिराय पुष्पाणि अवचित्य अर्पयति स्म । कदाचित् सः पुष्पचयनार्थं गतवान् । तदा तुलसीसस्यस्य अधः एकं शिशुं दृष्टवान् । स्वस्य कुटुम्बे यद्यपि कोऽपि नासीत् तथापि तां बालिकाम् सः एव वर्धितवान् । तस्याः “ गोदा “ इति नामकरणं कृतवान् । बाल्यकाले एव विष्णुचित्तः गोदायै तमिळ्भाषाम्, उत्तमसंस्कारान् च बोधितवान् । अतः तस्याः बाल्ये एव कृष्णस्य विषये भक्तिः, तमिळ्भाषायां पाण्डित्यं च आसीत् । कृष्णस्य उपरि विद्यमानात् अपरिमितप्रेमकारणात् सा तेन सहैव विवाहः करणीयः इति निश्चितवती । सा स्वयं कृष्णस्य वधूरूपेण आत्मानम् भावयन्ती प्रवृद्धा प्राप्तवती । विष्णुचित्तः प्रतिदिनं कृष्णाय मालां रचयित्वा अन्यकार्याणि समाप्य तां मालां अर्पयितुं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म । तदभ्यन्तरे गोदा तां  मालां स्वीकृत्य कृष्णस्य वधूः इव स्वयं धृत्वा दर्पणे पश्यति स्म । पितुः आगमनात् पूर्वं मालां यथा स्थानं स्थापयति स्म। विष्णुचित्तः अपि एतं विषयम् अज्ञात्वा पुत्र्या धृतां मालामेव कृष्णाय धारयति । एकस्मिन् दिने विष्णुचित्तः मालायाम्  एकं दीर्घं केशं अपश्यत् । भीतः सः पुत्र्या  अपराधः कृतः इति  दुःखितः अभवत् । अतः कृष्णस्य समीपं क्षमां याचयित्वा पुत्र्या धृतां मालां त्यक्त्वा नूतनां मालां रचयित्वा कृष्णाय धारितवान् । तस्मिन् दिने रात्रौ  कृष्णः विष्णुचित्तस्य स्वप्ने आगत्य गोदया धृता माला एव मह्यं रोचते, अतः तया धृताः मालाः एव धारयतु इति प्रार्थितवान् । तेन कारणेन तस्याः “ सूडिक्कोडुत्त सुडर्कोडी “ इति नाम आगतम् । भगवन्तमेव स्वस्याधीने आनीतवती इत्यर्थे  “ आण्डाळ् “ इति नाम आगतम् । गोदा यदा प्राप्तवयस्का अभवत् तदा पित्रा तस्याः विवाहं कारयितुं बहुवारं प्रयत्नः कृतः । किन्तू सा तु श्रीरङ्गस्थेन देवेन सहैव विवाहः इति अन्यान् सर्वान् निराकृतवती । विष्णुचित्तः किङ्कर्तव्यमूढतया भगवन्तमेव प्रार्थितवान् । भगवान् विष्णुः तस्य स्वप्ने आगत्य गोदायाः सर्वालङ्कारं कारयित्वा श्रीरङ्गं प्रति आनयतु इति आदिष्टवान् । निश्चिते दिने गोदाम् अलङ्कृत्य श्रीरङ्गं प्रति नीतवान् विष्णुचित्तः । श्रीरङ्गस्थं देवम् दृष्ट्वा तस्मिन् एव लयं प्राप्तवती गोदा ।
आण्डाळ् गीतानि
आण्डाळ् तस्याः पञ्चदशे वयसी भगवति ऐक्यभवनात् पूर्वं  तिरुप्पावै, नाच्चियार्तिरुमोळि इति ग्रन्थद्वयं लिखितवती ।  ग्रन्थद्वयमपि साहित्यकदृष्ट्या, तत्वार्थदृष्ट्या, भक्तेः उत्कृष्ट-उदाहरणम्     अस्ति । एतस्याः प्रथमाकृतिः “ तिरुप्पावै “ अस्ति । तस्मिन् ३० गीतानि सन्ति । आण्डाळ् तस्मिन् ग्रन्थे आत्मानं गोपिका इव चित्रयन्ती गीतेषु मधुरभक्तिं प्रकटितवती अस्ति । एतस्याः द्वितीयः ग्रन्थः अस्ति “ नाच्चियार् तिरुमोळि “ । तस्मिन् १४३ गीतानि सन्ति । अस्मिन् ग्रन्थे अपि सा मधुरभक्तिमेव प्रकटयति । ग्रन्थद्वयमपि तमिळ्नाडुराज्यस्य वैष्णवस्थलेषु प्रधानोत्सवेषु  गीयते ।
तमिळ्नाडुराज्ये सप्तमशतकादारभ्य नवमशतकपर्यन्तं वैष्णवसम्प्रदायस्य विकासकालः आसीत् । तदा बहवः विष्णुदासाः उत्पन्नाः । तेषु १२ जनाः प्रसिद्धाः । ते “ आळ्वार्गळ् “ नाम्ना आहूयन्ते स्म । तेषु आण्डाळ् नामिका विष्णुभक्ता अष्टमे शतके आसीत् । प्रसिद्धेषु १२ विष्णुदासेषु (आळ्वार्गळ् मध्ये ) अन्यतमा अस्ति । १२ आळ्वार्गळ् मध्ये एषा एका एव महिला अस्ति । आण्डाळ्  “ तिरुप्पावै “, “ नाच्चियार् तिरुमोळि “ इति ग्रन्थद्वयं रचितवती । वैष्णवसम्प्रदायग्रन्थे एतस्याः चरितं भगवतः उपरि विद्यमानम् एतस्याः प्रेम विवृणोति ।
तिरुप्पावै ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यानि
वैष्णवसम्प्रदाये तिरुप्पावै प्रधानः ग्रन्थः अस्ति । श्री कृष्णस्य इष्टतमे मार्गशीर्षमासे उषःकाले सर्वेषु वैष्नवस्थलेषु तिरुप्पावै गीयते इत्येव एतस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । तमिळ्भाषया रचितं चेदपि तमिळ्भाषेतरस्थानेषु अपि गीयते । भारते यत्र यत्र विष्णोः देवालयाः सन्ति तत्र सर्वत्रापि आण्डाळ् वर्यायाः कृते पृथक् सन्निधिः अस्ति । एतादृशं वैशिष्ट्यद्वयमपि अन्यस्य कस्यापि विष्णुदासस्य नास्ति । भाषाभेदं विना वैकुण्ठनाथस्य स्तुतिषु तिरुप्पावै भरतकण्डं पूर्णं व्याप्तम् अस्ति । तिरुप्पावैवैशिष्ट्यं भक्तिः केवलं न, आग्रन्थं गोदायाः कृष्णस्य उपरि विद्यमानं शुद्धप्रेम अपि च तेन कारणेन सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः प्राप्तः तमिळ्सुगन्धः अपि अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य कवयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:हिन्दुधर्ममार्गदर्शकाः वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकमहिलाः
धीर शङ्कराभरणं
धीरशङ्कराभरणं रागं
धीरशङ्कराभरणं, अथवा ' शङ्कराभरण्ं' इति नाम्नि प्रसिद्धं रागं कर्नाटक शास्त्रीय संगीतस्य एकं रागं अस्ति। धीरशङ्कराभरणं रागं, भविष्यत् द्वासप्ततिः मेलकर्ता शास्त्रीय रागाणां नवविंशति ’खरहरप्रिय’ रागं अस्ति। इदं रागे बहूनि 'गमकानि' सन्ति। अथैव "सर्व गमक मणिक रक्ति रागं " इति उचच्यते। हिन्दुस्थानि शास्त्रीय संगीते तस्य रागस्य 'बिलवाल' अस्ति। पश्चिम शास्त्रीय संगीते अस्य रागस्य समानमं ' c major scale, Ionian mode' अस्ति।अथैव एवं रागं विविधानि नामनियुक्तम् च प्रसिद्धं अस्ति। इदं रागं अति मधुरं एवं नयभरितं अस्ति। अस्मिन् रागे बहु रचनानि कर्तुं अवकाशानि सन्ति।इदं रागं, अथा एव, भव्यानि मधुरानि च रचनानि संयोजयितुं अति सूक्तं अस्ति।
रचना एवं लक्षणानि
मुलुस्वामि दीक्षितर् महोदयस्य "नोट्टु स्वर​" इति द्वाविम्शतिः रचनानि अपि सन्ति ।
गमनार्ह लक्शणानि
संबंधित रागानि
समान्तर स्वराणि कारणात् धीरशङ्करागेण बहूनि जन्य रागानि सन्ति | अस्य रागस्य बहूनि जन्य रागानि सन्ति | अस्य रागस्य जन्य रागाणि स्वयम् बहु प्रसिद्धम् सन्ति | रसाणि आवाहयितुम् निर्वचयितुम् च तानि रागाणि सूक्त्म् सन्ति |
एषु रागयोः सर्वे स्वरानि सम अन्तर युक्तं सन्ति। अथैव एमानि रागानि मधुरार्थ विस्तारिैतुं, प्रयोगधितु, अन्थेषयितुं बहु सूवतं सन्ति। स्वर्विस्तारं कर्तु शङ्कराभरणं, च तोडि, कल्याणि, खरहप्रिय रागानि सुक्तं सन्ति।
जन्य शगानि
यदा ग्रहबेदं कुत्वा शङ्कराभरण रागस्व स्वरानि वर्गीयते, तदा पञ्च नद मेलकर्ता रागाणि लभ्यते। उदाहरणे, कल्याणि, हनुमतोडि, नटभैरवि, खरहरप्रिय​, हरिकाम्भोजि।
धीरशङ्कराभरणं रागं'बाण' पञ्चम चक्रे, पञ्चम रागं अस्ति। तस्य आरोहण- अवरोहणयोः च इदं रीत्यास्ति: आरोहणं: स रि२ ग३ म१ प द२ नि३ स अवरोहणं: स नि३ द२ प म१ ग३ रि२ स अस्मिन् रागे प्रस्तुतः स्वरानि सन्ति - शढ्जं, चतुशृति ऋषभं, अन्तर गान्धारं, शुद्धमध्यमं, पञ्चमं, चतुशृति दैवतं, काकलि निशादं च। इदं एकं मेलकर्ता रागं अस्ति।अथैव इदं एकं सम्पूर्णं रागं अपि अस्ति। पञ्चषष्ठिः मेलकर्ता रागं 'कल्याणि' रागस्य शुद्धमध्यमं समानरागं अस्ति
वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
उदाहरणे :
उदाहरणे : आरभी, अठाण​, बिलहरि, देवगान्धारि, हम्सध्वनि, कदनकुतूहल​, निरीश्ठा, शुद्ध सावेरी, पूर्णचन्द्रिका, जनरञ्जनि, केदारम्, कुरिञ्जि, नदरोज​, सरस्वति मनहोरि, नागध्वति इत्यादि रचनानि | बहूनि पण्डिनैः शङ्कराभरणरागे बहु र्चनानि क्रुतम् अस्ति |
संख्याशास्त्रम्
गणितशास्त्रे विविधविभागाः सन्ति। बीजगणितं, रेखागणितं, संख्याशास्त्रम् इत्यादिनी गणितशास्त्रस्य विविधशास्त्राणि। तेषु शास्त्रेषु संख्याशास्त्रस्य अतिमहत्वमस्ति। अस्मिन् शास्त्रे केवलं संख्यानां विषये चिन्तनम्, अभ्यासाः सन्ति । भास्कराचार्यः (भारतस्य सुप्रसिद्धः गणितशास्त्रज्ञः), गौस्स्, श्रीनिवास रामानुजन्, जि हार्डी, आय्लर् इत्यादयः सुप्रसिद्धाः संख्याशास्त्रज्ञाः।
आधुनिक संख्या शास्त्रग्नाः
१) P(5m+4) ≡ 0(mod 5)
प्राचीनसंख्याशास्त्रज्ञाः
संख्याशास्त्रम् अतिप्राचीनमस्ति। विश्वस्य सकलप्रदेशे संख्याशास्त्रज्ञाः सन्ति । तेषु प्रदेशेषु ग्रीस्, भारतः, चीना, इजिप्ट् इत्यादयः सुप्रसिद्धदेशाः(प्राचीनकाले)। यूक्लीड्, पैतागोरस्, ब्रह्मगुप्तः इत्यादयः सुप्रसिद्धाः प्राचीनगणितज्ञाः। ग्रीस् गणिततज्ञः यूक्लीड् सुप्रसिद्ध संख्याशास्त्रज्ञः। सः 'प्रैम्' संख्या विषयोपरि अत्युत्तम संशोधनम् अकरोत्। १,३,५,७,११,१३,१७,१९,२३,२९,३१......... इत्यादयः 'प्रैम्'(Prime number) संख्याः। पैतागोरस् इति गणितशास्त्रज्ञः 'पर्पेक्ट्' संख्याः विषयोपरि संशोधनम् अकरोत्। ६,२८....... उत्यादयः 'पर्पेक्ट्' संख्याः। भारतस्य सुप्रसिद्धः संख्याशास्त्रज्ञः भास्करचार्यः। तस्य शिष्यः ब्रह्मगुप्तोपि एकः सुप्रसिद्धः गणितशास्त्रग्नः। भास्करचार्यः 'पेल्स् ईकेशन्' विषयस्योपरि संशोधनम् अकरोत्। यदा 'x', 'y' च अस्ति, तदा पेल्स् ईकेशन् एवम् भवति। लघुत्तम|आय्लर् भस्करचार्य : " पेल्स् इक्वैषन् " विषयस्य सुलभ उत्तरम् अलिखत् ।
आधुनिक संख्या शास्त्रग्नाः
२) P(11m+6) ≡ 0(mod 11)
फर्माट्, इकार्ट, आयलर्, हार्डि, रामनुजन्, इत्यादया: आधुनिक संख्या शास्त्रग्नाः । भारतस्य सुप्रसिद्ध संख्या शास्त्रग्नाः श्रीनिवस रामानुजन् । स: अनेक विषयोपरि संशोधनम् अकरोत्। तषां विषये रामानुजान् "कन्टिन्युदड् फ़्राक्षन्" "पार्टिषन्" इत्यादय: प्रमुख विषयोपरि संशोदनम् अकरोत्। सकल संख्यनां "पार्टीशन्"  अस्ति। उदाहरणम् : P(1) = 1, P(2) = 2, P(3)= 3, P(4) = 5 P(5) =.... इत्यादय: । रामानुजम् तेषां विषयानां सम्बन्ध: अधिकृतेन संशोधनम् अकरोत्। एवम् अस्ति -
३) P(7m+8) ≡ 0(mod 7)
पश्चिम देशे सुप्रसिद्ध: शास्त्रग्नाः हार्डी, आय्लर् इत्यादय: । आय्लर् संख्या शास्त्रे सर्वश्रेष्ट संख्या शास्त्रग्नः। आय्लर् संख्या शास्त्रस्य सकल विषयोपरि अत्युत्तम संशोधनम् अकरोत्। आय्लर् महोदयस्य अत्यन्त प्रमुख संशोधनविषये एवम् अस्ति। १) प्रैम् संख्याः २) पार्टिशन्
५) जीट ⇒   (a = 1), (b = infinity) इत्यादयः। हार्डी ब्रिटिश् संख्या शास्त्रग्नः। सः रामानुजन् महोपाद्यायस्यः गुरुः। हार्डी २० शतमाने संख्या शास्त्रे प्रमुख संशोधनम् अकरोत्। सः संख्या शास्त्रस्य उपरि अनेक पुस्तकाः अलिखत्।अद्यः आंड्रू वैल्स्, मंजुळ् भर्गवः, इत्यादयः २१ शतमानस्य सुप्रसिद्धः संख्या शास्त्रग्नाः।
३)
लघुत्तम
४)
टिप्पणी
वर्गः:गणितशास्त्रम्
संख्या शास्त्रस्य उपयोगः
संख्या शास्त्रस्य अनेक उपयोगाः सन्ति। "क्रिप्टोग्रफि" इति विषयः संख्या शास्त्रस्य उपरि विद्वांस: अलिखत्। गूढाचारिणां क्रिप्टोग्रफि विषयं उपयोगम् अकुर्वन्।
एक संख्या शास्त्रज्न:, संख्या शास्त्रस्य उपरि एवम् अवदत्-" Mathematics is the Queen of Sciences, Number theory (संख्या शास्त्र:) is the jewel of mathematics"  ।
टिप्पणी
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अन्ताराष्ट्रीययोगदिवसः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://ksn.com/2014/09/27/india-leader-proposes-international-yoga-day/
http://www.world-yoga-day.org/cms/content/idea
सम्बद्धाः लेखाः
योगः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.internationalyogaweek.com/