cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
वैदिकसाहित्यम्
वेदरक्षा
प्रक्षेप-च्युत-व्यवसादादि-विकारेभ्यः परित्रातुं श्रुतिं पद-क्रम-घनजटादिपाठाः अाविष्कृताः । एषां सद्भावेन न श्रुतिषु अद्यपर्यन्तम् अणुमात्रमपि दोषलेशः प्रविष्टो भवितुम् अशकत्। प्रातिशाख्यग्रन्था अपि वेदपाठस्य रक्षणार्थं विरचिता अभूवन्।
संहितापाठः
ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा ॥ ऋ० १०॥९७॥२२ ॥
पदपाठः
ओषधयः सं । वदन्ते । सोमेन । सह राज्ञा
क्रमपाठः
ओषधयः सं । सं वदन्ते । वदन्ते सोमेन । सोमेन सह । सह राज्ञा । राज्ञेति राज्ञा।
जटापाठः
अोषधयः सं, समोषधयः, ओषधयस्, सम् ।
सं वदन्ते, वदन्ते, सं, सं, वदन्ते ।
शिखापाठः
संवदन्ते, वदन्ते सं, संवदन्ते-सोमेन ।
धनपाठः
ओषधयः सं, समोषधय ओषधयः संवदन्ते,
वदन्ते समोषधय अोषधयः संवदन्ते ॥
संवदन्ते वदन्ते सं संवदन्ते सोमेन,
सोमेन वदन्ते सं, संवदन्ते सोमेन ॥
अस्य घनपाठस्य परीक्षणेन ज्ञातो भवति यत्, प्रथमपदन्तु पञ्चवारं, द्वितीयपदन्तु दशवारं, तृतीयपदं त्रयोदशवारं, चतुर्थपदमपि त्रयोदशवारं समायाति इति। इयं हि मेधाशक्तेः पराकाष्ठा वर्त्तते । मेधाविनो मुनेः ज्ञानस्योत्कर्ष एवाऽस्ति ।
सामवेदस्य मन्त्रस्थस्वराणां गणनासङ्केतस्तु अतीव प्रमाणिकतयैव त्रिविष्टो भवति । अस्मिन् स्वरे स्तोकमपि स्खलनस्य सम्भावना न वर्त्तते । इयं स्वरगणना समीचीनाऽस्ति। निम्नलिखितोदाहरणेनेयं वैज्ञानिकपरिगणना स्पष्टतया परिलक्षिता भवति -
रेवतीर्न सं ध मा द इन्द्र सन्तु तु विवाजाः
क्षुमन्तो याभिमदेम
अा यद् दुर्वेः शतक्रतवा कामं जरि नृणाम्
ऋणो रक्षं न शचीभिः'।। ३।१४ ठी ( धा० १८उ० २। स्व० ४ )
अस्ति सामवेदस्य उत्तराचिकस्येयं ऋच् । एतस्याः ऋचामुपर्युदात्तादि त्रयाणां स्वराणां विशिष्टचिह्नानि भवन्ति। ऋग्वेदे तूदातस्वराः तथा प्रचयस्वराः चिह्नरहिता एव भवन्ति । अनुदात्तस्याधोभागे लम्बरेखा (—) तथा स्वरितस्योपरिभागे ऊर्ध्वगा रेखा (।) भवति। तद्यथा -
अग्नि मी ले पु रो हि तम् अ उ स्व प्र अ उ व प्र
१, स्वरितोपरि —
२, तथाऽनुदात्तोपरि - ३, अङ्कानां सङ्केतो भवति ।
कदाचिदेतद्भिन्नोऽपि चिह्नो भवति-
१. अन्तिमोदात्तस्योपरि - २ चिह्रो भवति । यथा – गि रा (साम. ८) ।
(क) यदा एककालावच्छेदेन उदात्तद्वयस्य प्रयोगो भवति, तदा प्रथमोदात्तोपरि - १, तथा द्वितीयोदात्तस्तु चिह्नविरहितो भवति । एवं तत्परे स्वरितोपरि २र चिह्रो भवति । यथा —
‘उत द्विषो मर्त्यस्य' ( साम. ६ ) ।
अस्मिन् मन्त्रे 'षो' एवं ‘म' उदात्तद्वयमस्ति । अत्र प्रथमोदात्ततोपरि - १ चिह्रस्तथा द्वितीयोदात्तः 'म'त्वचिह्नितमेव । तत्परे 'र्य' स्वरितोपरि '२ र' चिह्रो भवति ।
(ख) अनुदात्तात्परे स्वरितोपरि '२ र' चिह्रो भवति तथा पूर्वोऽनुदात्तोपरि '३ क' चिह्नितो भवति । यथा -
त न्वा (साम. ५२) च म्बोः । अर्थात् जात्यस्वरितोपरि “२ र' चिह्नो भवति।
३ - ‘२ उ, यदोदात्तद्वयस्य युगपदेव प्रयोगो भवति तथा तत्पश्वादनुदात्तः समायाति तदा प्रथमोदात्तोपरि ‘२ उ' चिह्नितो भवति, द्वितीयस्त्वर २ऊउ विहित एव भवति । यथा - ऊ त्या व सो (साम. ४१) अत्र 'त्या' एवं 'व' इति उदात्तद्वयस्य पश्चात् ‘सो' इत्यनुदात्तः अस्ति । फलतः प्रथमोदात्तः 'त्या' इत्युपरि '२ ऊ' इति सङ्केतः अस्ति ।
सामवेदे एतस्याः विशेषगणनायाः व्यवस्था विशेषरूपेण भवति । उपरिनिर्दिष्ट ऋचि अष्टादशाक्षराणि अचिह्नितानि सन्ति । प्रथम ऋचि अचिह्नितान्यक्षराणि चत्वारि सन्ति। द्वितीयेऽपि ऋच्यचिह्नितानि चत्वारि एवाक्षराणि सन्ति । तृतीये ऋचि दशाक्षराण्यचिह्नितानि सन्ति । एतेषां सङ्कलनमष्टादशाक्षराणि भवन्ति । यत् धा. '१८' धारी इति पदेन सूचितो भवति। '२ उ' इति संकेतेन चिह्नितमक्षरद्वयमस्ति । (= उ. २ ) । ‘रकारचिह्नितस्वरितः (२ र) संख्यायां चत्वारः सन्ति । (=स्व. ४ ) । एतेषां त्रयाणां सूचना 'ठी' सङ्केतेन प्राप्यते। ठी = ठ् + ई । 'ई' चतुर्थस्वरो भवति । तेनायं चतुर्णां सूचको भवति । ठकारस्तु टवर्गस्य द्वितीयवर्णोऽस्ति । अतोऽयं ( उ २ ) पदस्य संकेतं करोति । इयं व्यवस्था मात्रोत्तरार्चिकमन्त्राणां कृते एवाऽस्ति । पूर्वार्चिके तु स्वरितः, उदात्तस्तथा धारीपदानाञ्च क्रमः पूर्वक्रमात् विपरीतो भवतीति ।
वेददुर्गस्य रक्षार्थमियं दुर्भेद्या पंक्तिरस्ति । तेन हि अद्याऽपि वेदानां विशुद्धता प्रामाणिकता चाक्षुण्णा एवाऽस्ति ।
वेदेषु स्वराणां महत्त्वम्
अनेकप्रयोजनसम्पादनहेतोः वेदेषु स्वराणामुपयोगो विधीयते । प्रथमं प्रयोजनं तु तेषां वेदपाठपरिरक्षणमस्ति, द्वितीयं प्रयोजनमिदं यत्, तैः तत्तत्पदगतोऽर्थो निर्धार्यते । यथा चाह गोनर्दीयः — ‘याज्ञिकाः पठन्ति -स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेत' इत्यत्र सन्देहः - स्थूला चाऽसौ पृषती च स्थूलपृषती इत्येष विग्रहोऽत्र ग्राह्यो वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा इति । एवंविधायाः शङ्कायाः निवृत्तिः स्वरेणैव भवितुं शक्याऽस्ति । अतः वेदार्थस्य निर्णयने स्वराः सहायकाः भवन्ति । वाक्यनिर्णयनार्थम् अपि स्वराणाम् अपेक्षा भवति । यत्र क्वचिन्मन्त्रेषु मुद्रणादिदोषवशात्, हस्तप्रतस्य विच्छेदनत्वाच्च विरामादिचिह्वानि नाङ्कितानि जायन्ते, तत्र कुतो वाक्यमारब्धं कुत्र च तदवसन्नमिति न परिज्ञातुं शक्यते, तत्र स्वरैरेव तत्समाघानं भवति । यथा - "पत्नीवन्तं ग्रहं गृह्णान्यग्न' इत्यत्र ‘पत्नीव' इह अन्तिमं पदद्वयं किं पूर्ववाक्यसम्बन्धि उत्त उत्तरवाक्यसम्बधि ? इत्येतस्मिन्सन्देहे प्राप्ते स्वरेणावधार्येते, यदि अामन्त्रितत्वादनुदात्तत्वं ततः पूर्वान्वयि, अाद्युदातत्त्वे तु उत्तरान्वयि इति।
१. ऋग्वेदभाष्यकाराः
वेदभाष्यकृत्सु स्कन्दस्वामि-नारायण-उद्गीथ-माधवभट्ट-वेङ्कटमाधव-धानुष्कयज्व-अानन्दतीर्थ-अात्मानन्द-सायणप्रभृतयो भाष्यकाराः सुविदिताः सन्ति।
'माधव'-नामधेयाश्चत्वारो भाष्यकाराः उल्लिख्यन्ते इतिहासकारैः। तेष्वेकः सामवेदसंहितायां किञ्चेतरे त्रय ऋग्वेदे भाष्यं लिलिखुः। केषाञ्चनमतेन माधवो नाम न कोऽपि भाष्यकारः सायणः किंवा वेङ्कट एव ‘माधव' इत्येतेन नाम्नः ख्यात आसीत्। अन्ये चाहुः माघवः सायणात् वेङ्कटाच्च भिन्न अासीदतः माधवस्य व्यक्तित्वं स्वतन्त्रमेव। माधव ऋग्वेदे विलक्षणं पाण्डित्यं निदधौ। सायणो वेङ्कटश्चोभौ माधवस्य भाष्यमनुसस्रतुः। अन्योऽप्येकः माधवोऽस्ति। यस्य ऋग्वेदप्रथमाष्टकस्य टीका मद्रासविश्वविद्यालयतः प्रकाशिताऽभवत्। सारगर्भिता इयं टीकाऽस्ति। अल्पाक्षरे सत्यपि मन्त्राणामर्थावबोधने नितान्तमहत्त्वपूर्णाऽस्तीयं टीकेति। द्वादशशततमेशवीयाब्दे वेङ्कटमाधवः अभूदिति पण्डितसाम्बशिवशास्त्री मन्यते। वेङ्कटस्य भाष्यमतिसंक्षिप्तमस्ति। पर्यायवाचिपदान्युपस्थाप्य समन्त्रार्थम् आकलयितुं श्लाघ्यं यत्नं कृतवान्। धानुष्कयज्वा त्रिषु वेदेषु भाष्यं प्रणिनायेत्येष उल्लेखो वेदाचार्यस्य सुदर्शनमीमांसा यां दृश्यते। अानन्दतीर्थ एव ‘मध्व' इत्येतेन नाम्ना ख्यातिं ययौ। अयं मध्वः स एव यो द्वैतवादं प्रवर्तयामास। एष बहून् ग्रन्थान् अजग्रन्थत्। आत्मानन्दः ऋग्वेद स्य ‘अस्यवामीयं' सूक्तं व्याख्यातवान्। आचार्यसायणो वैदिकसम्प्रदायस्य वेत्ताऽऽसीत्। निजज्येष्ठभ्रात्रा माधवाचार्येण प्रेरितो भूत्वा व्याख्याकार्येऽस्मिन् असौ प्रवृत्तोऽभूत् तेन भाष्यमिदं माधवीय-नाम्ना विश्वविश्रुतम् अभवत्।
२. सामभाष्यकाराः
सामसंहितायाः सायणभाष्यात्प्राक् द्वित्रा एव भाष्यकाराः अासन्। माधवः सामसंहितायाः प्रथमभाष्यकारः प्रतीतो भवति। ततः भरतस्वामी सामसंहितोपरि भाष्यमलिखत्। गुणविष्णुः साममन्त्रेषु व्याख्याम् अलखित्। तस्य साममन्त्रव्याख्यानस्य नाम मिथिला यां बङ्गप्रदेशे च प्रसिद्धमस्ति। तत्र सामवेदिनां नित्यनैमित्तिकविधीनाम् उपयोगिनः साममन्त्राणां व्याख्याकृता।
( क ) माध्यन्दिनसंहिताभाष्यम्
उव्वटेन  यजुर्वेदसंहितायाम् स्वनाम्ना भाष्यं रचितम्। उव्वटस्य अनुसरणं कुर्वन् आचार्यमहीधरः अपि स्वभाष्यम् अरचयत्। एतयोः भाष्यम् माध्यन्दिनसंहितायै प्रसिद्धम्।
(ख) काण्वसंहिताभाष्यम्
हलायुधः ब्राह्मणसर्वस्वम् इति भाष्यम् अलिखत्। सायणा चार्येण सम्पूर्णकाण्वसंहितायामुपरि स्वभाष्यमलेखि। अनन्ताचार्येण काण्वसंहितायारुत्तरार्द्धोपरि (एकविंशत्यध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्।  आनन्दबोधभट्टोपाध्यायेन काण्वसंहितायाः चतुर्थदशकस्य उपरि (एकत्रिंशदध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्।
५. अथर्वसंहिताभाष्यम्
सायणा त् पूर्ववत्तीं अथर्वसंहितायाः न कोऽपि भाष्यकारोऽभवत्। सायणस्तु सम्पूर्णायाम् अथर्वसंहितायामुपरि भाष्यं लिलेख, किश्च प्रकाशितग्रन्थेषु द्वादश काण्डानाम् ( १-४, ६-८, ११, १७-२० ) एव भाष्यमुपलब्धं भवति। अनेन प्रकारेणास्य वेदस्य सायणभाष्यमप्यपूर्णमेवाऽस्ति।
दैवतवादः
वेदेषु देवतानां स्थानं महत्त्वावहं भवति । यास्कः वदति यत् देवतासु काश्चन पृथ्वीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन दिग्स्थानीयाः इति । पृथ्वीस्थानीयदेवतासु अग्निदेवता, अन्तरिक्षस्थानीयासु इन्द्रदेवता, दिग्स्थानीयासु सुर्यविष्णुप्रभृतिदेवताः सन्ति महीयांसः । जगतो मूले एकैव महाशालिनी महाशक्तिः शोभते । स एव निरतिशय- ऐश्वर्य शालिनीत्वात् ईश्वरः इति गीयते  । स एव शक्तिः बहुभिः प्रकारैः स्तुता इत्युक्तम् । देवता प्रायेण त्रीणि रुपाणि धरति । आधिभौतिकम्, आधिदैविकम्, आध्यात्मिकं चेति । इन्द्रियगम्यं रुपम् आधिभौतिकम् । आधिदैविकम्, आध्यात्मिकञ्च स्तः इन्द्रियागम्ये । वेदवर्णितेषु प्रमुखेषु विषयेषु देवतास्तुतिरपि प्रमुखो विषयः ॥
वेदानां सामान्यविभागः
वेदाः सामान्येन पठन-पाठन–अर्थविचिन्तनादिविषयमवलम्ब्य चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र तावत् प्रथमं संहिता अनन्तरं ब्राह्मणमारण्यकमुपनिषच्चेति । तत्र मन्त्राणां समूह एव स्ंहिता । चतुर्विधतया संहिताविभागः । ऋक्- यजुस्-साम–अथर्वसंहिताश्चेति ॥ मन्त्राणां तथा यागविधीनां च विशदतया प्रतिपादनं ब्राह्मणग्रन्थेषु वर्तते । ब्राह्मणसाहित्यं नितरामेव विशालं व्यापकञ्च भवति । इदं हि साहित्यं गद्यात्मकं वर्तते । ब्राह्मणग्रन्थेषु ऐतरेयम्, शाङ्खायनम् (ऋक्), शतपथम् (शुक्लयजुर्वेदः), तैत्तिरीयम् (कृष्णयजुर्वेदः), ताण्ड्यम् (पञ्चविंशम्), षड् विंशम्, जैमिनीयम् (सामवेदः), गोपथम् (अथर्ववेदः) च प्राधान्यमर्हन्ति ॥ वैदिकवाङ्मये आरण्यकं नाम साहित्यमपि प्रधानम् । तदाध्यात्मिकमार्गस्य मीमांसा भवति । वानप्रस्थाश्रमेषु पठिताः आध्यात्मिकचिन्तनधाराः भवन्ति आरण्यकानि । ऐतरेय –शाङ्खायनबृहत् तैत्तरीयारण्यकानि प्रधानानि भवन्ति ॥ उपनिषिदति इति उपनिषद् । तस्यावयवार्थेन सिद्धं भवति परमपुरुषार्थदायकः इति । तासु वेदानां सारभूताः सिद्धान्ताः प्रतिपादिताः सन्ति । चतुराश्रमेषु अन्तिमे आश्रमे संन्यासे उपनिषद्ग्रन्थाः पठिताः भवन्ति । एते ग्रन्थाः मोक्षदायकाः दुःखत्रयविनाशकाश्च भवन्ति । केचनोपनिषद्ग्रन्थाः गद्यात्मकाः, केचन पद्यात्मकाः केचन उभयात्मकाश्च भवन्ति ॥ ऋग्यजुस्सामाथर्वादीनां चतुर्णां वेदानां संहिताब्राह्मणारण्यकोपनिषद्विभागान् विहाय शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तछन्दोज्योतिषादीनि षड्शास्त्राणि वेदार्थव्याख्यानपराः स्मृतयः धर्मशास्त्रग्रन्थाः अष्टादशपुराणानि उपपुराणानि इतिहासग्रन्थौ इत्यादिभिः महान् भवति वेदराशिः ।
वैदिकवाङ्मये काव्यत्वम्
वैदिकवाङ्मयस्य पद्ये षु गद्ये ष्वपि सौष्ठवं वैलक्षण्यञ्च प्राप्यते। लौकिकेषु जातेष्वपि वैदिकवाङ्मयगता काव्यमाधुरीना अपकृष्टतां गता तत्पठतां मनांसि वैदिककाव्यमेव प्रथमं मन्यन्ते, ततोऽन्तरं लौकिकादि किञ्चिदन्यत् । वेदे समायातानि पाञ्चाल-मिथिलाप्रभृतिनगरीवर्णनानि यथा कलायुतानि तथैव यथार्थान्यपि । वृत्र स्य विकरालस्य रूपस्य देवासुरयोः सङ्ग्रामस्य च वर्णनम् एकतो यदि रोमाञ्चम् उदञ्चयति, तदा कतिपयादि पठ्यमानमेव हृदयं स्तिमितयति नयने उदस्रयति च।
वैदिकाः ऋष यः मनोभिलषितभावाभिव्यक्तीकरणे पटव आसन् । यत्र तत्र अन्तर्भावानाम् अभिव्यक्तिहेतवे अलङ्कारविधाने अपि ते पराङ्मुखा नाऽऽसन् । उपमायाः काव्यसंसारे पूर्वावतारस्तावदेव प्राचीनोऽस्ति यावत्कवितायाराविर्भावः । अानन्देन सिक्तहृदयकवेऋ वाणी उपमाऽलङ्कारेण स्वात्मानं विभूषयितुं कोमलोल्लासस्य तथा मधुमयानन्दस्य च बोधं करोति । प्रसङ्गानुकूलालङ्काराणां प्रयोगे ऋषिः स्वीयां सूक्ष्ममर्मज्ञतां प्रकाशयति । स तानुपयुज्य प्रचुरतरपदविभाव्यं वक्तव्यं परिमिततरपदेष्वेव प्रकटीकर्तुं सदवसरं सरलतयैव हस्तगतं करोति। वैदिकवाङ्मये व्यर्थमेवालङ्काराणामुपयोगो न दृश्यते । अतः सा स्फुटचन्द्रतारका विभावरीव विभाति । तत्रानुप्रासच्छटा, उपमावैभवता च अनायासेनैव च समागतास्ति । उत्प्रेक्षा दृष्टान्तार्थान्तरन्यासादिकाः अलङ्काराः वैदिकऋषेः बहुश्रुतत्वं व्यापकदृष्टित्वश्च प्रकटयन्ति।
वैदिकवाङ्मयस्य उपमा नां रसा त्मकत्वात् रसरमणीयत्वम् अतितरामेव च मर्मस्पर्शित्वमवलोक्यते । औचित्ये सन्दर्भे च शोभायाः समुत्पादनस्य कला तासु नितान्तम् अभिनन्दनीयास्ति । स्वानुभूतिषु तीव्रता आनयनाय तथा तां सरलतया सहृदयहृदयपर्यन्तं सम्प्रेषणाय कवेर्वाणी येषाम् अन्तरङ्गमधुमयकोमलसाधनानाम् उपयोगं करोति, अलङ्कारस्तु तेषामेवान्यतमरूपमस्ति । एवंविधस्य काव्ययुगस्य कल्पनाऽपि अशक्या, यासु भावभङ्गीषु कोमलविलाससञ्चारहेतवे कस्यापि प्रकारकस्य साम्यविधानस्य आश्रयो न भवति । अत एव वैदिकमन्त्रेषु अलङ्काराणां, विशेषतः औपम्यगर्भालङ्काराणां विधानोपरि आलोचकाः विस्मयान्तःकरणाः भवन्ति।
वैदिकसूक्तेषु नानादेव ताभिः यज्ञे समागमनाय, भौतिकसौख्यसम्पादनाय, अाध्यात्मिकान्तर्दृष्ट्युन्मेषणाय च बहुविधेषु छन्दः सु प्रार्थना कृताऽस्ति । तासां रूपाणां भव्यवर्णनं कवेः कलायाः विलासमेवास्ति । प्रार्थनावसरे तेषां पवित्रभावानां कान्तभावनानाञ्च रुचिराभिव्यञ्जना अपि अस्ति । व्यङ्ग्यार्थविलसितानि व्यञ्जकपदावलि-पेशलानि च वाक्यानि विद्यन्ते । परमोच्चविचारबन्धुरोऽस्ति वैदिकऋषिः । न तस्मै जीवनस्य कलारहितत्वं रोचते । स जीवनं कलासु कुशलं द्रष्टुमनाः । तद्विचारेण जीवनं तदेव यत्र कला विलसन्ति । वेदेषु विराजमानाः कलाः स्फुटतयैव बोधयन्तीदं यत्, स कलाकलितमेव जीवनं सम्भावयति । वेदवेदाङ्गेषु क्वचिद् उषाविषयकमन्त्रेषु सौन्दर्यभावनायाः आधिक्यं परिस्फुरति तदा क्वचिद् इन्द्रविषयकमन्त्रेषु तेजस्वितायाः प्राचुर्यं परिलक्ष्यते । यद्यग्नेः रूपवर्णनप्रसङ्गे स्वभावोक्त्याः आश्रयो वर्तते, तर्हि वरुणस्तुतौ हृद्गतकोमलभावानायाः माधुर्यस्य अभिव्यक्तिरस्ति । 'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचं, जायेव पत्ये उषती सुवासा' ।  'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' इत्यादिकानि सन्त्यनेकानि वाक्यानि, येषां भावान् न साहित्यशात्रान् अभिज्ञो ज्ञातुं प्रभवति, अथ च यो जनः साहित्यशास्त्रे निष्णातो नाऽस्ति स व्यञ्जनाप्रतिपाद्यमानान् वैदिकार्थानपि नावबोद्धुं शक्नोति । अनेन प्रकारेण वैदिकमन्त्रेषु काव्यगतगुणानां पर्याप्तदर्शनं काव्यजगतः न काऽपि आकस्मिकी घटना वरीवर्ति । तन्मयतायाः अनन्यतायाश्चेदं विशदपरिचायकं चिह्नमस्ति, भावाना सहजा सरला चाभिव्यक्तिरस्ति । वेदेषु एतेषां विशालं साम्राज्यमस्ति ।
रसविधानम्
ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु अनेकरसानां मनोमुग्धकरं संविधानकमस्माकं मनसः प्रधानाकर्षणमस्ति । वैदिकऋषेः मनोगतभावानां सरलनिदर्शनमेतेषु मन्त्रेषु समुपलब्धं भवति । फलतोऽत्र रसानां सङ्केतः स्वाभाविकोऽस्ति । इन्द्रस्तुतौ वीररसस्य अभिव्यञ्जना स्वकीयभव्यरूपेण उपस्थिता भवति । दाशरात्रसूक्ते वसिष्ठेन राज्ञः दिवोदासस्य तथा तेषां प्रतिपक्षिणां सङ्घर्षस्य वर्णनं कृतम् ।
गुत्समदऋषिः इन्द्रस्यानेकासु स्तुतिषु इन्द्र स्य वीरतायाः विशदं सङ्केतं करोति -
‘यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनासोऽयं युष्यमाना अवसे हवन्ते।
यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत् स जनास इन्द्वः।।
इन्द्रं विना न कोऽपि मानवो विजेतुं शक्नोति । योद्धारो जनाः अात्मरक्षार्थं तमेवाह्वयन्ति । विश्वस्मिन्नसौ श्रेष्ठतमोऽस्ति । अच्युतान् च्यावयत्यसौ। यतो ह्यसौ शौर्यस्य वीर्यस्य च प्रतीकोऽस्ति ।
कवेर्लेखन्याः प्रभूतबलशालिनीत्वात् तस्या एकैकं पदं बहुकार्यसम्पादनकारि सिद्ध्यति। अत एव एतस्माच्छलोकान्न केवलम् अप्रस्तुतविधानसौन्दर्यं दृक्पथे अवतरति, अपि तु ओजसश्छटारीतेः प्रकर्षः पूर्णोपमाप्रस्तुतप्रशंसा तद्गुणाख्यानाम् अलङ्काराणां कान्तिश्च सम्यक् पाठकानां चेतांसि आकर्षयन्ति युगपदेव । अहो ! ऋषेरत्र सर्वे प्रयासाः वीररसमेव परिपोषयन्तो दृष्टा भवन्ति ।
शृङ्गारस्य उपयोगः
सर्वेषामपि सुधियामिदं तथ्यं सुविदितमेव यत् सौन्दर्यमेव काव्येषु ‘रस’ इत्येतेन नामधेयेन विश्रुतम् । कविस्तमेव साधयितुं काव्यं कवयति । मङ्गलानां विधानं स रसः शृङ्गारकरुणादिभेदेन नवविधतां भजते । नवस्वपि रसेषु शृङ्गारो नाम रसो रसराज इति सर्वेऽपि साहित्यशास्त्रिणः स्वीकुर्वन्ति। यथा त्वरया स मानसं मथ्नाति, मदयति, चपलयति च, तत्तथा नान्यस्तस्मात् स रसेषु श्रेष्ठो रसो मतः । संयोग-विप्रलम्भभेदेन सो द्विविधः । उभयोरपि भेदयोः विप्रलम्भः शृङ्गारो मधुरतरः । तत्र चेतसो द्रुतीकरणक्षमता अतितरां तरस्विनी भूत्वा विभाति, तस्मात्ततः परं मधुरिमाणं न कोऽप्यन्यो रसो विन्दति ।
ऋग्वेद स्य अनेकेषु सूक्तेषु शृङ्गाररसस्य अपि भावनायाः रोचकः उल्लेखो लभते। एकस्मिन् सूक्ते पुरूरवा -उर्वश्योः प्रणयप्रसङ्गे विरहखिन्नस्य नायकस्य कथने विप्रलम्भशृङ्गारस्य सङ्केतो लभते -
‘इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रंहिः।
अवीरे ऋतौ विदविधुवन्नोरा न मायुं चितयन्त धुनयः॥'
शृङ्गाराभासस्य अपि सङ्केतो यम-यमीसूक्ते उपलब्धो भवति । यत्र यमी निजभ्रात्रा यमेन प्रणय-याच्चां करोति । यमस्तु तस्याः प्रलोभनेन आत्मानं संरक्षति ।
अलङ्कार-विधानम्
ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु अलङ्कारा णां छटा स्वीयां सूक्ष्ममर्मज्ञतां प्रकटयति । एते अलङ्काराः स्वतः अाविर्भूता अलङ्काराः सन्ति । वैदिकाऽलङ्कारेषु यत्सौष्ठवं यत्पाटवं, यदार्जवं शोभते न तदन्यत्र प्राप्यते । वैदिकऋषिः कविष्वस्ति कविः । वैदिकमन्त्रेषु प्रयुक्ताऽलङ्काराः सौन्दर्यस्य कोमलां भावनां सम्यग् अभिजानात्येव न, तत्प्रकटीकरणेऽपि ते परमप्रवीणाः सौन्दर्याभिव्यक्तीकरणे तेषां सरलभावना दृश्यते। एते अलङ्काराः कविकथनं प्रभावशालीकरणे, प्रतिपाद्यविषयाणां रोचकचित्रार्पणे, हृदयगतभावम् आवर्जयितुञ्च सर्वथा समर्थाः सन्ति । रूपकन्तु वेदस्य कश्चन प्रशंसनीयो बहुलप्रयुक्तालङ्कारोऽस्ति । वेदानां शैली एव रूपकमयी वर्त्तते । सुष्ठूपमानाम् एका सन्ततिः ऋग्वेदीयमन्त्रेषु उल्लसिता भवति।
अन्यालङ्कारेषु अतिशयोक्ति-व्यतिरेक-समासोक्त्यादीनाम् अनेकेषाम् अपि अलङ्काराणाम् अत्र दर्शनं भवति । ऋग्वेदीय-कवेः उपमा अतिप्रियोऽलङ्कारः इति प्रतीयते, यस्य शृङ्खलाऽतीव चारुतया विन्यस्ता कृताऽस्ति -
'अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गर्त्ता रुगिव सनये धनानाम्।
जायेव पत्य उशती सुवासा उषा हस्रेवः निरिणीते अप्सा॥'
उषा कदाचिद् भ्रातृहीना भगिनीव स्वदायभागम् अवाप्तुं पितृस्थानीयसूर्यस्य पार्श्वे समायाति, कदाचित्सुवस्त्रं धारणं कृत्वा पतिं स्वानुरागरज्जौ संयमनाय कमनीया कामिनीव स्वपत्युः सम्मुखे निजसौन्दर्यं प्रकटीकरोति।
वैदिककविः स्वोपमानं सञ्चयितुं पार्श्ववर्त्तिनः पशुजीवनम् अपि अवलम्बनं करोति। सायंकाले गोचरभूम्यां प्रत्यागतानां गवां दृश्यस्तमतीव प्रियोऽस्ति। इन्द्रस्तुतौ अाङ्गिरसहिरण्यस्तूपऋषेरुक्तिरियमस्ति यत्, त्वष्ट्रानिर्मितेन स्वरयुक्तवज्रेण यदेन्द्रः पर्वताश्रितं वृत्रं जघान तदा रम्भणं कुर्वन्तीं समागतानां गवाम् इव जलानि समुद्रम् अनुजग्मुः -
वाश्रा इव धेनवः स्यन्दमाना अञ्जः समुद्रमवजग्मुरापः॥'
अत्रत्या उपमा तत्सर्वमपि अतितरामेव समीचीनतया प्रकाशयन्ती लक्ष्यते, यन्निखिलं विशालैका पदपङ्क्तरपि नैतावत्या ललिततयाऽऽविर्भावयितुं सक्षमा अस्ति । ‘वाश्रा धेनवः' इत्यनेन पदेन वत्सदर्शनाऽऽकुलिताभिः नदन्तीभिः धेनुभिः सह वृष्ट्याः साम्यं कृत्वा वैदिकऋषिः वेदपाठकानामग्रे वृष्ट्या अाक्ष्यर्थवत्वं झञ्झावातेन सह वर्षणत्वं समुद्रं प्रति वेगेन प्रवहणशीलत्वं त्वरित्वञ्च अनेकविधस्थितेः अलङ्घ्यत्वञ्च इत्यादि बहून् भावान् समुपस्थापयति। हृदयवृत्तीनां मार्मिकाभिव्यक्तये वरुणसूक्तानाम् अनुशीलनं विशेषेण सहायकं भवति । महर्षिणा वसिष्ठेन एकस्मिन्नितान्त-भावप्रवणसूक्ते स्वकीयाराध्यदेवं वरुणं प्रति स्वकीयं कोमलोद्गारं प्रकटितम्। ऋषिः असौ आत्मानं पृच्छति - कदाऽहं वरुणेन सह मैत्रीमाप्स्यम् ? क्रोधरहितो भूत्वा प्रसन्नचित्तेन वरुणः कदा मद्दत्तं हविष्यं ग्रहीष्यति ? कदाऽहं प्रसन्नमनसा तस्य प्रसादं प्राप्स्यामि ? इति।
'उतस्वया तन्वा संवदे तत्कदान्वन्तर्वरुणे भुवानि।
किं मे हव्यमहृणानो जुषेत कदा मृडीकं सुमना अभिख्यम् ।'
विदुषां मीमांसया वरुण-कोपेन यदा सः अवगतः अभवत्, तदा सः कथयति - हे देव ! पितृभिः कृतद्रोहान् अपेहि, तान् द्रोहान् विरोधान् च अपह्रियताम्, ये मया स्वशरीरेण कृताः । यथा पशून् अपहर्तारं चौरम् तथा रज्वा बद्धं वत्सं जनाः मुक्तं कुर्वन्ति, तथैव मम अपराधरज्वा बद्धं वसिष्ठम् अपि त्वं मोचय इति।
'अव द्रुग्धानि पित्र्या सृज्या नोऽव या वयं चकृमा तनूभिः।
अव राजन् पशुतृपं न वायुं सृजा वत्सं न दाम्नो वसिष्ठम्॥'
अात्मसमर्पण-नम्रता-दीनता-अपराधस्वीकृत्यादिभिः भव्यभावनाभिः मण्डितं सूक्तमिदं तद्वैष्णव-भक्तानां वाणीं शङ्केतयन्ति, यस्यां ते सहस्रापराधं कृत्वाऽपि भगवता सहात्मसात्कर्त्तु याचयन्ति ।
सूर्योदयस्य दृश्यमपि तं प्रियमस्ति । अस्यापि वर्णनं बहुविधाऽलङ्कारमाश्रित्य कृतं तेन । प्रभातवर्णनप्रसङ्गे सः कथयति यथा कोऽपि जनः कमपि चर्म नीत्वा जलाभ्यन्तरे स्थापयन्ति, तथैवोदिते सूर्ये तस्य किरणानि अन्धकारं निक्षिपन्ति -
‘दविध्यतो रश्मयः सूर्यस्य चर्मेवावाधुस्तमो अप्स्वन्तः॥'
रूपकाणामपि बाहुल्यम् ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु उपलब्धमस्ति । सूर्यः आकाशस्य स्वर्णिमो मणिरस्ति (दिवो रुक्म उरुचक्षा उदेति) । सूर्यस्तु तद्रञ्जितप्रस्तरखण्डमस्ति यदाकाशे स्थापितमस्ति (मध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मा) । अग्निः स्वप्रभया आकाशं स्पृशति। स्पष्ट एवास्ति यदेते मन्त्रा अतिशयोक्तिमूलकाः सन्ति । ( धृतप्रतीको बृहता दिवि स्पृशा) । ऋग्वेदे अतिशयोक्त्या उदाहरणस्य प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति, सायणा नुसारेण यस्मिन् यज्ञस्य अथवा पतञ्जल्या नुसारेण शब्दस्य अथवा राजशेखरानुसारेण काव्यस्य स्तुतिः कृता अस्ति -
चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासौ अस्य।
त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।
अपरमप्युदाहरणमस्ति -
'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥'
सुष्ठु पक्षधरौ, सहवासिनौ, समानख्यातौ, द्वौ पक्षिणौ एकस्यैव वृक्षस्योपरि स्थितौ, तयोरेकः सुस्वादुफलं भक्षयति, अपरस्तु अभुक्त्वैव विराजमानोऽस्ति। अत्र पक्षीद्वयस्य उपमानेन जीवात्मपरमात्मरूपम् उपमेयस्य सर्वथा निगरणत्वेन अतिशयोक्तिरस्ति । उत्तरार्द्धे पक्षीद्वयस्य स्वभावे वैभिन्येन व्यतिरेकाऽलङ्कारस्यापि गूढः सङ्केतो दृश्यते। व्यतिरेकस्य अपरमपि उदाहरणमृतचक्रस्य वर्णनमस्ति - ‘द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्त्ति चक्रं परिधामृतस्य' ।
उपनिषत्सु अपि अनेकेषाम् अलङ्काराणां दृष्टान्ताः प्राप्यन्ते। कठोपनिषदि रथस्य रूपकं शरीरमस्ति। ऋग्वेदे ऋतुवर्णनस्य अप्यनेके मन्त्रा सन्ति। पर्जन्यसूक्ते वर्षायाः नैसगिकं वर्णनमस्ति । मण्डूकसूक्तेऽपि वर्षाकालस्य एको रमणीयः दृश्योऽस्ति । अत्रैकस्य दर्दुरस्य शब्दं श्रुत्वा अपरोऽपि टरट्टरायते । ध्वनिरियं गुरुवचनं श्रुत्वा वेदध्वनिकतृृणां शिष्याणां पाठध्वनिरिव प्रतीतो भवति -
‘यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शात्तस्येव वदति शिक्षमाणः।
सर्वं तदेषां समृधेव पर्व यत् सुवाचो वदतनाध्यपप्सु॥ ५ ॥'
अनेन प्रकारेण वेदेषु अलङ्काराणां प्रभाऽऽलोचकानां दृष्टिं बलादाकर्षति।
सौन्दर्यपरिकल्पना
उषादेव्याः समुपलब्धानि सूक्तानि काव्यदृष्ट्याऽपि नितान्तानि सरसानि सहजानि भव्यभावमण्डितानि च सन्ति। प्रभाते अरुणिमामण्डितं, सुवर्णच्छटाविच्छुरितं प्राचीनभोमण्डलं सर्वेषां ध्यानाकर्षणं करोति। वैदिकऋषिः तत्सौन्दर्यं प्रेमपूरितदृष्ट्या एव पश्यति । तद् दिव्यरूपं दृष्ट्वैव परिमुह्यति । उषादेवी मानवीस्वरूपे एव कविवल्लभा भवति । चेद् उषा महान् स्वर्गलोकस्य एवाधिकारिणी मात्रम् एव भवेत्, तदाऽस्याः विश्वस्य उपरि ऊर्ध्वलोक एव स्वदिव्यच्छविना जगदाकर्षयन्ती स्वात्मन्येव दीव्यति, किञ्चात्र उषादेव्या सह वैदिकऋषेः अनन्यता प्रतिभाति ।
'कस्यचन पदार्थस्य सम्यग्विलोकनं कृत्वा तस्य स्वाभाविकतया यद् यथायथवर्णनं, तदेव कलायाः उत्कृष्टत्वं स्मृतम्' । यद् रस्किन आह, तद् वैदिकऋषेः प्रकृतिवर्णने कृत्स्नतया अन्वर्थी भवति । तदीये प्रकृतिवर्णने, उषादेव्याः सौन्दर्यकथने च तस्य निरीक्षणनूतनता सहृदयताया उदात्तता, कल्पनाया अभिनवोन्मेषो च विद्योतते । तत्प्रकृतिश्रियस्तस्य प्रकृतिजनन्युत्सङ्गे शैशवादेव क्रीडनं वर्द्धनञ्च वेदयन्ति । अतः उषावर्णने प्रकृतिलक्ष्मी तथा विराजते यथा मणिमालायां स्वर्णसूत्रम् । उषा केवलं बाह्यसौन्दर्यस्यैव प्रतिमा नास्ति, प्रत्युत सा कवये आन्तरिकसुषमायाः अपि प्रतिमूर्त्तिरूपेण अवस्थिताऽस्ति । पद्मिन्युपमितत्वात्तस्याः सुकोमलत्वं कृशाङ्गत्वं सितत्वस्पर्शं सुखत्वादिकञ्च कियन्मनोज्ञभावेन पाठकस्य पुरतः समुपस्थितं भूत्वा तन्मनो नन्दयन्तीहेत्यपि ध्यानं कर्षयति।
वैदिकऋषेः प्रतिभाचातुरी उषादेव्याः चरित्रचित्रणे अपि सर्वथैव कुशला। अतः कविः अत्र उषादेव्याः यच्चरित्रं चित्रयति, तत्सजीवतां प्राप्य हृदयावर्जकं च जायते। अत एव कविः कथयति - 'हे प्रकाशवति उषे ! त्वं कमनीया कन्या इव अत्यन्ताकर्षणमयी भूत्वा अभिमतफलदातुः सूर्य स्य पार्श्वे गच्छति तथा तत्र तत्सम्मुखे स्मितानना तरुणीव स्ववक्षम् अनावृतं करोति।' उक्तञ्च -
‘कन्येव तन्वा शाशदानां एषिदेवि देवमियक्षमाणम्।
संस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुसे विभाती॥'
अत्र कवेर्मानवीकरणस्य भावना अतिप्रबलाऽस्ति । अत्र उषादेव्याः कुमारीरूपस्य कल्पना वर्त्तते । स्मितवदनायाः तस्याः सुन्दरस्वरूपं प्रकटयति । युवतिकन्यायाः कल्पना, सूर्यस्य समीपगमनस्य भावना कवेः व्यापकदृष्टित्वं ज्ञापयति । उषादेव्याः उपरि कृतान्या कल्पनाऽपि तथैव दृग्गोचरी भवति, उषा स्वप्रकाशेन संसारं तथैव संस्कृतं करोति, यथा कोऽपि योद्धा स्वं शस्त्रं घर्षयित्वैव तं संस्करोति । यथा —
उषा स्वप्रकाशं तथैव प्रसारयति, यथा गोपाः गोप्रचारभूमौ स्वकीयाः गाः प्रसारयन्ति अथवा काऽपि नदी स्वजलानि प्रसारयति -
‘पशून्न चित्रा सुभगा प्रथाना सिन्धुर्नक्षोद उर्विया व्यश्वैत।'
उषा प्रतिदिनमुदेति इति तस्याः अमरत्वस्य उद्घोषणाऽस्ति —
कवेर्दृशि नित्यं प्रति उषादेव्याः अागमनं चक्रावर्त्तनमिवास्ति, येन प्रकारेण चक्रं सदैव अवर्त्तितं भवति, तथैव उषाऽपि स्वावर्त्तनं करोति ।
‘सामानामर्थं चरणीयमाना चक्रमिव नव्यस्यावर्वृत्स्व ॥'
एतेषु उदाहरणेषु उपमायाः विधानम् उषादेव्याः रूपभावनां तीव्रयितुं प्रयुक्तमस्ति ।
उषाविषयकमन्त्राणाम् अनुशीलनेन वैदिकऋषीणां प्रकृतिं प्रति उदात्तभावना ज्ञातुं शक्यते। प्रकृतिचित्रणं प्रकारद्वयेन भवितुमर्हति। (१) अनावृतं वर्णनम् (२) अलङ्कृतवर्णनम्।
प्रकृतिवर्णनम्
(१) अनावृतं वर्णनम् - अर्थात् प्रकृत्याः स्वतः आलम्बनत्वेन वर्णनम्, यत्र प्रकृत्या नैसर्गिकमाधुर्यं कविहृदयमाकृष्टं करोति तथा स्वकीयेन आनन्देन कविमानसञ्च तोषयति।
( २ ) अलङ्कृतवर्णनम् - अलड्कृतवर्णने प्रकृत्यास्तथा तासां व्यापाराणां मानवीकरणं भवति।प्रकृतिः सचेष्टं भूत्वा चैतन्यप्राणिनामिव नानाविधानां व्यापाराणां सम्पादनं करोति। सा कदाचित् स्मितवदना कुमारी इव दर्शकानां हृदयमाकृष्टं करोति, कदाचित् उग्ररूपेण भीषणजन्तुवत् जनानां हृदये भयं, क्षोभं च समुत्पादयति।
वैदिककवेः अस्याः द्विविधायाः भावनायाः स्फुटनिदर्शनम् उषया सह सम्बद्धभावनायां प्राप्यते। प्राच्यां प्रभाते कोमलारुणाभम् उषायाः स्वरूपं दृष्ट्वा वैदिककवेः हृदयम् आनन्देन पूरितं भूत्वा कथयति -
'उषो देव्यमर्त्या विभाहि चन्द्ररथा सूनृता ईरयन्ती।
आत्त्था वहन्तु सुयमासो अश्वाः हिरण्यवर्णा पृथुवाजसो ये '।।
हे प्रकाशमयि उषे ! त्वं सुवर्णरथे आरूढा भूत्वा अमरणशीलत्वेन दीव्य। तवोदयकाले खगाः श्रुतिमधुरं कलरवं कुर्वन्ति । हिरण्यवर्णाः, सुशिक्षिताः, सुदर्शनाश्वाः पृथुबलेन त्वां वहन्तु।
अलङ्कृतवर्णनावसरे उषायाः मनोमुग्धकररूपस्य, व्यापारस्य च हृदयरञ्जकं वर्णनमस्ति -
‘जायेव पत्या उशती सुवासा उषा हस्रेव निरिणीते अप्सः॥'
अत्र कविः नार्यः कोमलहृदयस्य स्पर्शं करोति । नारीजीवनं प्रेम्णि स्थितम्। प्रेम प्रकृत्यामपि प्राणप्रदां शक्तिं सञ्चारयति । तेन तज्जीवति, श्वसिति, वर्धते च । जीवनस्य मूलभूतं लक्ष्यम् एव वर्तते नारीप्रेम । न केवला नारी प्रत्युत नारीनरावुभावपि तदपेक्षिणौ स्तः । वैदिककविः उषाचरित्रेण तस्या रूपवर्णनेन च मानवजीवनस्येदं प्रधानं तत्त्वं सर्वेष्वपि मानवेषु उच्चैः संवृद्धिमासादयद् विलोकयितुमाकाङ्क्षति । स इच्छति यज्जीवनं प्रेम्णा पावनं भवेत्, तत्तदनुग्रहेण अनुगृहीतं स्यात् । न स तत् प्रेम प्रेम इति पुनीतेनाभिधानेन व्याहर्त्तुमीष्टे यद् अनाचारदोषेण दूषितं स्वार्थविशेषसम्पृक्तं वा विद्यते । तस्मात् सपूतप्रेमपेशले जीवने महतीमेव श्रद्धां निदधाति। कविः प्रेमव्रतरक्षके जीवने मन्यते -
'नेवत्वा स्तेनं यथा रिपुं तपाति सूरो अर्चिषा। सुजाते अश्वसूनृते।'
उषादेव्याः अपरमपि रूपं महनीयम् -
'अधिपेशांसि वपते नृतुरिवापोर्णुते वक्ष उस्रेव वर्जहम्।'
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वैदिकसाहित्यम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्राचीनवानिज्यम्
लघुत्तम
अर्थगुणाः
प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः अर्थगुणान् बहुधा प्रशंसन्ति । सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते इति लोकोक्तिः । धनमूलं जगत्, सर्वाणि तत्र सन्ति । धर्मकाम चार्थम् अवलम्बेते । सुखस्य मूलं धर्मः । धर्मस्य मूलं । अर्थः । अथैनैव सिद्धयन्ति सर्व कामाः । 'प्राणयात्रापि लोकस्य विना ह्यर्थं न सिद्धयति' इति महाभारतोक्तिः । यः अर्थवान् स लोके बहमतः । लोके सर्वप्रयोजनसिद्धिः अर्थादेव भवति । यस्यार्थः तस्य मित्राणि विद्या विक्रमः बुद्धिश्च भवन्ति । अथेनेव अर्थार्जनं भवति । गजं प्रयुज्यैव गजे वशीकुर्वन्ति । एवमेव अर्थ प्रयोगेनैव अर्थस्य आर्जनं भवति ।
==अर्थदोषाः   ==
अतिव्ययः अपात्रव्ययश्च अर्थत्य दूषणम् । एतादृशेन अर्थदूषणेन कुबेरोऽपि भवति दरिद्रः । तीर्थानां अर्थेन असंभावनमपि अर्थदूषणं भवति । अनेन राजा सर्वात्मना विनश्यति । तादाविकमूलहर कदर्येषु अर्थदोषाः अनिवार्याः । यः न किमपि सन्निनोति परं सर्व प्राप्तम्। अपव्ययति सः तादाविकः । पितृपैतामहम् अर्थ यः अन्यायेन भक्षयति सः मूलहरः । यः भृत्यान् आत्मानं च पीडयित्वा सशिनोति सः कदर्यः । तादात्विक-मूलहरयोः आयत्यां नास्ति कल्याणम् । कदयस्यार्थसइयरत यस्य कस्यापि निधिभवति । लञ्चोऽपि अर्थस्य दूषणं भवति । यो हि सर्वपातकानाम् आगमनद्वारम् ।
=='''कोशवृद्धयुपायाः ''' ==
कोशप्रयोजनम्
सम्पदि विपदि च राज्ञः अभ्युदयं साधयति कोशः । प्रयोजनं बहुविधं भवति । सैन्यरक्षणं प्रजारक्षणं यज्ञादिधर्मक सर्वमेव कोशमवलम्बते । स्त्रीपुत्रार्थ खोपभोगाय च से नरकायैव भवति । सेतुबन्धः वणिक्पथनिमणिः प्रजन धर्मकामार्थसाधनं चेति कोशादेव प्रवर्तन्ते । अतः के जीवितम् न प्राणाः । कोशो हि राजेत्युच्यते, न जारक्षणं यज्ञादिधर्मकार्यनिर्वहण च पभोगाय च संगृहीतः कोशः नमणिः प्रजामहः मित्रपरिहः वन्ति । अतः कोश हि महीपतीन जयुच्यते, न भूपतीना शरीरम् ।
कोशगुणाः
कोशः बहुगुणः सम्पद्यते । अतिशयेन रत्नहिरण्यरजतप्रायत्वं कोशस्य प्रथमः गुणः । रत्नहिरण्यर जतैः कोशस्य घनिष्ठता वर्धते । व्यवहारे । सिद्धानां नाणकानां बाहुल्य कोशस्य द्वितीयः गुणः । नाणकानां प्राचुर्येण राष्ट्रे सर्वासां वृत्तीनां सौलभ्यं जायते । महतीखपि आपत्सु व्ययसहत्त्वं च तृतीयः गुणः कोशस्य । अयं प्रधानः गुणः । एवंगुणविशिष्टः कोशः राष्ट्रस्याभ्युदयाय कल्पते । यः राजा कोशं वर्धयति तस्य श्रेयांसि बहूनि सम्पद्यन्ते ।
५ फरवरी
५ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षट्त्रिंशत्तमं (३६) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३२९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
द्रोणाचार्यः
द्रोणाचार्यः महाभारते उल्लिखितं प्रसिद्धमेकं पात्रमस्ति। पाण्डवकौरवाणाम् शस्त्रविद्याचार्यः असीत् द्रोणाचार्यः । सः अपि कर्णस्य आचार्य आसीत्। कर्णः द्रोणाचार्यात् ब्रह्मास्त्रं ‌‌विहाय सर्बै विद्या गृहीतवान्।
सनातनभारते गुरोः महत्त्वम्
मातृ देवो भव, पितृदेवो भव , आचार्यदेवो भव । इत्येवं मातरं , पितरं , आचार्यश्र्च स्मरन्ति शुभकार्याणामारम्भे । एषा सनातनपरम्परां । " शिक्षकः एव देशस्य मेरूदण्डः । शिक्षकशिक्षणशिक्षार्थिनां मधुरव्यवस्थितक्रमबद्धसम्बन्धः एव देशस्य प्रगत्ये पूरकः " इत्येव वदति स्म डा ॥ सर्वपल्ली राधाकृष्णन् महोदयः । गुकारस्त्वन्धकरः रूकारः तन्त्निवारकः इति उक्तिः । अन्धनिवारकः प्रकाशः । अज्ञाननिवरकं ज्ञानम् । ज्ञानं तु गुरोरेव लभ्यते । गुरुर्ब्रह्म गुरूर्विष्णुः , गुरुर्देवो महेश्र्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः । भारतीयसंस्कृतिः गुरवे अत्युन्नतं स्थानं ददाति ।
अस्माकं पुराणेतिहासपरम्परया अपि गुरोः अत्युन्नतं स्थानं दत्तम् । प्राचीनकाले विध्यादातुः गुरोः कश्र्चन नीतिनियमाः आसन् । गुरूः विध्यां धनार्थं न दधात् । गुरूः विक्रयणादिव्यापारं न कुर्यात् । विध्याभ्यासानन्तरं गुरवे गुरुदक्षिणा दीयते । विशेषतः द्रोणाचार्यः स्वशिष्यात् एकलव्यात् । कौरवपक्षे कदाचित् एकलव्यः तिष्ठेत् इति धिया अर्जुनस्य श्रेयसे द्रोणः एकलव्यस्य दक्षिणाङ्गुष्ठमेव पृष्ट्वा गुरुदक्षिणारूपेण प्राप्तवान् । तस्मिन् काले विध्यादात्रे गुरवे सर्वस्वत्यागं कुर्वन्ति स्म । दुष्टशिक्षणाय लोकहिताय च यत्किमपि कर्तुं गुरोः अधिकारः आसीत् । तथैव गुरवः आचरन्ति स्म ।
द्रोणस्य जन्म
आधुनिककाले गर्भकोशस्य न्यूनताः सन्ति चेत् प्रनाळशिशुं सम्पदयन्ति । अण्डाणोः वीर्याणोश्र्च मेलनं कृत्वा प्रनाळे सिशुं वर्धयन्ति । एषः आश्र्चर्यदायकः विषयः इति सत्यमेव । एवमेव अकाले प्रसवः भवति चेत् रक्षणविधानेन शिशुं वर्धयन्ति सप्तमे मासे जन्म भवति चेदपि । एतत् तन्त्रमिदनीं प्रसिद्धम् । कौरवाणां जन्मकथा एवमेव विशिष्टा । एकस्मिन् गर्भे षट्पर्यन्तमपि कदचित् शिशवः भवन्ति इति श्रुतम् । परन्तु महाभारते एकस्यां मातरि शतम्  पुत्राः एका पुत्री च जाताः इति विशेषः । एवमेव द्रोणस्य कथा अपि अद्भुता । एषः प्रनाळे जन्म जातः अपि द्रोणे जातः । अतः द्रोणः इत्येव नाम ।
एकदा महर्षिः भारध्वाजः गङ्गानदीतीरे तपः आचरति स्म । ऋत्विजः मेलयित्वा अग्निष्टोमयागं कर्तुं सिद्धः । स्नानार्थं नदीं प्रस्थितवान् । तदा घृताचिनाम्नीं अप्सरसं दृष्टवान् । तस्याः रूपातिशयेने स्तम्भीभूतः । सा अपि एतं दृष्ट्वा इष्टवती । तदैव झटिति तस्य दिव्यं तेजः स्खलितम् । तत् द्रोणपात्रे स्थापितवान् । सुकाले ततः तेजोवान् पुंशिशुः उत्पन्नः । द्रोणे जातः इति द्रोण इत्येव नामकरणं कृतम् । तस्य अङ्गिरसांवरः, आचार्यः , भारताचार्यः , भारध्वाजः , भरध्वाजपुत्रः , शोणाश्र्वः , रुक्मरथः , रथयादपः , द्रोणः इति नव नामानि सन्ति ।
बाल्यं यौवनञ्च
शुक्लपक्षस्य चन्द्र इव कुमारः वर्धमानः अग्निवेषनमकऋषितः विध्यां प्राप्तवान् । द्रोणः पितुः आदेशत् कृपाचार्यस्य अनुजां  कृपिम् ऊढवात् । द्रोणाचार्यस्य अश्र्वत्थामा इति नामकः पुत्रः जातः । द्रोणाचार्यः परशुरामतः अस्त्राधिदेवतानां वशीकरणमन्त्रम् अभ्यसितवान् ।
शस्त्रास्त्रविध्यायां द्रोणतुल्यः पण्डितः कोऽपि नासीत् । परन्तु द्रोणः बहु दरिद्रः आसीत् । एतादृशस्थितौ एकदा सहपाठिनः द्रुपदस्य राजगृहं गतवान् । " मम उपरि विध्यासरस्वत्याः अनुग्रहः जातः लक्ष्म्याः अनुग्रहः न जातः । तदर्थमत्रागतः इत्युक्तवान् द्रुपदस्य समीपे । पूर्णसभायां राजा द्रुपदः निर्धनस्य ब्राह्मणस्य सख्यं न इष्टवान् । उक्तवान् च " महाराजस्य मम, निर्धनस्य विप्रस्य भवतः च कः सम्बन्धः ? स्नेहः कथं युज्यते ? इति उपहासपूर्वकम् उक्तवान् । खिन्नः आचार्यः " राजन्, एकस्मिन् दिने , वीरं क्षत्रियंकुमारं शिष्यत्वेन स्वीकृत्य तस्मै मम सर्वां विध्यां दत्त्वा , निपुणं करोमि । सः भवन्तं रज्वा बद्ध्वा मम पदस्य समीपे पातयिष्यति " इति शपथं कृतवान् । सभास्थानतः कोपेन निर्गतवान् ।
द्रोणस्य शस्त्रविद्याकौशलम्
एकदा क्रीडाङ्गणे राजकुमाराः कन्दुकेन क्रीडन्ति स्म । कन्दुकं समीपस्ये नष्टे कूपे पतितम् । कन्दुकं कूपतः कथं निष्कासनियम् इति चिन्तनं प्रचलति स्म बालेषु । तदा कृशकायः सञ्चारी ब्राह्मणः द्रोणः दृष्टः । तं राजकुमाराः दृष्टवन्तः । बालानां स्थितिः ब्राह्मणेन ज्ञाता । ब्राह्मणः दर्भमेव बाणं कृत्वा एकस्य पृष्ठतः एकं त्यक्तवान् । एवं कन्दुकतः अन्तिमदर्भपर्यन्तं दर्भश्रृङ्गखला रचिता । ततः दर्भद्वारा कन्दुकमुन्नीय राजकुमारेभ्यः दत्तवान् । राजकुमाराः सन्तुष्टाः । एतत् कूपकन्दुकप्रकरणम् आमूलाग्रं ज्ञात्वा भीष्मः वीरकुमारान् पाण्डवान् कौरवान् च धनुर्विध्यां पाठयितुं आचार्यं द्रोणं नियोजितवान् । कुरूकुलसुताः सर्वे द्रोणस्य शिष्याः जाताः । आचार्यस्य द्रोणस्य अत्यन्तप्रियशिष्यः अर्जुनः जातः । अर्जुनः एव अग्रे द्रुपदबद्ध्वा द्रोणस्य पादमूले आनितवान् । एवं द्रोणः स्वशपथं पूरितवान् ।
द्रोणस्य अवसानम्
पाण्डवाः कौरवाः च द्रोणस्य शिष्य़ाः चेदपि महाभारतयुद्धसमये द्रोणः कौरवपक्षे स्थितवान् अनिवार्यतया । द्रोणाचार्यः युद्धे असंख्य़ातान् पाञ्चालसैनिकान् संहृतवान् युद्धे रुद्रः इव विजृम्भितवान् । तदा कृष्णः उक्तवान् अर्जुनम् " कुरुक्षेत्रे धर्मस्य जयः आवश्यकश्र्चेत् भवतः शस्त्रगुरोः सङ्ग्रामात् विरामः अनिवार्यः। तस्य एकैकः उपायः नाम " अश्र्वत्थामा हतः " इति उच्चैः वक्तव्यम् " इति ।
युद्धे भीष्मः अश्र्वत्थामनामानं गजं मारितवान् उक्तवान् च अश्र्वत्थामा हतः कुञ्जरः इति परन्तु कुञ्जरशब्दं शनैः उक्तवान् । द्रोणस्तु प्रियपुत्रस्य अश्र्वत्थाम्नः मरणमभवत् इति विचिन्त्य व्याकुलः संवृत्तः । वैराग्यमुत्पन्नम् । शस्त्रं न्यस्तवान् । धृष्टध्युम्नः द्रोणशिरः छिन्नवान् । द्रोणः परंधाम प्राप्तवान् । एवं श्रीकृष्णस्य सूचनानुगुणं सर्वं संवृत्तं विप्रश्रेष्ठस्य जीवितं समाप्तं च॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्रीशङ्कराचार्यसंस्कृतसर्वकलाशाला
अद्वैतसिद्धान्तस्य उपज्ञातुः जगद्गुरुः आदिशङ्कराचार्यस्य नामधेये तस्य जन्मस्थाने कालड्यां चतुर्नवत्युत्तर-एकोनविंशतितमे शतके स्थपितेयं श्रीशङ्कराचार्यसंस्कृतसर्वकलाशाला। संस्कृतस्य विविधासु शाखासु विद्याप्रदानेन साकं भारतीयसंस्कारस्य भाषातत्वशास्त्राणाञ्च प्रोत्साहनं सर्वकलाशालायाः लक्ष्याणि। संस्कृतहस्तलिखिततालपत्रग्रन्थानाञ्च सङ्ग्रहः, पुस्तकानां मुद्रणञ्च प्रधानलक्ष्याणि।
बहुमान्यः केरळराज्यस्य राज्यपालः अस्याः संस्कृतसर्वकलाशालायाः कुलपतिर्भवति। एवं बहुमान्यः केरळसर्वकारविद्यामन्त्री उपकुलपतिश्च भवति। मेधाविनः उपकुलपतेः उपरि निरीक्षणे शिष्टपरिशिषदः नियन्त्रणे च सर्वकलाशालायाः प्रवर्तनं भवति। कालड्यां मुख्यकेन्द्रं तथा राज्यस्य भिन्नभिन्नमण्डलेषु अष्टप्रादेशिककेन्द्राणि च चलन्ति। तानि च - तिरुवनन्तपुरं, पन्मना, तुरवूर्, एट्टुमानूर्, तृशूर्, तिरूर्, कोयिलाण्डी,पय्यन्नूर्। नवमुख्यविभागाः सर्वकलाशालायां विद्यते। तानि च संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, भारतीयवेदान्तः, भारतीयन्यायशास्त्रम्, अन्यसंस्कृतविद्याविभागः, इन्टोलजि, भारतीयभाषाः, विदेशभाषाः, कला सामाजिकविज्ञानञ्च। त्रयोविंशति उपविभागाः अत्र सन्ति। ते च - संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, संस्कृतवेदान्तः, संस्कृतन्यायः, आयुर्वेदः, वास्तुविद्या, सोष्यल् वर्क्, चरित्रं, मनश्शास्त्रम्, सोष्योळजि, भूमिशास्त्रं, तत्त्वशास्त्रम्, अरबिक्, आङ्गलम्, उरुदु, हिन्दी, मलयाळं, सङगीतं, चित्रकला, तियट्टर्, फिसिक्कल् एजुकेषन्, एजुकेषन्। न केवलम् एतत् तारतम्यसाहित्यं, वैदिकपठनं, विवर्तनपठनं, हस्तलिखितशास्त्रं, सामान्यसंस्कृतं, इन्दिरागान्धि सेन्टर् फोर् जन्डर् स्टडीस्, इति षट् पठनकेन्द्राणि अपि संस्कृतसर्वकलाशालायां सन्ति। तारतम्यसाहित्यं, सामान्यसंस्कृतपठनम् एतान् विभागरुपेण वर्धयितुं श्रमाः चलन्ति।
संस्कृतं, सङ्गीतं, नृत्तं, चित्रकला – एतेषु चतुर्षु बिरुदविषयेषु सर्वकलाशालायाः बिरुदप्रदानम्। संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, संस्कृतवेदान्तः, संस्कृतन्यायः, सामान्यसंस्कृतपठनं, हिन्दी, चरित्रं, मलयालं, तत्त्वशास्त्रम्, उरुदु, सङगीतं, तियट्टर्, आङ्गलं, तारतम्यसाहित्यं, नृत्तं, वैदिकपठनं, अरबिक्, मनश्शास्त्रम्, सोष्यल् वर्क्, जन्डर् इक्कोलजि अन्ट् दलिद् स्टडीस्, केरला रेस्पोण्सिबिल् आयुर्वेदिक् टूरिसं एजुकेषणल् रिसोष्सस् (क्रेट्टर्), फिसिक्कल् एजुकेषन् - एतेषु द्वाविंशतिविषयेषु बिरुदानन्तरबिरुदानि प्रदीयन्ते। एकविंशति विज्ञानशाखासु इन्टग्रेटड् एम्.फिल् – पि.एच्.डी, साक्षात् पि.एच्.डी च अस्ति। संस्कृतसाहित्यं, संस्कृतव्याकरणं, संस्कृतवेदान्तः, संस्कृतन्यायः, सामान्यसंस्कृतं, हिन्दी, चरित्रं, मलयाळम्, आङ्गलम्, वास्तुविद्या, हस्तलिखितशास्त्रं, विवर्त्तनपठनं, उरुदु, सङ्गीतं, तत्त्वशास्त्रं, सोष्योळजि, भूमिशास्त्रं, तारतम्यसाहित्यं, मनश्शास्त्रं, जन्डर् स्टडीस् प्रभृतयस्ते। न केवलमेतत् पञ्चसु विज्ञानशाखासु साक्षात् पि.एच्.डी अप्यस्ति।
वर्गः:संस्कृतविद्यापीठानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्
भारतस्य भाषाः
भारतदेशे भाषिताः भाषाः अनेकभाषाकुटुम्बानां सन्ति, प्रमुखाः सन्ति ७८.०५% भारतीयैः भाष्यमाणाः हिन्द-आर्यभाषाः, १९.६४% भारतीयैः भाष्यमाणाः द्राविडीयभाषाः च, उभयपरिवारौ मिलित्वा कदाचित् भारतीयभाषाः इति ज्ञायते ।  शेषजनसङ्ख्यायाः २.३१% जनाः भाषिताः भाषाः आग्नेय, चीनी–तिब्बतीय, क्रा-दायी इत्यादीनां कतिपयानां लघुभाषापरिवारानाम् एकान्तवासानाञ्च सन्ति । भारतदेशे विश्वस्य चतुर्थः सर्वाधिकभाषासङ्ख्या अस्ति (४४७),  नैजीरिया (५२४), इण्डोनेशिया (७१०) पापुआ नवगिनी (८४०) च इत्येतयोः अनन्तरम् ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (इसरो, Indian Space Research Organisation, ISRO) भारतदेशस्य सर्वकारीयम् अन्तरिक्षसंशोधनसङ्घटनम् ।
भारतस्य भाषाः
भारतस्य संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३ मध्ये उक्तं यत् सङ्घस्य आधिकारिकभाषा देवनागरीलिप्यां हिन्दी अस्ति तथा च १९४७ तः १५ वर्षाणि यावत् आङ्ग्लभाषायाः आधिकारिकप्रयोगः भविष्यति । तत्पश्चात् संवैधानिकसंशोधनेन राजभाषाधिनियमः, १९६३ इत्यनेन भारतसर्वकारःभारतसर्वकारे हिन्दीभाषायाः पार्श्वे आङ्ग्लभाषायाः निरन्तरतायां यावत् विधानेन परिवर्तनस्य निर्णयः न भवति तावत् यावत् अनिश्चितकालं यावत् निरन्तरताम् अवाप्तवान् । सङ्घस्य आधिकारिकप्रयोजनार्थं प्रयोक्तव्यानां सङ्ख्यारूपं "भारतीयसङ्ख्यानाम् अन्तराष्ट्रियरूपम्" अस्ति, ये अधिकांशेषु आङ्ग्लभाषिषु देशेषु अरबीसङ्ख्याः इति उच्यन्ते । दुर्धारणाणाम् अभावेऽपि हिन्दी भारतस्य राष्ट्रभाषा नास्ति; भारतस्य संविधानेन कस्यापि भाषायाः राष्ट्रभाषायाः स्थितिः न दत्ता ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
दूरवाणी-सुविधा, भौगोलिक-छायाचित्रणं, वातावरणानुमानार्थं छायाचित्रणं, दूरसञ्चारसुविधाः इत्यादयः अद्यतनीयाः बह्व्यः सुविधाः उपग्रहाणाम् उपयोगकारणादेव अनुभवामः । एतादृशाः इदानीन्तन-मूलभूतावश्यकतानां परिपूरणार्थं बृहत्तन्त्रज्ञानम् आवश्यकम् । ५० वर्षेभ्यः प्रागस्माकं देशे याः सुविधाः आसन् ताः सर्वाः स्वदेशितन्त्रज्ञानोपरि आधारिताः नासन् । परम् इदानीं वयं स्वाभिमानेन वक्तुं शक्नुमः यत् अस्माकं देशस्य उपग्रहाः, उपग्रह-प्रक्षेपक-वाहनानि, तन्त्रज्ञानं च सर्वं भारतीयम् अस्ति । एवं कथनसामर्थ्यमपि येन सङ्घटनेन अस्मभ्यं दत्तं तत् सङ्घटनम् अस्ति इसरो । विक्रम साराभाई नामकेन शास्त्रज्ञेन अस्य संशोधनस्य महत्त्वम् अनुभूतम् । भारतदेशस्य अन्तरिक्षानुसन्धान-क्षेत्रे येन प्रप्रथमतया पदार्पणं कारितं तत् एव इसरो सङ्घटनम् । १९६० तमे वर्षे तिरुवनन्तपुरसमीपवर्ति तुम्बा इत्येतत्स्थानं चुम्बकीय-भूमध्य-रेखाप्रदेशे वर्तते इति अनुसन्धानेन ज्ञातम् । तदनन्तरं वायुमण्डल-आयनमण्डलसंशोधनं कृत्वा तुम्बा इत्यस्मिन् स्थाने संस्थया सर्वप्रथमं संशोधनकार्यं, तदन्तर्गतप्रयोगाश्च प्रारब्धाः । लघु-परिज्ञापक-उपग्रहसदृशाग्निबाणानां ("sounding rockets") क्षेपणकार्यक्रमेण अस्माकं देशस्य अन्तरिक्षानुसन्धानकार्यक्रमस्य आरम्भः कृतः । ९ एप्रिल २०१० दिनाङ्के 'एन्ट्रिक्स-कोर्पोरेशन-लिमिटेड' इत्यनया इसरोसङ्घटनस्य सहसंस्थया Globe Sustainability Award 2010 प्राप्तम् । एवं दृष्ट्वा ज्ञायते यत् प्रगतिपथे गच्छत् सङ्घटनमिदमस्ति ।
भारतस्य भाषाः
भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूच्यां २२ भाषाः सूचीबद्धाः सन्ति, येषां नाम अनुसूचितभाषाः इति कृत्वा मान्यता, स्थितिः, आधिकारिकप्रोत्साहनं च दत्तम् अस्ति । तदतिरिक्त भारतसर्वकारेण ओडिया-कन्नड-तमिळ्-तेलुगु-मलयाळ-संस्कृतभाषाभ्यः शास्त्रीयभाषायाः विशिष्टता प्रदत्ता अस्ति । शास्त्रीयभाषायाः स्थितिः तादृशीभ्यः भाषाभ्यः दीयते, येषां समृद्धधरोहरः स्वतन्त्रस्वभावः च भवति ।
२००१ तमे वर्षे भारतस्य जनगणनानुसारं भारते १२२ प्रमुखाः, १५९९ अन्याः भाषाः च सन्ति । परन्तु अन्यस्रोतानां दतांशानां भिन्नता भवति, मुख्यतया "भाषा" "उपभाषा" इति पदयोः परिभाषाभेदात् । २००१ तमे वर्षे जनगणनायां ३० भाषाः अभिलेखिताः ये दशलक्षाधिकाः देशीयभाषाभिः भाषिताः, १२२ भाषाः च ये १०,००० तः अधिकाः जनाभिः भाषिताः ।
एथ्नोलोग् (२०१९ २२तमं संस्करणम्) वैश्विक
निम्नलिखितसूच्यां भारतीय उपमहाद्वीपभाषायाः वैश्विकयोगभाषिणः एथ्नोलोग् इत्यस्य २०१९ संस्करणे सन्ति, यत् संयुक्तराज्ये स्थितम् एसआईअल इण्टर्नेशनल् इत्यनेन प्रकाशितं भाषासन्दर्भम् अस्ति
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
= इतिहासः =
thumb|left|200px|शास्त्रज्ञाः अग्निबाणान्, साधनानि च द्विचक्रिकया अपि प्रक्षेपणस्थानं नयन्ति स्म
भारतस्य भाषाः
शास्त्रीयभाषाः
२००४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण घोषितं यत् ये भाषाः कतिपयानि आवश्यकतानि पूरयन्ति तेषु भारतस्य "शास्त्रीयभाषा" इति पदवी दातुं शक्यते । अग्रिमेषु कतिपयेषु वर्षेषु अनेकभाषाभ्यः शास्त्रीयपदवीं प्राप्तम्, अन्यभाषाभ्यः अपि याचनाः कृताः सन्ति, यथा बाङ्गला, मराठी, मणिपुरी (मीतै) च ।
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
स्वातन्त्र्यप्राप्त्यनन्तरम् आभारतं कथं परिस्थितिः आसीत्, वयं जानीमः । समास्याभिः ग्रस्तम् अस्माकं राष्ट्रमासीत् तदा । तस्मिन् काले अन्तरिक्षानुसन्धानक्षेत्रे अस्माकं देशस्य कार्ययोजना तु काल्पनिकमिव भासते स्म । परं जगति अस्याः योजनायाः महत्त्वं कियत् आसीत् इति ज्ञातवान् विक्रम साराभाई अस्याः कल्पनायाः रेखाचित्रं भारतदेशम् आनयत् । 	तदर्थं तन्त्रज्ञानां सङ्ग्रहणम्, आर्थिकयोजनां, कार्ययोजनां च अकरोत् । अस्याः योजनायाः परिणामत्वेन १९६३ तमे वर्षे अग्निबाणप्रक्षेपणं देशेन कृतम् । तदा अमेरिकादेशे निर्मित-अग्निबाणस्य प्रक्षेपणं 'तुम्बा' स्थानात् कृतम् । १९६३ तमे वर्षे भारतदेशे अन्तरिक्ष-अनुसन्धानार्थं काऽपि परियोजना, प्रयोगशाला वा नासीत् । तथापि नारिकेलवृक्षाणाम् अधः अत्यन्तं साधारणपद्धत्या अस्माकं शास्त्रज्ञैः एषः प्रक्षेपणप्रयोगः कृतः । प्रथमः अग्निबाणः लघुः आसीत् । ८० से.मी. * १० से.मी. अस्य मानम् (size) आसीत् । अस्य अग्निबाणस्य प्रक्षेपणानन्तरम् उपग्रहप्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन तुम्बा इत्यस्य स्थानस्य विकास: प्रारब्धः । ततः देशस्य अन्तरिक्ष-संशोधन-योजनाऽपि प्रारब्धा । अस्य प्रयोगस्य सहस्रागुणिता शक्तिः, संशोधनं च उपग्रहप्रक्षेपणार्थम् आवश्यकम् इति सर्वे अजानन् परं सर्वं काठिन्यं ज्ञात्वा अपि उत्साहः वर्धमानः एव आसीत् तेषाम् । अन्तरिक्षक्षेत्रे प्रशिक्षितान् तन्त्रज्ञान् बहुकष्टेन आह्वयत् डा. विक्रम साराभाई ।
भारतस्य भाषाः
शास्त्रीयभाषाः
एतावता शास्त्रीयाः इति घोषिताः भाषाः -
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
thumb|right|200px|वृषभशकटेन उपग्रह-वहनम्
तुम्बा इत्यस्य सागरतटवर्तिस्थानस्य प्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन चयनं तु १९६१-१९७० तमे दशके एव जातं परं तदा भौतिकसुविधा-अभावकारणात् कार्ययोजना नासीत् । प्रक्षेपणकेन्द्रस्य प्रयोगशालायाः स्थलं तु एकं 'चर्च'भवनम् आसीत् । तस्मिन् भवने भित्तिकाः निर्माय पृथक्प्रकोष्ठेषु शास्त्रज्ञानां प्रयोगाः प्रचलन्ति स्म । कपोताः बहुवारं संशोधनकार्ये विघ्नान् जनयन्ति स्म । सुविधा-अभावात् केषुचन दिवसेषु शास्त्रज्ञाः अग्निबाणान्, साधनानि च द्विचक्रिकया प्रक्षेपणस्थानं नयन्ति स्म । ‌ततः प्रगतसुविधाभिः सह भारतदेशस्य अन्तरिक्षानुसन्धानस्य प्रारम्भः जातः ।
प्रथमप्रक्षेपणम्
प्रप्रथमः अग्निबाण-क्षेपणप्रयोगः १९६३ तमे वर्षे कृतः । तदा ’नाइके एपेची’(Nike Apache) नामकस्य अमेरिकानिर्मितस्य अग्निबाणस्य क्षेपणं कृतम् । 'अमेरिकन'-'फ्रेञ्च'-भारतीयशास्त्रज्ञानां संयुक्तः प्रयोगः आसीत् अयं । ’तुम्बा’ इत्यस्मिन् स्थाने नारिकेलवृक्षाणाम् अधः अस्य अग्निबाणस्य साधनानां योजनं पूर्णं कृतम् । ८० से.मी. * १० से.मी. अस्य अग्निबाणस्य मानम् आसीत् । अस्य प्रयोगस्य तदानीन्तनप्रचलितेषु विश्वप्रयोगेषु स्थानं तावत् महत्वपूर्णं नासीत् । तथापि तस्य उपयोगिता भारतदेशस्य अन्तरिक्षानुसन्धानक्षेत्रे अतीव महत्त्वपूर्णा आसीत् । ततः प्रक्षेपणकेन्द्रत्वेन अस्य स्थलस्य विकासः आरब्धः ।
भारतस्य भाषाः
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)
प्रथमप्रक्षेपणम्
= कार्यविस्तारः =
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनं सञ्चारसेवार्थं (for Communication facilities) भारतीय-राष्ट्रिय-उपग्रह-योजनां (INSAT-The Indian National Satellite System), प्राकृतिक-सम्पत्-नियोजनार्थं भारतीय-सुदूर-संवेदन-योजनां (Indian Remote Sensing), व्यवस्था-विकासार्थम् उपग्रहान्, एतेषाम् उपग्रहाणां प्रमोचनार्थं वाहनानि अर्थात् प्रमोचनयानानि च निर्माति । सर्वकारीय-अन्तरिक्ष-आयोगः अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनस्य नयापनय-नीतिविषयकं कार्यं समितीनां माध्यमेन निर्वहति । सङ्घटने यानि संशोधनकार्याणि क्रियन्ते तेषां सामाजिक-आर्थिकलाभार्थम् उपयोजनं करोति एषः आयोगः । सर्वकारीय-उद्यमत्वेन ताः समितयः कार्यं कुर्वन्ति । एतासां समितीनां कार्यप्रणालिं चित्रं दर्शयति ।
thumb|right|400px|समितीमाध्यमेन इसरोसंस्थायाः चालनम्
एवं बहुविधप्रयोगान् कुर्वत् इसरो सङ्घटनं कार्यरतमस्ति ।
प्रमोचन-यानविकासकार्यम्
उपग्रहाणाम्, अन्तरिक्षयानानां च अन्तरिक्षे स्थापनायै प्रमोचनयानस्य आवश्यकता वर्तते । १९७० तमे वर्षे भारतदेशे प्रमोचनयानानां विकासकार्यं प्रारब्धम् । thumb|right|400px|भारतदेशस्य प्रमोचनयानानि
प्रायोगिक-प्रमोचनयानम्
आदौ प्रायोगिक-प्रमोचनयानस्य (Satellite Launch Vehicle-SLV) निर्मितिः कृता । अस्य प्रमोचन-यानस्य विकासकार्यं १९८० तमे वर्षे पूर्णं कृतम् । एतस्य यानस्य विकासानन्तरं प्रमोचनयानतन्त्रज्ञाने देशेन लक्षणीयप्रगतिः साधिता ।
ध्रुवीय-उपग्रह-प्रमोचनयानम्
ASLV यानविकासस्य समनन्तरं ध्रुवीय-उपग्रह-प्रमोचनयानस्य (Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV)) विकासकार्यम् आरब्धम् । एतत् यानं १८५० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य ४८० कि.मी. ध्रुवीय-सूर्य-तुल्यकालि-कक्षायां (Polar Orbit) स्थापनां कर्तुं क्षमताम् अर्हति । एतत् यानं ११५० कि.ग्रा. भारयुतम् उपग्रहं भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां (Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापयितुं समर्थम् । एतत् यानं ३५०० कि.ग्रा. भारयुतम् उपग्रहं निम्न-भू(Low Earth Orbit)-नामिकायां कक्षायां स्थापयितुं क्षमतां वहति । PSLV याननिर्माणेन भारतीय-अन्तरीक्ष-अनुसन्धानक्षेत्रे क्रान्तिः जाता । २०१० पर्यन्तं ५५ उपग्रहप्रक्षेपणयानानि निर्मितानि आसन् । तेषु २६ भारतदेशसर्वकारेण उपयुक्तानि । अवशिष्टानि २९ अन्ताराष्ट्रिय-विपण्यां विक्रीतानि सन्ति । एवं क्षमतायुतमिदम् यानम् निर्मितम् सङ्घटनेन ।
भूतुल्यकालि-उपग्रह-प्रमोचनयानम्
GSLV प्रमोचनयानम् २००१ तमे वर्षे प्रथमवारं सफलतया अन्तरिक्षं प्रेषितम् । १५४० कि.ग्रा. भारयुतस्य GSAT-1 उपग्रहस्य भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां (Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापनां कर्तुं समर्थं जातमिदं यानम् । २००० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां (Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापनां कर्तुं शक्नोति ।
GSLV Mark-III वाहकयानं GSLV वाहकस्य अपेक्षयाऽपि अधिकं क्षमतायुतं वाहनम् । एतत् यानं ४००० कि.ग्रा. भारयुतस्य उपग्रहस्य भूतुल्यकालि-अन्तरणकक्षायां(Geosynchronous Transfer Orbit) स्थापनां कर्तुं समर्थम् । अस्य इन्धनविषये संशोधनकार्यं प्रचलति इदानीम् ।
एतेषां प्रमोचकयानानां साफल्येन भारतदेशस्य नाम अन्तरिक्षतन्त्रज्ञानजगति प्रख्यातम् अभूत् । ततः परं भारतदेशेन एतेषां यानानां विक्रयणमपि प्रारब्धम् । एवं संशोधनकार्येण अन्ताराष्ट्रियस्तरेऽपि भारतदेशस्य प्रतिमा उज्ज्वलतरा अभवत् । अस्माकं देशस्य विश्वासार्हता, विज्ञानप्रगतिः जगतः दृष्टिपथम् आगता ।
उपग्रहविकासकार्यम्
गतेषु ४० वर्षेषु इसरो संस्थया बहुषु क्षेत्रेषु प्रगतिः साधिता अस्ति । उपग्रहाणां विकसन-प्रक्षेपणाभ्यां बहुषु तन्त्रज्ञानसम्बद्धक्षेत्रेषु महती प्रगतिः जाता । उपग्रहाणाम् उपयोजनं बहुषु क्षेत्रेषु प्रारब्धम् । उपग्रहविकसनकार्यक्रमे तेषाम् उपयोजनानुसारेण केचन प्रकाराः सन्ति । ते यथा -
भारतीय-राष्ट्रिय-उपग्रह-प्रणाली
१९८३ तमवर्षादारभ्य INSAT (Indian National Satellite System [INSAT]) उपग्रह-प्रणाल्याः निर्माणकार्यं प्रारब्धम् । दूरवाणीविकासकार्यं, दूरचिकित्सा, वातावरणसम्बद्धविज्ञानसंशोधनं, दूरशिक्षणं तथा निस्तरणकार्यं (rescue operations) च एतया उपग्रहयोजनया साध्यते । चण्डवातः, भूकम्पः, पूरः इत्यादीनां समस्यानां पूर्वसूचनामपि अनया योजनया प्राप्तुं शक्नुमः । एवं बहूद्देशीया एषा योजना ।