cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बाम्बी वुड्स्
बाह्यलिङ्काः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९५५ जननम्
टीकमगढ
टीकमगढ (टीकमगढ़, Tikamgarh) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतस्य टीकमगढमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दमोह
दमोह (दमोह, Damoh) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतस्य दमोहमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सान्तालीभाषा
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
अमरुशतकम्
अमरुशतकं प्रस्तुतिकाव्यं विद्यते। अमरु ककवेः कृतिरिति ख्याते काव्येऽस्मिन् सन्ति शतानि पद्यानि । अत्र शृङ्गारस्य विविधरूपाणां यथार्थं सजीवञ्च वर्णनं लभ्यते । अस्य चत्वारि संस्करणानि दृश्यन्ते, येषु एकपञ्चाशच्छ्लोका एव साम्यं बिभ्रति।
कविपरिचयः
कोऽसौ वैदर्भीविलास रससिद्धो भावभाषासमन्वयवादी भावसिद्धिपक्षधरः कविरित्यपेक्षायामुच्यते असौ हि अमरुक एव यस्मिन् सर्वाण्यपि विशेषणानि शालन्ते । कविरसौ कदाऽऽसीदित्यपेक्षायां पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । केचिद्धि तं कालिदाससमकालीनं मन्यन्ते । ते अमरसिंहस्य अमरुकवेश्चैक्यं वाञ्छन्ति । अपरे तु वैक्रमसप्तमभवमपि मन्यन्ते । केचित्तु तं विक्रमशालिवाहनयोरन्तरालसमयवर्तिनमपि । ते स्वस्वपक्षसमर्थनाय येन केनाप्युपायेन प्रमाणानि सङ्गृह्णन्ति ।
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणं १० जुलै २०१७ दिनाङ्के अभवत्।  उत्तरभारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्यस्य अनन्तनागमण्डले एतद् आक्रमणम् अभवत्। इस्लामिकातङ्कवादिना सङ्घटनेन लश्कर-ए-तैयबा इति समूहेन  कृते तस्मिन् आक्रमणे ७ श्रद्धालवः मृताः। भारतस्य आरोपः अस्ति यत्, आक्रमणे 'लश्कर ए तैयबा'-संस्थाया इस्माइल इत्याख्यः आतङ्कवादी मुख्यः आरोपी अस्ति। परन्तु पाकिस्तान देशे स्थितं इस्लामिकातङ्कवादि संगटनं 'लश्कर ए तैयबा' आक्रमणस्य दायित्वं नास्व्यकरोत्।
अमरुशतकम्
कालः
८६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् वामनस्तं स्मरति तथैव ९०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमताऽऽनन्दवर्धनेन कविरसौ भूरिशः प्रशस्यते इति तस्य वैक्रमाष्टमशतकपूर्ववतत्वं तु सिध्यत्येव । तं बाणभट्टो नैव स्मरतीति केचित्तस्य स्थितिकालस्य पूर्वसीमत्वेन बाणभट्टस्थितिकालं गृह्णन्ति । केचित्तु तं कालिदाससमकालीनसमर्थने एव तत्पराः। तत्र तेषां निम्ना युक्तिः -
सामान्यतः स्थितिकालनिर्णये बाह्यप्रमाणापेक्षयाऽऽभ्यन्तरमेव प्रमाणं प्रबलतरं भवति । यावद्धि बाणभट्टेन नैव स्मृतः कविरसौ इत्युच्यते तत्तु बाणाधीनमेव । स तु कुमारदास-भारविमपि न स्मरति । सः यदेव जानाति वा तन्मतौ समुल्लेखनीयत्वं यस्य सिध्यति तस्यैवोल्लेखस्तस्य काव्ये सम्भवति । तेन नेदं प्रबलं प्रमाणं यस्य कस्यापि कालसीमायाः । यथा चाभ्यन्तरप्रमाणानां प्रश्नोऽस्ति स तु अमरुककविमाचार्ययुगीनमेव सङ्केतयति । भारवि ना हि आचार्ययुगं समाप्य पण्डितयुगः प्रारब्धः । आचार्ययुगपर्यन्तं भाषापेक्षया भावस्यैव प्राधान्यमासीत् । तत्कालीनं काव्यं सरसमधुरं प्रसादमनोहरं प्रकृतिदर्पणञ्चासीत् । अमरुशतके सन्ति तादशानि लक्षणानि स्पष्टतया। तत्र विचक्षणत्वस्य नास्ति लेशोऽपि । स तु प्रकृतिकविः । स सरसया किन्तु सरलयैव भाषया शृङ्गारस्य विविधपक्षान् प्रस्तौति । यदि सः भारव्यनन्तरम् अभविष्यत्तदा तस्य काव्येऽपि पाण्डित्यप्रदर्शनपरायणताऽपि तथैव अवर्त्स्यत् । किन्तु यथार्थतस्तु न तथा । न तत्र पाण्डित्यप्रदर्शनक्षुधानापि चालङ्कृतशैलीपियासा। भावप्रधानमिदं प्रकृतिसमनुकूलञ्च, सरसं काव्यमवश्यमेव कालिदाससमकालीनं भवितुमर्हति । यथा हि -
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
अमरनाथः भारत -नेपाल -श्रीलङ्का दिषु देशेषु निवसतां हिन्दूधर्मानुसारिणां प्रमुखं यात्रास्थलम् अस्ति। हिन्दूधर्मे श्रावणमासस्य दिने, विशेषतः च श्रावणस्य सोमवासरे भगवतः शिवस्य दर्शनस्य विशेषः महत्त्वं भवति। २०१७ इसवीये सोमवासरे एव श्रावणमासस्य आरम्भः जातः आसीत्, प्रथमदिने एव यात्रिषु एतत् आक्रमणम् अभवत्।
अमरुशतकम्
कालः
सा बाला वयमप्रगल्भमनसः सा स्त्री वयं कातराः,
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
उद्देशः
८ जुलै २०१६  को बुरहान वानी-नामक आतंकवादी भारतीयसेनया हतः। तस्य वार्षिकमृत्युतिथौ एव आतङ्कीयाक्रमणम् अभवत्, येन जम्मूकाश्मीर स्य जनेषु सः हुतात्मत्वेन जीवितः भवेत्, अतः आक्रमणम् अभवत्।  एतस्य पूर्वसज्जतात्वेन सुरक्षायाः सशक्ता व्यवस्था कृता आसीत्। परन्तु एतत् आक्रमणम् अभवत्, यस्मिन् भारते विपक्षीयदलैः सर्वकारस्यो परि सुरक्षात्रुटेः आरोपः कृत्वा अन्वेषणस्य याचना कृता।
घटनाक्रमः
रात्रौ ८:१५ वादने, प्रप्रथनं त्रयः आतङ्कवादिनः अर्ध-सैनिकबलस्य शिविरे आक्रमणम् अकुर्वन्। ततः रात्रौ ८:२० वादने खानाबल-स्थानकस्य समीपे यात्रिणां बस्-याने अविरतम् भुषुण्ड्या आक्रमणम् अकुर्वन्। तत् बस्-यानं गुजरात राज्यस्य बनासकाण्ठामण्डलस्य आसीत्। तस्य यानस्य अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड-संस्थायां पञ्जीकरणं न जातम् आसीत्, अतः यानं सुरक्षां विना एव अमरनाथा त् जम्मू-प्रदेशं प्रति प्रस्थानं कुर्वत् आसीत्। भुषुण्ड्याः निर्गम्यमानाभिः गुलिकाभिः ७ शिवभक्ताः मृताः, ३२ च आहताः। तस्मिन् याने ५६ यात्रिणः आसन्, येषु गुजरात-दमन-दीव -महाराष्ट्रादिषु निवसन्ति स्म। ७ मृतकेषु ५ स्त्रियः आसन्। ७ मृतकेषु पञ्च (५) मृतकाः गुजरात राजस्य आसन्, द्वौ (२) च महाराष्ट्र राज्यस्य आस्ताम्।।
आक्रमणस्य आरम्भः त्रिषु एकेन आतङ्किना कृता, यस्य नाम इस्माइल आसीत्, यः बाइक-याने आरूढः आसीत्। आक्रमणस्य पश्तात् आक्रमणकारिणः अरवानी-स्थलं प्रति गतवन्तः।
प्रतिक्रिया, परिणामश्च
जम्मू-काश्मीर-आरक्षकाणाम् अनुसारं आक्रमणमिदं पाकिस्तान स्थितस्य लश्कर-ए-तैयबा-नामकस्य इस्लामी-आतंकवादी -सङ्घटनस्य कार्यम् अस्ति। परन्तु इस्माइल इत्येनं स्वस्य आतङ्कवादित्वेन अस्वीकृत्य लश्कर-ए-तैयबा-सङ्घटनेन  एतस्यां घटनायां स्वस्य कारकत्वं निराकृत्य उक्तवत् यत्, भारतीयसर्वकारः लश्कर-संस्थाया मुक्तकश्मीर-आन्दोलने बाधां जनयितुम् एवं करोति। एतस्मात् पूर्वं 26/11 आक्रमणे, पठान-चौक-आक्रमणे   उरी-आक्रमणे  च स्वस्य श्रेयं स्वीकृतवतः इस्लामि-आतङ्कि-सङ्घटनं लश्कर-ए-तोयबा इति घटनाम् 'अनिस्लामिक' इत्युक्त्वा भारतसर्वकार एव एतस्मिन् आक्रमणे दोषी इति प्रत्यारोपम् अकरोत्।  इस्माइल इत्यस्य पाकिस्थानि-नागरिकतयाः एतावता किमपि प्रमाणं न प्राप्तम् अस्ति।
अमरुशतकम्
कालः
दोषैरन्यजनाश्रयैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम्॥
बाले, नाथ, विमुञ्च मानिनि रुषं, रोषान्मया किं कृतं,
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
प्रतिक्रिया, परिणामश्च
भारतस्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी आक्रणस्य निन्दां कुर्वन् उक्तवान् यत्, "भारतम् एतादृशैः भीरुतापुर्णैः आक्रमणेभ्यः, घृणायाः उद्देशेभ्यः भीत।" अनैः अपि राजनीतिज्ञैः राजनाथ सिंह, मेहबूबा मुफ़्ती, राम नाथ कोविन्द, ओमर अब्दुल्ला इत्यादिभिः घटनायाः निन्दा कृता।
अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिः डोनाल्ड ट्रम्प इत्येषः निन्दां कुर्वन् उक्तवान् यत्, अमरनाथयात्रायां जातम् आतङ्कीयाक्रमणं निन्दनीयम् अस्ति। अमेरिक-देशीयस्य कांग्रेस-दलस्य सदस्यः विल हर्ड अवदत्, ‘‘मम संवेदनाः अमरनाथयात्रायाः आतन्कवादिनि आक्रमणे पीडितानां, तेषां परिजनानां च सह सन्ति। एतत् आक्रमणं निन्दनीयम् अस्ति, एतस्य यावन्त्यः निन्दाः भवेयुः न्यूनाः भविष्यन्ति’’ इति। कांग्रेस-दलसय् सदस्या शीला जैक्सन ली इति ट्वीट कृतवती यत्, ‘‘अमरनाथयात्रिषु आक्रमणं स्तब्धकर्तृ अस्ति, धर्मः कश्चन मौलिकः मानवाधिकारः वर्तते।’’
अमरुशतकम्
कालः
खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि।
तत्किं रोदिषि गद्गदेन वचसा, कस्याग्रतो रुद्यते,
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
प्रतिक्रिया, परिणामश्च
उधमपुर -मण्डले जम्मू-श्रीनगर-राष्ट्रीय-राजमार्गे उच्च-सुरक्षा कृता, राज्ये अन्तर्जालसेवा अपि स्थगिता आसीत्।
अमरुशतकम्
कालः
इत्थमेव -
मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिलः कालः किमारभ्यते,
अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्
सन्दर्भः
वर्गः:इस्लामी आतङ्कवादः वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यम्
अमरुशतकम्
कालः
सख्यैवं प्रतिबोधिती प्रतिवचस्तामाह भीतानना,
नीचैः शंस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ॥
यद्यपि कानिचित्पद्यानि श्लेषमयान्यपि दृश्यन्ते 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः' इत्यादौ, किन्तु तत्रापि नैव चित्रमयताऽपि तु सरसतैव 'कामीवापराधः' इति स्पष्टमेव प्रतिपादनेन । अपरञ्च, ग्रन्थस्यास्य यथार्थताऽपि नैव निश्चिता यतो हि अस्य चतुर्षु संस्करणेषु केवलं एकपञ्चाशत्पद्यानि एव संवदन्तेऽपराणि तु प्रतिसंस्करणं भिद्यन्त एव । तेन पद्यानां मौलिकत्वप्रक्षिप्तत्वप्रश्नोऽप्यनिर्णीत एव तिष्ठति । तेन केषुचित्पद्येषु प्रक्षिप्तताऽपि सम्भवति यत्र पण्डितयुगस्य चिह्नानि सम्भवेयुरपि। तेन कविरसौ मूलतो भावपक्षधरो दृश्यते । तस्य काव्यमात्मप्रकाशनमेव न तु पाण्डित्यप्रदर्शनम् । अतोऽसौ अश्वघोषादपि पूर्ववर्ती मन्यते। तथैव विक्रमनवरत्नेषु पठितोऽमरसिंह एव अमरुकः सम्भवतीत्यपि नैव शुष्कस्तर्कः। अमरसिंहस्य नामलिङ्गानुशासनमेव सम्प्रति लभ्यते ग्रन्थरूपेण किन्तु स -
प्रयोगव्युत्पत्तौ प्रतिपदविशेषार्थकथने
प्रसक्तो गाम्भीर्ये रसवति च काव्यार्थघटने।
अगम्यायामन्यैर्दिशि परिणतेरर्थवचसो-
र्मतञ्चेदस्माकं कविरमरसिंहो विजयते।।
इत्यत्र 'रसवति च काव्यार्थघटने' इति यदुक्तं तदमरुकशतके सम्भवतः प्रत्यक्षरूपेण घटते। यदि नाम कथ्यते तत्कालेन कवलितमिति तदोष्ठविलास एव भवेत्प्रमाणाभावात् । इदमपि विचार्यतां यद्यान्यपि स्त्रीणां नामानि अमरकोषे दत्तानि योषिदबलायोषाप्रभृतीनि तेषां सर्वेषामेवोदाहरणमत्र काव्ये लभ्यते । यथा 'प्रस्थानं बलयैः कृतमि'त्यत्र साऽबला, 'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यत्र प्रतीयदर्शिनी, 'बाले नाथ' इत्यत्र भामिनी, 'मुग्धे मुग्धतयेव' इत्यत्र रामा इत्यादि।
कविरसौ काश्मीर इति श्रुतिपरम्परा । कथ्यते मण्डनमिश्रपत्न्या शारदया कामकलाविवादे पराजिताः शङ्करभगवत्पादाः मृतस्य अमरुनामकस्य राज्ञः शरीरं प्रविश्य यदेव कामसुखमनुभूतवन्तस्तत्सर्वमेवात्र चित्रितमिति । यद्यपि कथनेऽस्मिन्नास्ति सत्यस्य लेशोऽपि तथाप्यनेन कवेः कवित्वोत्कर्षस्तु सिध्यत्येव । राजशेखरस्त्वमुं विशालायां परीक्षितं कथयति । यथोक्तम् -
'इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः।
हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥' इति ।
अत्रोक्तः अमरः किममरिसंह उताहो अमरुक अथवा तयोरन्य एव ? यदि अमरसिंहः कोषकारोऽत्र गृहीतस्तदा किं कोषस्य परीक्षा सञ्जाता ? सम्भवतो नैव । तर्हि किं तस्य काव्यान्तरमासीत् । सति तथा तदानन्दवर्धनेन वामनेन वा पृथगेव स्मृतं स्याद्यतो हि रसवत्काव्यम् । तर्हि कोऽसौ अवश्यमेव अमरुकः अमरसिंहस्य प्रेम्णा रूपान्तरितं नाम भाषणे । अतोऽमरुकस्यापि उज्जयिनीसमीपवर्तिप्रदेशवास्तव्यत्वं सिध्यति कालिदासस्यैव । स हि कालिदासस्य सहकर्मा कविः कामं स काश्मीरेषु वा कुन्तलेषु जातः । सोऽपि कालिदास इव परमशैवः ।
अमरुकस्य प्रत्येकं पद्यं कविभिरालोचकैश्चात्मसात्कृतं दृश्यते । ध्वनिप्रस्थापनपरमाचार्य आनन्दवर्धनः कथयति 'मुक्तकेषु हि प्रबन्धेष्विव रसबन्धाभिनिवेशिनः कवयो दृश्यन्ते । तथा ह्यमरुकस्य कवेर्मुक्तकाः शृङ्गारस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव' इति ।
तथैवोक्तम् -
'अमरुककवेरेकः श्लोकः प्रबन्धशतायते' इति ।
अर्जुनदेवः कथयति -
'अमरुककवित्वडमरुकनादेन विनिह्नुता न सञ्चरन्ति।
शृङ्गारभणितयोऽन्या धन्यानां श्रवणयुगलेषु ॥' इति ।
हरदा
हरदा (हरदा, Harda) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य नर्मदापुरविभागे अन्तर्गतस्य हरदामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
अमरुशतकम्
कालः
ग्रन्थस्यास्य सन्त्यनेकाष्टीकास्तासु अर्जुनदेववर्मणो रसिकसञ्जीवनी (१२९० मितवैक्रमाब्दमभितः प्रणीता), वेमभूपालकृता शृङ्गारदीपिका (१४२५ मितवैक्रमाब्दमभितः प्रणीता) च प्रसिद्धाः। नायिकावर्णनपरे इमे व्याख्ये। रविचन्द्रस्य तु वेदान्तव्याख्याना व्याख्या कृत्रिमा पाण्डित्यप्रदर्शिका च ।
भर्तृहरिः रतिमङ्गनाञ्च हेयत्वेन वर्णयति परन्तु अमरुकस्तु तदेव जीवनसार्थक्याय अपरिहार्यत्वेन वर्णयति । रतिर्वाङ्गना न केवलं मनुष्यजीवनस्योपादानविशेषौ अपि तु समवायिविशेषौ एवेति अमरुकस्य दृष्टिः । तेनापि अमरुकस्य भर्तृहरेः पूर्ववतत्वं मन्यते। यतो हि सा दृष्टिः प्राकृतिकयुगे एव सम्भवति न तु कृत्रिमयुगे।
सन्दर्भः
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मिजोभाषा
मिजोभाषा वा मिज़ो (Mizo ṭawng) तिब्बती-बर्मीभाषापरिवारस्य कुकी-चिन-मिजोभाषा अस्ति । भारतदेशस्य मिजोरमराज्ये, म्यानमारदेशस्य चिनराज्ये च मिजो-जनेन देशीभाषया ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
गुना
गुना (गुना, Guna) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतस्य गुनामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिल्वः
परिचयः
बिल्वः कश्चित् वृक्षविशेषः । भारते अयं अतिपवित्रः तरुः अस्ति । शिवस्य बहुप्रियं बिल्वपत्राणि इति भारतीयानां दृढः विश्वासः| धार्मिकभावनया आयुर्वेदीयप्रयोजनेन च अस्य वृक्षस्य प्रामुख्यम् अस्ति । अयं श्लोकः अस्य गरिमां सूचयति । अयं मध्यमप्रमाणेन प्ररोहति । एशियाखण्डे सर्वत्र एषः वृक्षः दृश्यते । मन्दिराणां पुरतः उद्यानेषु च विशेषातया प्रारोपयन्ति । अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् । कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।। अयं बिल्ववृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । विशेषतया ४,००० पादमिते औन्नत्ये वर्धते । धार्मिकदृष्ट्या अयं बिल्वः भगवतः शिवस्य अत्यन्तं प्रियः इति विश्वसन्ति भारते । अयं वृक्षः २५ – ३० पादमितम् उन्नतः भवति । ३ – ४ पादमितः स्थूलः भवति । १ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि कण्टकानि भवन्ति । अस्य पर्णानां कश्चन गन्धः भवति । पुष्पाणि हरितमिश्रितश्वेतानि, सुगन्धयुक्तानि च भवन्ति । फलानि २ – ४ अङ्गुलं यावत् स्थूलानि, गोलाकारकाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः बहूनि बीजानि भवन्ति । अस्य फलेषु ४.६ % यावत् शर्करांशः, ६ %यावत् टेनिक्, २ % निर्यासः, तिक्तसत्त्वम्, उडनतैलं, पेक्किन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । अस्य पर्णेषु एलिगन्, एगलिनिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बिल्ववृक्षस्य प्रयोजनानि
अस्य बिल्ववृक्षस्य रसः तिक्तः कषायः च । विपाके सः कटुः भवति । अयम् उष्णवीर्यः, लघु, रूक्षः चापि ।
उपयोगः
अस्य पत्राणि शिवपूजायां श्रेष्ठानि इति परिगणितानि ।अस्य प्रत्त्येकम् अङ्गम् आयुर्वेदे उपयुज्यते ।{कर्णाटकस्य सस्यानि}}
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:औषधीयसस्यानि
मुनिः
मुनिशब्दविचारः
मन्यन्ते = वेदशास्त्रादितत्त्वम् अवगच्छन्ति ये ते मुनयः = साधकबाधक-प्रमाणोपन्यासरूपयुक्तिभिः श्रुत्याद्यर्थावधारणरूपमननशीलाः ।
प्रक्रिया
मन् धातोः मनोरुच्चोपधायाः इत्युणादिसूत्रेण कर्तरि इन्प्रत्यये उपधाभूतस्य अकारस्य उकारादेशे च मुनिः इति रूपं सिद्ध्यति ।
ग्रन्थेषु उक्तिः
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥
शाके पत्रे फले मूले वनवासे रतिः सदा ।
नियतोऽहरहः श्राद्धे स विप्रो मुनिरुच्यते ॥
मौनान्न मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः ।
स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥
अन्तर्बहिश्च मननात्कुरुते कर्म नित्यशः ।
मौनी शश्वद्वदेत्काले यो वै स मुनिरुच्यते ॥
आकृष्टफलमूलादी वनवासरतिस्सदा ।
कुरुतेऽहरहः श्राद्धमृषिर्विप्र स उच्यते ॥
वेदानुवचनेनापि यज्ञेन सकलेन च ।
दानेन तपसा देवान् तथैवानशनेन च ।
वेत्तुमिच्छति यो विद्वान् स मुनिर्नेतरो जनः ॥
सन्दर्भः
वर्गः:भारतीय-पौराणिकव्यक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सतना
सतना (सतना, Satna) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य रीवाविभागे अन्तर्गतस्य सतनामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रघूत्तमतीर्थः
श्रीरघूत्तमतीर्थश्रीपादः भारतीयः तत्त्वज्ञः यतिः च आसीत् | ते भावबोधाचार्यः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसन् | असौ द्वैततत्त्वप्रतिपादकः उत्तरादिमठसंस्थानस्य चतुर्दशतमः पीठाधिपतिः आसीत्| अनेन श्रीमन्मध्वाचार्यः श्रीजयतीर्थः आदिभिः विरचितानां ग्रन्थानां उपरि भाष्यानि लिकितानि |
जीवनकालम्
श्रीपादमहोदयस्य जन्म कर्णाटकप्रान्तस्य विजयपुरे मण्णूरु इति ग्रामे एकस्मिन् ब्राह्मणपरिवारे १५४८ तमे वर्षे अभवत् | तेषां माता गङ्गाबाई पिता ग्रामस्य भूमिपतिः सुब्बभट्टः च | बाल्ये रामचन्द्रः इति नाम आसीत् महोदयस्य | एकदा उत्तरादिमठसंस्थानस्य पीठाधिपतिः श्रीरघुवर्यतीर्थमहोदयः भिक्षाटनार्थं मण्णूरु ग्रामं आगच्छत् | सुब्बभट्ट-गङ्गाबाई दम्पतिः यादा पुत्रहीनः आसीत् तदा तौ श्रीरघुवर्यतीर्थमहोदयं पूजयित्वा एव असौ सुपुत्रं प्राप्तवन्तौ | एतदर्थं तं रामचन्द्रं श्रीरघुवर्यतीर्थमहोदयं समर्पयन्तः स्म | रघुवर्यतीर्थेन पालितः रामचन्द्रः यदा सप्तवर्षीयः आसीत् तदा उपनयनं कृत्वा सन्यासदीक्षां स्वीकृतवान् | सन्यासाश्रमं प्रविष्य तु महोदयः "रघूत्तमतीर्थः" इति नाम्ना ज्ञायते स्म | अस्मिन् काले महोदयेन श्रीमान् आद्यवरदाचार्यः नाम पण्डितस्य निदेशे उपनिशत्, वेदान्तः, न्यायसुधादि ग्रन्थाः प्राधिगताः | १५५७ तमे वर्षे श्रीरघुवर्यतीर्थश्रीपादस्य विष्णुपादप्राप्तिरनन्तरं श्रीरघूत्तमतीर्थश्रीपादः उत्तरादिमठमहासंस्थानस्य पीठाधिपतेः रूपे कार्यं आरब्धवान् | अस्मिन् वेलायां संस्थाने आध्यात्मिकी तथा लोकायिका सम्पदं प्रभूत्प्रमाणे वर्धिता आसीत् | सर्वत्र स्र्वदा च महोदयस्य आदरं राजासन-मुकुट-पुंयान-छत्र-चामर-ध्वज-पुष्पैः सह कृतवत् आसीत् | श्रीपादमहोदयेन भक्तानां हिताय अनेके चमत्काराः कृताः | ३९ वर्षपर्यन्तं संस्थानस्य नेतृत्वं निर्वहन् श्रीरघूत्तमतीर्थश्रीपादः १५९५ तमे वर्षे स्वशिष्यं श्रीवेदव्यासतीर्थश्रीपादं प्रदाय पौषमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशिदिने बृन्दावनं प्रविष्टवान् | अद्यापि तमिळ्नाडुप्रान्तस्य तिरुकोविल्लूरु नगरेस्थः तेषां बृन्दावनं द्रष्टुं आराधयितुं च सहस्राः जनाः यान्ति |
कृतयः
वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
सीधी
सीधी (सीधी, Sidhi) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य रीवाविभागे अन्तर्गतस्य सीधीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नरसिंहाचार्य आर्
बाल्यं शिक्षणञ्च
१८६० तमस्य वर्षस्य एप्रिल्-मासस्य ९ दिनाङे मण्ड्यमण्डलस्य कोप्पल-इत्येतस्मिन् ग्रामे नरसिंहाचार्यः (Narasimhacharya) अजायत । पिता तिरुनारायणपेरुमाळ्, माता शिङगम्माऴ् । पिता संस्कृतपण्डितः इति कारणतः उत्तमशिक्षणं विनायासेन प्राप्तम् । उन्नतविद्याभ्यासार्थं स्वग्रामं त्यक्त्त्वा चेन्नैनगरं गत्वा मेट्रिक्-परीक्षाम् अलिखत् । ततः बेङगलूरुनगरस्य सेन्ट्रल् महाविद्यालये १८८२ तमे वर्षे बि. ए परीक्षायाम् उत्तीर्णाः जातः । महाराजमहाविद्यालये महाराणीमहाविद्यालये च प्राध्यापकरूपेण कार्यं कृत्वा १८९३ तमे वर्षे मद्रास्-विश्वविद्यालये कन्नड यम्. ए पदवीं प्राप्तवान् । तदनन्तरं मैसूरुनगरस्य विद्याविभागे भाषान्तरकार्यं कुर्वन् प्राच्यवस्तुविभागे साहाय्याधिकारिरूपेण नियोजितः अभवत् ।
प्राप्ताः प्रशस्तयः
१९१५ तमे वर्षे कन्नडसाहित्यपरिषत् श्रीमता हेच्. नञ्जुण्डय्येन स्थापितम् । तस्य अभिवृद्ध्यर्थं विशेषरूपेण मार्गदर्शनम् अकरोत् नरसिंहाचार्यः । एषः कविः रायल्-एषियाटिक्-सोसाय्टि- संस्थायाः गौरवसदस्यः आसीत् । मैसूरुमहाराजेन "प्राक्तनविमर्शाविचक्षणः” इति बिरुदं प्राप्तवान् । ब्रिटीश्-सर्वकारेण १९१६ तमे वर्षे "राव्-बहद्दुर्” इति प्रशस्तिं प्राप्तवान् अयम् । अखिलभारतसाहित्यसङघः १९२९तमे वर्षे "प्राच्य विद्या वैभव”बिरुदं अस्मै दत्त्वा सम्मानितवन्तः । भारतसर्वकारेण १९३४ तमे वर्षे "महामहोपाध्याय”प्रशस्तिं दत्त्वा सम्मानितवन्तः । चतुर्थं कन्नड साहित्य सम्मेलनं प्राचलत् १९१८ तमे वर्षे । धारवाड्नगरे प्रचलिते अस्मिन् सम्मेलने आर् .नरसिंहाचार्यवर्येण अध्यक्षस्थानं निरूढम् । कन्नडभाषासाहित्यवर्धनाय तेन कृता सेवा अनुपमा ।
वर्गः:कन्नडलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क्
thumb|right|150px|प्यारिस्-नगरे विद्यमाना लामार्कस्य मूर्तिः
(कालः – ०१. ०८. १७४४ तः १८. १२. १८२९)
अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् (Jean Bapiste Lamark) विज्ञानजगति एव प्रथमवारं विकासवादस्य प्रतिपादकः । एषः जीवविज्ञाने जीवविकासस्य तत्त्वं प्रत्यपादयत् । अस्य पूर्णं नाम "जीन् ब्याप्टिस्ट् पियेर् आन्त्वा डि मोने शवलिये डि लामार्क्” इति । सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् १७४४ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य १ दिनाङ्के कस्यचित् निर्धनकुटुम्बस्य ११ तमशिशुरूपेण जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता एतं "धर्मगुरुं” (पाद्री) कर्तुम् इष्टवान् आसीत् । किन्तु अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् केवलस्य धनस्य सम्पादनार्थं स्वस्य इच्छां परित्यक्तुं न इष्टवान् । अतः सः पितुः मरणानन्तरं १७६० तमे वर्षे सैन्यं प्रविष्टवान् । सप्त वर्षाणि यावत् तत्र कार्यं कुर्वन् अनुभवं, प्रशस्तिं च सम्पादितवान् । अनन्तरं १७६६ तमे वर्षे अनारोग्यस्य कारणात् सैन्यस्य उद्योगाय त्यागपत्रम् अयच्छत् । तदनन्तरं सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् लेखकवृत्तिं, लिपिकवृत्तिं, प्राद्यापकवृत्तिम् एवं बहुविधवृत्तिम् आश्रितवान् ।
एषः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् मेडिटर्रानियन्–समुद्रस्य तीरे यदा सैनिकः आसीत् तदा सस्यविषये आसक्तः सञ्जातः । स्वयम् अध्ययनं कृत्वा एव फ्रान्स्–देशस्य सस्यानां विषये एव १७७८ तमे वर्षे किञ्चित् पुस्तकम् अपि अलिखत् । १७९३ तमे वर्षे प्यारिस्–नगरे विद्यमाने प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालये (Natural History Museum ) अकशेरुक– प्राणिविज्ञानस्य प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः । तत्र उद्योगावसरे सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् ऊर्णनाभ–वृश्चिक–सदृशान् अष्टपदीन् षड्–पदिभ्यः कीटेभ्यः पृथक् वर्गीकृतवान् । तथैव कण्टकचर्मिणां, कठिनचर्मिणां च प्राणिनां वर्गीकरणम् अपि अकरोत् । तेन जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्केन लिखितं "अकशेरुकाणां प्राकृतिक-इतिहासः” (Natural History of Invertebrates) इति पुस्तकम् इदानीम् अपि अकशेरुकाणां विषये अध्ययनस्य आधारत्वेन परिगण्यते । अनेन जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्केन १८०९ वर्षे प्रकटिते “प्राणिविज्ञानदर्शनम्” इति पुस्तके विकासवादः विवृतः अस्ति । “बाह्यस्य परिसरस्य कारणतः कस्मिंश्चित् प्राणिनि यः परिणामः जायते सः अग्रिमे वंशे (जनाङ्गे) (Generation) अपि अनुवर्तते” इति सः तत्र प्रतिपादितवान् अस्ति । उदाहरणार्थं दीर्घकण्ठी (Giraffe) उन्नते स्थाने विद्यमानानि पर्णानि खादितुं पुनः पुनः कण्ठं दीर्घीकरोति स्म । तस्मात् कारणात् अग्रिमे वंशे तेषां प्राणिनां कण्ठः दीर्घः एव जातः । उपयोगानुसारम् अवयवः वर्धते अथवा नश्यति इति सिद्धान्तं सः प्रत्यपादयत् । अस्य सिद्धान्तः बहुभिः परीशील्य तिरस्कृतः । अतः सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् जीवनस्य अन्तिमे काले अन्धः, निर्धनः, जुगुप्सितः च सञ्जातः । १८२९ तमे वर्षे डिसेम्बर्–मासस्य १८ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिवपुरी
शिवपुरी (शिवपुरी, Shivpuri) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्वालियरविभागे अन्तर्गतस्य शिवपुरीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गौडीयनृत्यम्
गौडीयनृत्यम्
गौडीयनृत्यं (वङ्गभाषा: গৌড়ীয় নৃত্য, अ॰सं॰लि॰व॰: Gaur̤īẏa Nṛtya) वङ्गीय नृत्यपरम्परा अस्ति। अस्य उत्पत्तिः वङ्गस्य गौडतः, (गौड़ इति अपि ज्ञायते) अस्ति।
महुआ मुखोपाध्याय इत्यनेन पुनर्निर्माणं कृतम् अस्ति। इदं संस्कृतिमन्त्रालयेन भारतीयशास्त्रीयनृत्यरूपेण मान्यतां प्राप्तम्, संगीतनाटक अकादमीद्वारा मान्यतां न प्राप्तम् ,किन्तु अस्य अध्ययनं भारतस्य संस्कृतिमन्त्रालयात् छात्रवृत्तिप्राप्त्यर्थं पात्रम् अस्ति। पुनर्निर्माणस्य विद्वान् स्वागतं सावधानतातः संशयवादपर्यन्तं भवति।
महाकवि श्री श्री
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य व्यक्तयः
जीवशास्त्रम्
जीवशास्त्रं यस्मिन् शास्त्रे विविधानां जीवानां समग्राध्ययनं विद्यते तच्छास्त्रं जीवशास्त्रं कथ्यते। समस्तप्राणिनां जीवनस्य सूक्ष्मरूपेण अवलोकनम् अध्ययनञ्च जीवशास्त्रस्य विषयः भवति।
क्षेत्रा:
इत्यादयः
इतिहासः
वेदेषु अपि अनेके पादपा: पशव: च वर्णिता: सन्ति। वेदेषु सोमौषधिः वनराजः इति प्रशंसितः दृश्यते। तदा जनाः अश्वत्थकाष्ठेन पात्राणां निर्माणं कुर्वन्ति स्म। महाकाव्येषु अपि भारतीयजीवशास्त्रस्य महत्त्वम् दृश्यते। तैत्तिरीयसंहितायाम् पादपानाम् अङ्गानि वर्णितानि। उदयनः पृथ्वीनिरापर्ये पादपाः जीविनः इति प्रत्यपद्यत। बौद्धतत्वज्ञानी धर्मोत्तरः न्यायविदूतिकायाम् पादपानां निद्राम् अवर्णयत् (रात्रौ पत्राणि पिदधाति)। गुणरत्नः सद्दर्शनसमुच्चये जीवीनाम् स्वभावान् विवदते स्म। पराशरः वृक्षायुर्वेदग्रन्थे प्रभासंयोगम् अवर्णयत्। पराशरः पादपगणता अभिदधाति स्म। चरकसुश्रुतौ आन्दुवंशिक्याः मूलभूतानाम् अध्ययनम् अकुरुताम्। शालिहोत्राग्निवेषौ पशुवैद्यौ आस्ताम् । सुश्रुतः अपि महान् चिकित्सकः आसीत्।
जीवविज्ञानसम्बद्धम्
इत्यादयः बहवः विभागाः सन्ति । परिवर्त्यमानः परिसरः अपि जीवविज्ञानं विस्तारयन् अस्ति । परिवर्तनस्य अवसरे जायमानाः समस्याः, नूतनानां जीविनाम् उद्भवः, अबलानां जीविनां वंशस्य नाशः इत्यादयः सर्वे अपि विषयाः अस्य शास्त्रस्य वैशाल्यस्य कारणीभूताः सन्ति । अस्य जीवविज्ञानस्य वर्धनस्य अन्यत् अपि किञ्चन प्रमुखं कारणं नाम जीवविज्ञानिनः । तेषां सर्वेषां संशोधनानां कारणतः एव जीवविज्ञानस्य एतावती प्रगतिः जाता अस्ति ।
निम्बः
250px|thumb|निम्बवृक्षः
शतायुर्वज्रदेहाय सर्वसम्पत्कराय च । सर्वानिष्टविनाशाय निम्बकं दलभक्षणम् ॥ अयं श्लोकः निम्ब/निम्बकवृक्षस्य धार्मिकं स्वास्थ्यं च गुरुत्वं सूचयति । अयं निम्बवृक्षः  भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अयं बहूपयोगी वृक्षः इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । युगादिपर्वणः अवसरे निम्बगुडस्य सेवनं परम्परानुगुणं प्रवर्तते भारते । अयं वृक्षः समतलभूमौ वर्धते । यत्र अधिका वृष्टिः जायते तत्र अयं वृक्षः न वर्धते । कासाराणां, तडागानां, सरोवराणां वा तीरे समृद्धरूपेण वर्धते अयं निम्बवृक्षः । अस्य वृक्षस्य सर्वाङ्गानि अपि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य पर्णाणि संयुक्तगात्राणि । अयं वृक्षः सदा हरिद्वर्णीयः । अस्य पर्णानाम् अञ्चलः (अन्तिमभागः) क्रकचः इव तीक्ष्णः भवति । अस्य निम्बवृक्षस्य त्वक् कपिलवर्णीयं भवति । पर्णानां कक्षे पुष्पाणां गुच्छं भवति । पुष्पाणि मधुगन्धयुक्तानि, श्वेतवर्णीयानि च भवन्ति । मार्चमासतः मेमासाभ्यन्तरे पुष्पाणि जायन्ते । सेप्टेम्बर्-तः नवेम्बर्-मासाभ्यन्तरे फलानि वर्धन्ते । फलानि मन्दपीतवर्णीयानि । अस्मिन् एव अवधौ बीजानां सङ्ग्रहणम् अपि प्रचलति ।
इतरभाषाभिः अस्य निम्बवृक्षस्य नामानि
अयं निम्बवृक्षः आङ्ग्लभाषया Neem इति उच्यते । हिन्दीभाषया “नीम” इति, बङ्गभाषया "निम्" इति, तेलुगुभाषया “वेपचेट्टु” इति, तमिळ्भाषाया “वेम्बु” इति, मलयाळभाषया “वेप्पु” इति, कन्नडभाषया “बेवु” अथवा “कहिबेवु” इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निम्बवृक्षस्य प्रयोजनानि
अस्य निम्बवृक्षस्य रसः तिक्तः । अस्य निम्बवृक्षस्य त्वक्, निर्यासः, पर्णं, पुष्पं, पल्लवं, बीजं, फलं, बीजस्य तैलं, पिण्याकः, रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बहुनेत्रफलम्
एतत् अनानसफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् अनानसलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं अनानसफलम् आङ्ग्लभाषायां Pineapple इति उच्यते । एतत् अनानसफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । अनानसफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् अनानसफलम् अपि बहुविधं भवति ।
वयम् अनानसफलं जानीमः एव । एतत् शिरसि पर्णमयं किरीटं धरति । एतस्य सौगन्ध्यम् अपि विशिष्टम् । एतत् फलं वस्तुतः ब्रेजिलमूलम् । दक्षिणामेरिकायां प्र्रुग्वेप्रदेशे चापि एतत् पाप्यते स्म पूर्वम् । १४१३ तमे वर्षे क्रिस्टोफरकोलम्बसः केरिबियनप्रवाससम्ये गौडलुयोद्वीपपरिसरे एतत् फलं लक्षितवान् । अमेरिकायाः मूलावासिनः (नेटिव्-इण्डियन्स्) दक्षिणकेन्द्रामेरिकाप्रदेशे प्र्दुग्वेप्रदेशे च एतस्य प्रसारं कृतवन्तः ।
युरोपखण्डे विपण्याम् अद्य एतत् प्राचुर्येण लभ्यते, किन्तु पुर्वम् एतत् कष्टलभ्यं महाघं च भवति स्म । राजा चार्ल्स् (द्वितीयः) उपायनरूपेण दत्तम् एतत् फलं साभिमानं गृहितवान् दृश्यते कस्मिंश्चित् चित्रे ।
एतत् सस्यं प्रायः २ मीटरुन्नतं वर्धते । एकमीटरविशालं च भवति । ल्ध्वाकारकः सिक्थमयः अङ्कुरः भवति एतस्य । स्मग्रे अपि वर्षे एतत् फलितं भवितुम् अर्हति । एतस्य सस्यस्य पर्णानि अपि बहूपयोगीनि । तेषु यः सिरांशः भवति ततः वस्त्रस्य निर्माणं क्रियते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
thumb|200px|right|अनानसक्षेत्रम् thumb|left|150px|अनानसपर्णद्वारा वल्कलनिर्माणार्थम् सज्जीकरणम् thumb|200px|right|अनानसपुष्पम् thumb|200px|left|पूर्णम् अनानसफलम्, अर्धकर्तितम् अनानसफलं च thumb|200px|right|विक्रयणार्थं संस्थापितानि अनानसफलानि thumb|अनानस्-फलम् thumb|left|200px|अनानस्-फलम्
वर्गः:फलानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जीवविज्ञानिनः
जीवविज्ञानस्य क्षेत्रे ये संशोधनं कार्यं वा कृतवन्तः ते जीवविज्ञानिनः इति उच्यन्ते । तादृशाः महान्तः जीवविज्ञानिनः असंख्याकाः सन्ति समग्रे विश्वे । तेषु केचन प्रमुखाः जीवविज्ञानिनः एते -
वर्गः:वैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम्
प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपं बहुभिः विद्वद्भिः प्रतिपादितम् अस्ति। तत्र वैदिककाले ज्योतिषस्य स्थितिः वेदमन्त्रैः अवगन्तुं प्रयासः जातः अस्ति।
परिचयः
प्राग्वैदिककालो हि वेदमन्त्रसङ्ग्रहादपि प्राचीनतरः कालः । न स ह्यस्माकं ज्ञानविषयः । तदा ज्योतिषशास्त्रस्य तु का वातऽपितु तद्योनेर्वेदस्यैव कि स्वरूपमासीदित्यपि अनुमातुं वयं नैव प्रभवामः । एतावदेव तद्विषये वक्तुं पार्यते यत्तदाऽपि ज्योतिषविषये स्वल्पमपि ज्ञानमवश्यमेवाऽऽसीद्यस्य यथायथं वा विकसितं रूपं वेदमन्त्रेषु दृश्यते । 'अग्निः पूर्वेभिः ऋषिभिरीड्यो नूतनैरिह’ ‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवञ्च पृथिवीञ्चान्तरिक्षमथो स्वः' इति शुश्रूम धीराणां ये नस्तद्वयाचचक्षिरे' इत्यादिकथनैरेतत्सिध्यति । सम्प्रत्यपि ग्रामीणजना दिगवबोधाय ध्रुवादिनक्षत्राणां समयज्ञानाय रात्री कृत्तिकानां साहाय्यं गृह्णन्ति । दिवा तु ते सूर्यगतिमधीत्य समयज्ञानं कुर्वन्ति सुदिने । सम्भवत्येतदज्ञातयुगस्यैवावशिष्टम् । ऋग्वेदे 'देवानां पूर्वे युगेऽसतः सदजायत । देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत' इति यत्कथितं यच्च यः पश्यादुत्तरे युगे इत्यप्युक्तं तस्यायमेवाशयो भवितुमर्हति यद्वैदिकसंहितापूर्ववतझालेऽपि काचन विशिष्टां सभ्यताऽऽसीदिति ।
वेदा हि नैव निश्चयेन ज्योतिषशास्त्रमात्रमुद्दिश्य प्रवृत्ताः । तेन तत्र नैतादृशः प्रसङ्गो येन ज्योतिषशास्त्रं व्याख्यातं स्यात् । तथापि इतरविषयप्रसङ्गवशाज्ज्योतिषविषयेऽपि यत्किञ्चिदुक्तं तेनैतज्ज्ञायते यत्तदाऽपि शास्त्रेऽस्मिन् मानवीयं ज्ञानं समृद्ध मासीत् । तत्र तत्र गगनमण्डलं सूर्याचन्द्रमसौ नक्षत्राणि ताराः ऋतून मासान् दिवसाँश्चादाय मनोहारि चमत्कारि वर्णनं समुपलभ्यते । प्रकरणेऽस्मिन् वेदशब्देन कात्यायनप्रतिज्ञासूत्रमनुसृत्य तस्य संहिता-ब्राह्मणभाग गृहीतौ, मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमित्युक्तेः ।
'नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि येषां वर्षमिषवः ।
‘नमोस्तु रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्षे येषां वात इषवः ।
एवमेव द्यावापृथिवीविषये तत्रोक्तम् -
'यदा वै द्यावापृथिवी संज्ञानाथेऽथ वर्षति ।'
‘प्राणोदानी वै द्यावापृथिवी ।
‘इमौ वै लोकौ रेतः सिञ्चाविमौ ह्येव लोकौ रेतः सिञ्चत इतो वा अमृध्वं रेतः सिञ्चति धूमं साऽमुत्र वृष्टिर्भवति तामसावभुती वृष्टि तदिमा अन्तरेण प्रजायन्ते ।'
ऋग्वेदेऽप्युक्तम् -
विराजमधिकृत्य तत्रोक्तम् -
‘नाभ्या आसीदन्तरिक्ष शीष्र्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिदशः श्रोत्रात्तथा लोकानकल्पयन् ॥'
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ।।'
ऐतरेयब्राह्मणे उक्तम् -
'द्यौरन्तरिक्षे प्रतिष्ठिताऽन्तरिक्षं पृथिव्याम् ।'
एवमेव तत्र तत्र संवत्सरमासर्तुपक्षाहोरात्रसूर्यचन्द्रादिविषयेऽपि सुनिपुणं । वणतं दृश्यते । तत्र तत्र युगादिविषये च चर्चा लभ्यते । यथा हि -
‘देवानां पूर्वे युगे सतः सदजायत ।
'तदूचुषे मानुषेमा युगानि ।'
‘विश्वे ये मानुषा युगा यान्ति मर्त्य रिषः।'
‘पर्जन्या नाहुषा युगा।'
'दीर्घतमा मामतेयो जुजुवनि दशमे युगे ।'
‘युगे युगे विदध्यम् ।'
‘या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ।'
‘मानुषा युगाः ।
मन्त्रभागेष्वेतेषु युगशब्दः कालविशेषवाचकत्वेन प्रयुक्तो दृश्यते । देवयुगमानुषयुगयोरन्तरमपि तत्र निर्दिष्टं लभ्यते । ‘पूर्वे युगे' 'उत्तरे युगे' इत्यादिकथने युगशब्देन निश्चितकालमान एव निर्दिष्टोऽस्ति । यत्र कुत्र युगशब्दः कल्पार्थेऽपि प्रयुक्त इव प्रतिभाति । 'त्रियुगं पुरा' इत्यत्र युगशब्दः सत्यत्रेताद्वापरावबोधक एव । वैदिकमन्त्रेषु यत्र तत्र युगभेदत्वेन कृतादिशब्दानामपि प्रयोगो दृश्यते । यथा वाजसनेयीयसंहितायाम् -
‘अक्षराजाय कितवं कृतायादिनवदर्श त्रेतायै कल्पिनं द्वापरायाधिकल्पिनं'•••।'
एवमेव तैत्तिरीयसंहितायां युगमानत्वेन कृतत्रेताद्वापरशब्दानां प्रयोगो दृश्यते । तैत्तिरीयब्राह्मणेऽप्युक्तम् -
‘कृताय सभाविनं त्रेताया आदिनवदर्श द्वापराय बहः सदं फलये सभास्थाणुम् ।'
तथैव ऐतरेयब्राह्मणेऽपि यथा-
‘कलिः शयानो भवति सज्जिहानस्तु द्वापरः ।
उत्तिष्ठंस्त्रेता भवति कृतं सम्पद्यते चरन् ।।
चरैवेति चरैवेति ।।
पुनश्च तैत्तिरीयब्राह्मणे--
'ये वै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत् । अथ ये पञ्च कलिः सः । तस्माच्चतुष्टोमः ।।
ऋग्वेदादौ युगावयवत्वेन संवत्सरादयोऽप्युल्लिखिताः । यथोक्तं वेदाङ्गज्योतिषे पञ्चसंवत्सरं युगमिति तस्य बीजं वेदेषु दृश्यते । यथा हि -
‘संवत्सरस्य तदहः परि ४ यन्मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूव ।
••••संवत्सराय पर्यायिणीं परिवत्सरायाविजातामिदावत्सरायातीत्वरीमिद्वत्सरायोतिष्कद्वरीं वत्सराय विजर्जरी संवत्सराय पलिक्नीम्।'
एवमेव तैत्तिरीयब्राह्मणेऽप्युक्तम्-
‘अग्निव संवत्सरः आदित्यः परिवत्सरः चन्द्रमा इदावत्सरः वायुरनुवत्सरः ।।
इत्थं हि माध्यन्दिनीये पञ्चानां तैत्तिरीये षण्णामन्यत्र चतुर्णामेव नामो- - ल्लेखो दृश्यते । | कालवाचकत्वेन वर्षशब्दः शतपथब्राह्मणादौ प्रयुक्तो दृश्यते (१-९३-१० ) । ऋग्वेदे हि ऋतुवाचकशरत्प्रभृतिशब्दा अपि वर्षवाचकत्वेन प्रयुक्ता दृश्यन्ते । गोपथब्राह्मणे ( ६।१७ ) वषार्थे हायनशब्दः शुक्लयजुर्वेदै समशब्दः प्रयुक्तो दृश्यते । यथा -
'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवम् ऋग्वेदेऽपि समशब्दः संवत्सरार्थं प्रयुक्तः । एवमेवैतरेयब्राह्मणेऽपि । एवमेव ऋतुविषयेऽपि वैदिकसाहित्ये बहूक्तमस्ति। तैत्तिरीयसंहितायामुक्तं यत्संवत्सरे षड़तवो भवन्ति द्वादश मासाश्च । यदा कदा त्रयोदशोऽपि । यथा -
‘षड्रात्रिर्दीक्षितः स्यात् षड् वा ऋतवः संवत्सरः।
द्वादशरात्रीर्दीक्षितस्याद् द्वादश मासाः संवत्सरः••••।
त्रयोदशरात्रीर्दीक्षितः स्यात् त्रयोदश मासाः संवत्सरः•••।
चतुर्विंशतिरर्धमासाः संवत्सरः•••मास दीक्षितः स्याद्यो मासः स संवत्सरः ।
एवञ्च तत्रैव षड़तवो द्वादश मासाश्च नाम्नाऽपि परिगणिता दृश्यन्ते । यथा तैत्तिरीये -
‘मधुश्च माधवश्च शुक्रश्च शुचिश्च नभश्च नभस्यश्चेषश्चोर्जश्च सहश्च सहस्यश्च तपश्च तपस्यश्च‘संसर्पोऽस्य॑हस्पत्याय त्वा ।।
तत्र संसर्पो मलमासः अंहस्पतिः क्षयमास इति माधवः । एवमेवमधुश्च माधवचे वासन्तिकावत शुभ शुचिभ जैमातू नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू इषश्चोर्जश्च शरदावृतू सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू तपश्च तपस्यश्च शैशिरावृतु ।'
तथैव ऋग्वेदे ऽपि उक्तम्---
'वेदमासो धृतव्रतो द्वादश प्रजावतः । वेदा य उपजायते ।'
'द्वादशारं न हि तज्जराय वर्षति चक्र परिद्यामृतस्य ।
आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विशतिश्च तस्थुः ।'
'द्वादश प्रधयश्चक्रमेक त्रीणि नम्यानि क उ तच्चिकेत तस्मिन् साकं त्रिशता न शङ्कवोऽपिता षष्टिर्न चलाचलासः ।'
'तस्य त्रीणि च शतानि षष्टिश्च स्तोत्रीयास्तावतीः संवत्सरस्य रात्रयः ।'
वाजसनेयसंहितायामपि त्रयोदशमासा नाम्ना गणिताः । यथा -
‘उपयामगृहीतोऽसि मधवे त्वोपयामगृहीतोऽसि माधवाय त्वोपयामगृहीतोऽसि शुक्राय त्वोपयामगृहीतोऽसि शुचये त्वोपयामगृहीतोऽसि नभसे त्वोपयामगृहीतोऽपि नमस्याय त्वोपयामगृहीतोऽसीषे त्वोपयामगृहीतोऽस्मू त्वोपयामगृहीतोऽसि सहसे त्वोपयामगृहीतोऽसि सहस्याय त्वोपयामगृहीतोऽसि तपसे त्वोपयामगृहीतोऽसि तपस्याय त्वोपयामगृहीतोऽस्य॑हसस्पतये त्वा ।'
एवमेव -
‘संसर्पाय स्वाहा चन्द्राय स्वाहा ज्योतिषे स्वाहा मलिम्लुचाय स्वाहा दिवापतये स्वाहा ।'
‘मधवे स्वाहा माधवाय स्वाहा शुक्राय स्वाहा शुचये स्वाहा नभसे स्वाहा नभस्याय स्वाहेषाय स्वाहोर्जाय स्वाहा सहसे स्वाहा सहस्याय स्वाहा तपसे स्वाहा तपस्याय स्वाहांऽहसस्पतये स्वाहा।'
‘मासद्वये यदाऽप्येकराशि सङ्क्रमेतादित्यस्तत्राद्यो मलिम्लुचः शुद्धोऽन्यः इति च । वेदे हि अधिमासस्य कृते संसर्पः अंहस्पतिश्च शब्द पर्यायवाचकत्वेन प्रयुक्तौ । यदा कस्यचिन्मासस्य क्षयस्तदा हि द्वावधिकमासौ भवतः । तयोराद्यः संसर्पोऽपरोऽहस्पतिरिति परम्परा । तेनैवोक्तं स्याद्-‘असङ्क्रान्तिद्विसङ्क्रान्ती संसपहस्पती समाविति । शङ्करबालकृष्णो निदिशति यत्तदा चान्द्रसौरवर्षातिरिक्तं सावनवर्षोऽपि प्रचलित आसीत् । सावनशब्दो. हि सवनसम्बद्धः । सूर्योदयादारभ्य सूर्योदयान्तराभ्यन्तरवर्ती काल एव सावनदिनसंज्ञितः । अत एव सावनशब्दोऽहोरात्रोपलक्षकः । अहोरात्रसाध्य एकः सोमयागोऽहःशब्देनाभिधीयते । तादृशानामहविशेषाणां गणः षडहः षडहेन पञ्चकेनैको मासः । तादर्शद्वदिशभिर्मासैः साध्यं संवत्सरसत्रमिति माधवाचार्यः स्पष्टयति । तदित्थं सावनवर्षे ३६० दिनानि भवन्ति, यदुक्तम्-‘तस्य त्रीणि च शतानि षष्टिश्च स्तोत्रीयस्तावती संवत्सरस्य रात्रयः' इति । किञ्च चान्द्रमाने हि मासे २९३ दिनान्येव भवन्ति ५९ दिनैर्मासद्वयम् । सावनमासद्वये ६० दिनानि भवन्ति । अतस्तयोंः समीकरणाय ‘षडहैर्मासात्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति' इति ।
विषयः
उत्सगंणामयनसत्रे एकदिवसोत्सर्गविधिरुक्तः स्यात् । अन्यथा तत्र वर्षे एकः षडहोऽधिको भवेत् । अनेनैतत्पर्यवस्यति यद्वैदिकसंहिताकाले सावनचान्द्रसौरवर्षाणां प्रचलनमासीत्। तत्र यज्ञादिकृत्ये सावनो वर्षों नित्यनैमित्तिककृत्यसम्पादने चान्द्रो वर्ष इतरव्यवहारे सौरो वर्षः प्रयुक्त आसीत् । सावनवर्षे एकषडहत्यागेन चान्द्रो वर्षस्तत्र एकोनषडहइययोगेन सौरो वाऽऽर्तवो वर्षः सम्पद्यते । वेदेषु नाक्षत्रबार्हस्पत्यघर्षविषये नैव किञ्चिदुक्तं लभ्यत इति शङ्करबालकृष्णमहोदयमतम् । किन्तु 'नक्षत्राणि संवत्सरस्य प्रतिष्ठा' इति वचनात्तदा नाक्षत्रवर्षोऽपि प्रचलित आसीदिति ज्ञायते । नक्षत्राणि सप्तविंशतिस्तेन द्वादशगुणितेन नाक्षत्रे वर्षे ३२४ दिनान्येव भवन्ति । तेषामष्टाविंशतिसङ्ख्ययाऽपि तत्र ३३६ दिनान्येव भवन्ति ।
वैदिकसाहित्ये अयनविषयेऽपि बहूक्तं दृश्यते । शतपथब्राह्मणे हि वसन्तग्रीष्मवर्षासु सूर्यस्योदगावर्तनं देवेषु स्थितिः शरद्धेमन्त शिशिरेषु तस्य दक्षिणावर्तनं पितृष्ववस्थितिश्चोक्ता: । तथैव तैत्तिरीयसंहितायामपि-तस्यादित्यः षण्मासो दक्षिणेनेति षडुतरेण इति उक्तम् । यदा हि सूर्यो विषुववृत्तस्योत्तरतस्तदोत्तरायणं यदा तु दक्षिणतस्तदा दक्षिणायनमित्यस्य सारम् । उत्तरायणमेव देवानां दिनं यदा दक्षिणायनं तेषां रात्रिरिति । उभयमादाय देवानामेकं दिनम् । अयनशब्दो हि वेदे गृहपर्यायत्वेन प्रयुक्तो दृश्यते । यथा-‘अपामिदं न्ययनं समुद्रस्य निवेशनम्' 'आयने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः' किन्तु वाजसनेयीये स्थित्यर्थेऽपि दृश्यते; यथा-नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय', एवमेव गत्यर्थे कौषीतकिब्राह्मणेऽपि। एतावताऽपि एतत् स्पष्टमेव यद्वैदिकसाहित्येऽयनगणना तु साधु विदिताऽऽसीत् किन्तु तदुपक्रमणमादाय नैव किञ्चित्स्पष्टम् । शतपथब्राह्मणानुसारेण उत्तरायणे वसन्तग्रीष्मवर्षा ऋतवो भवन्ति दक्षिणायने तु शरद्धेमन्तशिशिराः । सम्प्रति तुत्तरायणे शिशिरवसन्तग्रीष्मा एव गृह्यन्ते वर्षाशरद्धेमन्ता दक्षिणायने । शतपथब्राह्मणस्य-‘एषा ह वा संवत्सरस्य प्रथमा रात्रिर्यत् फाल्गुनी पौर्णमासी'। ‘आत्मा वै संवत्सरस्य विषुवानङ्गानि मासा:'। “अथ ह वा एष महासुपर्ण एव यत्संवत्सरः । तस्य यान पुरस्ताद्विषुवतः षण्मासानुपयन्ति सोऽन्यतरः पक्षोऽथ यान् यद्युपरिष्टात् सोऽन्यतर आत्मा विषुवान्'। 'संवत्सरो वाव विवर्ताऽष्टाचत्वारिंशः षड्विंशतिरर्धमासाः स त्रयोदश मासाः सप्तर्तवो है अहोरात्रे' ( ८।४।१।२५ )। 'चतुर्विशत्यर्धमासो वै संवत्सरः । संवत्सरो“तस्य चतुर्विंशतिरर्धमासाः षड़तवो द्वेऽहोरात्रे ।' ( ८।४।१।२२ )। तस्य वसन्त एव द्वार:::' (१।६।१।१९ ) ।' संवत्सर एवाग्निस्तस्य वसन्तः शिरो ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षो वर्षा उत्तरः शरदृतुर्मध्यमात्मा हेमन्तशिशिरावृतु पुच्छम्' ( १०।४।५।२ ) इत्याद्युक्तं, यच्च-‘एषा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सत्स्य यदुत्तरे फल्गुनी' (१।१२।९ )। 'एषा वै जघन्या रात्रिः संवत्सरस्य यत्पूर्वे फल्गुनी' (१॥१॥२५९ ) इति तैत्तरीयब्राह्मणेऽप्युक्तं तेन सिध्यति यत्संवत्सरस्य विषुवढ्यं तस्य च वसन्तोदये प्रारम्भः फाल्गुनी ( उत्तरा ) तस्य मुखं पूर्वाफाल्गुनी तु पुच्छमिति । तस्य तदेव द्वारं यदमावास्या चन्द्रमा एव द्वारपिधानः' ( श० ब्रा० ११।१।१।१ ) इति च ।
वैदिकसाहित्ये न हि कुत्रापि स्पष्टतयोल्लिखितं यदयनपरिवर्तनं कदारभ्य भवतीति । कदाऽऽरभ्य संवत्सरः प्रवर्तते इत्यपि नैव तत्र स्पष्टं प्रमाणम् । शतपथब्राह्मणे एतावदेव निर्दिष्टं यदुतरायणे वसन्तग्रीष्मवर्षर्तवो दक्षिणायने शरद्धेमन्तशिशिरति॑व इति । किन्तु वसन्तर्तुः कदाऽऽरभ्य प्रवर्तत इति तत्र नैव स्पष्टतयोक्तम् । तैत्तिरीयब्राह्मणानुसारेण उत्तराफाल्गुनी हि संवत्सरस्य मुख पूर्वा च पुच्छमिति । एतदनुसारेण फाल्गुनपौर्णमासीमभितः संवत्सरारम्भोऽनुमितः । वराहमिहिराचार्यः स्मरति--
‘आश्लेषाद्धददक्षिणमुत्तरमयनं रवेर्धनिष्ठायाम् ।
नूनं कदाचिदासीयेनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु ।
साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटाचं मृगादितश्चान्यत् ।
उक्ताभावो विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैयक्तिः ॥
दूरस्थचिह्नभेदादुदयेऽस्तमयेऽपि सहस्रांशोः ।
छायाप्रवेशनिर्गमचिह्नव मण्डले महति ॥' इति ।
पराशरतन्त्र उक्तम् -
‘मुखं वा एतदृतूनां यद्वसन्तः'। तत्रैव संवत्सरो हि पक्षिखेनोपवणतो यस्य 'वसन्तो हि शिरो ग्रीष्मो दक्षिणपक्षः शरदुत्तरपक्षः वर्षापुच्छं हेमन्तो मध्यमिति ।
वसन्तः > शरद् > हेमन्तः > ग्रीष्मः > वर्षा
ऋतुस्थितेः सूर्यावलम्बनत्वेन सौरमासतिथीनामनिश्चयेन च कस्यतः कदाऽऽरम्भो भवतीति दुःष्करमेव निश्चयेन वक्तुम् । अत एव तैत्तिरीयसंहितायामुक्तम् -
'उभयतों मुखमृतुपात्रं भवति को हि तद्वेद यदृतूनां मुखम्'। शङ्करबालकृष्णो निर्दशति यद्यद्यकस्मिन् वर्षे सौरमासस्यारम्भः पौर्णमास्यां भवति तदागामिवर्षे तस्य शुक्लद्वादश्यामेवोपक्रमस्तदग्निमवर्षे तु कृष्णाष्टमी मभित एव । नैतावन्मात्रमपितु तेषां सौरमासैः सह सम्बन्धोऽपि यत्किञ्चिदनियत एव । स्थलभेदेनाऽपि अवारम्भे पञ्चषदिनानामन्तरं भवति । तेनैव शतपथब्राह्मणे चातुर्मास्येन यज्ञेन ऋतुसन्धीनां व्यवस्थापनमुक्तम् ।
एवमेव संवत्सरस्यावयवत्वेन मासानां द्वादशविधत्वं त्रयोदशविधत्वञ्चोक्तं वैदिकसाहित्ये । मासानां हि तत्र मधु-माधव-शुक्र-शुचि-नभो-नभस्य-इष-ऊर्जसह-सहस्य-तपः-तपस्येति द्वादशमासाः संसर्पो वांहस्पतिश्च त्रयोदशतमो मास इति सासानां संज्ञा । शतपथब्राह्मणेऽग्न्याधानप्रसङ्गे वैशाखनाम्नाऽपि माधवमासो हि कथितो दृश्यते । तैत्तिरीयब्राह्मणे चतुर्विंशत्यर्द्धमासानां नामान्यपि इत्थं स्मृतानि -
'पवित्रन् पवयिष्यन् पूतो मेध्यः । यशो यशस्वानायुरमृतः । जीवो जीविण्यन्त्स्वर्गों लोकः । सहस्वान् सहीयानोजस्वान् सहमानः । जयन्नभिजयन्त्सुद्रविणो द्रविणोदः । आईपवित्रो हरिकेशो मोदः प्रमोदः ।' तत्र द्वादशमासानां त्रयोदशतमस्य च नामान्तराण्यप्युक्तानि । यथा -
‘अरुणोऽरुणरजाः पुण्डरीको विश्वजिदभिजित् ।
आर्दैः पिन्वमानोन्नवान् रसवानिरावान् ।
सर्वोषधः सम्भरो महस्वान् ॥ '
‘अग्निः ऋतुः सूर्यः ऋतुश्चन्द्रमा ऋतुः । यद्यप्यस्य कोऽभिप्राय इति न सम्यग्ज्ञातं तथाप्यनुमानतः वसन्तग्रीष्मी आग्नेयौ वर्षाशरदौ सौरौ हेमन्तशिशिरी चान्द्रावित्यस्याशयेन भाव्यमिति । शतपथब्राह्मणेऽपि हेमन्तस्य चान्द्रत्वमुक्तं दृश्यते । स्पष्टमेव यन्मध्वादिसंज्ञाऽरुणादिसंज्ञा वा ऋतुसम्बद्धा न तु नाक्षत्रा। चैत्रादिसंज्ञा तु नक्षत्रसम्बद्धत्वेन, यथा—चित्रायुक्ता पौर्णमासी चैत्री तन्मासश्च चैत्रः साऽस्मिन् पौर्णमासीति । चन्द्रमा हि प्रायो नियमिते एव नक्षत्रे पूर्णो भवतीति तथा नामकरणे हेतुरत्र । अयमपि प्रायोवाद एव, वस्तुतस्तु दृश्यन्ते तत्राऽप्यपवादाः । यथा २०४६ वैक्रमाब्देषु
मासाः - चै. वै. ज्ये. आ. श्री. भा. आ. का. मा. पौ. मी. फा.
पौर्णमास्यां नक्षत्राणि - स्वा. अ. मू. उ. ध. पू. रे. कृ. मृ. पु. आ. उ.
तथास्थितीवयमेव हेतुर्यत्क्रान्तिवृत्ततो नक्षत्राणां दूरत्वं तु सदासमानमेव किन्तु चन्द्रमा हि नैव क्रान्तिवृत्तमेवाश्रित्य चलति अपितु ततः कदाचिदुत्तरतः कदाचित्तु दक्षिणतोऽपि किञ्चिद् दूरमेव चलति । तस्य हि कक्ष क्रान्तिवृत्तं द्विः पारं करोति । उभे छेदनबिन्दु चन्द्रपात इति ज्ञायते । यदि चन्द्रपातस्य स्थैर्य स्यात्तदा तु चन्द्रस्य पूर्णत्वं सदैव समाने एव नक्षत्रे स्यात्, किन्तु पातस्यापि गतिर्भवति यस्य हि १८३ वर्षेषु भगणः पूर्णो भवति । तेन चन्द्रः कदाचितु रोहिणीं पूर्णत आच्छादयति, कदाचित्तु तयोरेफादशांशेनान्तरमपि भवति । तेन हि चन्द्रमा यदि एकस्मिन् मासे एकस्मिन् नक्षत्रे पूर्णो भवति द्वितीयस्मिन् मासे तु ततो द्वितीयस्मिन् वा तृतीये नक्षत्रे एव पूर्णो भवति । प्रत्यब्दञ्च तस्य तदेव पूर्णत्वमपि तथैव भिद्यते । यथा - वर्षाणि २०३१ २०३२ २०३३ २०३४ २०३५ २०३६ २०३७ २०३८ २०३९ चैत्रपौण- चि. स्वा. चि. है. स्वा. चि. ह. चि. चि. मास्यां नक्षत्राणि।
तेन हि नक्षत्रसम्बन्धेन माससंज्ञाऽपि प्रायोवृत्त्यैव । मधुमाधवादिसंज्ञाऽपि चन्द्रसम्बन्धेनैव मासानां पूणिमान्तत्वादमान्तत्वाद्वा । एतेन नैतदवधेयं यद्वेदसंहिताकाले सौरमासस्य ज्ञानमेव नासीदिति । यदा हि सौरो वर्षों गण्यते स्म तदा सौरमासानामपि गणनाऽवश्यमेव स्यात् । सम्भवति मधुमाधवादिनामानि सूर्यचन्द्रोभयसम्बन्धेनैव प्रवततानि स्युः ।। | शङ्करबालकृष्णो निदिशति यन्न हि वेदे मेषादिराशिचक्रस्योल्लेखो लभ्यते । मासानां पूणिमान्तत्वेनोल्लेखात्तत्सम्भवत्यपि । पूर्णो मासो यस्यमिति पौर्णमासी। तैत्तिरीयसंहितायाम्
‘अमावास्यया मासान् सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति अमावास्यया हि मासान् । सम्पश्यन्ति । पौर्णमास्यां मासान् समपाद्याहरुत्सृजन्ति पौर्णमास्या हि मासान् सम्पश्यन्ति ।
तैत्तिरीयब्राह्मणे ‘पूर्वपक्षे देवान् व्यसृज्यन्त अपरपक्षमन्वसुराः ततो देवा अभवन् परासुराः । ‘पूर्वपक्षाश्चितयः । अपरपक्षां पुरीषम् इत्यादिकथनेन पूर्वाऽपर इति पक्षभेदस्तु दृश्यते किन्तु पक्षावबोधकत्वेन शुक्लकृष्णशब्दौ हि वेदेषु नैव प्रयुक्तांविति शङ्करबालकृष्णः । पूर्वपक्षे देवसृष्टिरपरपक्षे आसुरसृष्टिरिति कथन शुक्लस्य पूर्वपक्षत्वमनुमातुं शक्यते तच्च अंमान्तमासमाने एव सम्भवति । पूणिमान्तमासमाने तु कृष्णपक्ष स्यैव पूर्वत्वम् । नवो नवो भवति जायमान इति पूर्वपक्षादिमभिप्रेत्याह्वामू' (निरुक्तम् ) इति कथनेन कृष्णपक्षस्य पूर्वपक्षत्वं सिध्यति । अमान्तमाने पूर्णिमा मध्ये पतति ततो न सिध्यति तस्य पौर्णमासीत्वमिति पूणिमान्तमान एव बहुभिर्गुह्यते । शतपथब्राह्मणेऽप्युक्तम् -
'एष एव पूणिमा यच्चन्द्रमा एतस्य ह्यनुपूरणं पौर्णमासीत्याचक्षतेऽथैष एव दर्शो य एष तपति ददृशे इव ह्येषः ।
सौरमासस्येव सौरदिनस्याऽपि वैदिकसाहित्ये समुल्लेखो न लभ्यते, किन्तु तत्र सावनदिनस्योल्लेखस्तु यत्र तत्र दृश्यते । तैत्तिरीयब्राह्मणे तेषां नामान्यप्युक्तानि दिनानां रात्रीणाञ्च । पूर्वपक्षस्याह्वां नामानि यथा -
‘संज्ञान विज्ञानं प्रज्ञानं जानदभिजानत् । सङ्घल्पमानं प्रकल्पमानमुपकल्पमानमुपक्लुप्तं क्लसम् । श्रेयोवसीय आयत्सम्भूतं भूतम् ।
‘दर्शा दृष्टा दर्शना विश्वरूपा सुदर्शना। अप्यायमाना प्यायमाना सुनतेतरा । आपूर्यमाणा पूर्यमाणा पूरयन्ती पूर्णा पौर्णमासी ।
‘संज्ञानं विज्ञानं दर्शा दृष्टेति पूर्वपक्षस्याहोरात्राणां नामधेयानि इति कथनेन दर्शादिपौर्णमास्यन्तसंज्ञया शुक्लपक्षस्य पूर्वपक्षत्वं सिध्यति । अपरपक्षस्याहोरात्राणां नामानि यथा -
‘प्रष्टुतं विष्टुतं संस्तुतं कल्याणं विश्वरूपम् । शुक्रममृतं तेजस्वि तेजः समृद्धम् । अरुणं भानुमन्मरीचियदनभितपत्तपस्वत् ।'
अत्रेदमवधेयं यदत्र अमावास्या पौर्णमासी च रात्रिविशेषस्यैव संज्ञा न तु तिथिविशेषस्यैव । शङ्करबालकृष्णो निदिशति यच्चान्द्रमासस्य त्रिंशत्तमभागरूपेण सूर्याचन्द्रमसोद्वदिशांशान्तरभवने यावान्कोलोऽपेक्ष्यते तदर्थे वा तिथिशब्दो न हि वेदेषु प्रयुक्तो दृश्यते । बचब्राह्मणे उक्तम् -
‘या पर्यस्तमियादभ्युदयादिति सा तिथिः । इति ।
अर्थाद्यस्यां चन्द्रमा उदेत्यस्तमेति च सा तिथिरिति । चन्द्रमसो हि उदयादुदयान्तरपर्यन्तमेकसावनदिनात्प्राय एकमुहूर्त मितः कालोऽधिक आवश्यकः । एकस्मिश्चान्द्रमासे एकोनत्रिशन्मितास्त्रिशन्मिता वा सूर्योदया भवन्ति किन्तु चन्द्रोदयास्तु अष्टाविंशतिमिता एकोनत्रिशन्मिता वा । तेन हि चान्द्रमासे उपर्युक्तलक्षणानुसारेण न कदापि त्रिशत्तिथयः सम्भवन्ति । सम्भवत्यनेनैव हेतुना नाऽस्य प्रचारोऽन्यत्र वैदिकसाहित्ये वाऽस्याभिप्राय एव तदितरः । तैत्तिरीयब्राह्मणे‘चन्द्रमा वै पञ्चदशः । एष हि पञ्चदश्यामपक्षीयते । पञ्चदश्यामापूर्यते । इति कथने प्रयुक्तेन पञ्चदशीशब्देन प्रतिपदादीनामन्यासामपि तिथीनां गणनायाः सम्भावना दृश्यते तत्र । सामविधानब्राह्मणे कृष्णचतुर्दश्याः ( २५६ ), कृष्णपञ्चम्याः (२५८) शुक्लचतुर्दश्याश्च ( ३।३ ) समुल्लेखो लभ्यते । एतदप्यनुमीयते यत्प्रतिपदादिशब्दा आदौ रात्रिवाचको एवासन पश्चाच्च तिथिनिमित्तं प्रयुक्ता इति । एवमेव वेदेषु अष्टकोशब्दस्य प्रयोगोऽपि दृश्यते । यथा• 'द्वादश पौर्णमास्यः । द्वादशीष्टकाः । द्वादशीमावास्याः । ‘पौर्णमास्यष्टकामावास्याः ।' ‘प्राजापत्यमेतदहर्यदष्टका । पर्वतत्संवत्सरस्य यदष्टका।'
अत्र हि अष्टकानां द्वादशसङ्ख्यया तस्याश्च पौर्णमास्यनन्तरोल्लेखाच्च कृष्णपक्षाष्टम्य एव सूचिता इत्यनुमीयते । पौर्णमास्यनन्तरमष्टमे दिनेऽष्टका भवतीत्यस्याशय इति । तत्र एकाष्टकानिर्देशोऽपि दुश्यते, या हि सम्भवतः फाल्गुनकृष्णाष्टमी सम्भवति । सा हि नववर्षस्य प्रथमाऽष्टकेति । एवमेव तत्र व्यष्टकाया अपि उल्लेखो दृश्यते । यथा -
‘पौर्णमास्यां पूर्वमहर्भवति व्यष्टकायामुत्तरम् ।
अमावास्यायां पूर्वमहर्भवति उदृष्ट उत्तरम् ॥'
पनसवृक्षः
Subscript text