cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
समं कायशिरोग्रीवं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
समं कायशिरोग्रीवं धारयन् अचलं स्थिरः सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशः च अनवलोकयन् ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः :६.१४ प्रशान्तात्मा विगत... द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः :६.१४ प्रशान्तात्मा विगत... द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः :६.१४ प्रशान्तात्मा विगत... द्रष्टव्यः ।
शाङ्करभाष्यम्
बाह्यसाधनमासनमुक्तमधुना शरीरधारणं कथमित्युच्यते-सममिति। समं कायशिरोग्रीवं कायश्च शिरश्च ग्रीवा चकायशिरोग्रीवं तत्समं धारयन्नचलं च। समं धारयतश्चलनं संभवत्यतो विशिनष्टि अचलमिति। स्थिरः स्थिरो भूत्वेत्यर्थः। स्वं नासिकाग्रसंप्रेक्षणमिह विधित्सितं किंोतर्हि चक्षुषोर्दृष्टिसंनिपातः। स चान्तःकरणसमाधानापेक्षो विवक्षितः। स्वनासिकाग्रसंप्रेक्षणमेव चेद्विवक्षितं मनस्तत्रैव समाधीयेत नात्मनि। आत्मनि हि मनसःंसमाधानां वक्ष्यत्यात्मसंस्थं मनः कृत्वेति। तस्मादिवशब्दलोपेनाक्ष्णोर्दृष्टिसंनिपात एव संप्रेक्ष्येत्युच्यते। द्शश्चानवलोकयन्दिशां चावलोकनमन्तराऽकुर्वन्नित्येतत् ।।13।।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बर्नाला
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति बर्नालामण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बर्नालानगरम् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वाक्तत्त्वम्
व्याकरणशास्त्रे ग्रन्थेकारैः वाक्तत्त्वविषये महती चर्चा कृता । अस्याः वाचः मौलिकचिन्तनमत्र शास्त्रे दृश्यते । पाणिनि- पतञ्जलिप्रभृतिभिः वैयाकरणैः परोक्षरुपेण अस्याः विवेचनं कृतम् । परन्तु भर्त्तृहरिणा प्रथमतया प्रत्यक्षरुपेण दार्शनिकधारा प्रदर्शिता ।
परा वाचः अस्तित्वप्रतिपादनाय नागेशेन प्रमाणद्वयं प्रदत्तम् । स्वरुपज्योतिरेवान्तः परा वागनपायिनी इति । नागेशस्य मते बिन्दोः शब्दब्रह्मापरनामधेयम्, वर्णादिविशेषरहितम्, ज्ञानप्रधानम् सृष्टयुपयोग्यवस्थाविशेषरुपम्, चेतनमिश्रम्, नादमात्रमुत्पद्यते । एतज्जगदुपादानमेव रवपरादिशब्दैः व्यवह्रियते । सा च परावाक् नित्या नित्यत्वं न यावत्सृष्टिस्थित्या व्यवहारनित्यतया च बोध्यम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भाषाविज्ञानम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्
मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम् नेपालदेशस्य प्रशासनिकविभाजनान्तर्गतेषु पञ्चविकासक्षेत्रेषु इदं पूर्वतः द्वितीयं विकासक्षेत्रम् मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रमिदं केवलं मध्यमाञ्चलञ्च उच्यते ।अस्य पूर्वदिशि पूर्वाञ्चलम् पश्चिमदिशि पश्चिमाञ्चलम् स्तः एवं उत्तरे चीनदेशःस्य तिब्बत दक्षिणे च भारतदेशःस्य बिहारराज्यम् अवस्थिते स्तः अत्र त्रीणि अञ्चलानि एवं एकोनविंशति मण्डलानि सन्ति । अस्य मुख्यालयः काष्ठमण्डपे विद्यते । क्षेत्रफलानुसारेण पञ्चविकासक्षेत्रेषु अनेन चतुर्थं स्थानं लब्धं वर्तते किन्तु जनसंख्याधारेण अस्य प्रथमं स्थानमस्ति । इदं २७,४१० किमी विस्तीर्णं एवं ९६,५६,९८५ जनघनत्वं वर्तते ।
शब्दकल्पद्रुमः
शब्दकल्पद्रुमो (Shabdhakalpadruma) राजराधाकान्तबहाद्दूरकस्य रचना । कल्पद्रुमः स्वर्गेऽस्तीति, स्वच्छायाम् आश्रितानां सर्वेषामप्यभीष्टार्थान् पूरयतीति च प्रसिध्दम् । एवमेव ये स्वाभीष्टशब्दानामर्थान् वा तदभिधानाभिधेयान् विचारान् वा प्राप्तुकामाः सन्त उपसर्पन्ति प्रकृतमपि कोशं तेषां सर्वेषां तत्तदभीष्टपूरणं करोतीति कारणात् “शब्दकल्पद्रुम” इति संज्ञितः कोश एष इति स्वयं कोषकर्ता ज्ञापयति ।
बृहदाकारवति संपुटपञ्चके मुद्रितोऽयं ग्रन्थः । प्रतिपुटं स्तम्भत्रयं (Three Columns)वर्ततेऽत्र । दर्शनेनैतस्य झटित्यस्माकं हृदये स्फुरति प्रसिध्दो महाभारतीयः श्लोकः-“ यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित्” इति ।
‎
वर्गः:संस्कृतकोषाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आ
संस्कृतवर्णमालायां (वर्णसमाम्नाये) द्वितीयः वर्णः अस्ति ।  एषः दीर्घस्वरः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति । अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः। ईषदर्थे “आ” कारस्य उपयोगं कुर्वन्ति।
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
स्वेज संकट
स्वेज संकट
१९५६ तमे वर्षे जुलैमासस्य २६ दिनाङ्के मिस्रदेशस्य राष्ट्रपतगमाल अब्देल् नासरः स्वेजनहरकम्पन्योः राष्ट्रियीकरणस्य घोषणां कृतवान्, यत् संयुक्तं ब्रिटिश-फ्रांसीसी-उद्यमम् आसीत् यस्य स्वामित्वं १८६९ तमे वर्षे स्वेजनहरस्य निर्माणात् आरभ्य तस्य संचालनं च आसीत् ।नासरस्य घोषणा मासानां यावत् वर्धमानस्य राजनैतिकतनावस्य अनन्तरं अभवत् मिस्र-ब्रिटेन-फ्रांस्-देशयोः मध्ये । यद्यपि नासेर् इत्यनेन कम्पनीयाः कृते पूर्णा आर्थिकक्षतिपूर्तिः प्रदत्ता तथापि अस्मिन् क्षेत्रे स्वराजनैतिकप्रभावस्य निरन्तरतायां नासरस्य विरोधस्य विषये दीर्घकालं यावत् शङ्किताः ब्रिटिश-फ्रांसीसी-सर्वकाराः राष्ट्रियीकरणेन क्रुद्धाः अभवन् मिस्रदेशस्य नेता तु तेषां औपनिवेशिकप्रभुत्वं स्थापयितुं यूरोपीयप्रयत्नाः इति दृष्टं तत् आक्रोशितवान् ।
संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सुरक्षापरिषदः नवसदस्याः १९५६ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य १४ दिनाङ्के स्वेजनहरस्य संचालनस्य समर्थनं कृत्वा प्रस्तावस्य समर्थनं सूचयन्ति । आइज़नहावर-प्रशासनं स्वस्य नाटो-सहयोगिनां मध्ये शत्रुतायाः प्रकोपस्य सम्भावनायाः, एकस्याः उदयमानस्य, प्रभावशालिनः मध्यपूर्वीय-शक्तेः (तथा च एतादृशे संघर्षे सोवियत-सङ्घस्य सम्भाव्य-हस्तक्षेपस्य) चिन्तायां, ब्रिटिश- फ्रांसीसी-मिस्र-विवादः । ९ सितम्बर् दिनाङ्के अमेरिकीविदेशसचिवः जॉन् फोस्टर डलेस् इत्यनेन नहरस्य संचालनार्थं विश्वस्य १८ प्रमुखसमुद्रीराष्ट्रानां अन्तर्राष्ट्रीयसङ्घस्य स्वेजनहरस्य उपयोक्तृसङ्घस्य (SCUA) निर्माणस्य प्रस्तावः कृतः यद्यपि एससीयूए नहरस्य मध्ये ब्रिटेन-फ्रांस्, मिस्र-देशयोः समानं भागं दास्यति स्म तथापि एतत्, अन्ये च विविधाः अमेरिकी-अन्तर्राष्ट्रीय-मध्यस्थता-प्रयत्नाः कस्यापि प्रतिद्वन्द्वी-शक्तेः पूर्णसमर्थनं प्राप्तुं असफलाः अभवन्|
संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सुरक्षापरिषदः नवसदस्याः १९५६ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य १४ दिनाङ्के स्वेजनहरस्य संचालनस्य समर्थनं कृत्वा प्रस्तावस्य समर्थनं सूचितवन्तः । आइज़नहावर-प्रशासनं स्वस्य नाटो-सहयोगिनां मध्ये शत्रुतायाः प्रकोपस्य सम्भावनायाः, एकस्याः उदयमानस्य, प्रभावशालिनः मध्यपूर्वीय-शक्तेः (तथा च एतादृशे संघर्षे सोवियत-सङ्घस्य सम्भाव्य-हस्तक्षेपस्य) चिन्तायां, ब्रिटिश- फ्रांसीसी-मिस्र-विवादः । ९ सितम्बर् दिनाङ्के अमेरिकीविदेशसचिवः जॉन् फोस्टर डलेस् इत्यनेन नहरस्य संचालनार्थं विश्वस्य १८ प्रमुखसमुद्रीराष्ट्रानां अन्तर्राष्ट्रीयसङ्घस्य स्वेजनहरस्य उपयोक्तृसङ्घस्य (SCUA) निर्माणस्य प्रस्तावः कृतः यद्यपि एससीयूए नहरस्य मध्ये ब्रिटेन-फ्रांस्, मिस्र-देशयोः समानं भागं दास्यति स्म तथापि एतत्, अन्ये च विविधाः अमेरिकी-अन्तर्राष्ट्रीय-मध्यस्थता-प्रयत्नाः कस्यापि प्रतिद्वन्द्वी-शक्तेः पूर्णसमर्थनं प्राप्तुं असफलाः अभवन्
तस्य प्रतिक्रियारूपेण यूरोपीय-उपनिवेशवादात् अमेरिका-देशस्य विच्छेदस्य चिन्तायुक्तः [https://en.wikipedia.org/wiki/Presidency_of_Dwight_D._Eisenhower#:~:text=Eisenhower%20presidency.-,Dwight%20D.,in%20the%201952%20presidential%20election. आइज़नहावर-प्रशासन]ः-विशेषतः तस्मिन् एव सप्ताहे हङ्गरी-देशे सोवियत-हस्तक्षेपस्य कठोर-निन्दायाः आलोके-तथा च सोवियत-देशः नासर-सहायार्थं हस्तक्षेपं करिष्यति इति संभावनायाः आलोके, ब्रिटेन-देशे दबावं कृतवान् तथा फ्रान्सदेशः नवम्बर् ६ दिनाङ्के संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य युद्धविरामं स्वीकुर्वन् ।तथापि अमेरिकादेशेन आक्रमणस्य सार्वजनिकरूपेण निन्दां कृत्वा U.N.शान्तिसेनायाः निर्माणस्य अनुमोदनं कृत्वा U.N. वाशिङ्गटनस्य स्वस्य महत्त्वपूर्णयोः मित्रराष्ट्रयोः सार्वजनिकनिन्दायाः कारणेन लण्डन्-पेरिस्-देशयोः सह अस्थायीरूपेण सम्बन्धाः क्षीणाः अभवन् तथा च १९५७ तमे वर्षे जनवरीमासे ब्रिटिश-प्रधानमन्त्री एन्थोनी ईडेन्-इत्यस्य राजीनामायां योगदानं दातुं साहाय्यं कृतम् ।तत्सहकालं यूरोपीय-(विशेषतः ब्रिटिश-राजनैतिक-सैन्य-देशयोः निरन्तर-साध्यतायाः विषये अमेरिकी-चिन्ता अस्ति स्वेज-संकटस्य अनन्तरं मध्यपूर्वे सत्तायाः कारणात् आइज़नहावर-सिद्धान्तस्य निर्माणं जातम्, येन प्रशासनाय अस्मिन् क्षेत्रे देशानाम् साहाय्यार्थं वर्धिता शक्तिः प्राप्ता परन्तु १९५७ तमे वर्षे मार्चमासपर्यन्तं U.S.–U.K. एडेन् इत्यस्य उत्तराधिकारी हेरोल्ड् मेक्मिलनस्य अधीनं द्विपक्षीयसम्बन्धः पुनः पुनः प्राप्तः आसीत् ।
नवम्बर्-मासस्य ४ दिनाङ्के संयुक्तराष्ट्रसङ्घः इजिप्ट्-देशे लक्ष्येषु ब्रिटिश-विमान-बम्ब-प्रहारात् नागरिकानां क्षतिः भवति चेत् प्रतिबन्धस्य धमकीम् अयच्छत् । अनेन १९५६ तमे वर्षे नवम्बर्-मासस्य प्रथमसप्ताहे आर्थिक-आतङ्कः उत्पन्नः, तस्य परिणामेण देशस्य भण्डारात् कोटि-कोटि-पाउण्ड्-रूप्यकाणां हानिः अभवत् । ब्रिटेनदेशेन स्वमुद्रायाः अवमूल्यनं कर्तव्यम् आसीत् । स्वस्य ज्ञाने एव सैन्यकार्यक्रमाः आरब्धाः इति आतङ्कितः अमेरिकीराष्ट्रपतिः आइज़नहावरः अन्तर्राष्ट्रीयमुद्राकोषे दबावं कृतवान् यत् ब्रिटेनदेशं किमपि आर्थिकसहायतां न दातुं शक्नोति अल्पविकल्पैः सह ब्रिटिशप्रधानमन्त्री एन्थोनी एडेन् संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य प्रस्तावितं युद्धविरामं अनिच्छया स्वीकृतवान् । १९५६ तमे वर्षे नवम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के १००१-सङ्कल्पस्य अन्तर्गतं संयुक्तराष्ट्रसङ्घः मिस्रदेशे शान्तिसेनायाः आपत्कालीनबलं (UNEF) नियोजितवान् यत् एतत् संघर्षं स्थगयितुं शक्नोति । केवलं द्वौ दिवसौ एव अभवत्, ब्रिटेनदेशः, एडेन् च व्यक्तिगतरूपेण अपमानितः एव अवशिष्टः आसीत् ।
संकटस्य गम्भीरः प्रभावः ब्रिटेनस्य अन्तर्राष्ट्रीयसम्बन्धेषु अभवत् । आइज़नहावरः हङ्गरीदेशे विद्रोहस्य क्रूरदमनस्य सोवियतसङ्घस्य अनावश्यकं विक्षेपं स्वेजं मन्यते स्म । अद्यतनकाले अनेके स्वतन्त्राः पूर्व-ब्रिटिश-उपनिवेशाः तस्य सहमतिम् अददात् । केवलं आस्ट्रेलियादेशः एव ब्रिटेनस्य समर्थनं कृतवान्, पाकिस्तानदेशः तु राष्ट्रमण्डलात् निर्गन्तुं धमकीम् अयच्छत् । सोवियतनेता निकिता ख्रुश्चेवः ‘ब्रिटिश-साम्राज्यवादस्य’ उपरि आक्रमणं कृतवान्, रॉकेट्-माध्यमेन लण्डन्-नगरे आक्रमणं कर्तुं धमकीम् अयच्छत्, तथैव मिस्र-देशं प्रति सैनिकाः प्रेषितवान्, येन नाटो-सङ्घटनं सम्भाव्यतया द्वन्द्वे कर्षितवान्
ब्रिटेनदेशस्य अन्तः विग्रहः मतं विभजति स्म । कन्जर्वटिव-सर्वकारः लेबर-विपक्षस्य महत्त्वपूर्णवैरस्यस्य सामनां कृतवान्, स्वपक्षे अपि विभाजनस्य अनुभवं कृतवान् । स्वेज्-नगरे हस्तक्षेपः आरम्भे ब्रिटिश-जनतायाः लोकप्रियः आसीत्, परन्तु संघर्षेण उत्पन्नस्य अपमानस्य अनन्तरं सर्वकारेण देशस्य समर्थनं द्रुतगत्या नष्टम् राष्ट्रव्यापी युद्धविरोधीविरोधाः उत्पन्नाः, विरोधे अनेके सिविलसेवकाः राजीनामा दत्तवन्तः ।
१९५६ तमे वर्षे नवम्बरमासे कृतैः क्रियाभिः ब्रिटेनेन यत् निवारणं कर्तुं आशासितम् आसीत्, तत् वस्तुतः गारण्टीं दातुं सफलः अभवत् । संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य अमेरिकादेशस्य च समर्थनेन मिस्रदेशेन नहरस्य नियन्त्रणं कृतम् । कार्यकाले मिस्रदेशिनः डुबितैः जहाजैः पञ्चमासान् यावत् नहरः यातायातस्य कृते निरुद्धः आसीत् । ईंधनस्य तैलस्य च आङ्ग्लानां प्रवेशः सीमितः अभवत्, तस्य परिणामेण अभावः अपि अभवत् । १९५६ तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासे पेट्रोल-राशनिंग्-प्रवर्तनं कृतम्, यत् १९५७ तमे वर्षे मे-मासपर्यन्तं यावत् चलितम् ।अतिशयेन घरेलुदबावेन, अस्वस्थतायाः च पीडितेन एडेन्-इत्यनेन १९५७ तमे वर्षे जनवरीमासे प्रधानमन्त्रित्वस्य वर्षद्वयात् न्यूनेन समये राजीनामा दत्तः
यथा आइज़नहावरः आशङ्कितवान् आसीत्, स्वेज-संकटेन मिस्र-देशे सोवियत-प्रभावः अपि वर्धितः । मिस्रदेशस्य पक्षे ख्रुश्चेवस्य हस्तक्षेपेण सोवियतसङ्घः अरबराष्ट्रानां स्वाभाविकमित्ररूपेण स्थापितः । एतेन अरबराष्ट्रवादिनः साहसं कृतवन्तः, मिस्रदेशस्य राष्ट्रपतिः गमाल अब्देल् नासरः च सम्पूर्णे मध्यपूर्वे ब्रिटिशप्रदेशेषु स्वातन्त्र्यं इच्छन्तीनां विद्रोहीसमूहानां सहायतां कर्तुं प्रेरितवान्
पश्यन्तीवाक्
पश्यति सर्वं प्रपंचं स्वस्मिन् या सा पश्यन्ती । अथवा परया दृश्यते या सा पश्यन्ती । यतो हि पश्यन्तीवाक् समस्तप्रपंचस्य मूलम्, एवं च परावाचः प्रथमविवर्त्तः ।
पश्यन्ती नाम जननीति नटनानन्देन लिखितमस्ति । पश्यन्ती संवित्रूपा शब्दब्रह्ममयेति ब्रह्मतत्त्वं शब्दात् पारमार्थिकान्तं भिद्यते । विवर्त्तदशायां तु बैखर्यात्मना भेद इति हेलाराजेन प्रतिपादितम् । प्रतिसंहृतक्रमा, सत्यप्यभेदे, समाविष्टक्रमशक्तिः पश्यन्ती । सा चला च अचला च । प्रतिलब्धा समाधाना च । आवृत्ता विशुध्दा च सन्निविष्टज्ञेयाकारा प्रतिलीनाकारा निराकारा च, परिच्छिन्नार्थप्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवभासा चेत्यपरिमाणभेदेति वाक्यपदीयस्य हरिवृत्तौ वर्णितमस्ति । या तु ग्राह्यभेदक्रमादिरहिता स्वप्रकाशा संविद्रुपा वाक् सा पश्यन्तीति रघुनाथशर्मणा प्रतिपादितम् । मूलाधारतः नाभिपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनाऽभिव्यक्तं मनोविषयः पश्यन्तीति लघुमंजूषायां नागेशेन लिखतमस्ति । पश्यन्ती तु लोकव्यवहारातीता, योगिनां तु तत्रापि प्रकृति- प्रत्यय- विभागावगतिरस्ति, परायां तु नेति उद्दयोते नागेशेन वर्णितम् । सामान्यस्पन्दप्रकाशरुपिणी नादतत्त्वात्मिका अध्यात्ममूलाधारादिनाभ्यन्तम् अभिव्यज्यमाना पश्यन्ती । एवं च सामान्यज्ञानात्मकत्वात् पश्यन्ती सेति पद्मपादाचार्येण प्रतिपादितम् । इयं पश्यन्तीवाक् वागर्थविव संपृक्तौ पार्वतीपरमेश्वरौ इत्यत्र पार्वतीरुपा भवति ।
नागवल्लीपत्रम्
thumb|200px|right|नागवल्लीपत्राणि thumb|200px|left|विक्रयणार्थं संस्थापितानि नगवल्लीपत्राणि thumb|right|150px|नागवल्लीपत्रम्
एतत् नागवल्लीपत्रम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन पत्रविशेषः । एतत् नागवल्लीपत्रम् अपि लता एव । अतः सस्यजातौ एव अन्तर्भवति । एतत् नागवल्लीपत्रम् आङ्ग्लभाषायां Betel Leaf इति उच्यते । एतत् नागवल्लीपत्रं यद्यपि आहारत्वेन न उपयुज्यते तथापि भोजनस्य अनन्तरं सेव्यमानस्य ताम्बूलस्य निर्माणार्थम् उपयुज्यते । एतत् नागवल्लीपत्रम् औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । नागवल्लीपत्रं हरिद्वर्णीयं, कृशं, रसयुक्तं च भवति । अनेन नागवल्लीपर्णेन सह सुधां, पूगं च योजयित्वा "ताम्बूलं" निर्मीयते । अस्य नागवल्लीपत्रस्य वर्धनं न तावत् श्रमदायकम् । वाटिकासु पूगवृक्षम्, अन्यवृक्षं वा अवलम्ब्य वर्धते इयं नागवल्लीलता । कुत्रचित् नागवल्लीपत्रम् एव जीवनाधारः उद्योगः अपि । thumb|200px|left|नागवल्लीपर्णेन निर्मितं ताम्बूलम् thumb|left|200px|ताम्बूलनिर्माणार्थम् अपेक्षितानि वस्तूनि thumb|right|200px|आपणे ताम्बूलनिर्माणम्
आयुर्वेदानुदानुसारम् अस्य नागवल्लीपत्रस्य स्वभावः
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:हरितकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
संस्कृत-विश्वकोशाः
“ विश्वम्” इति प्रसिध्दस्य शब्दस्य न केवलं जगती अर्थः किं तर्हि ‘समस्तम्’ ‘सकलम्’ इत्यप्यर्थः समस्तीति न तिरोहितं प्रेक्षावताम् । “ विश्वेदेवता” इत्यस्मिन् किल शब्देऽर्थोऽयं कामं प्रतिष्ठितः । एतेन केनापि न भ्रमितव्यं विविधविषयसंकलनपूर्वकं ग्रन्थरचनायाः प्रवृत्तिः संस्कृतविद्वल्लोके नासीदिति । इत्थंभूतलक्षणलक्षिता ग्रन्था अनल्पयैव मात्रया कामं गोचरः सांस्कृतेऽपि जगति परन्तु विश्वकोशनाम्ना तादृशग्रन्थानामभिधानं नास्ति स्म रुढमूलम् । यद्यपि क्रैस्तवीये स्प्तदशे शके नसालतिनामकमुस्लिंराजपोषितेन काश्मीरदेशजेन विश्वेशाख्येन विरचिते “असालतिप्रकाशे” कश्चन ‘विश्वकोशः’ परामृष्टः परन्तु स केनापि रचितः शब्दकोश एव । राजमानसोल्लासं कर्ता सोमेश्वरस्तु स्वां कृतिं (राज)-मानसोल्लासं “ जगदाचार्यपुस्तकम्” इति विशेषणेन विशेषयति । अभिधानेनानेनैव “ विश्वस्मिन् वसतां बुध्दिजीविनां परामर्श्यो ग्रन्थः कश्चन रिरचयिषित” इति  तदीयमाकूतमिति स्पष्टभूयिष्ठम् । वाङ्मयस्य विस्तरः कथञ्चित् संपुञ्जनीय एकत्रेति कामना बुध्दिजीविनां प्रायिकी । नात्र वैचित्र्यलेशो विस्मयकणिका वा । प्रवृत्तिरेवंभूता चीना- ग्रीक् –प्रभृतिराष्ट्रेष्वप्यासीत्, भारतेऽपि स्म वर्तते । एवं विधया भावनया चोदितानां ग्रन्थकाराणां प्रयत्नवशतः सृष्टान् संस्कृत ग्रन्थान् संक्षेपेण परिचाययति लेखोऽयं मामकीनः । नात्र सविवरणम् अनुसंन्धानं चिकीर्षितम् । केवलं प्राधीतानां कौतुकमुत्पादयितुं कृतमिद यतनम् । पुराणानि वहन्ते प्राधान्यं विषयेऽस्मिन्नित्यत्र न द्वापरः । प्राथमिकेन कृतेन दृष्टिनिपातेन केषांचन पुराणानाम् अस्तव्यस्ततेव दृश्यते । परन्तु नेदं तेषां विराड्रूपं तिरोदधाति । विमृशतामाधुनिकानाम् ऐतिहासिकानामभिप्रायस्यानुसारेण पुराण संज्ञया प्रथितानां सर्वासां कृतीनां पुराणत्वरुपो धर्मो न सिध्दयति, तत्र परामृष्टानां समुच्चितानां च केषाञ्चन वस्तूनां नावीन्यस्य दुरपह्नवत्वात् । परन्तु पुराणानां रचनाकालो न सुस्पष्टस्तस्मात् कारणादत्र प्रथमं विचार्याः पुराणाख्याः कृतयस्ता एव ।
विश्वकोशाः
‎
चित्रकाव्यम् (ग्रन्थः)
एतस्य काव्यस्य रचयिता अस्ति श्रीरामभद्राचार्य: । (1740-1904) कोयम्बत्तूरुसमीपे ‘सुन्दपालयम्’ ग्रामे तस्य जन्म । तेन 25 अधिका: कृतय: रचिता: । तासु बह्व्य: पूजा-सम्प्रदायादि-सम्बद्धा: । तस्य अपूर्वप्रतिभाया: निदर्शकम् अस्ति ‘चित्रकाव्यम् ।’ चित्रकाव्ये चमत्कृति: विशेषत: भवति, या च सामान्यान् जनान् रञ्जयति विशेषेण । किन्तु काव्यशास्त्रज्ञा: आनन्दवर्धनादय: एतस्य प्रकारस्य अप्राधान्यं मन्यन्ते । रसधाराम् अवलम्ब्य ते काव्यस्य स्तरं निश्चिन्वन्ति । चित्रकाव्यादय: सकृत् पठनेन अवगता: न भवन्ति । अर्थावगमार्थं पौन:पुन्येन श्लोका: परिशीलनीय: भवति । क्वचित् व्याख्यानं विना श्लोकस्य अर्थ: एव न अवगम्यते । एतस्य सर्वस्य कारणत: काव्यपठनावसरे अनुस्यूततया प्रवहन्त्या: रसधाराया: विच्छित्ति: सहजा एव खलु ? एवम् एतानि रसभङ्गकारणानि इत्यत: एतेषाम् अप्राशस्त्यं कल्प्यते काव्यमर्मज्ञै: । वयं तु न रसधारायां निमज्जनं कर्तुम् उद्युक्ता: । चमत्कृतौ एव अस्माकम् आसक्ति: । एतम् अंशं मनसि निधाय ग्रन्थस्था: केचन श्लोका: उदाह्रियन्ते भवतां मनोविनोदाय ।
संस्कृत-विश्वकोशाः
विश्वकोशाः
वर्गः:संस्कृतकोषाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चित्रकाव्यम् (ग्रन्थः)
तन्त्रोत्तरम्
यत्र प्रश्नद्वयस्य अपि एकम् एव उत्तरं भवति तत् तन्त्रोत्तरम् । अत्र प्रथम: प्रश्न: - ‘कीदृशी वृक्षपङ्क्ति: छायां न ददाति ?’ इति ।   द्वितीय: प्रश्न: - शूलिन: (शिवस्य) पत्नी का ?’ इति । उभयो: अपि एकम् एव उत्तरम् ‘अपर्णा’ इति । अपर्णाशब्दस्य ‘पर्णरहिता’ ‘पार्वती’ चेति अर्थद्वयम् । पर्णरहिता वृक्षपङ्क्ति: च्छायां न ददाति खलु ? शिवस्य पत्नी पार्वती इति तु सर्वै: विदितम् एव । एवम् उभयो: अपि एकम् एव उत्तरम् अत्र ।
व्याससमासोत्तरम्
कश्चन मुनि: । तस्य नाम्नि वर्णत्रयम् । अन्तिमयो: वर्णयो: मेलनेन ‘लेश:’ इत्यर्थ: प्राप्यते । प्रथमान्तिमयो: मेलनेन ‘पशव:’ इत्यर्थ: लभ्यते । एवं तर्हि स: मुनि: क: ? स: मुनिरस्ति ‘गालव:’ । अन्तिमयो: मेलनेन ‘लव:’ इति पदं प्राप्यते । लव: - लेश: । प्रथमान्तिमयो: मेलनेन ‘गाव:’ इति पदं लभ्यते । गाव: पशव: ।
बहिर्लापिक्रम:
‘बाणपुत्री का ? क: प्रसूनै: प्रजा: जयति ? अनयो: प्रश्नयो: उत्तरयो: आद्यक्षरे ये भवत: ताभ्यां युक्ता देवता सर्वान् रक्षतु’ इति श्लोकार्थ: । बाणतनया ‘उषा’ । प्रसूनै: प्रजा: जयति ‘मार:’ । तयो: आद्यक्षराभ्यां घटिता देवता ‘उमा’ ।
प्रश्नोत्तरम्
प्रश्नवाक्ये एव उत्तरम् अपि यत्र निहितं भवति तत् प्रश्नोत्तरम् । अधो दत्ते श्लोकद्वये अपि उत्तरं प्रश्नवाक्ये एव अस्ति । अत: आदौ प्रश्नवाक्यस्थम् उत्तरम् अन्विष्यन्तु । तत् न लब्धं चेत् आवरणे दत्तानि उत्तराणि पश्यन्तु । 1. का सारभूमि: आभाति ? 2. कोऽपेत: साधुसङ्गत: ? (कोऽपेत: = क: अपेत: = दूरङ्गत:) 3. को द्रवो धान्यभेद: स्यात् ? 4. काम् आर्तां बाधते शशी ? 5. कोऽपवादरतो लोके ? 6. का व्याख्याता पदावलि: ? 7. पथि को याति वेगेन ? 8. केन सृष्टमिदं जगात् ? (1-48,49) ( उत्तराणि- 1. कासारभूमि: (कासारयुक्ता भूमि:) 2. कोपेत: (कोपयुक्त:) 3. कोद्रव: (धान्यविशेष:) 4. कामार्ताम् (कामपीडायुक्ताम्) 5. कोपवादरत: (कोपसहित:) 6.काव्याख्याता (कात्येषु उक्ता) 7. पथिक: (प्रयाणिक:) 8. केन (ब्रह्मणा, क: = ब्रह्मा)
प्रतिलोमानुलोमोत्तरम्
प्रथमप्रश्नस्य यत् उत्तरं तदेव प्रतिलोमतया पठाम: चेत् द्वितीयस्यापि उत्तरं प्राप्यते । शिरसि का धार्यते ? इति प्रश्न: । ‘मालिका’ इति उत्तरम् । प्रतिलोमतया एतत् पठितं चेत् ‘कालिमा’ इति पदं प्राप्यते । तत् ‘केशरम्यतां क: ददाति ?’ इत्येतस्य प्रश्नस्य उत्तरं भवति ।
सूत्रप्रश्न:
‘नरक: कस्या: पुत्र: ?’ ‘के अर्थिभ्य: दानं कुर्वन्ति?’ इति प्रश्नद्वयम् अस्ति । अनयो: उत्तररूपेण एकं पाणिनीयसूत्रं वक्तव्यम् । उत्तरम् अस्ति ‘भुव: प्रभव:’ इति सूत्रम् । नरक: भुव: (भूम्या:) पुत्र: । प्रभव: (धनिका:) दानं कुर्वन्ति ।
अव्यक्तवचनम्
काचिद्वेश्या निजे गेहे धनिकं कञ्चिदागतम् स्वानुजैर्मर्दयित्वा च हत्वा तत्स्वं समस्तकम् । काचित् स्वगृहम् आगतं धनिकं स्वस्य अनुजै: मर्दयित्वा तदीयं सर्वस्वं हत्वा तं बहि: पातयति । सा का ? तत् गृहं कुत्र ? धनिक: क: ? तस्या: अनुजा: के ? सा का इति दूरे कुत्रापि अन्वेष्टव्यं नास्ति । सा विलक्षणा अस्ति भवतां शरीरे एव । सा अस्ति जिह्वा । तस्या: गृहं मुखम् । तस्या: अनुजा: दन्ता: । कूप: उदरम् । धनिक: इक्षुदण्डादि रसवद्वस्तु । मुखम् आगतम् इक्षुदण्डं दन्तै: मर्दयित्वा तदीयं उदरं प्रति प्रेषयित्वा तं बहि: पातयति ।
अक्षरविन्याससरसम्
चारं निहतवान् कृष्ण: स्वरे राजा तु पूज्यते । नादो वीणां नादयति भावं वद सखे द्रुतम् । पादान्तर्नूपुरन्यासे नारीवत् रम्यतां व्रजेत् ॥ ‘चारम्’ इत्यत्र ‘नू’ इत्यक्षरं योजनीयम् । तदा ‘चाणूर’ पदं प्राप्यते । ‘चाणूरं कृष्ण: निहतवान्’ इति वाक्यं प्राप्यते । ‘स्वरे’ इत्यत्र ‘पु’ इत्यक्षरं योजनीयम् । तदा ‘स्वपुरे’ इति पदं लभ्यते । ‘स्वपुरे राजा पूज्यते’ इति तु युक्तम् एव । ‘नाद:’ इत्यत्र ‘रंकार: योजनीय: । तत: ‘नारद’पदं प्राप्यते । ‘नारद: वीणां वादयति’ इति वाक्यम् । किम् अक्षरं कुत्र योजनीयम् इति कवि: एव उक्तवान् अस्ति - ‘नू’ ‘पु’ ‘र’ न्यास: क्रियताम् इति वदन् ।
शब्दगूढम्
अधोनिर्दिष्टे श्लोके क्रियापदं गूढतया निहितम् अस्ति । तत् किम् इति किं भवन्त: अन्वेष्टुं शक्नुयु: ? अत्र क्रियापदम् ‘आपत्’ इति । आपत् = प्राप्तवान् । पण्डित: (संख्यावान्) राजत: गृहं क्षेत्रम् अर्थं (धनं) च प्राप्नोत् इति वाक्यस्वरूपम् । ‘आपदर्थम्’ इत्यत्र पदच्छेद: विचिन्त्य करणीय: । प्रथमपरिच्छेदे इतोऽपि कानिचन प्रकरणानि सन्ति रुचिराणि । किन्तु तेषाम् अवगमनं कठिनम् इत्यत: अत्र न निरूप्यन्ते। द्वितीयपरिच्छेदे शतं बन्धा: सन्ति । तन्नाम श्लोका: चित्ररूपेण निरूपयितुं शक्या: । स्वरूपज्ञापनाय ‘कृष्णसर्पबन्ध:’ दीयते अध: । अर्थज्ञानार्थं मूलस्थं व्याख्यानम् एव दीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बठिण्डा
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति भटिण्डामण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भटीण्डानगरम् । भटिण्डानगरस्य प्राचीनं नाम त्रिभाण्डनपुरम् आसीत् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पोलॅण्डबॉल्
कण्ट्रीबॉल् (Countryball), मूलतः पोलॅण्डबॉल् (Polandball) इति ख्यातः, एकः कलाशैली अन्तर्जालस्य मेम् च, केषुचित् अन्तर्जालहास्यकथासु अस्य उपयोगः भवति । अस्मिन् देशाः सामान्यतया त्रुटिपूर्ण गोलाकारत्वेन मूर्तरूपेण दृश्यन्ते (अत्र केचन अपवादाः सन्ति यथा नेपाल, इस्रेलम्, कजाकस्थानम्, सिङ्गापुरम् च) स्वदेशस्य ध्वजेन अलङ्कृतम् । पात्राणि प्रायः भग्न-आङ्ग्लभाषायां संवादं कुर्वन्ति । यत्र संवादः सामान्यतया क्षेत्रीयविविधतानां उपयोगं करोति । हास्यकथाः राष्ट्रीयरूढिषु, अन्तर्राष्ट्रीयसम्बन्धेषु, ऐतिहासिकसङ्घर्षेषु च विनोदं कुर्वन्ति ।
पृष्ठभूमि
कण्ट्रीबॉल् इत्यस्य मूलं इत्यत्र अस्ति drawball.com, एकं जालस्थलं यत् अन्तर्जाल-उपयोक्तारः यत् इच्छन्ति तत् वृत्ताकारस्य कैनवासस्य उपरि आकर्षितुं शक्नुवन्ति स्म । २००८ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासे एकस्मिन् समये, सहस्राणि पोलिशजनाः पालिशध्वजस्य दृष्टान्तेन सम्पूर्णं ड्राबॉलं स्वीकृतवन्तः । अस्याः प्रवृत्तेः आरम्भः एकः ब्रिटिशः उपयोक्ता फाल्को यः मेमे निर्मितवान्, इत्यस्य श्रेयः अस्ति । इतः परम्, कण्ट्रीबॉलस्य निर्माणं लोकप्रियम् अभवत् ।
उल्लेखाः
वर्गः:क्रीडाः
मध्यमावाक्
बाह्यान्तः करणादयात्मिका हिरण्यगर्भरुपिणी बिन्दुतत्त्वमयी सेति पद्मपादाचार्येण् उक्तमस्ति । अन्तः संकल्प्यमाना क्रमवती श्रोत्रग्राह्यवर्णरुपाभिव्यक्तिरहिता वाक् सा मध्यमेति जयन्तभट्टेन प्रतिपादितम् । अन्तर्मुखपरयोगिभिः दृश्या मध्यमा नाम शक्तिरिति ।
नटनानन्देन वर्णितम् । मध्यमा त्वन्तः संनिवेशिनी परिगृहीतकमेव बुध्दिमात्रोपादानेति – हरिवृषभेण चर्चितम् । बुध्देरेकत्वात् तदभेदाच्च मध्यमाया वाचो वस्तुतः क्रमशून्यत्वेऽपि क्रमपरिग्रहेणैव प्रत्यभासमानेति रघुनाथशर्मणा कथितम् । वैखरीपश्यन्त्योर्मध्ये भावान्मध्यमा वागिति तेनैव उक्तम् । हृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना हृदयदेशेऽभिव्यक्ततत्तदर्थविशेषोल्लेखन्या बुद्ध्या विषयीकृता हिरण्यगर्भंदेवत्या परश्रोत्रग्रहणायोग्यत्वेन सूक्ष्मा मध्यमा वागिति नागेशेन प्रतिपादितम् ।
वर्गः:भाषाविज्ञानम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
श्यामाशास्त्री (कर्णाटकसङ्गीतम्)
श्यामाशास्त्री (Syama Sastri) कर्णाटकसङ्गीतप्रकारस्य त्रिमूर्तिषु अन्यतमः । एषः अपि त्रिमूर्तिषु अन्यद्वाविव तमिळनाडुराज्यस्य तिरुवारूरुप्रदेशे एव अजायत । अस्य मूलं नाम वेङ्कटकृष्णः इति । अस्य मातृभाषा तेलुगुभाषा । अस्य पूर्वजाः अर्चकवृत्तिं कुर्वन्ति स्म । बालस्य वेङ्कटकृष्णस्य सुमधुरकण्ठः अस्तीति परम्परानुगुणं संस्कृतबोधनेन सह सङ्गीतस्य आरंभिकपाठाः अपि बोधिताः। यदा एषः अष्टवर्षीयः आसीत् तदा अस्य कुटुम्बं तञ्जावूरुप्रदेशम् अगच्छत् । तत्र सङ्गीतस्वामी इति कश्चित् बालकस्य कण्ठश्रिया अनुरक्तः कतिपयवर्षेषु एव एषः उत्तमः गायकः यथा स्यात् तथा अकरोत् ।
कृतिकारः गायकः च
काञ्चिपुरस्य कामाक्ष्याः भक्तस्य श्यामाशस्त्रीवर्यस्य अधिकाधिककृतयः देव्याः कामाक्ष्याः कीर्तनं कुर्वन्ति। तञ्जावूरुनगरस्थस्य बङ्गारुकामाक्षी-मन्दिरस्य अर्चकस्य पच्चमिरियम् आदि अप्पय्यस्य शिष्यः। एषः त्रिशताधिकाः कृतीः रचितवान् इति श्रूयते चेदपि ७० उपलभ्याः सन्ति। एतासां कृतीनां भाषा अधिकतया तेलुगु किञ्चिदिव संस्कृतम् । अपि काश्चन तमिळुभाषयाः सन्ति । मधुरायाः मीनाक्ष्याः विषये "नवरत्नमालिकाः" इति कृतिं श्यामाशास्त्री रचितवान् अस्ति । एतासां कृतीनाम् अन्ते शामकृष्ण इति अङ्कितं भवति ।
जन्म बाल्यं च
श्यामाशास्त्री तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे वडमब्राह्मणकुटुम्बे जन्म अलभत । तस्य पिता बङ्गारुकामाक्षीमन्दिरस्य अर्चकः आसीत् । तस्य नाम वेङ्कटसुब्रह्मण्यः इति । तस्य पूर्विकाः अर्चकवृत्तिपराः पण्डिताः आसन् । किन्तु तेषां सङ्गीतज्ञानं न्यूनम् आसीत् । वेङ्कटसुब्रह्मण्यस्य संस्कृत-तेलुगुभाषयोः सम्यक् ज्ञानम् आसीत् । तस्य विद्याभ्यासार्थं मातुलः साहाय्यं कृतवान् । यदा सः अष्टादशवर्षीयः अभवत् तदा तस्य मातुलः तं सङ्गीतविद्याभ्यासार्थं तञ्जावूरुनगरम् आनीतवान् । चातुर्मास्यकाले सङ्गीतस्वामिनामकः कश्चित् तस्य गृहम् आगतवान् । सङ्गीतस्वामी सङ्गीते तथा नाट्यशास्त्रे प्राविण्यं प्राप्तवान् आसीत् । सः अस्य तीक्ष्णबुद्धिं परिवीक्ष्य गन्धर्वविद्यां बोधितवान्। आस्थानविदुषः पच्चिमिरियम् अडियप्पयवर्यस्य स्नेहसम्पादने प्रेरितवान्।
वृत्तिजीवनम्
श्यामाशास्त्रिणः कृतयः प्रसिद्धाः सन्ति । सः आहत्य त्रिंशत् कृतीः रचितवान् अस्ति । परन्तु तस्य शिष्याः अधिकाः न आसन्। तदानीन्तनकाले मुद्रणव्यवस्थासमीचीना नासीत् इत्यतः तस्य कृतयः हस्तप्रतिरूपेण एव अतिष्ठन्। तस्य पाण्डित्यं पामरैः अवगन्तुं कष्टकरम् आसीत् । कामाक्षीदेवीम् अधिकृत्य सः तेलुगु-संस्कृत-तमिळ्भाषया कृतीः रचितवान् अस्ति। सः कतिचन स्वरजतयः, वर्णाः, कृतीः च श्यामकृष्णनाम्ना अङ्कितेन रचितवान् । कर्णाटकस्सङ्गीते स्वरजतिः इति नाम्ना सङ्गीतप्रकारम् आरब्धवान् । पूर्वं स्वरजतिः नाट्यशास्त्रे पदवर्णरीत्या आसीत् । तस्य त्रयः रागाः रत्नत्रयम् इति प्रसिद्धाः । ते च रागाः- भैरवी, यदुकुलकाम्भोजी, तोडी च । सः क्लिष्टरागस्य लयस्य च रचने समर्थः आसीत् । तस्य शारीरं तथा गानसामर्थ्यं श्लाघनीयम् आसीत् ।
इ
एषः तृतीयः वर्णः । एषः ह्रस्वस्वरः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति ।इचुयशानां तालु -सि० कौ०
नानार्थाः
"इ" विचित्रे स्मरे पुमान् - वैजयन्ती "इ" खेदे च रुषोक्तौ चापाकरणानुकम्पयोः - मेदिनीकोशः इकारः फणिरत्नार्चिष्वग्रतोऽर्थगुहार्थयोः। हरे करेणौ कक्ष्यान्ते निशाकरकरेस्मरे॥
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
फिरोजपुरम्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति फिरोजपुरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फिरोजपुरनगरम् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फरीदकोट, पञ्जाबराज्यम्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति फरीदकोटमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फरीदकोटनगरम् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ई
वर्णमालायां चतुर्थः वर्णः । एषः ह्रस्वः स्वरः(अच्) अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।उच्चारणस्थानं तालु अस्ति ।
नानार्थाः
“ई” विषादेऽनुकम्पायां लक्ष्म्यां पुनरनव्ययम् – मेदिनीकोशः “ईकारोऽब्जदले लक्ष्म्यां वाण्यां कमलकेसरे। रसनायां शक्रचापे बाणे फणिनि कन्दरे – रत्नकोशः”
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
फजिल्का
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति फजिल्कामण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फजिल्कानगरम् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लृ
एषः ह्रस्वः स्वरः । अस्य दीर्घरूपं नास्ति ।स्वरवर्णेषु एषः नवमः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानंदन्ताः सन्ति।
नानार्थाः
"लृकारो देवताम्बायां भुवि कुध्रे च कीर्तितः" – मेदिनीकोशः “लृ कुत्सायां विस्मये च”- हेमकोशः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रशान्तात्मा विगतभीः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः मनः संयम्य मच्चित्तः युक्तः आसीत मत्परः ॥
अन्वयः
कायशिरोग्रीवं समम् अचलं धारयन् स्थिरः भूत्वा स्वं नासिकाग्रं सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन् प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः सन् मनः संयम्य मच्चित्तः मत्परः युक्तः आसीत ।
अर्थः
कटिं शिरः ग्रीवां च समं धारयन् निश्चलम् उपविशेत् । दिशः अनवलोकयन् दृष्टिं नासिकाग्रे संस्थापयेत् । प्रशान्तात्मा, भयरहितः ब्रह्मचर्ये स्थितः मनः नियन्त्र्य मयि एव दत्तचित्तः समाहितः सन् उपविशेत् ।
शाङ्करभाष्यम्
किंच-प्रशान्तात्मा प्रकर्षेण शान्त आत्मान्तःकरणं यस्य सोऽयं प्रशान्तात्मा विगतभीर्विगतभ्यो ब्रह्मचारिव्रते स्थितो ब्रह्मचारिणो व्रतं ब्रह्मचर्यं गुरुशुश्रूषाभिक्षाभुक्तयादितस्मिन्स्थितस्तदनुष्ठाता भवेदित्यर्थः। किंच मनः संयम्य मनसो वृत्तीरुपसंहृत्येत्येतन्मच्चित्तो मयि परमेश्वरे चित्तं यस्य योऽयं मच्चित्तो युक्तः समाहितःसन् उपविशेत्, मत्परोऽहं परो यस्य सोऽयं मत्परः। भवति कश्चिद्रागी स्रीचित्तो नतु स्रीयमेव परत्वेन गृह्णाति, किं तर्हि राजानं महादेवं वा। अयं तु मच्चित्तोमत्परश्च ।।14।।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
14 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
फतेहगढसाहिब-नगरम्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति फतेहगढ साहिब् मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फतेहगढ साहिब् नगरम् ।
गुरुदासपुरम्
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति गुरुदासपुरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गुरुदासपुरम् ।
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एनी बेसन्ट्
जन्म, जीवनञ्च
१८४७ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य प्रथमे (१/१०/१८४७) दिनाङ्के यू. के. (United kingdom) देशस्य लण्डन-महानगरे अभवत् । तस्याः पिता इङ्गलैण्ड-देशस्य प्रसिद्धः वैद्यः आसीत् । तस्याः माता आयर्लैण्ड-देशीया आसीत् । अतः एनी बेसन्ट् 'आईरिश्' इति प्रसिद्धा आसीत् ।
एनी बेसन्ट् यदा पञ्चवर्षीया आसीत्, तदा तस्याः पिता मृतः । अतः तस्याः परिवारः आर्थिकपराधीनः अभवत् । परन्तु तस्याः मातुः अविरतपरिश्रमेण कालान्तरे परिवारस्य आर्थिकस्थितिः सुदृढा जाता । एनी बेसन्ट् यदा सप्तदशवर्षीया जाता, तदा तस्याः विवाहः 'फ्रेन्क् बेसन्ट्'-नामकेन युवकेन सह अभवत् । परन्तु विचारभेदत्वात् दम्पतौ वारं वारं कलहः भवति स्म । पौनःपुन्यं कलहेन आहता एनी बेसन्ट् आत्महत्यां कर्तुम् उद्यता आसीत् । आत्महत्यायाः विचाराः वारं वारं तस्याः मानसपटले उद्भवन्ति स्म । परन्तु ईश्वरस्य कृपया सा आत्महत्यां नाकरोत् । सा यदा आत्महत्यां कर्तुम् उद्यता भवति स्म, तदा तस्याः मनसि स्थितः ईश्वरः ताम् कथयति स्म, “अयि भोः ! एतत् तु भीरुजनानां कार्यम् । दुःखात् भीता त्वं किमर्थम् आत्महत्यां कर्तुम् इच्छसि ? आत्मसमर्पण-सत्ययोः मार्गेण तव कल्याणं भविष्यति” इति । ततः तया अन्तर्मनसः कथनानुसारं कार्यं प्रारब्धम् ।
एकस्मिन् दिने पति-पुत्रान् त्यक्त्वा सा आत्मकल्याणमार्गं प्रति न्यर्गच्छत् । स्वप्रश्नानाम् उत्तराणि क्रिस्त-धर्मात् तया न प्राप्तानि । अतः तया ‘नेशनल् सेक्युलर् सोसायटि’ इत्याख्यायाः संस्थायाः चार्ल्स् ब्रेटमा इत्यस्य सम्पर्कः कृतः । चार्ल्स् ब्रेटमा इत्यस्य विचारेण प्रभाविता सा ‘नेशनल् सेक्युलर् सोसायटि’ इत्याख्यायाः संस्थायाः कार्यं प्रारभत । तया ‘नेशनल् सेक्युलर् सोसायटि’ इत्याख्यया संस्थाया प्रकाशितस्य ‘नेशनल् रिफोर्म्स्’ इत्याख्यायाः पत्रिकायाः सम्पादनकार्यं कृतम् ।
हिन्दुधर्मस्य अङ्गीकारः
एनी बेसन्ट् हिन्दुपरम्परायाः गहनतया अध्ययम् अकरोत् । सा अविरतपरिश्रमेण हिन्दुधर्मस्य हार्दं ज्ञातुं प्रयासम् अकरोत् । हिन्दुधर्मसम्बद्धं नित्यं नवीनविषयं सा अन्विशति स्म । स्वप्ले काले एव तया हिन्दुधर्मः आत्मसात् कृतः । सा शाकाहारस्यापि सङ्कल्पम् अकरोत् । हिन्दुधर्मं प्रति तस्याः आदरभावः एतावान् दृढः अभवत् यत्, सा हिन्दुधर्मम् अङ्ग्यकरोत् ।
सा मुहुर्मुहुः वदति स्म यत्, “अहं पूर्वजन्मनि हिन्दुः भवेयम् । अतः हिन्दुधर्मं प्रति मम एतावान् प्रेमः” इति । सा हिन्दुधर्मस्य कर्मकाण्डपद्धतिं वैज्ञानिकपद्धतित्वेन पश्यति स्म । सा वारं वारं भारतवासिनं सम्बोद्ध्य वदति स्म यत्, “भारतीयैः राजनीतिं त्यक्त्वा धर्मस्योपरि स्वध्यानं केन्द्रितव्यम्” इति । (अत्र तस्याः भावः धर्माधारितराजनीतिकरणस्य नासीत्, अपि तु धर्ममार्गेण देशसेवायाः भावः आसीत् । धर्माधारितपक्षपातः न भवेत्, अपि तु स्वधर्ममाध्यमेन सर्वधर्माणां सम्मानं भवेत् इति तस्याः भावः आसीत्) । एकस्मिन् भाषणे सा अकथयत्, “पश्चिमिदेशाः भारतात् बहु ज्ञातुं शक्नुवन्ति, भारतेनापि पश्चिमदेशात् बहुकिमपि पठनीयम् अस्ति । अतः परस्परं ज्ञानस्य आदानं प्रदानं च आवश्यकम्” इति ।
तस्याः चिन्तनम् आसीत् यत्, “हिन्दुधर्मस्य सङ्घटनमेव भारतोत्थानस्य मार्गः अस्ति” इति । अतः सा १८९७ तमे वर्षे 'सेन्ट्रल् हिन्दु कोलज्', 'हिन्दु गर्ल्स् स्कूल्' इत्यनयोः शैक्षणिकसंस्थयोः रचनाम् अकरोत् । तस्याः विचारस्य समर्थनं कुर्वद्भिः भारतीयनेताभिः कालान्तरे तत्र बनारस हिन्दु युनिवर्सिटी इत्यस्य विश्वविद्यालयस्य रचना कृता । पण्डित मदनमोहन मालविय तस्याः प्रेरणास्रोतः आसीत् । तस्य मार्गदर्शनेन सा संस्थायाः निर्णयान् स्वीकरोति स्म ।
भारतस्वतन्त्रतायै यागदान्
भारतस्य हार्दं हिन्दुधर्मम् अङ्गीकृत्य सा भारतस्य पीडाम् अनुभवन्ती आसीत् । सा सामाजिकसुदृढिकरणस्य मार्गेण भारतीयानां हिताय बहु अचिन्तयत् । परन्तु "पराधीनाः भारतीयाः स्वकल्याणार्थं चिन्तयितुम् असमर्थाः सन्ति" इति तया अनुभूतम् । अतः सा भारतस्वतन्त्रतायाः विषये चिन्तनम् आरभत ।
होम् रूल् लीग्
एनी बेसन्ट् यदा आयर्लैण्ड्-देशे निवसति स्म, तदा सा रेडमान्ड् इत्यस्य नेतृत्वे संस्थापितस्य होम् रूल् लीग् इत्यस्य कार्यकर्ता आसीत् । तस्याः संस्थायाः उद्देशः स्पष्टः आसीत् यत्, “साम्राज्यवादिनाम् आङ्ग्लानाम् आधिपत्यात् देशस्य स्वातन्त्र्यं भवेत्” इति । अतः तस्याः संस्थायाः कार्यकर्तारः शान्तिपूर्वकं स्वराजप्राप्त्यै कार्यं कुर्वन्ति स्म । "आयर्लैण्ड-देशे सा संस्था यथा कार्यं कुर्वती अस्ति, तथैव अत्रापि भारतस्वतन्त्रतायै कार्यं भवेत्" इति विचिन्त्य सा होम् रूल् लीग् इत्यस्य स्थापनाञ्चकार ।
होम् रूल् लीग् इत्यनया संस्थया होम् रूल्-आन्दोलनस्य घोषणा कृता । होम् रूल्-आन्दोलनस्य नियमाः सरलाः आसन् । प्रचारकार्यं बहु वेगवन्तम् आसीत् । अतः शीघ्रं हि जनसमर्थनं प्राप्तं होम् रूल्-आन्दोलनेन । धूर्ताः आङ्ग्लाः यथा कथञ्चित् होम् रूल्-आन्दोलनस्य दमनम् इच्छन्ति स्म । परन्तु कोऽपि अवसरः ते न प्राप्नुवन् । बहु प्रतीक्षानन्तरं तैः कारणं प्राप्तं यत्, “सर्वकारविरोधिकार्याणि एनी बेसन्ट् कुर्वती अस्ति” इति । एवं आक्षिप्य तैः एनी बेसन्ट् इत्येषा मुम्बई-महानगरात् बहिष्कृता । आङ्ग्लानां कुनीतेः लाभः एनी बेसन्ट् प्रापत् । तस्याः बहिष्कारेण तां प्रति जनानां समर्थनम् अवर्धत । जनसमर्थनेन होम् रूल्-आन्दोलनस्य स्वल्पेषु दिनेषु आभारते पञ्चशताधिक्यः शाखाः आरब्धाः तया । एवं होम् रूल्-आन्दोलनं भारतीयराजनीतिज्ञानां दृष्टिपथि आगतम् ।
१९१६ तमे वर्षे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अधिवेशनम् आसीत् । तस्मिन् अधिवेशने एनी बेसन्ट्-द्वारा सञ्चालितस्य होम् रूल् आन्दोलनं चर्चायाः विषयः आसीत् । अतः तस्मिन् अधिवेशने एनी बेसन्ट् इत्यस्याः मुख्यभूमिका आसीत् । परन्तु स्वपक्षं स्थापयती एनी बेसन्ट् कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अन्तःकलहं निराकर्तुं प्रयासम् अकरोत् । अतः सा कोङ्ग्रेस-पक्षे एकता आवश्यकी इति प्रस्तावम् अकरोत् । सर्वैः तस्याः समर्थनं कृतम् । ततः सर्वैः मिलित्वा होम् रूल्-आन्दोलनमाध्यमेन स्वराजप्राप्तेः योजना कृता । कालान्तरे बहूनि अधिवेशनानि अभवन् आभारते । एनी बेसन्ट् आभारतं भ्रमन्ती सभाः सम्बोधयति स्म । भारतस्य एकता, होम् रूल् आन्दोलनम् इति अंशद्वयं तस्याः भाषणे भवन्ति स्म । सा समाचारपत्रेषु 'न्यू इण्डिया'-'कोमन् विल्'-विभागे स्वविचारान् लिखति स्म । तस्याः विचारैः माहाराष्ट्रराज्यस्य महान् नेता लोकमान्य टिळक बहु प्रभावितः आसीत् । अतः तेन महाराष्ट्रराज्ये होम् रूल्-आन्दोलनस्य नेतृत्वं ऊढम् ।
जनसामान्यानां, नेतॄणां समर्थनं प्राप्तवत्याः एनी बेसन्ट् इत्यस्याः कार्यैः आङ्ग्लसर्वकारः बहु कुपितः आसीत् । अतः तैः एनी बेसन्ट् इत्यस्याः गृहमेव तस्यै कारवासवत् कृतम् । तस्याः सर्वाणि कार्याणि आङ्ग्लाधिकरिणाम् अनुमतिपश्चादेव भवन्ति स्म । तस्याः लेखनकार्यमपि स्थगितम् आङ्ग्लैः ।
एनी बेसन्ट् इत्यस्याः गृहकारावासेन जनेषु बहु आक्रोशः आसीत् । आभारते विभिन्नेषु स्थानेषु सर्वे राजकीयपक्षाः आङ्ग्लसर्वकारस्य विरोधं कुर्वन्ति स्म । ततः त्रस्ताः आङ्ग्लाधिकारिणः एनी बेसन्ट् इत्येनाम् अमुञ्चन् । आङ्ग्लानाम् एषः दमनप्रयासः अपि एनी बेसन्ट् कृते बहु लाभकरः अभवत् । होम् रूल्-आन्दोलनस्य लोकप्रियतायाः कारणेन १९१७ तमे वर्षे कोलकाता-महानगरे जातस्य कोङ्ग्रेस-पक्षस्य राष्ट्रिय-अधिवेशने कोङ्ग्रेस-पक्षाध्यक्षत्वेन एनी बेसन्ट् चिता । एनी बेसन्ट् कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अध्यक्षा आसीत् । तस्याः भयेन आङ्ग्लाधिकारी मोन्टेग्यु घोषणाम् अकरोत् यत् “ब्रिटिश्-सर्वकारः शनैः शनैः भारतीयानां हस्ते भारतीयसत्तायाः हस्तान्तरणं करिष्यति” इति । एषा घोषणा 'मोन्टेग्यु चेम्सफर्ड् रिफोर्मस्' इति प्रसिद्धा अस्ति । एतस्याः घोषणायाः पश्चादेव कोङ्ग्रेस-पक्षस्य नेताभिः, होम् रूल्-आन्दोलनस्य कार्यकर्तृभिश्च राजकीयपदानि स्वीकृतानि ।
'मोन्टेग्यु चेम्सफर्ड् रिफोर्मस्' पश्चात् होम् रूल्-आन्दोलनं समाप्तम् अभवत् । परन्तु तत् आन्दोलनं भारतीयजनान् स्वतन्त्रतायाः नवस्वप्नं प्रादर्शयत् । तत् आन्दोलनं भारतस्वतन्त्रतायाः प्रप्रथमान्दोलनत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति । अनेन आन्दोलनेन प्रभावितः महात्मा असहयोग-आन्दोलनस्य आरम्भम् अकरोत् । अतः असहयोग-आन्दोलनस्य जनकः होम् रूल्-आन्दोलनम् आसीत् इति कथनं न अतिशयोक्तिः ।
'नेशनल् कन्वेन्शन्'-आन्दोलनम्
होम् रूल्-आन्दोलनस्य सफलतानन्तरं एनी बेसन्ट् आङ्ग्लानां विनाशम् एव इच्छिति स्म । अतः तया अन्यस्य आन्दोलनस्य प्रारम्भः कृतः । तत् आन्दोलनं 'नेशनल् कन्वेन्शन्'-आन्दोलनम् इति प्रसिद्धम् । तस्य आन्दोलनस्य प्रभावेनैव भारतीयसंसदि ‘कोमन्वेल्थ् ऑफ् इण्डिया’-विधेयकः सिद्धः अभवत् ।
अन्तिमदिनेषु एनी बेसन्ट्
१९२१ तमात् वर्षात् अनन्तरम् एनी बसन्ट् सामाजिकप्रवृत्तिम् आरभत । नारीसशक्तीकरण-आदिवासिसेवा-स्त्रीशिक्षा इत्यादीनि कार्याणि तया कृतानि । सा स्वभाषणेषु कथयति स्म, “भारतीयसमाजस्य, भारतस्य प्रगतिः, स्वतन्त्रता च नारीशक्तेः उपरि आधारिता अस्ति । नारीशक्तिं विना सर्वम् असम्भवम् एवास्ति” इति । स्त्री-पुरुषयोः समानाधिकाराय अपि सा जनजागृतिसभाः अकरोत् । एनी बेसन्ट् इत्यस्याः वक्तृत्वशक्तिः, समर्पणम् अद्यापि भारतीयेभ्यः सम्मानस्य केन्द्रमस्ति । सा लेखिका, समाजसेविका, राजनीतिज्ञा च आसीत् । सा स्वानुभवस्य आधारेण त्रिशतं पुस्तकानि अलिखत् । भारतात् सहस्राधिकानि योजनानि दूरे जन्मधृता सा एनी बसन्ट्, स्वस्याः जीवनस्य अन्तिमश्वासपर्यन्तं भारतस्य सेवाम् अकरोत् । सा भारतमातरं जन्मभूमिवत् प्रीणाति स्म । अतः तया अन्तिमश्वासः अपि भारतमातुः कुक्षौ त्यक्तः ।
कृतयः
१. डेथ् ऐण्ड् आफ्टर् (थियोसॉफिकल् मेन्युअल् III) - १८९३
३. इन् द आउटर् कोर्ट् - १८९५
५. द सेल्फ् ऐण्ड् इट्स् शीत्स् - १८९५
६. मेन् ऐण्ड् हिज् बॉडीज़् (थियोसॉफिकल् मेन्युअल् VII) - १८९६
७. द पाथ् ऑफ् डिसाइपल्शिप् - १८९६ - मुमुक्षोः मार्गः ।
८. द ऐन्शियण्ट् विज़्डम् - १८९७
९. फोर् ग्रेट् रिलिजन्स् - १८९७ - धर्माधारितं प्रसिद्धं पुस्तकम् - कालान्तरे एतस्य पुस्तकस्य चत्वारः भागाः अभवन् - हिन्दूइज़म्, ज़रौअस्ट्रियनिज़म्, बुद्धिज़म्, क्रिश्चियानिटि ।
१०. एवल्यूशन् ऑफ् लाइफ् एण्ड् फॉर्म् - १८९९
११. सम् प्रॉब्लम्स् ऑफ् लाइफ् - १९००
१२. थॉट् पवर् : इट्स् कण्ट्रोल् ऐण्ड् कल्चर् - १९०१
१४. द पेडिग्री ऑफ् मेन् - १९०४
१५. ए स्टडि इन् कॉन्शस्नेस् - १९०४
१६. ए स्टडी इन् कर्म - १९१२ - कर्मसिद्धान्तविषये
१७. वेक् अप्, इण्डिया : ए प्ली फॉर् सोशल् रिफॉर्म् - १९१३
१८. इण्डिया ऐण्ड् ए एम्पायर् - १९१४
२०. द कॉमन वील् - १९१४ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासात् प्रारब्धं साप्ताहिकम् ।
२२. हाऊ इण्डिया फॉट् फॉर् फ्रीडम्
२३. इण्डिया : ए नेशन् - १९१५ - एतत् पुस्तकम् आङ्ग्लैः बलेन स्वाधिकारान्तर्गतं कृतम् आसीत् । ततः गृहकारावसस्य योजना आङ्ग्लैः कृता आसीत् ।
२४. काङ्ग्रेस् स्पीचस् - १९१७
२५. द बर्त् ऑफ् न्यू इण्डिया
२६. लेटर्स् टु ए यङ्ग् इण्डियन् प्रिन्स्
२७. द फ्यूचर् ऑफ् इण्डियन् पॉलिटिक्स्
२८. ब्रह्मविद्या - १९२३
२९. इण्डियन् आर्ट् - १९२५ - भारतीयसंस्कृतेः गहनतया विवरणं दत्तमस्ति एतस्मिन् पुस्तके ।
३०. इण्डिया : बौण्ड् ऑर् फ्री ? - १९२६ - भारतीयेभ्यः एतत् पुस्तकम् अति आवश्यकम् अस्ति । (एकवारं तु एतत् पुस्तकं पठनीयमेव ।) एतस्मिन् भारतस्य भूत-भविष्य-वर्तमान-कालः निहितः अस्ति ।
एनी बेसन्ट्-द्वारा लिखितानि पुस्तकानि ५०५ भवेयुः । 'हाऊ इण्डिया फॉट् फॉर् फ्रीडम्' (१९१५) पुस्तके "भारतमाता मम मातृभूमिः" इति उल्लिखत् सा ।
मृत्युः
१९३३ तमस्य वर्षस्य 'सितम्बर'-मासस्य विंशतितमे (२०/९/१९३३) दिनाङ्के पञ्चाशीतिवयसि ८५ आङ्ग्लकालीने मद्रास-प्रसिडेन्सि मध्ये तस्याः निधनम् अभवत् ।
तस्यै श्रद्धाञ्जलीं यच्छन् महात्मा अलिखत्, “भारतवर्षस्य अस्तित्वं यावत् भविष्यति, तावत् एनी बेसन्ट् इत्यस्याः सेवाः भविष्यन्ति । सा भारतमातरं स्वमातृभूमिवत् अङ्ग्यकरोत् । अतः स्वपार्श्वे यत् दानयोग्यम् आसीत्, तत् सर्वं तया भारतमातुः सेवायै समर्पितम्” इति ।
सम्बद्धाः लेखाः
होम् रूल् आन्दोलनम्
हिन्दुधर्मः
बाह्यानुबन्धाः
http://www.anandgholap.net/
http://saadarindia.com/?p=238
http://viewsaboutmuhammad.blogspot.com/2012/10/annie-besant.html
http://hindi.webdunia.com/religion/religion/pravachan/0812/24/1081224019_1.htm
http://books.google.co.in/books?id=e5l_DwEACAAJ&dq=annie+besant&hl=en&sa=X&ei=Lf1tU5HsK8iVuATqlYDABA&ved=0CC4Q6AEwAA
http://books.google.co.in/books?id=ey9hPV9brxoC&printsec=frontcover&dq=annie+besant&hl=en&sa=X&ei=Lf1tU5HsK8iVuATqlYDABA&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=annie%20besant&f=false
http://books.google.co.in/books?id=TlIanwEACAAJ&dq=annie+besant&hl=en&sa=X&ei=Lf1tU5HsK8iVuATqlYDABA&ved=0CDkQ6AEwAg
वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः
युञ्जन्नेवं सदात्मानं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः।
पदच्छेदः
युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी नियतमानसः शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थाम् अधिगच्छति ॥
अन्वयः
नियतमानसः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् निर्वाणपरमां मत्संस्थां शान्तिम् अधिगच्छति ।
अर्थः
अनेन प्रकारेण निगृहीतमानसः सन् यः आत्मानं ध्यायेत् सः आनन्दरूपं मयि स्थितं संसारनाशं प्राप्नोति ।
शाङ्करभाष्यम्
अथेदानीं योगफलमुच्यते-युञ्जन्निति। युञ्जन्समाधानं कुर्वन्नेवं यथोक्तेन विधानेन सदात्मानं योगी न्यतमानसो न्यतं संयतं मानसं मनो यस्य सोऽयं नियतमानसः स शान्तिमुपरतिं निर्वाणपरमां निर्वाणं मोक्षस्तत्परमा निष्ठा यस्याः शान्तेः सा निर्वाणपरमा तां निर्वाणपरमां मत्संस्थां मदधीनामधिगच्छति प्राप्नोति ।।15।।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
15 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वैखरी
विखरः, शरीरं, तत्र भवा तत्पर्यन्तचेष्टासंपादिकेति वैखरी इति अभिनवगुप्तेनोक्तमस्ति । वक्तृभिः विशिष्टायां खरावस्थायां स्पष्टरुपायां भव वैखरीति वादिदेवसूरिणा वर्णितम् ।
विखरः इति देहेन्द्रियसंधातः उच्यते, तत्र भवा वैखरीति जयन्तभट्टेन प्रतिपादितम् । विशिष्टं खमाकाशं मुखरुपं राति गृहणाति इति विखरः प्राणवायुसंचारविशिष्टः वर्णोच्चारः तेनाभिव्यक्ता विखरीति जयरथेन लिखितम् । विशेषेण खरत्वात् वैखरीति पद्मपादाचार्येण उक्तम् । वै निश्चयेन स्पष्टतरत्वात् खं कर्णविवरवर्त्तिनभोरुपश्रोत्रेन्द्रियं राति गच्छति, तज्जन्यज्ञानविषयो भवतीति व्युत्पत्त्या वैखरीशब्दस्य निर्वचनं कृतं भास्कररायमखिना ।
खं छिद्रविशेषावच्छिन्नमाकाशम्, तदस्यास्तीति खरः कण्ठः, विबृतः खरो विखरस्तत्र वैखरीति रामप्रसादत्रिपाठिना प्रतिपादितम् । परैः संवेद्यं यस्याः श्रोत्रविषयत्वेन प्रतिनियतं श्रुतिरुपं सा वैखरी । शिलष्टा व्यक्तवर्णसमुच्चारणा प्रसिध्दसाधुभावा भ्रष्टस्ंस्कारा च । तथा याऽक्षे, या दुन्दुभौ, या वेणौ, वीणायामित्यपरिमाणभेदेति हरिवृषभेण प्रतिपादितम् । वैखरी कारणव्यापारानुग्रहा श्रोत्रज्ञानविषया शब्दबुध्दिरिति महाभाष्यव्याख्याया लिखितमस्ति । विराडरुपिणी बीजात्मिका हृदयादास्यान्तम् अभिव्यज्यमाना शब्दसामान्यात्मिका वैखरीति पद्मपादाचार्येण् उक्तम् ।सैव चस्यपर्यन्तं गच्छता तेन वायुना कण्ठदेशं गत्वा मूर्धानमाहत्य परावृत्य तत्तत् स्थानेष्वभिव्यक्ता परश्रोत्रेणापि ग्रहणयोग्या विराडधिदैवत्य वैखरीवागिति नागेशेन प्रतिपादितम् । त्रिविधं तावत् शब्दस्य स्वरुपम् । यथा- करणस्थम्, प्राणस्थम्, बुध्दिस्थं च । तत्र करणस्थं शब्दस्वरुपं वैखरी ।
वर्गः:भाषाविज्ञानम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मध्यमावती (रागः)
लक्षणानि
मध्यमावती औडुवरागः (इत्युक्ते पञ्चस्वराः एव भवन्ति आरोहण-अवरोहणयोः), यतः गान्धारस्य धैवतस्य च अभवः।   एषः रागः दिनस्य पश्चिमे भागे गातव्यः। वेदचक्रे द्वितीयः रागः अस्ति एषः। अस्मिन् रागे शुद्धऋषभम्, शुद्धमध्यमम्, कैशिकिनिशादं च स्वराः भवन्ति। कश्चन सङ्गीतपण्डिताः मध्यमावतीरागस्य जनक रागः अस्ति हरिकाम्भोजी, नठभैरवी अथवा चारुकेशी। एषः रागः मङ्लकरः रागः। सङगीतकार्यक्रमेषु अन्तिमं गीतम् अस्मिन् रागे भविष्यति।
अस्मिन् रागे हिन्दोलरागं, मोहनरागं, शुद्धसावेरीरागं च प्रति ग्रहभेदः कर्तुम् अवकाशः अस्ति । साधारणतया श्रुतिः षड्जे भवति।  किन्तु ग्रहभेदे श्रुतिः अन्ये स्वरे भवति। यदा वयम् एवं कुर्मः, तदा भिन्नाः रागाः आगच्छन्ति ।
प्रसिद्धानि कीर्तनानि
अधः मायामालवगौलरागे प्रसिद्धानाम् कीर्तनानाम् आवलिः दत्ता अस्ति -
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नन्दमूरि तारक रामारावः
नन्दमूरि तारक रामारावः (तेलुगु:నందమూరి తారక రామా రావు)(28 मे 1923–18 जनवरि 1996) आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य सुप्रसिद्धः नायकः । N.T. Rama Rao, NTR इति नाम्ना सुप्रसिद्धः। तेलुगु गृहस्थानाम् सः अन्न गारु(अग्रजभ्राताश्री) उपाधिनाम्ना अपि प्रसिद्धः। सः अनेक तेलुगु अथवा तमिऴ् चलच्चित्राणाम् अभिनेता आसीत्। चलच्चित्रसीमायां सः निर्देशकः, उत्पादकः अपि आसीत्। नटः तदुपरि सः राजनीतिज्ञः अपि आसीत्। एषः तेलुगुदेशम्-पक्षः विसृष्टवान्। तदा त्रिवारम् आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्रिरूपेण व्यवहृतवान्। अस्य चलच्चित्राणि पौराणिक-सामाजिक-जनपदादिषु विषयेषु विद्यन्ते। भारतसर्वकारः एतस्मै पद्मश्रीप्रशस्तिम् अयच्छत्।
जीवनपरिचयः
एन्.टि.आर्. महोदयः १९२३ तमवर्षस्य मेमासस्य २८ तमे दिनाङ्के, आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य कृष्णामण्डलस्य निम्मकूरुग्रामे अजायत । रामाराव् महोदयस्य पिता लक्ष्मय्या चौधरी, माता च लक्ष्मीरामम्मा आसीत्।
राष्ट्रिय-चलच्चित्र-पुरस्कारः
१९५४ तमवर्षे सर्वश्रेष्ठ तेलुगु चलच्चित्रम् - तोडु दोङ्गलु (द्वयौ संयुक्त चोरौ)
१९६० तमवर्षे सर्वश्रेष्ठ तेलुगु चलच्चित्रम् - सीतारामकळ्याणम्
१९७० तमवर्षे सर्वश्रेष्ठ तेलुगु चलच्चित्रम् - वरकट्टनम् (स्त्रीधनम्)
फ़िल्मफ़ेयर् सौत्
१९५४ तमवर्षे सर्वश्रेष्ठ तेलुगु अभिनेता - राजु पेदा (धनिक राजा, निर्धन दरिद्रः च)
१९७२ तमवर्षे सर्वश्रेष्ठ तेलुगु अभिनेता - बडि पन्तुलु (पाठशालाम् अध्यापकः)
इतराः प्रशस्तयः
१९६८ तमवर्षे पद्मश्री १९७८ तमवर्षे 'आन्ध्र-विश्वविद्यालयतः' 'डाक्टरेट्' उपाधिं प्राप्तवान् ।
आधार
वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:क्रैस्तविश्वविद्यालयस्य विकिप्रकल्पस्य अङ्गभूताः लेखाः वर्गः:परिशीलनीयानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:१९२३ जननम् वर्गः:१९९६ मरणम्
गीतिकाव्यम्
गीतकाव्यं संस्कृतसाहित्यस्य नितरां रमणीयः प्रकारः वर्तते । इदं मुक्तकरूपेण प्रबन्धरूपेण च उपलभ्यते । अनेन प्रकारेण रमणीनां रूपहृदययोः सुन्दरं चित्रणं कृतं दृश्यते । अस्मिन् शृङ्गाररसस्य विभिन्नाः अवस्थाः मार्मिकरूपेण वर्णिताः दृश्यन्ते । एतेन नारीप्रेम्णः उदात्तता विशुद्धता च ज्ञाता भवति । प्रकृतिवर्णनम् अपि अत्र प्रमुखं स्थानम् आवहति । प्राकृतिकसौन्दर्यम् आन्तरिकसौन्दर्यस्य अनावरणाय कल्प्यते । सङ्गीतसंयोजनम् अस्य प्रकारस्य वैशिष्ट्यं वर्तते । नृत्ययोजनस्य साध्यताः अपि अत्र विद्यन्ते । सङ्गीतमपि साहित्यञ्च सरस्वत्या स्तनद्वयम् इत्येषा उक्तिः प्रसिद्धा । एतेषु गीतकाव्येषु सङ्गीतसाहित्यानां समागमः दृश्यते । अत्रत्यं सङ्गीतं भवति आपातमधुरम् । साहित्यं भवति आवलोचनामृतम् । अतः एव जनसामान्यैः अपि अयं प्रकारः आनन्ददायकः भवति । अत्रत्य प्रेम लौकिकप्रेमपरिधिम् अतिरिच्य भक्तिभावं प्रति प्रवहति । अस्य गीतकाव्यपरम्परायाः मूलकर्ता वर्तते जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता) । अनेन रचितं गीतगोविन्दम् इत्येतत् अस्ति जगत्प्रसिद्धं गीतकाव्यम् ।
‎
वर्गः:संस्कृतगीतिकाव्यम्‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जलन्धर
भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति जलन्धरमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जलन्धरनगरम् ।
डि के पट्टम्माळ्
दामल् कृष्णस्वामी पट्टम्माळ् (D. K. Pattammal) (तमिळुभाषा: தாமல் கிருஷ்ணசுவாமி பட்டம்மாள்) कर्णाटाकसङ्गीतस्य मेरुगायिका, अनेकभारतीयभाषां चलच्चित्रस्य नेपथ्यगायिका च । ६०संवत्सराणां कालं कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीताराधनं कृतवती । स्वस्य सुमधुरकण्ठश्रिया कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतशैल्याः मानं वर्धितवती । गृहे मातापितरौ एव सङ्गीतक्षेत्रस्य साधकौ । तादृशे वातवरणे सहजतया पट्टम्माळ् सङ्गीतेन आकृष्टा। एतस्याः अभिमानिनां वलये एषा 'पट्टा' इत्येव जनप्रिया । पट्टम्माळ्. एम्.एल्.वसन्तकुमारी, एम् एस् सुब्बुलक्ष्मी च सङ्गीतसाम्राज्यस्य त्रिदेव्यः इत्येव प्रथिताः । कर्णाटकसङ्गीतस्य अतिक्लिष्टकरं "रागं तानं पल्लवी " गुच्छं सुललिततया उपयुज्य महिलारत्नम् इति ।
बाल्यं शिक्षा च
पट्टम्माळ्वर्या तमिळुनाडुराज्यस्य काञ्चिपुरस्य सुसंस्कृतविप्रकुटुम्बे क्रि.श. १९१९ तमे वर्षे अजायत । अस्याः गृहपरिसरः सङ्गीतानुकूलकरः आसीत् । पिता धमाळ् कृष्णस्वामी दिक्षितः सङ्गीते तीव्रतया आसक्तः आसीत् । अस्याः बाल्यनाम अलमेलु इति । पितुः प्रभावः बाल्यादेव अस्याम् अपतत् । अस्याः माता कान्तिमतिः एव अस्य प्राथमिकसङ्गीतगुरुः अभवत् । स्वस्य दशमे वयसि एव मद्रास् आकाशवाण्यां सङ्गीतकार्यक्रमं कृत्वा सर्वान् मन्त्रमुग्धान् अकरोत् । क्रि.श. १९३२ तमे वर्षे रसिकरञ्जिनीसभायाः आश्रयेण प्रथमवारं सार्वजनिकसभायां सङ्गीतगोष्ठीं कृतवती । ततः आरब्धः अस्याः सङ्गीतप्रवासः निरन्तरम् ७०वर्षाणि अचलत् । क्रि.श. १९३२ तमे वर्षपश्चात् मद्रास् नगरम् (इदानीन्तनं चेन्नैनगरम्) अगतायाः पट्टम्माळ् वर्यायाः सङ्गीतगोष्ठ्यः अव्याहताः अचलन् । ६वर्षाणां परिश्रमस्य सङ्गीतोपलब्धेः पश्चात् पट्टम्माळ् ईश्वरन् इति केनचित् विदुषा परिणीता ।