cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भारतीयलिपयः
नामेतिहासः
आविष्कारात् पूर्वं पाश्चात्यपण्डिताः(यूरोपीयाः) खरोष्ठीलिपेः 'बैक्ट्रियन्', 'इंडो-बैक्ट्रो-पालि', 'एरियनो-पालि' इत्यादीनि नामानि दत्तवन्तः । ललितविस्तारः इति लिपिविषयकमातृकायां(Manuscript) ६४ उल्लिखितासु लिपिषु खरोष्ठी लिपेः नाम अस्ति । अस्य खरोष्ठीपदस्य व्युत्पत्तिविषये मतान्तराणि सन्ति । तेषु मतेषु 'प्रजलुत्स्की' महोदयस्य मतमेव सर्वाधिकमान्यम् । तस्य मतानुसारं 'खरपोस्त'(ऊखरपोस्त ऊखरोष्ठ) इति शब्दात् खरोष्ठीपदमागतम् । 'पोस्त' ईरान्-देशीयपदं यस्यार्थः 'चर्म' । भारतस्य उत्तरपश्चिमदिशि एकनगरदेवतायाः नामोऽपि 'खरपोस्त' इति अस्ति । चीनः-देशीयपरम्परानुसारम् ऋषिः 'खरोष्ठः' अस्याः लिपेः आविष्कारं कृतवान् । ततः लिपेः 'खरोष्ठी' इति नामप्राप्तिः ।
कालः
उत्तरपूर्वप्रदेशतः प्राप्तनिदर्शनेभ्य बुधैः अनुमीयते यत् खरोष्ठीलिपेः कालः प्रायः क्रैस्तपूर्वं चतुर्थशतकमासीत् । क्रैस्तपूर्वं तृतीयशतकतः क्रैस्तवीय तृतीयशतकपर्यन्तम् अस्याः लिपेः प्रभावः उत्तरपश्चिमभारते अधिकः आसीत् । परन्तु 'कुषाण'शासनकालानन्तरम् एषा लिपिः भारतखण्डतः बहिः चीनः-तुर्किस्तानं प्रति स्थानान्तरिता आसीत् । तत्र एकशतकपर्यन्तं खरोष्ठीलिपिः जीवितासीत् । क्रैस्तवीय पञ्चमशतकपर्यन्तम् एषा लिपिः लुप्तासीत् ।
खरोष्ठीलिपेः निदर्शनानि
खरोष्ठीलिपेः निदर्शनानि प्रस्तरशिल्पेषु, धातुनिर्मितभाण्ड-मूर्ति-पात्रेषु भूर्जपत्रादिषु उपलब्धानि । खरोष्ठीलिपेः प्राचीनतमलेखः तक्षशिलातः प्राप्तः । तथा प्राय समकालिकचत्वारः लेखाः पुष्कलावत्यामपि लब्धाः । परन्तु अस्याः लिपेः मुख्यक्षेत्रम् उत्तरपश्चिमभारतं तथा पूर्व-अफगानिस्थानमासीत् । मथुरातः अपि खरोष्ठीलिप्या उत्कीर्णः अभिलेखः प्राप्तः । दक्षिणभारतप्रदेशेष्वपि अस्याः लिपेः प्रभावः असीत् । मैसूरमण्डले स्थितात् सिद्दापुरतः प्राप्ताभिलेखः तदेव अनुमोदयति ।
खरोष्ठीलिपेः वैशिष्ट्यम्
खरोष्ठीलिपेः मुख्यवैशिष्ट्यम् अत्र अक्षराणां दक्षिणतः गतिः । इतरवैशिष्ट्यानि यथाक्रमम्-
ब्राह्मीलिपिः
Thumb|300px|left|ब्राह्मीलिप्यां शिलालेखः
प्रायः क्रिस्तोः पूर्वं षष्ठ- पञ्चमशताब्द्योः प्रागेव उपयुज्यमाना लिपिरियम् इदानीमुपलब्धासु लिपिषु प्राचीनतमा विद्यते । प्राचीनावशेषेषु अशोककालीनाः शिलाभिलेखाः प्रामुख्यं वहन्ति, ब्राह्मीलिप्या निबध्दत्वात् । ब्रह्मणा सृष्टा इयं लिपिः इति नः श्रद्धा । उक्तञ्च –
'''नाकरिष्यद्यदि ब्रह्मा लिखितं चक्षुरुत्तमम् । तत्रेयमस्य लोकस्य नाभविष्यच्छुभा गतिः ॥ - (नारदस्मृतिः ४-७०)'''
विवरणम्
रेखात्मिका इयं लिपिः तदनन्तरकालीनलिपीनाम् उत्पादिका आसीत् । प्रायः लेखकानां, लेखनसामग्रीणां च विभिन्नतायाः हेतोः, ब्राह्मीलिपितः अनेकाः लिपयः सम्भूताः । एवं यदा विभिन्नाः लिपयः समभूवन् तदा क्रमेण ब्राह्मीलिपिः विस्मृता । क्रिस्तोः अनन्तरं चतुर्दशे शतके फिरोज् शाह् तुगलख्, विशिष्टम् अशोककालीनं शासनस्तम्भद्वयं देहलीनगरं प्रति आनायितवान् । भारतीयान् पण्डितान् अन्यांश्च विदुषः तम् शिलाभिलेखं पठितुमसूचयत् । किन्तु न कोऽप्यपारयत् ब्राह्मीलिप्या निबद्धं शासनं पठितुम् । तदनन्तरकाले क्रिस्तोः अनन्तरं षोडशे शतके तच्छासनं पाठितुम् अक्बरोऽपि प्रयत्नमकरोत् । किन्तु सोऽपि निष्फलो जातः ।
क्रिस्तोः अनन्तरं १७८४ तमे वर्षे सर् विलियं जोन्स् महाशयः भारतीयसंस्कृतेः अध्ययनार्थं रायल् एषियाटिक् सोसैटि इत्याखां संस्थां प्रतिष्ठाप्य संस्थाद्वारा भारतीयलिपीनां, शासनानां, नाणकानां विविधभारतीयग्रन्थानां च अध्ययने प्रावर्तत । एतत्कारणात् अनेके विद्वांसः भारतीयेतिहासाध्ययने आसक्ताः अभूवन् । जेम्स् प्रिन्सेप् इत्याख्या प्रथमवारं क्रिस्तोः अनन्तरं १८३६ तमे वर्षे बहुशोधनं कृत्वा ब्राह्मीलिप्याः सर्वानपि वर्णान् अपठत् । तदनन्तरं भारतीयलिपिशास्त्राध्ययने बहवः विद्वांसः आसक्ताः शोधनम् आरेभिरे ।
भारतीयलिपीनां मूलस्रोतः
अक्षराणां विन्यासादिकं सूक्ष्मतया अवलोक्य इदानीन्तनभारतीयलिपीनां मूलस्रोतः ब्राह्मीलिपिः एव इति विद्वांसः निश्चितवन्तः । दक्षिणभारते विद्यमानाः लिपयः कन्नड, तेलगु, नन्दिनागरी, मलयालम्, तिगळारी, ग्रन्थलिपिः सिंहली इत्याद्याः लिपयः गुप्तकालीनब्राह्मीलिप्या सम्बन्धं वहन्ति । उत्तरभारते उपलभ्यमानाः शारदा, नेवारी, भोटिलिपिः, टाकरी, मैथिली, देवनागरी इत्याद्याः अपि शुङ्गकालीनब्राह्म्या, कुशानकालीनब्राह्म्या सह सम्बन्धं वहन्ति । एतासु लिपिषु काश्चन इदानीमपि उपयुज्यन्ते, काश्चन लिपयः इदानीं नैव उपयुज्यन्ते । किन्तु एताः सर्वाः अपि पूर्वम् उपज्यन्ते स्म इति पाण्डुपत्राणां (Manuscript) अवलोकनेन ज्ञायते ।
एवं भारतस्य प्राचीनब्राह्मीलिपेः अर्वाचीनाः लिपयः उत्पन्नाः इति सुस्पष्टम् ।
व्यञ्जनवर्णाः
Thumb|300px|सारनाथस्थितः अशोकशिलालेखः
ब्राह्मीलिपेः यूनिकोड सङ्केतः
वर्गः:लिपयः
वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानम्
वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानम् भारतदेशस्य पश्चिमवड्गः इति राज्यस्येकं राष्ट्रीयोद्यानम्। उद्यानमिदं पश्चिमबड्गस्य उत्तरदिशि स्थितवक्सागिरौ वर्तते। उद्यानमिदं प्रायः 760 वर्गकिलोमिटरपर्यन्तं विस्तृतमस्ति। राष्ट्रियोद्याने अस्मिन् व्याघ्रसंरक्षणकेन्द्रमेकमस्ति।अत्र व्याघ्रः, मार्जारविशेषश्च रक्तवर्णीयवृकश्च दृश्यन्ते।
स्थानपरिचयः
वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानमं पश्चिमवड्गस्य आलिपुरदुयारः इति जिलायां स्थितमस्ति। अस्य उत्तरसीमा भारत-भूटान इति अन्तर्राष्ट्रीयसीमापर्यन्तं अपि च सिन्धुलापर्वतपर्यन्तमस्ति। सिन्धुलापर्वतः अपरस्मिभागे भुटानस्य फिपसु इति वन्यपशुसंरक्षणारण्यमस्ति। उद्यानस्यास्य पुर्वदिशि पश्चिमवड्ग-असमराज्यसीमा वर्तते, अपि च तत्र अासामस्य मानसराष्ट्रीयोद्यानमस्ति। दक्षिणदिशि 31् संख्यकःराष्ट्रीयमार्गः अस्ति। दक्षिण-पश्चिमदिशयोः स्थितयोः चिलापातारण्य- जलदापाडाराष्ट्रीयोद्यानयोः मध्ये एकं हस्त्यासंरक्षणकेन्द्रमस्ति। राष्ट्रियोद्यानमिदं समुद्रतलात् 152-1755 मि. पर्यन्तमुपरि अस्ति। अस्योद्यानस्य अन्तस्थात् पाना, डिमा, रायताक्, वाला, गावुरवासरा, सड्कोष इत्यादयाः नद्यः प्रवहमानाः सन्ति।
वनसंरक्षणस्येतिहासः
१९८३ तमे वर्षे देशस्य १५ व्यघ्रसंरक्षणकेन्द्रनाम्नि वक्साव्यघ्रसंरक्षणकेन्द्रं स्थापितम्। १९८६ तमे वर्षे संरक्षितवनाञ्चलस्य ३१४.५२ वर्गकिलोमिटर परिमितस्थानं नीत्वा वक्सावन्यप्राणिसंरक्षणकेन्द्रं अस्थापयत्।१९९१ तमे वर्षे इतोऽपि ५४.४७ वर्गकिलोमिटर स्थानं वक्सावन्यप्राणिसंरक्षणकेन्द्रेण सह योजितम्। वक्सावन्यप्राणिसंरक्षणकेन्द्रस्य स्थापनान्तरं पश्चिमवड्गसर्वकारपक्षतः उद्यानमिदं राष्ट्रीयोद्यानं भवतु इति इच्छां प्राकटीकरोत्, अपि च तदन्तरं इतोऽपि ११७.१० वर्गकिलोमिटार परिमितस्थानं पुनः वर्धितम्।१९९७ तमे वर्षे पश्चिमवड्गसर्वकारेण वक्सावनं राष्ट्रीयोद्यानमिति उदघोषितम्।
वक्सादुर्गः
वक्सा-राष्ट्रीयोद्याने वक्सादुर्गः इति एकः पुरातनदुर्गः अस्ति। दुर्गस्य़ विस्तारं २६०० वर्गफुट इति अस्ति। तस्मिन् दुर्गे व्रिटिशशासनकाले नेताजि सुभाषचन्द्रबोसमहोदय़ः गृहवन्दिरुपेण अासन्। तदतिरिच्य़ वक्सा-राष्ट्रीयोद्याने एकं शिवमन्दिरमस्ति। तत्रस्थाः जनाः मन्दिरमिदं पवित्रमिति मन्वन्ते।
ऊद्भिद प्राणीश्चः
ऊद्भिदः अस्मिन् उद्य़ाने त्रिशताधिकाः(300) वृक्षाः,पञ्चाशतोधिकोद्विशतम्(250) गुल्मवृक्षाः,चर्तुशतम्(400) ओषधिवृक्षाः, दशप्रकारकाः(10)वेनुवः ,पञ्चाशतोधिकशतम्(150) अर्किडवृक्षाः,शतप्रकारकाः(100) तृणानि ,त्रिंशताधिकशतम्(130)। जलजवृक्षाः दृश्य़न्ते। इतोऽपि षष्ट्य़ाधिकशतप्रकारकाः(160)फार्णवृक्षाः अपि दृश्य़न्ते।वृक्षेषु शाल,चाँपा, गामारः,शिमुलः,चिक्रेसि इत्य़ादय़ाःप्रसिद्धाः। प्राणीः अस्मिन् उद्य़ाने हस्ति- व्य़ाघ्र-,गऊर-,वन्य़शुकर-सम्बरमृगाःदृश्य़न्ते।अपि च अत्र अष्टचत्वारिंशतोधिकद्विशतम्(284) पक्षिणः सन्ति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य प्रसिद्धस्थानानि
सारनाथम्
सारनाथं किञ्चन बौद्धकेन्द्रम् वाराणसीतः दशकिलोमीटर् दूरे बौद्धनां प्राचीनं केन्द्रम् अस्ति । गौतमबुद्धः स्वप्रथमोपदेशम् अत्रैव कृतवान् ।बोधगयायां ज्ञानप्राप्तेरनन्तरं  वारणासीम् आगतवान् ।अनन्तरम् अत्र सारानाथे वास  कृतवान् । क्रिस्ताब्दे ६४० समये अत्र २५०० पूजाकर्तारः, अशोकस्तम्भः, १००मीटर् उन्नतः स्तूपः च आसीत् । मोगल वंशीयानां प्रशासनकाले अनेके स्मारकाः नष्टाः अभवन् । भारतीयसर्वेक्षनविभागे अस्य अवशेषाः सन्ति ।भारतस्य राष्ट्रियलाञ्छने विद्यमानः चतुर्मुखसिंहहः अस्मात् एव उद्धृतः अस्ति। अत्र अशोकनिर्मितः धमेकास्तूपः अर्धगोलाकारः ९३ पादोन्नतः च आसीत् । धर्मराणिस्तूपसमीपे अशोकः ध्यानासक्तः आसीत् । मुख्यमन्दिरस्य पूरतः स्तम्भः निर्मितः आसीत् । सारानाथस्य आर्कियालाजिकल् वस्तुसङ्ग्रहालये मौर्याणां कुशानानां गुप्तानां कालस्य मूर्तयः सन्ति । गणेशसरस्वतीविष्णुः इत्यादीनां मूर्तयः अपि अत्र सन्ति । आधुनिककालेऽपी सारानाथक्षेत्रं किञ्चन दर्शनीयं क्षेत्रमस्ति ।
चित्रशाला
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:बौद्धधर्मः वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चण्डपत्नी
दैवभक्तिः, पितृभक्तिः इत्यादयः केवलं विद्वत्सु, विद्यावत्सु, ऋषिमुनिषु भवन्ति वा ? अन्येषु सामान्येषु न भवन्ति किम् – इति सन्देहाः अनेकेषां मनसि आगच्छेयुः । किन्तु न तथा भवति ।  भक्तिः तु सर्ववर्गाणां जनेषु अपि अस्ति । निम्नस्तरीयेषु व्यक्तिषु अन्धश्रद्धा स्यात् ।  किन्तु श्रद्धाभक्तीनां न तत्र कापि न्यूनता ।  रामायणस्य गुहः, शबरी इत्यादयः वस्तुतः विद्यावन्ताः न । किन्तु तेषां दैवभक्तिः तु अनन्या । अत्र व्याधं कण्णप्पम् अपि उदाहरणार्थं योजयितुं शक्नुमः ।  स्त्रीषु अपि एतादृश्यः अनेकाः सन्ति ।  तासु चण्डपत्नी अन्यतमा । एतस्याः निजनामधेयं न जानीमः एव । एतां चण्डपत्नी इत्येव सर्वे जानन्ति ।
भगवद्भक्तः चण्डः
पाञ्चालदेशस्य राजा सिंहकेतुः मृगयार्थं प्रस्थितवान् आसीत् । तेन सह अनेके निपुणाः व्याधाः, सामन्ताः, सैनिकाः च आसन् ।  महाराजः स्वस्य अश्वम् अग्रे अग्रे नीतवान् ।  सर्वे तस्य पृष्ठतः अवशिष्टाः अभवन् ।  किन्तु तरुणः कश्चित् वक्रमार्गेण गत्वा महाराजेन मिलितवान् ।  तस्य व्याधस्य नाम 'चण्डः’इति । सामान्यतः चण्ड मृगयासमये महाराजेन सह एव भवति स्म । सः समीपे अस्ति चेत् अपायः न भवति इति विश्वासः महाराजस्य आसीत् । सर्वदा राज्ञा सह भवति इत्यनेन महाराजेन सह चण्डः निस्सङ्कोचेन व्यवहरन् सम्भाषणं कुर्वन् भवति स्म । महाराजस्य अश्वः अग्रे गच्छन् आसीत् । अरण्यस्य विषये सुपरिचितः चण्डः अग्रे गत्वा अश्वं दीर्घचक्राकाररूपेण भ्रामयित्वा प्रत्यागन्तव्यम् इति ज्ञातवान् आसीत् । अतः सः ऋजुमार्गं गृहीत्वा गतवान् ।	गुल्मानां द्वारा निबुसीकृत्य अग्रे गतवान् । तस्मिन् अरण्ये शिथिलावस्थायां किञ्चन शिवमन्दिरम् आसीत् । तस्मिन मन्दिरे  भगवतः शङ्करस्य बहुसुन्द्रः लिङ्गरूपी विग्रहः आसीत् । चण्डः बहुवारं तं विग्रहं  दृष्टवान् आसीत् ।  मृगयासमये बहुवारं देवस्थानस्य कोणे आश्रयं प्राप्नोति स्म । अद्य तस्य पुराकृतपुण्यस्य प्रकटनं जातम् आसीत् इति भाति । आशुतोषभगवान् तस्मिन् कृपां दर्शितवान् आसीत् । यदा सः मन्दिरस्य समीपे गच्छन् आसीत् तदा तस्य मनसि काचित् भावना आगता । 'अत्र, एतस्मिन् अरण्ये कोऽपि भगवतः पुजां न करोति । अरण्यस्य पशुपक्षिणः देवालये स्थित्वा देवाय कष्टं यच्छन्ति ।  अहं यदि एतां मूर्तिं मया सह नेष्यामि तर्हि मम इच्छानुसारं भगवतः पूजां कर्तुं शक्नोमि किल?.....आम्…….आम्…..तदेव उत्तमम् ’ इति । इति निश्चित्य तं देवालयं प्रविश्य, तत् लिङ्गं स्वीकृत्य ततः बहिः आगतवान् ।
महाराजद्वारा पूजाविधेः उपदेशः
महाराजेन मिलति । महाराजः प्रश्नार्थकदृष्ट्या तं यदा पश्यति तदा चण्डः वदति  -“महाराज ! अत्र पश्यतु, भगवतः शङ्करस्य कियान् सुन्दरः विग्रहः ! एतस्मिन् वने अस्ति चेत् कः वा एतस्य पूजां करोति ? अतः एतम् उन्नीय आनीतवान् अस्मि । किन्तु भगवतः पूजा कथं करणीया इत्येव न जानामि । अतः भवान् कृपया कथं पूजनीयम् इति पाठयतु ।  तथैव अहं प्रतिदिनं एतस्य पूजां करोमि” इति । सः कठिनः मार्गः आसीत् । अश्वः शनैः शनैः गच्छन् आसीत् ।  महाराजः एवं वदति,“भवान् बहु उत्तमं कार्यं कृतवान् अस्ति । एतस्मै देवाय प्रतिदिनं स्नानं कारयतु । किञ्चन् उन्नतासनं कृत्वा तस्य उपरि एतं स्थापयतु । एतस्मै चन्दनं न लेपयतु ।  चिताभस्म लेपयतु ।  यतः ईश्वराय चिताभस्म एव प्रियम् । अतः प्रतिदिनं तदेव अर्पयतु । बिल्पपत्राणि, पुष्पाणि च अर्पयित्वा सुगन्धद्रव्यानां धूपं स्थापयतु ।  अनन्तरं दीपेन मङ्गलारतिं कृत्वा भवान् प्रतिदिनं यद् भोजनं करोति भगवते तस्य नैवेद्यं करोतु ।  पूजानन्तरं तस्य देवस्य पुरतः नृत्यनैवेद्यं करोतु ।  यतः नृत्यम् इत्युक्ते भगवतः शङ्करस्य बहुप्रियम् ।  सः एव नटराजः किल ? जागरूकः भवतु, शङ्कराय चिताभस्म एव लेपयतु । अन्यत् भस्म सः न इच्छति” इति ।महाराजः धार्मिकव्यक्तिः आसीत् । चण्डस्य मुग्धतां दृष्ट्वा सः हसति स्म ।  व्याधानां नृत्यं दृष्टवान् आसीत् ।  तदपि तस्य स्मरणे आगतम् । भगवतः पूजा इदानीं स्वयमपि कर्तुं शक्या इति चण्डः चिन्तितवान् । हस्तौ योजयित्वा महाराजं नमति । ततः प्रत्यागमनानुक्षणं चण्डः स्वस्य कुटीरं प्रति आगत्य कस्मिञ्चित् कोणे सम्यक मार्जयित्वा तत्र काञ्चित् मृत्तिकावेदिकां निर्माय, तस्य उपरि लिङ्गं संस्थापितवान् । तत्र परितः सर्वत्र वृक्षाः अधिकाः आसन् इत्यनेन बिल्वपत्रानां, पुष्पाणां च न्यूनता नासीत् ।  कदाचित् समीपस्थं श्मशानं गत्वा कण्डोलपूर्णं चिताभस्म आनीतवान् ।  तद् तु  सप्ताहान् यावत् उपयोक्तुं शक्नोति स्म । एवं चण्डः नियमितरूपेण पूजां कर्तुम् आरब्धवान् । प्रतिदिनं प्रातः उत्थानानुक्षणं स्नानं कृत्वा, शुभ्रः भूत्वा देवस्य पूजायां निरतः भवति स्म । चण्डमारुतः भवतु, वृष्टिः आगच्छतु, मन्त्री अथवा राजा आह्वयतु देवपूजां विना बहिः प्रस्थानं न करोति स्म । पूजासमये पत्नीमपि पार्श्वे उपवेष्टुं वदति स्म । तस्यै पूजाविधेः परिचयं कारयति स्म । अन्यकारणेन यदि स्वयं गृहे न भवति तर्हि भगवतः शङ्करस्य पूजा कथं भवेत् इति उक्तवान् आसीत् । तथा पूजाकरणसमये कोऽपि विघ्नः न भवेत् इत्यपि उक्तवान् असीत् ।
पत्युः सहचारिणी चण्डपत्नी
कदाचित् तस्मिन् दिने चिताभस्म समाप्तम् आसीत् । अतः चण्डः तस्मिन् दिने प्रातः एव चिताभस्मनः आनयनार्थं श्मशानं प्रति गन्तव्यम् आसीत् ।पूर्वदिने राजा चण्डं कार्यार्थं राजगृहम् आहूतवान् आसीत् ।  तत्रत्यकार्ये निमग्नः सन् विलम्बेन गृहं प्रति प्रत्यागतवान् । अतः चिताभस्म आनेतुं न शक्तवान् । रात्रौ महती वृष्टिः इति कारणात् भूमिः सम्पूर्णरूपेण आर्द्रा आसीत् । श्मशाने भस्म कुत्र भवति ? सर्वं जले निमज्जितं भूत्वा गतमासीत् । चण्डः सर्वत्र धावन्  अन्विष्यति ।  कुत्रापि तस्मै भस्म न लभ्यते ।  अतः निराशः भूत्वा गृहं प्रत्यागतवान् । खेदेन, पश्चात्तापेन तस्य नेत्रयोः अश्रूणि प्रवहन्ति स्म ।  कुटीरं प्रति आगत्य शिरसि हस्तं संस्थाप्य उपविष्टवान् । "किमर्थं दुखितः अस्ति ? “ इति चण्डपत्नी पृच्छति । "अहं कश्चित् भाग्यहीनः “ इति वदति चण्डः । "किमर्थम् ? किम् अभवत् वदतु” इति चण्डपत्नी प्रतिपृष्टवती । "सर्वत्र अन्विष्टं चेदपि चिताभस्म न प्राप्तम् ।  तेन विना कथं भगवतः पूजां करोमि ? तस्य पूजां विना अहं कथं जलपानं करोमि ? मम उपवासविषये चिन्ता नास्ति । किन्तु भगवते पूजा, नैवेद्यं च न भवति किल इति चिन्ता” इति व्याधः दुःखेन उपविष्टवान् । अयस्सदृशे शरीरे एतावत् भावनात्मकं, कोमलं हृदयं कथं स्यात् इति कः वा ज्ञातुं शक्नोति ?
भगवतः अनुग्रहः
अद्य तस्य हृदये अपूर्वसद्भावनायाः उदयः अभवत् । देवाय नैवेद्यस्य समर्पणं कृत्वा उन्मत्तः इव भगवतः सम्मुखे नर्तनम् आरब्धवान् ।  ततःपूर्वं पति- पत्न्यौ मिलित्वा भगवतः पुरतः नृत्यं कुर्वन्तौ आस्ताम् ।  किन्तु अद्य सः एकाकी आसीत् ।  एतेन तस्य दुःखम् अधिकम् अभवत् । नृत्यं कुर्वतः चण्डस्य आश्चर्यं भवति । नेत्रयोः अविश्वासं कुर्वन् इव पश्यति । तस्य पार्श्वे, यथापूर्वं नृत्यं कुर्वती अस्ति तस्य पत्नी । एषा भ्रान्तिः तु न स्यात् किल इति चिन्तयन् पृच्छति –“ अहं स्वप्नं  पश्यन् नास्मि किल् ? भवती अत्र कथम् आगतवती ? भवती अग्नौ दग्ध्वा भस्मीभूता खलु” ? इति । "कुतः स्वप्नः ! भवतः दासी अहं भवतः पुरतः एव स्थितवती अस्मि ।  अहं कदा अग्निप्रवेशं कृतवती .. कदा मम जीवः गतः इति किमपि स्मरणे नास्ति…. “ इति पत्युः वचनेन आश्चर्यचकिता चण्डपत्नी अवदत् ।  तयोः दम्पत्योः अपारम् आश्चर्यम् अभवत् ।  तयोः आश्चर्यगमनात् पूर्वम् अकस्मात् काचित् अशरीरवाणी श्रूयते "भवन्तौ द्वौ अपि कैलासं प्रविशताम् ।  भगवान् शङ्करः भवन्तौ स्मरन् अस्ति” इति । किञ्चन दिव्यं विमानम् आकाशात् तयोः कुटीरस्य समीपम् आगत्य अवतरति । दूतः तौ द्वौ अपि स्वीकृत्य याने उपवेशितवान् ।  अनुक्षणं तद् दिव्यविमानं गगनमार्गेण उपरि गच्छति ।
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ज्यौतिषायुर्वेदौ
ज्यौतिषायुर्वेदयोः अङ्गाङ्गिभावः
कलिमलिनेस्मिन्नपि काले नवीनविद्याविलेपविलोपितप्रायः प्रत्नप्रबन्धरत्नसत्परम्पराजाले सहृदयहृदयहारिणी गीर्वाणी वाणी नरीनर्ति क्वचित् क्वचित् कविपण्डितधौरेयाणां विरलविरलानां वदनारविन्दनाट्यरङ्गेष्विति महदिदं प्रमोदस्थानम् अस्माकं वेदवेदाङ्गविदुषां सहृदयानाम्। तत्रापि वैदिकसाहित्यं नितरां सुश्लाघ्यं सार्वकालिकमित्यत्र नास्ति संशीतिलेशोऽपि प्राचामर्वाचां विपश्चिदपश्चिमानां मनस्सु । तन्मध्येऽपि
इति भास्कराचार्योक्त्यनुसारेण वेदनेत्रभूतायाः ज्योतिर्विद्यायाः परममुख्यवेदाङ्गत्वं एव न सिद्ध्यति, अपि तु - यथा – मेषसिंहधनूंषि - अग्निगुणकाः,
मिथुनतुलाकुम्भाः -  वायुगुणकाः,
कर्कवृश्चिकमीनाः -   जलगुणकाः,
सर्वेषाम् अवश्यम् शब्दगुणकत्वात् सर्वे आकाशगुणकाः एव इति न पृथगुक्तिः ।
ज्योतिश्शास्त्रानुगुणं व्यक्तेः जन्मराशितः अर्थात् यत्र चन्द्रः भवति, ततश्च गृहात् वयं तद्व्यक्तेः स्वभावं शरीरस्वरूपञ्च विज्ञातुं शक्नुमः । यद्यपि न हि वयं तद्व्यक्तिताव्यत्यासकरणे पारयेम तथापि तत्तद्व्यक्तिस्वभावपरिज्ञाने तथा तच्छरीरानुगुणाहारविहारादिविज्ञाने समर्था भवेम । यथा- यदि कश्चन सिंहराशौ जातः यस्मिन्सूर्यः वृश्चिकः च वर्तेयातां तर्हि अवश्यं वयं जानीमः यत्सः मानवः पित्तदोषजनितानि क्षतानि, ज्वालापट्टिकाः अम्लाजीर्णादयः तस्मिन्भवेयुरिति । तत्र तावत्द्वादश राशयः सन्तीति सर्वेऽपि जानन्त्येव । तत्र प्रत्येकः राशिः गृहं वा मनुष्यशरीरस्य प्रत्येकाङ्गं प्रतिनिधत्ते इति ज्ञातव्यमस्माभिः । यथा मेषः,प्रथमगृहं च शिरसः मुखस्य च प्रतिनिधिरस्ति । अर्थात्तेन राशिना शिरसः लक्षणं मुखलक्षणं वा तद्व्यक्तेर्विज्ञातुं सुशकाः भवेम । एवमेव कण्ठादीनां स्वभावान्द्वितीयादिना राशिना विजानीमः । न केवलं प्रथमगृहात्कस्यचन पुरुषस्य ज्योतिर्विद् आरोग्यविषयान् जानाति अपि तु षष्ठगृहात् च । तथैव अष्टमात् तत्पुरुषस्य चिरकालिकरोगांश्च सम्यग्विदितवान् भवति । द्वादशगृहपरिवीक्षणात् हि पूर्वदृष्टानां रोगाणां परिहारः साध्यो वा न वा, कथञ्च साध्यः इत्यादि विमृशति ज्योतिश्शास्त्रज्ञः । न केवलमेतावन्मात्रं किन्तु तद्तद्राशिगतभावानां नवांश-द्वादशांशादीनां च पर्यवेक्षणात् इतोऽपि स्पष्टं भवति यत्सः रोगः उन्मूलनयोग्यो वा आनुवंशिकत्वात् अनुन्मूलनस्वभावो वा इति ।
आयुर्वेदस्तु न केवलं रोगनियन्त्रणशास्त्रं, परन्तु आनुवंशिकरोगाणाम् अपहारिशास्त्रमपि । तथा च ज्योतिश्शास्त्रेण रोगिणां रोगस्वभावं, रोगोन्मूलनसाध्यतां सम्यक् विज्ञाय आयुर्वेदचिकित्सकः योग्यः समर्थो वा वैद्यः भवितुंप्रभवति ।  ज्योतिश्शास्त्रेण न केवलं रोगलक्षणानि विजानीम अपि तु रोगाणां तथागतकारणान्यपि । तेन ‘मूले कुठारः’ इति ख्यात्यनुसारेण रोगकारणोन्मूलने रोगकारणनिःसारणे वा वैद्याः प्रयतन्ते । वात-पित्त-कफादिदोषाणां समस्थितिरेव देहसुस्थितिः आरोग्यकरः परिसरः वा इति सर्वैः ज्ञातन्ननु ! दोषैस्सह रोग्यसहकारिगुणानां मेलनं देहे यदा भवति तदा सः नरः ‘स्वस्थः’ इति अभिधीयते। राशीनां, राश्यधिपतीनां च सम्यग्विज्ञानात् तादृशं समतोलनं साधयितुंप्रभवेम । राशिष्वपि शुष्काः, सिक्ताः, वायव्यश्चेति त्रैविध्यंवर्तते सूर्यः, शनिः, मङ्गलश्च - शुष्कराशयः गुरुः,चन्द्रः, शुक्रश्च - सिक्तराशयः शनिस्तुवायुगुणप्रभवश्चेति सर्वे एवं प्रकीर्तिताः । एवञ्च शुष्कराशिगतलग्नवान् पुरुषः अवश्यं शुष्कस्वभावदेहवानिति ज्ञायते। तेन तद्देहानुगुणाः ओषधयः आयुर्वेदविज्ञानिना उपयोक्तुं शक्यन्ते । एवमेव सामान्यतः जातके द्वितीयं गृहं आस्यं प्रतिनिधत्ते । कः पुरुषः कीदृशाहारस्वीकर्ता अथवा कीदृशाहारस्वीकरणाय योग्यः इति द्वितीयगृहपरिवीक्षणात्ज्योतिष्मान्ज्ञातुं प्रभवति  । यदि शुष्काः राशयः द्वितीये गृहे बहुकालंयावत् तिष्ठेरन् तदा तेन तत्पुरुषेतेस्वरकर्कशतां, कण्ठशुष्कतां दर्दुरताञ्च जनयेयुरिति च विजानीयात् । कदाचित् वातसम्बन्धिरोगान् ततश्च मलबद्धताञ्च जनयेयुरिति च सुज्ञातवान्भवेत् । एवञ्च देहाङ्गपरिविज्ञानात्,  देहस्थरोगज्ञानात् रोगिभ्यः ज्योतिश्शास्त्रं रोगोपशमनार्थम् अथवा अरुग्णतासम्पादनार्थं के च हारविहारव्यवहाराः मनुष्यैः पालनीयाः इति उपदिशति अथवा तद्विषये अस्मान्सम्यक् निबोधयति । एवञ्च ज्योतिश्शास्त्रं न केवलं कालनिर्णायकं होराशास्त्रमेव अपि तु योगक्षेमशास्त्रञ्च मुख्यतः । यतो हि ‘अप्राप्तस्य प्राप्तिरेव योगः’ तथा ‘प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः’  इति शास्त्रविहितलक्षणानुसारेण सकलसौभाग्यारोग्यादिप्रापकं, प्राप्तारोग्यभाग्यस्य संरक्षणोपायसूचकशास्त्रञ्च इति अहो वैशिष्ट्यमस्य लगध-वराहमिहिर-भास्करादिप्रणीतस्य वेदाङ्गशास्त्रस्य इति आस्तां तावत् पल्लवतल्लजकल्पानल्पकल्पनेन ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डा सम्पूर्णानन्दः
इयम् वाराणसी नगरि त्रयस्त्रिशत्काेटिदेवानाम आवासभुमिः ,भगवत्या भागिरथ्याः सीकराम्भाेभिः पवित्रा, विश्वविद्यालयत्रयाणां जननी, महात्मनो गौतमबुद्धस्याश्रयप्रदात्री च शम्भाेस्त्रिशूलाग्रवर्तिनीचिराद् विराजते । एतादृशीनगर्याम् कायस्थपरिवाऱो पराेपकारपरायणास्य धर्मिकभावनापरिपुष्टसम्स्कारस्य श्रीमताे विजयानन्दमहाेदयस्य सद्मनि १८९० ईशवीयाब्दे जनवरीमासस्य प्रथमतारिकायाम् श्रीसम्पूर्णानन्दस्य जन्म अभवत्। पुत्रे पितुः सर्वतेमुखि प्रतिभा भवति, इत्युक्तेरनुसारम् न केवलमेतेन पितुःरुत्तराधिकार एवाधिगतः अपितु तस्य सर्वे शीलविनयादिगुणा अपि आत्मसात्कृतः।
सम्पूर्णानन्दः काश्यामेव प्रारम्भकीः सर्वविद्या अधिगतवान् । तदनन्तरम् विज्ञानस्याेच्चशिक्षाम् प्राप्तुकामः अयम् प्रायागनगरे स्वकीय अध्ययनम् प्रारब्धवान्। तत्र स्थिताेयम् बी एस सि परीक्षामुत्तीर्य स्नातकोत्तराम् एल टी इति दीक्षामपि अग्रहीत् । छात्राजीवनम् सपरिश्रमम् व्यतीत्य लभ्धोपाधिः इन्दाेरनगरीय विद्यालये विज्ञान अध्यापक पदेयम् नियुक्तः। स्वकीय अध्यापनकोशलेन छात्राणाम् मनेविनाेदपुरः सरम् तेषाम् ज्ञान विज्ञान सर्वकालम् प्रयततेस्म । तदनु वृन्दावने पश्चात् पुनः काशिम् परावृत्य काशिविद्यापीठे अध्यापनमकराेत् । आसीत् तदानीं भरतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनस्य महान् उग्र रूपः।
तदा गान्धिमहाेदयः एतस्य राजनीतिविषयिणाम् अभिरुचिम् विज्ञाय तमाहूतवान् । अयमपि स्वकीयाम् आजीविकाम् सहसा विहाय महात्मनः पथानुवर्ती जातः । अन्ये तात्कालिक नेतृभिः सह कार्येन वाचा मनसा निरन्तरम् प्रयतमानेन अनेन गान्धिने बहुसाहाय्यं प्रदत्तम् । राजनीतिकार्येषु संलग्नाेपि अयम् यथावसरम् स्वाध्यायपरायणः अभवत्। अस्य लिखिता निबन्धाः विद्यालयानाम् महाविद्यालयानाम् च पाठ्यक्रमेषु निर्धारिताः सन्ति । एतस्य हिन्दीभाषा सम्स्कृतनिष्टा महन्महत्त्वमावहति। दार्षनिकविषयेषु सामान्यविषये अपि च अनेन ग्रन्थरचना व्यधायि । येषाम् सन्ख्या प्रायः चतुर्दशाधिका वर्तते ।
नासदीयसूक्ते अनेन विदूषा सर्वाेत्तमा टीका लिखिता । अस्य वेदभाष्यस्य सर्वप्रथमः टीकाकारः श्रीसम्पूर्णानन्दमहाभाग एव नान्यः । 'आर्याें का आदी देश ' ग्रन्थः एेतिहासिकगवेषणापूर्णः विराजते। श्रीसम्पूर्णानन्दाे यादृग्गम्भीरस्वभाववान् आसीत् तादृगेव गहनविषयेषु अनेन लेखाः अपि लिखिताः । अतएव एतल्लिखितलेखानां भाषा गहना भावाश्च विशदाः सन्ति । इत्त्थम् एषः मनस्वी स्वकीयगम्भीराय अध्ययनाय, मननाय, चिन्तनाय च सुप्रसिद्द्ः। 'समाजवाद' नामकपुस्तकमधिकृत्य केन्द्रीयसर्वकारेण एतस्मै 'मङग्लाप्रसाद' पारिताेषिकः सादरम् समर्पितः ।
अयम् महानुभावाः स्वातन्त्रताप्राप्तेरनन्तरम् उत्तरप्रदेशस्य 'मुख्यमन्त्रि' पदे ससम्मानम् नियुक्ताेभवत् । पन्चवर्षाणि यावत् तत्पदस्य सम्यक्तया सन्चालनम् अनेन कृतम्। उत्तरप्रदेशीयमुख्यमन्त्रित्वकालं समाप्य अयम् राजस्थानप्रदेशस्य 'राज्यपाल्' पदे नियुक्ताेभवत्। अस्य एव मनाेरथशतेः समुत्पन्नः 'वारणासेयसम्स्कृतविश्वविद्यालयः' विराजते । यः काश्याः आध्यात्मिकीं शाेभां पुष्णाति। अयम् सम्प्रति एतस्यैव नाम्ना विश्वप्रसिद्धाेस्ति । वेदानाम् ,न्यायस्य, व्याकरणस्य, दर्शनस्य ,ज्याेतिषशास्त्रस्य, शिक्षाशास्त्रस्य, आयुर्वेदस्य बाैद्धसाहित्यस्य , विदेशीयभाषाणाम् विज्ञानप्रभृतिविषयाणाञ्च सविधि शिक्षां दीक्षाञ्चाधिगत्य अत्रत्यस्नातकाः दिगन्तेषु एतस्य यशः विस्तारयन्ति ।
पर्यन्ते, महानुभावाेयम् ईश्वरभक्तिपरायणाः सन् स्वाध्यायेन काश्यां स्वकीयं चरमं कालं गम्यन् १९६८ ईशवीयाब्दे एेहलोकिकीं लीलां परिसमाप्य नश्वरं पान्चभाैतिकन्च शरीरं विहाय शिवसायुज्यतां गतः । एतस्य लघुभ्राता श्रीपरिपूर्णानन्दमहाेदयः शरीरेण कृशः अपि प्रतिभया तादृशेव विलसति । एतदर्थम् श्रद्धाञ्जलिरूपेण निबन्धकतुः सूक्तिरेषा प्रस्तूयत -
ref : www.samskrutam.com
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् (योगसूत्रम्)
व्यासभाष्यम्
तदवस्थे चेतसि विषयाभावाद्बुद्धिबोधात्मा पुरुषः किंस्वभावः ? इति— स्वरूपप्रतिष्ठा तदानीं चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये । व्युत्थानचित्ते तु सति तथापि भवन्ती न तथा ॥३॥ कथं तर्हि ? दर्शितविषयत्वात्—
विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः
दिल्ली संस्कृत साहित्य अकादमी, दिल्ली-सर्वकार-द्वारा समायोजिष्यमाणे त्रिदिवसीये अखिल-भारतीय-संस्कृत-सम्मेलने प्रस्तोतुं निबद्धः शोधालेखः - विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः .................................................................................................................................                                               प्रस्तोता – प्रो. कमलेशकुमार छ. चोकसी संस्कृतविभागः, भाषासाहित्यभवनम् , गुजरात विश्वविद्यालयः , अमदावाद – 380009 (गुजरात) प्रस्तावना – वैदिकसमाजे जन्मतः मरणपर्यन्तम् षोडशसंस्काराणाम् विधानम् पुराकालतः एव प्रवर्तते । यद्यपि गच्छता कालेन तेषु बहवः संस्काराः सामाजिकजीवनतः विलुप्ताः सन्तः अधुनातने समाजे न दृश्यन्ते । ते तु सम्प्रति पुस्तकस्था एव सन्तः दृश्यन्ते, तथापि तेषु केचन संस्काराः अद्यावधिः समस्ते∫पि समाजे प्रवर्तमानाः सन्तः समाजस्थाः सन्तीति विदितचरमेव विदुषाम् । एतादृशेषु प्रवर्तमानेषु संस्कारेषु एकतमः विवाहसंस्कारः ।
अस्य विवाहसंस्कारस्य प्रवर्तमान-भारतवर्षीयसंविधानविधौ अपि अनिवार्यत्वेन स्वीकृतिरस्तीति कृत्वा प्रवर्तमाने भारतीयसमाजे जनैः श्रद्धयाश्रद्धया वा तत्परिपाल्यते एव । राजप्रशासनम् तु अस्मिन् विषये नागरिका-धिकारव्यवस्थामेव दृष्टिपथम् निदधाति, न तु कर्तव्यव्यवस्थाम् ।  सर्वकारपक्षे तु (नून्यान्न्यूनम्) एकविंशवर्षियः पुरुषः अयम् अनया (न्यूनान्न्यूनम्) अष्टादशवर्षियया स्त्रिया सह विवाहेन संस्कारेण संस्कृतः अथवा नेति प्रश्ने संस्कारापेक्षया विवाहार्थम् उभयोः स्वीकृतिरस्ति न वेति स्वीकृतिरेवात्र बलवती प्रतिभाति ।   अथ च सति विवाहसंस्कारे सर्वकारपक्षे तु स्वसंविधानुसारम् तदुभयोः स्वोपार्जितसम्पत्यधिकारः पैत्रिकसम्पत्त्यधिकारः च समानः एव सम्पन्नः इत्येकमेव निर्धारणम् भवति । संवैधानिकरूपेण सामाजिकीम् व्यवस्थाम् कल्पयन्तः राजशासनस्थाः अधिकारिणः विवाहेन संस्कारेण संस्कृतौ तौ आत्मानौ केन प्रकारेण वैवाहिकम् उत्तरदायित्वम् वहन्ताम्, केन प्रकारेण वा ऐक्यम् साधयन्तः साधुकर्मणि रतौ स्याताम् , स्वकर्मणा गृहस्थानाम् वृद्धजनानाम् भविष्यति च जायमानानाम् आत्मजानाम् सेवादिकार्यषु सश्रद्धम् कथम् प्रवर्तेताम् इत्यादिकम् संवैधानिकपक्षातिरिक्तम् अन्यत् किमपि न विचारयन्ति ।
अत एव प्रवर्तमाने अस्मदीये भारतीये समाजे विवाहसंस्कारस्य सत्यामपि स्वीकृतौ समाजे तादृशम् सौख्यम् न प्रवर्तते यादृशम् पुरातनैः समाजशास्त्रीयैः विद्वज्जनैः प्रकल्पितम् । अस्यैकमेव कारणम् यत् तादृशसंस्कारविधौ संकल्पितस्य विधिविधानस्य व्यावहारिकः पक्षः अस्माभिः प्रलोपितः । यावत्पर्यन्तम् स न अवगम्यते, अवगमनानन्तरम् च स न आचर्यते तावत्पर्यन्तम् तादृशम् सौख्यम् न सम्भविष्यतीति निश्चयप्रचमेव ।
वस्तुतस्तु समस्ते∫ पि जगति प्रवर्तमाने निखिले∫ पि मानवसमाजे∫ स्य स्वीकृतिरस्ति । तत्र यद्यपि विधि-विधानम् भिन्नम् भिन्नम् वर्तते, तथापि तत्रस्थम् किञ्चिद् दर्शनम् तु समानमेव प्रतिभाति । इदमेव समानम् दर्शनम् विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः । स च पुराकालतः प्रचलिते अस्माकम् विवाहसंस्कारकर्मणि विधिरूपेण ग्रथितः, सर्वान् विवाहसंस्कारेण संस्कृतान् स्त्रीपुरुषान् सततम् उपदिशति, सततम् सम्पूर्णाय सौख्याय ।
यद्यपि विवाहसंस्कारे बहवः विधयः निर्दिष्टाः सन्ति, तथापि समुचितरूपेण विचारविस्तारः स्यादिति विचार्य अस्मिन् पत्रे विवाहविधौ प्रमुखतमे सप्तपदीनाम्ना सुप्रसिद्धे विधौ निहितम् विवाहस्य व्यावहारिकम् पक्षम् सुक्ष्मेक्षिकया अत्र विचारयिष्यामः । स च केन प्रकारेण विवाहितानाम् जनानाम् सौख्याय समृद्धये च मार्गदर्शनम् करोतीत्यपि क्रमशः अत्र प्रकटीकरिष्यामः ।
अस्य सप्तपदिनामा सुप्रसिद्धस्य विधेः व्यावहारिकस्य पक्षस्य विषये विचारणात् पूर्वम् किञ्चित् विशेषम् ध्यातव्यम् अस्ति । तत् चेत्थम् - 1. विवाहसंस्कारकर्मणि ये ये विधयः सन्ति, ते प्रायः स्वरूपद्वयम् धरन्ति । तद्यथा – तेषामेकम् सामाजिकम् स्वरूपम् भवति, द्वितीयम् च पारिवारिकम् स्वरूपम् । सामाजिकस्य अस्य स्वरूपस्यायम् विशेषः यत् तत्
1. स्थलेन कालेन च संबद्धम् भवति । 2. साद्यन्तम् भवति । 3. अनेकेषाम् साहाय्येन संसाध्यम् भवति । 4. व्ययसाध्यम् च भवति ।
अथ पारिवारिकस्य चास्य स्वरूपस्यायम् विशेषः यत् तत्
1. स्थलेन कालेन च असंबद्धम् भवति । 2. साद्यन्तरहितम् भवति । 3. अनेकेषाम् साहाय्यनिरपेक्षम् भवति । 4. व्ययरहितम् च भवति ।।
1. हिन्दुविवाहविधेः आत्मा वर्तते ।
2. इमम् विना विवाहसंस्कारस्य पूर्णता न भवति ।
3. अत्र सप्तानाम् पदानाम् समूहः भवति ।
तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् (योगसूत्रम्)
भावार्थः
द्रष्टुः (पुरुषस्य) चित्तवृत्तिः निरुद्धकाले तथैव चेतनमात्रे (शुद्धपरमात्मि) स्वस्य स्वरूपे स्थिता भवति, यथा कैवल्ये भवति। चित्तस्य व्युत्थानम् (निरुद्धावस्थायाः इतरावस्थासु) अवस्थासु अपि पुरुषः स्वस्य स्वाभाविके असङ्गे चेतनरूपे एव स्थितः भवति। परन्तु चित्तस्य उपाधित्वात् चित्तवत्तेः अनुसारम्, अर्थात् शान्ति-क्रोध-मूढादि-चित्तवृत्ति-अनुसारं प्रतीतः भवति। वृत्ति-निरुद्धावस्थायां वृत्तीनां निरोधत्वात् पुरुषस्य निरोधः न भवति, परन्तु चित्तरूपस्य उपाधेः (sobriquet -सोब्रके(ट्) - giving a title, like- I am Man, woman, good, bad etc.) अभावत् अर्थात् वृत्तेः अभावात् यदा औपाधिक-शान्ति-स्थिरता-क्रोध-आदिरूपस्य अभावो जायते, तदा पुरुषः स्वस्य उपाधिरहिते (without title) रूपे अवस्थितः भवति। अभिप्रायोऽस्ति यत्, विवेक-ख्यातेः प्राप्तौ सत्यां वस्तूनि, आकारे च परिणामरहिते चित्ते कर्तृत्वस्य अभिमानं निवृत्तं भवति। अर्थात्, अहं कर्ता अस्मि, अहं सुखी अस्मि, अहं दुःखी अस्मि इत्यादीनाम् अभिमानभावाना निवृत्तिः भवति, चित्ते (अन्तःकरणे) वृत्तिरूपाः परिणामाः (वृत्तीनाम् आगमनम्) अपि निरुद्धाः भवन्ति; तस्यां स्थित्याम् एव आत्मनः (consciousness) स्वरूपे अवस्थितिः भवति।
चितिशक्तिः वास्तविकतया नित्या अस्ति, अतः स्वरूपात् कदाऽपि प्रच्युता न भवति। यथा निरोधकाले पुरुषस्य स्वभावः भवति, तथैव व्युत्थानकाले अपि भवति, किन्तु अविवेकत्वात् सा प्रतीतिः भवति। उदाहरणत्वेन, यदा भ्रमत्वात् (because of illusion) शुक्तौ (सीप में/oyster(ओईस्टर)/shell) रजतस्य (चाँदी/silver) ज्ञानं भवति, तदा तस्मिन् भ्रमकाले तस्य भ्रमस्य कारणेन शुक्तेः अभावः न भवति, प्रत्युत रजतस्य उत्पत्तिः अपि न भवति। अर्थात्, शुक्तिं यदि कोऽपि रजतं स्वीकरोति, तर्हि शुक्तिः रजतरूपेण परिणतः न भवति। तत्र रजतस्य उत्पत्तिः न भवति। ततः भ्रमे दूरे सति यदा वास्तविकतायाः ज्ञानं भवति यत्, एषा शुक्तिः अस्ति, न तु रजतः इति, तस्मिन् समये ज्ञानप्रकाशत्वात् शुक्तेः उत्पत्तिः भवति, रजत्य अभावः च न भवति। अर्थात्, पश्चात् शुक्तित्वेन तस्य परिचये प्राप्ते रजतस्य अभावः न भवति, न तु शुक्तिः उत्पन्ना भवति। परन्तु केवलं अस्ति उत नास्ति ("it is" or "It is not") (भावस्य उत अभावस्य) इत्येतयोः बोधः एव भवति। एवं ज्ञाने सति वास्तविक-वस्तोः नाम्ना नवीनतया व्यवहारः आरभते। तावदेव भवति। तत्र किमपि विशेषं परिवर्तनं न भवति। तथैव चिति-शक्तिः सर्वदा निर्विकारा भवति, किन्तु व्युत्थानकाले अविवेककत्वात् अन्यरूपेण (अन्यरूपेण इत्युक्ते किम्?) अनुभूयते, सा एव चितिः निरोधकाले कैवल्यसदृशा शान्ता च अनुभूयते। एतावान् एव निरोधे, व्युत्थानकाले च भेदः अस्ति।
विवेक-ख्यातिः अन्तिमतमा सात्त्विकी वृत्तिः अस्ति, यस्यां चित्तद्वारा आत्मनः साक्षात्कारः भवति। एतावान् एव पुरुषार्थस्य विषयः भवति। अर्थात्, पुरुषार्थं कृत्वा जीव/पुरुषः अत्र पर्यन्तम् आन्तुं शक्नोति। अत्र यः आत्मसाक्षात्कारः भवति, तस्मात् चित्तस्य सात्त्विकता अत्यधिकतया वर्धते, फलतः वृत्तिभ्यः अपि आसक्तिः अपाभवति। वृत्तिभ्यः आसक्तेः निवृत्तिः एव परवैराग्यम् उच्यते। एवं चित्ते काऽपि वृत्तिः न अवशिष्यते, दृष्टुः च शुद्धे परमात्मनि अवस्थितिः भवति।
अभ्यासः, उपाधिः, आरोपः, भ्रमः इत्येते शब्दाः एकार्थकवाचकाः सन्ति।
प्रश्नः - निरोधात् भिन्नायां व्युत्थान-अवस्थायां पुरुषस्य किं स्वरूपं भवति? (व्युत्थानकाले चितिशक्तिः अविवेकत्वात् अन्यरूपेण अनुभूयते, तर्हि अन्येन केन रूपेण अनुभूयते?)
विशेषव्याख्या
1) व्यात्थानकालः -
2) निरोधावस्थायाः, व्युत्थानकालस्य च मध्ये भेदः - चिति-शक्तिः सर्वदा निर्विकारा भवति, किन्तु व्युत्थानकाले अविवेककत्वात् अन्यरूपेण अनुभूयते, सा एव चितिः निरोधकाले कैवल्यसदृशा, वास्तविकस्वरूपा, शान्ता च अनुभूयते। एतावान् एव निरोधे, व्युत्थानकाले भेदः अस्ति।
3) परवैराग्यम् - यः आत्मसाक्षात्कारः भवति, तस्मात् चित्तस्य सात्त्विकता अत्यधिकतया वर्धते, फलतः वृत्तिभ्यः अपि आसक्तिः अपाभवति। वृत्तिभ्यः आसक्तेः निवृत्तिः एव परवैराग्यम् उच्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः
4. इमानि सप्त पदानि गृहस्थाश्रमस्य सप्त लक्ष्याणि सन्ति ।
5. अथ च तानि गृहस्थाश्रमप्रवेशस्य सप्त योग्यताः सन्ति ।
6. सप्तपदीविधिः गृहस्थाश्रमस्य प्रवेशद्वारः अस्ति ।
7. सप्तपदीविधेः अनन्तरम् एव च कन्यायाः गोत्रपरिवर्तनम् भवति ।।  एवम् सप्तपदीविधेः सप्त विशेषाः सन्ति ।।
3. अयम् सप्तपदीविधिः मनसा वचसा कर्मणा चेति त्रिविद्यः अस्ति ।।
1. प्रथमे मनसा विधीयमाने अस्मिन् विधौ वरवध्वोः मनसि काश्चन भावनाः भवन्ति ।
2. द्वितीये वचसा विधीयमाने अस्मिन् विधौ वरवधू कानिचित् वचनानि वदतः ।
3. तृतीये कर्मणा विधीयमाने अस्मिन् विधौ वरवधू काश्चित् क्रियाः कुरुतः ।।
4. मनसा विधीयमाने अस्मिन् विधौ वरवध्वोः मनसि याः काश्चन भावनाः भवन्ति, ताः सन्तीमाः । तद्यथा –
1.वरवधूरूपेण शारीरिकरूपेण आवाम् द्वैतम् धरावः, परन्तु मनसा, वाचा, कर्मणा अद्वैतम् संसाध्य वर्धितुकामौ स्तः । आवाम् लक्ष्यानाम् सप्त उपलिप्सावहे ।।
2. एतदर्थम् आवाभ्याम् शिक्षासंस्कारौ संगृहीतौ स्तः ।।
3. अत एव जीवनगतिः समाना स्यात्, गतेः दिशा अपि समाना स्यात् तदर्थम् आवाम् प्रयतावहे ।
4. आवयोः उद्योगः तु भविष्यत्येव, तथाप्यत्र वयोवृद्धानाम् जनानाम् आशीर्राशीः कामयमानौ स्तः ।।
5. वचसा विधीयमाने∫स्मिन् विधौ वरवधू कानिचित् वचनानि वदतः। तानि वचनानीमानि सन्ति  –
1. इष एकपदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।।
2. ऊर्जे द्विपदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।।
3. रायस्पोषाय त्रिपदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।।
4. मयोभवाय चतुष्पदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।।
5. प्रजाभ्यः पञ्चपदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।।
6. ऋतुभ्यः षड्पदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।।
7. सखे सप्तपदी भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै बहून् ते सन्तु जरदष्टयः ।। 6. कर्मणा विधीयमाने अस्मिन् विधौ वरवधू काश्चित् क्रियाः कुरुतः ।।
ताश्च इमाः सन्ति –
1. वरवधू संमिल्य सप्त पदानि चलतः ।
2. चलनकर्मणि प्रथमम् दक्षिणे ततः वामे चरणे धरतः ।
4. चलनक्रियायाम् गतिरपि समाना एव भवति ।।
5. चलनक्रियायाः लक्ष्यानि   अपि पूर्वतः निश्चितानि निर्धारितानि च भवन्ति ।।
वस्तुतस्तु अस्मिन् एकस्मिन्नैव विधौ विवाहसम्बद्धानि नैकानि दर्शनानि निहितानि सन्ति, नैकाश्चाचाराः निहिताः सन्ति । तत्र यद्दर्शनम् वर्तते तत् एकैकशः अधः विलिख्यते ।
1. प्रथमम् दर्शनम् तावत् विवाहावसरस्य वयः निश्चिनोति । यावत्पर्यन्तम् वधूवरौ गतिकर्मणि समर्थौ न स्याताम् तावत् पर्यन्तम् तयोः विविहसंस्कारस्य अवसरः अपि न भवति । एतच्च सामर्थ्यम् युवावस्थायाम् प्राप्यते, न तु बाल्यावस्थायाम् । एवम् विधिरयम् बालविवाहस्य निषेधम् परिपक्वावस्थायाम् विवाहकरणम् चेति व्यवस्थारूपम् दर्शनद्वयम् सूचयति ।।
2. द्वितीयम् दर्शनम् उभयोः विद्यया समलंकृतिः सूचयति । यतो हि वधूवरौ यावत्पर्यन्तम् समानरूपेण शिक्षावन्तौ न स्याताम् तावत् पर्यन्तम् गृहस्थाश्रमे निर्धारितस्य लक्ष्यस्य प्राप्त्यर्थम् अग्रे गमनविधौ समानया गत्या गन्तुम् न प्रभवतः । अतः उभावपि समानशिक्षान्वितौ स्याताम् इत्यस्मिन् विधौ निहितमस्ति । एवम् विधिरयम् विद्यया असमलंकृतयोः स्त्रीपुरुषयोः विवाहस्य निषेधम् विद्यया समलंकृतयोः स्त्रीपुरुषयोः विवाहस्य च विधिश्चेति अपरम् व्यवस्थारूपम् दर्शनद्वयम् सूचयति ।।
4. चतुर्थम् दर्शनम् विवाहसंस्कारस्य चरमम् परमम् च लक्ष्यम् सूचयति । यद्यपि अस्य विवाहसंस्कारस्य अन्यान्यपि लक्ष्याणि सन्ति, तेषु विविधानाम् भोगानाम् भुक्तिरादयो नैके सुखलाभाः समाहिताः सन्ति, तत्परिणामत्वेन च स्वकीयाः प्रजाः प्रजायन्ते, ताः च स्वकीयः परिवारः भवति । परन्तु एतावत्पर्यन्तम् विवाहसंस्कारस्य समाप्तिर्न भवति । वस्तुतस्तु यावत्पर्यन्तम् संस्कर्तुकामौ वधूवरौ अखिलम् ब्रह्माण्डम् स्वकीयम् परिवारम् न मन्वाते , तावत्पर्यन्तम् ( सप्तमम् पदम् न संभवति, अतः ) तौ पूर्णतया विवाहितौ न भवतः । वयसः शिक्षायाः अन्नादिनाम् चान्तरम् विवाहार्हतायाः इदम् चतुर्थम् तत्त्वमस्ति । अतः विवाहेन संस्क्रियमाणौ मनसि वसुधैव कुटुम्बकम् इति सुप्रसिद्धाम् भावनाम् दधतामित्यपि अत्र निहितमस्ति । एवम् विधिरयम् केवलानाम् रक्तसम्बन्धिजनानाम् एव स्वकीयपरिवारत्वेन स्वीकृतयोः स्त्रीपुरुषयोः विवाहस्य निषेधम् समस्तस्य लोकस्य च स्वकीयपरिवारत्वेन स्वीकृतयोः स्त्रीपुरुषयोः विवाहस्य च विधिश्चेति अपरम् व्यवस्थारूपम् दर्शनद्वयम् सूचयति ।। एतेषाम् चतुर्विधानाम् दर्शनानाम् सन्दर्भे वरवध्वोः समाचरिष्यमाणानाम् आचाराणाम् चत्वारो विधयः सूचिताः भवन्ति । ते चैते सन्ति –
अस्यायमाशयः – एकस्मिन् कर्मणि प्रवृत्तौ द्वौ चेतनसदस्यौ कदापि समानाम् बुद्धिम् समानाम् च शक्तिम् न दधतः । का कथा सचेतनानाम्, संसारे तु ईशनिर्मितानि प्रत्येकम् वस्तूनि एवम्प्रकारकानि भवन्ति । कश्चित् उद्घोषयेत् यत् रूपेण सुगन्धिना भारेण आकृत्या रङ्गेण अन्तर्निहितेन रसेन तस्य रसस्य च स्वादेन समाने स्याताम् तादृशे द्वे आम्रफले अनयत्विति । अत्र एतादृशे द्वे आम्रफले आनेतुम् न शक्नोति को∫पि जनः । यतोहि प्रकृतौ समुत्पन्नानि निखिलानि आम्रफलानि परस्परम् समानानि न भवन्ति । प्रकृतेः परमेश्वरस्य वा विरचितस्य पदार्थस्य अयम् विशेषः । एवम् द्वौ पदार्थौ कदाचिदपि समानौ न भवतः इति निश्चितः सिद्धान्तः ।
अस्याम् स्थितौ वधूवरयोः सत्सु अपि विविधेषु समानेषु धर्मेषु किमप्येकम् गुणात्मकम् वस्तु भिन्नम् भवत्येव । इदम् भिन्नत्वम् समानगमने बाधकम् न स्यात्तादृशः आचारः आचरणीयः ।
एवं हि एकस्य निषेधः स्यात् तत्र अपरस्यापि निषेधो भवेत् । यत्र कर्मणि एकस्य सम्मतिः स्यात् तत्र अपरस्यापि सम्मतिः भवेत् । एवम् उभयोः विचारदिशा यदा एका भवति, तदा तत्र समानगतिना गमनम् भवति, यत् सुखम् जनयति । परन्तु यत्र एकस्य निषेधः अपरस्य च सम्मतिः अथवा एकस्य निषेधः अपरस्य च सम्मतिः इत्येवम् उभयोः विचारदिशा भिन्ना भवति, तदा तत्र समानगतिना गमनम् न संभवति, तच्च सुखम् जनयति अपितु तत् दुःखमेव जनयति ।। अतः विवाहितानाम् सर्वदैव दिशायाः ऐक्यम् भवेत्तादृशः आचारः आचरणीयो भवति ।।
3. सप्तपद्याम् तृतीयम् दर्शनम् साधनसम्बन्धि वर्तते । विवाहसंस्कारेण संस्कर्तुकामौ कीदृशौ वधूवरौ विवाहयोग्यौ भवतः इति जिज्ञासायाम् यौ अन्नस्वामिनौ स्याताम् तौ इत्युत्तरम् ।
अतः विवाहाय उत्सुकौ स्त्रीपुरुषौ स्वस्मै स्वपरिवाराय च पर्याप्तः अन्नसंग्रहः स्यात्तादृशम् आचरणम् कुर्यास्ताम् । अस्मै अन्नसंग्रहाय कृषिकर्म आवश्यकम् भवति । अतः प्रथमम् तु स्वयमेव कृषिकर्म कुर्यास्ताम्, त्यादृशः आचारः अपेक्षितो वर्तते । तथापि यदि स्वयम् कृषिकर्म न क्रियते चेत् ये जनाः तत्कर्म कुर्वन्ति तेभ्यः जनेभ्यः यथोचितः कश्चित् विनिमयः संकल्पितो भवेत् तथा वर्तितव्यम् । अयमाचारः विवाहेन संस्कारेण विवाहितानाम् सर्वेषाम् अनिवार्यः अस्ति । तत्र कश्चिदपि अपवादः न भवेत् ।
अयमाशयः – विवाहिताः सर्वे∫पि जनाः यद्यपि कृषिकर्मणि संलग्नाः न स्युः, तथापि ते कृषिकर्म प्रति स्वकीयमपि किञ्चित् उत्तरदायित्वम् स्वीकुर्युः, तदर्थम् च कञ्चिदाचारम् आचरेयुः इति अत्र सिद्धान्तः ।।
एवम् विधिरयम् अन्नविहीनयोः स्त्रीपुरुषयोः विवाहस्य निषेधम् अन्नसहितयोः स्त्रीपुरुषयोः विवाहस्य च विधिश्चेति अपरम् व्यवस्थाद्वयम् सूचयति ।।
4. विवाहसंस्कारस्य यत् चतुर्थम् दर्शनम् अस्ति, तदनुरूपः कश्चिदाचारः अपि आचरणीयः इत्यपेक्षते । वस्तुतः विवाहेन संस्क्रियमाणौ द्वौ स्त्रीपुरुषौ स्तः, तावेव गृहस्वामिनौ गृहवास्तव्यौ च स्तः, एवं एष एव तयौः परिवारः इति आपाततः कथनीयमापतति । परन्तु अस्मिन् सप्तपद्याम् निहितेन दर्शनेन ज्ञायते यत् एतावन्मात्रम् तयोः परिवारः नास्ति । तत्र तु निखिलमपि जगत्परिवारे समापतति । ततो प्यधिकम् अखिलम् ब्रह्माण्डम् स्वकीयम् परिवारम् ते मन्वाते । तादृशम् उत्तरदायित्वम् च विवहतः । अनेनैव तौ पूर्णतया विवाहितौ भवतः । एवं स्वकीये परिवारे सर्वेषाम् प्राणिनाम् समावेशम् विधाय तान् सर्वान् प्रत्यपि उचितम् व्यवहारम् अचरन्तौ स्याताम् तादृशः कश्चिद्व्यवहारः अपि ताभ्यामाचरणीयो भवति ।।
वरवध्वोः सत्यपि समाने ग्रह-स्थित्यादौ गुणकर्मस्वभावादौ च विधीयमानः ( स्व कन्यकायाः स्व पुत्रस्य वा ) विवाहः भविष्यति काले ( अथवा गच्छता कालेन ) सफलः भवेन्न वा भवेदिति चिन्ता संजायत एव मातृपितृबन्धुजनानाम् । अस्याम् स्थितौ यदि प्रस्तुते विधौ निहितम् दर्शनम् मनसि निधाय तदनुगुणम् आचारः सेव्यते चेत् सर्वः विवाहितः जनः निरपवादरूपेण सुखी भवेदेव । एवमत्र विवाहसंस्कारविधौ सप्तपदित्वेन प्रवर्तमानः प्रधानो∫यं विधिरनेकरीत्या वैवाहिकस्य जनस्य सुखप्राप्तये वैवाहिकस्य च जीवनस्य अखण्डिताय विविधम् आचारम् समुपदिशति । अयमाचार एव वस्तुतस्तु विवाहसंस्कारस्य व्यवहारिकः पक्षः वर्तते, इति दिक् ।।
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१२५२
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२५२ १२५२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अटकयुद्धम् (१७५८)
अटकयुद्धम् 28 अप्रैल्मासे 1758 तमे वर्षे मराठासेनायाः दुरानिसेनायाश्च मध्ये बभूव। अस्मिन् युद्धे रघुनाथरावेन मराठासेना नीता अपि च दुरानिसेना अटकनगरे पराजिता। इदम् विजयम् मराठाराष्ट्राय अतिविशिष्टम् आसीत्। नार्सोजिपण्डितम् 4000 सैनिकैः सह दुर्गरक्षणे नियोज्य रघुनाथरावः अपजगाम।.
परिणामः
इति पत्रे लिखितम्।
8 मैमासे मराठासेनया दुरानिसेना पुरुषपुरे पराजिता, ततः पुरुषपुरम् विजितम्। मराठासेना अफ़्गानिस्तानसीमाम् प्राप। अहमदशाहः मराठासेनायाः संततेभ्यो विजयेभ्यो भीतो बभूव। ततः सः लुप्तानि क्षेत्राणि पुनर्वशीकर्तुमद्यममारम्भम् चकार तथा 1759 तमे वर्षे सफलो बभूव।
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम् पितेव पुत्रस्य सखा इव सख्युः प्रियः प्रियायाः अर्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥
अन्वयः
देव तस्मात् प्रणम्य कायं प्रणिधाय ईड्यम् ईशं त्वाम् अहं प्रसादये । पुत्रस्य पिता इव, सख्युः सखा इव, प्रियायाः प्रियः इव सोढुम् अर्हसि ।
अर्थः
प्रभो ! तस्मात् नमस्कृत्य शरीरं नम्रं कृत्वा स्तुत्यं प्रभुं त्वाम् अहं प्रसादयामि । पुत्रस्य अपराधम् पिता 	इव, सुहृदः अपराधं सुहृत् इव, प्रेयस्याः अपराधं प्रियः इव, मम अपराधं क्षन्तुम् अर्हसि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
44 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स एवायं मया तेऽद्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
स एव अयं मया ते अद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः भक्तः असि मे सखा च इति रहस्यं हि एतत् उत्तमम् ॥ ३॥
अन्वयः
पुरातनः सः एव अयं योगः अद्य मया ते प्रोक्तः । भक्तोऽसि इति सखा च इति एतत् उत्तमं रहस्यं (त्वम्) प्रोक्तः ।
अर्थः
तमेव प्राचीनम् अत्युत्कृष्टं रहस्यं इमं योगम् अधुना भवते अकथयम्, यतः भवान् मक्तः मित्रं च वर्तते ।
शाङ्करभाष्यम्
दुर्बलानजितेनद्रियान्प्राप्य नष्टं योगमिममुपलभ्य लोकं चापुरुषार्थसंबन्धिनं-स एवायमिति। स एवायं मया ते तुभ्यमद्येदानीं योगः प्रोक्तः पुरातनः, भक्तोऽसिमे सखा चासीति। रहस्यं हि यस्मादेतदुत्तमं योगो ज्ञानमित्यर्थः।।3।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२९१
२९१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२९१ २९१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
त्रिभुवनदास पटेल
त्रिभुवनदास् किशिभायी पटेलवर्यः (Tribhuvandas K Patel) भारतस्य कश्चन स्वातन्त्र्ययोधः सामाजिककार्यकर्ता गान्धीवादी च असीत् । 'अमुल्' नामिकां क्षीरोत्पन्नसम्बद्धां सहकारसंस्थाम् आरब्धवान् । खैरामण्डलस्य क्षीरोत्पादकानां कूटस्य संस्थापनम् एतस्य महोदयस्य मुख्ययोगदानमासीत् । समूदायनायकत्वकार्यार्थम् एषः अन्ताराष्ट्रियेण रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारेण सम्मानितः ।
१९०३तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य २२तमे दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य आनन्दग्रामे त्रिभुवनदासस्य जन्म अभवत् । तदा आनन्दग्रामः तु बाम्बेराज्ये अन्तर्भूतः आसीत् । त्रिभुवनदासः तारुण्ये एव मोहनदासकरमचन्दगान्धिमहाभागस्य प्रभावात् भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं गृहीतवान् । सरदार् वल्लभभायी पटेलवर्यः अपि एतस्य आदर्शव्यक्तिः पथिदर्शकश्च असीत् । अनेकेषु आन्दोलनेषु त्रिभुवनदासवर्यः भागं गृहीत्वा त्रिवारं कारागृहवासमपि अनुभूतवान् ।
सामाजिककार्याणि
वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः (योगसूत्रम्)
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः इत्येतत् पातञ्जलयोगसूत्रस्य प्रथमपादस्य द्वितीयं सूत्रम् अस्ति। एतत् सूत्रं योगस्य लक्षणं/स्वरूपम् (Characteristics of Yoga) वर्णतयति।
सूत्रान्वयः
चित्तवृत्तिनिरोधः - चित्तस्य (consciousness) वृत्तीनां (circular patterns) निरोधः (blocking), योगः = योगः (समाधिः) (उच्यते)।
सूत्रार्थः
To block the patterns of consciousness is yoga.
विशेषम्
सूत्रेऽस्मिन् चत्वारः शब्दाः सन्ति। योगः, चित्तः, वृत्तिः, निरोधः च।
चित्तम् - सर्वप्रथमं चित्तशब्दस्य अर्थः अवगन्तव्यः भवति। चित्तशब्दस्य मूलशब्दः अस्ति चित् इति। चित्-शब्दस्य अर्थः भवति, ज्ञानं, चेतना च। चित्त-शब्दस्य व्यत्पत्तिः अस्ति - चेतत्यनेन चित् + करणे क्तः इति। चित्तं वेदान्ते अनुसन्धानात्मिक-अन्तःकरण-वृत्तिः मन्यते। अन्तर्मध्यवर्ति-करणम् इति अन्तःकरणम् - ज्ञानसाधनम् इत्यर्थः। अन्तरिन्द्रियम्, धीन्द्रियम्। मन, बुद्धिः, अहङ्कारः, चित्तं = अन्तःकरणम्। परन्तु अत्र चित्तं तु मनसः जागरुकावस्था (consciousness) भवति। एतस्यायां जागरूकावस्थायां मनसः अर्धजागरूकावस्था (Subconsciousness), अजागरूकावस्था (unconsciousness) च अन्तर्भवति।
वृत्तिः - वृत्ति-शब्दस्य अर्थः वृत्तनम् (Style in general or circular patterns)। चित्तवृत्तिः इत्युक्ते
निरोधः - नि+रुध+घञ् - इत्यनेन निरोध-शब्दः समुपद्यते। राजमार्तण्डवृत्तौ निरोधशब्दस्य सन्दर्भे उक्तम् अस्ति यत् -
तासां निरोधो बहिर्मुखतया परिणतिविच्छेदादन्तर्मुखतया प्रतिलोमपरिणामेन स्वकारणे लयो योग इत्याख्यायते।
वृत्तिसंस्कारस्य अशेषावस्था एव वृत्तिनिरोधश्च।
योगस्वरूपं वर्णयति यत्, निर्मल-सत्त्वप्रधानस्य चित्तस्य (चित्तसत्त्वस्य), याः अङ्गाङ्गिभावेन परिणताः वृत्तयः सन्ति, तासां निरोधः अर्थात् याः वृत्तयः बहिर्गामिन्यः सन्ति, ताः बहिर्मुखीः वृत्तीः सांसारिकविषयेभ्यः अपाकृत्य विपरीतदिशायाम् अर्थात् अन्तर्मुखतया चित्ते एव लीनाः करणीयाः, एवं चित्ते वृत्तीनां लयः एव योगः अस्ति इति। सर्वासु चित्तभूमिषु एतादृशः निरोधः (चित्तस्य वृत्तीनां निरोधः) सर्वेषां प्राणिनां धर्मः अस्ति, यः कदाचित् कस्मिँश्चित् चित्ते प्रकटितः भवति, प्रायश्च सः धर्मः चित्तेषु गुहितः भवति।
सूत्रे केवलं 'चित्तवृत्तिनिरोध' शब्दः अस्ति, न तु 'सर्वचित्तवृत्तिनिरोधः' प्रयुक्तः। अनेन सूत्रकारः सम्प्रज्ञातस्य, असम्प्रज्ञातस्य च समाधेः योगे अन्तर्भावं करोति। अर्थात् असम्प्राज्ञात-समाधिः, यत्र सर्वासां वृत्तीनां निरोधः भवति, तत्र निरुद्ध-अवस्था तु योगः अस्त्येव किन्तु सम्प्रज्ञात-समाधिः, यत्र सात्त्विक-एकाग्रवृत्तिः स्थिरा भवति, तत्र विद्यमाना एकाग्र-अवस्था अपि योगस्य लक्षणे अन्तर्भवति। अर्थात् चित्तेन तमस्-तत्त्वस्य मलरूपम् आवरणं, रजस-तत्त्वस्य विक्षेपरूप-चञ्चलता च निवृत्ता भवति, ततः सत्त्वस्य प्रकाशे, या एकाग्रवृत्तिः भवति, सा अपि योगत्वेन परिगणनीया भवति।
सम्पूर्णा सृष्टिः सत्त्व-रजस्-तमस्-गुणैः एव निर्मिता अस्ति, अर्थात् सृष्टिः त्रिगुणानाम् एव परिणामः वर्तते। एकस्य धर्मस्य, आकारस्य अथवा रूपस्य त्यागं कृत्वा धर्मान्तरस्य ग्रहणम् अर्थात् अन्यस्य धर्मस्य, आकारस्य अथवा रूपस्य धारणम् एव परिणामः उच्यते। चित्तम् एतेषां गुणानां सर्वप्रथमस्य सत्त्वगुणस्य आधिक्येन निर्मितत्त्वात् सत्त्वप्रधानः परिणामः अस्ति। अत एव एतत् चित्तसत्त्वम् इत्यपि उच्यते। चित्तसत्त्वं चित्तस्य निजं व्यापकं स्वरूपम् अस्ति।
एतत् सम्पूर्णं स्थूलजगत्, यत्र सामान्यः व्यवहारः प्रचलति, तत्र रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च प्राधान्यत्वात् तत् तयोः गुणयोः परिणाममात्रम् अस्ति। एतयोः गुणयोः बाह्यतया उत आभ्यान्तरतया संसर्गे सति चित्तसत्त्वे प्रतिक्षणं गुणानां यः परिणामः भवति, सः चित्तवृत्तिः इति संज्ञां प्राप्नोति।
उदाहरणत्वेन चित्तम् अगाधस्य परिपूर्णस्य सागरस्य जलम् अस्ति। यथा पृथ्व्याः सम्बन्धेन कूप-सर-तडागादिषु आन्तरिकं तदाकारं प्राप्य तत्परिणामं प्राप्नोति, तथैव चित्तं राग-द्वेष-काम-क्रोध-लोभ-मोह-भयादिरूपस्य आन्तर-आकारेण लघ्वाकारे परिणतं भवति। तत्र यथा वाय्वादीनां वेगेन जलरूपाः तरङ्गाः उत्पद्यन्ते, तथैव चित्तेन्द्रियैः बाह्यविषयेभ्यः आकर्षितं भूत्वा तेषां विकाराणाम् आकारे सततं परिणतं भवति। ताः सर्वाः बाह्यविषयनेतारः वृत्तयः एव चित्तवृत्तयः उच्यन्ते। यथा समुद्रस्य तरङ्गाः अनन्ताः सन्ति, तथैव चित्ते उत्पद्यमानाः वृत्तयः अनन्ताः सन्ति। ताः प्रतिक्षणम् उदयमानाः भवन्ति।