cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
क्रेडिट् कार्ड्
भारते क्रयणार्थं, बिलानां भुक्तिं कर्तुं, ऋणप्राप्त्यर्थं च क्रेडिट् कार्ड् इत्यस्य बहुधा उपयोगः भवति ।
सम्बद्धाः लेखाःक्रेडिट् कार्ड् इति भुगतानकार्ड् अस्ति यत् कार्डधारकाः वित्तीयसंस्थायाः धनं ऋणं ग्रहीतुं निश्चितसीमापर्यन्तं मालसेवाक्रयणार्थं वा नगदं निष्कासयितुं वा शक्नुवन्ति
भारते क्रेडिट् कार्ड् विभिन्नैः बङ्कैः वित्तीयसंस्थाभिः च निर्गताः भवन्ति, ते च उपयोक्तृभ्यः लाभानाम् एकां श्रेणीं प्रदास्यन्ति, यथा कैशबैक्, पुरस्कारबिन्दवः, छूटाः, अन्ये प्रचारप्रस्तावाः च भारते केचन लोकप्रियाः क्रेडिट् कार्ड् जारीकर्ताः सन्ति भारतीयराज्यबैङ्कः (SBI), एचडीएफसीबैङ्कः, आईसीआईसीआईबैङ्कः, एक्सिसबैङ्कः, सिटीबैङ्कः च
जयनगर मजिलपुर
जयनगर मजिलपुर भारतस्य पश्चिमवङ्ग राज्यस्य दक्षिण २४ परगणा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
क्रेडिट् कार्ड्
सम्बद्धाः लेखाःक्रेडिट् कार्ड् इति भुगतानकार्ड् अस्ति यत् कार्डधारकाः वित्तीयसंस्थायाः धनं ऋणं ग्रहीतुं निश्चितसीमापर्यन्तं मालसेवाक्रयणार्थं वा नगदं निष्कासयितुं वा शक्नुवन्ति
ऑनलाइन-शॉपिङ्ग् : क्रेडिट्-कार्ड्-इत्येतत् ऑनलाइन-शॉपिङ्ग्-करणस्य सुविधाजनकः सुरक्षितः च मार्गः अस्ति, अनेके ई-वाणिज्य-मञ्चाः क्रेडिट्-कार्ड्-उपयोगाय विशेष-छूटं, कैशबैक्-प्रस्तावान् च प्रददति
बिल-देयता : क्रेडिट्-कार्ड्-इत्यस्य उपयोगेन विद्युत्, दूरभाष-अन्तर्जाल-बिलम् इत्यादीनां विविध-बिलानां भुक्तिः कर्तुं शक्यते, येन बिल-प्रबन्धनं, भुक्तिः च सुलभं भवति
यात्रा : क्रेडिट् कार्ड् इत्यनेन यात्रासम्बद्धाः बहवः लाभाः प्राप्यन्ते, यथा विमानटिकटेषु छूटः, होटेल् बुकिंग्, विमानस्थानकस्य विश्रामगृहेषु प्रवेशः च ।
भोजनं मनोरञ्जनं च : अनेके क्रेडिट् कार्ड् मध्ये भोजनस्य मनोरञ्जनस्य च विशेषं छूटं प्रस्तावः च प्राप्यते, येन भवतः प्रियभोजनागारस्य क्रियाकलापस्य च आनन्दः सुलभः भवति
नकदनिष्कासनम् : एटीएमतः नगदं निष्कासयितुं क्रेडिट् कार्ड् इत्यस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते, परन्तु एतत् केवलं आपत्काले एव कर्तव्यं यतः एतेन उच्चव्याजदराणि शुल्कानि च आकर्षयितुं शक्यन्ते
उच्चव्याजदराणि दण्डानि च परिहरितुं क्रेडिट् कार्ड् इत्यस्य उत्तरदायित्वपूर्वकं उपयोगः करणीयः तथा च बिलानां भुक्तिः समये एव कर्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। क्रेडिट् कार्ड्स् बुद्धिपूर्वकं प्रयुक्ते सति उपयोगी वित्तीयसाधनं भवितुम् अर्हति तथा च भवतः उत्तमं क्रेडिट् इतिहासं निर्मातुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, यत् भविष्ये ऋणस्य अन्यवित्तीयउत्पादानाम् आवेदने लाभप्रदं भवितुम् अर्हति
https://www.paisabazaar.com/wp-content/uploads/2020/11/Feature-Image_1.jpg
https://campaigns.icicibank.com/credit-card/images/coral-card.webp
https://navi.com/blog/wp-content/uploads/2022/06/credit-card.jpg
वर्गः:व्यवसायः
रथोद्धताछन्दः
रथोद्धता।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११
रान्नराविह रथोद्धता लगौ। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३९
ऽ।ऽ ।।। ऽ।ऽ ।ऽ
र न र ल ग।
यति: पादान्ते।
लक्षणम्
यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः रगणः, एकः नगणः, एकः रगणः, एकः लघु एकः गुरुश्च भवति तद्वृत्तं रथोद्धता इति कथ्यते।
अर्थः
दधिविलोडनरूपकर्मणि अवस्थिता राधिका माधवस्य मुरलीध्वनिभिः आकुलिता सलिलाहरणस्य व्याजेन शीघ्रमेव यमुनासम्बन्धिनं तटनिकुञ्जं वव्राज।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
च्
अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । एषः चवर्गस्य प्रथमः  वर्णः अस्ति । अल्पप्राणवर्णः अस्ति । "कादयो मावसानाः स्पर्शाः " ’ऋटुरषाणां मूर्धा" -सि० कौ०
अर्थ
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पारसीकयवानी
thumb|right|200px|पारसीकयवानीसस्यं, पुष्पं, बीजं चापि
इयं पारसीकयवानी अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं पारसीकयवानी आङ्लभाषायां Henbane इति उच्यते । ल्याटिन्-भाषायाम् इयं Hyoscyamusniger liny इति उच्यते । इयं पारसीकयवानी तृणकुले Solanacear कुले अन्तर्भवति । एषा पारसीकयवानी वर्णस्य अनुगुणं त्रिविधा भवति । रक्तवर्णीया पारसीकयवानी, श्वेतवर्णीया पारसीकयवानी, कृष्णवर्णीया पारसीकयवानी च इति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पारसीकयवान्याः स्वभावः
thumb|200px|right|पारसीकयवानीपुष्पम् इयं पारसीकयवानी पचनार्थं जडा । एषा रुच्या, ग्राहिणी, मादिनी च ।
वर्गः:धान्यानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
छ्
अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य द्वितीयः वर्णः ।
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं नानाभावान् पृथक् विधान् वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥
अन्वयः
सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं वेत्ति तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।
अर्थः
सर्वेषु भूतेषु अयं दुःखी, अयं सुखी इत्यादिरूपेण नाना क्षेत्रज्ञान् येन पश्यति तत् ज्ञानं राजसं भवति।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
21 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यत् तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ॥
अन्वयः
यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम्अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च तत् तामसम् उदाहृतम् ।
अर्थः
एकस्मिन् देहे प्रतिमादौ वा परिपूर्णवत् एतावानेव ईश्वरः इत्यभिप्रायेण सक्तम्, कारणविहीनम् परमार्थावलम्बनशून्यम्, तुच्छं च तत् ज्ञानं तामसमिति कथ्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
22 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ज्
अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य तृतीयः वर्णः अस्ति । अयं अल्पप्राणवर्णः अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । " इचुयशानां तालु"-सिद्धान्तकौमुदी।
नानार्थाः
“जो ना मृत्युञ्जये जन्यां तातमात्रे जनार्दने”- मेदिनीकोशः “जकारो गायने प्रोक्तो जयने जः प्रकीर्तितः”- हारावलिः सङ्गीतम् (गायकः) “जो जपे विजये मेरौ शब्दे जेतरि मत्सरे। जं कटौ भूषणे पत्न्यां तेजस्यम्बुनि जन्मनि॥“ - नानार्थरत्नाकरः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आनिरुध् राविचन्देर्
आनिरुध् राविचन्देर् भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९९० तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श. २०१२ तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् ।
प्रशस्तिपुरस्काराः
भारतस्य चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति भारतसर्वकारेण पद्मश्रीप्रशस्तिः, चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । "स्लं डाग् मिलियनेर् " चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते । अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा  (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः,  अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।  तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् । अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् । क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः भारतसर्वकारस्य अत्युन्नता प्रशस्तिः पद्मभुषणेन पुरस्कृतः । रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् ।
समाजसेवा
लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् । भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य "वी क्यान् मेक् इट् बेटर् " इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् । रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः । अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् । चेन्नैनगरे विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः  दि ब्यानियन् इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह "जिया से जिया " इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् ।
गुणविष्णुः
गुणविष्णुः साममन्त्रेषु व्याख्याम् अलखित्। तस्य साममन्त्रव्याख्यानस्य नाम मिथिला यां बङ्गप्रदेशे च प्रसिद्धमस्ति । तत्र सामवेदिनां नित्यनैमित्तिकविधीनाम् उपयोगिनः साममन्त्राणां व्याख्याकृता । अयं मिथिलायाः बङ्गप्रदेशस्य वा कस्मिश्चिदपि भागे न्यवसत् । अस्य छान्दोग्यमन्त्रभाष्यस्यैकं संस्करणं ‘कलकत्ता-संस्कृत-परिषद्’ नाम्नः संस्थातः प्रकाशितमभवत् । अस्य ग्रन्थस्य प्रस्तावनायां विद्वान् सम्पादकः गुणविष्णोः विषये अनेकेषां ज्ञातव्यविषयाणां विवेचनं कृतवान् । छान्दोग्यमन्त्रभाष्येदं सामवेद स्य कौथुमशाखा यामुपरि अस्ति। ‘सायण कृतमन्त्रभाष्यस्य आधारः गुणविष्णोः भाष्यमेवाऽस्ति' इति प्रवदन्ति प्रत्यालोचकाः । हलायुधेनाऽप्यस्य ग्रन्थस्योपयोगः कृतः’ इत्यपि प्रमाणं प्राप्यते। गुणविष्णुः बल्लालसेनोऽथवा तस्य प्रसिद्धपुत्रस्य लक्ष्मणसेनस्य राज्यकाले विद्यमानः आसीत् । अतोऽस्य समयः विक्रमस्य द्वादशशतकस्य चरमभागः त्रयोदशशतकस्यादिमभागश्च निश्चीयते । अस्य द्वावन्यावपि ग्रन्थौ स्तः - मन्त्रब्राह्मणभाष्यम्, पारस्करगृह्यसूत्रभाष्यञ्चेति । अनेन ज्ञातो भवति यदयं महानुभावः स्वसमयस्य वैदिकः अासीदिति ।
सन्दर्भः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
निजामाबाद-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति तेलङ्गाणा । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति निजामाबाद् मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति निजामाबाद् नगरम् ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
झ्
अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य चतुर्थः वर्णः अस्ति । अयं महाप्राणवर्णः अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । " इचुयशानां तालु"-सिद्धान्तकौमुदी।
नानार्थाः
“झशब्दस्तु पुमान् धातरि हंसके। प्रतापे भ्रमणे नष्टे चोरे झञ्झानिले मदे”- नानार्थरत्नावली “झो झिण्टीशे सुरगुरौ दैत्यराजे ध्वनावपि”- मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नियतं सङ्गरहितम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रयोविंसतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् अफलप्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते ॥ २३ ॥
अन्वयः
अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः नियतं सङ्गरहितं यत् कृतं कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते ।
अर्थः
नित्यत्वेन विहितम्, अहम् अस्य कर्ता इत्यभिनिवेशशून्यम्, रागद्वेषराहित्येन च फलनिरपेक्षेण पुरुषेण 	कृतं यत् कर्म तत् सात्त्विकम् इति उच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
23 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
६.२८ युञ्जन्नेवं सदा...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते।
अन्वयः
विगतकल्मषः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते।
अर्थः
सदा यः आत्मचिन्तनं करोति सः सुखेन परमात्मानं प्राप्नोति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
28 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यत्तु कामेप्सुना कर्म...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तत् राजसम् उदाहृतम् ॥
अन्वयः
कामेप्सुना साहंकारेण वा पुनः बहुलायासं तु यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् ।
अर्थः
फलापेक्षया अहारेण च यत् श्रमसाध्यं कर्म क्रियते तत् राजसम् इत्युच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
24 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विशाखपट्टणम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अशोक गहलोत
अशोक गहलोत (जन्म: ३ मे १९५१, जोधपुर, राजस्थान) भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसराजनेता वर्तमान राजस्थानस्य मुख्यमन्त्री च अस्ति। मारवाडनगरे लक्ष्मणसिंहगहलोतस्य गृहे जन्म प्राप्य अशोकगहलोतः विज्ञानं विधिशास्त्रे च स्नातकपदवीं प्राप्तवान् अर्थशास्त्रे च स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान्। गहलोत् इत्यस्य विवाहः सुनीता गहलोत् इत्यनेन सह १९७७ तमे वर्षे नवम्बर् मासस्य २७ दिनाङ्के अभवत्। गहलोत् इत्यस्य एकः पुत्रः वैभवः गहलोत्, एकः पुत्री च सोनिया गहलोत् अस्ति।
प्रारम्भिकजीवने
अशोकगहलोत् लक्ष्मणसिंहगहलोतस्य पुत्रः अस्ति, यः जादूगरः स्वजादूप्रदर्शनाय देशे परिभ्रमति स्म।सः माली जातिः अस्ति। गहलोत् विनयशीलपारिवारिकपृष्ठभूमितः आगतः यस्य राजनीतिषु कोऽपि सम्बन्धः नासीत्। सः विज्ञानं विधिशास्त्रं च स्नातकः अस्ति, अर्थशास्त्रे एम.ए.। सः सुनीता गेहलोत् इत्यनेन सह विवाहितः अस्ति, तस्य पुत्रः पुत्री च अस्ति। तस्य पुत्रः वैभवगहलोतः एकः राजनेता अस्ति यः २०१९ तमस्य वर्षस्य लोकसभानिर्वाचने जोधपुरतः प्रतिस्पर्धां कृतवान्।
राजनीतिकजीवने
सः १९७७ तमे वर्षे सरदारपुरा निर्वाचनक्षेत्रस्य कृते राजस्थानविधानविधानसभायाः प्रथमं निर्वाचनं कृतवान्, जनतापक्षस्य निकटतमप्रतिद्वन्द्वी माधवसिंहस्य च ४४२६ मतान्तरेण पराजितः। प्रथमनिर्वाचनं प्रति गहलोत् इत्यनेन स्वस्य मोटरसाइकिलस्य विक्रयणं कर्तव्यम् आसीत्। १९८० तमे वर्षे जोधपुरतः लोकसभानिर्वाचनं कृत्वा ५२,५१९ मतान्तरेण विजयं प्राप्तवान्। १९८४ तमे वर्षे सः केन्द्रीयमन्त्रीरूपेण नियुक्तः। १९८९ तमे वर्षे जोधपुरतः निर्वाचने पराजितः।
उल्लेखः
वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:१९५१ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
ञ्
अस्य उच्चारणस्थानं तालुनासिकम् अस्ति । चवर्गस्य पञ्चमः वर्णः । ” ञमङणनानां नासिका च” ’ -सि.कौ ।
नानार्थाः
“ञः पुमान् स्याद्वलीवर्दे शुक्रे वाममतावपि”- मेदिनीकोशः “ञकारो गायने प्रोक्तो ञकारो घर्घरध्वनौ”   -   एकाक्षरकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ओङ्गोल्-नगरम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दशरथमाँझिः
दशरथः माञ्झिः (१९३४ - १७ अगस्त २००७) पर्वतपुरुष-नाम्ना ख्यातः बिहारराज्ये गयायाः समीपे गहलौरग्रामे निर्धनः श्रमिकः आसीत्। सः एकाकी मुद्गरतक्षनीमात्रेण २५-पादमितं पर्वतं छित्त्वा ३६०-पाददीर्घं ३६-पादविस्तृतं मार्गं रचितवान्। तस्य २२-वर्षात्मकस्य परिश्रमस्य प्रभावात् गयानगरस्य अतरी-वज़ीरपुरयोः उपनगरयोः दूरत्वं ५५-किलोमीटर्‌तः १५-किलोमीटर्-यावत् न्यूनम् अभवत्।
प्रसङ्गः
दशरथमाञ्झिः अविकसितप्रदेशे दलितजातौ जातः। जीवनस्य आरम्भिककाले तेन सामान्याधिकारेभ्यः अपि महान् सङ्घर्षः करणीयः आसीत्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:बिहारराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
गलीलस्य नियमः
गलीलस्य नियमः
कदा शरीरं चलति इति वदामः ? यदि वस्तु कालान्तरेण स्वस्थानं परिवर्तयति इति भासते तर्हि वस्तु गतिः इति वदामः, यदि वस्तु समानस्थाने तिष्ठति इव भासते तर्हि सः विश्रामः इति उच्यते। उपर्युक्तवचनानुसारं भवतः प्रतिवेशिनः गृहं विश्रामं प्राप्नोति यतोहि तस्य स्थानं(भवतः गृहस्य पार्श्वे) परिवर्तनं न भवति इव । परन्तु यदा अन्तर्राष्ट्रीय-अन्तरिक्ष-स्थानकात् तदेव गृहं अवलोकितं भवति तदा चलन्तं दृश्यते। भवतः दृष्ट्या भवतः प्रतिवेशिनः गृहं विश्रामं प्राप्नोति, अन्तर्राष्ट्रीय-अन्तरिक्ष-स्थानकस्य जनानां दृष्ट्या गतिं प्राप्नोति I गतिः अध्ययनीयस्य वस्तुनः प्रेक्षकस्य च संयुक्तः गुणः अस्ति । निरपेक्षविश्रामस्य गतिस्य वा अर्थः नास्ति, वस्तुः चलति वा विश्रामं करोति वा इति प्रश्नः प्रेक्षकस्य उल्लेखं विना अशुद्धः प्रश्नः अस्ति। अतः, यदा कदापि भवन्तः पृच्छन्ति यत् कस्यचित् वस्तुनः स्थितिविषये भवन्तः प्रेक्षकस्य स्थितिः अर्थात् सन्दर्भस्य फ्रेमस्य उल्लेखं कर्तुं अर्हन्ति ।अतः उपर्युक्तप्रश्ने प्रेक्षकाः भिन्नाः अतः कस्यचित् वस्तुनः अवस्था भिन्ना भवति।
एतत् प्रथमं सर [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei गैलिलियो गैलिली] इत्यनेन स्वस्य प्रसिद्धे पुस्तके “The Dialogue Concerning the Two Chief World Systems ” इति उक्तं तथा च गैलिलियन-अविकारीता अथवा गैलिल-सापेक्षता इति उच्यते, अत्र उक्तं यत् गतिस्य सर्वे नियमाः सर्वेषु जडता-सन्दर्भ-चक्रेषु समानाः सन्ति I सः एतत् नियमं व्याख्यातवान् यत् एकस्य जहाजस्य उदाहरणं प्रयुज्य नित्यवेगेन विना कम्पितम्, जहाजे कोऽपि नाविकः नावः चलति वा समुद्रः एव चलति वा इति वक्तुं न शक्नोति।
विश्रामस्थितस्य गतिस्थस्य वा समाना समस्या अन्यरूपेण व्यक्तुं शक्यते - ३४० ईपू यावत् अरस्तू नामकः ग्रीकदार्शनिकः पृथिवी स्थिरः इति उक्तवान्, सूर्यः, चन्द्रः, ग्रहाः, तारकाः च सर्वे पृथिव्याः परितः वृत्तकक्षायां गच्छन्ति स्म । एषः विचारः गूढकारणानां आधारेण आसीत् यत् पृथिवी विशेषा अस्ति अतः सा ब्रह्माण्डस्य केन्द्रम् आसीत् I द्वितीयशतके टोलेमी नामकः खगोलशास्त्रज्ञः अस्य विचारस्य विस्तारं कृत्वा ब्रह्माण्डस्य चित्रं दत्तवान् । पृथिवी केन्द्रे आसीत्, अष्टभिः गोलैः परितः आसीत्, येषु चन्द्रं, सूर्यं, तदानीन्तनानि पञ्च ग्रहाः बुधः, शुक्रः, मंगलः, बृहस्पतिः, शनिः, तारा च वहन्ति स्म । प्ट्लोमेयस्य आदर्शानुसारं सर्वं पृथिवीं परितः परिभ्रमति । एतत् भूकेन्द्रीयसिद्धान्तः इति कथ्यते । परन्तु १६१० तमे वर्षे खगोलशास्त्रज्ञः गैलिलियो स्वस्य दूरदर्शनेन बृहस्पतिं अवलोकितवान् तथा च सः बृहस्पतिस्य समीपे लघुवस्तूनि अवलोकितवान् ये दूरतारकाः इति मन्यन्ते स्म एतानि वस्तूनि परितः न गच्छन्ति स्म किन्तु ते बृहस्पतिं परितः गच्छन्ति स्म I अतः, एतत् प्रमाणं सर्वं पृथिव्यां परितः गच्छति इति कथनस्य विरोधं करोति । एतत् टोलेमी इत्यस्य जगतः प्रतिरूपस्य विरुद्धं प्रमाणम् आसीत् । टोलेमी इत्यस्य तर्कस्य दोषः आसीत् यत् यदि सूर्यः सूर्योदयात् सूर्यास्तपर्यन्तं पृथिव्यां परितः गच्छति इति भासते तर्हि तस्य अर्थः न भवति यत् सूर्यः वस्तुतः पृथिव्यां परितः गच्छति, तस्य अर्थः अपि भवितुम् अर्हति यत् पृथिवी स्वयमेव परितः परिभ्रमति तथा च गतिकारणात् I यथा रेलयानस्य अन्तः दृष्टे मञ्चः चलति इव दृश्यते परन्तु वस्तुतः रेलयानं प्रेक्षकश्च वस्तुतः गतिं गच्छतः।
एतेन विचारेण निकोलस् कोपर्निकसस्य सूर्यकेन्द्रितसिद्धान्तस्य समर्थनस्य समर्थनं वर्धितम् यत् ग्रहाः ब्रह्माण्डस्य केन्द्रत्वेन सूर्यं परितः परिभ्रमन्ति ।
ग्रहाः सूर्यं परितः एव परिभ्रमन्ति किन्तु अस्य अर्थः न भवति यत् सूर्यः जगतः केन्द्रम् अस्ति, सूर्यात् परं किमपि परितः परिभ्रमन्तः अन्याः ताराः वयं द्रष्टुं शक्नुमः I
एतौ (रेलयानं पर्यवेक्षकं च, तथा च सूर्यकेन्द्रीयं भूकेन्द्रीयं च प्रतिरूपं) एकस्यैव नियमस्य (गैलिलियन-अविकारीता) मूलतः भिन्नौ दृष्टान्तौ स्तः तथा च एतेन रेलयानस्य आकारात् आकारपर्यन्तं गतिविषये वक्तुं नियमस्य क्षमता दर्शिता I
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:विज्ञानम्
मृत्तिका
thumb|right|200px|मृत्तिका मृत्तिका (मिट्टी, Clay) धरातलस्य वृक्षाणां, तृणस्य, सस्यानां च पोषणकर्त्री अस्ति । मृत्तिकया विना तृणस्य अंशः अपि न उत्पद्यते । जलीयपादपाः जले जीवन्ति, किन्तु ते पादपाः मृत्तिकया अपि पोषणं गृह्णन्ति । मृत्तिका भूपर्पटेः महत्वपूर्णं स्तरः अस्ति । सस्यानाम् आधारः भूमिः वर्तते । अतः अस्माकं भोजनं, वस्त्रं च अपि मृत्तिकाधारितं वर्तते । मृत्तिका आवश्यकता प्रतिदिनं भवति । मृत्तिकायाः विकासः सहस्रवर्षेषु भवति ।
मृत्तिका शैलानां, जैवसामग्रीणां च मिश्रणं भवति । खानिजकणः, ह्युमस्, जलं, वायुः च मृत्तिकायाः घटकः वर्तते । एतेषु घटकेषु प्रत्येकस्य वास्तविकमात्रा मृत्तिकायाः प्रकारोपरि आधारिता भवति ।
मृत्तिकायाः अवस्थाः
भूम्यां मृत्तिकायाः त्रयः स्तराः प्राप्यन्ते । ते स्तराः संस्तरम् इति कथ्यते । तेषु ’क’ संस्तरः सर्वोपरि विद्यते । तत्र पादपानां वृद्ध्यर्थम् अनिवार्यजैवपदार्थानां खानिजपदार्थेन, पोषकतत्त्वैः, जलेन च सह संयोगः भवति । ’ख’ संस्तरः ’क’ संस्तरेण, ’ग’ संस्तरेण अपि पोषकतत्त्वानि प्राप्नोति । ’ग’ संस्तरात् एव मृत्तिकानिर्माणस्य प्रक्रियायाः आरम्भः भवति । ’क’ संस्तरस्य, ’ख’ संस्तरस्य च निर्माणं ’ग’ संस्तरेण एव भवति । स्तराणाम् इयं व्यवस्था मृत्तिकापरिच्छेदिका कथ्यते । एषां त्रयाणां स्तराणाम् अधः शैलः भवति । सः शैलः मृत्तिकायाः आधारः कथ्यते । मृत्तिकायाः अस्तित्वं जटिलं भिन्नं च वर्तते । मृत्तिकायाः महत्त्वं वैज्ञानिकाध्ययनेन ज्ञायते । अतः वैज्ञानिकाः मृत्तिकया आकर्षिताः सन्ति । वैज्ञानिकैः मृत्तिकायाः वर्गीकरणं कृतम् अस्ति ।
मृत्तिकायाःवर्गीकरणम्
भारत-देशे भिन्न-भिन्नः वायुः, वनस्पतयः, परिमण्डलानि च प्राप्यन्ते । प्राचीने काले मृत्तिकायाः द्वौ भागौ आस्ताम् । उर्वरा, अनुर्वरा च । उत्पत्त्याः, वर्णस्य, संयोजनस्य, अवस्थितेः च आधारेण भारतस्य मृत्तिकाः निम्नलिखितेषु प्रकारेषु वर्गीकृताः सन्ति ।
१. जलोढ-मृत्तिका
२. कृष्णमृत्तिका
३. रक्तपीतमृत्तिका
४. लैटेराइट्-मृत्तिका
५. शुष्कमृत्तिका
६. लवणमृत्तिका
७. पीटमयमृत्तिका
८. वनमृत्तिका
जलोढ-मृत्तिका
जलोढ-मृत्तिका औत्तरीयक्षेत्रेषु, नदीद्रोण्याः विस्तृतभागेषु प्राप्यते । भारतदेशस्य ४०% भागेषु इयं मृत्तिका विद्यते । राजस्थान-राज्यतः गुजरात-राज्यपर्यन्तम् इयं मृत्तिका विस्तृता अस्ति । प्रायद्वीपीयप्रदेशेषु अपि प्राप्यते ।
इयं मृत्तिका स्निग्धा वर्तते । अस्यां पोटाश् इत्यस्य मात्रा अधिका भवति । फास्फोरस् इत्यस्य मात्रा न्यूना वर्तते । गङ्गायाः मध्यवर्तीक्षेत्रेषु खादर, बाङ्गर इति नामके द्वे मृत्तिके प्राप्येते । अनयोः मृत्तिकयोः कैल्सियमी-सङ्ग्रथनं प्राप्यते । निम्नमध्यगङ्गायाः क्षेत्रेषु, ब्रह्मपुत्रनद्याः द्रोणिषु इमे मृत्तिके अधिके मृण्मये स्तः । जलोढमृत्तिकायाः राक्षा इव विद्यते । अस्यां मृत्तिकायां गहना कृषिः क्रियते ।
कृष्णमृत्तिका
कृष्णमृत्तिका दक्कन इत्यस्य शैलप्रस्थे प्राप्यते । महाराष्ट्र-राज्यस्य, गुजरात-राज्यस्य, आन्ध्रप्रदेश-राज्यस्य, तमिळनाडु-राज्यस्य केचित् भागाः सम्मिलिताः सन्ति । गोदावरीनद्याः उपरिभागेषु, दक्कन इत्यस्य शैलप्रस्थस्य उत्तर-पश्चिमभागे असिता कृष्णमृत्तिका प्राप्यते । इयं मृत्तिका रेगर्, कार्पासस्य कृष्णमृत्तिका अपि कथ्यते । सामान्यतः कृष्णमृत्तिका मृण्मयी, असिता, अपारगम्या च भवति । इयं मृत्तिका आर्द्रायाम् उत्फुल्लति, शुष्के सति सङ्कुचति च । अनेन कारणेन शुष्कर्तौ इयं मृत्तिका विस्फुटति । इयं मृत्तिका जलस्य अवशोषणं करोति । तेन कारणेन दीर्घकालं यावत् अस्यां मृत्तिकायाम् आर्द्रता भवति । अतः शुष्कर्तौ अपि सस्यानि मृत्तिकायाः आर्द्रता प्राप्यते । तेन सस्यानां विकासः भवति ।
रासायनिकदृष्ट्या कृष्णमृत्तिकायां चूर्णः, लौहः, मैग्नीशिया, ऐलुमिना इत्येतेषां तत्वानि अधिकमात्रायां प्राप्यन्ते । पोटाश् इत्ययम् अपि अस्यां मृत्तिकायां प्राप्यते । किन्तु अस्यां मृत्तिकायां फास्फोरस्, नाइट्रोजन, जैवः च इत्येतेषां पदार्थानां मात्रा न्यूना भवति ।
रक्तपीतमृत्तिका
दक्कन इत्यस्य शैलप्रस्थस्य पूर्वभागे, दक्षिणभागे, अल्पवृष्टिक्षेत्रेषु च रक्तमृत्तिकायाः विकासः अभवत् । तत्र आग्नेयशैलाः प्राप्यन्ते । पश्चिमीघाट इत्यस्य गिरिपदक्षेत्रे एकस्मिन् लम्बविस्तारे रक्तदुमटीमृत्तिका प्राप्यते । ओडिशा-राज्यस्य, छत्तीसगढ-राज्यस्य च केषुचित् भागेषु, मध्यगङ्गायाः क्षेत्रस्य दक्षिणभागे च पीतरक्तमृत्तिका प्राप्यते । कायान्तरितशैलैषु लौहतत्वैः इयं मृत्तिका रक्तवर्णीया वर्तते । इयं मृत्तिका उर्वरा भवति । अस्यां मृत्तिकायां नाइट्रोजन्, फास्फोरस् ह्यूमस् इत्यस्य न्यूनता भवति ।
लैटेराइट् मृत्तिका
लैटेराइट् इति शब्दः लेटर् इति लेटिन् शब्देन निष्पद्यते । अस्य शब्दस्य अर्थः इष्टिका वर्तते । लैटेराइट् मृत्तिका उच्चतापमाने, अधिकवृष्ट्याधारितक्षेत्रेषु च उत्पद्यते । उष्णकटीबन्धीयवर्षया तीव्रनिक्षालनं भवति । उच्चतापमाने उत्पद्यमानाः जीवाणवः ह्यूमस् इत्यस्य मात्राम् अल्पीकुर्वन्ति । अस्यां मृत्तिकायां जैवपदार्थानां, नाइट्रोजन्, फास्फेट्, कैल्सियम् इत्येतेषां न्यूनता भवति । लौह-ऑक्साइड, पोटाश् इत्यस्य अधिकता वर्तते । तेन कारणेन लैटेराइट् मृत्तिका कृषेः उर्वरा नास्ति । सस्यानाम् उत्पादने उर्वरकस्य आवश्यकता भवति ।
तमिळनाडु-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, केरल-राज्ये काजूतकस्य वृक्षाः इव सस्यानां कृषेः रक्त-लैटेराइट् मृत्तिकायाः उपयोगः भवति ।
भवननिर्माणे उपयुक्तायाः ईष्टिकायाः निर्माणाय लैटेराइट्-मृत्तिकाः प्रयुज्यन्ते । आसां मृत्तिकानां विकासः मुख्यत्वेन प्रायद्वीपीयशैलप्रस्थेषु अभवत् । कर्नाटक-राज्यस्य, केरल-राज्यस्य, तमिळनाडु-राज्यस्य, मध्यप्रदेश-राज्यस्य, ओडिशा-राज्यस्य, असम-राज्यस्य च पर्वतक्षेत्रेषु प्राप्यन्ते ।
शुष्कमृत्तिका
शुष्कमृत्तिका रक्तवर्णीया, शुष्कद्राक्षवर्णीया च वर्तते । अस्याः प्रकृतिः लावणा वर्तते । केषाञ्चित् क्षेत्राणां मृत्तिकायां लवणस्य मात्रा अधिका भवति । अतः तस्याः जलं बाष्पीकृत्य लवणं प्राप्यते । अस्यां मृत्तिकायाम् आर्द्रता, ह्यूमस् इति च न्यूनं भवति । अस्यां नाइट्रोजन्, फॉस्फेट् इति इमे सामान्यमात्रायां प्राप्येते । अस्याः मृत्तिकायाः आन्तरिके भागे चूर्णस्य मात्रायां वृद्धिः भवति । तेन कारणेन अधस्थेषु संस्तरेषु लघुपाषाणस्य स्तरः भवति । लघुपाषाणस्य स्तरेण जलस्य प्रवाहः न्यूनः भवति । अतः सेचने अस्यां मृत्तिकायां पादपानां वृद्ध्यर्थं जलं सदैव प्राप्यते । इयं मृत्तिका राजस्थान-राज्यस्य पश्चिमभागे प्राप्यते । इयं मृत्तिका अनुर्वरा वर्तते । कारणम् अस्यां मृत्तिकायां ह्यूमस्, जैवपदार्थाः च न प्राप्यन्ते ।
लवणमृत्तिका
इयं मृत्तिका ऊसर्-मृत्तिका अपि कथ्यते । लवणमृत्तिकासु सोडियम्, पौटेशियम्, मैग्नीशियम् च इत्येतेषां मात्रा अधिका भवति । इयं मृत्तिका अनुर्वरा वर्तते । अतः अस्यां मृत्तिकायां किमपि न उत्पद्यते । शुष्कजलवायोः, अपवाहस्य च कारणेन अस्यां मृत्तिकायां लवणस्य मात्रा वर्धते । अस्यां नाइट्रोजन्, चूर्णस्य न्यूनता भवति । गुजरात-राज्यस्य पश्चिमे भागे, पश्चिमबङ्गाल-राज्यस्य सुन्दरवनक्षेत्रेषु च इयं मृत्तिका प्राप्यते ।
पीटमयमृत्तिका
यत्र वर्षा अधिका, आर्द्रता अपि अधिका भवति, तत्र इयं मृत्तिका प्राप्यते । अतः तेषु क्षेत्रेषु अधिकमात्रायां जैवपदार्थाः एकत्रिताः भवन्ति । तेन ह्यूमस्, जैवतत्त्वाः च पर्याप्तमात्रायां प्राप्यन्ते । अस्यां मृत्तिकायां जैवपदार्थाः ४०% तः ५०% पर्यन्तं भवन्ति । इयं मृत्तिका प्रायः कृष्णवर्णीया भवति । बिहार-राज्यस्य उत्तरभागे, उत्तराञ्चल-राज्यस्य दक्षिणभागे, पश्चिमबङ्गाल-राज्यस्य तटीयक्षेत्रेषु, ऊडीसा-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये च इयं मृत्तिका प्राप्यते ।
वनमृत्तिका
सस्यानां, वनस्पतीनां च वृद्ध्यर्थं मृत्तिकायाः गठनं, गुणाः, प्रकृतिः च महत्वपूर्णा भवति ।
मृत्तिकायाः अवकर्षणम्
मृत्तिकायाः अवकर्षणं मृत्तिकायाः ह्रासत्वेन परिभाषते । अवकर्षणेन मृत्तिकायाः पोषणस्तरः न्यूनः भवति । अपरदनेन दुरुपयोगेन मृत्तिकायाः गहनता अपि न्यूना भवति । भारत -देशे मृत्तिकासंसाधनानां क्षयस्य मुख्यः कारकः मृदः अवकर्षणम् अस्ति । भू-आकृतेः, वायोः गतेः, वर्षायाः मात्रायाः च अनुसारं मृत्तिकायाः अवकर्षणमानं सर्वत्र भिन्नं वर्तते ।
मृत्तिकायाः अपरदनम्
मृत्तिकायाः आवरणस्य विनाशः मृत्तिका-अपरदनं कथ्यते । मृत्तिकायाः अपरदने मानवीयगतिविधिः विशेषतः उत्तरदायी वर्तते । जनसङ्ख्यावृद्ध्या स्थलस्य अपि आवश्यकता भवति । मानवानां निवासार्थं, पशुपालनार्थम्, अन्यासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं च वनानां वनस्पतीनां छेदनं क्रियते ।
वायुः, जलं च मृत्तिकायाः अपरदनस्य मुख्ये कारके स्तः ।
वायुना मृत्तिकायाः अपरदनं शुष्कस्थलेषु भवति । यत्र वर्षा अधिका भवति, तत्र जलस्य प्रवाहेण मृत्तिकायाः अपरदनं भवति । जल-अपरदनस्य रूपद्वयं वर्तते । स्तर-अपरदनं, अवनालिका-अपरदनं च । सघनवृष्ट्यनन्तरं समतलभूमौ स्तर-अपरदनं भवति । अस्यां क्रियायां मृत्तिकायाः अपरदनं न दृश्यते । किन्तु इदम् अधिकं हानिकारकं वर्तते । यतः अनेन उर्वरमृत्तिकायाः स्तरः सर्पति । तीव्रघाटीषु अवनालिका-अपरदनं भवति । अवनालिका-अपरदनेन कृषिभूमेः विभागाः भवन्ति । तेन कारणेन सा भूमिः अनुपयुक्ता भवति ।
मृत्तिका अपरदनं भारतीयकृषेः एका गम्भीरसमस्या अस्ति । अस्याः समस्यायाः दुष्प्रभावाः अन्येषु क्षेत्रेषु अपि दृश्यन्ते । नदीनां घाटीषु अपरदिताः पदार्थाः एकत्रिताः भवन्ति । तेन कारणेन जलस्य प्रवाहः न्यूनः भवति । अतः कृषिभूमिः नश्यति ।
मृत्तिकायाः अपरदनस्य प्रमुखेषु कारणेषु वनोन्मूलनम् अन्यतमं कारणं वर्तते । पादपानां मूलानि मृत्तिकां बद्ध्वा अपरदनम् अवरून्धन्ति । पादपैः पत्राणि, शाखाश्च पतन्ति । मृत्तिकापत्रैः, शाखाभिः च ह्यूमस् इति प्राप्यते ।
भारतस्य सिञ्चितक्षेत्रेषु कृषियोग्यभूमेः बृहद्भागः सेचनस्य प्रभावेण लावणः भवति । मृत्तिकायाः आन्तरिके भागे स्थितं लवणं बहिरागत्य भूमेः उर्वरतां नाशयति । रासायनिकम् उर्वरकम् अपि मृत्तिकायै हानिकारकम् अस्ति ।
प्रतिवर्षं भारत-देशे अवकर्षणस्य कारकानि बहुमात्रायां मृत्तिकायाः तथा तासां तत्त्वानां ह्रासं कुर्वन्ति । अस्माकं राष्ट्रियोत्पादकतायां तस्य दुष्प्रभावः भवति । अतः मृत्तिकायाः उद्धरणार्थं, संरक्षणार्थं च उपायाः करणीयाः ।
मृत्तिकायाः संरक्षणम्
यदि मृत्तिकायाः अपरदनं, क्षयः च मानवैः क्रियते, तर्हि तासां संरक्षणमपि मानवाः कर्तुं समर्थाः । मृत्तिकायाः संरक्षणम् एकः विधिः वर्तते । अनेन विधिना मृत्तिकायाः उर्वरतायां वृद्धिः भवति । मृत्तिकायाः अपरदनं, क्षयः च अनेन विधिना अवरोद्धुं शक्यम् ।
मृत्तिकायाः अपरदनं दोषपूर्णपद्धतिभिः वर्धते । १५% तः २५% घाटीप्रवणताभूमेः उपयोगः कृषये न करणीयः । यदि कृषिः आवश्यकी वर्तते, तर्हि सोपानानि इव क्षेत्राणि निर्मापणीयानि । भारत-देशस्य विभिन्नभागेषु स्थानान्तरितकृष्या भूमेः प्राकृतिकम् आवरणं दुष्प्रभावितम् अभवत् । तेन कारणेन विस्तृतानि क्षेत्राणि अपरदनेन प्रभावितानि सन्ति । अपरदनस्य दुष्परिणामैः ग्रामवासिनः अवबोधनीयाः ।
सन्दर्भः
वर्गः:प्रकृतिः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हस्तिमल्लः
हस्तिमल्लो दाक्षिणात्योऽयं ब्राह्मणो महाकवितल्लजः, सरस्वती-स्वयंवरवल्लभः सूक्तिरत्नाकरः इत्यादिभिरुपाधिभिः समलंकृत आसीत्। त्रयोदश्यां शताब्द्यां तेन विपुलं नाट्यसाहित्यं संवर्धितम्। अयं हि जैनकविश्चतुभिः रूपर्कैः विक्रान्तकौरवं मैथिलीकल्याणमञ्जनापवनञ्जयमिति नाटकैः सुभद्रति नाटिकया च ख्यातः । मल्लयुद्धे बाहुबलेन हस्तिनं भुवि शयानं विधायायं स्वनामार्जितवान्। तथात्वं स्वयं श्लाघते -
श्रीवत्स-गोत्र-जन-भूषण-गोपभट्ट-
प्रेमैकधामतनुजो भुवि हस्तियुद्धात्।
नाना-कलाम्बु-निधि-पाण्ड्य-महेश्वरेण
श्लोकैः शतैः सदसि सत्कृतयांबभूवे।।
पाण्ड्यभूपसम्भावनमपि अञ्जनापवनञ्जये घोषयति कविः -
श्रीमत्पाण्ड्यमहीश्वरे निजभुजादण्डावलम्बीकृतं
तत्प्रीत्यानुसरन् स्वबन्धुनिवहैर्विद्वद्भिराप्तैः समं
परिचयः
सन्ततगमः, सरण्यापुरं, गुडिपत्तनं, दीपगुण्डिर्वाऽस्य निवासभूमयोऽभूवन् । उदयनराजं, भरतराजं, मेघेश्वरमर्जुनराजं चेति चत्वार्यपराण्यपि रूपकाण्यसौ प्रणिनाय यानि नाद्ययावदुपलब्धानि । कर्णाट्या-भाषया आदिपुराण-श्रीपुराणे तेन विरचिते। अस्य कृतिषु जैनधर्माग्रहलेशोऽपि न लक्ष्यत इत्ययमतिशेते प्रभूता जैनकवीन् । सर्वत्र पूर्वानुरागं स्वयंवरं च समायोज्य रससिद्धिं प्रकर्षन्नसौ नाट्यकौशलेन सह परिचाययति काव्यप्रतिभाम् । अनुप्रासप्रियता तावत् कवये सुतरां रोचते । यथा -
अङ्कुरान् किसलयानि कोरकान् कुड्मलानि कुसुमानि च क्रमात्।।
शृङ्गारवृत्तिं कविः प्ररोचयति । यथा सुलोचनायाः सौन्दर्य-वर्णने -
शृङ्गारस्य गरीयसी परिणतिर्विश्वस्य संमोहिनी
केलीविभ्रमसंपदामविकलो लावण्यपुण्यापणः।।
कविदृशा मर्यादापुरुषोत्तमो रामोऽपि वेशवनिताः पश्यति -
प्रत्यङ्गोभिद्यमान-स्तनमुकुल-कृत - प्राभृतार्घ्यैरुरोभि-
र्दन्तोन्मेषोपहारैः प्रहसितवदनैर्लालनीयैर्वचोभिः।
विभ्रान्तोत्फुल्लनेत्रा ललित-भुजलता-मन्द-विक्षेपलीलाः
कन्दर्पं दर्पयन्त्यो भृशमिह गणिका-दारिकाः संचरन्ति।।
सन्तु नाम गणिकादारिका यथाभूतमेव दृष्टाः, स्मरपीडितोऽपि रामो वदति -
रचय कुसुमैः शय्यां स्वैरं विवेष्टन-दायिनों
सरस-कदलीपत्र - प्रान्तानिलैरुपवीजय।
स-विस-वलयान् मुक्ताहारान् मुहुर्मुहुरर्पयन्
गुरुतरममुं सन्तापं में वयस्य लघूकुरु॥
विक्रान्तकौरवम्
विक्रान्तकौरवस्य कथानुसारेण काशीराजस्याकम्पनस्य दुहितुः सुलोचनायाः स्वयंवरे बहवो राजानः समभ्यागमन् । तेषु मुख्यो जयकुमारः कुरुराजो दिनादेकात् प्रागेव स्वयंवरयात्रामहोत्सवे सुलोचनया दृष्टः । सा च तेन दृष्टेति पूर्वराग उभयोरन्तरजायत। गंगायां सौभाग्यस्नानाय नवमालिकया सख्या सद्वितीया पुनरपि विदूषकानुयातेन कुरुराजेन ददृशे । स्वयंवरे च सर्वान् कृतस्तुती राज्ञः विहाय सा जयकुमारमवृणोत् । पश्चाद् युद्धं परिणमितम् । तत्र नायको विजयी बभूव।
मैथिलीकल्याणम्
पञ्चाङ्के मैथिलीकल्याणनाटके सीतारामयोरुद्वाहकथा वर्तते । वसन्तोत्सवं मानयन्ती काममन्दिरे दोलागृहं गता सीता रामेण दृष्टा । तयोः पूर्वरागः सपदि जनिं लेभे । सखीभिराहूतायाः सीता याः पुनर्दर्शनायोत्सुको रामो विदूषकेण सह राज प्रासादान्तिकस्थं माधवीवनं गतः। तत्र विनीतया सहागता सीता राममनावर्जितमवधार्य मोहं गता पुनः संज्ञां प्राप्ता रामेणानुनीता। प्रणयपरवशा सीता केतकीपत्रस्थलेखन कलावत्या रामं संदिशति स्म। माधवीवनं दक्षिणेन चन्द्रकान्तधारागृहेऽद्य सायं समागम्यतामिति तस्मिन् विलम्बमाने विनीता कृतरामवेषा सीता च माधवीवनघटनामभिनयन्ति स्म । अस्मिन्नन्तराले आगतो रामः सीतायाः पाणिमगृह्णात् । अनन्तरं स्वयंवरे चान्येषु राजसु धनुरधिज्यं कर्तुमक्षमेषु गतेषु रामः समयं निर्वाह्य सीतां विधिनोपयेमे । रामस्य चारित्रमत्र नोत्कृष्टम् । तथापि सत्यमेव वदति कविः -
श्रुतं यद् वा तद् वा नयति मदनोद्दीपनपदे
प्रकृत्या यच्चित्तं गणयति च तत् तापजननम्।
यदेवादौ वाञ्छेत् तदनु तदपि द्वेष्टि सहसा
कथं पार्श्वग्राहो न हसति जनः कामुकजनम्।।
अञ्जनापवनञ्जयम्
सप्ताङ्कमञ्जनापवनञ्जयं जैनपरम्परातः कथानकमुपजीव्य ग्रथितम् । महेन्द्रपुरे संपत्स्यमानस्याञ्जनाकुमार्याः स्वयंवरस्य पूर्वत एव पवनंजयो विद्याधरकुमारस्तां प्रति संसक्तमना बभूव । पवनञ्जयमभिनयन्तीमञ्जनाम जनाभूमिका निर्वहन्ती वसन्तमाला कृतकस्वयंवरे यावदेकदा वरमालां वरकण्ठसात् करोति, तावदेव पवनञ्जयोऽन्तर्हितपूर्वः स्वं प्रकटय्याञ्जनां पाणावग्रहीत् । अनिच्छन्ती सा मात्राहूता निर्गता । भूतार्थे स्वयंवरे स्वीकृतामञ्जनामादाय पवनञ्जय आदित्यपुरं गतः प्रमदवने तया सह विहरति स्म।
अथ पाताले वरुणेनोपरुद्धौ रावण स्य सेनान्यौ रावणकृतेनानुनयेन मुमोचयिषुः पवनञ्जयस्य पिता प्रह्लादः प्रायियासत्, किन्तु पित्रानुमतः पवन एव प्रयातश्चतुरो मासान् युद्धरत एवासीत् । एकदा कुमुद्धत्यास्तटे विश्राम्यन्नसौ पत्या वियुक्तां चक्रवाकवधूमुद्विग्नां वीक्ष्य प्रियां स्मृत्वा विमानेन गत्वा जायां संगम्य पातालं प्रत्याययौ । तेन चाञ्जना गर्भमादधे। सखीः विना न कोऽपि तयोः समागमवृत्तमजानात् । श्वश्रूश्च तां पितुगृहं प्रातिष्ठिपत्। युद्धभूमौ लब्धजयो विहितविधेयः पवनञ्जयः प्रत्यागतो भार्यां पितृगृहगतामश्रौषीत् । गर्भवतीं तां द्रष्टुकामोऽसौ कालमेघेन गजराजेनोत्पत्य यावन्नाभिगिरिं गतः तावद् वनेचरात् तां वनं प्रविष्टामवगम्य विदूषकं विद्याधरानानेतुं निवर्त्यान्विष्टवान् । ततो हताशं तं मतङ्गमालिनीवने चन्दनपादपच्छायोपविष्टं तन्मातुलः प्रतिसूर्यस्तमेवान्विष्यन्नागत्याञ्जनया संगमयामास । सा हि गन्धवराजेन मणिचूडेन रक्षितप्राणा पुत्रं हनुमन्तं प्रसूतवती । सम्प्रति पतिप्राणा पतिं प्राप्य पुनरुज्जीविताभवत् । अथादित्यपुरेऽभिषिक्ते पवनञ्जये प्रतिसूर्यस्तस्मै हनुमन्तं तनयमानीय ददौ । सर्वे सुखं प्रपन्नाः।
सुभद्रा
सुभद्रायां नाटिकायां विद्याधरराजस्य नमेः भगिन्या च सुभद्रया सह भरतस्य विवहकथोपनिबद्धा । रजताचले परस्परं दृष्ट्वा प्रणयासक्त सुभद्राभरतावालपन्तौ वीक्ष्य राज्ञी तं व्यतिकरं गन्धर्वरीतिविपर्ययं मेने । एकदा विदूषकेण सह नगरीं प्रविष्टं भरतं सुभद्रा पश्यति। भरतेन च तस्याः आलेखः पुरस्कृतः । तावदेव तन्निर्मितं सुभद्रायाचित्रमालोक्य राज्ञी सिंहीनिपातं निपतिताक्रुध्यत् । तौ च पृथगकरोत् । अन्येद्यः प्रियविप्रयोगकातरामशोकमालतीलतयोः विवाहं सम्पादयन्तीं सपरिवारां तामुपवने भरतः पाणिग्राहेण संभावयति स्म । तथा तौ वीक्ष्य पुनरपि राज्ञी कुप्यति स्म। इत्येवं राज्ञ्या सन्निपातितप्रत्यूहावपि तौ नमिना विवाहार्थं दत्तवचनावास्ताम् । आहूतो भरतो राज्ञीं कथं कथमपि सुभद्रापतिश्चक्रवर्ती भवितेति दैवज्ञवचनच्छलेना नुनीय सुभद्राम्परिगृहीतवान्।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
हनुमान्
रामायणम्
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:मध्यकालीनाः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
ध्रुपद्
ध्रुपद् (Dhrupad) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः ध्रुपद् भवति । १५ शतकात् अस्य प्रकारस्य आविर्भावः जातः । ग्वालियरप्रान्तस्य भूपालकेन 'मानसिंहेन' अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः इति । अस्य प्रकारस्य गायकः अपि आसीत् । तेनैव प्रचारोपि प्राप्तः । अस्य अस्थानस्य गायकौ चरजनायकः तथा भगवान् थोण्डश्च मिलित्वा अस्य प्रकारस्य परिष्कारादिकं कृतवन्तौ इति श्रूयते ।
श्लोकाः
"भावभट्टकृत अनूपसङ्गीतरत्नाकरे" ध्रुपद् प्रकारस्य निरूपणश्लोकाः एवं सन्ति। गीर्वाणवाद्यदेशीयभाषासाहित्यराजतम्। द्विचतुर्वाक्यसम्पन्नं नरनारीकथाश्रयम्॥ शृङ्गाररसभावाद्यं रागालापपदात्मकम्। पादान्तानुप्रासयुक्तं पादानां युगलञ्च वा॥ प्रतिपादं यत्र बद्धमेवं पादचतुष्टयम्। उद्ग्राहध्रुवकाभोगान्तरं ध्रुवपदं स्मृतम्॥
गायकाः
अस्य प्रकारस्य पुरातनगायकाः, अकबरस्य संस्थाने विद्यमानः स्वामि हरिदासः तथा अस्य शिष्यौ तानसेनः, मञ्जुनाथश्च प्रसिद्धाः भवन्ति ।
स्वरूपम्
ध्रुपद् प्रकारस्य गानानि साधरणतया प्रौढभाषासहितानि भवन्ति । तत्त तत्त रागाणां स्वर, ताळ, लयादयः सीमिताः निश्चिताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे अलङ्कारवैखरिविन्यासादीनां तथा विशेषतान्-वितानादीनाम् अवकाशः नभवति । बोल् तान्, दुप्पट्टु, तिप्पट्टु, चौपट्टु, गमकादीनां सङ्गतयः अस्मिन् प्रकारे अन्तर्भूताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गानं कर्तुं पुरुषयुक्तः कण्ठः अपेक्षितः भवति । अस्मिन् प्रकारे स्थायी, अन्तरा, सञ्चारी तथा आभोगादयः सोपानानि सन्ति । वीररसस्य, शृङ्गाररसस्य, शान्तरसस्य तथा भक्तिरसस्यच प्रतिपादकः भवति । ध्रुपद गीतस्य प्रमुखशब्दान् विभिन् लयादिषु पदच्छेदादिकं कृत्वा रागस्य रसभावं प्रकटीकुर्वन्ति ।
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तुलसी
परिचयः
विष्णुवल्लभा, सुखसुन्दरी, श्री कृष्णवल्लभा, वृन्दा, वैष्णवी इत्यादीभिः पवित्रनामैः विभूषितः तुलसीवृक्षः । सर्वरोगनिवारकः जीवनशक्तिवर्धकः अयं तुलसीवृक्षः हिन्दुजनैः देवीरूपेण पूज्यते । यतोहि एतादृशी सुगन्धित-सुलभ-औषधिः नस्ति कापि । तुलसीवृक्षस्य धार्मिकमहत्वमस्ति इत्यस्मात् प्रायः प्रतिगृहे(हिन्दुधर्मावलम्बिनः) वृक्षोऽयं विराजते । तुलसीवृक्षस्य बहुभेदाः सन्ति । तेषु प्रमुखौ श्वेत-कृष्णौ । साधारणतः सिक्तमृत्तिकायां तुलसीवृक्षस्य अधिकवृद्धिः भवति । तुलसी एकः शाखप्रधान-गुल्मजातीयवृक्षः । पूर्णाङ्गवृक्षस्य उच्चता७५-९० से मि भवति । शाखाः प्रशाखाः मृदुकठिनाः तथा चतुष्कोणाकाराः भवन्ति । अस्य वृक्षस्य पत्रस्य दैर्घ्यं प्रायः २-४ इञ्च्(inch.) पर्यन्तं भवति । पत्राणां कौणिकविभाजनं दृश्यते(खडगसदृशः) ।
उद्भवः विस्तारश्च
तुलसीगुल्मस्य उद्भवस्थलं भूमध्यसागरीय-समभूमिः, इति आवण्टनदृष्ट्या मतमेकम् अस्ति ।<! प्राकृतिकपद्धत्या एव बेसिन में हुआ तथा वहॉ से ये प्राकृतिक तथा अन्य तरीकों से संसार के अन्य हिस्सों में फैला, जापानी पोदीना, ब्राजील, पैरागुए, चीन, अर्जेन्टिना, जापान, थाईलैंड, अंगोला, तथा भारतवर्ष में उगाया जा रहा है। भारतवर्ष में मुख्यतया तराई के क्षेत्रों (नैनीताल, बदायूँ, बिलासपुर, रामपुर, मुरादाबाद तथा बरेली) तथा गंगा यमुना दोआन (बाराबंकी, तथा लखनऊ तथा पंजाब के कुछ क्षेत्रों (लुधियाना तथा जलंधर) में उत्तरी-पश्चिमी भारत के क्षेत्रों में इसकी खेती की जा रही है।
रासायनिकसङ्घटनम्
जापानी मिन्ट, मैन्थोल का प्राथमिक स्त्रोत है। ताजी पत्ती में 0.4-0.6% तेल होता है। तेल का मुख्य घटक मेन्थोल (65-75%), मेन्थोन (7-10%) तथा मेन्थाइल एसीटेट (12-15%) तथा टरपीन (पिपीन, लिकोनीन तथा कम्फीन) है। तेल का मेन्थोल प्रतिशत, वातावरण के प्रकार पर भी निर्भर करता है। सामान्यतः यह गर्म क्षेत्रों में अधिक होता है।
धर्मीयकारणम्
ব্রহ্মবৈবর্তপুরাণে তুলসীকে সীতাস্বরূপা, স্কন্দপুরাণে লক্ষীস্বরূপা, চর্কসংহিতায় বিষ্ণুর ন্যায় ভুমি, পরিবেশ ও আমাদের রক্ষাকারী বলে বিষ্ণুপ্রিয়া, ঋকবেদে কল্যাণী বলা হয়েছে । স্বয়ং ভগবান বিষ্ণু তুলসী দেবীকে পবিত্রা বৃন্দা বলে আখ্যায়িত করে এর সেবা করতে বলেছেন।
पर्यावरणम्
পরীক্ষা করে দেখা গেছে যে তুলসীগাছ একমাত্র উদ্ভিদ যা দিন রাত চব্বিশ ঘণ্টা অক্সিজেন সরবরাহ করে বায়ু বিশুদ্ধ রাখে যেখানে অন্য যেকোন গাছ রাত্রিতে কার্বন ডাই অক্সাইড ত্যাগ করে তাই রাতের বেলাতে তুলসীতলায় শয়ন করাও ব্যক্তির জন্য উপকারী।এছাড়া তুলসীগাছ ভুমি ক্ষয়রোধক এবং তুলসী গাছ লাগালে তা মশা কীটপতঙ্গ ও সাপ থেকে দূরে রাখে।
स्वास्थ्यविषयकगुणानि
» চর্মরোগে তুলসী পাতা দূর্বাঘাসের ডগার সংগে বেটে মাখলে ভালো হয়ে যায়। » উচ্চ রক্তচাপ ও কোলেস্টেরল কমিয়ে হূৎপিণ্ডের রক্ত সরবরাহের মাত্রা ঠিক রাখতে সাহায্য করে। লিভারের কার্যক্ষমতা বাড়িয়ে দেয়। » হাড়ের গাঁথুনিতে ব্যথা দূর করে এবং শরীরের কাটাছেঁড়া দ্রুত শুকাতে অবদান রাখে। » ঠাণ্ডা মরসুমে ছোট বাচ্চাদের তুলসির পাতা খাওয়ালে কৃমি দূর হবে এবং মাংসপেশি ও হাড় হবে শক্তিশালী। » জ্বর হলে পানির মধ্যে তুলসী পাতা, গোল মরিচ এবং মিশ্রী মিশিয়ে ভাল করে সেদ্ধ করে নিন ৷ অথবা উপরিউক্ত তিনটে দ্রব্য মিশিয়ে বড়ি তৈরি করুন ৷ দিনের মধ্যে তিন-চার বার ঐ বড়িটা পানি দিয়ে সেবন করুণ । জ্বর খুব তাড়াতাড়ি সেরে যাবে। » কাশি হলে তুলসী পাতা এবং আদা একসাথে পিষে মধুর সঙ্গে মিশিয়ে খান ৷ এতে উপকার পাবেন ৷ » ডাইরিয়া হলে ১০ থেকে বারোটি পাতা পিষে রস খেয়ে ফেলুন। » মুখের দুর্গন্ধ দূর করতে দিনে ৪-৫ বার তুলসী পাতা চেবান । » আপনার শরীরে যদি কোনরকম ঘা যদি থাকে তাহলে তাহলে তুলসী পাতা এবং ফিটকিরি একসঙ্গে পিষে ঘা এর স্থানে লাগান। » শরীরের কোন অংশ যদি পুড়ে যায় তাহলে তুলসীর রস এবং নারকেলের তেল ফেটিয়ে লাগান, এতে জ্বালাপোড়া কমে যাবে। পোড়া জায়গাটা তাড়াতাড়ি শুকিয়ে যাবে এবং পোড়া দাগ ওঠে যাবে। » ত্বকের রোশনি বাড়ানোর জন্য, ত্বকের বলীরেখা এবং ব্রোন দূর করার জন্য তুলসী পাতা পিষে মুখে লাগান। » প্রস্রাবের জ্বালাপোড়া দূর করতে হলে তুলসী পাতার রস ২৫০ গ্রাম দুধ এবং ১৫০ গ্রাম জলের মধ্যে মিশিয়ে পান করুন । তুলসি গাছের বীজও যথেষ্ট উপকারী। এর বীজ শুকিয়ে মিহি করে খেলে প্রস্রাবের ইনফেকশনজনিত সমস্যা ভালো হয়। পুরুষত্বহীনতা দূরীকরণে এই পাতার অবদান অপরিহার্য। » যদি কখনও বমি কিংবা মাথা ঘোরা শুরু করে, তাহলে তুলসী রসের মধ্যে গোলমরিচ মিশিয়ে খেলে বিশেষ উপকার পাওয়া যায়। » সকালবেলা খালি পেটে তুলসী পাতা চিবিয়ে রস পান করলে খাবার রুচী বাড়ে। » নিয়মিত তুলসীর রস পানে হৃদরোগেও উপকার পাওয়া যায়। » চোখের সমস্যা দূর করতে রাতে কয়েকটি তুলসী পাতা পানিতে ভিজিয়ে রেখে ওই পানি দিয়ে সকালে চোখ ধুয়ে ফেলুন। » তুলসীতে Eugenol অধিক পরিমাণে থাকায় তা Cox-2 Inhibitor রূপে কাজ করে বলে তা ব্যথানাশক হিসেবে ব্যবহৃত হয়। » Hypoglycemic drugs এর সাথে তুলসী খেলে তা টাইপ ২ ডায়াবেটিস রোগে দ্রুত গ্লুকোজের মাত্রা কমিয়ে দেয়। » তেজস্ক্রিয়তার ফলে ক্ষতিগ্রস্থ কোষসমুহকে মেরামত করে। » চর্বিজনিত হৃদরোগে এন্টি অক্সিডেন্টের ভুমিকা পালন করে। » তুলসী একশেরও বেশি Phytochemicals (যেমন oleanolic acid, beta caryophyllene ইত্যাদি)বহন করে বলে ক্যান্সার চিকিত্সারয় ব্যবহৃত হয়। » তুলসীর অ্যালকোহলিক নির্যাস Immune system এর রোগ প্রতিরোধ করার ক্ষমতাকে বৃদ্ধি করে। » তুলসী স্নায়ুটনিক ও স্মৃতিবর্ধক। » শ্বসনতন্ত্রের বিভিন্নরোগ যেমন ব্রঙ্কাইটিস, ইনফ্লুয়েঞ্জা, হাঁপানি প্রভৃতি রোগের নিরাময়ক। » সর্দি, কাশি, জ্বর, বমি, ডায়ারিয়া, কলেরা, কিডনির পাথর, মুখের আলসারসহ চোখের বিভিন্ন রোগে ইহা ওষুধ হিসেবে ব্যবহৃত হয়। » দাঁতের রোগে উপশমকারী বলে টুথপেস্ট তৈরিতে ব্যবহার করা হয়। সংকলন: এগ্রোবাংলা
पुदीना मेंथा वंश से संबंधित एक बारहमासी, खुशबूदार जड़ी है। इसकी विभिन्न प्रजातियां यूरोप, अमेरिका, एशिया, अफ्रीका और ऑस्ट्रेलिया मे पाइ जाती हैं, साथ ही इसकी कई संकर किस्में भी उपलब्ध हैं।
अंग्रेजी- मिन्ट (जापानीज मिन्ट)
वैज्ञानिक नामः मेंथा अरवैन्सिस
उपयोगी भागः पत्तियाँ'
बहिःसंयोगः
वर्गः:पूजाविधयः वर्गः:सस्यानि वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्रीदेवी
श्रीदेवी (१३ अगस्त १९६३ - २४ फरवरी २०१८)
सन्दर्भः
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९६३ जननम् वर्गः:२०१८ मरणम् वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारः
विजयनगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति विजयनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति विजयनगरम् ।
योगी आदित्यनाथः
योगी आदित्यनाथ उत्तरप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्री अस्ति । अयं भारतीय जनता पार्टी पक्षस्य नेता अस्ति ।
सन्दर्भ
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:जीवतव्यक्तयः
ट्
नानार्थाः
“टः पुमान् वामने पादे निःस्वनेऽपि क्वचिन्मतः” – मेदिनीकोशः “पुमान् करटे धूमे चापेऽर्ककिरणे ध्वनौ। कवाटावर्तयोस्सूनौ भूम्यावृत्योस्तु टा स्त्रियाम्”
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वरङ्गल-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यमस्ति तेलङ्गाना। अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमस्ति वरङ्गलमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति वरङ्गल्नगरम्।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सूरा अल-फतिहा
सूरा अल-फतिहा (سورة ٱلْفَاتِحَة, al-Fātiḥah, "The Opening" or "The Opener") कुरआन शास्त्रस्य प्रथमोऽध्यायः अस्ति।
अनुवाद
'''१. अनन्तकरुणामयस्य अपारदयाप्रदस्य अल्लाहस्य नामनि
२. प्रशंसं सर्वे लोकानां प्रतिपालकम् अल्लाहाय।
३. अनन्तकरुणामयम् अपारदयाप्रदम्।
४. न्यायस्य क्षणस्य सम्राजम्।
५. त्वाम् एव यजामः अपि च वयम् एव तवाश्रयं गृह्नीमः।
६. यच्छ अस्मान् ऋजुः मार्गम्।
७. तेषां मार्गे ये तव अनुग्रहम् अलभन्, न तेषां मार्गे ये अभवन् तव क्रोधस्य वलिः न च एव मार्गभ्रष्टः,
अमीन।'''
सन्धर्भानि
वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः
एलुरु-नगरम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति पश्चिमगोदावरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति एलुरु नगरम् ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अनुबन्धं क्षयं हिंसाम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते ॥
अर्थः
पश्चात् भाविनम् अनर्थम्, शरीरसामर्थ्यस्य धनादेश्च नाशम्, प्राणिपीडनम्, आत्मसामर्थ्यं च अविचार्य अविवेकेनैव यत् कर्म क्रियते तत् तामसम् इति अभिधीयते ।
शङ्कराभरणम्
अस्मिन् नाम्नि बहव्यः लेखाः सन्ति।
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
ठ्
अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य द्वितीयः वर्णः । महाप्राणवर्णः अयम् । अयं कर्कशव्यञ्जनम् अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । ऋटुरषाणां मूर्धा -सि० कौ०
नानार्थाः
“ठः शङ्करे बृहद्भानौ ठं क्लीबे चन्द्रमण्डले। स्तम्भने साहसे चापि त्रिषु शून्ये शठे दृढे” – नानार्थरत्नावलिः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निविकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ॥
अन्वयः
मुक्तसङ्गः धृत्युत्साहसमन्वितः अनहंवादी सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।
अर्थः
यः तावत् फलापेक्षाम् अकुर्वन्, अहं करोमि इति अवदन्, धैर्येण औत्सुक्येन युक्तः, कर्मणि सिद्धे असिद्धे च समानचित्तः सन् कर्म करोति सः सात्त्विकः इति उच्यते ।