cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अभिमानः पूर्वाग्रहः च
बिङ्गले महोदयः डार्सी महोदयः च पुनः नेदरफील्ड् इति स्थानं आगच्छन्ति । जेन् बिङ्गलेमहोदयाय विवाहं कर्तुं पृच्छति तदा सः हाँ इति वदति। एलिजाबेथः अपि डार्सीमहोदयेन सह विवाहं कर्तुम् इच्छति इति जनाः वक्तुं आरभन्ते। ततः, लेडी कैथरीन नामिका महिला एलिजाबेथस्य समीपम् आगत्य तां वदति यत् सा डार्सीमहोदयेन सह विवाहं कर्तुं न शक्नोति यतोहि तस्याः डार्सीमहोदयस्य मम्मा च पूर्वमेव तस्य कृते लेडी कैथरीनस्य पुत्रीं विवाहयितुं योजनां कृतवन्तौ। परन्तु एलिजाबेथ् लेडी कैथरीन इत्यस्मै न इति वदन् तां दूरं गन्तुं वदति। एतेन डार्सीमहोदयः स्वस्य मातुलस्य उपरि यथार्थतया उन्मत्तः भवति यत् सः एलिजाबेथ् इत्यनेन सह कथं वार्तालापं कृतवान् इति। अतः, डार्सीमहोदयः एलिजाबेथं पुनः विवाहं कर्तुं वदति, अस्मिन् समये सा च हाँ इति वदति।
पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः
पूर्वहिन्द-आर्यभाषा: (পূর্ব হিন্দ-আর্য ভাষা), मागधनभाषाः (মাগধন ভাষা) इति अपि ज्ञायन्ते, सम्पूर्णे पूर्वभारतीय-उपमहाद्वीपे (पूर्वभारत, असम च, बाङ्गलादेशः) भाष्यन्ते, बिहार-झारखण्ड-वङ्गः-त्रिपुरा-असम-ओडिशा च सहितं; ईशान्यहिमालयक्षेत्रः परितः अन्येषां प्रदेशानां पार्श्वे । बाङ्गला बाङ्गलादेशस्य आधिकारिकभाषा, पश्चिमवङ्गराज्यस्य त्रिपुराराज्यस्य च राज्यभाषा च अस्ति, असमिया, ओडिया च क्रमशः असमराज्यस्य ओडिशाराज्यस्य च राजभाषा अस्ति । पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः मागधन-अपभ्रंसात् अन्ततः मागधीप्राकृतात् अवतरन्ति ।
वर्गीकरणम्
हिन्द-आर्यभाषाणां पूर्वशाखायाः समीचीनव्याप्तिः विवादास्पदम् अस्ति । सर्वे विद्वांसः एकस्य कर्नलस्य विषये सहमताः सन्ति यस्मिन् ओडियासमूहः, बाङ्गला–असमियाभाषाः च समाविष्टाः सन्ति, यदा तु बहवः बिहारीभाषाः अपि समाविष्टाः सन्ति । सर्वाधिकव्याप्तिः सुनीतिकुमारचट्टर्जी इत्यनेन प्रस्ताविता येषु पूर्वहिन्दीप्रकाराः समाविष्टाः आसन्, परन्तु एतत् व्यापकतया स्वीकृतं न कृतम् ।
यदा बिहारीभाषाः समाविष्टाः भवन्ति तदा पूर्वहिन्द-आर्यभाषा व्यापकवर्गद्वयोः भाषासमूहचतुर्षु पतन्ति –
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
१७ जुलाई
१७ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकाष्टानवतितमं (१९८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकनवनवतितमं (१९९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ब्राह्मी
एषा ब्राह्मी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । एषा ब्राह्मी अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषा ब्राह्मी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा ब्राह्मी आङ्ग्लभाषायां Bacopa monnieri इति उच्यते । अनया ब्राह्म्या उपसेचनं, ताक्रं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । ब्राह्मी औषधीयं सस्यम् अपि । अतः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्याः ब्राह्म्याः उल्लेखः आयुर्वेदे बहुधा दृश्यते ।
कषायम्
ब्राह्मीपत्रैः निर्मितं कषायम् एव ब्राह्मीकषायम् । ब्राह्मीपत्राणि सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
<!यह मुख्यतः जला सन्न भूमि में पाई जाती है इसलिए इसे जल निम्ब भी कहते हैं । विशेषतः यह हिमालय की तराई, बिहार, उत्तर प्रदेश आदि में नदी नालों, नहरों के किनारे पाई जाती है । गंगा के किनारे बारहों महीने हरी-भरी पाई जाती है । इसे बुद्धिवर्धक होने 'ब्राह्मी' नाम दिया गया है । मण्डूकपर्णी मण्डूकी से इसे अलग माना जाना चाहिए जो आकार में मिलते-जुलते हुए भी इससे अलग है ।
वानस्पतिक परिचय- इसका क्षुप फैलने वाला तथा मांसल चिकनी पत्तियाँ लिए होता है । पत्तियाँ चौथाई से एक इंच लम्बी व 10 मिलीमीटर तक चौड़ी होती है । ये आयताकार या सु्रवाकार होती है तथा काण्ड व शाखाओं पर विपरीत क्रम में व्यवस्थित रहती हैं । फूल नीले, श्वेत या हल्के गुलाबी होते हैं, जो पत्रकोण से निकलते हैं । फल लंबे गोल आगे से नुकीले होते हैं, जिनमें छोटे-छोटे बीज निकलते हैं । काण्ड अति कोमल होता है । इसमें छोटे-छोटे रोम होते हैं व ग्रंथियाँ होती हैं । ग्रन्थि से जड़ें निकल कर भूमि पकड़ लेती हैं, जिस कारण काण्ड 2 से 3 फुट ऊँचा होने पर भी छोटा व झुका हुआ दिखाई देता है । पुष्प ग्रीष्म ऋतु में तथा बाद में फल लगते हैं । सारा क्षुप पंचांग ही प्रयुक्त होता है ।
पहचान तथा मिलावट- शुद्ध ब्राह्मी हरिद्वार के आसपास गंगा के किनारे सर्वाधिक होती है । यहीं से यह सारे भारत में जाती है । उसमें दो पौधों की मिलावट होती है ।
(१) मण्डूकपर्णी (सेण्टेला एश्याटिका) तथा बकोपा फ्लोरीबण्डा । गुण एक समान होते हुए भी मण्डूकपर्णी ब्राह्मी से कम मेद्य है और मात्र त्वचा के बाह्य प्रयोग में ही उपयोगी है । 'जनरल ऑफ रिसर्च इन इण्डियन मेडीसिन' के अनुसार (डॉ. सिन्हा व सिंह) विस्तृत अध्ययनों ने अब यह सिद्ध कर दिया है कि 'बकोपा मोनिएरा' ही शास्रोक्त गुणकारी है । ब्राह्मी के पत्ते मण्डूकपर्णी की अपेक्षा पतले होते हैं । पुष्प सफेद व नीलापन लिए होते हैं जब कि मण्डूकपर्णी के पुष्प रक्त लाल होते हैं । ब्राह्मी का सारा क्षुप ही तिक्त कड़वापन लिए होता है जबकि मण्डूकपर्णी का पौधा मात्र तीखा होता है तथा मसलने पर गाजर जैसी गंध देता है । सूखने पर मण्डूकपर्णी के सभी गुण प्रायः जाते रहते हैं । जबकि ब्राह्मी का हरा या हरा-भरा रंग का सूखा चूर्ण एक वर्ष तक इसी प्रकार प्रयोग किया जा सकता है ।
संग्रह-संरक्षण कालावधि- गंगादि पवित्र नदियों के किनारे पायी जानेवाली ब्राह्मी वस्तुतः गुणकारी होती है । इसकी पत्तियों को छाया में सुखाकर पंचांग का चूर्ण कर बोतल में बंद करके रखना चाहिए । इसे एक वर्ष तक प्रयोग किया जा सकता है ।
गुण कर्म संबंधी विभिन्न मत-महर्षि चरक के अनुसार ब्राह्मी मानस रोगों की एक अचूक गुणकारी औषधि है । यह अपस्मार रोगों में विशेष लाभ करती है । सुश्रुत संहिता के अनुसार ब्राह्मी का उपयोग मस्तिष्क विकृति, नाड़ी दौर्बल्य, अपस्मार, उन्माद एवं स्मृति नाश में किया जाना चाहिए । भाव प्रकाश के अनुसार ब्राह्मी मेधावर्धक है ।
श्री खोरी एवं नादकर्णी ने इसे एक प्रकार का नर्वटॉनिक माना है । उनके अनुसार ब्राह्मी पंचांग का सूखा चूर्ण रोगियों को देने पर मानसिक कमजोरी, तनाव तथा घबराहट एवं अवसाद की प्रवृत्ति में लाभ हुआ । पागलपन तथा मिर्गी के लिए डॉ. नादकर्णी ब्राह्मी पत्तियों का स्वरस घी में उबाल कर दिए जाने पर पूर्ण सफलता का दावा करते हैं । हिस्टीरिया जैसे मनोरोगों में ब्राह्मी तुरंत लाभ करती है तथा सारे लक्षण तुरंत मिट जाते हैं । सिर दर्द, चक्कर, भारीपन तथा चिंता में ब्राह्मी तेल का प्रयोग कई वैज्ञानिकों ने बताया है । सी.एस.आई.आर. द्वारा प्रकाशित पुस्तक 'ग्लासरी ऑफ इण्डियन मेडीसिन प्लाण्ट्स' में ब्राह्मी को पागलपन व मिर्गी की औषधि बताया गया है ।
'वनौषधि चन्द्रोदय' के विद्वान लेखक के अनुसार ब्राह्मी की मुख्य क्रिया मस्तिष्क और मज्जा तंतुओं पर होती है । मस्तिष्क को शांति देने के अतिरिक्त यह एक पौष्टिक टॉनिक का काम भी करती है । मस्तिष्कीय थकान से जब व्यक्ति की कार्य क्षमता घट जाती है तो ब्राह्मी के घटक स्नायु कोषों का पोषण कर उत्तेजित करते हैं तथा मनुष्य स्फूर्ति का अनुभव करता है । अपस्मार के रोगों में वे विद्युतीय स्फुरणा के लिए उत्तरदायी केन्द्र का शमन करते हैं । स्नायुकोषों की उत्तेजना कम होती है व धीरे-धीरे मिर्गी के दौरों की दर घटते-घटते नहीं के बराबर हो जाती है । उन्माद में भी यह इसी प्रकार काम करती है । दो परस्पर विरोधी मनोविकारों पर विरोधी प्रकार के प्रभाव इस औषधि की विलक्षणता है । उसे सरस्वती पत्रकों का घटक मानकर इसी कारण मानसिक स्वास्थ्य संवर्धन के लिए चिर पुरातन काल से प्रयुक्त किया जा रहा है ।
उदासी निराशा भाव तथा अधिक बोलने से उत्पन्न हुए स्वर भंग में भी ब्राह्मी लाभकारी होती है । जन्मजात तुतलाने में भी ब्राह्मी सफलता पूर्वक कार्य करती पायी गई है । होम्योपैथी मतानुसार एकान्त को अधिक पसंद करने वाले अवसाद ग्रस्त व्यक्तियों को ब्राह्मी व मण्डूकपर्णी दोनों ही लाभ करते हैं । चक्कर, नाड़ियों में खिंचाव, सिर दर्द में ब्राह्मी का प्रभाव अधिक होता पाया गया है । यूनानी चिकित्सा में इसे 'वाष्पन' नाम दिया गया है । इसका प्रधान प्रयोग मस्तिष्क व नाड़ी बलवर्धक के रूप में है ।>
‎
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:हरितकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१६ जुलाई
१६ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकसप्तनवतितमं (१९७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकाष्टानवतितमं (१९८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१८ जुलाई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चीनी-तिब्बतीयभाषाः
चीन-तिब्बतीय, कतिपयेषु स्रोतेषु पारहिमाद्रिः इति अपि उद्धृतम्, ४०० तः अधिकानां भाषाणां कुटुम्बः अस्ति, मूलभाषिणां सङ्ख्यानुसारं हिन्द-यूरोपीयभाषायाः पश्चात् द्वितीयः अस्ति । एतेषु अधिकांशः चीनीभाषायाः १३० कोटिः मूलभाषिणः सन्ति । अन्येषु चीनी-तिब्बतीयभाषासु बहूनां भाषिणां मध्ये बर्मीभाषा (३.३ कोटिः/33 मिलियन्), तिब्बतीभाषा (६० लक्षं/6 मिलियन्) च सन्ति । हिमालये, आग्नेयजम्बुद्वीपस्य मासिफ्-प्रदेशे, तिब्बती-पठारस्य पूर्वप्रान्ते च अस्य कुटुम्बस्य अन्याः भाषाः भाष्यन्ते । एतेषु अधिकांशेषु दूरस्थेषु पर्वतक्षेत्रेषु लघुवाक्समुदायाः सन्ति, तेषां लेख्यकरणं दुर्बलम् अस्ति च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
प्रयागराज जनपद
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति प्रयागराज मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति प्रयागराजम् नगरम् ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति ।
नद्यः
गङ्गा, यमुना
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आग्रामण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति आग्रामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आग्रानगरम् ।
१९ जुलाई
१९ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशततमं (२००) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकप्रथमं (२०१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६५ दिनानि अवशिष्टानि ।
आग्रामण्डलम्
भौगोलिकता
उत्तरप्रदेशस्य ७५मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति एतत् मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे मथुरामण्डलं, दक्षिणे राजास्थानस्य धौलपुरमण्डलं, पूर्वभागे फिरोझाबादमण्डलं, पश्चिमे राजास्थानस्य भरतपुरमण्डलं च सन्ति।
उपमण्डलानि
आग्रामण्डले ६ उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
अत्र १५ उपविभागाः अपि सन्ति ।
१९ जुलाई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
आग्रामण्डलम्
लोकसभाक्षेत्राणि
अस्मिन् मण्डले त्रीणि लोकसभाक्षेत्राणि सन्ति । तानि-
विधानसभाक्षेत्राणि
अत्र नव विधानसभाक्षेत्राणि सन्ति। तानि-
नद्यः
यमुना
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
२० जुलाई
२० जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकप्रथमं (२०१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकद्वितीयं (२०२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्रा-दायीभाषाः
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
२१ जुलाई
२१ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकद्वितीयं (२०२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकतृतीयं (२०३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२२ जुलाई
२२ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकतृतीयं (२०३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकचतुर्थं (२०४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बेन्द्रतीर्थस्य उष्णजलस्य उत्सः
बेन्द्रतीर्थम् (Bendrateertham) कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डले विद्यमानः कश्चन उष्णजलस्य उत्सः । दक्षिणकन्नडमण्डले पुत्तूरुतः १२ कि.मी. दूरे ‘इर्दे’ नामकः ग्रामः अस्ति । तत्र १२ मी. दीर्घः, ६ मी. वैशाल्ययुतः, ३ मी. गभीरः कूपः कश्चित् अस्ति । अत्र उष्णजलं स्रवति इति विशेषः ।  जलस्य उष्णता ३९ डिग्रिसें. । एतं कूपं बेन्द्रतीर्थम् इति निर्दिशन्ति ।
दक्षिणभारते उष्णजलस्य उत्सः एतत् एकम् एव । गन्धकस्य खनिजाः जले विलीनाः सन्ति इति कारणेन जलात् गन्धकस्य गन्धः आगच्छति ।  क्रि.श. १८८२ तमे वर्षे भारतीय- भूवैज्ञानिकपरिवीक्षणसंस्थायाः प्रख्यातः भूविज्ञानी ओल्ढ्याम् एतस्य प्रदेशस्य समीक्षां कृतवान् । तदा सः एतत् उष्णजलस्य उत्सं दृष्टवान् ।
भूमेः अन्तराले अपरिमिता उष्णता अस्ति । सामान्यतः प्रति ३० मीटर् अधः गच्छति चेत् उष्णता ४ तः ५ डिग्रि से. पर्यन्तम् अधिका भवति । एवं भूमेः आन्तर्यस्य उष्णं विच्छेदैः  अन्तर्जलस्य द्वारा उपरि आगच्छति ।  तदा तत्रत्यम् अन्तर्जलम् उष्णं भवति ।  यदा उत्सरूपेण तत् बहिः आगच्छति तदा जलम् उष्णं भवति ।
हिमाचलप्रदेशं विहाय महाराष्ट्रे, मध्यप्रदेशे, पश्चिमबङ्गाले, बिहारे उष्णजलस्य उत्सांसि दृश्यन्ते ।
महाराष्ट्रस्य ठणानद्याः समीपे वज्रबावी नामकम् उष्णजलस्य उत्सः अस्ति । एतत् उत्सः देशे एव सुप्रसिद्धम् उष्णजलस्य उत्सः । केषुचित् देशेषु एतादृशेषु उत्सभ्यः बाष्पम् अपि आगच्छति । तत् बाष्पं शक्तेः उत्पन्नमिव उपयोगं कुर्वन्तः देशाः अपि सन्ति ।
बेन्द्रतीर्थं नैस्शिलया निर्मितम् अस्ति । नैस् शिलायाः अधोभागे छेदाः सन्ति । छेदद्वारा भूमेः आन्तर्यस्य उष्णं यदा बहिः आगच्छति  तदा अन्तर्जलम् उष्णं भवति ।  तदर्थं एतेषु उत्सेषु उष्णजलम् आगच्छति इति भूविज्ञानिनः ऊहां कृतवन्तः सन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वैदिकसंस्कृतम्
वैदिकसंस्कृतभाषायां विस्तृतं प्राचीनसाहित्यम् आधुनिकयुगपर्यन्तं जीवितम् अस्ति, एतत् आद्यहिन्द-यूरोपीय-आद्यहिन्द-ईरानीय-इतिहासस्य पुनर्निर्माणार्थं सूचनानां प्रमुखः स्रोतः अभवत् ।
प्रागैतिहासिकयुगे आद्यहिन्द-ईरानीयभाषा आद्य-ईरानीय-आद्यहिन्द-आर्य-भाषयोः विभक्तवती, भाषयोः परस्परं स्वतन्त्रतया विकासः अभवत् च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
प्रतिभा राय्
(ପ୍ରତିଭା ରାୟ) ओडियाभाषायाः लेखिका अस्ति । सद्यःकाले एव अस्यै लेखिकायै ज्ञानपीठप्रशस्तिः घोषिता अस्ति । ओडिशाराज्यस्य जगतसिङ्गपुरमण्डलस्य बालिकुडाविभागे स्थिते अलबोलनामके ग्रामे १९४३तमवर्षस्य जनवरीमासस्य २१तमदिनाङ्के अस्याः जन्म अभवत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:ज्ञानपीठप्रशस्तिभाजः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२३ जुलाई
२३ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकचतुर्थं (२०४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकपञ्चमं (२०५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः
केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः (केन्द्रीय हिन्द्-आर्य भाषाएँ) अथवा हिन्दीभाषाः (हिन्दी भाषाएँ) सम्पूर्णे उत्तर-मध्यभारतयोः च भाष्यमाणानां सम्बन्धितभाषाविविधानां समूहः सन्ति । एताः भाषाप्रकाराः हिन्द-आर्यभाषाकुटुम्बस्य केन्द्रभागं भवन्ति, स्वयं हिन्द-यूरोपीयभाषाकुटुम्बस्य भागः । ते ऐतिहासिकरूपेण मध्यप्राकृतेभ्यः अवतरन्तीं उपभाषानिरन्तरं निर्मान्ति । हिन्दीमेखलायां स्थिते मध्यक्षेत्रे हिन्दुस्थानीभाषायाः देहलवी (देहली/दिल्ली) उपभाषा ('खड़ीबोली' इति उच्यमाणानाम् अनेकानाम् एकम्) उत्तरभारतस्य लोकभाषा यत् आधुनिकमानकहिन्दी-आधुनिकमानक-उर्दू-भाषयोः आधारः अस्ति । हिन्द-आर्यभाषाकुटुम्बस्य विषये अस्य भाषासमूहस्य सुसङ्गतिः प्रयुक्तस्य वर्गीकरणस्य उपरि निर्भरं भवति; अत्र केवलं पूर्वीय-पाश्चात्य-हिन्द्यो वर्णनं भविष्यति ।
भाषाः
यदि मुख्यहिन्दीभाषायाः उपभाषाशास्त्रस्य अन्तः एकः सहमतिः मन्तव्यः स्यात् तर्हि तस्य उपभाषासमुच्चयद्वये विभक्तुं शक्यते इति - पाश्चात्य-पूर्वहिन्दी च । पाश्चात्यहिन्द्याः विकासः शौरसेनीप्राकृतस्य अपभ्रंसरूपात् अभवत्, पूर्वहिन्द्याः अर्धमागधीप्राकृतात् ।
अस्मिन् विश्लेषणे बिहारी, राजस्थानी, पहाडी इत्यादीनि सांस्कृतिककारणात् कदाचित् हिन्दीभाषायाः कृते स्वीकृताः भाषाभेदाः बहिष्कृताः सन्ति । भोजपुरी बिहारीभाषाणाम् अन्तर्गतं वर्गीकृतम् अस्ति यद्यपि एषा चिरकालात् हिन्दीभाषा इति मन्यते ।
पाश्चात्यहिन्द्याम् एथ्नोलॉग् सन्सी-बघेली-चमारी (मिथ्याभाषा)-भय-गोवारी (पृथक्भाषा नास्ति)-घेरा-भाषाः योजयति ।
व्यक्तित्वम्
व्यक्तित्वम् इत्युक्ते मनुष्यस्य व्यवहारस्य सर्वे पक्षाः। व्यक्तित्वमनोविज्ञानं मनोविज्ञानस्य प्रमुखा शाखा अस्ति । एषः अपि अतीव महत्त्वपूर्णः रोचकः विषयः अस्ति।  अस्य अन्तर्गतं व्यक्तित्वसंरचनायाः, रूपस्य, गतिशीलतायाः, व्यक्तित्वविकासस्य च अध्ययनं मापनं च भवति । व्यक्तिस्य व्यवहारस्य पूर्वकथनं, वर्तमानं, भविष्यत् च कथनं व्यक्तित्वाध्ययनस्य आधारेण अपि कर्तुं शक्यते । अस्मिन् अध्याये वयं व्यक्तित्वं किम्, तस्य परिभाषाः, व्यक्तित्वं प्रभावितं कुर्वन्तः कारकाः च अध्ययनं करिष्यामः ।
केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
व्यक्तित्वम्
व्यक्तित्वस्य अर्थः
प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य केचन विशेषाः गुणाः वा लक्षणानि वा भवन्ति ये परस्य न भवन्ति । एतेषां गुणलक्षणानां कारणात् एव प्रत्येकं व्यक्तिः अन्यस्मात् भिन्नः भवति । एतेषां गुणानाम् संगठनं पुरुषस्य व्यक्तित्वं कथ्यते ।
२४ जुलाई
२४ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकपञ्चमं (२०५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकषष्ठं (२०६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १६० दिनानि अवशिष्टानि ।
व्यक्तित्वम्
परिभाषा
मनोवैज्ञानिकाः, दार्शनिकाः, समाजशास्त्रज्ञाः च व्यक्तिस्य विभिन्नपक्षं दृष्ट्वा भिन्नाः परिभाषाः दत्तवन्तः। एवं प्रकारेण व्यक्तित्वस्य शतशः परिभाषाः दत्ताः सन्ति । गिल्फोर्ड (Guilford, 1959) इत्यनेन एताः परिभाषाः चतुर्षु वर्गेषु विभक्ताः ये निम्नलिखितरूपेण सन्ति-
२४ जुलाई
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
व्यक्तित्वम्
परिभाषा
1. संग्राहक (Ominbus) परिभाषाएँ
2. एकीकृत (Integrative) परिभाषाएँ
3. श्रेणीबद्ध परिभाषा (Hierarchical Definitions)
4. समायोजन (Adjustment) आधारित परिभाषाएँ उपर्युक्तवर्गेषु आगच्छन्तः व्यक्तित्वस्य विविधाः परिभाषाः विस्तरेण प्रदत्ताः सन्ति :-
1. सामूहिक (Ominibus) परिभाषा - अस्मिन् वर्गे ताः परिभाषाः आगच्छन्ति ये व्यक्तिस्य सर्वेषां प्रतिक्रियाणां, प्रतिक्रियाणां, जैविकगुणानां च समुच्चये केन्द्रीभवन्ति। अस्मिन् कम्पफ्, मार्टेन् प्रिन्स् इत्येतयोः परिभाषा महत्त्वपूर्णा अस्ति ।
"व्यक्तित्वं व्यक्तिस्य सर्वेषां जैविकजन्मस्वभावानाम्, आवेगानां, प्रवृत्तीनां, भूखानां, वृत्तीनां च योगः अस्ति तथा च अर्जितस्वभावानाम्, प्रवृत्तीनां च—अनुभवेन प्राप्तानां। मोर्टन प्रिन्स १९२४.
2. एकीकृत (Integrative ) परिभाषा - अस्मिन् परिभाषावर्गे व्यक्तित्वस्य भिन्नरूपगुणानां तत्त्वानां च योगे बलं दत्तं भवति। एतेषां गुणानाम् एकीकरणेन मनुष्ये लक्षणं जायते । अस्य वर्गस्य परिभाषासु वारेन तथा कार्माइकल (1930) तथा मैककर्डी इत्येतयोः परिभाषा उल्लेखनीयाः सन्ति ।
वारेन तथा कार्माइकल (Warren and Carmichacl ) इत्यस्य मते "व्यक्तिस्य विकासस्य कस्मिन्चित् चरणे तस्य सम्पूर्णं संगठनं व्यक्तित्वं कथ्यते।" ( डॉ. जायसवाल 1974).
"व्यक्तित्वं मानवस्य विकासस्य कस्मिन् अपि चरणे सम्पूर्णं संगठनम् अस्ति।" वारेनः कार्माइकलः च, १९३०
डॉ. जायसवाल (1974) इत्यनेन मेकार्डी इत्यस्य परिभाषा प्रस्तुता अस्ति यत् "व्यक्तित्वं तत् हितानाम् एकीकरणं यत् जीवनस्य व्यवहारे विशेषप्रकारस्य प्रवृत्तिं जनयति।
मैककर्डी (J.T. MacCurdy) इत्यस्य शब्देषु "व्यक्तित्वं एकीकरणप्रतिमानं (रुचिः) अस्ति यत् जीवस्य व्यवहारे विचित्रं व्यक्तिगतप्रवृत्तिं ददाति।
3. श्रेणीबद्धपरिभाषा (Hierarchical Definitions) - विलियम जेम्स्, मास्लो इत्यादयः केचन मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तित्वस्य अनेकस्तरं दत्तवन्तः। एतेषां मनोवैज्ञानिकानां मुख्यतया व्यक्तित्वस्य चत्वारि चरणानि विचारितानि सन्ति
1. भौतिक व्यक्तित्व (Material self) ।
2. सामाजिक व्यक्तित्व (Social self)
3. आध्यात्मिक व्यक्तित्व ( Spiritual self)
4. शुद्ध अहंकार (शुद्ध अहंकार) ।
प्रथमपदे अन्तर्गतं व्यक्तिस्य शरीरस्य संरचनायां आनुवंशिकतायाः प्राप्ताः विशेषगुणाः समाविष्टाः सन्ति, यदा तु द्वितीयपदे सामाजिकसम्बन्धानां सामाजिकविकासस्य च उल्लेखः भवति जेम्स् व्यक्तित्वस्य तृतीयं चरणं आध्यात्मिकव्यक्तित्वं मन्यते स्म । तस्य मते अस्य पदस्य व्यक्तिः आध्यात्मिकविषयेषु रुचिं लभते, सामाजिकसम्बन्धापेक्षया तस्मै अधिकं महत्त्वं ददाति । अधुना तस्य आध्यात्मिकव्यक्तित्वस्य विकासः आरभ्यते चतुर्थे पदे मनुष्यः स्वस्य आत्मनः सम्पूर्णं ज्ञानं प्राप्य सर्वेषु विषयेषु आत्मानं पश्यति ततः सः स्वस्य व्यक्तित्वस्य अन्तिमपदं प्राप्नोति । श्री औरबिन्दो इत्यनेन व्यक्तिगतविकासस्य क्रमे अपि प्रायः एतादृशाः विचाराः प्रकटिताः सन्ति । ते शारीरिकाः (शारीरिकः), भावुकाः (Vital), बौद्धिकः (Mental) मानसिकः (Psyche), आध्यात्मिकः (Spiritual) तथा सुपर मानसिकः (Supramental) सन्ति इत्यादयः उक्ताः सन्ति
4. समायोजनम् (Adjustment) - अस्य वर्गस्य परिभाषासु मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तिस्य समायोजनं महत्त्वपूर्णं मन्यन्ते अस्य व्यक्तित्वस्य आधारेण अध्ययनं व्याख्यानं च भवति। अस्मिन् वर्गे ताः परिभाषाः आगच्छन्ति येषु समायोजने विशेषं बलं दत्तं भवति । शारीरिकाः मानसिकाः वा ये गुणाः तस्य समायोजने साहाय्यं कुर्वन्ति ते सर्वे एतादृशरीत्या निर्मिताः भवन्ति यत् ते नित्यं गतिं कुर्वन्ति मनुष्ये एतेषां गुणानाम् गतिशीलतायाः कारणात् विशिष्टप्रकारस्य विशिष्टता (uniqueneSS) उत्पद्यते । बोरिंग् इत्यस्य मते "व्यक्तित्वं व्यक्तिस्य स्वस्य परिवेशस्य अनुरूपं स्थायिरूपेण च समायोजनं भवति।" व्यक्तित्वं व्यक्तिस्य स्वपर्यावरणे निरन्तरं समायोजनं भवति।
उपर्युक्ताः परिभाषाः समग्ररूपेण व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य परिभाषायां आंशिकाः भवन्ति । मनुष्यस्य कियन्तः मानसिकाः शारीरिकाः वा गुणाः सन्ति, सः कियत् अपि विचारशीलः वा ज्ञानी वा भवेत्, परन्तु यदि तस्य व्यवहारे गतिशीलता नास्ति तर्हि तस्य व्यवहारः समायोजनं च अपूर्णं एव तिष्ठति एतत् मनसि कृत्वा आल्पोर्ट् स्वविचारं प्रकटयित्वा व्यक्तित्वपरिभाषां सार्वत्रिकं कर्तुं पूर्णं सफलं च प्रयासं कृतवान् । तस्य परिभाषाः अधिकांशैः मनोवैज्ञानिकैः पूर्णपरिभाषारूपेण स्वीकृताः सन्ति । अतः अस्य वर्गस्य परिभाषासु आल्पोर्ट् इत्यस्य परिभाषा महत्त्वपूर्णा अस्ति ।
"व्यक्तिगतता तेषां मनोभौतिकप्रणालीनां व्यक्तिस्य अन्तः गतिशीलं संगठनं भवति यत् तस्य वातावरणे तस्य अद्वितीयं समायोजनं निर्धारयति" G. W. Allort.
व्यक्तित्वस्य निर्धारकः
केषाञ्चन विशेषतत्त्वानां व्यक्तित्वं प्रभावितं कर्तुं हस्तः भवति, वयं तान् व्यक्तित्वनिर्धारकाः वदामः। एतेषां तत्त्वानां प्रभावात् एतेषां तत्त्वानां अनुसारं व्यक्तित्वस्य विकासः भवति । केचन विद्वांसः व्यक्तित्वस्य निर्धारणे जैविकं (Biological) आधारं प्रमुखं मन्यन्ते, केचन तु पर्यावरणस्य आधारस्य महत्त्वं दत्तवन्तः, परन्तु एतयोः निर्धारकयोः व्यक्तित्वस्य विकासे प्रभावः अस्ति अतः एतयोः निर्धारकयोः अध्ययनं 1. जैविकं 2. पर्यावरणीयं आवश्यकम्
1. जैविक निर्धारक (Biological Determinants)
मनोवैज्ञानिकाः व्यक्तित्वं प्रभावितं कुर्वन्तः निम्नलिखितचत्वारः जैविकनिर्धारकाः प्रमुखाः इति मन्यन्ते
1. आनुवंशिकता (आनुवंशिकता)
2. शारीरिक संविधान एवं स्वास्थ्य (Physique and Health)
3. अन्तःस्रावी ग्रन्थि (Endocrine Glands)
4. शरीररसायनविज्ञानम् (Body Chemistry)
1. आनुवंशिकता (आनुवंशिकता)
व्यक्तित्वे केचन गुणाः आनुवंशिकाः वा आनुवंशिकाः वा भवन्ति। शरीरस्य वर्णः, रूपः, शरीरस्य बनावटः गुणैः सम्पन्नः भवितुम् अर्हति अस्य कारणं बालस्य मातापितृभ्यः प्राप्ताः पितृगुणसूत्रगुणाः । बालस्य आनुवंशिकतायां केवलं तस्य मातापितृणां योगदानं न भवति बालस्य आनुवंशिकस्य अर्धभागः मातापितृभ्यः, चतुर्थांशः पितामहपितामहीभ्यः, अष्टमांशः प्रपितामहादिभ्यः पूर्वजेभ्यः च भवति । अतः बालस्य व्यक्तित्वं पितृगुणैः प्रभावितं भवति । तस्य रूपं वा शारीरिकं संविधानं मातुः पितुः वा पितामहस्य वा पितामहस्य वा अनुरूपं भवेत् । तथा च तस्मिन् बुद्धि-मानसिक-गुणाः तस्य पूर्वजानाम् अनुसारं भवितुम् अर्हन्ति । पूर्वजानां मानसिकरोगाणां गुणाः तेषां पीढीयाः कस्मिन् अपि व्यक्तिषु दृश्यन्ते इति अनेकेषु अध्ययनेषु अवलोकितम् । एवं वयं पश्यामः यत् पितृगुणानां न्यूनाधिकं प्रभावः व्यक्तिस्य व्यक्तित्वनिर्माणे भवति ।
2. शारीरिक संविधान एवं स्वास्थ्य (Physique and Health)
भौतिकनिर्माणस्य अन्तर्गतं व्यक्तिस्य ऊर्ध्वता, बनावटः, वर्णः, केशाः, नेत्राणि, नासिकाम् इत्यादीनां गणना भवति । एते भौतिकविशेषताः एतावन्तः स्पष्टाः सन्ति यत् बहवः जनाः तेभ्यः व्यक्तिस्य अर्थं कुर्वन्ति । शारीरिकरूपेण सुस्थं सुन्दरं च व्यक्तिं दृष्ट्वा जनाः प्रभाविताः भवन्ति । तस्याः शरीरस्य आकारं प्रशंसन्ति अस्य कारणात् तस्य व्यक्तिस्य मानसिकपक्षे प्रशंसायाः प्रभावः तादृशः भवति यत् सः आत्मानं अन्येभ्यः श्रेष्ठं मन्यते, तस्मिन् च आत्मविश्वासस्य, आत्मनिर्भरतायाः च भावः उत्पद्यते ।
व्यक्तिस्य समुचितशारीरिकनिर्माणस्य अभावात् शारीरिकविकारस्य च कारणेन हीनता उत्पद्यते । सः स्वं नष्टं हीनं च मन्यते तथा च आत्मविश्वासस्य अभावः अपि भवेत्, सः स्वकार्यस्य सफलतायाः विषये सर्वदा आशङ्कितः भवति तथा च अभावस्य पूरणार्थं असामाजिकव्यवहारं स्वीकुर्वति। व्यक्तित्वविकासे अपि स्वास्थ्यस्य प्रभावः भवति । यः व्यक्तिः शारीरिकरूपेण सुस्थः अस्ति सः उत्तमं सामाजिकं जीवनं यापयति, समाजिकतायाः विकासं च करोति । स्वस्थः व्यक्तिः स्वकार्यं समये सफलतया सम्पन्नं कृत्वा स्वस्य उद्देश्यं साधयति । प्रत्युत अस्वस्थस्य व्यक्तित्वं अपूर्णं तिष्ठति । व्याधिकारणात् सः कार्याणि समये सम्पन्नं कर्तुं न शक्नोति, यस्मात् कारणात् सः समये एव लक्ष्यं प्राप्तुं न शक्नोति । तस्य कार्ये रुचिः अपि न्यूना भवति अस्वस्थः व्यक्तिः अन्येषां प्रभावं अपि कर्तुं न शक्नोति एवं प्रकारेण शारीरिकसंविधानस्य स्वास्थ्यस्य च व्यक्तित्वे महत् प्रभावः भवति ।
3. अन्तःस्रावी ग्रन्थिः व्यक्तित्वं च (Endocrine Glands)
2. पिनियल ग्रन्थि (Pineal Gland)
3. पित्तग्रन्थि (Thyroid Gland)
5. थाइमस ग्रन्थि (Parathyroid Gland)
4. थाइमस ग्रन्थि (Thymus Gland)
6. अधिवृक्क ग्रन्थि (Adrenal Gland)
7. अग्नाशय ग्रन्थि (Pancreas Gland)
8. जननांगग्रन्थि (Gonad Gland)
एतेषां ग्रन्थिनां स्रावः व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य विकासं कथं प्रभावितं करोति इति संक्षेपेण अग्रे वर्णितं भवति।
1. पीयूष ग्रन्थि (Pituitary Gland)
एषा ग्रन्थिः गुरुग्रन्थिः अपि कथ्यते । अस्मिन् पिटुइट्रिन् इति हार्मोनाः निर्मान्ति एते हार्मोनाः शरीरस्य अन्यग्रन्थिषु हार्मोनं नियन्त्रयन्ति । एतेषां हार्मोनानाम् मुख्याः हार्मोनाः सोमाटोट्रोपिक् भवन्ति अस्य हार्मोनस्य शारीरिकविकासे महत् प्रभावः भवति । वृद्धिकाले यदा अस्याः ग्रन्थिः क्रिया तीव्रा भवति तदा तस्य अस्थि, स्नायुः, दीर्घता च शीघ्रं वर्धन्ते । यदि एषः हार्मोनः सामान्यतः अधिकं स्रावः भवति तर्हि व्यक्तिस्य दीर्घता असामान्यः विशालः वा भवति । अस्य दीर्घता ७ तः ९ पादपर्यन्तं वर्धते व्यक्तिस्य विकासकाले सामान्यापेक्षया न्यूनस्रावस्य कारणेन व्यक्तिः वामनः एव तिष्ठति, यद्यपि तस्य बुद्धिः सामान्यस्तरस्य एव तिष्ठति, परन्तु शारीरिकनिर्माणं आकर्षकं न भवति पिट्यूटरी ग्रन्थिः द्वौ भागौ स्तः - पूर्वभागः पश्चात् च । पश्चभागः रक्तचापं, वृक्कस्य कार्यं, मेदःचयापचयं च नियन्त्रयति । यदा तु अग्रमस्तिष्कं उपर्युक्तं शारीरिकविकासं नियन्त्रयति
2. पिनियल ग्रन्थि (Pineal Gland)
एषा ग्रन्थिः मस्तिष्के स्थिता भवति रहस्यमयग्रन्थिः अस्ति पुरा आत्मा देहयोः सेतुः इति मन्यते स्म । अस्य कार्याणि स्रावाः च अद्यापि रहस्यपूर्णाः सन्ति तथापि शारीरिकवृद्धौ यौवनं च स्थापयितुं साहाय्यं करोति इति अनुमानं भवति ।
4. Parathyroid gland (Parathyroid Gland)
एताः ग्रन्थिः कण्ठग्रन्थिः समीपे एव भवन्ति । ग्रन्थिस्रावः शरीरं दृढं करोति यदि उपगुलाग्रन्थिः विच्छिन्नः भवति अथवा ग्रन्थिषु अस्वस्थता भवति तर्हि तेषां स्रावस्य अभावात् समग्रशरीरस्य अनुपातः नश्यति, शरीरे ऐंठनम्, संकोचनं च भवति, येन मनुष्यस्य मृत्युः भवति
5. थाइमस ग्रन्थि (Thymus Gland)
एषा ग्रन्थिः वक्षःस्थलस्य अग्रभागस्य गुहायां भवति तस्य कार्यस्य स्रावस्य च विषये निश्चिता सूचना नास्ति तथापि यौवने एतत् लिंगग्रन्थिं नियन्त्रयति इति मन्यते, तदनन्तरं एषा ग्रन्थिः संकुचति, लघु भूत्वा तस्याः कार्यं स्थगयति
6. अधिवृक्कग्रन्थिः (Adrenal Gland)
एषा ग्रन्थिः Adrenal इति हार्मोनं स्रावयति । यस्य व्यक्तित्वे महत् प्रभावः भवति मध्यममात्रायां स्त्रीपुरुषयोः सामान्यगुणान् निर्वाहयति । अतिस्रावः सति स्त्रियः पुरुषत्वं वर्धयति स्त्रियाः अधिवृक्कहार्मोनस्य परिमाणस्य वृद्ध्या स्त्रियाः अङ्गानाम् गोलत्वं समाप्तं भवति, स्वरः अपि गुरुः भवति । आक्षेपसमये जीवस्य बलानि संगठयति तस्य अतिशयेन हृदयस्य धड़कनं द्रुततरं भवति रक्तचापः वर्धते, स्वेदः भवति, नेत्रयोः पुतलीः विस्तारिताः भवन्ति । एडिसनरोगः अधिवृक्कस्य अभावे भवति, यस्य कारणेन शरीरे दुर्बलता, विकारः च वर्धते, चयापचयस्य [(Metabolism) मन्दतां गच्छति, शीतं तापं च सहितुं क्षमता अपि न्यूनीभवति, चिड़चिडापनं च वर्धते
7. अग्नाशयग्रन्थिः (Pancreas Gland)
एषा ग्रन्थिः अग्नाशयस्य रसं स्रावयति यस्मिन् इन्सुलिन् इति हार्मोनः भवति । एषः हार्मोनः रक्ते शर्करां पचति यस्मात् शरीरं ऊर्जां प्राप्नोति । तस्य अभावे अभावे वा शर्करायाः पाचनं न सम्भवति, यस्मात् कारणात् मधुमेहः नाम रोगः भवति । एतेन व्यक्तिः चक्करः भवति, कार्यं कर्तुं क्षमता न्यूनीभवति स्वभावः चिड़चिडा भवति, भयस्य भावः वर्धते च
8. जननाङ्गग्रन्थिः (Gonad Gland)
जननाङ्गग्रन्थिनां स्रावस्य अपि व्यक्तिस्य उपरि विशेषः प्रभावः भवति । इयं ग्रन्थिः यौनरुचिविकासे सहायका भवति, एताः ग्रन्थिः किशोरावस्थायां विशेषतया सक्रियताम् अवाप्नुवन्ति, अतः अस्मिन् वयसि स्त्रियाः पुरुषाणां च यौनचिह्नानि प्रादुर्भवितुं आरभन्ते पुरुषेषु दाढ्यं, श्मश्रुः, कर्कशः स्वरः इत्यादयः पुल्लिङ्गि-यौन-लक्षणाः भवन्ति । एते परिवर्तनाः टेस्टोस्टेरोन् हार्मोनस्य स्रावस्य कारणेन भवन्ति । तथा च स्तनग्रन्थिआदीनां स्त्री-अनुकूल-लक्षणानाम् विकासः एस्ट्रोजन-हार्मोनस्य स्रावस्य कारणेन भवति ।
4. शरीररसायनविज्ञानम् (Body Chemistry)
अन्तःस्रावीग्रन्थिनां शरीररचनाशास्त्रस्य च अतिरिक्तं व्यक्तित्वस्य जैविककारकेषु भौतिकरसायनशास्त्रस्य उल्लेखः अपि आवश्यकः भवति । प्राचीनकालात् मनुष्यस्य स्वरूपस्य कारणं तस्य शरीरस्य रसायनिकतत्त्वानि अपि मन्यन्ते । ख्रीष्टात् पूर्वं प्रायः ४०० वर्षाणि पूर्वं ग्रीसदेशस्य प्रसिद्धः वैद्यः विचारकः च हिप्पोक्रेटिस् शरीरे दृश्यमानानां रसायनानां आधारेण व्यक्तिस्य स्वभावं सूत्रितवान् प्रायः एषः प्रकारः आयुर्वेदेऽपि वर्णितः अस्ति एते शरीररसायनाः चतुर्विधाः भवन्ति 1. रक्तं, 2. पित्तं, 3. कफं च 4. तित्लिद्रव्यं च रक्तातिरिक्तेन आशावादी उत्साही च भवति (मिधानपदम्) । पित्ताधिकाः जनाः क्रुद्धाः वा क्रुद्धाः (Choleric) स्वभावाः भवन्ति । कफस्य श्लेष्मप्रधानं यस्य सः शान्तः आलस्यं च भवति । तादृशः कफात्मकः (Phelgmatic) प्रकृतेः उच्यते । प्लीहास्य कृष्णपित्तस्य वा प्रधानता एतादृशाः जनाः विषादिताः (Melancholi) एतेषां आधारेण हिप्पोक्रेटिस् इत्यनेन व्यक्तित्वस्य प्रकाराः वर्णिताः ।
उपर्युक्तानां जैविककारकाणां अतिरिक्तं अन्ये केचन जैविककारकाः सन्ति ये व्यक्तित्वं प्रभावितयन्ति, एते कारकाः सन्ति बुद्धिः (बुद्धिः), वर्णः (रङ्गः), लिङ्गः (लिंग) ।
2. पर्यावरण निर्धारक (Environmental Determinants)
अस्मिन्-
1. प्राकृतिक निर्धारक (Natural Determinants)
3. सांस्कृतिक निर्धारक (Cultural Determinants)
1. प्राकृतिकनिर्धारकाः (Natural Determinants) - मनुष्यः प्राकृतिकपर्यावरणे एव निवसति, अतः तस्य जीवनं व्यक्तित्वं च भौगोलिकस्थित्या जलवायुना च प्रभावितं भवति। भौगोलिकस्थितयः जलवायुः च तस्य स्वास्थ्ये, शरीरस्य रचनायां, मानसिकस्थितौ च प्रभावं कुर्वन्ति । यथा शीतलजलवायुषु निवसन्तः जनाः गोरावर्णाः भवन्ति यदा तु उष्णजलवायुक्षेत्रेषु निवसन्तः जनाः कृष्णवर्णाः भवन्ति । भौगोलिकस्थितीनां प्रभावः भौतिकसंविधाने अपि भवति यथा पर्वतीयजनानाम् भौतिकसंविधानम् । यत्र भूकम्पाः प्राकृतिकाः आपदाः वा अधिकाः भवन्ति तत्र तत्रत्यानां जनानां सुरक्षाभावना न्यूना भवति । यदि कस्यचित् व्यक्तिस्य भौगोलिकस्थितिः जलवायुः वा परिवर्तते तर्हि तस्य व्यक्तित्वे अपि परिवर्तनं भवति । यथा - यदि उष्णप्रदेशेषु निवसन्तः जनाः शीतप्रदेशेषु स्थापिताः भवन्ति तर्हि तेषां कार्यक्षमता न्यूनीभवति, तेषां स्वास्थ्यं च प्रतिकूलरूपेण प्रभावितं भवितुम् अर्हति तथा शीतप्रदेशे निवसन्तः जनाः यदि उष्णप्रदेशे स्थापिताः भवन्ति तर्हि तेषु अपि तथैव प्रभावः भवति ।
2. सामाजिक निर्धारक (Social Determinants) जन्मतः मृत्युपर्यन्तं सः समाजे वसति अतः समाजस्य, समाजस्य संरचनायाः, समाजस्य जनानां च तस्मिन् बहु प्रभावः भवति । परिवारजनात् आरभ्य समाजस्य सदस्यान् यावत् वयं व्याख्यातुं गच्छामः यत् एतत् व्यक्तिस्य व्यक्तित्वं कथं प्रभावितं करोति।
(A) परिवारस्य वा गृहस्य वा प्रभावः (परिवारस्य वा गृहस्य वा प्रभावः)
(1) मातापितृका प्रभाव (मातापितृका प्रभाव)
सर्वेषां मनोवैज्ञानिकानां मतं यत् गृहस्य वातावरणस्य व्यक्तित्वस्य विकासे प्रमुखः प्रभावः भवति। बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासे अपि परिवारस्य सदस्यानां प्रभावः भवति । मानवस्य व्यक्तित्वविकासः जन्मतः एव आरभ्यते । तस्य कुटुम्बं जन्मसमये मातुः कृते एव सीमितम् अस्ति तस्य सर्वाणि आवश्यकतानि मातुः उपरि आश्रित्य भवितव्यम् अस्ति। अतः बालस्य वा बालस्य वा व्यक्तित्वस्य सम्यक् विकासः भवति यदि माता बुद्धिमान् सुव्यवहारयुक्ता च बालस्य सम्यक् परिचर्या च करोति । शिवाजी, महाराणा प्रताप इत्यादीनां महापुरुषाणां व्यक्तित्वविकासस्य श्रेयः तेषां मातृभ्यः गच्छति। मातापितृभिः आवश्यकतानां सम्यक् पूर्तये बालकः आशावादी, कर्मठः, परोपकारी च भवति, परन्तु मातापितृभिः आवश्यकताः सम्यक् न पूरयितुं पर्याप्तं स्नेहं न दत्तस्य कारणात् बालकः कार्यहीनः निराशावादी च भवति । बाल्ये तिरस्कृतः सन् सः हीनता, असुरक्षा च पीडितः अस्ति, आत्मविश्वासस्य अभावः च अस्ति । पश्चात् सः स्वार्थी भवति सः स्वस्य लघु आवश्यकतानां पूर्तये अपि अन्येषां पश्यन् एव तिष्ठति। फलतः तस्य व्यक्तित्वं सम्यक् दिशि न विकसितं भवति ।
मातापितृप्रेमस्य अभावस्य प्रभावः सर्वेषु बालकेषु समानः भवति यतोहि अस्मिन् बालस्य सहजस्वभावस्य प्रवृत्तीनां च महत्त्वम् अस्ति। मातापितृप्रेमस्य, दण्डस्य च अवहेलना एकं बालकं वशीभूतं कर्तुं शक्नोति परन्तु अन्यः बालकः आधिपत्यं, अवज्ञां च कर्तुं शक्नोति । आल्पोर्ट् इत्यस्य मते "यः अग्निः घृतं द्रवयति सः एव अण्डानि कठिनं करोति" इति । मातापितृभिः बालकस्य ताडनं, अदत्तकग्रहणं च तस्य व्यक्तित्वं अपि प्रभावितं करोति ।
(2) अन्यपरिवार सदस्यों का प्रभाव गृहे निवसन्तः पितामहः, पितृपितामहः, मामा-मातुलः, मातुलः, अग्रजः भगिन्यः वा अन्ये केचन बन्धुजनाः ये तस्य कुटुम्बे निवसन्ति, तेषां प्रभावः बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासे भवति बालकः तेषां व्यवहारं अवलोकयति, शिक्षते च कालान्तरे एषः व्यवहारः तस्य व्यक्तित्वस्य भागः भवति । कुटुम्बे वृद्धाः बालस्य पुरतः आदर्शाः इव भवन्ति, बालकः तेषां सदृशः भवितुम् इच्छति तथा च सः परिचयप्रक्रियाम् अङ्गीकुर्वति। यदि बालकः एव कुटुम्बे एकमात्रः बालकः अस्ति तर्हि सः कुटुम्बे आवश्यकात् अधिकं लाडितः भवति, फलतः सः हठिः, दुष्टः च भवति । दुष्टत्वं बालस्य कृते आवश्यकः गुणः भवति पश्चात् सः साहसी साहसी च भवति परन्तु आवश्यकात् अधिकं दुष्टः भूत्वा सः नियन्त्रणस्य सीमां भङ्ग्य असामाजिकव्यवहारं ज्ञातुं रुचिं लभते। अतः तस्य व्यक्तित्वविकासः सम्यक् न भवति । यदि कुटुम्बं विशालं भवति, संयुक्तकुटुम्बं भवति, तस्य सदस्यानां व्यवहारे समायोजनं नास्ति, गृहे विसंगतिः भवति, तर्हि बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासं प्रभावितं करिष्यति, बालस्य समायोजनं च गन्तुं शक्नोति अवरी ।
यदि परिवारस्य सदस्येषु अपराधप्रवृत्तयः सन्ति तर्हि तस्य प्रभावः बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासः अपि भवति तथा च अपराधिकप्रवृत्तयः बालके अपि जायन्ते पश्चात् सः बालकः सामाजिकापराधं कर्तुं आरभते। तथैव भग्नपरिवारः (Broken Family) अपि किशोर-अपराधस्य मुख्यकारणम् अस्ति ।
( 3 ) जन्मक्रमस्य प्रभावः (जन्मक्रमस्य प्रभावः) - सामान्यतया स्पष्टं भवति यत् कुलस्य भिन्नक्रमस्य बालकानां कनिष्ठस्य, ज्येष्ठस्य वा कनिष्ठस्य वा इत्यादिषु समानः व्यवहारः भवति न कृतम् प्रसिद्धस्य मनोवैज्ञानिकस्य आल्फ्रेड् एड्लरस्य मते परिवारे बालस्य जन्मक्रमस्य तस्य व्यक्तित्वे, तस्य शारीरिकदशायां, तस्य कार्यशैल्यां च महत् प्रभावः भवति । कनिष्ठः बालकः सर्वैः लाडितः भवति अतः सः अन्येषां उपरि अत्यन्तं आश्रितः भवति ज्येष्ठः बालकः आत्मनिर्भरः निर्दयी च भवति, यतः कतिपयदिनानि एकान्ते स्थित्वा न कश्चित् तस्य वस्तूनाम् भागं भागं गृह्णाति न च कोऽपि तस्य अधिकारं हरति, परन्तु द्वितीयस्य बालकस्य जन्मनः पूर्वं तस्य उपरि महत् प्रभावः भवति बालस्य मनः।यतो हि तस्य एकाधिकारं हरति कदाचित् उपेक्षितुं आरभते अतः सः बालकस्य प्रति ईर्ष्यालुः भूत्वा स्वस्य अधिकारं स्थापयितुं प्रयतते एड्लरस्य कथने बहु सत्यं वर्तते यत् व्यक्तिः परिवारे एव स्वजीवनशैलीं निर्धारयति, परन्तु बाल्यकालस्य एषा शैली जीवनपर्यन्तं अपरिवर्तिता एव तिष्ठति इति विश्वासयितुं निश्चितं प्रमाणं नास्ति
(B) विद्यालयस्य प्रभावः ( विद्यालयस्य प्रभावः ) विद्यालयः, विद्यालये अध्ययनं, विद्यालयस्य शिक्षकः, बालस्य सहपाठी तथा च विद्यालयस्य भौगोलिकं स्थानस्य बालस्य व्यक्तित्वविकासे महत् प्रभावः भवति। तदनन्तरं एते कारकाः संक्षेपेण वर्ण्यन्ते ।
(1) शिक्षा का प्रभाव अनेकविद्यालयेषु धर्मवादः कट्टरधर्मः पाठ्यते, यस्य कारणेन बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासेन संकीर्णता, कश्चन धर्मः च भवति तेन बालः अन्यधर्मेषु मत्सर्या द्वेषी च भवति । अनेकेषु आङ्ग्लभाषाविद्यालयेषु बालकः मातृभाषां वा अन्यभाषां वा वक्तुं न अर्हति, परन्तु केवलं आङ्ग्लभाषां वक्तुं बाध्यः भवति, एतादृशे परिस्थितौ बालस्य उपरि मानसिकदबावः वर्धते तथा च तस्मिन् कुण्ठा कुण्ठा च उत्पद्यते, यस्मात् कारणात् which पश्चात् बालस्य व्यक्तित्वविकासे समायोजने च बाधा भवति ।
अनेकेषु विद्यालयेषु सन्तुलितशिक्षा न दीयते। अद्यतनशिक्षाव्यवस्थायां एषः एव बृहत्तमः दोषः बालस्य मानसिकं शारीरिकं च विकासं प्रति सम्यक् ध्यानं न दीयते, अपितु तस्य पाठ्यक्रमे वर्धनीयानां पुस्तकानां संख्यायां ध्यानं दीयते बालस्य पुटस्य भारः, गृहकार्यस्य ताडनं बालस्य सर्वतोमुखविकासे बाधकं भवति। तथा च तस्य सन्तुलितव्यक्तित्वविकासाय सर्वतोमुखविकासाय मूल्यविकासाय च विद्यालये सन्तुलितनैतिकशिक्षा दातव्या। प्रयोगाधारितशिक्षा, मूल्याधारितशिक्षा, धार्मिकशिक्षा, शारीरिकविकासशिक्षा च बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासे अपि अतीव सहायकं भवति ।
(2) अध्यापक प्रभाव (शिक्षकाणां प्रभाव) यथा बालकः कुटुम्बे मातुः पित्रा वा सह परिचयं करोति, तथैव विद्यालये आचार्यैः सह स्वस्य परिचयं करोति । यदि आचार्यस्य व्यक्तित्वं प्रभावशालिनी भवति तर्हि तस्य बालस्य व्यक्तित्वविकासे अनुकूलः प्रभावः भवति । कदाचित् बालकः आचार्याणां नकारात्मकगुणान् शिक्षते। शिक्षकाणां कृते बालकानां कृते बीडी, सिगरेट् याच्य तेषां सान्निध्ये उपयोगः करणं भयङ्करं भवति यतोहि तस्य परिचयं कृत्वा बालकः बीडी, सिगरेट् धूमपानं शिक्षते। यदि शिक्षकेषु सद्गुणाः सन्ति तर्हि बालकः अपि तान् गुणान् आत्मसातयति, फलतः ते गुणाः बालस्य व्यक्तित्वविकासे योजिताः भवन्ति संक्षेपेण आचार्यस्य व्यक्तित्वस्य सर्वेऽपि गुणदोषाः, ये प्रायः बालस्य प्रति व्यवहारे दृश्यन्ते, तेषां प्रभावः बालस्य व्यक्तित्वविकासे शुभं वा दुष्टं वा भवति ।
( 3 ) समवयस्कानाम् प्रभावः विद्यालये सर्वविधसमवयस्कैः सह तस्य आलम्बनं कर्तव्यम् अस्ति अनेकाः सहपाठिनः तस्मात् वयसः भिन्नाः सन्ति, बहवः स्नेहिणः बहवः च ईर्ष्यालुः छात्राः अपि तस्य समीपे सन्ति । एतेषां सर्वेषां सहचरानाम् सह बालकः स्वस्य विद्यालयस्य दिनचर्याम् यापयति। कनिष्ठवयसः वा कनिष्ठवर्गस्य वा छात्रः ज्येष्ठेन छात्रेण दमितः भवति एतत् दबावः आदर्शसूचकः अपि च भयसूचकः भवितुम् अर्हति । अतः एतेषां कारकानाम् प्रभावः बालस्य व्यक्तित्वे भवति । बहुवारं बालकः अशिष्टबालानां व्यवहारं ज्ञायते, यस्मिन् दुर्व्यवहारः, विद्यालयात् पलायनं, शिक्षकैः मातापितृभिः सह दुर्व्यवहारः च अन्तर्भवति, येन तस्य व्यक्तित्वस्य विकासः प्रभावितः भवति बालस्य व्यक्तित्वे सहपाठिनां बृहत्तमः प्रभावः क्रीडासमूहस्य प्रभावरूपेण भवति । ये छात्राः विद्यालये एकत्र क्रीडन्ति वा स्पर्धां कुर्वन्ति वा ते स्वकीयं दलं निर्मान्ति, दलस्य नेतृत्वाय एकं नेतारं च निर्वाचयन्ति । एवं छात्रदलः भिन्नभिन्नक्रियाकलापानाम् संचालनार्थं भिन्नभिन्नरूपेण कार्यं करोति, यत् तस्य व्यक्तित्वविकासे सहायकं भवति । सहपाठिभिः सह स्पर्धां, प्रतिद्वन्द्वं च स्थापयित्वा बालकः परिश्रमं करोति, यत् तस्य व्यक्तित्वविकासे सहायकं भवति ।
( 4 ) विद्यालय का भौगोलिक स्थान (विद्यालय की भौगोलिक स्थिति ) - विद्यालय का भौगोलिक स्थिति कैसे है? बालस्य व्यक्तित्वविकासं अपि प्रभावितं करोति । विद्यालयः कुत्र अस्ति, विद्यालयभवनस्य स्थितिः का अस्ति ? बालस्य व्यक्तित्वविकासं अपि प्रभावितं करोति । यदि विद्यालयः प्रदूषणप्रवणस्थाने स्थितः अस्ति, यत्र वायुप्रदूषणं ध्वनिप्रदूषणं च भवति तर्हि एतादृशे विद्यालये अध्ययनं कुर्वतां बालकानां स्वास्थ्यं प्रतिकूलरूपेण प्रभावितं भवितुम् अर्हति। यदि विद्यालयः एतादृशे स्थानीये स्थितः अस्ति यत्र मद्यपानकर्तारः, द्यूतकर्तारः, वेश्याः, चोराः इत्यादयः सामाजिकदोषाः निवसन्ति तर्हि तादृशक्षेत्रस्य विद्यालयेषु अध्ययनं कुर्वतां छात्राणां व्यक्तित्वविकासः दुर्घटितः भविष्यति। अस्मिन् बालकः असामाजिकव्यवहारं शिक्षितुं शक्नोति
यदि विद्यालयभवनं स्वच्छं नास्ति तथा च जर्जर-जर्जर-स्थितौ अस्ति तर्हि तस्मिन् स्थाने अध्ययनं कुर्वतां बालकानां व्यक्तित्वस्य विकासे दुष्प्रभावः भवति। तेषां मनसि भवनस्य पतनस्य भयं सर्वदा भवति तथा च तेषु अन्ये रोगाः अपि उत्पद्यन्ते ये तेषां व्यक्तित्वविकासे बाधां जनयन्ति।
(ग) समाज का प्रभाव अतः व्यक्तित्वविकासे समाजस्य प्रभावः स्वाभाविकः । समाजस्य परम्पराः, रीतिरिवाजाः, सामाजिकनियमानां व्यापकः प्रभावः व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य विकासे भवति । व्यक्तिः समाजस्य जनानां व्यवहारं, प्रतिमानं च स्वीकुर्वति जाति-जाति-व्यापारानुसारं समाजे प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य स्थितिः भिन्ना भवति । परिवारस्य सामाजिकस्थितिः अपि बालकानां व्यक्तित्वं प्रभावितं करोति । ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आदि जाति भेद तथा जाति भेद अर्थात् विभिन्न जाति के सामाजिक स्थिति भिन्न है | केचन जनाः जातिव्यवस्थायाः, पुरदःव्यवस्थायाः, बालविवाहस्य पक्षे सन्ति, केचन तस्य विरुद्धाः सन्ति । केचन जनाः समाजस्य प्रत्येकं नियमं भङ्गयितुं सज्जाः इव दृश्यन्ते, केचन जनाः तु तान् कठोररूपेण अनुसरणं कुर्वन्ति इव दृश्यन्ते। उच्चजातीयबालेषु आर्यभावः, निम्नजातीयबालेषु च हीनतायाः भावः दृश्यते । उच्चकुटुम्बानां बालकानां व्यक्तित्वं नियन्त्रितं दृश्यते, परन्तु अस्य ठोसमनोवैज्ञानिकं प्रमाणं नास्ति । समाजसुधारकाः, समाजसेवकाः, असामाजिकजनाः च बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासे प्रभावं कुर्वन्ति । समाजसुधारकर्तारः समाजसेवकाः समाजसेवकाः च समाजस्य हिताय समाजस्य उत्थानार्थं च कार्यं कुर्वन्ति तथा च तेषां प्रभावः बालकानां व्यक्तित्वविकासे भवति। तथैव असामाजिककार्यं सामाजिककण्टकं च ये कुर्वन्ति तेषां व्यक्तित्वविकासे अपि प्रभावः भवति । असामाजिकजनाः अथवा सामाजिककण्टकः, जेबचोरी, चोरी, मद्यपान, वेश्यावृत्तिः इत्यादीनि असामाजिककार्याणि कुर्वन्ति तथा च एतेषां प्रभावः बालानाम् व्यक्तित्वविकासे भवति। समाजसेवकाः वृद्धाः, निर्धनाः, निर्धनाः इत्यादीनां समाजस्य विभिन्नानां जनानां सेवां कुर्वन्ति, समाजस्य उन्नतिं कर्तुं प्रयतन्ते च। तेषां परोपकारी सेवाभावनानां प्रभावः अन्येषां व्यक्तिविकासे अपि भवति । अन्ये जनाः अपि परोपकारीभावनाः स्वीकृत्य स्वस्य व्यक्तित्वस्य सकारात्मकं विकासं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
(3) सांस्कृतिकनिर्धारकाः (Cultural Determinantes ) - व्यक्तिस्य व्यक्तित्वस्य विकासे संस्कृतिस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति। संस्कृतिनुसारं व्यक्तिस्य व्यक्तित्वम् जन्मकालात् एव बालस्य पालनपोषणं सामाजिकीकरणं च तस्य सांस्कृतिकपरम्परानुसारं भवति । प्रत्येकं संस्कृतिः बालस्य सामाजिकीकरणस्य पद्धतिः भवति यतोहि एतेन पद्धत्या संस्कृतिः स्वस्य रक्षणं करोति। संस्कृतिः व्यक्तित्वं च परस्परं पूरकं भवति अद्यतनस्य अधिकांशस्य मनोवैज्ञानिकस्य मतं यत् संस्कृतिः व्यक्तित्वं च द्वौ भिन्नौ न, अपितु एकस्यैव वस्तुनः पक्षद्वयम् । यस्मिन् संस्कृतौ बालः पालितः भवति, तस्याः संस्कृतिगुणाः तस्य व्यक्तित्वे आगच्छन्ति। MacIver and Page (Mac. Iver and Page) इत्यस्य वचनेषु "संस्कृतिः अस्माकं जीवन-चिन्तन-विधिषु, दैनन्दिन-क्रियासु, कलायां, साहित्ये, धर्मे, मनोरञ्जने, आनन्दे च अस्माकं स्वभावस्य अभिव्यक्तिः अस्ति।" ." एवं संस्कृतिः कार्यशैल्याः, मूल्यानां, भावनात्मकानां आसक्तिनां, बौद्धिकप्रेरणायाः च क्षेत्रम् अस्ति । एतेषां गुणानाम् आधारेण एकस्याः संस्कृतिः अन्यस्मात् संस्कृतिः भिन्ना भवति । भिन्न-भिन्न-संस्कृतीनां मूल्यानि भिन्नानि सन्ति
यथा - भारतीयजनाः प्राचीनकाले पुण्यशीलाः आध्यात्मिकाः च आसन् आधुनिकभारतयः तावत् आध्यात्मिकाः धार्मिकाः च न सन्ति अद्यापि तेषां आध्यात्मिकधार्मिकमूल्यानां उच्चस्तरः अस्ति । अस्माकं संस्कृतिप्रभावात् एतत् । पाश्चात्यजनानाम् कृते भौतिकमानसिकमूल्यानि उच्चानि सन्ति तथा च विभिन्नसंस्कृतीनां समाजेषु जीवनपद्धतिषु, रीतिरिवाजेषु, धर्मेषु, कलासु, मूल्येषु, परम्परासु च भेदाः दृश्यन्ते । केषुचित् संस्कृतिषु जातिषु मनुष्याः वधं पापं मन्यन्ते, अपरपक्षे नागासंस्कृतौ ये जनाः पुरुषशिरः छित्त्वा आनयन्ति तेषां प्रति महत् आदरः भवति । पुरुषशिरः यथा यथा अधिकं मुण्डनं करोति सः समाजे तस्य प्रतिष्ठा वर्धते तथा च स्त्रियाः विवाहप्रस्तावाः अधिकाः आगच्छन्ति। यत्र अन्यसंस्कृतौ समाजस्य जनाः स्वपुत्रीं वधकेन सह विवाहं कर्तुम् न इच्छन्ति। भारतीयसंस्कृतेः केषुचित् कुटुम्बेषु तलाकः उत्तमः न मन्यते, परन्तु केषुचित् जनजातेषु स्त्रियाः यावन्तः तलाकाः प्राप्यन्ते तावत् तस्याः प्रतिष्ठा वर्धते । पाश्चात्यदेशेषु तलाकः दुष्टः न मन्यते केषुचित् समाजेषु कुमारी कन्या गर्भधारणे कश्चित् तस्याः विवाहं न करोति, किन्तु केषुचित् जनजातेषु विवाहात् पूर्वं प्रजननं कन्यायाः विवाहे सहायकं भवति । एतादृशाः सांस्कृतिकाः भेदाः बालस्य व्यक्तित्वस्य विकासं प्रभावितं कुर्वन्ति । यस्मिन् संस्कृतौ बालस्य विकासः भवति, तस्य परिवेशस्य, तस्याः संस्कृतिस्य आहार-अभ्यासः, जीवनशैली, रीति-रिवाजः, धर्मः, परम्परा, विवाहः, सामाजिक-समारोहः, सामाजिक-संस्थाः इत्यादयः प्रभावं कुर्वन्ति । जनजातीनां संस्कृतिषु अपि महत् भेदाः सन्ति । यथा नागाजनाः शिरः चॉपराः (Head Choppers ) तथा भीलाः योद्धाः सन्ति तथा च संथालाः सरलाः सन्ति एवं प्रकारेण सामाजिकसंरचना, सामाजिकपरिस्थितयः, सामाजिककार्यं, सांस्कृतिकवातावरणे नियमविनियमाः च मनुष्यस्य व्यक्तित्वं प्रभावितयन्ति ।
सारांशः
3. श्रेणीबद्धपरिभाषा
अधुना भवन्तः अपि ज्ञातवन्तः यत् व्यक्तित्वं प्रभावितं कुर्वन्तः केचन विशेषाः कारकाः सन्ति, ये व्यक्तित्वस्य निर्धारकाः इति उच्यन्ते । एतेषां कारकानाम् प्रभावेण व्यक्तित्वस्य विकासः भवति । व्यक्तित्वस्य विकासः जैविक-पर्यावरण-निर्धारकयोः प्रभावः भवति । जैविकनिर्धारकाणां मध्ये मुख्यः निर्धारकः अस्ति –.
1. आनुवंशिकता
2. स्रावग्रन्थिः
3. शरीरसंविधानं, स्वास्थ्यं च
4. भौतिकरसायनशास्त्रम्
पर्यावरणस्य त्रयः अपि कारकाः सन्ति, यथा –
1. प्राकृतिकनिर्धारकः
2. सामाजिकनिर्धारकः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यावहारिकं मनोविज्ञानम्
२५ जुलाई
२५ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकषष्ठं (२०६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकसप्तमदिनं (२०७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अपभ्रंशः
अपभ्रंशः (प्राकृतम्: अवहन्स; அவப்பிரஞ்சனம், अवप्पिरञ्चऩम्) इति पदं वैयाकरणाः आधुनिकभाषानां उदयात् पूर्वं उत्तरभारते भाष्यमाणानां भाषाणां सन्दर्भार्थं पतञ्जलितः प्रयुक्तं पदम् अस्ति । भारतीयाध्ययनेसु उत्तरार्ध-मध्य प्रारम्भिक-आधुनिकहिन्द-आर्यभाषयोः च मध्ये परिस्थानं निर्मायमाणानाम् उपभाषाणां कृते छत्रपदरूपेण अस्य प्रयोगः भवति, यत् ६-१३ शताब्दयोः मध्ये व्याप्तम् अस्ति । परन्तु एताः अपभ्रंशाः परम्परागतरूपेण मध्यहिन्द-आर्यकालस्य अन्तर्भूताः सन्ति । संस्कृते अपभ्रंशस्य शाब्दिक अर्थः "भ्रष्टः" अथवा "अव्याकरणिकभाषा" इति भवति, या संस्कृतव्याकरणस्य मानदण्डात् विचलति ।
अपभ्रंशसाहित्यं १२ तः १६ शताब्द्याः यावत् उत्तरभारतस्य इतिहासस्य बहुमूल्यं स्रोतः अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
राजधर्मः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सामाजिकगुणाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अलिगढमण्डलम्
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति अलिगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अलिगढनगरम् ।
प्रेक्षणीयस्थानानि
१अलिगड विश्वविद्यालयम्
सांस्कृतिकम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
अणुभाष्यम्
अस्य ग्रन्थस्य रचयिता मध्वाचार्यः भवति। अणुभाष्यम् ३२ श्लोकानां भाष्यार्थसङ्ग्रहः भवति। भाष्यं सर्वशास्त्रार्थम् इत्यतः सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहः भवति। ब्रह्मसूत्रभाष्यं प्रत्यहं पठनीयम् इति इच्छा अच्युतप्रेक्षकस्य आसीत्। एकवारं साधनद्वादशिदिने अस्य इच्छा न पूरिता। व्रतभङ्गः भविष्यति इति मत्वा तस्मिन् क्षणे एव आचार्यः अणुभाष्यं रचयित्वा दत्तवान् इति केचन व्याख्यानकाराः कथयन्ति। अद्यापि अस्य समग्रभाष्यस्य पारायणकर्तारः सन्ति। भाष्यं ये पाठयन्ति तेषां कृते तथैव भाष्यार्थं ये मननं कर्तुमिच्छन्ति तेषाञ्च उपयुक्तं भवति। एनं विषयं श्रीराघवेन्द्रस्य तत्वमञ्जरी स्पष्टं करोति। नारयणपण्डितस्य एकं व्याख्यान लभ्यते। अस्य पुत्रस्य वामनपण्डितस्य "आनन्दमाला" अस्य प्राचीनटीका ग्रन्थः भवति। नैकानि व्याख्यानानि लभ्यन्ते किन्तु तत्वमञ्जरी एव विस्तृतम् अध्ययनयोग्यञ्च भवतीति। अणुभाष्यं ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य अध्यायसारं श्लोकरूपेण प्रपञ्चीकृतटिका भवति। अस्यां समन्वयः, अविरोधः, साधना तथा फलम् इति अध्यायाः सन्ति। एतैः समग्रभाष्यस्यावगमनं सुकरं स्यात्। यथा श्रीकृष्णः मुखे ब्रह्मांडं दर्षियित्वा परमात्मस्वरूपं दर्शितवान् तथैव आचार्योऽपि अणुभाष्यं लिखित्वा वायुदेवस्य अवतारः इति दर्शितवान् इति सुमध्वविजये वर्णितम् अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२६ जुलाई
२६ जुलाई-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्विशताधिकसप्तमदिनं (२०७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्विशताधिकाष्टम (२०८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय १५८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:जुलाई वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके