cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सावित्रीबाई फुले
जनवरी मासस्य तृतीये दिवसे 1831 तमे खिस्ताब्दे महाराष्ट्रस्य नायगांव-नाम्नि स्थाने सावित्री अजायत। तस्याः माता लक्ष्मीबाई पिता च खंडोजी इति अभिहितौ। नववर्षदेशीया सा ज्योतिबा फुले महोदयेन परिणीता। सोऽपि तदानीं त्रयोदशवर्षकल्पः एव आसीत्। यतोहि स: स्त्रीशिक्षायाः प्रबल: समर्थक: आसीत् अतः सावित्र्याः मनसि स्थिता अध्ययनाभिलाषा उत्सं प्राप्तवती। इतः परं सा साग्रहम् आङ्ग्लभाषाया अपि अध्ययनं कृतवती। 1848 तमे खिस्ताब्दे पुणे नगरे सावित्री ज्योतिबामहोदयेन सह कन्यानां कृते प्रदेशस्य प्रथमं विद्यालयम् आरभत। तदानीं सा केवलं सप्तदशवर्षीया आसीत्। 1851 तमे खिस्ताब्दे अस्पृश्यत्वात् तिरस्कृतस्य समुदायस्य बालिकानां कृते पृथक्तया तया अपर: विद्यालय: प्रारब्धः।
मौसलपर्व
इदं महाभारतस्य षोडश पर्व अस्ति। अस्मिन् तु यादवानां परस्परं कलहः वर्णितोऽस्ति।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ओरोस्
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति सिन्धुदुर्गमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ओरोस् नगरम्।
मरुस्थलीयभूमिः
रेगिस्तानी –भूमिः(मरुस्थलीय – भूमिरियं वृहद्वालुकाखण्डयुक्ता भवति । यत्र मृत्तिकाऽपि खण्डात्मिका भवति । अत्रबालुकाखण्डेषु मृत्तिका- खण्डेषु च जलशोषण-क्षमता न भवति । अतोऽत्र वनस्पतयः न भवन्ति, कृषिकार्यमपि न भवितुमर्हति । अत्र वृक्षपादपानामुत्पत्तिरेव न भवति । अतस्तेषामभावे वातावरणे अर्द्रतायाः पूर्णतः अभावः भवति । फलतः तत्र बर्षाऽपि न भवति तथा बर्षायाः अभावे सः भूभागः पूर्णतः रेगिस्तानी- भूभागः भवति । भारते सर्वाधिकः वृहद्रेगिस्तानी भूभागः थार नामकः अस्ति । अस्य क्षेत्रफलं ३१.७ मीलियन् हेक्टेयर् इत्यस्ति । पञ्जाव-गुजुरात् –राजस्थान् प्रदेशानां चायं भूभागः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भू-प्रकृतिः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वाशिम
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति वाशिममण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वाशिमनगरम्।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कन्काईनगरपालिका
कन्काईनगरपालिका इति नेपालदेशस्य झापामंडले अवस्थितं एकं महानगरं वर्तते यत् नगरं सम्प्रति नवीनं च वर्तते अत्र सुरुङ्गा इति एवं घैलाडुब्बा इति नामके द्वे ग्रामे स्तः । तयोरेकीकृत्य एकैव महानगरं प्रति परिवर्तितं यदेव अधुना कन्काईनगरपालिका नाम्ना प्रसिद्धं वर्तते ।
एतदपि
्
बाह्यानुवंधा
वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
स्वर्गारोहणपर्व
इदं महाभारतस्य अष्टादशं पर्वम् अस्ति। अस्मिन् तु पाण्डवानां स्वर्गयात्रा वर्णिताऽस्ति।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महाप्रस्थानपर्व
इदं महाभारतस्य सप्तदशं पर्व अस्ति। अस्मिन् तु युधिष्ठिरेण स्वकीयैः भ्रातृभिः सह स्वर्गं प्रति प्रस्थानं वर्णितम्।
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यष्टी
thumb|200px|right|यष्टी thumb|left|200px|त्वक्-सहितं यष्टीमूलम्
एषा यष्टी अपि भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा यष्टी आङ्ग्लभाषायां Liquorice इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Glycyrrhiza glabra इति । एषा यष्टी प्रायः औषधत्वेन एव उपयुज्यते सर्वत्र । एतस्याः यष्ट्याः अपरं नाम अस्ति ज्येष्ठमधुः इति । अस्य यष्टिसस्यस्य मूलम् औषधत्वेन उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि तु न उपयुज्यन्ते । thumb|left|200px|यष्टीसस्यम् thumb|150px|right|यष्टीशाखा, पुष्पं, फलं, बीजम्, अङ्कुरः चापि
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यष्ट्याः स्वभावः
thumb|left|200px|यष्टिमूलस्य खण्डाः एषा यष्टी पचनार्थं गुरुः । एषा स्निग्धगुणयुक्ता, शीतवीर्या च । एषा यष्टी जीर्णानन्तरं मधुरविपाका भवति । thumb|200px|left|यष्टीरसः thumb|right|50px|एकं यष्टीमूलम्
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सर्वधर्मान्परित्यज्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षट्षष्टितमः(६६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८.६६॥
अन्वयः
सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।
अर्थः
अर्जुन ! तस्मात् त्वं सर्वाणि कर्माणि परित्यज्य मां शरणं प्राप्नुहि । अहं त्वां कर्मत्यागजन्यात् सर्वस्मात् अपि पापात् विमोचयिष्यामि । शोकं मा कुरु ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
66 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कच्छवनस्पतियुक्तभूमिः
thumb|World Mangrove Forests distribution thumb|thumbtime=30|right|Short video of a mangrove in Brazil
द्रोणपर्व
इदं महाभारतस्य सप्तमं पर्व अस्ति। अस्मिन् तु महाभारतयुद्धस्य सः भागः वर्णितः यस्मिन् द्रोणः सेनापतित्वेन भवति।
कच्छवनस्पतियुक्तभूमिः
अयं भूभागः सामान्यतः महासागरतटे, समुद्रतटे नदिसागर- संगमसमीपे च भवति । अत्रत्या मृत्तिका लवणयुक्ता, लवणावशोषणक्षमतायुक्ता च भवति । अतः अयं भूभागः ऊष्णकटिबन्धीय-उपोष्णकटिवन्धीय – अन्तः ज्वारीयेषु क्षेत्रेषु भवति । अत्रत्याः वनस्पतयः कच्छवनस्पतयः इति नाम्ना अभिधीयन्ते । एभिः वनस्पतिभिः समुद्रतटं स्थिरं भवति । अर्थात् एभिः तटमृत्तिकायाः समुद्रेण कर्तनमवरुध्दं भवति । भारते अस्य भूभास्यपरिमापः ६७४० वर्गकीलोमीटरमस्ति । यः समुद्रतटे अस्ति । अयं विश्वस्य ७ प्रतिशतसंख्याकः अस्ति । अस्यावशोषणमपि जनैः क्रियन्ते ।
द्रोणपर्व
‎
वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कच्छवनस्पतियुक्तभूमिः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भू-प्रकृतिः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वृश्चिकः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२०१२
२०१२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः अस्ति। एतस्य प्रारम्भः रविवासरे भवति।
अक्तूबर-दिसंबर
वर्गः:वर्षः वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रत्नागिरि
रत्नागिरि रत्नागिरिमण्डलस्य किञ्चन उपमण्डलं मण्डलकेन्द्रं च । आङ्ग्लसर्वकारस्य समये एतत् कोंकणप्रांतस्य प्रमुखनगरम् आसीत् । रत्नागिरि अरब्बीसमुद्रतीरप्रदेशमस्ति । एतत् पश्चिमवेलायां काजळी नद्यः तटे विराजते । २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणतेः अनुसारं रत्नागिरिस्य जनसङ्ख्या 76,229 । अत्रत्या मुख्यभाषा मराठी । रत्नागिरिस्य ‘रत्नागिरी-हापुस’ इति आम्रप्रजातिः, भल्लातकः च प्रसिद्धाः । रत्नागिरिनगरे विद्यमानः थिबा राजप्रासादः प्रसिद्धः ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लखनौ
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लखनौमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लखनौनगरम्।
लक्ष्मणपुरम् अथवा लखनौनगरम् उत्तरप्रदेशस्य राजधानी अस्‍ति। अत्र बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति। प्राचीननगरमेतत् औधनवाबवंशीयानां राजधानी आसीत् । अस्मिन् नगरे अनेकानि वास्तुशिल्पानि अपूर्वाणि सन्ति । बारां इमाम्बट (१७८४) स्थले उन्नतानि गोपुराणि सन्ति । अस्मात् विशिष्टभवनात् लखनौनगरस्य दर्शनं कर्तुं शक्यते । महम्मद अलिषह क्रिस्ताब्दे १८३७ वर्षे स्वस्य मृतस्मारकस्थानं निर्मितवान् । ताजमहल् सदृशमेतत् अत्र अनेकानि गोपुराणि कलशानि सन्ति । ६७ मीटर् उन्नतं घटीयन्त्रगोपुरमस्ति । पुरतः चित्रकलासङ्ग्रहालये औधनवाबानां भावचित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । लखनौसमीपे गोमतीनदीतीरे लक्ष्मणतिला, कैसट्बाग् आर्कीयालाजिकल् म्यूसियं, बनारसीबाग्, स्टेट् म्यूसियं , मृगालयः इत्यादीनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।
लक्ष्मणपुरं नगरं आधुनिककाले लखनौ (लखनऊ) नाम्ना प्रसिद्घम्।
अत्रत्यम् इमामबाडा भवनम् अवधशासकै: निर्मितम्।
बान्द्रा (पूर्वम्)
महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति मुम्बयीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बान्द्रा (पूर्वम्)।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मीनराशिः
मीनः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अधिपतिः
धनु-मीनराश्योः अधिपतिः गुरुः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं गुरुः समर्थः न्यायनिष्ठः अमात्यः । स्वस्य चिन्तनानि लोककल्याणकारकाणि भवेयुः इति आशास्ते अयम् । लोकोपकारिणां कार्याणां विषये संशोधने अग्रेसरप्रवृत्तिः एतेषु दृश्यते । उत्तम चिन्तनानि लक्ष्यसाधनशक्तिश्च धनुराशिवतां वैशिष्ट्यम् । उपकारिणां विधानानां प्रचाराय निरन्तरं प्रयतन्ते एते । विषयाणां गभीराध्ययनं, लाभालाभविषये विश्लेषणम्, उत्तमस्य प्रोत्साहनम्, अनुत्तमस्य निवारणाय समीचीनयोजनानिर्माणं च अमात्यस्य गुरोः कार्याणि । जनानाम् आवश्यकतायाः अभिज्ञानं, सर्वे यथा प्राप्नुयुः तथा करणाय संशोधनानि योजनाश्च तेषां द्वारा एव भविष्यति । स्वस्य भावान् अन्येषां द्वारा कार्यान्वयनं कर्तुम् एते प्रयतन्ते । अहमेव अग्रे भवेयम् इति एते न चिन्तयन्ति । आडम्बर-विलासादयः एतेषु न दृश्यन्ते । सामान्य-अपेक्षाणां विषये सहकारः प्राप्तः चेत् एते सन्तुष्टाः । स्वकार्ये एव मग्नाः सन्तः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शनं कुर्वन्तः भवन्ति । सामान्यपरिशीलनं मीनराशिवतां वैशिष्ट्यम् । सर्वविधसंशोधनानि परमात्मनः प्राप्त्यै मार्गाः इति गुरुग्रहस्य प्रभावेण एव भावयितुं शक्यम् । आत्मगौरववर्धनं गुरुग्रहस्य वैशिष्ट्यम् ।
राशिभावः
मीनराशेः सहज-व्ययभावः इति निर्दिश्यते । व्ययस्थाने मानसिक-शारीरक-आर्थिकव्ययादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः । सुखनिद्रा, मोक्षस्थानानि अपि अत्र एव परिशीलनीयानि ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
द्विस्वभावः, स्त्रीजातिः, कफप्रकृतिः, जलतत्त्वं, रात्रिबली, विप्रवर्णः, उत्तरदिशः स्वामी, जलचरराशिः, पिङ्गलवर्णश्च भवति । अस्य प्राकृतिकस्वभावः उत्तमः, दयालुः, दानशीलश्च अस्ति । अनेन पादस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बृहस्पतिः । यथा चिक्तं –
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् फेब्रवरी-मासस्य २० दिनाङ्कतः मार्च-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मीनराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नेपालदेशस्य अञ्चलानि
चतुर्दश अञ्चलानि
सम्पूर्णः नेपलादेशः चतुर्दशभागेषु विभक्तः वर्तते । सकलनेपालदेशस्य पूर्वतनभागस्य यत् अन्तिमं अञ्चलं विद्यते तत् मेची अञ्चलम् इत्युच्यते । तत् चीनदेशतः भारतदेशः पर्यन्तं लम्बायमानं वर्तते । एतावति एव चतुर्दश अञ्चलानि नेपालदेशस्य पश्चिमभागपर्यन्तं व्याप्तानि सन्ति । तानि अपि पञ्चसु विकाशक्षेत्रेसु वर्गीकृतानि सन्ति ।
आधाराः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सर्वभूतस्थितं यो मां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकत्रिंशत्तमः(३१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वभूतस्थितं यः मां भजति एकत्वम् आस्थितः सर्वथा वर्तमानः अपि सः योगी मयि वर्तते ॥
अन्वयः
एकत्वम् आस्थितः यः सर्वभूतस्थितं मां भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते ।
अर्थः
सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं मां यः एकत्वमास्थितः सन् भजति सः योगी सर्वप्रकारैः वर्तमानः अपि मयि एव भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
31 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
डेक्कन् चार्जर्स्
डेक्कन् चार्जर्स् इति एषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः हैदराबाद् नगरं प्रातिनिधत्ते । टि वेङ्कटरेड्डी एतस्य गणस्य निर्वाहकः वर्तते । एषः डेक्कन् क्रोनिकल् समूहसंस्थायाः प्रमुखः । कुमार सङ्गकारः गणस्यास्य नेता विद्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग् वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आजाद हिन्द फौज्
thumb|right|500px|आजाद हिन्द फौज इत्यस्य सैन्ययात्रा
आजाद हिन्द फौज्  (आजाद हिन्द फौज्, aazad hind fauzz )  इत्यस्य नेतृत्वं यदा सुभाषचन्द्र बोस् इत्यस्य हस्ते आसीत्, तदा भारते हिन्दछोडो इति आन्दोलनं चलति स्म । तदानीन्तने काले सुभाषचन्द्र बोस् इत्यनेन भारतस्य स्वतन्त्रतायैै जापान-देशस्य सेनायाः सहाय्येन ब्रिटिश्-शासकैस्सह युद्धस्य सज्जता कृता ।  १९४३ तमे वर्षे जुलाई-मासे आजाद हिन्द फौज् इत्यस्य नेतृत्वं सुभाषचन्द्र बोस् इत्यनेन स्वीकृतम् । तस्मात् दिनात्  आजाद हिन्द फौज् इत्यस्य रचना, भारतस्य स्वातन्त्र्यप्रयासः दृढः अभवत् ।
भारत-देशे आङ्लशासनस्य प्रभावः
ब्रिटिश्-देशात् पाश्चात्याः वाणिज्यार्थं भारतमागताः । तैः स्वव्यापाराय  'ईस्य इन्डिया' इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता । अस्याः समित्याः वा संस्थायाः माध्यमेन आङ्ग्लजनाः भारत-देशे आधिपत्यं स्थापयामासुः । अपि च 'इस्ट इन्डिया'  इत्यस्याः संस्थायाः अधिकारिणः भूमिकरं गृह्णन्ति स्म । सर्वप्रथमं  तैः बंङ्गालप्रान्ते भूसत्त्वप्राप्त्यर्थम् अधिकारः प्राप्तः । ते च तत्रस्थैः अधिकारिजनैः सह मिलित्वा भूसत्त्वंं स्वीकुर्वन्ति स्म, तत्रस्थाः नवाब प्रजाः च पालयन्ति स्म । अनेन प्रकारेण तत्र द्वीमुखिशासनपद्धत्याः प्रारम्भः अभवत् । द्विमुखिशासनपद्धत्यनुसारेण समितिसेवकाः कृषकेभ्यः बलात् करं गृह्णन्ति स्म । अतः कृषकाः अपि त्रस्ताः भवन्ति स्म । पुनरियं संस्था करद्रव्येन वाणिज्यं कृत्वा धनम् एकत्रितं करोति स्म, अल्पमूल्यानां वस्तूनाम् उच्चमूल्यैः विक्रयं च करोति स्म । अस्मात् कारणात् देशस्य वस्त्रव्यापारः ध्वस्तः अभवत् । निर्धनकर्मकराः स्वोदरपूर्त्यर्थं महानगराणि  च अगच्छन्, अन्ये कर्मकराः अकर्मण्याः च अभवन् । अनेन प्रकारेण अस्माकं भारत-देशस्य वाणिज्यं वैदेशिकानां हस्ते पातितम् ।
सामाजिकधार्मिकक्षेत्रे परिवर्तनम्
आङ्ग्लशासकानां वाणिज्यशासननीतिभिः भूस्वामिनः, व्यापारिवर्गाः, शिक्षितजनाः, मध्यमवर्गीयाः, सर्वकारकर्मचारिवर्गीयाः च जनाः उत्पन्नाः जाताः । तदानीन्तने काले भारतीयप्रजासु स्वतन्त्रतायाः वाणिविकास वर्तमानपत्राणि प्रचलितानि । समाजे प्राचीप्रथायाः स्थाने नवीनप्रथायाः उदयः जातः । अस्याः प्रथायाः प्रवर्तकः राजा राम मोहनराय इत्ययम् आसीत् । तेन महाभागेन सह लोर्ड विलियम् बेन्टिक् इतीयमपि समाजे नवीनप्रथायाः प्रसारे सहयोगम् अकरोत् । राजा राममोहनः सतीप्रथायाः विरोधं कृतवान् । पुनर्विवाहप्रथायाः, कन्याभ्रूणहत्यायाः च प्रतिबन्धम् अकरोत् तदर्थं नियमान् च अरचयत् ।
भारतदेशे आङ्ग्लसर्वकारस्य शासनव्यवस्था आङ्ग्लभाषायां प्रचतति स्म । अतः आङ्ग्लभाषायाः आवश्यकता जाता । तस्मात् कारणात् भारते आङ्ग्लशिक्षाप्रारम्भः अभवत् । प्रारम्भे मद्रास (चेन्नई) मुम्बई-कोलकातादि महानगरेषु विश्वविद्यालयानां स्थापना अभवत् ।
भारते धर्मोत्थान इति आन्दोलनाय यवनसमाजः, ब्रह्मसमाजः, प्रार्थनासमाजः, आर्यसमाजः, रामकृष्णमिशन्-थियोसोफिकल् सोसैटि इति एतादृशीनां संस्थानां प्रादुर्भावः जातः ।
सन्दर्भः
वर्गः:भारतस्य आधुनिकयुगः (१५०० क्रै- १९०० क्रैस्ताब्दः)
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
पदमञ्जरी
हरदत्तः काशिकाग्रन्थस्य उपरि पदमञ्जरी इति एकं प्रौढं, विस्तृतं च व्याख्यानं लिखितवान् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
असमप्रदेशस्य मुख्यमन्त्रिणां सूची
भारतीयराज्यस्य असमस्य मुख्यमन्त्री असमसर्वकारस्य प्रमुखः अस्ति । भारतस्य संविधानानुसारं राज्यपालः राज्यस्य वास्तविकरूपेण प्रमुखः भवति, परन्तु वास्तविकरूपेण कार्यकारी अधिकारः मुख्यमन्त्री एव भवति । असमविधानसभायाः निर्वाचनानन्तरं राज्यपालः प्रायः बहुमतेन सीटैः सह दलं (अथवा गठबन्धनं) सर्वकारस्य निर्माणार्थं आमन्त्रयति । राज्यपालः मुख्यमन्त्रीं नियुक्तं करोति, यस्य मन्त्रिपरिषदः सामूहिकरूपेण सभायाः उत्तरदायी भवति । तस्य सभायाः विश्वासः अस्ति इति दृष्ट्वा मुख्यमन्त्रिणः कार्यकालः पञ्चवर्षपर्यन्तं भवति, तस्य कार्यकालस्य सीमा नास्ति।
१९४६ तः असम-देशे १७ मुख्यमन्त्रिणः सन्ति । तेषु दश भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य आसन्, यथा असमस्य प्रथममुख्यमन्त्री गोपीनाथबोर्दोलोई, भारतस्य प्रथमा महिला मुस्लिममुख्यमन्त्री अनवारा तैमूर् च । १९७८ तमे वर्षे विधानसभानिर्वाचने गोलापबोरबोरा जनतापक्षस्य नेतृत्वं कृत्वा राज्ये काङ्ग्रेस-एकाधिकारस्य समाप्तिः अभवत् । फलतः बोरबोरा असमस्य प्रथमः गैर-काङ्ग्रेस-मुख्यमन्त्री अभवत् । ततः पूर्वं बोरबोरा असमतः राज्यसभासदस्यत्वेन निर्वाचितः अकाङ्ग्रेसविपक्षस्य प्रथमः सदस्यः आसीत् । काङ्ग्रेस-सदस्यः तरुणगोगोई सर्वाधिकं दीर्घकालं यावत् कार्यरतः पदाधिकारी अस्ति, सः २००१ तः २०१६ पर्यन्तं १५ वर्षाणि यावत् कार्यं कृतवान् ।सर्वानन्दसोनोवालः २०१६ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य २४ दिनाङ्के शपथग्रहणं कृत्वा भारतीयजनतापक्षस्य भाजपा-पक्षतः असमस्य प्रथमः मुख्यमन्त्री अभवत् ।२०२१ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य ९ दिनाङ्के हिमन्तः विश्वसर्मा असमस्य १५ तमः मुख्यमन्त्री इति घोषितः अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:सूचीलेखाः वर्गः:असमराज्यम्
राष्ट्रियमुक्तविद्यालयसंस्था (NIOS)
राष्ट्रियमुक्तविद्यालयीशिक्षासंस्थानम् (National Institute of Open Schooling) काचित् शिक्षणसंस्था ।  उच्चमाध्यमिकगणस्य तथा नीचमाध्यमिकगणस्य अध्येतॄणां पदवीपूर्वशिक्षणपर्यन्तं अत्र शिक्षणं दीयते । १९७९ तमे वर्षे एतत् केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षासंस्थया परियोजनाङ्गतया आरब्धम् । १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रियशिक्षानीत्यनुगुणं अस्य बलवर्धनं कर्तुं  स्वतन्त्रसंस्थानरूपेण कार्यं कर्तुं च सर्वकारः निश्चयमकरोत् । तस्य स्वयं पठ्यविषयनिर्माणं, परीक्षानिर्वहणं, प्रमाणनं च कर्तुं अनुमतिः प्रदत्ता । तदनुगुणमेव मानवसंसाधनमन्त्रालयेन १९८९ तमे वर्षे  राष्ट्रियमुक्तविद्यालयीशिक्षासंस्थानम् आरब्धम् ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एरासिस्ट्राटस्
thumb|right|200px|रुग्णस्य चिकित्सां कुर्वन् एरासिस्ट्राटस् (जाकस्-लूयिस्-डेविडेन १७७४ तमे वर्षे लिखितं चित्रम्)
(कालः – क्रि. पू. ३०४ तः क्रि. पू. २५०)
अयम् एरासिस्ट्राटस् (Erasistratus) अङ्गानां रचनाविषयं, कार्यविषयं च विवृतवान् विज्ञानी । एषः ग्रीक् देशस्य 'एजियन्’ नामकेषु द्वीपेषु अन्यतमे 'चियोस्’ इति द्वीपे जन्म प्राप्नोत् । कालान्तरे अलेक्साण्ड्रियं गत्वा संशोधनकार्यम् अनुवर्तितवान् । अयम् एरासिस्ट्राटस् मस्तिष्कस्य विषये गभीरं संशोधनं कृतवान् । अयं मस्तिष्कं लघुभागः, महाभागः च इति द्विधा विभक्तवान् । महाभागं "सेरिब्रम्” इति, लघुभागं च "सेरिब्ल्लम्” इति च अवदत् । अयम् एरासिस्ट्राटस् मस्तिष्कस्य उपरि दृश्यमानायाः वक्रतायाः तथा च बुद्धिमत्तायाः च सम्बन्धः अस्ति इत्यपि संशोधितवान् । शुद्धरक्तनाड्याः, मलिनरक्तनाड्याः च नाडीभिः (Nurves) सह सम्बन्धः अस्ति । शरीरस्य सर्वम् अपि अङ्गम् शुद्धरक्तनाड्याः, मलिनरक्तनाड्याः तथा च अन्याभ्यः नाडीभ्यः अपेक्षितं जीवद्रव्यं प्रानोति इत्यपि संशोधितवान् । तदानीन्तने काले महान्तः अपि वैद्याः नाडीषु नाडीमूलद्रव्यं (Nurves Spirit), शुद्धरक्तनाडीषु प्राणिमूलद्रव्यं (Animal Spirit), अशुद्धरक्तनाडीषु रक्तं च प्रवहति इति चिन्तयन्ति स्म ।
"शुद्धरक्तनाडीषु रक्तं प्रवहति” इत्येतं हीरोफिलसस्य अभिप्रायम् अयम् एरासिस्ट्राटस् निराकरोत् । तस्य अभिप्रायात् भिन्नम् एव अंशं प्रतिपादितवान् च । श्वासकोषतः हृदयं प्रति वायोः गमनसमये सः वायुः प्राणिद्रव्यरूपेण परिवर्तते । तत् द्रव्यं शुद्धरक्तनाडीषु प्रवहति इति संशोधितवान् । अस्य एरासिस्ट्राटसस्य संशोधनानि वास्तविकानि आसन् । किन्तु तदानीन्तनः ईजिप्तसमाजः एतं विचारम् अङ्गीकर्तुं सिद्धः नासीत् । हीरोपिलिसस्य, अस्य एरासिस्ट्राटसस्य च अङ्गरचनायाः विषये आरब्धं संशोधनम् अपि सः समाजः नाङ्ग्यकरोत् । तस्य परिणामतः एतदेव संशोधनं १५ शतकस्य अनन्तरं पुनः आरब्धम् । एरासिस्ट्राटसेन आरब्धं रक्तपरिचलनस्य विवरणं शतकद्वयस्य अनन्तरं विलियं हार्वे समापयत् । अस्य एरासिस्ट्राटसस्य गुरुः थियोफ्रास्टस् । तस्य थियोफ्रास्टसस्य गुरुः अरिस्टाटल् । अस्य एरासिस्ट्राटसस्य मतानुसारं शरीरस्य सर्वम् अपि कार्यं यान्त्रिकरूपेण एव प्रचलति । जठरं प्रविष्टस्य आहारस्य पचनम् अपि यान्त्रिकम् एव इति । एतम् एव अभिप्रायं २००० वर्षाणाम् अनन्तरं बोरेल्ली इत्याख्यः पुनः प्राकटयत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हरदत्तः
एषः एकः संस्कृतवैय्याकरणः वर्तते । एतेन काशिकाग्रन्थस्य उपरि पदमञ्जरी इति एकं प्रौढं, विस्तृतं च व्याख्यानं लिखितवान् । एषः महान् वैय्याकरण, वैदिकवाङ्मये, गृह्य-धर्मसूत्रेष्वपि एतस्य महत् पाण्दित्यम् असीत् इति स्वेनैव उल्लिखितम् । प्रायः एतस्य कालः ११ शताब्दस्य उत्तरार्धे एषः आसीत् इति बहूनाम् अभिप्रायः ।
वामनी
thumb|150px|right|वामनीसस्यम् एषा वामनी अपि भारते वर्धमानः सस्यविशेषः । इयं वामनी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा वामनी आङ्ग्लभाषायां Sweet Flag अथवा Calamus इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Acores calamus इति । एषा वामनी प्रायः औषधत्वेन एव उपयुज्यते सर्वत्र । अस्य वामनीसस्यस्य मूलं, भौमिकं काण्डं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि तु न उपयुज्यन्ते । इयं वामनी गन्धद्रव्येषु यथा प्रमुखा तथैव औषधीयेषु सस्येषु अपि प्रमुखा एव । इयं वामनी जलबहुले प्रदेशे वर्धते सामान्यतयाय । हरिद्रा शुण्ठी इव मूलस्य खण्डात् नूतनं सस्यं वर्धयितुं शक्यते अस्याः वामन्याः अपि । इयं वामनी भूमौ अङ्कुरणादारभ्य ५ – ६ मासेषु उपयोगार्थं सिद्धा भवति । अस्य सस्यस्य मूलम् एव औषधत्वेन उपयुज्यते । प्रायः सर्वाभिः मातृभिः ज्ञातम् औषधीयं सस्यम् इदम् । इयं वामनी वचा उग्रगन्धा इत्यपि उच्यते ।
हरदत्तः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:व्याकरणभाष्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:एकादशशताब्द्याः कवयः
वामनी
इतरभाषासु अस्याः वामन्याः नामानि
इयं वामनी आङ्ग्लभाषयाAcorus Calamus इति उच्यते । हिन्दीभाषया“बजे” इति, तेलुगुभाषया“वडज” इति, तमिळ्भाषायां “चबनम्” इति, मलयाळभाषया“बावाम्ब” इति, कन्नडभाषया“बजे” अथवा “अतिबजे” इति उच्यते ।
गॄहौषधरूपेण वामनी
अस्याः वामन्याः प्रयोजनानि अनन्तानि सन्ति । इयं रुचौ कटुः तथा तिक्ता च । इयं वामनी उष्णं वर्धयति । वामनी बालानां माता इव । १.	वामनी स्मरणशक्तिं वर्धयति, वचसः स्खलनं निवारयति च । २.	इयं वामनी शिरोवेदनां, कीलवेदनाम्, उदरवेदनां, पीनसं चापि शमयति । ३.	शिलायाः उपरि अस्याः वामन्याः मूलं सम्यक् उद्घर्ष्य मधुना सह सेव्यते चेत् बुद्धिशक्तिः, स्मरणशक्तिः च वर्धेते । ४.	एषा वामनी रोगनिरोधकशक्तिं वर्धयति । वचसि स्पष्टताम् उत्पादयति चापि । ५.	वामनी बालानां वयसः अनुगुणं १ मासस्य शिशुतः आरभ्य ५ वर्षाणां वयसः बालेभ्यः दातुं शक्यते । आरम्भस्तरे माषस्य गात्रस्य प्रमाणेन दातव्यम् । अनन्तरं क्रमेण वर्धयितुं शक्यते । ६.	बालेषु ज्वरस्य तापः वर्धते चेत् वामनीं दुग्धेन दह वा उष्णजलेन सह वा उद्घर्ष्य ललाटे लेपनीयम् । ७.	वामनी यदि अधिकप्रमाणेन सेव्यते तर्हि वमनं भवति । ८.	कीलवेदनायाम् उदरवेदनायां सत्यां च वामनीम् उद्घर्ष्य तद्भागे लेपयितुम् अपि शक्या ।
thumb|150px|right|वामनीसस्यं, मूलं, काण्डं, पुष्पं चापि एषा वामनी कटुरसयुक्ता । एषा उष्णगुणयुक्ता, तीक्ष्णा चापि ।
सिंहराशिः
सिंहराशिः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
नामौचित्यम्
गुहासु सञ्चरणम्, आवश्यकतानुगुणं वर्तनम्, शत्रोः सम्मुखीकरणम्, धैर्यप्रवृत्तिः, निश्चिता मतिः - ये गुणाः सिंहे दृश्यन्ते ते सर्वे सिंहराशिवत्सु अपि दृश्यन्ते । धीरगम्भीरप्रवृत्तिः, न्यायबद्धजीवनशैली, दोषाणां विषये असहना, शत्रुदमनम् अन्यानि वैशिष्ट्यानि ।
अधिपतिः
सिंहराशेः अधिपतिः रविः । रविः ग्रहाणां राजा । सूर्यः स्वयं प्रकाशवान्, स्वावलम्बी सन् अन्येभ्यः प्रकाशं तापञ्च वितरन् सर्वान् उपकरोति । इदं तत्त्वं सिंहराशिवत्सु अधिकतया दृश्यते । एतेषु आत्मविश्वासः अत्यधिकः इत्यतः सर्वत्रापि मम निर्णयः एव अन्तिमः भवेत्, सर्वे माम् एव अनुसरेयुः इति तत्त्वं तेषु अधिकतया भवति । अयं गुणः कदाचित् दुराग्रहं मूर्खताञ्च प्रदर्शयति । किन्तु सः भावः यथा दृग्गोचरः न स्यात् तथा ते निर्वहन्ति । स्वस्य भावनाः निगूह्य न्यूनताः सङ्गोप्य गम्भीरतया वर्तयन्ति ते । अन्येषां प्रगति एतेषाम् असहनाय भवति । असहना असूयारूपं यदि प्राप्नोति ते अन्यान् बाधन्ते च । स्वस्य विषयः उच्यते चेत् अन्ये ममविषये लघुचिन्तनं कुर्युः इति भयेन एते अन्यान् किमपि न वदन्ति । तस्मात् चिन्ताभारेण हृदयरोगं मनोव्याधिञ्च प्राप्नुवन्ति । कार्यनिर्वहणे एते नितरां सामर्थ्यवन्तः भवन्ति । मत्तः बहु जनाः प्रयोजनं प्राप्नुयुः ततः ते कृतज्ञाः स्युः, स्वस्य नियन्त्रणे स्युः इत्यपि एते इच्छन्ति । एतन्निमित्तं कदाचित् ते अन्यान् भाययेयुः अपि ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, स्थिरसंज्ञकः, अग्नितत्त्वं, दिवाबली, पित्तप्रकृतिः, पीतवर्नः, उष्णस्वभावः, पूर्वदिशः स्वामी, पुष्टशरीरं, क्षत्रियवर्णः, अल्पसन्ततिः, भ्रमणप्रियः, निर्जलं चास्ति । अस्य प्राकृतिकस्वभावः मेषराशि इव तथा च विशेषतया स्वातन्त्र्यप्रियः औदार्यादिगुणः विद्यते । अनेन हृदयस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी रविः । यथोक्तं -
स्म्बद्धानि अक्षराणि
सिंहराशौ मखायाः ४ पादाः, पूर्वाषाढायाः ४ पादाः, उत्तराषाढायाः प्रथमः पादः च भवन्ति इत्यतः '''मा, मी, मू, मे, मो, टा, टी, टू, टे ... ''' इत्येतानि अक्षराणि सिंहसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् जुलैमासस्य २४ दिनाङ्कतः आगस्ट्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां सिंहराशिः ।
वर्गः:राशयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मधूरुदेवालयः
मधूरु इति प्रदेशः केरलराज्यस्य कासरगोडुमण्डले वर्तते। अत्रस्थः देवालयः बहुप्रसिद्धः यत्र श्रीमदनन्तेश्वरस्य सन्निधिः वर्ततॆ। तत्रैव विद्यमानेन भगवतः गणपतेः सान्निध्येन क्षेत्रस्य प्रसिद्धिः वर्धितास्ति। कुम्बळेसीमान्तरे विद्यमानेषु चतुर्षु प्रमुखदेवालयेषु मधूरुदेवालयः अन्यतमः प्रमुखश्च। देवालयस्य पुरतः एव मधूरुनदी प्रवहति। वर्षाकाले नद्याः उपप्लवः देवालयं अंगणं प्रविशति।
इतिहासः
'मदरु' इति कयाचित् महिलया प्राप्ता आसीत् श्रीमतः मदनन्तेश्वरस्य उद्भवमूर्तिः इति लोककथा । तस्मात् एव क्षेत्रमिदं मधूरुनाम अवाप्नोत् । कश्चित् ब्राह्मणबालः क्रीडन् देवालयस्य गर्भगृहस्य भित्तौ गणपते चित्रं व्यरचयत्। दिनेषु गतेषु तत् स्थूलं बृहत् च अभवत्। सः बालः तां आकृतिं (गणपतेः) 'बोड्डज्ज', 'बोड्डगणपतिः' इति निर्दिशति स्म। सा गणपतिमूर्तिः देवालयस्य दक्षिणभित्तौ विराजते। कार्यारम्भे भक्ताः एनं मधूरुगणपतिं मनसा स्मरन्ति।
सेवाः
अत्र गणेशाय 'अप्पम्' इत्यस्य निवेदनं क्रियते । उदयास्तमानसेवा गणपते प्रीतिकरी सेवा इति प्रतीतिः। प्रतिदिनं प्रातः अष्टवादनतः द्वादशवादनपर्यन्तं इयं सेवा प्रचलति।
वर्गः:केरलराज्यस्य देवालयाः वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
धर्मकीर्तिः
धर्मकीर्तिः एकः संस्कृतस्य वैय्याकरणः । बौद्धपन्थीयः असीदेषः। एतेन रूपावतारः इति ग्रन्थः लिखितः । एषः ११ शताब्दे आसीत् इति ज्ञायते ।
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रतिपत्
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य प्रथमं दिनं भवति । मासस्य दिनानां तिथयः इति वदन्ति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च आरम्भः अनया तिथ्या भवति । प्रतिपदि एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु बलिप्रतिपत् किञ्चन महापर्व अस्ति । कार्त्तिकमासे शुक्लपक्षे प्रतिपत् बलिप्रतिपत् इति व्यवहारः ।
डेल्ली डेर्डेविल्स्
डेल्ली डेर्डेविल्स् इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः देहली नगरं प्रातिनिधत्ते । वीरेन्द्र सेह्वाग् एतस्य गणस्य नायकः । ग्रन्धी मल्लिकार्जुनराव् एतस्य गणस्य निर्वाहकः वर्तते । एषः जि एम् आर् संस्था प्रमुखः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग् वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हीरोफिलस्
हीरोफिलस् (कालः – क्रि. पू. ३०० तः क्रि. पू. २५०)
अयं हीरोफिलस् (Herophilos) प्रसिद्धः अङ्गरचनाशास्त्रज्ञः । अलेक्साण्ड्रियानगरं यदा ग्रीक्-संस्कृतेः प्रमुखम् आधारभूतं स्थानम् आसीत् तदा तत्र भौतविज्ञानिनः जीवविज्ञानिनः च अत्यद्भुतानि संशोधनानि अकुर्वन् । तत्समये तत्र विद्यमानेषु प्रमुखेषु विज्ञानिषु अयं हीरोफिलस् अपि अन्यतमः । शरीरस्य परीक्षार्थं सार्वजनिकानां पुरतः प्रथमवारम् अङ्गच्छेदं कृतवान् अयं हीरोफिलस् एव । 'शरीरस्य अपेक्षया आत्मा एव प्रमुखम्’ इति वदतः प्लेटो – मतस्य अनुयायिनां दृष्ट्या शरीरस्य छेदनं न अपराधः । परन्तु ईजिप्त् – मूल्निवासिनां दृष्ट्या शरीरस्य छेदनम् अक्षम्यः, अधर्म्यः, अपराधः च । अतः तदानीन्तने काले शरीरस्य छेदनं कृत्वा परीक्षां न कुर्वन्ति स्म ।
अयं हीरोफिलस् मस्तिष्कस्य विषये गभीरम् अध्ययनम् अकरोत् । अनेकान् प्रयोगान् अपि अकरोत् । सः नाडीः संवेदनात्मिकाः नाड्यः, क्रियात्मिकाः नाड्यः च इति द्विधा विभक्तवान् । एषः हीरोफिलस् नेत्रस्य अक्षिपटं, लघु अन्त्रस्य आरम्भिकं भागं च विवृतवान् । अयं हीरोफिलस् स्त्रीजननाङ्गम् अपि परीक्ष्य अण्डाशयं, गर्भाशयं च विवृतवान् अपि । मलिनरक्तनाड्याः शुद्धरक्तनाड्याः च भेदान् अपि सम्यक् परिशील्य विवृतवान् अपि । अयं हीरोफिलस् एव पाश्चात्यजगतः प्रथमः अङ्गविज्ञानी ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि
नेपालदेशः १४ अञ्चलेषु वर्गीकृतः वर्तते तानि अञ्चलान्यपि ७५ मण्डलेषु विभक्तानि सन्ति ।१४ प्रशासकीयानि तानि अञ्चलानि ५ समुदायेषु च विभक्तानि सन्ति तान्येव पञ्च विकाशक्षेत्राणि इत्युच्यन्ते ।तत्र च चतुर्षु विकाशक्षेत्रेषु त्रीणि-त्रीणि अञ्चलानि सन्ति किन्तु एकस्मिन् विकाशक्षेत्रे केवलं द्वे एव अञ्चले स्तः । विकाशक्षेत्राणां निर्माणावस्थायां सर्वेषु विकाशक्षेत्रेषु  हिमाल (हिमालय पर्वतमाला)  पहाड (मध्यम पर्वतीयक्षेत्रम्) एवं तराई (सामान्य क्षेत्रम्) इत्येतेषां भूभागाः तत्र सम्मिलिताः भवन्ति ।
बाह्यानुवंधाः
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रूपावतारः
धर्मकीर्तिना रूपावतारः इति ग्रन्थः लिखितः । पूर्वं तु अष्टाध्यायी क्रमेण सर्वत्र अध्ययनं प्रचलति स्म । तत्र रूपसिद्धिः, प्रक्रियाभागे च किञ्चित् कष्टम् अनुभूयते स्म । अतः प्रक्रियानुसारी अध्ययनार्थं धर्मकीर्तिः रूपावतारः इति ग्रन्थं लिखितवान् ।
वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इदं ते नातपस्काय...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तषष्टितमः(६७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
इदं ते न अतपस्काय न अभक्ताय कदाचन न च अशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यः अभ्यसूयति ॥
अन्वयः
इदं ते कदाचन अतपस्काय न वाच्यम् । न अभक्ताय, न च अशुश्रूषवे, मां यः अभ्यसूयति तस्मै न ।
अक्षरमाला
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इदं ते नातपस्काय...
अर्थः
एतावन्तं कालं यदुक्तं गीतार्थतत्त्वं तत् त्वया तपोविहीनाय न वाच्यम् । भक्तिहीनाय न वाच्यम् । असेविने न वाच्यम् । मां यः न सहते तस्मै अपि न वाच्यम् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
67 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
द्वितीया
भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य द्वितीयं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च द्वितीयं दिनम् द्वितीया तिथिः भवति । द्वितीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु बुधद्वितीया किञ्चन पर्व अस्ति ।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:तिथयः‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्वेताम्बरः सम्प्रदायः
श्वेताम्बरसम्प्रदायस्य (श्वेताम्बर सम्प्रदाय, Shwetamber Sect) आरम्भः दिगम्बरसम्प्रदायात् विभाजनानन्तरमेव अभवत् । श्वेताबरसम्प्रदायस्य नियमाः दिगम्बरसम्प्रदायात् भिन्नाः वर्तन्ते । अस्मिन् सम्प्रदाये जैनसाधवः श्वेतवस्त्राणि धरन्ति । श्वेताम्बरसम्प्रदाये मूर्तेः शृङ्गारः अपि भवति । श्वेताम्बरसम्प्रदायस्य अपि भागत्रयम् अस्ति । देरावासी-मूर्तिपूजक-सम्प्रदायः, स्थानकवासी-सम्प्रदायः, तेरापन्थ-सम्प्रदायश्च ।
देरावासी-मूर्तिपूजकसम्प्रदायः
सम्पूर्णे भारत -देशे, विदेशे चापि देरावासी-मूर्तिपूजकसम्प्रदायस्य मन्दिराणि (देरासर) सन्ति । तेषां पूजाभक्तिमार्गः विशिष्टः वर्तते । श्रावकाः जैनमन्दिरेषु प्रतिदिनम् अष्टप्रतिहारी-पूजां कुर्वन्ति, भगवतः मूर्तिं वन्द्य स्तुतिं कुर्वन्ति च ।
देरावासी-मूर्तिपूजकसम्प्रदायस्य विविधाः पूजाः
स्नात्रपूजा, पञ्चकल्याणीपूजा, वास्तुपूजा, वेदनीयकर्मपूजा (निवारण), अन्त्यकर्मपूजा (निवारण), अभिषेकः, सप्तदशभेदात्मकी पूजा, ऋषिमण्डलपूजा, सिद्धचक्रपूजा (यन्त्रम्) इत्यदयः पूजाः अस्मिन् सम्प्रदाये क्रियन्ते ।
जैनधर्मस्य श्रावकाः व्रतं, जपं, तपः इत्यादि कुर्वन्ति । अस्मिन् धर्मे पञ्चचत्वारिंशद्दिवसानां साधुजीवनम् इव तपस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । रात्रिकाले जैनमन्दिरेषु (देरासर) भगवतः मूर्तेः विशिष्टशृङ्गारः क्रियते । सः शृङ्गारः "आङ्गि" इति कथ्यते । भावपूर्वकेन समूहे वाद्यैः भक्तिगीतानि गीयन्ते ।
कल्पसूत्राधारिते महावीर स्य जन्मदिवसनिमित्ते पर्युषण पर्वणि जैनमन्दिरेषु जनाः उत्सवम् आमनन्ति । विभिन्नानां मन्दिराणां दर्शनयात्राः ”चैत्यपरिपाटी” इति कथ्यते । सामान्यतया पर्वणां दिवसेषु यात्रा भवति ।
तपगच्छ, अचलगच्छ, पायचलगच्छ (पार्श्वचन्द्र), खडतरगच्छ इत्यादीनां सम्प्रदायानां समावेशः अस्मिन् सम्प्रदाये भवति । सम्प्रदायेऽस्मिन् साधूनां बह्व्यः पद्व्यः सन्ति । यथा – आचार्यः, उपाध्यायः, पन्यासः, प्रवर्तकः च । खम्भात, पाटण, वल्लभीपुर, पालीताणा, अहमदाबाद इत्यादिषु स्थानेषु जैनग्रन्थालयाः सन्ति ।
====देरावासी-मूर्तिपूजकसम्प्रदायस्य तीर्थस्थलानि ==== इत्यादीनि स्थलानि मूर्तिपूजकसम्प्रदायस्य तीर्थस्थलानि सन्ति । राणकपुर, आबु देलवाडा इमे स्थले देरा-जैनधर्मस्य शिल्पस्थापत्यस्य उत्तमम् उदाहरणं वर्तते ।
स्थानकवासी-सम्प्रदायः
स्थानकवासी-सम्प्रदायः जैनधर्मस्य कश्चित् विभक्तः सम्प्रदायः अस्ति । अस्य सम्प्रदायस्य स्थापना १६५३ तमे वर्षे लवजी इति नामकेन व्यापारिणा कृता आसीत् । भगवान् निराकारः अस्ति इति अयं सम्प्रदायः मन्यते । अतः कोऽपि जनः मूर्तिपूजां न करोति । पञ्चदशशताब्द्यां लोङ्का नामकेन जैनधर्मस्य भक्तेन अस्य सम्प्रदायस्य पुनारचना कृता आसीत् ।
अस्य सम्प्रदायस्य प्रार्थनास्थलं स्थानक इति नाम्ना ज्ञायते । तत् स्थलम् उपाश्रयः इत्यपि कथ्यते । स्थानकम् अर्थात् आश्रयस्थलम् इति । कारणं तत्र साधूनां, श्रावकानां च कृते आश्रयः दीयते । स्थानकेषु प्रार्थनाकाले अन्यव्यक्तीनां स्पर्शं वर्जितं भवति । स्थानकवासिनः श्वेताम्बरसम्प्रदायस्य केवलं द्वात्रिंशत् आगमाः एव स्वीकुर्वन्ति । क्रियाकाण्डं, पूजनं, पध्दतिः इत्यादयः किमपि न स्वीकुर्वन्ति । तेन कारणेन अयं सम्प्रदायः तेरापन्थसम्प्रदायेन सह सम्मिलति ।
स्थानकवासिनः साधवः
स्थानकवासिनः साधवः, साध्व्यः च श्वेतवस्त्राणि एव धरन्ति । मुखं श्वेतवस्त्रेण आच्छादयति । यतो हि मुखे सूक्ष्मजीवाः न गच्छेयुः । वायौ बहवः सूक्ष्मजीवाः भवन्ति । तेषां हिंसा न भवेत् । अतः साधवः श्वेतवस्त्रेण मुखम् आच्छादयन्ति । यदि हिंसा भवेत्, तर्हि अहिंसायाः नियमस्य उल्लङ्घनं भवति इति मन्यते । ते साधवः स्वभोजनं श्रावकानां गृहेभ्यः भिक्षाटनेन स्वीकुर्वन्ति । सूर्योदयात् सूर्यास्तपर्यन्तम् एव ते भोजनं कुर्वन्ति । ते रात्रौ भोजनं न कुर्वन्ति । इयं चोविहार इति कथ्यते ।
स्थानकसम्प्रदायस्य साधवः एकस्मिन् स्थानके अधिकं निवासं न कुर्वन्ति । केवलं चातुर्मासस्य चत्वारः मासाः एव एकस्मिन् स्थले निवसन्ति । विक्षेपं विना एव ते साधवः साधनां कर्तुम् इच्छन्ति । अतः ते एकान्तस्थलम् अन्वष्यन्ति । अतः ते ढुण्ढूया इति कथ्यन्ते । एकान्तगमने पुस्तकानि, देहाच्छादनार्थं वस्त्राणि, प्राकृतिकपदार्थैः निर्मितानि पात्राणि एव नयन्ति । एतदतिरिक्तं किमपि परिग्रहं न स्वीकुर्वन्ति ।
समयानन्तरं स्थानकवासिसम्प्रदाये मतभेदाः अभवन् । तेन सम्प्रदायः विभक्तः जातः । गुजरातराज्ये अपि बहवः विभक्ताः सम्प्रदायाः सन्ति । यथा – कोटिसम्प्रदायः (अजरामर-सम्प्रदायः), अष्टकोटिसम्प्रदायः (लघु-गुरु), लीम्बडी-गोपाल-सम्प्रदायः, दरियापुरी-सम्प्रदायः, खम्भात-सम्प्रदायः च ।
स्थानकवासिनां वैशिष्ट्यं
स्थानकवासिनः सूक्ष्महिंसायाः अपि विरोधं कुर्वन्ति । जैनधर्मे चत्वारः निक्षेपाः सन्ति । यथा – नामनिक्षेपः, स्थापनानिक्षेपः, द्रव्यनिक्षेपः, भावनिक्षेपः च । तेषु भावनिक्षेपः एव प्रधानः वर्तते । अस्मिन् निक्षेपे अभ्यन्तरपूजां, गुणपूजां, देवानां स्मरणं च क्रियते ।
सम्पूर्णे भारत वर्षे स्थानकवासिसम्प्रदायस्य बहुषु स्थलेषु स्थानकाः सन्ति । अयम् उपाश्रयः, पौषधशाला, आराधनाभवनं, धर्मस्थानकं, जैनभुवनं च इति कथ्यते । एतेषु स्थानकेषु निरन्तरं व्रतजपतपादि अनुष्ठानानि प्रचलन्ति ।
तेरापन्थ-सम्प्रदायः
भारत -देशः अध्यात्मप्रधानः अस्ति । भारतीयसंस्कृतिः त्यागतपस्याधारिता वर्तते । तत्र जैनधर्मः एकः महत्वपूर्णः भागः अस्ति । जैनपरम्परायां २४ तीर्थङ्कराः अभवन् । तेषु प्रथमः ऋषभदेवः, अन्तिमः च महावीरः । भगवतः महावीरस्य मृत्योः ६०० वर्षाणि जैनधर्मः अविभक्तः आसीत् । ई. स. २०० तमे वर्षे अस्य धर्मस्य भागद्वयम् अभवत् । श्वेताम्बरः, दिगम्बरश्च । कालान्तरे दिगम्बरपरम्परायां विभागत्रयं जातम् । यथा – बीसापन्थः, तेरापन्थः, तारणपन्थः च । श्वेताम्बरपरम्परायाम् अपि भागत्रयं जातम् । यथा – मूर्तिपूजकः, स्थानकवासी, तेरापन्थी च । तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य स्थापना ई. स. १७६० तमे वषे अभवत् । स्थानकवासिसम्प्रदायस्य आचार्यः रघुनाथः आसीत् । आचार्यः भिक्षुः तेरापन्थसम्प्रदायस्य संस्थापकः आसीत् । सः आचार्यरघुनाथस्य शिष्यः आसीत् । तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य उत्पत्तिः स्थानकवासी-सम्प्रदायात् एव अभवत् । आचार्यः भिक्षुः स्थानकवासिसम्प्रदायस्य साधुः आसीत् । किन्तु विचारभेदकारणात् सः स्थानकवासिसम्प्रदायात् भिन्नः अभवत् । तस्मिन् काले तेन सह त्रयोदशः साधवः आसन् । अतः अस्य सम्प्रदायस्य नाम तेरापन्थ इति । तावदेव ते साधवः तेरापन्थ इति नाम्ना विख्याताः जाताः । तैः साधुभिः मुख्याः त्रयोदशनियमाः स्वीकृताः । तेषु नियमेषु पञ्चमहाव्रतानि, पञ्चसमितयः, त्रिगुप्तयः च समाविष्टाः सन्ति । एते नियमाः सर्वेभ्यः जैनसाधुभ्यः स्वीक्रियन्ते । अनादिकालादेव सर्वे जैनसाधवः एतेषां नियमानां पालनं कुर्वन्तः सन्ति ।
सङ्घटनम्
आचार्यभिक्षुणा सङ्घटनाय सर्वप्रथमं साधुसंस्थां प्रति एकं मर्यादापत्रं लिखितम् आसीत् । तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् यत् – एतैः नियमैः एव साम्प्रते काले अपि तेरापन्थ-सम्प्रदायः सङ्घटितः अस्ति । अयं सम्प्रदायः एकादशः आचार्यस्य महाश्रमणजी इत्यस्य नेतृत्वे प्रचलति । लोककल्याणस्य विविधासु प्रवृत्तिषु अयं सम्प्रदायः कार्यरतः अस्ति ।
तेरापन्थस्य आचार्याः
तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य एकादशानाम् आचार्याणां नामानि अधोलिखितानि सन्ति ।
सङ्घव्यवस्था
साम्प्रते काले तेरापन्थ-सङ्घे ६५१ साधवः, साध्व्यः च सन्ति । वर्तमाने काले अस्य सम्प्रदायस्य सञ्चालनम् आचार्य श्रीमहाश्रमणः एव करोति । स एव साधूनां भ्रमणस्य चातुर्मासस्य इत्यादीनां स्थानानां निर्धारणं करोति । सर्वे साधवः पञ्च-पञ्चसाधूनां वर्गे विभक्ताः क्रियते । प्रत्येकऽस्मिन् वर्गे आचार्येण निर्धारितः एकः अग्रणी भवति । प्रत्येकः वर्गः ’सिङ्घाडा’ इति कथ्यते ।
====तेरापन्थसम्प्रदायस्य पञ्चमहाव्रतानि ====
====तेरापन्थसम्प्रदायस्य पञ्चसमितयः ====
====तेरापन्थसम्प्रदायस्य त्रिगुप्तयः ==== एतान् त्रयोदशनियमान् तेरापन्थसम्प्रदायः स्वीकरोति । अनेन कारणेन आचार्यः भिक्षुः अस्य सम्प्रदायस्य संस्थापकः अभवत् । आचार्यतुलसी इत्यस्य उत्तराधिकारित्वेन आचार्यः महाप्रज्ञः अस्ति । एकः एव आचार्यः, एकः एव विचारः, एकः एव आचारः इति अस्य सम्प्रदायस्य वैशिष्ट्यं वर्तते ।
आचारसंहिता
अस्य सम्प्रदायस्य साधवः जैनधर्मस्य सिद्धान्तानुसारम् अहिंसायाः, सत्यस्य, अचौर्यस्य, ब्रह्मचर्यस्य, अपरिग्रहस्य च पञ्चमहाव्रतानां पालनं कुर्वन्ति ।
दीक्षापद्धतिः
यदा दीक्षार्थी दीक्षाप्राप्त्यै आचार्यम् उप गच्छति, तदा आचार्येण दीक्षार्थिनः आचरणस्य, ज्ञानस्य, वैराग्यस्य च कठोरपरीक्षा क्रियते । कदाचित् परीक्षायां पञ्च सप्त वा वर्षाणि अपि व्यतीतानि भवन्ति । ये परीक्षायाम् उत्तीर्णाः भवन्ति, तेभ्यः एव दीक्षा दीयते । सहस्राधिकानां जनानां मध्ये मातृपित्रोः, पारिवारिकजनानां च मौखिकः लेखितश्च स्वीकृत्यानन्तरम् इयं दीक्षा दीयते । अन्ते दीक्षार्थिनां कौटुम्बिकजनानां, केषाञ्चित् विशिष्टजनानां च अपि हस्ताक्षरं स्वीक्रियते । एतादृशी कठिना परीक्षा अस्य सम्प्रदायस्यान्तर्गता भवति ।
तपश्चर्या
तपश्चर्यायाः क्षेत्रे अपि तेरापन्थसङ्घः अग्रगण्यः अस्ति । अस्मिन् सङ्घे बहवः साधवः एकदिवसीयोपवासं कुर्वन्ति । १०८ दिवसीयाः तपस्याः अपि साधवः कुर्वन्ति । एतासु तपस्यासु साधुभिः जलस्याधारः एव स्वीकृतः आसीत् । इत्यप्यनन्तरम् उष्णीकृतस्य तक्रस्य अवशिष्टं जलं पीत्वा चत्वारः, षड्, नव वा मासात्मिकाः तपस्याः अपि सम्पूर्णाः जाताः ।
शिक्षाप्रणालिः
तेरापन्थसम्प्रदायस्य शिक्षाप्रणालिः अपि प्राचीनगुरुपरम्पराधारेण एव प्रचाल्यते । सङ्घे कोऽपि पण्डितः वैतनिकः नास्ति । आचार्यः एव सर्वान् साधून् पाठयति । तदनन्तरं ते साधवः, साध्व्यः च अनुजसाधून् पाठयन्ति । अनेन परम्परायाः आधारेण एव परीक्षा भवति । अस्यां परम्परायां व्याकरणस्यशास्त्रस्य, न्यायशास्त्रस्य, दर्शनशास्त्रस्य, विभिन्नकोशानाम्, आगमस्य च इत्यादीनाम् अध्ययनं भवति ।
शिक्षया सह कलायाः अपि विकासः अभवत् । साधूनाम् उपयोगीनि उपकरणानि अपि स्वनिर्मितानि भवन्ति । दर्शनेन एव तेषां कलानां ज्ञानं भवति । हस्तलिपेः कलाकौशलम् अपि सर्वोत्तमं वर्तते । इदं युगं मुद्रणप्रधानम् अस्ति । तथापि ९ इन्च् दैर्घ्ये, ४ इन्च् विस्तृते च पृष्ठे ८० अक्षराणि उपनेत्रेण विना एव लिख्यन्ते । अयम् एकः आश्चर्यजनकः विषयः अस्ति ।
साहित्यसर्जनम्
तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य साहित्यक्षेत्रे अन्यतमं स्थानं वर्तते । अस्य सम्प्रदायस्य अधिकांशतः विहारक्षेत्रं राजस्थान -राज्यम् अस्ति । अस्य सम्प्रदायस्य भूतपूर्वाचार्येण स्वस्य प्रथमा रचना अपि राजस्थानी -भाषायां लिखिता आसीत् । तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य आद्यप्रवर्तकेन श्रीभिक्षुणा स्वस्यजीवनकाले ३८ सहस्राणां पद्यानां रचना कृता । सा रचना इदानीन्तने काले भिक्षुग्रन्थरत्नाकरः इति नाम्ना सुरक्षिता अस्ति । तदनन्तरं तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य चतुर्थाचार्यः जयाचार्यः अपि साहित्यस्य रचनां चकार । तस्मिन् साहित्ये ३.५ लक्षं श्लोकाः सन्ति । तस्मिन् साहित्ये भगवतीसूत्रं नामके साहित्ये ८० सहस्रं श्लोकाः सन्ति । भगवतीसूत्रं नामकस्य ग्रन्थस्य राजस्थानी -भाषायां पद्यमयम् अनुवादं कृतम् । अयं ग्रन्थः राजस्थानी -भाषायाः बृहत्तमः ग्रन्थः मन्यते । तेरापन्थ-सम्प्रदाये संस्कृत -भाषायाः विकासः अष्टमाचार्यस्य कालुगणी इत्यस्य काले अभवत् । तस्मिन् काले संस्कृत -भाषायाः बृहद्व्याकरणस्य, भिक्षुशब्दानुशासनस्य, लघुव्याकरणस्य, कालकौमुद्याः च रचना अभवत् । अन्येषां काव्यानाम् अपि रचना जाता । नवमाचार्यस्य तुलसीगणी इत्यस्य काले संस्कृत भाषया सह हिन्दी -भाषायाः अपि द्रुतगतिना विकासः जातः । तस्मिन् काले एव तुलसीगणी इत्यनेन भिक्षुन्यायकर्णिका, जैनसिद्धान्तदीपिका, कर्तव्यषट्त्रिंशिका इत्यादीनां ग्रन्थानां संस्कृत -भाषायां रचना कृता । तुलसीगणी इत्यस्य शिष्यैः अपि नैकानां काव्यग्रन्थानां निर्माणं कृतम् आसीत् । अन्यैः साधुभिः हिन्दी -भाषायाः साहित्ये बहूनि पुस्तकानि प्रदत्तानि सन्ति । तेषु पुस्तकेषु जैनदर्शनस्य मौलिकतत्व, तेरापन्थ का इतिहास, विजययात्रा, आचार्यश्रीतुलसी, अहिंसा और उसके विचारक, तेरापन्थ, अणुव्रत दर्शन, अणुव्रत, जीवनदर्शन, आचार्यभिक्षु और महात्मा गान्धी, दर्शन और विज्ञान, अणु से पूर्ण की ओर इत्यादीनि मुख्यानि पुस्तकानि सन्ति । साम्प्रतम् आचार्यश्री सान्निध्ये जैनागमानां हिन्दीभाषायाम् अनुवादकार्याणि, बृहद्जैनागमशब्दकोशस्य, आगमानां, मूलपाठानां च सम्पादनकार्याणि च प्रचलन्ति ।
साहित्यसर्जकानां नामानि
भगवतः महावीर स्य वचनानि सूत्रस्वरूपे सुरक्षितानि जातानि । तदनन्तरम् एतानि वचनानि पूर्वाचार्यैः आगमेषु, साहित्यसर्जनेषु च सरलतया स्थापितानि सन्ति । आचार्य उमास्वाति इत्यनेन तत्वार्थसूत्रस्य रचना कृता आसीत् । तदनन्तरम् अन्ये बहवः साधवः, विद्वांसः च अभवन् । यैः बह्व्यः रचनाः कृताः । तेषां नामानि अधः लिखितानि सन्ति । कुन्दकुन्दाचार्येण, बनारसीदासाचार्येण, दोलतरामाचार्येण, अमृतचन्द्राचार्येण, सकलकीर्ति-आचार्येण च जैनतत्वस्य नैकानां ग्रन्थानां रचना कृता आसीत् । मानतुङ्गाचार्यः, मुनिरत्नाकरः इत्यादयः जैनकवयः भक्तामरस्तोत्रस्य रचनाकाराः आसन् ।
आचार्यसोमसुन्दरसुरी, मेरूसुन्दरसुरी इत्याभ्यां मध्यकालीनं जैनगुर्जरसाहित्यं समृद्धिं प्रापत् ।
आत्मसिद्धिः नामकस्य शास्त्रस्य सर्जकेण श्रीमद्राजचन्द्रेण, टोडरमलाचार्येण, बेहेचरदासाचार्येण, सुखलालाचार्येण च जैनसाहित्यसर्जनाय महत्योगदानं प्रदत्तम् आसीत् ।
तृतीया
वर्गः:तिथयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्वेताम्बरः सम्प्रदायः
साहित्यसर्जकानां नामानि
====चातुर्मासस्य स्थलानि ====
====तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य संस्थानानि ====
सन्दर्भः
वर्गः:जैनमतम्
छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः
छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः वेदानाम् ऋचाभ्यः आरभ्य अनन्तं यावत् गच्छति। (छन्दः पादौ तु वेदस्य) छन्दो वेदस्य पञ्चममङ्गमस्ति । पाणिनीयशिक्षायां कथितमस्ति यत् 'छन्दः । तु वेदस्य' यथा कोऽपि मनुष्य: पादाभ्यां प्रचलति तद्वत् वेदपुरुषस्य पादौ छन्दांकि पादेन हीनो जनः खञ्जः कथ्यते तथैव छन्दोभ्यो हीनो वेदपुरुषः खञ्ज एव । अर वेदाध्ययने छन्दसां ज्ञानमावश्यकं भवति ।
वेदमन्त्राणामुच्चारणस्य निमित्तं छन्दमा ज्ञानमत्यावश्यकमस्ति । छन्दसां ज्ञानं विना मन्त्राणामुच्चारणं पाठश्च समुचितरीत्या न भवति । प्रत्येकस्मिन् सूक्ते देवतायाः, ऋषेः, छन्दसश्च ज्ञानमावश्यकं भवति । कात्यायनस्येदं सुस्पष्टं कथनमस्ति यत्-यो वेदपाठको याजको वा जनः छन्दसः. ऋषेः, देवतायाश्च ज्ञानेन हीनः सन् मन्त्रस्याध्ययनं, अध्यापनं, यजनं वा करोति कारयति वा, तस्येदं प्रत्येक कार्य निष्फलमेव भवति । तथा चोक्तं सर्वानुक्रमण्यां ११ स्थले-'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो-दैवत-ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्ने वा पात्यते या पापीयान् भवति' इति ।
मुख्यच्छन्दसां नामानि संहितायां ब्राह्मणग्रन्थेषु चोपलब्धानि भवन्ति । येन प्रतीयते यत्-अस्याङ्गस्योत्पत्तिः वैदिके युगे एवाभूत् । अस्य पंचमवेदाङ्गस्याधारग्रन्थोऽस्ति पिङ्गलाचार्यकृतं छन्दःसूत्रम् । अस्य महनीयस्य ग्रन्थस्य रचयिता पिङ्गलः कदा बभूवेत्यस्य पर्याप्तः परिचयो न मिलति । अयं ग्रन्थः सूत्ररूपे विद्यते, अष्टाध्यायेषु च विभक्तोऽस्ति । प्रारम्भात् चतुर्थाध्यायस्य सप्तमसूत्रपर्यन्तं वैदिकच्छन्दसां लक्षणानि सन्ति । तदनन्तरं लौकिकच्छन्दसां वर्णनमस्ति । अस्योपरि भट्टहलायुधकृता 'मृत सञ्जीवनी' नाम्नीव्याख्या सुप्रसिद्धा विद्यते । अस्य प्रकाशनमनेकस्थानेभ्योऽभूत् ।।
प्रचलितेषु लौकिककाव्येषु च्छन्दसः पादबद्धतायाश्च सम्बन्धस्तथा घनिष्ठो विद्यते यत्-पद्येष्वेव छन्दसां योजना भवति, गद्यञ्च छन्दोविरहितं भवति । वैदिकच्छन्दसः विषये इयं धारणा नितान्तं भ्रान्ता विद्यते । प्राचीनार्यपरम्परानुसारं गद्यमपि छन्दो युक्तं स्वीक्रियते । दुर्गाचार्येण निरुक्तस्य वृत्तौ कस्यापि ब्राह्मणस्य वाक्यं समुद्धतम्, यस्याशयोऽस्ति छन्दसा विना वाणी-उच्चरिता न भवति–'नाच्छन्दसि वागुच्चरति' इति । भरतमुनयोऽपि छन्दसा विरहितं शब्दं न स्वीकुर्वन्ति । तथा च तत्र निर्दिष्टं यत्-'छन्दहीनो न शब्दोऽस्ति, न छन्दः शब्दवजितम्' इति । अपरञ्च कात्यायनमुनेः नाम्ना प्रख्यातं 'ऋग्यजुष परिशिष्टम्'-पूर्वोक्ततथ्यस्य समर्थनं करोति, तद्यथा--
छन्दोभूतमिदं सर्व वाङ्मयं स्याद् विजानतः ।
नाच्छन्दसि न चापृष्टे शब्दश्वेरति कश्चन ॥
एषां समुद्धतानां मतानामनुसारेण वेदस्यतादृशः कोऽपि मन्त्रो नास्ति यः छन्दा माध्यमेन निर्मितो न भवेत् । फलतो यजुर्वेदस्य मन्त्रा अपि ये निश्चयेन गद्यात्मकाः सन्ति--छन्दोभिस्ते विरहिताः न सन्ति । अतएव प्राचीनाचार्यैः १ अक्षरादारभ्य १०४ अक्षरपर्यन्तं छन्दसां विधानं स्वग्रन्थेषु कृतम् ।
ऋग्वेद-सामवेदयोः समस्ता: मन्त्राः छन्दोबद्धाः ऋचः सन्ति । हृदयस्य कोमल भावानामभिव्यक्तेर्नैसर्गिकानि माध्यमानि छन्दांस्येव सन्ति । हृदि स्थितान आन्तरिकान मर्मस्पशिनो भावान् प्रकटीकरणाय कवयः छन्दसा कमनीयं कलेवरमेवान्वेषयन्ति । मन्त्राणां प्रधानमुद्देश्यं यज्ञेषु उपासनीयस्य देवस्य प्रसादनकार्यमेवास्ति, एतच्चापि निश्चयेन कथनीयमस्ति यत्-देवानां प्रसादनस्य मुख्यं साधनं मन्त्राणां सस्वरं गायन मेव भविष्यति ।
अनया दृष्टया अपि छन्दसां महत्ता निर्विवादाऽस्ति । कस्यापि मन्त्रस्य फलवत्ता तदैव भविष्यति यदा तस्य मन्त्रस्य द्रष्ट्रा ऋषिणा वणितेन देवेन च सह वयं तच्छन्दसापि परिचिताः स्मः । अतो मन्त्राणां छन्दोभिः सह परिचय स्थापनमेकं सविशेषमावश्यक कार्यमस्ति । अपरञ्च व्याकरणे दश लकाराणां विधाने पञ्चमो लेट् लकारः 'छन्दोमात्रगोचरः' 'छन्दस्' शब्दोऽत्र वेदवाचकः । वेद-छन्दसोः पर्यायवाचकत्वं विद्यते ।
सुप्रसिद्धन प्राच्यभाषावैज्ञानिकेन यास्केन 'छन्दः' इत्यस्य व्युत्पत्तिः 'छद्' धातुना विज्ञापितः । छन्दांसि 'छन्दः' इति कथनस्य रहस्यमिदमेवास्ति यत्--एतानि छन्दांसि वेदानामावरणानि सन्ति । आवरणसाधनानि सन्ति । निरुक्ते तेन कथितं यत्-'छन्दांसि छादनात्' इति । अस्यैवार्थस्य पुष्टौ श्रीमता दुर्गाचार्येणेतद् सार गर्भितं वाक्यं समुद्धृतम् – 'यदेभिरात्मानमाच्छादयन् देवा मृत्योबिभ्यतः तच्छन्दसा छन्दस्त्वम्' । पश्चात्काले वेदाय छन्दसः प्रयोग उपचारवशात् भवतिस्म । वेदानां बाह्यरूपं छन्दोबद्धत्वात् एष गौणप्रयोगोऽवान्तरकाले प्रचलितः ।
पाणिनिना संभाषणस्य भाषाय यत्र 'भाषा' शब्दस्य प्रयोगः कृतस्तत्रैव सूत्रेषु वैदिकभाषाय छन्दस्' इत्यस्य प्रयोगो विहितः । लौकिकसंस्कृतस्य दृष्टया वैदिकसंस्कृतस्य शब्द रूपेषु छन्दसु च नियमस्य सामान्याभावो विद्यते । अतश्छान्दस'शब्दस्यार्थ एव समभवत्-अनिश्चितः, अनियमतः अस्यैवार्थे चायं शब्दः साम्प्रतं बहुधा प्रयुक्तो भवति ।
वैदिकच्छन्दांसि
वैदिकच्छन्दसामिदमेव वैशिष्टयं विद्यते यत्-एतान्यक्षरगणनायां नियतानि सन्ति, अर्थात् तेप्वक्ष राणां गुरोः लघोः क्रमस्य न कोऽपि विशेषो नियमो विद्यते । अत एव कात्यायनेन 'सर्वानुक्रमण्यां' एतल्लक्षणं 'यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दः' कृत मस्ति । परञ्च लौकिकसंस्कृतस्य छन्दःसु नैव नियमो वरीवति । तत्र तु वृत्तस्थानाम क्षराणां गुरुता लघुता च नियता विद्यते । एतदपि स्मर्तव्यं यत्-अनेकशताब्दीना मनन्तरं वैदिकच्छन्दोभ्य एव लौकिकच्छन्दसामाविर्भावो बभूव । लौकिकेषु छन्दस्सु चत्वारः पादाः भवन्ति, परञ्च वैदिकेषु छन्दस्सु नैष नियमो विद्यते ।
प्राच्यभारतीयाचार्याणां मतानुसारं वैदिकच्छन्दसां लक्षणनिर्धारणेऽस्य विषयस्य सविशेष महत्त्वं नास्नि यत्तेषु कोऽक्षरो लघुः कश्च गुरु विद्यते । परञ्चाचार्यशौनकेन 'ऋक्प्राप्तिशाख्ये'ऽस्य विषयस्य विचारः प्रस्तुतः । तेषां महत्त्वपूर्ण कथनमस्ति यदा क्षराणां पादे ( गायत्रे ) द्वादशाक्षराणां पादे ( जागते ) उपोत्तमाक्षरो लघुर्भवति । दशाक्षराणां पादे ( वैराजे ) एकादशाक्ष राणां पादे ( त्रैष्टुभे ) चोपात्तमोऽक्षरो गरु र्भवति । एतद् 'वृत्त'मुदीर्यते । शौनकस्यैतद् कथनं ऋग्वेदीय-च्छन्दस्सु सुसंगतं भवति । पाश्चात्यविद्वद्भिरप्येतादृशानां तथ्यानामाविष्कारः स्वानुशीलनबलेन कृतः।।
प्रत्येकस्याः संहितायाश्छन्दसां वर्णनमनुक्रमणीषु-अतिसूक्ष्मतया कृतमस्ति । कात्यायनेन ऋग्वेदस्य प्रत्येकस्य मन्त्रस्य छन्दसां निर्देशः 'सर्वानुक्रमण्यां महत्प्रामाण्येन कृतः । प्रातिशाख्येषु, विशेषत: ऋक्प्रातिशाख्ये छन्दसां विस्तृत विवेचनमस्ति । अपि च पिङ्गलस्य ग्रन्थे वैदिक-लौकिकच्छन्दसां सविशेषं वर्णनमस्ति । इमे ग्रन्थाः छन्दसां परिज्ञानाय विशेषरूपेणादरणीयाः सन्ति ।
इति तु पूर्वमेव प्रतिपादितं यत्--वैदिकेषु छन्दस्सु अक्षराणां गौरव-लाघवयोरु परिध्यानमप्रदाय तेपां संख्याया उपर्येव विचारः क्रियते । कदाचिदन्यपादानामक्षराणां समसंख्यके स्थितेऽपि---एकस्मिन् पादे कदाचित् संख्या न्यूना भवति कदाचिच्चाधिका। सेयं स्वाभिमताऽनियमितता नास्ति, अपि तु नियमेनैव क्रियते । एकस्य द्वयक्षरयोर्वा अधिकतया न्यूनतया वा छन्दः परिवर्तितं न भवति । तेन तत्स्वरूपस्य हानिन भवति । यदि कस्यापि छन्दसोऽक्षरमेकं न्यूनं भवेत्तदा तं 'निचत्' इति विशेषणेन संयोजयन्ति, एकमधिकं भवेच्चेत् तं 'भरिक' विशेषणेन योजयन्ति ।