cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवशरीरस्य कोशिका
कोशिकायाः ​​संरचना, प्रकारः, कार्यं च कोशिका : जीवनस्य मूलभूतैककम् [(कोशिका: जीवनस्य मूलभूतैककम्)] मानवशरीरं असंख्यसूक्ष्मदृष्टिकोणैककैः निर्मितं भवति, येषां कोशिका [(कोशिका)] इति कथ्यते कोशिका शरीरस्य लघुतमं रूपम् अस्ति । शरीरस्य मौलिकं सृजनात्मकं कार्यात्मकं च एककं भवति, यस्य जीवनस्य कार्याणि स्वतन्त्रतया चालयितुं क्षमता भवति । शरीरस्य भिन्न-भिन्न-अङ्ग-कोशिकासु भेदाः सन्ति, परन्तु सर्वेषां कोशिकानां मूल-संरचना समाना एव । ते एतावन्तः सूक्ष्माः सन्ति यत् सूक्ष्मदर्शकं विना द्रष्टुं न शक्यते । कलङ्कनस्य अनन्तरं स्लाइड्-उपरि स्थापयित्वा एव ते दृश्यन्ते । दागकारणात् कोष्ठस्य विभिन्नाः भागाः भिन्नवर्णान् प्राप्नुवन्ति तथा च सर्वे भागाः स्पष्टतया परस्परं भिन्नाः च दृश्यन्ते । कोशिकासंरचनायाः अन्तर्गतं बहु-एकीकृताङ्गाः सन्ति, एतेषां अङ्गानाम् [(Bodies)] सामूहिकरूपं कोशिका [(Cell)] इति उच्यते कार्याणां विविधतायाः कारणात् कोशिकानां आकारे आकारे च भेदः भवति, परन्तु तेषु सर्वेषु केचन संरचनात्मकविशिष्टगुणाः समानाः एव तिष्ठन्ति
कोशिकायाः संरचना [(कोशिकायाः संरचना)]
प्रत्येकस्य कोष्ठस्य मुख्यतया त्रयः भागाः सन्ति- १.
1. कोशिका झिल्ली अथवा कोशिका भित्ति
2. कोशिका द्रव्य
3. नाभिकम्
कोशिका कला [(कोशिका झिल्ली)]
इयं कृशः झिल्ली अस्ति या कोशिकायाः ​​बाह्यतमं [(Outermost)] स्तरं निर्माति, एतत् प्लाज्मा झिल्ली अपि कथ्यते । इदं मेदः [(Lipid)], प्रोटीन्, लवणं च इत्येतयोः द्विस्तरस्य झिल्ली अस्ति । अस्य उत्पत्तिः कोशिकाद्रव्यात् [(Cytoplasm)] भवति । कोशिका एव अन्येभ्यः सर्वेभ्यः कोष्ठेभ्यः पृथक् तिष्ठति । परन्तु कोष्ठभित्तिः एतावता सूक्ष्मा, समीपस्थस्य कोष्ठस्य भित्तिसमीपे च भवति यत् द्वयोः कोष्ठयोः मध्ये एकः एव भित्तिः दृश्यते । पारदर्शकं अर्धपारगम्यं च भवति ।
कोशिका कला का कार्य-.
1. कोशिकायाः ​​मृदुसंरचनानां रक्षणं करोति ।
2. बाह्य उत्तेजनाः प्रतीयते।
अपशिष्टं च कार्बनडाय-आक्साइड् बहिः निष्कासयति।
4. एतेन कोशिकाशरीरात् विकारनिष्कासनं निरन्तरं भवति । वस्तुतः कोशिकाकलायां कोशिकायाम् अन्तः आगच्छन्तः गच्छन्तः च पदार्थाः, यथा जलं, आक्सीजनं, कार्बनडाय-आक्साइड्, ग्लूकोजम् इत्यादयः, पूर्णं नियन्त्रणं भवति तथा च सा आद्यद्रव्यस्य रासायनिकसंरचनायाः निर्वाहने सहायकं भवति।इदं भवति
कोशिकाद्रव्यम् [(कोशिका द्रव्य)]
नाभिकस्य [(Nucleus)] इत्यस्य अतिरिक्तं कोशिकायाः ​​सम्पूर्णः आन्तरिकः भागः कोशिकाद्रव्यम् [(Cytoplasm)] इति कथ्यते । कोशिकायाः ​​जीवनं अस्मिन् कोशिकाद्रव्ये आधारितं भवति, तथा च कोशिकायाः ​​सर्वाणि मूलभूतजीवनक्रियाः - वृद्धिः, श्वसनं, गतिशीलता, पाचनं, उत्सर्जनं, चयापचयम्, उत्तेजना, प्रजननम् इत्यादयः तस्मिन् आश्रिताः सन्ति जीवितस्य समये कोशिकाद्रव्ये बहवः रासायनिकविक्रियाः अतीव शीघ्रं भवन्ति, यस्य परिणामेण कोशिका: जीविताः एव तिष्ठन्ति । जीवावस्थायां कोशिकाद्रव्यस्य रचना द्रष्टुं न शक्यते । अतः तस्य निर्माणविषये किमपि न ज्ञायते । यदि तस्य विश्लेषणस्य प्रयासः क्रियते तर्हि तस्य नाशः भवति, तस्मिन् केचन रासायनिकपरिवर्तनानि च भवन्ति । यदा तस्य विनाशः भवति तदा सर्वाणि जैविकानि कार्याणि निवर्तन्ते, यस्य परिणामेण सः प्राणी म्रियते । तस्य अवस्थां परिवर्तयितुं क्षमता कोशिकाद्रव्ये दृश्यते । अस्य कारणात् तस्य रचनायां भिन्न-भिन्न-पदेषु विविधता उत्पद्यते । अतः विभिन्नैः वैज्ञानिकैः तस्य रचना भिन्नभिन्नरूपेण कथिता अस्ति । केषाञ्चन वैज्ञानिकानां मते एतत् वर्णहीनं अर्धपारदर्शकं, चिपचिपं, स्थूलं द्रवम् अस्ति । क्वचिद् समरूपं दृश्यते, क्वचित् निराकारं च दृश्यते । कदाचित् सूत्रजालवत् दृश्यते, यस्य मध्ये द्रवः, निराकारः पदार्थः पूरितः भवति । कदाचित् फेनयुक्तः अपि दृश्यते, कदाचित् तस्मिन् प्लवमानाः द्रवस्य बृहत् गोलकणाः दृश्यन्ते । अधिकांशः वैज्ञानिकाः अस्य रचनां जालसमृद्धं इति वर्णितवन्तः । तस्य मते तस्मिन् स्रोतजालं प्रसृतं भवति, यस्य कोशिकानां [(vacuoles)] अन्तः स्वच्छः सजातीयः पदार्थः पूरितः भवति । जालस्य निर्माणं कुर्वन् पदार्थः जालम् [(Spongiplasm)] इति कथ्यते, कोशिकासु दृश्यमानं पदार्थं स्वच्छं पदार्थं [(Hyaloplasm)] इति कथ्यते अस्य अत्यल्पाः कणाः [(लघुकणाः)] समानेन ब्राउनियनगत्या [(ब्राउनियन् गतिः)] गच्छन्ति ।
कोशिका के कोशिकाद्रव्ये कार्बनिक पदार्थ [(जैविक पदार्थ)] - प्रोटीन, कार्बोहाइड्रेट्, ये द्विविधाः भवन्ति - [(i)] घुलनशीलकार्बोहाइड्रेट् - ग्लूकोज, माल्टोज, सुक्रोज इत्यादयः, [(ii)] अघुलनशीलकार्बोहाइड्रेट् स्टार्चः, यथा ग्लाइकोजनः सेल्युलोजः च वर्तन्ते । मेदः [(मेदः)] अपि तस्मिन् लभ्यते । अस्मिन् फॉस्फेट्, क्लोराइड्, कैल्शियम, सोडियम, पोटेशियम इत्यादयः अकार्बनिकाः पदार्थाः [(अकार्बनिकाः पदार्थाः)] अपि निवसन्ति । अस्मिन् विभिन्नाः प्रकाराः विटामिनाः, पेप्सिन्, ट्रिप्सिन् इत्यादयः एन्जाइमाः अपि दृश्यन्ते । उपर्युक्ताः सर्वे पदार्थाः कोशिकाद्रव्यस्य अजीवाः भागाः सन्ति, ये कोशिकाद्रव्यसमावेशाः इति उच्यन्ते । कोशिकाद्रव्ये काश्चन सक्रियसंरचना अपि सन्ति, ये सक्रिय-अङ्गाः [(Cytoplasmic organelles)] इति उच्यन्ते, येषां उपस्थितिः सर्वेषु कोशिकासु अनिवार्यम् अस्ति? ये यथा- १.
[(I)] झिल्लीयुक्त अवयव]—
प्लाज्मा झिल्ली [(प्लाज्मा झिल्ली)]।
अन्तःप्लाज्मिक जाली
गोल्गी यंत्र [(Golgi apparatus or complex)] ।
• माइटोकॉन्ड्रिया [(माइटोकॉन्ड्रिया)] ।
• लाइसोसोम [( लाइसोसोम)] ।
[(II)] कोशिका द्रव्य राइबोन्यूक्लिक अम्ल / राइबोसोम [(कोशिका द्रव्य राइबोन्यूक्लिक अम्ल [(आरएनए)]/राइबोसोम )]।
[(III)] सेन्ट्रोसोम [(Centrosomes)] ।
[(IV)] विभिन्न तन्तु [(Fibrils)], तन्तु [(Filaments)] तथा सूक्ष्म नली [(Tubules)] [Plasmosin [(Plasmosin)], Vacuoles [(Vacuoles)], Granules [(Granules)] ]
[(I)] झिल्लीयुक्ताः अवयवः] - प्लाज्मा झिल्ली - पूर्वं वर्णितं कोशिकाकला पश्यन्तु । अन्तःप्लाज्मिक जाली
इदं कोशिकाद्रव्ये उपस्थितानां झिल्लीनहरानाम् [(Membranous canals)] जालसदृशी संरचना अस्ति । द्विविधः, एकः रूक्षः अथवा रूक्षः [(रूक्षः)] पृष्ठः अपरः स्निग्धः [(Smooth)] पृष्ठः । अन्तःप्लाज्मिकजालस्य रूक्षपृष्ठे राइबोसोमाः पङ्क्तौ व्यवस्थिताः भवन्ति । लिपिड्स् [(लिपिड्स्)] तथा स्टेरॉयड् हार्मोन्स् चिकने अन्तःप्लाज्मिक जालपुटे संश्लेषिताः अथवा निर्मिताः भवन्ति तथा च केषाञ्चन औषधानां विषहरणेन [(Detoxification)] इत्यनेन सह अपि सम्बद्धम् अस्ति
ते मांसपेशीकोशिकासु आवेगं [( आवेगम्)] चालयन्ति, यकृतकोशिकासु प्रोटीनस्य कार्बोहाइड्रेट् च संश्लेषणं कुर्वन्ति, उदरे हाइड्रोक्लोरिक अम्लस्य स्रावं कुर्वन्ति।
गोल्गी यंत्र [(Golgi apparatus)] - 1.
इदं कोशिकाद्रव्ये स्थितः कलासमूहः [(Membranes)] अस्ति, यः भौतिकरूपेण [(शारीरिकरूपेण)] कार्यात्मकरूपेण च अन्तःप्लाज्मिकजालस्य सह सम्बद्धः अस्ति एते प्रायः कोशिकानां नाभिकस्य [(नाभिकस्य)] समीपे एव भवन्ति । तेषां रासायनिकसंरचने लिपोप्रोटीन् अधिकं भवति ।
गोल्गी-यन्त्रं कोशिकायाः ​​रासायनिककार्यैः विशेषतः स्रावकार्यैः सह सम्बद्धं भवति । ग्लाइकोप्रोटीनस्रावस्य बहुपर्णभागस्य संश्लेषणमपि करोति । समग्रकोशिकायाः ​​क्रियाकलापस्य अनुसारं तस्य आकारः, आकारः, स्थितिः च परिवर्तमानाः भवन्ति ।
कोशिकायां उत्पन्नाः स्रावात्मकाः उत्पादाः अस्मिन् गोल्गी-यन्त्रे एकत्रिताः भवन्ति, तेषां कोशिकाद्रव्यं प्रति नेतुम् अनन्तरं बहिः त्यक्ताः भवन्ति
• माइटोकॉन्ड्रिया [(माइटोकॉन्ड्रिया)] -
कोशिकाप्लाज्मे भिन्नप्रमाणस्य बहवः लघुसंरचनाः - अण्डाकाराः अथवा दण्डसदृशाः संरचनाः सर्वत्र प्रकीर्णाः सन्ति, येषां माइटोकॉन्ड्रिया इति कथ्यते ते जीवितकोष्ठे परिभ्रमन्ति। तेषां संख्या परिमाणं च परिवर्तमानं भवति तथा च ते अपि विभक्ताः भवन्ति। कदाचित् समूहरूपेण एकत्र वसन्ति कदाचित् विकीर्णाः च वसन्ति।
माइटोकॉन्ड्रिया कोशिकायाः ​​ऊर्जागृहं [(Power House)] इति उच्यन्ते, यतः ते पचितं भोजनं कोशिकायाः ​​अन्तः आक्सीकरणं कृत्वा तस्याः संगृहीतशक्तिं मुक्तं कृत्वा एटीपी मध्ये संग्रहयन्ति, येन कोशिका 'कोशिका- Respiration is responsible for [( कोशिका श्वसन)]। ते प्रोटीनसंश्लेषणेन, लिपिड् चयापचयेन च सह सम्बद्धाः सन्ति ।
• लाइसोसोम [(लाइसोसोम)] -.
लाइसोसोम् कोशिकाद्रव्ये स्थिताः झिल्लीयुक्ताः पुटिकाः [(झिल्लीयुक्ताः पुटिकाः)] सन्ति, ये अण्डाकारं वा गोलाकारं एन्जाइमं उत्पादयन्ति, ये कोशिकायाः ​​अन्तः प्रोटीनस्य, कार्बोहाइड्रेट्, वसा, न्यूक्लिक अम्लस्य च बृहत् अणुषु [(RNA, DNA)] लघु ​​अणुषु विभजन्ति .लघु अणुषु विभक्ताः, येषां ततः माइटोकॉन्ड्रियाद्वारा आक्सीकरणं भवति । कतिपयपरिस्थितौ लाइसोसोमाः स्वस्य सामग्रीं अपि पचन्ति, अतः ते 'आत्महत्यापुटम्' [(आत्महत्यापुटम्)] इति अपि उच्यन्ते । तेषां मुख्यं कार्यं 'अन्तर्कोशिकीयपाचनात्' [(अन्तर्कोशिकीयपाचनम्)], अत एव ते 'पाचनयन्त्रम्' [(Digestive apparatus)] इति अपि उच्यन्ते क्षतिग्रस्तकोशिका लाइसोसोम [(Cell necrosis)] इत्यनेन अपि पच्यते । श्वेतकोशिकासु एतादृशान् एन्जाइमान् उत्पादयति, ये सूक्ष्मजीवैः पच्यन्ते । जीवाणुभोजनं [(Phagocytosis)] लाइसोसोमस्य अद्भुतं अद्वितीयं च कार्यम् अस्ति ।
[(II)] राइबोसोम [( राइबोसोम)]-
राइबोसोम प्रकृतौ राइबोन्यूक्लिओप्रोटीन भवन्ति तथा च ते सम्पूर्णे कोशिकाद्रव्ये एकैकं वा समूहरूपेण वा विकीर्णाः तिष्ठन्ति। राइबोसोम्स् राइबोन्यूक्लिक् अम्लेन [(RNA)] समृद्धाः सन्ति, तेषु सर्वेषां कोशिकाप्रोटीनानां ६० प्रतिशतं भागः निवसति । राइबोसोम् प्रोटीनसंश्लेषणेन [(Protein synthesis)] इत्यनेन सह सम्बद्धाः सन्ति, अतः एव तेषां नाम 'Protein Factory' इति कथ्यते ।
[(III)] सेन्ट्रोसोम [(Centrosome)] -.
सेन्टोसोमः नाभिकस्य समीपे दण्डाकारः संरचना अस्ति । सूत्रसदृशैः निर्माणैः परितः अस्ति । अस्मिन् केनचित् कृष्णवर्णस्य द्वौ अपि वृत्ताकारौ स्तः, यौ सेन्ट्रिओल्स् [(Centrioles)] इति उच्यते । एतेषां केन्द्रकोशिकानां कोशिकाविभाजने केन्द्रकोशः महत्त्वपूर्णं भागं गृह्णाति । न्यूरॉन् कोशिकासु केन्द्रोसोमः, केन्द्रकोशः च नास्ति, अतः ते तान् उत्पादयितुं असमर्थाः भवन्ति ।
[(IV)] विविध संरचना :
प्लाज्मोसिन कोशिकाद्रव्यस्य नित्यं वर्तमानं विशेषसङ्गठनम् अस्ति ।
• वैकुओल [(Vacuoles)]
२. कोशिकाद्रव्ये तत्र तत्र लघु रिक्तस्थानानि दृश्यन्ते ये रिक्तस्थानानि [(Vacuoles)] इति उच्यन्ते । ते परिवर्तनशीलाः सन्ति। तेषां परितः किञ्चित् लिपिड्-सामग्री संगृहीतं दृश्यते ।
कनिलास [(कणिका)]।
कोशिकाप्लाज्मे उपर्युक्तरचनानां अतिरिक्तं कोशिकानां कस्यापि शारीरिकस्थितौ, यथा सूर्ये तापनानन्तरं, त्वचायाः उपकलाकोशिकासु वर्णककणाः दृश्यन्ते
अन्तरकोशिकीय तन्तुः]- २.
अस्मिन् लम्बाकारस्य प्रोटीनकणाः सन्ति, येषु डिऑक्सीराइबोन्यूक्लिओ प्रोटीनम् अत्यधिकमात्रायां तिष्ठति । एते कणाः दीर्घतया एकत्र लसन्तः 'अन्तरकोशिकीयरेशः' निर्मान्ति । अस्य उदाहरणानि उपकलाकोशिकानां टोनोफाइब्रिल्स् [(Tonofibril)], मांसपेशीकोशिकानां मांसपेशीतन्तुः [(Myofibrils)], तंत्रिकाकोशिकानां तंत्रिकातन्तुः [(Nerve fibrils)] च सन्ति
नाभिकः [(नाभिक )]
रक्तकोशिकानां [(Erythrocytes)] विहाय शरीरस्य सर्वेषां कोशिकानां केन्द्रे गोलाकारसंरचना भवति, या नाभिकं [(Nucleus)] इति कथ्यते अस्थिस्नायुः [(Skeletal Muscle)] अन्येषां च केषाञ्चन कोशिकानां एकादशाधिकं नाभिकं भवति । नाभिकः कोशिकायाः ​​बृहत्तमः अवयवः [(Organelle)] अस्ति तथा च सः कोशिकाभित्तिः अथवा प्लाज्मा झिल्ली इत्यस्य सदृशेन नाभिकीयझिल्ली [(Nuclear membrane)] इति द्विस्तरीयेन झिल्लीना परितः भवति, यस्मात् नाभिकं परितः भवति कोशिकाद्रव्यम्।तः पृथक् तिष्ठति नाभिकीयझिल्लीयां लघुछिद्राः [(लघुछिद्राः)] सन्ति येषां माध्यमेन केवलं केचन पदार्थाः तस्य कोशिकाद्रव्यस्य च मध्ये आगत्य गन्तुं शक्नुवन्ति तथा च एतान् पदार्थान् नियन्त्रयन्ति
नाभिकस्य अन्तः वर्तमानः द्रवः न्यूक्लिओप्लाज्म अथवा नाभिक इति कथ्यते, यः आद्यप्लाज्मस्य भागः भवति । एतत् कोशिकावृद्ध्यर्थं कोशिकाविभाजनाय च आवश्यकानि सूचनानि द्वयोः पुत्रीकोशिकायोः [(Daughter Cells)] संगृह्णाति ।
नाभिकस्य अन्तः नाभिकस्य अन्तः सूत्रसदृशाः संरचनाः दृश्यन्ते, येषां गुणसूत्रं [(Chromosomes)] इति उच्यते । एते डिऑक्सीराइबोन्यूक्लिक् अम्लेन [(DNA)] तथा हिस्टोन् [(Histones)] इत्यनेन निर्मिताः भवन्ति येन क्रोमैटिन् [(Chromatin)] इति प्रोटीनानां समूहाः निर्मान्ति प्रत्येकं धूमकेतुषु अनेकाः गुणसूत्राः सन्ति । एतेषु गुणसूत्रेषु सूत्ररूपेण बहवः सूक्ष्मसंरचनाः सन्ति, ये एतेषां जीनानां माध्यमेन जीनाः [(Gene)] इति उच्यन्ते, गुणसूत्राः आनुवंशिकगुणान् [(Hereditary Characters)] एकस्मात् पीढीतः अन्यां पीढीं वा प्रसारयितुं कार्यं कुर्वन्ति। प्रायः गुणसूत्राणि केवलं सूक्ष्मदर्शकेन एव दृश्यन्ते, तदपि यदा कोशिका विभक्तुं सज्जा भवति ।
नाभिकस्य अन्तः एकः लघुः स्थूलः, गोलः संरचना भवति, यस्याः नाम उपनाभिकं वा नाभिकम् [(Nucleoles)] इति कथ्यते यत् केषाञ्चन प्रकाराणां प्रोटीनानां संश्लेषणं करोति [(Synthesis)
कामरूप् मण्डलम्
मरूप् मण्डलम् असम राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः कामरूप् नगरः।
नान्देड
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति नान्देडमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नान्देडनगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कैशिकीवृत्तिः
अत्यर्थसुकुमारार्थसन्दर्भा वृत्तिः कैशिकी । अत्यन्तसुकुमारयोः श्रृङ्गारकरुणरसयोः प्रकाशनायेयं वृत्तिरुपयुज्यते । रुचिरवस्त्रालङ्कारादिभूषिता कामोपभोगजन्मा विविधनृत्यगीतादिसमुपेता स्त्रीपात्रयुक्ता चैषा वृत्तिर्लास्याङ्गभूता भवति । यथा –
‎
वर्गः:अर्थवृत्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अर्थवृत्तिः
अत्रार्थशब्दस्य वाच्यार्थः इति नार्थः । किन्तु रसऽदिर्वा रसवत्काव्यसन्दर्भः इति वार्थो वक्तव्यः । वृत्तिशब्दस्य व्यापारोऽर्थः । ततश्चार्थवृत्तिरित्यस्य, रसोचितो व्यापारः इत्यर्थस्समायाति । अभिनवगुप्तोऽपि रसोचितश्चेष्टा विशेषोवृत्तिरिति निर्वचनमकरोत् । रुपकेषु नायकादिभिः रसोचिततया क्रियमाणो व्यापार एव वृत्तिः । एषा वृत्तिः रीतिरिव न रचनाश्रिता किन्तु नटनाश्रिता । रीतिवृत्त्योरयमपरो भेदो यदवृत्तयो नाट्याश्रयत्वात्साक्षाद्रसोपस्कारिकाः भवन्ति । रीतयस्तु रचनाश्रयाः गुणसमाहाररुपाश्चेति परम्परया रसोपस्कारिकाः भवन्ति । यतो रीतयः प्रथमं वृत्तीरभिव्यज्य तन्माध्यमेन रसोपस्कारिकाः जायन्ते । रीतयो वाचिकाभिनयरुपाः भवन्ति । वृत्तयः सत्वाङ्गिकाभिनयप्रधानाः भवन्ति । वाचिकाभिनयसमवेतः आङ्गिकाभिनयः एव रसाभिव्यञ्जको भवति । अर्थात् रीतिभिः, स्पष्टतामापन्नाः वृत्तयो रसाभिव्यञ्जिकाः भवन्ति सहृदयानाम् । एवं रीतिवृत्ती परस्पराश्रिते भवतः ।
वृत्तीनां संख्याविषयेऽपि मतभेदा वर्तन्ते । भरतः इति चतस्रो वृत्तीः प्रत्यपादयत् । तत्र भारतीवृत्तिर्नटाश्रयो वाग्व्यापारः इति भरतः प्राकटयत् । वाग्व्यापारश्च शब्दव्यापार एव भवति । ततश्च भरतो भारतीं शब्दवृत्तिं कैशिक्यादित्रयमर्थवृत्तिरुपं चाभावयत् इति ज्ञायते । सिङ्गभूपालोऽपि भारतीं शब्दवृत्तिं इतरा अर्थवृत्तीर्भावयामास । विद्यानाथस्तु भारतीमप्यर्थवृत्तिष्वन्तर्भाव्य चतस्रोऽर्थवृत्तीरङ्गीचकार । साहित्यदर्पणकारादयोऽप्येवमेव चतस्रोऽर्थवृत्तीरभ्युपागमन् । प्रकाशवर्षो भरतोक्ताश्चतस्रोवृत्तीरभ्युपगम्य, ततोऽधिकतया ललिताख्यामर्थवृत्तिमभ्युपागमत् । ललितावृत्तिस्सर्वार्थविषयिणी नानामार्गविसारिणी कविचित्तहारिणी च भवतीति तेन प्रतिपादितम् । केचिदिमां ललितानाम्नीं वृत्तिं मिश्रवृत्तिमूचुः । सिङ्गभूपालो मिश्रवृत्तीर्नाङ्गीकृतवान् । उद्भटः न्यायचेष्टावृत्तिरन्यायचेष्टावृत्तिः फलसंवित्तिवृत्तिरिति तिस्रः प्रधानाः वृत्तयः इति, अवान्तरभेदैरेतासां वृत्तीनां संख्या षोडशतामापद्यत इति चाभ्युपागमत् । केचित् मध्यमकैशिकी मध्यमारभटीति नाम्ना द्वे वृत्ती प्रत्यपादयन् । वस्तुतः इमे वृत्तीः कैशिक्यारभटीभ्यां नातिभिन्ने भवतः ।
प्रथममर्थवृत्तयो दृश्यकाव्यमात्रसम्बध्दाः इति भावना समुदेति । तदा ताः नाट्यव्यापाररुपाः एव सम्भाविताः । पश्चादालङ्कारिकास्ताः वृत्तीः श्रव्यकाव्येष्वपि सम्बध्दाः भवन्तीत्यमन्यन्त । अत एवानन्दनवर्धनाचार्यो रसादितात्पर्यसन्निवेशिताः वृत्तयः नाट्ये काव्ये चाऽनिर्वाच्यां शोभां जनयन्तीति पृथक् पृथक् प्रत्यपादयत् । विद्यानाथोऽप्यन्यालङ्कारिकाननुसरन् वृत्तय श्श्रव्य काव्यमात्र सम्बध्दा इत्यमन्यन्त । यतोऽयं वृत्तीनां प्रयोक्तृ नैपथ्यभाषादिकं नैवाऽवर्णयत् ।
ईषन्मृद्वर्थसन्दर्भा इति विद्यानाथो भारतीवृत्ते र्निर्वचनमकथयत् । भरतो भारतीवृत्तिं वाग्व्यापारतया प्रकटीचकार । रीतयोऽपि वाग्व्यापाराः एव ताश्च पदरचनामाश्रित्य वर्तमानाः वृत्तिः प्रकाशयन्ति । ततश्च यथा वैदर्भी गौडी पाञ्चाल्याख्यास्तिस्रः एव रीतयस्तथा वृत्तयोऽपि तिस्र एवेति कथनं युक्तम् । भरतप्रोक्ता भारतीवृत्तिरेव रीतित्रयात्मना परिणता इति च श्री सन्निधानं सूर्यनारायणशास्त्रिमहोदयास्संभावयामासुः ।
‎
वर्गः:अर्थवृत्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शल्यपर्व
इदं महाभारतस्य दशमं पर्व अस्ति। अस्मिन् महाभारतयुद्धस्य अन्तिमो भागः वर्णितः, यस्मिन् शल्यः कौरवाणां सेनापतित्वेन भवति।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धनूराशिः
धनूराशिः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
ज्याबद्धधनुः लक्ष्यसाधनस्य सङ्केतः । लक्ष्यसाधनाय स्वीया समग्रा शक्तिः युक्तिश्च प्रयोक्तव्या इति बोधयति इदं धनुः । धनूराशिवत्सु इदं तत्त्वं स्पष्टतया दृश्यते । ते सर्वदा लक्ष्यं निश्चित्य तस्य साधनाय जीवनं यापयन्तः सफलताम् अनुभवन्ति ।
अधिपतिः
धनु-मीनराश्योः अधिपतिः गुरुः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं गुरुः समर्थः न्यायनिष्ठः अमात्यः । स्वस्य चिन्तनानि लोककल्याणकारकाणि भवेयुः इति आशास्ते अयम् । लोकोपकारिणां कार्याणां विषये संशोधने अग्रेसरप्रवृत्तिः एतेषु दृश्यते । उत्तम चिन्तनानि लक्ष्यसाधनशक्तिश्च धनूराशिवतां वैशिष्ट्यम् । उपकारिणां विधानानां प्रचाराय निरन्तरं प्रयतन्ते एते । विषयाणां गभीराध्ययनं, लाभालाभविषये विश्लेषणम्, उत्तमस्य प्रोत्साहनम्, अनुत्तमस्य निवारणाय समीचीनयोजनानिर्माणं च अमात्यस्य गुरोः कार्याणि । जनानाम् आवश्यकतायाः अभिज्ञानं, सर्वे यथा प्राप्नुयुः तथा करणाय संशोधनानि योजनाश्च तेषां द्वारा एव भविष्यति । स्वस्य भावान् अन्येषां द्वारा कार्यान्वयनं कर्तुम् एते प्रयतन्ते । अहमेव अग्रे भवेयम् इति एते न चिन्तयन्ति । आडम्बर-विलासादयः एतेषु न दृश्यन्ते । सामान्य-अपेक्षाणां विषये सहकारः प्राप्तः चेत् एते सन्तुष्टाः । स्वकार्ये एव मग्नाः सन्तः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शनं कुर्वन्तः भवन्ति । गभीरपरिशीलनं धनूराशिवतां वैशिष्ट्यम् । सर्वविधसंशोधनानि परमात्मनः प्राप्त्यै मार्गाः इति गुरुग्रहस्य प्रभावेण एव भावयितुं शक्यम् । आत्मगौरववर्धनं गुरुग्रहस्य वैशिष्ट्यम् ।
राशिभावः
धनूराशेः सहज-नवमभावः इति निर्दिश्यते । अध्यात्मज्ञानम्, उपासना, आनन्दमार्गान्वेषणं, भाग्यं, भगवतः कृपा, पूर्वकृतपुण्यं, दूरप्रयाणम्, उन्नतविद्याभ्यासः, कीर्तिः, प्रतिष्ठा - इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, काञ्चनवर्णः, द्विस्वभावः, क्रूरसंज्ञकः, पित्तप्रकृतिः, दिनवली, पूर्वदिशः स्वामी, दृढशरीरमग्नितत्त्वं, क्षत्रियवर्णः, अल्पसन्ततिः अर्धजलचरराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः अधिकारप्रियः, करुणामयः, मर्यादाया इच्छुकश्च वर्तते । अनेन पादस्य सन्धिस्थलानां तथा च जानोः विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बृहस्पतिः । यथा चोक्तं –
स्म्बद्धानि अक्षराणि
धनूराशौ मूलायाः ४ पादाः, पूर्वाषाढायाः ४ पादाः, उत्तराषाढायाः १ पादः च भवन्ति इत्यतः '''ए, यो, बा, बी, बू, धा, भा, डा, बे ... ''' इत्येतानि अक्षराणि धनूराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
वर्गः:राशयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सौषुप्तिकपर्व
इदं महाभारतस्य एकादश पर्व अस्ति। अस्मिन् महाभारतयुद्धोपरान्तं अश्वत्थाम्ना सु्प्तायां पाण्डवसेनायां तेषां वधः इति विषयः वर्णितः।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऐतरेयब्राह्मणम्
ऐतरयब्राह्मणम् अस्ति ऋग्वेदान्तर्गतं ब्राह्मणम्। महिदास-ऐतरेयः एतस्य रचयिता मन्यते।
रचयिता
अस्य रचयिता ऋषिः महिदास ऐतरेय एव मन्यते । अस्य नाम्नः व्युत्पत्त्या अाधारोपरि सायणाचार्येण काचित् कथा कल्पिता । कथेयं सायणभाष्यस्यारम्भे एवास्ति ।
अनया कथयानुसारेण अस्य महिदासस्य माता शूद्रकुलोत्पन्नाऽऽसीत् । तस्याः नाम “इतरा' आसीत् । किञ्चास्यां कथायाम् ऐतिहासिकतथ्यानामभावः प्रतीतो भवति । अवेस्तायामृत्विजः अर्थो व्यवहृतः ‘एथ्रेय'-शब्दः उपलब्धो भवति । विदुषां मतानुसारेण ‘ऐतरेयशब्दोऽपि 'एथ्रेय'-शब्देन सह साम्यं स्थापयति ।
ऐतरेयस्य लेखनशैली विशुद्धब्राह्मणोचिता एवाऽस्ति। संहिताकालिकभाषातः सा नातिदूरे तिष्ठति । अस्यां रचनायां सर्वत्र समरूपता वर्त्तते । अस्मिन् विषये अवान्तरप्रक्षेपस्य कल्पना सर्वथा निराधारैवेति । अाश्वलायनस्य तर्पणविधौ कस्यापि महैतरेयस्य अपि नामोल्लेखो भवति, येनास्य ग्रन्थस्य कस्यापि विशालसंस्करणस्य कल्पना कर्त्तुं शक्यते । किञ्च एतादृशस्य ग्रन्थस्य स्थितिः सम्प्रति क्लिष्टकल्पनैवास्ति । चेदस्य नाम्नः कोऽपि ब्राह्मणग्रन्थः सुदूरातीते अभविष्यत्तथा अप्यधुनासौ विनष्टोऽभवत् ।
विषयः, स्वरूपं च
ऐतरेयब्राह्मणमतिप्रथितमस्ति । अत्र अष्टौ पञ्चिकाः सन्ति । प्रतिपञ्चिकं पञ्चाध्यायाः सन्ति । सर्वे आहत्य चत्वारिंशदध्यायाः सन्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमाः कण्डिकाः सन्ति ।
ऋग्वेदेन सम्बद्धोऽयं ग्रन्थः यज्ञे होतृनाम्नः ऋत्विजः विशिष्टकार्यकलापानां विशेषविवरणं प्रस्तुतं करोति । प्रथम-द्वितीयपञ्चिकयोः अग्निष्टोमयागे होतुः विधिविधानस्य कर्त्तव्यस्य च विस्तृतवर्णनमस्ति । अयमेवाग्निष्टोमः समस्तसोमयागानां प्रकृतिरस्ति । अतोऽस्य विशेषविवरणमत्र प्रदत्तमस्ति । तृतीय-चतुर्थपञ्चिकयोः प्रातःसवनस्य, माध्यन्दिनसवनस्य, सायंसवनस्य प्रयुज्यमानशस्त्राणां वर्णनमस्ति । सहैवाग्निष्टोमस्य विकृतयः — उक्थ्य-अतिरात्र-षोडशीनाम्नां यागानामपि संक्षिप्तं विवेचनमस्ति । पञ्चमपञ्चिकायां द्वादशाहयागानां तथा षष्ठपञ्चिकायां सप्तदिवसात्मानां यागानां वर्णनमस्ति । तेषु यागेषु होतृणाम् ऋत्विजाञ्च कार्याणां विवेचनं पर्याप्तरूपेण वर्णितम्। सप्तमपञ्चिकायाः प्रधानविषयः राजसूययज्ञोऽस्ति । अस्मिन्नेव प्रसङ्गे शुनःशेपस्य प्रख्यातमाख्यानमपि विस्तरेण वर्णितमस्ति । अष्टमपञ्चिका ऐतिहासिकदृष्ट्या अतीवगरिमामयी अस्ति । अस्यां पञ्चिकायां प्रथमतः ऐन्द्रमहाभिषेकस्य तथा तदनन्तरं तस्यैवाधारोपरि चक्रवर्त्तिनः नृपस्य महाभिषेकस्यातीव रोचकं वर्णनमस्ति । अन्तिमाध्याये पुरोहितेभ्यः धार्मिकस्य राजनैतिकस्य च महत्त्वस्य प्रतिपादनं नितान्तमुपादेयमस्ति । अनेन प्रकारेणैतरेयब्राह्मणं सोमयागस्य बहुविधस्वरूपस्य तथा तस्येतिहासस्य प्रदर्शने अतीव गौरवमावहति ।
महत्त्वम्
धार्मिकदृष्ट्या ऐतरेयब्राह्मणस्य आलोचना नानाविधानां प्रामाणिकतथ्यानां ज्ञानं कारयति । अस्य युगे विष्णोः महिमा वैदिकसमाजे विशिष्टस्थानं ग्रहणमकरोत् । शुनःशेपस्य आख्यानेन ब्राह्मणमिदं वैदिकग्रन्थेषु चिरस्मरणीयोऽभवत् । शुनःशेपः ऋग्वेदस्य ऋषिः अस्ति तथा प्रथममण्डलस्य अनेकेषां सूक्तानां ( २४-२७ पर्यन्तम् ) द्रष्टाऽपि अस्ति । शुनःशेपस्य आख्यानमतीव करुणोत्पादकत्वेन साहित्यिकदृष्ट्याऽपि पठनीयमस्ति । राजा हरिश्चन्द्रः वरुणस्य दयया प्राप्तपुत्रस्य तस्मै बलिं दातुमिच्छति । समर्थो भूत्वा पुत्रो रोहितः वनं जगाम । पिताऽपि वरुणस्य कोपेन उदररोगपीडितोऽभवत् । इमं समाचारं श्रुत्वा पुत्रो रोहितः गृहाभिमुखं प्रस्थितः । किञ्च मार्गे देवेन्द्रस्तं गृहे परावर्तनात् रोद्धुमिच्छति । अन्ततः पितुः पीडया व्यथितो भूत्वा रोहितः गृहं समागतः अजीगर्तसौवयसि नाम्ना ब्राह्मणेन तस्य मध्यमं पुत्रं शुनःशेपं बलिदानाय गोमूल्येन क्रीत्वा अानीतः । वरुणस्य यज्ञे पिता एव स्वपुत्रं बलि दातुं दक्षिणां गृहीत्वा स्वीयेन एव तत्परोऽभवत् । बलिदानाय काष्ठस्थूणे संयतः शुनःशेपः देवान् सम्प्रार्थ्य केनाऽपि प्रकारेण आत्मरक्षणमकरोत् । यज्ञे समुपस्थितः विश्वामित्रस्तं शुनःशेपं स्वपोष्यपुत्रं कृतवान् । तेषां पञ्चाशत्पुत्राणां मध्ये येषां पुत्राणां घटनेयं मान्या न भवति, ते पितुः शापाद् अार्यदेशस्य प्रान्तभूमौ आन्ध्र-मूतिव-पुलिन्दादिम्लेच्छो भूत्वा निवसति ।
ऐतरेयस्य कथनानुसारेण ऋक-शतगाथोपरि आश्रितेदमाख्यानमस्ति ‘ऋक्-शतगाथं शौनःशेपमाख्यानम्'। किञ्च वस्तुतः एताः ऋचः संख्यायां सप्तनवतिरेव सन्ति। पाश्चात्यवेदज्ञाः आख्यानमिदं वैदिकयुगे मानवबलिदानस्य परिचायकं प्रमाणं मन्वते । किश्चास्य कथनस्य सप्रमाणखण्डनं कृतं कीथ-महोदयेन एतरेयस्य आङ्ग्लानुवादग्रन्थस्य भूमिकायाम् । भारतीयार्यधर्मे मानववलिदानस्य कुत्रापि विधानं नास्ति । शाङ्खायनश्रौतसूत्रे राजसूययज्ञस्य अवसरे पुरुषमेधस्य या योजना प्राप्यते, सा तु प्रतीकात्मिका एवास्ति । राज्ञ अभिषेककाले अस्य आख्यानस्य कथनमेकस्य आवश्यकतथ्यस्य सङ्केत एवास्ति । नृपाय प्रतिज्ञापालनमावश्यकः धर्म आसीत् । हरिश्चन्द्रेण अपि स्वपुत्रस्य बलिदानस्थाने निष्कृतिदानेन स्वकीयसत्यसन्धत्वमेव प्रमाणितम् । ‘चरैवेति चरैवेति' इत्यादिपदानां शिक्षा अार्याणाम् अभ्युदयस्य संबलोऽस्ति । कर्मणः दृढोपासना एवार्यसंस्कृतेः मेरुदण्डः अस्ति । अार्यधर्मः कर्मण्यतायाः पक्षधरोऽस्ति तथाऽऽकर्मण्यतायाः प्रतिद्वन्द्री ।
आख्यानमिद आर्याणां दक्षिणदेशे प्रसारस्य इतिहासस्य तथा तेषां समयस्य च पूर्णसाक्षी वर्त्तते । ऐतरेययुगे एव अार्यजनाः स्वाभ्यस्तसीमातो बहिर्गत्वा स्वनिवासं चक्रुः । अार्याणां सीमान्तप्रदेशे पौण्ड्र-आन्ध्र-पुलिन्द-मूतिव-शवरादि अनार्यजातयः निवसन्ति स्म । तैः सह तेषां सम्पर्कः आसीत् । पौण्ड्रः बङ्गदेशं प्रति सङ्केतयति । अान्ध्रस्तु अद्यापि स्वस्थाने एवाऽस्ति । पुलिन्दशवरादयः मध्यभारतस्य वन्यजातयः आसन् । मूतिवः क अासीत् ? इति तु अद्यापि अज्ञातम् एवास्ति ।
ऐतरेयस्य भौगोलिकसम्बन्धः मध्यदेशेन एवास्ति । यतः अस्मिन् ब्राह्मणे मध्यदेशस्य उल्लेखः स्वाभिमानेन सह प्राप्यते। आर्यैः मध्यदेशोऽयं ध्रुवस्तथा। प्रतिष्ठापदेन अभिहितः। ‘ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि'
किञ्च ऋग्वेद इवास्य प्रचारः सम्प्रत्यपि महाराष्ट्रे एवास्ति । अतः ‘ड' इत्यक्षरस्य स्थाने ‘ल’ इत्यस्य बहुलप्रयोगोऽस्मिन् ब्राह्मणे कृतः।
व्याख्याः
अस्योपरि तिस्रः व्याख्याः प्राप्यन्ते।
( १ ) सायणकृतभाष्यम् ( स० आनन्दाश्रमः सं० सीरिज पूनातः प्रकाशिता ) ।
(२) षड्गुरुशिष्यरचित 'सुखप्रदा' नाम्नी लघु व्याख्या (अनन्तःशयनं ग्रन्थमाला 'त्रिवेन्द्रम् नगरीतः प्रकाशिता )
( ३ ) गोविन्दस्वामिनः अप्रकाशिता व्याख्या । अनया व्याख्यया सम्प्रत्यपि अस्य ग्रन्थस्य महिमा ज्ञातो भवति ।
रत्नाकरः
रत्नाकरः काश्मीरस्थः कश्चन कविः। भोजदेवः (१०६०-११०७ वै०) सादरं कथयति -
"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।
निर्वाणबाणदीपं जगदिदमुद्द्योति रत्नेन ।।" इति।
तथैव राजशेखरेण काव्यशास्त्रिणा -
मा स्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे ।
इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।
इति प्रशंसित रत्नाकरकविः संस्कृतसाहित्ये स्वल्पतमं कथानकमादाय सर्वातिशायिबृहत्कायमहाकाव्यप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धः । स राजानक-वागीश्वर-विद्याधिपतिप्रभृत्युपाधिभिवभूषितो दृश्यते । महाकवेरस्य हरविजयं नाम पञ्चाशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं, वक्रोक्तिपञ्चाशिका, ध्वनिगाथापञ्जिका च ज्ञाताः ग्रन्थाः ।
स्थितकालौ
कविरसौ काश्मीर इति तु तस्य राजानकोपाधिना मन्यते। सौभाग्यवशात्स स्वाश्रयभूतं चिप्पटजयापीडं बालबृहस्पत्यपराभिधं काव्यान्ते स्मरति । चिप्पटजयापीडस्य स्थितिकालो राजतरङ्गिण्यनुसारेण ८३६-८७० मितवैकमाब्दानभितोऽनुमितः । तेन रत्नाकरस्याऽपि स एव स्थितिकालः । तस्य च ९१२-९४१ मितवैक्रमब्दान्तरवर्तिनोऽवन्तिवर्मणः काश्मीरनरेशस्य सभासत्त्वमपि राजतरङ्गिण्याः निम्नवचनात् मन्यते -
मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।
प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः।। इति ।
शताधिकवर्षजीवनोऽस्य कवेः स्थितिकालस्तेन ८२०-९४० मितवैक्रमाब्दान्तराले समापतति।
रचनाः
अस्य हरविजयं महाकाव्यं न तथा परां कोटिमारुहदपि विविधदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं गौरवशालि च । अत्र सुविस्तृताः पञ्चाशत्सर्गाः सन्ति । अत्र हि भगवता शङ्करेण शक्रादिप्रार्थनयाऽन्धकासुरस्य वधो वर्णितः । तत्र हि प्रथमे सर्गे ज्योतिष्मत्याख्या शिवपुरी वर्णिता । तदनु च इन्द्रादिभिरन्धकतापनिवेदनाय शङ्करपार्श्वे षड्ऋतूनां प्रेषणं, ऋतुभिरन्धककृतापराधनिवेदनं, अन्धकासुरनाशाय शिवगणस्य परामर्शः, शिवगणविहारः, शिवदूतस्यान्धकासुरेण सह संवादः, शिवसेनाप्रयाणं, युद्धवर्णनमन्धकासुरवधश्चास्येतिवृत्तसूचिः । शिशुपालवधमिव हरविजयमपि इतिवृत्तनिर्वाहे स्खलत्येव । अत्रापि इतिवृत्तापेक्षया तदसम्बद्धवर्णनस्यैव प्राचुर्यम् । तथापि भावाभिव्यक्तिदृष्ट्या काव्यमिदं शिशुपालवधमप्यतिशेते । अत्र हि शैवदर्शन-नीति-कामशास्त्रेतिहासपुराणनाट्यसङ्गीतालङ्कारशास्त्रचित्रकाव्यप्रभृतीनां प्राशस्त्येनोपस्थापनमेवास्योत्कृष्टतमत्वस्य चिह्नम् । तस्य च वर्णनाचातुरी निभालनीया दृश्यते । स स्वयमेव कथयति सगौरवम् -
ललितमधुराः सालङ्काराः प्रसादमनोहरा, विकटयमकश्लेषोद्गारप्रबन्धनिरर्गलाः।
असदृशगतीश्चित्रे मार्गे ममोद्गिरतो गिरो, न खलु नृपतेश्चेतो वाचस्पतेरपि शङ्कते ।।
यथा माघेन प्रतिसर्गान्ते 'लक्ष्मीपतेश्चरितकीर्तनमात्रचारु' इति कथितं, तथैव हरिविजयेऽपि 'चन्द्रार्धचूडचरिताश्रयचारु' इति निगदितमस्ति प्रतिसर्गान्ते । महाकाव्यस्यास्यौचित्यं प्रतिपादयन्महाकविः स्वयमेव कथयति -
हरविजयमहाकवेः प्रतिज्ञां शृणुत कृतप्रणयो मम प्रबन्धे।
अपि शिशुरकविः कविः प्रभावाद्भवति कविश्च महाकविः क्रमेण॥ इति।
इदं नैवं गर्वोक्तिमात्रमपि तु यथार्थवाक्यमपि । वस्तुतो हरविजये समग्रमेव महाकाव्यलक्षणमात्मसात्कृतमस्ति । तेनेदं महाकवीनां कृते कृतं महाकायमेव भारविमाघौ तु द्व्यक्षरश्लोकाननुष्टुप् छन्दस्येव ग्रथ्नीतो रत्नाकरस्तु। तस्य शार्दूलविक्रीडितमन्दाक्रान्ताप्रभृतिच्छन्दस्वपि सफलप्रयोक्ता । तस्यालङ्कारयोजनाऽपि मनोहारिणी दृश्यते । रत्नाकरः उत्प्रेक्षाप्रियः कविः । कवेरस्य वसन्ततिलकां मानयन् क्षेमेन्द्रः कथयति -
वसन्ततिलकारूढा वाग्वल्ली गाढसङ्गिनी।
रत्नाकरस्योत्कलिका चकास्त्याननकानने।।
काव्यस्यास्य अलकाख्येन विदुषा विषमपदोद्योतिनी टीका प्रणीता दृश्यते तथैव लोकमणिदाहालस्य कलाख्या व्याख्या च । साधुक्तं द्विजेन्द्रनाथेन यद्रत्नाकरस्य कवित्वचमत्कारो नूनं माघरचनामधरीकरोतीति। वस्तुतोऽस्य वाग्रत्नप्रभया माघो हतप्रभ इव लक्ष्यते । निभाल्यतां तस्य काव्यस्य छटा -
सन्ध्याप्रवृत्तिरुधिरारुणसान्द्रधातु-धूलिच्छटाकपिशिताम्बरदिग्विभागाः।
अध्यम्बुराशि गिरिपङ्क्तिरवैन्यपप्त-दभ्यापतत्कुलिगताकुलिता दिनश्रीः ।। इति ।
सन्दर्भः
वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:अष्टमशताब्द्याः कवयः
मकरराशिः
मकरः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अधिपतिः
मकर-कुम्भराश्योः शनिः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं शनिः सेवकः । सेवातत्परतायाः सङ्केतः शनिः । शान्तिदाता अपि शनिः । लोके सेवायाः अपेक्षया उत्तमः धर्मः अन्यः न विद्यते । सेवातत्त्वं समीचीनतया अवगत्य कष्टकाले ये सहकर्तुम् अग्रे आगच्छन्ति ते अस्मिन् राशौ अन्तर्भवन्ति । मकरराशौ श्रमपूर्वकसेवा दृश्यते । अहङ्काराभिमानैः मुक्ता सेवा अत्र भवेत् । रुग्णालयेषु सेवकाः हृदयपूर्वकं यदि कार्यं कुर्वन्ति तर्हि सा उत्तमसेवा इति उच्यते । तादृशानां सेवाकार्याणां शनिः कारकः भवति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
चरसंज्ञकः, स्त्रीजातिः, पृथ्वीतत्त्वं, वातप्रकृतिः, पिङ्गलवर्णः, रात्रिबली, वैश्यवर्णः, शिथिलशरीरं, दक्षिणदिशः स्वामी । अस्य प्राकृतिकस्वभावः उच्चदशाभिलाषी वर्तते । अस्य स्वामी शनिः । यथा चोक्तं-
स्म्बद्धानि अक्षराणि
मकरराशौ उत्तराषाढायाः २,३,४ पादाः, श्रवणायाः ४ पादाः, धनिष्ठायाः १, २ पादौ च भवन्ति इत्यतः '''बो, जा, जि, जू, जे, जो, ख, गा, गि ... ''' इत्येतानि अक्षराणि मकरराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् फेब्रवरी-मासस्य २० दिनाङ्कतः मार्च्-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मकरराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डिब्रूगढ़मण्डलम्
डिब्रूगढ़मण्डलम् असम प्रदेशस्य एकम मण्डलम् अस्ति।
जनकः
पूर्वकथा
विदेहदेशस्य राजा निमः वसिष्ठस्य शापकारणतः देहत्यागम् अकरोत्। तदानीं राज्यम् अराजकम् अभवत्। प्रजाः सम्भूय निमेः दक्षिणबाहोः मन्थनम् अकुर्वन्। तस्मात् कश्चन पुरुषः उत्पनः। तस्य जनकः, विदेहः मिथिः इति नाम कृतवन्तः। स एव विदेहस्य राजा अभवत्। तदनन्तरम् आगतानां सर्वेषां राज्ञां नामानि जनकः, मिथिः अथवा विदेहः इत्यैव अभवन्। तस्मिन्नेव कुले देवरातः अपि उत्पन्नः। देवरातानन्तरम् १५ जनकः सीरध्वजः आसीत् ।
सीतालब्धिः
जनकस्य पुत्राः न आसन्। अतः मुनीनां सूचनानुसारं जनकःपुत्रकामेष्टियागं कर्तुम् उद्युक्तः। तदङ्गतया भूमिकर्षणं कुर्वन् आसीत्। तदानीं काचित् स्वर्णपेटिका हलस्य कर्षणमार्गे लब्धा। तस्यां पेटिकायां कश्चन सुन्दरः स्त्रीशिशुः आसीत्। लाङ्गलस्य मार्गः सीता इत्युच्यते। शिशुः लाङ्गलमार्गे लब्धः इति कारणतः शिशोः नाम सीता इति कृतवान्। तदन्तरं जनकस्य पत्न्यां सुमेधायाम् अपि स्त्रीशिशुः उत्पन्नः। तस्य नाम ऊर्मिला इत्यासीत्।
सीताविवाहः
जनकस्य आस्थाने किञ्चन महाधनुः अवर्तत। तस्य शिव धनुः इति प्रसिद्धिः आसीत्। महाभारयुक्तं तद्धनुः उन्नेतुं कोऽपि न शक्नोति स्म। यः शिवधनुः उन्नीय शिञ्जिनीं योजयति तस्मै सीता दीयते इति उद्घोषः जनकेन कृतः। अनेके राजानः शिवधनुरुन्नयने विफलाः। अन्ततो गत्वा विश्वामित्रेण सह रामः जनकस्य आस्थानम् आगतः। शिवधनुषः शिञ्जिनीयोजनावसरे तद् भग्नं च। जनकः रामाय स्वपुत्रीं सीताम् अददात्। तया सह अपरां पुत्रीं ऊर्मिलां लक्ष्मणाय, स्वभ्रातुः कुशध्वजस्य पुत्र्यौ माण्डवीश्रुतकीर्ती भरतशत्रुघ्ना भ्यां च दत्तौ। रामस्य विवाहः वैभवेन जनकेन कृतः। कतिचन दिनानि यावत् दशरथादी नाम् आतिथ्यं च अकरोत्।
निःस्पृहता
जनकः निस्पृहेषु राजसु अन्यतमः। यद्यपि तस् सम्पत्तिः महती आसीत् तथापि सः निःस्पृहः आसीत्। अनेकैः महर्षिभिः सह जनकः संवादम् अकरोत्। कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः इति भगद्गीतायामपि उक्तम् दृश्यते। जनकेन अष्टावक्रमुनिना सह कृतः संवादः प्रसिद्धः वर्तते। स संवादः अष्टावक्रगीतायाम् उल्लिखितः । याज्ञवल्क्यः जनकं ब्रह्मविद्यां बोधितवान्। अन्येऽपि अनेके मुनयः जनकास्थानम् आगताः।
महाभारते
महाभारते तत्र तत्र जनकस्य कथायाः वर्णनं दृश्यते। शान्तिपर्वणि जनकथाः बह्व्यः विद्यन्ते । प्रजापरिपालनं क्षत्रियस्य धर्मः। अतः तेन राज्यं न परित्यक्तव्यम् इति विषये पत्न्या सुमेधया सह कृतः संवादः, पञ्चशिखमुनिना सह अध्यात्मसंवादः, अश्म-जाकसंवादः, कहोलजनकसंवादः, सेवकानां नरकदर्शनम्, दहन्त्यां मिथिलायां जनकस्य मनःस्थैर्यम्, आशापरित्यागेन सुखम् इति विषये माण्डव्यमहर्षिणा सह संवादः, पराशरमहर्षिणा सह संवादः (पराशरगीता), भूतसृष्टिविषये याज्ञवल्क्येन सह संवादः, ममतात्यागविषये ब्राह्मणेन सह संवादश्च महाभारते वर्णितः  ।
उल्लेखाः
वर्गः:रामायणस्य पात्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मलेकुडियजनाङ्गः
कुडीयजनाङ्गस्य स्थाननिर्देशः
कोडगुमण्डलस्य मडिकेरी, विराजपेटेप्रदेशे च कुडियजनाः दृश्यन्ते ।  दक्षिणकन्नडमण्डलस्य सुळ्य, बेळ्तङ्गडी, बण्ट्वाळ इत्यादिषु भागेषु ‘मलेकुडिय’ इति अन्यः कश्चन वर्गः अस्ति ।  कुडियजनाङ्गः, मलेकुडियजनाङ्गः च भिन्नः इति केचन  विद्वांसः, द्वौ अपि समानौ इति केचन विद्वांसाः वदन्ति ।  दक्षिणभारतस्य आदिवासिजनाङस्य  अध्ययनं कृत्वा एड्गर् थर्स् बन्, के.रङ्गाचारिः च वदतः यद् कुडियजनाङ्गः  मलेकुडियजनाङ्गः च समानगणः ।  एतेषु वैवाहिकसम्बन्धः अपि चलति ।  मडिकेरीस्थाः कुडियजनाः धर्मस्थलं परितः विद्यमानाः मलेकुडियजनैः सह विवाहादिकं रचयन्ति ।
भाषा वृत्तिः च
दक्षिणकन्नडमण्डले, कुडियजनाङ्गीयान् अथवा मलेकुडियजनाङ्गीयान्  मलेकुडिय, कुडिय, बारिकेगौड, गौड इत्यादि नाम्ना आह्वयन्ति ।  शिराडि- चार्मुडिघट्टयोः अरण्यस्य मध्ये विद्यमानाः इळिमले, बाञ्जारुमले, अम्बाटिमलेप्रदेशः एतेषां प्रियः ।  एलावाटिकासु, अरण्येषु क्रुत्रिमवननिर्माणार्थं च  वृक्षकर्तनकार्याणि च कुर्वन्ति ।  ‘तुळु’ एतेषां मातृभाषा ।  मलयाळिजनैः सह कार्यं कुर्वन्ति इति कारणेन अनिवार्यतया मलयाळभाषामपि वदन्ति ।  बहिः व्यावहारिकभाषा कन्नडभाषा इति कारणेन् कन्नडमपि एते जानन्ति ।  कल्लुर्टिं, भैरवं, अम्बाटिमलेदैवं, धर्मस्थलमञ्जुनाथस्वामिनं च आराधयन्ति ।
गृहनिर्माणं, कुटुम्बव्यवस्था च
मलेकुडियजनाङ्गीयाः व्रीहितृणम् आच्छाद्य कुटीरं निर्मान्ति । अन्तः भूतप्रकोष्ठः, पाकशाला, शयनप्रकोष्ठः, मध्यप्रकोष्ठः, वस्तुस्थापनप्रकोष्ठः च भवन्ति ।  एतेषु अविभक्तकुटुम्बः विरलः ।  एतेषां चिन्तनानुसारम्  केवलं  पतिः, पत्नी, बालाः च कुटुम्बे भवन्ति ।  विधवाविवाहस्य अवसरः अस्ति ।
न्यायव्यवस्था
कलहसन्दर्भे, न्यायदानं करोति वसतिसमुच्चयस्य नायकः गुरिकारनामकः । सर्वे मिलित्वा एतस्य चयनं कुर्वन्ति ।  बहिर्भागतः आगताः जनाः अन्तः गन्तुं गुरिकारस्य अनुमतिं प्राप्नुयुः ।  एतेषां विवाहनिश्चयाः, जनन-मरणकार्याणि, अनैतिकसम्बन्धः, भूकलहाः, पर्वदिनानि इत्यादयः गुरिरुकारस्य नेतृत्वे एव चलन्ति ।
शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्
शाङ्खायने किञ्च कौषीतकिब्राह्मणे केवलं त्रिंशदध्यायाः सन्ति । अध्यायः खण्डेषु विभक्तोऽस्ति । सम्पूर्णखण्डानां सङ्ख्या २२६ अस्ति । खण्डाभ्यन्तरे दीर्घगद्यमस्ति । अस्मिन् ब्राह्मणे कौषीतकिनाम्नः आचार्यस्य उल्लेखः पैग्यनाम्नः आचार्यस्य विरोधे प्रदर्शितः । कौषीतकिमतस्य यथार्थता प्रमाणिता अस्ति। कौषीतकिमतस्य निर्देशः अन्यस्थलेऽप्यस्ति।
विषयवस्तु
विषयदृष्ट्या इदमपि ऐतरेयस्यानुगामि वर्तते । अस्य महत्ता निम्नप्रकारेण ज्ञातव्येति
(1) उदीच्यजनानां संस्कृतज्ञानं प्रशंसनीयमासीत्। तदा भाषां शिक्षयितुं जनाः उदीच्यप्रान्तं प्रति गच्छन्ति स्म । शिक्षां समाप्य समागते सति ते समाजे समादरणीया अभवन्।
'''‘उदञ्च एव यान्ति वाचं शिक्षितुम्, यो वै तत आगति ? तं सुश्रूषन्ते।
भाषाशास्त्र दृष्ट्या बहुमूल्यमिदं कथनमस्ति । पाणिनि रपि उदीच्य एवासीत् । तस्य जन्मस्थानं शालापुरं तक्षशिला याः पार्श्वे एवाऽसीत् । अनेन सङ्केतेन पाणिनेः भाषाज्ञानं श्लाघ्यमासीत्।
(३) सप्तमाध्याये अग्निः निम्नस्तरीयो देवस्तथा विष्णुरुच्चस्तरीयो देवश्च मन्यते । ‘अग्निरवराध्यैः विष्णुः परार्ध्यः इति उक्तम्। इयमस्य युगस्य धार्मिकमान्यता आसीत्।अस्याः सम्पुष्टिः ऐतरेयब्राह्मणे अपि भवति । तस्य युगस्य उदात्तभावनायाः प्रतीको यज्ञः आसीत्। तथा यज्ञस्य प्रतीको विष्णु रासीत् (‘यज्ञो वै विष्णुः')
(४) यज्ञे हिंसितपशूनां विषये कथितमस्ति यत्ते पशवः अपरस्मिन् लोके गत्वा यज्ञकतुनेव खादन्ति। येन ज्ञातो भवति पशुयागं प्रति तथा मांसभक्षणं प्रति सामान्यजनेषु घृणायाः भावः आसीदिति। जनाः अस्मात् कर्मणः पराङ्गमुखाः भवितुं चेष्टाम् अकुर्वन्। ‘अमुष्मिन् लोके पशवो मनुष्यानश्नन्ति'।
(५) अत्र शक्वरीछन्दसो नाम्नः ऐतिहासिकनिरुक्तिरस्ति। एभिः छन्दोभिः इन्द्रः वृत्रं हन्तुं समर्थोऽभवत् । इदमेव शक्वरेः शक्वरीत्वमस्ति। ‘इन्द्रो वृत्रमशकद् हन्तुमाभिस्तस्मात् शक्वर्यः'। मशनाम्नी सामे शक्वर्यः ऋचः सन्ति, तथेयमृच् मुख्यतया इन्द्रं प्रति कथितमस्ति।
(६) अस्मिन् काले गोत्रस्य प्रचलनं तथा प्रभावः सुदृढोऽभवत् । एकस्मिन् स्थाने ब्राह्मणं प्रति कथनमेकमस्ति समानगोत्रेण सहैव ब्राह्मण-क्षत्रियवैश्याः स्थातव्याः नेतरेण सहेति।  'ब्राह्मणे समानगोत्रे वसेत्, यत् समाने गोत्रेऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै'।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम्
हरिदुष्ट्रः
हरिदुष्ट्र (संस्कृत: हरित् + उष्ट्र, इत्यर्थः सुवर्णोष्ट्रसहितः ) इति अपि प्रसिद्धः ज़रथुश्त्रः (अवेस्तीय: 𐬰𐬀𐬭𐬀𐬚𐬎𐬱𐬙𐬭𐬀) मेधायस्नधर्मस्य आध्यात्मिकः संस्थापकः इति गण्यते। सः ईरानी-भविष्यद्वादिः आसीत् यः प्राचीन-ईरानी-धर्मस्य विद्यमान-परम्पराणां आह्वानं कृत्वा धार्मिक-आन्दोलनस्य स्थापनां कृतवान्, अन्ततः प्राचीन-ईरान्देशे प्रबलधर्मः अभवत् इति आन्दोलनस्य आरम्भं च कृतवान्। सः अवेस्तीयभाषायाः मूलभाषी आसीत्, ईरान्यधित्यकास्य पूर्वभागे निवसति स्म, परन्तु तस्य निर्भूलजन्मस्थानं अनिश्चितम् अस्ति।
सः कदा जीवितवान् इति विषये विद्वान् अल्पः एव सहमतिः अस्ति। केचन विद्वांसः भाषावैज्ञानिकसामाजिकसांस्कृतिकसाक्ष्याणां उपयोगेन कुत्रचित् ईपू द्वितीयसहस्राब्दस्य कालनिर्धारणं सूचयन्ति । अन्ये विद्वांसः तस्य समयं ईपू ७ च ६ शताब्द्यां कूरुशमहानस्य एवं दारयवौशमहत् च समकालिकः इति ज्ञापयन्ति।   अन्ततः मेधायस्नधर्मः प्राचीनस्य ईरान्देशस्य आधिकारिकः राज्यधर्मः अभवत्-विशेषतः हखामनिश्यसाम्राज्यस्य (तस्य च दूरस्थानां उपविभागानाम्) समये ईपू षष्ठशताब्द्याः ईसवी सप्तमशताब्द्याः यावत्।  सप्तमशताब्द्याः आरभ्य ईरान्देशे अरबमुस्लिम-विजयानन्तरं अयम्‌ धर्मस्य क्षयः आरब्धः। गाथा-ग्रन्थानां लेखकत्वस्य श्रेयः हरिदुष्ट्रस्य अस्ति तथा च यस्न-हप्तङ्हाइति-इत्यस्य, तस्य मूल-अवेस्तीयभाषायां रचितस्य स्तोत्रस्य श्रृङ्खलायाः, येषु मेधायस्नीय-चिन्तनस्य मूलं भवति। हरिदुष्ट्र इत्यस्य विषये अल्पं ज्ञायते;  तस्य जीवनस्य अधिकांशः भागः एतेभ्यः अल्पग्रन्थेभ्यः एव ज्ञायते।
इतिहासलेखनस्य केनापि आधुनिकमानकेन कोऽपि प्रमाणः तं नियतकाले स्थापयितुं न शक्नोति तथा च तस्य परितः ऐतिहासिकीकरणं १० शताब्द्याः पूर्वं आख्यायिकानां पौराणिककथानां च इतिहासीकरणस्य प्रवृत्तेः भागः भवितुम् अर्हति।
नाम च व्युत्पत्तिः
हरिदुष्ट्रः इत्यस्य मूल-अवेस्तीयभाषायां इति नाम सम्भवतः Zaraθuštra (ज़रथुश्त्र) इति आसीत् । तस्य आङ्ग्लनाम "Zoroaster" इति परवर्ती (५ शताब्द्याः ईपू) ग्रीकप्रतिलेखनात् Zōroastrēs ( Ζωροάστρης इति
), यथा क्सान्थस् इत्यस्य लिडियाका (खण्डः ३२) तथा प्लेटो इत्यस्य प्रथमे अल्सिबियाडेस् (१२२क१) इत्यस्मिन् प्रयुक्तम् । तदनन्तरं लैटिनभाषायां Zōroastrēs इत्यत्र एतत् रूपं दृश्यते
तथा, परवर्ती ग्रीक-आर्थोग्राफीषु, Ζωροάστρις Zōroastris इति । नामस्य ग्रीकरूपं अवेस्तान zaraθ- इत्यस्य ग्रीकभाषायाः ζωρός zōros (शाब्दिकरूपेण "अक्षीण") इत्यनेन सह तथा च BMAC उपधातुः -uštra इत्यस्य ἄστρον astron (" तारा ") इत्यनेन सह ध्वन्यात्मकलिप्यान्तरणस्य अथवा शब्दार्थप्रतिस्थापनस्य आधारेण प्रतीयते।
यदि Zarantuštra मूलरूपं भवति तर्हि तस्य अर्थः "वृद्धा/वृद्धा उष्ट्रैः सह" इति भवितुं शक्नोति, अवेस्तीय zarant- ( पश्तो zōṛ एवं ओस्सेतीय zœrond, "पुराण"; मध्य फारसी zāl, "पुराण"):
अवेस्तीय zaraθuštra इत्यस्मिन् -θ- इत्यस्य व्याख्या किञ्चित्कालं यावत् एव उष्णविमर्शस्य अधीनम् आसीत् यतोहि -θ- अनियमितः विकासः अस्ति : नियमतः *zarat- (प्रथमः तत्त्वः यः दन्तव्यञ्जनम् समाप्तः भवति विसर्गः) अवेस्तीय zarat- अथवा zarat̰- इति तस्मात् विकासत्वेन भवितुमर्हति। किमर्थं न तथा जर zaraθuštra कृते अद्यापि न निर्धारितम्। ध्वन्यात्मक-अनियमिततायाः अभावेऽपि, यत् अवेस्तान् zaraθuštra तस्य -θ- सह भाषावैज्ञानिकरूपेण वास्तविकं रूपम् आसीत्, तत् एव आधारं प्रतिबिम्बयन्तः परवर्ती प्रमाणैः दर्शितम्। तस्य नामस्य सर्वे वर्तमानकालस्य, ईरानीभाषायाः रूपान्तराः Zarθošt इत्यस्य मध्य-ईरानी-रूपेभ्यः उत्पन्नाः सन्ति, ये, क्रमेण, सर्वे अवेस्तीयभाषास्य संघर्षी -θ- -इत्यस्य प्रतिबिम्बं प्रतिबिम्बयन्ति।
मध्यफारसीभाषायां 𐭦𐭫𐭲𐭥𐭱𐭲 Zardu(x)št, पार्थियनभाषायां Zarhušt, मनिचियनमध्यफारसीभाषायां Zrdrwšt, प्रारम्भिकनवफारसीभाषायां Zardušt, तथा आधुनिकभाषायां ( नवफारसीभाषायां ), नाम زرتشت Zartosht इति।
शास्त्रीय-आर्मेनिया- स्रोतेषु एतत् नाम Zradašt (प्रायः Zradešt इति रूपान्तरेण सह) इति प्रमाणितम् अस्ति । एतेषु महत्त्वपूर्णं साक्ष्यं कोल्ब् इत्यस्य आर्मेनियादेशस्य लेखकाः एज्निक्, एलिशे, मोवसेस् खोरेनात्सी च दत्तवन्तः | वर्तनी Zradašt एकस्य प्राचीनरूपस्य माध्यमेन निर्मितम् आसीत् यत् *zur- इत्यनेन आरब्धम्, एतत् तथ्यं यत् जर्मन-ईरानोलॉजिस्ट् फ्रेडरिक कार्ल आन्द्रेयस् (1846–1930) इत्यनेन मध्यफारसी-भाषितरूपस्य *Zur(a)dušt इत्यस्य प्रमाणरूपेण उपयुज्यते स्म। एतस्याः धारणायाः आधारेण आन्द्रियास् अपि एतस्मात् एव निष्कर्षान् निर्मातुं गतः यत् नामस्य अवेस्तीय-रूपस्य कृते अपि। तथापि आधुनिकः ईरानविज्ञानी रूडिगर् श्मिट् आन्द्रियास् इत्यस्य धारणाम् अङ्गीकुर्वति, तथा च कथयति यत् यत् प्राचीनरूपं *zur- इत्यनेन आरब्धम् तत् केवलं आर्मेनियाई zur ("सगल्यः, अन्यायपूर्णः, निष्क्रियः") इत्यनेन प्रभावितः आसीत्, अतः अस्य अर्थः अस्ति यत् "नामस्य पुनर्व्याख्या कृता स्यात्" इति आर्मेनियाई-ईसाईभिः जरोस्तीय-विरोधी अर्थे" इति । अपि च, श्मिट् इत्ययं अपि वदति यत् "एतत् बहिष्कृतं कर्तुं न शक्यते, यत् (पार्थीय अथवा) मध्यफारसीरूपं, यत् आर्मेनिया-जनाः (Zaradušt वा तत्सदृशं) गृहीतवन्तः, तत् केवलं पूर्व-आर्मेनी-रूपं *Zuradašt" वर्णव्यत्ययं आसीत् ।
दिनाङ्कः
हरिदुष्ट्रस्य तिथिनिर्धारणे कोऽपि सहमतिः नास्ति; अवेस्ता तस्य विषये प्रत्यक्षं सूचनां न ददाति, ऐतिहासिकस्रोताः तु परस्परविरोधिनः सन्ति। केचन विद्वांसः स्वस्य तिथिपुनर्निर्माणस्य आधारं आद्य-भारतीय-ईरानी-भाषायाः आद्य-भारतीय-ईरानी-धर्मस्य च आधारेण भवन्ति, तथा च तस्य उत्पत्तिः पूर्वोत्तर-ईरान्देशे कुत्रचित् तथा च कदाचित् १५०० तः ५०० ई.पू.।
मैरी बॉय्स् इत्यादयः केचन विद्वांसः (यस्य तिथिः हरिदुष्ट्रस्य तिथिः १७०० तः १००० ई.पू. यावत्) इत्यादयः भाषावैज्ञानिकसामाजिकसांस्कृतिकसाक्ष्याणां उपयोगेन हरिदुष्ट्रस्य १५०० तः १००० ईपू यावत् (अथवा १२०० तः ९०० ईपू यावत्) मध्ये स्थापिताः।  अस्य सिद्धान्तस्य आधारः मुख्यतया मेधायस्नधर्मीय-गाथानां पुरातन-अवेस्तीय-भाषायाः, प्रारम्भिकवैदिक-स्तोत्रसङ्ग्रहस्य ऋग्वेदस्य (प्रायः १७००–११०० ई.पू.) संस्कृतस्य च भाषासादृश्यस्य विषये प्रस्तावितः अस्ति। उभयोः ग्रन्थयोः साधारणः पुरातनः भारतीय-ईरानी-मूलः इति मन्यते। गाथाः प्राचीनस्य पाषाण - कांस्ययुगस्य द्विपक्षीयस्य समाजस्य चित्रणं कुर्वन्ति यस्य योद्धा-गोपालकाः पुरोहिताः च सन्ति ( कांस्यत्रिपक्षीयसमाजस्य तुलने ; केचन अनुमानं कुर्वन्ति यत् अस्मिन् यज़्-संस्कृतेः चित्रणं कृतम् अस्ति ), एवं च गाथा-ऋग्वेदयोः भवितुं शक्नोति इति अप्रत्याशितम् इति कतिपयेभ्यः शताब्देभ्यः अधिकेभ्यः अन्तरेण रचितः अस्ति। एतेषां विद्वांसः सूचयन्ति यत् हरिदुष्ट्रः एकस्मिन् एकान्तजनजातिषु निवसन्ति स्म अथवा ईरानीजनानाम् १२००–१००० ई.पू. यावत् मृदुस्थानात् ईरानी-अधित्यकापर्यन्तं प्रवासात् पूर्वं गाथानां रचनां कृतवन्तः।  तर्कस्य अभावः अस्पष्टः उपमा, गाथानां पुरातनभाषा कालान्तरं न सूचयति इति अवश्यं।
अन्ये विद्वांसः ७ शताब्द्याः ६ शताब्द्याः च मध्ये कालखण्डं प्रस्तावयन्ति, यथा, प्रायः ६५०–६०० ई.पू. अथवा ५५९–५२२ ई.पू.। नवीनतमः सम्भाव्यतिथिः ६ शताब्द्याः मध्यभागः ईपू, हखामनिश्य-साम्राज्यस्य दारयवौश प्रथमस्य, अथवा तस्य पूर्ववर्ती कूरुश महान् इत्यस्य समये अस्ति। मुख्यतया मेधायस्नधर्मीयग्रन्थेषु आकृतीनां ऐतिहासिकव्यक्तिभिः सह सम्बद्धीकरणस्य प्रयासात् एषा तिथिः विश्वसनीयतां प्राप्नोति; एवं केचन धारणाम् अकरोत् यत् जरोष्टरस्य जीवनस्य विवरणे यः पौराणिकः विश्तस्पः दृश्यते सः प्रथमस्य दारयवौशः पिता आसीत्, यस्य नाम विश्तस्पः (अथवा ग्रीकभाषायां हिस्तास्पेस् ) इति अपि अस्ति। परन्तु यदि एतत् सत्यं स्यात् तर्हि अवेस्ता-ग्रन्थे विश्तस्प-पुत्रः फारसी-साम्राज्यस्य शासकः अभवत् इति उल्लेखः न स्यात्, अथवा दारयवौश-पितुः विषये एतत् प्रमुखं तथ्यं बेहिस्तुन्-शिलालेखे न उल्लेखितम् इति असम्भाव्यम्। इदमपि सम्भवति यत् प्रथमस्य दारयवौश-पितुः नाम मेधायस्नधर्मीय-संरक्षकस्य सम्मानार्थं कृतम्, यत् अर्समेस् इत्यनेन सम्भाव्यं मेधायस्नधर्मीय-विश्वासं सूचयति ।
ई.पू. षष्ठतः चतुर्थशताब्द्याः शास्त्रीयविद्वत्तायाः मतं यत् सः ४८० ईसापूर्वं क्षयाऋशा प्रथमस्य ग्रीस्देशे आक्रमणात् ६,००० वर्षपूर्वं (ज़न्थुस्, युदोक्सुस्, अरिस्तोतल्, हेर्मिप्पुस्) अस्ति, यत् ३,००० वर्षाणां (अर्थात् १२,००० वर्षाणां) मेधायस्नधर्मस्य चतुर्णां चक्राणां सम्भाव्यः दुर्बोधः अस्ति।  एषः विश्वासः डायोजेनिस् लाएर्टियुस् इत्यनेन अभिलेखितः अस्ति, तथा च भिन्नपाठाः एतत् क्षयाऋशा प्रथमः इत्यस्य ६०० वर्षपूर्वं, १००० ई.पू. पूर्वं कुत्रचित् स्थापयितुं शक्नुवन्ति । परन्तु डायोजेनिस् हर्मोडोरुस्स्य विश्वासस्य अपि उल्लेखं करोति यत् हरिदुष्ट्रः त्रोजन्युद्धात् ५,००० वर्षाणि पूर्वं जीवितवान्, यस्य अर्थः स्यात् यत् सः ६२०० ईपू यावत् जीवितवान्। १० शताब्द्याः सुदायां त्रोजन्युद्धात् ५०० वर्षपूर्वस्य तिथिः प्रदत्ता अस्ति। प्लिनी अग्रजः युदोक्सुस् इत्यस्य उल्लेखं कृतवान् यः प्लेटो इत्यस्य ६,००० वर्षाणि पूर्वं स्वस्य मृत्युं स्थापितवान्, ग. ६३०० ई.पू.। अन्ये छद्म-ऐतिहासिक-निर्माणाः अरिस्तोक्सेनुस्स्य सन्ति यः ज़रातस्- कल्दीय- इत्यस्य अभिलेखं कृतवान् यत् सः पितागोरं बाबिलोन्देशे पाठितवान्, अथवा पौराणिक- निनुस् - सेमिरामिस् -योः समये निवसति स्म। प्लिनी अग्रजस्य मतेन द्वौ हरिदुष्ट्रौ आस्ताम् । प्रथमः सहस्रवर्षपूर्वं जीवितः, द्वितीयः तु ४८० ई.पू. वर्षे ग्रीसदेशस्य आक्रमणे प्रथमक्षयाऋशां इत्यनेन सह आसीत् । केचन विद्वांसः प्रस्तावन्ति यत् हरिदुष्ट्र-महोदयस्य कालक्रम-गणना चतुर्थशताब्द्यां ईसापूर्वं फारसी- मागीः विकसिता आसीत्, तथा च यथा प्रारम्भिकाः ग्रीकाः तस्य विषये हखामनिश्य-जनानाम् कृते ज्ञातवन्तः, एतेन ज्ञायते यत् ते तं महान् साइरसस्य समकालीनः इति न मन्यन्ते स्म, अपितु ए दूरस्थः आकृतिः।
पश्चात् केचन छद्म-ऐतिहासिक-मेधायस्नधर्मीय-स्रोताः ( बुन्दाहिश्न्, यत् "अलेक्ज़ान्द्र-पूर्वस्य २५८ वर्षाणि" इति तिथिं सन्दर्भयति) हरिदुष्ट्र-महोदयं ६ शताब्द्यां ईसापूर्वं स्थापयति, यत् अम्म्यानुस् मार्सेल्लिनुस्स्य चतुर्थशताब्द्याः ई.पू .। पारम्परिक मेधायस्नधर्मीय-तिथिः अलेक्ज़ान्द्र-महाराजस्य ३३० ई.पू. मध्ये हखामनिश्य-साम्राज्यस्य विजयस्य तत्क्षणानन्तरं कालखण्डे उत्पद्यते । अलेक्ज़ान्द्रस्य मृत्योः अनन्तरं ये सेल्युसिड् शासकाः सत्तां प्राप्तवन्तः ते नूतनपञ्चाङ्गयुगरूपेण "अलेक्ज़ान्द्रस्य युगम्" इति संस्थापितवन्तः। एतत् मेधायस्नधर्मीय-पुरोहितवर्गं न आकर्षितवान् ये ततः "मेधायस्नधर्मीय-युगम्" स्थापयितुं प्रयतन्ते स्म । तदर्थं तेषां स्थापनस्य आवश्यकता आसीत् यत् हरिदुष्ट्रः कदा जीवितवान् इति, यत् ते (भ्रष्टं, मैरी बॉय्स् इत्यस्य मते केचन कूरुशस्य विश्तस्पः इत्यनेन सह अपि परिचयं कृतवन्तः) क्रमिकपीढीनां दीर्घतां गणयित्वा, यावत् तेषां निष्कर्षः न अभवत् यत् हरिदुष्ट्रस्य जीवितवान् इति "अलेक्ज़ान्द्रात् पूर्वं २५८ वर्षाणि"। ततः एषः अनुमानः मेधायस्नपरम्परायाः ९ तः १२ शताब्द्याः अरबी-पह्लवी-ग्रन्थेषु पुनः प्रादुर्भूतः,  यथा १० शताब्द्याः अल्-मसूदी यः नष्टस्य अवेस्तीयपुस्तकस्य भविष्यवाणीं उद्धृतवान् यस्मिन् हरिदुष्ट्रा ३०० वर्षेषु साम्राज्यस्य विनाशस्य पूर्वानुमानं कृतवान्, परन्तु  धर्मः सहस्रवर्षपर्यन्तं स्थास्यति स्म।
९ शताब्द्याः ई.पू. वा ततः पूर्वं वा अन्यः सम्भाव्यः तिथिः सिल्क् रोड् सिएटल् इत्यनेन सुझाता, यस्मिन् विषये विक्टर् एच् मैर् इत्यस्य लेखनस्य स्वकीयानां व्याख्यानां उपयोगः कृतः। मैरः स्वयमेव अनुमानितवान् यत् हरिदुष्ट्रस्य जन्म ईपू द्वितीयसहस्राब्दे भवितुम् अर्हति स्म।
अल्मुट् हिन्त्ज़े, ब्रिटिशपुस्तकालयः, यूरोपीयसंशोधनपरिषद् च हरिदुष्ट्रस्य तिथिं प्रायः ३५०० वर्षपूर्वं, द्वितीयसहस्राब्दे ई.पू.।
स्थानम्‌
हरिदुष्ट्रस्य जन्मस्थानं अपि अज्ञातम् अस्ति, गाथा-भाषा च फारसस्य प्रस्तावितानां वायव्य-ईशान-प्रदेशिक-भाषायाः सदृशी नास्ति। द्वयोः क्षेत्रयोः एकस्मिन् जन्म प्राप्य पश्चात् अन्यस्मिन् क्षेत्रे निवसति इति अपि सूच्यते ।