cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अर्धचालकाः उत्पादनम्
जटिल इलेक्ट्रॉनिक उपकरणानां विश्व-प्रयुक्त सेमीकंडक्टरानाम (अर्थात चिप) निर्माण प्रक्रियायस्य एव अर्धचालक उत्पादन वा निर्माण वदन्ते । अस्यार्थ मुख्यतः एकः अर्धचालक ‍(यथा सिलिकन‌)  उपरे अस्य  ऑक्साईड यौगिकस्य अत्यल्प त्वक् उत्पादनस्य क्रिया मुख्य अस्ति । सिलिकनस्य यः रूप यो सर्वाधिक प्रयुक्ताः, अया wafer अर्थात जरायु (झिल्ली) वर्तन्ते । अय जरा अद्यः ५० नैनोमीटर अपि न्यूनतर सन्ति - अर्थात एकः परमाणु -वेषु अल्पअधिक । अथ निर्माण प्रक्रिया अति कठिन वा अति सूक्ष्माः । अस्य कारणे भारत वर्षे अस्य उत्पादन शून्यसम अस्ति ।
प्रियंवदा
यदि भवेज्जगति धर्मलोपनं, पुनरधर्मपरिपोषणं तथा। मम तदावतरणं युगे युगे, सदवनाय खलदण्डनाय च॥
अर्धचालकाः उत्पादनम्
वर्गः:चिप निर्माण वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रियंवदा
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतीयराष्ट्रियविधिविश्वविद्यालयः
भारतीयविश्वविद्यानिलयस्य राष्ट्रियविधिशाला १९८६ तमे वर्षे कर्णाटकस्य  एकेन अधिनियमेन स्थापिता । एषा शाला कर्णाटकस्य न्ययालयस्य, अधिवक्तृसङ्घस्य, विश्वविद्यालयस्य कर्णाटकसर्वकारस्य च साहाय्येन  स्थापिता अभवत् । अस्याः स्थापनायाः कारणम् ’अत्र विधिविषये श्रेष्ठतमं शिक्षणं लभ्येत’ इति । एतदर्थं कर्णाटकसर्वकारेण बेङ्गळूरुविश्वविद्यालयस्य समीपे नागरभावी इति स्थाने (रेल्वेनिस्थानतः दशकिलोमीटर्दूरे वर्तमानं स्थानम्) २३ प्रहलपरिमितप्रदेशः प्रदत्तः अस्ति । अस्याः पार्श्वे सामाजिक-अर्थशास्त्रियसंस्था अपि अस्ति । एषा पूर्णतया आवसीया शाला अस्ति । अत्र ग्रन्थालयस्य निर्माणार्थं सुधामूर्तिवर्यया धनं दत्तम् अस्ति । यश्च तस्याः जनकस्य नाम्ना श्रीमेल्गिरिनारायणराव् स्मारकग्रन्थालयः अस्ति । १९६६ तमे वर्षे अस्याः  उद्घाटनं, भारतस्य परमोच्चन्यायालयस्य न्यायाधीशः श्री  लाहोटि अकरोत् । भारतस्य परमोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः अस्य कुलपतिः । अस्य प्रवेशार्थं सामान्यविधिप्रवेशपरीक्षा प्रचाल्यते  । १९८८ तमे वर्षे अस्याः कार्यं आरब्धम् । अष्टादशगणाः इदानीं अत्र विद्याभ्यासं समापितवन्तः। केचन छात्राः उन्नतविद्याभ्यासार्थम् आक्सफर्ड , क्याम्ब्रिड्ज् वार्विक् हार्वर्ड्, येल् कोलम्बिया, मिचिगन् यार्क् इत्यादिविद्यालयेषु प्रविष्टाः सन्ति । बहवः न्यायवादिवृत्तिम् आरब्धवन्तः। केचन समवायं प्रविश्य देशे विदेशेष्वपि कार्यं कुर्वन्तः सन्ति । केचन संयुक्तराष्ट्रसङ्घे, विश्ववित्तकोषे, अन्ताराष्ट्रियवित्तनिधिसंस्थायां कार्यं निर्वहन्तः सन्ति । केचन अध्यापनवृत्तिं स्वीकृतवन्तः । केचन प्रशासनिकसेवां प्रविष्टवन्तः । अत्रत्यछात्राः विविधशोधकार्येषु अपि रताः। विश्वविद्यालयधनायोगस्य  भारतसर्वकारस्य  संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य  वा शोधकार्ये लीनाः सन्ति ।
वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रतलाम
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं रतलाम-नगरस्य जनसङ्ख्या २,७३,८९२ अस्ति । अत्र १,३९,७६६ पुरुषाः, १,३४,१२६ महिलाः च सन्ति । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६० अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.८९% अस्ति ।
भौगोलिकी स्थितिः
रतलाम-नगरं भारतस्य मध्यभागे स्थितम् अस्ति । अस्य निर्देशाङ्कः २३ º १८ उ., ७५ º ०६ पू. अस्ति । समुद्रतलात् अस्य नगरस्य औन्नत्यं ४८० मी. अस्ति । अस्मिन् नगरे नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं शीतर्तुः भवति । शीतर्तौ अस्य नगरस्य न्यूनतमं तापमानं ६ ºC भवति । अस्मिन् नगरे अप्रैल-तः जून-पर्यन्तं ग्रीष्मर्तुः भवति । ग्रीष्मर्तौ अस्य नगरस्य अधिकतमं तापमानं ४४ ºC भवति । अस्मिन् नगरे जुलाई-तः सितम्बर-पर्यन्तं वर्षर्तुः भवति ।
इतिहासः
मुगल बादशाह शाह जहा इत्याख्येन एकस्यां गजक्रीडायां रतलाम-नगरं रतन सिंह इत्यस्मै उपहारत्वेन प्रदत्तम् आसीत् । यदा शहज़ादा शुजा, औरङ्गजेब इत्येतयोः मध्ये उत्तराधिकारिपदप्राप्त्यर्थं युद्धमभवत् तदा रतलाम-नगरस्य राज्ञा रतन सिंह इत्यनेन बादशाह शाह जहा इत्याख्यस्य समर्थनं कृतम् आसीत् । अतः औरङ्गजेब इत्याख्यस्य विजयः अभवत् । ततः परम् औरङ्गजेब इत्याख्येन स्वविरोधिजनाः राज्यात् निष्कासिताः । तेन राजा रतन सिंह अपि राज्यात् बहिः प्रेषितः । तत्पश्चात् रतन सिंह मन्दसौरमण्डलस्य सीतामऊ ग्रामे निवसति स्म । तस्य मृत्युः अपि सीतामऊ ग्रामे एव अभवत् । तत्र अद्यापि रतन सिंह इत्यस्य स्मारकम् अस्ति ।
रतलाम-नगरं मध्यभारतस्य मालवा एजेन्सी इत्यस्य एकः भागः आसीत् । दीर्घकालपर्यन्तं रतलाम-नगरं राठोड-वंशजानाम् आधिपत्ये आसीत् । प्रथमः शासकः रतन सिंह आसीत् । तस्य द्वादशपत्न्यः आसन् ।
वाणिज्यम्
नगरेऽस्मिन् बहवः यन्त्रागाराः, शिक्षणसंस्थानानि च सन्ति । पुरा नगरमिदं पुलोमह्याः, तम्बाकु, लवणस्य इत्यादीनां व्यापारकेन्द्रमासीत् । इदं नगरं मालवा-प्रान्तस्य वाणिज्यिकनगरेषु अन्यतमम् आसीत् । अस्य नगरस्य रतलामी सेव बहुप्रसिद्धमस्ति । आभारतम् इदं खाद्यं प्रसिद्धमस्ति ।
बिल्पकेश्वर-मन्दिरम्
बिल्पकेश्वर-मन्दिरं रतलाम-नगरात् १८ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । इदं मन्दिरं बहुपुरातनमस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं १० शताब्द्याम् अभवत् । अस्य मन्दिरस्य निर्माणं चालुक्य-परमार इत्येतयोः वास्तुकलायाम् अभवत् ।
गुलाब चक्कर पुरातत्व सङ्ग्रहालय
अयं सङ्ग्रहालयः रतलाम-नगरे स्थितः अस्ति । अस्य सङ्ग्रहालयस्य निर्माणं १८७९ तमे वर्षे राज्ञः रणजीत सिंह इत्याख्यस्य शासनकाले अभवत् । अस्य सङ्ग्रहालयस्य नाम राज्ञः पुत्र्याः गुलाब कुंवर साहिबा इत्याख्यायाः नामोपरि अभवत् । अव्यवस्थायाः कारणात् अस्य स्थितिः जर्जरा जाता । अस्य पुनर्जीणोद्धारः कारितः । अयं जनानाम् आकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति । अस्मिन् एकम् उद्यानम् अस्ति । उद्याने गुलाब-पुष्पस्य बहवः पादपाः सन्ति । तत्र बहवः जनाः भ्रमणार्थं गच्छन्ति ।
thumb|250px|केदारेश्वर-मन्दिरम्
केदारेश्वर-मन्दिरम्
केदारेश्वर-मन्दिरं रतलाममण्डलस्य सैलाना ग्रामे स्थितमस्ति । इदं शिवमन्दिरं वर्तते । मन्दिरेऽस्मिन् एकः कुण्डः अस्ति । तत्र एकः जलप्रपातः अपि अस्ति । तस्य जलं कुण्डे पतति । तत् दृश्यं रमणीयं वर्तते । तस्मिन् कुण्डे एव भक्तजनाः पादप्रक्षालनं कृत्वा मन्दिरं प्रविशन्ति । वर्षर्तौ तत्र बहवः जनाः भ्रमणार्थं गच्छन्ति । इदं मन्दिरं प्राचीनम् अस्ति, यस्य अनुमानं शिवलिङ्गात् एव भवति । तत्र स्थितं शिवलिङ्गं प्राकृतिकमस्ति ।
अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि
धूमशकटमार्गः
मुम्बई, देहली, बेङ्गळूरु, अजमेर, चेन्नै, हैदराबाद्, झांसी, उज्जैन, कोलकाता इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः रेल-यानेन रतलाम-नगरं प्राप्तुं शक्यते ।
भूमार्गः
रतलाम-नगरस्य मार्ग-परिवहन-निगमः बहुविकसितः अस्ति । मध्यप्रदेशस्य अन्येभ्यः नगरेभ्यः, ग्रामेभ्यः च नियमितरूपेण रतलाम-नगराय बस्-यानानि प्राप्यन्ते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://hi.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AE http://ratlaminfo.com/
दक्षिणभारतहिन्दीप्रचारसभा
दक्षिणभारतहिन्दीप्रचारसभा (Dakshina Bharat Hindi Prachar Sabha) हिन्दीभाषायाः साहित्यस्य च संरक्षणार्थं बद्धा एषा संस्था । अस्याः सभायाः मुख्यः उद्देशः तु   हिन्दिभाषिणः यत्र न सन्ति तेषु प्रदेशेषु हिन्दीभाषायाः प्रचारः प्रसारः च । विशेषतः दक्षिणे भारते । अस्याः मुख्यालयः चेन्नै नगरस्य टि नगरे  तनिकाचलं मार्गे अस्ति ।
इतिहासः
अस्याः आरम्भः १९१८ तमे वर्षे अभवत् । मद्रास् प्रान्ते हिन्दीभाषायाः प्रसारार्थमेव एषा आरब्धा । एतस्याः आरम्भः गोखलेसभायां श्रीमत्या अनिबेसण्ट्महोदयया कृतम् । महात्मनः गान्धेः समर्थनम् अपि आसीत् अस्मिन् कार्ये । प्रथमा कक्ष्या गान्धेः पुत्रेण देवदासगान्धिमहोदयेन एव स्वीकृता । प्रथमं जार्जटौण् तः कार्यं कृत्वा अनन्तरं  १९३६ तमवर्षात् इदानीन्तने  टि नगरस्य मुख्यालये स्थानान्तरिता । अस्याः चत्वारः क्षेत्रीय कार्यालयाः सन्ति ते च
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ललिता
ललिता।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् -
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नागार्जुन (धातुविज्ञानी) ६.
नागार्जुन (धातुविज्ञानी) ६.
नागार्जुन ( नागार्जुन ) भारतीयधातुशास्त्रज्ञः कीमियाविज्ञानी च आसीत् | एकादशशताब्द्यां अल-बिरुनी इत्यनेन अभिलेखिताः आख्यायिकाः कथयन्ति यत् सः उज्जैन्, मध्यप्रदेशस्य प्रायः "शतवर्षपूर्वम्" अर्थात् दशमशताब्द्याः आरम्भे एव निवसति स्म चीनी - तिब्बती - साहित्यं कथयति यत् सः विदर्भ - नगरे जन्म प्राप्य ततः समीपस्थे सतवाहन - वंशं प्रवासं कृतवान् | महायान सम्प्रदाय संस्थापक नागार्जुन एवं कीमियाज्ञ नागार्जुन के बीच इतिहास में बहुत भ्रम होता है। अन्यः मान्यता अस्ति यत् एषः रससिद्धः नागार्जुनः गुजरातदेशे जन्म प्राप्नोत् तथा च सः स्वस्य अतीतजीवने जैनः आसीत्। अनन्तरं दक्षिणभारते विविधस्थानानि गत्वा अनेकानि प्रयोगशालानि स्थापितानि । महाराष्ट्रराज्यस्य ग्रामे नागलवाडी इत्यत्र तस्य प्रयोगप्रयोगशालायाः प्रमाणानि प्राप्यन्ते । केषाञ्चन प्रमाणानुसारं सः अमृतत्वस्य कार्यं कुर्वन् आसीत्, लोहस्य पारायाश्च निष्कासनं जानाति स्म । गौणसाहित्ये अस्य लेखकस्य विषये बहु भ्रमः अस्ति । १९८४ तमे वर्षे लोहशास्त्रज्ञनागार्जुनेन सह सम्बद्धानां पाण्डुलिपानां मुद्रितसंस्करणानाञ्च अध्ययनेन ज्ञातं यत् तस्य नाम रसेन्द्रमङ्गला इति ग्रन्थेन सह सम्बद्धम् अस्ति किन्तु रसरत्नाकरस्य पाण्डुलिप्याः एकरूपतया भिन्नस्य लेखकस्य नित्यनाथसिद्धस्य आरोपः अस्ति
नागार्जुननामकस्य लेखकस्य पाण्डुलिपिषु जीवसूत्रम्, रसवैषिकसूत्रम्, योगशतकम्, कक्षपुतम्, योगरत्नमाला इत्यादीनि अनेकानि ग्रन्थानि (मेउलेनबेल्ड् पञ्चाशत् अधिकानि ग्रन्थानि सूचीबद्धानि) सन्ति । औषधशास्त्रस्य रसायनशास्त्रस्य च ग्रन्थानां लेखनार्थं अनेके भिन्नाः लेखकाः नागार्जुन इति नाम प्रयुक्तवन्तः, एते लेखकाः द्वितीयशताब्द्याः समाननाम्ना बौद्धदार्शनिकात् भिन्नाः भवेयुः इति निश्चितम्
नागार्जुननाम्ना सह सम्बद्धानां जटिलपाठ-ऐतिहासिकविषयाणां अद्यतनतमः व्यापकविमर्शः भारतीयचिकित्सासाहित्यस्य इतिहासे दत्ता अस्ति
अश्वत्थामा
right|300px|अश्वत्थामः नारायणास्त्रप्रयोगं करोति
बाल्यम्
कृपिद्रोणाचार्यौ एतस्य पितरौ । क्षीरस्य स्थाने एषः पिष्टोदकं पीतवान् इति श्रूयते । जन्मनः अनुक्षणम् एव एषः अश्वः इव हेषारवं कृतवान् आसीत् । तदर्थं तस्मै 'अश्वत्थामा’ इति नामकरणं कुर्वन्तु इति अशरीरवाणी श्रुता ।
महाभारतयुद्धे तस्य पात्रम्
द्रोणः अर्जुनस्य पुरतः युद्धभूमौ कष्टम् अनुभवन् यदा आसीत् तदा एषः अर्जुनेन सह युद्धं कृत्वा तं रक्षितवान् । किन्तु युद्धे पराजयं प्राप्तवान् । अर्जुनस्य श्लाघनं कृत्वा कर्णं निन्दितवान् । माहिष्मतेः राजा नीलराजेन सह युद्धं कृतवान् । घटोत्कचेन सह युद्धं कृतवान् । द्रोणवधस्य अनन्तरं दुर्योधनः सेनाधिकारम् अश्वत्थाम्ने न दत्तवान्, कर्णाय दत्तवान् । तस्मिन् सन्दर्भे कर्णकृपयोः बहुवाग्वादः चलति । कर्णः कृपस्य तिरस्कारं करोति । एषः कर्णं मारयितुं  यत्नं कृतवान् । नारायणास्त्रस्य प्रयोगः । युद्धे अशक्तः भूत्वा शस्त्रत्यागं कृत्वा पलायनं कृतवान् । भीमेन सह अपि युद्धं कृतवान् । युधिष्ठिरः अश्वत्थामानं निन्दयति । पाण्ड्यराजानं मारितवान् । धृषृद्युम्नेन सह युद्धम् अकरोत् ।  पाण्डवैः सह सन्धिं करोतु इति दुर्योधनं प्रेरयति । दुर्योधनः यदा सरोवरे आत्मानं गोपितवान् आसीत् तदा एषः कृपकृतवर्माभ्यां सह दुर्योधनस्य समीपं गतवान् । दुर्योधनः अश्वत्थामानं सेनाधिपतित्वेन नियुक्तवान् । अश्वत्थामा पाण्डवान् मारयामि इति प्रतिज्ञां करोति । उलूकेन अनेकेषां काकानां मारणं दृष्ट्वा स्वेनापि एवमेव पाण्डवाः मारयितव्याः इति चिन्तितवान् । पाण्डवानां शिबिरस्य द्वारे अश्वत्थाम्ना महाभूतदर्शनं प्राप्तम् । अग्नये स्वस्य शरीरस्य आहुतिं दत्त्वा शिवस्य प्रीतिं प्राप्य शैवतेजं प्राप्तवान् । पाण्डवानां शिबिरे धृष्टद्युम्नं, शिखण्डिम्, उपपाण्डवान् च मारितवान् । द्रौपद्याः प्रेरणया भीमः अश्वत्थामानं मारयितुं यत्नं करोति । पाण्डवानां मारणार्थम् अश्वत्थामा ब्रह्मास्त्रस्य (अपाण्डवेयास्त्र अथवा ऐषीकास्त्र) प्रयोगं करोति । श्रीकृष्णेन शापं प्राप्तवान् ।  पाण्डवाः तस्य शिरोरत्नम् आकृष्य स्वीकृतवन्तः । तीर्थयात्रार्थं प्रस्थाय अश्वत्थामा नर्मदातटम् आगत्य तत्रत्यैः मुनिवृन्दैः 'सुप्तघातक' इति निन्दितः भवति । बदरीं गत्वा व्यासं दृष्ट्वा तस्य सूचनानुगुणं सेतुस्नानं कृतवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मणिमाला
मणिमाला।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
त्यौ त्यौ मणिमाला छिन्ना गुहवक्त्रै:। - केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५८
ऽऽ। ।ऽऽ ऽऽ। ।ऽऽ
त य त य ।
यति: षड्भि: षड्भि: च।
उदाहरणम् -
ग्लानिर्यदि धर्मे वृद्धिर्यदधर्मे, तस्मिन्समयेऽहं मामेव सृजामि ॥1 त्रातुं सुजनांश्च दुष्टान् विनिहन्तुम् संस्थापयितुं धर्मं पार्थ सदैव ॥2
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
तुल्ययोगितालङ्कारः
विवरणम्
प्रस्तुतनामप्रस्तुतानां वा गुणक्रियारूपैकधर्मान्वयः तुल्ययोगिता । संकुचन्तीति प्रस्तुततुल्ययोगितायाः उदाहरणम् । तत्र प्रस्तुतचन्द्रोदयकार्यतया वर्णनीयानां सरोजानां प्रकाशभीरुस्वैरिणीवदनानां च संकोचनरूपैकक्रियान्वयो दर्शितः । उत्तरश्लोके नायिकासौकुमार्यवर्णने प्रस्तुते अप्रस्तुतानां मालत्यादीनां कठोरतारूपैकगुणान्वयः ।
अत्र ग्रीष्मवर्णने तदीयत्वेन प्रस्तुतानां दिनानां पद्यानां चैकक्रियान्वयः । ऊरुवर्णने अप्रस्तुतानां करिकराणां कदलीविशेषाणां चैकगुणान्वयः ।
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऐ. एम्. विजयः
ऐ एम् विजयः अथवा अयनिवलप्पिल मणि विजयः''' (जन्म: अप्रैल २५, १९६९ ) भारतीय फुटबॉल-क्रीडायाः प्रमुखः क्रीडकः अस्ति । केरलदेशे जन्म प्राप्य सः सर्वाधिकं प्रसिद्धः फुटबॉलक्रीडकः अपि अस्ति | १९९९ तमे वर्षे SAFF-क्रीडायां भूटान-विरुद्धं द्वादशसेकेण्ड्-मध्ये सः गोलं कृतवान्, द्रुततम-गोलकारस्य अन्तर्राष्ट्रीय-अभिलेखं धारयन्, अनेकवारं पुरस्कारं च प्राप्तवान्  मुख्यतया अग्रपङ्क्तौ क्रीडन् विजयनः मध्यक्षेत्रस्य रूपेण अपि उत्कृष्टतां प्राप्तवान् अस्ति ।
जीवनरेखा
विजयनस्य जन्म १९६९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य २५ दिनाङ्के त्रिशूर् - नगरे अभवत् | माता-पिता स्वर्गीय अयानिवालपिल मणि एवं कोचम्मू थे। तस्य बीजू नाम अग्रजः अपि अस्ति । यौवनकाले सः स्थानीयनगरपालिकाक्रीडाङ्गणे फुटबॉलक्रीडायाः समये शीतलपेयविक्रयणं कृत्वा जीवनयापनं कृतवान्, विद्यालयस्य शिक्षणं च बाधितवान् ।
फुटबॉलक्रीडकः
विजयनस्य पादकन्दुकक्षेत्रे असाधारणं प्रदर्शनं तस्य जीवनस्य मार्गं परिवर्तयति स्म । सः १८ वर्षे केरलपुलिसपदकदलस्य सदस्यः अभवत् । एषः समयः आसीत् यदा भारतीयपदकक्रीडायां पुलिसदलः एकः बलः आसीत्, फेडरेशनकपसहितं उपाधिं प्राप्तवान् ।
तस्य फुटबॉलक्रीडायाः अनुरागः आसीत्, तथा च कथञ्चित् केरलस्य तत्कालीनस्य डीजीपी एम.के. जोसेफ् यः १७ वर्षे केरलपुलिसपदकक्रीडासङ्घस्य चयनं कृतवान् । विजयनः क्विलोन् नेशनल्स् १९८७ इत्यस्मिन् केरलपुलिसस्य कृते शानदारं प्रदर्शनं कृतवान्, अपि च स्वस्य निर्दोषकौशलेन, अत्यन्तं आक्रामकक्रीडाशैल्या च राष्ट्रियफुटबॉलभ्रातृसङ्घं अतीव शीघ्रमेव प्रभावितं कर्तुं समर्थः अभवत् सः १९९१ पर्यन्तं केरलपुलिसस्य कृते क्रीडति स्म ।ततः सः मोहुनबागान् इत्यत्र सम्मिलितः, ततः १९९२ तमे वर्षे केरलपुलिसस्य कृते पुनः आगत्य ततः परं एव अग्रिमे वर्षे एव क्लबे द्वितीयं कालं यावत् मोहुनबागान् इति क्रीडासङ्घं प्रति स्विच् अभवत् १९९४ तमे वर्षे सः जेसीटी मिल्स् फाग्वारा-संस्थायां सम्मिलितः, १९९७ तमे वर्षे यावत् ३ वर्षाणि अपि तेषां समीपे एव स्थितवान्, यदा सः जेसीटी-नगरं त्यक्त्वा एफसी-कोचिन्-संस्थायां सम्मिलितवान् । क्लब-सङ्गठने एकवर्षीयं कार्यकालं व्यतीतवान् सः १९९८ तमे वर्षे पुनः एकवारं मोहुनबागान्-नगरं गतः, क्लब-सङ्गठने तृतीयं कालम्, ततः १९९९ तमे वर्षे एफसी-कोचिन्-नगरं प्रत्यागतवान् लघुचित्रम्| अहम्‌। म. पलाक्कड नूरानी फुटबॉल स्टेडियम उद्घाटन मे विजयन एवं [[बाइचिङ्ग भूटिया|भूटिया]] केरलसर्वकारेण विजयनस्य पुलिसबलस्य कार्यं प्राप्तुं आधिकारिकनियमेषु शिथिलीकरणं कृतम् आसीत् । विजयनः पुलिसदले चतुर्थे वर्षे कोलकाता-विशालकायेन मोहुनबागनेन अधिग्रहीतवान् । जे. ग. टी. मिल्स फगवारा, F. . विजयनः भारतस्य प्रसिद्धेषु फुटबॉलक्लबेषु C Cochin, East Bengal, Churchill Brothers इत्यादिषु क्रीडितः अस्ति |
विजयः १९९२ तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रीयदले सम्मिलितः अभवत्, भारतस्य कृते ७९ अन्तर्राष्ट्रीयक्रीडाः अपि अकरोत् । ३९ गोलानि कृतवान् । सः २००३ तमे वर्षे आफ्रो-एशिया-क्रीडायां चतुर्भिः गोलैः सर्वोच्चस्कोररः आसीत् ।
अम्तर्देशीय प्रकटनम्
विजयः १९९२ तमे वर्षे अन्तर्राष्ट्रीयफुटबॉलक्रीडायां पदार्पणं कृतवान् तथा च नेहरू कप, प्री-ओलम्पिक, FIFA विश्वक्वालिफायर, SAFF चॅम्पियनशिप तथा SAF Games]. विजयनः [[भैचुङ्ग भुटिया च भारतीय-फुटबॉल-दलः इत्यनेन दृष्टासु घातक-अग्रे-रेखासु एकं निर्मितवन्तौ, अन्तर्राष्ट्रीय-प्रतियोगितासु विविधानि महत्त्वपूर्णानि गोलानि कर्तुं च दलस्य साहाय्यं कृतवन्तौ विजयः १९९९ तमे वर्षे दक्षिण-एशिया-फुटबॉल-सङ्घ-कप विजयी भारतीय-दलस्य भागः आसीत्, प्रतियोगितायाः कालखण्डे क्रीडायाः इतिहासे द्रुततमानां अन्तर्राष्ट्रीय-गोलानां मध्ये एकं गोलं कृतवान्, भूटान विरुद्धं जालं प्रहारं कृतवान् । ] केवलं १२ सेकण्डस्य अनन्तरं। सः २००३ तमे वर्षे भारते आयोजिते Afro-Asian Games स्पर्धायां चतुर्भिः गोलैः शीर्षस्कोररः अपि अभवत् । विजयनः 2003 तमस्य वर्षस्य आफ्रो-एशियाई गेम्स्]] इत्यस्य अनन्तरं अन्तर्राष्ट्रीय-फुटबॉल-क्रीडायाः औपचारिकरूपेण निवृत्तः अभवत् ।
चलचित्रवृत्तिः
कालाहिरन (कालाहिरण) (black deer)विजयस्य फुटबॉल-वृत्तेः आधारेण निर्मितं लघुचलच्चित्रम् अस्ति । तदनन्तरं विजयनः चलच्चित्र-अभिनयक्षेत्रे अपि प्रविष्टवान् । विजयनस्य चलच्चित्रस्य पदार्पणं जयराजेन निर्देशितेन शान्तम् इति चलच्चित्रेण सह आसीत् । ततः सः नवोदितस्य विनोदस्य निर्देशने Quotation इति चलच्चित्रे अभिनयं कृतवान् | अस्मिन् चलच्चित्रे, सी. यः विजयेन सह केरलपुलिसदले क्रीडति स्म । वि. पापचन् अपि अभिनयम् अकरोत् ।
फुटबॉल अकादमी
विजयनस्य फुटबॉल-अकादमी स्वस्य मूलदेशे त्रिशूर्-नगरे फुटबॉल-प्रतिभां अन्वेष्टुं प्रशिक्षितुं च कार्यं आरब्धवती अस्ति । विजयन-अकादमीयाः कृते आवश्यकी राजधानी प्रदर्शनी-प्रतियोगितानां आयोजनेन संगृहीतवती यस्मिन् चलच्चित्र-नटाः अन्ये च पङ्क्तिं कृतवन्तः ।
अवलम्बाः
वर्गः:१९६९ जननम्
भाईकाका
भाईकाका (ભાઈ કાકા, bhai kaka ) साम्प्रतं गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद -नगरस्य काकरीया तडाग स्य, अन्येषां मार्गाणां च जनकः अस्ति । गुजरातराज्य स्य वल्लभविद्यानगरे तेन प्रथमः एन्जिन्यरिंङ्ग् महाविद्यालयः स्थापितः । अस्य जीवनं प्रारम्भादेव बहुसङ्घर्षमयम् आसीत् ।
जन्म, परिवारश्च
भाईकाका इत्यस्य मूलनाम भाईलाल आसीत् । तस्य जन्म १८८८ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तमे दिनाङ्के गुजरातराज्य स्य खेडा -मण्डलस्य सोजित्रा -ग्रामे अभवत् । तस्य पितुः नाम द्याभाई पटेल इति आसीत् । सः कृषकः आसीत् ।
पितुः अवशानम्
यदा भाईकाका सप्तवर्षीयः आसीत्, तदा तस्य पिता क्षयरोग ग्रस्तः समभवत् । तस्य परिवारजनाः बहूनां चिकित्सकानां सम्पर्कम् अकरोत् । रोग स्य उपचारः नाभवत् । अन्ते १८९५ तमस्य वर्षस्य आश्विन्मासस्य द्वादश्यां तिथौ भाईकाका इत्यस्य पितुः अवसानम् अभवत् ।
पितुः व्यवसायस्य स्वीकारः
पितुः मरणोत्तरं भाईकाका इत्यनेन अनेकानि गृहस्य दायित्वानि हसतैव स्वीकृतानि । सः कुटुम्बस्य ज्येष्ठानां साहाय्येन कृषिकार्यं करोति स्म । तस्य ज्येष्ठः अपि तस्य साहाय्यं करोति स्म । सोजित्रा-ग्रामे आङ्लशाला नासीत् । अतः तस्य ज्येष्ठभ्राता पठनार्थं पेटलाद -ग्रामं गतवान्, येन भाईकाक इत्यस्य कार्ये वृद्धिः जाता । तथापि सः आरात्रि कृषिक्षेत्रे स्थित्वापि स्वस्य दायित्वम् ऊढवान् ।
शिक्षणम्
भाईकाका स्वस्य प्राथमिकं शिक्षणं सोजित्रा-ग्रामे प्राप्तवान् । भाईकाका पञ्चमकक्षायां शालायां प्रथमक्रमे उत्तीर्णः अभवत् । अतः तस्य ज्येष्ठः तम् अधिकम् अभ्यस्तुं वडोदरा -नगरं प्रैषयत् । किन्तु दौर्भाग्येण सः छात्रालये प्रवेशं न प्रापत् । अन्ते त्रयः छात्राः भाटकेन एकं प्रकोष्ठं क्रीत्वा बहिः न्यवसन् । भाईकाका प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति स्म, सम्यक्तया पठति स्म च । तदानीं मेट्रिक्-परीक्षायाः बहुमहत्त्वम् आसीत् । ज्येष्ठः भाईकाका इत्यस्य पठने रुचिं दृष्ट्वा त्वं मेट्रिक् परीक्षां दास्यसि इति तम् अपृच्छत्, भाईकाका आम् इति अवदत् च । तदर्थं भाईकाका बहुपरिश्रमम् अकरोत् । परीक्षां दातुम् अहमदाबाद -नगरस्य असारवा -स्थलात् लालदरवाजा -स्थलं प्रति पद्भ्यां गच्छति स्म । इत्थं कठोरेण परिश्रमेण सः मेट्रिक्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् ।
उच्चशिक्षणम्
मेट्रिक्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः भूत्वा भाईकाका कॉलेज् इति अकरोत् । ततः परं सः पुना -नगरस्य एन्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालयस्य प्रवेश-परीक्षाम् अददात् । किन्तु तस्मिन् अनुत्तीर्णः अभवत्, अतः प्रवेशं न प्राप्तवान् । सः खिन्नः अभवत्, स्वग्रामम् अगच्छत् च । तस्य ज्येष्ठः तम् आश्वासनम् अददात्, महाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तुं प्रैरयत् च । ज्येष्ठस्य कथनेन सह पुनः अभ्यासम् आरभत । तदानीन्तने काले स्वतन्त्रतायाः आन्दोलनानि वेगेन चलन्ति स्म । १९०७ तमे वर्षे यदा सः इन्टर् आर्ट्स महाविद्यालये पठति स्म, तदा श्यामजी कृष्णवर्मा इत्यस्य इन्डियन् सोसियालिस्ट् इति साप्ताहिकं पठति स्म । तेन सः राष्ट्र कार्याय अपि चिन्तनरतः अभवत् । कठोरपरिश्रमान्ते १९०८ तमे वर्षे सः पुना -नगरस्य एन्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । स्वग्रामं त्यक्त्वा पुना -नगरम् अगच्छत् । अतः भाईकाका इत्यस्य आत्मविश्वासः अवर्धत । सः कष्टानि सोढुं सज्जः समभवत् । तत्र प्रथमवर्षस्य परीक्षायां सः तृतीयक्रमे उत्तीर्णः अभवत् । अतः ३३ रूप्यकाणि शिष्यवृत्तित्वेन प्रापत् । इत्थं बहुपरिश्रमेण सः एन्जिनियरिङ्ग् अभ्यासं समापितवान् ।
कार्यारम्भः
भाईकाका वडोदरा -प्रान्तस्य शिष्यवृत्त्या अधीतवान् अतः सः तत्रैव वृत्तिम् इच्छति स्म । तदर्थं सः वडोदरा -प्रान्तस्य मुख्यम् अभियन्तारम् (एन्जिनियर् इत्येतम्) अमिलत् । सः तस्य महेसाणा -नगरे नियुक्तिम् अकरोत् ।१९१२ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य ३ तमे दिनाङ्के  महेसाणा -नगरे तस्य सुपर्-वाइज़र् इति पदं प्रापत् । तदानीन्तने दुष्कालः चलति स्म । अधिकारिणः जनसेवायां रताः आसन् । अतः कार्यभारः भाईकाका इत्यस्योपरि आपतितः । किन्तु भाईकाका इत्यनेन तत् कार्यं ज़टिति समापितम् ।
ब्रिटिश्-राज्यस्य वृत्ति स्वीकारः
अकोलकर् इति अधिकारिणा यद् उक्तं तत् सत्यं जातम् । भाईकाका महेसाणा -नगरस्य वृत्तिं त्यक्त्वा ब्रिटिश्-राज्यस्य वृत्तिं स्व्यकरोत् । तस्य नियुक्तिः ब्रिटिश्-राज्य स्य धूलिया -ग्रामे अभवत् । तत्र बहुभिः वर्षैः न समाप्तानि तादृशानि पुरातनानि कार्याणि तेन झटिति समापितानि । तत् दृष्ट्वा अधिकारिभिः तस्य प्रशंसा कृता । ततः परं धूलिया-ग्रामस्य बहूनि कार्याणि मानचित्रेण विना अवशिष्टानि आसन् । तानि भाईकाका इत्यस्मै प्रदत्तानि । स्वस्य कुशलताद्वारा तेन सर्वाणि कार्याणि समापितानि । अतः बहवः जनाः तस्मै ईर्ष्यन्ति स्म ।
भाईकाका इत्यस्य परीक्षा
भाईकाका इत्येतस्य प्रतिभायाः परीक्षणं कर्तुम् एकेन ब्रिटिश् अभियन्त्रा आयङ्गर् नामकस्य अभियन्त्रा  सह तम् अयुनक् । प्रारम्भे आयङ्गर्नामा जनः तं कठिनानि कार्याणि ददाति स्म । किन्तु भाईकाका इत्यस्य कार्यशैलीं दृष्ट्वा सः निपुणः अस्ति इति अजानात् । तदनन्तरं सः भाईकाका इत्यस्मै एकस्याः वातपेषण्याः ( windmill ) जीर्णोद्धारस्य कार्यम् अददात् । सः तत् कार्यं दश (१०) रुप्यकाणां व्ययेन समापितवान् । स्वस्य कार्यं पूर्णं भवति, ततः परं सः तत्र वृक्षारोपणं कारयति स्म । तेन सः प्रकृतिप्रेमी आसीत् इत्यपि ज्ञायते ।
सिन्धुप्रकल्पे नियुक्तिः
सिन्धुनद्याः तटे सर्वत्र जलं प्रेषयितुम् एकः प्रकल्पः चलति स्म । सर्वकारः भाईकाका इत्यस्य कार्यं दृष्ट्वा तस्मिन् प्रकल्पे तम् अयुनक् । तस्य वृत्तौ वर्धनम् अपि अकरोत् इति । तत् तस्य जीवनस्य अविस्मरणीयम्, ऐतिहासिकं च कार्यम् आसीत् । सिन्धुस्थले शीतलतायाः आधिक्यम् आसीत्, तथापि सः आनुकूल्यम् असाध्नोत् । प्रकल्पस्य मार्गे सप्त मस्जिदस्थलानि आगच्छन्ति स्म । तेषां मस्ज़िद् स्थलानां स्थलान्तरणं कृत्वा साफल्येन कार्यम् अकरोत् इति ।
खननादि कार्याय वैदेशिकयन्त्राणां प्रयोगः
तदानीन्तने काले कूल्यादीनां खननादि कार्यार्थं वैदेशिकयन्त्राणाम् उपयोगः भवति स्म । तदर्थं यन्त्राणि विदेशात् विभक्तानि आनीयन्ते स्म । यदा तानि पुनः भारत मागच्छन्ति, तदा तस्य संयोजनं कृत्वा कार्यारम्भः भवति स्म । अतः कार्येषु बहवः अव्यवस्थाः भवन्ति स्म । तथापि तानि सर्वाणि कार्याणि तेन न्यूने एव काले समापितानि इत्यतः धनस्य व्ययः अपि न्यूनः अभवत् । तत् दृष्ट्वा मुख्यः अभियन्ता एकम् अधिकारिणं प्रेषितवान् । परीक्षणान्ते अधिकारी भाईकाका इत्यस्य या पद्धति अस्ति, सा सर्वत्र भवेत् इति असूचयत् ।
भाईकाका इत्यस्य स्वप्रान्ते प्रत्यगमनम्
पञ्चाशे वर्षे वानप्रस्थं स्वीकरिष्यामि इति निश्चयं तु सः पठनकाले एव अकरोत् । भगवता अपि तदेव विचारितं पञ्चाशस्य वर्षस्य प्रारम्भे एव सरदार वल्लभभाई पटेल इत्ययं गुजरातराज्ये प्रत्यागच्छतु इति तम् असूचयत् । सः वृत्तिं त्यक्त्वा ततः निर्गच्छन् अहमदाबाद -नगरं प्रापत् च ।
भाईकाक इत्यस्य जलयोजना
तदानीन्तने काले अहमदाबाद -नगरे जलस्य अभावः आसीत्, अतः जनाः खिन्नाः आसन् । भाईकाका इत्यनेन पुरातनानां व्ययपत्रं दृष्टुं नूतनानां पत्राणां निर्माणं कर्तुं प्रमुखः प्रार्थितः । अन्ते पञ्चलक्षरुप्यकाणां कार्यं ६८ सहस्ररूप्यकैः कारयिष्यति इति प्रमुखं प्रति प्रस्तावम् अस्थापयत् इति । अन्ते तत् कार्यं सः ३८ सहस्ररूप्यकैः एव समापितवान् । तद् दृष्ट्वा प्रमुखेण तस्य अभिवादनं कृतं संन्तोषश्च दर्शितः ।
काकरिया इत्यस्य निर्माणम्
अहमदाबाद -नगरस्य काकरीया-तडागस्य समीपे लघु-पर्वताः सन्ति । तडाग स्य खननेन या मृत्तिका निर्गता सा एव लघु-पर्वत रूपाः अभवन्  इति जनाः मन्यन्ते । एकदा नगरपालिका तेषां लघु-पर्वतानां खननं कर्तुं विचारितवती, किन्तु भाईकाका तस्य विरोधम् अकरोत् । कठोरपरिश्रमान्ते तत्र उद्यानानि भविष्यन्ति इति अनुमतिः स्व्यकरोत् । तदनन्तरं सः मितव्ययेन कार्यम् अकरोत् । तदानीम् अहमदाबाद -नगरस्य पोळ-स्थलेषु मार्गनिर्माणस्य कार्यं चलति स्म । अतः पोळ-स्थलानां पाषाणखण्डानि निर्गच्छन्ति स्म । तत्र मार्गनिर्माणाय मेटल्-काकरिया-रेलवेयार्ड-स्थलात् रेलयाने न नयति, ततः प्रत्यागमनकाले तत्रत्यानि पाषाणखण्डानि काकरिया -समीप अवतारयन्ति स्म । इत्थं काकरिया -उद्यानम्, प्राणीसङ्ग्रहालयः, बालवाटिका च भाईकाका इत्यस्य परिश्रमस्य फलम् अस्ति ।
सरदार पटेल इत्यनेन सह मेलनम्
१९४२ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासे सरदार पटेल लोहपुरुषः अहमदाबाद -नगरं गतः, भाईकाक तं मेलितुम् अगच्छत् । मेलने भाईकाका नगरेषु भवता बहूनि कार्याणि कृतानि । इतः परं ग्रामस्य कार्याणि हस्तगतानि कुरु इति सरदार पटेल इत्ययं तम् अवदत् । भाईकाका विलम्बेन विना  प्रत्युत्तरम् अददात् "अहं नगरपालिकायां गच्छामि त्यागपत्रं दत्त्वा आगमिष्यामि" आगत्य ग्रामेषु कार्यं कथं कर्तव्यम् ? इति विषयोपरि चर्चां करिष्यावः इति अवदत् । सरदार अवदत् तावत् शैघ्र्यं नास्ति । हस्तगतानि कार्याणि समापयतु । षण् मासान्ते वृत्तिं त्यजतु किन्तु भाईकाका नगरपालिकां गत्वा त्यागपत्रम् अयच्छत् । अधिकारी त्यागपत्रस्य स्वीकारं कर्तुं नैच्छत् । अन्ते भाईकाका अहं स्वेच्छया नगरपालिकायां वृत्तिं स्वीकृतवान् । अतः स्वेच्छया त्यागपत्रं दातुं शक्नोमि । अन्ते अधिकारिणा तस्य त्यागपत्रं स्वीकृतम् ।
गुजरातराज्ये अभियन्तृ महाविद्यालयः (engineering collage) स्थापयितुं विचारः
भाईकाका ३२ वर्षेभ्यः गुर्जरप्रान्ताद् बहिः वसति स्म । अतः गुर्जर प्रान्ते तस्य केनापि सह अधिकः परिचयः नासीत् । येन सह परिचयः आसीत् सः सरदार पटेल महोदयः अपि कारागारे आसीत् । तेन बहुपरिश्रमान्ते चारुतर विद्यामण्डल, चरोतर ग्रामोद्योग इति संस्थाद्वयं स्थापितम् । तस्मिन् १९४४ तमे वर्षे ५०० गृहस्तजनैः भागः गृहीतः । तस्मिन् अभियन्तृ महाविद्यालयः (engineering collage) उद्घाटयितुं प्रस्तावः उपस्थापितः । तदानीं पुना -नगरे, कराची -नगरे च एन्ज़िनियरिङ्ग् कॉलेज् आसीत् । अतः प्रवेशार्थं गुजरात स्य छात्रेभ्यो बह्व्यः समस्याः भवन्ति स्म । अन्ते आणंद -नगरस्य समीपं क्षेत्रम् अचिनोत् । प्रायशः तस्मिन् बाकरोल् ग्रामस्य क्षेत्रम् आसीत् । तत्रत्याः जनाः अपि तस्मिन् सम्मिलिताः ।
विद्यानगर स्थापनायाः आरम्भः
१९४५ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासे कृषिक्षेत्राणां वृक्षाणां छेदनं कृत्वा सर्वेक्षणम् आरभ्यत । तत्र कश्चन चतुर सरदार इति नामकः कश्चन क्षत्रियः स्वक्षेत्रे पादं स्थापयितुम् अपि नादिशति स्म । एकदा तस्य क्षेत्रस्य वृक्षस्य अधः एकः साधुः उपविष्टः आसीत् । चतुरः तत्र गत्वा कः भवान् ? इति अपृच्छत् । साधुः अत्र एकं विशालं नगरं भविष्यति इति उक्वा लुप्तः अभवत् । तस्मात् दिनात् सः भाईकाका इत्यस्य साहाय्यम् अकरोत् इति ।
सरदार पटेल भाईकाका उभयोः पुनः मेलनम्
हिन्द-छोडो इति आन्दोलनस्य कारणात् सरदार महोदयः बन्दीकृतः आसीत् । सः कारागारात् मुक्तः अभवत् । अहमदाबाद -नगरे अगच्छत् च । किन्तु अहमदाबाद -नगरे सम्पर्कसाधकानाम् अधिकतायाः कारणात् सः भाईकाका इत्येतं मुम्बई -नगरे आहूतवान् । भाईकाका मानचित्रैः सह तत्र अगच्छत् च । सरदार महोदयः तस्य योजनाद्वारा प्रसन्नः अभवत् ।
विद्यानगरे अतिथिगृहनिर्माणम्
१९४५ तमे वर्षे विद्यापीठस्य पुस्तकालये पठनाय धर्मानन्द कोसम्बी अमदावाद-नगरम् आगतः । किन्तु विद्यापीठे निवासव्यवस्थायाः अभावात् सः साबरमती आश्रमे न्यवसत् । भाईकाका आश्रमस्य व्यवस्थायै तत्र गतवान् आसीत् । अतः सः स्वामिनम् अमिलत् । तदनन्तरं सः विद्यानगरे आगतानाम् अतिथिनां कृते व्यवस्था भवेत् इति विचार्य तत्र एकम् अतिथिगृहं निर्मितवान् ।
विद्यानगरस्य विशेषातिथयः
विद्यानगर स्य सर्जनं शनैः शनैः चलति स्म । सर्वे उत्साहं वर्धेत तथा प्रतिभावं ददाति स्म । तत्र डॉ. सी.वी रामन्, जयप्रकाश नारायण, श्री राजा जी इत्येते विद्यानदरस्य विशेषातिथयः सन्ति ।
विद्यानगरस्य कार्यं दृष्टुं सरदार महोदयस्य आगमनम्
एकदा विद्यानगर स्य कार्यं दृष्टुं सरदार पटेल महोदयः समागतः । सः इष्टिकायाः चुल्ल्यादिकं दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत् । विठ्ठलभाई कॉलेज् दृष्ट्वा सः अपारम् आनन्दम् अनुभूतवान् । तदनन्तरं सरदार महोदयः अभियन्तृ महाविद्यालयः (engineering collage) स्थापयितुं १५ लक्षम् अनुदानं कृतवान् ।
बिरला इत्यस्य अनुदानम्
एकदा घनश्यामदासः विरला अभियन्तृ महाविद्यालयः (engineering collage) स्थापयितुम् आयोजनपत्रार्थम् अपृच्छत् । भाईकाका आयोजनपत्रम् अददात् च । तत् प्राप्य सः २५ लक्षम् अनुदानं कृतवान् । अतः गुजरातराज्ये प्रथमम् अभियन्तृ महाविद्यालयः (engineering collage) अभवत् । कॉलेज् निर्माणात् प्राग् एव अध्ययनस्य आरम्भः अभवत् ।
सरदार पटेल विद्यालयस्य ख्यातिः
भाईकाका इत्यस्य कथनेन श्री एच्.एम्. पटेल सर्वकारस्य वृत्तिं त्यक्त्वा विद्यानगरं गतः । तस्य नेतृत्वे अनया शिक्षणसंस्थया प्रगतिः कृता इति । साम्प्रतं भाईकाका इत्यनेन स्थापितः सरदार पटेल विश्वविद्यालयः देशस्य सम्पन्नेषु विश्वसिद्यालयेषु एकः अस्ति ।
भाईकाका इत्यस्य अपरं मुख्यं कार्यम्
भाईकाका इत्ययं सम्पूर्णे गुजराते कॉग्रेस् भिन्नं पक्षं स्थापितवान् वा तस्य प्रारम्भं कृतवान् । तेन गुजरातराज्ये स्वतन्त्र-पक्षस्य कार्यं कुशलेन संगठकत्वेन कृतम् । सः संसदीय-लोकशाही इत्यस्य विरोधे अपि महत्वपूर्णँ कार्यम् अकरोत् ।
भाईकाका इत्यस्य मृत्युः
सः आजीवनं समाजसेवाम् अकरोत् । अन्ते सः अशक्तः अभवत् । तथापि सः विश्रान्तिं न स्व्यकरोत् । अन्ते १९७० तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के यदा तस्य मृत्युः अभवत्, तदा सः ८२ वर्षणाम् आसीत् ।  अयं भाईकाका महोदयः स्वस्य कार्येण अद्यापि अस्मत्सु राजते ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आडुबान् जान् जेम्स्
thumb|left|200px|वृद्धाप्ये आडुबान् जान् जेम्स्
(कालः – २६. ०४. १७८५ तः २७. ०१. १८५१)
अयम् आडुबान् जान् जेम्स् (Audubon John James) पक्षिणां चित्रणं कृतवान् प्रकृतिप्रियः । प्रकृतिप्रियाणां सर्वेषाम् अपि चिरपरिचितं नाम एतत् अयम् आडुबान् जान् जेम्स् इति । सः ज्ञानार्जने कलायां च समानतया आसक्तः आसीत् । अयम् आडुबान् जान् जेम्स् १७८५ तमे वर्षे एप्रिल् मासस्य २६ तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता फ्रेञ्च्–नौकाधिकारी आसीत् । सः यार्कटौन् इति नगरे अमेरिकादेशस्य अध्यक्षेन जार्ज वाषिङ्ग्टन्नेन सह युद्धम् अपि कृतवान् आसीत् । युद्धस्य अनन्तरं पुत्रम् आडुबान् जान् जेम्सं फ्रान्स्-देशं प्रति अनयत् । तत्र तेषां गृहस्य पार्श्वे एव कस्यचित् प्रकृतिप्रियस्य गृहम् आसीत् । तत्रैव अयम् आडुबान् जान् जेम्स् प्रकृतिप्रेम्णः विषये, वर्णचित्रस्य रचनायाः विषये च प्रशिक्षणं प्राप्नोत् । तदा तत्र एतम् आडुबान् जान् जेम्सं प्रशिक्षितवान् आसीत् फ्रान्स्-देशस्य प्रसिद्धः कलाकारः जक् लूयि डेविड् । अयम् आडुबान् जान् जेम्स् १८ वयसि अमेरिकादेशस्य फिलिडेल्फिया इति नगरे विद्यमानायाः पित्रा अर्जितायाः सम्पत्तेः निर्वहणार्थं तत्र गतवान् । जीवनस्य बहुभागं तत्रैव अयापयत् अपि । आर्थिके व्यवहारे अनासक्तः अयम् आडुबान् जान् जेम्स् पक्षिणां वीक्षणे एव कालं यापयति स्म । परितः दृष्टानां सर्वेषां पक्षिणां परिचयार्थं तेषाम् अभिज्ञानार्थं च तेषां कण्ठे पट्टिकाम् अबध्नात् । ते पक्षिणः यावत् दूरं गच्छन्ति चेदपि पुनः प्रस्थितं स्थानम् एव प्रत्यागच्छन्ति इति अंशं संशोधितवान् प्रथमवारम् अयम् आडुबान् जान् जेम्स् एव । अनेन संशोधनेन पक्षिणां गमनागमनस्य वैज्ञानिकः आधारः प्राप्तः ।
अयम् आडुबान् जान् जेम्स् संसारविषये अनासक्तः सन् ऋणम् अपि न प्रत्यर्पितवान् । तदर्थं १८१९ वर्षे कारागृहम् अपि अगच्छत् । तस्य पत्नी एव कुटुम्बस्य निर्वहणम् अकरोत् । १८२० तमे वर्षे सः आडुबान् जान् जेम्स् कारागृहतः विमुक्तः सन् प्रत्यागच्छत् । तदनन्तरं सः अत्यधिकं कालं ग्रामस्य पश्चिमदिशि विद्यमाने वने एव अयापयत् । तत्रैव वनेषु वसन् पक्षिणां सहजानि, वर्णचित्राणि च अलिखत् । तदनन्तरम् अयम् आडुबान् जान् जेम्स् सर्वाणि चित्राणि एकत्रीकृत्य प्रकाशकम् अन्विषन् १८२६ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्-देशम् अगच्छत् । तत्र तेन यत् स्थानं प्राप्तव्यम् आसीत् तत् प्राप्तम् । १८३८ तमवर्षाभ्यन्तरे तेन लिखितानि ४३५ चित्राणि अपि प्रकृतिप्रियान् आश्चर्यचकितान् अकुर्वन् । ततः अस्य "आडुबान्” नाम्नः सोसैटी बहुषु देशेषु आरब्धम् । "परिसरसंरक्षणस्य महत्त्वं ज्ञापितवान् प्रथमः अमेरिकीयः" इति अयम् आडुबान् जान् जेम्स् प्रसिद्धिम् अपि प्राप्नोत् । १९०० तमे वर्षे अमेरिकादेशे आरब्धे "हाल् आफ् फेल्” इत्यत्र अपि अस्य आडुबान् जान् जेम्सस्य स्मरणम् उल्लिखितम् अस्ति । अयम् आडुबान् जान् जेम्स् १८५१ तमे वर्षे जनवरिमासस्य २७ तमे दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रकाराः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
बागगुहाः
बागगुहाःपूर्वं तावत् पाण्डवगुहाः इति विख्याताः आसन् । अनन्तर बुद्धस्य चित्राणि सन्तीति कारणात् बुद्धगुहाः इति वदन्ति । अत्र बौद्धसंन्यासिनः वसन्ति स्म । बौद्धभिक्षूनां तपोभूमिः एषः । विन्ध्यपर्वतस्य निबिडारण्ये पर्वतेषु एताः गुहाः निर्मिताः सन्ति । प्रायशः पञ्चमशतकतः सप्तमशतकसमये एताः निर्मिताः इति अभिप्रायः अस्ति । अत्र नव गुहाः सन्ति । गुहायाः भित्तिषु बुद्धस्य जीवनस्य अनेकघटनानां चित्रणम् अस्ति । रङ्गमहल् इति भवनम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । अजन्ताप्रदेशे अपि एतादृशानि वर्णचित्राणि भित्तिषु सन्ति ।
वाहनमार्गः
धारतः ७० कि.मी । इन्दौरतः ११५ कि.मी मण्डुतः ५० कि.मी । बागतः ७ कि.मी । इन्दौरवडोदरामार्गे
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विजय मर्चन्ट
लघुचित्रम्|विजय मर्चन्ट विजय मर्चन्ट (વિજય મર્ચન્ટ, vijay merchant ) इत्ययं भारत स्य नवनवति(99)प्रतिशतं जनाः यदा क्रिकेट्-क्रिडा विषये अज्ञाः आसन्, तदा भारत स्य उत्तमः क्रिकेट्-क्रीडा लुः (Cricketer) आसीत् । पुरा क्रिकेट्-क्रीडा आङ्ग्लजनानां क्रीडा आसीत् । भारतयीयेषु धनाढ्यजनाः, राजानश्च तत्र आसक्ताः भवन्ति स्म । विजय मर्चन्ट इत्ययमपि धनाढ्यपरिवारात् आगतः । सः क्रिकेट्-क्रीडालुः एव नासीत्, अपि तु जीवनस्य उत्तरार्धे तेन समाजसेवा अपि कृता । अन्धानां, खञ्जानाम्, अशक्तानां च कृते तेन महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तम् । यथा विक्रम-साराभाई इत्यस्य जीवने लक्ष्मीसरस्वत्योः सङ्गमः दृश्यते तथैव अस्य जीवने लक्षमीशक्त्योः सङ्गमः दृश्यते ।
जन्म
विजय मर्चन्ट इत्यस्य जन्म 1911 तमस्य वर्षस्य अक्तूबर मासस्य द्वादशे (12) दिनाङ्के मुम्बई -नगरे अभवत् । व्यापारिणः पुत्रः व्यापारी भवति, इयं परम्परा पञ्चश्रेणीतः प्रचलति स्म । अतः विजयः क्रिकेट्-क्रिडालुः भविष्यति इति केनाऽपि न विचारितम् । गुजरातराज्य स्य निवासी भाटिया कुटुम्बस्य ठाकरशी मूळजी इत्यस्य वस्त्रव्यापारित्वेन ख्यातिः आसीत् । तस्य पुत्रः दामोदरः । दामोदरस्य पत्न्याः नाथीबेन इत्यस्याः स्मृतौ मुम्बई -नगरे एस्. एन्. डी. टी. नामाख्यः विश्वविद्यालयः अस्ति । सः अद्यापि प्रसिद्धः । नाथीबेन दामोदरस्य च पुत्रः माधवजीभाई तस्य पुत्रः विजयः । सः व्यापारि-तः क्रिकेट्-क्रीडालुत्वेन प्रसिद्धतां प्राप्तुम् ऐच्छत् ।
विजयस्य क्रीडारम्भः
विजयः मुम्बई -नगरस्य न्यू हाई स्कूल् इत्यस्मिन् पठनकाले एव क्रिकेट्-क्रीडां प्रति आकर्षितः अभवत् । शालायाः समीपवर्तिने क्रीडाङ्गणे क्रिकेट्-क्रीडारतान् आङ्ग्लजनान् दृष्टवा, सः अपि क्रिकेट्-क्रीडां प्रति आसक्तः अभवत् । मित्राणि एकीकृत्य तेनाऽपि क्रीडायाः आरम्भः कृतः । सः शालायाः ‘सी’-गणस्य क्रीडकः आसीत् । आरम्भात् एव सः बल्ले (batting) एव आसक्तः आसीत् । अल्पीयसि काले सः शालायाः श्रेष्ठः बल्लकः (batsman) अभवत् । अन्तश्शालीय-स्पर्धासु स्वशालायै प्रथमक्रमम् अदापयत् ।
विजयस्य प्रथमः विक्रमः
सः पञ्चदशवर्षस्य लघुवयसि मुम्बइ -नगरस्य ज्येष्ठक्रीडकैः सह क्रिकेट्-क्रीडाम् अक्रीडत् । प्रथमक्रीडायामेव तेन विक्रमः सर्जितः । प्रथम इनिङ्ग्स् मध्ये 124 धावनाङ्काः, द्वितीय इनिङ्ग्स् मध्ये 110 धावनाङ्काः कृताः । कठिनं हुक् शॉट् सः सरलतया क्रीडति स्म । तेन प्रेक्षकाः आश्चर्यचकिताः भवन्ति स्म । सुज्ञैः उक्तम् अयं भाविनिकाले महान् क्रिकेट्-क्रीडालुः भविष्यति इति । विजयेन तदानीं सिडन् हेम् नामके विद्यालये प्रवेशः प्राप्तः । शालायाः शिक्षणेन सह तस्य क्रिकेट्-क्रीडायाः शिक्षणमपि प्रचाल्यमानम् आसीत् । प्रतिवारं तेन अपेक्षिता सिद्धिः न प्राप्ता, तथापि सः दुःखी न भवति स्म । तस्य धैर्येण विद्यालयस्य क्रिकेट्-गणस्य नायकत्वेन सः चितः । 1931 तमे वर्षे विजयः अन्तर्विद्यालयस्य स्पर्धायाम् स्वविद्यालयाय विजयम् अदापयत् । तस्मिन्वर्षे तेन पञ्चशतं (500) धावनाङ्काः कृताः । प्रतिक्रीडायां तस्य 84 धावनाङ्काः आसन् ।
अन्ताराष्ट्रिया प्रगतिः
1932 तमे वर्षे इङ्ग्लैण्ड्-देशं गन्तासु तस्य गणना अभवत् । किन्तु इदं तस्य मित्रेभ्यः न रोचते स्म । ते विजयं हिन्दु -जिमखाना-स्थाने आहूय देशस्य राजकीयपरिस्थितिं विचार्य क्रिकेट्-क्रीडायै तत्र न गन्तव्यम् इति असूचयन् । विजयः देशभक्तः आसीत् । सः मित्राणाम् इच्छायै मानं दत्त्वा जीवनस्य श्रेष्ठम् अवसरं त्यक्तवान् । किन्तु तस्य मनसि खेदः नासीत् । ततः द्वितीये वर्षे जार्डिन् इत्यस्य नायकपदे इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य एम्.सी.सी. गणः क्रिकेट्-क्रीडायै भारतम् आगतः । तैस्सह क्रीडितुं भारतस्य क्रिकेट्-क्रीडालूनां गणे विजयस्य चयनम् अभवत् । मुम्बई -नगरे क्रीडीतायां प्रथमक्रीडायाम् उभावपि इनिङ्ग्स् मध्ये क्रमेण 23, 30 धावनाङ्काः कृताः । तथैव कोलकाता -नगरे क्रमेण 54, 17 धावनाङ्काः कृताः । मद्रास -नगरे क्रमेण २६, २८ धावनाङ्काः कृताः । अतः इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य नायकः जार्डिन् विजयस्य क्रीडया बहुप्रभावितः अभवत् । तेन विजयाय भारतस्य श्रेष्ठः बल्लकः (batsman) इति उपाधिः प्रदत्ता । १९३५ तमे वर्षे ऑस्ट्रेलिया-देशस्य राइडर् नामकः गणः क्रिकेट्-क्रीडायै भारतम् आगतः । किन्तु बाहुपीडावशात् विजयः तैस्साकं न क्रीडितवान् ।
== विजयस्य इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य यात्रा ==
1936 तमे वर्षे विजयनगरस्य महाराजस्य नायकपदे इङ्ग्लेण्ड्-देशं गते गणे विजयस्य अपि गणना जाता । इयं यात्रा तस्य सिद्धेः द्वारम् उद्घाटितवती । प्रतिक्रीडायां ५१ धावनाङ्कैः यात्रायां १७४५ धावनाङ्कान् अकरोत् । अङ्गुल्याः पीडावशात् षड्क्रीडासु सः न क्रिडीतवान् । मॅञ्चेस्टर् -नगरे मुस्ताक इत्यनेन सह मिलित्वा 203 धावनाङ्काः कृताः । अस्यां क्रीडायां सः सर्वाधिकान् १५१ धावनाङ्कान् अकरोत् । विख्यातः क्रिकेट्-क्रीडाविवेचकः विस्डन् इत्ययं १९३६ तमस्य वर्षस्य पञ्चश्रेष्ठक्रीडकेषु तस्य चयनम् अकरोत् । तस्य बहुमानं कुर्वन् विस्डन् अवदत् ५ फीट्, ७ इन्च् वामने सत्यपि विजयाय धावनाङ्कानां प्राप्तौ कष्टं न भवति इति । श्रेष्ठतमस्य कन्दुकक्षेपक(bowler)स्य अपि सः सरलतया चत्वारिधावनाङ्कैः स्वागतं करोति स्म । अङ्केषु आधिक्यकरणे हुक् शॉट् इत्यस्य प्रयोगं करोति स्म । तस्य दक्षिणस्यां दिशि कन्दुकप्रेषणस्य कौशल्यं प्रति प्रेक्षकाः आसक्ताः आसन् । तस्य रक्षणात्मिका, समीचीना च क्रीडा तस्य अभ्यासस्य अनुभवं दर्शयति स्म । विजय मर्चन्ट इत्ययं सम्माननं प्राप्तवान् । अतः सम्पूर्णः देशः प्रसन्नः आसीत् । देशस्य अन्येषु बहुस्थलेषु तस्य सम्माननम् अभवत् ।
विजयस्य नायकपदे चयनम्
इङ्ग्लेण्ड्-देशे असाधारणं साफल्यं प्राप्तम् अतः सः भारतीयगणस्य नायकत्वेन चितः । इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य गणः यदा क्रिकेट्-क्रीडायै भारतम् आगतः, तदा नायकपदस्य भारवशात् विजयः व्यक्तिगतं साफल्यं न प्रापत् किन्तु स्वस्य नायकत्वेन इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य गणं वारद्वयम् पराजयन् गणनायकत्वेन स्वशक्तेः परिचयम् अददात् । १९४४ तमे वर्षे शिलोन् -नगरं गतवतः भारतीयगणस्य नायकत्वेन सः चितः । तत्र क्रीडितासु पञ्चक्रीडासु क्रीडाद्वयम् भारतेन जितम् । त्रयः क्रीडाः अनिर्णीताः अभवन् । १९४५ तमे वर्षे भारते क्रिकेट्-क्रीडितुम् ऑस्ट्रेलियन् सर्विसस् इलेवन् इति गणः आगतः । तदानीमपि भारतस्य गणनायकत्वेन विजयः चितः । त्रिषु टेस्ट् क्रिकेट्-क्रीडासु एकस्मिन् भारतं विजयं प्रापत्, टेस्ट् द्वयम् अनिर्णीतम् अभवत् । १९४५ तमे वर्षे पुनः भारतस्य गणः इङ्ग्लेण्ड्-देशं गतः । तत्र नायकपदं पटौडी इत्यस्मै दत्तम् । तेन विजयः खिन्नः आसीत् । तथापि क्रीडायां तस्य प्रभावः नासीत् । आर्द्रवातावरणे सत्यपि सः प्रतिक्रीडायां 74.53 अङ्कान् कृतवान् । मिलित्वा 2630 अङ्काः कृताः । सप्तशतकम् एवं द्वयम् द्विशतकम् अकरोत् । तत्र भारतीयगणेन 33 क्रीडासु 15 क्रिडायां विजयः प्राप्तः, चतुर्षु क्रीडासु पराजयश्च प्राप्तः । तत्रत्येषु वर्तमानपत्रेषु अपि विजयस्य जयकारः अभवत् ।
विजयस्य विक्रमाः
क्रिकेट्-क्रीडायां विजयेन केचन विक्रमाः साधिताः । 1 पञ्चरङ्गी-क्रीडायां १६०० अङ्काः, प्रतिक्रीडायां ९० अङ्काः, चतुर्वारं द्विशतकं च । 2 रणजी-ट्रोफी मध्ये ३६०० अङ्काः । तत्रापि प्रतिक्रीडायाम् ९० अङ्काः । तत्र १६ शतकानि, त्रीणि द्विशतकानि, एकवारं त्रिशतं च । 3 १९४४ तमे वर्षे महाराष्ट्र -गणस्य विरुद्धम् ३५९ अङ्काः कृत्वा अटलः (not out) स्थितः । स च विक्रमः अद्यापि केनापि भारतीयेन न ध्वसितः । विजयः क्रिकेट्-क्रीडां केवलं क्रीडति इति नासीत्, किन्तु क्रिकेट्-क्रीडाविषये गूढम् अध्ययनम् अपि करोति स्म । जगतः श्रेष्ठानां क्रिकेट्-क्रीडकानां विषये तस्य यावत् ज्ञानमासीत् तावत् तदानीं अन्यस्य कस्यापि न आसीत् ।
विवाहः
क्रिकेट्-क्रीडातः निवृत्तः भूत्वा विजयः विवाहम् अकरोत् । विलम्बेन विवाहम् अकरोत् इत्यतः केनापि पृष्ठम् – किमर्थं विलम्बेन विवाहम् अकरोत् इति । विजयः अवदत् - प्रत्येकेन क्रीडकेन क्रीडां प्रति ध्यानं देयं भवति, यदि अहं पूर्वमेव विवाहं कृतवान् स्याम्, तर्हि मया एतावत् साफल्यं कदापि न प्राप्तं स्यात् इति ।
विजयस्य चारित्र्यं ज्ञानं च
तस्य चारित्र्यं शुद्धमासीत् । जीवनस्य महत्तमं कालं विदेशे यापयन्नपि सः धूमपानस्य स्पर्शम् अपि न कृतवान् । क्रिकेट्-क्रीडां त्यक्तवान् किन्तु क्रीडया सह सम्बन्धं न त्यक्तवान् । निवृत्तेः अनन्तरं तेन व्याख्यातृत्वेन (commentator) कार्यं कृतम् । क्रीडाङ्गणे प्रचाल्यमानायाः क्रीडायाः सुन्दरं वर्णनं कृत्वा सर्वोत्तमः व्याख्याता अभवत्, विविधेषु सामयिकेषु क्रिकेट्-क्रीडाविषयकान् लेखान् च अलिखत् ।
विजयस्य समाजसेवा
१९६१ तमे वर्षे विजयः चयनसमितेः अध्यक्षः अभवत् । तदा अनेकेभ्यः नूतनेभ्यः अवसरम् अददात् । यथा – सुनिल गावस्कर, एकनाथ सोलकर, अशोक माङ्कड इत्यादयः । जीवनस्य पूर्वार्धे क्रिकेट् क्रीडित्वा उत्तरार्धे समाजसेवायाः कार्यम् अकरोत् । मुख्यतया विविधसंस्थायाः प्रासादनिर्माणे मुक्तहस्तेन दानम् अददात् । पङ्ग्वन्धानाम्, अनाथजनानां प्रति तस्य विशिष्टा सहानुभूतिः आसीत् । स्वस्य यन्त्रागारे बहून् पङ्ग्वन्धजनेभ्यः वृत्तिम् अददात् । तेषां विवाहम् अपि अकारयत् । स्वयं सरलतया सर्वैः सह मिलितुं शक्नुयात् तथा जीवति स्म । वाचकानां प्रश्नानाम् उत्तराणि झटिति यच्छति स्म । जनाः तं स्वप्रश्नान् प्रेषयन्ति स्म, सः सर्वेभ्यः उत्तरं च प्रेषयति स्म ।
पुरस्काराः
क्रिकेट्-क्रीडायां समाजसेवाक्षेत्रे च योगदानप्रदानेन सः पुरस्कारान् प्रापत् । 1 सिमला -प्रान्तस्य आर्टिस्ट् असोसिएशन् इत्यस्य पीपल्स् अवॉर्ड् 2 मुम्बई -नगरस्य यङ्ग् इण्डिया अवॉर्ड् 3 मानवसेवायै मुम्बई -नगरस्य माहिम लयन्स् जे.सी. तथा नॉर्थ् जे.सी. संस्थया पुरस्कृतः 4 विश्वगुर्जरी पुरस्कारः
मृत्युः
१९८७ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य नवविंशति(२९)तमे दिनाङ्के मुम्बई -नगरे तस्य मृत्युः अभवत् ।
वर्गः:भारतीयक्रिकेट्-क्रीडापटवः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मानवस्य उत्सर्जनतन्त्रम्
“शरीरात् निर्वहनद्रव्याणां निष्कासनार्थं या तन्त्रं कार्यं करोति तत् निर्वहनतन्त्रम् इति कथ्यते तथा च अस्मिन् प्रक्रियायां भागं गृह्णन्ति ये अङ्गाः ते निर्वहनाङ्गाः इति उच्यन्ते ।
मनुष्यशरीरे ये उत्सर्जकाः पदार्थाः बृहदान्त्रेण विष्ठारूपेण बहिः निष्क्रान्ताः भवन्ति, द्रवाः उत्सर्जनद्रव्याणि वृक्क-त्वक्-द्वारा मूत्र-स्वेद-रूपेण बहिः निष्कासितानि भवन्ति यदा तु वायुमय उत्सर्जनद्रव्याणि फुफ्फुसैः निःश्वासरूपेण बहिः निष्कासितानि भवन्ति। एवं प्रकारेण बृहदान्त्रस्य, वृक्कस्य, त्वचायाः, फुफ्फुसस्य च वर्णनं उत्सर्जनाङ्गस्य अन्तर्गतं भवति, यतः एते सर्वे अङ्गाः शरीरात् विविधान् अविशिष्टान् उत्सर्जनद्रव्यान् दूरीकर्तुं कार्यं कुर्वन्ति परन्तु एतेषां सर्वेषां अङ्गानाम् अत्यन्तं सक्रियरूपेण वृक्कः सर्वदा रक्तात् उत्सर्जनद्रव्याणां छाननस्य कार्यं कुर्वन् अस्ति अस्य कारणात् वृक्कस्य मुख्यमूत्राङ्गत्वेन संरचनायाः कार्यस्य च वर्णनं आगच्छति ।
एषा प्रणाली शरीरस्य स्वच्छतायाः महत्त्वपूर्णं कार्यं करोति, तस्य सम्यक् कार्यकारणात् रक्तत्वक् इत्यादयः अङ्गाः स्वच्छाः स्वस्थाः च तिष्ठन्ति, यदा तु एषा तन्त्रं सम्यक् कार्यं न करोति चेत् शरीरात् उत्सर्जनद्रव्याणि निष्कासयितुं न शक्यन्ते। फलतः रक्ते मूत्राम्लस्य वृद्धिः, सन्धिवेदना, शोफः, बहुमूत्रं, अल्पमूत्रम् इत्यादयः रोगाः उत्पद्यन्ते ।
उत्सर्जनतन्त्रस्य संरचना
वृक्कस्य संरचनायाः आरम्भः-
वृक्कस्य संरचना
मनुष्यशरीरे मेरुदण्डस्य दक्षिणवामभागे कशेरुकयोः मध्ये वृक्कनिर्माणयुगलं दृश्यते, यत् ताम्बूलबीजस्य आकारसदृशं दृश्यते एतेषु दक्षिणपार्श्वे वृक्कं वामवृक्कात् किञ्चित् न्यूनं भवति, सामान्यतया प्रत्येकस्य वृक्कस्य परिमाणं ११ से.मी. ६ से.मी.दीर्घः विस्तृतं ३ से.मी. विस्तृतं भवति। वृक्कस्य ऊर्ध्वं ध्रुवं कनिष्ठं च अधमं ध्रुवम् । प्रत्येकस्य वृक्कस्य उपरितनध्रुवे अधिवृक्कग्रन्थिः दृश्यते । वृक्कस्य बाह्यप्रान्तः (अवतलः) उन्नतः भवति, अन्तः (अतलः) च निपीडितः भवति । अस्य विषादितपक्षस्य मध्ये एकः पिट् हिलुम् अस्ति। अस्य हिलमस्य माध्यमेन मूत्रपिण्डधमनी, नाडी, तंत्रिका, मूत्रमार्गः च वृक्कं प्रविश्य निर्गच्छन्ति । प्रत्येकं वृक्के निम्नलिखितत्रयस्तराः दृश्यन्ते-
वृक्कस्य अन्तः स्तरः तन्तुयुक्तः भवति, तस्य नाम गुर्दागुटिका, तस्य मध्यस्तरः गुर्दामेदः निर्मितः भवति, यत् वसायुक्तं कैप्सूलं (Adipose Capsule) इति कथ्यते तस्मिन् मेदः उपस्थितेः कारणात् वृक्कस्य चोटतः तीक्ष्ण-आघातात् च रक्षणाय कार्यं करोति, तथा च बाह्यतमः स्तरः गुर्दा-पट्टिका (Renal Fascia) इति कथ्यते वृक्कं परितः कृत्वा वृक्कं उदरेन सह बद्धं स्थापयितुं कार्यं करोति ।
गुर्दास्य अन्तःभागः गुर्दाप्रकोष्ठः (Renal Corfex) गुर्दाकोशिका - गुर्दास्य मूलभूतसंरचनात्मकं कार्यात्मकं च एककं गुर्दाकोशिका इति कथ्यते । प्रत्येकस्मिन् वृक्के तेषां संख्या १० तः १२ लक्षपर्यन्तं भवति । एतेषां वृक्ककोशिकानां संख्यायां अपि आयुः प्रभावं करोति तथा च प्रायः ४५ तः ५० वर्षाणां वयसः अनन्तरं प्रतिवर्षं प्रायः एकप्रतिशतं न्यूनतां प्रारभन्ते, यस्य प्रत्यक्षः प्रभावः वृक्कस्य कार्यक्षमतायां वृक्कस्य क्रियाशीलतायां च भवति न्यूनतां प्रारभते। तेषां संरचना एतावता सूक्ष्मा यत् सूक्ष्मदर्शकेन एव द्रष्टुं शक्यन्ते । अत एव च ​​ते सूक्ष्म-एककाः इति उच्यन्ते।
1. केशिका ग्लिया भाग
2. गुर्दे नली एतयोः भागयोः मिलित्वा रक्तस्य छाननं भवति ।
मूत्रनालिका
प्रत्येकस्य वृक्कस्य मध्यभागे हिलुमतः मूत्रनलिकां निर्गत्य मूत्राशयं प्रति गच्छति प्रत्येकं मूत्रनलिकां २५ तः ३५ से.मी. दीर्घं यत् अनैच्छिकस्निग्धस्नायुभिः निर्मितं भवति, एतेषां नाडिनां माध्यमेन मूत्रं वृक्कात् मूत्राशयं प्राप्नोति।
मूत्राशयः
स्नायुभिः निर्मितं पुटसदृशं संरचना अस्ति। वृक्केषु उत्पद्यमानं मूत्रं नाडीद्वारा अस्मिन् मूत्राशये सङ्गृहीतं भवति ।अस्य क्षमता ३०० तः ४०० मि.ली. मूत्रं ग्रहीतव्यं भवति अस्मिन् मूत्राशये संगृहीतस्य मूत्रस्य संवेदना मस्तिष्कं प्रति प्रेष्यते तथा च यदा तत् पूरितं भवति तदा अनैच्छिकस्नायुषु शिथिलतां दत्त्वा मूत्रमार्गेण गन्तुं आरभते
उतसर्जनतन्त्रम्, वृक्कस्य क्रियाविधिः
(A) अम्ल-आधार-सन्तुलनस्य निर्माणम् - शरीरे चयापचयप्रक्रियायां बहवः अम्लाः निर्मीयन्ते वा क्षीणाः भवन्ति यस्य कारणेन रक्ते तेषां परिमाणं न्यूनं भवति वा वर्धते वा एतेषां अम्लानां क्षाररूपेण परिवर्तनस्य कार्यं यकृत्कोशिकाभिः क्रियते तथा च एतेषां अम्लानां शरीरात् निष्कासनं वृक्कैः भवति, अतः वृक्कः शरीरे अम्ल-आधार-सन्तुलनं स्थापयितुं साहाय्यं करोति
(B) जलसन्तुलनम् - वृक्कस्य एकं प्रमुखं कार्यं जलस्य सन्तुलनं भवति यदा शरीरे जलस्य अतिरिक्तं भवति तदा अतिरिक्तं जलं वृक्कैः मूत्ररूपेण निष्कासितम् अस्ति अतः एव तस्य परिमाणं... अधिकं जलं पिबन् मूत्रं स्वयमेव वर्धते स्वेदः अधिकः भवति चेत् मूत्रस्य मात्रा न्यूना भवति ।
(C) आसमाटिकदाबं निर्वाहयति - शरीरे द्रवाणां आसमाटिकदाबं गुर्दा नियन्त्रयति ।
(D) मूत्रमार्गेण रक्तात् अनावश्यकपदार्थाः यथा अतिरिक्तशर्करा, प्रोटीन्, विषाक्तौषधानि च निष्कासयितुं कार्यं कुर्वन्ति ।
मानवशरीरे वृक्काः रक्तं ( Filter) छानयन्ति एव । प्रतिनिमेषं रक्तस्य छाननस्य एषः वेगः ग्लोमेरुलर-छनन-दरः इति कथ्यते । स्वस्थे मनुष्ये प्रतिदिनं १८० लीटरं रक्तं छानयितुं अस्याः प्रक्रियायाः फलस्वरूपं मूत्रं (मूत्रम्) उत्पद्यते ।
मूत्र निर्माण
सामान्यः स्वस्थः व्यक्तिः प्रतिदिनं एकतः १.५ लीटरपर्यन्तं मूत्रं उत्सर्जयति, यस्य ९५ प्रतिशतं जलं भवति, शेषं २ प्रतिशतं अनावश्यकं लवणं, २.६ प्रतिशतं यूरिया, ०.३ प्रतिशतं क्रिएटिनिन्, अल्पमात्रायां यूरिक-अम्लम् इत्यादयः पदार्थाः सन्ति मूत्रे यूरोक्रोम् इति पदार्थस्य उपस्थित्या तस्य वर्णः लघुपीतः भवति ।
मूत्रस्य स्वकीयः विशेषः प्रकारः गन्धः (सुगन्धितः) भवति । यदि मूत्रं किञ्चित्कालं यावत् स्थापितं भवति तर्हि तस्मिन् जीवाणुनां क्रिया आरभ्यते, मूत्रस्य गन्धः तीव्रः भवति । मूत्रम् अम्लप्रकृतेः (४.५ तः ६ पीएच) भवति । शरीरे मूत्रस्य परिमाणं बहवः कारकाः प्रभावितयन्ति । जलस्य मात्रायाः प्रभावः मूत्रस्य परिमाणे अपि भवति । एतदतिरिक्तं सेवितं भोजनं, औषधानि, हार्मोनाः, भावनात्मकाः स्थितिः च अपि प्रभावं कुर्वन्ति । चाय, काफी, मद्यं, मरिचमसाला इत्यादिषु आहारपदार्थेषु उत्तेजकानाम् उपयोगेन मूत्रस्य मात्रा वर्धते, तद्विपरीतम् तम्बाकू, बीडी, सिगरेट्, पान मसाला, निकोटिन इत्यादीनां पदार्थानां सेवनेन मूत्रस्य मात्रा न्यूनीभवति शरीरे मूत्रनिर्माणाधीना कर्म त्रीणि भवन्ति-
एकः। फ़िल्टर कृत क्रिया ( छानने)
B. पुनः अवशोषण (पुनः अवशोषण) ।
सी. Excertion (Excertion) इति ।
एकः। छानितं कर्म
अस्याः क्रियायाः अन्तर्गतं शुक्राणुकोशिकासु रक्तं पूरितं भवति तथा शुक्राणुकोशिकासु चलनीसदृशं संरचना प्राप्यते, यस्मात् यदा एतत् रक्तं गच्छति तदा यूरिया, यूरिक अम्ल इत्यादयः हानिकारकपदार्थाः छानयित्वा पृथक् भवन्ति। अस्मिन् क्रमे रक्तशुद्धिकार्यं भवति । शरीरे एषा छाननप्रक्रिया प्रतिक्षणं प्रचलति तस्य गतिः अपि अतीव द्रुतगतिः भवति।अस्याः प्रक्रियायाः अन्तर्गतं स्वस्थे व्यक्तिे प्रतिदिनं १८० लीटरं रक्तं छानयन्ति।
ख. पुनः अवशोषणम्
रक्तस्य एकवारं छानने अनन्तरं छानितानि पदार्थानि एकवारं पुनः अवशोष्यन्ते, एषा प्रक्रिया पुनः अवशोषणप्रक्रिया इति कथ्यते । अस्मिन् कर्मणा अन्तर्गतं शरीरस्य उपयोगिनो पदार्थाः पुनः अवशोष्यन्ते । पुनः अवशोषितपदार्थेषु जलं, ग्लूकोजः, अमीनो अम्लाः, प्रोटीनाः, सोडियमः, पोटेशियमः च सन्ति । पुनः अवशोषणे यूरिया, यूरिक अम्ल, अमोनिया इत्यादयः अवशोषिताः न भवन्ति, परन्तु एते पदार्थाः छानितरक्तात् उत्सर्जनार्थं निष्कासिताः भवन्ति ।
सी. उत्सर्जनम् रक्ते वर्तमानाः अधिकांशः उपयोगी पदार्थाः शुक्रकोशिकाभिः शोषिताः भवन्ति । ये तु उत्सर्जिताः पदार्थाः केनचित् प्रकारेण शरीराय न प्रयोजकाः येषां शरीरे अवधारणं हानिकारकं सिद्धं भवति, तेषां मूत्ररूपेण द्रवरूपेण तादृशानां पदार्थानां उत्सर्जनस्य प्रक्रिया निर्गमनम् इति उच्यते।
अस्मिन् उत्सर्जनप्रक्रियायां यूरिया सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं पदार्थं भवति।एकः स्वस्थः प्रौढः पुरुषः प्रतिदिनं २५–३० ग्रामं यूरियां मूत्ररूपेण उत्सर्जयति।अस्मिन् उत्सर्जनप्रक्रियायां पोटेशियम, हाइड्रोजन, अमोनिया, नाइट्रोजन इत्यनेन सह अतिरिक्तरक्तस्य उत्सर्जनं भवति। शर्करा इत्यादयः उत्सर्जिताः भवन्ति, तदतिरिक्तं केषुचित् विशेषेषु मूत्रे निम्नलिखितद्रव्याणां परिमाणं वर्धते-
मूत्रे रक्तशर्करायाः (ग्लूकोज) वृद्धिः मधुमेह (Diabetes) रोगान् दर्शयति।
मूत्रे प्रोटीनस्य वृद्धिः एल्बुमिनरिया (Albumenoria) रोगस्य लक्षणम् अस्ति ।
मूत्रे सोडियमस्य पोटेशियमस्य च भागाः (Crystal) गुर्दे पाषाणाः प्रकाशयन्ति (Kidney Stone) ।
वयं कुर्मः।
पीतरोगः (Joince) मूत्रे पित्तस्य वर्धनस्य लक्षणम् अस्ति ।