cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः (योगसूत्रम्)
विशेषम्
यथा समुद्रः वायोः, आघातस्य, दोलनस्य च अभावे तरङ्गाकारादि-परिणामान् त्यक्त्वा स्वभावे एव अवस्थितः भवति, तथैव यदा चित्तं बाह्यस्य, आभ्यन्तरस्य च विषयाकारस्य परिणामान् त्यक्त्वा स्वस्य स्वरूपे अवस्थितः भवति, तथैव यदा चित्तम् अन्य-लघ्वाकारे परिणतम् अभूत्वा स्वरूपे अवस्थितं भवति, तदा चित्तवृत्तिनिरोधः भवति।
उपर्युक्ताः परिणाम-रूपाः वृत्तयः चित्ते त्रयाणां गुणानां प्रभावेन एव सततम् उदिताः भवन्ति। चित्तसत्त्वं ज्ञानस्वभावयुक्तं भवति। परन्तु यदा तत्र रजोगुणस्य मिश्रणं भवति, तदा ऐश्वर्य-विषयाः प्रियाः भवन्ति। यदा तत्र तमोगुणस्य मिश्रणं भवति, तदा अधर्म-अज्ञान-अवैराग्य-अनैश्वर्यादयः उत्पद्यन्ते। यदा साधकः शनैः शनैः तेभ्यः गुणेभ्यः आत्मानं विच्छेदयति, तदा सः तमोगुणात् चित्तसत्त्वं दूरीकृत्य रजोगुणस्य अंशेन सह चित्तं योजयति। तस्मिन् रजोगुण-मिश्रिते चित्ते धर्मस्य, ज्ञानस्य, वैराग्यस्य, ऐश्वर्यस्य च भावाः उत्पद्यन्ते। ततः अधिके परिश्रमे कृते सति चित्तं यदा रजोगुणेन लेश-मात्रम् अपि प्रभावितं न भवति, तदा चित्तं स्वरूपे (सत्त्वे) प्रतिष्ठितं भवति। तस्मिन् समये चित्तसत्त्वस्य, पुरुषस्य च भिन्नतायाः ज्ञानं भवति, यत् विवेक-ख्यातिः अर्थात् भेदज्ञानम् इत्युच्यते। । विवेक-ख्यातिः यदा परिपक्वा भवति, तदा धर्ममेघ-समाधेः सिद्धिः प्राप्यते। सा स्थितिः एव परम-परसंख्यानम् अपि उच्यते।
एषः सार्वभौमः सम्प्रज्ञातः, असम्प्रज्ञातः च समाधिः चित्तस्य धर्मः अस्ति। यथा उपरि वर्णितम् अस्ति, तथा केवलम् अन्तमयोः द्वयोः उच्च-अवस्थयोः समाधेः प्रादुर्भावः भवति। प्रथमासु त्रिसृषु निम्न-अवस्थासु रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च प्रधानतात्वात् विक्षेपः, मलावरणं च समाधिं नाशयति।
चित्त-स्वरूपं, सृष्टिक्रमश्च
मूलप्रकृतिः तु जडा, अलिङ्गी, परिणामिनी, त्रिगुणमयी च अस्ति। त्रिगुणमयी इत्युक्ते प्रकाशयुक्ता, क्रियायुक्ता (प्रवृत्तियुक्ता), स्थितिशीला च। प्रकाशः सत्त्वगुणस्य, क्रिया रजोगुणस्य, स्थितिशीलता च (स्थगनं) तमोगुणस्य धर्मः भवति। गुणाः स्वरूपमात्रेण परिणाम-स्वभावयुक्ताः भवन्ति। अत एव तेषां सत्तामात्रं साम्य-परिणामः अर्थात् सत्त्वात् सत्त्वे, रजोगुणात् रजोगुणे, तमोगुणात् तमोगुणे च परिणामः भवति। तेषां गुणानां विषम-परिणामानां कारणेन प्रकृतिः अनुमानगम्या, आगमगम्या च भवति। गुणानां साम्य-परिणामयुक्ता अवस्था एव प्रधानप्रकृतिः अथवा मूल-प्रकृतिः भवति। एषा प्रकृतिः परोक्षतया भवति अर्थात् प्रत्यक्षतया न दर्शनीयानाम् अव्यक्तानां गुणानां परिणामः पुरुषाय निष्प्रयोजनः भवति। पुरुषस्य प्रयोजनं भोगः, अपवर्गः च अस्ति। भोगगुणानां परिणामानां यथार्थरूपेण साक्षात्कारः, अपवर्गश्च पुरुषस्य स्वरूपावस्थितिः अस्ति। गुणैः विना साक्षात्कारकृता स्वरूपावस्थितिः दुर्लभा भवति। चेतनतत्त्वस्य शुद्धस्वरूपं जड-तत्त्वात् सर्वथा विलक्षणं भवति। सा विलक्षणता निम्नायाः सारण्याः माध्यमेन ज्ञातुं शक्यते।
जड-तत्त्वस्य सम्बन्धेन चेतनतत्त्वस्य 'ईश्वरः' तथा 'जीवः' इति संज्ञा भवति। जड-तत्त्वं परिणामयुक्ततया नित्यम् अस्ति, परन्तु चेतन-तत्त्वं कूटस्थतया नित्यम् अस्ति। जड-तत्त्वं विकारयुक्तं, चेतन-तत्त्वञ्च निर्विकारम् अस्ति। जड-तत्त्वं सक्रियं,चेतन-तत्त्वं निष्क्रियं, केवलं ज्ञानस्वरूपम् अस्ति। जड-तत्त्वे ज्ञानं, नियमः, व्यवस्थापूर्वकक्रिया च केवलं चेतन-तत्त्वस्य सन्निधिमात्रेण अस्ति। अर्थात् चेतन-तत्त्वं क्रियायाः निमित्त-कारणं, जड-तत्त्वं च समवायि अथवा उपादान-कारणम् अस्ति। समष्टि-जड-तत्त्वस्य सम्बन्धत्वादेव चेतन-तत्त्वस्य संज्ञा पुरुष-विशेषः अथवा ईश्वरः अस्ति।
एषः पुरुषः सर्वज्ञः, सर्वव्यापकः, सर्वशक्तिमान् च अस्ति। स्वस्य स्वरूपस्य स्वाभाविकज्ञानद्वारा पुरुषाणां कल्याणार्थं गुणेषु विषमाः परिणामाः भवन्ति, येन सम्पूर्णायाः सृष्टेः रचना भवति। ते  गुणानां विषम-परिणामाः  पञ्च प्रकारकाः भवन्ति।
विषम-परिणामाः
1) प्रथम-विषमपरिणामः - महत्तत्त्वम्
2) द्वितीय-विषमपरिणामः - अहङ्कारः
3) ग्रहण-विषम-परिणामः - एकादशेन्द्रियाणि
4) ग्राह्य-विषम-परिणामः - पञ्चतन्मात्राः
5) ग्राह्य-स्थूल-विषम-परिणामः - पञ्चस्थूलभूतानि
1) प्रथम-विषम-परिणामः - महत्तत्त्वम् -  सत्त्वगुणे रजोगुणस्य क्रियामात्रः, एवञ्च तमोगुणस्य स्थितिमात्रस्य विषमः परिणामः महत्तत्त्वं भवति। अर्थात् सत्त्वगुण-प्रधानः, रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च लिङ्गमात्रम् उपस्थितिः प्रथम-विषम-परिणामः महत्तत्त्वम् उच्यते। एतदेव लिङ्गम् इति उच्यते, सृष्टेश्च नियमानां बीजरूपम् अस्ति। महत्तत्त्वादेव सम्पूर्णायाः सृष्टेः उत्पत्तिः भवति। तदेव योगदर्शन स्य अनुसारं समष्टिः व्यष्टिचित्तम् उच्यते। तदेव साङ्ख्य स्य अनुसारं समष्टिः व्यष्टिबुद्धिः उच्यते। वेदान्ते चेतन-तत्त्वस्य महत्तत्त्वस्य (समष्टिचित्तस्य) सम्बन्धात् 'हिरण्यगर्भः' इति संज्ञा अस्ति, व्यष्टि-चित्तस्य सम्बन्धाच्च 'तैजसः' संज्ञा अस्ति। एतच्चित्तं/एषा बुद्धिः व्यष्टिरूपेण पुरुषाय गुणानां साक्षात्कारस्य साधनम् अस्ति। कुत्रचित् मनः, बुद्धिः, अहङ्कारः, चित्तं च एकार्थकम् उक्तम् अस्ति, अपरत्र तु चतुःप्रकारस्य वृत्तिभेदेन तानि (मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानि) अन्तःकरण-चतुष्टयत्वेन उल्लिखितानि सन्ति। अर्थात् सङ्कल्प-विकल्प-कृते सति मनः, अहंभाव-प्रकटिते सति अहङ्कारः, निर्णय-निश्चये कृते सति बुद्धिः, स्मृति-संस्कारैः चित्रणत्वात् चित्तम् इति सम्बोध्यते।
महत्तत्त्वाय साङ्ख्ये 'बुद्धिः' एवञ्च योगे 'चित्तम्' इति शब्दप्रयोगः प्राप्यते। साङ्ख्ये बुद्धौ चित्तम् अन्तर्भवति, योगे च चित्ते बुद्धिः सम्मिलिता भवति। भिन्नतया शब्दचयनस्य पृष्ठे शास्त्राणां स्वरूपम् उत्तरदायि अस्ति। यतः साङ्ख्यः सिद्धान्तात्मकः भवति, अतः सांख्ये बुद्धिद्वारा एव सर्वेषां पदार्थानां विवेकपूर्णतया निर्णयस्य वर्णनं कृतम् अस्ति। अपरत्र योगशास्त्रं तु क्रियात्मकं वर्तते, अतः योगे चित्तद्वारा अनुभवकरणम् अर्थात् साक्षात्कारकरणम् उल्लिखितम् अस्ति।
उदाहरणत्वेन - चित्रपटले यथा चित्रं भवति, तथैव ग्राह्य-ग्रहणयोः सम्बन्धेन सर्वप्रकारकान् विषयान् पुरुषाय प्रत्यक्षं कारयितुं चित्तं दर्पणरूपेण कार्यं करोति। चित्ते एव सुख-दुःख-मोहादिरूपेण सत्त्वगुणस्य, रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च परिणामः भवति। चित्तस्य एव वृत्तिमात्रेण सूक्ष्मशरीरेण सह एकस्य स्थूलशरीरस्य त्यागं कृत्वा अपरं शरीरं प्रति गमनागमनं भवति। असङ्गः, निर्लेपः च पुरुषः केवलं तस्याः सम्पूर्णायाः प्रक्रियायाः दृष्टा एव भवति। एतस्मिन् चित्ते एव अहङ्कारः बीजरूपेण तिष्ठति।
3 ग्रहण-विषम-परिणामः - एकादशेन्द्रियाणि -  परस्परं भेदयुक्तानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि शक्तिरूपाणि - श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, रसना, घ्राणं; तथैव परस्परं भेदयुक्तानि कर्मेन्द्रियाणि शक्तिरूपाणि - वाक्, पाणि, पादः गुदा, उपस्थं च; तथैव एकदशं मनः। एतानि एकादशेन्द्रियाणि विभाजकस्य अहङ्कारस्य ग्रहण-विषम-परिणामाः सन्ति।
4 ग्राह्य-सूक्ष्म-विषम-परिणामः - पञ्च-तन्मात्राः (waves) -  परस्परं भेदयुक्ता शब्द-तन्मात्रा, स्पर्श-तन्मात्रा, रूप-तन्मात्रा, रस-तन्मात्रा, गन्ध-तन्मात्रा — एताः तन्मात्राः भेदभावोत्पादकस्य विभाजकस्य अहङ्कारस्य ग्राह्य-विषम-परिणामाः भवन्ति।
5 ग्राह्य-स्थूल-विषम-परिणामः – पञ्च स्थूलभूतानि - पृथिवी, जलम्, अग्निः, वायुः, आकाशः एत्येतानि स्थूलभूतानि तन्मात्राणां ग्राह्य-स्थूल-विषम-परिणामाः भवनन्ति।
एतेषु विषम-परिणामेषु सत्त्वगुणे रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च प्रभावः क्रमशः वर्धते। अर्थात्, महत्तत्त्वस्य अपेक्षया अहङ्कारे, अहङ्कारस्य अपेक्षया पञ्च-तन्मात्रासु, एकादशेन्द्रियेषु च, पञ्च तन्मात्राणाम् अपेक्षया पञ्च स्थूल-भूतेषु रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च मात्रा क्रमशः वर्धते। अन्ते पञ्च स्थूलभूतेषु रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च मात्रा अत्यधिकतया वर्धते (तौ गुणौ प्रधानरूपौ भवतः), अन्ते तयोः गुणयोः कारणेन स्थूलभूतानि अस्मभ्यं दृष्टिगोचराणि भवन्ति।
प्रकृतेः, विकृतेः च भेदः
प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः ।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि ॥ २२ ॥
प्रकृत्याः महत्, महतः अहङ्कारः, अहङ्कारात् षोडशकः (पञ्च तन्मात्राः, एकादशेन्द्रियाणि च); तेषु षोडशकेषु याः पञ्च तन्मात्राः सन्ति, ताभ्यः (स्थूलानि) भूतानि उत्पन्नानि भवन्ति।
मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥३॥
मूल-प्रकृतिः विकृतिः नास्ति, (सा तु केवलं प्रकृतिः अस्ति), महत्-आदयः सप्त (महत्तत्त्वम्, अहङ्कारः, पञ्च तन्मात्राः) प्रकृति-विकृतयः सन्ति, षोडश (पञ्च स्थूलभूतानि, एकादश इन्द्रियाणि) केवलं विकृतयः एव सन्ति (ताः प्रकृतयः न सन्ति) । एवं प्रकृतेः 16 विकृतयः सन्ति। पुरुषः न प्रकृतिः अस्ति, न तु विकृतिः।
केवलं षोडश विकृतयः अर्थात् एकादश इन्द्रियाणि, पञ्च स्थूलभूतानि (पञ्चभूतेभ्यः निर्मितं समस्तं जगत्) आरम्भयुक्तं परिगणितम् अस्ति। परन्तु एताः स्वरूपेण एव आरम्भयुक्ताः स्वीकृताः सन्ति; यतः सृष्टेः आरम्भे स्वस्य कारणात् कार्यरूपे प्रकटिताः भवन्ति। प्रवाहात् तु एताः षोडश विकृतयः अपि आरम्भरहिताः सन्ति, यतः प्रलये स्वस्य कार्यस्वरूपं कारणे लीनं कृत्वा द्वितीय-सृष्टौ पुनः पूर्वानुसारम् उत्पन्नाः भवन्ति। एषः प्रवाहः प्रत्येकं सृष्टेः आरम्भे क्रमशः प्रचल्यमानः भवति। अत एव एताः विकृतयः प्रवाहानुसारम् अनादयः सन्ति। एतस्य सन्दर्भः ऋग्वेदे प्राप्यते। यथा -
अर्थात्, सः ईश्वरः एतस्य सूर्यस्य, चन्द्रस्य च पूर्वकल्पानुसारं निर्माणम् अकरोत्।
चित्ते ज्ञानसङ्ग्रहः कथम्?
अधुना शङ्का उत्पद्यते यत्, चित्तं तु जडम् अस्ति; तत्र वस्तोः ज्ञानं कथं भवितुम् अर्हति? पुरुषश्च असङ्गः, निर्लेपः, क्रियारहितश्च वर्तते; तस्मिन् अवबोधनस्य क्रिया कथं भवितुम् अर्हति? इति।
एतस्य समाधानम् अस्ति यत्, चित्तसत्त्वं जडं तु अस्त्येव परन्तु ज्ञानस्वरूपात् पुरुषात् प्रतिबिम्बितम् अर्थात् प्रकाशितम् अस्ति। अत एव चित्ते ज्ञानं प्रदर्शयितुं योग्यता अस्ति। पुरुषः तु चित्ते स्वस्य प्रतिबिम्बितात् अर्थात् प्रकाश-सदृशात् चेतना-तत्त्वात् चित्तस्य, तस्य सर्वेषां विषयाणां च स्वतः ज्ञानं प्राप्नोति। अत एव एतस्मिन् दर्शने चित्तं दृश्यम् अस्ति, पुरुषश्च दृष्टा उक्तः अस्ति।
स्थूलभूतेभ्यः महत्तत्त्वपर्यन्तं गुणानां सर्वेषां परिणामानां ग्राह्य-ग्रहणरूपेण पुरुषस्य सम्मुखं साक्षात्कारं कारयितुं चित्तम् एव एकं साधनम् अस्ति।
एवं प्रकारेण गुणानां परिणामानां यथार्थतया साक्षात्कारकरणं  भोगः  अस्ति। एषः भोगः एव पुरुषस्य प्रयोजयनयोः अन्ततमः। परुषस्य एषा स्थितिः सम्प्रज्ञात-समाधिः अथवा सम्प्रज्ञात-योगः उच्यते। गुण-परिणामस्य साक्षात्कारस्य पश्चात् स्वरूपावस्थितिः अपवर्गः अस्ति। एषः अपवर्गः एव पुरुषस्य प्रयोजनयोः अन्यतमः। पुरुषस्य एषा स्थितिः असम्प्रज्ञात-समाधिः अथवा असम्प्रज्ञात-योगः उच्यते। एषः (असम्प्रज्ञातः) समाधिः सर्वासु अवस्थासु चित्तस्य धर्मः अस्ति।
वृत्तेः स्वरूपम्
असम्प्रज्ञात-धर्मः अप्रकटितः अस्ति, तस्य कारणम् अस्ति यत्, अस्माकं सांसारिकः (स्थूलजगतः) सर्वः व्यवहारः केवलं षोडश विकृतिषु ग्राह्य-ग्रहणरूपेण प्रचलति। तासु विकृतिषु तमोगुणस्य, रजोगुणस्य च प्रधानता भवति, सत्त्वगुणश्च गौणरूपेण तिष्ठति। अत एव एतेषु व्यवहारेषु आसक्तित्वात् तमोगुणस्य, रजोगुणस्य च परिणामाः (राग-द्वेषादयः),  अभिनिवेश स्य संस्काररूपम् आवरणम्, अहङ्कारे या रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च मात्रा अस्ति; तया अस्मिताक्लेशस्य संस्काररूपम् आवरणं, चित्त-सत्त्वे यः सत्तामात्रेण तमोगुणस्य, रजोगुणस्य च परिणामः अस्ति; तस्मात् अविद्या, क्लेशः अर्थात् जडचित्ते, चेतनपुरुषे च अविवेकस्य संस्काराणाम् आवरणं, चित्तसत्त्वे आरूढं भवति। एवं प्रकारेण एतेषाम् आवरणानां कारणेन मलिने, विक्षिप्ते चित्त-सत्त्वे प्रतिक्षणम् एतेषां संस्काराणां विविधरूपेण आन्तरिकतया, बाह्यतया च परिणामाः सततम् उद्भवन्ति, ते परिणामाः एव  वृत्तिः  इति उच्यन्ते।
वृत्तेः परिणामः
मूढावस्थायां यदा तमोगुणः प्रधानः भवति, तदा निद्रा, आलस्यं, प्रमादादयः तमःप्रधानायाः वृत्तयः उदिताः भवन्ति। क्षिप्तावस्थायां यदा रजोगुणः प्रधानः भवति, तदा चञ्चलता, अस्थिरता, क्रियाशीलता इत्येतादृश्यः रजःप्रधानाः वृत्तियः उदिताः भवन्ति। क्षिप्तावस्थायां तु वस्तोः यथार्थस्वरूपस्य प्रकाशकः सात्त्विक-वृत्तीनाम् उदयं कारयति, परन्तु सात्त्विक-वृत्तयः राजसिक-वृत्तिभिः अस्थिराः, चलायमानाः च भवन्ति। एवं प्रकारेण सर्वार्थतायां (मनसः सर्वेषां विषयाणां प्रति गमनप्रवृत्तौ) यथार्थतत्त्वस्य प्रकाशकः, चित्तस्य एकाग्रता-धर्मः च आवृत्तः (गुहितः) भवति। अभ्यासद्वारा, वैराग्यद्वारा च यदा सर्वार्थतायाः निरोधः भवति, तदा तमोगुणस्य, रजोगुणस्य च दमनोत्तरं सत्त्वगुणस्य प्रकाशे वस्तोः यथार्थज्ञान-कारयित्री एकाग्रता (सम्प्रज्ञात-समाधिः) उदेति, तस्याः एकाग्रतायाः पराकाष्ठा गुण-परिणामस्य साक्षात्कारपर्यन्तं पुरुषे, चित्ते च विवेक-ज्ञानं भवति। एतस्याः वृत्तेः अपि परवैराग्यद्वारा आसक्तिः निवृत्ता भवति, ततः सर्वासां वृत्तीनां निरोधरूपः असम्प्रज्ञात-समाधिः अर्थात् दृष्टुः स्वरूपावस्थितिः भवति। तस्मिन् समये चित्ते केवलं निरोधस्य संस्कारः शेषः भवति, ते निरोधस्य संस्काराः स्वस्य दुर्बल-अवस्थायां निरोधात् पुनः व्युत्थानं प्रति कारणभूताः भवन्ति। निरन्तरम् अभ्यासस्य, वैराग्यस्य च अवलम्बनं कृत्वा निरोध-संस्काराणाम् अपि दृढभूमिः निर्मिता भवति। तस्याः निरोधसंस्काराणां दृढभूमि-निर्माणोत्तरं व्युत्थानस्य सर्वेभ्यः संस्कारेभ्यः पूर्णतया निवृत्तिं प्राप्य अवशिष्टाः एते शेषसंस्काराः अपि स्वयं निवृत्ताः भवन्ति, तस्मिन् समये पुनः व्युत्थान-अवस्थायां न प्रत्यागच्छन्ती स्वरूपावस्थितिः भवति, सा एव कैवल्यम् इति उच्यते।
प्रथमधर्मं (रूपं) त्यक्त्वा अपरस्य धर्मस्य धारणम् एव परिणामः उच्यते। सम्पूर्णः संसारः गुणानाम् एव सन्निवेशमात्रः अस्ति। अत एव प्रत्येकं वस्तौ प्रतिक्षणं परिणामः भवति। परिणामः द्विधा भवति; एकः तु साम्यः अथवा सरूप-परिणामः। यथा - दुग्धस्य अवस्थितिं (बने रहने तक) यावत्, या दूधात् दूधे परिणामः भवति; सः साम्यः अथवा सरूप-परिणामः उच्यते। अपरस्तु दुग्धात् दधि निर्माणसमये अथवा दुग्धे अन्यस्य विकारस्य उत्पन्नसमये, यः परिणामः भवति; सः दुग्धात् दधि-इत्यादिषु जायमानः परिणामः विषमः अथवा विरूप-परिणामः उच्यते। विषम-परिणामः एव प्रत्यक्षः भवति, तस्माद् प्रत्यक्षात् परिणामात् साम्य-परिणामस्य अनुमानं कर्तुं शक्यते। एतस्य विस्तारपूर्वकं व्याख्या विभूतिपादस्य ९ सूत्रस्य सङ्गतौ, १३ सूत्रात् षोडशसूत्रं यावत्, कैवल्यपादस्य चतुर्दशे सूत्रे च कृता अस्ति।
सृष्टि-उत्पत्ति-क्रमः
१ चेतन-तत्त्वं, निष्क्रियं, कूटस्थनित्यम् - आत्मा तथा परमात्मा (जड-तत्त्वस्य सम्बन्धात् व्यष्टिरूपे जीवः, समष्टिरूपे ईश्वरः)।
२ जडतत्त्व, सक्रिय, परिणामिनी, नित्य, अव्यक्त, अलिङ्ग, प्रधान, त्रिगुणात्मक मूल प्रकृति, अविकृति, गुणोंकी साम्यावस्था।
३ लिङ्गमात्र, गुणोंका प्रथम विषम परिणाम, प्रकृति-विकृति महत्तत्त्व (समष्टि-चित्त तथा व्यष्टि-चित्त)।
४ महत्तत्त्वका कार्य-अहंकार, प्रकृति-विकृति, गुणोंका द्वितीय विषम-परिणाम। संगति-सब वृत्तियोंके निरोध होनेपर पुरुषकी क्या अवस्था होती है ?
विशेषव्याख्याः
1) चितिशक्तिः - चिति-शक्तिः (पुरुषः) अपरिणामिनी, अप्रतिसङ्क्रमा च अस्ति अर्थात् परिणाम-क्रियायाः, संयोगादिभ्यश्च रहिता भवति। सा च चित्तस्य सर्वेषां विषयाणां दृष्टा, शुद्धा, अनन्ता च अस्ति। सत्त्वगुणात्मकं चित्तम् एतस्मात् पुरुषात् विपरीतम् अस्ति। चितिशक्तिः वास्तविकतया नित्या अस्ति, अतः स्वरूपात् कदाऽपि प्रच्युता न भवति।
4) वृत्तिः - मनुष्यस्य चित्तं यासु स्थितिषु भ्रमति, ताः एव चित्तस्य वृत्तयः उच्यन्ते। वृत् धातोः क्तिन् प्रत्ययः। वर्ततेऽनया रीत्या इति करणे क्तिन्।
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
१२५३
बाह्य-सूत्राणि
१२५३ १२५३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यान्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य सप्तविंशतितमः (२७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
स्पर्शान् कृत्वा बहिः बाह्यान् चक्षुः चैव अन्तरे भ्रुवोः प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या २८ द्रष्टव्या ।
शब्दार्थः
श्लोकसङ्ख्या २८ द्रष्टव्या ।
अर्थः
श्लोकसङ्ख्या २८ द्रष्टव्या ।
शाङ्करदर्शनम्
सम्यग्दर्शननिष्ठानां संन्यासिनां सद्योमुक्तिरुक्ता कर्मयोगश्चेश्वरार्पितसर्वभावेनेस्वरे ब्रह्मण्याधाय क्रियमाणः सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसंन्यासक्रमेणमोक्षायेति भगवान्पदे पदेऽब्रवीद्वक्ष्यति च। अथेदानीं ध्यानयोगं सम्यगदर्शनस्यान्तरङ्गं विस्तरेण वक्ष्यामीति तस्य सूत्रस्थानीयाञ्श्लोकानुपदिशति स्मस्पर्शाञ्शब्दादीन्कृत्वाबहिर्बाह्यान् श्रोत्रादिद्वारेणान्तर्बुद्धौ प्रवेशिताः शब्दादयो विषयास्तानचिन्तयतो बाह्या बहिरेव कृता भवन्ति। तानेवं बहिः कृत्वा चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः,कृत्वेत्यनुषज्यते। तथा प्राणापानौ नासाभ्यन्तरचारिणौ समौ कृत्वा ।।27।।
विशेषः
विषयस्य ऐक्यत्वात् अग्रिमश्लोके मिलित्वा दत्तं वर्तते ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पिकः
पिकः 'कुकुलिडे'कुटुम्बान्तर्गः कश्चन पक्षी । अस्य स्वरमाधुर्यं भवति मनोमोहकम् । पिकः सामान्यतः काकस्य नीडे अण्डं स्थापयति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:पक्षिणः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अर्धशलभासनम्
बालाः दुर्बलाः शलभासनं कर्तुमशक्ताः च अर्धशलभासने प्रयत्नं कुर्युः । अनेन शलभासनस्य फलानि तेषामपि सिद्ध्यन्ति । यदि अर्धशलभासनस्य परिशीलनं पूर्वं क्रियते चेत् शलभासनपरिशीलनं सुकरं भवेत् ।
वर्गः:योगासनानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भुजंगासन
वर्गः:योगासनानि
अनन्तपुरम्, आन्ध्रप्रदेशः
सन्दर्भाः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२९२
२९२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२९२ २९२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बारामति
बारामति भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये कानिचन नगरः अस्ति। एतत् कऱ्हा नदीतीरे अस्ति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
१२५४
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२५४ १२५४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हलासन
वर्गः:योगासनानि
पुरुषपुरयुद्धम् (१७५८)
स्त्रोताः
वर्गः:Battles involving the Maratha Empire वर्गः:Battles involving the Durrani Empire 1758 Battle of Peshawar वर्गः:Conflicts in 1758 वर्गः:1758 in Asia वर्गः:1750s in the Durrani Empire
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमः(४५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अदृष्टपूर्वं हृषितः अस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनः मे तत् एव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥
अन्वयः
देवेश, जगन्निवास ! प्रसीद । अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा हृषितः अस्मि । देव ! मे मनः भयेन प्रव्यथितं च । तत् रूपम् एव मे दर्शय ।
अर्थः
हे भगवन् ! अद्य यावत् अदृष्टपूर्वं त्वदीयं रूपं दृष्ट्वा अतीव हर्षं प्राप्तवान् । देव ! भीत्या व्यथामपि अहम् अनुभवन् अस्मि । हे देवेश, लोकाधार ! तदेव रूपं मे दर्शय यत् पूर्वं किरीटादिमत्त्वेन सौम्यं रूपं प्रदर्शितम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
45 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उञ्चळ्ळीजलपातः
कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्यसिद्धापुरतः ३६कि.मी. उञ्चळ्ळीग्रामः ततः ४कि.मी. दूरे केप्पजोग अथवा उञ्चळ्ळीळिजलपातः अस्ति।
योग्यः कालः
अक्टोबर् मासतः डिसेम्बर् पर्यन्तं दर्शनार्थं योग्यकालः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अद्वैतवेदान्तस्य ग्रन्थाः
वर्गः:अद्वैतग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
२९३
२९३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२९३ २९३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मायावादखण्डनम्
‎
मायावादखण्डनस्य ग्रन्थस्य रचयिता मध्वाचार्यः भवति। अद्वैतमतस्य मायावादः इत्यपि नाम अस्ति। विश्वं माया इति प्रतिपादयन्ति अतः मायावादः इति नाम। अस्य मतस्य खण्डनात्मकग्रन्थः भवति मायावादखण्डनम्। मध्वाचार्यः नरसिंहदेवस्य स्तुतिं कुर्वन् ग्रन्थस्यारम्भं कृतावान्। ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपादितः मायावादः उपादेयः न भवति। वेदशास्त्राणि एव ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपादयन्ति चेत् अनुपादेयः एव भवेत् इति निरूपितवन्तः। अनुबन्धचतुष्टययुक्तं शास्त्रम् उपादेयः भवति। अयुक्तम् उनुपादेयः भवति। अधिकारी, विषयः, प्रयोजनम्, सम्बन्धश्च अनुबन्धचतुष्टयः भवन्ति। विषयः निष्कपटः भवेत्। किन्तु अद्वैतिनां ब्रह्मात्मैक्यनिरूपणम् आगमविरुद्धम् एव प्रत्यक्षादिप्रमाणविरुद्धञ्च भवति। अद्वैतिनां मतं ब्रह्मसत्यम् इति। ब्रह्मात्मैक्यं सत्यं चेत् स्वमतविरोधः स्यात्। कुतश्चेत् ब्रह्मसत्यम् इति अङ्गीकृतत्वात्, अपसिद्धान्तदोषः स्यात्। अपि च, यदि ब्रह्म स्वयम्प्रकाशः तर्हि ब्रह्मात्मैक्यमपि स्वयम्प्रकाशः भवेत्। स्वप्रकाशं साधनीयः चेत् शास्त्रेभ्यः सिद्धसाधनता दोषः भवति इति। ऐक्यं ब्रह्मस्वरूपो भूत्वा अभिन्नः भवति चेदपि विशेषमेकं निरूपयितुं प्रवृत्तं शास्त्रम् इत्यपि वक्तुं न शक्यते। कुतः चेत् तेषां मते ब्रह्म निर्विशेषः भवति। निर्विशेषे विशेषः भवितुं नार्हति। एवं मायावादः कपटयुक्तः प्रमाणविरुद्धञ्च भवति इति निरूपितवन्तः। समनन्तरं जीवेश्वरभेदम्, जगत्सत्यत्वम्, हरिसर्वोत्तमत्वम्, देवतातारतम्यादिकञ्च उपनिषद्वाक्यैः सकलप्रमाणेभ्यः विरोधाभावं निरूपितवन्तः।
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वाकुळाभरणम्
कर्णाटकसङ्गीते १४तम मेलकर्तारागः भवति वाकुळाभरणम्।
अवलम्बम्
http://www.scribd.com/doc/3081383/CARNATIC-MUSIC-COMPOSITION-DATABASE
लेखनाथ पौड्यालः
लेखनाथ पौड्यालः नेपालीभाषायाः प्रसिद्धः कविः । अस्य जन्म विक्रमसंवत्सरे काष्ठमण्डपनगरे अभवत् । अनेन बहूनि पुस्तकानि लिखितानि । अनेन तरुणतपसीनामकं (नवीनकाव्यम्), ॠतुवर्णनं च रचितम् ।
पौड्यालः, लेखनाथ वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:अनुवादयोग्यानि फलकानि
विश्वपरम्परास्थानानि
thumb|200px|युनेस्कोविश्वपरम्परालाञ्छनम्
युनेस्कोसंस्था विश्वसंस्थायाः सांस्कृतिकाङ्गम्। युनेस्को संस्था अन्ताराष्ट्रियस्तरे शैक्षणिकक्षेत्रे, सामाजिकक्षेत्रे, सांस्कृतिकक्षेत्रे, आर्थिकक्षेत्रे च कार्यं करोति । विश्वस्य कानिचन विशिष्टस्थानानि विश्वपरम्परास्थानानि इति अनेन उद्घुष्यन्ते । तानि अरण्यानि, पर्वताः, सरांसि, मरुस्थलानि, भवनानि, स्मारकानि, भवनसङ्कीर्णानि, नगरानि वा भवन्ति । एतानि अपूर्वस्थानानि  संरक्षितस्थानानि सन्तु इति धिया युनेस्कोतानि स्थानानि विश्वपरम्परास्थानावल्यां प्रवेशयति । तादृशस्थानानां संरक्षणं कृत्वा अग्रिमवंशश्रेणिपर्यन्तं तस्य प्रापणार्थं प्रयतते एषा संस्था । २१राष्ट्रानां सदस्याः अस्यां संस्थायां भवन्ति । विश्वपरम्परास्थाननिश्चयस्य अपि काचन समितिः भवति । अस्याः समितेः सदस्यत्वम् अवधिनिश्चितं भवति । अतः सदस्यराष्ट्रानि परिवर्तितानि भवन्ति । समग्रविश्वस्य सांस्कृतिकस्य प्राकृतिकस्य च स्थानानानि अभिज्ञाय आवलिं कृत्वा तेषां संरक्षणम् अस्याः संस्थायाः उद्देशेषु अन्यतमः । कदाचित् एतादृशस्थानानां संरक्षणार्थं संस्था धनानुदानं करोति । क्रि.श. १९७२तमवर्षस्य नवेम्बर् १६तमे दिने आगता योजना विश्वस्य १८४ राष्ट्रैः अनुमोदिता । एतवति काले विश्वस्य ८५१स्थानानि अस्याम् आवल्यां विनिवेशितानि सुरक्षितानि च । तेषु ६६०स्थानानि सांस्कृतिकस्थलानि, १६६प्राकृतिकस्थलानि, २५स्थलानि उभयत्र समाविष्टानि सन्ति । एतानि ८५१स्थानानि विश्वस्य १४२राष्ट्रेषु सन्ति । विश्वपरम्परास्थानानि तत्तद्राष्ट्रस्य सम्पत्तिः चेदपि अग्रिमवंशश्रेणिं सङ्कान्तिः समस्तप्रपञ्चस्य एव ।
१२५५
१२५५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
विश्वपरम्परास्थानानि
नमकरणप्रक्रिया
विश्वपरम्परास्थानमिति किञ्चित् स्थानम् उद्घोषणीयं चेत् इयं दीर्घकालीना प्रक्रिया । राष्ट्रेन स्वस्य सर्वानां सांस्कृतिकप्राकृतिकसम्पदः आवली निर्मातव्या । अग्रे आवलिगतस्थनेसु किञ्चित् स्थानं विश्वपरम्परास्थानमिति उद्घोषणार्थं सूचयितुं शक्यते । अभ्यर्थनार्थम् आवश्यकाभिलेखान् निर्मातुं युनेस्को साहाय्यम् आचरति । इयं सञ्चिका प्रकृतस्थानस्य सर्वविषयान्तर्गता भवति । एताम् अभ्यर्थनसञ्चिकाम् अन्ताराष्ट्रियस्मारकस्थानसमितिः विश्वसंरक्षणासङ्घः इति द्वै स्वायत्तसंस्थे अध्ययनं कुरुतः । अध्ययनस्य वृत्तान्तं स्वसंस्तुतिपत्रेण सह विश्वपरम्परासमित्यै समर्प्यते । वर्षे द्विवारं सम्मेल्या इयं समितिः अभ्यर्थितदेशस्य प्रकृतस्थानानि परम्परास्थानम् अर्हतिव नेति चिन्तनं करोति । कदाचित् पुरस्कारः कदाचित् तिरस्कारः कदाचित् आवश्यकविषयसङ्ग्रहार्तं निर्णयः निरुद्धः भवति । अद्यत्वे यत्किमपि स्थानं विश्वपरम्परास्थानत्वं प्रापुं दशमानदण्डैः परीक्षते ।
१२५५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
विश्वपरम्परास्थानानि
चयनस्य मानदण्डाः
क्रि.श. २००४तमवर्षस्य अन्त्यपर्यन्तं सांस्कृतिकपरम्परा ६मानदण्डैः प्राकृतिकपरम्परा ४मानदण्डैः च परीक्षते स्म । क्रि.श. २००५तमे वर्षे एतानि नियमानि परिष्कृत्य दशांशानां आवली निर्मिता । अभ्यर्थितस्थानम् एतेषु दशगुणेषु न्यूनातिन्यूनम् एकगुणयुतं विस्वस्य सम्पत् इति परिगणिता स्यात्
१२५५
बाह्य-सूत्राणि
१२५५ १२५५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विश्वपरम्परास्थानानि
लेखांशाः
सद्यः विश्वे ८५१विश्वपरम्परास्थानानाम् अवलिगतानि स्थानानि सन्ति । एतानि भौगोलिकाधारेण ५भागेषु विभक्तानि । एते विभागाः एवं सन्ति । आफ्रिका, अरबस्थानम्, उत्तराफ्रिका, मद्यप्राच्यदेशाः, एषियापेसिफिक्, एषिया, आस्ट्रेलिय, ओशियाना, यूरोपदेशः, उत्तरामेरिका, केनडा, ल्याटिनमेरिका, केरिब्बियन् च । प्रशासनानुकूलार्थम् एतानि विभक्तानि सन्ति । अत्यधिकसङ्ख्या विश्वपरम्परास्थानयुतानि राष्ट्रानि एतानि सन्ति । इटलिदेशः - ४१, स्पैन्देशः - ४०, चीनादेशः - ३५, जर्मनिदेशः- ३१, फ्रान्स्देशः - ३१, संयुक्तसंस्थानदेशः - २७ अधोनिर्दिषेषु पञ्चविभागेषु विश्वपरम्पारस्थानानां सङ्ख्या एवमस्ति ।
अवलोकयोग्याः
वर्गः:विश्वपरम्परास्थानानि वर्गः:परिशीलनीयानि
मडगास्कर
मडगास्कर अफ्रीका-महाद्वीपे दक्षिणपूर्वदिशायां देशः अस्‍ति। अन्‍तननरिवो इति राजधान्याः नाम।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अपरं भवतो जन्म...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अपरं भवतः जन्म परं जन्म विवस्वतः कथम् एतत् विजानीयां त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति ॥ ४ ॥
अर्थः
भवतः जन्म अधुनातनं (अस्मिन् युगे) ज्ञायते । सूर्यस्य जन्म तु अतिप्राचीनम् (कल्पादौ) इति ज्ञायते । एवं स्थिते भवान् सूर्याय इमं योगं प्रोक्तवानिति कथम् अहं विश्वसिमि ?
शाङ्करभाष्यम्
भगवता विप्रतिषिद्धमुक्तमिति मा भूत्कस्यचिद्बुद्धिरिति परिहारार्थं चोद्यमिव कुर्वन्नर्जुन उवाच-अपरमिति। अपरमर्वाग् वसुदेवगृहे भवतो जन्म, परं पूर्वं सर्गादौजन्मोत्पत्तिर्विवस्वत आदित्यस्य तत्कथमेतद्विजानीयामविरुद्धार्थतया यस्त्वमैवादौ प्रोक्तवानिमं योगं स एव त्वसिदानीं मह्यं प्रोक्तवानसीति।।4।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२९४
२९४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२९४ २९४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुखदुःखे समे कृत्वा...
पदच्छेदः
सुखदुःखे, समे, कृत्वा, लाभालाभौ जयाजयौ । ततः, युद्धाय, युज्यस्व, न, एवम्, पापम्, अवाप्स्यसि ॥
अन्वयः
सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा ततः युद्धाय युज्यस्व । एवं (कृतं चेत्) पापं न अवाप्स्यसि ।
अर्थः
सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे मन्यस्व । ततः युद्धाय सन्नद्धो भव । एवम् आचरणेन त्वं पापं न अवाप्स्यसि ।
भावार्थः
'सुखदुःखे समे कृत्वा...ततो युद्धाय युज्वस्व' – अर्जुन स्य मनसि सन्देहः आसीद् यद्, गुरुजनानां वधे सति पापं भविष्यति इति । अतः भगवान् अत्र कथयति यद्, पापस्य प्रेरकतत्त्वं (हेतुः) युद्धं न, अपि तु स्वस्य कामना भवति । एवं त्वं स्वस्य कामनायाः त्यागं कृत्वा युद्धाय सज्जो भव इति । युद्धे सर्वप्रथमं जयः उत पराजयः भवति । तयोः परिणामत्वेन क्रमेण लाभः उत हानिः जायते । लाभहान्योः फलमेव सुखदुःखे भवतः । परन्तु एतेषु सर्वेषु तव उद्देशः कुत्रापि न स्यात् । तव उद्देशः केवलं स्वकर्तव्यपालनस्य स्यात् । युद्धे जयपराजयौ, लाभहानी, सुखदुःखे च भविष्यन्ति एव । अतः त्वं तस्य विचारम् अकृत्वा केवलं स्वकर्तव्यस्य पालने ध्यानं ददस्व । एवं युद्धे कृते पापं न भविष्यति अर्थाद् संसारस्य बन्धनं न भविष्यति इति ।
सकामभावेन उत निष्कामभावेन कुर्मः परन्तु स्वकर्तव्यस्य पालनमेव महत्त्वपूर्णम् अस्ति । यः सकामभावी अस्ति, सः कर्तव्यपालने आलस्यं न कुर्याद्, प्रत्युत तत्परतया स्वस्य कर्तव्यस्य पालनं कुर्यात् । निष्कामभावेन कर्तव्यपालनं कृत्वा यः स्वस्य कल्याणं साधयितुम् इच्छति, तेनापि तथैव तत्परतापूर्वकं कर्तव्यपालनं करणीयम् । सुखे, दुःखे च प्राप्ते क्रमेण आनन्दः, ग्लानिः च भवति । परन्तु उभयोः परिस्थित्योः समबुद्धिः भूत्वा स्वकर्तव्यस्य पालनं करणीयम् । तव कर्मसु प्रवृत्तिः सुखलोभाय न स्याद्, तथा च दुःखाद् भयत्वान्न स्यात् । कर्मसु ते प्रवृत्तिः उत निवृत्तिः शास्त्रानुसारम् एव स्यात् ।
'नैवं पापमवाप्स्यसि' – अत्र 'पाप' इत्यस्य शब्दस्य पापं, पुण्यं च इति अर्थः स्वीकरतव्यः । तयोः फलम् अस्ति क्रमेण स्वर्गः, नरकश्च । उभयत्र मनुष्यः कल्याणाद् वञ्चितः भवति । तेन पौनःपुन्येन जन्ममरणयोः चक्रे भ्रमणीयं भवति । अतः भगवान् कथयति यद्, हे अर्जुन ! समतायां स्थिरो भूत्वा युद्धरूपं कर्तव्यं कुरु । तथा कृते पापं, पुण्यं च न भवष्यति इति ।
मर्मः
एतस्मिन् प्रकरणे भगवान् प्रप्रथमं विधिं प्रदर्शयति, ततः नेषेधं प्रदर्श्य पुनः विधानवाक्यैः प्रकरणं समापयति च । भगवान् एकत्रिंशद्वात्रिंशयोः श्लोकयोः कर्तव्यकर्मणः लाभवर्णनं ततश्च त्रयस्त्रिंशाद् षड्त्रिंशपर्यन्तं चतुर्षु श्लोकेषु कर्तव्यकर्मणः अकृते हानिवर्णनं करोति । अन्ते सप्तत्रिंशाष्टत्रिंशयोः पुनः कर्तव्यकर्मणः लाभवर्णनं कृत्वा युद्धाज्ञाम् अकरोत् ।
शाङ्करभाष्यम्
तत्र युद्धं स्वधर्म इत्येवं युध्यमानस्योपदेशमिमं श्रृणु -
सुखदुःखे समे  तुल्ये  कृत्वा  रागद्वेषावप्यकृत्वेत्येतत्। तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा  ततो युद्धाय युज्यस्व  घटस्व।  न एवं  युद्धं कुर्वन्  पापम् अवाप्स्यसि । इत्येष उपदेशः प्रासङ्गिकः।।
भाष्यार्थः
== रामानुजभाष्यम् == मुमुक्षोः युद्धानुष्ठानप्रकारम् आह -
एवं देहातिरिक्तम् अस्पृष्टसमस्तदेहस्वभावं नित्यम् आत्मानं ज्ञात्वा युद्धे च अवर्जनीयशस्त्रपातादिनिमित्तसुखदुःखार्थलाभालाभजयपराजयेषु अविकृतबुद्धिःस्वर्गादिफलाभिसन्धिरहितः केवलकार्यबुद्ध्या युद्धम् आरभस्व।  एवं कुर्वाणो  न पापम् अवाप्स्यसि  पापं दुःखरूपं संसारं न अवाप्स्यसि। संसारबन्धात् मोक्ष्यसे इत्यर्थः।
मोक्षेच्छुकेभ्यः युद्धरीतिं कथयति –
आत्मा शरीराद् भिन्नोऽस्ति । सः आत्मा शरीरस्य समस्तेभ्यः स्वभावेभ्यः सर्वथा सम्पर्कशून्यः, नित्यश्च अस्ति । एवम् आत्मतत्त्वविषये ज्ञात्वा शस्त्रपातादिजनितानाम् अनिवार्याणां सुख-दुःख-लाभ-हानि-जय-पराजयादीनां प्रति, स्वर्गादिफलाभिसन्धीनां प्रति च समत्वं पश्यन् केवलं कर्तव्यबुद्ध्या एव त्वं युद्धस्य आरम्भं कुरु । एवं कृत्वा त्वं पापी न भविष्यसि । अभिप्रायोऽस्ति यत्, पापम् अर्थात् दुःखरूपं संसारं त्वं न प्राप्स्यसि । त्वं संसारबन्धनाद् विमुक्तः भविष्यसि इति ।
अधिकवाचनाय
38 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विजय रूपाणी
विजय रूपाणी इत्येषः भारतीयजनतापक्षस्य कश्चन राजनेता । पश्चिमराजकोटस्य प्रतिनिधित्वेन एषः गुजरातविधानसभायाः सदस्यः । २०१६ वर्षस्य अगस्त-मासस्य सप्तमात् (०७/०८/२०१६) सः गुजरातराज्यस्य षोडशः मुख्यमन्त्रित्वेन कार्यभारम् अङ्ग्यकरोत् ।  अद्यत्वे सः भारतीजनातपक्षस्य राज्याध्यक्षः अपि ।
प्रारम्भिका वृत्तिः
अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि (ABVP) सक्रियः विजयः स्वस्य सार्वजनिकजीवनस्य आरम्भम् अकरोत् ।   ततः सः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घेन, जनसङ्घेन च सहापि सँल्लग्नः । भारतीयजनातपक्षस्य स्थापनायाः कालाद् अर्थात् १९७१ तमाद्वर्षाद् विजयः पक्षस्य कार्यकर्ता अस्ति ।    १९७६ तमस्य वर्षस्य राष्ट्रियापत्कालसमये विजयः क्रमेण भावनगरस्य, भुज-महानगस्य च कारागारे बन्दी आसीत् । तयोः कारागरायोः सः ११ मासं यावद् आसीत् ।    विजयः १९७८ तमात् वर्षात् १९८१ पर्यन्तं राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रचारकोऽपि आसीत् । १९८७ तमे वर्षे राजकोटमहानगरपालिकायां विधायकत्वेन चितः सः जलनिकाससमितेः अध्यक्षः अभवत् । ततः समनन्तरे वर्षे सः राजकोटमहानगरपालिकायाः स्थायिसमितेः अध्यक्षः अभवत् । तस्मिन् अध्यक्षपदे सः १९८८ तः १९९६ पर्यन्तम् आरूढः । मध्ये १९९५ तमे वर्षे तस्य राजकोटमहानगरपालिकायाः स्थायिसमितेः अध्यक्षत्वेन पुनः चयनं जातम् । ततः सः १९९६ तः १९९७ पर्यन्तं राजकोटमहानगरस्य नगरपौरत्वेन (mayor) अपि कार्यम् अकरोत् । ततः १९९८ तमे वर्षे भाजप-पक्षस्य गुजरातराज्यविभागस्य विभागाध्यक्षः अभवत् । यदा केशुभाई पटेल इत्येषः गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत्, तदा विजयः घोषणापत्रसमितेः आध्यक्षम् अवहत् । २००६ तमे वर्षे गुजरातपर्टनवभागस्य अध्यक्षः जातः । २००६ - २०१२ सः राज्यसभायाः सदस्योऽपि आसीत् ।    यदा नरेन्द्रमोदी गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत्, तदा विजयः भाजप-गुजरातविभागस्य आध्यक्षं चतुर्वारं, गुजरातमहानगरपालिकावित्तविभागस्य आध्यक्षम् एकवारं (२०१३) अवहत् ।
२०१६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य एकोनविंशतितमे (१९/०२/२०१६) दिनाङ्के विजयः भाजप-दलस्य गुजरातविभागस्य अध्यक्षो जातः । तस्मात् पूर्वं तस्मिन् पदे आर्. सी. फाल्डु इत्येषः आरूढः आसीत् ।    २०१४ अगस्तमासे यदा वजुभाई इत्येषः गुजरातविधानसभायाः वक्ता पश्चिमराजकोटस्य विधायकत्वेन त्यागपत्रं दत्त्वा कर्णाटक-राज्यस्य राज्यपालः अभवत्,  तदा भाजप-दलद्वारा विजयस्य नामाङ्कनं तद्रिक्तस्थानं पूरयितुम् अभवत् ।   २०१४ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य एरकोनविंशे (१९/१०/२०१४) दिनाङ्के विधायकस्य पदस्य निर्वाचने विजयः बहुमतेन जितः ।
उद्धरणम्
वर्गः:१९५६ जननम् वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः वर्गः:गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य मुख्यमन्त्रिणः वर्गः:जीवतव्यक्तयः
११.४६ किरीटिनं गदिनं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः(४६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुम् अहं तथा एव तेन एव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥
अन्वयः
(हे) सहस्रबाहो ! विश्वमूर्ते अहं किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं त्वां तथा एव द्रष्टुम् इच्छामि । चतुर्भुजेन तेन रूपेण एव (उपलक्षितः) भव ।
अर्थः
विश्वाकार ! किरीटधारित्वेन गदाधारित्वेन चक्रपाणित्वेन च यत् सौम्यं रूपं पूर्वं मां प्रदर्शितवान् असि तदेव रूपं सम्प्रति द्रष्टुमिच्छामि । हे सहस्रबाहो ! तेनैव रूपेण आविर्भव ।
चण्डीशतकम्
संस्कृतवाङ्मये नैकैः कविभिः विविधान् विषयानधिकृत्य विरचितानि शतककाव्यानि बहूनि सन्ति । तादृशेषु शतकेषु, तत्रापि भक्तिरसप्रधानेषु बहुमुख्यम् चण्डीशतकम् । इदम् महाकविना बाणभट्टेन विरचितम् । गद्यकाव्यरचनासु कृतकृत्यः बाणः सच्छन्दोबन्धेष्वपि स्वनैपुणीम् अत्र काव्ये प्रादर्शयत् । हर्षवर्धनस्य आस्थानकविः आसीत् बाणः । अस्मिन् चण्डीशतके स्रग्धराछन्दसि निबद्धानि १०२ पद्यानि सन्ति । महिषासुरमर्दिन्याः चण्डेः स्तुतिः इदम् । दुर्गायाः अनुग्रहाय भक्ताः एतानि स्तोत्राणि गायन्ति । शब्दालङ्कारैः युक्तानि वर्णनानि रम्याणि सन्ति । साक्षात् संवादाः न सन्ति चेदपि पात्राणां मुखतः वाचितानि इत्यतः काव्यमिदं सुशोभते । देवतानां निराकरणं, महिषस्य निन्दनं, शिवस्य सम्बोधनवचनानि चण्डेः मुखतः वाचितानि सन्ति । एतानि सौन्दर्यवर्धकानि सन्ति । महिषः, जया, शिवः, कार्तिकेयः, देवताः, ऋषयः, चण्डेः पादः, पादनखाः च अत्र सम्भाषणं कुर्वन्ति । रूपकस्य छाया दृश्यते । यमकानुप्रासैः मधुरनादस्य अनुरणनम् अनुभूयते ।
भोजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणे चण्डीशतकस्य इदं पद्यम् उद्धृतमस्ति । अत्र बाणस्य शैलेः नादमाधुर्यं वर्ननावैखरी च द्रष्टुं शक्या - चण्डीशतकस्य धनेश्वरस्य व्याख्यानम् अज्ञातयोः द्वे व्याख्याने च उपलभ्यन्ते ।
इदमपि दृश्यताम्
स्तोत्रकाव्यम्
‎
वर्गः:स्तोत्रकाव्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तिरुवण्णामलैमण्डलम्
तिरुवण्णामलैमण्डलं (Tiruvannamalai district) (तमिऴ्: திருவண்ணாமலை மாவட்டம்) भारते किञ्चन राज्यम् अस्ति तमिळ्नाडु । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति तिरुवण्णामलै । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तिरुवण्णामलै पत्तनम् ।
इतिहासः
तमिऴ्‌नाडुराज्ये तिरुवण्णामलैक्षेत्रं बहु पवित्रं स्थानम् अस्ति । ’अण्णामलै’ इत्यस्य दुर्गमः पर्वतः इति अर्थः । ‘तिरु’ इति पूर्वपदम् अस्य पर्वतस्य श्रेष्ठतां द्योतयति । तिरुवण्णामलैपत्तनं प्रसिद्धं शैवक्षेत्रम् । अनेकेभ्यः शतकेभ्यः तमिऴ्‌जनैः अरुणाचलपर्वतः, तत्परितः विद्यमानः परिसरः च पूज्यभावनया दृश्यते । अत्र प्रचाल्यमाने दीपोत्सवे दूराद् अपि आगत्य भक्ताः भागं वहन्ति । उत्तरचोळकाले तिरुवण्णामलै सम्बुवरायवंशस्य चोळेन प्रशासितम् । आरणिसमीपस्थं पडवेडु तस्य राजधानी आसीत् । अत्र इदानीम् एकं दुर्गं, कैलासनाथदेवालयः च दृश्यते ।
स्वातन्त्र्यानन्तरं तिरुवण्णामलै उत्तर आर्काट् मण्डले आसीत् । १९८९ तमवर्षस्य सेप्टम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के उत्तर आर्काट् मण्डलं तिरुवण्णामलै सम्बुवरायर् तथा उत्तर आर्काट् अम्बेड्कर् इति द्विधा विभक्तम् ।
भौगोलिकम्
तिरुवण्णामलै मण्डलस्य विस्तारः ६१९१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे वेल्लूरुमण्डलं, पश्चिमभागे कृष्णगिरि, धर्मपुरिमण्डलं, दक्षिणे विलुप्पुरमण्डलं, पूर्वभागे काञ्चिपुरमण्डलं च अस्ति ।
जनसंख्या
२०११ जनगणनानुगुणं तिरुवण्णामलैमण्डलस्य जनसंख्या ३,४६८,९६५ । देशस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या तिरुवण्णामलै ९२ तमं स्थानं भवति । अस्य मण्डलस्य जनसंख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६५४ जनाः (१६९०/चतुरस्रमैल्)। २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धिः १२.९४% आसीत् । अत्र पुं, स्त्री अनुपातः १०००-९९३ अस्ति । साक्षरता ७९.३३% अस्ति । समग्रे राज्ये इदं साक्षरताप्रमाणम् अतिन्यूनम् ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
कृषिः वाणिज्यं च
कृषिः, कौशेयशाटिकावयनं च तिरुवण्णामलैमण्डले बहु प्रमुखम् । तण्डुलकृषिः संस्करणं च अत्रत्येषु बृहदुद्यमेषु अन्यतमम् । मण्डले १,१२,०१३ हेक्टेर् परिमिता भूमिः तण्डुलकृषौ उपयुज्यते । अत्र बहूनि तण्डुलसंस्करणकेन्द्राणि दृश्यन्ते । चेय्यारुसमीपे विद्यमानं माडर्न् तण्डुलसंस्करणकेन्द्रं सर्वकारीयतण्डुलसंस्करणकेन्द्रेषु बृहत्तमम् । आरणि प्रदेशे प्रायः २७८ संस्करणकेन्द्राणि सन्ति । अस्मिन् मण्डले ‘सेङ्गुन्तार्’ इत्याख्याः बहवः कौशेयकुविन्दाः वसन्ति । भारतदेशस्य कौशेयवस्त्रेषु अधिकः भागः आरणि प्रदेशे उत्पाद्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
त्रिकोनासनम्
अस्य आसनस्य परिशीलनेन पृष्ठवंशस्य विकासः एवं आयम्यत्व च सिद्ध्यति । अत एव पृष्ठपेशिषु रक्तचंक्रमणस्य वेगः वर्धते । पार्श्वपेशीनां सङ्कोचः विकासश्च पर्यायेण लभ्यन्ते । शिरसः चंक्रमणद्वारा कण्ठस्थपेशयः बलवत्तराः भवन्ति । वर्गः:योगासनानि
१२५६
१२५६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२५६ १२५६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तत्त्वम् (रसायनशास्त्रम्)
thumb|right|500px तत्त्वं शुद्धः रासायनिकपदार्थः अस्ति। एतत् समाणाम् परमाणूणाम् रचयति। स्वर्णः, लोहः, ताम्रम्, कौकिलीयम्, अम्लकरः च सामान्यानि प्रधानानि च तत्तवानि सन्ति। भिन्नानाम् तत्त्वानाम् भिन्नानि परमाणुक्रमाङ्कानि सन्ति। परमाणुक्रमाङ्कानि एव तत्त्वान् भिन्नानि भवन्ति।
११८ तत्त्वानि सन् २०११ ज्येष्ठमासम् यावत्पर्यन्तम् मानवाः अबोधन्।
केवलम् ९२ तत्त्वानि पृथ्वीलोके विरले अस्ति।
= तत्त्वानि निर्माणानि = यदा ब्रह्माण्डम् अरचयत्, ऊर्जा अपि अरचयत्। ऊर्जायाः तत्त्वस्य निबिडं रूपम् एव अस्ति। यदा ऊर्जा निबिडः अभवत्, तदा तत्त्वं अरचयत्। प्ररंभे केवलम् हाईड्रोजम् एव अरचयत्। परन्तु परमाणुप्रतिक्रियाभ्यः नव तत्त्वानि अरचयत्। एषा परमाणुप्रतिक्रियाभ्यः विशालतारायाम् भवति। यदा विशालतारा अस्फुटत् तदा नव पदार्थाः ब्रह्माण्डे प्रसारयति।
यादा विशालतारायाम् जलजनम् इन्धनः समाप्नोति, तदा एषा हीलियमस्य प्रयोगः करन्ति। शनैः शनैः तारायाः इन्धनः भारयुक्तः भवति। यदा लोहाः रचयन्ति, तदा एषा स्फुटति। अतः ब्रह्माण्डे भारयुक्तानि तत्त्वानि न्यूनानि सन्ति। एतत् विस्फोटम् अङ्गलभाषे सुपरनोवा वदति। thumb|right|380px
वर्गः:रसायनशास्त्रम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रह्लाद जोशी
२००४ तमे वर्षे एप्रिल्-मासे सम्भूते सार्वजनिकलोकसभानिर्वाचने धारवाड - उत्तर-मतक्षेत्रात् चितः, प्रह्लादजोशिमहोदयः। सः चतुर्दशे लोकसभानिर्वाचने धारवाड-उत्तर-भागस्य प्रतिनिधिः आसीत् । एषः स्वस्य उत्तमकार्यैः जनानां प्रीतिपात्रम् अभवत् । २००९ तमे वर्षे सम्भूते लोकसभा-निर्वचने बहूनां मतानाम् अन्तरेण द्वितीयवारं चितः।
जन्म, बाल्यञ्च
श्रीप्रह्लादजोशिमहोदयः १९६२ तमे वर्षे नवम्बर-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के विजापुरनगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य पिता श्रीवेङ्कटेशजोशिः। माता मालईबायि । तस्य प्राथमिकशिक्षणं रेल्वेशालायाम् अभवत् । माध्यमिकशिक्षणं नगरस्य नूतन-आङ्ग्लमाध्यमशालायां प्राप्तवान् । बि. ए. पदवीं प्रतिष्ठितात् के. एल्. इ. संस्थायाः श्रीकाडसिद्धेश्वरकलामहाविद्यालयात् प्राप्तवान् ।
सामाजिककार्याणि
एषः नवमवर्षीयः यदा आसीत् तदा एव राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यकर्ता आसीत् । संधस्य विभिन्नानि उत्तरदायित्वानि समर्थतया निरूढवान् । धारवाडस्य लोकशिक्षणसंस्थायां धर्मदर्शी भूत्त्वा कार्यम् अकरोत् । ना. सु. हर्डिकरेण स्थापितायाः हुब्बळ्ळिशिक्षणसंस्थायाः, श्रीमती ’विद्याहञ्चिनमनि’ पदविपूर्वमहाविद्यालयस्य च कार्याध्यक्षः भूत्त्वा कार्यं निरूढवान् ।
उद्योगः
प्रह्लादजोशिमहोदयस्य स्वोद्योगे आसक्तिः नासीत् । एषः अंशभागी भूत्त्वा १९८६ तमे वर्षे ’विभव केमिकल्’ इति लघोद्यमस्य आरम्भं कृतवान् । एतत् सर्वेषां श्रमेण बृहत् उद्यमरूपं जातम् ।
कौटुम्बिकजीवनम्
एषः १९९२ तमे वर्षे नवम्बर-मासे बागलकोटमण्डलस्य सौ. ज्योतिनाम्नीं लिपिकारस्य पुत्रीं परिणीतवान् । तयोः त्रीणि अपत्यानि जातानि ।
राजनैतिकजीवनम्
सदा कार्यप्रवृत्तः एषः १९९२ तमे वर्षे डा. मुरळीमनोहरजोशिमहोदयस्य ’काश्मीरं रक्षतु’ इत्येतस्य आन्दोलनस्य नेतृत्वं वहन् राजनैतिकक्षेत्रं प्रविष्टवान् । १९९२ तमे वर्षे जनवरिमासस्य २६ तमे दिनाङ्के हुब्बळ्ळिकित्तूरुचेन्नाम्मा क्रीडाङ्गणे ध्वजारोहणाय बहूनि विध्नानि आगतानि। किन्तु बहु परिश्रमेण जोशिमहोदयः ध्वजारोहणे सफलः अभवत्। अत्रत्यजनानां मनसि जोशिमहोदयः एकः समर्थः नायकः इति दृढनिश्चयः जातः । तदनन्तरं भारतीयजनतापक्षस्य हुब्बळ्ळि-धारवाडमहानगरमण्डलस्य अध्यक्षः अभवत्। राजनैतिकक्षेत्रे उत्तमव्यक्तिः इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान्। चतुर्वर्षेभ्यः कर्नाटकराज्यस्य भारतीयजनतापक्षस्य प्रधानकार्यदर्शिरूपेण, पक्षस्य राज्याध्यक्षरूपेण च पक्षस्य संघटनकार्याणि उत्तमरीत्या निर्वहन् अस्ति ।
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
पश्चिमोत्तानासन
वर्गः:योगासनानि
नागपुरम्
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विराटनगर
विराटनगर   महानगरमिदं नेपाल द्वितीय नगरम्। कोशी अञ्चल अवस्थितमिदं नगरं अतीव सुन्दरम्। अस्मात् नगरात् भारतस्य जोगवनी  निकटतम नगरी।
विराटनगर वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मलावी
thumb|right|200px
मलावी अफ्रीका-महाद्वीपे दक्षिणे देश: अस्‍ति.
It is bordered by Tanzania, Zambia, and Mozambique.
स्फटीयन्
संस्कृत भाषायाम् स्फटीयन्, इदानीम् पदस्य आङ्ल भाषायाः समानह 'aluminium' इति |
स्फटीयन्, एकम् प्रमुखम् रासायनिक पदार्थम् अस्ति | स्फटीयन् रासायनिक पदार्थ पीटिकायाम् ३ कल्पे १३ समूहे भवति |
एतत् पदार्थस्य परमाणु-क्रमाङ्कम् "१३" अस्ति |
महेशसंस्कृतगुरुकुलम्
महेश-संस्कृत-गुरूकुलम् नेपालदेशस्य गण्डकीमण्डलस्य तनहूँजनपदस्य देवघट्टधाम्नि वर्तते । देवघट्टधाम नेपालदेशस्य पवित्रतमं तीर्थस्थलमस्ति । अत्र षष्ठीकक्षात आचार्यकक्षापर्यन्तमावासभोजनादिसौविध्यसहितं निःशुल्कं छात्राणां पठनपाठनादिकं भवति । महेश-संस्कृत-गुरुकुलम् माध्यमिकविद्यालय-विद्यापीठरूपेण भागद्वये विभक्तमस्ति । एतस्य शैक्षिकन्यासरुपेण महेश-संन्यास-आश्रमो विद्यते । अस्य संस्थापकः आध्यात्मदर्शनक्षेत्रे तथा च संस्कृतभाषासाहित्ये प्रवीणः लब्धविद्यावारिधिः स्वामी रामानन्दगिरिः वर्तते । अस्य गुरूकुलस्य स्थापना च २०५२ तमे वैक्रमाब्दे तत्रभवता स्वामिवर्येण रामानन्दगिरिमहाभागेन कृतास्ति । नेपालदेशस्य अतीव पवित्रतमे तीर्थस्थले देवघट्टे महेशसंस्कृतगुरूकुलस्य स्थानं महनीयमस्ति । भारतदेशात्, तथा अन्येभ्यः, अमेरिकाप्रभृतिदेशेभ्यश्च श्रद्धालवः भक्तसमूहा अत्र अागत्य यथेप्सितं सहयाेगं कुर्वन्ति । तस्मादमूल्यात् सहयाेगादेव एतेन गुरूकुलेन सम्वर्द्धनाय मलजलानां परमजीवनतुल्याे रसः प्राप्तः । भक्तानां श्रद्धारूपसहयाेगेन तथा स्वामिवर्यस्य सत्प्रयासात् शुभसंकल्पाच्च अतितरां प्रसन्नः भगवान् भूतनाथः एतद्गुरूकुलम् निरन्तरं प्रगतिपथे एव नयति स्म अधुना यावत् । अस्यैव चमत्काररूपेण अत्रत्याः छात्राः पूर्वमध्यमायाः कठाेरद्वाररूपेण स्थितां प्रवेशिकापरीक्षामपि सहसैव सारल्येन समुत्तरन्ति । तत्र च विशिष्टां श्रेणीं प्राप्नुवन्ति । महेशसंस्कृतगुरूकुलस्य वैभवः, महिमा, च नेपालदेशे यत्रकुत्रापि श्रूयत एव । २०६९ तमाद्वैक्रमाब्दात् शास्त्रिस्तरे अपि नव्यव्याकरणस्य पाठनमाधिकारिकरूपेणात्र नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयेन मान्यतादायि...।
बाह्याधाराः
वर्गः:गुरुकुलानि वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१८८४
१८८४ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८८४ १८८४ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बेळगावीलोकसभाक्षेत्रम्
बेळगावलोकसभाक्षेत्रं कर्णाटकस्य २८ लोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् । एतत् क्षेत्रं १९६२तमे वर्षे  अस्तित्वे आगतम् । २००८ तमवर्षं यावत्  एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजनजातीयानां कृते आरक्षितम् आसीत् ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२९५
२९५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
२९५ २९५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२९६
२९६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२९६ २९६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पुणे
पुणे भारतदेशस्य महाराष्ट्रराज्ये किञ्चन बृहत् नगरम् अस्ति । पुणे नगरस्य पुरातनं नाम पुण्यपत्तनम् इति अस्ति। पुणे (पुणे) (०२०) पुण्यपट्टनम् इति प्रसिद्धं पुणेनगरं शिवाजीमहाराजस्य पितामहाय पारितोषिकरुपेणागतम् आसीत् । ख्रिस्ताब्दे १५९९ तमे वर्षे एव एतस्य महत्वपूर्णं स्थानम् आसीत् । क्रिस्ताब्दे १७५० तः १८१७ पर्यन्त पेश्वेराज्ञां राजधानी अप्यासीत् । शिवाजी शिवनेरी ग्रामे जन्म लब्धवान् किन्तु पुणेनगरे एव विद्याभ्यासं कृतवान् । शिवाजीमहाराजस्य प्रशासनप्रदेशः पुणेनगरसमीपे एव आसीत् ।
मुळामुठा नद्योः तीरे स्थितं पुणेनगरं नानाफड्णवीसमहोदयस्य प्रशासनकाले भव्यम् उत्तमं सौलभ्ययुक्तं च अभवत् । जनाः जबतक नाना, तबतक पुणे” इति वदन्ति स्म । शनिवारवाडा एव पेश्वेराजानां राजधानीकेन्द्रम् आसीत् । पुणेनगरं बहुजनयुक्तं महाराष्ट्रराज्यस्य जनानां संस्कृतिदर्शकं च अस्ति । वातावरणम् अतीव सुन्दरम् आह्लादकरं चास्ति । पुणे नगरे स्थितः डेक्कन् महाविद्यालयः अतीव प्रसिद्धः प्राचीनसंस्कृतिप्रतिबिम्बकश्चास्ति । गणेशखिण्डी स्थले पुणेविश्वविद्यालयः अस्ति । शनिवारवाडा मध्ये एम्प्रेस् वाटिकानां भव्यता दर्शनीया अस्ति । आगाखान् प्यालेस् खडकीविभागेऽस्ति । महात्मा गान्धिः अत्रैव कारावासे स्थापितः आसीत् । यरवडासमीपे स्थितम् इदं भवनम् इदानीं महात्मा गान्धिकस्तूरबा गान्ध्योः स्मारकमस्ति । राजा केळकर म्यूसियम् (वस्तुसङ्ग्रहालयः) अतीव प्रसिद्धः प्राचीनजनानां कलाप्रज्ञां स्मारयति । श्री दिनकरकेळकरमहोदयस्य स्वकीयः वस्तुसङ्ग्रहालयः एषः। अयं दर्शनीयः सुव्यवस्थितः च अस्ति । अत्र सङ्गीतवाद्यानि पूजासामग्रयः जीवनोपयोगिवस्तूनि, क्रीडनकानि, तैलदीपाः, तालाः, पूगकर्तर्यः, सूक्ष्मचित्राणि च सन्ति । पुणेनगरे दक्षिणभागे पार्वतीपरमेश्वरदेवालयः अस्ति । एम्प्रेस् उद्यानवने मृगालयः गणेशदेवालयः पञ्चाळेश्वर देवालयाः दर्शनीयाः सन्ति । समीपे शिवाजीप्रतिमा अस्ति । पुणेतः नैत्रत्ये २५ कि.मी. दूरे सिंहगडदुर्गम् अस्ति । सागरतीरतः १२७० मीटर् उन्नतप्रदेशे स्थिते दुर्गे तानजीमहोदयस्य (शिवाजीसेनापतेः) स्मारकम् अस्ति । पुणेनगरे एव श्रीगोपालकृष्णगोखले श्रीबालगङ्गाधरतिलकः इत्यादयः प्रसिध्दाः । श्रीतिलकमहोदयः गणेशोत्सवस्य सार्वजनिकरीत्या आचरणं प्रचलने आनीय राष्ट्रभक्तिं जागरितवान् ।
वाहनमार्गः
मुम्बयीतः १९२ कि.मी
धूमशकटमार्गः
मुम्बयीतः डेक्कनक्वीन् सिंहगड, प्रगति-एक्स्प्रेस् इत्यादीनि धूमशकटानि सन्ति । महाराष्ट्रराज्ये पुणे द्वितीयं महानगरम् अस्ति ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१२५७
१२५७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२५७ १२५७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मत्स्यासनम्
मत्स्यासनम् योगासनस्य एकम् आसनमस्ति । thumb thumb|217 px |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:योगासनानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:हठप्रदीपिकायाः आसनानि
शिवनसमुद्रजलपातः
शिवनसमुद्रजलपातः (Shivanasamudra Falls) कर्णाटकस्य मण्ड्यमण्डले विद्यमानः कश्चन जलपातः । मैसूरुनगरसमीपे शिंशा इति स्थले कावेरीनद्या उभौ जलपातौ निर्मितौ गगनचुक्कीजलपातः भरचुक्कीजलपातः च ।  बेङ्गळूरुतः ७६कि.मी. दूरे मैसूरु – मलवळ्ळि – मण्ड्य मार्गे अस्ति । । अतीव सुन्दरं नैसर्गिकं स्थानमेतत् । सहस्रशः जनाः प्रतिदिनम् अत्र आगच्छन्ति । एतस्य समीपे एशियाखण्डे एव ऐदम्प्राथम्येन क्रिस्ताब्दे १९०२ तमे वर्षे अत्र जलविद्युदागारः स्थापितः अस्ति । मैसूरुनगरतः ३० कि.मी.दूरे अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः