cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
जातकशास्त्रम्
प्रश्नज्ञानम्
इति कथनेन । अस्य प्रणयनचे ८९० मितशकाब्दमभितः । ग्रन्थोऽयं बृहज्जातकटीकाप्रणयनादंवगेव प्रणीत इति तस्य षट्पञ्चाशिकाटीकायामेव प्रश्नज्ञानस्मरणाज्ज्ञायते । बृहज्जातकटीका तु ८८८ मितशकाब्दे सम्पन्नेति---
‘फाल्गुनस्य द्वितीयायामसितायां गुरोदिने ।
बृहज्जातकटीकान्तवाक्याज्जायते । भट्टोत्पलस्य खण्डखाचीकायां ग्रन्थोऽयं स्मृतो न वेति न वयं जानीमो ग्रन्थादर्शनात् ।
श्रीपतितकपद्धतिः
जातकपद्धतिरसौ रत्नमालाग्रन्थस्य प्रणेता श्रीपतिना प्रणीत इत्यतुमीयते । अस्यापि रत्नमालाया इव माधवेन टीका प्रणीता। श्रीपतेः स्थितिः ९२१ मितशकाब्दमभितः स्थितिमानित्यनुमितः । श्रीपर्तािह गर्गसंहितां स्मरति विशेषेण वराहं लल्लाचार्यञ्च । कथ्यते ह्यस्य ज्योतिषस्य विष्वेव, स्कन्धेषु ग्रन्था आसन्निति । अस्य धीकोटिसंज्ञके करणग्रन्थे करणकालः ९६१ मित-. शकाब्दो गृहीत इति ग्रन्थस्यास्य तत्समकाल एव प्रणयनकाल इति तज्ज्ञाः । ।
वृद्धजातकम्
माधवाचार्यः (११८५ श० ) रत्नमालाटीकायां वृद्धजातकं स्मरति । एतदधिकं तद्विषये न किमपि ज्ञातमस्माकम् ।
श्रीधरपद्धतिः, महालुगिपद्धतिः, दामोदरपद्धतिः, रामकृष्णपद्धतिः, केशवपद्धतिः, बल्लयुपद्धतिः, होरामकरन्दः, लघुपद्धतिः ।
ग्रन्था इमे केशवीयजातकपद्धतिटीकायां स्मृताः । तत्राद्याश्चत्वारस्तु विश्वनाथ्यामपि । तेन हीमे १४०० मितशकाब्दप्राग्वतनः । इतोऽधिकं न किमपि ज्ञातमस्माभिरेतद्विषये ।
भावनिर्णयः
विद्यारण्यप्रणीतत्वेन ग्रन्थोऽयं प्रसिद्धः । अत्र हि भावफलमादिष्टं भवेदिति अनुमामहे ।
सर्वार्थचिन्तामणिः
सर्वार्थचिन्तामणिहि वेङ्कटाद्रिदैवज्ञप्रणीतो ग्रन्थः । असौ हि जातकपारिजातप्रणेतुर्वैद्यनाथस्य पिता । तेनास्य स्थितिकालः १२५० मितशकाब्दमभितः । वैद्यनाथो हि जातकपारिजाते सर्वार्थचिन्तामणेर्मूलश्लोकानेवानुवदति ।
जातकपारिजातः
जातकपारिजातो हि केशवीयजातकस्य प्रणेतुः केशवस्य गुरुणा वैद्यनाथेन प्रणीतः । असौ हि सर्वार्थचिन्तामणिप्रणेतुर्वेङ्कटाद्वैः सुतः । तेनास्य स्थितिकालः १३०० मितशकाब्दमभितः । ग्रन्थादौ प्रोक्तं -
‘भारद्वाजकुलोद्भवस्य विदुषः श्रीवेङ्कटारिह
ज्योतिश्शास्त्रविशारदस्य तनयः श्रीवैद्यनाथः सुधीः ।
होरासारसुधारसज्ञविबुधश्रेणीमनःप्रीतये ।
राशिस्थाननिरूपणादिसकलं वक्ष्ये यथानुक्रमम् ॥' इति ।
ग्रन्थोऽयं पद्धतिविषये गर्गपराशरादिप्रणीतग्रन्थाननुसरतीति तत्रोक्तम् - (१/१) । ग्रन्थान्ते प्रोक्तम्--
'श्रीविद्याधिकवेङ्कटाद्रितनयः श्रीवैद्यनाथः सुधीरादित्यादिसमस्तलेटपया विद्वज्जनप्रीतये ।
होरासिन्धुसमुद्धृतामृतमयीमष्टादशाध्यायिनीं चक्रे जातकपारिजातसरणि गीतोत्सुकश्लोकिनीम् ।।' इति ।
विषयाश्चात्र राशिशीलग्रहगतिस्थानस्वभावाकृति-आधान-कालारिष्टआयुदय-जातकभङ्गराजयोग-ग्रहयोग-अष्टकवर्ग-भावफल-नांरीजातकादयः । ग्रन्थेऽस्मिन्.कपिलेश्वरस्य सुधाशालिनी टीका प्रसिद्धा ।
केशवीयजातकपद्धतिः
नन्दिग्रामवास्तव्येन केशवाऽऽख्येन दैवज्ञवरेण प्रणीतो ग्रन्थोऽयं लघुपि बहुप्रचारः । अत्रोक्तम्
तेनोक्तेयं पंद्धतिर्जातकीया चत्वारिंशद्वृत्तबद्धा सुबोधा ।।' इति ।
अनेन ज्ञायते यदत्र सन्ति चत्वारिंशच्छ्लोका एव । यद्यपि श्लोकोऽयं प्रक्षिप्त इति स्पष्टमेव तथापि कथनमस्य सत्यम् ।।
ग्रन्थेऽस्मिन् भावसाधनभावसन्ध्यानयनायनादिबलसाधनचेष्टाबलेष्टकृष्ट दशान्तर्दशांऽष्टकवर्गादिविषयाः सारतो निरूपिताः । ग्रन्थेऽस्मिन् केशवस्यैव विश्वनाथस्य नारायणस्य दिवाकरस्य च सन्ति टीकाग्रन्थाः । दृश्यन्तेऽस्य बहूनि संस्करणानि । प्रणेतुरस्य संमयः १४१० मितशकाब्द-मभितः ।
जातकाभरणम्
जातकाभरणं हि ढुण्डिराजेन १४६० मितशकाब्दमभितः प्रणीतम् । यथोक्तं तत्र--
‘उदारधीमन्दरभूधरेण प्रमथ्य होरागमसिन्धुराजम् ।
श्रीढुण्डिराजः कुरुते किलायमार्यासपर्याममलोक्तिरत्नैः ।।' इति ।
असौ हि ज्ञानराजशिष्य आसीत् नृसिंहाख्यसुतश्च । यथोक्तम् -
‘गोदावरीतीरविराजमानं पार्थाभिधानं पुटभेदनं यत् ।
सगोलविद्यामलकीतभाजां यत्पूर्वजानां वसतिस्थले यत् ।।
तत्रत्यदैवज्ञनृसिंहसूनुर्गजाननाराधनजाभिमानः ।।
श्रीदुण्डिराजो रचयाम्बभूव होगमानुक्रममादरेण ॥' इति ।।
ग्रन्थेऽस्मिन् रूपनारायणेन मैथिलेन परिशिष्टभाग संयोज्यास्योपयोगिता प्रवद्धताऽस्ति ।
ग्रन्थेऽस्मिन् सर्वोऽपि फलितविषयः क्रमानुसारेण विवेचितो येनादेष्ट्रणां प्रियतमोऽयं ग्रन्थः । अत्र संवत्सरादिफलं ग्रहस्वरूपं भावविचारः अरिष्टविचारः गोचरफलाध्यायः भावफलाध्यायः ग्रहयोगाः राजयोगाः दशाफलं नष्टजातक निर्याणं स्त्रीजातकं चेत्यादिविषया यथाक्रमं निरूपिताः। सरलता स्पष्टता चास्य वैशिष्ट्ये यतः सर्वसाधारणोपयोगित्वमस्य सिद्धमेव । नास्य कोऽपि प्राचीना टीका दृश्यते वा श्रूयते । लब्धबहुप्रसारस्यास्य ग्रन्थसङ्ख्याश्लोकसहस्रद्वयासनेति सुधाकरः ।।
अनन्तजातकपद्धतिः
ग्रन्थोऽयमनन्तदैवज्ञप्रणीतः । स हि मुहूर्त चिन्तामणिप्रणेतुः रामदैवज्ञस्य पितेति तस्य स्थितिकालः १४५० मितशकाब्दमभितः ।।
जातकादेशः
गुणाकराख्यस्य विदुषो जातकादेशः सर्वत्र ख्यातः । विश्वनाथेन होरास्कन्धनिरूपणेऽसौ स्मृतः ।।
होरास्कन्धनिरूपणम्
अनन्तपौत्रेण रामसुतेन वीरसिंहाश्रितेन विश्वनाथेन होरास्कन्धनिरूपणाख्यः सुविस्तृतो ग्रन्थः प्रणीतः । अस्य प्रणयनकाल: १५०० मितशकाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र हि जातकाभरण-शौनकसंहिता-जातकादेश-समुद्रजातक-होराप्रदीपजन्मप्रदीपप्रभृतिग्रन्थाः स्मृताः ।
जातकसारः
नृहरिदैवज्ञेन प्रणीतोऽयं ग्रन्थः प्रसिद्धः । ग्रन्थोऽयं स्वरूपेण विषयप्रस्तुत्या चभ्सुविस्तृतः । असौ सारावलीमनुसरति स्वसिद्धये ।
जातकालङ्कारः
गणेशदैवज्ञप्रणीतोऽयं ग्रन्थो लघुरपि विस्तृतप्रसरः । सन्त्यत्र षडध्यायाःसंज्ञाभावयोगविषकन्याऽऽयुदयव्यत्ययस्थभावफलसंज्ञिताः। प्रणेताऽस्य शिवदास शिष्यो गोपालपुत्रः । असौ हि १५३५ मितंशकाब्दमभितः प्रणीतः । अस्य हरभानुप्रणीता टीका लभ्यते । ग्रन्थोऽसौ काव्यमिव सर्वत्र सौश्लोक्येनापि पठ्यते । यथा--
'यावन्तो वा विहङ्गा मदनसदनगाश्चेन्निजाधीशदृष्टाः
तावन्तो वा विवाहास्त्वथ सुमतिमता ज्ञेयमित्थं कुटुम्बे ।
कार्यों होरागमनैरधिकंबलवत खेचराणां हि योगा-
पद्मजातकम्
ग्रन्थोऽयं १५४७ मितशकाब्दमभितो दिवाकराख्येन दैवज्ञेन प्रणीतः । सन्त्यत्र १०४ श्लोकाः ।।
पद्धतिभूषणम्
ग्रन्थोऽयं रुद्रभटात्मजेन सोमदैवज्ञेन जलदग्रामवासिना १५५९ मितशकाब्दे प्रणीतः । अस्य हि दिनकरप्रणीता टीकाऽपि लभ्यते ।। ।
होरारत्नम्
सुविस्तृतो ग्रन्थोऽयं दामोदरसुतेन बलभद्रदैवज्ञेन १५५७ मितशकाब्दमभितः प्रणीतः । सन्त्यत्र सुविस्तृता दशाध्यायाः । ग्रन्थोऽयं स्वपूर्ववतग्रन्थानामाकरोऽपि विषयोपस्थितौ मौलिकः । ग्रन्थान्ते उक्तमस्ति
‘वसिष्ठगर्गादिमुनिप्रणीतान् वराहकल्याणकृतान् निरीक्ष्य ।
सज्जातकाज्जन्मफलक़मार्थं सुसम्प्रदायाद्गचितं मयेदम् ।।' इति ।
सन्त्यत्र नवत्यधिका ग्रन्थकाराः ग्रन्थाश्च स्मृतास्तत्र तत्र । अन्वर्थनामा ग्रन्थोऽयं होराविषयस्य विश्वकोश एव ।।
होराकौस्तुभः
ग्रन्थोऽयं नरहरिसुतेन गोविन्दाख्येन विदुषा १६०० मितशकाब्दमभितः प्रणीतः । ग्रन्थेऽस्मिन्नपि पूर्ववतग्रन्थेष्विव क्रमेण फलादेशो निरूपितः ।।
होरासारसुधानिधिः ग्रन्थोऽयं नारायणाऽऽख्येन विपश्चिता प्रणीतः । असावपि जातकविषयं सर्वमेव क्रमशो निरूपयति । अस्य १६०० मितशकाब्दमभितः प्रणयनकालः ।।
प्रश्नमाणिक्यमाला
काशीराजाश्रितगणकेन परमानन्दपाठकेन १६७० मितशकाब्दमभितः प्रणीतोऽयं ग्रन्थः । अत्र सन्ति चत्वारो भागाः । सुविस्तृतोऽयं ग्रन्थोऽद्यावधिग्रन्थेषु सर्वोत्तम इति सुधाकरसाक्ष्येण ज्ञायते । ग्रन्थस्यास्य चतुर्थो भागस्ततनयेनोमापतिना पूरित इति जनश्रुतिः ।।
साधनसुबोधः
अन्थोऽयं काशीवासिनी गोविन्दाचारिणा प्रणीतः १७८० मितशकाब्दमभिः । भ्यते हि मोती रे दिः ।
भावकुतूहलम्
ग्रन्थोऽयं १७८० मितशकाब्दमभितः शम्भुनाथात्मजेन नीलाम्बरानुजेन जीवनाथेन प्रणीतः । तत्रोक्तम् -
‘आसीच्छीकरुणाकरो बुधवरो वेदाङ्गविद्याकर-
स्तत्सूनुः क्षितिपालवन्दितपदः श्रीशम्भुनाथ: कृती ।
विज्ञव्रतकृतादरो गणितविज्ज्योतिविदां प्रीतये
चक्रे भावकुतूहलं लघुतरं श्रीजीवनाथः सुधीः ॥' इति ।
ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति सप्तदशाऽध्यायाः। तत्र क्रमेण भावाध्यायः, अरिष्टाध्यायः, जातकाध्यायः, अरिष्टभङ्गयोगाः, सन्तानाध्यायः, राजयोगाः, सामुद्रिकाध्यायः, स्त्रीजातकाध्यायः, अवयवलक्षणाध्यायः, शयनादिद्वादशावस्थाविचारः, अवस्थाफलानि, भावविचारः ग्रहविचारश्चेतिप्रभृतिनिरूपितविषयाः । काव्यात्मकत्वं भावसौष्ठवञ्चास्य समुल्लेखनीयवैशिष्टयम् । यथा -
गमनागमने भवतो गमने बहुधा वसुधा वसुधाधिपतेः ।।
भवनञ्च विचित्रमलं रमया विदिनुश्च जनुः समये नितराम् ॥' इति ।
अनन्तफलदर्पणः
ग्रन्थोऽसौ १७९८ मितशकाब्दे अनन्ताचार्येण प्रणीतः । अत्र हि जातकताजिकोभयविषयः प्रपञ्चितः । कथ्यते हि ग्रन्थेऽस्मिन् कतिपये नवीना अपि फलादेशरीतयो निर्दिष्टाः ।।
जातकादेशमार्गः
ग्रन्थोऽयं दाक्षिणात्यप्रदेशे, बहुप्रचलितानां कतिपयफलितज्योतिषग्रन्थानां सारसङ्क्षेपः । ग्रन्थोऽयं केनं कदा सङ्कलित इति तु नैव ज्ञातं किन्त्वेतावदेव निश्चितं यदसौ शकानन्तरपञ्चदशशतकात् प्रागेव प्राप्तस्वरूप इति । अत्र संज्ञानिषेक-बालारिष्ट-आयुर्दाय-भरणयोग-अष्टकवर्ग-भावविचार-गोचरफल-दशापहारच्छिद्र-भार्याविचार-आनुकूल्य-पुत्रचिन्ता-सन्तानचिन्ता-मिश्रक-प्रभृतिसप्तदशप्रकरणानि सन्ति । अस्य प्रतिज्ञवाक्यं यथा
'गणेशादीन् नमस्कृत्य मया गुरुमुखाच्छु तः ।
जातकादेशमार्गोऽयमविस्मर्तुं विलिख्यते ॥' इति ।
फलितविचारः
ग्रन्थोऽयं बापूदेवशास्त्रिणा नृसिंहाख्येन १८०० भितशकाब्दमभितः प्रणीतः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
गौळिगजनाङ्गः
गौळिगजनाङ्गीयानां स्थानानि
गौळिगजनाङ्गीयाः कौपीनवेष्टीं धरन्ति इति कारणेन एतान् कौपीनगौळिगाः, मराठिभाषया वदन्ति इति कारणेन मराठाः, कौपीनमराठाः, कौपिनधङ्गाः इत्यपि आह्वयन्ति । एतेषां मूलोद्योगः पशुपालनम् ।  गौळिगजनाङ्गीयाः कर्णाटके मराठिमिश्रितकन्नडं वदन्ति ।  एतेषां सङ्ख्या सामान्यतः एकलक्ष्यं स्यात् इति ऊहा ।  ।  मुण्डगोडु, यल्लापुर, हळियाळ, जोयिडा इत्यादिषु उपमण्डलेषु  सामान्यतः एतेषां सङ्ख्या पञ्चत्रिंशत् सहस्रमिता अस्ति ।  शिवमोग्गामण्डलस्य, चिक्कमगळूरुमण्डलस्य, बेळगावीमण्डलस्य , धारवाडमण्डलस्य च विविधेषु भागेषु अपि एते दृश्यन्ते ।  सर्वान् योजयामः चेत् एतेषां सङ्ख्या एकलक्षमिता स्यात् इति ऊहितुं शक्यते । एते कतिचन शतकेभ्यः पूर्वं महाराष्ट्रात्, गोवातः च कर्णाटकं प्रति आगतवन्तः सन्ति ।  एतेषां वसतिभ्यः ‘वाडे’ इति वदन्ति ।  एतेषु पितृप्रधानकुटुम्बव्यवस्था अस्ति ।  सामान्यतः त्रिंशत् ‘कुळि’ सन्ति ।  कुलगोत्रम् एते ‘कुळि’ इति निर्दिशन्ति ।
गौळिगजनाङ्गस्य वेषभूषणानि
पुरुषाणां सामान्यवेषः कौपीनम् । बहिः गमनसमये केवलं कट्यां वस्त्रं धरन्ति । शिरसि उष्णीषं, शिवाजिवंशस्थाः इति वदन्तः एते अङ्गुल्यां ताम्रस्य ‘सला’, रजतकङ्कणं, द्वयोः कर्णयोः मुरनामकं कर्णाभरणं, कण्ठे मालां, मणिमालाः च धरन्ति ।  महिलाः अष्टादशयष्टिमितां शाटिकां विशिष्टशैल्यां धरन्ति ।  चोलं धरन्ति ।  एषः चोलः पञ्चषड्वर्णीयैः वस्त्रैः निर्मितः भवति ।  एते अधिकानि आभरणानि इच्छन्ति ।  कर्णे बुगुडिनामकं, कापुनामकं च आभरणं, कर्णशृङ्खला, कीलकङ्कणं, नासिकाभरणं, भुजमणिः, हस्ते रजतकङ्कणं, कण्ठे मालाः, पादे रजतपादाङ्गुलीयकं च धरन्ति ।  महिलाः विहाय आबालवृद्दाः शिरसि अर्धचन्द्राकारेण केशान् निष्कास्य शिखां स्थापयन्ति ।  परस्परसाहाय्येन क्षौरं कुर्वन्ति ।
गौळिगजनाङ्गस्य गृहाणि
वंशेन कुटीरनिर्माणं कृत्वा तृणस्य छदिं निर्मान्ति । मशकाः, क्रिमिकीटादयः अन्तः नागच्छेयुः  इति आमलकस्य पर्णेन आच्छादयन्ति ।  द्वारं पूर्वदिशि अथवा उत्तरदिशि कुर्वन्ति ।
गौळिगजनाङ्गस्य आहाराः
एते अधिकतया रागिधान्यं, तण्डुलं च उपयुज्यते । दिने त्रिवारं भोजनं कुर्वन्ति ।  प्रातःकाले रागियवागूं, दधि च, मध्याह्ने अन्नं रोटिकां, वनमरीचिकायाः उपसेचनं, नवनीतं च, रात्रिकालीनभोजने अन्नं, रोटिकां, नवनीतं, रागियवागूं च खादन्ति ।  पालितशुनकेन  मृगयया आनीतस्य हरिणस्य, सारङ्गस्य, अजस्य, कुक्कुटस्य, बर्कस्य, शशस्य, गोधायाः, चिक्रोडस्य च मांसम् आहारत्वेन स्वीकुर्वन्ति ।  ये प्राणिनः यानि सस्यानि  च एतेषां कुलचिह्नानि सन्ति तानि न खादन्ति ।  अजायाः मांसस्य निषेधः अस्ति, न खादन्ति ।  सुरापानं सामान्यम् ।  महिलाः, पुरुषाः भेदभावेन विना सुरां पिबन्ति ।  तमाखुं  खादन्ति ।
सामाजिक-आचरणानि
एतेषु बहुपत्नित्वं प्रचलितमस्ति । पुरुषस्य तिस्रः पत्न्यः भवितुं शक्नुवन्ति ।  गर्भवती मृता चेत्, प्रसवसमये मृता चेत्, ऋतुमती स्त्री अकाले मृता चेत् च तासां निखननं कुर्वन्ति ।  रोगिणः मृताः चेत् दहन्ति ।  अविवाहिताः मृताः चेत् तेषाम् उत्तरक्रिया न क्रियते । दीपावली, कार्तिकं, वर्कूत (गृहदेवस्य पर्व) युगादिः, गौरीपर्व, शिवरात्रिपर्व च आचरन्ति । दसरा अपि एतेषां विशेषपर्व ।  पर्वसमयेषु ‘पुगडि’ नृत्यं कुर्वन्ति ।  तन्त्रमन्त्रेषु एतेषाम्  अधिकः विश्वासः अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हिडकल्जलबन्धः
पीठिका
हिडकल्जलबन्धः घटप्रभानदीम् अवरुध्य निर्मितः जलागारः। अस्य निर्माणं क्रि.श.१९७७तमे वर्शे अभवत् । विजापुरमण्डालस्य केचनभूभागाः अनेन कृषिसमृद्धाः अभवन् ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हारङ्गिजलबन्धः
पीठिका
अयं हारङ्गिजलबन्धः कावेरिनद्यां निर्मितः । एषः जलबन्धः कोडगुमण्डलस्य कुशालनगरतः ९कि.मी.दूरे क्रि.श.१९८२तमे वर्षे निर्मितः। अस्य जलबन्धस्य दैर्घ्यं २८५८.६५पादपमितम् औन्नत्यं १७८पादमितम् । १५९च.कि.मी.विस्तीर्णः अयं जलबन्धः १६०००० प्रहलकृषिक्षेत्रं सफलीकरोति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भेण्डा
thumb|right|200px|वर्धमाना भेण्डा thumb|left|200px|भेण्डानकानि
एषा भेण्डा अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा भेण्डा आङ्ग्लभाषायां Ladyfinger इति उच्यते । एषा भेण्डा भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतया क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । thumb|right|200px|रक्तवर्णीया भेण्डाः thumb|left|200px|भेण्डाझटिः
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्रीदत्तात्रेयजयन्ती
पीठिका
मार्घशीर्षपूर्णिमायां भगवतः दत्तारेयस्य जयन्त्युत्सवम् आचरन्ति । गुरुः दत्तात्रेयः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणाम् अवताररूपः इति विश्वासः । त्रिमूर्तियः अत्रयनसूयादम्पत्योः पुत्ररूपेण अजायन्त । दत्तात्रेयस्य अवतरणकथा ब्रह्माण्डपुराणे एवम् उक्ता अस्ति ।
अवतारकथा
इन्द्रादयः देवाः अत्रिमहर्षेः पत्न्याः अनसूयायाः पातिव्रत्यस्य गुणगानं कुर्वन्ति स्म । एतत् श्रुत्वा अनन्दिताः त्रिमूर्तयः स्वयं गत्वा तां सन्दृष्टुम् उत्सुकाः अभवन् । ते ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः कस्मिंश्चित् मध्याह्नकाले विप्रवेशेण अत्रिमुनेः आश्रमपदम् आगच्छन् तदा अत्रिमहर्षिः तत्र नासीत् । भवति भिक्षां देहि इति वदतः तान् विप्रान् दृष्ट्वा अनसूया श्रद्धया आमन्त्र्य आश्रमस्य अन्तः उपावेश्य भोजनसिद्धतां कर्तुम् उद्युक्ता अभवत् । पाके समाप्ते सा भोजनं परिवेशयितुं यदा सिद्धा अभवत् तदा ते त्रिमूर्तयः एवम् अवदन् । भिक्षार्थीनां भवती इच्छाभोजनं कारयतीति श्रुतम् इदानीं भवती विवस्त्रा भूत्वा भोजनं परिवेषयतु इति । अन्यथा वयम् अन्यत्र गमिष्यामः इति । एतत् श्रुत्वा देवी अनसूया एते असामान्याः एव जनाः मम पातिव्रत्यं परिक्षितुम् एव आगताः महात्मनः इति विचिन्त्य स्वपतिं ध्यात्वा विवस्त्रा बहिरागत्य पश्यति त्रिमूर्तयः शिशवः भूत्वा चङ्क्रमन्तः आसन् । क्रन्दद्भ्यः बालेभ्यः दुग्धं पाययित्वा सन्दने शायययित्वा स्वापितवती । गृहमागतः पतिः अत्रिमहर्षिः एतान् बालन् दृष्ट्वा के एते इत्यपृच्छत् । तया वृत्तान्तं सर्वं ज्ञात्वा एते त्रिमूर्तयः इत्येव निश्चित्य तान् बालान् नमस्कृतवान् । तदा ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः प्रकटीभूताः अनसूयायाः पातिव्रत्यं प्रशंस्य वरं याचितुम् अवदन् । तदा सा साध्वी भवन्तः त्रिमूर्तयः स्वयं बालरूपेण मद्गृहमागताः अत्रैव तिष्ठन्तु इति वरम् अयाचत । तथास्तु इति वदन्तः तत्रैव न्यवसन् । यदा प्रौढाः अभवन् ब्रह्मा चन्द्रः भूत्वा चन्द्रलोकं महेश्वरः दूर्वासः भूत्वा गतवन्तौ । गमनावसरे स्वशक्तिं विष्णौ सन्यस्तवन्तौ । तदा विष्णुस्वरुपस्य दत्तस्य मुखत्रम् अभवत् । अयमेव विष्णोः अवताररूपेण दत्तात्रेययः इति ख्यातः ।
आचरणम्
भक्ताः परिशुद्धः भूत्वाः तत्तात्रेयमन्दिराणि गत्वा षोडषोपचारपूजाः अर्पयन्ति । दत्तगुरुभजनं नर्तनं कुर्वन्ति । विथिषु शोभायात्राः सङ्गीतगोष्टयः सार्वजनिककार्यक्रमाः भवन्ति । ५२ अध्यायायुक्तस्य गुरुचरित्रम् इति ग्रन्थस्य पारायणं कुर्वन्ति ।
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
3.44 स्थूलस्वरूपसूक्ष्मन्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः
व्यासभाष्यम्
तत्र पार्थिवाद्याः शब्दादयो विशेषाः सहाकारादिभिर्धर्मैः स्थूलशब्देन परिभाषिताः । एतद्भूतानां प्रथमं रूपम् । द्वितीयं रूपं स्वसामान्यम् । मूर्तिर्भूमिः, स्नेहो जलम्, वह्निरुष्णता, वायुः प्रणामी, सर्वतोगतिराकाश इत्येतत्स्वरूपशब्देनोच्यते । अस्य सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः । तथा चोक्तम्—एकजातिसमन्वितानामेषां धर्ममात्रव्यावृत्तिः इति सामान्यविशेषसमुदायोऽत्र द्रव्यम् । द्विष्ठो हि समूहः । प्रत्यस्तमितभेदावयवानुगतः । शरीरं वृक्षो यूथं वनमिति । शब्देनोपात्तभेदावयवानुगतः समूहः । उभये देवमनुष्याः । समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाभिधीयते समूहः । स च भेदाभेदविवक्षितः । आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्घः, आम्रवनं ब्राह्मणसङ्घः इति । स पुनर्द्विविधो युतसिद्धावयवः सङ्घातः शरीरं वृक्षः परमाणुरिति । अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यमिति पतञ्जलिः । एतत्स्वरूपमित्युक्तम् ।
अथ किमेषां सूक्ष्मरूपं ? तन्मात्रं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवः परमाणुः सामान्यविशेषात्मायुतसिद्धाव्यवभेदानुगतः समुदाय इति । एवं सर्वतन्मात्राणि एतत्द्वितीयम् । अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावानुपातिनोऽन्व्यशब्देनोक्ताः । अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं भोगापवर्गार्थ्ता गुणेष्वेवान्वयिनी गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेष्विति सर्वमर्थवत। तेष्विदानीम्भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य स्वरूपदर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति । तत्र पञ्चभूतस्वरूपाणि जित्वा भूतजयो भवति, तज्जयाद्वत्सानुसारिण्य इव गावोऽस्य सङ्कल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥४४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
उदयनाचार्यः
उदयनाचार्यः दर्शनशास्त्र स्य महान् विद्वान् आसीत्।
श्रीउदयनाचार्यस्य जीवनवृत्तम्
श्रीउदयनाचार्यो न्यायवैशेषिकोभयदर्शनयोरनुपमोऽत्युत्कटप्रतिभा, तज्जन्य वैदुष्यसम्पन्नश्वासीत् । अस्य महानुभावस्य विषये इत्थं श्रूयते यद्-यथा भगवतो भास्करस्योदये जायमानेऽन्धकारः सर्वथा समाप्ति गच्छति । तथैव आचार्य-प्रवर-श्रीउदयनाचार्ये समागते बौद्धप्रभृतिनास्तिकदार्शनिकैविस्तारितोऽयं शास्त्रीयोऽन्धकारः सर्वोऽपि विनाशं गतवान इत्याशयेनैवास्य महानुभावस्य 'उदयाकरः, उदयशङ्करः, इत्यादिरूपेण सविभक्तिकनामकरणं जातम् ।
अयञ्चाऽऽचार्यप्रवरः श्रीउदयनो न्यायकन्दलीकार-श्रीधरस्य समकालीनो मैथिल ब्राह्मण आसीत् । भविष्यपुराणान्तर्गतभगवद्भक्तमाहात्म्यस्य त्रिंशदध्याये सुस्पष्टीकृतोऽयं समुल्लेखो मिलति । तथाहि -
'अथ वक्ष्ये तृतीयस्य हरेरंशस्य धीमतः ।
उदयनाचार्यनाम्नस्तु माहात्म्यं लोमहर्षणम् ।।
भूत्वा स मिथिलाख्ये तु शास्त्राण्यध्यैष्ट सर्वशः ।
विशेषतो न्यायशास्त्रे साक्षाद् वै गोतमो मुनिः' ॥
वारमेकं श्रूयते यत्--श्रीउदयनाचार्यः श्रीजगन्नाथस्य, आहोस्वित् श्रीबदरीनाथस्य दर्शनं कर्तुकामस्तत्रैवाऽऽश्रमं गतवान् । तत्र च मन्दिरस्या ऽवरुद्धं द्वारं विलोक्य क्रुद्धो भूत्वा प्रोवाच -
'ऐश्वर्य मदमत्तोऽसि मामवज्ञाय वर्तसे ।
समागतेषु बौद्धेषु मदधीना तव स्थितिः' ।
एतेनोदयनाचार्यकथनेन भगवन्तं परमेश्वरं श्रीबदरीनाथम्प्रति श्रीजगन्नाथ म्प्रति वा श्रीउदयनाचार्यस्य परमा भक्तिनिष्ठा वा सूचिता भवति । तादृशीं भक्ति निष्ठां वा समाश्रित्यैव श्रीउदयनो ब्रूते यद् बौद्धेषु समागतेषु ताव त्कालीना त्वदीया स्थिति रस्तित्वञ्चोभयमेव मदधीनमिति ।
इदमेव च जातम्, यदा सर्वमपि भारतं वर्ष बौद्धः समाक्रान्तमभूत्, नास्तिक = बौद्धवर्गश्च तदीयधर्मश्च सर्वतोभावेन सर्वत्र भारते .वर्षे प्रसृतो विस्तृतश्च जातः ।
एवम्भूतायां परिस्थिती 'समागतेषु बौद्धेषु मदधीना तव स्थितिः' इति पूर्ववक्तृत्वकलानुसारं भगवतो जगन्नाथस्य बदरीनाथस्य वाऽस्तित्वं पुनरक्षुण्णं व्यवस्थापितवान्, संस्थापितवांश्च ।
बौद्धेः सह शास्त्रीयचर्चायां जायमानायां श्रीउदयनाचार्यस्तर्क-युक्ति प्रमाणान्याश्रित्यैव तांस्तान् नास्तिकप्रभृतीन् बौद्धान् बहुवारं पराजितवान् ।
एवमेवाऽनेकबारं शास्त्रीयविचारचर्चावसरेषु समुपस्थितेषु बहोः कालात् प्रचलितायाम् 'ईश्वरोऽस्ति न वेति' विचारचर्चायामस्तित्वेतिविधिकोटिमभ्युप गच्छतः श्रीउदयनाचार्यस्य नास्तीतिनिषेधकोटयवलम्बिभिबौद्धैरेकदा लम्बाय मानो विचारः समजीजनत् ।
'अस्ति चेन्नास्तिको हतः' इत्यादि वदन्नुदयनाचार्यः -
'नेश्वरो जन्मिनां हेतुरुत्पत्तिविकलत्वतः ।
गगनाम्भोजवत् सर्वमन्यथा युगपद् भवेत् ॥
इति वदतो बौद्धान् प्रति तद्देशीयं राजानं साक्षिणं विधाय मत्वा च प्रोवाच-राजन् ! अद्य कीदृशो विचारो भवितेति विदाकर्तुं कामये ? |
राजा बौद्धान् प्रतीङ्गितं विधाय प्रोवाच-तदीयमिङ्गितं विज्ञाय बौद्धा वदन्ति स्म । अद्यतनकालावच्छेदेनापि स एव विचारो भविष्यति यश्चेश्वर विषयको विचारः समागच्छति राजन् !
एवं स्थिते श्रीउदयनाचार्यो ब्रूते-राजन् ! पूर्ववत् विचारविधानानुसारन्तु महान् लम्बायमानः कालो लगिष्यतीति तत्र कमपि समयबन्धं स्वीकृत्य विचारो विधेय इत्यव मे प्रतिभाति । स चाऽयमस्ति समयबन्धः यत् पराजिताः खल्वेत स्माद् राज्याद्, देशाद्वा बहिष्कृता भवन्तु । नो चेद् विजेतुः पक्षमाश्रयन्तु ।
अतो ये सन्ति सन्तिष्ठमाना लम्बायमाना इमे शालवृक्षास्तेषूभयपक्षा वलम्बिनो वयमारोहणं प्रकुर्मः । तदनन्तरञ्च वृक्षस्योपरिभागाद् वयं कूर्दामः । अस्ति चेदीश्वरस्तस्यास्तित्वं वा तहि मां रक्षिष्यति । नो चेद् यादृशी गतिरस्य स्यात्तादृश्येव ममापीति । राजापि 'ओम्' इत्येवंरूपां स्वीयां स्वीकृति प्रदत्तवान् ।
प्रत्यक्षातिरिक्तानां सर्वेषामेव प्रमाणानां प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षस्य चोपजीव्यत्वात् तस्य च बहुवादिसम्मतत्वाज्जेष्ठत्वाच्चेत्यस्य प्रामाण्यं सर्वथा निर्दुष्टमिति विज्ञेयम् इति मत्वोभयत्वावच्छिन्नं समादिदेश ।
ततश्च द्वावेव तत्र समारोहितवन्तौ । पुनश्च ततस्तयोबौद्धस्तु कूर्दति स्म । कूर्दनपरायणस्य बौद्धस्य सर्वेऽपि शरीरावयवाश्छिन्ना भिन्नाः सन्तस्तस्यैहिकी लीला समाप्तवन्तः श्रीआचार्याः ।
श्रीउदयनाचार्यविरचिता ग्रन्थाः
१. न्यायवात्तिक-तात्पर्यटीकाया उपरि श्रीउदयनाचार्यविरचिता 'परि शुद्धि'-नाम्नी टीका।
२. प्रशस्तपादभाष्योपरि 'किरणावलि'-टीका ।
४. 'आत्मतत्त्वविवेकः' स्वतन्त्रो मौलिको ग्रन्थः ।
५. 'न्यायपरिशिष्ट'-ग्रन्थः ।
श्रीआचार्यस्य जन्मकाल:
श्रीउदयनाचार्यस्य जन्मतिथिः ( जन्मकालः ), 'लक्षणावलि'-ग्रन्थनिर्माणा नुसारम् अर्थात् 'लक्षणावलि'-ग्रन्थघटकीभूत-'ताम्बराङ्के'त्यादितुरीयपद्या नुसारम् ९८४ ई० सिद्धयति । तदनुसारम् दशमशतकस्योत्तरार्ध एव प्रतीयते ।
'लक्षणावलि'-ग्रन्थस्य निर्माणकाल: ९०६ शकाब्दः, तदनुसारं ९८४ ईसवीयश्वास्ति ।।
एतेनेदं सुस्पष्टं प्रतीयते सिद्धयति च यत् श्रीउदयनाचार्यस्याऽस्तित्वं दर्शमशताब्द्यामक्षुण्णमासीत् ।।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:दर्शनशास्त्रिणः
तत्र तं बुद्धिसंयोगं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रिचत्वरिंशत्तमः(४३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् यतते च ततः भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥
अन्वयः
कुरुनन्दन ! तत्र तं पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगं लभते । ततः च संसिद्धौ भूयः यतते ।
अर्थः
हे अर्जुन ! योऽयं योगभ्रष्टः श्रीमतां योगिनां वा कुले जातः पूर्वस्मिन् देहे या आसीत् तामेव आत्मविषयिकां बुद्धिं प्राप्नोति । ततः सः मोक्षार्थं प्रयत्नं करोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
43 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जेनुकुरुबजनाङ्गः
जेनुकुरुबजनाङ्गस्य स्थानानि
मैसूरुमण्डलस्य हेग्गडदेवनकोटे, हुणसूरु इत्यादिषु उपमण्डलेषु च, कोडगुमण्डलस्य कुशालनगरं, सोमवारपेटे, मडिकेरी उपमण्डलेषु च, तमिळ्नाडुराज्यस्य नीलगिरिपर्वतेषु, केरळस्य मानन्दवाडिप्रदेशेषु च एते सन्ति । कर्णाटके एतेषां सङ्ख्या ४३,००० (१९९७वर्षस्य गणनानुसारम्) ।  पारम्पर्येण एते गजान् गृहीत्वा तेषां प्रशिक्षणे निष्णाताः इति ज्ञायते ।  मैसूरुनगरस्य दसरा-उत्सवे विजयदशम्यां ‘गजवरण्डकान्’ एते एव निर्वहन्ति ।
जेनुकुरुबजनाङ्गस्य वृत्तिः
वनेषु जेनुकुरुबजनाङ्गीयाः कुमरिनामिकां व्यवसायपद्धतिम् अनुसरन्ति । वृक्षाणां मध्ये स्थानं कल्पयित्वा  रागिधान्यं वर्धयन्ति ।   वंशेन कुटीरं निर्माय निवसन्ति ।  एतेषां वासस्थानं ‘हाडि’ इति वदन्ति ।  एते प्रधानतया मधुनिष्कासयन्ति इत्यनेन एतान् ‘जेनुकुरुबाः’ (कन्नडभाषया जेनु नाम मधु इति अर्थः)इति निर्दिशन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
द्रव्यम् (भौतविज्ञानम्)
घनद्रव्यावश्यकात्मकानि द्रव्याणि
विश्वे घनद्रववाष्पकात्मकस्ववस्थसुपमभ्यन्ते द्रव्यानि। प्रयेकस्था अवस्थायाः कतिपयाः विशिष्ट गुणधर्माः। केचिद् गुणधर्माः द्रव्यणां सर्वास्वस्थासु उपमभ्यन्ते। तेऽधोमोखिताः -
यतः वायुना बोतलस्य स्थानम् आव्रृतमस्ति। यदि चेद् बोतलस्य मुखं किञ्चिद् साचीकृत्य निर्गमनावकाशो दीयते तर्हि वायुः निर्गच्छति जलेन च तस्य स्थानम् पूर्यते।जले यदा शर्करा विलाप्यते तर्हि प्रतीयते यद् शर्करा तदेव स्थानं व्याप्नोति यत्र जलम् वर्तते किन्तु, वस्तुतः शर्कराणुभिः (molecules of sugar) जलाणानामन्तरा वर्तमानरिक्तस्थानमेवे पूर्यते। यदा काष्ठे कश्चिच्छ्कुः निवेस्यते तर्हि शङ्कुना यत्स्थानमधिक्रियते ततः काष्ठोऽपसरति।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कण्वजलबन्धः
प्रीठिका
कर्णाटकराज्यस्य मण्ड्यमण्डलस्य चन्नपट्टणोपमण्डसय अबूरुग्रामे राजधानीबेङ्गळूरुतः ६९कि.मी. चेन्नपट्टणरामनगरयोः मध्ये अयं कण्वजलबन्धः शोभते । रामनगर्मण्डलस्य केन्द्रतः १०कि.मी. दक्षिणदिशि गच्छति चेत् कण्वानद्यां निर्मितः कण्वजलबन्धः दृश्यते । अस्य जलबन्धस्य निर्माणं क्रि.श.१९४६तमे वर्षे ५ स्वचालितजलद्वाराणां सहितं निर्मितः ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वाहनप्रदूषणम्
वाहनेन निस्सरिताः प्रदूषकाः वायुमण्डले मालिन्यतां निर्मान्ति । एते प्रदूषकाः स्वास्थ्याय हानिप्रदाः भवन्ति । निर्बाधरुपेण समस्तं सजीवं निर्जीवां च प्रभावयन्ति  । एतदतिरिक्तमपि एभिः प्रदूषकैः मिश्रितः धूमः वाहनानां धूमनलिकातः (साइलेन्सर्) वहिरागत्य जनजीवनं प्रभावयति । अनेन जनः स्वभावेन रुक्षः, मानसिकतनावग्रस्तः, अंसज्ञतश्च भवति । एते प्रदूषकाः जनसाधारणं सामूहिकरुपेण प्रभावयन्ति । यतोहि एभिः वायुः एव प्रदूषितः भवति । एभिः पवने सस्पेन्डेड पर्टीक्यूलेट मैटर S.P.M इत्यस्या मात्रा वर्धते । S.P.M. इत्यस्य सीमा आवासीयक्षेत्रेषु 150 P.P.M भवति । औद्योगिकक्षेत्रे च ६०० P.P.M. भवति ।
कण्वजलबन्धः
प्रीठिका
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
वाहनप्रदूषणम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वायुः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
राहुल द्रविड
राहुल शरद द्राविड (जननम् - जनवरि ११, १९७३) भारतीयक्रिकेट् क्रीडापटुः एषः एकस्मिन् समये समूहस्य नायकः अपि आसीत् । मूलतः एषः मध्यप्रदेशीयः किन्तु पूर्णतया कन्नडीयः । टेस्ट्-क्रिकेट्मध्ये दशसहस्रात् अपि अधिक-रन् कृतवत्सु एषः तृतीयः भारतीयः । सचिन् तेण्डूल्कर, सुनिलगवास्कर च अन्यतमौ । २००७ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरी-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के प्रचलितायाम् अन्ताराष्ट्रियक्रीडायां दशसहस्रात् अधिक-रन् प्रान्तवत्सु अयं षष्टः । एषः २००५ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर् मासे भारतीय-क्रिकेटगणस्य नायकस्थानं प्राप्तवान् । २००७ तमे वर्षे सप्टेम्बर् मासे तत् स्थानं त्यक्तवान् । ततः राहुल् द्राविड इदानीम् इण्डियन् प्रीमियर लीग इत्यस्मिन्, बेङ्गलूरु रायल् यालेञ्जरस् इति समूहे वर्षद्वयं “ऎकान् क्रीडापटुः” भूत्वा, इदानीं जैपुरक्षेत्रस्य समूहे क्रीडति । २००० तमे वर्षे “विसडन् क्रिकेटर्” इति गौरवं प्राप्तवान्, २००८ तमे वर्षे वर्षस्य ऎ. सि. सि. क्रिकेट पटुः, वर्षस्य टेस्ट् क्रीडापटुः इत्यपि पुरस्कारम् एषः प्राप्तवान् । राहुल् द्राविड टेस्ट क्रिकेट मध्ये अत्यधिकक्याचर (२२०) अस्ति । भारतस्य क्रिकेट् गणस्य क्रीडापटूषु एक: तथैव गणस्य भूतपूर्व: नायक: । राहु्ल द्राविड: भारतीय प्रीमियर् लीग, राय्ल चालेञ्जर्स् बेङ्गळूर् गणयो: नायक: तथा ’ऐकान् क्रीडापटु:’ च ।
बाल्यं तथा क्रिकेट् जीवनस्य प्रारम्भघट्टा:
राहु्ल शरद् द्राविड: जनवरी ११, १९७३ तम वषेर् जन्मं प्राप्तवान् । द्राविड: स्वस्य द्वादशम वयसि एव क्रिकेट् क्रीडितुम् आरम्भं कृतवान् तथा कर्नाटक राज्यस्य परतया अण्डर्- १५, अण्डर्- १७, अण्डर्- १९ समतलस्य गणेषु क्रीडितवान् । भूतपूर्व क्रिकेट् क्रीडापटु: केकी तारापोर: एतस्य प्रतिभां प्रथमम् अभिज्ञातवान् । द्राविड: स्वस्य शालायां प्रथम स्पर्धायाम् एव शतकं धावनं प्राप्तवान् । ब्याटि्टङ्ग् तथा विकेट् कीपिङ्ग् अपि एष: करोति स्म किन्तु भूतपूर्व क्रीडापटव: ये आसन् _ गुण्डप्प विश्वनाथ्, रोजर् बिन्नी, ब्रिजेश् पटे्ल तथा तारापोराना एतेषां सूचनानुसारं एष: विकेट् कीपिङ्ग् कार्यं त्यक्तवान् ।
वृत्तिजीवनम्
क्रिकेट्: १९९६ तमे वर्षत: भारत क्रिकेट् गणस्य सदस्य: राहु्ल द्राविड: दक्षिण हस्तस्य ब्याट्मान् । केकी तारापोरस्य समीपे अभ्यासं कृतवान् एष: ब्याटिङ्ग् विषये अत्युत्तम तान्त्रिकतायां प्रसिद्ध: । तीक्ष्णब्याटिङ्ग् कारणतया, क्रीडायां कदापि पराजयं न प्राप्नोति इत्यतः एतं प्रसारमाध्यमजना: ”दि वा्ल” इत्यपि वर्णयन्ति । इदानिमेव टेस्ट् क्रिकेट् इत्यस्य स्पर्धायां २५ शतकान् (माकिम् ५४मध्येेष: प्राप्तवान् अस्ति । एकदिनस्य अन्तराष्ठ्रीय स्पर्धासु एतस्य माकिम् ३९ (स्ट्रैक् रेट् -३९) । एष: तदा-तदा गणस्य कृते विकेट् कीपिङ्ग् अपि कुर्वन् भवति स्म ।
न केवलं भारत-कर्नाटकयो: कृते, द्राविड: केण्ट् तथा स्काट्लाण्ड् परतया अपि क्रीडितवानस्ति ।१९९६ तमे वषेर् भारतस्य इङ्ग्लेण्द् प्रवासे द्वितीय: टेस्ट् स्पर्धा एव एतस्य प्रथम टेस्ट् स्पधार्, इङ्ग्लेण्ड् देशस्य लार्ड् क्रीडाङ्गणे अभवत् । तस्मिन् वर्षे एव ’सिङ्गर् कप्’ इति सिङ्गपूर् मध्ये एक दिनस्य अन्ताराष्ट्रियस्पर्धायां श्रीलङ्काया: विरुद्धं क्रीडित्वा पादार्पणं कृतवान् ।
प्राप्तानि सम्माननानि
विस्डन् संस्थया एतं २००० तमे वर्षे, वर्षस्य क्रिकेट् क्रीडापटु: इति अयं सम्मानितः । २००४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण एतस्मैे पद्मश्री प्रश्स्तीं दत्त्वा सम्मानितम् । २००४तमे वर्षे सेप्टेम्बर् सप्तमदिनाङ्के एतस्य कृते ऐ.सि.सि.संस्था ”वर्षस्य क्रीडापटु:”, ”वर्षस्य अत्युत्तम टेस्ट् क्रीडापटु:” इत्यपि बिरुदम् अददात् । २००४ तमे वर्षे एष: भारतक्रिकेट्गणस्य उपनायक: आसीत् । यदा सौरव् गङ्गूली न भवति स्म, तदा भारतगणस्य नायकत्वं स्वीकरोति स्म । २००५ तमे वर्षे भारतस्य क्रिकेट्गणस्य नायकत्वं स्वीकृतवान् एष:, श्रीलङ्का विरुद्धस्पर्धायां जयं प्राप्य, दक्षिण-आफ़्रिका गणस्य विरुद्धं भारते यद् अभवत् तद् स्पर्धां २-२ कृत्वा ड्रा करणे यशस्वी अभवत् ।
वर्गः:भारतीयक्रिकेट्-क्रीडापटवः
3.45 ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च
व्यासभाष्यम्
तत्राणिमा भवत्यणु । लघिमा लघुर्भवति । महिमा महान्भवति । प्राप्तिरङ्गुल्यग्रेणापि स्पृशति चन्द्रमसम् । प्राकाम्यमिच्छानभिघातः । भूमावुन्मज्जति निमज्जति यथोदके । वशित्वं भूतभौतिकेषु वशी भवत्यवश्यश्चान्येषाम् । ईशितृत्वं तेषां प्रभवाप्ययव्यूहानामीष्टे । यत्र कामावसायित्वं सत्यसङ्कल्पता यथा सङ्कल्पस्तथा भूतप्रकृतीनामवस्थानम् । न च शक्तोऽपि पदार्थविपर्यासं करोति । कस्मात्? अन्यस्य यत्र कामावसायिनः पूर्वसिद्धस्य तथाभूतेषु सङ्कल्पादिति । एतान्यष्टावैश्वर्याणि । कायसम्पद वक्ष्यमाणा । तद्धर्मानभिघातश्च पृथ्वी मूर्त्या न निरुणद्धि योगिनः शृङ्गारादिक्रियां, शिलामप्यनुप्रविशतीति । नापः स्निग्धाः क्लेदयन्ति । नाग्निरुष्णो दहति । न वायुः प्रणामी वहति । अनावरणात्मकेऽप्याकारो भवत्यावृतकायः सिद्धानामप्यदृश्यो भवति ॥४५॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
वृन्ताकः
thumb|right|200px|वृन्ताकाः thumb|left|200px|बहुविधाः वृन्ताकाः
अधिकानि चित्राणि
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शाकाम्भरीजयन्ती
पीठिका
पुष्यपूर्णिमायां शाकाम्भरीजयन्तीम् आचरन्ति । बनद हुण्णिमे इत्यत्पि उत्तरप्रदेशम ,कार्णाटाकराज्ये कथयन्ति । शाकाम्भरीपूर्णिमादिने आदिशक्तिरूपधारणायाः तारकरूपस्य लयकारि तत्त्वं ब्रह्माण्डे भ्रमणं कुर्वत् भवति । एतत् तत्त्वं जीवस्य मनःशक्तिरूपि धारणं जागरयन् जीवनस्य विशिष्टम् अध्यात्मध्येयं स्मारयति । इयं पूणिमा प्राणशक्तिदायिनी अपि अतः अनेकेषां रोगाणाम् उपशमनम् अपि करोति । अस्मिन् दिने लयकारिभावस्य तारकशक्तिरूपस्य तत्त्वं देहमूलस्य रजतामात्मकं धारणं नाशयति । जैनमातावलम्बिनः इमां पूर्णिमां विशेषरूपेण आचरन्ति । भारतदेशस्य छत्तीसगढस्य जनाः छेरता इति कञ्चन उत्सवम् अस्मिन् दिने महता वैभवेन आचरन्ति । नवधान्यानां पायसम् इत्यादीनि भक्ष्यानि कृत्वा सामूहिकं भोजनं कुर्वन्ति । बालानां गणः ”बोल छेर छेरता काठी के धान हेर लरिका” इति हिन्दिभाषया वदन्  गृहात् गृहम् अटति ।
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
३.४६ रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत्
व्यासभाष्यम्
दर्शनीयः, कान्तिमान्, अतिशयबलो वज्रसंहननश्चेति ॥४६॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
राजालकमगौडजलबन्धः
पीठिका
अयं राजालकमगौडजलबन्धः कर्णाटकराज्यस्य बेळगावीमण्डलम्स्य हुक्केशी उपमण्डले हिरण्यकेशी घटप्रभा नद्योः सङ्गमे निर्मितः ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
रेणुकाजलबन्धः
पीठिका
कर्णाटकराज्यस्य हावेरीमण्डलस्य सवदत्ति उपमण्डलस्य मुनवळ्ळिग्रामस्य समीपे नविलुतीर्थम् इति स्थले मलप्रभानदीम् अवरुध्य रेणुकाजलबन्धः निर्मितः । अस्य जलबन्धस्य दैर्घ्यं १५४.५३मी. औन्नन्त्यं तु ४०.२३मी. स्तः । जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहसामर्थ्यं ३०.२६घनमीटर् अस्ति ।
कुल्याः
मलप्रभानद्याः रेणुकाजलबन्धस्य वामतटीया १५०कि.मी. दीर्घा कुल्या ५३१३६हेक्टेर् कृषिभूमेः जलसेचनं करोति । उत्तरकर्णाटकस्य निर्माणाभियन्ता एस्.जि.बाळेकुन्द्रि महोदयस्य बहुमानार्थं अस्याः कुल्यायाः नाम बाळेकुन्द्रिकुल्या इत्येव अङ्कितम् । अस्य रेणुकाजलबन्धस्य दक्षिणतटकुल्या १४२कि.मी.दीर्घा १३९६९१हेक्टेर् कृषिभूमिं सफलां करोति । कर्णाटकस्य हुब्बळ्ळिधारवाड इति यमलनगरयोः पानजलप्रकल्पः इतः एव भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गङ्गेशोपाध्यायः
गङ्गेशोपाध्यायः न्यायशास्त्र स्य कश्चन विद्वान् आसीत्।
श्रीगङ्गेशोपाध्यायस्य जीवनवृत्तम्
श्रीगङ्गेशोपाध्यायः खलु चास्ति मिथिलाप्रान्तान्तर्गत- मधुवनी'-जिला निकटवत्ति 'मङ्गरोनी'-ग्रामनिवासी-आसीत् । अस्य 'मङ्गरोनी'-ग्रामस्य प्राचीनं नाम 'मङ्गलवनी' आसीत् । परिगणितचतुर्दशविद्याघटकीभूतेन न्याय विस्तरेत्यनेन न्यायशास्त्रम् ( न्यायदर्शनम् ), परिगृहीतमस्ति । तत्क; ( तद् रचयित्रा = तज्जन्मदात्रा) श्रीमहर्षिगोतमेन विरचितस्य प्रमाणप्रमेयेत्यादि षोडश(१६)पदार्थप्रतिपादकस्य पञ्चाध्यायस्वरूपस्यास्य न्यायदर्शनस्य प्रमाण स्वरूपं केवलमेकमेवांशमादाय श्रीगङ्गशोपाध्यायश्चिन्तामणिग्रन्थमहानिबन्धभूतं विरचितवान् । स च चिन्तामणिग्रन्थश्चतुर्षु भागेषु चास्ति विभाजनतां गतः ।
स च महानिबन्धभूतश्चिन्तामणिग्रन्थः कणादतर्कवागीशकृतेन मणि व्याख्यानेन, नैयायिक शिरोमणिकल्पनाधिनाथरघुनाथकृतेन दीधिति-व्याख्या नेन, वर्धमानोपाध्यायविहितेन चिन्तामणिप्रकाशेन, हरिदासन्यायालङ्कार विरचितेन तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशेन, श्रीशङ्कर मिश्रकृतेन चिन्तामणिमयूखेन, श्रीपक्षधरमिश्रविहित-तत्त्वचिन्तामण्यालोकेन, श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीश विहितया तत्त्वचिन्तामणिटीकया, श्रीरघुदेवन्यायालङ्कारकृतया तत्त्वचिन्तामणि गूढार्थदीपिकया, महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृततत्त्वचिन्तामणिव्याख्या नादिभिर्भूषितोऽयं ग्रन्थो महदेव महत्त्वं प्राप्तवान् ।
यतत्स्थलेषु समुल्लिखितेन 'एतेन खण्डनकारमतमपास्तम्' इत्यनेन ज्ञायते यत् ‘खण्डनकारः' दशमशतकस्योत्तरभागे स्वास्तित्वसम्पन्न आसीत् ।
प्रत्यक्षाऽनुमानोपमानशब्दानां चतुर्णा प्रमाणानां प्रामाण्यं स्वीकुर्वता स्वीय-'चिन्तामणि'-ग्रन्थस्य महत्त्वञ्च प्रदर्शयता श्रीगञ्जशोपाध्यायेन तेनैव चाऽनुपमेन स्वीयग्रन्थेन सम्पूर्णेऽपि न्यायशास्त्रे स्वीयं न्यायवैदुष्यपूर्ण रूपं प्रादत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि कश्चिद् विवादः ।
अयञ्चोदयनाचार्यस्य विदुषोऽनन्तरकालावच्छेदेन जायमानः खल्वेको नैयायिक प्रवररत्नभूतः प्रभूतो विद्वान् एवाऽभूत् मिथिलामण्डलमण्डनरूपो गङ्गेशो मिथिलादेश निवासी, तथाऽलौकिकपाण्डित्यपरिपूर्ण- वर्धमानोपाध्याय' पुत्रकश्चासीदिति ।
अयं वराको गङ्गेशः स्वीयसहाध्यायिषु सर्वाधिको मन्दमतिः प्राक् श्रूयते स्म, किन्तु सहैव सर्वथा पूर्ण निर्भीकोऽप्यासीदित्यपि श्रयते ।
वारमेकमस्य वराकस्य श्रीगङ्गेशस्य सहाध्यायिनो गङ्गेशं सर्वथा निर्भीक मन्यमाना रात्रौ प्रेषितवन्तोऽग्निञ्चेतुं श्मशानघट्टे इति । सर्वमूर्तसंयोगित्वेन सर्वत्र विराजमाना श्रीजगज्जननी जगदम्वापार्वती गङ्गेशस्य निर्भीकतां मतेश्चातिमन्दतां सन्निरीक्ष्य हर्षप्रकर्षवदना सती वरं ब्रूहीति प्रोवाच ।
ततश्चायं श्रीगङ्गेशो न्यायशास्त्रस्य पूर्णवैदुष्यपरिपूर्णां न्यायविद्यां मे देही त्युवाच । 'तथास्त्विति' वरं प्रदाय माता पार्वती तत्रैवान्तर्दधे ।
तादृशजगद्वन्द्यमातृप्रदत्तवरप्रदानरूपकारणवशादेव श्रीगङ्गेशोऽलौकिका ऽद्भुतपाण्डित्यप्राप्तिकरो जातः । तदनन्तरं भगवद्भास्करोदये जायमाने एव यदा गृहमागतवान् श्रीगङ्गेशस्तदाऽस्य मातुलो वदति 'त्वं गौः' इति ।
श्रीगङ्गेशो ब्रूते गोत्वावच्छिन्नो गौर्भवति, अर्थाद गोत्वं यस्मिन्नधिकरणे वर्तते स एव गौः कथ्यते, इति 'गो'-शब्दस्य प्रवृत्ति निमित्तम् = शक्यताव च्छेदकं यद् गोत्वं तदधिकरणं गौरित्यर्थः । तच्च गोपदस्य प्रवृत्तिनिमित्तं गोत्वं नास्ति मयीति नाऽहं गौः ।
किन्तु ब्राह्मणत्वरूपस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्य, मनुष्यत्वरूपस्य वा प्रवृत्तिनिमि त्तस्य मयि सत्त्वेनाऽहं ब्राह्मणो वा मनुष्यो वाऽस्मीत्युभयत्वावच्छिन्नो वेति । गौरिति शब्दप्रयोग औपचारिकश्चेत्तदा भवानपि गौः । उक्तञ्च -
किं गवि गोत्वमुतागवि गोत्वञ्चेद् गवि गोत्वमनर्थकमेतत् ।
भवदभिलषितमगोरपि गोत्वम्भवतु भवत्यपि सम्प्रति गोत्वम् ॥
इदञ्च श्लोकात्मकं प्रमाणं श्रीगङ्गेशोपाध्यायस्य जीवनचरित्रे विलोक्य ताम् ।
अस्य गङ्गशोपाध्यायस्य विषये केषाञ्चिद् विदुषामिदमप्यस्ति कथनं यत्-अयं गङ्गेशः कस्मिश्चिद् विद्यालयेऽधीयान आसीत् । तत्र वारमेकं रात्रौ सर्वेषां छात्राणामध्ययनात्मकव्यापारसमाप्त्यनन्तरं उपहासेऽयं परामर्शो जातो यदीदानी रात्री द्वादशवादनानन्तरं कश्चिच्छात्रः श्मशानं व्रजेच्चेत्, ततश्च प्रमाणभूतं तत्रत्यमग्नि तदभावे भस्म वाऽऽनयेत्तदा तं वयं परमधन्यवादपात्रं पुरस्कारार्हच मन्यामहे ।
तदा गङ्गेशः प्रोवाच यदहं गन्तुं शक्नोमि गच्छामि च । गच्छन्तं तमेक श्छात्रो व्याजहार यत् श्मशान इतोऽस्ति दैशिकपरत्वमापन्नो देशोऽतस्त्वं भगवत्याः-'तारा'-देव्या नाम वाचा समुल्लिखन् मनसा संस्मरंश्चेतः प्रयाहि । गगेशोऽपि गच्छन् भगवत्यार तारा'-देव्या नामधेयं सम्यग् रटन् संस्मरंश्च तस्याश्चरणारविन्दयोस्तथा लीनोऽभूद् येन स्वात्मानमपि विस्मृतवान् ।
श्मशानप्रदेशप्राप्त्यनन्तरकालावच्छेदेन किम्पश्यत्ययं गङ्गेशः यत्-साक्षात् पुरोवर्तिप्रदेशावच्छेदेन जगद्वन्द्या भगवती जगदम्बा तारा तत्रैव चास्ति सन्ति ठमाना । जगदम्बायाः श्रीतारादेव्याः साक्षाद् दर्शनं विधाय महान्तं हर्षप्रकर्ष समुपागमत् श्रीगङ्गेशः ।
श्रीतारा-वरं ब्रूहि वत्स !
गङ्गेशः-न्यायशास्त्रे पूर्णवैदुष्यपूर्णां विद्यां केवलं कामये ।
श्रीतारा- 'तथास्तु' इत्युक्त्वा सा भगवती तारा तत्रैवान्तर्दधे ।
एतेन वरस्वरूपपरमपवित्राऽऽशीर्वादेनाऽयं श्रीगगेशोपाध्यायोऽनुपमन्याय वैदुष्यसम्पन्नो मतिनिष्ठं मान्द्यञ्च सर्वथा सर्वतोभावेन दूरीकुव' विलक्षणमलौकिकं न्यायशास्त्रीयं पूर्ण पाण्डित्यं समवाप्तवान् ।
प्रातःकाले जायमाने एव छात्राः शयानं श्रीगञ्जशोपाध्यायं विलोक्य प्रोचुः-अये गौ ! समुत्तिष्ठ । 'गौः' इत्यस्य 'मूर्ख' इत्यर्थः । यतो 'गौ'रस्ति पशुः, पशुश्च मूर्यो भवत्येव । यथा-'पश्वादिश्चाऽविशेषात्' इत्यादि ।
भवतां सर्वेषामेव 'गौ'रिति कथनं मां प्रति सर्वथा निराधारमेव, यतो नाऽहमस्मि गौरिति । गवि एव गोत्वस्य वर्तमानत्वात् । यदि च गोभिन्ने गोत्वं वर्तते इत्युच्यते, तदा भवानपि गौः, तर्हि मामेव कथं गौरिति वदति भवान् । तथा चेदमेव पूर्वोक्तमनुवदति -
किं गवि गोत्वमुताऽगवि गोत्वं चेद् गवि गोत्वमनर्थकमेतत् ।
भवदभिलषितमगोरपि गोत्वं भवतु भवत्यपि सम्प्रति गोत्वम् ॥
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:न्यायवादिनः
पर्णशाकम्
thumb|right|200px|पूर्णं, कर्तितं च पर्णशाकम् thumb|left|200px|पर्णशाकस्य सस्यस्य कश्चन प्रभेदः
एतत् पर्णशाकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् पर्णशाकम् आङ्ग्लभाषायां Cabbage इति उच्यते । एतत् पर्णशाकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं,भर्ज्यं, रोटिका, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । thumb|200px|right|रक्तवर्णीयं पर्णशाकम्एतत् शाकं पत्तागोभी इति नाम्नापि ज्ञायते। पित्तरोगिणां कृते एतत् शाकं पथ्यं भवति।thumb|200px|left|सस्ये दृश्यमानं पर्णशाकम् thumb|left|200px|विक्रयणार्थं राशीकृतानि पर्णशाकानि thumb|200px|right|पर्णशाकक्षेत्रम्
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वार्तकी
thumb|left|200px|वार्तकीसस्यानि thumb|right|200px|वार्तकी
एषा वार्तकी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा वार्तकी आङ्ग्लभाषायां Tomato इति उच्यते । एषा वार्तकी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतया क्वथितं, व्यञ्जनं, सारः, अवलेहः, उपसेचनं, पेयं,दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । चित्रान्न-पृथुक-उपमादीनाम् उपहाराणां निर्माणे अपि एषा वार्तकी उपयुज्यते । अनया वार्तक्या "वार्तक्यन्नम्" (टोमेटो बात्) इति विशिष्टः उपहारः अपि निर्मीयते ।
thumb|200px|right|वार्तकीवृक्षः thumb|200px|left|वार्तकीपुष्पम् thumb|200px|right|बहुवर्णीयाः वार्तक्यः thumb|left|200px|अपक्ववार्तकी thumb|200px|right|पूर्णा, कर्तिता च वार्तकी thumb|left|200px|वार्तकीरसः
अधिकानि चित्राणि
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
राकसकोप्पजलबन्धः
अयं जलबन्धः कर्णाटकराज्यस्य बेळगावीमण्डलस्य केन्द्रात् १५कि.मी.दूरे विद्यमाने राकसकोप्पग्रामे निर्मितः
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कुमारिलभट्टः
कुमारिलभट्टः मीमांसकशिरोमणिः आसीदयं भाट्टसम्प्रदायस्य प्रवर्तकः । अस्य पिता आसीद् ‘यज्ञेश्वरभट्टः’, मातासीत् ‘चांगुणा’ इति । शबरस्वामिनामनन्तरं शबरभाष्य विवेचनरतानां वार्तिकटीकादिग्रन्थानां प्राधान्येन द्वे शाखे प्रसृते, ययोरेका भाट्टमतमिति नाम्ना ख्यातिमगात् अपरा च प्राभाकरमतं गुरुमतं वेति नाम्ना प्रसिद्धिमुपागता। यद्यपि ‘मुरारेस्तृतीयपन्थाः’ इति तृतीयसम्प्रदायो विद्यते तथापि प्राधान्यात् द्वे एव। श्रूयते यत् बौद्धमतखण्डनार्थं प्रायेण धर्मपालात् बौद्धतत्त्वस्य गभीरमध्ययनं कुमारिलः कृतवान्। स्पष्टञ्चैतत् माधवकृतशङ्करदिग्विजये− ‘अवादिषं वेदविघातदक्षैस्तन्नाशकं जेतुमबुध्यमानः। तदीयसिद्धान्तरहस्यवार्धीन् निषेध्यबोधाद्धि निषेध्यबाधः॥’ इति।
देशः
केचन भट्टेत्युपाधिमाश्रित्य दाक्षिणात्योऽयमिति वदन्ति। तन्न चारु। श्रूयते यत् भट्टाः आदौ उत्तरभारते आसीत्, ते च परं दक्षिणदेशमानीताः। अतः तस्य उत्तरभारतीयत्वमेव स्वीकर्तुं युक्तम्। आनन्दगिरिणाप्युदितं− ‘भट्टाचार्याख्यो द्विजवरः कश्चित् उदग्देशात् समागत्य दुष्टमतावलम्बिनो बौद्धान् जैनान् असंख्यातान्निर्जित्यनिर्भयो वर्तते।’ इति। एतेनापि तस्य उत्तरदेशीयत्वं समर्थितं भवति।
कालः
शङ्कराचार्येण सह कुमारिलभट्टस्य साक्षात्कारः कुमारिलभट्टस्य अन्तिमसमये त्रिवेणीतटे जातः इति इतिहासप्रसिद्धः। अतः अष्टमनवमशतकोत्पन्नात् शङ्करात्‌ प्राचीनस्यास्य सप्तमशतकोत्पन्नत्वं स्वीकर्तुं युक्तम्। गजाननमहोदयः अपि ६२०-७०० ख्रीष्टाब्दः कुमारिलस्य कालः इति वक्ति। डा. गंगासागररायमहोदयोऽपि ‘श्लोकवार्तिकम्’ इति ग्रन्थस्य प्रास्ताविके मीमांसकशिरोमणेरस्य सप्तमशतकोत्पन्नत्वमुद्घोषयति− ‘श्रीकुमारिलभट्टपादाः सप्तमशताब्द्यां शङ्कराचार्यसमकालिकाः स्कन्दावतारत्वेन प्रसिद्धा अभूवन्।’
कृतिः
भट्टकुमारिलेन शाबरभाष्यस्य व्याख्यानं चक्रे। तच्च ‘वार्तिकम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धिमगात्। शाबरभाष्योपरि ग्रन्थत्रयं तेन व्यरचि−
१) श्लोकवार्तिकम्
अनुष्टुप्छन्दसा प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादस्थभाष्यमर्थात् तर्कपादस्थभाष्यमाश्रित्य श्लोकाकारेण ग्रन्थोऽयं निरमायि। श्लोकाकारेण निबन्धनात् ‘श्लोकवार्तिकम्’ इति शीर्षकमिति सुधियः। ग्रन्थेऽस्मिन् ३०९९ श्लोका विलसन्ति।
२) तन्त्रवार्तिकम्
प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादमारभ्य तृतीयाध्यायान्तं यावत् विरचितं मीमांसाभाष्यमधिकृत्य गद्यपद्यमयमिमं ग्रन्थं विरचयामास कुमारिलः। केचन कथयन्ति यत् द्वितीयपादमारभ्य तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादं यावत् स्थितं भाष्यमादाय ग्रन्थमिमं निर्मितवान्।
३) टुप्टीका
तृतीयाध्यायात् द्वादशाध्यायपर्यन्तं रचितस्य भाष्यस्य गद्यपद्यात्मिकेयं टिप्पणी। ग्रन्थस्यास्य अनुष्टुप्छन्दोवद् अतिसंक्षिप्ताक्षरतया तादृशार्थसूचकम् ‘अनुष्टुप्टीका’ इति नाम वदन्तो जना अनुष्टुप्टीकेति नाम्नोऽपि संक्षिप्ताक्षरतां सम्पादयितुमिव ‘टुप्टीका’ इति व्यवहर्तुं प्रारब्धवन्तः इति तत्त्वविदो वदन्ति। एषैव च ‘लघुवार्तिकम्’ इति नाम्नापि सम्प्रदाये प्रसिद्धम्।
बृहट्टीकामध्यमटीके कुमारिलकृती इति तन्त्रचूडामणौ कृष्णदेवः। परन्तु त इदानीं नोपलभ्येते। ‘तन्त्रवार्तिकम्’ बृहट्टीकायाः सङ्क्षेपः इति मीमांसाशास्त्रतत्त्वज्ञाः।
वार्तिकत्रयेऽस्मिन् नैकेषु स्थलेषु भाष्यस्पष्टीकरणाद् इतरदपि मतान्तरखण्डनात्मकं स्वमतमण्डनात्मकं वैदिककर्मणामावश्यकत्वपरं स्मृत्यर्थपरिपोषकं विचारजातमेतैः भट्टपादैः प्रादर्शि। किञ्च लोकायतीकृतस्य मीमांसकशास्त्रस्य आस्तिकीकरणमपि भट्टेनैव व्यधायि− ‘प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता। तामास्तिकपथे कर्तुमयं यत्नः कृतो मया॥’ (श्लोकवार्तिकम्- १.१०) इति।
किञ्च प्रमातृप्रमेयप्रमितिप्रमाणफलादीनां जीवादिपदार्थानां मीमांसामूर्तिभिर्भट्टपादैः तथा विस्तरेण विवेचितं यथा जैमिनिसूत्रोपज्ञं मीमांसाशास्त्रं मीमांसादर्शनपदवीमलभत इति उद्यते चेदपि न अतिशयोक्तिर्भवतीति विदुषां विचारः।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:मीमांसकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये