cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
डि के पट्टम्माळ्
शास्त्रीयरचनस्य गायिका
एषा पट्टम्माळ् स्वसुश्राव्यकण्ठश्रिया मुत्तुस्वामीदीक्षितस्य कृतीः सुमधुरतया गायति स्म । देशभक्तिगीतानि, क्रान्तिकवेः सुब्रह्मण्यभारत्याः गीतानि च अस्याः मधुरस्वरेण श्रवणस्य आनन्दः अनुपमः अवर्णनीयः इति सङ्गीतज्ञरसिकानाम् अभिप्रायः । एवमेव पापनाशं शिवस्य रचनानि च गायन्ती रसिकानां प्रशंसां प्राप्तवती । देशभक्तिगीतानि दैवभक्तिगीतानि च समानश्रद्धया गीत्वा साहित्येषु जीवसञ्चालनं कारयति स्म । चलच्चित्रक्षेत्रे समयनुगुणं योजितानि प्रणयगीतानि गातुम् अस्याः अङ्गीकृतिः नासीत् । अग्रहपूर्वकं क्रि.श. १९२९ तमे वर्षे त्यागभूमिः इति चलच्चित्रस्य एकं गीतं गीतवती । किन्तु तदानीन्तनब्रिटिश् सर्वकारस्य निषेधेन तद्गीतं रसिकजनकर्णगतं नाभवत् । चलच्चित्रे आहत्य ५०अधिकभूमिकानां कण्ठदानं कृतवती । क्रि.श. २०००तमे वर्षे " हे राम् " इति बहुभाषाचलच्चित्रार्थं गीतं गानम् एव अस्याः अन्तिमं गानम् । अस्याः गानस्य विशेषः नाम एषा पुरुषस्वरेणापि गायति स्म ।
मैसूरुबान्धव्यम्
सुप्रसिद्धः व्यङ्ग्यचित्रकारः आर्. के. लक्ष्मणः, आर्. के. नारायणः इत्यनयोः सहोदरी आर्. के. पट्टाभिवर्यस्य पुत्री शान्ता इति कन्यां पट्टमाळ् पुत्रः लक्ष्मणकुमारः परिणीतवान् । अपि च ख्यातः मृदङ्गवादकस्य फाल्घाट् मणि अय्यरः इत्यस्य पुत्रीं स्वस्नुषारूपेण आनीतवती । अतः कदाचित् अस्याः सङ्गीतगोष्ठिषु मणि अय्यरः मृदङ्गस्य साङ्गत्यं ददाति स्म ।
नैके शिष्याः
अस्याः अनुजः डि. के. जयरामन् अग्रजा इव सङ्गीतचतुरः । क्रि.श १९९० तमे वर्षे सङ्गीतकलनिधिप्रशस्तिं प्राप्य अग्रायाः पूर्वमेव विधिवशः अभवत् । अद्यतनकास्य ख्याता सङ्गीतसंयोजिका गायिका नित्यश्री महादेवन् अस्याः शिष्या पौत्री च । एषा शङ्करमहादेवन् इत्यस्य गायकस्य पत्नी अपि ।
स्वरलीना
सुदीर्घकालम् अनारोग्येन परितप्ता पट्टम्माळ् अस्याः ९०तमे वयसि क्रि.श. २००९ तमे वर्षे जुलैमासस्य १६दिनाङ्के इहलोकं त्यक्तवती ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
अर्थः
यः अधिकं भोजनं करोति, यश्च भोजनमेव न करोति तयोः समाधिः न सम्भवति । एवं यः अत्यन्तं निद्राति, यश्च अत्यन्तं जागर्ति तयोरपि समाधिः न सम्भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
16 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मनसा, पञ्जाब्
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ए
एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु दशमः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठतालु अस्ति ।
नानार्थाः
“एकारस्तेजसि जले रात्रौ हर्म्योदरे हरौ। व्योम्न्येकादशसंख्यायां दिनादौ मणिकुट्टिमे॥“ – नानार्थरत्नमाला “ए स्मृतावप्यसूयानुकम्पामन्त्रणहूतिषु” - मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अलङ्काराणां वर्गीकरणम्
अलङ्काराणां वर्गीकरणम् अतीव महत्त्वपूर्णः विषयः वर्तते। अलङ्क्रियतेऽनेनेति करणव्युत्पत्तिनिष्पन्नो यमकोपमादिबोधको नायमलङ्कारशब्दः किन्तु, ‘अलङ्कृतिरलङ्कारः' इति भावव्युत्पन्नो दोषापगमगुणाऽलङ्कारसंचलनकृतसौन्दर्यपरः, तत्प्रतिपादकात्वादेवाऽयमलङ्कारः । अत्र मानं तुकाव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्, सौन्दर्यमलङ्कारः, दोषापगमगुणालङ्कारहानोपादानाभ्याम्' इत्यादिवामनसूत्रमेवेति । अनेनालङ्कारकृतचारुत्वेनैव शब्दार्थयोः काव्यत्वनिर्वाहादिति भावः । तेनालङ्कारस्वरूपत्वञ्च–रसोपकारत्वे सति तद्वृत्तित्वं तथात्वे सति रसानिंयतस्थितिकत्वम् अनियमेन रसोपकारकत्वं वेति । अलङ्कारत्वञ्च रसादिभिन्नव्यङ्गयभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विषयतासम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकत्वम् । अनुप्रासादिविशिष्टशव्दज्ञानादुपमादि विशिष्टार्थज्ञानाच्च चमत्कारोदयात्तेषु लक्षणसमन्वयः शब्दार्थयोर्ज्ञाननिष्ठचमत्कृतिजनकतायां विषयितयावच्छेदकत्वे तंद्विशेपणीभूतानुप्रासोपमादेस्तन्निष्ठावच्छेदकतावच्छेदकत्वात् ।
रसवदाद्यलङ्कारसंग्रहाय व्यङ्गयोपमादिवारणाय च विलक्षण एवेति ध्येयम् यतो ह्यलङ्कारत्वं कविसमयसिद्धान्यतमत्वम् । कविसमयसम्बन्धेनालङ्कारपदवत्त्वं वा सूचितमन्यस्यालङ्कारत्वस्या प्रतिपादनात् । फलितार्थश्चालङ्कारस्य सारतत्त्वम् चमत्कार एवेति । चमत्कारशून्याऽलङ्कारः निःसारत्वात्काम्यो नाऽस्ति । शोभाविषये यो ह्यलङ्कारः यावदेव सहायको भवति तावदेवास्यालङ्कारपदेन तस्य महत्त्वमस्ति । किच्चाऽलङ्कारमूलकस्य चमत्कारस्य सौन्दर्यस्य च न कोऽपि वस्तुगत निश्चित मापदण्डोऽस्ति, तत्तु प्रतिभावतः कवेः विवेकवतस्समालोचकस्य कल्पनाशीलमनसः एवोद्भावनाऽस्ति । अतएव विभिन्नकालेषु काव्यशास्त्रीयरस-अलङ्काररीति-ध्वनि-वक्रोक्तिप्रभृतेः प्रकाशो विकासश्चाप्यवलोक्यते । स्व-स्व-कालेषु सर्वेषां सम्प्रदायानां स्व-स्व विशेषताऽऽसीत् । विचारस्य काऽपीयत्ता न भवति । तेन परवत्तिनः विवेकशीलमनीषिणः पूर्ववत्तिनः मान्यतायाः युक्तायुक्तत्वस्य महत्वस्य च विवेचनं कृतवन्तः ।।
अलङ्काराणाञ्च विकासस्यापीयमेव स्थितिः । काव्येषु मुख्यरूपेण गौणरूपेण चालङ्काराणां विधानं कवय एवं कृतवन्तः । तेषामलङ्काराणामलङ्कारशास्त्रे यथासम्भवः निरूपणोऽभवत् । अलङ्काराणामेतेषु विधानेषु क्वाऽपि कवयः अलङ्काराणां लक्षणानुसारेण नवीन-लक्ष्यस्य रचना कृतवन्तः, कुत्रचिच्चाचार्यैः काव्यगतलक्ष्यधारे एवालङ्कारलक्षणानां निरूपणञ्च कृतम् । अनेन प्रकारेणालङ्काराणां विकासे कवेराचार्यस्य च कल्पनायाः अपूर्वयोगदानमस्ति । परवत्तिनः । आचार्याः येषु पूर्ववणितेष्वलङ्कारेषु चमत्कृतिरपश्यन् तेषामलङ्काराणां संग्रहः कृतवन्तस्तथा येष्वलङ्कारेषु तान् स्वस्वरुच्यनुसारेण चमत्कारस्य प्रतीतिर्न बभूव, तेषामलङ्काराणां ते संग्रहणम् न कृतवन्तः । अलङ्काराणामस्मिन्नभिनवनिरूपणे ग्रहण-परित्यागेषु विवेचनेन सह रुचिवैचित्र्यस्यापि कारणमस्ति ।
अलङ्कारशास्त्रे न केवलमलङ्काराणां विकासस्य निरूपणम्वभूवापितु | कतिपयैः आचार्यैः तेषां वर्गोऽपि दर्शितः । येष्वलङ्कारेपु समानतत्त्वस्योपलब्धिजता तेषामलङ्काराणामेकस्मिन्नेव वर्गे संग्रहीतः । अनेन प्रकारेण विभिन्नमौलिकतत्त्वोपरि विभिन्नवर्गस्योद्भावनं कृतमाचार्य प्रवरेणेति । अधः तेषामेव विभिन्नवगनामेवं तेषां मौलिकतत्त्वानां विवेचनं वर्तते।
(१) वक्रोक्तिः किम्वाऽतिशयोक्ति-वर्गः
एतेषामतिशयोक्तिवर्गाणामलङ्कारेषु वक्रोक्तिरूपातिशयोक्ति एव चमत्कारस्य प्राणाधारः मन्यते । अस्यावलम्बनादेव कस्याप्यलङ्कारस्यास्तित्वञ्च स्वीक्रियते । आचार्य भामहमते-एकस्यैवातिशयोक्तिवर्गस्य सर्वेऽलङ्काराः सन्ति । अस्यातिशयोक्तिरूपमौलिकतत्वस्याभावे न कोऽप्यलङ्कारो भवितुं शक्यते । शक्यतावच्छेदकरूपेण विषयस्य लक्ष्यस्य विषयिवाचकपदेन बोधनमुपस्थितिर्वा वक्रोक्तिमूलक अतिशयोक्तिवर्ग इति फलितम् । तद्यथा- आचार्यभामहेन -
‘सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयाऽर्थों विभाव्यते ।
यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना ।। २।८५ ॥
हेतुश्च सूक्ष्मो लेशोऽथ नालङ्कारतया मतः ।
समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः ।। २।८६ ।।[1]
लोकव्यवहारे शब्दस्य चार्थस्य च यथा प्रयोगो भवति तद्विलक्षणशब्दः, अर्थश्च लोकातिक्रान्तगोचररूपेण वक्रतया यदा प्रयुक्तो भवति तदा तेषु अलङ्कारत्वम्भवति ।
‘वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टावाचामलङ्कृति ।'[6]
‘वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिरलङ्काराय कल्पते ।[7]
‘शब्दस्य वक्रता अर्थस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणावस्थानम् ।[8]
उपर्युक्तालङ्कारसामान्यरूपवक्रोक्तिशब्दस्यार्थेऽतिशयोक्तिशब्दः शुद्धरूपेण यौगिकोऽस्ति अलङ्कारविशेषरूपे चातिशयोक्तिशब्दः योगरूढोऽस्ति । वक्रोक्तिः किम्बाऽतिशयोक्तिशब्दस्यातिशययुक्तकथनमेव यौगिकार्थ सर्वाऽलङ्कारबीजत्वं स्वीकृतं समथितञ्च समालोचकैविद्वभिरिति । महाकविभिर्यदेयमंतिशयोक्तिरलङ्कारस्य सर्वेष्वलकारेषु समुचितसमन्वयो भवति तदेयमतिशयोक्तिरनिर्वचनीयकाव्यशोभायाः, उत्कर्षाधायको भवति-तत्रातिशयोक्तिर्यमलङ्कारमधितिष्ठति कविप्रतिभावशात् तस्य चारुत्वातिशय-योगोऽन्यस्यालङ्कारमात्रतैवेति सर्वालङ्कार-शरीर-स्वीकरण-योग्यत्वेनाभेदोपचारात सैव सर्वाऽलङ्काररूपेत्ययमेवार्थोऽवगन्तव्यः।[3]
अनयातिशयोक्त्या यदा पूर्बप्रतिपादितोऽर्थोऽपि चमत्कारोत्पादकरूपेणाभिहितो भवति, तदा तत्र सौन्दर्यस्य सृष्टि कुर्वन् रसमयो भवति–'तेनातिशयोक्तिः सर्वालङ्कारसामान्यम् । तथा ह्यनथातिशयोक्त्यार्थः सकलजनोपभोग पुराणीकृतोऽपि विचित्रतया भाव्यते । तथा प्रमोदादयानादिभिर्विभावतां नीयते विशेषेण च भाव्यते रसमयी क्रियते ।[4] अतएवातिशयोक्तिमू काव्यजीवितरूपेण स्वीकृतमलङकारवादिभिः ‘अथ सा काव्यजीवितत्त्वेन तु विवक्षिता ।'
आनन्दाभिनवगुप्ताभ्यां मतेन सहमतो मम्मटभट्टः अतिशयोक्तेः सर्वाऽलङ्कारसामान्यरूपेण किञ्चित् संशोधनं कुर्वन् दण्डिनः मतानुसारेण स्वभावोक्तेरपि अलङ्कारत्वं मन्यते। विशेषालङ्कारस्य स्वरूपनिरूपणप्रसङ्ग तेनोक्तम्यत्र प्रसिद्धमाधारं विनाधेयस्य विशिष्टावस्थितिर्यदभिधीयते स एको विशेषः । तत्र प्रसिद्धमित्यनेनेदमुक्तं यदत्र वास्तवमाधारत्वं न विवक्षितमु किन्तु कविप्रसिद्धिमात्र सिद्धमिति -
विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः
एकात्मा युगपद् वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा
अन्यत् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः
तथैव करणञ्चेति विशेषस्त्रिविधस्मृतः ॥[5]
एवं त्रिविधविशेषे आधारं विनाऽधेयस्य स्थितिः एकस्य वस्तुनो युगपद्या एकात्मा तथा चैकस्मिन्नेव प्रयत्ने कार्यद्वयस्य सम्पादनं व्यावहारिकदृष्ट्याऽनूपपन्नोऽस्ति । एवंविधस्थलेषु अलङ्कारत्वमेवासम्भव इति । अस्य समाधानं कुर्वन्नवदत्-‘सर्वत्र एवंविध विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते, तां विना प्रायेणालङ्कारत्वायोगात् । अत्र प्रदीपकारोऽपि-नन्वाधारं विना वास्तवस्याधेयस्य व्यवस्थितिरनुपपन्नैव एवमन्ययोरप्यनुपपत्तिरिति चेन्न, अतिशयोक्तिमालम्ब्य तथाभिधानात् । सवत्रैवंविधे विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणायिता । तां विना प्रायशोऽलङ्कारात्वाभावात् । अतएवाहुः -
सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयर्थोिं विभाव्यते ।
यत्नोऽस्यां कविभिः कार्यः कोऽलङकारोऽनया विना।' इति ।
( २ ) अतिशयोक्तिवर्गस्तथा स्वभावोक्तिवर्गश्च
आचार्य दण्डिना भामहोक्तातिशयोक्तिं वृहस्पतिप्रशंसितं मत्वा तामन्यालङ्काराणां प्राणरूपत्वेन स्वीकृतम्
अलङ्कारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम् ।
वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाह्वयाम् ।।[6]
नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षात् विवृण्वती ।
स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या सालङ्कृतिर्यथा ।।[7]
स्वभावस्य वर्णनीयतत्तद्वस्तुमात्रगतस्य प्रकृतिसिद्धस्य धर्मस्योक्तिः । एवञ्च यस्य कश्चिद्वस्तुनोऽसाधारणधर्मवर्णनं स्वभावोक्तिरलङ्कारः । अत्राऽपि चमत्कृतिहेतुत्वमलङ्कारसामान्यलक्षणप्राप्तमस्त्येव । तेन ह्यलङ्कारस्य अनुकरणमूलकचमत्कारत्वात् तस्य अलङ्कारस्य द्वितीयः स्वभावोक्ति वर्गोऽपि सर्वथा मान्य एव प्रतिभाति । अतएव स्वभावोक्तिरूपजात्यादेः विधानं काव्ये बाणभट्ट मतेऽपि काम्योऽस्ति -
नवोऽर्थो जातिरग्राम्या श्लेषोऽक्लिष्टः स्फुटो रसः ।
विकटाक्षरबन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुर्लभम् ॥[8]
( ३ ) वास्तवौपम्यातिशयोक्तिश्लेषवर्गः
रुद्रटाचार्येण भामहस्यातिशयोक्तिमूलकम् दण्डिनश्च स्वभावोक्तिमूलकमलङ्कारं च विहाय औपम्यमूलकः श्लेषमूलकश्चालङ्काराणामतिरिक्तं वर्गद्वयं । स्वीकृतम् । अलङ्कारेषु चमत्कारः न केवलातिशयकथने न वा स्वभाववर्णने एवाऽस्ति प्रत्युत् रुद्रटमते औपम्यः श्लेषश्चाऽपि ईदृशं तत्त्वमस्ति यो हि चमत्कारस्य सर्वथा सृष्टि करोति । अतएवोपर्युक्त तत्वद्वयस्याधारं गृहीत्वाऽनेन स्वतन्त्रवर्गद्वयस्य कल्पना कृतेति ।
( क ) वास्तववर्गः
औपम्य-अतिशय-श्लेषाद्भिन्नम् वस्तुस्वरूपयथार्थकथनमेव वास्तवमिति ज्ञेयम् । यस्यार्थः पुष्टः अर्थात् सहृदयहृदयाह्लादकारी भवति तथाऽविपरीतः अर्थाद्वण्र्यविषयकस्य यथार्थप्रतिपादको भवति तदेववास्तवमिति बोध्यम् । तद्यथा--
वास्तवमिति तज्ज्ञेयं क्रियते वस्तुस्वरूपकथनं यत् ।
वस्तुस्थितिस्वरूपस्य यथार्थवर्णने वास्तवमूलकाऽलङ्कारेषु हृदयाकर्षणस्य चमत्कारोत्पादनस्य च क्षमता भवत्येव । रुद्रटानुसारेण वास्तववर्गे निम्नलिखितास्त्रयोविंशत्यलङ्काराः सन्ति ।
१. सहोक्तिः,
२. समुच्चयः,
३. जातिः ( स्वभावोक्तिः ),
४. यथासंख्यम्,
५. भावः,
७. विषमम्,
८. अनुमानम्,
९. दीपकः,
१०. परिकरः,
११. परिवृत्तिः,
१२. परिसंख्या,
१३. हेतुः,
१४. कारणमाला,
१५. व्यतिरेकः,
१६. अन्योऽन्यः,
१७. उत्तरः,
१८. सारः,
१९. सूक्ष्मः,
२०. लेशः,
२१. अवसरः,
२२. मीलितः,
२३. एकावली।
(ख ) औपम्यवर्गः
वयमानपदार्थस्याधिकस्पष्टयितुं तत्समानप्रसिद्धवस्तुनः वर्णनमेवौपम्यशब्देन व्यपदिश्यते अर्थात् साधयं किम्वा सादृश्यशब्देन व्यवह्रियते । तद्यथा
सम्यक् प्रतिपादयितुं स्वरूपतो वस्तु तत् समानमिति ।
वस्त्वन्तरमभिदध्यात् वक्ता यस्मिन् तदौपम्यम् ॥ --रुद्रटा०
रुद्रटस्य औपम्यवर्गे विंशत्यलङ्काराः सन्ति । ते च -
१. उपमा,
२. उत्प्रेक्षा,
३. रूपकम्,
४. अपहनुतिः,
५. संशयः,
६. समासोक्तिः,
७. मतम्,
८. उत्तरः,
९. अन्योक्तिः,
१०. प्रतीपः,
११. अर्थान्तरन्यासः,
१२. उभयन्यासः,
१३. भ्रान्तिमान,
१४. आक्षेपः,
१५. प्रत्यनीकः,
१७. पूर्वसहोक्तिः,
१८. पूर्वसमुच्चयः,
१९. साम्यः,
२०. स्मरणम् ।
( ग ) अतिशयवर्गः
यत्र वयवस्तुनः अथवा वय॑मानवस्तुनो धर्मः लोकातिक्रान्तगोचररूपे भत्वा चमत्कृतो भवति तदेवातिशयशब्देन ज्ञायते । अस्मिन्नतिशयवर्गे -
द्वादशालङ्काराः सन्ति -
यत्रार्थ-धर्म-नियमः प्रसिद्धिबाधात् विपर्ययं याति ।
कश्चित् क्वचिदतिलोकं स स्यादतिशयस्तस्य ।।
१. पूर्वः,
३. उत्प्रेक्षा,
४, विभावना,
५. तद्गुणः,
६. अधिकः
७. विरोधः,
१०. पिहितः,
११. व्याघातः,
१२. अहेतुः ।
(घ ) श्लेषवर्गः
परिवृत्तिसहानां श्लिष्टानां शब्दानां प्रकरणादिनियमाभावादनेकार्थप्रतिपादकत्वेऽर्थश्लेष इत्युच्यते । एकार्थप्रतिपादकानां सामान्यैकधर्मवत्तया सामान्यरूपस्यैकस्यार्थस्य वाचकानां शब्दानामनेकोऽर्थः, विशेषरूपो नाना, अर्थः प्रकरणादेरनियमेन बुध्यते स श्लेषः । श्लिष्यतोऽर्थावस्मिन्निति श्लेषपदव्युत्पत्तिः ।
यत्रैकमनेकार्वाक्यं रचितं पदैरनेकस्मिन् ।
अर्थे कुरुते निश्चयमर्थश्लेषः स विज्ञेयः ।।
अस्मिन् वर्गे रुद्रटानुसारेण दशाऽलङ्काराः सन्ति । ते च -
१. अविशेषश्लेषः,
३. अधिकश्लेषः,
४. वक्रश्लेषः,
५. व्याजश्लेषः,
६. उक्तिश्लेषः,
७. असम्भवश्लेषः,
८. अवयवश्लेषः,
९. तत्त्वश्लेषः,
१०. विरोधाभासश्लेषः ।
(४) रुय्यककृतं वर्गविभाजनम्
आचार्यरुद्रटस्य पश्चाद्विद्वदग्रणीराचार्य राजानकरुय्यकः ‘स्वीयाऽलङ्कारसर्वस्वे' मौलिकतत्त्वस्याधारोपरि कतिपयेषु वर्गेषु अलङ्काराणां विभाजन कृतवान् । तद्यथा -
( क ) सादृश्यवर्गः
येष्वलङ्कारेषु सादृश्यविच्छित्तिपदस्याधारो भवति तान् सादृश्यमूलकाऽलङ्कारान् सादृश्यवर्गे एव परिगणितमाचार्यप्रवरेण । अस्मिन्नपि सादृश्यः,
१. भेदाभेदप्रधानः,
२. अभेदप्रधानः,
३. भेदप्रधानः
४. गम्योपमामूलक इति चर्तुषु वर्गेषु विभाजितः ।
( १ ) भेदाभेदप्रधानमूलकसादृश्यवर्गे चत्वारोऽलङ्काराः सन्ति । ते चउपमा, उपमेयोपमा, अनन्वयस्तथा स्मरणाऽलङ्काराः ।
( ३ ) भेदप्रधानमूलकसादृश्यवर्गे–व्यतिरेकः, सहोक्तिस्तथा विनोक्तिस्त्रयोऽलङ्काराः सन्ति
(४) गम्योपम्याश्रयमूलकसादृश्यवर्गे.
( क ) पदार्थगतः-तुल्ययोगिता तथा दीपकोऽलङ्कारद्वयमस्ति ।
( ख ) वाक्यार्थगतः–प्रतिवस्तूपमा, दृष्टान्तः, निदर्शना चेति त्रयोऽलङ्काराः सन्ति । अनेन प्रकारेण सादृश्यवर्गे सर्व संयोज्योपर्युक्तविंशत्यलङ्काराः सन्ति ।
( ख ) विरोधवर्गः
यत्र वर्णने वस्तुगत्याविरोधाभावेऽपि यद्वयोवरुद्धयोरिवाभिधानं दर्शयित्वा चमत्कारोत्पादनं करोति तादृशानलङ्कारान् विरोधवर्गे एवं संग्रहीताः । अस्मिन्वर्गे द्वादशाऽलङ्काराः सन्ति । ते च–विरोधः किम्वा विरोधाभासः, विभावना, विशेषोक्तिः ( कार्य-कारणपौर्वापर्य-विपर्ययमूलकः ), अतिशयोक्तिः, असंगतिः, विषमः, समः, विचित्रः, अधिकः, अन्योऽन्यः, विशेषस्तथा व्याघातः ।
(ग) शृङ्खलाबन्धवर्गः
यत्र पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरं वा शृङ्खलायाः आधारं गृहीत्वा चमत्कारोत्पादनं भवति तत्राऽलङ्कारान् शृङ्खलाबन्धवर्गे स्थापितः अस्मिन्वर्गे चत्वारोऽलङ्काराः सन्ति । कारणमाला, एकावली, मालादीपकः, सारश्च ।
(घ ) तर्कन्यायवर्गः
यत्र तर्कशास्त्रानुसारेण तर्कन्यायस्याधारं गृहीत्वा काव्ये विच्छित्तिः किम्वा चमत्कारांधायकत्वम्भवति तत्राऽलङ्काराः तर्कमूलकाः भवन्ति । रुय्यकस्त्वस्मिन् वर्गे काव्यलिङ्गः अनुमानश्चेत्यलङ्कारद्वयम् सङ्कलितः ।
(ङ) वाक्यन्यायवर्गः
वाक्यन्यायस्यार्थात् मीमांसाशास्त्रोक्तन्यायस्याधारं गृहीत्वा विच्छित्युत्पादकाऽलङ्कारा अस्मिन् वाक्यन्यायवर्गे सन्निवेशिताः । ते चालङ्काराः अष्टसंख्यकाः सन्ति । यथासंख्यः, पर्यायः, परिवृत्तिः, परिसंख्या, अर्थापत्तिः, विकल्पः, समुच्चयः, समाधिश्चेति ।
(च) लोकन्यायवर्गः
यत्र लोकन्यायः अर्थात् लोकव्यवहारमूलकश्चमत्कारो भवति तत्र लोकन्यायवर्गीयालङ्काराः भवन्ति । अस्मिन् वर्गे सप्ताऽलङ्काराः सन्ति। ते चप्रत्यनीकः, प्रतीपः, मीलितः, सामान्यः, तद्गुणः, अतद्गुणः, उत्तरश्चेति । डितराज जगन्नाथेनास्मिन्वर्गे प्रौढोक्तिः, ललितः, प्रहर्षणः, विषादनः, उल्लासः, अवज्ञा, अनुज्ञा, तिरस्कारस्तथा लेशाख्यकाः नवाऽलङ्काराः सन्निवेशिताः ।
(छ) गूढार्थप्रतीतिवर्गः
अस्मिन्वर्गेऽलङ्कारेषु चमत्कारस्याधारः सहृदयसंवेद्यगू ढार्थस्य प्रतीतिरेव भवति । अस्मिन्वर्गे षडलङ्काराः सन्ति । ते च–सूक्ष्मः, व्याजोक्तिः, वक्रोक्तिः, स्वभावोक्तिः, भाविकः, उदात्तश्चेति ।
( ज ) विशेषणविच्छित्तिवर्गः
यत्र विशेषणस्य वैशिष्ट्यपदेनैव शोभाधायको भवति तत्र विशेषणविच्छित्तिवर्गस्यालङ्काराः मन्यन्ते मनीषिणः । ते च–समासोक्तिः, परिकरः, श्लेषः, अप्रस्तुतप्रशंसा, (अर्थान्तरन्यासश्च) एते पञ्चालङ्काराः विशेषणविशेष्यविच्छित्याश्रयाः सन्ति ।
( झ ) गम्यत्वविच्छित्तिवर्गः
गम्यत्वविच्छित्तिवर्गे गम्यमानार्थस्य कारणमेव चमत्काराधीयको भवति । अस्मिन्वर्गे पर्यायोक्तः, व्याजस्तुतिः, आक्षेपश्च त्रयोऽलङ्काराः ।
(ञ) मिश्रितवर्गः
अस्मिन् मिश्रितवर्गेऽनेकानामलङ्काराणामेकत्रैव मिश्रणो भवति । अत्र । सङ्करः संसृष्टिश्चालङ्कारद्वयमस्ति । विद्याधरस्तु स्वग्रन्थे एकावल्यां रुय्यकमतानुसारेणैव मौलिकतत्त्वं मन्यते । तस्य वर्गीकरणे न काऽपि नवीनताऽस्ति । तेन च केवलसादृश्यमूलकगम्यौपम्याश्रये विशेषविच्छित्याश्रयः परिकराङ्कुरालङ्कारस्तथा लोकन्यायमूलक प्रश्नोत्तरिकालङ्कार एव स्वीकृतः ।
मोगा (पञ्जाबराज्यम्)
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति मोगामण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मोगानगरम् ।
अलङ्काराणां वर्गीकरणम्
(५) साधर्म्यसादृश्ये
विद्यानाथेन तु निजप्रतापरुद्रयशोभूषणनामकग्रन्थे वर्गविभाजनस्य प्रसंगे किञ्चित्परिवर्तनं कृतम् । सादृश्यवर्गस्य सादृश्यमूलकालङ्कारम् साधर्म्यमूलकपदेन व्यपदिश्यते । कारणन्तु स्पष्टमेव । विद्यानाथः सिद्धान्ततः आचार्य मम्मटस्यानुयायी वर्तते । मम्मटभट्टस्तु ‘साधर्म्यमुपमाभेदे' इत्युपमां लक्षयति । समानः एकः तुल्यो वा धर्मो गुणक्रियादिरूपो ययोः अर्थादुपमानोपमेययोः तौ सधर्माणी तयोर्भावः साधर्म्यम् उपमानोपमेययोः समानधर्मेण सह सम्बन्ध इत्युक्त्वा पूर्वाचार्यप्रतिपादित ‘सादृश्यमुपमा' इत्यस्य स्थाने ‘साधर्म्यमुपमा इति कथित्वा निजवैशिष्ट्यं प्रदशितम् ।
१. साधर्म्यम्
समानः, एकस्तुल्यो वा धर्मो गुणक्रियादिरूपो ययोरर्थादुपमानोपमेययोस्तो सधर्माणी तयोर्भावः साधर्म्यमुपमानोपमेययोः समानधर्मेण सह सम्बन्ध इत्यर्थः । समासोत्तरर्वात्त भाववाचितद्धितप्रत्ययस्य ‘कृत्तद्धितसमासेभ्यः सम्बन्धाभिधानं भावप्रत्ययेन' इति भत्तृहरिप्रोक्तन्यायेन सम्बन्धाभिधायकत्वात् स एवोपमानोपमेययोः समानधर्मेण सह सम्बन्धः उपमा इति ।
साधर्म्यमिति साधारणधर्मवत्वम् । तत्र साधारणधर्मवत्वञ्च साधारणधर्मसम्बन्ध एव मतुबूपतद्धितप्रत्ययोत्तरर्वात्त भावप्रत्ययस्य प्रागुक्तन्यायेन सम्बन्धबोधकत्वात् । तथा च सादृश्य-प्रयोजकसाधारणधर्मसम्बन्धः, उपमेति । अत्र विचार्यते-साधर्म्यं हि सम्बन्धविशेषः सम्बन्धश्चैकप्रतियोगिकोऽपरानुयोगिक एव नियतः, यथा ‘राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र राजपुरुषयोः स्वस्वामिभावः सम्बन्धः, तस्य च राजा प्रतियोगी पुरुषोऽनुयोगी तथा चात्र साधम्र्याख्य सम्बन्धस्य कौ प्रतियोग्यनुयोगिनाविति चेत् साधारणधर्मः प्रतियोगी, उपमानोपमेयं चेति द्वावप्यनुयोगिनाविति गृहाण । उक्तञ्च परमानन्दचक्रवत्तभट्टाचार्यैः–‘सादृश्यस्य प्रतियोग्युपमानं अनुयोग्युपमेयम् । अस्य च साधर्म्यस्य, उपमानमुपमेयं च द्वावप्यनुपयोगिनौ ।' इति । एवञ्च यः साधारणधर्मप्रतियोगिकः, उपमानोपमेयोभयानुयोगिकः सम्बन्धः स साधर्म्यमित्युच्यते।
२. सादृश्यम्
सादृश्यञ्च साधारणधर्मसम्वन्धप्रयोज्यो धर्मविशेषः । तेन चोपमानप्रतियोगिकः, उपमेयानुयोगिकः सम्बन्धः स सादृश्यमित्युच्यते । सादृश्यप्रयोजकसाधारणधर्मसम्वन्धो ह्य पमा सादृश्यं चातिरिक्तः पदार्थः । अत्र पायगुण्डोपाख्येन वालभट्टेन–'अत्र परिभाषायां सादश्यं साधारणधर्मसम्बन्धप्रयोज्यं सदृशादिपदशक्यतावच्छेदकतया सिद्धं सदृशदर्शने संस्कारोबोधकत्वस्य सर्वसम्मतत्त्वेन तत्कारणतावच्छेदकतया च सिद्धमखण्डमतिरिक्तपदार्थः इति । प्राचीननैयायिकगौतममते तु सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वं तस्य च प्रमेयपदार्थः अन्तर्भावः ।। | नव्यनैयायिकास्तु सादृश्यातिरिक्तपदार्थत्वेऽष्टमपदार्थापत्या 'द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्तैव पदार्थाः । इति स्वसिद्धान्तहानिः मन्यमानाः ‘सादृश्यं न पदार्थान्तरम् किन्तु साधर्म्य सादृश्यं चैकमेव । तच्च सादृश्यं तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो धर्मवत्त्वरूपम् । अस्यायमर्थः-तस्माद्भिन्नत्वे सति तत्रासाधारण्येन विद्यमानाः ये भूयांसो धर्मास्तद्वत्वमिति । यथा 'चन्द्रमुखम्' इत्यत्र चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्लादकत्वादिमत्त्वं मुखे चन्द्रसादृश्यम् । अत्र सादश्यनिरूपकेऽतिव्याप्तिवारणाय तद्भिन्नत्वे सतीति विशेषणम् अतोऽलङ्कारशास्त्रे साधर्म्यसादृश्ययोर्भेदाभेदत्वासमानरूपेण मान्योऽस्ति ।। | मम्मटाचार्यस्यानुगमनं कुर्वन् विद्यानाथस्तु साधर्म्यमूलकवर्गमेवं मन्यते ।
(क) साधर्म्यवर्गः - सादृश्यवर्गे येऽलङ्काराः प्रदर्शितास्ते एवास्मिन्वर्गे सन्निष्टाः । ।
(ख) अध्यवसायवर्गः -
( अ ) अध्यवसानमाहार्यादिभेदनिश्चयः । ( कल्पिताभेदस्य निश्चयः )
( आ ) अध्यवसानम् द्रढीयसीबुद्धिः । ( उपमेयस्योपमाने दृढनिश्चयः )
( इ ) अध्यवसानमप्रकृततादात्म्यारोपः ( उपमेये उपमानस्य तादात्म्यारोपः ) विद्यानाथस्याध्यवसायवर्गे रूय्यकस्यावसायमूलकोऽभेदप्रधान सादृश्यगर्भोत्प्रेक्षाऽतिशयोक्तिश्चालङ्कारद्वयमेवास्ति ।
(ग) विरोधवर्गः - अस्मिन्विरोधवर्गे रुय्यकस्य विरोधमूलकविरोधाभासः, विभावना, विशेषोक्त्यादिः पूर्वोक्ताऽलङ्कारा एव सन्ति ।
(घ) वाक्यन्यायवर्गः - वाक्यन्यायवर्गे रुय्यकस्य वाक्यन्यायमूलकः पर्यायः, परिवृत्तिः, परिसंख्याप्रभृतयोऽलङ्काराः सन्ति ।
(च) शृङ्खलावैचित्र्यवर्गः - अस्मिन् वर्गे रुय्यकेन निर्दिष्टाः कारणमाला-एकावलीमालादीपक-सारादयोऽलङ्काराः विद्यानाथेनापि स्वीकृताः ।
(ज) विशेषण-वैचित्र्यवर्गः - रुय्यकस्य विशेषण-विच्छित्तिमूलकपरिकरः, विशेष्यविच्छितिमूलक-परिकराङ्कुरः, विशेषणविशेष्य-विच्छितिमूलकश्लेषाऽलङ्कारश्च विद्यानाथस्यास्मिन् वर्गेऽभिष्टाः सन्ति ।
रुय्यकेन निर्दिष्टान् कतिपयालङ्कारान् विद्यानाथः तस्माद्भिन्नवर्गे एव निदिष्टवान् । उपरिनिदष्टानलङ्कारान् येन विधिना विद्यानाथेन निर्दिष्टा साऽतीव तर्कसङ्गता प्रतीयते । यतो हि स्वभावोक्तौ भाविके च गूढार्थस्य न किञ्चिदपि प्रतीतिर्भवति, अपि तु लोकव्यवहाराश्रित एव स्वभावोक्तिरस्ति । भाविकालङ्कारे बलादतीतानागतं वस्तु प्रत्यक्षीक्रियते तथैव काव्यार्थविद्भिरपि तस्या एव बलात् भूताः भाविनश्च भावाः पदार्थाः, अप्रत्यक्षा अपि प्रत्यक्षा इव क्रियन्ते इदमेव भाविकम् । तद्यथा मम्मटेन -
प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविकम् ।'
भाविकानामलङ्कारं द्विधा लक्षयति मम्मटभटेन । भूताः पूर्वकालिकाः, भाविनः, उत्तरकालिकाश्च भावाः पदार्थः ( वस्तूनि ) कविना यत् प्रत्यक्षा इव क्रियन्ते प्रत्यक्षतयाभिधीयन्ते, अलौकिकप्रत्यक्षविषया अपि लौकिकप्रत्यक्षविषयतयाभिधीयन्ते तत्प्रकारद्वयवत् भाविकाऽलङ्कार इति । अस्मिन् भाविकालङ्कारे आपाततः विरोध एव न तु गूढार्थस्य प्रतीतिः । अनेन प्रकारेण सम-पर्यायपरिवृत्तिप्रभृत्यन्यालङ्कारेऽपि तर्कयितुं शक्य इति ।
(६) रसवदादिवर्गः
प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः ।
काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥
(१) रसस्याङ्गत्वे--रसवत् ।
(२) भावस्याङ्गत्वे-प्रेयः
(३) रसाभासस्य भावाभासस्य चाङ्गत्वे-ऊर्जस्वि
(४) भावशान्तेः–समाहितम् ।
(५) भावोदयस्याङ्गत्वे-भावोदयम् ।
(६) भावसन्धेरङ्गत्वे-भावसन्धिः
(७) भावशबलतायाः - भावशबलत्वम्, इत्यादिः ।
ध्वनिवादिनः मम्मटादीनां मते चालङ्कारोऽवधारणीयः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अलङ्कारशास्त्रम् वर्गः:अलङ्काराः
उ
वर्णमालायां पञ्चमः वर्णः अस्ति ।अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।
नानार्थाः
ईश्वरः- “अकारो विश्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः” उकारः क्षत्रिये नेत्रे हरमौलौ हरे हरौ – नानार्थरत्नमाला उ सम्बोधन रोषोक्त्योरनुकम्पानियोगयोः। पदस्य पूरणे पादपूरणेऽपि च दृश्यते - मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
केसवानन्द भारती प्रकरण
सन्दर्भाः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:केरलराज्यम्
तरन तारन साहिब
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
युक्ताहारविहारस्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः।
अर्थः
यः यथाकालं परिमितमेव अश्नाति तथा सञ्चरति, यः धर्मसम्मते कार्ये यथाकालं व्यापृतो भवति, यः यथाकालं निद्राति तथा जागर्ति तस्य पुरुषस्य समाधिः अवश्यं दुःखनाशको भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
17 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सङ्गरूर
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति सङ्गरूरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सङ्गरूरनगरम् ।
पीतशाल्मली
लघुचित्रम्|पीतशाल्मली वृक्षस्य पुष्पम्
पीठिका
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम काक्लोस्पर्म् (Cochlospermun go symposium DC.)इति । काक्लोस् नाम शङ्खः, स्पर्म इत्युक्ते बीजम् । प्रायः एतत् फलस्य रूपगुणौ च सूचयति । गास्सिप्पियं इति बीजं परितः विद्यमानं कौशेयसदृशं वस्तुं सूचयति । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति । आङ्ग्लम् - येल्लो सिल्ककाटन् ट्री । Yellow silk cotton Tree कन्नडम् - काडुबूरुग, बेट्टदावरे, ಕಾಡುಬೂರುಗ, ಬೆಟ್ಟದಾವರೆ हिन्दी - गल् गल् कुम्बि तमिळु - तन्नकु काट्टिलवन्, தன்னகு காட்டிலவன் । तेलुगु - अक्षोतमु, पिसुन । అక్షోతము, పిసున ॥ मराठि - गनेरि । मलयाळम् - चम्पानि, ചമ്പാനി । अस्य कुटुम्बः - काक्लोस्पर्मेसि भारतस्य सर्वेषु शुष्कोष्णप्रदेशेषु प्ररोहति ।
वृक्षस्य रूपपरिचयः
पीतशाल्मलीवृक्षस्य औन्नत्य ६मी पर्यन्त वर्धते । पर्णानि विरलानि निबिडहरिद्वर्णानि एरण्डलेव षड्दलयुक्तानि किन्तु शाखानाम् अन्ते केवलं भवन्ति । काण्डः भस्मवर्णितः वल्कलः मसृणः च भवति । पीतशाल्मलीवृक्षः फेब्रवरितः मार्चमासान्ते काले पत्राणि पातयन्ति । एप्रिल् मासे पत्ररहितेषु वृक्षेषु क्रमशः पुष्पोद्भवः भवति । भासमानसुवर्णवर्णस्य पुष्पाणि गुच्छेषु भवन्ति । अस्य शलाटवः पिङ्गलवर्णिताः५तः७.५से.मी.दीर्घाः बीजकोशसहिताः भवन्ति । बीजानि काजूतकः इव दृश्यमानानि कौशेयः इव वस्तुभिः आवृतानि च भवन्ति । बीजेनैव अस्य वृक्षस्य वंशप्रसरणं भवति ।
उपयोगाः
पुष्पानि अलङ्करणार्थम् उपयुज्यन्ते । आलङ्कारिकवृक्ष इव मार्गपर्श्वे प्रारोपयन्ति । अस्य निर्यासः खासस्य औषधेषु शुष्कपत्राणि पुष्पाणि च उत्तेकपानीयेषु उपयुज्यन्ते । अस्य वृक्षचर्मणः कषायं रोटिकाचूर्णेन सह उपयोगेन पौष्टिकः आहारः भवति । शिरसः अत्यष्णता निवारणार्थं पत्राणां रसेन शिरक्षालनं कुर्वन्ति । रक्तातिसारस्य नियन्त्रणार्थमपि अस्य निर्यासस्य उपयोगः भवति । केशवर्णनार्थं पुष्पाणाम् उपयोगः भवति । अस्य फलानां कौशेयसदृशवस्तुभिः शय्याः उपधानानि च निर्मीयन्ते । अस्य बीजतैलं तु दीपज्वालनाय भवति । पादरक्षा निर्माणे अपि वृक्षनिर्यासस्य उपयोगः भवति । केचन बीजानि भर्जयित्वा खादन्ति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
तृणबदरफलरसः
thumb|200px|right|तृणबदरफलरसः thumb|200px|left|कूपीषु सङ्गृहीतः तृणबदरफलरसः thumb|left|200px|तृणबदरफलानि
तृणबदरफलस्य रसः एव तृणबदरफलरसः । एतत् तृणबदरफलम् आङ्ग्लभाषायां Strawberry इति उच्यते । अस्य रसः Strawberry Juice इति उच्यते । तृणबदरफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य तृणबदरफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि तृणबदरफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं तृणबदरफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । तृणबदरफलानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
फलरसस्य निर्माणम्
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सतीश धवन
सतीश धवन (२५ सेप्टेम्बर, १९२० - ३ जनवरी, २००२) एकः भारतीयः अन्तरिक्षतन्त्रज्ञः। सः फ्लुयिड् डैनमिक्स् इत्यस्मिन् बहुसंशोधनं कृतवान्। सः श्रीनगरे जनिमलभत । भारतदेशे अमेरिकादेशे च अध्ययनं कृतवान्। सः प्रकृष्टसंशोधकेषु एकः ये टर्ब्युलेन्स् ( turbulence) बौण्डरिलेयर्स् (boundary layers) इत्येतेषु विषयेषु महत् संशोधनं कृतवान्। एतेषां संशोधनेन भारतीयान्तरिक्षसंशोधनं सफलतां वृद्धिं च प्राप्नोत्। विक्रम साराभाई इत्यस्य अनन्तरं सः इसरो संस्थायाः अध्यक्षः अभवत् १९७२ वर्षे।
निर्देशकः, ऐ ऐ एस् सी (१९६२ - १९८१) अध्यक्षः, इसरो (१९७२ - १९८४)
धवनः १९५१ वर्षादारभ्य भारतीयविज्ञानसंस्थायाम् अध्यापनमकरोत्। तत् पश्चात् तत्रैव निर्देशकः अभवत् १९६२ तमे वर्षे। सः अन्तरिक्षायोगस्य इसरो इति संस्थायाः च द्वयोः अध्यक्षः अभवत्। सः भारतशासनस्य अन्तरिक्षविभागस्य सचिवः अपि अभवत्।
यद्यपि सः भारतीयान्तरिक्षायोगस्य अध्यक्षः, तथापि सः सीमाचितिसंशोधने सारभूतानि प्रयत्नानि कृतवान्। तस्य महत्वपूर्णानि योगदानानि प्रस्तुतानि 'बॉन्डरी लेयर् तीयरी' हरमॉन् श्लिक्टिङ्ग् इत्नेन विरचितग्रन्थे। सः भारतस्य प्रथमा सुपर्सॉनिक् वायुसुरङ्गां संस्थापितवान् ऐ ऐ एस् सी इति संस्थायाम्। पृथग्भूतबौण्डरिलेयर्प्रवाहस्य त्रिवैमबौण्डरिलेयर्सः ट्रैसॉनिकप्रवाहस्य च रिलॅमिनरैलेशन् विषये सः मार्गसंशोधनं कृतवान्।
सम्मानाः
दक्षिणभारते चेन्नईनगरात् १०० कि.मि. उत्तरदिशि आन्ध्रप्रदेशराज्ये श्रीहरिकोटानगरे उपग्रह-प्रमोचन-केन्द्रमस्ति। आचार्ये धवने दिवं गये २००२ वर्षे तस्य केन्द्रस्य नाम ‘सतीश-धवन-अन्तरिक्ष-केन्द्रम्’ इति परिवर्तितं तस्य सम्मानार्थम्। ल्युधियानानगरे ‘सतीश-चन्द्र-धवन-राष्ट्रीयमहाविद्यालयः’ इति तस्य नाम्नि महाविद्यालयः अस्ति तस्य सम्मानार्थम्।
परिवारः
तस्य पुत्री ज्योत्स्ना धवन एका विख्याता आण्विकजीववैज्ञानिका अस्ति।
सन्दर्भाः
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य जनाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
श्रीमुक्तसर साहिब
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रूपनगरम्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति रूपनगरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रूपनगरम् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हरिद्रकः
अयं कश्चित् भारतीयवृक्षविशेषः । एताः वृक्षप्रजातयः कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिभागे अधिकतया प्ररोहन्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अडिना कार्डिफोलिया रोक्सब्  (Adina cordifolia Roxb) इति ।  रूबियेसी कुटुम्बसम्बद्धं सस्य एतत् । । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति । आङ्ग्लम् - अडिना कार्डिफोलिया रोक्सब् । Adina cordifolia Roxb कन्नडम् - हेत्तेग, हेद्दि । ಹೆತ್ತೇಗು, ಹೆದ್ದಿ हिन्दी - हल्दु, कडमि । तमिळु - मञ्जकबन्दु । மஞ்ஜகபன்து । तेलुगु - पसपुकदम्ब, क्षुद्रगणप । పసపు కదంబ, క్షుద్రగణప ॥ मराठि - गनेरि । मलयाळम् - मञ्जकबन्दु । മഞ്ജകബന്ധു ।
गुणलक्षणानि
हरिद्रकवृक्षस्य औन्नत्यं ३३मी.पर्यन्तमपि भवति । अस्य वल्कलस्य वर्णः भास्मवर्णः । अश्वत्थस्य पर्णानि इव भवन्ति । पत्राणि इव दृश्यमानानि अनुपर्णानि कलिकाः आच्छादयन्ति । पत्राणां व्यासः १०-२५ सें.मी. भवति । पुष्पाणि पीतवर्णीयानि भवन्ति । वर्तुलाकारस्य पुष्पगुच्छस्य व्यासः १.९-२.५सें.मी. भवति । हरिद्रकवृक्षेषु जून् जुलै मासयोः पुष्पाणि विकसन्ति । अस्य कुलाभिवृद्धिः बीजैः भवति ।
उपयोगाः
हरिद्रकवृक्षस्य दारु मार्जनेन चकास्ति । अतः अस्य दारूणि भावनस्य द्वाराणां गवाक्षाणां पीठोपकरणानां च निर्मार्थम् उपयुज्यन्ते । अस्य वृक्षस्य उत्कीर्णचित्रकलासु च उपयोगाय उत्तमं दारु भवति । चर्मणः उदमोषु चर्मपरिष्कारार्थम् अपि अस्य वलकलस्य उपयोगः भवति । रक्तसम्बद्धानां त्वक्सम्बन्धीनां च रोगनिवारणौषधेषु वृक्षवल्कलस्य उपयोगः भवति । वृणक्रिमीनां नाशार्थमपि वल्कलरसस्य उपयोगः भवति । शिरोवेदननिवारणार्थम् अस्य वृक्षस्य कलिकानाम् उपयोगः भवति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
मोलेतै
thumb|250px|मोलेतै
मोलेतै (Molėtai) तन्नगरं पूर्वायां लेतुवायाम् उतेनमण्डल ऽस्ति। नगरम् ६३ किमि लेतुवाया राजधान्या विल्ञोः स्थितम्। मोलेतै नगरेण सिसर्तिर् (Siesartis) नदी सिसर्ति बहू जलधय ऽपि सन्ति। तत्क्षेत्रकेन्द्रम्। मोलेतै नगरे ६४३४ जना वसन्ति। एकम्मन्दिरम् अस्ति।
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भोजेश्वरमन्दिरम्
भोजेश्वरमन्दिरं (भोजपुरमन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धम्) मध्यप्रदेश स्य भोपाल -महानगरात् अनुमानेन ३० किलोमीटर-दूरे स्थिते भोजपुर -नामके ग्रामे स्थितमस्ति। मन्दिरमिदं बेतवानद्याः तटे विन्ध्यपर्वतमाला सु स्थितायां गिरिकायां विद्यते। मन्दिरस्य निर्माणं, तस्य शिवलिंगस्य स्थापना च धार -प्रदेशस्य परमारराज्ञा भोजेन (१०१० - १०५३ ई॰) कारिता। तस्य नाम्ना एव मन्दिरमिदं भोजपुरमन्दिरम् उत भोजेश्वरमन्दिरम् इति प्रसिद्धम् अभवत्। यद्यपि केषाञ्चन किंवदन्तीनाम् अनुसारं स्थलेऽस्मिन् मूलमन्दिरस्य स्थापना पाण्डवैः मन्यते। मन्दिरमिदं "उत्तरभारतस्य सोमनाथः" इत्यपि ख्यातिः। अत्र प्राप्तेभ्यः शिलालेखेभ्यः ११ शताब्द्याः हिन्दूमन्दिर-निर्माणस्य स्थापत्यकला प्रत्यक्षा भवति। ततोधिकं ज्ञायते यत्, स्तूपस्य प्रयोगः भारते इस्लाम-आगमनात् अपि पूर्वं भवति स्म। एतस्य अपूर्णमन्दिरस्य बृहत्कार्ययोजना समीपवर्तिषु पाषाणशिलासु उत्कीर्णिता अस्ति। एतस्य  मानचित्रस्य आरेखानुसारं अत्र बृहतः मन्दिरस्य निर्माणयोजना आसीत्, मन्दिरं परितः स्थिते विशाले परिसरे अन्यानि मन्दिराणि अपि पूर्वायोजितानि आसन्। यदि मन्दिरस्य निर्माणकार्यं साफल्येन परिपूर्णम् अभविष्यत्, तर्हि एषः मन्दिरपरिसरः भारतस्य बृहत्तमेषु मन्दिरपरिसरेषु अन्यतमः अभविष्यत्।मन्दिरपरिसरं भारतीय-पुरातत्त्व-सर्वेक्षण-विभाग-द्वारा राष्ट्रिय-महत्त्वपूर्ण-स्मारकत्वेन चिह्नितम् अस्ति। तथा च अस्य पुनरुद्धारकार्यं कृत्वा अस्य पूर्ववत्स्थितिं कर्तुं प्रयासोऽपि कृतः अस्ति। मन्दिरस्य बहिः स्थापितानां पुरातत्त्वविभागस्य शिलालेखानुसारं मन्दिरस्य शिवलिंगं भारतस्य मन्दिरेषु सर्वोन्नतं विशालतम् अस्ति। मन्दिरस्यास्य प्रवेशद्वारम् अपि कस्यापि अन्यहिन्दूभवनस्य अपेक्षया बृहत्तमम् अस्ति। मन्दिरस्य समीपे एव मन्दिराय समर्पितः कश्चन पुरातत्त्वसङ्ग्रहालयः अपि निर्मितोऽस्ति। शिवरात्र्याः अवसरे राज्यसर्वकारेण अत्र प्रतिवर्षं भोजपुरोत्सव आयोज्यते।
पौराणिकं मतम्
पौराणिकमतानुसारं स्वमाता कुन्ती भगवतः शिवस्य पूजां कर्तुं शक्नुयात् इति उद्देशेन पाण्डवैः अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् एकरात्र्यात्मिके समये एव पूर्णं कृतं सङ्कल्पः कृतः परन्तु मन्दिरं निश्चितावधौ पूर्णं नाभवत्। अतः मन्दिरमिदं सम्प्रति अपि अपूर्णमस्ति।
ऐतिहासिकं मतम्
ऐताहिसकमतानुसारं मान्यता अस्ति यत्, मन्दिरस्य निर्माणं कलायाः, स्थापत्यविद्यायाः च संरक्षकः मध्यभारतीयः परमारवंशीयः राजा भोजदेवः ११ शताब्द्याम् अकारयत्।  परम्परायाः, मान्यतायाः अनुसारं मन्यते यत्, तेन एव भोजपुरमन्दिरस्य, विलुप्तजलबन्धस्य च निर्माणं कारितम् आसीत्। परन्तु मन्दिरस्य निर्माणं पूर्णतां नागच्छत्, अतः अत्र एकः शिलान्यासः उत उद्घाटन/निर्माण-अङ्कनशिला न प्राप्यते। तथापि अत्रस्थस्य ग्रामस्य नाम भोजपुरम् एव भोजराजेन सह सँल्लग्नम् अस्ति।  मान्यतानुसारं मन्दिरमिदं एकरात्र्यात्मके समये एव निर्मितव्यम् आसीत्, किन्तु अस्य छदिभागस्य कार्यं प्रातःकालात् पूर्वं पूर्णं नागच्छत्। अतः मन्दिरमिदम् अपूर्णमेव विद्यते।
भोजराजेन निर्माणं कारितम् इत्यस्याः मान्यतायाः समर्थनं स्थलशिल्पेभ्यः प्राप्यते, येषां कार्बन-आयु-गणना ११ शताब्द्याः सुनिश्चिता भवति। भोजपुरस्य समीपवर्तिषु जैनमन्दिरेषु, येषु तेषामेव शिल्पिनां परिचयचिह्नानि सन्ति, येषाम् अस्मिन् शिवमन्दिरे सन्ति; तेषु १०३५ ई॰ वर्षस्य एव निर्माणतिथिः अङ्किता अस्ति। अनेकाः साहित्यिकरचनाः तु भोजरास्य उपस्थितेः बोधं कारयन्ति, परन्तु अस्य परिसरस्य ऐतिहासिकं साक्ष्यम् अपि १०३५ ई॰ वर्षे भोजराजस्य शासनस्य पुष्टिं करोति। भोजराजेन निर्मापितानि मोदस-ताम्र-पत्राणि (१०१०-११ ई॰), तस्य राजकविना दशबालेन रचिता चिन्तामणिसारणिका (१०५५ ई॰) इत्यादीनि तथ्यानि सर्वं तस्य उपस्थितिं पुष्टयन्ति। तस्य मन्दिरस्य निकटवर्त्तिषु क्षेत्रेषु कदाचित् त्रयः जलबन्धाः, एकः सरोवरश्च आसीत्। तादृशानां जलबन्धानां, सरोवरस्य च निर्माणं कश्चन शक्तिशाली राजा एव कारयितुं शक्नोति। तदेव उक्तानि तथ्यानि भोजराजेन निर्मापितम् इति पुष्टयन्ति।। पुरातत्त्वशास्त्री प्रो॰किरीट मनकोडी एतस्य मन्दिरस्य निर्माणकालं भोजराजस्य शासनस्य उत्तरार्धम् अर्थात् अनुमानेन ११ शताब्दीं मन्यते। वामतः|लघुत्तम|मन्दिरस्य बहिः भारतीय-पुरात्त्व-सर्वेक्षण-विभागस्य मन्दिरसूचनापट्टः, यस्मिन् मन्दिरस्य विषये महत्त्वपूर्णाणि तथ्यानि लिखितान सन्ति। उदयपुर-प्रशस्तौपरवर्तिभिः  परमारशासकैः  लेखयितेषु शिलालेखेषु उल्लेखकाले  मन्दिरैः परिपूर्मम्  इत्यादयः वाक्यांशाः प्राप्यन्ते, तथा च शिवसम्बन्धितानि तथ्यानि समर्पितानि सन्ति। तेषु केदारेश्वरः, रामेश्वरं, सोमनाथः, कालभैरवः, रुद्रः इत्यादीनां वर्णनं प्राप्यते। लोकोक्तीनां, परम्पराणां च अनुसारं ज्ञायते यत्, भोजराजेन सरस्वती -मन्दिरस्य निर्माणम् अपि कारितम् आसीत्।(पश्यतु भोजशाला) कश्नः जैन-लेखकः मेरुतुङ्गः स्वकृत्यौ प्रबन्धचिन्तामणौ  अलिखत्,  भोजराजः स्वस्य राजधान्याम् एव (धार) १०४ मन्दिराणां निर्माणम् अकारयत्। यद्यपि अद्यत्वे केवलं भोजपुरमन्दिरम् एव अवशिष्टम् अस्ति, यस्य नाम भोजराजेन सह संलग्नं भवितुम् अर्हति।
प्रबन्धचिन्तामण्याः अनुसारं यदा भोजराजः  श्रीमाल-प्रदेशस्य यात्रायाम् आसीत्, तदा सः महाकविमाघं भोजस्वामिन नामकस्य मन्दिरस्य विषये विर्णनम् अकरोत्। तस्य मन्दिरस्य निर्माणं तस्य समीपस्थायां योजनायाम् आसीत्। ततः राजा मालवा-प्रदेशं प्रत्यगच्छत् (मालवा-प्रदेशे एव भोजपुरं स्थितम् आसीत्।)। यद्यपि महाकविमाघः (७ शताब्दी) भोजराजस्य समकालीनः नासीत्, अतः एषा कथा कालभ्रमिता प्रतीयते।
मन्दिरमिदं मूलतः कस्यचित् १८.५ मील लम्बमाने, ७.५ मील-विस्तृते च सरोवरस्य तटे निर्मितम् आसीत्। तस्य सरोवरस्य निर्माणयोजनायां भोजराजः पाषाणस्य, मृत्तिकानां च त्रीन् जलबन्धान् निर्मितवान्। जलबन्धेषु प्रथमः बेतवा-नद्यां निर्मितः आसीत्, यः एकभागात् जलावरोधस्य कार्यं करोति स्म। अन्येषु त्रिषु भागेषु गिरिकाः जलम् अवरोधयन्ति स्म। द्वितीयः अधुना मेण्डुआ-नाम्ना प्रसिद्धस्य ग्रामस्य निकटे द्वयोः गिरकयोः मध्यभागम् अवरोध्य जलनिकासं स्थगयति स्म। तृतीयश्च अधुना भोपाल-नगरे निर्मितः आसीत्, यः कस्याश्चित् वातावरणीयाः कालियासोत-नद्याः जलम् मार्गान्तरेण बेतवा-सरोवरं प्रति नयति स्म। एषः कृत्रिमः जलाशयः १५ शताब्दी-पर्यन्तं निर्मितः।। कस्याश्चित् गोण्ड-किंवदंत्याः अनुसारं मालवा -नरेशः होशंग शाह इत्येषः स्वसेनायै जलबन्धस्यास्य विध्वंसाय आदेशम् अयच्छत्। तस्मिन् विध्वंसे मासत्रयाः अभूवन्। मान्यतायाः अनुसारं होशंगशाह इत्यस्य पुत्रः जलस्य सरोवरे निमज्जितः। तस्य शवः अपि न प्राप्तः। अत्यधिकान्वेषणे कृते सत्यपि सः न प्राप्तः, अतः क्रोधाविष्टः राजा जलबन्धम् एव अनाशयत्। जलबन्धेन सह समीपस्थं मन्दिरम् अपि तोप-द्वारा पातयितुं प्रयासम् अकरोत्। अत एव मन्दिरस्य  उपरि, पार्श्वे च अनेकानि मन्दिराङ्गानि भग्नानि सन्ति। जलबन्धस्यास्य जलरिक्ततयाः कारणेन समनन्तरमेव क्षेत्रेऽस्मिन् जलवायुपरिवर्तनम् अभवत्।
एतस्मिन् प्रसिद्धे स्थले वर्षे द्विवारं मेला-उत्सवस्य आयोजनं भवति। क्रमशः मकरसङ्क्रान्तौ, महाशिवरात्र्यां च। तस्मिन् काले धार्मिकायोजनेऽस्मिन् दूरस्थानेभ्यः प्रतिभागिनः समागच्छन्ति। एतस्य सरोवरस्य विस्तार भोपाल -नगरं यावत् अस्ति। मन्दिरनिर्माणे प्रयुक्ताः प्राषाणाः भोजपुरस्य पाषाणीयक्षेत्रेभ्यः एव स्वीकृताः सन्ति। मन्दिरस्य निकटात् दूरपर्यन्तं पाषाणानां, शिलानां च शिल्पकलायाः अवशेषाः सम्प्राप्यन्ते। लेखिका विद्या देहेजिया स्वपुस्तके अर्ली स्टोन टेम्पल्स ऑफ़ ओडिशा  मध्ये उल्लिखति यत्, भोजपुरस्य शिवमन्दिरस्य निर्माणशैली भुवनेश्वरस्य लिङ्गराजमन्दिरसस्य, अन्यमन्दिराणां च निर्माणशैलीवत् अस्ति।
अन्त्येष्टिस्मारकम्
भोजपुरमन्दिरे अनेकानि विशिष्टानि घटकानि सम्प्राप्यन्ते। तेषु गर्भगृहं, शिखरं, भित्तिः, छदि च अन्तर्भवन्ति। गर्भगृहस्य प्रभागे मण्डपस्य विलोपनः कृतः अस्ति। मन्दिरे स्तूपाकरास्य शिखरस्य स्थाने रेखीया छदि अस्ति। मन्दिरस्य बाह्य भित्तयः समतलाः सन्ति। किन्तु ताः १२ शताब्द्याः एव मन्यन्ते। एतेषां विशिष्टानां घटकानाम् अध्ययनं कृत्वा कश्चन शोधकर्त्ता कृष्णदेवः कथयति यत्, सम्भवतः मन्दिरमिदं अन्त्येष्टि -क्रियाकर्म-सम्बन्धिकार्यैः सह सम्बद्धं भवेत्; एतादृशं तु प्रायः श्मशानस्थलानां निकटवर्त्तिस्थानेषु अद्यापि प्राप्यते। तस्य शोधकार्यस्य पुष्टिं कालान्तरे मधुसूदन ढाकी द्वारा अन्विष्टैः मध्यकालीन-वास्तुसम्बन्धिभिः पाठ्यैः अपि अभवत्। तेभ्यः खण्डितेभ्यः पाठ्यांशेभ्यः ज्ञानं जातं यत्, अनेकेषाम् उच्चकुलीनानां जनानां मृत्योः अनन्तरं तेषाम् अवशेषाणाम् उत अन्त्येष्ट्याः स्थलेषु स्मारकत्वेन मन्दिरनिर्माणं भवति स्म। एतादृशाणि मन्दिराणि स्वर्गारोहण-प्रासादत्वेन प्रसिद्धानि आसन्। पाठानुसारम् एतादृशेषु मन्दिरेषु एकलशिखरस्य स्थाने परस्परं पृष्ठभागं प्रति न्यूनजायमानायाः प्रस्तरशृङ्खलानां प्रयोगः जायते स्म। किरीट मनकोडी इत्यस्य अनुसारं भोजपुरमन्दिरस्य अधिरचना तस्मिन् प्रारूपे पूर्णतया सामाञ्जस्यं प्राप्नोति। तस्यानुमानानुसारं भोजराजः मन्दिरस्यास्य निर्माणं संभवतः स्वस्य स्वर्गवासिनः पितुः सिन्धुराजस्य उत ज्येष्ठपितुः वाकपति मुंज इत्यस्य कृते निर्मितवान् स्यात्, येषां मृत्युः शत्रुक्षेत्रे अपमानजनकरूपेण जातः आसीत्।
निर्माणस्य परित्यागः
दक्षिणत|लघुत्तम|246x246पिट|मन्दिरस्य निकटस्थप्रदेशे उत्कीर्णायाः मन्दिरस्थापत्ययोजनायाः चित्रम्। अत्र दृष्ट्वा  प्रतीयते यत्, निर्माणकार्यं सहसा स्थिगितं जातम् इति। यद्यपि तस्य कारणानि अधुनापि अज्ञातानि एव, किन्तु इतिहासवेत्तारः अनुमानं कुर्वन्ति यत्, एतादृशं कस्याश्चित् प्राकृतिकापदः, संसाधनानां आपूर्तेः अभावत् अथवा कस्यचित् युद्धस्य आरम्भत्वाच्च एव भवितुम् अर्हति इति। २००६-०७ मध्ये एतस्य पुनुरुद्धारकार्यस्य आरम्भात् पूर्वं छदः अपि नासीत्। अत एव इतिहासविद् के॰के॰मुहम्मद इत्येषः अनुमानम् अकरोत् यत्, छदः सम्भवतः निर्माणकाले एव दोषत्वात् पतितः स्यात्। तदा भोजराजः वास्तुदोषत्वात् पुनर्निर्माणम् अकृत्वा मन्दिरनिर्माणम् अस्थगयत् इति।
तत्कालिनात् परित्यक्तात् स्थलात् अपि अद्यत्वे इतिहासविदः, पुरातत्वविदः, वास्तुविदः च ११ शताब्द्याः मन्दिराणां निर्माणशैलीं, यान्त्रिकीं च बहुधा संशोधयितुम् अवसरं प्राप्नुवन्ति। मन्दिरस्य उत्तरदिशायां, पूर्वदिशायां च भण्डारस्थलानि अपि प्राप्तानि सन्ति, यत्र विभिन्नस्तराणाम् अर्णानि शिल्पानि शिल्पाकृतयः च प्राप्यन्ते। ततोधिकं मन्दिरस्य उपरि भागस्य निर्माणाय गुरु-प्रस्तराणां शिल्पभागं प्रति नेतुं भण्डारभात् शीर्षभागं प्रति उपह्वरः (slope) अपि आसीत्। बहव्यः शिल्पाकृतयः भण्डात् तु आनिताः परन्तु स्थापनात् पूर्वं कार्यस्थगनत्वात् यथास्थाने प्राप्यन्ते। कदाचित् तासाम् उपयोगः मन्दिरनिर्माणस्य अनन्तरं बाह्यभागस्य निर्माणाय करणीयः स्यात्, किन्तु निर्माणकार्यस्य स्थगनात् तत्रैव त्यक्ताः। पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागः ताः मूर्तीः २० शताब्द्याः भण्डारगृहं प्रति अनयत्।
मन्दिरस्य, भण्डारस्य च निकटे, ग्रामस्य अन्यमन्दिरयोः च १३०० तः अधिक-शिल्पकाराणां परिचयचिह्नानि प्राप्यन्ते। तेषु मन्दिरस्य मुख्यभागस्य विभिन्नभागेषु ५० शिल्पकाराणां नामानि अपि सम्मिलितानि भवन्ति। तानि नामानि विहाय अन्यानि परिचयचिह्नानि अपि सन्ति, यथा - चक्रं, अर्धचक्रं, त्रिशूलं, स्वस्तिकं,  शङ्खाकृतिः, नागरीलिप्यां चिह्नानि इत्यादिकम्। तानि चिह्नानि शिल्पकाराणाम् उत तेषां परिवारजनानां कार्यराश्याः अनुमानम् उत आकलनं कर्तुम् अङ्कितानि आसन्, यानि मन्दिरस्य अन्तिमकार्योत्तरं दूरीभवन्ति स्म। किन्तु मन्दिरनिर्माणं पूर्णं नाभवत् अतः तानि यथास्थाने चिह्नितानि एव दरीदृश्यन्ते।
संरक्षणं, पुनुरुद्धारः च
वामतः|लघुत्तम|२००४ तमवर्षे मन्दिरस्य छदस्य दृश्यम्, ततदनन्तरमेव भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागः छिद्राणि अपूर्यत्। तेन वर्षाजलेन मन्दिरस्य रक्षणम् अभवत्। १९५० वर्षपर्यन्तं एतस्य मन्दिरस्य संरचना अतीव शीथिला आसीत्। निरन्तरं वर्षाजलस्य गर्भगृहे प्रवेशत्वात् भवतिस स्म। १९५१ वर्षे स्थलमिदं प्राचीनस्मारकत्वेन संरक्षणाधिनियमस्य १९०४ इत्यस्य अन्तर्गततया भारतीय-पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागाय संरक्षणं,  पुनरुद्धारं च कर्तुं प्रत्यर्पितम्। १९९० दशकस्य आरम्भे, सर्वेक्षणविभागः मन्दिरस्य चतुष्पथस्य, गर्भगृहस्य सोपानानि सम्यकरोत्। ततश्च विस्थापितान् प्रस्तरान् पुनस्स्थापिताः। सः विभागः मन्दिरस्य उत्तर-पश्चिमीदिग्भागस्य भित्तिकायाः पुनरुद्धाराभियानम् अचलायत्। परन्तु मध्ये तत्कार्यम् अल्पकालं यावत् स्थगितम् आसीत्।
२००६-०७ मध्ये के॰के॰मुहम्मद-महोदस्य आध्यक्षीयविभागस्य कश्चन दलः स्मारकस्य पुनरुद्धारकार्यं पुनरारभत। संरचनायाः  विच्छिन्नं स्तम्भम् अपि सः दलः पुनरस्थापयत्। सः १२ टन-भारयुक्तः एकाश्म-स्तम्भः विशेषशिल्पकारैः, कर्मकरैः च मूलस्थापत्यवत् निर्मापनीयः आसीत्। अतः मूलसंरचनया सह दातात्म्यं धारयेरन्, तादृशानां प्रस्तराणाम् अन्वेषणम् आभारतम् अभवत्। कालान्तरे तादृशाः प्रस्तराः आगरा -नगरात् सम्प्राप्ताः। ततः एतस्य स्तंभस्य निर्माणं सम्पन्नम् अभवत्। स्तम्भनिर्माणोत्तरं नूतना समस्या समुद्भूता। एतावतः बृहतः स्तम्भस्य कृते लम्बभुजः उत्तोलकः अनुपलब्धः आसीत्। अतः दलः उत्तोलकशृङ्खलां निर्मीय कार्यं पूर्णम् अकरोत्। उत्तोलकानां शृङ्खलायाः निर्माणे तेषां षड् मासाः व्यतीताः। के॰के॰मुहम्मद ज्ञातवान् यत्, मन्दिरस्य स्तम्भयोः भारः ३३ टन आसीत्, तौ च एकाश्मौ एव अस्ताम्। अतः आधुनिक-प्रौद्योगिक्याः, संसाधनानां च अभावे तत्कालीनकर्मकरेभ्यः कार्यमिदम् असाध्यवत् स्यात्।
एषः दलः एव मन्दिरस्य छदस्य अनावृत्तं भागं मूलसंरचनया सह सामञ्जस्यपूर्णेन वास्तुघटकेन परिवर्तितवान्। सः घटकः फाइबर-काचेन निर्मितः, अतः मूलसंरचनायाः भागात् भारयुक्तः नास्ति। अतः प्रारूपे अनावश्यक भारम् अपि न पातयति। तथा च वर्षा-जलस्य स्रावम् अपि पूर्णतया अवरोद्धुं क्षमः अस्ति सः। तत्पश्चात् छदात् जल-स्रावम् उन्मूलयितुं विभागः भित्तिषु, नवीवछदे च घटकयोः स्थाने प्रस्तरणां वक्रशृङ्खलया आच्छादयत्। दलः मन्दिरस्य उत्तर-दक्षिणदिशः, पश्चिमबाह्यभागस्य च भित्तीनाम् अंशान् अपि पाषाणैः पर्यवर्तयत्।  मन्दिरस्य भित्तीषु शताब्दीभ्यः एकत्रितं मलम् अपि दलः दूर्यकरोत्।
निकटस्थस्थलानि
भोजपुरस्य निकटस्थात् कुमरीग्रामात् किञ्चित् दूरे एव घनीभूतवनप्रदेशः वर्तते। वनप्रदेशस्य मध्ये एव वेत्रवती-नद्याः (बेतवा) उद्गमस्थलम् अस्ति, यत्र नदी एकस्मात् कुण्डात् उद्भवति। भोपाल-नगरस्य विशालजलाशयः भोजपुर स्य एव कश्चन जलाशयः अस्ति। तस्मिन् जलाशये निर्मितः जलबन्दः मालवा- शासकः होशंग शाह इत्येषः १४०५-१४३४ ई॰ मध्ये अभङ्गयत्। भङ्गस्य कारणम् आसीत् यत्, एतस्य क्षेत्रस्य यात्रायां स्वपत्न्याः मृत्युः अभवत्। तस्य पत्न्याः मृत्योः कारणं कश्चन रोगः आसीत्। एवं जलप्लावनस्य मध्ये कश्चन भूखण्डः द्वीपस्य स्वरूपम् अनयत्। अधुना "मंडीद्वीप'-नाम्ना सः भूभागः प्रसिद्धः। खण्डितजलबन्धं परितः अद्यापि खण्डिताः कलायुक्ताः प्रतिमाः इतस्ततः विकीर्णाः सन्ति। मन्दिरात् किञ्चित् दूरे बेतवा-नद्याः तटे एव पार्वती देव्याः गुहा अस्ति। नदीपारं गन्तुं तस्मात् स्थलादेव नावः प्राप्यन्ते। यद्यपि भोजपुरमन्दिरं निर्जने, पर्वतीये च क्षेत्रेस्थितम् अस्ति, तथापि अत्र अनेके दर्शनार्थिनः समागच्छन्ति।