cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवशरीरस्य अस्थितन्त्रम्
'गबर कशेरुका' या 'गर्भाशय कशेरुका' [(Cervical Vertebrae)
नितम्बस्य एकः भागः 'श्रोणिविमानम्' अस्ति । इलिअमस्य ऊर्ध्ववक्रभागः शिखा इति उच्यते । शिखरस्य अग्रभागः 'पूर्वसुपीरियर इलियाक स्पाइन्स्' [(Anterior Superior Iliac Spines) इति उच्यते । इतः स्थूलः दृढः स्नायुः निर्गत्य जघनस्थिम् प्राप्य गुल्लिकायां सम्मिलितः भवति । फलतः एतयोः परिमाणं आङ्ग्लभाषायाः V अक्षरमिव भवति । एतत् 'वक्ष्ण तंत्रिका' (Inguinal Ligament) इति कथ्यते । ऊरुं उदरात् विच्छिद्य सर्वोदरस्य आधारं भवति । तस्य मध्ये एकं छिद्रं भवति, यत् 'वक्शन वलय' [(Inquinal Ring) इति उच्यते। अस्याः वलयस्य माध्यमेन 1. कण्ठनाडी, 2. कण्ठधमनी, 3. कण्णतंत्रिका च ऊर्ध्वजघरे परस्परं समानान्तरेण प्रविशन्ति ।
Femur (FEMUR) - ऊरुस्य इदं दीर्घं दृढं त्रिकोणीयं च अस्थि 'नितम्बस्य' (Hip Bone) अन्तः ऊरुस्य (Tibia) च मध्ये स्थिता भवति तस्य 1. शिरः [(शिरः), 2. पिण्ड [(शरीर) तथा 3. निम्नभागः [(अधः अन्तः) - एते त्रयः भागाः सन्ति।
फीमरस्य 'शिरः' (Head) लघुकन्दुकवत् गोलं भवति, यस्य मध्ये गर्तः भवति। अस्य नाम 'femoral head socket' [(Fovea Capites Femors) इति । नितम्ब (Acetabulum) (Ligamentum Teres) इत्यस्मात् आरभ्य अतीव मोटः 'गोलस्नायुबन्धः' तस्मिन् संलग्नः भवति । ऊर्ध्वं नतं शिरः फीमरस्य फोसां मिलति । एतयोः मध्ये स्निग्धः द्रवः अस्ति, यः फीमरस्य शिरस्य गतिं सहायकः भवति ।
फीमरस्य कण्ठः शिरः [(Head) इत्यस्मात् कृशः संकीर्णः च भवति तथा च शरीरेण सह १२०° कोणं निर्माति । अयं कण्ठः ह्युमरसः कण्ठात् दीर्घः शरीरात् भिन्नः । तस्य परितः 'संधायक संपुट' [(Articular Capsule) संलग्नम् अस्ति। यथा फीमरस्य 'Great Trochanter' भवति, तथैव फीमरस्य 'Great Trochanter' अस्ति । पार्श्वतः स्थितं, तस्य पार्श्वपृष्ठं उत्तलं रूक्षं च भवति, यस्य उपरि टॉन्सिलस्नायुः संलग्नाः सन्ति । अस्य अस्थिस्य मध्यभागे 'small trochanter' (Lesser Trochanter ) इति अस्थिस्य लघुगोलः अस्ति ।
फीमरस्य (शरीर) शरीरं त्रिकोणरूपं भवति, यस्य आधारः अग्रे प्रति भवति, शिखरं च पृष्ठतः भवति । अस्य त्रयः विमानाः सन्ति – 1. अग्रभागः, 2. पश्चमध्यः, 3. पश्च पार्श्वः च । मध्यविमानस्य उपरि क्रमशः उपरितः अधः यावत् त्रयः मांसाः संलग्नाः भवन्ति, ये 'नितम्बतः' बहिः आगच्छन्ति । एतेषां अतिरिक्तं अन्ये ३ बृहत् स्थूलाः स्नायुः सन्ति, ये ऊरुं त्रितः आच्छादयन्ति ।
फीमरस्य 'अधः अन्तः' [(Lower End) विस्तृतः स्थूलः च भवति । इदं 'मेडियल एपिकोण्डाइल' तथा 'पार्श्व एपिकोण्डाइल' इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति [(Lateral Epicondyle) । एतेषु पार्श्वभागः किञ्चित् बृहत्तरः भवति, अधः लम्बते, अन्तः ऊरुअस्थिसङ्गतः भवति ।
अस्थि [(PATELLA)
'जानुसन्धि' (जानुसन्धि) - फीमरस्य 1. अधोभागः, 2. आन्तरिक ऊरुअस्थिः 3. बाह्य ऊरुस्थः तथा 4 ऊरुस्थः - एतानि चत्वारि अस्थिभङ्गं भागं गृह्णन्ति। जानुतः उपरि उन्नतः भागः प्रथमं कण्डरारूपेण भवति । फीमरस्य अधोभागात् [(Petallae) इति । सामान्यतया ६ वर्षेषु अस्य स्नायुबन्धस्य मध्यभागः कठोरअस्थिरूपेण परिणमति । अथ 'जानवस्ति' [(पेतल्ला ) इति उच्यते ।
फीमरस्य रेशेः च मध्ये 'सिनोवियल आर्ट' [(Synovial Membrane) भवति, यस्य अन्तः द्रवः सिनोवियल द्रवः [(Synovial Fluid) अवशिष्यते एषः द्रवः जानुस्य मोचनं कर्तुं साहाय्यं करोति । जानु-संधिषु 1. संकोचनं 2. विस्तारं च - एते द्विविधाः गतिः।
अग्र ऊरु अस्थि अथवा अन्तः ऊरु अस्थि (Tibla or Shin Bone) - पादस्य अधः दीर्घं, दृढं, स्थूलं च अस्थि भवति, यस्य उपरिभागः स्थूलः विस्तृतः च भवति, अधः भागः कृशः संकीर्णः च भवति । अस्य ऊर्ध्वभागस्य उपरि २ गोलानि अतल्लीनानि च गर्तानि सन्ति, येषां अन्तः फीमरस्य अधोभागः आगच्छति । अस्य अधः मध्यभागे च अस्थिस्य एकः उदग्रः अधः लम्बते, यः मध्यगन्धः (Medial Maleolus) इति कथ्यते ।
अस्य मध्यपृष्ठं स्निग्धं, समतलं, उपरितः अधः यावत् त्वचाभिः आवृतं च भवति । तस्य पार्श्वे स्थूलं दृढं च झिल्ली संलग्नं भवति, या इतः आरभ्य अन्तर्फिबुला (Fibulla) गच्छति एषा पटलः एव पादं द्विधा विभजति । अस्याः झिल्लीयाः अग्रभागः [(Anterior Portion) इति उच्यते, पृष्ठभागः च Posteriar Portion इति कथ्यते ।
सिंह अस्थि अथवा बाह्य अस्थि (Fibula) - इयं कृशः अस्थिः अन्तः ऊरु अस्थि (Tibia) पार्श्वे तस्य समानान्तरे एव तिष्ठति। तस्य 1. ऊर्ध्वं 2. मध्यमं च 3. अधमं च - एते त्रयः भागाः। ऊर्ध्वान्तः मध्यभागे अवतलः भवति, अन्तर्फिबुलायाः पार्श्वभागे, ऊर्ध्वभागे च सक्तः तिष्ठति । अस्य अधोभागः विस्तृतः भवति, यः पार्श्व-मलेओलस् [(Lateral Maleolus) इति कथ्यते । अस्य मध्यभागः [(शरीर) प्रायः त्वक् आवृतः भवति ।
Tarsal Bones (Tarsal Bones) - एतानि अस्थि अतीव स्थूलानि, अतीव दृढानि, संख्यायां ७ भवन्ति । 'पार्ष्णि' तैः निर्मितं भवति ।
पदस्थीयान् [(Metatarsal Bones) - एतानि अस्थीनि अपि अतीव दृढानि, स्थूलानि च भवन्ति। पार्ष्णिपादाङ्गुलियोः मध्ये स्थिताः भवन्ति । ५ संख्यायां तेषां अधोभागः अवतलः भवति । पादाङ्गुलीः- हस्तस्य अङ्गुली इव एतानि अपि पादस्य अस्थिषु एकस्मिन् पार्श्वे १४ अर्थात् उभयतः कुलम् २८ भवन्ति । एते प्रत्येकं अङ्गुले ३-३ अङ्गुष्ठे २-२ च दृश्यन्ते । नख-पार्ष्णि-अस्थयः एकस्मिन् पृष्ठे न तिष्ठन्ति, किन्तु चापं निर्मान्ति, यस्मात् पार्ष्णि-नखयोः भूमौ स्पृशन्ते सति एकमात्रं [(Arch of Foot) उन्नतं तिष्ठति एतेन व्यवस्थायाः सह गमने सुविधा भवति । मानवशरीरसंरचने कङ्कालतन्त्रस्य कियत् महत्त्वम् अस्ति। अस्माकं शरीरस्य आकारं दृढतां च प्रदातुं सह अस्थितन्त्रं अन्येषां शरीरतन्त्राणां आश्रयरूपेण अपि कार्यं करोति । यदि अस्थिसंरचना अर्थात् कङ्कालतन्त्रं नास्ति तर्हि स्नायुः कुत्र स्यात्। रक्तं कुत्र प्रवहति, अन्तःस्रावीग्रन्थिनां स्थिरता कथं सम्भवति, तथैव अन्यसंस्थानां अङ्गानाम् अन्तरिक्षं वा रक्षणं वा कथं लभ्यते। अतः अस्थितन्त्रम् अस्माकं भौतिकसंरचनायाः स्थूलतमः स्तरः संस्था वा अस्ति चेदपि अन्यभौतिकसंस्थानां समानरूपेण महत्त्वपूर्णा अस्ति, यतः कोऽपि तन्त्रः मिलित्वा समग्रशरीरं न निर्माति, अपितु यदा सर्वाणि तन्त्राणि एकत्र मिलन्ति तदा एव।अस्ति समग्रशरीररचना तथा सर्वाणि संस्थानि परस्परं पूरकरूपेण कार्यं कुर्वन्ति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
भारतीय विज्ञान शिक्षानुसंधान संस्थानम् ब्रह्मपुरम्
भारतीय विज्ञान शिक्षानुसंधान संस्थानम् ब्रह्मपुरम्(आङ्ग्ल: Indian Institute of Science Education and Research Berhampur) एकं भारतीय स्वयंशासीत शिक्षा गबेषणाप्रतिष्ठानम्च । अयम् संस्थानम् भारत सरकारस्य शिक्षामन्त्रालयेन ओडिशा प्रदेशस्य ब्रह्मपुरे स्थापितम् अभवत् । उच्चतरवैज्ञानिकशिक्षा अनुसंधानेन च सह स्नातकं स्नातकोत्तरं च स्तरे वैज्ञानिकअनुसंधानस्य प्रोत्साहनम् अस्य ‌उद्देश्यः । 'राष्ट्रीय महत्वस्य अनुष्ठानं' भावेन भारत सरकारद्वारा परिचितम् एतत् अनुष्ठानं २०१६ तमे वर्षे अगस्त मासे आरम्भः अभवत् । भारतस्य सप्तेसु अयजरेसु एतत् अनुष्ठानमन्यतमम् ।
इतिहासः
भारतीय विज्ञान शिक्षानुसंधान संस्थानम् २००६ तमे वर्षे भारत सरकारस्य शिक्षामन्त्रालयेन (पूर्वे मानवसंबल बिकाश मंत्रालय रूपेण परिचितम्) गुणात्मकशिक्षा मौलिकविज्ञाने सोधकार्यं प्रोत्साहितुं च स्थापितम् अभवत् । राष्ट्रीय प्रयुक्तिविद्या विज्ञान शिक्षा व अनुसन्धान संस्थान् अधिनियम (NITSER), २००७ स्य संशोधनम् कृत्वा संसदे राष्ट्रीय प्रयुक्तिविद्या विज्ञान शिक्षानुसन्धान संस्थान् बिल् (NITSER), २०१६ माध्यमेन मूलअधिनियमस्य द्वितीय परिशिष्ठे अयजर तिरुपती आयजर ब्रह्मपुरम्च अन्तर्भुक्तअभवताम् । २०१५ तमे वर्षे केंद्र बित्तमंत्री अरुण जेटली संसदे स्वस्य बजेट उदबोधने आयजर ब्रह्मपुरस्य घोषणा कृतवान् । तस्मात् पूर्वं पुणे कोलकाता च (२००६), मोहाली (२००७), भोपाल तिरुवनंतपुरम च (२००८) एतेषु स्थानेषु आयजराणाम् स्थापनमभबत् ।
क्याम्पस्
सम्प्रति ब्रह्मपुरनगरेस्थित सरकारी आई°टी°आई इति प्रतिष्ठानतः आयजर ब्रह्मपुर सामयिकरूपेण कार्यं करोति । ब्रह्मपुरनगरस्य निकटे स्थित लाउडिग्रामे अस्य स्थायी क्यांपसस्य निर्माणकार्यं भवति ।
शैक्षणिककार्याणि
इदानीम् आयजर ब्रह्मपुरं बि°एस्°एम्°एस् इति द्वैत डिग्री पि°एच्°डि एकीकृत पि°एच्°डि प्रदयति ।
बि°एस्°एम्°एस् द्वैत डिग्री (Dual-degree Bachelor of Science & Master of Science (BS-MS)) आयजरस्य मुख्यशैक्षणिककार्यं यस्य अवधि पंचबर्षं भवति । अस्मिन् कार्यक्रमे प्रथमद्वीबर्षं सर्वाणिविषयानि (यथा: जीब विज्ञानं, रसायन विज्ञानं, गणित, पदार्थ विज्ञानं मानविकता आन्तः विभागीय पाठ्यक्रमं च) पठ्यते । तृतीयं चतुर्थं च वर्षे छात्राः स्वस्य अनुसन्धान इच्छानुसारं मेज़र माईनर च इति विषयौ चयनं कुर्वन्ति । पंचम बर्षस्य अंते छात्राः एकं प्रकल्पसम्बन्धीय निबन्धं प्रस्तुतं कुर्वन्ति, यस्मात् परं ते स्नातकं स्नातकोत्तरं डिग्रीं च प्राप्नुवन्ति । बि°एस्°एम्°एस् इति कार्यक्रमे प्रबेशार्थं निम्नेवर्णिताः शर्तावल्याः अनिवार्यं :-
१. किशोर वैज्ञानिकप्रोत्साहन योजना (के. वी. पी. वाई): मौलिक विज्ञाने ये छात्राः चलितप्रवेशवर्षे के. वी. पी. वाई छात्रबृत्तिं लभन्ति, ते प्रबेशार्थं योग्यबिबेचिताः भवन्ति ।
२. संयुक्त प्रबेशिका परीक्षा (उन्नत): साधारणबर्गछात्राः ये जे°ई°ई एडवान्स इति प्रवेशपरीक्षायां साधारण क्रमांक तलिकायाः १००० क्रमांकमध्ये तिष्ठन्ति, ते प्रबेशार्थं अबेदयितुं योग्य बिबेचिताः भवन्ति । संग्रक्षितं बर्गं (OBC-NCL) अनुसूचित जाति (SC) अनुसूचित जनजाति (ST) आदयः बर्गे प्रबेशार्थं स्वतंत्रक्रमांकतालिका ब्यबहृतं भवति ।
३. राज्य-केंद्रीय बोर्ड (State and Central Boards (SCB)): ये छात्राः विज्ञान विभागे १०+२ इति स्तरं सम्पूर्णं कुर्वन्ति स्वस्यबोर्डद्वारा स्तीरिकृत सर्वनिम्न अङ्कतः अधिकमङ्कं लभन्ति च, ते प्रवेश परीक्षार्थं अबेदयितुं योग्य बिबेचिताः भवन्ति ।
के आर् रामनाथन्
(कालः - २८. ०२. १८९३ तः १९८५)
अयं प्रो. के. आर्. रामनाथन् (Prof. K.R. Ramanathan) कश्चन प्रख्यातः विज्ञानी । सः १८९३ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २८ तमे दिनाङ्के भारतस्य केरलराज्यस्य पालघाटजनपदस्य कलपाति इति ग्रामे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पूर्णं नाम कलपाति रामकृष्ण रामनाथन् इति ।
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अवधानकला
चित्तैकाग्र्यम् अवधानम् इति वामनः काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ उल्लिखति। अवधानम् इत्यस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थः एकाग्रता इति। तथापि भारतीयसंस्कृतौ अवधानं कलारूपेण प्रसिद्धम् वर्तते। अवधानम् इति काचित् बौद्धिकक्रीडा। भारते आ बहोः कालाद् पूर्वमेव अवधानकला आसीत्। सङ्गीतावधानम् साहित्यावधानम्, नृत्यावधानम्, यक्षावधानम्, गणितावधानम् नेत्रावधानम् इत्यादयः अनेके भेदाः अवधाने विद्यन्ते। अवधानस्य प्रधानम् विषयम् आश्रित्य अयं भेदः कृतः। अवधाने अवधानी प्रच्छकश्च भवति। पृच्छकानां सङ्ख्यानुगुणं अष्टावधानम्, दशावधानम्, त्रिगुणित-अष्टावधानम्, शतावधानं सहस्रावधानम् इति नैके भेदाः विद्यन्ते ।
विभागाः
अद्यत्वे संस्कृते कन्नडे तेलुगुभाषायां च साहित्यावधानं प्रसिद्धं वर्तते। साहित्यावधाने छन्दोबद्धपद्यरचनमेव प्राधान्येन भवति। अष्टावधानं चेद् अवधानी मध्ये उपविशति। तम् उभयतः प्रतिपार्श्वं चत्वारः प्रच्छकाः भवन्ति। क्रमशः ते प्रश्नान् पृच्छन्ति। अवधानी उत्तरं वदन् गच्छति। एवं प्रायेण घण्टात्रयात्मकः काले अष्टावधानं समाप्यते। प्रच्छकानां प्रश्नान् अनुसृत्य अवधानी आशुरूपेण छन्दसा  पद्यानि रचयति। साहित्यावधाने कतिचन  प्रश्नविभागाः प्रसिद्धाः सन्ति।
निषेधाक्षरी
अत्र प्रच्छकः प्रत्यक्षरं निषेधं करोति। उदाहरणार्थं गणेशवर्णनं करणीयम् इति सूचयित्वा प्रथमाक्षरं गकारः न भवेदिति वदति। अवधानी वि इति वदति चेद् अग्रे सः विनायक इति वदेत् इति किमपि चिन्तयित्वा नकारः द्वितीयाक्षरं न भवेदिति वदति। अवधानी अक्षरान्तरम् उक्त्वा पद्यम् अग्रे नयति। एवं एकपादस्य समाप्तेः अनन्तरं द्वितीयप्रच्छकः द्वितीयविभागस्य प्रश्नं करोति। द्वितीये चक्रे पुनः अवधानी निषेधाक्षरिपद्यम् अनुवर्तयेत्। प्रायेण अवधानेषु पादत्रयं यावत् निषेधः क्रियते। चतुर्थे पादे निषेधं विना अवधानी पद्यं समापयति।
समस्यापूरणम्
प्रच्छकः छन्दोबद्धां काञ्चित् पङ्क्तिं वदति। सा च पङ्क्तिः निरर्थका, अश्लीलार्थद्योतिका, विरुद्धार्थद्योतिका वा भवति। अवधानी प्रतिचक्रं एकैकं पादम् वदन् तां समस्याः परिहरेत्। नाम प्रच्छकेन उक्ते पादे असङ्गतिः यथा न स्यात् तथा पादत्रयं योजयेत्। उदाहरणार्थं सुतोदरस्थो जनको विराजते इति काचित् पङ्क्तिः। अत्र अर्थः विरुद्धः वर्तते। तस्य वने न किञ्चित् लभते स्म भोजनं तदा स भीमो बहुखिन्नमानसः। समीक्ष्य कुक्षिं वदति स्म धर्मजं सुतोदरस्थो जनको विराजते॥ इति परिहारः अवधानिना कृतः
दत्तपदी
अत्र चत्वारि पदानि प्रच्छकेन उच्यन्ते। तेन सह पद्यरचनार्थं विषयः छन्दः च सूच्यते। प्रच्छकेन उक्तानि पदानि क्रमशः प्रतिपादं भवेयुः। प्रतिचक्रं एकैकः पादः अवधानिना रचनीयः। उदाहरणार्थं कोला, लेस्, गोबि, सोस् इति पदानि प्रतिपादे निवेश्य शालिनीछन्दसा बाबारामदेवः वर्णनीयः इति प्रश्नः कृतः। तस्य अवधानिना एवं पद्यं कृतम्। भ्रष्टेशानां नाशको लाति सौख्यं कालेऽस्मिन्नप्येष योगी तु योगात्। रोगो बिभ्यद्दूरदेशं प्रयाति यस्मात् सोऽसौ रामदेवो विभाति॥
चित्रस्य पद्यम्
प्रच्छकः किञ्चित् चित्रं दर्शयित्वा छन्दसः निर्देशं करोति। अवधानी तदाश्रित्य पद्यं रचयति। प्रच्छकः चित्रकारः चेत् कदाचित् सः अवधानवेदिकायाम् अपि चित्रं रचयेत्।
आशुपद्यम्
प्रच्छकः विषयं छन्दः च सूचयति। अवधानी सम्पूर्णं पद्यं प्रतिचक्रं रचयति। अत्र कोऽपि निर्बन्धः न भवति। अतः अवधानिनः कवित्वस्य निकषरूपः अयं विभागः इति विन्दांसः मन्वते। एवं अवधानान्ते चत्वारि पद्यानि रचितानि भवन्ति।
न्यस्ताक्षरी
दत्तपदीसदृशः विभागः । अत्र अमुकपादस्य अमुकमक्षरम् अमुकं भवेत् इति प्रच्छकेन निर्दिश्यते । उदाहरणार्थं प्रच्छकः कमलजमहिषीयं राजते शारदाम्बा इति पद्यं कृत्वा शारदावर्णने अन्तिमपादे दशमम् अक्षरं जकारः भवेत् इति वदति । तदानीं अवधानी कमलसदृशकान्तिर्भ्राजते ब्रह्मबत्नी इति किञ्चित् कृत्वा समाधानं वदेत् ।
सङ्ख्याबन्धः
सङ्ख्या अवधानवेदिकायां किञ्चन कृष्णफलकं अवधानी यथा न पश्येत् तथा स्थाप्यते। सङ्ख्याबन्धप्रच्छकः अवधानादौ काञ्चित् सङ्ख्यां सूचयति। कृष्णफलके कोष्टकानि लिख्यन्ते। प्रायेण 3X3, 4 X4, 5 X5 रूपेण कोष्टकानि भवन्ति। अत्र अवधानस्य मध्ये मध्ये प्रच्छकः तृतीयपङ्क्तौ द्वितीयकोष्टके का सङ्ख्या इत्यादिरूपेण पृच्छति। अवधानी सङ्ख्यां वदति। एवं उक्ताः सङ्ख्याः स्तम्भपङ्क्तौ  अनुभौमपङ्क्तौ वा योज्यन्ते चेद्  आरम्भे उक्ता सङ्ख्या सर्वत्र भवेत्। अवधानिनः अवधानभङ्गं कर्तुं मध्ये मध्ये प्रच्छकः प्रश्नं करोति। अवधानान्ते सर्वाण्यपि कोष्टकानि पूर्णानि यथा भवेयुः तथा प्रश्नं प्रच्छकः करोति।
अप्रस्तुतप्रसङ्गः
अत्र प्रच्छकः मध्ये मध्ये हास्ययुक्तान् प्रश्नान् करोति। अवधानी अपि हास्यमुखेनैव तस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति। तथा च छन्दः व्याकरणम् इत्यादीनां गम्भीराणाम् अंशानां श्रवणेन सामान्यस्य सभ्यस्य जामीता न भवेद् इति धिया अयं विभागः अवधाने योज्यते। अत्र अवधानी साधूत्तरमेव वदेदिति नास्ति नियमः। परन्तु प्रतिप्रश्नं किमपि उत्तरम् अवश्यं वदेत्।
काव्यवाचनम्
प्रतिपादं पूर्वकविभिः रचितं किञ्चन पद्यं प्रच्छकेन गीयते। अवधानी तस्य काव्यस्य स्वारस्यं वर्णयेत्। काव्येषु अवधानिनः गतिं परीक्षितुं, गानरसास्वादनार्थं च अयं विभागः अवधाने भवति।
अवधानिनः
संस्कृतभाषायां नैके अवधानिनः वर्तन्ते। विंशतितमेशताब्दे  एते अवधानिनः प्रसिद्धाः विद्यन्ते।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
औरङ्गाबाद्, बिहार
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति औरङ्गाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति औरङ्गाबादनगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाङ्का
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बाङ्कामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बाङ्कानगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३ मार्च
१३ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्वासप्ततितमं (७२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रिसप्ततितमं (७३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:मार्च वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
१४ मार्च
१४ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रिसप्ततितमं (७३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् चतुस्सप्ततितमं (७४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भागलपुरम्
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति भागलपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भागलपुरनगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५ मार्च
१५ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुस्सप्ततितमं (७४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् पञ्चसप्ततितमं (७५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
धर्मसारः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:धर्मशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आरा
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति भोजपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आरानगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फलरसः
thumb|250px|right|विभिन्नाः फलरसाः
फलरसः नाम फलस्य रसः । अयं फलरसः आङ्ग्लभाषायां Fruit Juice इति उच्यते । प्रायः सर्वेः अपि फलैः फलरसः निर्मीयते । फलरसस्य निर्माणावसरे तत्र फलेन सह शर्करा, जलं कुत्रचित् दुग्धं चापि योज्यते । तादृशाः केचन फरसाः अत्र आवलीकृताः सन्ति । एतानि विहाय अपि विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः फलरसाः निर्मीयन्ते । तत्तत् प्रदेशे वर्धमानस्य फलस्य उपयोगः तस्मिन् प्रदेशे क्रियते । अतः एषा आवली न सम्पूर्णा । अत्र प्रसिद्धानां केषाञ्चन फलानां नामानि लिखितानि सन्ति ।
वर्गः:पेयानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
डा डि एन् वाडिया
(कालः - २५. १०. १८८३ तः १५. ६ .१९६९)
अयं '''डा. डि. एन्. वाडिया''' (Dr. D. N. Vadiya) भारतस्य प्रख्यातः भूगर्भशास्त्रज्ञः । सः "भारतस्य भूगर्भशास्त्रस्य पितामहः" इत्येव प्रसिद्धः । गुजरातराज्यस्य सूरतनगरे १८८३तम संवत्सरस्य अक्टोबर् मासस्य २५ तमे दिनाङ्के अजायत। एतस्य कुटुम्बस्य जनाः नौकायाः निर्माणकार्यं कुर्वन्तिस्म। प्राथमिकशिक्षणं सूरतनगरे प्राप्तवान्। स्नातकोत्तरपदवीं जीवशास्त्रभूगर्भशास्त्रयोः वडोदरा कलाशालायां प्राप्तवान्। विशिष्य भूगर्भशास्त्रे नैरन्तर्यम् अध्ययनम् आसीत्। १९०६तमे संवत्सरे, अस्य परिश्रमस्य फलं २० तमे वयसि सः जम्मू नगरस्य महात्मा गान्धिः कलाशालायाम् आचार्यपदं प्राप्तवान्। अयं कलाशालायाः विरामेषु समयेषु हिमालयगर्भे विद्यमानं खनिजं, गर्भे विद्यमानवस्तूनि, शिलाञ्च आनीय संशोधनं करोतिस्म। छात्राणाम् अध्ययनार्थं 'भूगर्भशास्त्रविज्ञानम्’ इति ग्रन्थम् लिखितवान्। १९२१ तमे संवत्सरे स्वपदत्यागाय त्यागपत्रं दत्तवान्। समनन्तरं भूगर्भशास्त्रविभागे उद्योगं प्राप्य संशोधनकार्ये सदा निरतः जातः। ५५ तमे वयसि भूगर्भशास्त्रविभागीय पदम्प्रत्यपि त्यागपत्रं दत्तवान्। अस्मिन् समये भारते तथा श्रीलङ्कायाञ्च आङ्ग्लेयानां शासनमासीत्। अस्मै, आङ्ग्लसार्वकारेण श्रीलङ्कादेशस्य भूविज्ञानशास्त्रं तथा भूमापनविभागस्य मुख्यं स्थानं दत्तम्। तत्र इतोपि यशं प्राप्तवान्। तत्रत्य सहकर्मिणेभ्यः प्रशिक्षणं तथा स्वानुभवञ्च सर्वदा बोधयतिस्म। अनन्तरं भारतसार्वकारस्य भूमापकविभागस्य निदेशकः जातः। किञ्चित्कालानन्तरं खनिजं तथा लोहविभागस्य निदेशकोपि जातः। भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरम् "डा.होमिबाबास्य" आध्यक्षे अणुशक्त्यायाः अध्ययनार्थं अस्मै अवकाशं कल्पितवन्तः। वाडिया खनिजविभागस्य मुख्यस्थः जातः। अयं २२ तम अन्ताराष्ट्रीय भूगर्भशास्त्रस्य उपकरणानां सम्मेलनम् भारते प्रप्रथमवारम् आयोजितवान्। एतस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्।   एष्याखण्डे विद्यमानेषु विभागेषु गत्वा महत्वपूर्णं संशोधनं कृतवान्। खनिजानाम् विस्तृतम् अध्ययनं कृत्वा वृत्तान्तं निवेदितवन्तः। विशिष्य मरुत्स्थलानां रचनाप्रकारविषये मण्डित विचारधाराः विश्वप्रख्याताः जाताः। "नङ्गाप्रभारतस्य भूगर्भः” एवं ”हिमालयस्य रचना” इत्यादि ग्रन्थान् रचयित्वा जनप्रियः सञ्जातः। ५० वयसि अपि अस्य ज्ञानशक्तिम् अवलोकयामश्चेत् युवानोऽपि लज्जामनुभवन्ति। काश्मीरतः कान्याकुमारीपर्यन्तम्, अस्सां तः कराची, बलुचिस्तान् तथा सरोवरसमुद्रादयः अस्य अध्ययनस्य केन्द्राणि भवन्ति। अनेन रचितेषु पुस्तकेषु भारतस्य तथा बर्मादेशस्य भूगर्भशास्त्रसंबन्धितशोधाः आश्चर्यकराः भवन्ति। अनेन लिखितः ग्रन्थः विश्वस्मिन् विश्वे सर्वेषु भूगर्भशास्त्रं तथा भूमापनविभागीयग्रन्थालयेषु लभ्यते। तं ग्रन्थम् आदरेण पश्यन्ति जनाः। १९५७ तमे संवत्सरे लण्डन्देशस्य 'रायल्’ संस्थायाः संशोधकत्वेन परिगणितम्। प्रथमः भारतीयः भवति अस्मिन् क्षेत्रे इत्यतः महद्गौरवमस्य।  भारतीय विज्ञानकाङ्ग्रेस् विभागस्य वारद्वयम् अध्यक्षस्थानम् अलङ्कृतवान्। राष्ट्रीय विज्ञानाकाडमि संस्थातः "मेगांद साहा” पुरस्कारभाजः जातः। कोलकता "असेटिक्” संस्थातः "भोस्” पुरस्कारभाजः जातः। १९५८ तमे संवत्सरे भारतदेशस्य श्रष्ठं पद्मभूषणपुरस्कारम् अलभत्। स्व ८५ तमे वयसि १९६९ तमे संवत्सरे जून् मासे १५ दिनाङ्के पञ्चभूतेषु लीनः जातः।
""
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दरभङ्गा
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति दरभङ्गामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दरभङ्गानगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१६ मार्च
१६ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चसप्ततितमं (७५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् षट्सप्ततितमं (७६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २९० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महिमरङ्गनाथस्वामिपर्वतः
महिमरङ्गनाथस्वामिपर्वतः (Mahimaranganathaswami Hill) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः ।  महिमापुरनामकः लघुग्रामः एकस्मिन् पार्श्वे हरित्क्षेत्रैः अपरे शिलोच्चयैः च आवृतः अस्ति । अत्र एव महिमरङ्गनाथस्वामिनः पर्वतः स्थितः । पर्वतस्य उपरि सुशोभितस्य महिमरङ्गनाथस्वामिनः दर्शनार्थं गन्तुं ३५० सोपानानां मार्गः निर्मितः । चोळशैल्या निर्मिते अस्मिन् प्राचीने शिलालये रङ्गनाथस्य गरुडस्य हनूमतः च विग्रहाः सन्ति । शिवगङ्गापर्वतं, हळ्ळीरङ्गनाथपर्वतं, हरिद्वर्णक्षेत्राणि च पर्वतशिखरात् दृष्टुं शक्यते ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ॥
अन्वयः
योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते । योगारूढस्य तस्य एव (कर्मसन्न्यासे) शमः कारणम् उच्यते ।
अर्थः
समत्वबुद्धिरूपं योगं यः आरोढुम् इच्छति तस्य निष्कामबुद्ध्या कर्माचरणं तत्र कारणं भवति । यदा तादृशं योगम् आरूढः तदा तु ज्ञानपरिपाके शमः कारणं भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
ध्यानयोगस्य फलनिरपेक्षः कर्मयोगो बहिरङ्गं साधनमिति तं संन्यासत्वेन स्तुत्वाधुना कर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधनत्वं दर्शयति-आरुरुक्षोरिति। आरुरुक्षोरारोढुमिच्छतोऽनारूढस्यध्यानयोगेऽवस्थातुमशक्तस्यैवेत्यर्थः। कस्यारुरुक्षोर्मुनेः कर्मफलसंन्यासिन इत्यर्थः। किमारुरुक्षोर्योगं कर् कारणं साधनमुच्यते, योगारूढस्य पुनस्तस्यैव शमउपशमः सर्वकर्मभ्यो निवृत्तिः कारणं योगारूढत्वस्य साधनमुच्यत इत्यर्थः। यावद्यावत्कर्मभ्य तावत्तावन्निरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्तं समाधीयते, तथा सति सझटिटि योगारूढो भवति। तथाचोक्तं व्यासेन 'नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च। शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः'इति ।।3।।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
03 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१७ मार्च
१७ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षट्सप्ततितमं (७६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् सप्तसप्ततितमं (७७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २८९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मुङ्गेर
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मुङ्गेरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मुङ्गेरनगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दर्शनानि
दर्शनानि षड्विधानि सन्ति।
वैशेषिकदर्शनम्
'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः' इत्यस्मिन् वाक्ये घटकी भूतं 'न्यायविस्तर'-पदं महर्षिकणादविरचितप्राचीनन्याय = वैशेषिकदर्शनपरम् ।
‘काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्' इत्यत्रापि घटकीभूतं 'काणाद' पदं सुस्पष्टतयैव वैशेषिकदर्शनमेव बोधयति ।
जन्मदातृत्वेन कणादेन पित्रा पालितं लालितं पुत्रवच्च परिवर्धितं वैशेषिक दर्शनमिदं काणाददर्शनमित्यप्युच्यते। सकलेभ्यो दर्शनेभ्योऽतीव श्रेष्ठमतीव प्राचीनतमञ्चेति सर्वशास्त्रोपकारकमपि–'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोप कारकम् इत्युक्तं प्रागेव । इत्थञ्चानेन प्राचीनाचार्यचरणवचसाऽस्य प्राचीनत्वं सर्वशास्त्रोपकारकत्वञ्च सुस्पष्टमेवाऽनुभवेनापि सिद्धयति ।
अत्र वयं ब्रूमः-शास्त्रं द्विविधम्
१. 'पदशास्त्रम्'।
२. 'पदार्थशास्त्रञ्चे'ति ।
'द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ।
समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः' ॥
तत्राऽन्नम्भट्टोऽप्याह 'द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाऽभावाः सप्त पदार्थाः' ।
अस्मिन् दर्शने विशेषपदार्थस्याऽङ्गीकारेण अन्यत्र क्वापि च दर्शनेषु तदनङ्गीकारेण 'विशेषस्तु विशेषवान्' इति न्यायेन चाऽन्यदर्शनेभ्योऽस्य वैशेषिकदर्शनस्य महदेव वैशिष्ट्यं समागच्छति ।
प्रमाणानां गणनावसरे प्रत्यक्षमनुमानञ्चेति प्रमाणद्वयमेव चाङ्गीकरोति वैशेषिकदर्शनस्य कृते जन्मदाता महर्षिः कणादः । यथोक्तम्--
'शब्दोपमानयो व पृथक् प्रामाण्य मिष्यते ।
अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् ।।'
इत्यनेन खलु शब्दस्य स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यं निरस्य तस्याऽनमानविधयैव प्रामाण्यमभ्युपेयम् । बौद्धप्रभृतयोऽपि दार्शनिका उक्तस्यैव प्रमाणद्वयस्य प्रामाण्यमभ्युपगच्छन्तीत्यत्र प्रमाणविषयमधिकृत्योभयत्र साम्यमेवाऽनुभूयते।
वैशेषिकदर्शनतः पश्चात्कालीनेन न्यायदर्शनेन सहास्य कणाददर्शनस्य प्रायः आधिक्येन साम्यत्वसम्भवेऽपि आंशिकस्तु क्वाचित्को भेदोऽस्त्येव ।
'विभागे च विभागजे ।' 'यस्य न स्खलिता बुद्धिस्तं वै वैशेषिकं विदुः" ।।
विभागजविभाग इति च संयोगजसंयोगस्याप्युपलक्षणम् ।
पदार्थानां विषयेऽपीदमस्ति यत् नैयायिकानां ये सन्ति प्रमाण-प्रमेयादयः षोडशपदार्थास्तेषां वैशेषिकाभिमतसप्तस्वेव पदार्थेष्वन्तर्भावो बोध्य इत्येव परमार्थः ।।
बौद्धानां वेदान्तिभिः सह प्राय एकवाक्यतायाः सत्त्वेऽपि वैशेषिकैः सह सर्वथा चास्ति विरोधः सर्वांशे केवलं प्रमाणविषयं तथा अतिरिक्ताऽवयवि विचारात्मक विषयं विहायेति बोध्यम् ।
सांख्यदर्शनम्
इदञ्चास्ति सांख्यदर्शनं सकलभारतीयदर्शनेभ्योऽतीव प्राचीनं दर्शनम्, प्राचीनतमं दर्शनमित्यपि व्यार्हतुं शक्यते इत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विवादः, इति सर्वेऽपि दार्शनिकाः समभ्युपगच्छन्ति ।
इदञ्च शास्त्रं प्रकृति-पुरुष-तत्संयोगानाञ्च नित्यत्वप्रतिपादनपरं सत् तदतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अनित्यत्वं प्रतिपादयतीति द्वैतभेदप्रतिपादकम् अस्ति ।
प्रकृतिश्च सत्त्व-रजस्तमसां साम्यावस्थेति गीयते सांख्यशास्त्रविचारकैः । अस्या एव प्रकृतेर्गणत्रयाणां वैषम्यावस्था जगदुत्पत्तिकारणं भवति । इदञ्च सांख्यदर्शनं सर्वथा चास्ति निरीश्वरवादिदर्शनम् । यतः पुरुषस्य चेतनतत्त्वस्य जीवात्मस्थानीयत्वेनाऽङ्गीकारात् तत्रेश्वरस्य जन्मिनां हेतुत्वेनाऽनङ्गीकाराच्च । प्रकृतिपुरुषयोः संयोगस्यैव जगदुत्पादकत्वं स्वीक्रियते ।
इत्याद्यागमद्वारा विश्वकर्तृत्वेन भुवनगोप्तृत्वेनेश्वरस्य कृते मान्यतां प्रदत्तवन्तौ नैयायिकवैशेषिको। परन्तु सांख्यस्तन्नाऽङ्गीकरोति ।।
'पुरुषबहुत्वं सिद्धम्' । सां० का० १६ बहुत्वकल्पना नेयं काचन विलक्षण कल्पना, यत ऐक्ये स्वीक्रियमाणे 'एकस्मिन् जायमाने सर्वे जायेरन्, एकस्मिन् म्रियमाणे च सर्वे म्रियेरन्' । इत्याद्यापत्तयः समागमिष्यन्तीति विचार्य तस्य पुरुषस्य नानात्वं (बहुत्वम् ) स्वीकृतवान् सांख्यः । एवं नैयायिकादयोऽपि सांख्यपुरुषस्थानीयस्य जीवात्मनो नानात्वमङ्गीकृतवन्तः ।
महामुनिः श्रीकपिलः ई० पू० २००० तमे वर्षे स्वास्तित्वं लभमानः सांख्यशास्त्रं रचितवान् । तत्रापि सांख्यदर्शनस्य सूत्रद्वयं समुपलब्धमस्तीत्यपि श्रूयते । तत्र सूत्रद्वयेषु चास्त्येकं खलु
१. 'तत्त्वसमासः' इति सूत्रं प्रथमम् ।
२. 'सांख्यप्रवचनम्' इति च सूत्रं द्वितीयम् ।
एतेषां महामुनिश्रीकपिलमहोदयानां प्रथमशिष्य 'आसुरि'रासीदिति कर्णा कर्णिकया श्रूयते । अस्य च मुनेरासुरेनहि कोऽपि ग्रन्थः समुपलभ्यते, वचनानि त्ववश्यमेव ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यन्ते ।
अस्य चाऽऽसुरिमुनेः शिष्यः श्रीपञ्चशिखाचार्य आसीत् । श्रूयते यदस्य पञ्चशिखाचार्यस्य मुनेः केवलमेक एव स्वयं लिखितः 'षष्टितन्त्र' नामको ग्रन्थः स्वास्तित्वसम्पन्नः पूर्वकालावच्छेदेन श्रूयते । परन्तु सोऽप्यधुना नोपलभ्यते इत्यस्ति महत्खेदास्पदीभूतोऽयं विषयः ।।
तथा चोक्तं महाभारते मोक्षधर्मे -
तथोपलब्धि गता ये सन्ति सांख्यदर्शनसम्बन्धिनो ग्रन्थास्तेषु निम्नो ल्लिखिता एव ग्रन्थाः समुपलभ्यन्ते । तथाहि -
१. 'साख्यकारिका' ईश्वरकृष्णरचिता ।
२. 'सांख्यतत्त्वकौमुदी' षड्दर्शनाचार्य-श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितष्टीका त्मको ग्रन्थः । यश्चास्ति साक्षात् सांख्यकारिकाया उपरि ।
३. 'सांख्यप्रवचनभाष्यम्' ।
४. 'सांख्यसार' प्रभृतीन् नानाविधान् ग्रन्थान् श्रीविज्ञानभिक्षुरपि विरचि तवान् ।
५. 'सांख्यतत्त्वयाथार्थ्यदीपनम्' टीकास्वरूपं ग्रन्थं सर्वथा विलिख्य सांख्यशास्त्रसम्बन्धिनो विचारगर्भितान् सिद्धान्तान् प्रचुरान् कृतवान् ।
एवं महाविद्वाननिरुद्धोऽपि खलु सांख्यसूत्राणामुपरि टीकास्वरूपां 'वृत्तिम्' विलिख्य सांख्यदर्शनसम्बन्धिनः सिद्धान्तान्-तत्र प्रस्फोरयामास, शास्त्रञ्च
विशदीकृतवान् ।
६. 'सांख्यसूत्रवृत्तिसारम्' इति ग्रन्थं लिखितवान् सांख्यशास्त्रस्य प्रकाण्ड पण्डितो महादेवः ।
८. 'युक्तिपादिकाभाष्यम्' अपि रचितवान् श्रीगौडपादाचार्यः अनेनापि भाष्येण महानेवोपकारो जातः सांख्यशास्त्रस्य ।
९. 'सांख्यचन्द्रिका' नाम्नी अपि एका सांख्यदर्शननिष्ठवैशद्यविधायिनी पुस्तिका मिलति श्रीनारायणतीर्थस्य । इयमपि पुस्तिका महती प्रसिद्धि गता सती महदेव महत्त्वं सूचयति सांख्यदर्शनस्येति विदाङकुर्वन्तु भवन्तः ।।
इमे च सांख्यदार्शनिकाः पञ्चविंशति संख्याकान् तत्त्वान् समभ्युप गच्छन्ति । ते च तत्त्वभूताः प्रभूताः सन्ति पदार्थाः
१. 'प्रकृतिः' इत्येकं तत्त्वम् ।
२. 'महत्तत्वम्' इति च द्वितीयं तत्त्वम् ।
३. 'अहङ्कारः' इति च तृतीयं तत्त्वम् ।
४. 'पञ्चज्ञानेन्द्रियम् ।
५. 'पञ्चकर्मेन्द्रियम्।
६. 'पञ्चतन्मात्राणि' ।
७. 'मन'श्चैकं तत्त्वम् ।
९. 'पुरुष'श्चैकं तत्त्वम्, स च पुरुषः कूटस्थो नित्योऽपरिणामी च । एवं क्रमेण पञ्चविंशतितत्त्वानि मिलित्वा भवन्ति । तथा चोक्तम् -
'प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः ।।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि' ॥
'दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् ।
१. 'दृष्टम्'–प्रत्यक्षं प्रमाणम् ।
२. 'अनुमान'ञ्च द्वितीयं प्रमाणम् ।
३. 'आप्तवचन'ञ्चेति तृतीयं प्रमाणम् ।
अत्र कार्यकारणभावे जायमाने चतुर्धा विप्रतिपत्तिर्जायते । असतः सज्जा यते इति च बौद्धाः समुगिरन्ति ।
नैयायिकप्रभृतयो दार्शनिकाः सतोऽसज्जायते इति च वदन्ति ।
अद्वैतवादिनो वेदान्तिनश्च सतोऽसज्जायते, अर्थात् सतो ब्रह्मणो विवर्तः कार्यजातं न वस्तु सत् इति वदति ।
सांख्यास्तु पुनः सतः कारणात् सदेव कार्य जायते इति कारणमपि सत्, कार्यमपि च सदेवेति विज्ञेयम् ।
इमे सांख्याचार्याः पञ्चभिर्हेतुभिः सदेव कार्यं साधयन्ति । तथाहि
'असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।
शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥
अर्थात् कार्यत्वावच्छिन्नं पक्षीकृत्य -
कार्यं सत् असदकरणात्, उपादानग्रहणात् इत्यादिक्रमेण पञ्चभिहेतुभिः सत्त्वं साधनीयम् इति ।
योगदर्शनम्
इदं दर्शनं सेश्वरसांख्यदर्शनमप्युच्यते । इतः पूर्व निरूप्यमाणस्य सांख्य दर्शनस्य निरीश्वरवादिदर्शनत्वात् । अस्मिन् योगदर्शने योगस्यैव प्राधान्यमनु भूयते । योगश्चास्ति-'चित्तवृत्तिनिरोधः' इति ।
अर्थात् चित्तस्य ( मनसः = अन्तःकरणस्य ) वृत्तेः सर्वतोभावेन निरोधः ( अवरोध ) एव योगः । इदमेव खल दर्शनं प्राधान्येन भारतस्य भारतीयतायाः प्रकाशको विस्तारको ग्राहकोऽनुग्राहकश्चेति वेदितव्यम् ।.
तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे इदमेव खल दर्शनञ्चास्ति प्राधान्येन भारत वर्षस्याऽऽध्यात्मिकोन्नतेः परम्परया साधनतावच्छेदकत्वेन कारणतावच्छेदकं, तदवच्छेदकं वेति विज्ञेयम् ।
सर्वैरेव खल्वास्तिक-नास्तिकप्रभृतिदानिकरस्य योगदर्शनघटकीभूतस्य योगस्योपयोगो विधीयते, उपयोगिता वा सम्पाद्यते । अधुनापि वर्तमाने विकराले कलिकालेऽस्य योगस्योपयोगं विदधानश्चास्ति महेशयोगी महात्मा, यश्च भावातीतध्यानपूर्णात्मकयोगाङ्गभूत-समाधि समुपदिशति, देशे विदेशे प्रचारयति, अग्रे प्रसारयति विस्तारयति च योगम् ।
'योगः कर्मसु कौशलम्'-गीता ।
इति प्राचीनाचार्यचरणोक्तदिशा योगस्य महत्त्वं तत्त्वं वा बुद्धिगुहायां सन्निविष्टं सद् विज्ञायते ।
अस्य योगस्य क्रियात्मको भागोऽतीव जटिलः कठिनो दुष्करोऽपि सन् सर्वैरेव दार्शनिकैर्बुद्धिगुहायां सन्निविष्टं तदीयं महत्त्वं स्वीक्रियते गीयते समा द्रियते चेति विज्ञेयम् । यत आत्मज्ञानोपयोगित्वेनाऽङ्गीकृतस्य निदिध्यासनस्य सम्पादकत्वेन समपेक्षितानां यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा ध्यान-समाधीनां योगेनैव सम्भवो भवितुमर्हति नान्यथेति योगस्य तदीयमहत्त्व स्य च सर्वदार्शनिकसाधारणत्वमवगम्यते । तत्रापि ज्ञानांशमधिकृत्य सांख्यदर्शन स्यैव चास्ति साम्यमित्यवधेयम् ।
अस्य योगदर्शनस्य प्रमाणादीनां प्रमेयादिपदार्थानाञ्च विचारचर्चा सांख्य दर्शनतुल्यैव मन्तव्येति परन्तु तथापि योगदर्शने ईश्वरस्याऽङ्गीक्रियमाणत्वेन तत्साक्षात्कारार्थं यम-नियम-प्रभृतयोऽष्टौ योगाङ्गा अपेक्ष्यन्ते एतावांस्तु विशेषः अन्यत् सर्वं समानमेवेति ध्येयम् ।
केचन दार्शनिका विद्वांसोऽस्य सांख्यदर्शनस्य सेश्वर-निरीश्वरभेदेन द्विधा विभज्य तन्निरूपयन्ति । अत एव योगदर्शनघटकीभूतं 'योगम्' 'योगश्चित्तवृत्ति निरोधः' इति सूत्रेण वर्णयन्ति । महाभारतेऽप्युक्तम्
'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः ।'
इत्यस्माद्-महाभारतवचनाच्च हिरण्यगर्भस्य योगवक्तृत्वं अन्यस्य चेतन तत्त्वस्य व्यक्तिविशेषस्य योगनिषेधकर्तृत्वं योगदर्शनस्य पुरातनत्वञ्च सिद्धयति, तथा योगदर्शनस्य हिरण्यगर्भ एवास्ति खलु प्राथमिकस्तावदाचार्य इति चाऽर्थत एवाऽऽयाति । अपि च याज्ञवल्क्योऽपि योगशास्त्रवेत्तृषु चास्ति प्राथम्येन पंरिगणित इत्यपि नूनं विदाकुर्वन्तु वेत्तारः ।
पतञ्जलिः
महर्षिप्रवरश्रीपतञ्जलिना विनिर्मितोऽयं प्राचीनतमो 'योगदर्शन'-नामको ग्रन्थ एवाऽस्मिन् दर्शने सर्वप्राथम्येन समुपलभ्यते । योगसूत्राणामुपरि श्रीव्यास विनिर्मितं भाष्यमपि मिलतीत्यपि सुनिश्चितमस्ति, सर्वैरेवाऽनुभूयते चापि । अयञ्च महर्षिप्रवरः श्रीपतञ्जलि: शेषावतारभूतः प्रभूतो विद्वान् व्याकरण महाभाष्यकारश्वासीत् ।
केषाञ्चिद्विदुषामिदमप्यस्ति कथनं यद्-योगसूत्राणामुपरि भाष्यकर्ता चास्ति व्यासो मुनिः । व्यासयोश्च द्वित्वसंख्यावत्त्वेनाऽयं निर्वचनविषयीभूतो व्यासो मुनिः पुराणमहाभारतादिनिर्मातासाद् भिन्न इति निर्धाय
इति वचनानुसारतश्चास्त्येक एव व्यासः स चाऽजरोऽमरश्च स एव चास्ति योगसूत्रभाष्यरचयिता तथाऽष्टादशपुराणवेत्ता निर्माता चेत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विवादः ।
षड्दर्शनाचार्यः श्रीवाचस्पतिमिश्रोऽपि योगभाष्योपरि 'तत्त्ववैशारदी'ति नाम्नी टीकां रचितवान्, येन खलु भाष्यमवश्यमेव विशदीकृतं समभूत् । अयञ्च श्रीमिश्रः ८४१ ईसवीये इमामतीव वैदुष्यपूर्णां 'तत्त्ववैशारदी'-नाम्नी टीका निर्माय महतीं लोकोत्तरप्रतिभाशालिनी प्रसिद्धि प्राप्तवान् । । ।
एवं योगसूत्राणामुपरि चास्त्येका ‘राजमार्तण्डे'त्याख्या टीका श्रीभोजराज विरचिताऽतीव प्रशस्तेति गीयते । अयञ्च किल भोजराजो धीरेश्वरो वा जगदीश्वरो वा दिल्लीश्वरो वा रणरङ्गमल्लेश्वरो वेति नाधुनातनकालावच्छेदे नापि निश्चेतुं यथार्थतः शक्यते इति ।
'प्रदीपम्' इति च भावागणेशो विरचितवांस्तदुपरि टीकाम् । तथैव महा पण्डितः श्रीनागेशोऽपि १७०० ईसवीये वर्षे योगसूत्रवृत्ति लिखितवान् । तदनन्तरञ्च श्रीअनन्तदेवो महामनीषी १८०० ई० योगसूत्राणामुपरि 'चन्द्रिका'-नाम्नी टीकां विहितवान् ।
मीमांसादर्शनम्
मीमांसादर्शनं पूर्वोत्तरमीमांसाभेदेन चास्ति भिन्नं द्विविधञ्च । तत्र पूर्व मीमांसादर्शनञ्चास्ति खलु जैमिनिमुनिना प्रणीतम् । उत्तरमीमांसां ज्ञानकाण्ड स्वरूपां रचितवान् चिरजीवनसम्पत्तिमान् भगवान् व्यासः ।
तत्र वेदान्तर्गतयज्ञयागादिस्वरूपकर्मकाण्डसम्बन्धे स्वास्तित्वेन समुपस्थि तानां विरोधिवचननिचयस्वरूपाणां वाक्यानां समन्वयात्मिक्या दृष्ट्या चास्येक वाक्यता संस्थापनमेवाऽस्य दर्शनस्य मुख्यमुद्देश्यम् ।
'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।'
इति चास्ति कर्ममार्गप्रदर्शकमिदं पूर्वमीमांसादर्शनसम्बन्धावच्छिन्नं सर्वथा ऽविच्छिन्नं मन्त्रात्मकं वाक्यम् ।
अस्मिन् मते कर्मण एवाऽभ्युदयनिःश्रेयसयोः समवाप्तिजनकत्वेन तस्यैव प्राधान्येन सर्वतोभावेन च निरूपणीयत्वमवगम्यते । कर्मणा समुत्पन्नं धर्माऽ धर्मापरपर्यायभूतमपूर्व मेव साक्षात् कर्मजन्यफलजनकं भवतीति निर्वादितमिदं विषयजातम् ।
जैमिनिः
इति पद्यात्मकवाक्यघटकीभूत- जैमिनि' इति नामपदजन्यबोधविषयतां गतो जैमिनिमुनिः मीमांसाशास्त्रस्य जन्मदातृत्वेन सर्वतः प्राक् ( ई० पू० ५०० ) कालावच्छेदेन मीमांसासूत्राणि विरचितवान् ।
इमानि च सूत्राणि पूर्वमीमांसादर्शनशास्त्रस्य समुपलब्धग्रन्थेष्वतीव सन्ति प्राचीनानीत्यवश्यमेव मन्तव्यम् । अत एव 'चोदना' इति सूत्रस्य श्लोक वात्तिके कुमारिलस्वामीत्थं प्रोट्टङ्कितवान्–
'यद् वा वक्तुरभावेन न स्युर्दोषा निराश्रयाः' ।
अपि च--
'यदा स्वतः प्रमाणत्वं तदाऽन्यन्नैव मृग्यते ।
निवर्तते हि मिथ्यात्वं दोषाऽज्ञानादयत्नतः' ।
एतेन कुमारिलस्वामी 'चोदना' इति सूत्रमधिकृत्यैव वेदस्याऽपौरुषेयत्वं व्याख्यातवान् । यतः पुरुषप्रणीते एव वस्तुनि भ्रम-प्रमादादिदोषाः सञ्जायन्ते सम्भाव्यन्ते वेति वेदस्याऽपौरुषेयत्वमङ्गीकृतवान् मीमांसाशास्त्रीति पुरुषा ऽप्रणीते च वेदे कुतस्तत्सम्भवः ।
मीमांसादर्शनशास्त्रस्य प्रथमाध्यायस्य पञ्चमसूत्रीयभाष्यानुसारेणापि शबरमुनिः वेदाऽपौरुषेयत्वमङ्गीचकार, तदेव प्रस्फोरयति । तथाहि -
'तस्मात् कारणादवगच्छामो न कृत्वा सम्बन्धं व्यवहारार्थ केनचिद् वेदाः प्रणीताः ।' इति ।
पूर्वकालवतिनामपि आत्रेय-आश्मरथ्य-ऐतिशायन-लाबुकायन-कार्णाजिनि कामुकायन-बादर्यादीनां प्राचीनाचार्यचरणानां पूर्वमीमांसादर्शनशास्त्रिणा. मेतेषां सूत्रीयोल्लेखदर्शनात् तत्र बोधायनभाष्यमप्यासीत् सल्लिखितं यच्च साम्प्रतं नैवोपलभ्यते इति ।
पूर्वमीमांसाशास्त्रस्य सर्वतः प्राचीनास्तावदाचार्या वृत्तिकारत्वेन सन्ति प्रसिद्धि लभमानाः 'श्रीउपवर्ष'-नामानो मीमांसाशास्त्रपारङ्गता इति । एतेषां मतस्य साधारणतयोल्लेखं कृतवान् मीमांसाभाष्ये शाबरभाष्ये च श्रीशबर स्वामी तथा शारीरकभाष्ये श्रीशङ्कराचार्यः ।
श्रीकुमारिलभट्टः
कुमारिलभट्टनये ज्ञानसामान्यमेव चास्त्यतीन्द्रियम् । तदपि लौकिकविषयता शून्यमेव विज्ञेयम् । तथा च आत्मसमवेतलौकिकविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वा वच्छिन्नं प्रति धर्मादिवत् तादात्म्येन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमित्य भिप्रायः ।
ज्ञानेन खल विषये 'ज्ञातता'-नामकः कश्चिद्धर्मो जन्यते । स च धर्मो 'मया ज्ञातो घटः' इति प्रतीतिसाक्षिको विषयताविशेषः प्रत्यक्षसिद्धो विज्ञेय इति । अत एव सा ज्ञातता ज्ञानजन्या प्रत्यक्षेति गीयते, तया च प्रत्यक्ष प्रमाण सिद्धज्ञाततया ज्ञानमनुमीयते । तथाहि
'इयं घट-पटादि विषयनिष्ठा ज्ञातता घटत्वप्रकारकघटविशेष्यक ( अयं घटः ) इति ज्ञानजन्या घटनिष्ठज्ञाततात्वात्' इत्यनुमानेन साध्यतावच्छेद ककुक्षि निक्षिप्तं ज्ञानं ज्ञायते, अनुमीयते ।
अयञ्च कुमारिलभट्टः ६२०-७०० ईसवीयकालवर्तित्वेन स्वास्तित्व सम्पन्नो मीमांसादर्शनवात्तिकनिर्माता सन् सुब्रह्मण्यावतारभूतत्वेन परि गण्यते स्म।
अपि च शाबरभाष्यस्य श्लोकवार्तिक-तन्त्रवार्तिक-टुप्टीकानां व्याख्यान रूपाणामपि कर्ता खल्वयमेव कुमारिलभट्टः श्रुयतेऽनुभूयते च द्रविडदेश निवासी चाऽयं भट्टः । अयमेव चास्ति स्वीयमतस्य स्वयमादिप्रवर्तक इत्यपि विज्ञेयम् ।
परिगणितेषु प्रमाणेषु श्रीकुमारिलभट्टः प्रत्यक्षाऽनुमानोपमानशब्दार्था पत्त्यनुपलब्धीनां षण्णां प्रमाणानामङ्गीकुर्वाणश्चास्ति खल्व भिहितान्वयवाद समर्थको नत्वन्विताऽभिधानस्येति ।
अपि चाऽयं कुमारिलभट्टोऽपूर्वार्थविषयकनिश्चिताऽबाधितदोषरहित कारणतो जायमानं लोकसम्मतं यत्तदेव प्रमाणम् इति वदति । तदतिरिक्ता अपि भाट्टास्तदेव समर्थयन्ति ।
श्रीप्रभाकरः
मीमांसादर्शनशास्त्रवेत्तृषु तथा तत्प्रवर्तकेषु च मीमांसकेषु पूर्णतया प्रसिद्धि लभमानोऽयं ( ६५०-७२० ) ईसवीये काले सर्वथा वर्तमानः 'गुरु'शब्देनोच्य मानः 'गुरु'पदजन्यबोधविषयतां गतो वा श्रीप्रभाकरः स्वीयमीमांसादर्शनशास्त्रे स्वमतस्य स्थलविशेषेषु किमपि वैलक्षण्यं वैजात्यञ्च दर्शितवान् ।
यथा तत्रैव श्रीप्रभाकरः खलु ज्ञानस्य व्यवसायात्मकस्य स्वप्रकाशतां स्वीकरोति । गुरूणां नये ज्ञानमात्रस्य मिति-मातृ-मेयै-तत्त्रितयविषयकत्वमङ्गी कृतमस्ति । अत एव प्रभाकरमते इन्द्रियसंयोगाद्यनन्तरं 'घटमहं जानामि' इत्याकारकं प्रत्यक्षं जायते।
तन्मते ज्ञानसामान्यस्यैव प्रमात्वेनाऽप्रमास्वरूपं ज्ञानमेव नास्ति अतः या कारणकूटात्मिका सामग्री ज्ञानं समुत्पादयति सैव सामग्री तादृशज्ञाननिष्ठं प्रामाण्यम् -प्रमात्वम् -याथार्थ्यमपि गृह्णाति इत्यतो ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं ज्ञान ग्राहकसामग्रया गृह्य माणत्वेन साधु सङ्गच्छते ।
ज्ञानस्य तनिष्ठप्रामाण्यस्य च ज्ञानान्त रग्राह्यत्वाङ्गीकारे तादृशज्ञानान्तरस्य ज्ञानार्थं पुनर्ज्ञानान्तरापेक्षायां जायमानायामनवस्थायाः प्रसङ्गभङ्गार्थं ज्ञानस्य स्वप्रकाशतापक्ष एव श्रेयान् ।
अयञ्च श्रीप्रभाकरः स्वनिष्ठगुरुत्वभूषणभूषितः सन्नपि श्रीकुमारिलशिष्यः कारणविशेषवशादेव गुरुत्वमापन्नो निरुच्यमानान् श्रीभट्टाभिमतान् सिद्धान्तान् अंशतोऽनभ्युपगच्छन् प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यात्मकानि पञ्चप्रमाणानि एवाङ्गीकरोति । लघ्वी-बृहती-नामकटीकाद्वयस्य शाबरभाष्यस्योपरि कृतस्य रचयिता चास्त्ययं मीमांसकः श्रीप्रभाकरः ।
श्रोमुरारिमिश्रः
मुरारिमिश्राणां नयेऽनुव्यवसायेन घटमहं जानामि इत्याकारकेण 'अयं घटः' इत्याकारको ज्ञानरूपो व्यवसायो गृह्यते, तनिष्ठं प्रामाण्यञ्चापि तेनैव गृह्यते । इत्येते त्रयोऽपि मीमांसकाः सन्ति प्रामाण्यस्य स्वतोग्राह्यत्ववादिन इति ।
अयञ्च श्रीमिश्रो मीमांसकः । ११५०-१२२० ) ईसवीये काले सन्तिष्ठ मानः सन् 'मुरारेस्तृतीयः पन्था' इत्युक्ति चरितार्थयन्नासीत् । अत एव श्रीमिश्रो मीमांसाशास्त्रान्तर्गततृतीयसम्प्रदायस्य प्रवर्तकोऽभूदिति प्रसिद्धोऽयं विषयः ।
गङ्गेशोपाध्यायेन तथा तदात्मजेन श्रीवर्धमानोपाध्यायेन स्वीयग्रन्थेषु श्रीमुरारिमिश्रस्य तन्मतस्य च समुल्लेखो व्यधायि । श्रीमुरारिमिश्रः श्रीभव नाथमिश्रस्यापि मतस्य खण्डनं कृतवान् ।।
एवमस्य श्रीमुरारिमिश्रस्य-१. 'त्रिपादीनीतिनयन', २. 'एकादशाध्या याधिकरण'-नामको खल्बधिकरण-विवेचनात्मकौ द्वावेव ग्रन्थावेतावत्काला वच्छेदेन समुपलभ्येते। 'त्रिपादीनीतिनयने'ति नामजन्यबोधविषयतावती मीमांसासूत्राणां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयादिचतुर्थपादान्ता 'त्रिपादीनीतिनयन' नाम्नी काचिदस्ति टीका ग्रन्थाकारा या ग्रन्थनाम्नापि व्यवह्रियते च ।
श्रीमण्डनमिश्रः
अयञ्च श्रीमण्डनमिश्रः कुमारिलभद्रस्य प्रधानशिष्यः ( ८०० ) ईसवीय काल वत्ती मीमांसाशास्त्रीयप्रतिभाभास्वरः सन् मीमांसादर्शनशास्त्रस्य प्रौढ विद्वान् आसीत् । शङ्कराचार्यदिगविजयानुसारमियमस्ति प्रसिद्धिर्यत् श्रीशङ्करा चायण सहास्य शास्त्रार्थो जातस्तत्र पराजयप्राप्त्यनन्तरं तुरीयावस्थाया मयं श्रीमण्डनमिश्रः श्रीशङ्कराचार्य निरूपितां शिष्यतां लेभे इति च नास्ति तिरोहितोऽयं विषयः केषामपि दार्शनिकविदुषाम् । तथाऽयमेव पुनः सुरेश्वरा चार्यनाम्नाऽपि प्रसिद्धि प्राप्तवान् । अस्य ग्रन्थाः-१. 'विधिविवेकः' ( विध्यर्थ विचारापरपर्यायभूतो ग्रन्थः ), २. 'मीमांसानुक्रमणी', ३. 'विभ्रमविवेकः' ( पञ्चानां ख्यातीनां व्याख्यानात्मको विचारः ), ४. 'मीमांसासूत्रानुक्रमणी' ( मीमांसासूत्राणां श्लोकबद्धो विचारः ), ५. 'भावनाविवेकः' ( आर्थीभावनाख्यः मीमांसारूपः ) इत्यादिग्रन्थानामपर्यक्तानां चास्ति विनिर्माणकर्ता श्रीमण्डन मिश्रः । अयञ्चास्ति महानेवोपकारः पूर्वमीमांसाशास्त्रस्य ।
अयञ्च श्रीमिश्री मैथिलब्राह्मणवंशावतंसः पाटलीपुत्रनिवासी चासीत् । श्रीमण्डनमिश्रविरचितविधिविवेकग्रन्थस्योपरि श्रीवाचस्पति मिश्र एका 'न्याय कणिका'-नाम्नी टीका लिखितवान् यया विशदीकृतवान् विधिविवेकम् ।
श्रीशबरस्वामी
अयञ्च श्रीशबरस्वामी ( २०० ) ईसवीयकालान्तर्वर्ती सन् समस्तद्वादशा ध्यायान्तर्गतसूत्राणामुपरि विस्तृतं प्रामाणिकञ्च भाष्यं यच्च 'शाबरभाष्य' नाम्ना चास्ति प्रसिद्धि गतं विरचितवान् । इदञ्चास्ति भाष्यं सर्वथा मीमांसा शास्त्रीयवैदुष्यपरिपूर्णमिति सर्वेऽपि मीमांसका विदन्ति, वदन्ति च ।
अयञ्चापि शाबरभाष्यनामको ग्रन्थस्तुलनात्मिकया दृष्ट्या विचार्यमाणे महषिपतञ्जलिना विरचितेन महाभाष्येण तथा श्रीशङ्कराचार्यविरचितेन शाङ्करभाष्येण साम्यं खलु विभीति नात्र किमपि विचारणीयमस्ति ।
अस्य श्रीशबरस्वामिविषये यद्यपि चास्ति बहुवक्तव्यमन्यदपि । तथापि तद् बहुवक्तव्यं नात्र प्राकाश्यं नीयते लेख विस्तरभयात् बहुवादिविदुषामसम्मत त्वाच्चेति पुनद्वितीयाद्यावृत्तौ तदुल्लेखो भविष्यति इति ।
इयञ्च मीमांसा द्वादशलक्षणी भवति । तत्र खल परमार्थतो विचार्यमाणे सतीदमेबाऽऽयाति
१. प्रथमाऽध्याये विध्यर्थवाद-मन्त्र-स्मृति-नामधेयार्थकस्य शब्दसमुदायस्य प्रामाण्यं विचारितम् ।
२. द्वितीयाऽध्याये च कर्मभेदरूपः, प्रमाणापवादरूपः, प्रयोगभेदरूपश्चार्थो प्रस्फोरितः ।
३. तृतीयाऽध्याये च श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरणादीनां बलाऽवलभावप्रभृतयो विषया विचारिताः ।
४. चतुर्थाध्याये च प्रधानप्रयोजकत्वाऽप्रधानप्रयोजकत्व, राजसूययज्ञाङ्ग भूताऽक्षयूतादिविचारः ।
५. पञ्चमे चाऽध्याये क्रमवोधकश्रुति-अर्थ-पाठादीनां प्राबल्याऽप्राबल्य विचारः ।
६. पष्ठाऽध्याये चाऽधिकारि, तद्धर्माणाम्, अर्थलोपनप्रायश्चित्तस्य, याज्ञिक वह्निविचारः ।
७. सप्तमे घाऽध्याये प्रत्यक्षवचनातिदेश-लिङ्गातिदेशकथनम् इति । ८. अष्टमाऽध्याये च खल स्पष्टाऽस्पष्टप्रबललिङ्गातिदेशापवादकथनम् ।
९. नवमाऽध्याये चास्ति तत्र ऊहविचारारम्भस्य, सामोहस्य, मन्त्रीहस्य चैतेषां विषयाणां विचारः ।
१०. दशमे चाऽध्याये ग्रहादिसामप्रकीर्णनञर्थकथनम् ।
११. एकादशेऽध्याये चापि तन्त्रोपोद्घात, तन्त्रावापतन्त्रपञ्चनावापप्रभृति। विषयाणां विचारः।
१२. द्वादशे चाऽध्याये प्रसङ्गतन्त्रिविनिर्णयप्रभृतीनां विषयाणां विचारः । एवं तत्रैव पुनः 'अथातो धर्मविचारः' इत्यादिसूत्रार्थविचारोपपादनम् ।
तथा तदनन्तरञ्च 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः-जै० सू० १।१।२ । इति सूत्रार्थनिर्णयपूर्वकत्वेन विचारः ।
एवं तत्रैव पुनरग्रे वेदानामपौरुषेयत्वशङ्कासमाधानपूर्वकः 'अपौरुषेया वेदाः सम्प्रदायाऽविच्छेदे सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् आत्मवदिति विचारः ।
पार्थसारथिमिश्रः
अयञ्च श्रीपार्थसारथिमिश्रः ११५०-१२२० ईसवीये काले स्वास्तित्व सम्पन्न आसीत् इति श्रूयते । श्रीयज्ञात्माऽऽत्मजो मैथिलवंशावतंसो ब्राह्मण शरीरावच्छिन्नो भाट्टमार्गाऽनुगामी चासीदित्यपि खलु श्रूयते एव । अयं महानु भावो विद्वान् 'टुप्'-टीकायास्तन्त्ररत्ननाम्नी तथैव च श्लोकवात्तिकस्य न्याय रत्नाकरनिभां न्यायरत्नाकराख्यां टीकाम्, एवं मीमांसासूत्राणां द्वादशाध्याया नाञ्च शास्त्रदीपिकाऽभिधानी टीकां रचयामास ( लिखितवान् ) ।
अपि च 'न्यायरत्नमाला'ऽप्यस्ति पार्थसारथिमिश्रविरचिता, यत्र च श्रीमिश्रः स्वतः प्रामाण्यवादस्य व्याप्तिप्रभृतिसप्तविषयाणाञ्च स्वातन्त्र्येण विशदी कृतं समीक्षणं सन्निहितवान् ।
अस्यैव 'न्यायरत्नमाला'-नामकग्रन्थस्योपरि चास्ति श्रीरामानुजाचार्यस्य 'नाणकरत्न' नामक व्याख्यानं यच्चेदानीमेव प्रकाशितं जातम्, इत्यादि रूपेणाऽस्यापि महानुभावस्य श्रीपार्थसारथिमिश्रस्य मीमांसादर्शनशास्त्रस्य कृते बहु देयमस्तीति स्वयमनुभूयताम् ।
श्रीवाचस्पतिमिश्रः
एवमेव षड्दर्शनाचार्यः श्रीवाचस्पतिमिश्रः नवमशतकेसवीये ( ९०० ) तत्त्वबिन्दुग्रन्थस्योपरि 'भावनाविवेक'नाम्नी टीकाम्, 'न्यायकणिका'ऽभिधानीञ्च टोकां विरचितवान् मीमांसादर्शनशास्त्रे । अयञ्च श्रीमिश्रः कुमारिलभट्टमार्गा नुगामी आसीदिति श्रूयते, इति महानेव संक्षिप्तोऽयं विषयः ।।
२. वेदान्तदेशिक,
३. माधवाचार्य,
४. खण्डदेव,
५. अप्पयदीक्षित,
६. रामकृष्णभट्ट,
७. आपदेव-प्रभृतीनामपि पूर्वमीमांसादर्शन शास्त्रिणां खल्वस्य शास्त्रस्य कृते बह देयमस्तीति तद् बहुप्रदानं पुनः प्राकाश्यं नेष्यामि द्वितीयाद्यावृत्तौ ।
२. वेदान्तदेशिकः १२६९-१३७६ ईसवीये वर्षे स्वीयं शास्त्रीयं जीवनं यापयन् 'वेङ्कटनाथे'त्यपरनामधेयः खलु दाक्षिणात्यकुलभूषणभूषितः मीमांसासूत्राणामुपरि टीकां विदधानः रामानुजसम्प्रदायाचार्यः कश्चिद् विद्वानासीत् ।
३. श्रीमाधवाचार्यः १२९७-१३८६ ईसवीये स्वस्थितिं लभमानः किल वेदभाष्यकर्तृ-श्रीसायणस्य ज्येष्ठभ्राताऽयं 'विद्यारण्ये'त्यपरनामधेयो विविध ग्रन्थनिर्माता 'न्यायमालाविस्तर'-नाम्न्या द्वादशलक्षणवत्याष्टीकायाः प्रसिद्धि प्राप्तष्टीकाकार आसीत् ।।
५. श्रीअप्पयदीक्षितः १५२०-१५९३ ईसवीये वर्षे स्वास्तित्वसम्पन्नः सन् 'मीमांसाविधिरसायन'-ग्रन्थनिर्माणकर्ता श्रीरंगराजाध्वरीन्द्र धुरीणपुत्रो ब्राह्मणत्वजात्यवच्छिन्नो दाक्षिणात्यकुले जन्म लभमान आसीत् ।।
६. श्रीरामकृष्णभट्टोऽपि १७०० ईसवीये वर्षे संस्कृतजनताजनार्दन स्योपकारमावहन् विद्वन्मूर्धन्यः पूर्वकालावच्छेदेन मालवप्रान्ते निवासं विदधा नस्तदनन्तरकालावच्छेदेन वाराणसीनिवासी चायं जात इति श्रूयते । तथा 'युक्तिस्नेहप्रपूरणी'-नामिकायाष्टीकायाः कर्ताऽप्यासीत् ।'
७. श्रीआपदेवः १५८०-१६५० ईसवीये काले स्वस्थिति लभमानः स्वास्तित्वं स्वीयं जीवनञ्च सूचारुतया निर्वहन् 'मीमांसान्यायप्रकाशम्' मौलिक ग्रन्थ रचितवान् । अस्य ग्रन्थस्य 'आपोदेवी'त्यपि चास्ति खल्वपरं नामधेयम् । एकनाथमहात्मनो वंशे स्वजनिं लभमानो दाक्षिणात्यकले जातो ब्राह्मणत्वजात्यवच्छिन्नोऽनन्तस्य पुत्रोऽयं विद्वान् काशीवास्तव्य आसीत् । विशेषस्तु पुनरिति ।
वेदान्तदर्शनम्
सर्वाण्येव दर्शनानि-आध्यात्मिकताप्रतिपादनपरत्वेनाऽऽध्यात्मिकशास्त्राणि गायन्ते । वेदान्तस्यापि तथात्वेनाऽऽध्यात्मिकशास्त्रत्वमक्षण्णमेवेति बोध्यम् ।
एवं वेदान्ते सत्यमिथ्याभेदेन पदार्थो द्विविध इत्यपि वक्तुं शक्यते । तत्र सत्यपदार्थो ब्रह्म। तदतिरिक्तं सर्वं माया, मायाकार्य च सर्वमेव जगच्चास्ति मिथ्याभूतं जडात्मकं चेति ।