मनोविज्ञान
मनोविज्ञानं, वैज्ञानिकं अनुशासनं यत् मनुष्याणां अन्येषु च पशूनां मानसिकदशानां प्रक्रियाणां व्यवहारस्य च अध्ययनं करोति । मनोविज्ञानस्य अनुशासनं व्यापकरूपेण द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति : अभ्यासकानां विशालः व्यवसायः तथा च मनः, मस्तिष्कं, सामाजिकव्यवहारस्य च लघुतरं किन्तु वर्धमानं विज्ञानम् द्वयोः विशिष्टाः लक्ष्याः, प्रशिक्षणं, अभ्यासाः च सन्ति, परन्तु केचन मनोवैज्ञानिकाः द्वयोः एकीकरणं कुर्वन्ति । पाश्चात्यसंस्कृतौ मनोविज्ञानस्य विकासे योगदानदातारः प्लेटो, अरस्तू इत्यादिभ्यः दार्शनिकेभ्यः आरभ्य अनेकेभ्यः क्षेत्रेभ्यः आगताः । हिप्पोक्रेट्स् मूलभूतमानवस्वभावानाम् (उदा. हैजा, रक्तस्रावः, विषादग्रस्तः) तेषां सम्बद्धलक्षणानाञ्च विषये दर्शनं कृतवान् । स्वसमयस्य जीवविज्ञानेन सूचितः सः अनुमानं कृतवान् यत् पीतपित्तम् अथवा अत्यधिकं रक्तम् इत्यादयः शारीरिकगुणाः स्वभावभेदस्य आधारेण भवितुं शक्नुवन्ति । २० शताब्द्याः अन्ते जीवितमस्तिष्कस्य क्रियाकलापस्य अवलोकनस्य पद्धतयः विकसिताः येन मस्तिष्कं यत् करोति तस्य मनोवैज्ञानिकघटनानां च मध्ये सम्बन्धानां अन्वेषणं सम्भवं जातम्, अतः मनः, मस्तिष्कं, व्यवहारः च इत्येतयोः सम्बन्धस्य खिडकी उद्घाटिता मस्तिष्कस्य कार्येण सर्वं यत् किमपि करोति, अनुभूयते, जानाति च तत् सर्वं सक्षमं करोति । मस्तिष्कस्य क्रियाकलापस्य परीक्षणार्थं मस्तिष्के कार्यरतैः तंत्रिकाकोशिकैः निर्मितानाम् चुम्बकीयक्षेत्राणां मापनार्थं कार्यात्मकचुम्बकीयअनुनादप्रतिबिम्बनस्य उपयोगः भवति, रक्तप्रवाहस्य परिवर्तनस्य अन्वेषणं भवति सङ्गणकस्य साहाय्येन एतां सूचनां चित्रेषु अनुवादयितुं शक्यते, ये मस्तिष्कस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु क्रियाकलापस्य परिमाणं वस्तुतः “प्रकाशयन्ति” यदा व्यक्तिः मानसिककार्यं करोति तथा च भिन्नप्रकारस्य बोधाः, चित्राणि, विचाराः, भावाः च अनुभवति । एवं ते मस्तिष्के क्रियाकलापस्य मानसिकस्थितेः च सम्बन्धानां बहु अधिकं सटीकं विस्तृतं च विश्लेषणं कर्तुं शक्नुवन्ति, यदा भिन्नप्रकारस्य उत्तेजनानां प्रतिक्रियां दत्त्वा भिन्नविचाराः भावाः च जनयति एते यथा भयभीताः, भयभीताः च इति विषये विचाराणां बिम्बानां च, यत् अधिकं तृष्णां करोति इति विषये निर्देशिताः च भवितुम् अर्हन्ति ।  अस्याः प्रौद्योगिक्याः परिणामः कार्यस्य कृते आभासीक्रान्तिः अस्ति या तंत्रिकाक्रियाकलापस्य जैविकस्तरस्य उपयोगं कृत्वा तान् प्रश्नान् सम्बोधयति ये विषयस्य प्रायः सर्वेषु क्षेत्रेषु कार्यं कुर्वतां मनोवैज्ञानिकानां कृते मूलरुचिकराः सन्ति ।  ततः परं संरचनावादस्य कार्यवादस्य च स्थाने मनोविज्ञानस्य अनेकाः प्रबलाः प्रभावशालिनः च दृष्टिकोणाः स्थापिताः, प्रत्येकस्य आधारः जनाः कीदृशाः सन्ति, अध्ययनं किं महत्त्वपूर्णं, तस्य अध्ययनं कथं कर्तव्यमिति च धारणानां साझीकृतसमूहेन आधारितम् अस्ति । कस्यचित् व्यवहारस्य वा संज्ञानस्य वा वर्णनं मनोविज्ञानस्य प्रथमं लक्ष्यं भवति । एतेन शोधकर्तारः मानवव्यवहारस्य सामान्यनियमानां विकासं कर्तुं शक्नुवन्ति ।यथा, विविध-उत्तेजनानां प्रति श्वानानां प्रतिक्रियायाः वर्णनस्य माध्यमेन इवान् पावलोवः शास्त्रीय-कण्डिशनिङ्ग-सिद्धान्तः इति नाम्ना प्रसिद्धानां शिक्षण-नियमानाम् विकासे साहाय्यं कृतवान् । एकदा शोधकर्तारः सामान्यनियमव्यवहारस्य वर्णनं कृतवन्तः तदा अग्रिमः सोपानः अस्ति यत् एषा प्रवृत्तिः कथं वा किमर्थं वा भवति इति व्याख्यातुं शक्यते । मनोवैज्ञानिकाः एतादृशान् सिद्धान्तान् प्रस्तावयिष्यन्ति ये कस्यचित् व्यवहारस्य व्याख्यानं कर्तुं शक्नुवन्ति। मनोविज्ञानस्य उद्देश्यं अनुभवजन्यसंशोधनस्य निष्कर्षेभ्यः भविष्यस्य व्यवहारस्य पूर्वानुमानं कर्तुं समर्थः भवति । यदि भविष्यवाणी न पुष्टा भवति तर्हि तस्य आधारेण यत् व्याख्यानं भवति तस्य संशोधनस्य आवश्यकता भवेत् । यथा, शास्त्रीयं कण्डिशनिङ्गं भविष्यवाणीं करोति यत् यदि कश्चन व्यक्तिः नकारात्मकं परिणामं उत्तेजकेन सह सम्बध्दयति तर्हि तस्य उत्तेजकानाम् भयं वा विरक्तिः वा विकसितुं शक्नोति । मनोविज्ञानस्य विज्ञानं समाजस्य लाभं करोति, अस्माकं जीवनं च वर्धयति। मनोवैज्ञानिकाः मस्तिष्कस्य कार्यस्य व्यवहारस्य च, पर्यावरणस्य व्यवहारस्य च सम्बन्धान् परीक्षन्ते, यत् शिक्षन्ति तत् अस्माकं अवगमनं प्रकाशयितुं, अस्माकं परितः जगतः सुधारं कर्तुं च प्रयोजयन्ति ।  मनोविज्ञानस्य क्षेत्रं चिकित्साविज्ञानेन सामाजिकविज्ञानेन च सह सम्बद्धं भवति इति कारणेन केन्द्रविज्ञानरूपेण वर्गीकृतम् अस्ति । केचन संशयिनः मनोविज्ञानं “वास्तविकं” विज्ञानं नास्ति इति तर्कयन्ति यतोहि केचन सिद्धान्ताः अवधारणाः च अन्येषु “कठिनतरेषु” विज्ञानेषु, यथा जीवविज्ञानं भौतिकशास्त्रं च अपेक्षया वस्तुनिष्ठरूपेण मापनं कठिनतरं भवितुम् अर्हति अन्ये प्रतिवदन्ति यत् एतेन मनोविज्ञानं न्यूनं वैधं न भवति । मनोविज्ञानं मनसः व्यवहारस्य च अध्ययनम् इति अमेरिकनमनोवैज्ञानिकसङ्घस्य अनुसारम् । मनसः कथं कार्यं करोति, व्यवहारं कथं प्रभावितं करोति इति अध्ययनम् । मनोवैज्ञानिकः मनोचिकित्सायाः माध्यमेन रोगी चिकित्सां करोति, व्यवहारपरिवर्तनस्य माध्यमेन लक्षणानाम् उपशमनं कर्तुं साहाय्यं करोति । मनोचिकित्सकस्य भूमिका, यः चिकित्सावैद्यः अस्ति, सः मानसिकस्वास्थ्यस्थितीनां प्रबन्धनार्थं औषधनिर्देशने अन्यहस्तक्षेपेषु च अधिकं केन्द्रीभवति । मनोवैज्ञानिकानां अन्याः अपि भूमिकाः भवितुम् अर्हन्ति । ते स्वास्थ्याधिकारिभ्यः अन्येभ्यः निकायेभ्यः च सामाजिकाणाम् अन्यरणनीतिषु सल्लाहं दातुं, विद्यालये शिक्षणं कर्तुं कष्टं अनुभवितानां बालकानां मूल्याङ्कनं कर्तुं, उत्पीडनं कथं निवारयितुं शक्यते इति विषये कार्यशालाः दातुं, कम्पनीषु भर्तीदलैः सह कार्यं कर्तुं, इत्यादीनि बहुविधानि विषये अध्ययनं कर्तुं शक्नुवन्ति। नैदानिकमनोविज्ञानं समायोजनं, विकलांगता, असुविधा च सह समस्याः अवगन्तुं, पूर्वानुमानं कर्तुं, निवारयितुं च विज्ञानं, सिद्धान्तं, अभ्यासं च एकीकृत्य स्थापयति । अनुकूलनं, समायोजनं, व्यक्तिगतविकासं च प्रवर्धयति । संज्ञानात्मकमनोविज्ञानं समस्यानिराकरणं, स्मृतिः, शिक्षणं, भाषा इत्यादीनां आन्तरिकमानसिकप्रक्रियाणां अन्वेषणं करोति । जनाः कथं चिन्तयन्ति, कथं गृह्णन्ति, कथं संवादं कुर्वन्ति, कथं स्मरन्ति, कथं शिक्षन्ति च इति पश्यति । अस्य तंत्रिकाविज्ञानस्य, दर्शनस्य, भाषाविज्ञानस्य च निकटसम्बन्धः अस्ति । एषः व्यवस्थितमनोवैज्ञानिकपरिवर्तनानां वैज्ञानिकः अध्ययनः अस्ति यत् व्यक्तिः आयुषः कालखण्डे अनुभवति, यत् प्रायः मानवविकासः इति उच्यते । न केवलं शिशुषु, लघुबालेषु च अपितु किशोरवयस्कानाम्, वृद्धानां च विषये केन्द्रितम् अस्ति । विकासवादी मनोविज्ञानं पश्यति यत् विकासकाले मनोवैज्ञानिकसमायोजनेन मानवव्यवहारः, उदाहरणार्थं भाषा, कथं प्रभावितः अभवत् । एकः विकासवादी मनोवैज्ञानिकः मन्यते यत् अनेके मानवमनोवैज्ञानिकलक्षणाः अनुकूलाः सन्ति यतः तेषां कारणेन अस्मान् सहस्रवर्षेभ्यः जीवितुं समर्थाः अभवन् । न्यायिकमनोविज्ञानं मनोविज्ञानस्य आपराधिकजागृतौ कानूनस्य च प्रयोगः भवति । न्यायिकमनोवैज्ञानिकः आपराधिकन्यायव्यवस्थायाः सिविलन्यायालयेषु च मनोविज्ञानस्य विज्ञानरूपेण अभ्यासं करोति । अस्मिन् मनोवैज्ञानिककारकाणां आकलनं भवति ये प्रकरणं वा व्यवहारं वा प्रभावितं कर्तुं शक्नुवन्ति तथा च निष्कर्षान् न्यायालये प्रस्तुतं कुर्वन्ति । स्वास्थ्यमनोविज्ञानं व्यवहारचिकित्सा अथवा चिकित्सामनोविज्ञानम् इति अपि कथ्यते।एतत् अवलोकयति यत् व्यवहारः, जीवविज्ञानं, सामाजिकसन्दर्भः च रोगं स्वास्थ्यं च कथं प्रभावितं कुर्वन्ति।चिकित्सकः प्रायः प्रथमं रोगस्य जैविककारणानि पश्यति, परन्तु स्वास्थ्यमनोवैज्ञानिकः सम्पूर्णव्यक्तिं प्रति ध्यानं दास्यति तथा च तेषां स्वास्थ्यस्य स्थितिं किं प्रभावितं करोति। अस्मिन् तेषां सामाजिक-आर्थिक-स्थितिः, शिक्षा, पृष्ठभूमिः च, रोगे प्रभावं जनयितुं शक्नुवन्ति व्यवहाराः, यथा निर्देशानां अनुपालनं च अन्तर्भवन्ति  ।  तंत्रिकामनोविज्ञानं व्यवहारानां मनोवैज्ञानिकप्रक्रियाणां च सम्बन्धे मस्तिष्कस्य संरचनां कार्यं च पश्यति । यदि कस्यापि स्थितिः मस्तिष्के क्षताः सन्ति, तथा च मूल्याङ्कनं यत्र मस्तिष्के विद्युत्क्रियाकलापस्य अभिलेखनं भवति तर्हि तंत्रिकामनोविज्ञानं सम्मिलितं भवितुम् अर्हति मस्तिष्कस्य चोटस्य शङ्कायाः ​​अथवा निदानस्य अनन्तरं व्यवहारसमस्यानां अनुभवस्य सम्भावना अस्ति वा इति निर्धारयितुं न्यूरोसाइकोलॉजिकल मूल्याङ्कनस्य उपयोगः भवति । अधुना मनोवैज्ञानिकाः एतेषां सर्वेषां उपायानां अध्ययनं कुर्वन्ति, प्रत्येकस्मात् उपायात् किं श्रेष्ठं दृश्यते इति चिन्वन्ति ।