cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
शतपथब्राह्मणम्
स्वरूपम्
माध्यन्दिनशतपथस्य प्रथमकाण्डे दर्शपौर्णमासेष्टीनां तथा द्वितीयकाण्डे अाधान-अग्निहोत्र-पिण्डपितृयज्ञ-आग्रायण-चातुर्मास्यादीनां वर्णनमस्ति। सोमयागस्य नानायागानां विवरणेन सम्बद्धौ तृतीय-चतुर्थकाण्डौ स्तः। पञ्चमकाण्डे वाजपेयस्य राजसूययज्ञस्य च विवेचनमस्ति। षष्ठकाण्डादारभ्य दशकाण्डपर्यन्तम् उषासम्भरणविष्णुक्रम-वनीवाहनकर्म-चयनादीनां सम्पूर्णवर्णनमस्ति। शतरुद्रीयहोम-चितिसम्पत्ति-उपनिषदादीनाम् अग्नेः उपासनासहितं वर्णनमस्ति। प्रथमकाण्डपञ्चके याज्ञवल्क्यस्य चतुर्दशकाण्डे यः समस्तशतपथस्य कर्त्ता मन्यते, प्रामाण्यं सर्वातिशायी भवति। किञ्च द्वितीयकाण्डपञ्चके याज्ञवल्क्य स्य नामनिर्देशोऽपि नास्ति। तत्र शाण्डिल्य ऋषेरेव प्रामाण्यमस्तिः। अयमेव शाण्डिल्यः दशमकाण्डे वर्णितस्य अग्निरहस्यस्य प्रवक्ता निर्दिष्टोऽस्ति। अन्तिमकाण्डचतुष्टये (११-१४) अनेकेषां नवीनविषयाणां विवेचनमुपलब्धं भवति। विषयोऽयं सामान्यरीत्या ब्राह्मणग्रन्थेषु न विवेचितः नापि सङ्केतितो भवति। विषयेष्वेतेषु कतिपयाः महत्त्वशालिनो विषया एतादृशाः सन्ति — उपनयनम्, स्वाध्यायः - यः ब्रह्मयज्ञ स्य रूपे स्वीकृतमस्ति , और्ध्वदैहिकक्रियाणामनुष्ठानम् , अश्वमेध-पुरुषमेध-सर्वमेधादीनां विशदविवेचनं त्रयोदशतमे काण्डे तथा प्रवर्ग्ययागस्य वर्णनं चतुर्दशतमे काण्डे कृतमस्ति। शतपथब्राह्मणस्य अन्ते बृहदारण्यकोपनिषद स्ति।
विषयवस्तु
द्वितीयकाण्डे अग्निहोत्रस्य प्रथमतो वर्णनमस्ति। गृहस्थानां कृते अग्नेः आधानं कृत्वा सायं-प्रातःकरणीयस्य हवनस्य विधिर्वर्णितोऽस्ति। अस्यैव नाम अग्निहोत्र इति अस्ति। पिण्डपितृयज्ञः पितृृणां तृप्तिनिमित्ताय कृतो भवेत्। नवानेष्ट्यां नवीन-अन्नेन हवनस्य विधानमस्ति। चातुर्मास्योऽपि एको विशिष्टयागोऽस्ति। पूर्वोक्तचतुर्णां यागानां विवरणं शतपथस्य द्वितीयकाण्डे लभते।
तृतीय-चतुर्थकाण्डयोः विषयः सोमयागो ऽस्ति। सोमयागे सोमलतां चूर्णयित्वा तस्याः रसनिष्कासनस्य प्रक्रिया भवति। तस्मिन् रसे गो -दुग्धे न सह मधु नः मिश्रणं कृत्वा उचितसमयोपरि देवनिमित्ताय अग्नौ जुहोति। सोमयागस्य प्रकृतिभूतयागः अग्निष्टोम इति कथ्यते। अस्योपयोगिनां मन्त्राणां सङ्कलनं वाजसनेयिसंहितायाः चतुर्थाध्यायाद् आरभ्याष्टमाध्यायपर्यन्तमस्ति। प्रकृतियागत्वेन अग्निष्टोमस्य वर्णनं तृतीयकाण्डे अस्ति। चतुर्थकाण्डे ज्योतिष्टोमा दीतरयागानां वर्णनमस्ति। पञ्चमकाण्डे वाजपेयस्य तथा राजसूययज्ञस्य विस्तृतं विवरणमस्ति। राजसूय स्त्वेकः अत्यन्तमहत्त्वपूर्णो यागोऽस्ति। मूर्धाभिषिक्तः क्षत्रियनरेश एव अस्याधिकारी भवति। अभिषेकस्तु प्राचीनभारते राजनैतिकाधिपत्यस्य सूचकः एको महनीयो व्यापार आसीत्। कोऽपि अभिषिक्तराजा एव राजसूययज्ञानुष्ठानस्य सम्पादको भवितुमर्हति।
षष्ठकाण्डादारभ्य दशमकाण्डपर्यन्तम् अग्निचयनस्य विशिष्टं विस्तृतञ्च विवरणमस्ति। एतेषु काण्डेषु शाण्डिल्यस्य प्रामाण्यं विशेषरूपेण स्वीकृतमस्ति। शाण्डिल्यस्य सम्मतिरपि अत्यादरेण सहोदधृतोऽस्ति। एतेषु शाण्डिल्यकाण्डेषु गान्धार-केकय-शाल्वादिजनपदानाम् उल्लेखोऽपि अस्ति। इतरकाण्डेषु कुरु-पाञ्चाल-कोशल-विदेहादिजनपदविशेषाणाम् उल्लेखो अस्ति। डॉ० मैक्डोनल-महोदयस्य मतानुसारेण तेषां काण्डानां रचयिता शाण्डिल्य एवाऽस्ति, न तु याज्ञवल्क्यः। किञ्च वस्तुस्थितिस्तु भिन्नैवाऽस्ति। प्राच्योल्लेखेन प्रतीतो भवति यद्, याज्ञवल्क्यस्तु विदेहनगरस्य निवासी अासीत्। विदेहाधिपतिः जनक स्तु तस्य शिष्य आसीत्। सम्भवतः शाण्डिल्यस्य सम्बन्धमुत्तरपश्चिमप्रान्तेन सहासीत्। आर्यनिवासिनः तस्मिन् काले खण्डत्रयेषु पारस्परिकघनिष्ठसम्बन्धस्य अभावो नासीत्। एते त्रयः प्रान्ताः अासन्। (क) गान्धारः (पञ्जाबः), (ख) कुरुपाञ्चालः एवं मध्यदेशः, (ग) पूर्वीयभागः विदेहः कौशलश्चेति। ब्राह्मणेषु स्पष्टं निर्देशो लभते यद्, व्याकरण स्य अध्ययनं विशेषरूपेण उत्तरखण्डे एवाऽभवत्। कर्मकाण्डस्य अध्ययनं मध्यदेशे एवाऽभवत्। वैयाकरणपाणिनेः जन्म गान्धारप्रदेशस्य शालातुरनामकग्रामेऽभवत्। कुरुपाञ्चालप्रदेशस्तु अयाणां संस्कृतेः विकासस्य क्षेत्रमासीत्। अनेन कारणेनैव सत्यपि शाण्डिल्यस्योल्लेखः, आसां रचनानां श्रेयः याज्ञवल्क्यस्य कृते मन्यते। शतपथब्राह्मणस्य अन्तिमचतुर्णां काण्डानां विषययोजना मूलसंहितायाः आधारेण एवास्ति।
एकादशतमे काण्डे पशुबन्ध-पञ्चमहायज्ञ-दर्शपौर्णमासादीनाम् अवशिष्टविधानस्य वर्णनमस्ति। भूतयज्ञ-मनुष्ययज्ञ-पितृयज्ञ-देवयज्ञ-ब्राह्मयज्ञादीनां प्रख्यातयज्ञानाम् एव ‘महायज्ञ' नाम्ना प्रसिद्धिः। वेदानां स्वाध्यायः अध्ययन-महायज्ञस्यैव रूपान्तरमस्ति। अस्यात्र भूयसी प्रशंसा अतीव अलङ्कारिकरीत्या कृताऽस्ति। ऋचः अध्ययनं देवेभ्यः पयसः अाहुतिरिवास्ति। यजुषः अाज्याहुतिः, सामस्य सोमाहुतिः, अथर्वाङ्गिरसो मेदाहुतिश्च देवेभ्यः मधुनः आहुतिरिवास्ति। अनेन प्रकारेण वेदाङ्गविद्या-वाकोवाक्य-इतिहास-पुराणनाराशंसीगाथाप्रभृतीनाम् अध्ययनमपि देवेभ्यो मधुनः आहुतिरिव एवाऽस्ति। अत एव वेदाङ्गानुशीलनाय शतपथस्य विशिष्टाग्रहो दृश्यते।
नानाप्रमाणैः ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यादिकथनस्य समर्थनमस्य काण्डस्य महिमामयसिद्धान्तोऽस्ति। द्वादशतमे काण्डे द्वादशसत्रं, संवत्सरसत्रं, सौत्रामणिसत्रं, अौर्ध्वदैहिकसत्रम् इत्यादीनाञ्चानुष्ठानानां विस्तृतवर्णनमस्ति। प्रथमदिनादारभ्य द्वादशदिनपर्यन्तं यो यज्ञः चलति, तत्तु ‘क्रतुः' इत्यभिधीयते। द्वादशाधिकदिनपर्यन्तं यो यज्ञश्चलति स तु 'सत्रम्' इति कथ्यते। द्वादशाहस्तु द्विविधो भवति - सत्रम्, अहीनश्चेति। द्वादशसत्र-संवत्सरसत्रयोः पश्वाद् सौत्रामणीनामकस्य प्रख्यातयागस्य सविस्तरं विवरणमस्ति। अस्य यागस्य अध्यात्मिकरूपस्य अपि मार्मिकविवरणम् अस्ति।
यज्ञानामाध्यात्मिकनिरूपणम्
यज्ञकर्मणि नानाकर्माणाम् अनुष्ठानं प्राप्नोति। तेऽपि एकस्मिन् विशिष्टक्रमे सम्पन्नाः भवन्ति। क्रमोऽप्ययं संयुक्तिकोऽस्ति। शतपथब्राह्मणेऽस्य क्रमस्य प्रत्येकं पदार्थस्य उपयोगिता प्रमापयितुम् उदात्तं, प्राञ्जलं च व्याख्यानमस्ति। तथ्यन्त्विदमेवास्ति यत्, भौतिकयागः कश्चन प्रतीकात्मको व्यापारोऽस्ति। अन्तर्यागे, बहिर्यागे च पूर्णसामञ्जस्यम् आनुरूप्यञ्च अस्ति। अग्निसन्धानानन्तरे, आहुतिद्वयदानस्य व्यवस्था भवति। प्रथमाहुतिः मनसे भवति, इयमाहुतिः पूर्वाधाराहुतिः कथ्यते, द्वितीयाहुतिः वाचे भवति, तत्तु उत्तराधाराहुतिः अभिधीयते। भौतिकरथकर्षणाय यथा द्वौ अश्वौ आश्यकौ भवतः, तथैव यज्ञचक्रस्य आकर्षणाय उभयोः मनोवाचोः आवश्यकता भवति। मनः कस्यापि वस्तुनः प्रथमतः सङ्कल्पं करोति, तदनन्तरं वाक्वचनव्यापारेण तस्य प्रतिपादनं करोति। मनः-वाचोः संयोगं विना कस्यापि कर्मणः विशेषतः यज्ञविदाध्यात्मिककर्मणः यथार्थं सम्पादनम् असम्भवमस्ति। अनया दृष्ट्या उभयोराहुत्योः निष्पत्तिः क्रमशः स्रुवः ‘स्रुच्' इति नाम्ना पात्रेण भवति।
अस्मिन् जगति द्वौ प्रधानतत्त्वौ स्तः -अग्निः सोमश्च (अग्नीसोमात्मकं जगत्)। अग्निरस्ति अन्नादः (अन्नस्य भक्षणकर्ता पुरुषतत्त्वम्) तथा सोमोऽस्ति अन्नम् (उपभोग्या स्त्रीतत्त्वम्)। अनयोः तत्त्वयोः यथार्थसम्मेलनेन, सामञ्जस्येन च जगतः कल्याणं भवति। अग्नौ सोमरसाहुतिदानस्य अयमेव अभिप्रायोऽस्ति यद् अन्नादेन सहान्नस्य परस्परसंयोगेन जगन्मङ्गलसाधिका सामग्री प्रस्तुता भवति। उपनिषत्सु तत्त्वमिदं ‘रयिः' तथा प्राणेति नाम्ना उल्लिखितमस्ति। यज्ञस्य लघ्वीक्रियायाः अपि स्वारस्यमस्य मूलतत्त्वस्य पीठिकायां पूर्णतया अभिव्यञ्जकत्वस्य श्रेयः शतपथब्राह्मणस्य एवास्ति। पूर्वाधारस्य आहुतिः होता उपविश्य एव ददाति, उत्तराधारस्य आहुति उत्थाय ददाति। अस्याः प्रक्रियायाः आभ्यन्तरे विद्यमानतत्त्वस्य स्पष्टीकरणं शतपथब्राह्मणे अतीव विस्तरेण सहास्ति। वस्तुतः यज्ञस्य विधानं साधारणदृष्ट्या निर्जीवाडम्बरमिव प्रतीतो भवति, किञ्च शतपथब्राह्मणस्य अनुशीलनेन अस्य अन्तर्निहिततत्त्वानाम् उन्मीलनं तथा उदात्तस्वरूपश्च ज्ञातो भवति।
शतपथब्राह्मणस्य प्राचीनता
सम्प्रति समुपलब्धब्राह्मणग्रन्थेषु, शतपथब्राह्मणं प्राचीनतमं मन्यते। भट्टोजिदीक्षि तस्य सिद्धान्तकौमुद्यां निर्दिष्टेन एकेन सूत्रेण ब्राह्मणमिदम् अर्वाचीनं प्रतीयते। यथा - "पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु तृतीयान्तात् प्रोक्तार्थे णिनिः स्यात् इति यत्प्रोक्तं पुराणप्रोक्ताश्चेत् ब्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति। पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः। भल्लुः, भाल्लविनः। शाट्यायनः, शाट्यायनिनः। कल्पे, पिङ्गेन प्रोक्तः पैङ्गी कल्पः। पुराणेति किम् ? याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि, अश्मरथः कल्पः। अत्र याज्ञवल्क्याश्मरथ्यशब्दौ कण्वादी, तेन ताभ्यां यजन्ताभ्यां 'वृद्धाच्छो न' भवतीत्याशयेनाह अणि आपत्यस्येति। 'याज्ञवल्क्यादयो ह्यचिरकालाः' इति भारतादिषु व्यवहारः स एवानुसृतः सूत्रकृता।" भट्टोजिदीक्षितस्य मतमिदं प्राचीनवैयाकरणस्य मतेन नितान्तं विरुद्धमस्ति, तेनास्य मत उपेक्षणीयमेवास्ति। दीक्षितेन वररुचेः वार्तिकमिदमुपेक्षितम् ‘याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः, तुल्यकालत्वात्' वात्तिकमिदं स्पष्टतः याज्ञवल्क्यस्य पूर्वनिर्दिष्टानाम् ऋषीणां 'तुल्यकालत्वात्' समकालिकं मन्यते। पतञ्जलि ना महाभाष्ये वार्तिकमपि स्वीकृतम्।
मीमांसकमतेन वैयाकरणमहोदयानां दृष्ट्यां भाल्लविब्राह्मण तथा शाट्यायनब्राह्मणं सम्प्रति अनुपलब्धौ स्तः - असन्दिग्धरूपेण द्वावपि ब्राह्मणग्रन्थौ प्राचीनतमौ अास्ताम्। याज्ञवल्क्येन प्रोक्तः शतपथब्राह्मणग्रन्थोऽपि, अनेन एव कालेन सम्बद्धः ग्रन्थ अासीत्। भट्टोजिदीक्षितस्य ‘ब्राह्मणमिदमर्वाचीनम्' इति कथनं कथमपि न्याय्यं नास्ति। नागोजिदीक्षित स्य 'लघुशब्देन्दुशेखरे' याज्ञवल्क्यमर्वाचीनकथनं सर्वथा तस्य अभिमान्तेवन स्वीकृतम् अस्ति - ‘याज्ञवल्क्यानीति कण्वादिभ्यः’ इत्यण्। ते हि पाणिन्यपेक्षया आधुनिका इत्यभिमानः भाष्ये तु शाट्यायनादितुल्यकालत्वात्; याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधस्तद्विषयता च नेति वचनमेवारब्धम्॥' (नागेशः) अतः दीक्षितपूर्वं दीक्षितपश्चाच्च उभयविधाभ्यां वैयाकरणाभ्यां शतपथब्राह्मणस्य प्राचीनताऽक्षुण्णा एव सिद्धा भवति।
भाषाशास्त्रदृष्ट्या पाश्चात्यविद्वत्सु शतपथब्राह्मणस्य कालनिर्णयविषये द्वे मते स्तः। डाँ० बाकरनागेल-महोदयः पञ्चविंशब्राह्मणं, तैत्तिरीयब्राह्मण श्च प्राचीनतमब्राह्मणग्रन्थाभ्यन्तरे मन्यते, ऐतरेयब्राह्मणं, शतपथब्राह्मणञ्च तस्य दृष्ट्याम् अर्वाचीनौ ग्रन्थौ स्तः। संस्कृत गद्यस्य इतिहासप्रतिपादके स्वकीयग्रन्थे डाँ० ओल्डनबर्ग-महोदयः (Hermann Oldenberg) प्राचीनगद्यस्य उदाहरणं तैत्तिरीयसंहितास्तथाऽर्वाचीनगद्यस्य उदाहरणं शतपथब्राह्मणतः प्रदतवान्। एतेषां मतानां विपरीतं मतमस्ति डॉ० कीथ-महोदयस्य। अस्य दृष्ट्याम् अन्यब्राह्मणापेक्षया शतपथब्राह्मणं प्राचीनतरमस्ति। शतपथब्राह्मणं स्वराङ्कितरूपेण समुपलब्धमस्ति। तैत्तिरीयब्राह्मणं विहाय कोऽप्यन्यः ब्राह्मणग्रन्थः स्वराङ्कितः समुपलब्धो न भवति। शतपथब्राह्मणस्य प्राचीनतायाः सूचकमिदमस्ति। अस्य स्वराङ्कनपद्धतिः सामान्यस्वराङ्कनपद्धत्या भिन्ना एवास्ति। वाजसनेयीसंहितायाः स्वराङ्कनपद्धतिरपि अन्यवैदिकस्वराङ्कनपद्धत्या भिन्ना एवेति। अनेन कारणेन अत्राऽपि भिन्नता सम्भावनीया, किञ्च शतपथब्राह्मणस्य उच्चारणं वाजसनेयीसंहितायाः अनुरूपमेवास्ति - यकारस्योच्चारणं भवति जकारः, षकारस्य खकारः, अनुस्वारस्य 'गुँ' पदस्यादौ वकारस्य द्वित्ववकारः (व्व), एवम् ऋकारेण युक्तस्य रेफस्य 'रे' इति। यथा— 'सहस्रशीर्षा' इत्यस्य पदस्य सहस्रशीरेखा इति उच्चारणं भवति, तथा उष्मयुक्तलकारस्य उच्चारणं ‘ले' इति भवति। इयम् उच्चारणपद्धतिः माध्यन्दिनशाखायाः स्वविशिष्टता अस्ति, तदन्तर्मुक्तत्वेन शतपथब्राह्मण अपि स्वरूपमिदं स्वाभाविकमस्ति।
शतपथब्राह्मणस्य वैशिष्टयम्
अनेकया दृष्ट्या ब्राह्मणग्रन्थेषु शतपथब्राह्मणस्य महत्त्वमस्ति। मनोरमया रीत्या वैदिकविधानस्य याज्ञिकव्यवहारस्य च शिक्षार्थमेव शतपथब्राह्मणं प्रवृत्तं भवति। अस्मिन् ग्रन्थे यज्ञविद्यां स्वपूर्णवैभवेन सहालोचकानां सम्मुखे समुपस्थिताऽभवत्। यज्ञीयानुष्ठानस्य क्षुद्रातिक्षुद्रतस्य अपि विधिविधानस्य विशदवर्णनमस्मिन् ग्रन्थेऽस्ति। यज्ञीयक्रियायै हेतुनिर्देशः, प्राचीनाख्यानानां सरसविवेचनम्, अस्य ब्राह्मणस्योत्कर्षं प्रदर्शयति। पुराणेषूल्लिखितस्य मत्स्यावतारस्य बीजमस्यामेव कथायामस्ति, येन ज्ञातो भवति केन प्रकारेण ननु मानवीयसृष्ट्या तेन मत्स्यसाहाय्येन जलौघात् त्रातुं समर्थोऽभवत्। जलौघे यदा मानवानां विनाशोऽभवत्, तदा पुनः तेन सञ्चितबीजेन एवास्मिन् भूतले तेषां प्रादुर्भावोऽभवत्। घटनेयं हिमालयस्योपरि घटिताऽऽसीत्। एवंविधस्य प्रलयकारीजलौघस्य घटना कथा प्राचीने “बाइबिल'-नामके धर्मग्रन्थेऽपि वर्णिता। इयं कथा शतपथब्राह्मणात् नीताऽस्ति अथवा पाश्चात्यदेशे स्वतन्त्ररूपेण आविभूर्ता अभवत्? इति तु प्रामाण्याभावात् निर्णेतुमशक्यमस्ति।
अार्यावत्ते आार्याणां प्रसार-वृत्तज्ञाननिमित्तकैतिहासिकघटनायां वर्णनं शतपथब्राह्मणं करोति। अस्य प्रथमकाण्डे माथवविदेथस्य तथा तेषां पुरोहितानां गौतमराष्ट्रगणादीनाम् ऋषीणाम् अतीव रोचकी आख्यायिका प्रदत्ताऽस्ति। शतपथानुसारेण विदेथमाथवः सरस्वती नद्यास्तटे वासञ्चकुः। तत्स्थानात् अग्निः वैश्वानरः सर्वं स्थानं भस्मसात् कुर्वन् हिमालयात् निःसृत-सदानीरा-आख्यानदीपर्यन्तं समागतः। तत्पश्चात्तत्रैव स्थिरोऽभवत्। राजा पुरोहितेन सहाग्निमनुसरन् तत्रागतः। स्वकीयनिवासविषये जिज्ञास्यमानं नृपमग्निरवदत् - त्वमस्याः सदानीरा (गण्डकी)नद्याः पूर्वीयतटे निवासं कुरु। अनया कथया वैदिकधर्मस्य सारस्वतमण्डलात् पूर्वस्यां दिशि प्रसारस्य सङ्केतो लभते।
सदानीरानद्याः पूर्वाञ्चलप्रदेशः ब्राह्मणेभ्यो निवासाय अनुपयुक्तः अासीत्। उक्तञ्च -
अस्मादेव अनन्तरात् असौ अार्यप्रदेशोऽभवत्। तदनन्तरमेव अस्मिन् प्रदेशे ब्राह्मणा अवसन्। सदानीरायाः पार्श्वस्थभूखण्डे मिथिलायां शतपथब्राह्मणस्य मान्यो राज्ञः जनकस्य उल्लेखो लभते। अस्य जनकस्य प्रधानोपदेष्टा याज्ञवल्क्यमुनिरासीत्। अनेकानां प्राचीनराज्ञाम् उल्लेखः अप्यत्र अश्वमेधस्य प्रसङ्गे प्राप्यते। दुष्यन्त -भरता दयः राजानः अश्वमेधयज्ञस्य कर्त्तारः आसन्। अतः तेषामप्युल्लेखो लभते। महाराजजनमेजय स्य अपि तत्र निर्देशोऽस्ति। तस्मिन् काले मिथिलायाः नृपतीनाम् उपाधिरेव ‘जनकः' इत्यासीत्। शतपथब्राह्मणे याज्ञवल्क्यस्य गुरोः उद्दालक -आरुणिमहोदयस्य व्यक्तित्वं पाण्डित्यञ्च अतीवाकर्षकमस्ति।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम्
भारतीवृत्तिः
ईषन्मद्वर्थसन्दर्भा भवति भारती वृत्तिः । हास्यशान्ताद्भुतेष्वियं प्रयोज्या । भारतीवृत्तिर्वाचिकाभिनयप्रधाना स्त्रीपात्रेणाऽप्रयोज्या च भवति । भारती संस्कृतपाठ्यप्रधाना भवति । एषा शब्दवृत्तिः । यथा –
‎
वर्गः:शब्दवृत्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तसप्ततितमः(७७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम् अति अद्भुतं हरेः विस्मयः मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥
अन्वयः
राजन् ! हरेः अत्यद्भुतं च तत् रूपं संस्मृत्य संस्मृत्य (स्थितस्य) मे महान् विस्मयः । पुनः पुनः च हृष्यामि।
अर्थः
राजन् ! हरेः अत्युतं च तत् रूपं स्मृत्वा स्मृत्वा (स्थितस्य) मम महत् आश्चर्यं भवति । पुनःपुनः सन्तुष्यामि च ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
77 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कारकपञ्चमी
वृक्षात् पर्णं पतति । ध्रुवमपायेऽपादानम् -१.४.२४ विश्लेषे साध्ये अवधिभूतं कारकम्, अपादानं स्यात् । विभागाश्रयोऽपादानमिति फलितार्थः । वृक्षात् पर्णं पतति । अत्र पतधातोरर्थः अधोदेशसंयोगरुपं फलं, तदनुकूलक्रिया च । पतनक्रियाश्रयः पर्णं कर्तृ । विभागाश्रयः वृक्षः । अतो वृक्षोऽपादानम् । अपादानभूतात् वृक्षात् पञ्चमी अपादाने पञ्चमी’ इति सूत्रेण । (सप्तमं (७) पृष्ठं पश्यन्तु ।) २. पापात् जुगुप्सते । अधर्माता विरमति । धर्मात् प्रमाद्यति । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपस्ंख्यानम् (वा) जुगुप्सा – विराम- प्रमादार्थकधातुभिः योगे, जुगुप्साविषयस्य, विरामविषयस्य, प्रमादविषयस्य च अपादानसंज्ञा भवति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सामविधानब्राह्मणम्
विषयवस्तु
अस्य विषयः ब्राह्मणान्तरेषु उपलब्धेभ्यो विषयेभ्यः नितान्तं भिन्नमस्ति । ब्राह्मणेऽस्मिन् अभिचाराय, ग्रामान्निष्कासनाय, शत्रूणां विनाशाय, धनार्जनाय, नानाविधोपद्रवाणां शमनाय च सामगानेन सह कतिपयस्य विशिष्टानुष्ठानस्य विधानमस्ति । अस्य ब्राह्मणस्य वर्णनशैली न पुनरुक्तिप्रधानाऽस्ति न चाप्यत्यन्तसंक्षिप्ताऽस्ति । सप्तमशतकीयेन कुमारिलभट्ट महोदयेन सामवेदस्य अष्टानां ब्राह्मणानां नामनिर्देशोऽपि कृतः, येषु अन्यतमेदं ब्राह्मणमस्ति ।
स्वरूपम्
ब्राह्मणेऽस्मिन् प्रकरणत्रयमस्ति । प्रथमप्रकरणे कृच्छ्रः, अतिकृच्छ्रादयः स्मृतिषु बहुशः वर्णितव्रतानां वर्णनं समुपलब्धो भवति । पुराणेषु वर्णितव्रतानां मूलमपि ब्राह्मणेऽस्मिन् समुपलब्धं भवति । यथा जले स्थित्वा कस्यापि विशिष्टमन्त्रस्य जपेन विशिष्टफलस्य प्राप्तिर्भवति । अस्मिन् ब्राह्मणे काम्यप्रयोगाणां तथा विविधप्रायश्चित्तानां विधानमपि वृद्धिं प्राप । एतेषां विषयाणामेव ग्रहणं धर्मसूत्रेषु तथा कालान्तरे धर्मशास्त्रेषु विशेषरूपेण उपलब्धं भवति । सामविधानमस्य एव वैशिष्ट्यस्य परिचायकमस्ति ।
सामविधाने कमपि शत्रुं ग्रामान्निष्कासनस्य, चतुष्पथि चिताभस्मानयनाय तथा शत्रुगृहेऽथवा शय्योपकरणे तत्प्रक्षेपणस्य वर्णनमस्ति । अनेन प्रकारेण सुवर्णप्राप्तिनिमित्ताय मांसबलिना तथा सामगायनेन सह मणिभद्रयक्षविशेषस्य पूजाविधानमस्ति। पुराणे षु प्रसिद्धः रुद्रानुचराणां शान्तये अप्यत्र सामविधानं कौतूहलवर्द्धकमस्ति । विनायक स्य, स्कन्दस्य च शान्तये सामद्वयेन, तथा रुद्र स्य विष्णो श्च शान्तये सामद्वयान्येन विधानं विहितमस्ति। शत्रोः मारणविधानस्य अप्यत्रोल्लेखो लभते। राजयक्ष्मा प्राणहन्ता व्याधिरासीद्, तदुपशमनस्यापि विधेर्वर्णनमुपलब्धं भवति।
तृतीयपरिच्छेदे ऐश्वर्याय, अभिनवगृहे प्रवेशाय, आयुष्यवर्धनाय च बहुविधानामनुष्ठानानां वर्णनं विभिन्नसामगायनेन सह कृतमस्ति । भूत -प्रेत-गन्धर्व -अप्सरा -देवता दिभ्यः साम्नां प्रयोगोऽपि अस्ति। यो हि पुरुषः कमपि मन्त्रं सकृदैव श्रुत्वा तस्य पाठं कर्तुं शक्नोति, सः ‘श्रुतिनिगादी' भवति । एतस्यै सिद्ध्यै अपि सामगानस्य विधानमस्ति । ब्राह्मणग्रन्थोऽयं धर्मसूत्राणां पूर्वपीठिकाऽस्ति । धर्मसूत्रेषु सविस्तरेण वर्णिताः दोषापराधप्रायश्चित्तादिविषयाः ब्राह्मणेऽस्मिन् मुख्यतया प्रतिपादिताः । तदा समाजोऽयं चतुर्षु वर्गेषु विभक्त अासीत् । शूद्रया सह विवाहः सर्वथा निषिद्ध अासीत् । येभ्यः पापाचरणेभ्यः प्रायश्चित्तस्य विधानमत्रास्ति तान् दृष्ट्वा तात्कालिकसमाजस्य स्थितेः परिचयः प्राप्तुं शक्यते ।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम्
पचमढी
गिरिकन्यायाः मरकताभरणम् (verdant Jewel of the hills) इति पचमढी गिरिधाम प्रसिद्धम् अस्ति ।पचमढी इत्यस्य लघुप्रकोष्ठः अथवा लघुगृहमित्यर्थः अस्ति । महाभारतानुसारं पाण्डवाः अत्र किञ्चित्कालं वास कृतवन्तः । मध्यप्रदेशस्य होशङ्गबादमण्डले पौराणिकतया ऐतिहासिकतया च प्रसिद्धं क्षेत्रमिदम् । क्रिस्ताब्दे १८५७ तमे वर्षे स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे आङ्गलानां विरुद्धं पचमढीगोण्ड-आदिवासिजनाः आन्दोलनं कृतवन्तः । तदा अनेके जनाः अत्र हुतात्मानः अभवन् । अत्र गुहासु आदिवासिभिः लिखितानि चित्राणि सन्ति । पचमढीगुहाविषये क्याप्तन् ए फोर्सेत् महोदयः संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १८६२ तमे वर्षेः एषः अत्र आगतवान् आसीत् । स्वानुभवं Highalands of central India पुस्तके लिखितवानस्ति । एतत्स्थानम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । राष्ट्रगीते रवीन्द्रनाथ ठाकुरः यथा वर्णितवान् अस्ति तथा सुजला सुफला मलयजशीतला सस्यश्यामला इत्यादिगुणैः युक्ता भूमिः अत्र अस्ति । गुहाः प्रपाताः, शिलापर्वताः, घट्टप्रदेशाः, पर्वतशिखराणि दरिकन्दराः च अत्र सन्ति । धूमगढ इति स्थानं सागरस्तरतः ४४२५ पादमितोन्नते स्थानेऽस्ति । इतः सूर्यास्तोदयदर्शनम् अतीव आनन्दाय भवति । पुराणनुसारं जटाशङ्कर-भस्मासुरमोहिनी कथा सम्बद्धं स्थलमेतत् । अत्र एचेल् फाल्स् एक प्रमुखाकर्षणम् अस्ति । दिने अतीव सुन्दरमेतत् रात्रौ पीतरक्तवालुकाशिलाभिः प्रतिफलितेन प्रकाशेन विविधवर्णान् प्रतिफलत् अतीव सुन्दरं दृश्यते । अत्र सप्तकि.मी. वाहनमार्गः निर्मितः अस्ति । तत्र पादचारणं तरणं पर्वतारोहणम् इत्यादिकार्याणि कर्तुं व्यवस्था अस्ति । अत्र तरणप्रियाणाम् अतीवानन्दः भवति ।
धूमशकटमार्गः
मुम्बयी-हौराधूमशकटमार्गे इटार्सीनिस्थानतः ६७ कि.मी । समीपस्थं निस्थानं पिपरिया ।
वाहनमार्गः
होशङ्गाबाद्नागपुरपिपरियाछिन्दवाडाभोपालनगराणि सामान्यतः ५५ कि.मी दूरे सन्ति। एतेभ्यः नगरेभ्यः उत्तमा वाहानव्यवस्था अस्ति ।
वसतिः
सात्पूराफारेस्ट् लाड्ज्, हालिडे होम्स् इत्यादीनि सन्ति ।
कालः
अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तं दर्शनाय उत्तमः कालः ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य गिरिधामानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एला
thumb|200px|left|हरितवर्णस्य कृष्णवर्णस्य च एला
इयम् एला भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एला अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयम् एला आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एषा एला आङ्ग्लभाषायां Cardamom इति उच्यते । एषा एला वाणिज्यसस्यम् अपि । काफीवाटिकायाम् उपफलोदयरूपेण एलायाः वर्धनं क्रियते । एलासस्यं गुल्मवर्गस्य वृक्षकः भवति । अयं वृक्षकः आहाराणां गन्धस्य रुचेः च वर्धनार्थम् आवश्यकानि फलानि उत्पादयति । भारतीयपाकशालासु सर्वत्र एला भवति एव प्रायः । सर्वत्र अपि एला मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अधिकतया उपयुज्यते । तद्विना वमनस्य निरोधकरूपेण, पित्तशामकरूपेण अपि एला उपयुज्यते ।
प्रसिद्धेषु उपकरद्वव्येषु अन्यतमः एला । जलप्रदेशे अयं सम्यक् वर्धते । अस्य रुचिः कटुमिश्रितमधुरः ।
एलायां विधमानाः अंशाः
अस्मिन् पोटासियं लवणः २%, पिष्टं ३% पीतर‘झ्जकद्रव्यं, म्य़ाङ्गनीसयुक्तं भस्म उडनशीलं तैलं च भवति । तैले cineol, Terpineol, Terpinene, Limonene, sabinene च भवति ।
मुखवासकः
एलायाः हितकरः गन्धः विद्यते । अतः अस्य सेवनं मुखवासनरोगं निवारयति ।
हृदयरोगे परिणामकारी
एला हृदयस्य उपरि अपि सत्परिणामं जनयति । घृतेन सह एलायाः सेवनेन हृदयरोगा ? शाम्यन्ति इति प्राचीनग्रन्थेषु उल्लेखः लभ्यते । अस्य सेवनं हृदयदौर्भल्यमपि दूरीकरोति ।
जीर्णकरः
अधिककदलीफलभक्षणेन अजीर्णता अनुभूयते चेत् एलायाः द्वित्रान् बीजान् सम्यक् चर्वित्वा गिलेत् । अनुक्षणं परिहारः लभ्यते ।
इतरे उपयोगाः
एलायाः वस्रगालितचूर्णं कृत्वा नस्यवत् सेवनेन शिरोवेदना शाम्यति ।एलायाः चूर्णं बादामि-खण्डशर्कशयोः च मिश्रीकृत्य नियमितरुपेण सेव्यते चेत् मस्तिष्कस्य बलवर्धनं भवति स्मरशक्तिः च वर्धते । पित्तकारणेन शिरोभ्रमणम् अनुभूयते चेत् गुडेन सह एलचूर्णं योजयित्वा पानकं निर्मीय पातव्यम् । अयं वमने, विरेचने अपि हितकरः ।
जागरूकता
एलायां रुक्षगुणः अपि वर्तते । अतः गर्भिव्यः स्त्रियः दीर्घकालम् अस्य सेवनं न कुर्युः । कफजन्यरोगेषु एलायाः प्रयोगः हानिकरः । एलायाः दुष्परिणामनिवारणार्थं ज्येष्ठमधोः चूर्णः सेवनीयः ।
एला०.५-१ ग्रां प्रमाणेन चिकित्सायां, प्रयुज्यते, एलायां बृहत्, लघु इति विधद्वयं भवति । औषधार्थं लघुः एलाएव उपयुन्यते ।
अनन्वयालङ्कारः
अनन्वयालङ्कारः(Ananvayalankara) अलङ्कारस्य लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति – एकस्यैव वस्तुनः उपमानोपमेयत्ववर्णनमन्वयः । वर्ण्यमानमपि स्वस्य स्वेन साधर्म्यं नान्वेतीति व्युत्पत्तेः । अनन्वयिनोऽप्यर्थस्य अभिधानं सदृशान्तरव्यवच्छेदेन अनुपमत्वद्योतनाय । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमान् इत्युक्ते श्रीमत्त्वेन चन्द्रस्य नान्यः सदृशोऽस्तीति सदृशान्तरव्यवच्छेदो लक्ष्यते । ततश्च स्वस्य स्वेनापि सादृश्यासंभवादनुपमेयत्वे पर्यवसानम् । यथा वा – उदाहरणान्तरम् – पूर्वोदाहरणे श्रीमत्त्वस्य धर्मस्योपादानमस्ति । इह तु गगनादिषु वैपुल्यादेः धर्मस्य तन्नास्तीति विशेषः । चित्रमीमांसायां लक्षणम् –
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यत्र योगेश्वरः कृष्णो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टसप्ततितमः(७८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र पार्थः धनुर्धरः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः मतिः मम ॥
अन्वयः
यत्र योगेश्वरः कृष्णः यत्र धनुर्धरः पार्थः तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः (इति) मम मतिः ।
अर्थः
यत्र योगेश्वरः कृष्णः वर्तते यत्र च धनुर्धरः पार्थः वर्तते, तत्र सम्पत्तिः जयः ऐश्वर्यं धर्मः च अवश्यं भवति इति मम मतिः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
78 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आर्षेयब्राह्मणम्
आर्षेयब्राह्मणं सामवेदस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् अस्ति । सामवेदनस्य विषयाणाम् अनुक्रणिका एतस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन ज्ञातुं शक्यते
स्वरूपम्
ग्रन्थोऽयं त्रिषु प्रपाठकेषु तथा द्व्यशीतितमेषु खण्डेषु विभक्तोऽस्ति । ब्राह्मणमिदं सामवेदायानुक्रमण्याः कार्यं करोति । अस्मिन् ब्राह्मणे सामोद्भावकानामृषीणां नाम तथा सङ्केतो लभते। सामगायनस्य वैज्ञानिकानुशीलननिमित्ताय ब्राह्मणमिदं महदुपादेयमस्ति । सामवेद स्य वर्णनसमये सामयोनिऋचस्तथा सामसु विभेदः प्रदर्शितः । ब्राह्मणमिदं सामगायनस्य प्रथम-प्रचारकाणामृषीणां वर्णनं करोति । तेनेदम् ऐतिहासिकदृष्ट्याऽपि महत्वपूर्णमस्ति ।
सामगानस्य विषयः दुष्करः दुर्बोधश्चास्ति । अस्याध्ययनं विशिष्टाध्यवसायस्य, मनोयोगस्य, अनुशीलनस्य च परिणामं भवितुं शक्यते । अस्मिन् कार्ये माण्डूक्यादिसामवेदीय-शिक्षाणां गम्भीराध्ययनमपेक्षितमस्ति ।
3.24 बलेषु हस्तिबलादीनि
व्यासभाष्यम्
हस्तिबले संयमाद्धस्तिबलो भवति । वैनतेयबले संयमाद्वैनतेयबलो भवति । वायुबले संयमाद्वायुबल इत्येवमादि ॥२४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
नविलुतीर्थः
लघुचित्रम्| नवलतेरथ बांध, [[सवदत्ती|सौन्दट्टी समीप, कर्नाटक]] नवलुतीर्थः कर्णाटकस्य बेलागवीमण्डलस्य सवदत्तीतालुकस्य एकः ग्रामः अस्ति । अयं प्रसिद्धः पिकनिक-स्थलः अस्ति ।बहवः जनाः अत्र अवधिदिवसेषु सम्मिलन्ति। एतावन्तः मटरपक्षिणः अत्र दृश्यन्ते इति कारणतः अस्य स्थानस्य नाम अभवत् । (कन्नडा भाषायाम् नविलशब्दः मयूरवाची) अस्य एकः जलबन्धः ( रेणुकासागरः अथवा नविलुतीर्थजलबन्धः अथवा मालप्रभाजलबन्धः इति कथ्यते) अस्ति यः १९७४ तमे वर्षे मालप्रभानद्याः पारं निर्मितः भवति । अयं जलबन्धः कर्णाटकस्य लघुतमः जलबन्धः अस्ति यस्य ऊर्ध्वता १५५ मीटर्, चतुर्द्वारैः सह ४१ मीटर् दीर्घता च अस्ति ।
3.24 बलेषु हस्तिबलादीनि
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
नविलुतीर्थः
परामर्शाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य नगराणि वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:जलबन्धः वर्गः:बळगावी
3.24 बलेषु हस्तिबलादीनि
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
सन्तराममहाराजः
सन्तराम महाराजः(સન્તરામ મહારોજ, santram maharaj )  अवधूतकक्षायाः एकः सिद्धः सन्तः आसीत् । जनाः अवधूतं श्रीसन्तरामं दत्तात्रेया वतारं मन्यन्ते । सः भ्रमणशीलः महापुरुषः आसीत् । सः दक्षिणगुर्जरप्रदेशात् नडियाद -नगरं गतः । सः ज्ञानमार्ग स्य उपासकः आसीत् । तस्य हृदये भावप्रेमश्रद्धासहितं भक्तिज्ञाने च आस्ताम् । सः अस्माकं गुर्जरप्रदेशस्य ज्ञानिकवेः अखो इव आसीत्
नडियाद-नगरे आगमनं पिपलद-ग्रामे वासः, अन्यानि नामानि
वि.सं १८१६ तमे वर्षे दक्षिणगुर्जरप्रदेशात् भ्रममाणः सन्तराममहाराजः यदा नडियाद -नगरं गतः, तदा नडियाद -नगरस्य समीपस्थं पिपलद-ग्रामं प्रसिद्धं नासीत् । अयं ग्रामः भारत स्य अन्यग्रामवत् एकः लघु-ग्रामः आसीत् । यदा सन्तरामः पीपलद-ग्रामं गतः, तदा पूञ्जाभाई पटेल इत्यस्य कृषिस्थले रायण इति वृक्षस्य अधः एकं गर्तम् आसीत् तत्र निवासम् अकरोत् । कालान्तरे तस्य स्थानस्य चमत्काराः अवर्धन्त । तैः ग्राम्यजनाः अपि आश्चर्ययुताः अभूवन् । चमत्कारैः पिपलद-ग्रामः विश्वस्य दृष्ट्याम् आगतम्, प्रसिद्धः च अभवत् । तस्य कारणभूतः सन्तराममहाराजः आसीत् । केचन अयं साधुः गिरनार प्रदेशात् आगतः इति च मन्यन्ते अतः तं गिरनारी इत्यपि कथयन्ति स्म । केचन विदेही, सुखसागर इत्यपि कथयन्ति स्म ।
सन्तरामः दत्तात्रेयावतारः
यथा नदीनाम् उत्पत्तिविषये कपोलकल्पिता वार्ता अनुमानरूपा भवति, साधूनां कुलविषयेऽपि तथैव भवति । अतः सन्तरामः कुतः आगतः किञ्च तस्य वास्तविकं नाम इत्येतस्य किमपि उत्तरं नासीत् । किन्तु सः वस्त्रे कौपिनं, स्कन्धे भिक्षापात्रं, हस्ते कमणडलुः, त्रिशूलं च दधाति स्म, अतः तस्य जीवनपद्धतिम् अवलोकयन्तः जनाः तं दत्तात्रेयावतारः अमन्यत ।
सन्तराममहाराजस्य उपदेशः
संन्तराममहाराजेन समानता द्वारा धर्म स्य, सत्यस्य च निरुपणं कृतम् । प्रतिदिनं भगवतः प्रार्थनाकरणेन अन्तः करणं शुद्धं भवति इति सः कथयति स्म । स्वभावे परिवर्तनम् आयाति, निराशा दूरीभवति, मनसा शान्तिः प्राप्यते । यदा हृदये हर्षः उद्भवति, तदा जीवनम् आनन्दमयं भवति । सः महापुरुषः सर्वान् जनान् सततं मनः सत्कर्मणि नियोजयेत् इति कथयति स्म । अन्यथा तद् मनः पापम् एव आचरति इति ।
सन्तरामस्य कालनिर्धारणम्
एकदा स्वामी सहजानन्दः नडियाद -नगरं गतः । हरिभक्ताः तान् तत्र मन्दिरं स्थापयितुम् अवदन् । सः हसन् अकथयत् इयं सिद्धभूमिः अस्ति । अत्र सिद्धयोगी उपविष्टः अस्ति । तस्य स्थानम् अत्र विकसितं भविष्यति । अनेन ज्ञायते यत्, सन्तरामः सहजानन्दस्य समकालिकः आसीत् इति ।
सन्तरामस्य चमत्कारस्य कथाः
१)	एकदा ग्रामस्य कृषिकः शकटेन गोधूमं नीत्वा गृहं गच्छन् आसीत् । सन्तरामः तम् अत्र पञ्चनिमिषं तिष्ठतु इति अवदत्, सः अतिष्ठत् च । पञ्चनिमिषान्ते तत्र अतिवृष्टिः अभवत् । कृषिकः अयं सामान्यजनः नास्ति इति अजानात्, तस्य चरणेषु अपतत् च ।
२)	वडोदरा -नगरस्य वाङ्कानेर -ग्रामे यदा नद्यां पूरः आगतः, तदा सन्तरामः अपरे तटे गन्तुम् ऐच्छत् । सः पादुकां हस्ते निधाय जलोपरि चलन् नदीम् अतरत् । तत् दृष्ट्वा जनाः आश्चर्यचखिताः अभूवन् ।
३)	एकः पटेल जनः तस्य दर्शनार्थं प्रतिदिनं गच्छति स्म । एकदा सः अद्य रात्रिभोजदनम् मम गृहे करोतु इति सन्तरामम् अवदत् । महाराजः स्वल्पं हास्यं कृत्वा अद्य मम उपवासः अस्ति अतः दुग्धम् एव पिबामी इति अवदत् । सः खिन्नः सन् तस्य महिषी दुग्धं न ददाति इति महाराजम् अवदत् । महाराजः तस्मै स्वस्य कमण्डलुः दत्त्वा तस्मिन् दुग्धम् आनेतुम् अवदत् । महिषी दुग्धम् अददात् च । एतद् चमत्कारं दृष्ट्वा नडियाद -नगरस्य अनेकाः जनाः तस्य दर्शनार्थम् आगतवन्तः ।
नडियाद-नगरे आगमनम्
ततः परं सः नडियाद -नगरे साम्प्रतं यत्र मन्दिरम् अस्ति तत्र गतवान् । पूंजाभाई पटेल आदयः भक्ताः अपि निवासार्थं तत्र गताः । महाराजः ततः अपि निर्गन्तुम् अविचारयत् किन्तु पूंजाभाई पटेल अवदत् – महाराजः यदि त्वं गमिष्यसि तर्हि भाग्यम् अपि नडियादं त्यक्त्वा गमिष्यति इति । तत् श्रुत्वा महाराजः पूंजाभाई पटेल इत्यस्मात् तेनापि आजीवम् स्वेन सह निवासः कर्तव्यः इति पणः स्वीकृतवान् । पूंजाभाई पटेल इत्ययं प्रसन्नः सन् सेवायाः अवसरम् स्वीकृतवान् । तदनन्तरं सन्तरामः तत्र निवासं कृत्वा कुम्भकार, मजूर आदीन् शूद्रान् सदाचारयुक्तं जीवितुम् अप्रेरयत् ।
लक्ष्मणदासस्य शिष्यत्वेन स्वीकारः
एकदा महाराजः विहारं कृत्वा वराड-ग्रामे स्थितः अभवत् । तत्र लक्ष्मणदासम् अमिलत् । सन्तरामः तस्मिन् सत्त्वम् अपश्यत्, अतः तं स्वस्य शिष्यः उद्घोषयत् । कालान्ते स्वस्य योगशक्तेः लक्ष्मणदासस्य शरीरे सङ्क्रमणम् च अकरोत् । लक्ष्मणदासः अपि गुरोः नाम्नः प्रकाशं सर्वत्र प्रासारयत् ।
समाधिः
लक्ष्मणदासस्य कौशलं दृष्ट्वा, स्वस्य शरिरस्य कार्यं समाप्तम् इति मत्वा च १८३१ तमस्य वर्षस्य माघपूर्णिमा यां जीवितः समाधिस्थः भविष्यति इति उद्घोषयत् । तस्मिन् दिवसे भक्ताः समागताः, सर्वैः भगवतः नामसङ्कीर्तनं कृतम् । तदन्नतरं सन्तरामः जीवितः समाधिस्थः अभवत् । सन्तरामः समाधिस्थः अभवत् ततः परं ब्रह्मरन्ध्रात् तस्य प्राणः निर्गतः । प्राणे निर्गते सति बहिः स्वयमेव दीपज्योतिः उत्पन्ना अभवत् । सन्तरामस्य प्रतिकत्वेन तस्याः ज्योतिषः पूजनं जनैः साम्प्रतम् अपि क्रियते । तस्मिन् दिवसे सहस्राधिकानां जनानाम् उपस्थितौ नडियाद -नगरस्य सन्तराम मन्दिरे आकाशमार्गेण शर्करायाः वर्षा अभवत् । तद् प्रसङ्गम् अनुलक्ष्य माघपूर्णिमायाम् अद्यापि शर्करायाः वर्षा भवति । जनाः वर्षायाः प्रसादं ग्रहीतुम् अद्यापि आगच्छन्ति भक्तिभावपूर्वकं प्रसादं खादन्ति च ।
विविधेषु स्थलेषु सन्तराममन्दिराणि
सन्तरामेन स्वस्य स्मृतित्वेन यत्र यत्र पदार्पणं कृतं तत्र तत्र स्मृतिमन्दिराणि सन्ति । यथा -
१)	श्रीसन्तरामसमाधि स्थान		 - नडीआद
२)	श्रीसन्तराममन्दिरम्			- नडोदरा
३) श्रीसन्तराममन्दिरम् - उमरेठ
४) श्रीसन्तराममन्दिरम् - पादरा
५) श्रीसन्तराममन्दिरम् - करमसद
६) श्रीसन्तराममन्दिरम् - कोयली
७) श्रीसन्तराममन्दिरम् - रढु
८) श्रीसन्तराममन्दिरम् -  पच्छेगाम
९) श्रीसन्तराममन्दिरम् - कालासर।
विविधेषु स्थलेषु सन्तराम देहली (डेरी) स्थानानि
१)	श्रीसन्तरामदेरी				- नडियाद २)	श्रीसन्तरामदेरी				- वाङ्कानेर ३)	श्रीसन्तरामदेरी				- सोजित्रा ४)	श्रीसन्तरामदेरी				- नरसण्डा ५)	श्रीसन्तरामदेरी				- सलुण
सन्तरामस्य शिष्यपरम्परा
१)श्रीसन्तराममहाराज
३)श्रीचतुरदासमहाराज
४)श्रीजयरामदासमहाराज
५)श्रीमुगटरामदासमहाराज
६)श्रीमाणेकदासमहाराज
७)श्रीजानकीदासमहाराज
८)श्रीनारायणदासमहाराज
९)श्रीरामदासमहाराज
मन्दिरस्य नियमाः
अस्यां परम्परायां समाधिस्थाने प्रवर्तमानेन महाराजेन जीवनपर्यन्तं मन्दिरात् बहिर्गमनं न कर्तव्यम् । किन्तु शाखामन्दिराणां महाराजाः परिभ्रमणं कर्तुं शक्नुवन्ति । १९९३ तमे वर्षे सामाजिककार्यविषये तत्कालीनप्रधानमन्त्रिणा श्री.पी.वी नरसिंहराव इत्यनेन अस्य मन्दिरस्य परम्परायाम् अष्टमाय प.पू.नारायणदासस्वामी महाराजाय कबीर सन्मानं प्रदत्तम् । तस्मिन् समये नारायणदासेन सन्मानपत्रं स्वयं न स्वीकृतं किन्तु प.पू रामदासमहाराजद्वारा स्वीकृतम् ।
मुख्यः महोत्सवः
स्तरामस्य जीवनम् समभावनायुक्तम् औदार्यमयं च आसीत् । अयं महाराजः श्रद्धाभक्तितपोबलैः समाजस्य रक्षणं, सुसंस्कारमयं वातावरणञ्च भवेत्  इति विचारैः आशीर्वादात्मकं जीवनपुष्पं प्रयच्छन् नडियाद -नगरे विराजते । अस्य धर्मज्योतिर्धरस्य मुख्यः महोत्सवः प्रत्येकस्मिन्  वर्षे माघ-मासस्य पूर्णिमायां शर्करावर्षाद्वारा सम्पन्नः भवति । माघ-मासस्य पूर्णिमायां तत्रत्यः पदारूढः महाराजः वर्षे एकवारम् एव आरार्तिक्यं करोति इति ।
मन्दिरस्य सेवाकार्यम्
यदा सम्पूर्णे जगति कुत्रापि अतिवृष्टिः, दुर्भिक्षं, भुकम्पादयः बाधाः भवन्ति, तदा सर्वप्रथमम् अस्य मन्दिरस्य साहाय्यं भवति । श्रीसन्तरामस्य परम्परायां हिन्दु-मुस्लिमजनानां मध्ये किमपि जातिभेदं नास्ति । मौनस्वरूपेण केवलं जनानां, सर्वप्राणिनां च सेवाकार्यम् एव मन्दिरस्य लक्ष्यम् इति । वर्तमाने श्रीसन्तरामस्य पदे प.पू रामदासमहाराजः विराजते ।
वर्गः:भारतीय-समाजपरिवर्तकाः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
टीम फोर्ट्रेस् २
लघुचित्रम्|क्रीडायाः लोगो टीम फोर्ट्रेस् २ (Team Fortress 2) २००७ तमे वर्षे बहुक्रीडकप्रथमव्यक्तिशूटरक्रीडा अस्ति । विण्डोज तथा एक्सबॉक्स ३६० इत्येतयोः कृते द ऑरेन्ज् बॉक्स् इत्यस्य भागरूपेण २००७ तमे वर्षे अक्टोबर् मासे एतत् क्रीडा प्रदर्शितम्, २००७ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे प्लेस्टेशन ३ इत्यत्र पोर्ट् कृतम् । इदं २००८ तमे वर्षे एप्रिलमासे विण्डोजस्य कृते एकान्तक्रीडारूपेण विमोचितम्, जून २०१० तमे वर्षे मैक ओएस एक्स इत्यस्य समर्थनार्थं, फरवरी २०१३ तमे वर्षे लिनक्स इत्यस्य समर्थनार्थं च अद्यतनं कृतम् । इदं वाल्व् इत्यस्य डिजिटल-विक्रेतुः स्टीम इत्यस्य माध्यमेन ऑनलाइन वितरितं भवति, यत्र इलेक्ट्रॉनिक आर्ट्स् इत्यनेन खुदरा-कन्सोल्-संस्करणस्य प्रबन्धनं भवति ।
खिलाडयः द्वयोः दलयोः एकस्मिन् सम्मिलिताः भवन्ति-रेड् अथवा ब्लु-तथा च नव चरित्रवर्गेषु एकं चयनं कुर्वन्ति यथा क्रीडितुं, ध्वजं ग्रहणं पर्वतस्य राजा च सहितं क्रीडाविधानैः सह विकासस्य नेतृत्वं मूल टीम फोर्ट्रेस् मोड् इत्यस्य विकासकौ जॉन् कुक्, रोबिन् वाकर च कृतवन्तौ । टीम फोर्ट्रेस् २ इति १९९८ तमे वर्षे टीम फोर्ट्रेस् २: ब्रदरहुड् आफ् आर्म्स् इति नाम्ना घोषितम् । प्रारम्भे अस्मिन् क्रीडने अधिकं यथार्थं, सैन्यवादी दृश्यं, क्रीडाविधिः च आसीत्, परन्तु दीर्घकालं यावत् नववर्षेषु विकासे एतत् परिवर्तनं जातम् । वाल्व् इत्यनेन षड् वर्षाणि यावत् कोऽपि सूचना न प्रकाशिता ततः परं टीम फोर्ट्रेस् २ अन्यप्रविष्टीनां मध्ये नियमितरूपेण वाइर्ड् न्यूज् इत्यस्य वार्षिकवाष्पवेयरसूचौ दृश्यते स्म । अन्ततः २००७ तमे वर्षे स्रोत-खेल-इञ्जिन्-इत्यत्र विमोचितं टीम फोर्ट्रेस् २ स्वस्य पूर्ववर्तीनां मूलवर्ग-आधारित-खेलस्य अधिकांशं संरक्षितं करिष्यति, यदा तु जे.सी.लेयेण्डेकर-डीन-कॉर्नवेल्, तथा च नॉर्मन् रॉकवेल्, तस्य क्रीडायोग्यवर्गाणां दृश्य-मौखिक-चरित्रीकरणे वर्धितं केन्द्रीकरणस्य पार्श्वे तथा च विकासकाः १९६० तमे दशके गुप्तचर-चलच्चित्रसौन्दर्यशास्त्रं किं वर्णितवन्तः।
टीम फोर्ट्रेस् २ इत्यस्य कलानिर्देशनस्य, गेमप्ले, हास्यस्य, पूर्णतया बहुक्रीडकक्रीडायां चरित्रस्य उपयोगस्य च कृते समीक्षकाणां प्रशंसा प्राप्ता,   ततः परं तस्य विमोचनात् आरभ्य अद्यपर्यन्तं निर्मितानाम् एकः महान् वीडियो गेमः इति निर्दिष्टः अस्ति ।   २०२३ जनवरीमासे आधिकारिकं वाल्व् सर्वरसमर्थनं निरन्तरं प्राप्नोति, तदतिरिक्तं स्टीम वर्क्शॉप इत्यस्य माध्यमेन कृतस्य प्रस्तुतीकरणस्य रूपेण ऋतुकाले नूतना सामग्री विमोच्यते २०११ तमस्य वर्षस्य जूनमासे क्रीडायाः अन्तः सौन्दर्यप्रसाधनानाम् सूक्ष्मव्यवहारैः समर्थितः अयं क्रीडा स्वतन्त्रः अभवत् । एकं 'ड्रॉप् सिस्टम्' अपि योजितं परिष्कृतं च, यत् मुक्त-क्रीडा-उपयोक्तृभ्यः समये समये क्रीडायाः अन्तः उपकरणानि, वस्तूनि च प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म । यद्यपि अस्य क्रीडायाः विमोचनात् अनधिकृतप्रतिस्पर्धात्मकदृश्यं प्राप्तम्, तथापि क्रमाङ्कितमेलनद्वारा आधिकारिकप्रतियोगितक्रीडायाः समर्थनं, परिष्कृतः आकस्मिकः अनुभवः च २०१६ तमस्य वर्षस्य जुलैमासे योजिताः। २०२० तमस्य वर्षस्य आरम्भात् आरभ्य आधिकारिक-वाल्व्-सर्वर्-मध्ये चीट्-सॉफ्टवेयर-इत्यस्य उपयोगेन बॉट्-खातानां प्रवाहः दृष्टः, प्रायः वैध-क्रीडा-प्रयोगं निरुद्धं करोति ।
गेमप्ले
अधिकांशेषु क्रीडाविधानेषु ब्लु, रेड् च युद्धाधारितस्य उद्देश्यस्य कृते स्पर्धां कुर्वन्ति । एतेषु दलेषु नवपात्रवर्गेषु एकः इति क्रीडितुं क्रीडकाः चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति, प्रत्येकस्य स्वकीयानि विशिष्टानि बलानि, दुर्बलतानि, शस्त्रसमूहाः च सन्ति । उद्देश्यं कुशलतया साधयितुं एतेषां वर्गानां सन्तुलनं आवश्यकं भवति यतोहि एते बलानि दुर्बलताश्च दल-आधारित-वातावरणे परस्परं कथं परस्परं क्रियान्वयं कुर्वन्ति यद्यपि पूर्व टीम फोर्ट्रेस् इत्यस्मात् कतिपयानां वर्गानां क्षमता परिवर्तिता अस्ति तथापि प्रत्येकस्य वर्गस्य मूलभूततत्त्वानि अवशिष्टानि सन्ति, यत् एकं प्राथमिकं शस्त्रं, एकं गौणशस्त्रं, एकं च मेले-शस्त्रं च । षड्भिः आधिकारिकनक्शैः सह एषः क्रीडा विमोचिता, यद्यपि ततः परं समुदायनिर्मितनक्शैः सह अनन्तरं अद्यतनीकरणेषु शताधिकानि मानचित्राणि समाविष्टानि सन्ति ।  यदा क्रीडकाः प्रथमवारं गेममोड् चिन्वन्ति तदा तस्य उद्देश्यं कथं पूर्णं कर्तव्यमिति दर्शयति परिचयात्मकं भिडियो वाद्यते । मेलनानां समये एलेन मेक्लेन् इत्यनेन स्वरितः प्रशासकः लाउडस्पीकरद्वारा आयोजनानि घोषयति । एकस्य मेलस्य खिलाडयः सीमा एक्सबॉक्स ३६० तथा प्लेस्टेशन ३ इत्यत्र १६, विण्डोज संस्करणे २४ च अस्ति । परन्तु २००८ तमे वर्षे विण्डोज-संस्करणं अद्यतनं कृत्वा सर्वर-चरं समाविष्टं यत् ३२ यावत् खिलाडयः भवितुं शक्नुवन्ति ।
टीम फोर्ट्रेस् २ वाल्व्स्य बहुक्रीडकक्रीडासु प्रथमः अस्ति यः व्यक्तिगतक्रीडकानां कृते विस्तृतानि आँकडानि प्रदाति, यथा प्रत्येकं वर्गरूपेण क्रीडने व्यतीतस्य कुलसमयस्य राशिः, अधिकांशः अंकाः प्राप्ताः, अधिकांशः उद्देश्याः च एकस्मिन् जीवने सम्पन्नाः निरन्तरसांख्यिकयः क्रीडकं वदन्ति यत् एतेषां सांख्यिकीनां सम्बन्धे ते कथं प्रदर्शनं कुर्वन्ति, यथा यदि कश्चन खिलाडी एकस्मिन् गोलस्य क्षतिं प्रति तेषां अभिलेखस्य समीपं आगच्छति । टीम फोर्ट्रेस् २ इत्यत्र कतिपयानि कार्याणि निर्वहणार्थं अपि असंख्यानि उपलब्धयः सन्ति, यथा निश्चितसङ्ख्यायां किल्स् प्राप्तुं वा निश्चितसमये एकं गोलं सम्पन्नं कर्तुं वा अद्यतनेषु वर्गविशिष्टानां उपलब्धीनां समुच्चयः योजिताः, ये समाप्तेः समये खिलाडये शस्त्राणि प्रदातुं शक्नुवन्ति । ततः परं एषा अनलॉक्-करणीय-प्रणाली यादृच्छिक-ड्रॉप्-प्रणाल्यां विस्तारिता अस्ति, यत्र क्रीडकाः केवलं क्रीडां क्रीडित्वा अपि वस्तूनि प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्तर्जालम्
चतुर्दशी
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य चतुर्दशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च चतुर्दशं दिनं चतुर्दशी तिथिः भवति । अमावास्यायाः अनन्तरं या चतुर्दशी आगच्छति तस्याः शुक्लपक्षस्य चतुर्दशी इति, पूर्णिमायाः अनन्तरं या चतुर्दशी आगच्छति तस्य कृष्ण्पक्षस्य चतुर्दशी इति कथयन्ति । आश्वीजमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां दीपावली पर्वणः आरम्भः भवति । इयं चतुर्दशी नरकचतुर्दशी इति नाम्ना ख्याता । भगवान् श्रीकृष्णः नरकासुरं संहार्य १६सहस्रं नारीणां बन्धमोक्षं कृतवान् इति भारतीयेतिहासकथा अस्ति । अग्रिमदिनम् अमावास्या भवति । अस्यां तिथौ लक्ष्मीपूजायाः पर्व भवति । परेद्युः कार्तिकप्रतिपत् तिथौ बलिप्रतिपत् इति नम्ना बलिचक्रवर्तिनः पूजा भवति । एतस्मात् दिनात् एव कार्तिकदीपोत्सवः भारते सर्वत्र आरप्स्यते ।
वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गुण्डन अनिवारिताचारी
लघुचित्रम्| पट्टडाकल स्थित विरूपाक्ष मन्दिर श्री गुन्दन अनिवारिताचारी विरूपाक्षमन्दिरस्य मुख्यः शिल्पकारः आसीत्, यः पट्टडाकलस्य विश्वविरासतमन्दिरसङ्कुलस्य प्रसिद्धतमः केन्द्रबिन्दुः च आसीत् । शिलालेखानुसारं सः "अनिकपुरवस्तु पितामहः" "तेनकादेशीय सूत्रधारी" इत्यादीनि उपाधिं धारयति स्म ।
अस्य काञ्ची-नगरस्य कैलासनाथ-मन्दिरस्य सदृशानि अनेकानि विशेषतानि सन्ति ।मन्दिरस्य मूलयोजना एवं प्रचलति यत् गर्भगृहं अन्तराल  प्रति उद्घाट्य मूर्तिः (निहितप्रतिमा) पिठे (पादपीठे) स्थापयति विस्तृतस्तम्भमण्डपः अन्तरालस्य समीपस्थः अस्ति। गर्भगृहस्य उपरि शिखरः (अधिसंरचना) उत्तिष्ठति, तस्य अन्तिमे कलशः (आम्रपत्रैः नारिकेलेण च सह घटः) सह अमलकः (पट्टिकायुक्तः पाषाणः) भवति विमानं ततः गर्भगृहं शिखरं च द्वयम् ।
कालगणना
विक्रमादित्यद्वितीयस्य (क्रिस्त्वब्दम् ७३३-७४६) वरिष्ठराज्ञ्याः लोकमहादेवीयाः आज्ञानुसारं पल्लवेषु विजयस्य स्मरणार्थं एतत् मन्दिरं निर्मितम् । अतः सप्तमशतकम् अस्य जीवनसमयम् गणयन्ति पण्डिताः।
बाह्यलिङ्काः
वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
महाराजा भगवत सिंह
महाराजा भगवतसिंह (મહારાજા ભગવતસિંહ, maharaja Bhagvat Singh )गुर्जरसाहित्य स्य सुप्रसिद्धज्ञानकोशस्य सम्पादनकार्यं चालयति स्म । तदानीं १९३६-३७ तमे वर्षे ब.क.ठाकोर इत्ययं गोण्डल-ग्रामं गतः । अष्टवर्षेभ्यः सम्पादनकार्यरतायां कोशसेवायां कार्यं कीदृशं चलति इति द्रष्टुं सः तत्र गतः । तेन कोशात् ‘कविडुं’ इति शब्दम् अन्वेष्टुम् उक्तम् । तथा तच्छब्दः कोशात् निर्गतः । ब.क.ठाकोर इत्ययम् आश्चर्ययुतः अभवत् यत् सप्ताहपूर्वं यं शब्दं सः स्वयं मुम्बई इत्यस्य सभायां भाषणे प्रथमवारं प्रयुक्तवान्, तद् एतादृशे न्यूने काले कोशे कथं दृश्यते । ब.क.ठाकोर इत्यस्य भाषणं समाचारपत्रे प्रकटम् अभूत् यस्य पठनानन्तरं शब्दोऽयं गोण्डल इत्यस्य नरेशेण स्वयं कोश-कार्यालयं प्रेषितः । अहो एकस्मै शब्दाय अपि कीदृशी जागृतता ! अयमेव ज्ञानकोशः भगवद्गोमण्डल इति नाम्ना विख्यातः । गोण्डल इत्यस्य नरेशः न कश्चन अपरः अपि तु भगवद्गोमण्डल इत्यस्य प्रणेता महाराजा भगवतसिंहः । तस्मिन् काले मनस्विरीत्या वर्तमानेषु राजसु अयम् अपवादः आसीत् । केवलं मुम्बई इत्यस्य विद्यालयतः एव न अपि तु एडिन्बरो आक्स्फर्ड् इत्येतयोः नामाङ्कितयोः विदेशिविश्वविद्यालययोः पदवी अपि प्रजावत्सलराज्ञा प्राप्ता आसीत् । इदानीमपि गुर्जरप्रान्तस्य आदर्शराज्ञां गणनाप्रसङ्गे महाराजा भगवतसिंहः अग्रक्रमे स्थाप्यते ।
जन्म
विक्रमसंवत् १९२१ तमे वर्षे कार्तिकशुक्लपञ्चम्याम् अर्थात् १८६५ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर मासस्य २४ तमे दिनाङ्के धोराजी नामनि ग्रामे तस्य जन्म अभवत् । अयं गोण्डल इत्यस्य ठाकुर सङ्ग्रामसिंहः तथा महिषी मोङ्घिबा इत्यनयोः पुत्ररत्नः । स्वामिनारायणधर्म परायणौ अत्यन्तश्रद्धावन्तौ पितरौ पुत्रस्य नामकरणार्थं स्वामिनं गुणातीतानन्दं प्रार्थितवन्तौ । प्रार्थनया प्रसन्नः स्वामी गुणातीतानन्दः भगवतसिंहः इति नामकरणम् अकरोत् । यदानीं भगवतसिंहः चतुर्थे वर्षे प्रविष्टः, तदा पितुः सङ्ग्रामसिंहस्य मृत्युः अभवत् । चतुर्वषीयो भगवतसिंहः गुर्जरसाहित्यस्य किमपि पुस्तकं धाराप्रवाहेण पठितुं शक्नोति स्म । नववर्षस्य राज्ञा अभ्यासाय राजकोट -नगरस्य राजकुमार-नामिकायां शालायां प्रवेशः प्राप्तः । मात्रा तस्य विकासे विशिष्टं ध्यानं प्रदत्तम् । अत एव जागरूकसन्नारी इत्यपि तस्याः कीर्तिः आसीत् । भगवतसिंहस्य बालवयकारणात् गोण्डलराज्यं राजकोट -नगरस्य शासनान्तर्गतम् अभवत् ।
भगवतसिंहस्य विवाहः
१८८२ तमस्य वर्षस्य अप्रैल मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के भगवतसिंहस्य विवाहः चतुर्भिः राजकुमारिभिः सह जातः । ताः धरमपुर-ग्रामस्य नन्दकुवरबा, वाकानेर -ग्रामस्य पैतृव्या नानाबा, चूडा-ग्रामस्य नानाबा तथा झीणापुरवासिनः कल्याणसिंहस्य पुत्री बाइसाहेबबा इत्येताः आसन् । नन्दकुवरबा इत्यस्याः कुक्षिणः भोजराजः, भूपतसिंहः, किरीटसिंहः, नटवरसिंहः, बालकुंवरबा, लीलाबा, ताराबा च अभूवन् ।
भगवतसिंहस्य यूरोपखण्डस्य यात्रा
राजकोट -नगरस्य राजकुमार-शालायां शिक्षणं समाप्य १८८३ तमे वर्षे भगवतसिंहः यूरोपखण्ड स्य यात्रायां गतः । इङ्ग्लेण्ड् -देशे स्कोट्लेण्ड् -देशे चतुर्मासं स्थित्वा यूरोपखण्ड स्य यात्रां समापितवान् । १८८५ तमे वर्षे मुद्रितायां पुस्तिकायां तेन पूर्वपश्चिमदेशानां तुलना कृता । यूरोपखण्डस्य यात्रायाम् अष्टादशवर्षस्य वयसि तेन लिखितेन लेखेन ज्ञायते यत् तस्य सूक्ष्मनिरीक्षणशक्तिः, सुधारकशक्तिश्च अकल्पनीया आसीदिति ।
महाराजभगवतसिंहस्य शासनम्
१८८४ तमे वर्षे भगवतसिंहः राजकोटमण्डल स्य पदभारं स्व्यकरोत् । संस्कारा ध्ययनाभ्यां राज्ञि बाल्यकालादेव महत्वाकाङ्क्षादिगुणानां बीजनिरूपणम् अभवत् । यूरोपखण्डस्य यात्रायां वैदेशिकानां प्रगतिं दृष्ट्वा अधिकज्ञानस्य इच्छुकः राजा १८८६ तमे वर्षे कार्यभारं मन्त्रिणे दत्त्वा अभ्यासाय इङ्ग्लेण्ड -देशस्य एडिन्बरो नामकं विश्वविद्यालयम् अगच्छत् । तत्र चिकित्साविषयस्य अभ्यासं कृत्वा एम.डी. पदवीं प्रापत् । भारतीयरसायनशास्त्रे तेन संशोधितः निबन्धः विद्वत्सु श्लाघ्यो अभवत् । ततः प्रत्यागतः भगवतसिंहः प्रथमे वर्षे धोराजी नाम्नि ग्रामे चिकित्सालयं निर्मितवान् । ततः परं शालानिर्माणेन, गोण्डल -ग्रामात् पोरबन्दर -नगरं यावत् रेलयान सुविधादिकार्यैः च गोण्डल -ग्रामाय प्रथमवर्गस्य मण्डलेषु स्थानम् अदापयत् । अतः शासकेन भगवतसिंहेन विक्टोरिया महिष्याः सुवर्णमहोत्सवे मानवन्तं पदकं प्राप्तम् ।
महाराजभगवतसिंहस्य समानताभावः
(१) भगवतसिंहस्य शासने सर्वेऽपि प्रायः समानाः आसन् । एकवारं भारत स्य उपराष्ट्रपतिः गोण्डल-ग्रामं प्रापत् । यस्य कृते अन्यानि मण्डलानि लक्षाधिकं व्ययम् अकुर्वन् तस्य कृते राजा प्रान्तीयं भोजनं निर्मापितवान् । आमन्त्रणेन विना तस्य आगमनम् अभवत् इति पत्रव्यवहारेण सर्वकारं सूचयित्वा व्ययं सर्वकारात् नीतवान् येन सर्वकारः अपि जानीयात् यद् गमनात् प्राक् राजा सूचनीयः इति ।
(२) एकस्मिन् ग्रामे जनाः जातिभेदं कुर्वन्तः आसन् । कूपात् जलं नेतुं शूद्रेभ्यः अनुमतिः न भवति स्म । अतः राज्ञा तेभ्यः अन्यः कूपः खनितः, व्ययश्च अन्येभ्यः जातिभेदकर्तृकेभ्यः नीतः येन सर्वेऽपि प्रबुद्धाः सन्तः जातिभेदं त्यक्तवन्तः ।
(३) एकदा स्वपुत्रलग्नसमये २० सहस्रं व्ययः निर्धारितः आसीत् । वस्त्र्याण्यपि सज्जीकृतानि आसन् ।  किन्तु पुत्रेण स्वस्य कृते वस्त्राणि क्रेतुं मन्त्री सूचितः । पितरं न सूचितवान् अतः राज्ञा वस्त्राणां व्ययः लग्ननिर्धारितव्ययात् न्यूनीकृतः । एतेन उदाहरणेन राज्ञः समानताभावः दृश्यते ।
राज्ञः दानवीरता, अवगमनशक्तिश्च
एकदा कविवर्यः रवीन्द्रनाथ ठाकुर शान्तिनिकेतन-संस्थायै धनसञ्चयार्थं गोण्डल-ग्रामं प्रापत् । किन्तु गोण्डल-ग्रामे केनापि किमपि न प्रदत्तम् इति विचिन्त्य ठाकुर आश्चर्ययुतः अभवत् । यतः अधिकदानस्य अपेक्षा आसीत् ततः किमपि न प्राप्तमिति विचिन्त्य खिन्नः सन् राजा अपि न याच्यः इति विचार्य राज्यात् निर्गतः । समयान्तरे राजा शान्तिनिकेतना य बहुधनम् अददात् । तेन ठाकुर राजानम् अपृच्छत् – “यदा अहं गोण्डल-ग्रामम् आगतः आसं, तदानीं किमर्थं धनं न प्रदत्तम् ?” भगवतसिंहेन उक्तं – “त्वं याचसे अहं दास्यामि इति तव अपमानम्” । इदं श्रुत्वा ठाकुर हर्षं गतः । एकवारं महात्मा गोण्डल-ग्रामं प्राप्तः । मण्डलस्य नियमानुसारं कश्चन अपरिचितः जनः दिनत्रयमेव अतिथिः भवति स्म । महात्मा तत्र चतुर्थे दिवसेऽपि स्थितः । अतः राज्ञा चतुर्थदिनस्य व्ययः तेन एव करणीयः इति सः सूचितः । समयान्तरे दक्षिण-आफ्रिका -देशे हिन्द इति युद्धे गुप्तदानकर्ता अयमेव भगवतसिंहः इति श्रुत्वा महात्मना राज्ञः प्रशंसा कृता । तस्य निर्णयाः सदैव योग्याः भवन्ति इत्यपि सूचितम् ।
भगवतसिंहस्य सरलजीवनपद्धतिः, मानवता च
भगवतसिंहः अतीव सारल्येन जीवति स्म । बहुवारं विदेशं गत्वापि तस्य वस्त्रपरिधानं, जीवनशैली तु भारतीया एव आसीत् । गोण्डल-ग्रामस्य राजा सन् अपि स्वयं भौतिकाडम्बरैः दूरः आसीत् । सः कार्येण विना निकटस्थं स्थलमपि न गच्छति स्म । सः ब्रिटिश-जनैः निर्मिते पुरातनप्रासादे एव आजीवनं निवासं कृतवान् । यदि कारागारे कोऽपि कारावासी सदैव सारल्येन वर्तते स्म तर्हि राजा तं दण्डाद् प्रागपि मुञ्चति स्म ।
मृत्युः
केनापि रोगेण अपीडितः राजा १९४५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य नवमे (९) दिनाङ्के होलि कायाः पवित्रदिने यदा दिवं गतः, तदा एकस्य प्रजावत्सलस्य सूर्य स्य अस्तः अभवत् ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य राजानः वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.25 प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
कारकचतुर्थी
पिता पुत्राय फलं ददाति। कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् (पा.सू.-१/४/३२) दानस्य कर्मणा यम् अभिप्रैति स सम्प्रदान संज्ञः स्यात्। पिता पुत्राय फलं ददाति। अत्र पिता कर्ता। फ्लं कर्म। कर्मणा सम्बन्धुः पुत्रम् अभिप्रैति। अतः पुत्रः सम्प्रदानम्। तस्मात् सम्प्रदानवाचकात् शब्दात् ‘चतुर्थी सम्प्रदाने’ इति सूत्रेण चतुर्थी भवति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:विभक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उपपदपञ्चमी
पञ्चमीविभक्तौ उपपदपञ्चमी अन्यतमा । ‘अन्यारादितरर्तेदिक् शब्दञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते’ (पा. सू. – २/३/२९) अन्य, आरात्, इतर, ऋते, दिक शब्द, अञ्चूत्तरपद, आच आदि इत्येतैर्योगे पञ्चमी विभक्तिः भवति । सूत्रे तदा इतरग्रहणं स्पष्टार्थम् इति ज्ञेयम् ।
बाल्यात् प्रभृति पञ्चवादने उत्तिष्ठति । मासात् आरभ्य मेघो वर्षति । कार्तिक्याः प्रभृति इति भाष्यप्रयोगात् प्रभ्रुत्यर्थ- योगे पञ्चमी भवति । प्रभृत्यर्थयोगे इति कथनात् ‘आरभ्य’ इत्यस्य योगेऽपि पञ्चमी भवति । बाल्यात्प्रभृति पञ्चवादने उत्तिष्ठति = बाल्यम् अवधिम् आदाय पञ्चवादेन उत्तिष्ठति इत्यर्थः । मासादारभ्य मेघो वर्षति= मासम् अवधिम् आदाय मेघो वर्षति इत्यर्थः ।
आरम्भ इत्यस्य योगे द्वितीयापि भवति । ‘अवीचीमारभ्य’ इति भाष्यप्रयोगात् । तेन ‘सूर्योदयमारभ्य आस्तमयाज्जपति इति सिध्दम् । प्रारम्भं कृत्वा इत्यर्थ ‘आरभ्य इत्यस्य योगे सप्तमी अपि । यथा – आरभ्य तस्यां दशमीन्तु यावत् इति । तस्यां प्रारम्भं कृत्वा इत्यर्थ ‘आरभ्य इत्यस्य योगे सप्तमी अपि । यथा – आरभ्य तस्यां दशमीन्तु यावत् इति । तस्यां प्रारम्भं कृत्वा दशमीपर्यन्तं यावत् इत्यर्थः ।
गृहाद् बहिः कुतः तिष्ठसि ? ‘अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्याः’ (पा.सू.-२/१/१२) अप् परि बहिस्, अञ्चु इत्येते पञ्चम्यन्तेन वा समस्यन्ते । यथा – वनाद् बहिः= बहुर्वनम् । अनेन सूत्रेण पञ्चम्यन्तेन सह ‘बहिः’ इत्यस्य शब्दस्य समासविधानात् ज्ञायते यत् बहिर्योगे पञ्चमी भवति इति । बहिर्योगे पञ्चम्याः विधायकस्य सूत्रस्य अभावेन पूर्वोक्तात् ज्ञापकात् बहिर्योगे पञ्चमी भवति ।
शनैः शनैः गच्छति आलस्यात् । आलस्येन वा । विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् (पा. सू. -२/३/२५) गुणे हेतौ पञ्चमी वा स्यात् । स्त्रीलिङ्गे तु पञ्चमी न भवति । अत्र आलस्यमिति गुणवाचकः शाब्दः । शनैः गमने आलस्य हेतुः । अतः आलस्यात् पञ्चमी भवति । पञ्चम्याः विकल्पेन विधानात् पञ्चम्याः अभावे हेतौ (पा.सू. २३.२३) इति सूत्रेण तृतीया भवति । अतः हेतुतृतीयायाः विकल्पेन गुणं प्रति अपवादभूता पञ्चमी इति ज्ञेयम् । दण्डात् घटः इति प्रयोगः चिन्त्यः एव । यद्यपि घटस्य दण्डः हेतुः, तथापि गुणवाचकादेव पञ्चमी भवति इत्युक्तत्वात्पञ्चमी न । दण्डस्तु न गुणः । अतः दण्डेन घटः इत्येव प्रयोगः । ‘प्रज्ञायाः मुक्तिः’ इत्यपि न भवति । यद्यपि प्रज्ञागुणः मुक्ते हेतुश्च तथापि ‘स्त्रीलिङ्गे’ न भवति इति निषेधात् पञ्चमी न भवति । प्रज्ञायाः स्त्रीत्वात् । इत्येवं पञ्चमीप्रयोगाः वर्तन्ते ।