cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कल्पशास्त्रस्य इतिहासः
कृष्णयजुर्वेदीय-श्रौतसूत्राणि
परिणामतः सूत्रमिदं ब्राह्मणानां शैल्या सम्पृक्तमिव प्रतिभाति । वैशिष्टयञ्चेदं प्राचीनतां सङ्केतयति । आपस्तम्बश्रौतं चतुर्विशति ( २४ )प्रश्नेषु विभक्तमस्ति । यस्याभ्यन्तरे कण्डिकानां सूत्राणाञ्चास्तित्वं विद्यमानमस्ति । वर्ण्यविषयाः बौधायनश्रौतस्यैव सन्ति परञ्चोप स्थापनशैली नितरां भिन्ना प्रतिभाति । अपरञ्च-कात्यायनश्रौतसूत्रमिव लघ्वक्षरसूत्रेषु विभक्तमस्ति । परञ्च सूत्राणि न तथा सुसम्बद्धानि व्यवस्थितानि च सन्ति । सूत्रेषु शैथिल्याय स्थानमस्तीति विद्वज्जनसम्मतः ।।
(४) वैखानसश्रौतसूत्रम् - इदमपि तैत्तिरीयशाखया सम्बद्ध मस्ति । अस्योपरि बौधायनश्रौतसूत्रादीनां पूर्ववणितानां त्रयाणां सूत्राणां विशेषः प्रभावो दृश्यते । कल्प सूत्रस्य द्वात्रिंशदध्यायेपु स्थितेषु एकविंशति ( २१ ) प्रश्नेषु श्रौतयागानामेव विवरणमुप लब्धमस्ति । बौधायनश्रौतसूत्रस्येवास्य ग्रन्थस्य रचना-शैली विद्यते । वाक्यानि दीर्घरूपे प्राप्नुवन्ति, येषु सूत्राणां विभाजनमसम्भवम् । तस्मात् सूत्रं सूत्रमिव न प्रतिभाति । अपि तु लम्वायमानानि गद्यानीव विद्यमानानि सन्ति । अनेनैव सम्बद्ध वैखानसधर्मसूत्रमप्यस्ति । यस्य सम्पादनमांग्लानुवादेन साकं पाश्चात्यविदुषा डॉ० कैलेण्डमहाशयेन कृतं कलिकातातः प्रकाशितम् । कृष्ण-शुक्लयजुषोः श्रौतसूत्रेभ्यो विपरीतमग्न्याधानात् प्रारब्धो भवति । तदनन्तरमग्निहोत्रहोमस्य वर्णनं विद्यते । पिण्डपितृयज्ञस्य वर्णनं वैखानसस्मार्तसूत्रे विद्यते, यतः उभयोः सूत्रयोः अपेक्षया इदमेव प्राचीनतमं स्वीक्रियते ।
(५) वाधूलश्रौतसूत्रम् - इदमपि तैत्तिरीयशाखया सम्बद्धं श्रौतसूत्रमस्ति । असे प्रकाशनम्-अनुवादेन, भाषाशास्त्रीयटिप्पणीविभूषितया भूमिकया सह डॉ० कैले महाशयेन कृतम् । अस्योपर्येका टीकाऽपि प्राप्ता भवति । विदुषां मते हस्तलेखन इतस्ततो भावात् अस्य विमर्शात्मकस्य संस्करणस्यात्यन्तमावश्यकता वरीवत्ति।
(६ ) भारद्वाजश्रौतसूत्रम् - महर्षेः भारद्वाजस्य नैकटयसम्बन्धः कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखातः परिज्ञायते । भारद्वाजशाखीयकल्पसूत्राणामनेके ग्रन्थाः समुपलब्धाः सन्ति । भारद्वाजगृह्यसूत्रस्य प्रकाशनं तु बहुकालपूर्वं हालेण्डात् अभवत् । सम्प्रति भारद्वाजसम्बद्धयोः श्रौतसूत्रयोः परिशिष्टसूत्रस्य चैषां त्रयाणां सूत्राणामेकत्र सम्पादन मांग्लानुवादेन सह डॉ० चिन्तामणिगणेशकाशीकरेण कृतं तच्च वैदिकसंशोधनमण्ड लात् भागद्वये १९६४ ईसवीये प्रकाशितमस्ति । भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य तैत्तिरीयशाखया सम्बद्धाया घटनायाः प्रमाणं तैत्तिरीयसंहिताया मन्त्राणां तस्मिन् विस्तरेणोद्धरण मस्ति । अत्र ‘इति विज्ञायते' इति सङ्केतमादाय ब्राह्मणवाक्यानामुद्धरणानि सन्ति, येषु बहून्युद्धरणानि तैत्तिरीयब्राह्मणादुद्धतानि सन्ति । कृष्णयजुषो मैत्रायणीसंहिताया: काठकसंहितायाश्चापि मन्त्राः समुद्धृताः सन्ति ।
'भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्र' प्राचीनकालेऽतिशयं महत्त्वपूर्णमासीत् । तत्र कारणं विद्यते यत्-आपस्तम्ब-हिरण्यकेशीशाखयोस्तस्मिन् युगे एतद्विषयकं स्वकीयं सूत्रं नासीत् अतस्तदध्ययनशीला भारद्वाजपैतृकमेधिकसूत्राणां स्वग्रन्थेषूपयोगं कुर्वन्ति स्म । एतत्तथ्यं टीकाकारैः स्पष्टीकृतमिति । ग्रन्थानामन्तरङ्गसाक्ष्यः प्रतीयते यत् भारद्वाजश्रौतसूत्रं बौधायनश्रौतसूत्रादुत्तरकालीनमस्ति । परञ्चापस्तम्बश्रौतात्तत् पूर्व तनं विद्यते । वस्तुतस्तथ्यप्राप्तये एषां त्रयाणां रचनाशैल्याः, विषयप्रतिपादनस्य मन्त्रो द्धरणपद्धतेश्च समीक्षा कर्तव्येति शेषः ।
भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य हस्तलेखाः प्रायो दक्षिणभारते ( उपलब्धाः भवन्ति ) प्राप्यन्ते । इत्यनेन नैतद् युक्तिकरं यदस्य मूलोद्गमस्थानं दक्षिणभारतमेव । समीक्ष्यतां तावत्-अस्मिन् विषये नैरन्तर्येण । भारद्वाजगृह्य सूत्रस्य सीमन्तोन्नयनप्रकरणे एष इलोकः समायाति
'सोम एव नो राजेत्याहुर्ब्राह्मणीः प्रजाः ।
विवृत्तचक्रा आसीनास्तीरेण यमुने तव' ॥
एतदग्रे सूत्रकारस्य कथनमस्ति यत्-यस्याः नद्यास्तटे यजमानस्यावासो भवेत् तन्नद्याः नाम ऊहनीयमिति । अस्योदाहरणं यथा-'तीरेण वेगवति तव. तीरेण कार तव' । प्रस्तुतेनोदाहरणेन सिद्धधति यत्-टीकाकर्तुः देशो वेगवत्याः कावेर्या वा तटे आमीदित्यनमानम् । पूर्वोक्तश्लोक: भारद्वाजगोत्रोत्पन्नानां मूलस्थानं तरणितनजा यास्तटे प्रमाणयति । आपस्तम्बश्रोते भारद्वाजश्रोते च पारस्परिक साम्यं गरिन सम्बन्धश्चासीत् । एतत् साम्यमुभयोभौगोलिकसाम्ये आधृतमस्ति । आपस्तम्बस्य मलदेशः उत्तरभारतमेवास्ति न तु दक्षिणभारतमिति समीक्षकाणां दृढं मतमस्ति ।
पिशिष्टं पिपरणमेतस्य समस्य पर्यविषया:- भारद्वाजश्रौतसूत्रे पचवश प्रपना
अध्याया वा सन्ति । येषु वर्ण्यविषयाः क्रमश इमे सन्ति-दर्शपौर्णमासः, अग्न्याधेयः, अग्निहोत्रम्, आग्रयणं, निरूढपशुबन्धः, चातुर्मास्यं ( वैश्वदेवं पर्व, साकमेधं पर्व, शुना सीरीयं पर्व, काम्यं चातुर्मास्यं, पञ्च सांवत्सरिकम् ), पूर्वप्रायश्चित्तम्, ज्योतिष्टोमः ( प्रातःसवनं, माध्यन्दिनं सवनम्, तृतीयं सवनम् ) ज्योतिष्टोमब्रह्मत्वं चेति ।
अपरञ्च भारद्वाजपरिशेषसूत्रं यज्ञीयपरिभाषायाः व्याख्याविवेचकं सूत्रमस्ति । अतस्तस्यैवापरं नाम परिभाषासूत्रमप्यस्ति । येषां गणनात्मिका संख्या-द्वाविंशत्युत्तरं द्विशतमस्ति । एषां सूत्राणामतिरिक्तमन्यापि काचित् सामग्री—विभिन्नवैदिक ग्रन्थेषु भारद्वाजनाम्ना ग्रथिताः सन्ति । परञ्च भारद्वाजीयग्रन्थेषु नोपलब्धा भवन्ति । अनेन प्रतीयते यत्-श्रौतस्य विषये भारद्वाजविरचिता अन्येऽपि ग्रन्था उपलब्धा आसन्, येभ्य उद्धरणानि तत्तद्ग्रन्थेष्वद्यापि समुपलभ्यन्ते ।
अपरञ्च-यद्यपि भारद्वाजधर्मस्याद्यत्वे समुपलब्धिर्न भवति परञ्चास्य सत्ता तु प्राचीनकाले विद्यमानवासीत् । आचार्येण विश्वरूपेण याज्ञवल्क्यस्मृतौ बहुशोऽनेक विधः प्रयोगः कृतः। अत्रायं सुस्पष्टो निष्कर्षो यत्--भारद्वाजस्य समग्रं कल्पसूत्रम वश्यमेव विद्यमानमासीत् । तदन्तर्गतानि श्रौत-गृह्य-धर्मसूत्राणि समुपलब्धानि भवन्ति । एषु कानिचित् प्रकाशितानि सन्ति । इत्थं वैदिक-कर्मानुष्ठानस्येतिहासे भारद्वाजस्य योगदानमतिशयं महनीयमादरणीयञ्चास्ति ।। - महर्षिणा भरद्वाजेन विरचितायाः पद्यगुम्फितायाः स्मृतेः उल्लेखोऽपि मिलति । स्मृतिचन्द्रिकायाः कर्ता हरदत्तेन चास्याः स्मृतेः पद्यानि समुद्धृतानि सन्ति । पराशरमाधवीये शतपथब्राह्मणस्योल्लेखा भारद्वाजनाम्ना विहिताः सन्ति । हेमाद्रि विज्ञानेश्वर-बालम्भट्टप्रभृतिभिः आचार्यैः भारद्वाजस्मृतित उद्धरणानि गृहीतानि । अतो भारद्वाजस्मृतेः सत्तायां न कोऽपि सन्देहः न कापि विप्रतिपत्तिश्चेति ।
(७) मानवश्रौतसूत्रम्- श्रौतसूत्रमिदं कृष्णयजुर्वेदस्य मैत्रायणीशाखया सम्बद्धः प्राचीनतमेषु सूश्रेष्वन्यतमं मन्यते । सम्पूर्णो ग्रन्थः पञ्चाध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, प्रत्येका ध्यायश्च खण्डेपु विभाजितो विद्यते । तत्र प्रथमेऽध्याये दर्शपौर्णमासस्य, पिण्डपितृयज्ञस्य, अग्न्याधानस्य, अग्निहोत्रस्य, अग्न्युपस्थापनस्य, आग्रयणस्य, पुनराधानस्य, चातुर्मा स्यस्य, पितृयज्ञस्य, पञ्चसांवत्सरिकस्य, पशुबन्धस्य च विवरणं विद्यते । द्वितीयेऽध्याये ऽग्निष्टोमस्य विशदं वर्णनं विद्यते । तृतीयेऽध्याये प्रायश्चित्तस्य, चतुर्थेऽध्याये प्रवर्गास्य, पञ्चमेऽध्याये चेप्टे: वर्णनमस्ति । अस्य शैली वर्णनात्मिका वर्तते। कृष्णयजुर्वेदस्य च ग्राह्मणैः साम्यं स्थापयति, परञ्चास्मिन् आख्यानादेः सत्ता नैवास्ति या ब्राह्मणानां विशिष्टो विषयः ।
मानवधर्मसूत्रस्य पञ्चाध्यायाः पाश्चात्यविदुषा वनाएउरेण सेण्टपीटर्सवर्गतः प्रकाशिताः, षष्ठाध्यायश्च गेल्डरेणानुवादेन सह सम्पादितः । अपरञ्च मानवगृह्यसूत्र मष्टावक्रभाष्येण सह गायकवाड़ओरियण्टलसीरीजवगैदातः प्रकाशितमस्ति ।
(८) वाराहश्रौतसूत्रम् - इदमपि श्रौतसूत्रं मैत्रायणीशाखया सुसम्बद्धमस्ति, अस्मिन् त्रयोऽध्यायाः सन्ति, प्रत्येकोऽध्यायः खण्डमस्ति । तत्र प्रथमेऽध्याये दर्शमासस्य अग्न्याधानस्य, पशुबन्धस्य, चातुर्मास्यादीनाञ्च, द्वितीयेऽध्यायेऽग्निचयनस्य तृतीयेऽध्यारे च वाजपेय-राजसूय-अश्वमेधयागानां वर्णनं विद्यते । यागानुष्ठानानां विशदं वर्ण कात्यायनश्रौतसूत्रस्येवोपलब्धं न भवति । सूत्राण्यल्पकलेस्वराणि परिज्ञाने च सारल्येन सुबोधानि सन्ति । एतच्छुत्रं हौत्र-काम्ययोः दर्शपूर्णमासस्य वर्णनं न करोति । एतच्च सूत्रं डॉ०कैलेण्ड-डॉ० रघुवीराभ्यां सम्पादितं लवपुरात् प्रकाशितमस्ति ।
कृष्णयजुर्वेदस्य मैत्रायणीशाखायाः स्थानविषये चरणव्यूहस्य टीकायामयं श्लोकः प्राप्यते
व्याप्ता वायव्य-देशात्तु मैत्रायणी प्रतिष्ठिता' ॥
अत्रायमाशयः- महाराष्ट्रप्रदेशस्य नासिकमण्डलस्थितात् मयूरपर्वतादारभ्य गुर्जर प्रदेशं यावत् यो हि भागस्तस्मिन् मैत्रायणीशाखा सुप्रतिष्ठिता विद्यते। अद्यापि सैषा स्थितिविद्यमाना विद्यते । मैत्रायणीशाखायाः सहयोगिनौ द्वौ ग्रन्थौ विशिष्टौ स्तः तौ च मानव-वाराही । अनयो: मानवशाखायाः श्रौत-गृह्ये उपलब्धे स्तः । मानव श्रौतसूत्रमानवगृह्यसूत्रे च प्रकाशिते स्तः । एवमेव वाराह-श्रौत-गृह्ये प्रकाशिते स्तः । वाराहगृह्यसूत्रं डॉ० शामशास्त्रिणा गायकवाड ओ० सी० बडोदातः प्रकाशितम् ।
अस्यैव ग्रन्थस्यान्यसंस्करणञ्च डॉ० रघुवीरेण १९३२ ईसवीये वर्षे प्रकाशितम् । वाराश्रौतसूत्रस्य सम्पादनं डॉ०कैलेण्ड-डॉ० रघुवीराभ्यां १९३३ ईसदीये कृतम् । अस्य श्रौतसूत्रस्यको हस्तलेखः समुपलब्धोऽस्ति, यस्मिन् वाराहपरिशिष्टमपि प्राप्त मस्ति । एतेनेदं सुस्पष्टं भवति यत् वाराहशाखाया अस्तित्वं पुराकाले सविशेष मासीत्, महाराष्ट्रे च 'धूलिया' इति नाम्नि नगरेऽद्यापि वाराहशाखाध्यायिनां .. ब्राह्मणानां वसतिर्विद्यते ।
(९) काठकश्रौतसूत्रम् - अस्य ग्रन्थस्य स्वल्पांश एवोपलब्धो भवति । ब्यूलर महाशयेन काश्मीरस्यान्वेषणे उपलब्धमेतत् । पिण्डपितृयज्ञात् सम्बद्धस्यास्य श्रौत सत्रस्य स्वल्पांशो भागः । सम्पूर्णग्रन्थोऽधुनापि नास्ति समुपलब्धः । काठककल्पसूत्रस्य गृह्यभाग: तिसृभिष्टीकाभिस्सह सारांशेन प्रकाशितः । अस्माकं सौभाग्येन सः गृह्य काठकश्रौतसूत्रस्येव खण्डितो नास्ति ।
कृष्णयजुर्वेदीयगृह्यसूत्राणि
(१) बौधायनगृह्यसूत्रम् - गृह्यसूत्रमिदं बौधायनकल्पसूत्रस्यैको विशिष्टोंs शोऽस्ति । महीशूर( मैसूर)राजकीय-ओरियण्टलपुस्तकालयसीरीजे प्रकाशित गृह्यसूत्रं परिभाषया गृह्यशेषेण पितृमेधसूत्रैश्च समन्वितमस्ति । अस्मिन् चत्वारः प्रश्नाः सन्ति । भिन्नेषु हस्तलेखेषु गृह्यसूत्रस्यास्य दश प्रश्नाः ( अध्यायाः ) उपला सन्ति, येनास्मिन् विविधपरिवर्तनानां परिवर्धनानाञ्च सङ्केतो मिलति ।
( २ ) भारद्वाजगृह्यसूत्रम् - गृह्यसूत्रमिदं भारद्वाजकल्पसूत्रस्यांशोऽस्ति, यस्मिन् श्रयः प्रश्नाः ( अध्यायाः ) सन्ति । अस्य प्रकाशनं लाइडेनस्य डॉ० सालोमन्स महाशयेन कृतम् । विज्ञेन सम्पादकेनास्य गृह्यस्य परिवर्धनविषये यन्मतमभिव्यक्तं तन्न समुचितं प्रतीयते । विवाहप्रकरणेऽनेकत्राधुनिकताया: सङ्केतो मिलति । तेन न चात्र क्षेपकस्य सम्भावना व्यक्तीभवति ।
(३) आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् - आपस्तम्बकल्पसुत्रस्य सप्तविंशतितमप्रश्न एव गृह्य सूत्रमस्ति, यस्मिन् त्रिंशत् प्रश्नाः सन्ति । गृह्यमिदं मन्त्र पाठस्य मन्त्राणां निर्देशं करोति ये मन्त्राः कल्पसूत्रस्य २५-२६ प्रश्नयोः गृहीताः सन्ति । हरदत्तस्य अनाकुलावृत्त्या सुदर्शनावृत्त्या सुदर्शनाचार्यस्य च तात्पर्यदर्शन व्याख्यया सह 'चौखम्बासीरीजे' प्रकाशिता विद्यते ।
आपस्तम्बगृह्यसूत्रमष्टपटलेषु विभक्तमस्ति । प्रत्येकस्मिन् पटले खण्डानि सन्ति, येषां संख्या त्रयोविंशतिः अस्ति । खण्डेषु सूत्राणां स्थितिवर्तते । परिणामतः समस्तो ग्रन्थः सूत्रेषु विभक्तोऽस्ति । अस्य गृह्यस्य विषयः स एवास्ति यो ह्यन्यगृह्यसूत्रेषूप लब्धो भवति । अस्य द्वौ व्याख्याकारौ स्तः । तत्र प्रथमो हरदत्ताचार्यः यः पञ्चदश शताब्दीतः प्राचीनतरः, द्वितीयः सुदर्शनाचार्यः य: १६६८ वैक्रमाब्दे विरचितायां निर्णयसिन्धौ कमलाकरभट्टेन नाम्ना निर्दिष्ट: अर्वाचीनः विद्यते । हरदत्त महाशया: शवमतानुयायिनः सन्ति, अपि च कावेरी-तटनिवासिनो दाक्षिणात्या विद्वांस आसन्, यैः आपस्तम्बगृह्यसूत्रे गृह्यमन्त्रे, धर्मसूत्रे परिभाषायाञ्च व्याख्या लिखिता। आश्व लायनगृह्यसूत्रस्य 'अनाविला'टीकाया: गौतमधर्मसूत्रस्य च 'मिताक्षरा'व्याख्याया रचयितार इमे हरदत्ताचार्याः सन्ति ।।
(४) हिरण्यकेशिगृह्यसूत्रम् – अस्यापरं नाम सत्याषाढगृह्यसूत्रमस्ति, यत हिरण्यकेशिकल्पसूत्रस्यकोनविंशति-विंशतितमप्रश्नयोः समाहितमस्ति । गृह्यानणनेप अस्मिन् आवश्यका मन्त्राः समावेशिताः सन्ति । अत्र प्रयुक्ता अनेके शब्दा अपाणिनीयाः सन्ति । अस्योपरि मातृदत्तस्य प्रौढा प्राञ्जला च व्याख्या विद्यते । सारभितया टीकया सह मूलग्रन्थस्य सम्पादनं डॉ० क्रिस्तेमहाशयेन वियनातः प्रकाशितम । अस्यांग्लानुवादश्च 'सेक्रेड बुक आफ ईस्ट' इत्याख्यायां ग्रन्थमालायां डॉ० ओल्डन वर्गनामकेन विदुपा प्रकाशितम् ।
(५) वैखानसगृह्यसूत्रम् - तैत्तिरीयशाखया सम्बद्ध मिदं गृह्यसूत्रमवान्तरकालीनं. कथ्यते । सूत्रमिदमनुष्ठानेषु प्रयोजनीयानां मन्त्राणां केवलं प्रतीकानामेवोल्लेखयति । एषां सर्वेषां मन्त्राणां स्वतन्यं सङ्कलनं 'वैखानसीया मन्त्रसंहिता' इति स्वरूपे कत मस्ति । गृह्यस्य मन्त्रसंहितायाश्च पारस्परिकसम्बन्धविषये विद्वत्स्वैकमत्यं नास्ति । कतिपये सज्जनाः मन्त्रसंहितां गृह्यात् प्राचीनां मन्यन्ते । केचनार्वाचीनां समकालीनां वा मन्त्रसंहितां स्वीकुर्वन्ति । डॉ० कैलेण्डेनास्यांग्लानुवादः प्रकाशितः ।
(६ ) अग्निवेश्यं गृह्यसूत्रम् - अस्य गृह्यस्य रचयितारः 'अग्निवेश' नामका | वैदिका आचार्याः सन्ति, यैः तैत्तिरीयानां वाधूलशाखान्तर्गताया 'अग्निवेश'
उपशाखायाः प्रवर्तनं कृतम् । अन्येभ्यो गृह्यसूत्रेभ्योऽस्य वर्ण्यविषयो रचनाकौशल भिन्नो दृष्टिगोचरो भवति । अस्मिन् वणितेष्वनुष्ठानेषु नारायणबले:, यतिसंकार संन्यासविधेः वानप्रस्थविधेश्वोपरि अवान्तरकालीन-धार्मिकसम्प्रदायानां प्रभा स्पष्टतः परिलक्षितो भवति । परिणामतः सामान्यगृह्यसूत्रेभ्योऽस्य मार्ग एव भिन्न ऽनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थमालायामिदं गृह्यसूत्रं प्रकाशितमस्ति ।
(७) मानवगृह्यसूत्रम् -अस्यापरं नाम मैत्रायणी मानवगृह्यसूत्रमप्यस्ति । मैत्रायणीशाखायाश्चरणव्यूहे निर्दिष्टानां भेदानां मानवस्य, वराहस्य, दन्द छागलेयस्य, हारिद्रवेयस्य श्यामायनीयस्य च 'मानवाः' अन्यतमा विभेदाः सन्ति । परिणामतोऽस्या उपशाखाया मानवगृह्यसूत्रमिदं मैत्रायणीयसंहिताया मन्त्रान प्रयोगावसरे निर्दिष्टान् करोति । एतत् समुचितमेव । अस्मिन् गृह्ये द्वौ पुरुषौ प्रकरणे वा स्तः । प्रत्येकस्मिन् पुरुषेऽनेकाः कण्डिका: सन्ति । अस्मिन् गृह्यसूत्रे विनायक पूजाया विशिष्टं वर्णनं विद्यते। अष्टावक्रभाष्येण सह गायकवाड़-ओरियण्टल सीरीजे बडोदरातः प्रकाशितमस्ति । भाष्यकारोऽस्य रचयितुर्नाम मानवाचार्य इति प्रतिपादयति । अस्य विशिष्टज्ञानविषये विद्वांसोऽपि स्वल्पज्ञानिनः सन्ति । न जाने मानवाचार्यो वस्तुतः कोऽपि प्राचीनाचार्योऽथवा मानवशाखया सम्पृक्तत्वात् लेखकस्य पश्चात्कालीनं नामकरणमस्ति ।
(८) वाराहगृह्यसूत्रम् - मैत्रायणी-शाखान्तर्गताया वाराह-उपशाखाया उल्लेखः चरणव्यूहे वर्तते । फलतो गृह्यसूत्रमिदं मैत्रायणीसंहिताया मन्त्राणां प्रयोगं विदधाति । अस्य बहुनि सूत्राणि मानवगृह्यस्य काठकगृह्यस्य च सदशानि सन्ति । गृह्योपयोगिनां विशेषवस्तूनामभावे तथा महत्त्वपूर्ण नास्ति ।
सामवेदीय-कल्पसूत्राणि
(१)  एकाह-यो यागः एकस्मिन् दिवसे एव सम्पन्नो भवति ।
(२)  अहीन- ( यागः ) द्वाभ्यां दिवसाभ्या मारभ्यंकादशदिवसपर्यन्तं यावत् प्रचलति ।
(३)  सत्र-द्वादश-दिवसः प्रारभ्य वर्षमेकं यावत् ततोऽप्यधिककालपर्यन्तं प्रचलन्ति यागाः । आर्षेयकल्पस्य सम्बन्धः ताण्डयब्राह्मणेन सह विद्यते ।
अत्रायमभिप्राय:-अयं कल्पः सामवेदीयब्राह्मणयागानां येन क्रमेणोल्लेखं करोति तेनैव क्रमेणानुवर्तनं कल्पसूत्रमिदमपि करोति । एतद्यागानामतिरिक्तमत्र चतुर्णा मभिचारयागानामप्युल्लेखो वर्तते-श्येन-इषु-सन्दंश-वजुप्रभृतीनां येषां वर्णनं ताण्डय ब्राह्मणे अनुपलब्धत्वात् तत्पूरके षड्विंशब्राह्मणे एव मिलति । विशेषतो ध्यातव्य मत्र एतदप्यस्ति यत्-आर्षेयकल्पः एषां यागानां क्रमो वर्णनञ्च पडविंशानुसार मस्वीकृत्य यजुर्वेदानुसारं स्वीकरोति। आर्षेयकल्पः सामर्चानामुल्लेखः प्रतीकेन ददाति । यश्च सङ्केत: ऋचः सङ्केतको न भूत्वा तृचं सङ्केतयति । सोमयागस्यावसरे प्रयुज्यमानानां साम्नां सङ्गीतिप्रकारस्य विस्तरेण वर्णनमेतस्य कल्पसूत्रस्य महत्त्वपूर्ण वैशिष्टयमस्ति।
ज्योतिष्टोम-संस्थानानि चतुर्विधानि भवन्ति-अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी, अतिरात्रञ्च । अग्निष्टोमसंस्थानवतां सोमयागानां समाप्तिः अग्निष्टोमनामकात् सामगायनाद् भवति । उक्थ्ययागानामवसान उक्थ्यस्तोमैर्भवति । अत्रतध्यातव्य मस्ति यत् ज्योतिष्टोमे प्रयुक्तः 'ज्योति'शब्द: पारिभाषिकः शब्दो विद्यते । यः शब्दः त्रिवृत्-पञ्चदश-सप्तदश-एकविंशस्तोमानां वाचको विद्यते । यश्चाग्निष्टोमसंस्थायां 'बहिस्पवमान'-आज्य-माध्यन्दिन-पृष्ट-आर्भव-अग्निष्टोमादयः साम्ना सह नियतक्रमे सम्बन्ध स्थापयन्ति । एतेषु विभिन्नेषु यागेषु प्रयुक्तानां साम्नामिदं कल्पसूत्रं विधिवदनुष्ठानं प्रयोगञ्च साधयति । सामगायनस्यानेकविधसूक्ष्मोपदेशप्रदमिदं कल्पसूत्रं विषयस्य पाण्डित्यपूर्णविवेचने साम-गायनानां विविधप्रकाराणां निरूपणे स्वप्रति स्पद्धिनं कमपि ग्रन्थं न स्वीकरोति । विशेषतः कल्पसूत्रमिदं ताण्डयमहाब्राह्मणस्य पूरकमिति हेतोभविष्यति यदिदं ब्राह्मणे निर्दिष्टयागे प्रयुक्तानां साम्नां विवरणं प्रददाति । इदं लाटचायनश्रौतसूत्रात् प्राचीनतमं विद्यते, यतो हि लाटयायनेनास्य निर्देशः कृतः ।
आर्षेयकल्पस्यैकः पूरकग्रन्थोऽप्यस्ति क्षुद्र कल्पः । द्वावपि वस्तुत एकस्यैव कल्प सूत्रस्य द्वौ भागौ स्तः । आर्षेयकल्पस्य धीमतष्टीकाकारस्य नाम वरदराजः, येन स्वकृतटीकायाः प्रारम्भ एको विस्तृत उपोद्घातः प्रदत्तः । अस्मिन् ग्रन्थे परित्यक्तानामग्निष्टोम-उक्थ्य-अतिरात्रादीनां वर्णनं प्रारम्भे प्रदत्तमस्ति । सामगायनं सोमयागविधामस्य च विषये अतिशयामुपादेयां सामग्री प्रदायास्मिन् उपोद्घाते स्वयाज्ञिकानुशीलनस्य विश्लेषणस्य च प्रगाढः परिचयः प्रदत्तः । अस्य पितुर्नाम 'वामनार्यः' विद्यते । एतदतिरिक्तमेतेषां न किमपि ज्ञातमस्ति । अत्र वैशिष्टयं विद्यते यत्--ग्रन्थाध्यायान्ते सर्वत्र-प्रीयतां पुरुषोत्तमः तथा गोविन्दः प्रीयताम्' इति लिखितमस्ति । प्रतीयते पविमे श्रीवैष्णवमतावलम्बिनो तामिलनाडुनिवासिनः चासन् ।
एतैः उपग्रन्थसूत्रस्यै कस्मिन् परिच्छेदभूते प्रतिहारसूत्रे स्वटीका प्रख्या यतः उपग्रन्थसूत्रस्य टीकाकारैर्माधवाचार्यैरस्मिन् अंशे टीका न लिखिता क्षुद्रकल्पे टीकाकर्तृभिः श्रीनिवासमहाशयः आर्षेयकल्पे अस्या विवृतेः स्वटी क्वाप्युल्लेखो न कृतः । आर्षकल्पे एकादशाध्यायाः सन्ति, येषु प्रतिपाद्य विषया. सन्ति, तथा च–प्रथमेऽध्याये ‘गवामयन'स्य विवरणमस्ति । द्वितीयेऽपि पो वत् । तृतीयाध्यायादारभ्य पञ्चमाध्यायपर्यन्तम् ‘एकाह' इत्यस्य वर्णनं विद्यते चतुर्थाध्याये चातुर्मास्यस्य, पञ्चमाध्याये 'राट्' इत्यादीनाम्, षष्ठाध्यायात् अष्टमा ध्यायपर्यन्तम् अहीनयागानां, नवमेऽध्याये साम्नः, दशमैकादशाध्याययोश्च नाना विधानामयनानां विस्तृतं वर्णनमस्ति । यत्र-आदित्यामयनस्य, अङ्गिरसामयनस्य सारस्वतमयनादीनां दशविधानां यागानां निर्देशोऽस्ति । ग्रन्थोऽयं सर्परात्रस्य-प्रजापते. सहस्रसंवत्सरस्य विश्वसृजामयनस्य च सङ्क्षिप्तवर्णनेन सह समाप्तिमेति ।
क्षुद्रकल्पसूत्रम्-अस्य रचना कल्पसूत्र स्थितेऽपि कल्पसूत्रेषु गृहीतायां सूत्रशैल्यां विद्यते । अस्य लेखन-शैली ब्राह्मणशल्यामस्ति । एतत् सूत्रमार्षेयकल्पस्य द्वितीयो भागः स्वीक्रियते । वस्तुतः सूत्रमिदमायकल्पस्य पूरकमेवास्ति । यतो हि तस्मिन् अवणितानां यागानां वर्णनं विधाय विषय-पूत्तिर्भवति । अत एव द्वितीयष्टीकाकारः श्रीनिवासः क्षुद्रकल्पममुम् 'उत्तरकल्पसूत्रमिति स्वीकरोति । परञ्चोभौ ग्रन्थो एक एवाभिन्नग्रन्थ इति स्वीकारे सहमतिविद्यते । अत एवान्यश्रौतसूत्राणि द्वयोरैक्यं स्वीकृत्य अमुम् 'आर्षेयक्षुद्रकल्पम्' इति नाम्ना व्यवहरन्ति ।
आर्षेयकल्पस्याधारः ‘पञ्चविंशब्राह्मणम्' इति विद्यते । कारणञ्चात्र कल्पसूत्र मिदं ब्राह्मणे वणितात् ‘गवामयन'प्रसङ्गादारभ्य 'विश्वसृजामयन'पर्यन्तं यागानां तेनैव क्रमेण वर्णनं करोति, परञ्च क्षुद्र कल्पसूत्रं पञ्चविंशब्राह्मणेऽगृहीतानामवणितानां विषयाणां निरूपणं करोति । अस्मिन् वयः प्रपाठकाः सन्ति येषु षडध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमेऽध्याये--काम्ययज्ञानां तत्प्रयुक्तानां सामप्रकाराणाञ्च विशदं वर्णनं विद्यते । द्वितीयाध्यायस्य विषयः 'प्रायश्चित्तम्' विद्यते। तृतीयाध्यायस्य प्रारम्भः त्रिवर्णं विधीयमानात् यज्ञादस्ति । ब्राह्मणकल्पस्य बर्णनं ताण्डयब्राह्मणे अभूत् । अतोऽत्र नैव चचितः । अन्यवर्णानामेव यागानां निरूपणमस्ति । तत्पश्चाच्च-उभयसामयज्ञस्य, प्रवर्हयज्ञस्याग्निष्टोमस्य च कमेण वर्णनानि सन्ति । एवमेव चतुर्थाध्याये पृष्टय पडहानुकल्प-द्वादशाहानुकल्पा वर्णिताः सन्ति । तृतीय-चतुर्थाध्याययोः समावेशो द्वितीये प्रपाठके विद्यते । सम्पूर्णस्तृतीयः प्रपाठकः स्वपञ्चम-षष्ठाध्याययोः द्वादशाह विकल्पस्य महत्सम्भारेण निरूपणं करोति । एतावता क्षुद्रकल्पवर्ण्यविषयाणां यत् किञ्चित् सङ्केतः प्राप्नोति ।
अस्य कल्पसूत्रस्य टीकाकर्तुर्नाम श्रीनिवासाचार्यः । इमे तामिलनाडुप्रदेशस्य श्रीवैष्णवा आसन् । एतेषां स्वीयो वेदः कृष्णयजुर्वेद आसीत् । एकनिष्ठे वैदिककुले एषां जनिः । पितुर्नाम टीकापुष्पिकायां 'श्रीरामानुजसिद्धान्त-स्थापनाचार्य-शतक्रतु ताताचार्य' इति निर्दिष्ट मस्ति । टीकाकारश्च स्वात्मानं शतक्रतु-चतुर्वेदी-श्रीनिवासा चार्यरूपेण ख्यापयति । एतेन सिद्धयति यदिमे वेदविद्याया निष्णाताः पण्डिता आसन्। इत्येव नहि रामानुजाचार्यः सिद्धान्तस्य तलस्पशिनो मर्मज्ञा विद्वांस आसन् । अस्य स्योद्घाटनं टीकाकारैः स्वयमेवोट्टङ्गितम्, तद्यथा तगिरैव -
‘शतक्रतुं तातगुरुं वेद-वेदाङ्गपारगम् ।
वेदान्तानां गुरुं वन्दे वेदान्ताचार्यलक्षणम् ॥
श्रीश्रीनिवासगुरुणा शतक्रतुतनूभुवा ।
चतुराम्नाय-षट्सूत्री-पारगेन हरेमुंदे' ।
अस्य पितुः शतक्रतुकुमारताताचार्यस्य संरक्षका आसन्-तजोरभूपतयः अच्युताः। एषां काल: १५६१ ईसवीयतः-१६१४ ईसवीयपर्यन्तम् । कुमारताताचार्येण स्वरचिते नाटके पारिजातहरणे स्वसप्तपुत्राणां तत्प्रणीतग्रन्थानाञ्च निर्देशः कृतः । श्रीनिवासः तस्य सप्तपुत्रेषु ज्येष्ठ आसीत्, यस्य ग्रन्थेषु अस्य · क्षुद्रकल्पभाष्यस्यापि नाम तत्र निर्दिष्टमस्ति । तेनैतत् स्पष्टं भवति यत्-श्रीनिवास: सप्तदशशतकस्य प्रारम्भिके काले विद्यमान आसीत् । अनेन याज्ञिकेन विविधानेकयज्ञानां सम्पादनं कृतमत एवास्य शतक्रतु-चतुर्वेदी-विशेषणयोः औचित्यं सिद्धयति । यज्ञसंस्थायाः सिद्धान्तस्यानुष्ठानस्य च व्युत्पन्न-पण्डितः आसीत् । एतत्तथ्यं तत्कृतभाष्येण सद्यः स्फुरितो भवति । आर्षेयकल्पस्येवाचार्यमशकगार्यः अस्य पूरककल्पसूत्रस्यापि रचयिता स्वीकृतः । लाटयायनश्रौतसूत्रमग्निस्वामिनो भाष्येण सह बिब्लि० इण्डिकायां प्रकाशितमस्ति । सामवेदेन सम्बद्धत्वाद् तेषां साम्नां गायनस्य वर्णनं करोति येषा मग्निष्टोमेऽन्यसोमयागेषु च प्रयोगाः सन्ति । दाह्यायनश्रौतसूत्रमप्यनेन वेदेन सम्बद्ध मस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे ३२ पटलानां सत्ता विद्यते ।
लाटयायनश्रौतसूत्रेण सहास्य महत् साम्यं विद्यते । जैमिनीयश्रौतसूत्रमपि सामवेदस्य जैमिनीयशाखया सम्बन्धितं श्रौतसूत्रमस्ति । अस्मिन् सूत्रे २६ कण्डिकाः सन्ति । यस्य सम्पादनं गास्ट्रामहाशयेन कृतम् । अग्न्याधेयस्याग्निहोत्रहोमस्य चात्र वर्णनं विद्यते ।
(क) गोमिलगृह्यसूत्रम् - इत्यस्य प्रकाशनमनेकत्र सम्पन्नमस्ति । एतच्चान्य विषयस्सह पिण्डपितृयज्ञस्यापि वर्णयति । गोभिलगृह्यसूत्रस्यांग्लानुवादः 'सेक्रेड बूक आफ इस्ट' इति 'सीरीजस्य' त्रिंशत्तमे खण्डे डॉ० गोल्डेनवर्गेण कृतः। खदिरगृह्य सूत्रस्याप्यांग्लानुवादः एकोनत्रिंशत्तमे खण्डे प्रकाशितो विद्यते । अपरञ्च गृह्यसूत्रमिदं रुद्रस्कन्दस्य टीकया सह महीशूरात् प्रकाशितमस्ति । अन्यच्च जैमिनीयं गृह्यसूत्रं डॉ० कैलेण्डेन लवपुरात् प्रकाशितम् ।
एषु त्रिषु सामवेदीय-गृह्यसूत्रेषु गोभिलगृह्यसूत्रमतीव प्रख्यातं विद्यते । तथैवाति प्रचलिततया कौथुमशाखया सम्बद्धत्वात् अत्यधिकं लोकप्रियञ्चाप्यस्ति । एतच्च मन्त्रब्राह्मणनामकात् सामवेदीयमन्त्रसङ्ग्रहात्मकग्रन्थादनुष्ठानावसरे मन्त्राणामुद्धरणं ददाति, तत्तु प्रतीकरूपेणव । सामसंहिताया मन्त्रभागा अपि समुद्धताः सन्ति । मन्त्रब्राह्मणस्य गोभिलगृह्यसूत्रस्य च पौर्वापर्यविषये विद्वत्सु मतभेदो विद्यते । परञ्च द्वयोः ग्रन्थयोः तुलनात्मकसमीक्षणेन 'मन्त्रब्राह्मण' इति संशीतिरहितं गोभिलगृह्यसूत्रात् प्राचीनतरं सिद्धयति । अस्य ब्राह्मणस्य मन्त्राः सम्प्रदाये प्रसिद्धा अत एव तत्प्रतीकानां सङ्केतं ग्रन्थकारः करोति, तस्मिश्चानुपलब्धानां मन्त्राणा पूर्णरूपेण करोति । यदि चेत् मन्त्रब्राह्मणस्य पूर्वसत्ता न स्यात्तदा प्रतीकानाम सङ्गतिः कीदृशी ?
( ख ) खादिरगृह्यसूत्रम् - सामवेदस्य राणायणीयशाखया सम्बद्धमिदंग गोभिल( गृह्य )सूत्रस्योपरि सर्वात्मना आधारितमस्ति । तदादेशा नियमा सक्षेपेण प्रस्तुताः सन्ति । एतदेव कारणं यदिदं निश्चितरूपेण गोभिलगृह्यसा सङ्क्षिप्तं संस्करणमस्ति ।
(ग) जैमिनीयगृह्यसूत्रम् – सूत्रमिदं खण्डद्वये विभक्तमस्ति । तत्र प्रयो खण्डे २४ कण्डिकाः द्वितीये खण्डे च नव कण्डिका: सन्ति । अस्य सुबोधिनी टीका 'श्रीनिवासाध्वरी महाशयेन विरचिताऽस्ति । अस्याष्टीकायाः कतिपयानि महत्त्वपूर्णा न्युद्ध रणान्येव मूलग्रन्थेन सह डॉ० कैलेण्डेन प्रकाशितानि । जैमिनीयशाखाया अनेकानि तथ्यान्युपलब्धानि सन्ति । पुरुषसूक्तस्य सप्त एव ऋचो निर्दिष्टाः सन्त्यत्र याः सामशाखानुसार्यः सन्ति ।
अथर्ववेदीयं कल्पसूत्रम्
अथर्ववेदस्यकमात्रं कल्पसूत्रं 'वैतानश्रौतसूत्रम'स्ति, यद्धि गोपथब्राह्मणस्योपरि आधारितमस्ति । अपि चैतत् कात्यायनश्रौतसूत्रेणापि घनिष्ठ सम्बन्ध स्थापयति । अस्मिन् अष्टाध्यायाः सन्ति, ये कण्डिकासु विभक्ताः सन्ति । श्रौतसूत्राणामितिहासे सूत्रमिदं सर्वतोऽवान्तरकालीनो ग्रन्थ: स्वीक्रियते । इदं परिमाणे स्वल्पमस्ति । एतच्च 'ब्रह्मा' नामकस्य ऋत्विजः, तत्सहायकस्य यजमानस्य च कर्तव्यानामनुष्ठानानाञ्च विवरणं ददाति । एतत् गोपथब्राह्मणस्यानुसरणमनेकांशेषु करोति । अपि च कात्यायनश्रौतसूत्रस्यापि प्रभाव अस्योपरि विशेषोऽस्ति । कौशिकगृह्यसूत्रमथर्व वेदस्यकमात्रं गृह्यसूत्रमस्ति । इदं सूत्रं चतुर्दशाध्यायेषु विभक्तमस्ति । अस्योपरि 'हारिल'स्य केशवस्य च सक्षिप्ताः व्याख्याः समुपलब्धा भवन्ति । ग्रन्थोऽयं प्राचीन भारतीयायाः ‘यातुविद्यायाः' परिज्ञानायानुपमेयां सामग्री प्रस्तौति । याः सामग्रयो ऽन्यत्र दुर्लभाः सन्ति । साहाय्येनास्य ग्रन्थस्य वयमथर्ववेदस्य नानाविधानामनुष्ठानानां विधि-विधानानि पूर्णरूपेण ज्ञायन्ते । अतोऽस्यानुशीलनस्याभावेऽथर्ववेदस्योन्मीलनं न भवति । एतदेवास्योपादेयताया बीजम् । आयुर्वेदशास्त्रस्यौषधाय त्वेतत् अक्षयं भाण्डा गारमेवास्ति । तस्मात् महते कल्याणाय सूत्रमिदं प्रवर्तते ।
धर्मसूत्रम्
धर्मसत्राणि कल्पस्याविभाज्यान्यङ्गानि सन्ति । संविधानतः प्रत्येकमया मालाया: स्वविशिष्टं धर्मसूत्रं भवितव्यम् । परञ्च नेतादृशी स्थितिः । आश्वलायनस्य, शाङ्खाय नस्य मानवशाखायाश्च श्रौतसूत्र-गृह्यसूत्रे चोभौ प्राप्येते, परञ्च तासां शाखानां धर्म सत्रात्मकोंऽशो न प्राप्यते । आश्वलायन-धर्मसूत्रस्य शाङ्खायनधर्मसूत्रस्य च नितरामप लब्धिर्न भवति । मानवधर्मसूत्रमपि, यस्याधारमादाय कालान्तरे मनुस्मृतेः निर्माणमभूत् अधुनापि नोपलब्धमस्ति । केवलं बौधायन-आपस्तम्बहिरण्यकेश्यादीनां कल्प णामुपलब्धिः पूर्णतया भवति । तेन एषां धर्मसूत्राण्यपि मिलन्ति ।
मीमांसकेन मारिलभट्टेन तन्त्रवात्तिके विभिन्नवेदानां धर्मसूत्राणां प्रामाणिको निर्देशः कृतः । गृह्यसूत्राणि पाकयज्ञस्य संस्काराणाञ्च विशेषरूपेणोपनयन-विवाह-श्राद्धानां वर्णनं कुर्वन्ति । धर्मसूत्राण्यपि एषां विषयाणां वर्णनं सुनिश्चितं कुर्वन्ति, परञ्च दृष्टिभेदेन । गृह्येऽनुष्ठानानामाकार-प्रकारे विधाने च विशेषाग्रहो भवति, धर्मसूत्रे चैतद्विपरीत माचार-कर्त्तव्यकर्म-व्यवहाराणां महत्त्वं भवति । धर्मसूत्र चतुर्वर्णानां कर्त्तव्यकर्म व्यवहारेण सह राजधर्मस्य वर्णनं मुख्यमस्ति । राज्ञः कर्त्तव्यम्, प्रजया सह सम्बन्धः, व्यवहारस्य नियमः, अवस्थाविशेषे प्रायश्चित्तस्य विधानं धर्मसूत्राय महत्त्वप्रदानं करोति । विवाहस्यानेकविधानामुभयत्र वर्णनमस्ति, परञ्च गृह्यसूत्रस्य मुख्यमुद्देश्य केवलं तस्य धार्मिकपद्धतेः अनुष्ठान-प्रकारस्य च विवरणे नास्ति । धर्मसूत्रे विवाहो त्पन्नपुत्राणां मध्ये सम्पद्विभाजनस्य मुख्यः प्रश्नः । दायभागस्य विचारः, स्त्रीणां पारतन्त्र्यम्, व्यभिचाराय प्रायश्चित्तम्, नियोगस्य नियमः, गृहस्थस्य नित्य-नैमित्तिक कर्मणां वर्णनं सर्वेषु धर्मसूत्रेषु नियमतः स्वल्पमात्रायामथवाऽधिकमात्रायामुपलभ्यते । एषामेव धर्मसूत्राणां सक्षेपतमं वर्णनमत्र प्रस्तूयते ।
(१) गौतमधर्मसूत्रम्-प्राप्तधर्मसूत्रेषु प्राचीनतमोऽयं ग्रन्थः स्वीक्रियते । यस्य सम्बन्धः कुमारिलभट्टस्य प्रामाण्ये सामवेदेन सह विद्यते । चरणव्यूहे निर्दिष्टाया राणायनीयशाखाया नव (९) अवान्तरशाखासु गौतमोऽन्यतमो विद्यते । गोभिलेन गृह्यसूत्रे गौतमः स्मृतः । प्राचीनेषु धर्मशास्त्रकारेषु केवलं मनोः उल्लेखोऽत्र मिलति । वौधायनधर्मसूत्रे न केवलमस्योल्लेख एव प्राप्नोति अपितु प्रस्तुतस्य तृतीयप्रश्नस्य दशमाध्याये गौतमधर्मसूत्रस्यैकोनविंशतितमादध्यायात् प्रायश्चित्तविषयिकाः सर्वाः सामग्रयो गृहीताः सन्ति । अनेनैव प्रकारेण वशिष्ठधर्मसूत्रस्य द्वादशाध्यायो गौतमस्य कोनविंशतितमादध्यायात् गृहीतोऽस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे अष्टविंशत्यध्यायो मन्ति, येषु वर्णधर्मस्य, राजधर्मस्य, नित्यकर्मणां प्रायश्चित्तस्य च सविशेष प्रतिपादनमस्ति । गौतमधर्मसूत्रस्य निर्देशो याज्ञवल्क्येन, कुमारिलभट्टेन, आद्यशङ्कराचार्येण मेधातिथि महाशयेन च कृतः । अस्य काल: ६०० वैक्रमाब्दात् पूर्व, ४०० पूर्व वैक्रमाब्दमध्ये निश्चेतूं शक्यः । हरदत्तेन स्वव्याख्यया, आचार्येण मस्करीमहाभागेन च स्वभाग चास्यायं सरलीकृत्य विषयो बोधगम्यः कृतः । सूत्रमिदं हरदत्तस्य व्याख्यया आत श्रमात् पुण्यपत्तनस्थितात् मस्करीभाष्येण च सह महीशूरात् प्रकाशितमस्ति ।
(२) बौधायनधर्मसूत्रम् –
एतत्तेषां कल्पसूत्रस्यैवांशमात्रमस्ति । बोका सत्रे चत्वारः प्रश्नाः खण्डानि वा सन्ति । तत्र प्रथमे प्रश्ने ब्रहाची विचारस्य. राजकीयविधेः, अष्टविधानां विवाहानाञ्च वैशद्येत वर्णनं विद्यते। द्वितीयः प्रश्नः प्रायश्चित्तस्य, उत्तराधिकारस्य, चतुर्णामाश्रमाणां, ग्रह विवरण प्रददाति । तृतीये प्रश्ने वैखानसस्य संन्यासिनश्च धर्माणां चान्द्रायणादिव्रतानाञ्च विधानमस्ति । चतुर्थे प्रश्ने च काम्यसिद्धीनां वर्णनमस्ति। एषु प्रश्नचतुष्टयेषु - अन्तिमस्य प्रश्नस्य भाषा शैली च प्रथमतः त्रिभ्यः प्रश्नेभ्यः पार्थक्यं समर्थयति।
( ३ ) आपस्तम्बकल्पसूत्रम् –
आपस्तम्बकल्पसूत्रस्य द्वौ प्रश्नौ आपस्तम्ब-धर्मसूत्रयोर्नाम्ना विख्याती स्तः । बौधायनस्यापेक्षयाऽस्य भाषाधिका प्राचीना अपाणिनीया च नास्ति । अपि चानेकाप्रचलितानां विरलानां शब्दानामप्यत्रोपलब्धि स्ति, येनास्य प्राचीनता सिद्धिर्न भवति । संहिताया अनन्तरं ब्राह्मणानामनेकान्युद्ध रणानि प्रदत्तानि सन्ति । तैः प्राचीनधर्मस्योपरि दशग्रन्थकाराणां नाम्नां मतानाञ्चोल्लेखः कृतः । येषु काण्व कुणिक-कुत्स-कौत्स-पुष्करसादि-वार्ष्यायणि-श्वेतकेतु-हारीतादयो मुख्याः सन्ति। तथैवा पस्तम्बधर्मसूत्रे मीमांसाया: पारिभाषिकशब्दानां मीमांसासिद्धान्तस्य चाधिको निर्देशो मिलति । अपि चानेकविषयेष्वस्य निर्णयो जैमिनिना साम्यं धारयति ।
( ४ ) हिरण्केशिधर्मसूत्रम् - अस्याः शाखायाः कल्पसूत्रस्य द्वौ प्रश्नौ स्तः । नायं स्वतन्त्रो ग्रन्थो भवितुमर्हति । वस्तुतस्त्विदं धर्मसूत्रमापस्तम्बधर्मसूत्रस्यैव सङ्क्षिप्तं प्रवचनमस्ति । एभिः आपस्तम्बात् शतशः मूत्राणि अक्षरशः स्वग्रन्थे समुद्धृतानि सन्ति । एषां सूत्राणां पाठः पाणिनेः विशेषानुकूलो विद्यते । एषां टीकाकारैः महादेवैः अनेकस्थलेषु हरदत्तस्यापेक्षया एकाधिकावश्यकविषयाणां वर्णनं कृतम् । ये विशेषो पादेयाः सङ्ग्राह्याश्च सन्ति ।
सूर्यवंशकुलगुरोमहर्षेर्वशिष्ठस्य धार्मिकजगति महत्त्व पूर्ण स्थानमस्ति । एते महान्तः अस्माकं स्मृतिकारेषु आदरार्हे उच्चस्थाने प्रतिष्ठिता धर्मसूत्रकाराः सन्ति । येषां धर्मशास्त्रं मात्रायां स्वल्पकायेऽपि गुणेषु विपुलं महनीय ञ्चास्ति । सुप्रसिद्धमीमांसकाः कुमारिलभट्टाः स्वीये तन्त्रवात्तिके वशिष्ठधर्मशास्त्रस्य सम्बन्धः ऋग्वेदेन सह कथयन्ति, परञ्चायं प्रायोवादः । ऋग्वेदिनां पार्वे स्वस्वतन्त्र धर्मशास्त्रं पासीत् । फलतः स्वतन्त्ररूपेण निर्मितममुं धर्मशास्त्रं स्वायत्तीकृत्य एतैः अस्योपरि स्ववेदस्य चिह्न स्थापितम् । अस्य ग्रन्थस्य प्रायश्चित्तप्रकरणे यथा ऋग्वेदस्य 'अयवामीय'-'हविष्पान्तीय'-'अघमर्षण' सूक्तस्य च मन्त्राणामुल्लेखो विद्यते, तथैव तैत्तिरीयसंहिताया अपि अनेकमन्त्राणां निःसन्दिग्धमुद्धरणं विद्यमानमस्ति ।
(७) विष्णुधर्मसूत्रम् - एतदेवैकं धर्मसूत्रमस्ति यत्-कस्यापि मानवग्रन्थ कारस्य नैव रचना, अपि तु स्वदिव्योत्पत्तौ श्रद्धां विदधाति । अत्र गद्यात्मक-सूत्राणां पद्यानाञ्चकत्र सन्निवेशो विद्यते । अस्य स्वरूपस्य विषये पर्याप्तो मतभेदो दृश्यते । मनुस्मृत्या सहास्य सम्बन्धस्य पौर्वापर्यविप्रतिपत्तेश्च विषयो विद्यते। अस्य धर्मसूत्रस्य १६० श्लोकाः 'मनुस्मृतौ' अक्षरशः प्राप्यन्ते, तथा चास्यानेकानि सूत्राणि स्वविषय विवेचनस्य निमित्तं मनुस्मृति-पर्वः साम्यं धारयन्ति । अस्य ग्रन्थस्य सम्पादक: अमुं धर्मसूत्रं मनुस्मृत्या प्राचीनतरं स्वीकरोति, परञ्च द्वयोस्तुलनायां विष्णुधर्म सूत्रमेव मनुस्मृतेः अधमणं प्रतीयते । यतस्तेन मनोः अनेकश्लोकानां यत्र-तत्र परिवर्तनं विधाय स्वस्मिन् सम्मेलनं कृतम् । सैषा स्थितिः अनेकत्र दृश्यते ।
अनेन प्रकारेण शतशः स्थलानां सत्ता एतदेव सूचयति यत्-विष्णुधर्मसूत्रस्य रचना पश्चाद्वतिनी विद्यते । येन धर्मसूयकारेण स्वप्रतिष्ठाय प्रामाण्याय च मनोः श्लोकानां किञ्चिद् परिवर्तनं विधायोपयोगः कृतः । अनेनैव प्रकारेण याज्ञवल्क्यस्मृतेः गौतमधर्मसूत्रस्य, वशिष्ठ धर्मसूत्रस्य, भगवद्गीतायाश्च श्लोकाः सूत्राणि चाक्षरशोऽथवा किश्चित् परिवर्तनेन सहात्रोपलब्धानि सन्ति । काठकगृह्यसूत्रस्यापि वैश्वदेव-बलि-श्राद्ध-वृषोत्सर्गविषयक रनेकैः सूत्रैः सहात्र साम्यमुपलब्धं भवति ।
एतादृश्यामवस्थायां विष्णुधर्मसूत्रस्य प्राचीनता मौलिकता च संशयापन्ना विद्यते । तथ्यन्त्विदमेव प्रतीयते यत् अनेनवो परिनिविष्टेभ्यो ग्रन्येभ्यः सामग्रीमादाय स्वकलेवर सज्जीकृतम् । इदं साम्यमस्ति क्वचिदक्षरशः क्वचिच्चांशतः, परञ्चास्त्येव । फलतः अमुं पञ्चमशतकस्य .. स्वीकारे तथ्याद्विपरीतं न भविष्यति । डॉ० जालीमहाशयेन कलिकाता प्रकाशनमांग्लानुवादेन सह ‘सेक्रेड-बुक-सीरीजस्य सप्तमे खण्डे कृतम् । एक सूत्राणामतिरिक्त हारीतस्य धर्मसूत्रं शवलिखितं धर्मसूत्रमप्युपलब्धमस्ति ।। तेषां सम्बन्धः कल्पसूत्रैः सह साक्षाद्रूपेण न सिद्धयति ।
शुल्बसूत्रम्
भारतवर्षे रेखागणितस्य प्राचीनेतिहासस्य ज्ञानाय शुल्वमूत्राणामध्ययनं नितान्त. मावश्यकमस्ति । शुल्बसूत्रं वेदाङ्गान्तर्गतं कल्पसूत्रस्यान्यतममङ्गमस्ति । कल्पसूत्रस्य मुख्यो विषयो वैदिकं कर्मकाण्डम् । कर्मकाण्डस्य प्रधानतया द्वौ प्रकारौ स्तः-गृह्यसूत्रं, श्रौतसुत्रञ्च । द्वयोः गृह्यसूत्रस्य मुख्यो विषयो विवाहादिसंस्काराणां विस्तृतं वर्णनम् । श्रौतसूत्रेषु श्रुतिप्रतिपादितानां विविधयज्ञ-यागानां विशदं विवरणं प्रस्तुतमस्ति । शुल्वसूत्रमेषां श्रौतसूत्राणां महत्त्वपूर्णः एकोऽशो विद्यते । शुल्वशब्दस्यार्थोऽस्ति रज्जुः, अतो रज्जुना प्रमापिताया वेद्या: रचना शुल्बसूत्रस्य प्रतिपाद्यो विपयः ।
सिद्धान्तस्य दृष्टया तु प्रत्येकस्या वैदिकशाखाया स्वविशिष्टं शुल्बसूत्रं भवति । परञ्च व्यवहारतो नेयं स्थितिः । कर्मकाण्डेन सह मुख्यतः सम्बद्धत्वात् शुल्वमूत्राणि यजुर्वेदस्यैव शाखायां प्राप्यन्ते । यजुर्वेदस्यानेकशाखाभिः सह शुल्वसूत्राणामस्तित्वं प्राप्यते । शुक्लयजुर्वेदेन सम्बद्धमेकमेव शुल्बसूत्रमस्ति—कात्यायनशुल्बसूत्रम्, परञ्च कृष्णयजुर्वेदेन सह सम्बद्धानि पट् शुल्वसूत्राणि प्राप्यन्ते । तद्यथा-बौधायन-आप स्तम्ब-मानव-मैत्रायणीय-वाराह-वाधूलसंज्ञकानि च । एतदतिरिक्तम् -आपस्तम्बशुल्व टीकायां करविन्दस्वामिना मशकशुल्वस्य हिरण्यकेशीशुल्वस्य चोल्लेखः कृतः । एते शुल्वसूत्रे साम्प्रतं नोपलब्धे स्तः । आपस्तम्बशुल्वे ( ६।१० ) हिरण्यकेशीशुल्वादेक मुद्धरणमप्युपलब्धं भवति ।
एषु सप्तोपलब्धसूत्रेषु बौधायनशुल्वसूत्रमेव सर्वतोऽधिकं प्राचीनं महत्तमञ्च शुल्बसूत्रमस्ति । अस्मिन् वय: परिच्छेदाः सन्ति । तत्र प्रथमे परिच्छेदे ११६ सूत्राणि सन्ति, येषु मङ्गलाचरणानन्तरं शुल्वे प्रयुक्तानां विविधमानानां, याज्ञिकवेदीनां निर्माणाय मुख्यानां रेखागणितीयतथ्यानां, विभिन्न वेदीनां क्रमिकस्थानस्याकार प्रकारस्य च वर्णनं विद्यते । द्वितीये परिच्छेदे ८६ सूत्राणि सन्ति, येषु वेदिनिर्माणस्य मामान्यनियमानां वहुशो वर्णनानन्तरं गार्हपत्यचितेः छन्दश्चितेश्च रचनाया विवरणं प्रस्तुतमस्ति । तृतीयपरिच्छेदे ३२३ सूत्राणि सन्ति, येषु काम्येष्टीनां १७ प्रभेदेभ्यो वेदिनिर्माणस्य विशदं विवरण मस्ति ।
आपस्तम्ब-शुल्बसूयं पट् ( ६ ) पटलेषु विभक्तगस्ति । येषामाभ्यन्तरेऽन्यावान्तर वर्गाः सन्ति । इत्थमस्मिन् २१ अध्यायाः २२३ सूत्राणि च सन्ति । तत्र प्रथमे पटल वेदिरचनाया आधारभतानां रेखागणितीय गिद्धान्तानां निर्वचनमस्ति । द्वितीये पटल वेद्याः क्रमिकस्थानानां तद्रूपाणाञ्च वर्णनं करोति । अत्र तनिष्पादनप्रक्रियाया अपि विवरणमस्ति । अन्तिमपञ्चदशाध्यायेषु काम्येष्टय विभिन्नवेदीनामाकार प्रकारस्य विशदं विवेचनमस्ति। अत्र बौधायन-आपस्तम्बाभ्यां प्रायः समस्त काम्येष्टीनां समानरूपेण विवेचनं कृतम् । उभयोरान्तर्यमिदमेवास्ति यत्---आपस्तम्ब स्यापेक्षया बौधायनेऽधिकं विस्तारं विभेदांश्च सत्ता प्राप्नोति । आपस्तम्वधर्मसूत्रम पेक्षाकृतं सरलं सक्षिप्तञ्चास्ति ।
बोधायनशुल्वस्य टीकाकाराः
बौधायनस्य द्वयोष्टीकाकारयोः स्थिति यते । याभ्यामेकस्तथा न प्राचीनः प्रतीयते, परञ्च द्वितीयष्टीकाकारः पर्याप्तरूपेण प्राचीन इति विदुषां मतम् ।
( क ) द्वारकानाथयज्वा- इमे आर्यभट्टस्य पश्वातिनो निश्चितरूपेण प्रतीयन्ते । यत एतैः स्वटीकायामार्यभटीयस्यैकस्य सिद्धान्तस्य निर्देशः कृतः । शुल्वसूत्रानुसारं व्यासस्य. परिधेश्च सम्बन्धः Jc भवति, परञ्च द्वारिकानाथयज्वामहाशयेनास्मिन् नियमे संशोधनमुपस्थापितं येन Jc इत्यस्य मूल्यमाधुनिकगणनानुसारमेव ३,१४१६ पर्यन्तं सिद्ध यति । अनेनैव प्रकारेणान्यगणनायै अपि यज्वामहाशयेन स्वविमलप्रतिभायाः परिचयः प्रदत्तः । अस्या व्याख्याया नाम विद्यते-शुल्वदीपिका । श्रीमता यज्वा महाशयेन स्वटीकायाः पुष्पिकायां 'महात्मज' लिखितमस्ति । अस्य शुल्वसूत्रस्य यज्वनष्टीकया-आंग्लानुवादेन–विस्तृताभिष्टिप्पणीभिश्च सह डॉ० थीबोमहाशये नैकं सुन्दरं संस्करणं प्रकाशितम् । अस्य पुनर्मुद्रणं नवदेहलीतः १९८० ईसवीये वर्षे प्रकाशितमभूत् ।
( ख ) वेङ्कटेश्वरदीक्षित:-अस्य टीकाया नाम 'शुल्वमीमांसा' विद्यते । इमे यज्वनोऽपेक्षया नवीना ग्रन्थकाराः प्रतीयन्ते ।
आपस्तम्बशुल्वस्य टीकाकारा:
शुल्वसू त्रमिदं टीकादृष्टयाऽतीव लोकप्रिय मासीत् अस्ति च ।
( क ) कदिस्वामी- एषु टीकाकारेषु इमे सर्वतोऽधिकाः प्राचीनाः प्रतीयन्ते । एतैरेपां ग्रन्थानां टीका: कृताः । ते ग्रन्थाः सन्ति--आपस्तम्बश्रौतसूत्रम्, आपस्तम्ब सूत्रपरिभाषा, दर्शपौर्णमाससूत्रं, भारद्वाजगृह्यसूत्रमित्यादि । शूलपाणिना, हेमाद्रिणा, नीलकण्ठेन चैपां मतस्योद्धरणं स्वग्रन्थेषु कृतम् । अनेन निर्देशे तेषां समयनिरूपणं सुनिश्चितं भविष्यति । शूलपाणेः समय: ११५० ईसवीयस्य निकटे वर्तते । वेदार्थ दीपिकाया रचयितुः पड्गुरुशिष्यस्य ( ११४१-११९३ ई० ) इमे गुरव आसन् । हेमाद्रेश्वापि काल: त्रयोदशशतकमस्ति । अनेन प्रकारेण शूलपाणिना हेमाद्रिणा चोद्धृतत्वात् कपदिस्वामिनः समयो द्वादशशतकात् पूर्वमेव भवितव्यः । इमे दक्षिण भारतीयाः प्रतीयन्ते । स्वटीकायामेतैः कतिपयानां नियमानां रचनाप्रकाराणाञ्च विवरणं प्रदत्तम् ।
(ग ) सुन्दरराजः- अस्य टीकाया नाम 'शुल्वप्रदीप' इत्यस्ति । या ग्रन्थ कारस्य नाम्नि 'सुन्दर राजीय' इति नाम्न्या प्रख्याता विद्यते। अस्यापि कालस्य यथार्थतो ज्ञानं न भवति । अस्य ग्रन्थस्य प्राचीनहस्तलेखस्य काल: वै० सं० १६३८ वर्तते । यः तञ्जोरस्य राजकीयपुस्तकालयेषु सुरक्षितोऽस्ति । अतोऽस्य कालः षोडश शतकात् प्राचीनः स्यात् । एभिः बौधायनशुल्वस्य टीकाकारस्य द्वारकानाथयज्वा महाशयस्य कतिपयवाक्यानि स्वटीकायां समुद्धतानि ।
(घ ) गोपालः - अस्य व्याख्याया नाम विद्यते---आपस्तम्बीयशुल्वभाष्यम् । अस्य पितुर्नाम ‘गातर्य नृसिंह सोमसुत्' विद्यते । इत्यनेन प्रतीयते यत्-इमे कर्मकाण्ड दीक्षिते वैदिकपरिवारे समुत्पन्नाः कर्मकाण्डीयपरम्परातः पूर्णपरिचिताश्वासन् ।
कात्यायनशुल्बसूत्रस्य प्रसिद्ध नाम विद्यते--कात्यायनशुल्वपरिशिष्टमथवा कातीय शुल्वपरिशिष्टम् । इदं भागद्वये विभक्तमस्ति । तत्र प्रथमो भागः सूत्रात्मकः, सप्त कण्डिकासु च विभक्तेऽस्मिन् नवति ( ९० ) सूत्राणि सन्ति । अस्मिन् वेदीनां रचनायै अपेक्षित-रेखागणितीयतथ्यानां, वेदीनां स्थानक्रमस्य तत्परिमाणस्य च सम्पूर्ण वर्णनं विद्यते । अत्र काम्येष्टीनां वेदीनाञ्च वर्णनं नास्ति । यतः कात्यायनश्रौतसूत्रस्य सप्तदशेऽध्यायेऽस्य वर्णनं पूर्वमेव कृतम् ।
द्वितीयः खण्ड: श्लोकात्मको विद्यते, ४० किंवा ४८ श्लोकाः प्राप्यन्ते । अत्र परिमापिकाया रज्जोः, निपुण-वेदिनिर्मातणां गुणानां तत्कर्तव्यानाञ्च, सहैव पूर्वभागे वणितानां रचनापद्धतीनामपि विवरणमस्ति । अस्यैव द्वितीयखण्डस्य कातीयपरिशिष्टमस्ति । यतो ह्यत्र पूर्वखण्डविषयाणां सक्षेपेण पुनर्वर्णनं विद्यते । पूर्वोक्तयोर्द्वयोः शुल्बसूत्रयोः अपेक्षयाऽस्मिन् कतिपयानि वैशिष्ट्यानि प्राप्यन्ते । कात्यायनेन वेदिनिर्माणस्यावश्यकानां समस्तानां रेखागणितीयविषयाणां विवरणं विशेषक्रमबद्ध रूपेशात्र प्रस्तुतमस्ति । अस्योपरि टीकाद्वयमुपलभ्यते ।
अनेन शुल्बसूत्रेषु उल्लिखितस्य /२ इत्यस्य यन्मूल्यं प्रदत्तमस्ति तत् शुल्व सूत्रे प्रदत्तस्य मूल्यस्यापेक्षया किमप्यधिकं सूक्ष्मं यथोचितञ्चास्ति । शुल्वानुसारं /२ इत्यस्य मूल्यमस्ति-१. ४१४२१५६८६३ तथा रामस्यानुसारं /२ इत्यस्य मूल्यमस्ति १. ४१४२१३५०२। साम्प्रतिकगणनानुसारं /२ इत्यस्य मूल्यमस्ति १. ४१४२१३५६ । एषां त्रयाणां मूल्यानां तुलनया स्पष्टं भवति यत्-शुल्व सूत्राणां निर्णया ५ दशमलव-अङ्कपर्यन्तमेव समुचितमस्ति । परञ्च रामस्य गणना ७ दशमलव-अङ्कपर्यन्ता गणना समुचिता विद्यते । गणनेयं टीकाकारस्य सूक्ष्म गणनापद्धतेः प्रतीकस्वरूपा विद्यते।
(ख ) महीधरः-महीधरमहाशयाः काशीनिवासिनः प्रकाण्डवैदिका आसन् । वेदस्य तन्त्रस्य च विषये एषामनेकानि प्रौढग्रन्थरत्नान्यद्यापि प्राप्यन्ते । एभिः स्व 'मन्त्रमहोदधेः' समापनं १५८९ ईसवीये विष्णुभक्तिकल्पलताप्रकाशस्य च रचना १५९७ ईसवीये वत्सरे कृतेति ।
श्रीमता महीधरेण स्वकात्यायनशुल्वसूत्रभाष्यस्य पुष्पिकायामनेकज्ञातव्यतथ्यानि प्रदत्तानि । स्वगुरोः रत्नेश्वरमिश्रस्य ( प्रख्यातविदुषः केशवमिश्रस्यात्मजस्य ) आज्ञया एभिः भाष्यवृत्त्यनुसारिणी विवृतिलिखिता। भाज्यन्तु कर्काचार्यस्य प्रतीयते । वृत्तिः रामेण लिंखिता। तेन स्पष्टं भवति यत्-महीधरेण रामवाजपेयिनो वृत्त्यनन्तरं स्वविवृतिलिखिता। विवृतेः रचनाकाल: १६४६ वैक्रमाब्दे विद्यते ।
(ग ) महामहोपाध्याय-पण्डित-विद्याधरगौडेनापि कात्यायनश्रौतसूत्रे कातीय शुल्वसूत्रे च स्वसरलायाः सुबोधाया व्याख्याया रचनां विधायैतद्ग्रन्थविषयान् साधारणजनेभ्योऽपि बोधगम्यं कृतम्। यथार्थनाम्नो विद्याधरगौडस्य जनिः १९४३ वैक्रमाब्देऽभूत् । एषां पूज्याः पितरो महामहोपाध्यायाः पण्डितप्रभुदत्तगौडमहोदया वेदस्य कर्मकाण्डस्य च अद्वितीया विद्वांस आसन् । समस्ते उत्तरभारते सम्पन्नेषु यज्ञेषु यागेषु च स्यान्नाम कोऽपि यज्ञभागो भवेत्, यस्य यं वा श्रीगौडमहानुभावस्या चार्यत्वस्य पूर्णः सहयोगः प्राप्तो नासीत् । पिता-पुत्रौ द्वावपि महामहोपाध्यायो आस्ताम् । अपि च काशीहिन्दू विश्वविद्यालये वेदविभागाध्यक्षा आसन् ।
विद्याधर गौडरचितानां कात्यायनश्रौतसूत्राणां 'सरला' नाम्नी व्याख्या कर्काचार्यभाष्यस्या नुगमनं करोति । परञ्च भाष्यस्य काठिन्यस्थानेऽत्र सारल्यस्य धारा प्रवाहिता भवति । सरलावृत्तेः उपोद्घाते श्रौतयागविषयकानां समस्तानां प्रमेयाणामतिसरलशैल्या विस्तरेण प्रतिपादनमस्ति । यस्मिश्च यथा च ग्रन्थकारस्य वैदिकशास्त्राणामालोडनं मीमांसाशास्त्रस्य च गम्भीरमध्ययनं स्पष्टतः परिस्फुरितं भवति । कातीयशुल्व सूत्रस्य टीकाया अप्येतादृशं वैशिष्ट्यं विद्यते । विषयस्य प्रतिपादनं सुबोधरीत्या उदाहरणैः सह कृतम् । कल्पसूत्रस्य द्वयोः प्रकारयोः निर्मिता व्याख्या सर्वथा अभिनन्द नीया विद्यते । एषां निधनं काश्यामेव १९९८ वैक्रमाब्दे ५५ वर्षाणामायुषि अभवत् ।
शुल्बसूत्रेषु प्राचीना महत्त्वपूर्णाश्च मे एव त्रयो ग्रन्थाः सन्ति–बौधायनस्य, आपस्तम्बस्य, कात्यायनस्य च शुल्वसूत्राणि, येषामनुशीलनेन जैनधर्मस्योदयात्पूर्व भारतीयरेखागणितस्य विशिष्टं रूपं समालोचकानामग्रतः समायाति । एषु त्रिषु विविधनवीनतथ्यानां सङ्कलनमस्ति । यानि परस्परपूरकानि सन्ति । एतदतिरिक्तं शुल्वसूत्राणि तथा महत्त्वपूर्णानि न सन्ति महत्त्वदृष्टया च सामान्याः केवलं ग्रन्थाः सन्ति । एषां ग्रन्थानां सामान्यपरिचया:--
(क) मानवशुल्बसूत्रम्- गद्यपद्याभ्यां मिश्रितमिदं स्वल्पकायो ग्रन्थोऽस्ति । भस्मिन् अनेकवेदीनां वर्णनं मिलति, यच्च पूर्वोक्तग्रन्थेषु न प्राप्यते। भत्र च 'सुपर्ण चिति'नाम्न्या प्रसिद्धायास्तस्या वेद्या: वर्णनं विद्यते या 'श्येनचिति'नाम्न्या अन्यत्र प्रसिद्धाऽस्ति ।
(ख ) मैत्रायणीयशुल्वसूत्रम्- मानवशुल्वस्येदमेकमपरं संस्करणमस्ति । द्वयोः विषय एव न केवलमेकसमानः, अपि तु द्वयोरेकसमाना श्लोका अपि प्राप्यन्ते। परञ्च द्वयोः कतिपयमन्तरमप्यस्ति, विशेषतः क्रमव्यवस्थायाम् ।
(ग) वाराहशुल्बसूत्रम्- इदं शुल्बसूत्रं मानव-मैत्रायणीयशुल्वयोः समान मेवास्ति । कृष्णयजुषा सम्बद्धत्वादेषु त्रिषु समानस्थितिः काप्याश्चर्यस्य घटना नास्ति ।
टोकाकारः- काशीनिवासिना नारदस्य पुत्रेण श्रीमता शिवदासेन मानवशुल्वेषु एका टीका विलिखिता । शिवदासस्यानुजेन शङ्करभट्टेन मैत्रायणीयशुल्वे टीका रचिता । उभावपि भ्रातरौ स्वटीकासु रामवाजपेयिनमतस्योल्लेखः कृतो यत् निश्चयेन शुल्वस्य टीकाकारो राम एवास्ति । शिवदासेन वेदभाष्यकारस्य सायणस्योल्लेख: कृतो येनास्य काल: चतुर्दशशतकात्पूर्व नैव भविष्यति । शुल्वसूत्रसम्बद्धस्य प्राचीन साहित्यस्येयमेव रूपरेखा विद्यते ।
उद्धरणानि
वर्गः:कल्पाः वर्गः:वेदाङ्गानि
ईशान्यभारतम्
ईशान्यभारतम् (पूर्वोत्तर भारत; উত্তর-পূর্ব ভারত; Northeast India) (आधिकारिकरूपेण - पूर्वोत्तरक्षेत्रम् वा NER) भारतस्य पूर्वतमं क्षेत्रम् अस्ति, देशस्य भौगोलिक-राजनीतिक-प्रशासनिक-विभाजनयोः प्रतिनिधित्वं करोति । अस्मिन् अष्टराज्यानि सन्ति - अरुणाचलप्रदेशः, असम, त्रिपुरा, नागालैण्ड, मणिपुर, मिजोरं, मेघालय, सिक्किम च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
आयतनम्
नचिद् वस्तुना नभसि यावत् स्थानम् आवृतं भवति अथवा यावन्मात्रं तस्याकारो भवति स एव वस्तुनः आयतनम् (volume) इत्यभिधीयते । आयतने वस्तुनः दैर्घ्यं विस्तारम् उच्छ्रितिश्च सम्मिलिताः भवन्ति । आयतनस्यापि मात्रकाणि दैर्घ्यस्यैव मात्रकेभ्यः विनिस्सृतानि । मीटरपध्दत्यां यस्य पिण्डस्य प्रत्येको बाहुः एकसेण्टीमीटरपरिमितो भवेत् आयत्नाकारको तत्पिण्ड आयतनं भवति । अर्थात् एकघनसेण्टीमीटरपरिमाणम् आयतनस्य मात्रकमिति मन्यते । यदि चेद् एकघनसेण्टीमीटरपरिमितं पिण्डम् आदाय तस्य दैर्घ्यं विस्तृतिम् उच्छ्रितिं च् समरूपेण दशघा विभज्य एकमिलीमीटरपरिमिताः क्षुद्रघनाः क्रियन्ते तर्हि तेषां संख्या १० × १० × १० =१००० भवति ।
'''अतो १० × १० × १० = १०० घनमिलीटराणि = १ घनसेण्टीमीटरम्
१००० घनसेण्टीमीटराणि = १ घनडेसीमीटरम् = १ घनमीटरम्
इत्थमेव अन्यानि मात्रकाणि लिखितुं शक्यानि । आङ्लपध्दत्यां आयतनं दैर्घ्ये, विस्तार उच्छ्रित्यां च् एकफुटपरिमितं भवति । अर्थात् १ घनफुटपरिमाणं आयतनस्य मात्रकं नन्यते । अधोलिखितेन प्रकारेण तेषां सम्बन्धो भवति ।
'''१२ × १२ × १२ = १७२८ घनेञ्चानि = १ घनफुटम्
३ × ३ × ३ = २७ घनफुटानि = १ घनगजम् ।
आयतनस्य मापनरीतयः
यदि चेद् पिण्डः केनचिद् नियताकारेण सम्पन्नो भवेत् तर्हि तस्य आयतनं क्षेत्रफलवत् रेखागणितसूत्रेण उपलभ्यते । तत्सम्बन्धीनि कतिपयानि सूत्राणि निम्नाङ्कितानिः
एकस्मिन् घनफुटे घनेञ्चानां संख्या-
'''आयताकारपिण्डस्य आयतनम् =दैर्घ्यं × विस्तारः × उच्छ्रितिः
'''घनस्य आयतनम् = (भुजा)३
'''वलयदण्डकस्य आयतनम् = π (त्रिज्या)२ × उच्छ्रितिः
गोलस्यमाय तनम् = ४/३ π (त्रिज्या)३
यदि चेत् पिण्डः केनचिद् नियताकारेण सम्पन्नो न भवेत् तर्हि तस्य आयतनं मापितुं मापनपात्रकं (Graduated Cylenders) न्यूरिटम् (Burette) वा प्रयुज्यते । जलस्य स्थानान्तरणरीत्या च पिण्डायतनम् इदमेकं शिशकमयं वलयाकारकं पात्रं भवति यस्मिन् अधस्तलात् ऊर्घ्वभागे घनसेण्टीमीटरपर्यन्तेन आयतनेन संयुक्तानि भवति । यदा अनेन कस्यचिद् ईदृशस्य द्रवस्य आयतनं माक्त्यते येन तस्य तलम् आर्द्रीक्रियते तर्हि चक्षुषी अवतलतस्य (Concave) निम्नतमविन्दोः स्पर्शरेखायां स्थाप्येते । यदातु पारदस्य आयतनं माप्यं तर्हि चक्ष्युषी उत्तलतलस्य (Convex) ऊर्घ्वतमस्य बिन्दोः स्पर्शरेखायां स्थाप्येते ।
यदा कस्यचिद् बृहद्पिडण्स्य आयतनं ज्ञातव्यं भवेत् तर्हि ईदृशं मापनपात्रकं गृह्यते यस्याभ्यन्तरे पिण्डः प्रवेशनीयो भवति । मापनपात्रके जलं निक्षिप्य जलस्य अवतलतलस्य निम्नतमबिन्दोः सम्मुखे नेत्रे संस्थाप्य जलायतनं पठ्यते । तदनु सूत्रवध्दः पिण्डः जले निमज्ज्यते । कार्येऽस्मिन् अवघानीयं यत् पिण्डः शनैश्शनैः जले निक्षेप्यः । येन जलं मापनपात्रकस्य भिक्त्यां उत्क्षिप्तं न भवेत् ।
यदा पिण्डः पूर्णरूपेण जले निमज्रति तदा जलस्य अवतलतलं दृष्ट्वा जलायतनं परिज्ञायते । द्वितीयातनात् प्रथमायतनस्य ऊनीकरणात् पिण्दस्य आयतनं विज्ञायते । यदि चेत् पिण्डः कश्चिद् द्रावकमयः पदार्थः कार्कनामकः पदार्थो वा भवेत् तर्हि कयाचिद् दीर्घसूचिकयाः तं जले निमज्ज्य आयतनं लक्ष्यते । निमज्जकनामकेन (sinker) केनचिद् धारुखण्डेन सह आबध्दय कार्क जले निमज्ज्यते ।प्रथमं केवलं निमज्जकस्य आयतनं ज्ञायते तदनु कार्कनिमज्जकयोरुभयोर आयतनं उपलभ्यते । कार्कनिमजकयोरुभयोर् आयतनात् निमज्जकमात्रस्य आयतनम् ऊनीकृत्य कार्कस्य आयतनम् उपलभ्यते ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
डा लेस्लि सि कोल्मन्
(कालः – १८७८ तः १४. ०९. १९५४)
अयं '''डा. लेस्लि सि. कोल्मन्''' (Dr. Leslie C. Colman) कश्चन प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी । एषः जैविकं नियन्त्रणं संशोधितवान् आसीत् । तन्नाम कस्यचित् हानिकारकस्य जीविनः नियन्त्रणम् अपरस्य लाभकारकस्य जीविनः पालनेन करणम् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १८७८ तमे वर्षे केनडादेशस्य आण्टिरीयोप्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १९०५ वर्षे एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् टोराण्टो-विश्वविद्यालयतः वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् यद्यपि केनडादेशे जातः तथापि वृत्तिम् अकरोत् भारतदेशे । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १९०८ वर्षे भारतदेशस्य मैसूरुराज्यस्य (इदानीन्तनं कर्णाटकराज्यम्) कृषिविभागे कीटः तथा शिलीन्ध्रविभागे तज्ञरूपेण नियुक्तः । तदवसरे तत्रत्यानां प्रमुखाणां फलोदयानां या कीटबाधा आसीत् तस्याः बाधायाः परिहारार्थं श्रमम् अकरोत् । तत्र प्रमुखतया व्रीहिः, रागीधान्यं, यावानलः, काफीसस्यं च वर्धते स्म । किन्तु तेषां फलोदयानां शलभानां, कम्बलकीटानां, हरितमत्कुणानां, काण्डखादनकीटानां च बाधा आसीत् । तदर्थम् एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् तेषां कीटानां जीवनस्य, तेषां नियन्त्रणस्य च अध्ययनं कृत्वा परिहारम् अपि अचिन्तयत् । सः तेषां कीटानां नियन्त्रणम् अन्येषां प्राणिनां द्वारा एव अकरोत् । तत् "जैविकनियन्त्रणम्” इति वदन्ति ।
जैविकनियन्त्रणे अस्य डा. लेस्लि सि. कोल्मनस्य परिश्रमं परिगण्य कस्यचित् कीटस्य जातेः "कोल्मेनिया” इत्येव नामकरणं कृतम् अस्ति । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् यदा शिलीन्ध्रविभागस्य प्रमुखः आसीत् तदा पूगस्य "कोळेरोगः” इति कश्चन रोगः आसीत् । तस्य निवारणार्थं बोर्डोमिश्रणस्य उपयोगम् अकरोत् । आलुकस्य दुण्डाणुरोगस्य, एलायाः बिन्दुरोगस्य, श्रीगन्धस्य स्ट्रैक्-रोगस्य च नियन्त्रणम् अपि असाधयत् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १९१३ वर्षे मैसूरुराज्यस्य कृषिविभागस्य प्रथमनिर्देशकत्वेन नियुक्तः । तदनन्तरम् अपि सः शिक्षणं संशोधनं च न परित्यक्तवान् । कृषिः तथा संशोधनसङ्घानां स्थापनं, कृषिविभागस्य आधुनीकरणं च एतस्य डा. लेस्लि सि. कोल्मनस्य जीवनस्य प्रमुखं कार्यम् । "कोलारमिषन्” इत्याख्यं हलम् अपि निर्मितवान् अयं डा. लेस्लि सि. कोल्मन् । हेच्–२२ नामकं रागीधान्यम् अपि नूतनतया वर्धितवान् । एषः डा. लेस्लि सि. कोल्मन् बेङ्गळूरुनगरस्य हेब्बाळप्रदेशे १९१३ वर्षे कृषिपाठशालां, १९१४ वर्षे शिवमोग्गमण्डलस्य सागरप्रदेशे पूगसंशोधनकेन्द्रं, १९२५ तमे वर्षे चिक्कमगळूरुमण्डलस्य बाळेहोन्नूरुप्रदेशे काफिसंशोधनकेन्द्रं, मण्ड्यनगरे वि.सि.फार्मस्य कृषिसंशोधनकेन्द्रं च आरब्धवान् । अयं डा. लेस्लि सि. कोल्मन् १९५४ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के कोलम्बियानगरे सञ्जाते वाहनापघाते मरणम् अपाप्नोत् ।
""