cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भक्तियोगः
अध्यायस्य सारः
यज्ञ-दान तपः प्रभृतीनि सर्वाणि कर्त्तव्यकर्माणि भगवद्रूपाणि मत्वा साधनारतः भगवन्त मेव परमाश्रयं मत्वा तत्प्राप्त्यर्थं सततं प्रयत्नशीलः भक्तियोगस्य अनुष्ठाता, अनासक्तः, सर्वप्रणिषु शत्रुभावारहितो जनो भक्तोऽस्ति । भक्तस्य साधनायाः स्वरुपमेव भक्तिरस्ति । भगवत्प्राप्तिरेव भक्तेः फलं विद्यते । श्रीमद्भगद्गीता लोकल्याणाय सगुण- सकाम –भक्तिमार्गाय उपदेशं प्रददाति । भक्तिः उपासनापद्धतिम् अवलब्य प्रवर्तिताऽस्ति । गीताया भक्तियोगे इतरसाधनेभ्योऽविरोधोऽस्ति । गीताया भक्तियोगे भक्तस्य महत्त्वं सर्वोपरि निर्धारितम् अस्ति । भक्ताश्चतुर्विधाः प्रतिपादिताः सन्ति-आर्तभक्ता, जिज्ञासुभक्ताः अर्थार्थिनो भक्ताः ज्ञानिनो भक्ताः । एषु चतुर्षु ज्ञानिनां श्रेष्ठता प्रतिपादिताऽस्ति । ज्ञानी भक्तो भगवत आत्मसरुपो भवति । यथोक्तम् –“ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते”। एवं श्रीमद्भगवद्गीता विविधमार्गेषु समन्वयं प्रदर्श्य साधनमार्गं सुगमं सुलभं च करोति ।
गीतोक्तम्तानुसारेण कर्म-ज्ञान- ध्यान-भक्तिमार्गः एकस्यैव ईश्वारस्य प्राप्त्युपायाः सन्ति । अध्यात्मसाधकः एषां मार्गाणां यथेच्छम् उपयोगं कर्त्तुं शक्नोति । गीतायाः साधनामार्गस्य प्रारम्भो निष्कामकर्मणा अनन्यशरणागतिभावेन च भवति । निष्कामकर्मणोऽनुष्ठानेन, नियमपूर्वकं ध्यानयोगस्य अभ्यासेन साधको ब्रह्मभावं प्राप्नोति । तस्य चेतसि समत्वभावना जागर्ति । एषैव ब्राह्मी स्थितिः गीतायां प्रतिपादिता । यदा ब्राह्मी स्थितिः समुदिता भवति, तदा साधकः उत्कृष्टां भक्तिं लभते । भक्तेरुदयानन्तरमेव परमज्ञानस्य अधिकारी भवति । परमज्ञानेनैव भगवतः स्वभावं स्वरुपं विभूतिगुणानाञ्च यथार्थतो जानाति । परमज्ञानस्यैव फलम् ईश्वरोपलब्धिरस्ति । ईश्वरोपलब्धये प्रतत्तिरावश्यकी अस्ति। प्रपत्तिमार्गोऽन्यमार्गाणां नैसर्गिकं पर्यवसानमस्ति । गीतायाः गुह्यं ज्ञानमिदमेवास्ति । उक्तञ्च –
वस्तुतो ज्ञानकर्मणोरुभयोः समन्वयः भक्तौ दृश्यते । भक्त एव यथार्थतः ज्ञानी कर्मयोगी च भवितुं शक्यते । स्वयं भगवता श्रीकृष्णेनोक्तम् शास्त्रज्ञानस्य, प्रत्यक्षदर्शनस्य, भगवदैक्यस्य च प्राप्तिरनन्यभक्त्यैव सम्भवति । सात्त्विकीं श्रद्धां दैवीं सम्पत्ति च विना अनन्या भक्तिर्नैव जायते । अतो भगवदभक्त्यै अभय –सत्त्व शुद्धयादि –सद्गुणानाम् उपार्जनं नितान्तम् आवश्यकमस्ति । इमेऽपि सदगुणाः सात्त्विकश्रद्धयैव उदभवन्ति, अतो दैवैसम्पत्तिं लब्ध्वा कर्मज्ञानयोश्च तदुपयोगं विधाय अनन्या भक्तिरेव आचरणीयेति गीतायाः सन्देशोऽस्ति ।
नारदस्मृतिः
परिचयः
नारदस्मृतौ आचार-प्रायश्चित्तभागाः न विद्यन्ते । अत्र पूर्णम् अवधानं व्यवहारविषये एव । अस्यां १०२८ श्लोकाः विद्यन्ते । न्यायप्रक्रियायाः विषये नारदेन लिखितः प्रास्ताविकः अध्यायः, व्यवस्थितक्रमेण योजितानि १८ व्यवहारपदानि च अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं वर्तते । स्मृतिचन्द्रिका कथयति - 'नारदीयोद्देशक्रमानुसारिणाञ्च वयम्' इति । १०२८ श्लोकेषु सप्तशताधिकाः श्लोकाः स्मृतिग्रन्थानां व्याख्यानकर्तृभिः - मेधातिथि-मिताक्षरादिभिः उल्लिखितम् अस्ति ।
भक्तियोगः
अध्यायस्य सारः
भक्तिज्ञानयोर्मध्ये आन्तरिकविरोधो न मन्तव्यः । यतो हि यावत् ज्ञानं न भविष्यति तावत् भक्तिः कुतः सम्भवा ? ज्ञानेनैव ईश्वरानुरागः समुदेति । भक्तिं विना ज्ञानमपि नीरसं वर्तते, ज्ञानं विना च भक्तिः नेत्रहीनेवास्ति । उभयोः परस्परं सम्बन्धोऽस्ति । अतः ज्ञानसम्पन्न एव जनः यथार्थभक्तो भवति । यश्च भक्तोऽस्ति, सः न कदापि ज्ञानमुपेक्षते । ज्ञानी अपि भक्तेरुपेक्षां कर्त्तुं न क्षमते ।
एवं भगवद्गीतायाः दार्शनिकविचाराणमयमेवाशयोऽस्ति यत् ईश्वरं प्रति समर्पणभावनां कृत्वा कर्म कुर्वाणो जनः अनासक्तभावेन न कदापि कर्मबन्धने निपतति न च सांसारिकतैव तस्मिन् प्रभावं निपातयति, जीवनसंग्रामे स्वच्छन्दो भूत्वाऽसौ कर्मयोगी ज्ञानस्य उपयोगेन सह भक्तिमाचरमाणो मुक्तिं लभते ।
नारदस्मृतिः
कालः
नारदस्य कालनिर्देशः कष्टसाध्यः । नारदः मनुस्मृतेः उल्लेखं बहुधा करोति इत्यतः सः अनन्तरकालीनः इति तु स्पष्टम् । मनुस्मृतिम् अनुसृत्य इदं लिखितमिति स्वयं वदति । ५० श्लोकाः मनुस्मृतौ नारदस्मृतौ च समानाः विद्यन्ते । याज्ञवल्क्येन कृतायां धर्मशास्त्रकाराणाम् आवल्यां नारदस्य नाम न विद्यते । नारदेन लिखिताः बहवः नियमाः याज्ञवल्क्येन लिखिताः नियमाः इव एव सन्ति । याज्ञवल्क्येन उक्ताः मूलकल्पनाः नारदेन वर्धिताः दृश्यन्ते । याज्ञवल्क्यः प्रकरणम् इति वदति यत् तत् नारदः व्यवहारपदम् इति निर्दिशति । विषयविस्तारः नारदस्मृतौ विशेषरूपेण दृश्यते । एतैः कारणैः नारदः याज्ञवल्क्यस्य अनन्तरकालीनः इति निर्णीयते । नारदः प्रथम- तृतीयशतकानां मध्ये आसीत् इति भाति ।
भक्तियोगः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
0 वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
नारदस्मृतिः
विषयाः
नारदस्मृतौ अष्टादश अध्यायाः- 'व्यवहारपदानि' सन्ति । तेषां निर्वचनञ्च एवं दत्तमस्ति -
प्रकीर्णम्
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भक्तियोगः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शतद्रुनदी
शुतुद्री वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१८९४
१८९४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९४ १८९४ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अकोलामण्डलम्
अकोलामण्डलं (अकोला जिल्हा, Akola District) महाराष्ट्रराज्ये विद्यमानं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अकोला इत्येतन्नगरम् । 'विदर्भ' इति महाराष्ट्रराज्यस्य विभागे वर्तमानेषु मण्डलेषु अन्यतमं मण्डलमिदम् ।
भौगोलिकम्
अकोलामण्डलस्य विस्तारः ५,४३१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अमरावती विभागस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि अमरावतीमण्डलं, वाशिममण्डलं च, पश्चिमदिशि बुलढाणामण्डलम्, उत्तरदिशि अमरावतीमण्डलं, दक्षिणदिशि वाशिममण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले नव नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - पूर्णा, शहानूर, पठार, विद्रूपा, आस, उमा, काटेपूर्णा, मोर्णा, मन च ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अकोलामण्डलस्य जनसङ्ख्या १८,१८,६१७ अस्ति । अस्मिन् ९,३६,२२६ पुरुषाः, ८,८२,३९१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२१ जनाः वसन्ति । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४२ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.५५% अस्ति ।
ऐतिहसिकं किञ्चित्
निजामाधिपत्ये परिसरोऽयं हैदराबादसंस्थाने समाविष्टः आसीत् । आङ्ग्लाधिपत्ये बेरार-प्रान्ते समाविष्टः । मण्डलस्य आकोट इत्यस्मिन् स्थाने आङ्ग्लाः, नागपुरस्थाः भोसले वंशीयशासकाः एतयोः मध्ये युद्धं जातम् । पुरातनकाले अकोलसिङ्ग इति रजपूतयोद्ध्रा अकोलानगरनिर्माणं कृतं इति जनैः कथ्यते । १९५६ तमवर्षपर्यन्तं मध्यप्रदेशराज्ये समाविष्टः अयं परिसरः १९५६ तमे वर्षे मुम्बईप्रान्ते समाविष्टः कृतः । १९६० तमे वर्षे महाराष्ट्रराज्यनिर्माणेन सह मण्डलत्वेन अस्य परिसरस्य स्थापना कृता । १९९८ तमे वर्षे अकोलामण्डलस्य विभाजनं कृत्वा सर्वकारेण वाशिममण्डलस्य स्थापना कृता ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-. १. आकोट २. अकोला ३. तेल्हारा ४. पातूर ५. बार्शीटाकळी ६. बाळापूर ७. मूर्तिजापूर
बाह्यानुबन्धाः
अकोलामण्डलम्
स्लम्डाग् मिलियनेर्
thumb|right|फ़्रीडा पिंटो स्लम्डाग् मिलियनेर् २००८ वर्षे चित्रित आंग्ल भाषा चलनचित्रम् आसीत्। देव् पटेल्, फ़्रीडा पिंटो, अनिल् कपूर् च चलनचित्रे अभिनयं अकुर्वन्। चित्रस्य निर्देशकः डानी बायल्। चित्रम् २००९ आस्कर् विजेतः अस्ति।
टिप्पणी
मिलियनेर्, स्लम्डाग् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सिन्धूनदी
सिन्धुः प्राचीनभारतस्य दीर्घतमा नदी । सिन्धुः मानससरोवरस्य समीपे उद्भवति। एषा नदी कश्मीरे सृत्वा पाकिस्थानदेशे सिन्धुप्रदेशे पश्चिमसमुद्रं संयाति। तस्याः सम्युक्तनद्यः शुतुद्री, इरावती, चन्द्रभागा, विपाशा, वितस्ता, कुभादयः नद्याः सिन्धुनद्या सम्मिलिताः भवन्ति। सा भारतभूभागस्य अतिदीर्घा नदी आसीत् । अस्याः तीरे अनेकानि राज्यानि स्थापितानि आसन् । सा ऋग्वेदे अपि शंसिता। सा पवित्रा इति अनेके जनाः मन्यन्ते। उक्तञ्च गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु-कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
जन्तवः
सिन्धुनद्याम् अन्धाः शिशुमाराः(Platanista gangetica minor) वसन्ति। सिन्धौ विविधाः मत्स्याः सन्ति। पुरा अस्याः तीरे वनानि आसन् यत्र गण्डकाः गजाः महिषाः च पशवः अवसन्। परं मनुष्यकर्मणा इमानि अरण्यानि भिन्नानि।
पौराणिकता
सिन्धुः इत्येषः संस्कृतशब्दः नदी,प्रवाहः,सागरः इत्यादीन् अर्थान् बोधयति । एतां नदीं विदेशीयाः इण्डस् नदी इति निर्दिशन्ति । किन्तु सिन्धुनदी इत्येव प्रादेशिकाः व्यवहरन्ति । ऋग्वेदे १७६वारं सिन्धुनद्याः उल्लेखः कृतः दृश्यते । तेषु ९५ वारं बहुवचने प्रयोगः कृतः दृश्यते । बहुधा विशिष्टार्थे एतस्य प्रयोगः कृतः दृश्यते। अग्रे प्रयुक्तेषु श्लोकेषु केवलमं नद्यर्थे एतस्य प्रयोगः दृश्यते । उदाहरणार्थं नदीस्तुतिसूक्ते सिन्धुशब्दस्य प्रयोगः पुँल्लिङ्गे कृतः दृश्यते । ऋग्वेदे प्रयुक्ताः इतराः नद्यः सन्ति । सिन्धुः नदः अस्ति । न केवलं व्याकरणरीत्या अपि च नदीदेवता इति उल्लेखं कुर्वन्तः क्षीरदात्रिभिः धेनुभिः अश्वाभिः च तोलनं कृतं दृश्यते । सिन्धुशब्दः पर्शियन् भाषया हिन्दुः इति अभवत् । Ἰνδός Indós ल्याटिन् भाषया तस्य उच्चारणम् इन्डस् इति जातम् । मेगास्थनीसस्य इण्डिका पुस्तके इण्डस् शब्दस्य प्रयोगः दृश्यते । अलेक्झाण्डरः एतां नदीं क्रान्तवान् आसीत् इतिThe word Sindhu became Hindu in प्राचीनग्रीकजनाः सिन्धुनद्याः अपरतीरे वसतः जनान् इण्डस् प्रदेशस्य इण्डोयी इति निर्दिष्टवन्तः सन्ति ।
सऊदी अरब
right|150px right|200px thumb सोद्यरब (المملكة العربيّة السّعوديّة Al-Mamlakah al-'Arabiyah as-Sa'udiyah'') एशियामहाद्वीपे विद्यमानः कश्चन देश: अस्‍ति।
बाह्यशृङ्खला
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१२८६
१२८६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२८६ १२८६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कावेरीनदी
कावेरीनदी दक्षिणभारतस्य एका प्रमुखा नदी । एषा भारतस्य सप्तपुण्यतमनदिषु अन्यतमा अस्ति । गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥
कावेरी कर्णाटकस्य जीवनदी अस्ति । कोडगुमण्डले पश्चिमघट्टप्रदेशे तलकावेरी इति स्थाने उद्भवति । एषा नदी मैसूरुमण्डलतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रति प्रवहति । ततः गङ्गासागरं प्रविशति । दक्षिणपूर्वदिशोः प्रवहन्त्याः एतस्याः मार्गः ७६५ किलोमीटर्मितः दीर्घः अस्ति । कावेरीजलानयनप्रदेशः २७, ७०० चतुरस्रकिलोमीटर्पर्यन्तं व्याप्तः । कावेर्याः उपनद्यः सन्ति शिंशा, हेमावती, अर्कावती, कपिला, कबिनी, लक्ष्मणतीर्थं, लोकपावनी च । कावेरीं "दक्षिणगङ्गा”  इति  नाम्ना अपि आह्वयन्ति । कावेर्यां स्नानेन सर्वपापानि नश्यन्ति इति भावना अस्ति । कोडगुजनाः कावेरीं स्वकुलदेवता इति भावयन्ति ।
प्रथमा कथा
ब्रह्मणः पुत्री लोपामुद्रा भूलोके लोकोद्धारार्थं वसति स्म । कवेरः इति मुनिः ब्रह्माणम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । वररूपेण सन्ततिं प्रार्थितवान्, तदा लोपामुद्रां पुत्रीत्वेन प्राप्तवान् च । एकस्मिन् दिने तत्र अगस्त्यः तपः तप्तुं आगतः ।अगस्त्यः वदति-“ अहं लोपामुद्रां वृणोमि”  इति । लोपामुद्रा उक्तवती "यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं भवतः  निरीक्षायां बहुसमयं  यापयितुं न इच्छामि । अतः यदि भवान् अन्यत्र गच्छति तर्हि अहं स्वतन्त्रा भूत्वा इतः गच्छामि" इति। एतम् विषयं अङ्गीकरोति अगस्त्यः मुनिः । तदा तयोः विवाहः सम्पन्नः । कदाचित् अगस्त्यमुनिः शिष्येभ्यः अध्यापयन् आसीत्, अध्यापने लीनः सः समयं विस्मृतवान् । तदा लोपामुद्रा ततः  तलकावेरीम् आगत्य अन्तर्जले पतित्वा जलीभूय प्रावहत् । दक्षिणभूभागः तदा ऊषरभूमियुतः  आसीत् । सा कवेरमुनेः पुत्री अतः कावेरी इति एव प्रसिद्धा अभवत् ।
द्वितीयाकथा
अन्यकथानुसारं सः प्रदेशः जलविहीनः आसीत् । जलक्षामस्य दूरीकरणार्थं  अगस्त्यमुनिः ब्रह्मणः आशिषा, शिवेन पवित्रजलं कमण्डलौ स्वीकृत्य तत्र आगतवान् ।  तदा नद्याः निर्माणार्थम् उचितस्थानस्य अन्वेषणे रतः सः दक्षिणभागं प्रति प्रवासं कुर्वन् कोडगुप्रदेशस्य गिरिभागम् आगतवान् । मार्गे गमनसमये कञ्चन बालकं दृष्टवान् । सः वस्तुतः वेषान्तरितः गणेशः आसीत् । देहबाधापीडितः अगस्त्यः शौचार्थं स्थानं पश्यन् आसीत् । अतः सः तं बालकम् अवदत्, कमण्डलुं बालकस्य हस्ते दत्त्वा तस्य रक्षणं कर्तुम् उक्त्वा शौचार्थं गतवान् । गणेशः ’ मुनिः नद्याः उद्गमार्थं स्थानस्य अन्वेषणे रतः इति ज्ञातवान् आसीत् । गणेशः चिन्तितवान् एष एव प्रदेशः उचितः इति अतः सः कमडुलं भूमौ स्थापितवान् । तत्र एव उड्डयन् कश्चन काकः कमण्डलुं स्पृष्ट्वा उपाविशत् । तदा तत्र आगतः अगस्यमुनिः काकं दृष्ट्वा शीघ्रं तं धावयितुं प्रयत्तवान् । परन्तु कमण्डलुजलं निरस्यत् । लघुप्रमाणकं जलं धारारूपेण नदी भूत्वा प्रावहत् ।   तलकावेरी पवित्रं स्थानमस्ति । तत्र प्रतिदिनं पूजादिकं प्रचलति । महाभारतस्य आदिपर्वणि  अर्जुनः तीर्थयात्राप्रसङ्गे अत्र आगत्य स्नातवान् इति उल्लिखितम्  अस्ति । राजसूययागसमये नकुलः अत्र आगत्य जलं स्वीकृत्य गतवान् इति सभापर्वणि निरूपितम् अस्ति ।
नदीपात्रम्
कोडगुप्रदेशस्य पर्वतात् प्रवहन्ती एषा कावेरी अनन्तरं दक्षिणप्रस्थभूमौ पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा यत्र प्रवहति तत्र त्रयः द्वीपाः सन्ति । शिवनसमुद्रे एषा ३२० पादपरिमितात् उन्नतप्रदेशात् पतित्वा गगनचुक्कीजलपातः, भरचुक्कीजलपातः इति जलपातद्वयं स्ऱु। भारतस्य प्रथमः जलविद्युदागारः अत्र १९०२ तमे वर्षे निर्मितवन्तः। तदा बेङ्गळूरुनगरम् इत एव विद्युच्छक्तिं प्राप्नोति स्म  । होगेनकल् जलपातात् अनन्तरं एषा तमिलुनाडुराज्यं प्रविशति । तञ्जावूरुमण्डले प्रवह्य्य अन्ते द्विधा भूत्वा गङ्गासागरं प्रविशति ।
कर्णाटके कावेरी
कर्णाटके एतस्याः द्वादशजलाशयाः निर्मिताः सन्ति । सर्वेषां जलाशयानां मुख्यः उद्देशः जलमातृकम् । मडदकट्टेप्रदेशस्य समीपे वर्तमानात् जलबन्धात् या कुल्या अस्ति सा २७ मैल्-दीर्घा अस्ति । १०,००० प्रहलप्रदेशान् जलमातृकत्वेन परिवर्तिता  अनेन कुल्याजलेन । मैसूरुनगरं प्रति पेयजलस्य सौलभ्यं भागशः प्रददाति  । श्रीरङ्गपट्टणस्य समीपे स्थितः जलबन्धः बङ्गारदोड्डीकुल्या मैसूरु-ओडेयरराजवंशीयेन रणधीरकण्ठीरवेन निर्मिता । कर्णाटके कावेरीनद्याः प्रसिद्धः जलबन्धः निर्मितः अस्ति तस्य नाम कृष्णराजसागरः ।
रतिविजयम्
रतिविजयस्य लेखको रामस्वामी शास्त्री न्यायाधीश आसीत् । कुम्भकोनमवास्तव्येन अनेन १९२८ ख्रीष्टाब्दे नाटकमिदं विरचितम् । कवेः विशेषता नाटकस्य भरत-वाक्येन सुस्पष्टा भवति । यथा -
वैषम्यं रागजन्यं भवतु च शमितं देशभक्तिप्रभावात्।।
अत्र वसन्तः शिवदग्धं भस्मावशेषं मदनं विलोक्यातीव सन्तप्तोऽस्ति । प्रियतमविरहविधुरा रतिरपि तस्यैव पुरतः करुणक्रन्दनं प्रारेभे -
स्मरामि नित्यं परिपूर्णचन्द्रप्रभासमानद्युतिवक्त्रबिम्बम्।
लीलावलोकं मधुरं कटाक्षं सुधामयं तस्य समन्दहासम्।।
द्वितीयाङ्कानुसारं मदन-दहनेन अव्यवस्था समजनि । तृतीयाङ्के हिमालयशिखरे तपस्विनी रतिः पार्वतीप्रीत्यर्थं दुस्सहं तपश्चचार । तत्तपस्तुष्टा जगद्धात्री परमेश्वरी तां प्रत्याह - 'दीर्घसुमङ्गली भव' इति। त्वत्प्रार्थनापूरणाय परमेश्वरं प्रति तपः करोमि। चतुर्थेऽङ्के शिवो नैष्ठिकब्रह्मचारी वर्तते । पञ्चमाङ्के पार्वती परमेश्वरयोः विवाहस्य वर्णनं विद्यते ।
किरतनिया नाटकस्य प्रभावानुसारं रतिविजयं गीतबहुलं वर्तते । नाटकेऽस्मिन् प्रवेशक-विष्कम्भादीनामभावः । प्रतीकपात्रैः लोकानुरञ्जनं सविशेषं वर्तते । एकस्मिन्नेवाके सर्वाणि पात्राणि रङ्गपीठतो निर्गच्छन्ति । चतुर्थाङ्के पार्वत्या शिवनिन्दाप्रत्याख्यानं प्रकरणस्य तुन्दिलतां व्यनक्ति ।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:शिवः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आशीर्वादमुद्रा
एका व्यक्तिः यदा नमस्कारं करोति तदा हस्तं शिरसः उपरि स्थापयित्वा आशीर्वादः करणीयः । नमस्कारः कथं करणीयः इत्युक्ते दक्षिणपादे दक्षिणहस्तेन, वामपादे वामहस्तेन स्पृष्ट्वा नमस्कारः करणीयः । एवं क्रियते चेत् नमस्कारः,आशीर्वादः च सफलः भवति । हस्ताभ्यां शक्तेः प्रवहणं भूत्वा मानसिकं, शारीरिकं च आरोग्यं उत्तमं भवति ।
नमस्कारकरणसमये शिरसि रक्तप्रवाहः अधिकः भूत्वा मस्तिष्के यथेष्टं रक्तं प्रवहति । शरीरस्य सकलस्नायुः स्थितिस्थापकत्वं प्राप्य शरीरे आरोग्यं भवति । तदर्थम् एव अस्माकं संस्कृतेः तुलसीं, देवाणां, गुरुणां, र्वद्धानां च पादस्पर्षं कृत्वा नमस्कारः करणीयः इति वदति ।
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
परित्राणाय साधूनां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य अष्टमः (८) श्लोकः ।
अन्वयः
साधूनां परित्रणाय, दुष्कृतां च विनाशाय, धर्मसंस्थापनार्थाय च युगे युगे सम्भवामि ।
उझावूर
वर्गः:केरलराज्यम् वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
परित्राणाय साधूनां...
शाङ्करभाष्यम्
किमर्थं-परित्राणायेति। परित्राणाय परिरक्षणाय साधूनां सन्मार्गस्थानां, विनाशाय च दुष्कृतां पापकारिणाम्। किंच धर्मसंस्थापन्र्थाय धर्मस्य सम्यक्स्थापनं तदर्थेसंभवामि युगे युगे प्रतियुगम् ।।8।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कुतुब् मिनार्
कुतुब् समुच्चये अन्तर्भवति कुतुब् मिनार् अपि । देहल्यां स्थितम् अत्यन्तं प्रेक्षणीयं प्रमुखं च स्थानम् एतत्। अस्य शिखरस्य निर्माणकार्यम् आरब्धवान् गुलामवंशस्य प्रथमः शासकः कुतबुद्दीन् ऐबकः। तस्य उत्तराधिकारी इल्तुमिशः, तदनन्तरम् आगताः अल्लावुद्दीन् खिल्जिप्रभृतयः शासकाः च अधिकान् अट्टान् निर्माय तस्य भ्वनस्य औन्नत्यं वर्धितवन्तः। कुतुबमिनार् ७२.५ मी. औन्नत्ययुतम् । तस्य भूतलव्यासः १४.३ मीटर्विशालः अन्तिमाट्ट्ः २.७ मीटर् -उन्नतः अस्ति । अस्य मुखद्वारम् ‘अलैगेट्’ इति उच्यते । एतस्य निर्माता अस्ति अल्लावुद्दीनखिल्जिः । वृत्ताकारकम् एतत् मुखद्वारं रक्तशिलाभिः, अलङ्कृतमणिशिलाभिः, शिलाजवनिकाजालैः, कलाकृतिभिः च शोभते । टर्किशकलाविदः एतत् निर्मितवन्तः सन्ति । अल्लावुद्दीन्खिल्जिः सङ्कल्पितवान् आसीत् यत् ‘अमैमिनार्’ निर्मातव्यम् इति, यच्च औन्नत्येन कुतुबमिनारस्य अपेक्षया द्विगुणितं स्यात् इति । किन्तु तस्य मरणात् निर्माणकार्यम् अर्धे एव स्थगितं जातम् ।२४.५ मीटरुन्नतः प्रथमः अट्टः निष्प्रयोजकः जातः अस्ति ।
गमनपथः
कुतुबमिनारभवनं देहल्यां दक्षिणभागे ९-१० मैलदूरे (१५ किलोमीटरम्) अस्ति । १२०० तमे वर्षे कुतुबुद्दीनः ऐकः(गुलामवंशीयः) एतस्य भवनस्य निर्माणम् आरब्धवान् । एतस्य औन्नत्यं २३९ पादमितम् अस्ति । पञ्च अट्टाः सन्ति एतस्मिन् ।३७८ सोपानानि सन्ति अत्र । एतत् भवनं रक्तवर्णईयया सङ्गमरमर शिलया निर्मितम् अस्ति । प्रथमाट्टस्य भित्तौ २० अलङ्कारपङ्कयः सन्ति । तासु प्रथमा गोलाकारा, द्वितीया कोणाकारा । एवमेव अन्याः अपि पङ्कयः ।द्वितीये स्तरे तु सर्वाः अलङ्कारपङ्कयाः गोलाकाराः एव । तृतीयाट्टे स्थिताः ताः कोणाकाराः । तदुपरि स्थितयोः अटटयोः भित्तिः तु सामान्या । तन्नाम अलङ्कारपङ्किरहिता । फिरोजशाहः एतत् भवनं नर्मितवान् इति श्रूयते । एतस्य प्रत्यट्टं चन्द्र्शाला अस्ति । एतस्य शिखरे किरीटसद्दशी काचित् रचना आसीत् इति शॄयते । किन्तु १८०३ तमे वर्षे जातस्य भूकम्पस्य कारणतः सा अधः अपतत् । कुतुबमिनारभवनात् अनतिदूरे एव चतुर्थशतकीयह् कश्चन लोहस्तम्भः अस्ति । एतस्य परिधिः १३ पादमितः । औन्नत्यं च २३.८ पादमितम् । एतस्य उपरि चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य प्रशंसावचनानि उत्कीर्णानि सन्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
मिनार्, कुतुब् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१८९५
१८९५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९५ १८९५ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३२२
३२२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
३२२ ३२२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
लेबनान
लेबनान الجمهوريّة البنانيّة Al Jumhuriyah al Lubnaniyah एशिया-महाद्वीपे पश्‍चिमे देश: अस्‍ति.
संबद्घ विषया:
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
इरावती
इरावती रोह्तङ् वर्गे उद्भवति। सा परुष्नी इति अपि ख्याता। सा लाहोरनगरस्य समीपे चन्द्रभागया संयाति।
इरावती वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ध्यानमुद्रा
करणविधानम्
दक्षिणहस्तं वामहस्तस्य उपरि स्थापयामः चेत् भैरवमुद्रा भवति । वामहस्तं दक्षिणहस्तस्य उपरि स्थापयामः चेत् भैरवीमुद्रा भवति । द्वयोः मुद्रयोः परिणामः एकः एव । हस्तौ ऊर्ध्वमुखौ कृत्वा अङ्गुष्टस्य अग्रभागं परस्परं स्पर्षः करणीयः ।
परिणामः
हस्ताभ्यां विद्युत्कान्तीयतरंगाणां प्रवहणं प्रबलतया भवन्ति । करतले हृदय, थैरैड्, पांक्रियस् ग्रन्थीनां नोदनबिन्दुभ्यः नोदनं भूत्वा आरोग्यं उत्तमं भवति ।
उपयोगः
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वेदभाष्यकाराः
वेदभाष्यकाराः वेदानां, वेदसूक्तीनां च अर्थान् विपुलतया भाष्यमाध्यमेन वेदार्थजिज्ञासूनां कृते उपस्थापयन्ति। वेदभाष्यकृत्सु स्कन्दस्वामि –नारायण्-उद्गीथ-माधव –वेङ्किटमाधव-धानुष्कयज्वा –आनन्दतीर्थभट्ट –आत्मानन्द-सायणप्रभृतयः भाष्यकाराः सुविदिताः सन्ति । स्कन्दस्वामी ऋग्वेदे नितरां विशालं भाष्यं चकार । सः निरुक्ते अपि टीकां कृतवान् । नारायणः ऋग्भाष्ये स्कन्दस्वामिनं प्रति साहाय्यं चकार इत्येतदस्ति । माधवनामधेयश्चत्वारो भाष्यकाराः उल्लिख्यन्ते । तेष्वेकः सामवेदसंहितायाम् इतरे त्रयः ऋग्वेदे भाष्यं लिखितवन्तश्च । एतेषु सर्वेष्वपि भाष्यकारेषु सायणः प्रमुखो भाष्यकारः । सः अनेकसंहितासु बहुषु च ब्राह्मणेषु भाष्याणि विधाय वैदिकसाहित्यं वर्धयामास । सायणात् प्रग्वर्तिषु वेदज्ञेषु ब्राह्मणः सर्वस्वनामकः वेदभाष्यकर्तुः हलायुधस्यापि नाम उल्लेखायोग्यं वर्तते ॥
वैदिकभाषा अत्यन्तोत्कृष्टा वर्तते । वेदेषु निहितानां तत्त्वानां ज्ञानार्थं तद्गतमन्त्राणां व्याख्यानं कर्त्तुं निरुक्तादिशास्त्राणां रचना निघण्ट्वादिभिः कृता । गुप्तकालिकभारत वर्षे वैदिकधर्म स्य महान् अभ्युदयोऽभवत् । गुप्तसम्राट् 'परमभागवतः' इत्युपाधिना स्वात्मानमलंचकार । एवं कर्तुम् असौ आत्मानम् गौरवास्पदममन्यत । अयमेव वैदिकधर्मस्य पुनरुद्धारं कृतवान् । सप्तमे शतके आचार्यकुमारिलेन मीमांसाशास्त्रस्य भूयसी प्रतिष्ठा कृता । अस्य व्यापकप्रभावात् वेदाध्ययनं प्रति पण्डितानां प्रवृत्तिः जागरूकाऽभवत् । बौद्धकालिकभारते वेदाध्ययनं प्रति जनानाम् उपेक्षादृष्टिः अजायत । किञ्च कुमारिलेन सयुक्त्या बौद्धमत स्य सप्रमाणं खण्डनं कृत्वा वेदानां प्रामाणिकता पुनः स्थापिता। कुमारिल-शङ्करयोः समये वेदार्थावबोधनं प्रति जनानां प्रवृत्तिः पुनर्जागरूकाऽभवत् । वैदिकभाष्यकारेषु प्राचीनः भाष्यकारः स्कन्दस्वामिनः प्रादुर्भावस्य अयमेव काल इति सम्भाव्यते।
१. ऋग्वेदभाष्यकाराः
वेदभाष्यकृत्सु स्कन्दस्वामि-नारायण-उद्गीथ-माधवभट्ट-वेङ्कटमाधव-धानुष्कयज्व-अानन्दतीर्थ-अात्मानन्द-सायणप्रभृतयो भाष्यकाराः सुविदिताः सन्ति।
स्कन्दस्वामी ऋग्वेदे विशदं भाष्यञ्चकार। स निरुक्ते ऽपि टीकां कृतवान्। ऋग्वेदसंहिता याः सर्वप्रथमभाष्यमस्यैव सम्प्रति समुपलभ्यते। ग्रन्थकारस्य पुरातनत्वेन सह ग्रन्थस्य अप्यन्तरङ्गगुणेन इदं भाष्यं जनेषु श्लाघ्यं समादरणीयञ्च अस्ति। स्कन्दस्वामिनः जन्म गुर्जरप्रदेश स्य विद्यापीठतया राजधानीभावेन च पुरा प्रथिते 'बलभी' इत्याख्यनगरे अभवत्। अस्य पितुर्नाम भर्त्तृध्रुवः अासीत्। ऋग्वेदभाष्यस्य प्रथमाष्टकस्य अन्ते भाष्यकारेण एतस्य चर्चा स्वयं कृताऽस्ति।
२. सामभाष्यकाराः
सामसंहितायाः सायणभाष्यात्प्राक् द्वित्रा एव भाष्यकाराः अासन्। माधवः सामसंहितायाः प्रथमभाष्यकारः प्रतीतो भवति। ततः भरतस्वामी सामसंहितोपरि भाष्यमलिखत्। गुणविष्णुः साममन्त्रेषु व्याख्याम् अलखित्। तस्य साममन्त्रव्याख्यानस्य नाम मिथिला यां बङ्गप्रदेशे च प्रसिद्धमस्ति। तत्र सामवेदिनां नित्यनैमित्तिकविधीनाम् उपयोगिनः साममन्त्राणां व्याख्याकृता।
( क ) माध्यन्दिनसंहिताभाष्यम्
उव्वटेन  यजुर्वेदसंहितायाम् स्वनाम्ना भाष्यं रचितम्। उव्वटस्य अनुसरणं कुर्वन् आचार्यमहीधरः अपि स्वभाष्यम् अरचयत्। एतयोः भाष्यम् माध्यन्दिनसंहितायै प्रसिद्धम्।
(ख) काण्वसंहिताभाष्यम्
हलायुधः ब्राह्मणसर्वस्वम् इति भाष्यम् अलिखत्। सायणा चार्येण सम्पूर्णकाण्वसंहितायामुपरि स्वभाष्यमलेखि। अनन्ताचार्येण काण्वसंहितायारुत्तरार्द्धोपरि (एकविंशत्यध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्।  आनन्दबोधभट्टोपाध्यायेन काण्वसंहितायाः चतुर्थदशकस्य उपरि (एकत्रिंशदध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्।
४. कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयभाष्यकाराः
कुण्डिनः तैत्तिरीयसंहितायाः वृत्तिमरचयत्। पदपाठकारेण आत्रेयेण सह अयं वृत्तिकारोऽस्ति सम्बद्धः। तेनायमपि कोऽपि प्राचीनः अाचार्य एवेति प्रमाणितो भवति। एतदतिरिक्तं किमप्यन्यद् ज्ञातमेव अस्ति कुण्डिनस्य विषये। सम्भाव्यते यदयं वृत्तिकारः गुप्तकाले एव स्ववृत्तिं प्रणीतवान् इति। भवस्वामी नाम कोऽप्याचार्यः ‘तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यग्रन्थं प्रणीतवान्' इत्यपि सम्भाव्यते। यतो ह्यस्य भवस्वामिनः परिचयादिबोधमतस्योल्लेखः स्वकृतबौधायन-प्रयोगसार-नामकग्रन्थस्य आरम्भिकभागे केशवस्वामिना कृतः। तद्यथा - ‘भवस्वामिमतानुसारिणा मया तु उभयमप्यङ्गीकृत्य प्रयोगसारः क्रियते।।'  अनेनास्य भाष्यकारत्वं समर्थ्यते। गुहदेवो नाम कोऽपि विद्वान् तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यं प्रणीतवान्। आचार्यक्षुरोऽपि तैत्तिरीयसंहितायामुपरि किमपि भाष्यं प्रणीतवान्। अस्याचार्यस्य विषये सायणा चार्यस्य माधवीयधातुवृत्तौ प्रदत्तेन निर्देशेन ज्ञातो भवति। अस्मिन् निर्देशे क्षुरस्य नाम भट्टभास्कर स्य नाम्ना पूर्वमेवोल्लिखितोऽस्ति- ‘यथा त्रय एनां महिमानः सचन्ते (तै० सं० ४-३-११ ) इत्यत्र क्षुरभट्टभास्करीययोः सचन्ते समन्ते इति ॥' अतोऽयं क्षुरः भास्करभट्टस्य पूर्ववत्तीं इति सम्भाव्यते। भट्टभास्कर स्य समयनिर्धारणं वैदिकभाष्यकाराणाम् इतिहासार्थं नितान्तम् आवश्यकम अस्ति। सायणाचार्यः स्वभाष्ये भट्टभास्करमिश्रं स्मरति।
५. अथर्वसंहिताभाष्यम्
सायणा त् पूर्ववत्तीं अथर्वसंहितायाः न कोऽपि भाष्यकारोऽभवत्। सायणस्तु सम्पूर्णायाम् अथर्वसंहितायामुपरि भाष्यं लिलेख, किश्च प्रकाशितग्रन्थेषु द्वादश काण्डानाम् ( १-४, ६-८, ११, १७-२० ) एव भाष्यमुपलब्धं भवति। अनेन प्रकारेणास्य वेदस्य सायणभाष्यमप्यपूर्णमेवाऽस्ति।
उद्धरणम्
वर्गः:वैदिकसाहित्यम् वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
हरिणीछन्दः
हरिणी ।
लक्षणम्
रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा। - केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.९३
अस्मिन् वृत्ते सप्तदशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः नगणः¸ एकः सगणः,
एकः मगणः, एकः रगणः एकः सगणः, एकः लघुः एकः गुरुश्च भवति तदेव वृत्तं हरिणीवृत्तमिति कथ्यते ।
यतिस्तु षष्ठे चतुर्थे सप्तमे च भवति ।
।।। ।।ऽ ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ
न स म र स ल ग।
यति: षड्भि: चतुर्भि: सप्तभि:च।
उदाहरणम्
अक्षरसङ्खया - 17 (।।। ।।ऽ ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ) न स म र स ल ग यदि विकलता धर्मेऽधर्मोत्थितिर्भवतीह वा, जननरहित: सन्नेवाहं तदा प्रभवामि च। सुचरितजनान्त्रातुं दुष्टान् विनाशयितुं तथा, युगमनुयुगं धर्मस्थैर्यं पुनर्विदधाम्यहम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः (योगसूत्रम्)
सूत्रार्थः
तस्य अभ्यासस्य तु दीर्घकालपर्यन्तं, सततं, सत्कारसहितं च अनुसरणं कृते सति दृढभूमिः भवति॥ १४ ॥ दीर्घकालपर्यन्तं, सततं, तपस्या-ब्रह्मचर्य-विद्या-श्रद्धाभिः सह कृतः अभ्यासः, ( अतः सः) सत्कारवान् अभ्यासः दृढभूमिः भवति, ( अर्थात् ) व्युत्थानसंस्कारद्वारा शीघ्रं हि अभिभूतः न भवति॥
When that practice is done for a long time, without a break, and with sincere devotion, then the practice becomes a firmly rooted, stable and solid foundation.
शब्दार्थः
• सः = that (practice) सः अभ्यासः
• तु = and, but, however,
• दीर्घकाल = long time (दीर्घः = long; कालः = time)
• नैर्यन्तर्य = without interruption, continually,
• सत्कार = with devotion, sincerity, respect, reverence, positive attitude, right action
• आसेवितः = frequented, pursued, practiced, cultivated, attended to, done with assiduous attention
आसेवित¦ त्रि॰ आ + सेव--क्त। पौनःपुन्येनसेविते च भावे क्त।
• दृढभूमिः = stable, solid foundation, firmly rooted, of firm ground (दृढा = firm; भूमिः = ground)
व्यासभाष्यम्
स तु- अभ्यासस्तु, सः अभ्यासस्तु, दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो - दीर्घकालः नैरन्तर्यं सत्कारश्चेति (इतरेतरद्वन्द्वसमासः) दीर्घकालनैरन्तर्यसत्काराः, तैः आसेवितः तथोक्तः । दीर्घकालं यावत्, निरन्तरतया, सत्कारपूर्वकं कृतः अभ्यासः । दृढभूभिः ( भवतीति शेषः ) - दृढा भूमिः यस्यासौ ( बहुव्रीहिसमासः ), सुदृढः भवति, परिनिष्ठितः भवति॥ १४॥
विशेषावबोधः
'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति ।
अर्थात्, विद्यया, श्रद्धया, वेदानां रहस्यैः (उपनिषद्भिः) च यः कर्म करोति, सः तस्मै अधिकः वीरः, पराक्रमी च भवति।
दृढभूमिर्भवति – सुस्थिरः उत सुदृढः अभ्यासः भवति। एतस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, व्यूत्थान-संस्कारेभ्यः, द्रागित्येव - शीघ्रं हि। अनभिभूतविषयः - अभिभूतः न भवेत् उत खण्डितः न भवति इत्यर्थः — अत्र आशयः उत तात्पर्यम् अस्ति यत्, एषः अभ्यासः उत चित्तैकाग्र्यः प्रबलव्युत्थानसंस्कारेभ्यः अभिभूतः भवत्येव एवञ्च तदैव समाधिदशायाः निर्गत्य साधकः लौकिकदशायाम् उत व्युत्थान-अवस्थायां पतति। यदि एवं न भवेत्, तर्हि साधकस्य भोजन-पेय-शयनादिकं सर्वोऽपि लौकिकः व्यापारः असम्भवः भवेत्। अभ्यासस्य दृढभूमिः सिद्धा भवति, तेन लाभः भवति यत् समाधिः अतीव शीघ्रतया भग्ना न भवति, अपि तु दीर्घकालं यावत् स्थिरा भवति। तदैव समाधेः अग्रिम-भूमिकासु विजय-क्रमे बाधा न भवति। पश्चात् इच्छानुसारम् उत निश्चयानुसारं समाधौ प्रवेशः, ततश्च निर्गमनं शक्यते। तेन लोकव्यवहारस्य मर्यादा अपि प्रचलति, समाधिसिद्धिश्चापि भवति। अत एव भाष्यकारः  'द्रागित्येव' पदस्य प्रयोगम् अकरोत्। 'अभ्यासं कृत्वोपरमे च कालक्रमादभिभवो भवत्येवेति प्रतिपादयितुं द्रागित्येवेत्युक्तम्' ॥१४॥
विशेषव्याख्या
1) व्युत्थानम् - व्युत्थानकाले चित्ते रजोगुणस्य प्रभावः वर्धते। तेन चित्तम् अस्थिरतायुक्तं भवति। निरोधसंस्काराणां योग्य-अभ्यासेन एव चित्तस्य स्थितिः अतीव शान्ता भवति। यदा निरोध-संस्कारस्य प्रभावः न्यूनः भवति, तदा व्युत्थानस्य संस्काराः प्रभाविताः भवन्ति।
2) सत्कारवान्/सत्कारासेवितः अभ्यासः - तपस्या, ब्रह्मचर्यं, विद्या श्रद्धा इत्येतैः युक्तः अभ्यासः, अत्यादरपूर्वकः अभ्यासः च सत्कारवान्/सत्कारासेवितः अभ्यासः उच्यते।
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
इराक्
thumb
ईराक ईरानस्य पश्चिमभागे स्थित: ।
रायचूरुलोकसभाक्षेत्रम्
रायचूरुलोकसभाक्षेत्रं कर्णाटकस्य २८ लोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजनजातीयानां कृते आरक्षितम् आस्ति ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इराक्
बाह्‍य
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एस् सी नन्दीमठ
एस्.सि.नन्दीमठः(S C Nandimath) । गोकाक-उपमण्डल्स्य नन्दीग्रामे १९०० तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य द्वादशे दिनाङ्के शिवलिङ्गय्य चन्नबसवय्य नन्दीमठवर्यस्य जन्म अभवत्।
शिक्षणम्
नन्दीमठः १९२४ तमे वर्षे बि.ए.पदवीं,१९२६ तमे वर्षे एम्.ए पदवीं प्राप्तवान् । वीरशैवधर्मस्य अपि च तत्त्वज्ञानविषये निबन्धं विरचय्य ,१९३० तमे वर्षे डाक्टरेट् पदवीं प्राप्तवान् ।शिक्षकवृत्तिम् अनुवृत्त्य शिक्षणक्षेत्रे कृता साधना अपारा । लिङ्गराजमहाविद्यालयस्य स्थापकः, बागलकोटबसवेश्वरमहाविद्यालयस्य स्थापकः नन्दीमठः मुम्बयीविश्वविद्यालयस्य सेनेट् तथा सिण्डिकेट् सदस्यः आसीत् । कर्णाटकविश्वविद्यालयस्य स्थापनान्तरं तस्य सिण्डिकेट् सदस्यः,अकाडमिक् कौन्सिल् सदस्यः, कुलसचिवः, उपकुलपतिरूपेण अपारसेवां कृत्वा शिक्षणतज्ञः इति प्रसिद्धःजातः। कन्नडभाषेया, संस्कृतेन ,प्राकृतेन ,पालीभाषया, आङ्ग्लभाषया च विशेषः परिश्रमः कृतः । नन्दीमठः विद्वत्तपूर्णयुक्तवैचारिकग्रन्थान् रचितवान् ।
कृतयः
एतस्य मुख्यकृती । एतस्य सम्पादितकृती।
प्रशस्तयः
आङ्ग्लभाषया लिखितं Hand Book of Veerasaivism पाण्डित्यपूर्णकृतिः इति परिगण्यते ।१९५२ तमे वर्षे बेलूरुनगरे प्रचलितस्य ३५ तमस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षस्थानं अलङ्कृतवान् । सुप्रसिद्धः विद्वांन् तथा शिक्षणतज्ञः जातः ।नन्दीमठस्य कृते कर्णाटकविश्वाविद्यानिलयतः १९७५ तमे वर्षे गौरव डि.लिट् पदवीं दत्तवा सम्मानितवन्तः । शिक्षणक्षेत्रे अविरतश्रमं कृत्वा कर्णाटकस्य अभिवृद्ध्यर्थं प्रयत्नं कृत्वा तस्मिन्नेव वर्षे दिवङ्गतः।
वर्गः:कन्नडसाहित्यकाराः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चन्द्रभागा
चन्द्रभागा वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
समानमुद्रा
इमां मुद्रां मुकुलमुद्रा, सुकरीमुद्रा इत्यपि कथयन्ति ।
करणविधानम्
चतुर्णाम् अङ्गुलीनाम् अग्रभाम् अङ्गुष्टस्य अग्रभागे योजयामः चेत् मुकुल अथवा समानमुद्रा भवति ।
परिणामः
अनया मुद्रया पञ्चतत्वाणि (अग्नि- वायु- आकाश- पृथ्वी- जल) अपि सन्तुलितानि भूत्वा शरीरस्य शक्तिः अपरिमिता भवति । एतस्य साकं ’ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ अथवा ’ॐ नमो नारायणाय’ इत्यादि इष्टदेवतामन्त्रं वदामः चेत् सामर्थ्यं इतोपि अधिकं भवति ।
उपयोगः
शरीरे कुत्रापि वेदना अस्तिचेदपि इमां मुद्रां कृत्वा वेदनाभागं स्पृशामः चेत् वेदना शमिता भवति ।
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रानी रामपाल
रानी रामपाल (जन्म : ४ दिसम्बर १९९४) भारत स्य काचित् हॉकी -क्रिडालुः । सा भारतीय-हॉकी-क्रीडायाः 'राज्ञी' मन्यते । २०१० तमस्य वर्षस्य विश्वचषके भागं गृहीतेषु भारतीय-हॉकी-क्रीडापटुषु सा कनिष्ठतमा आसीत् । तस्मिन् समये तस्याः आयुः १५ वर्षाणि आसीत् ।
वृत्तिः
रानी कदात् चतुर्भ्यः वर्षेभ्यः पूर्वं यदा सा चतुर्दशवर्षीया आसीत्, तदा प्रप्रथमम् अन्ताराष्ट्रियस्पर्धायां भागम् अवहत् । ततः २०१० तमे वर्षे पञ्चदशवर्षीया सा महिला-विश्व-चषकस्पर्धायां युवक्रीडालुः अभवत् । २००९ तमे वर्षे जम्बूद्वीपचषकस्पर्धायां भारतं होकी-क्रीडायां रजतपदकं प्रापत्, तस्यां स्पर्धायां तस्याः महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् । सा २०१० तमस्य वर्षस्य राष्ट्रमण्डलक्रीडायां, २०१० तमस्य वर्षस्य जम्बूद्वीपीयक्रीडायाः भागः आसीत्
२०१३ तमे वर्षे कनिष्ठमहिला-हॉकी-दलं कांस्यपदकं प्रापत् । विश्वचषक-हॉकी-प्रतिस्पर्धायां तत् पदकं भारतं  ३८ वर्षेभ्यः अनन्तरं प्रापत् । तस्य विजयस्य श्रेयः रानी रामपाल, मनजित कौर इत्येताभ्यां गच्छति । सा सामान्यतः सेन्टर् फोर्वड्-स्थाने क्रीडति ।
सन्दर्भ
वर्गः:१९९४ जननम् वर्गः:हाकीक्रीडालवः वर्गः:कुमावत
१२८७
१२८७ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे रुफिनस् नामकः "हर्बल्" नामकं पुस्तकम् अरचयत् । तस्मिन् पुस्तके सः सामान्यं सस्यविज्ञानम्, औषधीयानि सस्यानि च विवृतवान् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२८७ १२८७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
जन्म कर्म च मे दिव्यम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।
पदच्छेदः
जन्म कर्म च मे दिव्यम् एवं यः वेत्ति तत्त्वतः त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति माम् एति सः अर्जुन ॥ ९ ॥
अन्वयः
अर्जुन ! यः मे दिव्यं जन्म कर्म च तत्त्वतः वेत्ति सः देहं त्यक्त्वा पुनर्जन्म न एति । माम् एति ।
शब्दार्थः
एति = लभते ।
अर्थः
हे अर्जुन ! मम एतत् जन्म कर्म च अलौकिकमिति यः पुरुषः यथार्थं जानाति सः शरीरत्यागे सति पुनर्जन्म नाप्नोति प्रत्युत मामेव प्राप्नोति ।
शाङ्करभाष्यम्
तत्-जन्मेति। जन्म मायारूपं, कर्म च साधुपरित्राणादि, मे मम दिव्यमप्राकृतमैश्वरमेवं यथेक्तं यो वेत्ति तत्तवतस्तत्त्वेन यथावत्त्यक्त्वा देहमिमं पुनर्जन्मपुनरुत्पत्तिं नैति न प्राप्नोति मामेत्यागच्छति स मुच्यते हेऽर्जुन।।9।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१८९६
१८९६ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९६ १८९६ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कालमानानि
कल् संख्याने इत्यस्माद्धातोः कर्त्तरि घञिप्रत्यये निष्पन्नोऽयं कालशब्दः । कलयति गणयति इति कालपरिभाषा । एकस्यैव कालस्य सर्वाधारता नियामकता वा विद्यते । अतः उक्तं पुराणे –“कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः” इति कारिकावल्यां कालस्य लक्षणं यथा – “जनन्यां जनकः कालः जगत्यामाश्रयो गतः“ इति प्राप्यते । विदुरेण कालविषयकप्रश्ने कृते श्रीमद्भागवते मैत्रेय उवाच – काल इत्युक्ते तुटि, लवनिमेषः, काष्ठा, कला, नाडिका, मुहूर्त्तः, दिवसस्य पूर्वापरभागौ, रात्रिः, पक्षो, मासः, ऋतुरयनं, संवत्सरो, युगमिति कलनात्मकत्वेन गृह्यन्ते । तत्र निमेषश्चतुर्भागस्तुटिः । त्रुटिद्वयं लवः । द्वौ लवौ निमेषः । पञ्चनिमेषाः काष्ठाः । त्रिंशत्काष्ठाः कला । चत्वारिंशत्कला एका नाडिका वा नालिका । द्विनाडिको एकः मुहूर्त्तः । पञ्चदशमुहूर्त्ताः एकः दिवसो चैवं रात्रिश्च । चैत्रे मासा श्वयुजे च पूर्णो मासोऽस्यादिति चित्रगतचान्द्रयोगेन चैत्रमासो भवत्येव चैत्रादिफाल्गुनान्तं मासास्तु चान्द्राः भवन्ति । ततः परं त्रिभिः मुहूर्तैरन्यतरः षण्मासं वर्तते ह्रासते च । तत्र मुख्यतया कालः द्विविधः, एकः लोकानामन्तकृत्कालः अन्यः कलनात्मकः । कलानात्मकोऽपि स्थूलसूक्ष्मभेदाभ्यां द्विविधः । यथा सूर्यसिद्धान्ते – प्राणादिः कालः व्यवहारग्रहणार्हः तथा च स्थूलत्वात् मूर्त इत्युच्यते । अत्र सुखासीनस्वस्थपुरुषस्य एकश्वासोच्छ्वासान्तर्वर्ती कालः प्राण इत्युच्यते । पुनः त्रुट्याद्यः कालः व्यवहारग्रहणानर्हस्तथा च सूक्ष्मत्वात् अमूर्त इत्युच्यते । अत्र नेत्रपक्ष्मद्वयसंयोगकालस्य सहस्रत्रयतमभागतुल्या त्रुटिकालो भवति । तदुक्तं- सूर्यसिद्धान्तानुसारं स्थूलकालविभागः निम्नप्रकारेण भवितुमर्हति । यथा – ज्योतिषशास्त्रे कालगणनामाधारीकृत्य मतद्वयं प्रचलति यथा – ब्राह्मं सौरञ्चेति । ब्राह्मपक्षे विधिदिनादौ सृष्टिः, ततः कालगणना , सौरपक्षे तु विधिदिनाद्यनन्तरं सृष्ट्यादिः , ततः कालगणना । केचनाचार्याः सौरमतानुसारं ग्रहगणितादिकं कुर्वन्ति केचन च ब्राह्ममतानुसारेण । उभयोः गणनात्मककालविषये एकैव परिभाषा । अयं हि सृष्ट्यादितः सृष्टयन्तं यावत् कलनात्मकः कालः महाकालस्य खण्डकालात्मक इत्युच्यते । अस्य गणनात्मककालस्य मानानि नवविधानि सन्ति । यथोक्तं सूर्यसिद्धान्ते – एषु चतुर्भिः सौरचान्द्रार्क्षसावनैश्च मुख्यत्वेन जगति व्यवहारः प्रचलति । यथोक्तं तत्रैव – एवं भास्कराचार्येणापि सिद्धान्तशिरोमणौ- एतेषां नवविधकालमानानां परिचयोऽधस्तात् प्रस्तूयते ।
कालचक्रम्
षष्ठिनिमेषाणाम् एका घण्टा । चतुविंशतिघण्टानाम् एकं दिनम् ।एकस्मिन् दिने दिवा रात्रिः इति द्वौ भागौ स्तः । सप्त दिनानां सप्ताहः इत्युच्यते । पञ्चदश दिनानाम् एकः पक्षः । द्वयोः पक्षयोः एकः मासः । द्वादश मासानाम् एकः संवत्सरः । द्वयोः मासयोः एका ऋतुः तस्मात् ऋतवः षट् । ते च क्रमेण -
चैत्रवैशाखमासयोः वसन्तर्तुः । वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति ।कोकिलाः कूजन्ति । मधुपाः मधु पिबन्ति । उपवनानि शोभन्ते ।
ज्येष्ठाषाढयोः ग्रीष्मर्तुः । सूर्यः तीव्रं तपति । नद्यादिषु जलं शुष्यति । दिवावर्धते । जनाः तापमनुभवन्ति ।
श्रावणभाद्रपदयोः वर्षर्तु: । मेघाः वर्षन्ति । पर्वताः शितलाः भवन्ति । नद्यादयः जलपूरिताः भवन्ति । भूमिः सस्यश्यामला जायते । कर्षकाः नन्दन्ति ।
आश्वयुजकार्तिकयोः शरदृतुः । आकाशः निर्मल: भवति। मेघाः निर्जलाः सञ्चरन्ति । चन्द्रिका विशदा भवति । मार्गाः पङ्करहिताः भवन्ति । मार्गशीर्षपुष्ययोः हेमन्तर्तुः । रात्रिः वर्धते । सूर्यः मन्दं तपति । विस्तारेण हिमं पतति । सलिलं शीतलतरं भवति । वायुः अतिशीत: वाति ।
माघफाल्गुणयोः शिशिरर्तु: । वृक्षेभ्यः पर्णानि पतन्ति । सस्यानि फलन्ति । शीतं अधिकतरं भवति ।
ब्राह्ममानम्
सहस्रसंख्यकमहायुगैः सकलचराचरजीवानां प्रलयकारक एकः कल्पः प्रभवति । स एव् कल्पः ब्रह्मसम्बन्धी एकं दिनमित्युच्यते । तथा च तस्य ब्रह्मणः सहस्त्रमहायुगात्मिका रात्रिः भवति । एवमेकं ब्राह्ममानमित्युक्ते सति अहोरात्ररूपं कल्पद्वयं स्वीक्रियते । अत्र दिनकल्पे भूतानामाविर्भावः तथा च रात्रिकल्पारम्भे भूतानां तिरोभावः प्रभवति । उक्तं च – एवमेव ब्राह्मपक्षपोषको भास्करोऽप्याह –
स्याद् युगानां सहस्रं दिनं वेधसः सोऽपि कल्पो द्युरात्रं तु कल्पद्वयम् । भास्कराचार्यस्य मतं यथा – खखाभ्रदन्तसागरैर्युगाग्नियुग्मभूगुणैः । क्रमेण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगाङ्घ्य्रः ॥ स्वसन्ध्यकातदंशकैर्निजार्कभागसंमितैः । युताश्च तद्युतो युगं रदाब्धयोऽयुताहताः ॥ मनुः क्षमानगैर्युगेन्दुभिश्च तैर्भवेत् । दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ एवं प्रकारेण- अनेन ब्रह्मा शतायुः मन्यते । तस्यायुषोऽर्धं गतं शेषस्यायं प्रथमदिवसस्तत्र ६ मनवः व्यतीताः । सप्तमस्य वैवस्वतमनोः २७ महायुगानि गतानि । २८ तमे महायुगे युगत्रयं व्यतितम् । कलियुगस्य शकाब्दौ ३१७९ वर्षाणि गतानि ।
दिव्यमानम्
दिव्यं दिनं मानवैकवर्षमितं भवति । ३६० सौरदिनानि = १ सौरवर्षाणि=१ दिव्यदिनम् । ३६० दिव्यदिनानि = १ दिव्यवर्षम् । एवमेव सर्वं ज्ञेयम् । एतत्तु देवानां कृते भवति । यथोत्कं सूर्यसिद्धान्ते – अर्थात् सुराणाम् असुराणां च अहोरात्रः तुल्यं वर्तते । परन्तु देवानां यद्दिनं तदुसुराणां रजनी, या च सुराणां रजनी सा तदसुराणां दिनं भवति । शास्त्रानुसारं देवानां स्थितिः मेरौ वर्तते, दैत्यानां स्थितिश्च मेरोरधः नाडीवृत्ताद्दक्षिणभागे कुमेरौ अस्ति । अनयोः स्थानयोः दूरत्वम् १८०° । अनयोर्मध्ये निरक्षप्रदेशः । उभयोरपि नाडीवृत्तमेव गर्भक्षितिजम् । नाडीवृत्तादुत्तरदिशि मेषादिषण्णामहोरात्रवृत्तानां देवभागे स्थित्या तेषु गच्छन्तं सूर्यं षण्मासपर्यन्तं देवा अवलोकयन्ति गर्भक्षितिजरूपनाडीवृत्तादुपरि रवेः स्थितत्वात् । अतो देवभागे षण्मासपर्यन्तं रवेः दर्शनात् दिनम् । परन्तु तुलादिषड्राशिनां नाडीवृत्ताद्दक्षिणतः अधः स्थित्या ते (असुराः) गच्छन्तं सूर्यं नावलोकयन्ति  , रवेः गर्भक्षितिजरूपनाडीवृत्तादधः स्थितत्वात् । अतः देवानां तदा रजनी भवति । एवं दैत्यानामपि स्थितिः । एवं देवासुरयोः अहोरात्रप्रमाणमेव रवेः भगणभोगकालमितः । एतेन दिव्यदिनं जातम् । ३६० दिव्यदिनानि = १ दिव्यवर्षम् । भास्कराचार्यमतानुसारम् – “ स्वेश्चक्रभोगोऽर्कवर्षं प्रदिष्टं द्युरात्रं च देवासुराणां तदेव” । इत्यनेन सायणसौरवर्षप्रमाणेन देवासुराणामहोरात्रं पूर्यते ।
पैत्र्यम्
पितृणामिदं पैत्रं, तत्सम्बन्धिमानं पैत्रमानमुच्यते । विधोः उर्ध्वे पृष्ठे पितरः निवसन्ति । अमान्तद्वययान्तर्वर्ति कालः चान्द्रमास उच्यते । चान्द्रमास एव पितृणामहोरात्र भवति । एवं कृष्ण पक्षसार्धसप्तम्यां तिथौ पितृणां दिनारम्भः, शुल्कपक्षसार्धसप्तम्यां तथौ पितृणाम् निशारम्भश्च यथाक्तं सूर्यसिद्धान्ते - भास्कराचार्येणाप्युक्तम् –
प्रजापत्यम्
प्रजापतिभ्यः समुद्भवाः मनवः सन्ति । तस्मात् यानि मन्वन्तराणि मानानि तान्येव प्राजापत्यमानानीति आचार्यैर्निगदितम् । तद्यथा – तत्र मन्वन्तरविषये सूर्यसिद्धान्ते प्रमाणमस्ति यथा – अर्थात् -७१ महायुगमानानि =मनुः एकस्मिन् कल्पे =१४ मनवः सन्ति (स्वायम्भुवः स्वारोचिषः, उत्तमजः, तामसः, रैवतः, चाक्षुषः, वैवस्वतः, सावर्णिः , दक्षसावर्णिः, ब्रह्मसावर्णिः,धर्मसावर्णिः रूद्रपुत्रः रौच्यः, मौत्यकश्च ) ७१X१४=९९४ महायुगानि= १४ मनवः । मन्वादौ मन्वन्ते च कृतवर्षप्रमाणं मनोः सन्धिकालो भवति । अतएव मनूनां पञ्चदशसन्धयो भवन्ति । १ मनुसन्धिः= कृतयुगम् = महा. यु x४ /१० =१ मनुसन्धिः । १५ मनुसन्धयः = महा.यु x४x१५/१० =६ महायुगानि । ९९४ म.य.+६ म.यु =१००० महायगानि= १ ब्राह्मदिनम् म्लल्पः । एवं मन्वन्तरव्यवस्था हि सौरमते एव प्राजापत्यमित्युच्यते सप्तमवैवस्वतमनोः कालः प्रचलत्यत्रागम एव प्रमाणम् । वर्तमानमनोः २७ महायुगानि व्यतितानि । अष्टाविंशतितमे कृतत्रेतद्वापरयुगानि गतानि । वर्तमानकाले युगस्य शकारम्भे ३१७९ सौरवर्षाणि गतानि । गतेषु वर्तमानशकाब्दयोजनेन वर्तमानमनोः भुक्तकालस्तथा वर्तमानमहायुगस्य भुक्तकालः ज्ञायते । (ङ)	गौरम् (बार्हस्पत्यम् )- गुरुसम्बन्धीकालमानं गौरमित्युच्यते कार्त्तिकादिमासेषु कार्त्तिक – मार्गशीर्ष –पौष- माघ –फाल्गुन- चैत्र वैशाख –ज्येष्ठ – आषाढ् श्रावण – भाद्र – आश्विनेषु कृष्णपक्षे पञ्चदश्यां तिथौ कृत्तिका- रोहिणी –मृगशिर- आर्द्रा पुनर्वसु-पुष्य- आश्लेषा –मघा- पूर्वाफाल्गुनी- उत्तराफाल्गुनी – हस्त चित्रा – स्वाति –विशाखा- अनुराधा –ज्येष्ठा –मूला –पूर्वाषाढ – उत्तराषाढ- श्रवणा-शतभिषा –पूर्वाभाद्रपद उत्तरभाद्रपद – रेवती – अश्विनी- भरणीनां नक्षत्राणां संयोगवशात् कार्त्तिकादयः द्वादशमासाः कथिताः । तथैव कृत्तिकादिनक्षत्रसंयोगात् गुरोः कार्त्तिकादिवर्षाणि भवन्ति । गुरोरुदयदिनेऽस्तदिने वा पञ्चाङ्गे चन्द्राधिष्ठितं यन्नक्षत्रं तद्वशादपि पूर्ववद्वर्षसंज्ञा ज्ञेया । यथा कृत्तिकारोहिण्योः गुरोरुदयोऽस्तो वा भवेत्तदा कार्त्तिकं नाम वर्षम् इत्यादि । तदुक्तं –
सौरमानम्
सूर्यसम्बन्धिमानं सौरमानमुच्यते । रवेः भगणाभोगकाल एवं सौरवर्षम् । सम्पूर्णभचक्रं ३६० अंशपरिमितमस्ति । तत्र द्वादशराशयः सन्ति । रवेः प्रथमराशिसंक्रमणकालादपरराशिसंक्रमणकालं यावदेकः सौरमासो भवति । एवं मेष –वृष –मिथुन –कर्कट –सिंह –कन्या –तुला –वृश्चिक –धनु –मकर –कुम्भ-मीनादिराशीनां भोगकाल एकं सौरवर्षमित्युच्यते । अत्र ग्रहकेन्द्रविन्दोः राशिप्रवेशकालस्य नाम संक्रान्तिरित्युच्यते । “सक्रान्त्या सौर उच्यत” इति । अनेन सौरमानेन दिवारात्रि, षडशितिमुखानि, याम्यं सौम्यञ्चायनद्वयम् (उत्तरायणं, दक्षिणायनञ्च ), विषुवत् (सायनमेषतुलादिमानं), संक्रान्तेः पुण्यकालतो सर्वमेतत् ज्ञायते । तत्र षडशीतिमुखानि यथा – अर्थात् तुलार्कसंक्रमणतः प्रतिषडशीतिदिवसानि क्रमादेकैकं षडशीति मुखं भवति । तच्चतुर्षु द्विस्वभावेषु धनुर्मीनमिथुनकन्याख्येषु राशिषु चतुष्टयं भवति । तुलादितः षडशीत्यंशैः धनुषः षड्विंशो भागः प्रथमं षड शीतिमुखम् । तस्मात् षडशीत्यंशैः मीनस्य द्वाविंशो भागः द्वितीयं षडशीतिमुखम् । ततः षडशीत्यंशैः मिथुनस्याष्टादशो भागः तृतीयं षड शीतिमुखम् । ततः षड शीत्यंशैः कन्याया श्चतुर्दशो भागः चतुर्थः षडशीतिमुखम् । एवं द्वादशराशिमध्ये धनु –मीन –मिथुन –कन्या –राशिचतुष्टके क्रमेण १६°/२२°/१८°/१४° अंशैः षडशीतिमुखचतुष्टयं भवति । अतश्चतुर्षु षडशीतिमुखेषु सौरदिनानि ४x८६=३४४ भवन्ति । तेन एकस्मिन् सौरवर्षे षोडशसौरदिनान्यवशिष्यन्ते ।तेषां माहात्म्यं यथा –
अर्थात् कन्यायाः एतानि षोडशशौरदिनानि यज्ञैस्तुल्यानि भवन्ति । तेषु षोडशदिनेषु पितृणां कृते श्राद्धतर्पणादिकं क्रियते । तत्र श्राद्धतर्पणादिकृत्यममृततुल्यमक्षयमनन्तफलदं च भवति । अत एव कन्यागते सवितरि आश्विनकृष्णपक्षे पितृणां कृते श्राद्धादिकं क्रियते । एषः पक्षः पितृपक्ष इत्युच्यते । पुनः सौरमानाधारेणा कल्पिता विषुवसं ज्ञकसंक्रान्तिर्यथा – सूर्यसंक्रान्तिवशतोऽयनज्ञानं ऋतुज्ञानं भवति । तेषां क्रमः प्रदर्श्यते । यथा – सूर्यस्य मकरादितो मिथुनं यावत् षड्राशिभोगकाल उत्तरायणं भवति, तथैव कर्कादितः धन्वन्तं यावत् षड्राशिभोगकालः दक्षिणायननम् । ततो मकरसंक्रान्तेरपि द्विराशिनाथाः शिशिरादयश्च ऋतवो भवन्ति । द्वयोर्द्वयोः राश्योरेकैकं ऋतोः प्रमाणं ज्ञेयम् । यथा –मकरकुम्भयोः शिशिरः , मीनमेषयोः वसन्तः ,वृषमिथुनयोः ग्रीष्मर्तुः कर्कसिंहयोः वर्षार्तुः,कन्यातुलयोः शरत्, वृश्चिकधन्वोः हेमन्तश्च ऋतुनाथाः सन्ति । उक्तं च – एवं प्रकारेण संक्रान्तिविशिष्टा मेषादयः द्वादशसौरमासाः कथ्यन्ते । तैरेव द्वादशसौरमासैः वत्सरः सौरवर्षं भवतीति सौरमानम् ।
सावनम्
एकसूर्योदयात् द्वितीयसूर्योदयपर्यन्तमेकं सावनदिनं भवति । तदेव वासरसंज्ञया लोके प्रचलति । एवं कस्यापि ग्रहस्य उदयद्वयान्तरं सावनदिनम् । लोके सूर्यसावनदिनस्यैव व्यवहारो भवति । तत्र सूर्यसिद्धान्तेऽस्य सावनस्य लक्षणमेवमुक्तं यत् – अर्थात् सूर्यस्य एकस्मादुदयाद् द्वितीयमुदयं यावत् यत्कालप्रमाणं तत् सावनदिनमित्युच्यते । अनेन सावनमानेन जननमरणाद्यशौचानि, चिकित्सितचान्द्रायणव्रतादीनि, दिवसपतिर्मासपतिर्वर्षपतिश्चादयः गृह्यन्ते । एकस्मिन् सौराब्दे सूर्यसिद्धान्तोक्तं सावनदिनमानम् = ३६५/१५/३१/३० दिनाद्यमस्ति । सूक्ष्मवेधसिद्धसावनदिनाद्यम् = ३६५/१५/३०/२२/३० अर्थात् सार्धाष्टपलासन्नाधिकं सूर्यसिद्धान्तोक्तं वर्तते मन्दकेन्द्रिकत्वात् ।
(ज चान्द्रमानम् – चन्द्रसम्बन्धिमानं चान्द्रमानम् । चान्द्रमानं तिथिभिः परिचीयते । तिथिर्नाम चान्द्रदिनम् । सम्पूर्णभचक्रं सूर्याच्चन्द्रान्तरेण चक्रप्रमितान्तरेण त्रिंशत् (३०) तिथ्यात्मकं भवति । प्रतिपञ्चदशतिथिभिरेकः पक्षः । एवं चान्द्रमासे पक्षद्वयं भवति ।यथा –कृष्णपक्षः । शुक्लपक्षश्चेति । प्रतिपत्तः अमान्तं यावत् कृष्णपक्षः । पुनः प्रतिपत्तः पूर्णिमान्तं यावत् शुक्लपक्षो भवति । सूर्यचन्द्रान्तरेण एका तिथिः १२ अंशयुक्ता भवति । तत्र प्रतिपदादयः यथा –प्रतिपत्, द्वितीया, तृतीया ,चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी.पूर्णमी /अमावास्या । एव तिथिभिः (शुक्लपक्षीयप्रतिपदादिः दर्शान्तावधिः त्रिंशत्तिथ्यात्मक –श्चान्द्रमासो भवति । तत्र भचक्रे प्रतिद्वादशभागप्रमाणेनैका तिथिर्भवति । सा च चान्द्रदिनमित्युच्यते  । एवं त्रिंशच्चान्द्रदिनं मिलित्वा एकः चान्द्रमासः कल्पितः । उच्यते तदेव सूर्यसिद्धान्ते – “ऎन्दवस्तिथिभिस्तद्वत्” इति ।सूर्यसिद्धान्तस्य मानाध्यायेऽप्युच्यते अर्थात् – चन्द्रः अमान्ते रविणा सह योगं कृत्वा तस्माद् पृथक् सञ्चरितस्सन् अहरहः यावन्मितं पूर्वदिशं याति तत् चान्द्रमानमित्युच्यते । अतः प्रतितिथौ अर्केन्द्वन्तरांशाः =३६०/३०=१२° भवति । अनेन चान्द्रतिथिमानेन, करणं, विवाहः,क्षौरं, जातकर्म, चौलकर्म, उपनयनकर्म, व्रतोपवासादयः सकलाः क्रियाः सम्पाद्यन्ते ।
नाक्षत्रमानम्
न क्षरति न गच्छतीति नक्षत्रम् । नक्षत्रसम्बन्धी कालमानं नाक्षत्रमित्युच्यते । नाक्षत्रदिनविषये सूर्यसिद्धान्तेऽप्युक्तमस्ति यत् – अर्थात् प्रतिदिनं प्रवहगत्या नक्षत्रमण्डलसैकं परिभ्रमणं यावता कालेन भवति तावत्प्रमाणं नाक्षत्रदिनमित्युच्यते । पर्वान्तयोगतः- नाक्षत्रनाम्ना तु मासाश्चान्द्रमासा ज्ञेयाः । पूर्णिमान्तेषु येन येन नक्षत्रेणा चन्द्रयोगो भवति तस्य मासस्य नाम ततदनुरोधेन भवति । यथा कृत्तिकासम्बन्धात् कार्त्तिकः,मृगशीर्षसम्बन्धात् मार्गशीर्षः ,पुष्यसम्बन्धात् पौषः, विशाखासम्बन्धात् वैशाखः ज्येष्ठासम्बन्धात् ज्येष्ठः, आषाढसम्बन्धात् आषाढः, श्रवणासम्बन्धात् श्रावणः भाद्रपदसम्बन्धात् भाद्रपदः, अश्विनीसम्बन्धात् आश्विनश्च भवति । ननु पूर्णिमान्ते तत्तन्नक्षत्राभावे कथं तत्संज्ञा मासानामुचिता इत्यत आह । कार्तिक्यादिषु कृत्तिकादिद्वयं कथितम् । यथा –कृत्तिकारोहिणीभ्यां कार्त्तिकः । मृगार्द्राभ्यांकार्त्तिकः । मृगार्द्राभ्यां मार्गशीर्षः । पुनर्वसुपौषाभ्यां पुष्यः । अश्लेषामघाभ्यां माघः । चित्रास्वातिभ्यां चैत्रः । विशाखानुराधाभ्यां वैशाखः । ज्येष्ठामूलाभ्यां ज्येष्ठः । पूर्वोत्तराषाढाभ्यामाषाढः । श्रवणाधनिष्ठाभ्यां श्रावणः । तथैवान्येऽपि मासाः भवन्ति । एवमेकनक्षत्रस्योदयात् द्वितीयोदयपर्यन्तं नाक्षत्रदिनमानमार्क्षि षष्टिघटिकामितं भवति ।
लोहशृङ्खलापिण्डप्रक्षेपणक्रीडा
लोहश्रृङ्खलापिण्डप्रक्षेपणकला (Throwing the Hammer)
कालमानानि
नाक्षत्रमानम्
वर्गः:कालगणना वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
लोहशृङ्खलापिण्डप्रक्षेपणक्रीडा
हैमरप्रक्षेपणस्य विधिः परिष्काराश्च
लोहश्रृङ्खलया सह लोहपिण्डस्य प्रक्षेपणं २.१३५ मीटरमितान्मण्डलात क्रियते । अस्य भारः ७.२५६ किलोग्राममितः श्रृङ्खलायाः प्रलम्बता च १.२२ मीटरमिता भवति । इदं गोलकं ४५ अंशस्य कोणं विदधत्यो रेखयोर्मध्ये प्रक्षिप्यते । हैमरस्य गतिः प्रक्षेपसमये प्राप्यते सा प्रायः प्रतिक्षणं २५ २६ मीटरमिता भवति । अस्याः प्रक्षेपण -कलाया उन्नतेः कारणेषु -१ उन्नतः प्रविधिः, २ -वैज्ञानिकं प्रशिक्षणं, ३- पदयोराधुनिकी कार्यप्रणाली, ४-दक्षिण -चरणस्य शक्तिशाल्यभिघातस्तया पदयोः परिधौ तिर्यग् वलनं, ५-हैमरस्य दक्षभागे नीचैस्तथा वामभागे तिर्यग् भ्रमणं, ६- शरीरस्य यदा पृथव्या सह सम्बन्धः केवलं वामचरणेन भवति तदा वलनं, ७ हस्तयोः सरलीभावस्तथा ८-चक्राणां वृद्धिमती संख्या’- चेत्यादीनि कारणानि प्रमुखतां भजन्ते ।