cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
महत्त्वपूर्णसंस्करणम्
प्रथमपादः
एकं पुस्तकमाधारं मत्वा तत्स्थः श्लोकः श्लोकार्धः वा चरणं वा लिख्यते।तदर्थं   ‘प्रतिचतुष्कोणमेकमक्षरम् ’ इति सरणिः अवलमब्यते। तस्य बोधचिह्नं आदौ अन्ते वा दीयते ।
ऊ) लेखने पुस्तकानां यः क्रमः आदौ निश्चीयते स एवानुपाल्यते
उदाहरणम् –
द्वितीयः पादः
अत्र सङ्कलनाधारेण वंशवृक्षः कल्प्यते। यदि २० पुस्तकान्युपलब्धानि तर्हि तेषामुदाहरणमात्रमेको वंशवृक्ष एवं भवेत्।
ठ- पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि –ठ१ ठ२ ठ३
ड- पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि – ड१ ड२
ढ-पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि – ढ१ ढ२ ढ३
ण२ पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि- ण२.१, ण२.२, ण२.३
वंशवृक्षस्य लाभाः - ।
१) विचार्याणां पुस्तकानां  सङ्ख्यापरिच्छेदः सम्भवति।तेन कार्ये लाघवं जायते प्रकृते सर्वेषाम् २० पुस्तकानां विचारः अनावश्यकः। टठडढणपुस्तकानामेव अन्यानि पुस्तकानि वंशजानि इति सिद्धे टठडढणपुस्तकानामेव विमर्शः कार्यः।
२) उपलब्ध-पुस्तकानां प्रामाण्ये तारतम्यज्ञानं भवति।प्रकृते ण२.३ इत्यस्य अपेक्षया ण-पुस्तकस्य प्रामाण्यम् अधिकम्।
३) अपपाठा मृगयितुं शक्यन्ते ।
तृतीयपादः
अधुना तुलनारभ्यते
१) अपपाठाः कथं जायन्ते ।
२) सन्दर्भो व्याकरणं छन्दः इत्यादीनि तत्वानि विचार्य शुद्धः पाठः कः ? एतयोः प्रश्नयोराधारेण पाठाः निर्धार्यन्ते ।
४) अन्ये पाठाः पृष्ठतले भवन्ति।
यथोपर्युक्तोदाहरणे -
ट---आ-यु-र्वे-दो-प-दे-शे-षु-वि-धे-यः-प-र-मा-द-रः-
ड---आ-यु-र्वे-दो-प-दे-शे-षु-वि-धा-य-प-र-मा-द-रः-
ढ---आ-यु-र्वे-द-स्यो-प-दे-शे-षु-वि-धे-य-प-र-मा-द-रः
ण---आ-यु-र्वे-द-स्यो-प-दे-शे-वि-धे-यः-प-र-मा-द-रः-
ठ - पाठः   अपपाठः, व्याकरणदोषात् ।विधायः इति व्याकरणदृष्ट्या असाधु पदम्।
ड -  पाठः   अपपाठः, सन्दर्भात् । यतो हि एतद् वचनं नाम पूर्णसूत्रस्य उत्तरार्धः। अस्य पूर्वार्धः एवमस्ति -
आयुः कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् ।
पूर्वार्धे क्रियावाचकं पदं नास्ति।अतः तत्पदमुत्तरार्धेऽपेक्ष्यते । तच्च ’ड’ पाठे नास्ति अतः सोऽपपाठः ।
ढ - पाठः - अपपाठः --- छन्दोभङ्गदोषात् ।अनुष्टुभ् छन्दः इदम्। प्रतिपादम् ८ अक्षराणि आवश्यकानि।अत्र तु ९ भवन्ति।अतः छन्दोभङ्गदोषः अत्र स्पष्टः।
अवशिष्टौ ट - ण पाठौ  शुध्दौ । तयोः एकतरस्य निश्चयो न भवतीति कश्चित्पाठः स्वीकर्तव्यः । तत्र संशयार्थं सर्परेखा देया।अवशिष्टः पाठः प्रुष्ठतले देयः ।
चतुर्थः पादः
यद्यपि एतावता यत्नेन मूलग्रन्थः सिध्दस्तथापि तत्रापि अशुद्धयः सन्त्येव । अतो नायं ग्रन्थकाराभिमतः । तत्र  संशोधनेन ( तुलनाधुना समाप्ता ) शुद्धं पुस्तकं निर्मीयते । अनावश्यकसंशोधनमत्र वर्जितव्यम् । संशोधको ग्रन्थकारेण सह चेतसा यद्येकीभवितुं समर्थस्तर्हीदं कार्य साधु सम्पद्यते । एवं पुस्तकं ’संशोधित पुस्तकम् ’ ( क्रिटिकल एडिशन) इति कथ्यते ।
मुद्रितविषये
१) लेखकस्य स्वहस्तलिखिते पुस्तके उपलब्धेऽपि मुद्रितस्य प्रामाण्यं न नश्यति ।
२) उत्तरावृत्तौ दोषाः सम्भवन्ति । अतः पूर्वावृत्तिः प्रमाणम् ।
३) उत्तरावृत्तौ दोषाः यदि शोधितास्तर्हि सैव प्रमाणम् ।
३) उत्तरावृत्तौ सम्पादकेन लेखकेन वा परिष्करणं कृतं चेत् उभे आवृत्ती प्रमाणम् ।
चतुर्थपादवर्जनम्
संशोधकः यदि मन्यते यद् -
१) अनावश्यकमेतद् । अथवा
२) न मेऽधिकारोऽत्र ।
तर्हि सः  पादमिमं वर्जयति। तत्पुस्तकं पुनारचिता प्राचीनतमा संहिता इति कथ्यते।
तृतीयपादांशवर्जनम्
वंशवृक्षे निर्मिते सति तुलनाकार्यम् एकस्यामेव शाखायां क्रियते। ततो मूलसिध्दिः । अत इदं पुस्तकं शाखाविशिष्टं पुनारचितं प्राचीनतमं पुस्तकम् इति उच्यते।
तृतीयपादवर्जनम्
वंशवृक्षे निर्मिते तुलनाकार्यं नैव क्रियते । तेषु प्राचीनतमम् उपलब्ध-पुस्तकमाधरत्वेन स्वीकृत्येतरपुस्तकस्थाः पाठभेदाः पृष्ठतले दीयन्ते।तत्र छन्दोदृष्ट्या व्याकरणदृष्ट्या वा योग्यायोग्यं न विचार्यते।
संस्कृते पाठचिकित्सा-कार्यम् ।
१) शाकुन्तलम् । - पिशेल महोदयः ।
२) महाभारतम् । - भाण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधन मन्दिरम् ।
३) रामायणम् । - ओरिएण्टल इन्स्टिट्युट औफ बडोदा ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:संशोधनम्
बाखुदेव् थान्
बाखुदेव् थान् (असमिया:বাসুদেৱ থান)(वासुदेव थान) भारतस्य असमराज्यस्य लखिम्पुरमण्डले अस्ति। एतः एकं सत्रम्।
कोरमजनाङ्गः
कोरमजनाङ्गे वैविध्यानि
मूलतः एते तमिळ्नाडुप्रदेशीयाः । एतान् आन्ध्रप्रदेशे ‘यरकुल’ इति, महाराष्ट्रे ‘कैकाडि’ इति आह्वयन्ति ।  कुरुपर्वते ये जनाः आसन् तान् एव कुरुपुवाः, कुरुवनाः, कोरवाः, कोरमाः इति वक्तुं शक्यते ।  कर्णाटके एतान् कोरम, कोरमशेट्टि, कुञ्चिकोरम, भजन्त्रि, कोरच, कोरव इत्यादिनाम्ना अभिजानन्ति । एतेषां वृत्त्यनुगुणम् कण्डोलग्रथनजनान् ‘कण्डोलकोरमाः’, वाद्यं ये वादयन्ति तान् वाद्यकोरमाः, रज्जुं ये निर्मान्ति तान् रज्जुकोरमाः, वृषभवाणिज्यं ये कुर्वन्ति तान् वृषभकोरमाः, लवणविक्रयणं कुर्वन्ति चेत् लवणकोरमाः, चौर्यं, लुण्ठनं च ये कुर्वन्ति तान् चोरकोरमाः, वानरान् ये क्रीडयन्ति तान् वानरकोरमाः, सर्पान् ये क्रीडयन्ति तान् सर्पकोरमाः, ये शहनायिवाद्यं वादयन्ति तान् भजन्त्रि च इत्येवम् अभिजानन्ति ।  एते ‘कुळुव’ भाषां वदन्ति ।  तदर्तं एतान् ‘कुळुव’ इत्यपि आह्वयन्ति ।  कोरमजनेषु कतिचन स्वभाषां भाषां ‘कोङ्ग’ इति वदन्ति ।  एषा स्वतन्त्रभाषा न ।  पूर्वतमिळ्भाषायाः काचित् उपभाषा ।  ‘पत्रलेखा(tattoo)’ स्थापने कोरमस्त्री निपुणा ।  शताधिकविधाः पत्रलेखाः स्थापयन्ति ।   कावाडि, श्यातपाडि, म्यानपाडि, म्यान्रगुत्ति एवं चतुर्विध-उपशाखाः (बेडगु) एतेषु सन्ति ।  ‘कूटिके(पुनर्विवाहः)’ अथवा ‘कूडावळि’ पद्धतिः अपि एतेषु अस्ति ।
बाखुदेव् थान्
सम्पर्कः
बाखुदेव् थान् लखिम्पुरमण्डलतः ३८० किलोमिटर् दूरे बाखुदेवथान् ग्रामे अस्ति। > समीपस्थं विमानस्थानकं लिलाबारि । समीपरेलस्थानकं लखिम्पुर् ।
कोरमजनाङ्गः
कोरमजनाङ्गस्य सामाजिकी व्यवस्था
कोरमाः स्वन्यायं स्वयं परिहरन्ति । स्वेषु प्रत्येकस्य गणस्य नायकं कुर्वन्ति । तं ‘बेरुमनुष्य’ इति वदन्ति ।  तस्य नायकत्वे सर्वे मिलित्वा समस्यां परिहरन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाखुदेव् थान्
उल्लेखाः
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:असमराज्यम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
तोडिरागः
तोडिरागः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । वेङ्कटमखेः मेलकर्तृरागव्यवस्थायाः अनुगुणम् अयं रागः ८ तमः मेलकर्तृरागः अस्ति।  मेलकर्तृरागव्यवस्थायाम् एतस्य रागस्य नाम "हनुमत्तोडि"। सङ्गीतव्यवहारे बहव: जना: विद्वाम्स: च  "एष: तोडिराग: बहु कष्ट:" इति वदन्ति।  सादारनतया गायकाः एतस्मिन् रागे प्रधानगीतम् गायन्ति, सङ्गीत उत्सवेषु।
लक्षणानि
गोविनदस्य सङ्गीतग्राहचूडामणि पुस्तके स: वदति, तोडिरागस्य विशये -
नेत्रचक्रे द्वितीयः रागः। अस्मिन् रागे शुद्धऋषभम्, सादारणगान्धारम्, शुद्धमध्यमम्, शुद्धधैवतम् , कैशिकिनिशादं च स्वराः भवन्ति। यतः अयं रागः मेलकर्तृरागः अस्ति, अतः वयं एतं रागं "सम्पूर्णरागः" इति वदामः । सम्पूर्णरागः इत्युक्ते सप्तसवराः अपि भवन्ति। मध्यमं विहाय तोडिरागः भवप्रियारागस्य (४४ मेलकर्तृरागः) समानः एव ।
स्वभावः
एषः पुरातनः रागः करुणया भक्त्या च संयुक्तः। तम् सर्वदा गातुं शक्यते। तोडिरागः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतपद्धतौ भैरवि तात् इति कथ्यते  ।
अस्मिन् रागे खरहरप्रियारागं, मोहनरागं, नटभेरवरागं च प्रति ग्रहभेदः कर्तुम् अवकाशः अस्ति । साधारणतया श्रुतिः षड्जे भवति।  किन्तु ग्रहभेदे श्रुतिः अन्ये स्वरे भवति। यदा वयम् एवं कुर्मः, तदा भिन्नाः रागाः आगच्छन्ति ।
प्रसिद्धानि कीर्तनानि
अधः मायामालवगौलरागे प्रसिद्धानाम् कीर्तनानाम् आवलिः दत्ता अस्ति -
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः
लखिमपुरमण्डलम्
लखिमपुरमण्डलं भारतस्य असमराज्यस्य एकं मण्डलम् । लखिमपुरस्य समीपमण्डलाणि अरुणाचल प्रदेशस्य सियाँण्डलं, पापम्पारेमण्डलम्, असमराज्यस्य धेमाजिमण्डलं, जोरहाटमण्डलं, शोणितपुरमण्डलम् ।
अर्थनीति
लखिमपुरस्य अर्थनीति कृषिकेन्द्रिक । मुख्य सस्य रुच्य ।
उल्लेखाः
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उपाकर्म
कुतो वा वेदत्यागः
अस्य प्रश्नस्य उत्तरम् ऋषिमुनयः विविधदृष्टिकोणेन दत्तवन्तः । कालम् अतिक्रम्य असारस्य यातयामः इति नाम । ओदनं १२घण्टासु यातयामं भवति । अथवा सूर्योदयं कृतम् ओदनं सूर्यास्तस्य अनन्तरं याकयमं भवति इत्यर्थः । एवमेव अधीतवेदाः एकवर्शानन्तरं यातयामाः भवन्ति । तादृशस्य वेदमन्त्रपठनेन किमपि प्रयोजनं नास्ति । अतः अधीतवेदानां प्रतिवर्षं नवीकरणम् अनिवार्यम् । अस्य एव नाम उत्सर्जनोपाकर्म । उत्सर्जनस्य सङ्कल्पे विषयोऽयम् उल्लिख्यते । अधीतानां छन्दसां यातयानुतानिरासेन पुनराप्यायनार्थम् इति । उत्सर्जनं माघमासस्य पूर्णिमायाम्, उपाकर्म श्रावनपूर्णिमायां भवतः। कृषिकर्म कुर्वाणाः धान्यार्जनकाले वेदध्ययनं त्यजन्ति । पुनः वर्षाकालारम्भे उनः वेदग्रहणं भवति ।
आचरणम्
कश्यपः अत्रिः भरद्वाजः विश्वामित्रः गौतमः जामदग्निः वसिष्टः इति सप्तर्षीनां पूजां कृत्वा तेषाम् अनुमतिं प्राप्य ऋग्वेदस्य दशमण्डलानाम् आद्यन्तमन्त्रैः आहुतिं दत्त्वा देवर्षिपित्राचार्येभ्यः तर्पणं दत्त्वा ’उत्सृष्टा वै वेदाः’ इति वदन् वेदोत्सर्जनं कुर्यात् । ततः उपाकर्माचरणम् । ’उपाकृता वै वेदाः’ इत्युक्त्वा वेदस्वीकरणं कुर्यात् । अत्र दधिसक्तुप्राशनं यज्ञोपवीतधारणं च भवतः । उपवीतं वेददीक्षितं इति कारणेन दीक्षाकङ्कणम् इव भवति ।
नूतनोपाकर्म
नूतनोपनीतस्य वटोः उत्सर्जनं नोक्तम् । यतो हि अस्वीकृतेन किं त्यक्तुं शक्यते । उपनयनविधौ गायत्रीग्रहणम् अभवत् न तु वेदग्रहणम् । अयां कार्त्तिकपूर्णिमायां नान्दीसमारधनेन आरभ्य पितृदेवान् उपासित्य उपनयनकाले उपयुक्तं दण्डं मौञ्जीं अजिनम् उपवीतं च विसर्ज्य नूतनोपवीतधारणं कुर्यात् । नूतनोपाकर्माङ्गतया अन्नदानमपि युक्तम् ।
यज्ञोपवीतपरिवर्तनस्य अवसराः
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वैज्ञानिकी औद्योगिकी च अनुसन्धानपरिषद्
वैज्ञानिकी औद्योगिकी च अनुसन्धानपरिषद् (वैज्ञानिक तथा औद्यौगिक अनुसन्धान परिषद्, Council of Scientific and Industrial Research) (सी. एस्. आई. आर्.) भारतगणराज्य स्य प्रमुखा वैज्ञानिकसंस्था अस्ति । सा स्वायत्ता (Autonomous) परिषद् अस्ति । भारतगणराज्यस्य प्रधानमन्त्री तस्याः परिषदः अध्यक्षः भवति । परिषदः नियोजनं स्वायत्तशासिनिकायेन (स्वतन्त्र-प्रबन्ध-दलेन) भवति । परिषद्-सर्वकारयोः मध्ये योग्यसेतुत्वेन कार्यं कर्तुं वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धानपरिषदः महानिदेशकः विज्ञान -प्रौद्योगिकी -मन्त्रालये सचिवत्वेन नियुक्तः भवति । भारतगणराज्यस्य नवदेहली महानगरस्य रफी-मार्गे स्थिते अनुसन्धानभवने वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धानपरिषदः मुख्यकार्यालयः अस्ति । मुख्यालये योजनाप्रभागः, प्रौद्योगिकीप्रभागः, अन्ताराष्ट्रियवैज्ञानिकसहयोगप्रभागः इत्यादयः प्रभागाः सन्ति ।
भारतीयसमाजाय कार्यं कर्तुं प्रयत्नशीला सा परिषद् समाजहिताय अन्यानि कार्याणि अपि करोति । परिषद् प्रतिवर्षं प्रभावशालिवैज्ञानिकेभ्यः शान्तिस्वरूप भटनागर-पुरस्कारं प्रददाति । परिषद् विश्वविद्यालय-संशोधकेन्द्राणां संशोधकेभ्यः छात्रेभ्यः शिष्यवृत्तेः प्रबन्धं करोति । परिषद् शोधछात्रेभ्यः साहाय्यम् अपि प्रयच्छति । साहाय्यम् इत्यस्य कृते अखिलभारतीयपरीक्षायाः आयोजनम् अपि भवति ।
भारत स्य चत्वारिंशत् राष्ट्रियप्रयोगशालाः, द्वादश सहकारी-औद्यौगिकसंस्थाः च तस्यां परिषदि अन्तिर्भवन्ति । वैज्ञानिकक्षेत्रे देशस्य सम्माननं वर्धयितुम् एताः संस्थाः अविरतं कार्यं कुर्वन्त्यः सन्ति । तासां मुख्यभूमिकया एव भारतदेशस्य वैज्ञानिकक्षेत्रे विकासः जायमानः अस्ति । राष्ट्रियप्रयोगशालाः भारतीयविद्यार्थिभ्यः शोधकार्यार्थं सुविधां यच्छन्ति । राष्ट्रियप्रयोगशालासु भारतीयविद्यार्थिनः शोधकार्ये स्वप्रतिभायाः, ज्ञानस्य च उपयोगं कर्तुम् उचितम् अवसरं प्राप्नुवन्ति । तेन माध्यमेन भारतस्य आर्थिकविकासः अपि वेगवान् भवति । वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धानपरिषदः ज्ञानं वैज्ञानिकक्षेत्रे आसक्तेभ्यः जनेभ्यः अत्यावश्यकम् अस्ति । वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धानपरिषदः (सी. एस्. आई. आर्.) मुख्यकार्यालयः देहली राज्यस्य नवदेहली-महानगरे अस्ति ।
राष्ट्रियप्रयोगशाला याः विशेषम्
राष्ट्रियप्रयोगशालासु विज्ञानस्य विभिन्नेभ्यः क्षेत्रेभ्यः संशोधनं कर्तृभ्यः अनेकाः सुविधाः सन्ति । तेन भारतस्य युवधनं देशात् बहिः अगत्वा स्वदेशे स्थित्वापि स्वदेशस्य कृते संशोधनं कर्तुं प्रभवति । एताः प्रयोगशालाः भारतस्य महत्वपूर्णाः संस्थाः सन्ति । भौतिकविज्ञानम्, इन्धनप्रौद्यागिकी, औषधिविज्ञानं, चर्मोद्योगः, सामुद्रिकसरायणं, विद्युतरसायनं, वैज्ञानिकोपकरणं, भूमिविज्ञानम् इत्यादिषु क्षेत्रेषु राष्ट्रियप्रयोगशालाः संशोधनं कर्तुं सुविधां यच्छन्ति ।
राष्ट्रियप्रयोगशालानाम् उद्देश्यम्
भारत देशस्य गौरवम् आदिकालात् देदीप्यमानम् अस्ति । आधुनके युगे भारतस्य पुरातनं गौरवं रक्षितं भवेत् इति राष्ट्रियप्रयोगशालानां मुख्यलक्ष्यम् अस्ति । केवलं देशस्य सैद्धान्तिकानुसन्धानस्य न अपि तु प्रायोगिकानुसन्धानस्य दायित्वम् अपि राष्ट्रियप्रयोगशालानाम् अस्ति । भारतीयोद्योगानां समस्यानां निराकरणम् अपि प्रयोगशालानाम् उद्देश्यम् अस्ति । सुगम-स्वल्पव्ययविधिम् अन्विष्य देशस्य उत्पादनक्षमतायाः वृद्धिः अपि राष्ट्रिप्रयोगशालानाम् उद्देश्यं भवति । देशस्य विभिनेषु स्थानेषु यत् खनिजद्रव्यम् अस्ति, तस्य अन्वेषणस्य दायित्वम् अपि राष्ट्रियप्रयोगशालानाम् एव भवति ।
इतिहासः
प्राचीनकालात् एव विज्ञानक्षेत्रे, प्रौद्योगिकीक्षेत्रे भारतीयसमाज -भारतीयसंस्कृत्योः महत्पूर्णयोगदानम् अस्ति । चतुस्सहस्रवर्षेभ्यः प्राक्तना हडप्पा-संस्कृतिः प्रमुखतः ताम्र -काँस्य -धातुक्षेत्रेषु, कृषि क्षेत्रे च उत्तमं कार्यम् अकरोत् । हरप्पा-संस्कृतेः स्थितिः धातु-कृषिक्षेत्रयोः आधारेणैव दृढा आसीत् । मगध राज्यस्य प्रथमसाम्राज्यस्य उपलब्धिः तस्य राज्यस्य लोह धातोः अद्वितीयसाधनानाम् उपरि आधारिता आसीत् ।
भारतदेशे चिकित्सा-विज्ञान स्य चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता इत्यादीनां महतां ग्रन्थानां रचना अभवत् । तस्मिन् काले वैद्याः शव -परीक्षां कुर्वन्ति स्म । प्राचीनवैद्याः शल्यचिकित्साम् (Operation) अपि कुर्वन्ति स्म ।
आर्यभटः (ई. ४९९), ब्रह्मगुप्तः (ई. ६२८) इत्यादिसदृशाः महान्तः गणित ज्ञाः, खगोल विदः च भारते अभवन् । अद्य समग्रे संसारे प्रचलिता शून्य-आधारित-दाशमिक-स्थानमान-पद्धतिः (Decimal) भारतीयसंशोधनस्य एव परिणामः अस्ति । देहली -महानगरे स्थितः षोडशशतवर्षेभ्यः पुरातनः लोहस्तम्भः भारतीयविज्ञान स्य उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति । चन्द्रगुप्त -विक्रमादित्य योः शासने ई. ३७५-४१३ मध्ये तस्य स्तम्भस्य निर्माणं जातम् आसीत् । कृषिकर्मणः साधनानि, वास्तु-शिल्पकलयोः व्यवसायः इत्यादिषु क्षेत्रेषु अपि भारत स्य स्थानम् अद्वितीयम् आसीत् ।
भारत स्य गुरुकुलेषु, आश्रमेषु च स्थित्वा विद्यार्थिनः योग्यानाम् आचार्याणां सान्निध्ये विज्ञानस्य ज्ञानम् अर्जयन्ति स्म । प्राच्यग्रन्थेषु उल्लेखः प्राप्यते यत्, तक्षशिलां परितः विशेषज्ञानाम् आचार्याणाम् अनेकाः आश्रमाः आसन् । तेषु आश्रमेषु वेद -वेदाङ्ग योः, आयुर्वेद स्य, खगोलशास्त्र स्य, रसायणशास्त्र स्य, शिल्पशास्त्र स्य च शिक्षणकार्यं भवति स्म । ततः भारत देशे नालन्दा, विक्रमशिला इत्यादीनां विद्यापीठानां स्थापना अभवत् । तेषु विद्यालयेषु अपि भारतीयज्ञानस्य अविरतगङ्गा वहति स्म । उक्तेषु सर्वेषु विद्यालयेषु, विद्यापीठेषु न केवलं भारतीयछात्राः, अपि तु वैदिशिकाः छात्राः अपि ज्ञानं प्राप्नुवन्ति स्म । विद्यार्थिनः कुशलशिल्पकलाविदां सान्निध्ये स्थित्वा शिल्पकलायाः ज्ञानं प्राप्नुवन्ति स्म ।
भारत स्य वैपुल्यं विश्वप्रसिद्धम् आसीत् । अतः वैदेशिकेभ्यः देशेभ्यः भारतस्य व्यापर-व्यवसाययोः सम्बन्धाः अपि आसन् । अन्यदेशैः सह भारतस्य व्यापारसम्बद्धत्वात् विज्ञानस्य, प्रौद्योगिक्याः च आदानप्रदानं सामान्यम् आसीत् । ततः भारते शकानां, कुषाणानां, तुर्किजनानां, मुगलजनानां च आगमने सति भारतीयाः नवीनविज्ञानस्य ज्ञानं प्राप्तवन्तः । परन्तु ते भारतस्य अतिक्रमणं कृतवन्तः, अतः भारतीयसंस्कृतौ कुठाराघातः अभवत् । तदारभ्य भारतीयसंस्कृतेः ज्ञान -विज्ञान योः क्षेत्रेषु संशोधनं मन्दम् अभवत् । ततः आक्रमणकारिणाम् आङ्ग्लानां शासनकाले तु भारतीयशिक्षणपद्धतौ एव कुठाराघातः अभवत् । ततः भारतीयसंस्कृतेः स्थाने पाश्चात्यसंस्कृतेः विस्तारः अभवत् । कालान्तरे भारतदेशे विभिन्नाः विश्वविद्यालयाः, महाविद्यालयाः अभवन्, परन्तु ज्ञानस्य गङ्गायाः ह्रासः अभवत् ।
भारते एकोनविंशतिशतके पुनः विज्ञान स्य, प्रौद्योगिक्याः च क्षेत्रे पुनरुत्थानस्य आरम्भः अभवत् । १७८४ तमे वर्षे संस्कृतेः पुरातत्वस्य च क्षेत्रे संशोधनार्थं कोलकाता -महानगरे एशियाटिक् सोसायटी इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । ततः १८७५ भारतीय-वातावरण-विज्ञान-विभागस्य, १८९० तमे वर्षे भारतीय-वनस्पति-विज्ञान-सर्वेक्षण-संस्थायाः, १९१६ तमे वर्षे भारतीय-प्राणिविज्ञान-सर्वेक्षण-संस्थायाः च स्थापना अभवत् । उक्तानां सर्वासां संस्थानां स्थापना आङ्ग्लशासनकाले अभवत् । १८७६ तमे वर्षे डॉ. महेन्द्रलाल इत्याख्येन महानुभावेन इण्डयन् एसोसिएशन् फॉर् द कल्टिवेशन् ऑफ् साइन्स् इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता आसीत् । परन्तु तस्याः संस्थायाः तस्य वैज्ञानिक स्य व्यक्तिगतं साहसम् आसीत् । तस्यां संस्थायां संशोधनकार्यं कुर्वन् चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् १९३० तमे वर्षे भौतिकीक्षेत्रे नॉबल्-पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
भारतीयोद्योगविकासे आङ्ग्लसर्वकारस्य रुचिः नासीत् । परन्तु १९३९ तमे वर्षे यदा द्वितीयविश्वयुद्ध म् अभवत्, तदा ते विवशाः सन्तः भारतीयोद्योगविकासे रुचिं स्वीकृतवन्तः । यतो हि विश्वयुद्धानन्तरं वैदेशिकवस्तूनां भारते आयातः अतिन्यूनः अभवत् । युद्धसामग्रीणाम् आवश्यकतायां सत्यां विवशाः आङ्ग्लाः १९३९ तमे वर्षे वैज्ञानिक-औद्यौगिक-अनुसन्धानस्य एकस्याः समितेः रचनाम् अकुर्वन् । आङ्ग्लाः डॉ. शान्तिस्वपरूप भटनागर इत्येनं समितेः अध्यक्षत्वेन अघोषयन् । १९४२ तमे वर्षे यदा विश्वयुद्धस्य प्रभावः एशिया-द्वीपे अपि अभवत्, तदा आङ्ग्लाः समितेः नाम परिवर्त्य परिषदः रचनाम् अकुर्वन् । वैज्ञानिकी, औद्योगिकी च अनुसन्धानपरिषद् इति तस्याः परिषदः नामकरणम् अभवत् ।
१९४२ तमे वर्षे यदा परिषदः नामपरिवर्तितं, तदा तस्य कार्यक्षेत्रस्य व्यापः अपि निर्धारतः आङ्ग्लसर्वकारेण । ततः रसायण -भौतिकी -धातुकर्म -इन्धन-काच -चर्म -औषधीत्यादिषु क्षेत्रेषु संशोधनकार्यम् आरब्धम् । परन्तु कार्यक्षेत्रे निर्धारिते सत्यपि तेषु क्षेत्रेषु किमपि फलवत् कार्यं नाभवत् । १९४७ तमे वर्षे यदा भारतगणराज्यं स्वतन्त्रम् अभवत्, तदा उक्तेषु क्षेत्रेषु दृढरीत्या कार्यम् आरब्धम् । भारतगणराज्य स्य प्रप्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू व्यक्तिगतरुच्या संशोधनक्षेत्रे कार्यं वेगवत् अकारयत् ।
परिषदः प्रतीकचिह्नम्
वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धानपरिषदः (CSIR) प्रतीके विज्ञानरूपी ज्योतिः उद्योगरूपिणे चक्रे प्रदर्शिता अस्ति । तस्य प्रतीकस्य भावः अस्ति यत्, विज्ञानस्य दीपप्रभा भारतगणराज्यस्य उद्योगजगति स्थितम् अन्धकारं दूरीकरिष्यति इति । प्रारम्भिके काले यदा भटनागर-महाभागः परिषदः प्रतीकविषये चिन्तयन् आसीत्, तदा आङ्ग्लैः प्रभावितः सः चक्रे लैम्प् इत्यस्य परिकल्पनाम् अकरोत् । परन्तु परिकल्पनायाः प्रायोगिकक्रियान्वयं कुर्वन् कलाकारः शान्तिस्वरूपस्य कथनानुसारं कार्यं कर्तुं न प्रभवति स्म । सः चित्रणे अतीव कष्टम् अन्वभवत् । ततः अन्ततो गत्वा सः कलाकारः शान्तिस्वरूपम् अकथयत्, “महाशय ! सत्यस्य उत ज्ञानस्य दीपप्रभा ‘स्पिरिट् लैम्प’-द्वारा प्रदर्शयितुं न शक्यते । तस्याः दीपप्रभायाः स्वरूपं तु अस्माकं पारम्परिकेण भारतीयदीपेन एव प्रकटीभवति” इति ।
परिषदः वर्तमानस्थितिः
भारतगणराज्यस्य स्वतन्त्रतानन्तरमेव परिषदः विस्तारः अभवत् । स्वतन्त्रतानन्तरं आभारतम् एकादशप्रयोगशालानां स्थापना अभवत् । तासु रसायनप्रयोगशाला (पुणे), भौतिकप्रयोगशाला (नवदेहली), धातुकर्मप्रयोगशाला (जमशेदपुर), खाद्यसामग्रीप्रयोगशाला (मैसूर), काचप्रयोगशाला (कोलकाता) इत्यादयः प्रयोगशालाः १९५० तमे वर्षे एव आरभन्त । १९५५ तमे वर्षे डॉ. शान्तिस्वरूपस्य देहावसानम् अभवत् । तस्य कर्मठतायाः, पण्डितस्य सुविधादानस्य च परिणामस्वरूपतः प्रारम्भिके काले भारतवर्षेण विज्ञानक्षेत्रे असामान्यानि कार्याणि कृतानि । अतः डॉ. रामन् तयोः उपलब्धिं ‘नेहरू-भटनागर-प्रभावः’ इत्यनेन सम्बोधयति ।
वर्तमानकाले (२०१४) वैज्ञानिक तथा औद्यौगिक अनुसन्धानपरिषदा सञ्चालिताः प्रयोगशालाः/संस्थाः चत्वारिंशत् (४०) सन्ति । परिषदः एकाशीतिः (८१) क्षेत्रीयकेन्द्राणि/क्षेत्रीयप्रयोगशालाः सन्ति । परिषदि २५,००० कार्यकर्तारः सन्ति । तेषु ६०५० (अनुमानाधारितम्) कार्यकर्तारः वैज्ञानिकाः, अभियन्तारः (Engineers) सन्ति । भारतसर्वकारः प्रतिवर्षं परिषदे ५०० कोटिरूप्यकाणि यच्छति । तद्विहाय औद्यौगिकक्षेत्रे सम्बन्धस्य कारणेन परिषद् अतिरिक्तं धनम् अर्जयति ।
ग्रन्थालयः
१९६४ तमे वर्षे नवदेहली -महानगरे स्थिते मुख्यकार्यालये आधुनकिविषयसम्बद्धानां पुस्तकानां संरक्षणार्थं ग्रन्थालयस्य स्थापना अभवत् । प्रारम्भके काले सः ग्रन्थालयः नोलेज् सेन्टर् इति प्रसिद्धम् आसीत्, परन्तु २००८ तमे वर्षे तस्य नाम नोलेज् रिसोर्स् सेन्टर् (Knowledge Resource Centre - KRC) अभवत् । कर्मचारिणां सूचनाप्राप्तेः स्तरे वृद्धिः एव ग्रन्थालस्य मुख्योद्देशः अस्ति । स्वस्य उत्कृष्टपुस्तकानां सङ्ग्रहणत्वात् के आर् सी-ग्रन्थालयः विज्ञानस्य, प्रौद्योगिक्याः, प्रबन्धस्य च आधुनिकसूचनां प्राप्तुम् अत्युत्तमस्थलत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति । संशोधनक्षेत्रस्य छात्राः, संशोधकाश्च सदस्यतां प्राप्य पुस्तकानि स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति । के आर् सी-ग्रन्थालयः अवकाशस्य दिनेषु, शनिवासरे, रविवासरे च पिधीतं भवति । सोमवासरात् शुक्रवासरपर्यन्तं कार्यालयस्य समयः प्रातः ९:०० तः सायं ५:३० पर्यन्तं भवति ।
परिषदः प्रयोगशालानाम् आवलिः
अत्र मुख्यप्रयोगशालानाम् एव नामोल्लेखः कृतः वर्तते ।
१.	केन्द्रीयम् औषधि-अनुसन्धान-संस्थानम् (लखनऊ)
२.	राष्ट्रिय-रासायणिक-प्रयोगशाला (पुणे)
३.	केन्द्रीय-चर्म-अनुसन्धान-संस्थानम् (चेन्नैई)
४.	केन्द्रीय-खाद्य-प्रौद्योगिकी-अनुसन्धान-संस्थानम् (मैसूर)
५.	केन्द्रीय-काच-‘सिरेमिक’-अनुसन्धान-संस्थानम् (मैसूर)
७.	केन्द्रीय-लवण-समुद्रिरसायण-अनुसन्धान-संस्थानम् (भावनगर)
८.	राष्ट्रिय-समुद्र-विज्ञान-संस्थानम् (गोवा)
९.	राष्ट्रिय-वान्तरिक्ष-प्रयोगशाला-१ (बैङ्गळुरु)
१०.	राष्ट्रिय-वान्तरिक्ष-प्रयोगशाला-२ (बैङ्गळुरु)
११.	भारतीय सुपरकम्प्यूटर-सम्बद्धं संशोधनम्
१२.	केन्द्रीय-इन्धन-अनुसन्धान-संस्थानम् (धनबाद)
१३.	क्षेत्रीय-अनुसन्धान-प्रयोगशाला (भुवनेश्वरः)
१४.	कोशिकीय एवम् आणविकजीव-विज्ञानकेन्द्रम् (हैदराबाद)
१५.	भू-भौतिकीय-अनुसन्धान-संस्थानम् (हैदराबाद)
१६.	क्षेत्रीय-अनुसन्धान-प्रयोगशाला (भोपाल)
१७.	राष्ट्रिय-वनस्पति-अनुसन्धान-संस्थानम् (लखनऊ)
हिङ्गोलादेवी (कराची)
हिङ्गोलादेवी ( कराची )
पाकिस्तानस्य कराचीमण्डले कराचीतः २५० की.मी.दूरे हिङ्ग्लाज् देवालयः एव शक्तिपीठम् अस्ति ।
वैशिष्ट्यम्
एषः देवालयः कस्याञ्चित् नैसर्गिकगुहायाम् अस्ति । एतां देवीं हिन्दवः मुसल्मानाः च पूजयन्ति । मुसल्मानाः बीबी नानी इति नाम्ना आराधयन्ति । अत्रत्यसरसः सर्वदा बुद्बुद्बुदाः उत्पद्यन्ते । अस्मिन् स्थाने देव्याः ब्रह्मरन्ध्रम् अथवा मस्तिष्कं पतितम् ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या सतीदेवी कोट्टारी इति पूज्यते । अत्रत्यः शिवः भीमलोचननाम्ना पूज्यते । एतस्य स्थानस्य विषये स्थलपुराणम् एकं प्रसिद्धम् अस्ति ।
स्थलपुराणम्
बहुपूर्वम् अन्धकासुरस्य पीडनं सोढुम् अशक्ताः देवाः शिवं प्रार्थयन्ति । शिवः तान् पार्वत्याः समीपे प्रेषयति । अन्धकासुरः देवान् तिरस्कारदृष्ट्या पश्यति स्म । कदाचित् सः मन्दारगिरिम् आगतवान् । तत्र तेन पार्वती दृष्टा । तस्याम् अनुरक्तः सः ताम् आनेतुं स्वस्य सैन्यं मन्दारगिरिं प्रेषितवान् । तदा शिवः 'अवश्यं चेत् पार्वतीं नयतु । मन्दारगिरिं त्यजतु’ इति सूचितवान् । शिवस्य अभिलाषाम् अवगतवती पार्वती 'शिवं पराजित्य एव मां नयतु’ इति अन्धकासुरस्य निर्बन्धं कृतवती । अन्धकासुरेण सह शिवस्य युद्धम् आरब्धम् । शिवद्वारा एव अन्धकसुरेण विशिष्टाशक्तिः वरदानरूपेण प्राप्ता आसीत् । तस्य शरीरात् पतितात् एकैकरक्तबिन्दोः अपि एकैकः अन्धकासुरः उत्पद्यते स्म । अन्धकासुरेण सह युद्धं कृत्वा शिवः श्रान्तः। श्रान्तस्य तस्य ललाटात् कश्चन स्वेदबिन्दुः पतितः । ततः मङ्गला चर्चिका नामिके द्वे देवते उद्भूते । ते द्वे अन्धकासुरस्य सहस्रशः रूपाणि निगीर्णवत्यौ । ततः शिवः तृतीयनेत्रम् उद्घाट्य अन्धकासुरं द्ग्धवा संहृतवान् । अनन्तरम् आदिशक्तिरूपेण मानवानां पूजां स्वीकर्तुं चर्चिकां वरेण अनुगृहीतवान्। मङ्गलायै नवग्रहेषु स्थानं कल्पितवान्। एवं चर्चिकायाः स्थानम् एव इदानीन्तनं हिङ्ग्लाज्। हिङ्ग्लाजपदस्य स्थानीयभाषया अर्थः एवम् अस्ति-रक्तवर्णः अथवा रक्तसिन्धूरम् । अपरा काचित् त्रेतायुगीया कथा एवम् अस्ति । कस्यचित् चन्द्रवंशस्य राज्ञः द्वौ पुत्रौ हिङ्गोलः सुन्दरः च । एतौ प्रजापीडकौ आस्ताम् । दुःखिताः प्रजाः शिवंप्रार्थितवत्यः । शिवः गणेशं सम्प्रेष्य सुन्दरस्य मारणं कारितवान् । एतेन कुपितः हिङ्गोलः शिवम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । यदा शिवः प्रत्यक्षः अभवत् तदा हिङ्गोलः 'आयुधेन वा मनुष्यैः वा प्राणिभिः वा मरणं न स्यात्’ इति वरम् अपेक्षितवान् । तदा 'तथास्तु’ इत्युक्त्वा शिवः 'किन्तु सूर्यस्य प्रकाशः यत्र न पतति तत्र एतत् वरं फलितं न भवति’ इति असूचयत् । हिङ्गोलः अङ्गीकृतवान् । परितः विद्यामानानि राज्यानि जित्वा सोऽपि प्रजापीडकः अभवत् । तदा देवी उपायेन तं गुहाम् आगन्तुं सूचितवती । यदा हिङ्गोलः तत्र आगतवान् तदा देवी त्रिशूलधारिणी सती तत्र स्थितवती आसीत् । शिवस्य वरदानं निष्प्रयोजकम् इति अवगत्य हिङ्गोलः देव्याः शरणं गतः । एतत् स्थानं मम नाम्ना प्रसिद्धं भवतु इति प्रार्थितवान्। देवी तत् स्थानं हिङ्गोलतीर्थम् इति प्रसिद्धं भवतु इति अनुगृहीतवती ।
पञ्जे मङ्गेश राय
बाल्यम्
कन्नडनवोदयस्य काव्यस्य प्रवर्तकः पञ्जेमङ्गेशरायः(Panchamangesharaya) १८७४ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २२तमे दिनाङे पुत्तूरु-उपमण्डलस्य बण्ट्वाऴ ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । एतस्य पूर्वजाः दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पञ्जग्रामवासिनः । अतः एषः कविः पञ्जे वंशस्थः । पिता रामप्पय्यः, माता शान्तादुर्गे – अनयोः पुत्रः मङ्गेशरावः  पञ्जेमङेशरावः  इत्येव प्रसिद्धः जातः ।
वृत्तिः
लघु वयसि पितृवियोगात् बाधितः मङ्गेशरावः स्वसामार्थ्येन विद्याभ्यासं कृत्वा बि. ए. पदवीं प्राप्तवान् । अनन्तरं यल् डि परीक्षायां उत्तीणः सन् मङ्गलूरुसर्वकारीयमहाविद्यालये शिक्षकः अभवत् । निवृत्तिपर्यन्तं शिक्षणक्षेत्रे सेवाम् अकरोत् सः । ६४ तमे वयसि १९३७ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के दिवङ्गतः ।
बालसाहित्यरचनम्
कविना बालानां कृते लिखितं कवितासङकलनं पाठ्यपुस्तकरूपेण १९१२ तमे वर्षे स्वीकृतम् । एतस्य द्वितीयः भागः १९१९ तमे वर्षे प्रकाशितः जातः । एतस्य संशोधनस्य लेखानां सङ्कलनं "पञ्चकज्जाय”नाम्ना प्रकाशितम् अभवत् १९२७ तमे वर्षे ।  कविना लिखिताः अन्यकविताः "हुत्तरि हाडु”,“तेङकण गालियाट",“गर हावे हावोलु हूवे” कर्णाटकराज्ये सर्वत्र सुप्रसिद्धः अभवत् । अनेन लिखिताः केचन प्रमुखग्रन्थाः  'ओड्डन ओटा', 'कोक्कोकोकोलि', 'कोटिचेन्नय्य', 'हेनु सत्ताग कागे बडवायितु', 'इलिगल थक थै', 'अज्जि साकिद मगु' इत्यदि । मङेशरावः१९२१तमे वर्षे मङलूरुनगरे बाल साहित्य मण्डलि इत्येतां संस्थां स्थापयित्वा बालानां कृते उपयुक्तानि साहित्यानि दत्त्वा सर्वेषां प्रशंसार्हः जातः ।
वर्गः:कन्नडलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
कोलेबसवजनाङ्गः
कोलेबसवजनाङ्गस्य नाम्नः व्युत्पत्तिः
एतान् कोलेबसवण्ण, कवलेबसव, कवलेत्तिनवरु, गङ्गेत्तु, गङ्गायाः बालाः इत्यादिनाम्ना आह्वयन्ति । देवस्य नाम्ना त्यक्तां धेनुं ‘कपलि’ (कपिले) इति आह्वयन्ति ।  तर्णका अस्ति चेत् तां ‘कपलि’ इति, तर्णकः अस्ति चेत् तं गूळि (बसव) इति आह्वयन्ति ।  अत्र कपिले इत्युक्ते गोमाता ।  तया सह बसवं योजयित्वा ‘कोलेबसव’ इति अभवत् ।  ग्रामेषु त्यक्तं कपिलेबसवम् आनीय प्रशिक्षणं दत्त्वा क्रीडयन्तः उदरपोषणं कुर्वतां जनपदवर्गं ‘कोलेबसवाः’ इति आह्वयन्ति ।
कोलेबसवजनाङ्गस्य स्थानानि
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पृथुमृद्विका, सिंहश्च
पृथुमृद्विका, सिंहश्च इति काचित् कथा वर्तते।
कथा
पुराकाले कदाचित् भीषणशैत्यस्य वातावरणे सकलमपि जगत् हिमाच्छादितम् अभवत्। बहुभ्यः दिनेभ्यः आखेटं न प्राप्तवान् कश्चन सिंहः अतीव बुभुक्षितः कमपि ग्रामं प्रविष्टः। आखेटस्य अन्वेषणे अटन् सः दूरे वातायनात् बहिः दीपप्रकाशं प्रसार्यमाणं कुटीरम् अपश्यत्। तत्र किमपि भोजनाय प्राप्स्यामि इति विचिन्त्य सः वातायनस्य अधो भागे अतिष्ठत्। ततः कुटीरात् कस्यचित् शिशोः रुदनस्वरः तेन श्रुतः। ऊं... आं... ऊं... आं... इति। चिरकालं यावत् रुदितः शिशोः ध्वनिं श्रुत्वा सः कुटीरं प्रविष्टुं प्रायतत। सः कुटीरं प्रवेष्टुम् उद्यतः एव आसीत्, तस्मिन्नेव काले तेन कस्याश्चित् महिलायाः रवः श्रुतः। "शान्तो भव बाल! पश्य शृगालः आगच्छन्नस्ति। अरे! कियान् बृहन् सः? तस्य मुखं तु बृहत् वर्तते। तं दृष्ट्वा महत् भयं समुत्पद्यते" इति सा शिशुम् उद्दिश्य वदन्ती आसीत्। परन्तु शिशोः उपरि तस्याः शब्दानां कोऽपि प्रभावः न प्रतिभाति स्म। सः तु रोदनं नास्थगयत्।
अतः माता पुनः उक्तवती यत्, तत्र पश्य! भल्लुकः समागच्छति। भल्लुकः बहिरेव स्थितः। मा रुद, अन्यथा सः अन्तः प्रवेषिष्यति इति। तथापि तेन रोदनं न स्थगितम्। अतः बहिः वातायनस्याधः स्थितः सिंहः विचारयति यत्, सः तु कश्चन अद्भुतः बालकः! कदाचित् तमहं द्रष्टुं शक्नुयाम्। सः न तु शृगालात्, भल्लूकात् वा बिभेति इति। एवं विचिन्त्य बुभुक्षावशः सः सहसा उत्थाय अन्तः प्रवेष्टुं तत्परः। यतो हि बालकः रूदन्नेव आसीत्, अतः माता पुनः उक्तवती यत्, अरे! अरे! पश्य तत्र सिंहः आगतः। अस्माकं वातायनस्य बहिरेव स्थितः सः इति। सिंहस्य मनसि कौतुकं जातं यत्, सा कथं ज्ञातवती? भवतु तत्परन्तु सः शिशुः मम नाम श्रुत्वाऽपि भीतः न जातः? इति। बालकस्य अविरतं रोदनं तस्य मनसि भयम् उदपादयत्। तस्य शौर्यस्य विषये साश्चर्यं विचिन्त्य घूर्णिम् अनुभवन् सः मूर्च्छितोऽभवत्।
ततः यदा तस्य मूर्च्छा व्यपगता, तदा सः चिन्तयति यत्, एतावता तु मया कोऽपि तादृशः प्राणी न दृष्टः, यः मम नाम्नः न बिभेति। परन्तु एषः विचित्र एव। न कस्मादप भीतो दृश्यते। सिंहात् अपि न इति। यदा सः चिन्तातुरः सन् किङ्कर्तव्यमूढः आसीत्, तदैव मातुः ध्वनिः तेन श्रुतः। सा उक्तवती यत्, अयि बाल! शान्तो भव। स्वीकुरु इमां पृथुमृद्विकाम् इति। पृथुमृद्विकां प्राप्य बालः समनन्तरमेव तूष्णीम् अभवत्। बालस्य रोदनध्वनौ स्थगिते सति वातावरणम् अतीव शान्तं जातम्। सिंहस्य चिन्ता पृथुमृद्विका इति श्रुत्वा अवर्धत। तस्य अनुमानानुसारं तत्किमपि भयङ्करं वस्तु स्यात्, येन शिशोः रोदनं स्थगितम्।
तस्मिन्नेव काले वातायनात् तस्य उपरि किमपि पतितम्। सोऽचिन्तयत्, निश्चयेन एषा एव पृथुमृद्विका अस्ति इति। वास्तव्येन तस्योपरि कश्चन चौरः, यः गोहरणाय समागतः आसीत्, सः अकूर्दत। अन्धकारत्वात् सः गां मत्वा सिंहस्योपरि एव कूर्दितः। भीतः तु चौरः अपि, यदा सः गोः न अपि तु सिंहस्य उपरि आरूढः इति अजानत्। भयातीरेके सिंहोऽपि द्रतुगतिना गिरिकां प्रति अधावत्। चौरः जानाति स्म यत्, यदि सः सिंहात् पतिष्यति, तर्हि सः तं खादिष्यति एव इति। अतः सोऽपि कठोरतया सिंहम् अगृह्णात्। किञ्चित् कालोत्तरं सूर्योदये सति प्रकाशः विर्स्तीर्णः। चौरः कस्यचित् वृक्षस्य शाखां धृत्वा झटिति वृक्षम् आरूढवान्। पृष्ठात् पृथुमृद्विकायाः पतने सति सिंहोऽपि शान्ततया एकत्र अतिष्ठत्। तस्य मनसि पृथुमृद्विकायाः भयानकजीवत्वेन अवधारणा समुद्भूता आसीत्। अतः सः भगवन्तं प्रार्थयन् उक्तवान् यत्, भोः! ईश्वर! मम रक्षायै तव कोटिशः कृतज्ञताः इति। ततश्च बुभक्षया आर्तोऽपि सः गिरिकायाः कन्दरां प्रति गतः।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:कथासाहित्यम् वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
मुदवीडुकृष्णरायः
बाल्यम् शिक्षणञ्च
मातृभाषाविषये आदरम् अभिमानञ्च उद्दीपितवान् श्रीमान् मुदवीडुकृष्णरायः (Mudaveedukrishnaraaya) । कृष्णरायस्य मूलवंशजाः आन्ध्रप्रदेशस्य मुदवीडुग्रामस्थाः । अतः कृष्णरायः मुदवीडुकृष्णरायः इत्येव प्रसिद्धः जातः । कृष्णरायः बीदर्-मण्डलस्य बागलकोटेउपमण्डले १८७४ तमे वर्षे जुलैमासस्य २४तमे दिनाङके जन्म प्राप्तवान् । पिता हनुमन्तरायः  माता  गङगाबायी च । बाल्ये एव मातापितरौ दिवङगतौ इति कारणतः प्रौढशालास्तरे एव कृष्णरायः शालगमनम् अत्यजत् ।
जीवनम्
ततः भारतस्वातन्त्र्यान्दोलने आत्मानम् अयोजयत् । देशस्य स्वातन्त्र्यनिमित्तं प्रचलिते आन्दोलने क्रियात्मकरूपेण भागं वहन् कारागृहवासमपि अनुभूतवान् सः । कन्नडजनाः जागरिताः भवन्तु इति धिया तेषां कृते एव कर्णाटकवृत्त इत्येतस्यां पत्रिकायां सुदीर्घकालं यावत्  सम्पादकः सन् सेवां समर्पितवान् ।  अन्याम् एकां धनञ्जयपत्रिकाम् आरब्धवान् यस्याः द्वारा स्वातन्त्र्यान्दोलनविषये जनान् प्राबोधयत् । रायस्य ध्वनिः सिंहघर्जनम् इव पौरुषयुतं भवति स्म । अतः "कर्णाटकस्य गण्डुगलि”  इति अन्वर्थनाम्ना विराजते स्म सः । जवहरलाल् नेहरु, चक्रवर्ति गोपालाचारी इत्यादयः तस्य समीपवर्तिनः आसन् । स्वतन्त्रभारातस्य दर्शनाय तेन प्राप्तः अवसरः तस्य सुयोगः एव । अयं महाभागः १९४७ तमे वर्षे एव दिवङगतः ।
क्न्नडसेवा
मुदवीडुकृष्णरायः कादम्बरीरचयिता नाटकरचयिता कविः भाषणकारः अनुवादकः पत्रिकसम्पादकः स्वातन्त्र्ययोधा च सन् देशस्य अभिवृद्ध्यर्थम् अविरतश्रमम् अकरोत् । एतस्य कृतयः - 'चित्तूर मुत्तिगे' (१९०५) – कादम्बरी, प्रेमभङग(१९२४) – नाटकम् । मराठिभाषातः कन्नडभाषां प्रति एतेन अनूदितानि नाटकानि अनेकानि । रङगभूम्याः कार्यक्रमेषु आसक्तः एषः कविः कन्नडरङगभूमेः उद्धाराय "भारतकलोत्तेजकसङगीतसमाज" इति एकां संस्थां  स्थापितवान् । एवं बहुमुख प्रतिभान्वितः कृष्णरायः १९३८ तमे वर्षे बेलगाविनगरे प्रचलिते २४तमस्य कन्नडसाहित्यसमेलन्स्य अध्यक्षः सन् स्वस्य भाषणद्वारा कन्नडजनान् पाबोधयत् इत्येषा न उत्प्रेक्षा ।
वाल्मिकी विद्यापीठम्
वाल्मिकी विद्यापीठं नेपाल देशस्य काष्ठमण्डप नगरात् स्थितं संस्कृत शिक्षायां अध्ययन कृते एक: विद्यापीठं अस्ति।
वर्गः:संस्कृतविद्यापीठानि वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:नेपालदेशः
गामोक्कलुजनाङ्गः
गामोक्कलुजनाङ्गस्य स्थानानि
समुद्रतीरस्थ-उपमण्डलेषु कुमटा, होन्नावर, गङ्गावळि, अघनाशिनी-शरावतीनद्योः तीरप्रदेशेषु स्थितानाम् आदिवासिनां कश्चन वर्गः एषः । गामोक्कलु, अन्यवर्गाणामपेक्षया शीघ्रम् अरण्यवासं त्यक्त्वा ग्रामान् निर्मीय कृषिकार्यम् अवलम्ब्य ग्रामजीवनम् आरब्धवन्तः इत्यनेन आत्मानं  ‘गामोक्कलु’ (ग्राम>गाम+ओक्कलु) इति आहूतवन्तः स्युः ।
गामोक्कलुजनाङ्गस्य सम्प्रदायाः
एतेषां नाम्नः पुरतः ‘गौड’ अथवा ‘पटगार’ इति उपनाम भवति । एतेषु प्रचलिता काचित् आकर्षिका साम्प्रदायिककला नाम हूविन मक्कळ कुणित (पुष्पबालानां नृत्यम्) । पुष्पबालानां वेषं १०-१२ वयोमिताः बालाः धरन्ति ।  शरीरपूर्णं पुष्पैः निर्मितं वस्त्रं धृत्वा नृत्यन्ति इत्यनेन ‘पुष्पबालनर्तनम्’ इति कथनम् अन्वर्थकम् एव अस्ति ।  एते बालाः अम्बुगत्तिनामकं लघुखड्गं गृहीत्वा वाद्येन सह कलात्मकतया नृत्यं कुर्वन्ति ।  एतेषां नर्तने कृषकाणां कृषिक्षेत्रस्य खननं, बीजवपनं, जलसेचनं, सस्यारोपणं, फलचयः, कुसूले व्रीहिपूरणम् एवं कृषिसम्बद्धकार्याणाम् अनुकरणं भवति ।  पुष्पबालाः सस्यमञ्जरी इव दोलयन्तः, वलनं कुर्वन्तः च नृत्यन्ति चेत् फलसमृद्दिः भवति इति विश्वासः एतेषाम् ।  ‘कुक्कुटक्रीडा’ (कोळि-अङ्क) एतेषां जनप्रियक्रीडा ।  ‘गामोक्कलु’ नामिका कन्नडस्य काचित्  उपभाषा एव एतेषां भाषा ।
वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अब्बक्का चौटा
अब्बक्का चौटा
रानी अब्बक्का चौटा उल्लालस्य प्रथमा तुलुवा राज्ञी आसीत् या १६ शताब्द्याः उत्तरार्धे पुर्तगालीभिः सह युद्धं कृतवती । सा चौटवंशस्था आसीत् यः भारतस्य तटीयकर्नाटकस्य ( तुलुनाडु ) भागेषु शासनं करोति स्म । तेषां राजधानी पुत्तिगे आसीत् । उल्लाल -बन्दरगाहनगरं तेषां सहायकराजधानीरूपेण कार्यं करोति स्म । पुर्तगालीजनाः उल्लाल्-नगरं  ग्रहीतुं अनेकाः प्रयत्नाः कृतवन्तः । परन्तु अब्बक्का तेषां प्रत्येकं आक्रमणं चतुर्दशकाधिकं प्रतिरोधितवती । वीरतायाः कारणात् सा अभयराणी (The fearless queen) इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत् ।  सा औपनिवेशिकताविरुद्धं युद्धं कुर्वतीषु प्रारम्भिकेषु भारतीयेषु  अन्यतमः आसीत्, कदाचित् 'भारतस्य प्रथमा महिला स्वतन्त्रतासेनाानि ' इति गण्यते ।  कर्नाटकराज्ये, सा रानी कित्तूर चेन्नम्मा, केलादी चेन्नम्मा, राज्ञी चेन्नभैरदेवी तथा ओनाके ओबाव्वा, अग्रणी महिला योद्धा देशभक्ता च इति रूपेण आचर्यते । ￼
अब्बक्का चौटा
शासनकालः         :      १५२५ - १५७०
पूर्ववर्ती                :       तिरुमलाराय चौट
पतिः                    :       बङ्ग लक्ष्मप्प अरसु
धर्म                      :        जैनः
चौटाः दिगम्बरजैनबण्टसमुदायस्य मातृवंशीय उत्तराधिकारव्यवस्थायाः अनुसरणं कुर्वन्ति स्म, यस्य माध्यमेन अब्बक्कस्य मामा तिरुमाला राया उल्लालस्य राज्ञीरूपेण ताजम् अङ्गीकृतवान् । मंगलौरस्य बङ्गराज्यस्य राजा लक्ष्मप्पः अरसु इत्यनेन सह अब्बक्कायाः विवाहोऽभवत् । तिरुमाला राया अपि अब्बक्कं युद्धस्य, सैन्यरणनीत्याः च विभिन्नपक्षेषु प्रशिक्षितवान् । विवाहः तु अल्पायुषः अभवत्, अतः अब्बक्का उल्लालं प्रति प्रत्यागतवती। एवं तस्याः पतिः अब्बक्काविरुद्धं प्रतिशोधं कर्तुम् आकांक्षति स्म, अनन्तरं पुर्तगालीभिः सह अब्बक्काविरुद्धयुद्धे सम्मिलितः भवितुम् अर्हति स्म |
गोवानगरं आक्रम्य तस्य नियन्त्रणं कृत्वा पुर्तगालीजनाः दक्षिणदिशि तटस्य पार्श्वे च स्वं ध्यानं कृतवन्तः । ते प्रथमवारं १५२५ तमे वर्षे दक्षिणकनारातटे आक्रमणं कृत्वा मङ्गलौरबन्दरस्य नाशं कृतवन्तः । उल्लाल-नगरं समृद्धं बन्दरगाहं आसीत्, अरब-देशेभ्यः पश्चिमदिशि स्थितानां देशानाम् अपि मसालानां व्यापारस्य केन्द्रम् आसीत् । लाभप्रदं व्यापारकेन्द्रं यत् तत् आसीत्, तस्मात् पुर्तगाली, डच्, आङ्ग्लाः च परस्परं क्षेत्रस्य नियन्त्रणार्थं व्यापारमार्गेषु च स्पर्धां कुर्वन्ति स्म ते तु स्थानीयप्रमुखानाम् प्रतिरोधः अतीव प्रबलः आसीत् इति कारणेन बहु प्रगतिम् कर्तुं न शक्तवन्तः आसन् । स्थानीयशासकाः जातिधर्मरेखाः च छित्त्वा गठबन्धनमपि कृतवन्तः ।
अब्बक्का-प्रशासनस्य जैन-हिन्दु-जनाः अपि च मुस्लिम-जनाः अपि सुप्रतिनिधित्वं प्राप्तवन्तः । ऐतिहासिकसंशोधनेन अपि ज्ञायते यत् १६ शताब्द्यां तस्याः शासनकाले बेरी-पुरुषाः नौसेनायाः नाविकरूपेण कार्यं कृतवन्तः । राज्ञी अब्बक्का मलालीनगरे जलबन्धनिर्माणस्य व्यक्तिगतरूपेण निरीक्षणं कृतवती आसीत्; सा शिलाखण्डकार्यार्थं बेरीजनान् नियुक्तवती आसीत् । तस्याः सेना सर्वसम्प्रदायजातीयैः पूरिता आसीत् । सा कालिकट्-नगरस्य ज़मोरिन्-इत्यनेन सह गठबन्धनं कृतवती । समीपस्थेन बङ्गवंशेन सह वैवाहिकसम्बन्धेन स्थानीयशासकानां गठबन्धनं अधिकं बलं प्राप्तम् । सा बिडनूरस्य शक्तिशालि राजा वेङ्कटप्पनायकस्य साहाय्यं प्राप्तवती, पुर्तगालीसैनिकानाम् भापनं च निर्लक्षितवती।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम्
सागर
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्रग्विणीछन्दः
स्रग्विणी।
रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी संमता। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५६
ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ
र र र र।
यति: पादान्ते।
लक्षणम्
यस्मिन् वृत्ते द्वादशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे चत्वारः रगणाः भवन्ति सा एव स्रग्विणी कीर्तिता वर्तते ।
उदाहरणम्
(धर्मलोपो यदाधर्मसम्पोषणं,जायते संसृजामि स्वयं भारत। सज्जनान् रक्षितुं दुर्जनान् मर्दितुं, धर्मसंस्थापनार्थं पुनर्भूतले॥)
अर्थस्तु स्पष्टः एव।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रायगढ
मध्यप्रदेशे किञ्चनमण्डलम् अस्ति रायगढमण्डलम्, मध्यप्रदेशः अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रायगढनगरम्।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
होराशास्त्रस्य विभागाः
होराशास्त्र स्य विभागाः विद्यन्ते। ज्योतिविद्भिः होराशास्त्रं हि पञ्चधा विभक्तमस्ति--
1) जातकं,
2) ताजिकं,
3) रमलं,
4) प्रश्नः
5) स्वप्नश्चेति ।
अथवा दैवविमर्शनपर्यायः खल्वयं शब्दः ॥” इति ।
तत्र यत्र जन्मकालग्रहनक्षत्रतिथिराश्यादीनाधारीकृत्य फलादेशः क्रियते तज्जातकम् । जातकसम्बद्धग्रन्थाश्च बृहज्जातकादयः । यत्र च गोचरमाधारीकृत्य फलादेशः क्रियते तत्ताजिकम् । ताजिकग्रन्थाश्च ताजिकनीलकण्ठीप्रभूताः । यत्र च प्रस्तारद्वारा शुभाशुभफलं कथ्यते तद्रमलशास्त्रम् । रमलग्रन्थाश्च रमलनवरत्नांदयः । यत्र च प्रश्नलग्नमाश्रित्य फलादेशः क्रियते तत्प्रश्नशास्त्रम् । प्रश्नग्रन्थाश्च प्रश्नसारादयः । स्वप्नविवेचनेन शुभाशुभफलनिरूपक स्वप्नशास्त्र. तग्रन्थाश्च स्वप्नाध्यायादयः । तत्र प्रथमं जातकशास्त्रमत्र निरूप्यते ।
जातकशास्त्रम्
यत्र हि जन्मकालिकग्रहाद्यवस्थितिमाधारीकृत्य जनस्य भूतवर्तमानभाविशुभाशुभफलादेशः क्रियते तज्जातकशास्त्रम् ।
खस्थानां पिण्डानां भूस्थितैर्जनैः सह सम्बन्धनं सहसा न प्रतीतिमायाति । किन्तु तयोरविच्छेद्यः सम्बन्धोऽस्त्येव यथार्थतः । सत्यमेवोक्तम् -
‘ग्रहैर्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्' । इति ।
सूक्ष्मावलोकनेनैतत्स्पष्टमेव ज्ञायते यद्यत्प्रकृतिको यस्य जन्मनक्षत्रतत्स्वामिराशितत्पतिलग्नतत्पमासतत्पतिवासरतिथितत्पतीत्यादिः तत्प्रकृतिक एवं जनो भवतीति । यथा हि मेषराशी जातो जनो जलाद् बिभेत्येव । मेषराशेः स्वामी भौमः स च वह्निप्रकृतिको जलविमुखः । एवमेव सिंहस्य स्वामी सूर्यः । तद्राशौ जातो निश्चयमेव पित्तप्रकृतिकोऽल्पवाचश्च भवति । यदि योगान्तरवशात् कस्मिभिन्नापि सर्वाणि लक्षणानि घटेरंस्तथापि स्वल्पमपि जन्मराशिप्रभावं देहे दृश्यत एव । एवमेव नक्षत्रादीनामपि । तेन जातकफलादेशात पूर्वं खस्थपिण्डज्ञानमत्यावश्यकीयं भवति ।
ताजिकशास्त्रम्
ताजिकशास्त्रं ज्योतिषशास्त्र स्य कश्चन भागत्वेन परिगण्यते। यथा हि जातकं होराशास्त्रस्य प्रथमो भागस्तथैव ताजिकमस्यापरो भागः । किं तत्ताजिकमित्यपेक्षायामुच्यते ताजिकं नाम वार्षिकादिनानाविधफलादेशफलकशास्त्रमेव । यथोक्तं हायनरत्ने -
'गर्गाचैर्यवनैश्च रोमकमुखेः सत्यादिभिः कीर्तित
शास्त्रं ताजिकसंज्ञक: •••••••••••••• ।'
ते हि नो दिवसा गताः । उपह्वरे गिरीणां सङ्गमे च नदीनां धिया विप्रो अजायत । काश्मीरोपत्यकायां लगधाचार्यः, कुसुमपुरे आर्यभटः, गुर्जरेषु लाटदेवः, उज्जयिन्यां वराहमिहिरः, गुर्जरेषु लल्लाचार्यः, श्रीमाले ब्रह्मगुप्तः, काश्मीरेष मुञ्जालः, धारानगर्यो भोजदेवः जयपुरे जयसिंहश्च यदा वेधमाश्रित्य दुग्गणितक्यसाधनाय सततमुद्यमपरा आसन् । तेषां स्मरणायापि वयमधिकृता न वेति संशय एव ।।
सुमेरोरारभ्य क्षीरसागरपर्यन्तं भारतीयैर्यंद्यदुपाजतं ज्योतिषज्ञानं तत्सर्वमेव ग्रन्थरूपेणास्मान् शास्ति; कामं तत्र यदा कदा कश्चिद्विषयः परानुभूतोऽपि गृहीतः स्यात् । यदि तथा तत्र का हानिः । ‘आ नो भद्राः कृतवो यन्तु विश्वतः' । यदि हि गृहद् गतो बालः कमपि काले प्रवासे उषित्वा प्राप्तवयाः प्रत्यागच्छति चेत् किं स वैदेशिको भवति ? वस्तुतो नैव । यदि हि हुट्टिको दीर्घपात्त्वेन मयैव गगनमिदं धारितमिति मन्यते चेत्तदुपहासायैव भवति । उच्चपातप्रभृतिकठिनविषयज्ञानसम्पादनं गृहीतमपि तदन्यतः कालान्तरमानानुसारेण तत्र संशोधनं भारतीयज्ञानबाह्य मिति ह्विटनेपण्डितो यथा कथयति तत्तस्य भारतीयशास्त्राज्ञतैवेति वराहमिहिरस्य नूनं कदाचिदासीद्यत्प्रोक्तं पूर्वशास्त्रेषु इति कथनेन तथैव भास्कराचार्यस्य 'यदा पुनर्महता कालेन महदन्तरं भविष्यति तदा महामतिमन्तो ब्रह्मगुप्तसमानर्धामण एवोत्पत्स्यन्ते । ते तदुपलब्ध्यनुसारिणीं गतिमुररीकृत्य शास्त्राणि करिष्यन्ति' इति कथनेन सिद्धमेव । भारतीयविचक्षणा न केवल भग्रहावस्थितिमेव जानन्ति स्म अपि तु तेषां गतिविषये गतेरपि गतिविषये च प्रकामं जानन्ति स्म । यच्चोच्यते भारतीया हि परम्पराया अन्धानुगा न हि तेषु गतिरस्तीति तदपि निर्मूलमेव । यदि तथाऽभविष्यत्तदा लल्लाचार्येण आर्यभटस्य भूभ्रमसिद्धान्तं लक्ष्यीकृत्य, 'यदि वा भ्रमति क्षमा तदा स्वकुलायं कथमाप्नुयुः खगाः' इति कथमपि नोक्तमभविष्यत् । काले काले वेधमाश्रित्य प्रणीताः करणग्रन्था अपि भारतीयानां सामयिकावस्थितिपरायणत्वमेव सूचयन्ति ।
'यदि भिन्नाः सिद्धान्ताः भास्करसङ्क्रान्तयोऽपि भेदसमाः ।।
स स्पष्टः पूर्वस्यां विषुवत्यदयो यस्य ।।' इति ।
अपि च- :
संसाध्य स्पष्टतरं बीजं नलिकादियन्त्रेण ।
तत्संस्कृतग्रहेभ्यः कर्तव्यो निर्णयादेशौ ॥' इति ।
भारतीयज्योतिषे द्विविधं माने प्रचलति—सायनं निरयणञ्च । स्पष्टग्रहे। अयनांशसमायोजनेन सायनमानं भवति तस्यैव यथावत्स्वीकरणे निरयणमिति । वस्तुतस्तु नोभयोः कश्चन भेदः । यदि हि पूर्वसाधितग्रहा एव गुह्यन्ते तदा तन्नायतांशाः संयोज्या एव; यदि हिं तदैव अहः साध्यन्ते वेधारा तदा स एव कालः शून्यायनांशो भवति इति । तत्रायनांशसंयोजनस्य वार्तव नोदेति । तेनैव मुञ्जालप्राग्वतभिरयनांशा उपेक्षिताः । यस्मिन् बिन्दौ सूर्याचन्द्रमसोर्दक्षिणोत्तरायणक्रान्तिवृत्तं सम्पद्यते तत्प्रदेशस्थतारका नैव सदा तत्रैव नियताऽपि तु किञ्चित् कालानन्तरं सा ततः पूर्वस्यां सरति यद्वाऽयनबिन्दुरेव पश्चिमस्यां ततः सरति । वेदाङ्गज्योतिषकाले धनिष्ठारम्भे उत्तरायणारम्भो हि सम्पद्यते स्म किन्तु अयनगतिवशाच्छकारम्भमभितस्तदेव श्रवणारम्भे सजायते स्म; वराहकाले तु उत्तराषाढाया द्वितीयपादे, सम्प्रति तु तत्पूर्वाषाढारम्भमभित एव । एवमेव नाडीक्रान्तिवृत्तानां सम्पातबिन्दवोऽपि पूर्वपूर्वतः पश्चिमं प्रति सरन्ति क्रमशः किञ्च वृत्त एकस्या अपि बिन्दोश्चलनेन सर्वा अपि बिन्दवञ्चलितुमारभन्ते । इयं गतिरेव अयनचलनशब्देन ज्ञायते । द्वितीयार्यभटो हीदं ग्रहत्वेन गृह्णाति, आकलयत्यप्यस्य भगणानपि । भास्कराचार्य इदं सम्पातचलनं कथयति । केचिदाधुनिकास्तु विषुवचलनमपि । यथोक्तं भास्करीये गोलबन्धाधिकारे
‘तस्याऽपि चलनमस्ति । येऽयनचलनभागाः प्रसिद्धास्त एव विलोमगस्य क्रान्तिपातस्य भागः ।'
अयनचलनमानमाश्रित्याचार्या नैकमत्यं भजन्ते । तदानयनपद्धतिरपि बहुधैव निर्दिष्टाः ।
यथा लघुवासिष्ठे: -
‘अब्दाः खखर्तुभिर्भाज्यास्तद्दोस्त्रिघ्ना दशोद्धृताः ।।
अयनांशा ग्रहे युक्ताः••••••••••••••••••••••••••••••••॥' इति ।
पद्धत्याऽनयाऽस्य युगे ६०० भगणा भवन्ति । शङ्करबालकृष्णानुसारेण १८१० शकमभितो वार्षिकी अयनांशगतिः ६० विकला मताः । पृथूदकानुसारेण कल्पे १८९४११ अयनभगणा भवन्ति । सूर्य सिद्धान्तानुसारेण अयनबिन्दुह पूर्वपश्चिमगतिमाश्रित्य चलति । नासौ ग्रहादिरिव सम्पातो नैव सम्पूर्ण नक्षत्रमण्डलं परिभ्रमत्यपि तु असौ सम्पातादेकवारम् २७ अंशपर्यन्तं पूर्वस्यां चलति ततश्च मूलस्थानं प्रत्यागच्छति पुनश्च तेनैव विधिना पश्चिमं सरति पुनश्च मूलस्थानं प्रत्यागच्छतीति अस्य भगणे १०८ अंशा भवन्तीति । विष्णुचन्द्रस्तु अस्य गति पूर्वाभिमुखीमेव मन्यते, एवमेव मुजालोऽपि । यथोक्तम् -
'उत्तरतो याम्यदिशं याम्यान्तात्तदनु सौम्यदिग्भागम् ।
परिसरतां गगनसदां चलनं किञ्चिद्भवेदपभे ॥
विषुवदपक्रममण्डलसम्पाते प्राचि मेषादिः ।
पश्चात्तुलादिरनयोरपक्रमासम्भवः, प्रोक्तः ॥' इत्यादि ।
'तेन सोऽस्य वार्षिकी गति ५६-८२१३३ मन्यते । वस्तुतस्तु विषयेऽस्मिन् विष्णुचन्द्र एव समीचीनः प्रतिभाति । भास्कराचार्यः कथयति यत्तस्य तदानीं स्वल्पत्वाद् ब्रह्मगुप्तादिभिर्नापलब्धः, इदानीं बहुत्वादाधुनिकरुपलब्धः । अत एव तस्य गतिरस्तीति अवगतमिति । न केवलमयनबिन्दोगैतिरस्ति अपि तु तस्य गतेरपि गतिरस्ति । द्वितीयार्यभटस्तु -
अयनलवास्तत्संस्कृतखेटादयनचरापमलग्नानि ।' इति कथयति ।
एतदनुसारेण सम्पातस्य प्रदक्षिणा ९६ एव भवति न तु १०८। तन्मतेऽयनचलनस्य कल्पे ५८१७०९ भगणा भवन्ति । क्रान्तितुल्यत्वेन अयनगतिरपि सदा समाना न भवति । अस्य मध्यममानं हि ४६५ विकलाः । अयनगतिमादाय पण्डितानां वैमत्यं विलोक्य खिन्नचेता भास्कराचार्यः कथयति
‘अथ च ये वा ते वा भगणा भवन्तु । यदा येऽशा निपुणैरुपलभ्यन्ते तदा स एव क्रान्तिपतिः' । इति ।।
स हि ११०५ शके ११ कलामिताऽयनगतिरिति मन्यते ।
इत्थं हि वार्षिकोयनगतिः सूर्यसिद्धान्तानुसारेण ५४ विकलाः, मुञ्जालमते । ५९:९, पाराशरमते ४६५, द्वितीयार्यभटमते ४६३ विकलाः ।
मुञ्जालमतेनासौ विलोमगत्या सम्पूर्णमेव नक्षत्रमण्डलं भ्रमति विष्णुचन्द्रानुसारेण तु पूर्वप्रदक्षिणामैव मन्यते सूर्यसिद्धान्तान्तस्तु आवतप्रदक्षिणामेव । वस्तुतस्तु सम्पातस्यापि पूर्णैव प्रदक्षिणा भवति यथा सम्मतं मुञ्जालस्य । तेनैव वैदिकसहितायां यदि चैत्रवैशाखयोर्वसन्त उक्तस्तदा सम्प्रति फाल्गुनचैत्रयोरेव।। वस्तुतस्तु वर्षे हि सूर्य एकवारं सम्पाताच्चलित्वा पुनः सम्पाता गमनानन्तरं यावान् समयोऽन्तरितो भवति तावन्मिताऽयनांशगतिर्भवति । यथा यथा हि गतिरस्य दूर चलति तथा तथा दिनमानमपि ह्रासोन्मुखं भवति ।
धार्मिकपञ्चाङ्गेन सदा सायनमानाञ्चितेन भाव्यमिति पञ्चाङ्गसुधारसमितेः परामर्शः सर्वमान्यः । ४२१ शकापेक्षया सम्प्रति कालः सार्द्धत्रयोविंशतिदिनानि पश्चाद् गच्छति । तेन हि निरयणसूर्ये धनुषः सप्तशे प्राप्ते सायनसूर्यस्य मकरसङ्क्रान्तिर्भवति । वस्तुतोऽयमेव मकरपुण्यकालः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषसिद्धान्ताः
मैत्रीं भजत
मैत्रीं भजत इति संस्कृतभाषा-स्तोत्रगीतं काञ्चीमठस्य परमाचार्यः इति मन्यमानेन चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिना काञ्चीमठस्य मठाधिपतिना रचितम् । अस्य गीतस्य सङ्गीत-संयोजनं रागमालिका-रूपेण कृतं सङ्गीत-संयोजकेन  वसन्त-देसायिना । गीतम् इदं विश्वदेशानाम् ऐक्यं प्रतिपादयति ।
ऐतिहासिकविशेषः
इदं गीतं संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः १९६६ तमवर्षस्य यू-एन्-दिनम् इति उत्सवस्य अङ्गतया, अक्टोबर्-मासस्य २३तमे दिनाङ्के संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः कार्यक्रमे न्यू-यार्क्-नगरे श्रीमत्या  MS सुब्बुलक्ष्म्या गीतम् आसीत् । तत्र सर्वेषां मुक्तकण्ठश्लाघनाय पात्रम् अवहत् ।
अस्मिन् कार्यक्रमे गायनं कर्तुम् आहूता प्रसिद्धा भारतीया गायिका श्रीमती सुब्बुलक्ष्मी किं गीतव्यम् इति काञ्चीमठस्य चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिनं पृष्टवती आसीत् । संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः लक्ष्यं सर्वराष्ट्राणां सामरस्यमेव भवतु इति आशया इदं गीतं रचयित्वा आशीर्वदितम् आसीत् ।
रागसीचना
रागः = यमन्-कल्याणी, कापी इत्येताभ्यां रागाभ्यां, रागमालिकया च गीयते ।
तालः = आदितालः ।
गीतसाहित्यम्
मैत्रीं भजत अखिलहृज्जेत्रीम् आत्मवदेव परानपि पश्यत । युद्धं त्यजत स्पर्धां त्यजत त्यजत परेषु अक्रममाक्रमणम् ॥ जननी पृथिवी कामदुघास्ते जनको देवः सकलदयालुः। दाम्यतदत्तदयध्वं जनताः श्रेयो भूयात् सकलजनानाम् ॥
प्रियंवदा
प्रियंवदा।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
भुवि भवेन्नभजरै:प्रियंवदा। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५७
।।। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ
न भ ज र।
यति: पादान्ते।