cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
वामन शिवराम आप्टे
राष्ट्रियशिक्षणविद्यालये कार्यम्
तदा राष्ट्रीयशिक्षणनीते: पवन: वाति स्म । पुणेनगरे कठृ अत्डण्ड्ढथड्ड ग्ट्टड्डततण् द्वारा राष्ट्रियशिक्षणप्रवृत्ते: मङ्गलाचरणं जातम् । विद्यालयस्य आरम्भानन्तरं लोकमान्यटिळक: वामनरावं तत्र आनयत् । वामनराव: सर्वकारीयविद्यालये 70 रूप्यकाणि प्राप्नोति स्म । तत् त्यक्त्वा राष्ट्रियशिक्षणयज्ञे 50 रूप्यकाणाम् ऋत्विक्कार्यं तेन स्वीकृतम् । तत्रैव नियामकत्वेन कार्यं गृहीतम् । तस्य आगमनस्य अनन्तरं विद्यालयेन महती प्रगति: साधिता । 1882 तमे वर्षे हण्टर्कमिशन्-अध्यक्ष: श्रीहण्टर: विद्यालयस्य प्रगतिं दृष्ट्वा मुक्तकण्ठेन अवदत् - ‘‘अहं निश्चयेन वक्तुं शक्नोमि यत् एतद्विद्यालयसदृश: नास्ति अन्य: कोऽपि विद्यालय: सम्पूर्णे भारते । सर्वकारस्य अनुदानम् अस्वीकृत्य अपि विद्यालयोऽयं देशस्य सर्वकारीयविद्यालयानां समक्षं गर्वेण स्थातुं शक्नोति’’ इति । विद्यालयस्य एतस्यां प्रगत्यां, साफल्ये, कीर्त्यां च वामनरावस्य सहभाग: महान् ।
डेक्कन् एज्युकेशन् सोसैटी-कार्यम्
1884तमे वर्षे टिळकादिभि: ‘डेक्कन् एज्युकेशन् सोसैटी’नामिका संस्था स्थापिता । तत्र वामनराव: मन्त्री अभवत् । तस्य अध्यक्षत्वेन डा रामकृष्ण-गोपालभाण्डारकर: आसीत् । तस्मिन् समये भारतस्य प्रमुखनगराणां विद्यालयेषु प्राय: विदेशीयाध्यापकानां नियुक्ति: भवति स्म । तेषां वेतनं चित्ताकर्षकं भवति स्म । अत: विदेशीयाध्यापका:, केचन भारतीया: च अस्य कठृ अत्डण्ड्ढथड्ड ग्ट्टड्डततण् नामकस्य विद्यालयस्य यून: दक्षान् अध्यापकान् कार्यकर्तॄन् च तुच्छभावेन पश्यन्ति स्म । किन्तु एतेन विद्यालयेन वामनरावस्य मार्गदर्शने निष्ठया तथा कार्यं कृतं येन सर्वविद्यालयानां प्रामुख्यं प्राप्तम् । विद्यालयस्य कार्यम् अग्रे नेतुं महालिद्यालयरचनाय प्रयत्ना: आरब्धा: । गर्वनर्द्वारा भूमिं सम्पाद्य अन्या आर्थिकी व्यवस्था चिन्तनीया आसीत् । तदा वामनरावेण एव 75,000/ रूप्यकाणि सङ्गृहीतानि ।
शिक्षणविषये चिन्तनानि
वामनरावस्य शैक्षणिका: चिन्तनात्मका: केचन विषया: - एक: प्रतिसप्ताहं रविवासर: कोशस्य रचनार्थं रक्षित: आसीत् वामनरावेण । रविवासरे नान्य: कार्यक्रम: । वामनराव: एतादृशै: शैक्षणिककार्यै: साकं संस्कृतकोषाणां रचनां कृत्वा भगीरथकार्यं सम्पादितवान् ।
‎
वर्गः:संस्कृतलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
डा जे जे चिनाय
(कालः – १८. ०२. १९०९ तः १२. ०३. १९७८)
एषः '''डा. जे. जे. चिनायः''' (Dr J.J. Chenoy) प्रसिद्धः सस्यविज्ञानी आसीत् । अयं डा. जे. जे. चिनायः १९०९ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १८ दिनाङ्के भारतदेशस्य गुजरातराज्यस्य कछ्–प्रान्तस्य "भुज्” इत्यत्र जन्म प्राप्नोत् । अस्य पूर्णं नाम जेम्षेड्जि जीजाभाई चिनायः इति । एषः आधुनिके सस्यविज्ञाने १९२९ तमे वर्षे मुम्बईविश्वविद्यालयतः "बि एस्सि” पदवीं प्राप्नोत् । बाल्ये एव पिता पितामहः च दिवं गतौ इति कारणतः अयं डा. जे. जे. चिनायः उन्नताध्ययनम् अत्यन्तं श्रमेण अकरोत् । विद्यार्थिजीवने अयम् उत्तमः वाग्मी अपि आसीत् । १९३१ तमे वर्षे उन्नतश्रेण्याम् "एम् एस्सि” पदवीं प्राप्नोत् । संशोधनविद्यार्थिवेतनस्य साहाय्येन अग्रिमस्य अध्ययनस्य निमित्तम् इङ्ग्लेण्ड्–देशम्अगच्छत् । तत्र प्रख्यातस्य एफ्. गि. ग्रेगोरि इत्यस्य प्राध्यापकस्य मार्गदर्शने १९३५ तमे वर्षे लण्डन्–नगरे स्थितात् इम्पीरियल्-महाविद्यालयतः "डाक्टरेट्” पदवीं प्राप्नोत् ।
एषः डा. जे. जे. चिनायः डाक्टरेट्–पदव्याः प्राप्त्यनन्तरं भारतम् एव प्रत्यागत्य लयालपुरस्य केन्द्रकार्पाससमितौ (Central Cotton Committee) किञ्चित् कालं यावत् कार्यम् अकरोत् । १९४१ तमे वर्षे भारतीयकृषिसंशोधनसंस्थायां (Indian Agriculture Research Institute) सह-आर्थिकसस्यशास्त्रज्ञरूपेण (Assistant Economical Botonist) कार्यम् आरब्धवान् । १९५९ तमे वर्षे केनडादेशस्य माण्ट्रियाल्–प्रदेशे प्रवृत्ते अन्ताराष्ट्रिय–सस्यशास्त्र–काङ्ग्रेस् (International Botony Congress) मध्ये, तथा च १९६४ तमे वर्षे एडिन्बरो–प्रदेशे प्रवृत्ते अन्ताराष्ट्रिय–सस्यशास्त्रकाङ्ग्रेस् (International Botony Congress) मध्ये प्रतिभायाः प्रदर्शनम् अकरोत् । तस्य फलरूपेण १९७५ तमे वर्षे रष्यादेशस्य लेनिन्ग्राड्प्रदेशे प्रवृत्तस्य अन्ताराष्ट्रियसस्यशास्त्रकाङ्ग्रेसस्य (International Botony Congress) उपाध्यक्षरूपेण आह्वानं प्राप्नोत् । तदनन्तरं सन्दर्शकप्राध्यापकरूपेण इङ्ग्लेण्ड्, हालेण्ड्, फ्रान्स्, जर्मन्, बेल्जियं, स्वीडन्, नार्वे, रष्या इत्यादीन् देशान् अगच्छत् । एषः डा. जे. जे. चिनायः अल्पावधौ रोगराहित्येन वर्धमानानां नूतनानां सस्यवंशाणां संशोधनम् अकरोत् । न केवलं तावत् अपि तु जलाभाव–परिस्थितौ अपि वर्धमानान् सस्यवंशान् संशोधितवान् । अस्य डा. जे. जे. चिनायस्य नेतृत्वे गुजरातविश्वविद्यालये अनेके जीवविज्ञानिनः राष्ट्रियस्तरे अन्ताराष्ट्रियस्तरे च अनेकानि संशोधनानि अकुर्वन् । शताधिकाः जनाः अस्य डा. जे. जे. चिनायस्य मार्गदर्शने "डाक्टरेट्”–पदवीं प्राप्नुवन् । भारतीयविज्ञान–अकादम्याः (Indian Academy of Science) फेलो इति यदा चितः अभवत् तदनन्तरम् अपि भावनगरं, वडोदरां, कोल्कत्तानगरम् इत्यादीन् प्रदेशान् गत्वा सस्यविज्ञानस्य विषये प्रौढानां प्रबन्धानां मण्डनम् अकरोत् ।
सः कोशीयसस्यशास्त्रस्य विषये तथा अणुजीवविज्ञानस्य विषये च अयं डा. जे. जे. चिनायः २५० अपेक्षया अधिकानि लेखनानि लिखितवान् । अयं डा. जे. जे. चिनायः निवृत्तेः अनन्तरम् अपि संशोधनं न स्थगितवान् । विश्वविद्यालयसाहाय्य–अकादम्याः (University Grants Academy) आश्रये अनेन लिखितं "रोल् आफ् अस्कार्बिक् आसिड् इन् प्लाण्ट्स् आण्ड् मेटबालिसम्” इति पुस्तकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । अयं डा. जे. जे. चिनायः यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र सर्वत्र उत्साहं, कार्यतत्परतां च वर्धयति स्म । तथैव समयपालने, साहाय्याचरणे, सहनशीलयायाम् अपि सः अग्रगण्यः आसीत् । तादृशः डा. जे. जे. चिनायः १९७८ तमे वर्षे मार्चमासस्य १२ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
""
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पदमञ्जरीव्याख्या
पाणिनेः अष्टाध्याय्याः उपरि काशिका इति वृत्तिः लिखितः। काशिकायाः उपरि पुनः हरदत्तः पदमञ्जरी इति ग्रन्थं लिखितवान् ।
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वृषभदेवः
वृषभदेवः एकः वैयाकरणः विद्यते । भर्तृहरेः वाक्यपदीयस्य  प्रथमकाण्डद्वयस्य  उपरि एतेन स्वोपज्ञवृत्तिः लिखिता । एतस्य पितुः नाम श्रीदेवयशः इति । राज्ञः विष्णुगुप्तस्य आस्थाने एषः आसीत् ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
यद्यहङ्कारमाश्रित्य...
पदच्छेदः
यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे मिथ्या एष व्यवसायः ते प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ॥
अन्वयः
यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे (तर्हि) एषः ते व्यवसायः मिथ्या । प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
59 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि...
पदच्छेदः
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि अथ चेत् त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥
अन्वयः
मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि । अथ त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि चेत् विनङ्क्ष्यसि ।
अर्थः
यदि मयि एव मनः स्थापयसि तर्हि सर्वाण्यपि दुःखानि अतिक्रमितुं शक्नोषि । अथ अहमपि ज्ञानी इति अहंकारात् मदुक्तं न शृणोषि तर्हि अवश्यम् अधःपतनं प्राप्नोषि ।
पुण्यराजा
पुण्यराजा एकः संस्कृतस्य वैय्याकरणः वर्तते । वाक्यपदीयस्य द्वितीयकाण्डस्य कृते एतेन एका टीका आरचिता । एषः सहदेवस्य शिष्यः आसीत् ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डारोति क्रोफट् हाज्किन्
लघुचित्रम्|Dorothy Hodgkin (कालः – १९१० तः १९९४) इयं डारोति क्रोफट् हाज्किन् (Dorothy Crowfoot Hodgkin) प्रख्याता रसायनविज्ञानिनी । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९१० वर्षे ईजिप्त्–देशस्य कैरोनगरे जन्म प्राप्नोत् । सा आक्सफर्ड–विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । मध्ये वर्षद्वयं यावत् केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये अपि अध्ययनम् अकरोत् । एषा बहूनि महत्त्वभूतानि संशोधनानि कृतवती । विटमिन् बि–१२ अणोः सङ्कीर्णां रचनाम् एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् संशोधितवती । अनेन सह "कोलस्टराल्”, "ऐयोडिन्”, "पेन्सिलिन्”, "इन्सुलिन्” इत्यादीनां रसायनिक-संयुक्तानां विवरणम् अपि अकरोत् । एतानि सम्सोधनानि वैद्यविज्ञानस्य कृते महत्त्वभूतानि उपायनानि अभवन् ।
बि – १२ अणोः रचनायाः कारणतः शरीरं कथं रक्तवर्णस्य रक्तकणानाम् उपयोगं करोति इति ज्ञातम् । तेन ज्ञानेन "पर्निषियस् अनिमिय" इति रोगस्य औषधस्य अन्वेषणम् अपि सुलभम् अभवत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९७२ तमे वर्षे आधुनिकानां सङ्गणाकानां साहाय्येन "इन्सुलिन्”–रचनां संशोधितवती । एतया डारोति क्रोफट् हाज्किनया अनुसृतम् "एक्स्-किरण डिफ्राक्षन् तन्त्रं” डि एन् ए - इत्यस्य रचनायाः निर्णये अपि साहाय्यम् अकरोत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् प्रमुखाणां जीवरसायनवस्तूनां रचनाम् एक्स्-किरण डिफ्राक्षन् तन्त्रद्वारा संशोधितवती इति १९६४ तमे वर्षे रसायनविज्ञानस्य विभागे "नोबेल्”–पुरस्कारम् अपि प्राप्नोत् । एषा डारोति क्रोफट् हाज्किन् १९९४ तमे वर्षे मरणं प्राप्नोत् । thumb|right|200px|रायल्-सोसैट्या डारोति क्रोफट् हाज्किनायै प्रदत्तं पदकम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हेलाराजा
हेलाराजा इति एकः संस्कृतस्य वैय्याकरणः वर्तते । वाक्यपदीयस्य तृतीयकाण्डस्य कृते एतेन एका टीका आरचिता । एतस्य पितुः नाम भूतिरजा इति । एतस्य कालः प्रायः दशमशताब्दः आसीत् ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
स्वभावजेन कौन्तेय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षष्टितमः(६०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा कर्तुं न इच्छसि यत् मोहात् करिष्यसि अवशः अपि तत् ॥
अन्वयः
कौन्तेय ! स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः यत् कर्तुं न इच्छसि तत् मोहात् अवशः अपि करिष्यसि ।
अर्थः
अर्जुन ! यदि त्वम् अविवेकेन युद्धं न करोषि तर्हि पूर्वकर्मसंस्कारानुगुणस्य स्वभावस्य यदनुरूपं युद्धादिकर्म तेन नियन्त्रणात् परवशः सन् अवश्यं युद्धे प्रवर्तसे ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
60 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
करे-ओक्कलजनाङ्गः
करे-ओक्कलजनाङ्गः कर्णाटकस्य आदिवासिजनाङ्गेषु अन्यतमः।
करे-ओक्कलशब्दस्य व्युत्पत्तिः
एतान् करेओक्कल अथवा करिओक्कलु इति अपि आह्वयन्ति । एतेषु जलपूरितकलशस्य पूजापद्धतिः अस्ति ।  जलपूर्णकलशं ‘करग’  इति वदन्ति ।  तदर्तं करग ओक्कल>करोक्कल>कारोक्कल इति भूत्वा कालक्रमेण करेओक्कल इति जातं स्यात् ।  तन्नाम जलसम्बन्धिनः इत्यर्थे करोक्कलु इति रूपितम् अस्ति ।  उत्तरकन्नडमण्डलस्य घट्टस्य उपरि उपमण्डलेषु एतेषां वासः ।  मृत्तिकायाः भित्तिः, पूगपर्णस्य वा तृणस्य वा छदिः, एवं एतेषां कुटीरं भवति ।
करे-ओक्कलजनाङ्गस्य विश्वासः
कुटीरस्य पुरतः वितर्द्यां जलपात्रे विद्यमानं जलं यथा समाप्तं न भवेत् तथा जागरूकता भवेत् इति नियमः अस्ति एतेषाम् । जलपात्रस्य मुखस्य पिधानमपि न कुर्वन्ति, उद्घाट्य एव स्थापयन्ति । यतः एतेषां विश्वासः अस्ति यद् ’ज्येष्ठाः जलपानार्थं यदा गृहमागच्छन्ति, तदा पात्रं पिहितमस्ति चेत् जलपानेन विना ते प्रतिगच्छेयुः’  इति ।
भाषा
करे-ओक्कलाः कन्नडभाषामेव वदन्ति । किन्तु वेगेन उच्चैः च वदन्ति।
मिथुनराशिः
नामौचित्यम्
मिथुनं नाम युगलम् इत्यर्थः । कस्मिंश्चित् विषये अपि द्विधा चिन्तनम् । द्वयोः भावयोः स्थानकल्पनम् । निर्णयसामर्थ्यस्य न्यूनतायाः कारणात् द्वन्द्वभावस्य अनुभवनम् एतस्य राशिवतां लक्षणम् ।
अधिपतिः
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः । बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम् । बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः । कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम् । अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
राशिभावः
मिथुनः सहजतृतीयभावः इति निर्दिश्यते । तूतीयभावे सहोदराः, सहकारः, लघु-प्रयाणानि, करकुशलकार्याणि, हस्तलिपिः - इत्येते अंशाः भवन्ति । मिथुनराशिवत्सु अपि एते अंशाः दृग्गोचराः भवन्ति ।
स्म्बद्धानि अक्षराणि
मिथुनराशौ मृगशिरायाः ३, ४ पादौ, आर्द्रायाः ४ पादाः, पुनर्वसोः १, २, ३ पादः भवन्ति इत्यतः '''का, की, कू, खं, ङ, भ, के, को, हा ... ''' इत्येतानि अक्षराणि मिथुनसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् मेमासस्य २१ दिनाङ्कतः जून्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मिथुनराशिः ।
वर्गः:राशयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वृषभराशिः
नामौचित्यम्
वृषभद्वयं शकटे योज्यते चेदपि हले योज्यते चेदपि समानतया कार्यं कुरुतः । किन्तु एकः वृषभः भवति चेत् तस्मिन् असमत्वं दृश्यते । स्वेच्छानुसारं प्रवर्तते । वृषभराशिवन्तः एवमेव व्यवहरन्ति । अतः तेषां विषये पूर्वजागरूकता वोढव्या ।
अधिपतिः
वृषभ-तुलाराश्योः शुक्रः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां शुक्रः अमात्यः भवति यथा गुरुः । किन्तु गुरु-शुक्रयोः केचन मौलिकभेदाः भवन्ति । न्याययुत-स्पष्टजीवनशैलिं गुरुः सङ्केतयति । शुक्रः तु आवश्यकतानुगुणं सूक्तनिर्णयान् स्वीकुर्वन् समस्यानिरारणाय प्रयतमानः परोपकारस्वभावी अस्ति । वृषभराशिवन्तः समाजे प्रभाविजनैः सह उत्तमबान्धव्यं सम्पादयन्ति । तद्वारा स्वस्य अन्येषां च कार्याणि साधयन्ति । स्वस्य शक्तेः अपेक्षया अधिकं प्रचारं प्राप्नुवन्ति एते । कदाचित् अयं स्वभावः व्यतिरेकपरिणामं जनयेत् । समस्यापरिहरणे एतेषां सामर्थ्यम् अधिकम् इत्यतः सर्वेषां प्रीतिपात्रताम् आप्नुवन्ति ।
राशिभावः
वृषभः सहजद्वितीयभावः इति निर्दिश्यते । द्वितीयभावे धनम्, वाक्, कुटुम्बः, नेत्रे - इत्येते अंशाः भवन्ति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
स्त्रीजातिः, स्थिरसंज्ञकः, भूमितत्त्वं, शीतलस्वभावः, कान्तिरहितः, दक्षिणदिशः स्वामी, वातप्रकृतिः, रात्रीबली, चतुश्चरणवान्, श्वेतवर्णः, महाशब्दकारी, विषमोदयी, मध्यमसन्ततिः, वैश्यवर्णः, शिथिलशरीरं चास्ति । अयं राशिः अर्धजलराशिः इत्युच्यते । अस्य स्वभावः स्वार्थी, सांसारिककार्येषु दक्षश्च भवति । अनेन कण्ठ-मुख-कपोलानां विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शुक्रग्रहः वर्तते । उक्तं च -
स्म्बद्धानि अक्षराणि
वृषभराशौ कृत्तिकायाः २, ३, ४ पादाः, रोहिण्याः ४ पादाः, मृगशिरायाः प्रथम-द्वितीयपादौ भवन्ति इत्यतः '''ई, ऊ, ए, वो, वा, वी, वू, वे, वो ... ''' इत्येतानि अक्षराणि वृषभसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दानम्
दानं भारतीयसमाजस्य प्रमुखाङ्गत्वेन अङ्गीक्रियते। तस्मिन् समाजे दानस्य आतिथ्यस्य च प्रतिष्ठाऽऽसीत् । यो नरः देवान्, पितृन्, अतिथीन् च दानेन न तृप्तमकरोत्, सः पुरुषः ‘अनद्धा' ‘अनृतम्’ कथ्यते।
सायंकाले समागतस्य अतिथेः केनापि प्रकारेण निराकरणं न कर्त्तव्यमिति।
‘यदा वै अतिथि परिवेविषत्यापीन इव वै स तर्हि भवति' ।
यः पुरुषः अतिथिसेवां करोति, स वै पीनो भवति, प्रसन्नो भवति च। तस्मिन् काले आतिथ्यः यज्ञस्य शिर अासीत् । अतिथिपूजनं तदा यज्ञपूजनमिवासीत् ।
‘शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आतिथ्यम् ॥'
सन्दर्भः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:योगदर्शनम्
सर्वभूतस्थमात्मानं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥
अन्वयः
योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानम् सर्वभूतस्थम् आत्मनि च सर्वभूतानि ईक्षते ।
अर्थः
समाहितान्तःकरणः सः आत्मानं सर्वेषु अपि भूतेषु पश्यति । आत्मनि च सर्वाण्यपि भूतानि पश्यति । स्थावरजमादिषु सर्वेषु अपि सः निर्विशेषतया ब्रह्म पश्यति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
29 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक्
अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् (कालः – २४. १०. १६३२ तः २६. ०९. १७२३) (Antonie van Leeuwenhoek) कश्चन प्रसिद्धः जीवविज्ञानी । अयम् अस्माकं परिसरे विद्यमानान् सामान्यां नेत्राभ्यां द्रष्टुम् अशक्तान् सूक्ष्मजीवीन् सूक्ष्मदर्शकयन्त्रस्य साहाय्येन अदर्शयत् । अयम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् एव संक्ष्मदर्शकस्य संशोधकः इति उच्यते । सः आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् हालेण्ड्-देशस्य डेल्फट् इति प्रदेशे १६३२ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता मद्यसारवस्तूनां निर्माता आसीत् । बाल्ये पितृवियोगं प्राप्तवान् अयम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् १६ वयसि एव विद्याभ्यासं परित्यज्य धान्यापणे कुत्रचित् कार्यम् आरब्धवान् । २१ तमे वयसि जन्मस्थानं प्रत्यागत्य स्वोद्योगम् आरब्धवान् । तस्य आपणस्य समीपे एव उपनेत्राणां निर्माणस्य आपणः आसीत् । तत्र लघूनि अपि वस्तूनि बृहत् यथा दृश्येत तथा उपनेत्राणां निर्माणं यत् क्रियमाणम् आसीत् तत् आश्चर्येण पश्यति स्म अयम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् । ततः स्वयम् एव तादृशम् उपनेत्रसदृशं किञ्चित् यन्त्रं निर्माय तेन चर्म, पर्णं, केशं, कीटं, जलबिन्दुम् इत्यादिकं यदा दृष्टवान् तदा तत्सर्वं शतगुणितं बृहत् दृष्टम् ।
अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् स्वयम् एव काचकान् निर्माय तान् लोहस्य वाहिकानाम् अन्ते योजयित्वा यदा जलबिन्दुं दृष्टवान् तदा तस्मिन् जलबिन्दौ असंख्यान् सूक्ष्मजीवीन् अपश्यत् । सः प्रायः ४०० विधान् विभिन्नान् काचकान् निर्मितवान् आसीत् । तेषां काचकानां सूक्ष्मदर्शकशक्तिः ५० तः ३०० पर्यन्तं भवति स्म । सः एतानि सूक्ष्मदर्श्कयन्त्राणि सुन्दरतया, कलात्मकतया अपि निर्मितवान् आसीत् । तेषु यन्त्रेषु काचकान् रजतेन सुवर्णेन वा योजितवान् आसीत् । नगरान्तरं गमनागमनसमये आनुकूल्यार्थं त्सरुः अपि निर्मितवान् आसीत् । तत्र दर्पणादिकं स्थापयितुं स्थलम् अपि कल्पितवान् । सदा सूक्ष्मदर्शकद्वारा पश्यन्तम् एतम् आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकं जनाः उन्मत्तः इति अवदन् । तथापि सः प्रयोगान् न परित्यक्तवान् । तस्य आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकस्य ग्रामस्थः कश्चन इङ्ग्लेण्ड्-देशे विद्यमानायाः सुप्रसिद्धैः विज्ञानिभिः संस्थापितायाः प्रख्यातायाः “रायल् सोसैटि” इत्याख्यायाः संस्थायाः सदस्यः आसीत् । सः एतम् अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकं तत्रत्यान् विज्ञानीन् वदतु इति अचोदयत् । किन्तु अस्य अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकस्य धैर्यम् अपि नासीत्, तद्विषये विश्वासः अपि नासीत् । सः ग्रामस्थः पुनः पुनः एतम् अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकं चोदितवान् इत्यस्मात् कारणात् स्वेन कृतान् प्रयोगान् तत्रत्यान् अवदत् । तदनन्तरं वैज्ञानिकजगति अद्भुतं परिवर्तनं सञ्जातम् । यदा अयं आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् जलबिन्दुं सूक्ष्मदर्शकेण दृष्टवान् तदा तत्र दृष्टाः सूक्ष्मजीविनः एव ’ब्याक्टीरिय्’ इत्याख्याः । एषः आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् एव "सूक्ष्मजीविनः वंशाभिवृद्धिं कुर्वन्ति, न ते निर्जीवेभ्यः वस्तुभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति" इत्यपि संशोधितवान् ।
अस्य आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकस्य संशोधनं न केवलं सूक्ष्मजीविनां विषये आसीत् अपि तु रक्तस्य विषये, मीनस्य देहस्य रक्तपरिचलनस्य विषये चापि आसीत् । अभ्यासार्थम् आरब्धाः प्रयोगाः सम्पूर्णतया वैज्ञानिकाः सञ्जाताः । अनेन आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोकेन लिखिताः लेखाः अपि प्रसिद्धायां रायल् सोसैट्यां प्रकाशिताः । एषः आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक् ९० तमे वयसि १७२३ तमे वर्षे सप्टेम्बर् मासस्य २६ तमे दिनाङ्के दिवं गतः ।
महाशिरा ( पशुपतिनाथक्षेत्रम् )
सम्पर्कः
एतत् स्थानं प्रति भारतस्य बिहारराज्यतः बसयानसौकर्यं सम्यक् अस्ति । अथवा देहलीतः विमानेन आगन्तुं शक्यते । समीपस्थं विमाननिस्थानकं काठ्मण्डु ।
वैशिष्ट्यम्
पशुपतिनाथक्षेत्रस्य समीपे विद्यमाने गुहेश्वरीसन्निधाने देव्याः द्वे जानुनी पतिते इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी महाशिरा इति पूज्यते । अत्रत्यशिवः कपालीनाम्ना पूज्यते । अत्र पूर्वं शासनं कुर्वन् राजा प्रतापमल्लः अस्य मन्दिरस्य निर्माणं कारितवान्। सरलभूटानीपगोडाशैल्या(गोपुरम्) निर्मितम् अस्ति एतस्य मन्दिरस्य बाह्यस्वरूपं न तथा आकर्षकम् । ऐतिह्यानुसारं पशुपतिनाथः यदा मृगयार्थं गतवान् तदा तस्य योगक्षेमं चिन्तयन्ती सतीदेवी तम् अनुसृत्य अत्रैव स्थितवती । काचित् अन्या जनश्रुतिः अपि एवम् अस्ति – "अत्र देव्याः योनिभागः पतितः। अतः एवा एतां गुह्येश्वरी इत्यपि अभिजानन्ति” इति ।
वर्गः:शक्तिपीठानि वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कैय्यटः
कैय्यटः एकः संस्कृतस्य वैय्याकरणः वर्तते । व्याकरणक्षेत्रे एतस्य नाम प्रसिद्धं वर्तते । एतेन भाष्यप्रदीपः इति ग्रन्थस्य पठनेन माहाभाष्यस्य अध्येतॄणां सुकरो भवति । एतस्य कालः दशमशताब्दस्य अन्तिमभागः । मम्मटः, उव्वटः इति नामस्सादृश्यात् एषः अपि काश्मीरप्रदेशीयः इति ऊहः क्रियते ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वैराग्यशतकम्
अस्मिन् शतके आशापाशविमुखता, उच्चनीचतारतम्यनिरसनम्, लाभालाभनिवृत्तिः, मनोस्थैर्यम्, ईश्वरसेवा, अवधूतचर्या, मोक्षमार्गादिषु विषयेषु बोधनं लभ्यते ।
केचन श्लोकाः
वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भर्तृहरेः कृतयः वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः
श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः (શ્રી સોમનાથ સંસ્કૃત વિશ્વવિદ્યાલય, Shree Somnath Sanskrit University) गुजरातराज्य स्य सौराष्ट्र विभागे गीर-सोमनाथ -मण्डले स्थितः कश्चन विश्वविद्यालयः। एषः राज्यस्य एकमात्रः संस्कृत -विश्वविद्यालयः वर्त्तते। “पूर्णता गौरवाय” इत्येतद् विश्वविद्यालस्यास्य ध्येयसूत्रं वर्त्तते। एतस्य विश्वविद्यालयस्य व्यापः आगुजरातराज्यम् अस्ति। अतः सम्पूर्णे राज्ये कुत्रापि संशोधनकेन्द्रं, शैक्षणिककेन्द्रं वा स्थापयितुं प्रभवति सः। सम्पूर्णे राज्ये पञ्चतिंशदधिकाः (३५+) महाविद्यालयाः एतस्य विश्वविद्यालस्य अङ्गभूताः वर्तन्ते।
परिसरः
श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालस्य परिसरे शैक्षणिक-प्रशासनीक-छात्रावास-कुलपतिनिवासादीनि भवानानि वर्तन्ते। शैक्षणिकभवनस्य नाम “प्रभासज्योतिः”, प्रशासनीकभवनस्य नाम “त्रिवेणी”, कुमारीच्छात्रावासस्य नाम “गार्गी”, कुमारच्छात्रावासस्य नाम “चन्द्रमौलिः” इति वर्तते। शैक्षणिकच्छात्रावासभवनयोः उद्घाटनं तत्कालीनेन मुख्यमन्त्रि णा आनन्दीबेन -वर्यया कृतम् आसीत्।
परिसरेतिहासः
श्रीसोमनाथविश्वविद्यालयस्य प्रशासनीकभवनं 'त्रिवेणी' इति कस्यचित् यवन-राज्ञः प्रासादत्वेन राराजते स्म। सः प्रासादः जुनागढ -प्रदेशस्य राज्ञः आसीत्। म्लेच्छभाषा यां राज्ञां सम्बोधनं ‘नवाब’ इति भवति। अतः तस्य प्रासादस्य म्लेच्छराजस्य नाम 'नवाब' मुहम्मदतृतीयः इति प्रसिद्धम् आसीत्। मोहम्मद महाबतखान रसुलखान बाबी इति तस्य सम्पूर्णं नाम आसीत्। भारतस्वतन्त्रता याः अनन्तरं जुनागढ-प्रदेशस्य अयं म्लेच्छराजः स्वप्रदेशं पाकिस्थान -देशे अन्तर्भावयितुं निरणयत्। परन्तु तस्य विरुद्धं भारतसर्वकार स्य उपप्रधानमन्त्री वल्लभ वर्यः आन्दोलनं, सैन्याभियानं च अचालयत्। अन्ततो गत्वा म्लेच्छराजः भारत देशात् निष्कासितः। ततः सः पाकिस्थानदेशस्य कराची -महानगरं गत्वा न्यवसत्। भारते या कापि तस्य प्रासादादिसम्पद् आसीत्, तस्यां भारतसर्वकारस्य आधिपत्यम् अभवत्।  तस्य सम्पत्तौ एषः प्रासादोऽपि आसीत्, यस्य निर्माणं सः विश्रामभवनत्वेन कृतवान् आसीत्। गते काले सोमनाथन्यासस्य अन्तर्गततया एतस्मिन् प्रासादे सोमनाथमहाविद्यालयः आरब्धः। सः महाविद्यालयः कालग्रस्ते सति पीहितोऽपि। ततः बहुवर्षं यावत् प्रासादोऽयं निर्मनुष्यः आसीत्। प्रसादं परितः भूभागः तु सर्वकाराधीन आसीत्। अतः तस्योपयोगः सर्वाकरेण संस्कृतविश्वविद्याल स्य निर्माणाय कर्तुं निश्चये कृते सति सः प्रासादः श्रीसोमनाथन्यासेन श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालाय दानत्वेन प्रदत्तः। ततः तद्भवनं प्रशासनीकभवनम् अभवत्।
== अभ्यासक्रमाः ==
२००६-०७ शैक्षणिकसत्रात् स्नातक-अनुस्नातक-शिक्षाशास्त्रीत्यादयः अभासक्रमाः विश्वविद्यालयस्य स्वान्तर्भूतमहाविद्यालयेषु आरब्धाः। ततः २००७-०८ सत्रे पदविका-प्रमाणपत्रीयाभ्यासक्रमाणाम् अपि आरम्भाय केन्द्राणि प्रस्थापितानि। तेषु केन्द्रेषु मन्दिरव्यवस्थापन -पौरोहित्य -ज्योतिष -वास्तुशास्त्र -योग -संस्कृतसम्भाषण -सङ्गकाभिविन्यासपदविका नाम् अध्यायनम् आरबद्धम्। तस्मिन्नेव सत्रे अनुस्नातक-साहित्यविभागः, अनुस्नातकवेदविभागश्च आरब्धः। २०१४-१५ सत्रात् व्याकरण -दर्शन -ज्योतिष-पुराण विभागानां स्थापना अभवत्। विश्वविद्यालयस्यास्य अन्तर्भूततया ये महाविद्यालयाः सन्ति, तेषु साहित्य-व्याकरण-ज्योतिष-वेद-वेदान्त-धर्मशास्त्र-न्याय-पौरोहित्य-वास्तुशास्त्र-रामानुजवेदान्ता दिविषयाः पाठ्यन्ते। ततोऽधिकं गौणत्वेन, अनिवार्यत्वेन वा आङ्ग्ल -सङ्गणक -हिन्दी -गुजराती -अर्थशास्त्र -इतिहास -समाजशास्त्र -मनोविज्ञाना दयः विषयाः स्नातककक्षासु पाठ्यन्ते।
विद्यावारिधिः
विद्यावारिधिः आङ्ग्लभाषायां Ph.D इति प्रसिद्धम् अस्ति। एतस्मिन् विश्वविद्यालये विद्यावारिधये पञ्जीकरणाय प्रवेशपरीक्षा दातव्या भवति। विद्यावारिधेः शोधप्रबन्धस्य प्रदानं न्यूनातिन्यूनं 3 वर्षेषु, अधिकाधिकं 6 वर्षेषु च भवितुम् अर्हति। 3 वर्षाणाम् अनन्तरं शोधसारः प्रदातुं शक्यते। शोधसारस्य एकवर्षाभ्यान्तरे एव शोधप्रबन्धः प्रदातव्यः भवति, अन्यथा पुनः शोधसारः प्रदाय शोधप्रबन्धः प्रदातव्यः भवति।
ग्रन्थालयः
'शारदाभवनम्' इति विश्वविद्यालयस्यास्य ग्रन्थालयस्य नामाभिधानं वर्तते। ग्रन्थालये अध्यनखण्डस्य, पुस्तकालयस्य च समावेशो भवति। पुस्तकानां सङ्ख्या द्वादशसहस्रम् (१२,०००) अस्ति। शैक्षणिक-सान्दर्भिक-संशोधनात्मक-विशिष्ट-स्पर्धात्मक-विभागेषु तानि पुस्तकानि विभक्तानि भवन्ति। ग्रन्थालयस्य समयः १०:३० तः ६:१० अस्ति। पुस्तक-आदान-प्रदानकालः ११:०० तः ५:३० पर्यन्तं भवति। सः ग्रन्थालयः राज्यसर्वकारेण घोषितावकाशेषु, प्रति रविवासरे, विश्वविद्यालप्रबन्धनाय घोषितावकाशेषु च पीहितो भवति। ग्रन्थालये त्रिवेणी-सन्दर्भगन्थानां कश्चन पुस्तकसमूहः अपि वर्तते, यस्मिन् विद्यमानाः ग्रन्थाः केवलं प्राध्यापकाः एव स्वीकर्तुं प्रभवन्ति। ग्रन्थालयेऽस्मिन् सन्दर्भग्रन्थः, मातृकाग्रन्थः, अलभ्यपुस्तकं, सामयिकं, शोधप्रबन्धः, शब्दकोशः इति प्रकारकाः ग्रन्थाः प्राप्यन्ते।
महाविद्यालयानां सूचिः
महाविद्यालयानां सूचिः
अङ्कीयक्षेत्रे योगदानम्
विश्वविद्यालयः स्नानकोत्तरपदविकायां (PG) मध्ये सङ्गणकपरीक्षां संयुक्ततया (Online) स्वीकरोति। विश्वविद्यालयस्य महत्तमः आर्थिकव्यवहारोऽपि मुद्रारहितो भवति। भविष्यत्काले प्रमाणपत्राणाम् अङ्गीयतालके (Digilock) स्थापनम् अपि भवष्यति। प्रवेशप्रक्रिया अपि संयुक्ततया भवति।
सहपाठ्यक्रमक्रियाकलापः
विश्वविद्यालये, तदन्तर्गतमहाविद्यालयेषु च प्रतिवर्षं संस्कृतसप्ताहस्य आयोजनं भवति। विश्वविद्यालस्य परिसरे प्रतिवर्षं युवमहोत्सवस्य आयोजनम् अपि भवति। एतावता विश्वविद्यालये त्रयः नाट्यमहोत्सवाः, द्वे अन्ताराष्ट्रियासंगोष्ठ्यौ च अभवन्। गुजरातराज्यस्य स्वर्णिमजयन्त्याः अवसरे दशाधिकद्विसहस्र(२०१०)तमे वर्षे एकलक्षजनानां संस्कृतमहाकुम्भः अपि विश्वविद्यालयेऽस्मिन् अभवत्। तस्य महाकुम्भस्य आयोजनं गुजरातसर्वकारेण कृतमासीत्, यस्मिन् तत्कालीनः मुख्यमन्त्री नरेन्द्रमोदी सर्वकारपक्षात् उपस्थितः आसीत्। संस्कृतप्रसाराय प्रतिवर्षं विश्वविद्यालयः संस्कृतशिबिराणि आयोजयति। तानि शिबिराणि ग्रामेषु, पत्तनेषु आयोज्यन्ते, येषु सामाजिकाः जनाः विनामूल्यं संस्कृतं पठितुं पारयन्ति। प्रतिसप्ताहे एकवारं गुरुवासरे विद्यार्थिनां प्रतिभाविकासाय वाग्वर्धिनी सभा आयोज्यते। तस्यां सभायां विद्यार्थिनः स्वशास्त्रे अन्तर्भूतविषयेषु भाषणं कृत्वा स्वस्य वक्तृत्वकौशलस्य विकासं कुर्वन्ति।
सन्दर्भाः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य विश्वविद्यालयाः वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः
पुत्रः
पुत्र इति पुत-नामकात् नरकात् त्रायते। ऐतरेयब्राह्मणे पुत्रस्य भव्या प्रशंसा समाजे वीरसन्ततेः मूल्याङ्कनाय पर्यासममन्यत । पितरः पुत्रैः क्लेशसागराद् उद्धत्तुं समर्थाः भवन्ति । पुत्रः अात्मनः जन्म गृहीत्वा आत्मस्वरूपमेव भवति । सोऽन्नेन पूरिताः तरिः भवति यः संसृतिसागरात्समुद्धर्तुं नितान्तः समर्थो भवति — ‘स वै लोकोऽवदावदः ।'  पुत्रः स्वर्गलोकस्य प्रतीको भवति, तस्य निन्दा कदापि न कर्त्तव्या । ‘ज्योतिर्हि पुत्रः परमे व्योमन्’, ‘नापुत्रस्य लोकोऽस्ति' इत्येतानि श्रुतिवाक्यानि पुत्रस्य सामाजिकमूल्यस्य परिकल्पनायाः कतिपयानि निदर्शनान्येव सन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवसम्बन्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
होमरुल आन्दोलनम्
होम् रूल् आन्दोलनं (होम् रूल् आन्दोलनं, home rule aandolan ) वा अखिलभारतीय होम् रूल् लीग्(league) इति एकं राष्ट्रियं राजनैतिकं संङ्घटनमासीत् । यस्य स्थापना १९१६ तमे वर्षे स्व.बाळ गङ्गाधर तिलके न भारते स्वातन्त्र्यं प्राप्तुं कृता । भारत स्य ब्रिटिश्-राज्ये क्षैत्रपत्यम् (dominion) इत्यधिकाराय इदम् आरब्धम् । तदानीं ब्रिटिश् साम्राज्ये ऑस्ट्रेलिया, कनाडा, दक्षिण-अफ्रीका, न्यूजीलैंड एवं न्यूकाउंडलैंड एतेषु उपनिवेशेषु वा देशेषु तेषां स्वकीया शासनपद्धतिः (dominion) स्थापिता । प्रथमविश्वयुद्धस्य आरम्भे सति भारतीय राष्ट्रीय ’काङ्ग्रेस’ इत्यस्य पक्षस्य मृदुपक्षधारिभिः ब्रिटेन्-देशस्य साहाय्यम् कर्तुं निश्चयः कृतः । तदा पक्षस्य निर्णयस्य आशयः युद्धान्ते ब्रिटेन् शासकाः भारतं स्वाधीनतां दास्यन्ति इत्यैवासीत् । किन्तु पक्षेन ब्रिटेन्-शासकाः इत्थं न विधास्यन्ति इति झटिति ज्ञातमतः असन्तुष्टः सन् अपरमार्गः अन्वेषितः । ततः १९१५-१६ वर्षयोर्मध्ये द्वयोः होम् रूल्-लीग् इत्यस्य स्थापना जाता । पुणे महानगरे होम् रूल् लीग्-इत्यस्य स्थापना बा.गङ्गाधर तिलकेन कृता । तथा मद्रास नगरे होम् रूल् लीग्-इत्यस्य स्थापना एनी बेसन्ट् इत्यनया कृता । संस्थेयं स्वाधीनतायै ’भारतीय राष्ट्रीय कोङ्ग्रेस’ इत्यस्य सहायतां कर्तुम् इच्छति, किन्तु शस्त्रप्रयोगाय अनुमतिः नासीत् । १९१७तमे वर्षे होम् रूल् आन्दोलनकाले बाल गङ्गाधर तिलक एवं एनी बसेन्ट् इत्युभाभ्याम् द्वयोः संस्थयोः एकैव ध्वजः निर्मितः । ध्वजोऽयम् पञ्चरक्तरेखाभिः, चतस्रः हरितीरेखाभिस्सह सप्ततारकैश्च अङ्कितः आसीत् । किन्तु ध्वजोऽयं प्रसिद्दिं न गतः। १९२० तमे वर्षे अखिलभारतीय होम् रूल् लीग् इत्यस्य अध्यक्षरूपेण  उद्घोषितः । वर्षान्ते सङ्घटनमिदं भारतीय राजनैतिकयुद्धाय ‘भारतीय राष्ट्रीय काङ्ग्रेस’ इति पक्षे विलयङ्गतम् । तेन अस्य अस्तित्वञ्च नष्टम् ।
परिचयः
श्रीमती एनी बेसन्ट् आयर्लैण्ड-देशस्य निवासिनी आसीत् । सा भारते ’थियोसोकिकल’ सोसायटी इत्यस्य सञ्चालिका आसीत् । सा भारतीयसभ्यतया, संस्कृत्या च बहुप्रभाविता आसीत् । अत एव आयरलैण्ड-देशं त्यक्त्वा भारते निवासं कृतवती, भारतमेव मातृभूमिं च अमन्यत । एकदा एनी बेसन्ट् इङ्ग्लेण्ड -देशम् अगच्छत् । तत्र आयरिशनेतुः रेडमाण्ड् इत्यस्य होम् रूल् सिद्धान्तात् भारतं स्वतन्त्रं कर्तुम् व्यचारयत् अत एव भारतम् आगता तदा ब्रिटीश्-इत्यस्य साम्राज्यस्य अन्योपनिवेशवदेव भारतं स्यादिति उद्दिश्य कोङ्ग्रेस-पक्षं मिलित्वा उदारवादीन् उग्रतावादींश्च एकीकृत्य होम् रूल् आन्दोलनम् अचालयत् ।
होम् रूल् आन्दोलनस्य उद्देश्यानि
(१) अस्य प्रथममुद्देश्यं भारताय स्वशासनप्राप्तिः आसीत् । श्रीमती एनी बेसन्ट् इत्यनया होम् रूल् आन्दोलनस्य आशयः स्वसाप्ताहिकपत्रे “कॉमनवील’’ इत्यस्मिन् प्रथमाङ्के लिखितः यत् अनेन ग्रामपञ्चायततः राष्ट्रीयसंसद् यावत् स्वशासनस्य स्थापना भवेत् इति । ब्रिटिश्-सर्वकारेण भारतीयसंसदि चितेषु प्रतिनिधिषु एकः भारतीयः अपि भवेत् इति ।
(२) आन्दोलनस्यास्य उद्देश्यम् आङ्लान् भारताद् बहिर्प्रेषणे तथा युद्धकार्याय विक्षेपकरणे नासीत् । किन्तु पराधीनभारतापेक्षया स्वतन्त्रभारतम् ब्रिटिश्-शासकेभ्यः अधिकं साहाय्यकरं भविष्यति । अतः ब्रिटिश्-सर्वकारः भारतम् स्वशासनम् दत्त्वा सन्तोषयेत् । इत्थं प्रत्यक्षरूपेण स्वशासनोपलब्धिः, परोक्षरूपेण ब्रिटेन्- सर्वकारस्य सहायतां च कर्तुम् आन्दोलनस्य उद्देश्यम् आसीत् ।
(३) होम् रूल् इत्यस्य उद्देश्यम् भारतीयराजनीतिः उग्रतां प्रति न गच्छेदित्यैव आसीत् । श्रीमती एनी बेसन्ट् भारतीयराजनैतिकप्रवृत्तेः ध्यानपूर्वकेन अध्ययनेन अजानात् यदस्य आन्दोलनस्य शान्तिपूर्वकम्, वैधानिकरीत्या च सञ्चालनं न भविष्यति चेद् भारतीयराजनीतौ क्रान्तिकारिणां तथा आतङ्कवादि नामाधिपत्यं भविष्यति इति ।
(४) डॉ.जकारिया मते होम् रूल् योजनायाः लक्ष्यं राष्ट्रियाणाम् क्रान्तिकारिजनैः मेलनम् न स्यादेवं भारतीयेभ्यः ब्रिटिश्-सर्वकारः स्वराज्यं दत्त्वा सन्तोषयेत् तथा भारतीयराजनीतौ क्रान्तिकरीणाम् प्रभावः नापतेत् इति ।
(५) युद्धकाले भारतीयराजनीतिः शिथिला जाता । सक्रियकार्यक्रमाणां, प्रभावयुक्तनेतृत्वस्य च अभावात् राष्ट्रिय आन्दोलनस्य प्रगतिपथः अवरूद्धः । अतः भारतीयजनानां सुषुप्तावस्थातः प्रबुद्धत्वम् प्रति गमनमावश्यकमिति विचार्य होम् रूल् आन्दोलनम् आरब्धम् । श्रीमती एनी बेसन्ट् मते होम् रूल् भारतस्य याचना नास्ति किन्तु अधिकारः अस्ति । राजभक्तिपुरस्काररूपेण स्वतन्त्रताप्राप्तिस्तु मूर्खता अतः पुरस्काररूपेण न किन्तु अधिकाररूपेण स्वाधीनतां याचामहे ।
आन्दोलनस्य पृष्टभूमिकायाः प्रारम्भः प्रगतिः च
बालगङ्गाधरः षड्मासपर्यन्तं कारागारं न्यवसनत् । यदा १९१४ तमे वर्षे जून-मासस्य १६ तमे दिनाङ्के ततः विमुक्तः तदा भारत स्य स्थितौ परिवर्तनम् आसीत् । स्वदेशी आन्दोलनक्रान्तिकारी अरविन्दघोषः संन्यासी भूत्वा पोण्डीचेरी -नगरम् न्यवसत् । तथा लालाजी अमेरिका देशे आसीत् । तिलके न विचारितम् प्रप्रथम कोङ्ग्रेस-पक्षं विहाय अन्येषां क्रान्तिकारिपक्षाणां मेलनं भवेत्, येन ब्रिटिश्-सर्वकारः दमनमार्गं नानुसरेद् । इत्थं विचिन्त्य बा.ग.तिलकः घोषणाञ्चकार यद् वयं भारते प्रशासनव्यवस्थायां परिवर्तनम् इच्छामः । तथैव आयरलेण्ड -देशस्य क्रान्तीकारिणः अपि याचितवन्तः । वयं ब्रिटीश्-शासनम् उन्मूलयितुं नेच्छामः । भारत स्य विभिन्नेषु स्थलेषु हिंसात्मिकाः घटनाः भवन्ति तद्योग्यं नास्ति । घटनाभिः अस्माकं राजनैतिकः विकासः न्यूनीकृतः । इत्थम् उभयत्र निष्ठां प्रदर्श्य तिलकः ब्रिटिश्-सर्वकारस्य समर्थनम् कर्तुम् जनताम् असूचयत् ।
एनी बेसन्ट् थियोसोकिकल सोसैटि कृते भरतागमनम्
१९०७ तमे वर्षे सूरत -नगरे यदाचरितम् तद् सदोषमासीत्, कोग्रेस-पक्षस्य अकर्मण्यतया नीचतमं च आसीत् इति मृदुपाक्षिकाः नेतारः अन्वभवत् । तेन कारणेन एतेभ्यः तिलकस्य कथनम् योग्यं भाति । इतः परं एनी बेसन्ट् इत्यस्याः राष्ट्रियं राजनैतिकम् आन्दोलनं जागरितुम् अतिप्रेरण आसीत् (pressure) । एनी बेसन्ट् तदानीमेव कोङ्ग्रेस-पक्षे सम्मिलिता । तया राजनीतिकस्य जीवनस्य आरम्भः इङ्ग्लैण्ड -देशात् कृतः । यत्र तया स्वतन्त्रताचिन्तनम् (क्रिथोट) उग्रसुधारवादः(रेडिकलिज्म) तथा ब्रह्मविद्याप्रचारे भागः गृहीतः । १८९३ तमे वर्षे सा ब्रह्मविद्याप्रचाराय भारतम् आगतवती । तदर्थं  तया १९०७ तमे वर्षे मद्रास -प्रान्तस्य उपनगरे आडियार-नगरे कोर्यालयार्थम् एकः आपणः क्रीतः । अल्पीयसि काले एव तया समर्थकानां विशाला सङ्ख्या प्राप्ता । तेषु अधिकतमाः शिक्षितव्यक्तयः आसन् । १९१४ तमे वर्षे एनी बेसन्ट् इत्यनया स्वस्य गतिविधिम् अग्रे नेष्यति इति निर्णयः कृतः ।
एनी बेसन्ट् इतयस्याः आन्दोलनारम्भः
आयरलैण्ड-देशस्य होम् रूल् लीग् इतिवत् भारतेऽपि स्वशासनयाचनया आन्दोलनारम्भः कृतः । १९१५ तमे वर्षे एनी बेसन्ट् इत्यनया ’न्यू इण्डिया’ कामनवील च इत्युभाभ्याम् पत्रिकाभ्याम् आन्दोलनप्रचारः कृतः । ब्रिटिश्-सर्वकारान्तगत आयरलैण्डादि देशेभ्यः शासनव्यवस्थायाः यावन्तः अधिकाराः प्रदत्ताः सन्ति तावन्तः भारतस्य कृतेऽपि भवतु इति तस्याः अभ्यर्थना आसीत् । १९१५ तमे वर्षे अप्रेल-मासात् एनी बेसन्ट् इत्यनया स्वकीयम् उग्ररूपम् दर्शितम् । तदा एव तिलकेन स्वराजनैतिकाः गतिविधयः आरब्धाः । तथाऽपि कोङ्ग्रेसपक्षस्य मृदुपाक्षिकाः तिलकस्य गतिविधिं पक्षभिन्ना न जानीयुः तदर्थं स्वयं तिलकः सतर्कः आसीत् । कोङ्ग्रेस-पक्षे यया कयाऽपि रीत्या प्रवेशः भवेत्तथा तिलकस्य मनोरथः आसीत् । तिलकेन १९१५ तमे वर्षे मई-मासे स्वसमर्थकानां सम्मेलनं कारितम् । यस्मिन् ग्राम्यजनतायै कोङ्ग्रेस-पक्षस्य उद्देश्यानां  तथा कार्यणां परिचयं कारयितुम् एका व्यवस्था भवेत् इति स्वस्यमतम् अस्थापयत् । राष्ट्रिय आन्दोलने पक्षस्य एकतायाः आवश्यकता आसीत् । अतः तिलकः निजशक्तिं कोङ्ग्रेस-पक्षस्य एकतायै अयोजयत् ।
एनी बेसन्ट् इत्यस्याः, तिलकस्य च साफल्यम्
१९१५ तमे वर्षे दिसम्बर-मासे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य वार्षिकम् अधिवेशनम् अभवत् । तत्र एनी बेसन्ट् इत्यनया, तिलकेन च सफलता प्राप्ता । अतः पक्षेन उग्रमार्गिभ्यः स्थानं प्रदत्तम् । किन्तु होम् रूल् इत्यस्य कृते राष्ट्रिय कोग्रेस-पक्षः सङघटनस्य प्रस्तावाय अनुमतिः स्थानीयं कोङ्ग्रेसपक्षम् जीवयितुमेव दत्तवान् न तु शक्तिशालिनं कर्तुम् । अतः १९१६ तमं वर्षं यावत् यदि एतेषां कार्यक्रमाणां समाजे उपयोगः न भवेत् तर्हि अहं नैजंसङघटनम् रचयिष्यामि इति श्रीमत्या सभारमुक्तम्  । तिलकः स्वतन्त्ररूपेण कोङ्ग्रेस-पक्षमागन्तुम् अधिकारम् अप्राप परन्तु तेन पक्षाय  कापि प्रतिबद्धता  न कृता । अतः १९१६ तमे वर्षे अप्रेल-मासे बेल-ग्रामतः होम् रूल् सङघटनस्य घोषणा कृता । एनी बेसन्ट् इत्यस्याः समर्थकाः सितम्बर(September) मासं यावत् स्थातुं अक्षमाः इति प्रदश्य होम् रूल् सङघटनम् स्थापयितुम् अनुमतिः स्वीकृतवन्तः । जमनादासः, द्वारकादासः, शङ्करदासः बेङ्कर एवं इन्दुलाल याज्ञिक एभिः मिलित्वा ’यङ्ग इण्डिया’ नामके वर्तमानपत्रे
आङ्ग्लभाषा यां, क्षेत्रीय भाषायां च प्रचारः आरब्धः । तिलकः एवं एनी बेसन्ट् इत्युभाभ्याम् स्वकार्यक्षेत्राणां विभागाः कृताः, येन कुत्राऽपि भ्रष्टता वा स्वच्छन्दता मा भूत् । तिलकः कर्णाटक -महाराष्ट्र -मध्यप्रदेश-बरारादीनां प्रान्तानां नेतृत्वम् आधत्ते । अन्यप्रान्तानां नेतृत्वं एनी बेसन्ट् इत्यनया स्वीकृतम् । किन्तु उभयोः विलयः न कृतः कारणं तत्र तिलकसमर्थकानाम् एनी बेसन्ट् प्रति असमर्थनम् तथा बेसन्ट् इत्यस्याः समर्थकानां तिलकं प्रति असमर्थनम् आसीत् । तथाऽपि एतयोः पारस्परिकः व्यवहारः आसीद् ।
तिलकस्य क्षेत्रीयाधिकारस्थापनम्
तिलकेन महाराष्ट्रयात्रायां होम् रूल् आन्दोलनस्य बहुप्रसिद्धिः कृता । जनतायै अस्य आवश्यकता, उद्देश्यविषये च कथयन्नुक्तम् – भारतम् युवा पुत्रः जातः यथा पुत्रे ’युवावस्था’ प्राप्ते सति विवाहादि अधिकाराः दीयन्ते तथैव ब्रिटिश्-सर्वकारः भारताय स्वशासनाधिकारः दद्यात् तत्र तेषाम् अधिकारः अस्ति । तिलकेन भाषाकीय अधिकारस्य स्वशासनाधिकारेण सह सन्धि (joint) कृतः। तिलकेन उक्तं यथा आङ्ग्लजनाः स्वप्रान्ते ’फ्रेङ्च्’ भाषां न पाठयन्ति । जर्मन जनाः स्वप्रान्ते आङ्ग्लभाषा न पाठयन्ति तथैव भारतेऽपि शिक्षणम् प्रान्तीय भाषायामेव स्यात् । तिलकेन १९१५ तमे वर्षे मई इति मासे मुम्बई -नगरस्य प्रान्तीय सम्मेलने गोखले इत्यस्य निधने सति शोकप्रस्तावः स्थापितः । बी.बी. अलूर मतमिदं समर्थयितुं यदोत्थिताः तदा तिलकः कन्नडभाषा धिकारस्थापनाय कन्नडभाषा याम् वद्तु इति कथयन् क्षेत्रीयाधिकारम् अस्थापयत् ।
तिलकस्य समानतायाः भावः
तिलकः जातिवादी नासीत् । महाराष्ट्र स्य सर्वकाराय ब्राह्मणेतरैः उच्चज्ञात्याधिकारयाचने तस्य सम्बन्धः नास्ति इति विलिख्य पत्रम् प्रेषितः । यस्य उच्चज्ञातीयैः विरोधः कृतः । किन्तु तिलकेन विरोधकर्तृकेभ्यः धैर्यपूर्वकं कार्यं कर्तुमुक्तम् । तथा आवयोः याचनाधिकारे भेदः नास्ति इति बोधयामश्चेत् असमानतायै आरब्धम् आन्दोलनम् सङ्घर्षयुतम् न भविष्यति इत्यपि सूचितम् । ब्राह्मणेतरेभ्यः बोधितम् यद् कलहः ब्राह्मणानामेवं ब्राह्मणेतराणाम् नास्ति किन्तु शिक्षित-अशिक्षितानामस्ति । ब्राह्माणाः युष्मद्तुलनायाम् अधिकशिक्षिताः, अतः सर्वकारमान्या वृत्तिः त एव प्राप्नुवन्ति । सर्वकारमते शिक्षिता एव प्रशासनचालनक्षमाः, अतः संङ्घटनमिदम् स्वाधिकाराय एवास्ति । एवं स्पर्शास्पर्शः भगवताऽपि सहते चेदहं तमपि न मन्ये इति अवदत् । होम् रूल् इत्यधिकाराः पूर्णतः धर्मनिरपेक्षाः आसनतः तिलकेन दत्तेषु भाषणेषु धार्मिकता न समागता । तिलकः अन्यधर्मानुयायिनां विरोधिः नासीत् । किन्तु ब्रिटिश्-सर्वकारः भारतीयानां कृते किमपि न करोति । यदि ते जनहिताय कार्याणि कुर्युश्चेत् तेऽपि अस्मदीयाः। अत्र भेदभावं प्रति धर्मव्यवसाययोः चिन्तनं नास्ति  किन्तु जनहिताय प्रश्नाः सन्ति । तिलकेन षण्मराठीभाषीया तथा द्वय आङ्ग्ल भाषीया ४७००० पत्रिकाः निष्कास्य स्वप्रचारकार्यम् आरब्धम् । ततः परं गुर्जरभाषा यां, कन्नडभाषायां च पत्रिकाः अमुद्रयत् । लीग् इत्यस्य षट्शाखाः निर्मिताः मध्यमराष्ट्रकर्णाटकमध्यप्रान्तमुम्बई आदिषु एकैकाः तथा बरारे शाखाद्वयम् निर्मिताः ।
ब्रिटिश् सर्वकारस्य दमनमार्गः
होम् रूल् आन्दोलनम् प्रगतिपथङ्गते सति ब्रिटिश् सर्वकारेण दमनकार्यम् आरब्धम् । आन्दोलनोपरि प्रहारं कर्तुं सर्वकारेण १९१६ तमस्य वर्षस्य जुलाई मासस्य २३ दिनाङकः निश्चितः। तच्च तिलकस्य ६० तमः जन्मदिवसः आसीत् । तद्दिने तिलकाय एकस्यां सभायां लक्षरुप्यकाणां पुटं दत्तमेवं सर्वकारः भवताम् गतिविधिं दृष्ट्वा किमर्थं त्वं न अवरोधयेत् ? इति पृष्ट्वा तेभ्यः षष्ठीसहस्रः (६०,०००) दण्डः प्रदत्तः । दण्डम् उपहारं मत्वा सर्वकारस्य दमनक्रियया होम् रूल् आन्दोलनम् वने अग्नि इव प्रसृतः भविष्यति इति व्यचारयत् । तिलकपक्षात् ’महम्मद अली जिन्ना’ इत्यस्य नेतृत्वे न्यायवादीनां समूहेन case कार्यं सम्पादितम् । जनपदन्यायालये तिलकः पराजयं प्राप्तवान् किन्तु उच्चन्यायालये न सः निर्दोषः उद्घोषितः । तेन सर्वत्र जनाः जागृतताङ्गताः । महात्मा गान्धी इत्यनेन यङ्ग इण्डिया पत्रिकायां लिखितम् यद्-स्वशासनाधिकारस्य वा स्वतन्त्रतायाः महत्तमो विजयः अभवत् इति ।
स्वशासनाधिकारस्य कार्ये वेगः
तदा तिलकः स्वनिर्दोषघोषणायाः लाभाय सार्वजनिकेषु भाषणेषु होम् रूल् वा स्वशासनाधिकाराय सर्वकारः अनुमतिम् अददात् इति अवदत्। तिलकेन समर्थकैः सह मिलित्वा १९१७ तमस्य वर्षस्य अप्रेल-लमासे १४,००० सदस्याः एकीकृताः । एनी बेसन्ट् इत्यनया १९१६ वर्षस्य सप्टेम्बर-मासे कार्यारम्भः कृतः। किन्तु तस्याः संङ्घटनम् शिथिलम् आसीत् । केचन त्रयः व्यक्तयः शाखोद्घाटने क्षमाः आसन् । किन्तु तिलकसङ्घटनम् वज्र इव कठोरमासीत् । षट्सु शाखासु कार्यकर्तारः निर्धारिताः आसन् । एनी बेसन्ट् इत्यस्याः द्विशतम् शाखाः आसन् किन्तु सदस्येभ्यः निर्देशाय प्रयोगाः नासन् । तत्र व्यक्तिगतरूपेण वा न्यु इण्डिया माध्यमेन अरूडेल्-इत्यस्य लेखाध्ययनेन जनाः स्वकार्याणि अवगच्छन्ति स्म । अतः तेषां आन्दोलनसङ्गठने ७००० सदस्याः न्यूनत्वेन आसन् । येषु जवाहर लाल नेहरू इत्ययं बी.चक्रवर्तिनः जे. बनर्जी इत्ययं च सम्मिलितः अभवत् ।
शाखासु न्युनाधिक्यं तस्य कारणं च
मूलतः शाखागणनया तस्य बलानुमानं भवितुम् अशक्यम् । तासु बह्व्यः सक्रियाः बहव्यश्च निष्क्रियाः शाखाः आसन् । निष्क्रियासु शाखासु मद्रास् -प्रदेशे सर्वाधिकसङ्ख्याः एवं सक्रिय शाखासु उ.प्रदेशस्य मुम्बई इत्यस्य एवं गुर्जरग्रामीण्यः शाखाः आसन् । एतासाम् गतिविधिनाम् आधारेण होम् रूल् इत्यस्य स्वाधिकारस्य याचनायै बृहदान्दोलनकरणस्य आसीत् । तदर्थं राजनैतिशिक्षणम्, राजनैतिककलहस्य च कार्यम् अतीव आवश्यकमासीत् अतः अरूडेल इत्ययं पत्रिकायाः माध्यमेन, राजनैतिशिक्षणस्य, पुस्तकालयानां निर्माणेन, तथा छात्रेभ्यः राजनैतिशिक्षायै च कक्षाः आयोजयन्ति स्म । तथा मित्रवर्गे ’होम् रूल्’ इत्यस्य आन्दोलने सदस्याः भवन्तु इति निवेद्य राजनैतिकं ज्ञानञ्च ददाति स्म । इत्थं बहुभिः शाखाभिः अस्य प्रचारः कृतः । राजनैतिकचर्चायै विशिष्टं ध्यानञ्च दत्तं । केचनमासपूर्वे लक्षत्रयं मुद्रितानि पत्राणि विक्रितानि । येन होम् रूल् आन्दोलनम् इत्यस्य प्रगतिः ज्ञायते । पत्रेषु सर्वकारस्य साम्प्रतभ्रष्टता एवं स्वराजसमर्थने तर्काः आसन् ।
सर्वकारस्य प्रतिबन्धः
तिलक कथनेन यदा कमपि विषयं नीत्वा देशव्यापी प्रतिरोधाह्वाहनं भवति, तदा लीग् इत्यस्य सर्वाः शाखाः तिलकं समर्थयन्ति स्म । १९१६ वर्षस्य नवम्बर-मासे एनी बेसन्ट् इत्यस्यै बरारमध्यप्रान्तयोः गमने प्रतिबन्धः कृतः। तदा अरुडेल् कथनेन लीग्-इत्यस्य सर्वाभिः शाखाभिः सम्मिल्य वायसरोय् इत्यस्मै, गृहसचिवाय च विरोधप्रस्तावः प्रेसितः । इत्थमेव १९१७ तमे वर्षे तिलकाय पञ्जाबदिल्ली -नगरयोः गमने प्रतिषेधः कृतः । तदापि शाखाभिः सर्वकाराय विरोधपत्राणि प्रेषितानि । इदं सर्वं दृष्ट्वा कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अकर्मण्यतया क्षुब्धाः मृदुपन्थानः आन्दोलने सम्मिलिताः ।
आन्दोलने गोखले इत्यस्य योगदानम्
गोखले इत्यस्य “सर्वेन्ट ऑफ इण्डिया सोसैटि” इत्यस्यै आन्दोलनस्य सदस्य भवितुम् अनुज्ञा नासीत्, अतः भाषणपत्रविक्रयणाभ्याम् होम् रूल् आन्दोलनम् असमर्थयत् । उत्तरप्रदेशस्य अनेकैः राष्ट्रवादिभिः मृदुमार्गिभिः कोङ्ग्रेस-पक्षस्य सम्मेलनस्य सज्जतायै होम् रूल् लीग् इत्यस्य कार्यकर्तृभिः सह ग्रामेषु, नगरेषु च सभाः आयोजिताः । प्रायः सभाः पुस्तकालयेषु भवन्ति, येन छात्राः, व्यवसायिनः, अन्ये व्यापारसंलग्नाश्च सभां प्राप्नुयुः । एवं गोष्ठी आपणदिने भवति स्म चेत् कृषकाः अपि भागं गृहणन्ति स्म । एतासु गोष्ठिसु भारतस्य दारिद्र्यम् तथा अनुद्योगः एतौ विषयौ चर्चितौ भवतः । तत्र अतीतसमृद्धिं स्मारं-स्मारं यूरोप इत्यस्य स्वतन्त्रता आन्दोलनम् प्राकाशयत् । तत्र कार्यकर्तृभिः हिन्दीभाषा याः एव प्रयोगः कृतः । मृदुपथिनां होम् रूल् समर्थने आश्चर्यं नास्ति कारणं आन्दोलनमिदं तेषां राजनैतिकं शैक्षणिकं प्रचारमेव अकरोत् ।
लखनऊ अधिवेशनम्
१९१६ तमे वर्षे लखनऊ अधिवेशने होम् रूल् लीग् इत्यस्य समर्थकानां स्वशक्तिप्रदर्शनस्य अवसरः आसीत् । तिलकसमर्थकैः एका परम्परा निर्मिता यस्योपरि कोङ्ग्रेस-पक्षः बहुवर्षं यावत् स्थितवान् । तेन लखनऊ प्रापणे आरक्षितस्य रेलयानस्य नाम स्पेश्यल कोङ्ग्रेस इति प्रदत्तम् । अन्ये केचन होम् रूल् स्पेश्यल इति अददात् । अरूडेल् इत्यनेन उक्तमासीत् यद् – “सः लखनऊ अधिवेशनस्य सदस्यः भवितुं यथाशक्तिप्रयत्नं करिष्यतीति” ।
कोङ्ग्रेसलीग समझौता
लखनऊ प्रान्तस्य कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अधिवेशने तिलकेन पुनः पक्षजनाः सम्मिलिताः । अध्यक्षेन अम्बिकाचरण मजूमदार इत्यनेन उक्तम् – १० वर्षेभ्यः अज्ञानविवादाभ्याम् अनुचितकारणाभ्याम् उभावपि पक्षौ ज्ञातवन्तौ यद् कलहेन पराजयः एकतयैव विजयः इति । अतः भ्रातरौ पुनर्मिलितौ । अधिवेशनेऽस्मिन् कोङ्ग्रेस-लीग् समाधानम् जातम् यद्–“ लखनऊ ऐक्ट ” इति नाम्ना प्रसिद्धम् । अधिवेशने एनी बेसन्ट् इत्यनया, तिलकेन च महत्वपूर्णम् योगदानं प्रदत्तम् । मदन मोहन मालवीया दयाः वरिष्ठनेतारः अस्य विरोधिनः आसन् । मुस्लिम् लीग् इत्यस्यै बहु महत्वप्रदाने तेषां विरोधः आसीत् । अतः अस्योत्तरे भारतीयराष्ट्रीयभावनायाः प्रतिनिधित्वेन - ’यदि स्वशासनाधिकारः केवलमुस्लिम्-समाजाय, राजदूतेभ्यः, वा यस्मै कस्मै अपि समाजाय दद्यात् तत्र मम विरोधः नास्ति, इदानीं स्वशसनाधिकारः एव ळक्ष्यम् इति तिलकः अवदत् । इदानीम् ब्रीटिश्-सर्वकारस्य विरोधे पारस्परिकी एकतायाः, जातीयएकतायाः ,विभिन्ननां राजनैतिकविचारकाराणां एकतायाः अपि आवश्यकता अस्ति । मुस्लिम-जनानाम् कृते भिन्ननिर्वाचनस्य सिद्धान्तस्य स्वीकारः विवादास्पदः आसीत् । तथापि तेषां मनस्सु बहुसङ्ख्यकाः अल्पसङ्ख्यकानामुपरि प्रभुत्वम् स्थापयन्ति इति चिन्तनम् न स्यादतः मुस्लिम् लीग् इत्यस्यै महत्वं दत्त्वा एकताम् अस्थापयत् । तिलकं जनाः रूढिवादिहिन्दू अमन्यत । सः भारतीय प्राचीनविद्यायाः प्रकाण्ड विद्वान् आसीदतः एतादृशि कथने सत्यपि अन्येषां विरोधकर्तुं बलं नासीत् ।
स्वशासनलक्ष्य संवैधानिक परिमार्जनस्य याचनम्
सदस्यानां मन्तव्येन लखनऊ इत्यस्य अधिवेशने संवैधानिकपरिमार्जनस्य पुनर्याचनम् कृतम् । तद् स्वशासनलक्ष्यप्राप्तौ साहाय्यकरम् आसीत् । एतस्यां याचनायां होम् रूल् लीग् इत्यस्य सदस्यानां सर्वमैच्छिकं नासीत् । तथापि कोङ्ग्रेस-पक्षस्यैकतायै विवादम् न कृतवन्तः । ते यया कयाऽपि रीत्या पक्षैकतां वाच्छन्ति । तिलकेन तु कोङ्ग्रेस-अधिवेशन निर्णितानां कार्यक्रमाणाम् परिष्काराय एकं कार्यकारि-संङ्घटनम् निर्मातुं प्रस्तावः स्थापितः । किन्तु मृदुमार्गिणां विरोधवशात् सर्वकारेण तद् प्रस्तावः तिरस्कृतः। वास्तविकरूपेण कोङ्ग्रेस-पक्षः अकर्मण्य मा भूत्, कार्यं कुर्यादिति तिलकः वाच्छति स्म । तुरीय वर्षान्ते १९२० तमे वर्षे महात्मागान्धी -इत्यनेन कोङ्ग्रेसपक्षस्य संविधानम् संशोध्य तादृक् रूपम् प्रदत्तं यद् कमपि आन्दोलनम् अधिकवर्षाणि यावत् चालयितुम् आवश्यकम् । विषयेऽस्मिन् तिलकप्रस्तावः मानीतुं योग्यः आसीदिति स्वीकृतम् ।
बेसन्ट् आदीनां कारावासेन अन्ये अपि आन्दोलने सम्मिलिताः
बेसन्ट् आदीनां कारावासेन सर सुब्रमण्यम अय्यर इत्यनेन सर्वकारीय उपाधेः अस्वीकारः कृतः। मदन मोहन मालवीय इत्ययं, सुरेन्द्रनाथ बनर्जी-इत्युभ्यां सह महम्मदली जिन्ना सदृशः मृदुपाक्षिनेता ” होम् रुल् आन्दोलनम् सम्मिल्य एनी बेसन्ट् इत्यादिनां कारागार पूरणस्य विरोधम् अकरोत् । १९१७ तमे वर्षे जुलाई मासस्य २६ तमे दिनाङ्के कोङ्ग्रेस-पक्षस्य उपक्रमे एतेषां मुक्तिः न स्याच्चेत् शान्तिपूर्णं असहयोग-आन्दोलनं चालयितुं प्रान्तीय-कोङ्ग्रेस-पक्षयस्य अनुमत्यै अपृच्छत् । बरारमद्रास योः पक्षाः अस्योपरि झटिति कार्यावाही भवेदिति इच्छन्ति स्म । किन्तु अन्यप्रान्तीयानां प्रतीक्षा कर्तुम् इच्छा आसीत् । महात्मनः कथनेन “शङ्करलाल बेकर” एवं जमनादास द्वारकाप्रसाद इत्येतौ द्विसहस्रजनानां हस्ताक्षराणि सङ्गृह्य सर्वकारविरोधिनी यात्रां कृत्वा एनी बेसन्ट् इत्यस्यै मिलितुम् इच्छुकौ स्तः । एताभ्यां स्वराजसमर्थने कृषिकानां हस्ताक्षराणां रक्षणम् आरब्धम् । एवं तदर्थं तौ गुर्जरप्रान्तस्य प्रत्येकनगरेषु प्रत्येकग्रामेषु गत्वा लीग् इत्यस्य शाखास्थापने साहाय्यम् कृतवन्तौ । इत्थं सर्वकारदमनेन आन्दोलने प्रगतिः अभवत् । एवं आन्दोलनकर्तारः उग्राः अभूवन् । अनया घटनया इङ्ग्लेण्ड -देशस्य सर्वकारेण स्वनीतौ परिवर्तनमानीतम् । ते समाधानवादिनः अभूवन् ।
माण्डेग्यू इत्यस्य ऐतिहासिकी घोषणा
घटनाम् अनुलक्ष्य नूतनगृहसचिवेन “माण्डेग्यू” इत्यनेन हाऊस ऑफ कोमन्स इत्यस्मिन् ऐतिहासिकी घोषणा कृता ।“ब्रिटिश् शासनस्य नीत्यनुसारं भारतप्रशासने भारतीयजनतायाः संयोगः भवेत्, स्वशासनाय विभिन्नसंस्थानां क्रमिकः विकासः भवेत्, येन ब्रिटीश्-साम्राज्य-संलग्ना उत्तरदायिनी सर्वकारः भवेदिति । कथनमिदं होम् रुल् आन्दोलनस्य याचनां देशद्रोहिणी नासीदिति असमर्थयत् । किन्तु तस्यार्थः इत्थमपिनासीद् यद् सर्वकारः स्वशासनस्थापनां स्व्यकरोत् । माण्डेग्यू इत्यस्य घोषणायां स्वशासनस्थापना तदैव भविष्यति यदा तस्य उचितावसरः आगच्छेदेवं समयः आगतः वा न इति सर्वकारेण निश्चीयते । ब्रिटीश्-सर्वकाराय एतदवकाशः अलमासीत् । एतेन स्पष्टमासीद्यद् निकटवर्तिने भविष्ये सत्ता भारतीयानां हस्ते न आगमिष्यति इति ।
बेसन्ट् इत्यस्याः अध्यक्षरूपेण चयनम्
तदानीं माण्डेग्यू घोषणया १९१७ वर्षस्य सप्टेम्बर-मासे एनी बेसन्ट् इत्यस्याः मुक्तिः जाता, तस्याः लोकप्रियता चरमसीमां च प्राप्ता । अतः दिसम्बर-मासे १९१७ तमे वर्षे तिलकस्य कथनेन सा अध्यक्षरूपेण चिता । किन्तु १९१८ तमे वर्षे होम् रुल् आन्दोलनम् शिथिलम् जातम् । एनी बेसन्ट् इत्यस्याः कारावासेन ये मृदुपाक्षिकाः मिलिताः तेऽपि निष्क्रियाः अभूवन् । सर्वकारेण परिवर्तनस्य आश्वासनं प्रदत्तम् । नेतारः आन्दोलनस्य आवश्यकतां नानुभवन्ति स्म । इतः परं व्यवस्थाविरोधी आन्दोलनचर्चयाऽपि रुष्टाः आसीत् । अतः एनी बेसन्ट् १९१८ वर्षस्य सप्टेम्बर-मासान्ते कोङ्ग्रेसपक्षस्य संङ्घटनम् अत्यजत् । सङ्घटने केचनपक्षनष्टारः, केचन पक्षविरोधिनः, केचन पक्षस्यदोषान् दृष्ट्वा कार्यवाहीकर्तुं च ऐच्छन् । इत्थम् एतादृक् त्रिप्रकारकानां जनानां कारणात् राष्ट्रव्यापी संङ्घनं न्यूनं वा मृतप्रायः जातम् । एतावतैः परिष्कारैः शान्तिप्रिय असहयोग आन्दोलनेन श्रीमती एनी बेसन्ट् नामापि दुविधायाम् आसीत् ।
तिलकस्य इङ्ग्लैन्ड गमनम्
ततः परं एनी बेसन्ट् इत्यस्याः शिथिलां नीतिं दृष्ट्वा तिलकः स्वरीत्या परिष्कारविरोधम् कृत्वा आन्दोलनयानम् वोढुं असमर्थः सन् वर्षान्ते इङ्ग्लैन्ड -देशम् अगच्छत् । तत्र तेन “इण्डियन अनरेस्ट” इत्यस्य लेखक चिराव इत्यस्य उपरि मानहानि अभियोगः स्थापितः आसीत् । तस्य अभियोगस्य कारणात् मासान् यावत् इङ्ग्लैण्ड -देशं न्यवसत् । उभयोः व्यस्ततायाः कारणात् होम् रुल् आन्दोलनम् नेतृत्वविहीनम् जातम् ।
आन्दोलनस्य उपलब्धिः
आन्दोलनस्य नेतृत्वविहीने सत्यपि आन्दोलनस्य उपलब्धिरूपाः भाविराष्ट्रिय आन्दोलनस्य सुरवीरयोद्धारः सज्जीकृताः । महात्म नः नेतृत्वे एते स्वतन्त्रतायाः अग्निं गृहित्वा अग्रे गताः । होम् रुल् आन्दोलनेन स्वशक्त्याः उत्तरप्रदेश, गुजरात, सिन्ध, मद्रास, मध्यप्रान्तः, बरार इत्यादयः क्षेत्राः राष्ट्रीयआन्दोलने योजिताः । इत्थम् होम् रुल् आन्दोलनं व्यर्थं न जातम् अपि तु भारतीयस्वतन्त्रता-सङ्ग्रामाय प्रभावम् सञ्चार्य, निद्रायमाणान् भारतीयान् च प्रबोध्य राष्ट्रीयआन्दोलनेन परिष्कारयोजनायै ब्रिटिश्-सर्वकारं विवशमकरोत् ।
वर्गः:आन्दोलनानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ईश्वरः सर्वभूतानां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकषष्टितमः(६१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥
अन्वयः
अर्जुन ! ईश्वरः सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया भ्रामयन् सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति ।
अर्थः
अर्जुन ! सर्वेषामपि प्राणिनां हृदये ईश्वरो वर्तते । सः तानि सर्वाणि भूतानि यन्त्रारूढानि इव सम्यक् भ्रामयति । अतः त्वं न स्वतन्त्रः । युद्धं न करोमि इति कृतनिर्णयोऽपि अन्ते युद्धं करिष्यस्येव । तस्मात् इदानीमेव मम वचनं पालय ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
61 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः