cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
वङ्गीयप्रतापम्
कथावस्तु
अकबरस्य मृत्योरनन्तरं जहाँगीरेण लक्षद्वयसैनिकमण्डिता महती सेना यशोरराज्यं जेतुं प्रेषिता । सेनापतिस्तु मानसिंह आसीत् । तस्मिन् तुमुलसंग्रामे प्रथमं मानसिंहः पराजितोऽभवत्। हास्यसर्जने कविर्निष्णातो वर्तते । षष्ठेऽङ्के -
नारीणां गुडिका विखण्डितदलं दोक्ता च सक्ता पृथक्
नस्यं भूरिमनीषिणां च चुरटं चंचद्विलासात्मनाम्।
हुक्का-गुडगुडिकाल्बलाविलसनैः शेषान् समालम्बते
चक्रं दर्शयते च्युतं वितनुते मुक्तिं प्रदत्ते पराम्।।
वङ्गीयप्रतापे साङ्गीतिकमनोरञ्जनं स्थाने स्थाने सन्निविष्टमस्ति । प्रथमाङ्कस्यारम्भः शङ्करस्य गीतेन भवति । द्वितीयाङ्के श्रीनिवासो नाम वैष्णवसाधुर्गायति -
‘जीव!, श्रीनरदेहो
निमेषे हि नाशमेति किं मानमहो ।
गृहं त्यज वनं व्रज, हरिं भज किमिच्छसि हो ।
नारी-नरः प्रणश्वरः स्थिरतरः कोऽपि किमाहो' ।।
तृतीयाङ्कस्य पूर्वविष्कम्भकस्यारम्भो धीवराणां प्राकृतगीतेन भवति यथा-
'अले, आकासे वहइ वाओ भासइ मेहो दीसइ भङ्गओ' इत्यादिकम्।
वङ्गीयप्रतापे बहुविधं छायातत्त्वमस्ति । परिवर्तितवेशाः परिवर्तितमनोभावास्तथा परिवर्तितरूपाश्चानेके चरितनायका वर्तन्ते। सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं छायातत्त्वं कल्याणीचित्रमाधारीकृत्य विनिवेशितं कविना। सूत्रधारेण नाटकस्यास्य प्रस्तावनायां सूचितं यद्, आदेशोऽस्ति सामाजिकानां देश-भक्ति-रस-परिप्लुत-सुन्दर-प्रबन्धाभिनयार्थम् इति। स पुनरपि कथयति -
विषमयवनराज्यात् प्राज्यदुर्नीतिपूर्णात्
सुषमविषमभावप्राप्तमिंराजराज्यम्।
स्वजनकृतमुपेत्य ज्ञातुमिच्छुः स्वभावात्
तमस इव शशाङ्कः पूर्ववृत्तानि लोकः।।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:भारतम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
द्रोणं च भीष्मं च जय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुस्त्रिंशत्तमः(३४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथा अन्यान् अपि योधवीरान् मया हतान् त्वं जहि मा अव्यथिष्ठाः युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥
अर्थः
द्रोणः भीष्मः जयद्रथः कर्णः तथा अन्ये सर्वे अपि मया पूर्वमेव निहताः । मया निहतानेव त्वं नाशय । 	व्यथां मा कुरु । युद्धे प्रवर्तस्व । रणे शत्रून् जेष्यसि ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
34 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अद्वैतसिद्धिः
श्रीमधुसूदनसरस्वतिस्वामिभिः विरचित अद्वैतसिद्धिः नामकग्रन्थः अद्वैतवेदान्ते प्रसिद्धपञ्च सिद्धिग्रन्थेषु शिखरप्रायः विराजते । इतरसिद्धिग्रन्थाः तावत् – एते ’पञ्च सिद्धिग्रन्थाः’ इति ख्याताः । तेषु अद्वैतसिद्धिः अत्यन्तप्रौढकृतित्वेन श्रीमधुसूदनसरस्वतीस्वामिनां प्रखरपाण्डित्यस्य निकषतां वहति ।
श्रीमधुसूदनसरस्वतीनां जीवनपरिचयः
एतेषां पूर्वजाः कनौजजनपदीयाः । १२ तम शतमाने राज्यमेतत् जयचन्द्रस्य पालने अवर्तत । पश्चात्तत्र महम्मदीयानां प्राबल्यवर्धने सति निष्ठावन्तब्राह्मणाः सकुटुम्बं ततो निर्गताः । श्रीमधुसूदनानां पूर्वजाः श्रीराममिश्रमहोदयाः वङ्गदेशस्थनवद्वीपं स्वस्थानत्वेन प्राप्तवन्तः । एते पण्डितप्रवराः तथा अग्निहोत्रिणः च आसन् ।
तस्मिन्नेव वंशे जाताः प्रमोदन पुरन्द्राचार्याः मधुसूदनसरस्वतीनां पितृवर्याः । तेषां चतुर्षु पुत्रेषु तृतीयाः श्रीमधुसूदनाः । तेषां पूर्वनाम कमलनयनः इति । प्रमोदन पुरन्द्राचार्याः वङ्गदेशस्य फरिदपुरप्रान्तस्य कोचाली अथवा कोशलिपाडा पर्गाणाजनपदस्य उनसिया ग्रामे वसन्नासन् । मधुसूदनस्य बाल्यजीवनं तत्रैव यापितमासीत् । कमलनयनः बाल्यप्रभृति प्रतिभासम्पन्नः, कवित्वकुशलः च । व्याक्रणकाव्यकोशान् पितुः सकाशादेव अधीतवान् । तस्य कवितान् जनाः सप्रियं शृण्वन्ति स्म ।
अद्वैताध्ययनं संन्यासस्वीकाराश्च
कमलनयनः अद्वैतवेदान्तं द्वेष्टि स्म । तत्खण्डने बद्धादरः अभूत् । तदर्थम् अद्वैतशास्त्राध्ययनम् आवश्यकं मत्वा काशीं जगाम । तत्र श्रीरामतीर्थे अद्वैतवेदान्तं तथा श्रीमाधवसरस्वतीभ्यः पूर्वमीमांसाशास्त्रं च अधीतवान् । अद्वैताध्ययनं तस्य तद्विषयद्वेषमपहाय तत्रातीव प्रीतिमुत्पादयत् । पूर्वकृततद्द्वेषदोषप्रायश्चित्तरूपेण अद्वैतप्रसारकार्ये स्वं जीवनम् अर्पयितुं निश्चिनोत् ।  श्रीरामतीर्था अपि तदेव उत्तमम् इति अङ्गीचक्रुः । सन्न्यासदीक्षाप्रार्थने सति ते तदर्थं श्रीविश्वेश्वरतीर्थान् सूचितवन्तः ।  कमलनयनः श्रीविश्वेश्वरसरस्वतिभ्यः सन्न्यासदीक्षां प्राप्य ’श्रीमधुसूदनसरस्वती’ इति नामाङ्कितोऽभूत् ।
श्रीमधुसूदनसरस्वतीस्वामिनः राजा अक्बर्समकालीनाः । तत्रत्य विद्वद्गोष्ठ्यां भागग्राही च आसन् । राणा तोडद्मल्लस्य ’खेत्री’जातेः क्षत्त्रियान्तर्गतत्वं न्यरूपि । तदनुग्रहवशात्तस्य नृपस्य पत्नी यया व्याधिना पीडिता अभवत् तन्निवारणमवाप इति ज्ञायते । एवमेव तेषां तपोबलात् उत्कलप्रदेशे अनावृष्टिभीतिः परिहृता इत्यपि श्रूयते । द्वादशसंवत्सरदीर्घतपसि निरता अभवन्नित्यपि उक्तिरस्ति ।
यद्यपि अद्वैतवेदान्ते अपारपाण्डित्यं प्राप्तं तथापि तेषां मनः शान्तिं न प्राप । तत्परिहारान्वेषणे परमहंसयतिः कश्चित् तेभ्यः कृष्णमन्त्रोपदेशं दत्त्वा दीर्घकालानुष्ठाने तान् आदिदेश । तदनुष्ठानमग्ना मधुसूदनसरस्वतयः भक्तेः माहात्म्यम् अवगतवन्तः । तदद्वैतसाधनं प्रति अत्यावश्यकमित्यपि जानन् अद्वैतानुगुणीं भक्तिं तैः प्रत्यपादि ।
कृतयः
श्रीमधुसूदनकृतयः प्रायः द्वविंशति संख्याकाः । तेषु सप्तदश कृतीनां रचयितृत्वविषये नास्ति संशयः । अवशिष्टपञ्च कृतीनां विषयः संशयास्पदः । तेषां प्रमुखकृतयः एताः – वेदान्तकल्पलतिका, अद्वैतसिद्धिः, अद्वैतरत्नरक्षणम्, भगवद्भक्तिरसायनम्, प्रस्थानभेदः इति । एते स्वतत्रग्रन्थाः । श्रीशंकराचार्याणां ’दशश्लोकी’ ग्रन्थस्य व्याख्यानरूप’सिद्धान्तबिन्दुः’ अद्वैतशास्त्रस्थप्रमुखप्रमेयान् (प्रवलयान्) सर्वानपि विचार्य, विविधमतभेदानां समन्वयकरणद्वारा स्वतन्त्रकृतित्वेनैव मानितो वर्तते ।(पुष्पदन्तकृत) ’महिम्नस्तोत्र’व्याख्यायां श्रीमधुसूदनाः एकैकोऽपि श्लोकः हरि-हरपरः इति अदर्शयन् । श्रीमद्भगवद्गीतायाः व्याख्यारूप’गीतागूढार्थदीपिका' तेषां ग्रन्थेषु मूर्धन्यस्थानं वहति । कृतिरियं तेषां ग्रन्थेषु सर्वेष्वपि जनप्रियत्वश्रैष्ठ्यत्वेन ख्याता वर्तते । तत्र ग्रन्थे यद्यपि अद्वैतवेदान्तानुसारिव्याख्या कृता तथापि भक्ति-योगौ महत्त्वाधिकं लभेते । ’कृष्णकुतूहलः’नाटकम् तथा ’आनन्दमन्दाकिनी’ स्तोत्रकाव्यं तत्कृतम् । श्रीचरणाः प्रायः क्रि.श. १६६७ पर्यन्तं जीविताः इति ऊह्यते । प्रायेण १०७ संवत्सरकालं यावत् लोकजीवनं याप्य हरिद्वारक्षेत्रे मुक्तिमवापुः इति ऐतिह्यम् । तेषां सम्बन्धि बह्व्यः ऐतिह्यकथाः सन्ति । तेषु अन्यतमः श्रीतुलसीदासैः सह आत्मीयसंबन्धः आसीत् इति विषयः । तुलसी[[रामायणम्]] अधिकृत्य खण्डनात्मकवार्ताः श्रुत्वा श्रीतुलसीदासाः यदा श्रीमधुसूदनान् प्रति प्रकटितवन्तः तदा तत्सान्त्वनम् एवं कृतम् इति कथ्यते – [आनन्दकनने = काशीक्षेत्रे, तत्रस्थतुलसीदासनामा चलनयुतः तरुः वर्तते । तस्य कवितापुष्पगुच्छं श्रीरामाख्यभ्रमरः चुम्बति]
अक्बर्नृपतेः राजसभायां जातवाक्यार्थगोष्ठ्यां श्रीमधुसूदनानाम् अगाधपाण्डित्येन विस्मिताः पण्डिताः तान् एवं श्लाघयांचक्रुः – तेषाम् अन्त्ये वयसि यदा ते नवद्वीपं गताः तदा तत्पाण्डित्यप्रभया तत्रस्थविद्वद्वृन्दं हतप्रभम् अभवत् –
अद्वैतसिद्धिरचनायाः पूर्ववृत्तान्तः
शंकरोत्तराद्वैतवेदान्ते श्रीमधुसूदनसरस्वतीनां विशिष्टमान्यस्थानम् अस्ति । ते अद्वैतवेदान्ते जातविविधमतभेदान् विचार्य समन्वयकरणेन सह प्रतिवादिकृताक्रमणस्य समर्थाभिभवकार्ये महत्प्रयत्नं कृतवन्तः । नव्यन्यायशैलिमाश्रित्य रचितग्रन्थः ’अद्वैतसिद्धिः’ तेषां प्रखरपाण्डित्येन तथा सूक्ष्मतर्ककौशलेन प्रख्यातो वर्तते । अद्वैतसिद्धेः रचनायाः प्रेरकस्तु श्रीव्यासतीर्थानां ’न्यायामृतम्’ नाम ग्रन्थः । मध्वमतानुयायिनः तेऽपि तर्कशास्त्रे निष्णाता एव । द्वैतसिद्धान्तमभ्युपगम्य ते अद्वैतस्य प्रमुखप्रमेयान् खण्डयन्ति । जगत् सत्यम् इति वादिनः ये द्वैतिनः, तेषां तद्विरुद्धतया जगन्मिथ्या इति वदद्भिः अद्वैतिभिः सह तीक्ष्णः वादः प्रवृत्तः । श्रीव्यासतीर्थैः नव्यन्यायमाश्रित्य प्रपञ्चमिथ्यात्ववादखण्डने प्रवृत्तौ सत्याम्, तद्वादस्य उद्धरणं श्रीमधुसूदनसरस्वतीनाम् अवश्यकर्तव्यकार्यं जातम् । तत्कार्यं शिरसा वहन् श्रीमधुसूदनाः अद्वैतसिद्धिं रचित्वा यशः प्राप्तवन्तः । एतत् खण्डन-मण्डनपरम्परा तावत् पुनः श्रीरामाचार्याः, श्रीअनन्तकृष्णशास्रिणः इत्यादिभिः अनुवर्तिता जाता ।
ग्रन्थरचनाया उद्देशः
अद्वैतसिद्धेः प्रारम्भे ग्रन्थकाराः ग्रन्थरचनाया उद्देशम् एवं प्रतिजानन्ति – एतच्छ्लोकोक्तनयेन ग्रन्थस्यास्य प्रयोजनद्वयम् अवगम्यते –
अद्वैतेन सिद्धिः प्राप्तव्या चेत् द्वैतं मिथ्या इति साधयितव्यम् । द्वैतमेव सत्यं यदि तर्हि अद्वैतं मिथ्यात्वे पर्यवस्यति । तदर्थं द्वैतस्य सत्यत्वपरीक्षा आवश्यिकी । तस्य मिथ्यात्वं प्रदर्शनीयं भवति । तदुपायः तु स्वपक्षसाधनं तथा परपक्षनिराकरणम् । तत्प्रतिपादने वादजल्पवितण्डेषु अन्यतमस्य आश्रयणम् अनिवार्यम् ।
वादजल्पवितण्डानां भेदः
अत्र वादजल्पवितण्डानां भेदः अवगन्तव्यः । एते न्यायशास्त्रस्य पारिभाषिकशब्दाः । प्राचीनभारते निर्वर्त्यमानचर्चायाः स्वरूपं लक्षयन्ति एते शब्दाः ।
जल्पः
जल्पः तु अन्यं जेतुं क्रियमाणः चर्चाविशेषः । अत्र स्वीयाभिप्रायस्य एव समीचीनत्वस्थापने आग्रहः भवति ।
वितन्डः
वितण्डः तु परपक्षखण्डनमेव लक्ष्यीकृत्य प्रवर्तते । नाम, वितण्डस्य लक्ष्यं परस्य दोषस्य आविष्करणमात्रे भवति । तेनैव स्वपक्षस्थापनं सिद्ध्यति । तत्र वितण्डवादी स्वीयपक्षम् अप्रकटयन् परपक्षं खण्डयति ।  एतत् त्रयं ’कथा’ इति नैयायिकाः परामृशन्ति । स्वपक्षसाधन-परपक्षनिराकरणसन्दर्भेषु एतत्त्रयाणाम् उपायानां यथायोग्यं प्रयोगः अपेक्ष्यते । श्रीमधुसूदनाः वादकथाम् आश्रयन्ति । इदं तावत् विप्रतिपत्तिं संशयत्वेन गृहीत्वा तस्य समाधानकथनद्वारा मध्यस्थवत् पक्षप्रतिपक्षद्वयं निरूपयन् प्रवर्तनम् । पूर्वं पूर्वपक्षस्थितिं प्रतिपाद्य पश्चात् तस्य उचितदिशा समाधानं वदन् गच्छति । अनया रीत्या अद्वैतप्रतिपादनं तथा द्वैतनिराकरणम् उभयं यथा सिद्ध्यति तथा सावधानं वहन्ति ।
ग्रन्थस्य परिचयः
अद्वैतसिद्धिः परिच्छेदचतुष्टयोपेतः ग्रन्थः । तेषु आद्यौ द्वौ परिच्छेदौ अतिविस्तृतौ भवतः । एतद्ग्रन्थमुद्रणं प्रथमपरिच्छेदः प्रथमभागत्वेन तथा अवशिष्टपरिच्छेदत्रयं अपरभागतया क्रियते । तृतीयचतुर्थपरिच्छेदौ अतिलघुभूतौ इति हेतोः ईदृशी व्यवस्था ।
प्रथमपरिच्छेदः
अत्र श्रीमधुसूदनाः ’अस्ति’ तथा ’नास्ति’ इति कल्पनयोः सर्वदा व्याघातदोषं न वक्तव्यम् इति वदन्ति । असद्वस्तुनः तथा मिथ्यावस्तुनः मध्ये भेदः अस्ति । असद्वस्तु कदापि न भासते । यथा शशविषाणम् । तत् कदापि न दृष्टिगोचरं भवति । एवमेव सद्वस्तु भूतभविष्यद्वर्तमानकालेषु अपि अबाधितं वर्तते । तत् तु निर्वक्तुं शक्यते । परन्तु मिथ्यावस्तु न एवम् । तत् सदिव भासते । यथा रज्ज्वां प्रतीयमानः सर्पः । सर्पः तत्र वस्तुतः नास्ति । परन्तु सदिव भासते । तस्मादेव तद्विषये अस्ति इति वा नास्ति इति वा नैव वक्तुं शक्यते । यावत्प्रतीयते तावत् मिथ्यावस्तु अस्ति इति उच्यमाने अपि तत् वस्तुतः अस्तित्वं नैव प्राप्नोत् इति यदा ज्ञायते तदा नास्ति इत्येव वक्तव्यं भवति ।
अद्वैतानुसारं सद्वस्तु इत्युक्तौ ब्रह्म मात्रम् अवगम्यते, तत्तु सर्वानुगतम्, तं कथञ्चिदपि निराकर्तुम् अशक्यम् । तस्य अस्तित्वम् सर्वथा (सर्वत्र) साधितुं शक्यते । ’घटः अस्ति’ इत्यत्र अपि ’अस्ति’ इति प्रतीतिद्वारेण अस्तित्वस्य सूचनं ब्रह्मणः अस्तित्वमेव इति गम्यते । प्रपञ्चं ब्रह्म इव सर्वदा वर्तमानवस्तु इति ग्रहीतुं नैव शक्यते । यद्यपि व्यवहारकाले ’अस्ति’ इति व्यवहृतःअपि पारमार्थिकास्तित्वं तस्य नैव सिद्ध्यति । नापि मिथ्यावस्तु अस्तित्वविरहितशशविषाणादिवत् तुच्छत्वकोटावन्तर्भाव्यमिति मन्तव्यम्। तस्मात् प्रतीतिविषयो भूत्वा सत्यत्वं यद्भजते पश्चात् सम्यज्ज्ञानानतरं नास्तित्वम् आप्नोति सोऽयं प्रपञ्चः मिथ्या इति परिगण्यते ।
मिथ्यात्वम्
अद्वैतिनः मिथ्यात्वं प्रकारान्तरेणापि प्रतिपादयन्ति – ’प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वम्’ इति । अत्र उपाधिपदेन अधिकरणं गम्यते । लक्षणं तावत् एवं सुलभग्राहि भवति – ’विद्यमानत्वेन भासमानेऽपि कालत्रयेऽपि अविद्यमानत्वं यस्य अवगम्यते तत् मिथ्यात्वम्’ इति । एतत् विमर्शमानाः श्रीव्यासतीर्थाः एवम् अभिप्रायं प्रकटयन्ति – ’त्रैकालिकनिषेधः सत्यमेव । परं तु सत्यनिषेधस्य ब्रह्मणा साकं वर्तमानत्वात् अद्वैतहानिः प्रसज्येत ।यदि अयं निषेधः मिथ्या इति वा गौणतया सत्यम् इति वा अभ्युपगम्यते, तर्हि प्रपञ्चभानं सत्यं इति आयाति । तथा हि मिथ्यात्वं सत्यमिति चेत् अद्वैतहानिः, मिथ्या इति चेत् प्रपञ्चस्य सत्यत्वम् अनिवार्यम् ।’ इति ।
अस्य आक्षेपस्य उत्तरदानावसरे श्रीमधुसूदनाः ’निषेधः ब्रह्माभिन्नः भवति’ इति आहुः । यतो हि ब्रह्मैव मिथ्यात्वस्य अधिकरणम् इति बोद्धव्यम् । मिथ्यात्वस्य सत्यत्वं प्रापञ्चिकव्यवहाराणां सत्यत्वं न स्थापयति । अयं निषेधः तेषां सत्यत्वनिराकरणे प्रयुज्यते । अन्यत् च, मिथ्यात्वस्त्य मिथ्यात्वं प्रपञ्चस्य सत्यत्वमपि न साधयति । शुक्तौ रजताभावं परिशीलयामः । शुक्तौ रजतं न विद्यते । अतः तत्र विद्यमनत्वेन मतरजतं मिथ्या भवति । कालत्रयेऽपि रजतं शुक्तौ न भवति इति तस्य मिथ्यात्वविशेषणमपि वस्तुतः न युज्यते । अतः मिथ्या अपि मिथ्या भवति । तस्मात् मिथ्यात्वं मिथ्या जातम् इति सत्यत्वं स्थापितं भवति इति न अभ्युपगम्यते । तत्कथनम्, सिद्धिः, तयोः समानस्तरवर्तित्वे एव नान्यथा । परपञ्चस्य निराकरणं नाम प्रपञ्चत्वेन दृश्यमान/अनुभूयमानस्य सत्यत्वस्य निराकरणम् इति बोध्यम् । इदं शुक्तौ प्रतीयमानरजतस्य निराकरणमिव । दृश्यप्रपञ्चः अज्ञानकार्यम् इति उच्यमाने तत्र सत्यत्वस्य सूचना वर्तते इति न मन्त्वयम् । तत्तु स्वरूपतः असदेव । कार्यत्वेन जातम् अथवा न जातम् इति एतत् न गण्यम् । शुक्तौ दृष्तरजस्य निराकरणे ’न इदं रजतम्’ इत्युच्यते । अस्य अर्थः ’इदं सुवर्णकारस्थले लभ्यमानरजतं न’ इत्येव । एतत् अन्योन्याभावः इत्यपि कथ्यते । अत्र तु ’न इदं रजतम्’ इति कथने रजतास्तित्वनिराकरणं क्रियते । एतेन अवभासमानस्य मिथ्यात्वं स्पष्टम् उक्तम् अभवत् । [’सा च पुरोवर्तिरजतस्यैव व्यावहारिकम् अत्यन्ताभावं विषयीकरोति इति कण्ठोक्तमेव मिथ्यात्वम् ।’ अद्वैतसिद्धिवाक्यमिदम् ।] अतीतवाक्ये मिथ्यात्वं सूचितं वर्तत्वे यद्यपि अत्र तदितोऽपि स्पष्टं जातम् । ’इह दृश्यप्रपञ्चः न विद्यते’ इत्युक्ते प्रपञ्चस्य सार्वत्रिकाभावं सूचितं भवति । नाम, इदम् अत्यन्ताभावकथनमेव न तु अन्योन्याभावसूचकवचनम् ।
अभावः
अद्वैतशास्त्रे अभावः विशिष्टपदार्थत्वेन न अभ्युपगम्यते । नैयायिकैः तदङ्गीकारः स्मर्तुमर्हति । अद्वैतिनः अभावं निर्धर्मकाधिकरणेन अभिन्नं मन्यन्ते । ब्रह्मणि नास्ति गुणाः; निर्गुणं हि तत् । तावता निर्गुणत्वमेव वस्तुत्वेन न मन्तव्यम् । निर्गुणत्वं शुद्धस्वरूपकथनार्थं प्रयुज्यते । ब्रह्म अनन्तम् इति निर्दिष्टम् ।एतत् (अनन्तत्वम्) गुण इति न अवगन्तव्यम्।तत् ब्रह्मणः परिच्छिन्नत्वनिराकरणमात्रे प्रयुक्तम् ।
एवमेव ’ज्ञाननिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वम्’ – ज्ञानेन नश्यमानं मिथ्यात्वलक्षणं विवेचयन् श्रीमधुसूदनसरस्वतयः वस्तुनः नाशः द्विप्रकारेण भवति इति वदन्ति – कार्यस्य नाशः तथा कारणस्य नाशः इति । घटः मुद्गरपातनेन नश्यति । इदं कार्यस्य नाशे उदाहरणम् । अत्र घटकारणस्य मृदः नाशो नास्ति । शशशृङ्गं अस्तित्वमेव न भजति । तस्य नाशे ज्ञानं न कारणं भवति । शुक्ति-रजतप्रतिपत्तौ शुक्तिज्ञाने सति रजतस्य नाशो घटते । अत्र नाशो ज्ञानेन निर्वर्तितः । नाशोऽयं ज्ञानक्रियया संपन्नः इति कथनं न दोषाय । अतः मिथ्यात्वं ज्ञानपूर्वं वा ज्ञानोत्तरं वा इति प्रश्नोऽनर्थकः ।मिथ्यात्वनिराकरणं ज्ञानेन साक्षादेव भवति न तु अपरोक्षतया । (वस्तुतस्तु साक्षात्कारत्वेन ज्ञाननिर्वर्त्यं विवक्षितम्)  [Here, the author of the Kannada article has not explained the other alternative of ‘kAraNasya nAshaH’ for resulting in the vastunAshaH]
‘स्वाश्रयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्’ – स्वस्य अस्तित्वस्य आश्रये (अधिकरणे) अवर्तित्वम् अथ वा ’स्वात्यन्ताभावाधिकरणे एव प्रतीयमानत्वम्’ – स्वस्य अत्यन्ताभावः यत्र अधिकरणे तत्र प्रतीयमानत्वम् – अस्य विवरणसमये श्रीचरणाः एकस्य वस्तुनः एकस्मिन् काले एकदेशे वर्तमानत्वं तथा अवर्तमानत्वम् उभयं सङ्गच्छते इति वदन्ति । इदं नैयायिकरीत्या संयोगसमवायौ आश्रित्य वक्तुं शक्यते । घटो भूतले संयोगसम्बन्धेन वर्तते तथा समवायसम्बन्धेन न वर्तते इति ।
पञ्चमं लक्षणं तावत् – ’सद्विविक्तत्वं मिथ्यात्वम्’ इति । सत्पदार्थात् भिन्नत्वं वस्तुनः मिथ्यात्वम् । सद्वस्तु प्रमाणसिद्धं तथा दोषरहितम् । प्रमाणसिद्धत्वं अबाधितत्वमपि अन्तर्भावयति । लक्षणमिदं असद् (तुच्छ) वस्तुनः सकाशात् ब्रह्म विविच्यति । तुच्छवस्तुनः सद्वस्तुवत् न भासन्ते । ब्रह्म यद्यपि सत् तथापि न मनसा गृह्यते ।
एवमारब्धवादविवादाः द्वैताद्वैतमतभेदान् सर्वान् अन्तर्भावयन्ति । ये आक्षेपाः श्रीव्यासतीर्था उत्थापयन्ति ते पर्याप्तविवरणतां भजन्ते इति श्रीमधुसूदनानां समाधानानि च सविस्तराण्येव भवन्ति । ते अत्यन्तसूक्ष्माणि च सन्ति । दृश्यत्व-जडत्व-परिच्छिन्नत्व-सोपाधिकत्वादिबहुविषयाः चर्चिताः सन्ति ग्रन्थेऽस्मिन् । ते सर्वे अतिगहनाः तथा सूक्ष्माः च भवन्ति ।
द्वितीयपरिच्छेदः
द्वितीयपरिच्छेदे ब्रह्मणः स्वरूपमधिकृत्य विवृतचर्चा कृता वर्तते ।अखण्डार्थताविषयकचर्चा दृश्यते।ब्रह्म निर्गुणम्, निराकारम्, ज्ञानस्वरूपम्, स्वयंप्रकाशम् इत्येतान् सर्वान् विचारान् श्रुतेः तथा तर्कबलेन स्थापयन्ति सिद्धिकाराः । एवं ब्रह्मणः स्वरूपं विव्रीय पश्चात् द्वैतवादस्य प्रमुखप्रमेया निराकृताः सन्ति । तदनन्तरं जीवब्रह्माभेदं स्थापितं वर्तते । ’तत्त्वमसि’, ’अहं ब्रह्मास्मि’ इत्यादिवाक्यार्थविचारः प्रवृत्तः ।
तृतीयपरिच्छेदः
तृतीयपरिच्छेदः तावत् ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति साधननिरूपणे निरतः । श्रवणम्, मननम् तथा निदिध्यासनं साक्षात्कारसाधनत्वेन उपपादितं भवति । तत्र श्रवणं नाम तत्त्वमसीत्यादिश्रुतिवाक्यानां अवगतिः । अत्र गुरुणा शिष्यं प्रति तेषां वाक्यानां अर्थः यत् विवृतः तं शिष्यः सावधानेन शृणोति । मननम् इत्यत्र तर्कमवलम्ब्य चिन्तनं प्रधानम् । गुरूक्तवाक्यानि श्रुत्वा शिष्यः तानि मनसि बहुधा तर्कबलेन चिन्तयति, उदितसंशयनिवारणाय । निदिध्यासनं नाम निरन्तरचिन्तनम्, ध्यानम् इत्येतत् । एतत् साधनत्रयं बृहदारण्यकश्रुत्युक्त ’आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’ इत्येतद्वाक्यम् अवलम्बते । एतत्त्रयमपि प्रत्येकं क्रमेण अवलम्ब्य अनुष्ठाय अन्ते ब्रह्मणः साक्षात्कारः प्राप्तव्यः इत्युच्यते । सिद्धिकाराः अस्मिन् तृतीयपरिच्छेदे अस्य विचारं चक्रुः । वस्तुतः मनननिदिध्यासने श्रवणस्य अङ्गभूते एव न तु स्वतन्त्रसाधनभूते । अपि तु श्रवणपर्याये यत् श्रुतं तस्य दृढत्वसम्पादनाय एतद्द्वयम् इति निरूपयन्ति ग्रन्थे । नाम, उत्तमाधिकारिणं प्रति श्रवणं मात्रं साधनं पर्याप्तम् । तावता साक्षात्कारसिद्धेः निराकरणं नैव सम्भवति । दश जनाः नदीं तीर्त्वा स्वीयगणने प्रवृत्ताः नव एव जनाः गणिताः इति चिन्ताक्रान्ताः बभूवुः । तान् अनुकम्प्य अन्य एकः मार्गगामी दशसङ्ख्याकान् तान् क्रमशः गणयित्वा अन्तिमम् उद्दिश्य ’दशमः त्वं असि’ इति बोधितवान् । ईदृशबोधः वेदान्तवाक्यश्रवणेन भवितुमर्हति । तादृशबोधः वाक्यश्रवणमात्रेण यस्य मन्दमध्यममतेः न भवति, तान् प्रति मनननिदिध्यासने आवश्यके भवतः । तस्मात् श्रवणं प्रति ते अङ्गभूतावेव न तु स्वतन्त्र/प्रत्येकसाधने ते इति परिच्छेदेऽस्मिन् निरूपयन्ति सिद्धिकाराः ।
चतुर्थपरिच्छेदः
चतुर्थपरिच्छेदे मोक्षस्वरूपचर्चा प्रवर्तिता । मुक्तिः अविद्यानिवृत्त्या न सिद्ध्यति इति आक्षेपवर्णनेन परिच्छेदः प्रारभते । ’मुक्तिः न अविद्याविवृत्तिरूपा भवितुमर्हति । यदि तद्रूपा भवति तर्हि किं आत्मरूपा सा उत तद्भिन्ना वा? नाद्यप्रकारिका यतो निवृत्तिरेव न सिद्ध्यति । द्वितीये आत्मभिन्नरूपा चेत्, किं सा सत्यं वा मिथ्या वा? यदि सत्यं तर्हि अद्वैतहानिः । यदि मिथ्या तर्हि अविद्या तथा तत्कार्येषु अन्यतमस्य अभ्युपगमोऽनिवार्यः । नाम, अविद्यानिवृत्तेः निवृत्तिर्भवतीत्यत्र अविद्याप्राप्तिः घटिष्यति । नो चेत् अविद्यानिवृत्तिरेव मिथ्या इति पर्यवस्यति ।’
अस्य आक्षेपस्य समाधानम् उच्यते सिद्धिकारैः । (मुक्तिः) चरमवृत्त्या उपलक्षितात्मविषयकाज्ञान-हानिरूपा इति भवदुक्तिः न साधु । फलतः चरमवृत्तिरूपोपलक्षणं साध्यत्वं प्राप्नोति इति मुक्तावपि साध्यत्वमस्ति । उपलक्षणनिवृत्त्या मुक्तिनिवृत्तिः नैव घटते । पक्तस्य व्ययेन न पाचकस्यापि व्ययः सम्भवति खलु? चित्सुखाचार्याः वदन्ति – ’ज्ञातत्वेन उपलक्षितात्मनः अज्ञानं निवर्त्यते । उपलक्षणस्य नाशेऽपि पाचक इव मुक्तिः अनुवर्तत एव ’। इति ।  वृत्तिं उपल्क्षणत्वेन प्राप्तः आत्मा वृत्तेः (नाश) अनन्तरमपि यथा पूर्वमपि विद्यमान एव, तथा अज्ञानकालेऽपि अज्ञानहानिः सिद्ध्यति इति न वक्तुं शक्यते । यतो हि पूर्वसिद्धस्य उपलक्षणस्य योगः न भवति । पाकसम्बन्धस्य पूर्वमेव पाचक इति व्यवहारः न युकतः’। उत्तरत्र अमुमेव विचारमादाय इतोऽपि अधिकचर्चा क्रियते ग्रन्थे ।
स्वयंप्रकाशस्वरूपिणः आत्मनः आनन्दस्वरूपप्राप्तिरेव मोक्षः । तस्मात् तत्र किञ्चिदपि तारतम्यं न कथञ्चन इत्यभिप्रायः । अद्वैतसिद्धिग्रन्थो विदुषां कृते रचित इति सुप्रसिद्धम् । इममधीत्य अवगतिप्राप्तिरपि विदुषैरेव साध्या।
नव्यन्यायक्रममाश्रित्य रचितत्वात् दुरवगाह्य अपि ग्रन्थोऽयम् । तत्रस्थविचारान् प्राचीनक्रमाध्ययनरहितेभ्यः आधुनिकेभ्यः तद्भाषया अवगमयितुम् अतीव क्लेशकरः । प्रबन्धेऽस्मिन् तादृशप्रयत्नः यद्यपि कृतः, ग्रन्थस्य शतांशोऽपि अत्र न उल्लेखित इत्यवगन्तव्यम् । एतेन श्रीमधुसूदनसरस्वतीसदृशश्रेष्ठतार्किकस्य अल्परिचयोऽपि भवेत् चेत् प्रयत्नोऽयं सार्थकः स्यात् ।
श्रीमधुसूदनसरस्वतिस्वामिविरचित- ’अद्वैतसिद्धिः’ कन्नडमूलम् – प्रो.एम्.ए.हेगडे
इमान्यपि दृश्यताम्
वर्गः:अद्वैतग्रन्थाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कैवल्यवल्लीपरिणयः
इलत्तूर् रामस्वामिशास्त्रिणा विरचितं नाटकं भवति कैवल्यवल्लीपरिणयम् । प्रबोधचन्द्रोदय-सङ्कल्पसूर्योदयादीनां ग्रन्थाणां मातृकां स्वीकृत्य निर्मितम् अस्ति इदं नाटकम् । अस्य सम्पूर्णतया संपादनं न कृतमिति ज्ञायते ।
‎
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः ॥
अन्वयः
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः अव्ययः यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
17 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम्
उत्तराञ्चलराजस्य नैनितालपौरीमण्डलयोः भागः एषः । अभयारण्यमेव ५२३चतुरस्र कि.मी. अस्ति । कुमाम्व् पर्वतप्रदेशे रामगङ्गा नदी प्रवहति । एतत् रक्षितारण्यं सा.श.१९३५ तमे वर्षे घोषितमस्ति । प्रख्यातः मृगयाविहारी मृगयाप्रियः लेखकः जिम् कार्बेट् कदाचित् अनेकजनान् व्याघ्रेभ्यः रक्षितवान् । नरभक्षकव्याघ्राणां जीवनविषये अध्ययनं कृत्वा पुस्तकं Man eaters of kumaon लिखितवान् । अतः एव अरण्यं प्रति तस्य नाम एवम् आगतम् अस्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य Tiger Country इत्यपि नाम अस्ति । अत्र किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । मृगाः वनप्राणिनः व्याघ्राः गजाः भल्लूकाः अत्र सन्ति । अत्र विविधाः पक्षिणः सन्ति । अतः खगवीक्षकस्वर्गः (Bird Watcher’s Paradise) इति कथयन्ति ।
धूमशकटमार्गः
समीपे रामनगरे धूमशकटस्थानकमस्ति ।
वाहनमार्गः
देहलीतः २१० कि.मी. दूरे भवति।
वीथिका
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोद्यानानि वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
१२३९
१२३९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१२३९ १२३९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बाणभट्टः
बाणः वात्स्यायनमहर्षेः वंशे जातः महाकविः । सः हर्षवर्धनस्य आस्थाने कविरासीदित्यवगम्यते । ’हर्षचरितम्’, ’कादम्बरी’ च तस्य कृती।
महाकविः बाणभट्टः गद्यकाव्यजगतः चक्रवर्ती । पद्यं वद्यं गद्यं हृद्यम् इति उक्तिः बाणस्य गद्यप्रबन्धारचनादनन्तरमेव लोकोक्तितामशिश्रियत् इति भाति । कविराजः इति नामा गद्यकविरेकः वदति यत्-सुबन्धुर्बाणभट्टश्चकविराज इति त्रयः इति श्लेषार्थचमत्कारे वयं त्रय एव गद्यकवयः इति साधयति । बाणभट्टस्य कवितासामर्थ्यविचारे गोवर्धनाचार्यस्य प्रशंसावचनम् एवमस्ति
धर्मदासः नामकः कविः प्रश्नोत्तररूपेण-
इति विदग्धमण्डनम् नामके ग्रन्थे बाणवाणीं प्राशंसत् । महाकविः जयदेवः ब्रूते, यथा -
कालः
स्थाण्वीश्वराधिपतेहर्षवर्धनस्यास्थाने बाणः कविरासीदित्यवगम्यते । श्रीहर्षवर्धनसार्वभौमस्य कालः क्रि.श. ६०६ - ६४८ इति तु प्रसिद्दम् एव । अतः बाणस्यापि कालः सप्तमशतकस्यादिभाग: इति निर्णेतुं शक्यते ।
शोणानद्याः पश्चिमे तीरे स्थितः प्रीतिकूटम् नाम अग्रहारः (ब्राह्मणानां निवासस्थानम्) बाणस्य जन्मभूमिः आसीत् । वात्स्यायनवंशजः "चिन्तामणिः" बाणस्य पिता । राजदेवी बाणस्य माता । बाणस्य भट्ट इति उपनाम आसीत् । अपि च उक्तिरेवमस्ति यथा-
अलभत च चित्रभानुस्तेषां मध्ये राजदेव्यभिधानायां ब्राह्मण्यां बाणमात्मजम् । इति ।
अतोऽयं ब्राह्मण आसीदिति व्यज्यते । बाणस्य जन्मस्थानस्य समीप एव यष्टिगृहम् नाम ग्रामः, ततोऽपि अनतिदूरे श्रीहर्षवर्धनस्य द्वितीयशिलादित्यस्य राज्यम् "श्रीकण्ठदेशः" अविद्यत ।हर्षवर्धनशिलादित्यः क्रि.श.६०६-६४७ काले आस । इति हर्षचरिते उल्लिखितम् । अतः बाणभट्टोऽपि सप्तमे शतमाने आसीत् इति स्पष्टतया अवगम्यते ।
कविरसौ स्थाण्वीश्वरेशस्य श्रीहर्षस्य सभापण्डित आसीदिति तस्य हि हर्षचरिते उल्लिखितम् -
तथापि नृपतेर्भक्त्या भीतो निर्वहणाकुलः।
करोम्याख्यायिकाम्भोधौ जिह्वाप्लवनचापलम्।।
स्थाण्वीश्वरेशः श्रीहर्षः ६६३ मितवैक्रमाब्दे राज्येऽभिषिक्तः ७०५ मितवैक्रमाब्दे तनुं त्यक्तवान् । तं ६८६ मितवैक्रमाब्दतः ७०२ मितवैक्रमाब्दं यावता भारतं पर्यटन् चीनयात्री हवेनसङ्घः (ह्वेनसांगः) बहुशः स्मरति । तत्सभापण्डितः बाणः पञ्चविंशतिवर्षवयस्कः ६७० मितवैक्रमाब्दमभितो हर्षस्य सभायां प्रविष्ट असीदिति तस्य ६४५ मितवैक्रमाब्दे जन्म कथ्यते। हर्षानुजः कृष्णो बाणं नैकटयेन जानाति स्म किन्तु श्रुततदीष्यपरवचनः श्रीहर्षस्तु प्रथमं तं नाङ्गीचकार किन्तु पश्चाज्ज्ञातयथार्थस्तं सभाध्यक्षं न्ययोजयत्। हर्षनिधनानन्तरमपि बाणो जीवित एवाऽसीत् व्यत्यापयच्च शेषजीवनं स्वकीये एव प्रीतिकूटग्रामे । तस्य हर्षचरितं कादम्बरी चोभौ ग्रन्थावपूर्णावेव दृश्येते तेन बाणोऽपि हर्षनिधनानन्तरं बहुकालं नैव जीवित आसीत् । अतः स ७१५ मितवैक्रमाब्दमभितस्तनुं तत्याजेत्यनुमीयते । इत्थं स सप्ततिवर्षमितायुषमुपभुक्तवान् ।
बाल्यं तथा विद्याभ्यासः
बाणकविः वात्स्यायनमहर्षेः वंशे जातः । चित्रभानुः बाणस्य जनकः, जननी च राजदेवीति ज्ञायते । शोणानदीतीरे प्रीतिकूटम् इति ग्रामः बाणस्य जन्मस्थानम् । बाल्ये एव तस्य जननी स्वर्गं गता । जनक एव जननी इव तं पर्यपोषयत् । चतुर्दशीये वयसि जनकोऽपि दिवङ्गतः । इयमेव करुणकथा कादम्बरीकाव्ये शुकोदन्तरूपेण उपन्यस्यत इव भाति । अनाथोऽपि सः संस्कृताध्ययने कृतभूरिपरिश्रमत्वात् विद्यानाथः सञ्जातः । अनेकैर्वयस्यैः सह नानादिग्देशान् भ्रामं भ्रामं ततः स्थाण्वीश्वराधिपस्य हर्षवर्धनमहाराजस्य सविधे आस्थानकविपदवीमारूढः, ’भट्ट’ इति पदव्या समलङ्कृतोऽभूत् ।
शैशवे एव बाणस्य मातृवियोगः अभवत् । ततः पिता एव बालस्य रक्षणपोषणभारम् ऊढवान् । समुचिते वयसि विधिवत् उपनयनादिसंस्कारान् विधाय शिक्षणं च प्रादात् । बाणस्य चतुर्दशे वयसि पितापि दिवंगतः । शिक्षको रक्षकश्च पिता यदा मृतः तदा खिन्नः बाणः स्वस्य यौवनारम्भे किंकर्तव्यतामूढः स्वगामं गृहं प्रियान् मित्राणि च त्यक्त्वा एकाकी सन् नाना देशान् बभ्राम । एवं भ्रमता बाणेन शूद्रस्त्रीसञ्जातौ चन्द्रसेनमातृषेणौ, भाषाकविः ईशानः, वारबाणवीसबाणनामानौ विद्वांसौ, वर्णकविः वेणीभारतः जाङ्गलिकः(विषवैद्यः) मयूरः, भिषक्पुत्रः मन्दारकः इत्यादयः बाणस्य नूतनाः सुहृदः समभवन् । एवं च बहुकालं यावत् देशाटनं कृत्वा पुनः स्वग्रामं प्रीतिकूटम् प्रत्याजगाम । इष्टगोष्ठीषु कालयापनं कुर्वन् आसीत् । बाणस्य स्वग्रामागमनं पाण्डित्यं च कर्णाकर्णिकया श्रुत्वा श्रीहर्षसार्वभौमस्य मातुलः चित्रभानोः मित्रं च कृष्णः श्रीहर्षं सम्प्रार्थ्य बाणम् हर्षस्य आस्थानपण्डितमण्डल्यां प्रवेशयामास । ततः किञ्चित्कालानन्तरं बाणः हर्षस्य आप्तमित्रम् अभवत् । बाणः स्वस्य आश्रयदातुः हर्षस्य जीवनचरितम् हर्षचरितम् नामकं ग्रन्थं गद्यरूपेण न्यबध्नात् । भूषणभट्टः बाणभट्टस्य पुत्रः । कादम्बरीतिगद्यकाव्यस्य उत्तरार्धं भूषणभट्टः अलिखदिति जनश्रुतिः अस्ति ।
तत्रभवता महाकविना गद्यचक्रवर्तिना कादंबरी इति अभूतपूर्वम्‌ गद्यकाव्यम् विरचितम् । संस्कृतकाव्यरसिकः को वा नजानाति बाणभट्टस्य शुभनाम? । ’बाणोच्‍छिष्‍टम्‌ जगत्‌ सर्वम्’ इति प्रशस्तिपरा उक्तिरेव सूचयति बाणकवेः प्रतिभासामग्र्यम् । य: प्रतिभया प्रसिद्ध्या सहृदयप्रियतया च सर्वान् संस्कृतकावीन् अतिशेते, काव्यतत्वस्य विमर्शकैः पण्डितैः औचित्यविचारचर्चासंसदि लब्धयशाः स बाण एव नान्यः । बाणभट्टस्य जन्मभूमिः शोणानद्याः पश्चिमे दिशि विद्यमानः प्रीतिकूटम् नाम अग्रहारः, यस्य पार्श्वे यष्टिगृहं नाम ग्रामः, ततः किञ्चिद्दूरे राज्ञः श्रीहर्षवर्धन(द्वितीयशिलादित्य)स्य राज्यम् ’श्रीकण्ठदेश’ आसीत् । वात्स्यायनवंशचिन्तामणिः चित्रभानुः एतस्य पिता । अस्य मातुः नाम राजदेवी इति । बाणस्य बाल्य् एव मातृवियोगः अजायत । पिता चित्रभानुरेव कुशलमतेः पुत्रस्य रक्षण-पोषणभारम् अवहत् । सत्काले विध्युक्तरीत्या उपनयनादिसंस्कारान्, समुचितां शिक्षां च ददौ । किन्तु अस्य चतुर्दशे वर्षे पिता दिवंगतः ।
कवित्वम्
बाणो नितान्तमेव प्रतिभासम्पन्नः कविः । तेन कथासाहित्ये युगे एव प्रवर्तितो नवः । तस्य वर्णनानैपुण्यं नितान्तमेव श्लाघ्यम् । स हि अलङ्कृतकृत्रिमपद्धतिमनुसरति बहुशः । स स्वयमेव कथयति -
नवोऽर्थो जातिरभ्राम्या श्लेषोऽक्लिष्टः स्फुटो रसः।
विकटाक्षरबन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुर्लभम् ॥ इति ।
वस्तुतः तस्य काव्ये ईदृशमेव वैशिष्ट्यमस्ति । तस्य कथा, यथा स एव कथयति, 'रसेन शय्यां स्वयमभ्युपागताऽभिनवा वधूरिव मनोहारिणी हृद्या च विद्यते।' बाणस्य बुद्धिः सर्वतोगामिनी नवनवोन्मेषशालिनी दृश्यते । अत एव स सुधोत्पादी सागरः कथितः । स हि न केवलं वर्णनानिपुणोऽपि तु सूक्ष्मदर्शी दक्षश्चित्रकारश्च । घटनायाः सजीवोपस्थापनं तु तस्य वामहस्तविलास एव । यद्यपि स काव्ये उपमा-रूपक-उत्प्रेक्षा-विरोधादीनां साफल्येन प्रयोगं कृतवान्, तथापि परिसङ्ख्या तस्य विलासिन्येव । विषयानुसारमेव तस्य शैली नृत्यति दीर्घसमासवती स्वल्पसमासा समासरहिताऽपि । वर्णनापरायणोऽपि स कदापि काव्यौचित्यं नैवोल्लङ्घयति । तस्य गद्ये काव्यस्याविहता गतिः विद्यते । यद्यपि बाणो यथा गद्ये न तथा पद्य इति कथ्यते तथापि तस्य लेखनी तु उभय एव मार्गे समानेनैव वेगेन धावति ।
यद्यपि बाणस्य कृतौ क्लिष्टता, अलङ्कारभारः, समूहबद्धविशेषणदुरूहवाक्यानि, असाधारणपदावली, अप्रचलितप्रयोगश्चेति प्रभृतिदोषा अपि प्रदर्श्यन्ते, तथापि यद्ययं दोषः स युगस्यैव न तु कवेः । तदा तादृश्येव रचना प्रशस्याऽऽसीत्। स्यादपि स्वल्पा त्रुटिर्यत्र कुत्र तथापि कवेरस्य समग्रमेव संस्कृतसाहित्यं सदैवाधर्माणितं दृश्यते ।
कृतयः
हर्षचरितं कादम्बरीति द्वयोः काव्ययोः हर्षचरितं तावत् ऐतिहासिकं गद्यकाव्यं कवेश्च आत्मचरितसमन्वितत्वात् आख्यायिका प्रकारस्योदाहारणत्वेन परिगण्यते । कादम्बरी तावत् काल्पनिकवस्तुसंयुतत्वात् ’कथा’ इति परिगृह्यते । बाणस्तु कादम्बरीग्रन्थस्य पूर्वभागं विलिख्य पञ्चत्वं गत: इति ज्ञायते । तस्य पुत्रो भूषणभट्टः उत्तरभागं विरचितवान् ।
कल्पितं भट्टबाणेन यथा शारदचन्द्रिका।
दिव्येन मर्त्यस्य वधः काव्यस्यावश्यभावतः।। इति।
उभयोरेव लिपिबद्धरूपं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । पार्वतीपरिणयस्यापि बाणकर्तृकत्वे सन्देह एव समालोचकानाम् । वस्तुतस्तु ग्रन्थोऽयं बाणभट्टप्रणीतत्वेन नावभासते इति सस्कृतकविजीविते स्पष्टीकृतम् । अत्र यदेवानौचित्यं यथा पित्रा दुहितुः स्तनद्वयगतरोमराजिवर्णनं तन्न कथमपि व्यवस्थितमर्यादस्य बाणस्य लेखनीतो निःसरति । परमेऽपि तारुण्ये न कदापि बाणस्तथा वर्णयितुमग्रे सरति यथा तत्र पार्वतीविषये हिमवद्वाक्यम् -
आभोगशालिकुचकुड्मलमायताक्ष्याः वक्षोऽवकाशमभिवाञ्छति सन्निरोद्धुम्।
अप्यस्तिनास्तिवचसा विषयेऽवलग्ने तन्वी समुल्लसति काचन रोमरेखा।।
सत्यमेवोच्यते बाणस्य हर्षचरितं कविमार्गप्रदर्शकं यद्यपीदं स्वयमपि रामीलसौमिलयोः शूद्रकविजयमनुसरति तथैव कादम्बरी तु साहित्यसर्वस्वमेव काममेतत्कथावस्तुनि गुणाढ्यस्याधर्मणमेव स्यात् । उक्तम् -
वागीश्वरं हन्त भजेऽभिनन्दमर्थेश्वरं वाक्पतिराजमीडे ।
एवमेव -
सहर्षचरिता शश्वद् धृतकादम्बरीस्यदा।
बाणस्य वाण्यनार्येव स्वच्छन्दा चरति क्षितौ॥ इति ।
बाणभट्टस्य कादम्बरीमाश्रित्य ग्रन्थद्वयं प्रणीतं दृश्यते - मञ्जूनाथस्य कादम्बरीसारः गौडाभिनन्दस्य (९३७ वै०) कादम्बरीकथासारश्च ।
हर्षचरितम्
हर्षचरितं हि अष्टासुच्छ्वासेषु विभक्ता आख्यायिका। तत्र प्रथमद्वितीयोच्छ्वासयोः वंशवर्णनं, तृतीये हर्षपूर्वजपुरुषस्य पुष्पभूतेर्वर्णनं, चतुर्थे प्रभाकरवर्धनस्य शौर्यवर्णनं, राज्यवर्धन-हर्षवर्धनयोर्जन्म, राज्यश्रियो जन्म, तस्याः ग्रहवर्मणा सह विवाहश्च । पञ्चमे राज्यवर्धनस्य हुणविजयार्थं प्रस्थानं प्रभाकरवर्धनस्य निधनञ्च । षष्ठे राज्यवर्धनस्य प्रत्यागमनं, मालवनरशेन ग्रहवर्मणो हत्या, राज्यश्रियाः निरोधः, राज्यवर्धनेन मालवराजपराजयः, गौडशेने शशाङ्केन राज्यवर्धनस्यच्छलेन वधः, सप्तमे हर्षस्य गौडनरेशवधाय प्रस्थानं, राज्यश्रिया विन्ध्याटव्यां पलायनं तदन्वेषणाय हर्षस्य प्रयासः, अष्टमे राज्यश्रिया अन्वेषणं तया सह हर्षस्य प्रत्यागमनञ्च । ग्रन्थस्यास्यापूर्णता स्पष्टरूपेण द्योतते । सम्भवति हर्षनिधनानन्तरं कविरेतदन्तरकथानिबन्धने मन्दादरोऽभूत् ।
हर्षचरितस्यापूर्णत्वे हर्षस्य निधनमेव (७०५ वै०) हेतुः, कादम्बर्याश्चापूर्णत्वे कवेरेव निधनं (७१५ वै०) हेतुः। उभेऽपि काव्ये पाञ्चालीरीत्यां गुम्फिते व्यञ्जना-प्राधान्ये वक्रोक्तिपूर्णे च।
हर्षचरितस्य चारुरचनाचातुरी कमनीयपदविलासो मनोहारिचित्रणञ्च सर्वानेवानन्दयति । रसधारा प्रवाहयन्ती कवेः सुमधारा वाग्धाराऽत्र विस्मयावहैव । अत्र श्लेषविरोधाभासोपमोत्प्रेक्षाद्यलङ्कारवैशिष्ट्यं कवेरुत्कर्षताबोधनायालम् । अस्य याथार्थ्यमतिक्रममाणा वर्णना सर्वानेवाश्चर्यमुग्धान् करोति । बाणस्य प्रतिभा यमेव रसमादातुमिच्छति तस्य हि पूर्णपरिपाकमेवातारयति।
कादम्बरी
कादम्बरी तु हर्षचरितादपि विस्मयावहा । अत्र तु कविना किम्मात्रमवशेषितं चमत्कारसाधनाय । कवेरलौकिकं काव्यकौशलमत्र स्पष्टमेव प्रतिभाति । तेनैवोच्यते 'कादम्बरीसुधापानाद् बुभुक्षाऽपि प्रशाम्यति' इति । साधूक्तं भूषणभट्टेन - 'कादम्बरीरसभरेण समस्त एव मत्तो न किञ्चिदपि चेतयते जनोऽयम्' इति । कादम्बरी कवेः चरमा कृतिः । ग्रन्थोऽयं कथामयः कल्पितेतिवृत्तत्वात् । यद्यपि कथेयं कथासरित्सागर वर्णितया सुमनसः कथया सह संवदते । तेन अस्याः बीजं बृहत्कथा त एव गृहीतं प्रतिभाति । तथापि कवेः कल्पनामौलिकताऽव्याहतैव। यद्यपि बाणस्योभे एव कृती सर्वातिशायिनी तथापि तयोः कादम्बरी प्रशस्यतरा मन्यते। कादम्बर्याः पात्रचित्रणं, रसपरिपाको वस्तुविन्यासश्च 'बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्' इत्युक्तिं चरितार्थयन्ति।
विशालायाः पालकस्य राज्ञः शूद्रकस्य सभायां कदाचिदेका चाण्डालकन्या शम्पायननामकं पिञ्जरस्थं शुकमानीय समर्पयति । स च शुकः मनुष्यवाचा सुखोपविष्टं राजानमात्मकथां श्रावयति । कथान्ते च स्मृतपूर्वजन्मवृत्तान्तः राजा पूर्वजन्मदेहं प्राप्नोति शुकश्च । कथैषा जन्मत्रयवृत्तान्तानुवर्तिनी। अत्र कथैव कथान्तरमुद्भावयति ।
शुकः स्ववृत्तान्तं श्रावयन् कथयति यत्सः यदा जातस्तदैव मातोपरता। पिता च किञ्चित्कालानन्तरं वृद्धलुब्धकेन केनापि हतः । सः तु वृक्षादधः पतितः कथञ्चित् धृतजीवितः केनाऽपि मुनिना दयया जावाल्याश्रमं प्रापितः । जावालिस्तत्पूर्वजन्मवृत्तान्तं तत्र श्रावितवानित्थम् । उज्जयिन्यां तारापीडो नाम राजाऽऽसीत् । तस्य पत्न्यां विलासवत्यां चन्द्रापीडो नाम कुमारः समुत्पन्नः । तदैव तन्मन्त्रिणः शुकनासस्यापि वैशम्पायननामा पुत्रो जातः । शिक्षानन्तरं शुकनासेनः बहूपदिष्टः कुमारो यौवराज्येऽभिषिक्तः इन्द्रायुधनामकमश्वमारुह्य मित्रेण सेविकया पत्रलेखया सह दिग्विजयार्थं निर्गतः । तत्र क्रमे स महाश्वेतां ददर्श । महाश्वेता स्वाशक्तपुण्डरीकवृत्तान्तं श्रावयित्वा तं कादम्बरीवृत्तान्तमपि अकथयन्, कादम्बरी चन्द्रापीडौ परस्परमनुरक्तावभूताम् । एतदन्तराले पितुराज्ञया चन्द्रापीडः उज्जयिनीं प्रत्यागतः, वैशम्पायन स्तु महाश्वेतासमीपे पत्रलेखा च कादम्बरीपार्श्वे स्थिता । पश्चाच्च पत्रलेखा प्रत्यागत्य कादम्बरीविरहावस्थां न्यवेदयत्।
बाणेन कथायां एतावानेव भागो गुम्फितः । तदनन्तरवर्त्तिनी तु कथा तत्तनयेन भूषणभट्टेन गुम्फिता। बाणप्रणीतभागः कथायाः पूर्वार्द्धः स्मृतः, भूषणभट्टगुम्फितश्चोत्तरभागः । कादम्बर्याः विरहव्यथां पत्रलेखातः श्रुत्वा तदाकृष्टमनाश्चन्द्रापीडस्तया सह पुनस्तत्रागतः । तत्र स महाश्वेताशापेन वैशम्पायनं शुकभूतं श्रुत्वा विरहातुरस्तत्रैव प्राणांस्तत्याज । तन्मृतशरीरमालिङ्ग्य म्रियमाणां कादम्बरीं भविष्यत्समागमसन्देशेन नभोवाणी मरणान्निवारयामास । सरसि इन्द्रायुधोऽप्यगाहत । ततश्च कपिजलो बहिरागत्य सर्वं रहस्यं श्रावयति।
कादम्बरीमधिकृत्य सन्त्यनेकाः प्राचीनाः अर्वाचीनाश्च टीकाः। तासु भानुचन्द्रसिद्धचन्द्रकृता, मयूरेश्वरप्रणीता टीका, जीवानन्दनिर्मिता टीका, हरिदाससिद्धान्तवागीशकृता कल्पलताभिधा, कृष्णमोहनठक्कूरविरचिता चन्द्रकलाऽऽख्या, शेषराजशर्मरेग्मीप्रणीता चन्द्रकलाख्या च प्रसिद्धाष्टीकाः ।
भूषणभट्टः
कादम्बर्या उत्तरभागस्य प्रणेता बाणसुतो भूषणभट्टः (यत्र तत्र पुलिनभट्टनाम्नाऽपि स्मृतः) सखेदं स्मरति -
याते दिवं पितरि तद्वचसैव सार्द्धं विच्छेदमाप भुवि यस्तु कथाप्रबन्धः।
दुःखं सतां तदसमाप्तिकृतं विलोक्य प्रारब्ध एष स मया न कवित्वदर्पात् ॥ इति ।
कथ्यते चतुर्दर्शवर्षवयस्को बाणः पितृशोकमवाप । पितर्युपरते स वयस्यैः सहेतस्ततो बभ्राम । पश्चात्कृतोद्वाहः पुनः स्वस्थो बभूव । स हि सर्वास्वेव विद्यासु पारङ्गतस्त्वासीदेव । भ्रमणानुभवेन च तस्मिन् प्रौढता समायोजिता ।
काव्यशैली
श्लेषघटनात्मक-शब्दगुम्फन-रस-अलङ्कार-सदर्थ-कथावर्णनेषु सिद्धहस्तत्वात्पञ्चाननविशेषणमण्डितो बाणभट्टः एकस्मिन्नैव सुबन्धु-भर्तृमेण्ठ-कालिदास-भारवि-गुणाढ्याश्रयः स्मृतः । अर्थात् तस्य कृतौ सुबन्धोरिव श्लेषघटना, कालिदासस्येव रसपाकः, भर्तृमेण्ठस्येवालङ्कारसिद्धिः, भारवेरिवार्थगौरवं, गुणाढ्यस्येव कथावर्णनञ्च लभ्यते । एतादृशगुणगरिममण्डितस्य महाकवेरस्य द्वे कृती लभ्येते हर्षचरितं, कादम्बरी च ।
प्रशंसा
गद्यसाम्राज्यसार्वभौम इति प्रतिथयशसा महाकविना बाणाभट्टेन यद्यपि हर्षचरितं कादम्बरीति गद्यकाव्यद्वयं लिखितं तथापि एकेनैव कादम्बरी-गद्यकाव्येन बाणकविरजरामरो जात: इत्यत्र नैव सन्देहः । यतो हि - ’कादम्बरी रसज्ञानामाहारोऽपि न रोचते’ इति तस्य वैशिष्ट्यं जेगीयते । ’वाणी बाणो बभूवेति’ इत्युक्तरीत्या बाणास्तु सरस्वत्याः अवतार इत्येव मन्यते ।
सन्दर्भः
बाणः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:षष्ठमशताब्द्याः कवयः
भयाद्रणादुपरतं...
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अपकीर्तेः उत्तरं किं भवति? इति बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् श्रेष्ठपुरुषाणाम् अपकीर्तिः लोके अतीव भयङ्करी भवति इत्युक्त्वा अत्र लोके अपकीर्तित्वाद् किं किं भवति इति वर्णयति । सः कथयति यद्, येषु महारथिषु त्वं बहुमान्यः आसीः, तेषां दृष्ट्या त्वं लाघवं (तुच्छतां) प्राप्स्यसि । किञ्च त्वं भयत्वाद् युद्धाद् उपरतोऽसि इति ते मंस्यन्ते इति ।
पदच्छेदः
भयात्, रणात्, उपरतम्, मंस्यन्ते, त्वाम्, महारथाः । येषाम्, च, त्वम्, बहुमतः, भूत्वा, यास्यसि, लाघवम् ॥
अन्वयः
येषां त्वं बहुमतः भूत्वा लाघवं यास्यसि (तादृशाः) महारथाः च त्वां भयात् रणात् उपरतं मंस्यन्ते ।
भावार्थः
'भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः' – त्वं मन्यसे यद्, अहं स्वकल्याणाय युद्धाद् उपरतः भवामि इति । परन्तु तथा नास्ति, किञ्च यदि त्वं युद्धं पापकर्म अमंस्ययाः, तर्हि पूर्वमेव एकान्तवासी अभविष्यः । परन्तु त्वं युद्धप्रवृतः असि । अतः यदि त्वं युद्धकाले निवृत्तः भविष्यसि, तर्हि महारथिनः मंस्यन्ते यद्, त्वं युद्धाद् भीतः सन् युद्धं त्यजसि इति । यदि त्वं धर्मविषये अचिन्तयिष्यः, तर्हि युद्धाद् उपरतः नाभविष्यः । यतो हि युद्धं तु क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति । अतः अर्जुनः मरणभयादेव युद्धं त्यजति इति सेत्स्यति (षेधु संराद्धौ) ।
'येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्' – भीष्मद्रोणकृपशल्यादयः महारथिनः त्वां वीरं मन्यन्ते । अर्थाद् तेषां मनसि परिकल्पना अस्ति यद्, युद्धे वीरः अर्थात् अर्जुनः इति । सः अर्जुनः दैत्यान्, देवान्, गन्धर्वान् च पराजेतुं सक्षमः । परन्तु यदि त्वम् एतस्मिन् युद्धकाले निवृत्तः भविष्यसि, तर्हि तेषां महारथिनां दृष्टौ त्वं तुच्छः भवितासि ।
शाङ्करभाष्यम्
किञ्च -
भयात्  कर्णादिभ्यः  रणात्  युद्धात्  उपरतं  निवृत्तं  मंस्यन्ते  चिन्तयिष्यन्ति न कृपयेति  त्वां महारथाः  दुर्योधनप्रभृतयः।  येषां च त्वं  दुर्योधनादीनां  बहुमतो बहुभिः गुणैः युक्तः इत्येवं मतः बहुमतः  भूत्वा  पुनः  यास्यसि लाघवं  लघुभावम्।।
भाष्यार्थः
तथा च –
यस्य दुर्योधन स्य मते त्वं बहुमतः अर्थात् अधिकगुणयुक्तः मन्यमानः आसीः, इतः परं त्वं तस्य दृष्ट्या लघुतां प्राप्स्यसि । ते दुर्योधनादयः महाराथिनः मंस्यन्ते यत्, त्वं कर्णा दीनां भयादेव युद्धात् निवृत्तः इति । त्वं दयया निवृत्तः भवसि इति ते नाङ्गीकरिष्यन्ति ।
येषां  कर्णदुर्योधनादीनां महारथानाम् इतः पूर्वं  त्वं  शूरो वैरी इति  बहुमतो भूत्वा  इदानीं युद्धे समुपस्थिते निवृत्तव्यापारतया  लाघवं  सुग्रहतां  यास्यसि।  ते  महारथाः त्वां भयाद्  युद्धाद्  उपरतं मंस्यन्ते।  शूराणां हि वैरिणां शत्रुभयाद् ऋते बन्धुस्नेहादिना युद्धाद् उपरतिः न उपपद्यते।
कर्णदुर्योधनादीनां महारथानां मते त्वम् एतावता 'एषः अस्माकम् अतीव वीरवैरी' इति सम्मानितः आसिः । युद्धे उपस्थिते यदि त्वं निवृत्तः भविष्यसि, तर्हि सहजतया शत्रूणां बन्दिः भविष्यसि । ते महारथिनः चिन्तयिष्यन्ति यद्, त्वं भयवशाद् एव युद्धात् विरतः अभवत् । यतो हि शूराणां शत्रुभयं विहाय बन्धुस्नेहादिकारणानि युद्धाद् विरक्तौ असम्भावनि एव ।
अधिकवाचनाय
35 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुलोचना
इन्द्रजितः पराक्रमः
इन्द्रजित् मन्दोदरीरावणयोः पुत्रः । जन्मनः समनन्तरं एषः मेघवत् शब्दं कृतवान् इत्यनेन एतस्य ‘मेघनादः’ इति नामकरणं कृतवन्तः ।  रावणस्य शत्रुम् इन्द्रं जितवान् इत्यनेन ‘इन्द्रजित्’ इति प्रसिद्धः जातः । श्रीरामः यदा लङ्कायाः उपरि आक्रमणं कृतवान् आसीत् तदानीन्तनयुद्धेषु मेघनादः स्वस्य शक्तेः, सामर्थ्यस्य च प्रदर्शनं कृतवान् आसीत् । सीतान्वेषणार्थं यदा हनुमान् लङ्कां गतवान् आसीत् तदा मेघनादः ब्रह्मास्त्रेन तं बद्ध्वा रावणस्य पुरतः तं स्थगितवान् आसीत् ।  अनन्तरं जाते युद्धे एषः अङ्गदं जित्वा, नागपाशेन रामलक्ष्मणौ मूर्छितौ कृतवान् आसीत् ।  कुम्भकर्णस्य पतनानन्तरं वानरसैन्यं नाशयित्वा, पुनरेकवारं रामलक्ष्मणौ मूर्छितौ कृतवान् । एषः ‘निकुम्भिळा’ यागं  कृत्वा मायासीतां कल्पयित्वा, स्वस्य रथे उपवेश्य, रणभूमिं प्रति आनीय, तां मायासीतां मारयित्वा सुग्रीवादिजनानां मनोक्लेशं जनितवान् । एतादृशस्य वीरस्य पत्नी एव सुलोचना । एषा पतिपारायणा, व्रतनिष्ठा, धर्मव्रता च आसीत् ।  एतस्याः पुण्यप्रभावेन  इन्द्रजित् सर्वमान्यः आसीत् । किन्तु तस्य पराक्रमाधिक्यात् यदा वानरसैन्यस्य अतीवपीडा भवति तदा लक्ष्मणः कथञ्चित् तस्य नाशस्य प्रतिज्ञां कृत्वा, युद्धभूमिं प्रति प्रस्थितवान् ।  तदा श्रीरामः एवं वदति-“हे लक्ष्मण ! युद्धभूमिं गत्वा भवान् भवतः पराक्रमेण, वीरत्वेन, रणकौशलेन च रावणस्य पुत्रं मेघनादं मारयिष्यति । एतद् निश्चितम् । अत्र संशयः नास्ति ।  किन्तु अवश्यं भवता कश्चित् विचारः ज्ञातव्यः अस्ति ।  मेघनादः एकपत्नीव्रतस्थः अस्ति ।  तस्य पत्नी परमपतिव्रता ।  एतादृश्याः साध्वीपत्न्याः पत्युः मस्तकं यदि युद्धभूमौ पतिष्यति तर्हि अस्माकं सैन्यस्य निर्नामः भविष्यति ।  एवं भवति चेत् अस्माकं विजयाकाङ्क्षायाः त्यागः भवेत् ।  अतः समरभूमौ तस्य शिरः यथा न पतेत् तथा जागरूकता आवश्यकी” इति । निकुम्भिळायागं कुर्वतः इन्द्रजितः मायाजालं ज्ञातवान् विभीषणः रामाय रहस्येन एतं विचारं वदति ।  तदनुसारं  लक्ष्मणः वानरसैन्येन सह गत्वा इन्द्रजितं मारयति ।  द्वादशवर्षाणि यावत् यः ब्रह्मचर्यस्य पालनं यः कृतवान् भवति तेन एव स्वस्य मरणं भवेत् इति इन्द्रजित् ब्रह्मद्वारा वरं प्राप्तवान् आसीत् ।  अतः एव लक्ष्मणः तं मारयितुं शक्तवान् । किन्तु रामस्य सूचनां स्मृत्वा लक्ष्मणः इन्द्रजितः शरीरः भूमौ यथा न पतेत् तथा जागरूकः आसीत् । हनुमान् तत् शिरः आनीय अवधेशानन्दनस्य पार्श्वे स्थापयति ।
सुलोचनायाः पातिव्रत्यपरीक्षा
वानरगणः एतद् दृश्यं दृष्ट्वा मूकविस्मितः अभवत् । पत्युः शिरः श्रीरामस्य हस्ते अस्ति इति विषयम् एषा कथं ज्ञातवती इति वानराणां कुतूहलम् आसीत् । अन्तर्यामी श्रीरामः वानराणाम् एताम् उत्सुकतां, तान् सन्देहान् अनुमानान् निवारयन् वदति –“पतिव्रतायाः किमपि अशक्यं नास्ति !” इति । एतेन वानराणां तृप्तिः न अभवत् । एतस्य सूक्ष्मतां सुलोचना ज्ञातवती । सा स्पष्टवचनेन वदति “मम पतिदेवस्य बाहुः युद्धभूमितः उड्डयन् मम समीपम् आगत्य तत्रत्य विचारान् सर्वान् लिखित्वा मह्यम् अदर्शयत् इत्यनेन अहं सर्वं ज्ञातवती” इति । एतद् श्रुत्वा सुग्रीवः काकुध्वनिना वदति “प्राणरहितः बाहुः कथं लिखति ? मृत्युवशः एतत् शिरः यदि हसति तर्हि अहम् एतद् वचनम् अङ्गीकरोमि । अन्यथा मृतहस्तेन लिखति इति असत्यं भवति…..” इति । श्रीरामः एतद् न अङ्गीकरोति । सः वदति  “व्यर्थचर्चाः न कुर्वन्तु ।  पतिव्रतायाः महिमां भवन्तः न जानन्ति ।  कर्तितं शिरः अपि हसति” इति । श्रीरामस्य मुखारविन्दं दृष्ट्वा, तस्य भावं ज्ञात्वा सुलोचना, नेत्रे निमील्य ध्यानं कृत्वा वदति “मनसि, कार्याचरणे च यदि अहं मम पतिः एव दैवः इति विश्वासेन तस्य प्रीतिं कुर्वती आसम् इति सत्यम् अस्ति तर्हि एतत् निर्जीवं, छिन्नं मस्तकं हसतु…..” इति । सुलोचनायाः वचनस्य समापनाभ्यन्तरे एव निर्जीवं मस्तकम् उच्चैः हसति । एतद् दृष्ट्वा सुग्रीवादिवानराः विस्मिताः अभवन् ।  तेषां संशयः दूरङ्गतः ।  ते तस्याः पतिव्रतायाः महिमायाः प्रभावं ज्ञातवन्तः । ततः प्रस्थातुं सज्जा सुलोचना श्रीरामचन्द्रं प्रार्थयति “ हे भगवन् ! अद्य मम पत्युः अन्त्यसंस्कारस्य दिनम् अस्ति । तस्य चिरसहचारिणी अहं तस्य मेलनार्थं गच्छन्ती अस्मि ।  अतः भवान् अद्य युद्धम् अकृत्वा, युद्धस्तम्भनस्य घोषणां करोतु “ इति  । श्रीरामः सुलोचनायाः प्रार्थनाम् अनुक्षणम् अङ्गीकृतवान् ।
सहगमनम्
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:रामायणस्य पात्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भारतीयप्रौद्यौगिकीसंस्थानम्, गुवाहाटी
thumb|right भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम् गुवहाटि (Indian Institute of Technology Guwahati) भारतस्य गुवहाटि नगरे स्थापितः तान्त्रिक महाविद्यालयम् अस्ति। विद्यालयः १९९४ वर्षे स्थापितः आसीत्। ब्रह्मपुत्रा नद्या उत्तर दडे स्थितः अस्ति।
आधारानि
गुवहाटी, भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:असमराज्यम्
२७८
२७८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२७८ २७८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कौमुदीसोमम्
परुत्तियूर् कृष्णशास्त्रिणा विरचितं नाटकं भवति कौमुदीसोमम् । पञ्च अङ्काः सन्ति । नाटकमिदम् इतः पर्यन्तं न संपादितम् ।
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१८७७
१८७७ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८७७ १८७७ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१२४०
१२४० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२४० १२४० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
धनराज पिल्लै
धनराजः पिल्लै(Dhanraj Pillay)एकः प्रसिद्धः फील्ड्-यष्टिकन्दुकक्रीडालुः आसीत् ।
जननं बाल्यञ्च
धनरजवर्यः पुणेनगरस्य समीपे विद्यमानस्य खड्की प्रदेशे जन्म प्राप्तवान् । नागलिङ्गं पिल्लै, आण्डाळम्मा तस्य मातापितरौ च स्तः । एषः तमिळीयः वर्तते । सः मराठी, आङ्ग्लम्, हिन्दी भाषायां च भाषितुं समर्थः वर्तते । अस्य पिता क्षेत्रपालकः आसीत् । धनराजवर्यः बाल्यादारभ्य एव मित्रैः सह यष्टिकन्दुकक्रीडां क्रीडति स्म । सः मोहम्मद्-शहीद्वर्येण प्रेसितः आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयक्रीडापटुसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भारतीय-हाकीक्रीडालवः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जाम्बिया
जाम्बिया अफ्रीका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भूसमकालिकोपग्रहप्रक्षेपणयानम्
भू-समकालिक उपग्रह प्रक्षेपण यानम् (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle) भारातीयान्तरिक्षानुसन्धानसंस्थानेन निर्मितम् उपग्रहप्रक्षेपणयानम् । यानमिदं 'GSLV' इति ख्यातम् । भारतराष्ट्रस्य ’इन्स्याट्’ उपग्रहसमूहं प्रक्षेपयितुं भारतीयबहिराकाशगवेषणसङ्घटनया इदं यानं निर्मितम् अस्ति ।
उड्डयनेतिहासः
वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
२७९
२७९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२७९ २७९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गैर्वाणीविजयम्
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
एतच्छ्रुत्वा वचनं...
श्लोकः
सञ्जय उचाच -
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिः वेपमानः किरीटी नमस्कृत्वा भूयः एव आह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥
अन्वयः
किरीटी केशवस्य एतत् वचनं श्रुत्वा कृताञ्जलिः वेपमानः भीतभीतः कृष्णं नमस्कृत्वा सगद्गदं 	भूयः एव प्रणम्य आह ।
अर्थः
श्रीकृष्णस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा अर्जुनः मुकुलितकरः कम्पमानः भयसहितश्च सन् कृष्णं नमस्कृत्य गद्गदितकण्ठः पुनरपि प्रणम्य अवोचत् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
35 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सूर्यमण्डलम्
वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:खगोलविज्ञानम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कुरुक्षेत्रम्
thumb|right|200px|प्राचीनभारतम्
कुरुक्षेत्रम् हरियाणाप्रदेशे स्थिता एकम् सुप्रसिद्धम् तीर्थम् अस्ति। पौराणिककथानुसारं कुरुक्षेत्रं पौराणिकस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्यां भूमौ पाण्डवकौरवाणां महाभारत-युद्धम् अभवत् । नगरमिदं हरियाणा-राज्यस्य मण्डलं विद्यते । कुरुक्षेत्र-मण्डलस्य मुख्यालयः कुरुक्षेत्रे एव अस्ति । नगरमिदं हरियाणा-राज्यस्य प्रसिद्धं स्थलं वर्तते । इदं नगरं हरियाणा-राज्यस्य उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति । इदं नगरं परितः अम्बाला -नगरं, यमुनानगरं, करनाल -नगरं, कैथल -नगरं च स्थितम् अस्ति । इदं नगरं देहली -नगरेण, अमृतसर -नगरेण च सह सम्बद्धम् अस्ति । नगरमिदं राष्ट्रियराजमार्गे, रेलमार्गे च स्थितम् अस्ति । इदमेकम् ऐतिहासिकं हिन्दुतीर्थस्थलम अस्ति ।
समयान्तरे अस्य नगरस्य इतिहासस्य प्रभुत्वं वर्धमानम् अस्ति । भगवान् बुद्ध, नैकाः सिक्खधर्मगुरवः च अपि तत्र गतवन्तः आसन् । तत्र गत्वा तैः बहूनि सामाजिककार्याणि कृतानि सन्ति । अस्मिन् नगरे बहूनि धार्मिकस्थलानि सन्ति । यथा – मन्दिराणि, सिक्खोपासनागृहाणि च । एतैः स्थलैः कुरुक्षेत्रस्य आकर्षणे वृद्धिर्भवति ।
ब्रह्मसरोवरम्
तत्र “ब्रह्मसरोवर” अस्ति । सूर्यग्रहणसमये श्रद्धालूनां सम्मर्दः भवति। तस्मिन् सरोवरे श्रद्धालवः स्नानं कुर्वन्ति । जनाः तेषां मृतपितॄणां मोक्षार्थं पिण्डदानं कुर्वन्ति । इदं स्थलं विश्वस्य पुण्यतीर्थस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति ।
ज्योतिसर
यतः अस्य नगरस्य ज्योतिसर-क्षेत्रे भगवता कृष्णे न अर्जुना य गीतोपदेशः प्रदत्तः आसीत् ।
सावित्री शक्तिपीठम्
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य हरियाणाराज्यस्य कुरुक्षेत्रसमीपे थानेसर् इत्यत्र (पूर्वतन-स्थानेश्वरम्, स्थाण्वीश्वरम्) अस्ति। ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः पादस्य मीनखण्डः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी सावित्रीनाम्ना अत्रत्यशिवः स्थाणुनाम्ना पूज्यते । अत्र पूजादिकैङ्कर्याणि निरन्तरं प्रचलन्ति ।
नाभिकमलमन्दिरम्
तत्र नाभिकमलमन्दिरम् अपि विद्यते । तस्मिन् मन्दिरे द्वयोः भगवतोः प्रतिमे स्थिते स्तः ।
भीष्मकुण्डः, नरकातारी
अपि च कुरुक्षेत्रमण्डलस्य नरकातारी-ग्रामः विद्यते। तत्र भीष्मकुण्डः अस्ति । अयं कुण्डः महाभारतकालीनः अस्ति । अयं कुण्डः ऐतिहासिकः अस्ति । तस्मिन् एव ग्रामे महाभारतयुद्धे भीष्मपितामहः शरशय्यायाम् आसीत् । तत् स्थानम् अपि पवित्रतमम् अस्ति ।
श्रीकृष्ण सङ्ग्रहालयः
ई. स. १९८७ तमे वर्षे “कुरुक्षेत्र विकास बोर्ड्” इत्याख्येन कृष्ण सङ्ग्रहालयः स्थापितः आसीत् । अस्मिन् सङ्ग्रहालये भगवतः श्रीकृष्णस्य प्रसङ्गात्मकानि चित्राणि, कलाकृतयः, मूर्तयः, स्मृतिचिह्नानि च सन्ति । तैः कृष्णस्य कुशलराजनीतिः, दार्शनिकता, आध्यात्मिकता, प्रेम च ज्ञायते । तत्र कृष्णसम्बद्धाः पाण्डुलिपयः अपि सन्ति ।
बिरला-मन्दिरम्
कुरुक्षेत्रे श्वेतशैलैः निर्मितं बिरला-मन्दिरम् अपि अस्ति ।
कल्पना चावला कृत्रिमग्रहमण्डलम्
“कल्पना चावला ” इत्याख्यायाः स्मृतौ “कल्पना चावला प्लानेटेरियम्” इत्याख्यं संस्थापितम् आसीत् । अनेन कृत्रिमग्रहमण्डलमाध्यमेन “कल्पना चावला” इत्याख्यायै श्रद्धाञ्जलिः प्रदीयते ।
शेख चेहली समाधिः
अस्य नगरस्य थानेसर क्षेत्रे “शेख चेहली” इत्याख्यस्य समाधिः अपि अस्ति ।