cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवशरीसस्य ज्ञानेन्द्रियाणि
दृष्टिः वा नेत्रे
दूरस्थवस्तुतः बहिः आगच्छन्तः प्रकाशस्य समानान्तरकिरणाः समकोणेषु लेन्सस्य लम्ब अक्षे पतन्ति। नेत्रं समायोजयति यत् एते किरणाः लेन्सेन नताः भवन्ति, येन ते रेटिनायां केन्द्रीकृत्य स्पष्टप्रतिबिम्बं निर्मान्ति । समीपस्थवस्तुतः (६ मीटर् तः न्यूनदूरे) उत्सर्जिताः प्रकाशकिरणाः विचलिताः भूत्वा प्रायः रेटिना पृष्ठतः केन्द्रितस्य लेन्सस्य उपरि तिर्यक् पतन्ति एतेषां किरणानाम् रेटिनायां सम्यक् केन्द्रीकरणार्थं लेन्सः स्थूलः, गोलः (Thicker) भवेत् । एतत् सिलिअरीस्नायुभिः क्रियते । अपि च परितारिकासंकोचनात् बिम्बस्य स्पष्टतायै नेत्रे प्रविशन्तीनां किरणानाम् संख्या न्यूनीभवति । एवं प्रकारेण चक्षुषः आकारस्य परिवर्तनेन, परितारिकासंकोचनेन च पुतली लघुकरणस्य प्रक्रिया ‘आवासः’ इति कथ्यते समीपस्थवस्तूनि पश्यन् एव एतत् कर्म सर्वदा भवति । भिन्न-भिन्न-अन्तर-अनुसारं चक्षुषः स्थूलतायां उत्तलतायां वा तदनुरूपः परिवर्तनः आवासः इति कथ्यते । नेत्रचक्षुषः केन्द्रदीर्घतायाः एतानि स्वसमायोजककार्याणि नेत्रस्य 'अनुकूलशक्तिः' इति उच्यन्ते । २५ से.मी.अनिर्दोषनेत्रैः । दूरस्थवस्तूनि एव स्पष्टतया द्रष्टुं शक्यन्ते । एतत् दूरं 'स्पष्टदृष्टेः' 'न्यूनतमं दूरम्' इति कथ्यते । यावत् अधिकतमं दूरं नेत्राणि वस्तुनि स्पष्टतया द्रष्टुं शक्नुवन्ति तत् नेत्रयोः 'दूरबिन्दुः' इति कथ्यते ।
यदा कश्चन वस्तु नेत्रयोः अत्यन्तं समीपे भवति तदा नेत्रयोः एव किञ्चित् अन्तः गच्छन्ति येन नेत्रयोः रेटिनायां स्पष्टं ध्यानं भवति नेत्रयोः एतत् कर्म 'अनुकूलनम्' इति कथ्यते । वस्तुतः बाह्यलोकज्ञानं येन शरीरस्य अङ्गैः भवति ते इन्द्रियाङ्गाः इति उच्यन्ते । प्रत्येकं इन्द्रियाङ्गस्य स्वकीया विशिष्टा संरचना कार्यं च भवति । त्वक् स्पर्शस्य अनुभवं सूचनां च ददाति, गन्धनासिका, रसजिह्वा, दृष्टिनेत्रं, शब्दकर्णं च ददाति । यदि इन्द्रियाणि न स्यात् तर्हि वयं बाह्यघटनानां, व्यक्तिनां, वस्तुनां च अनुभवं कर्तुं न शक्नुमः स्म । अतः शरीरस्य अन्यसंस्थानां इव इन्द्रियाणामपि स्वकीयं महत्त्वपूर्णं स्थानं भवति इति स्पष्टम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
कुणकेश्वरम्
अस्मिन् नगरे बहु प्रसिद्धः कुणकेश्वरदेवालयः विद्यते । श्री कुणकेश्वर जात्रामहोत्सवः प्रतीवर्षे त्रयदिनानि यावत् प्रचलति ।
कुणकेश्वरम् समुद्रस्तरतः ११ मीटर्मिते विद्यते । अयं ग्रामः महाराष्ट्रस्य राजधान्याः मुम्बईतः ५०० कि मी दूरे विद्यते ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्णकचतुष्टयम्
उपोद्घातः
वेदान्तसूत्रतद्भाष्यतद्व्याख्याश्च मुमुक्षून् सम्यग्विचारसरण्यां नीत्वा तत्फलभूताम् अपरोक्षावगतिं च प्रापयन्तीत्यत्र नास्ति संशयलेशोऽपि । आद्याधिकरणगतैकसूत्रम् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति यत्तावत्तद्भाष्यद्वारा अनुबन्धचतुष्टयप्रकाशकत्वेन तत्सम्बन्धिविचारबाहुल्येन द्योतते । भाष्यरत्नप्रभानामकतद्भाष्यटीकायां यद्विचारः प्रवृत्तः भाष्यगतवर्णकचतुष्टयाभिव्यञ्जकः तस्याविष्करणरूपप्रबन्धोऽयमिदानीमारभ्यते ।
वर्णकशब्दस्य कोऽर्थः? इति प्रश्ने जाते इदं वक्तुं शक्यते – अस्मिन् प्रकरणे एकस्यैव सूत्रस्य व्याख्यानानेकत्वसम्भवे एकैकं व्याख्यानं वर्णकशब्देन निर्दिश्यते यथा ’प्रथमवर्णकं, द्वितीयवर्णकम्’ इति । अस्मिन्विषये रत्नप्रभाकारा आहुः वर्णकचतुष्टयस्य विस्तरावसाने – एवं प्रथमसूत्रस्य चत्वारोऽर्था व्याख्यानचतुष्टयेन दर्शिताः। सूत्रस्य चानेकार्थत्वं भूषणम् । इति । एवञ्च विविधदृष्ट्या सूत्रार्थालोचनं श्रुतितदनुकूलतर्कबलेन शास्त्रार्थविशदीकरणे बहूपयोगि इत्यत्र नास्ति सन्देहः । उक्तरीत्या अत्र वर्णकचतुष्टयं वर्तते यस्य संक्षेपतः प्रदर्शनमत्र क्रियते, विस्तरस्य तु भाष्यरत्नप्रभायामेव मूलतो द्र्ष्टुं पार्यत इति ।
वर्णकचतुष्टयस्य को वा अवसरः?
’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति प्रथमसूत्रत्वादत्र वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्यारम्भणमेव कथम् उपपद्यते इति विचार्यते । यतोऽनुबन्धचतुष्टयत्वेन अधिकारी, विषयः, सम्बन्धः तथा प्रयोजनम् इति चत्वारि अंशाः प्रसिद्धाः । तेषु हि सत्सु शास्त्रारम्भमर्थवद्भवति नान्यथा इति शास्त्रमर्यादासत्वात् तेषां सिद्धिं स्थूणानिखननन्यायेन स्थापयितुं भाष्यकारा एव प्रथमं विषयप्रयोजनद्वयसिद्धये अध्यासस्वरूपवर्णनेन संसारलक्षणं प्रपञ्च्य अस्ति अत्र शास्त्रस्य विषयः ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं तत्फलकमोक्षश्च शास्त्रस्य प्रयोजनम् इति प्रतिज्ञापूर्वकम् आहुः – एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्ष: । अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः । इति ।
प्रथमवर्णकम्
अत्र भाष्ये अध्यासवर्णनं संसारलक्षणप्रकाशनार्थम् । प्रकाशनफलं च कर्तृत्वाद्यनर्थहेतुः अध्यास एवेत्यवगतिसिद्धिः । सर्वत्राध्यासोऽधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानादेव निवर्त्यते यतो तदज्ञानमेव तद्धेतुः । एवं च अयमप्यध्यासः स्वस्वरूपापरोक्षज्ञानादेव निवर्त्यत इति सिद्धम्, तदज्ञानमेव तत्कारणमिति । तादृशज्ञानं तु सर्वसंसारवर्जितशुद्धब्रह्मैव आत्मा नान्यत् इति प्रकारकम् । इदमेव वेदान्तवाक्यमीमांसाफलम् । एवं च ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमस्य वेदान्तवाक्यविचारात्मकशास्त्रस्य विषयः । ज्ञानादध्याससमूलनाश एव अस्य शास्त्रविचारस्य परमं प्रयोजनम् । एवं विषयप्रयोजने अध्यासवर्णनेन साधिते भवतः । तयोस्सिद्धे सति विषयप्रयोजनसत्त्वात् शास्त्रमारम्भणीयमिति दर्शितं भवति । इदमेव प्रथमवर्णकम् ।
द्वितीयवर्णकं तत्प्रसक्तिश्च
विचारस्य यद्यपि साक्षाद्विषयः वेदान्ता एव तथापि तेषां गतार्थत्वं पूर्वशास्त्रेण सिद्धं इति मत्वा कृत्स्नस्यैव वेदस्य कर्मविधिपरत्वमेव, तस्याश्च विधेः ’अथातो धर्मजिज्ञासा’ इति पूर्वमीमांसाशास्त्रेणैव विचारितत्वात् तत्र वेदान्तानामपि आर्थिकविधिपरत्वनिर्णयात् वेदान्तवाक्यार्थनिर्णयाय पृथक्शास्त्रारम्भणमनवश्यकमिति प्राप्ते इदमुच्यते भाष्यकारैः –  वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य इदमादिमं सूत्रम् – ’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इति । अत्रेदं न्यायप्रदर्शनम् – यदि विधिपरत्वमेव वेदार्थस्य तर्हि सर्वज्ञा भगवन्तः बादरायणाः ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्यतां न ब्रूयुः, पूर्वशास्त्रेणैव कृत्स्नस्य वेदार्थस्य विधिपरत्वनिर्णयात् ब्रह्मणि मानाभावात् । तथा च ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वोक्त्या सूत्रशब्दादेव सिद्ध्यति यत्केनापि शास्त्रान्तरेणानवगतब्रह्मपरवेदान्तविचारः आरम्भणीय एवेति ।  सूत्रकृदभिप्रायः भाष्यगत-व्याचिख्यासितस्य-इतिशब्दादवगम्यते । इदमेव द्वितीयवर्णकम् । पूर्वोक्तरीया ’अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इत्येतत्सूत्रस्यैव दृष्टिभेदेन व्याख्यानत्वं प्रथमवर्णकाद्भेदश्चात्र स्पष्टमवगन्तुं पार्यते ।
अत्र वर्णकद्वयोपसंहारकत्वेन अग्रिमवर्णकस्य उपक्रमत्वेन च ’भाष्यरत्नप्रभा’व्याख्यानस्य वाक्यं दृश्यते – एवं वर्णकद्वयेन वेदान्तविचारस्य (१)विषयप्रयोजनवत्त्वम् (२) अगतार्थत्वं च इति हेतुद्वयं सूत्रस्यार्थिकार्थं व्याख्याय अक्षरव्याख्यामारभमाणः पुनरप्यधिकारिभावाभावाभ्यां शास्त्रारम्भसन्देहे सति अथशब्दस्यानन्तार्यार्थकत्वोक्त्या अधिकारिणं साधयति – तत्राथशब्द इति ।
तृतीयवर्णकम्
एतेन तृतीयवर्णकस्य विषयस्तु शास्त्रविचारस्य अधिकारिसिद्धिः इति स्पष्टम् । शास्त्रं हि सूक्ताधिकारिणमपेक्षते । किमप्यधिकारिणमनपेक्ष्य शास्त्रं न प्रणीयते केनापि । प्रकृते ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या इत्येतत्पूर्वविचारेण स्थापितम् । इदानीं केन तज्जिज्ञासोपलक्षितविचारः कर्तव्य इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरत्वेन सूत्रगताथशब्दविचार आरभ्यते । भाष्येऽथशब्दस्य सम्भाव्यबह्वर्थविचारं प्रवर्त्य अन्ते आनन्तर्यार्थ एव सङ्गतत्वेन स्वीक्रियते । तथा हि भाष्यवाक्यम् – तस्मात्किमपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते – नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिसाधनसंपत्, मुमुक्षुत्वं च । तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्ध्वं च शक्यते ब्रह्मजिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये । तस्मादथशब्देन यथोक्तसाधनसंपत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यते । इति ।
एवमथशब्दस्य अर्थनिर्णयेन साधनचतुष्टयस्य अविनाभावत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्थापितं भवति ।
सूत्रगतातःशब्दोऽपि अथशब्दसूचितसाधनचतुष्टयान्यतमयोः वैराग्यमुमुक्षे साधयति । तच्च भाष्यादेववगम्यते – अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वेद एवाग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति – तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते (छान्दो.८.१.६) इत्यादिः । तथा ब्रह्मविज्ञानादपि परं पुरुषार्थं दर्शयति – ब्रह्मविदाप्नोति परम् इत्यादिः (तैत्ति.२.१) तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या । इति ।
उदाहृतश्रुतिवाक्यद्वयस्य स्वारस्यं रत्नप्रभाकाराः व्याकुर्वन्ति – यदल्पं तदनित्यम् यत्कृतकं तदनित्यम् इति न्याववती तद्यथेह इत्यादिश्रुतिः कर्मफलाक्षयश्रुतेर्बाधिका (अक्षय्यं चातुर्मास्ययाजिनां फलम् इत्यर्थबोधकश्रुतिवाक्यमत्र लक्षितम्) । तस्मात् अतोऽन्यदार्तम् इति श्रुत्या अनात्ममात्रस्यानित्यत्वविवेकात् वैराग्यलाभ इति भावः । मुमुक्षां सम्भावयति – तथेति । यथा वेदः कर्मफलानित्यत्वं दर्शयति, तथा ब्रह्मज्ञानात् प्रशान्तशोकानलमपारं स्वयंज्योतिरानन्दं दर्शयतीत्यर्थः । इति ।
उक्तरीत्या वैराग्योत्पादकश्रुतिः इदं तु मे नैव स्यात् इत्याकारिकवृत्तिं सम्पादयति । मुमुक्षुत्वबोधकश्रुतिः ’इदमेव मम रोचते, तदेवाहं कथमपि प्रापयामि’ इत्याकारिकदार्ढ्यं सम्पादयति । उदाहृतव्याख्यानात् विवेकपूर्वकवैराग्यमेवात्र दर्शितमिति ज्ञायते । तथापि किमिति भाष्ये विवेकस्य वा शमादेर्वा उत्पादकश्रुतिर्नोदाहृता इति चेदत्र विवेकचूडामणिश्लोकावलोकनं प्रयोजनकरं भवति –
एवञ्च वैराग्यमुमुक्षुत्वकथनेन इतरेषाम् उक्तार्थत्वं सम्पादितं भवतीति मन्तव्यम् ।
इति तृतीयवर्णकम् अधिकारिसिद्धिं स्थाप्य शास्त्रारम्भणेऽन्तरायराहित्यं स्फुटयति इत्यत्र रत्नप्रभावाक्यम् – अथातःशब्दाभ्यामधिकारिणः साधितत्वात्तेन (अधिकारिणा/मुमुक्षुणा) ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इत्यर्थः। इति।
चतुर्थवर्णकं तत्प्रसक्तिश्च
चतुर्थवर्णकप्रसक्तिं तत्रैव व्याख्याने द्योतितम् – प्रथमवर्णके बन्धस्य अध्यासत्वोक्त्या विषयादिप्रसिद्धावपि ब्रह्मप्रसिद्ध्यप्रसिद्ध्योः विषयादिसम्भवासम्भवाभ्यां शास्त्रारम्भसन्देहे पूर्वपक्षमाह – तत्पुनरिति । पुनःशब्दो वर्णकान्तरद्योतनार्थः । इति । विचार्यब्रह्म यदि विचारात्प्रागेव ज्ञातं तर्हि ब्रह्म अज्ञातम् इति न, तेन विचारेण ब्रह्मविषयकाज्ञाननिवृत्तिरूपफलमपि न इति ब्रह्म न विचारयितव्यम् । तथा यदि अज्ञातं ब्रह्म, तर्हि न कोऽपि तं जिज्ञासितुं विचारयितुं च शक्नोति, अज्ञातविषयस्य ज्ञातुम् उद्देश्यत्वायोगात् । यद्बुद्धावेव न आरूढं तं (ब्रह्म) विचारात्मकशास्त्रं वा वेदान्ता (श्रुतिवाक्यानि) वा नैव प्रतिपादयितुं शक्नुवन्ति । तेन अनुबन्धचतुष्टयान्यतमसम्बन्धाख्यः प्रतिपाद्यप्रतिपादकरूपः (विषयः प्रतिपाद्यः, शास्त्रं प्रतिपादकम् इतिरूपः) नैव सिद्ध्यति इति शास्त्रस्य आत्यन्तिकं फलं मोक्षोऽपि न सिद्ध्यति इति अनारम्भणीयं शास्त्रम् इति प्राप्तम् । तत्र ब्रह्म प्रसिद्धं वा अप्रसिद्धं वा इति विचारः क्रियते भाष्ये । सर्वस्य चेतनात्मकस्य स्वविषयकास्तित्वप्रसिद्धिं अनुभवप्रमाणीकृत्य ब्रह्मणः सर्वस्यात्मत्वाच्च तेन आपाततोऽपि ब्रह्मास्तित्वज्ञानं साधयित्वा, तथापि स्वात्मविषयकविशेषप्रतिपत्तिं प्रति विप्रतिपत्तिदर्शनेन अप्रसिद्धिमपि साधितं भाष्ये । तेन ब्रह्म विषयत्वं भजति शास्त्रस्य विचारे, तेन च उक्तफलरूपमोक्षासिद्धिरपि न सम्भवति इति परिहृत्य शास्त्रारम्भणे न व्यवधानमिति उपसंहरति चतुर्थवर्णकम् । तत्पूर्वं अन्यदपि किञ्चित्प्रश्नपूर्वकं विचार्यते – सूत्रे विचारवाचिपदं नास्ति इत्यतः विचारारम्भः करणीयः इति कथं सूत्रशब्दादवगम्यते? इति । तत्र समाधानम् – जिज्ञासाशब्दात्प्राप्तेच्छार्थकत्वेन विचारो लक्षितः तेन च तत्कर्तव्यता बोधिता सूत्रेण इति ।
वर्णकचतुष्टयसारांशः
श्रीसद्गुरुचरणारविन्दार्पणमस्तु
वर्गः:अद्वैतदर्शनम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रकरणम् (रूपकम्)
दशरूपके प्रकरणम् इत्येषः द्वितीयः प्रभेदः । अत्र कथावस्तुनः कल्पनात् प्रकरणमिति अस्य नाम । प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते कथावस्तु नायका अत्रेति प्र इत्युपसर्गपूर्वकात् डुकृञ् करणे इति धातोः ’करणाधिकरणयोश्च’ इत्यधिकरणे ल्युटि प्रकरणशब्दः । भरतमुनिनाभिधीयते - यत्र कविः स्वप्रतिभया कथावस्तु नायकं च प्रकल्पयति तत्प्रकरणमिति ज्ञेयमित्यर्थः ।
लक्षणम्
अस्य लक्षणं तावदिदम् -
नायिका क्वचित् सत्कुलप्रसूता भवति, यथा - पुष्पभूषिते । क्वचित् वेश्या भवति, यथा - रङ्गवृत्ते । क्वचित्तु सत्कुलप्रसूतस्त्री वेश्या चेति उभये अपि भवतः, यथा - मृच्छकटिके । एवमत्र नायिकाभेदात् त्रयः प्रभेदाः । तत्र यः तृतीयः प्रभेदः स वञ्चकैः द्यूतकरैः विटैः चेटैश्च सङ्कुलो भवति । विटश्च भोगप्रियः निर्धनः कश्चित् पुरुषः, तल्लक्षणं च यथा दर्पणे - यो भोगेनैव व्ययितसमस्तधनः विज्ञातसकलविद्यालेशः, वेश्यागामी, भाषणे कुशलः, सभायां बहुमान्यः, स्निग्धः, धूर्तश्च भवति स विटः । चेटो नाम तद्भृत्यः । अन्यत्सर्वं नाटकवत् ।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:रूपकाणि
भारतस्य प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः
thumb|250px|समरदृश्यम् भारतीयेषु स्वातन्त्र्यभावनाजागरणाय सावरकरः ईशवीये १८५७तमे वर्षे सम्भूतस्य स्वतन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य चरितं समग्रं सप्रमाणं लिखितवान् । तस्य पुस्तकस्य नामाऽपि "१८५७ प्रथमस्वात्न्त्र्यसङ्ग्रामः" इति कृतवान् । आङ्ग्लपालकाः एतस्य सङ्ग्रामस्य गौरवं न्यूनीकर्तुमेव एतं सैनिकद्रोहमिति प्रचारितवन्तः । किन्तु सावरकरस्य पुस्तकेन तस्य सङ्ग्रामस्य सत्यस्वरूपं सर्वैः ज्ञातम् । १८५७ प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य समाप्त्यनन्तरं ५० वत्सराणि समाप्तप्रायाणि । तस्मिन् अवसरे आङ्ग्लराजधान्यां लण्डन् नगर्याम् कञ्चन कार्यक्रमम् आयोजितवन्तः । एतस्य स्वातन्त्र्यसाधनङ्ग्रामस्य रजतोत्सवाय बारिष्टराणां, पण्डित श्यामजी कृष्णवर्मा, मेडम् कामा इत्यादिभ्यः अपि उत्तमः सहकारः लब्धः ।
छात्रान्दोलनम्
प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य गौरवचिह्नम् एकं निर्मितवन्तः। तत् चिह्नं भारतीयछात्राः, भारतदेशस्वातन्त्र्यानुरागिणः सर्वे वक्षःस्थले धृत्वा लण्डन् नगरवीथीषु सोत्साहम् अटितवन्तः । एतत् गौरवचिह्नं सगर्वं धृत्वा अटितेषु छात्रेषु मदनलाल् धिङ्ग्रा अन्यतमः । तद् धृत्वा यदा सः विद्यालयप्राङ्ग्णे अटन्नासीत्, तदा केचन आङ्ग्लेयछात्राः तम् परिहसितुं प्रयत्तवन्तः । धिङ्ग्रा कोपेन स्वछुरिकां हस्ते स्वीकृतवान्, तदा ते पलायिताः । अस्मिन् रजतोत्सवकार्ये लण्डन्-नगरे अभिनवभारतस्य कार्यक्रामाणां वेगः अभिवृध्दः । एतस्याः संस्थायाः सभ्याः रहसि विस्फोटनगोलिकाः निर्मान्ति स्म । लक्ष्यवेधने गोलकास्त्रप्रयोगस्य अभ्यासमपि आरब्धवन्तः । सावरकरेण लिखितं " १८५७ प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः " इति ह्स्तलिखितपुस्तकं निगूढं भारतदेशम् आगतम् । तस्य पुस्तकस्य गूढतया मुद्रापण्स्य प्रचारनस्य च भार: गणेशेन स्वीकृत: । एषः विषयः सर्वकारेण ज्ञातः । एतत् पुस्तकं राजद्रोहवर्धकं भावयन् आङ्ग्लसर्वकारः मुद्रणार्थं स्वीकृतं मुद्रणालयं पिहितवान् लिखितपुस्तकमपि सर्वकारः स्वायत्तीकुर्यादिति विचिन्त्य गणेशः गूढतया फ्रान्सदेशं प्रेषितवान् । भारतीयभाषायां स्थितस्य तस्य पुस्तकस्य फ्रान्सदेशे मुद्रणम् असाध्यम् । अतः तत् आङ्ग्लभाषया अनूद्य मुद्रापणीयम् अभवत् । अनन्तरं तस्य पुस्तकस्य प्रतिकृतयः रहसि भारते प्रविष्टाः । अल्पदिनेष्वेव एतस्य विषयस्य वार्ता सर्वकारेण ज्ञाता । सार्वकार: झटिति पुस्तकस्य निषेधम् अकरोत् । गणेशसावरकरे राजद्रोहदोषम् आरोप्य अभियोगम् अरचयत् च । न्यायालयः तं दोषिणं निर्णीय आजीवनकारावासं प्राकटयत् ।
वर्गः:भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनानि वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ढूण्ढारीभाषा
ढूण्ढारी अथवा ढूण्ढाड़ी ('जयपुरी' इति नाम्ना अपि ज्ञायते) भारतदेशे ईशान्यराजस्थानराज्यस्य ढूण्ढारक्षेत्रे भाष्यते एकं राजस्थानीभाषायाः उपभाषा अस्ति । ढून्ढारीभाषाभाषिणः जनाः चतुर्षु मण्डलेषु दृश्यन्ते – जयपुर, सवाई माधोपुर, दौसा, टोङ्क, सीकरमण्डलस्य केचन भागाः च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
कारैकल्
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कारैकलमण्डलम् । भौगोलिकतया तमिळ्नाडुभूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कारैकल् ।
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जिह्वा
thumb|left|200px|जिह्वया मुखं मार्जन् कश्चन प्राणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग्
thumb|right|200px|स्वीडन्-देशस्य महाराजतः "नोबेल्"पुरस्कारं प्राप्नुवन् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् thumb|right|200px|ऐस्लेण्ड्-देशस्य मूल्याङ्के अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गस्य चित्रम्
(कालः – ०६. ०८. १८८१ तः ११. ०३. १९५५)
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् (Sir Alexander Fleming) जीवनिरोधकस्य संशोधकः । अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् १८८१ वर्षे अगस्टमासस्य ६ दिनाङ्के स्काट्लेण्ड्-देशस्य कस्मिंश्चित् कुग्रामे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता कश्चित् निर्धनः कृषिकः आसीत् । निर्धनत्वात् एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् अधिकं शिक्षणं प्राप्तुं न शक्नोति स्म । किन्तु तस्य भाग्यं सम्यक् आसीत् । बाल्ये तस्य जीवने प्रवृत्ता काचित् घटना तस्य जीवनस्य दिक् एव पर्यवर्तयत् । सः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् कदाचित् कस्यचित् धनिकस्य वाटिकायां कार्यं कुर्वन् आसीत् । तदा नातिदूरे विद्यमानात् तडागात् कश्चन शब्दः पुनः पुनः श्रुतः । सः कः शब्दः इति ज्ञातुम् एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तडागस्य समीपम् अगच्छत् । तत्र तडागे कश्चन बालः पतितः आसीत् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् उत्तमः तरणपटुः अपि आसीत् । अतः सः तं बालकम् अरक्षत् । एतं विषयं ज्ञातवान् तस्य बालकस्य पिता एतं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गं गृहम् आहूय सत्कारम् अकरोत् । अग्रे अपि किमपि साहाय्यम् आवश्यकं चेत् मां पृच्छतु इत्यपि अवदत् । तदा एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् निस्सङ्कोचं “मया वैद्येन भवितव्यम्” इति अवदत् । अस्य सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गस्य निर्धनत्वम् अवगत्य सः धनिकः वैद्यशिक्षणस्य आनुकूल्यम् अकल्पयत् । एवं प्रकारेण १९०८ वर्षे एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । तस्य शिक्षणस्य व्यवस्थां कृतवान् यः सः अग्रे इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य प्रधानी यः अभवत् तस्य विन्स्टर् चर्चिलस्य पिता ।
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदव्याः प्राप्तेः अनन्तरं रोगकारकाणां ब्याक्टीरियाणाम् अध्ययने रतः अभवत् । १९२८ तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य सैण्ट्-मेरीस्-वैद्यालयस्य प्रयोगालये प्रयोगनिरतः आसीत् । ब्याक्टीरियाः ’डिप्तीरिया’, ’न्युमोनिय’, ’मेनिन् जैटिस्’ सदृशाणां रोगाणाम् औषधं भवेयुः वा इति प्रयोगं कुर्वन् आसीत् । तदवसरे सः कदाचित् पीनसेन पीडितः आसीत् । तदा अपि रोगकारकाणां ब्याक्टीरियाणाम् अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । तदा अकस्मात् नासिकातः एकं बिन्दुमात्रं सिङ्गाणं तेषां ब्याक्टीरियाणाम् उपरि अपतत् । प्रयोगः नष्टः इति मत्वा सः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तं प्रयोगं तत्रैव त्यक्त्वा गृहम् अगच्छत् । सप्ताहानन्तरं यदा स्वस्थः अभवत् तदा पुनः प्रयोगालयं प्रत्यागतः । तदा तेषां ब्याक्टीरियाणाम् उपरि “बूस्ट्” वर्धितम् आसीत् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तत् न क्षिप्तवान् । तदपि सूक्ष्मदर्शकेण पर्यशीलयत् । तदा तेन अवलोकितं यत् यत्र बूस्ट् वर्धितम् आसीत् तत्र ब्याक्टीरियाः एव न आसन् । पुनः यदा सूक्ष्मरूपेण पर्यशीलयत् तदा तत्र वर्धितं सुपिष्टकादीनाम् उपरि वर्धमानं शिलीन्ध्रम् इति ज्ञातम् । तेन बूस्ट् इत्याख्येषु ब्याक्टीरियानाशस्य शक्तिः अस्ति इति अवगतम् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तान् बूस्ट् इत्याख्यान् “पेनिस्लियम्” इति अवदत् । ततः प्राप्यमाणं जीवनिरोधकं “पेनिसिलिन्” इति च अवदत् । ब्याक्टीरियाः ’डिप्तीरिया’, ’न्युमोनिय’, ’मेनिन् जैटिस्’ सदृशाणां रोगाणाम् औषधं भवेयुः वा इति पुनः पुनः मूषकाणां, शशाणां कृते सूच्यौषधं दत्त्वा परीक्षाम् अकरोत् । तेषां मूषकाणां, शशाणां च रोगः अपगतः ।
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् प्रथमस्य महायुद्धस्य समये रायल्-आर्मि-मेडिकल्-कोर् प्रविष्टवान् । रोगाणूनां विरुद्धस्य युद्धे “लैसोजेम्” नामकाणां ब्याक्टीरियाणां नाशकं किञ्चित् "प्रोटीन्" संशोधितं १९२२ तमे वर्षे । निरन्तरं कृतेन प्रयोगेण अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् पेनिसिलिन् श्वेतरक्तकणान् न नाशयति इत्यपि संशोधितवान् । एतान् सर्वान् अपि विषयान् १९२९ तमे वर्षे “लान्सेट्” नामिकायां पत्रिकायां प्राकाशयत् । तदनन्तरं प्रयोगान् कर्तुं तस्य समीपे धनाभावः आसीत् । तदर्थं प्रयोगान् तत्रैव त्यक्तवान् । तदनन्तरं १९३९ तमे वर्षे ड्ब्ल्यु. हेच्. फ्लोरि तथा डा. इ. बि. चैन् इत्याख्यौ पुनः पेनिसिलिन् विषये प्रयोगान् आरब्धवन्तौ । १९४१ तमे वर्षे एतत् पेनिसिलिन् कस्यचित् आरक्षकस्य अस्वास्थ्यं प्रथमवारं सम्पूर्णतया निवारयत् । यद्यपि अनन्तरं पेनिसिलिन् आवश्यकता आसीत् तथापि तस्य अभावः आसीत् । द्वितीयस्य महायुद्धस्य समये तस्य पेनिसिलिन् आवश्यकता अत्यधिका अभवत् । अमेरिकादेशस्य विज्ञानिनः उद्यमपतयः च महता प्रमाणेन पेनिसिलिन् उत्पादनम् आरब्धवन्तः । १९४४ वर्षावसरे ट्न् परिमितेन पेनिसिलिन् युद्धप्रदेशं प्रति प्रेषितम् । १९४५ तमे वर्षे ड्ब्ल्यु. हेच्. फ्लोरि तथा डा. इ. बि. चैन् इत्येताभ्यां सह अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् अपि “नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् ७४ तमे वयसि १९५५ तमे वर्षे मार्चमासस्य ११ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
श्रीपाददामोदरसातवळेकरः पद्मभूषणेन सम्मानितः महाविद्वान् आर्यसमाजी ब्रह्मविद्यावादी स्वतंत्रतासेनानी राजनेता इष्वः कलाकारः योगशिक्षकः समाजसेवकः संपादकः संस्कृतज्ञः अनुश्रवकः च संस्कृतस्वयंशिक्षकस्य लेखकः चापि स्वाध्यायमंडलस्य संस्थापकः आसीत्।
प्रारम्भिकः जीवनः
सः १९२४ विक्रमसंवद्वर्षस्य आश्विनमासस्य कृष्णपक्षस्य षष्ठीतिथौ ( ख्रिष्टाब्दे १८६७ तमस्य वर्षस्य सिपतम्बर्-मासस्य विंशतौ दिनाङ्के) कोंकणप्रांतस्य सावंतवाडीजनपदस्य कोलग्रामे अजायत। सम्प्रति कोलग्रामः महाराष्ट्रस्य अहमदनगरमंडले स्थितः अस्ति।
तस्य पिता दामोदरभट्टः पितामहः अनन्तभट्टः प्रपितामहः कृष्णभट्टः च ऋग्वैदिकपरंपरायाः विद्वांसः आसन् अतः तस्य परिवारः समाजे सुप्रतिष्ठितः आसीत् । तस्य मातुः नाम लक्ष्मीबायी आसीत्। तस्य पिता वृत्त्या पुरोहितः जोशी च आसीत्। तस्य पिता स्वभूमिम् अपि कृषति स्म। सः अष्टवयोगतः कोलग्रामे एव निवसति स्म।
शिक्षा
तेन पौरोहित्याय गृहे एव पतञ्जलेः व्याकरणमहाभाष्यं यावत् संस्कृतम् अध्यैत। ततः सः वेदानां केचन सूक्तानि वेनितुम् आरभत। एवं तस्य वैदिकदीक्षा बाल्ये एव आरभत।
अष्टवयोगतः तेन विद्यालयीयायै शिक्षायै सावंतवाडीम् अगम्यत। आचार्येण चिंतामणिशास्त्रीकेळकरेण तं संस्कृतव्याकरणम् अपाठयत्।
१८८७ तमे वर्षे आङ्गलाधिकारिणा वेस्ट्रप् इत्यनेन सावंतवाड्यां एका चित्रकलाशाला उद्घाटिता। धनाभावेन सः तत्र गन्तुम् आरभत। तत्र आचार्यस्य मालवणकरस्य चित्रकलायाः प्रतिभा सातवळेकरस्य चित्तम् अहरत्। सः एतां कलां वेत्तुं समकल्पत्। तस्य पिता अपि एतस्यां कलायां प्रवीणः आसीत्। शीघ्रमेव अभ्यासेन द्वयोः परीक्षायाः अनन्तरं सः अपि एतस्यां कलायां प्रवीणः बभूव। शिल्पकलायाम् अपि सः निपुणः अभवत्। अनन्तरं एताभ्यां कलाभ्यां सः बहु लाभान्वितः भूतवान्।
मुम्बयीनिवासः
तस्य विवाहः १८८९ तमे वर्षे साधलेपरिवारस्य सरस्वतीबायी इत्यनया सह बभूव। अग्रिमे वर्षे सः भद्रतराय जीवनाय मुम्बयी जगाम। तत्र चित्रकलायाः अभ्यासस्य अनन्तरं सः संस्कृतस्य ग्रन्थान् अध्यैयि। सः वेदानाम् उपनिषदः योगासनानां प्राणायामस्य च भगवद्गीतायाः स्वाध्ययनं करोति स्म। सः सायिन्टिफिक् टर्मनलोजी ओफ् वैदिक् वर्सेस् (वैदिकमंत्राणां वैज्ञानिकः अर्थः) इति नाम्ना एकः लेखः अपि लिखितवान् यः १८९२ तमे वर्षे मराठी समाचारपत्रे केसरी इत्यस्मिन् प्रकाशितः जातः च तस्य संपादकः लोकमान्यतिलकः लेखम् अश्लाघयत। श्रीपादः तिलकात् विशेषतः च तस्य भगवद्गीतायाः व्याख्यानात् प्रभावितः आसीत्। तस्य पाश्चात्येषु अभिलेखनेषु अपि तिलकस्य प्रभावः दृश्यते। सः तिलकेन कतिपयं वारं मिलितवान् आसीत्। सः प्रायः काङ्ग्रेस् इत्यस्य संगोष्ठ्यै अपि गच्छति स्म।
मुम्बयीनगरे सः प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं योगासनान् प्राणायामं च करोति स्म। सः आजीवनं एषः शीलः प्रावर्तत। अग्रे एनेन शीलेन सः एतेषां प्रचारं कृतवान्।
१८९३ तमे वर्षे मुम्बयीनगरस्य प्रसिद्धः ''जे.जे. स्कूल् ओफ् आर्ट्स इत्यस्मिन् तेन शिक्षकरूपेण नियुक्तः जातः। सः चित्रकलया शिल्पकलया द्विवारं प्रसिद्धः मायोस्वर्णपदकः अजयत्। विद्यालये तस्य सहचरः श्रीबालासाहेबपंतप्रतिनिधिः यः औंधप्रांतस्य राजकुमारः आसीत् तस्य आजीवनाय मित्रं बभूव। श्रीपादः प्रायः मुम्बयीतः औंधप्रांतं याति स्म। तत्र सः पर्याप्तं वितम् अर्जते स्म। सः पौरोहित्याय स्वग्रामं प्रतिगन्तुं न इच्छति स्म। यतोहि तस्मिन् समये पौरोहित्येन परिवारं दारिद्र्यात् न निर्गन्तुं शक्नुयात्। तथापि यदा सः अवकाशे स्वग्रामं प्रतिगच्छति स्म तदा सः पौरोहित्ये स्वपितुः साहाय्यं करोति स्म। तथापि सः जे.जे. स्कूल् ओफ् आर्ट्स'' इत्यस्मिन् स्वावस्थायाः न समतुष्यत्।
हैदराबादनिवासः
१९०० तमे वर्षान्ते सः मुम्बयीनगरात् स्वपदं त्यक्त्वा हैदराबादं गतवान्। तत्र सः प्रसिद्धस्य चित्रकारस्य देव्स्करस्य साहाय्येन एकं चित्रकर्मगृहं निरमात्। १९०१ तमस्य वर्षारम्भे चित्रकर्मगृहं निर्मितं जातम्। शीघ्रमेव तत् लाभकरं कार्यं प्रत्यपद्यत। मित्राणां सहयोगेन सः हैदराबादे विवेक वर्धिनी हायी स्कूल् समस्थापयत्। किञ्चिदनन्तरं सीतारामपन्तसातवळेकरः एतस्य विद्यालयस्य प्राचार्यः बभूव।
सः आर्यसमाजम् अपुटयत्। आर्यसमाजः यज्ञेषु पशुबलिं विरोधी आसीत्। श्रीपादः अपि मन्यते स्म यत् वेदेषु इदृश् आदेशः नास्ति। अतः सः एतस्य विरुद्धं बहवः यात्राः कृत्वा अभाषत। अनन्तरं सः वेदानां गहनाध्ययनम् आरभत। सः विद्वद्भिः सह चर्चां अपि करोति स्म। अस्मिन्नेव काले सः महर्षेः दयानन्दसरस्वतीवर्यस्य सत्यार्थप्रकाश् ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका योगतत्वादर्श् च एतेषां ग्रन्थानां मराठ्यानुवादम् अपि लिलेख।‌
ततः सः थियोसोफिकल् सोसायटी इत्यस्य सदस्यः भूतवान्। तत्र सर्वे तस्य ज्ञानस्य विचाराणां च आद्रियन्ते स्म। विशेषतः डोक्टर् एनी बेसन्ट् तं मानति स्म।
थियोसोफिकल् सोसायटी इत्यनेन सह तस्य संबंधं क्रि. श. १९०७ पर्यन्तं चचाल। तस्मिन् एव वर्षे सः वैदिक राष्ट्रगीत लिखितवान् यत् ६३ सूक्तानां संग्रहः आसीत्। एषः संग्रहः हैदराबादतः प्रकाशितः मुम्बयीनगरे च अस्य २००० प्रतिरूपाणि मुद्रितानि। यदा ब्रिटिशसर्वकारः एतस्य संग्रहस्य विषये ज्ञातवान् तदा सर्वाणि प्रतिरूपाणि अधिहृत्वा अनश्यत्। अस्य हिन्द्यानुवादः यस्य ३००० प्रतिरूपाणि आसन् तम् अपि अध्यहरत। तथा श्रीपादं कृष्णसूचौ आङ्कयत। हैदराबादस्य निजामं (राजा) महबूब अलि खान बहादूर इत्येनम् अपि हैदराबादात् श्रीपादस्य निष्कासाय बबाधे। सः श्रीपादस्य कलायाः प्रशंसकः आसीत् इत्यर्थं श्रीपादाय सर्वान् राजनैतिकान् गतिविधीन् त्यक्त्वा शांतिपूर्वकः हैदराबादे निवासाय आज्ञापयत्। श्रीपादः हैदराबादं व्यौच्छत्। ततः सः केचन मासाः जयपुरे अतिष्ठत्।
गुरुकुलकाँगडीनिवासः
अनन्तरं सः संस्कृतस्य चित्रकलायाः च शिक्षकरुपेण हरिद्वारे गुरुकुल काँगडी इत्यस्मिन् अयुनग्‌। एतस्य संस्थापकः आर्यसमाजी स्वामी श्रद्धानन्दः आसीत्। गुरुकुले श्रीपादः मराठ्या ब्रिलियेंस् ओफ् वैदिक प्रेयर्स् इति नाम्ना एकं लेखम् अलिखत् यः लेखः कोल्हापूरस्य विश्ववृत्त नाम्ना पत्रिकायाः मार्च् १९०८ अङ्के प्रकाशितः अभवत्। तदैव आङ्ग्लसर्वकारस्य प्रेरणया कोल्हापूर सर्वकारः श्रीपादस्य विरुद्धः राजद्रोहस्य अभियोगाय तं बन्धयितुम् अधिपत्रं निरसारयत्। एतस्य कार्यवाहिनः प्रतिकारे मुम्बयीनगरस्य इन्दुप्रकाश नाम्ना दैनिकायां पत्रिकायां लेखः प्रकाशितः बभूव। तदा श्रीपादः श्रद्धानन्देन सह चर्चया गुरुकुलाय प्रतिकारेण परिहर्तुं गुरुकुलम् अत्यजत्।
ततः सः कोल्हापूरे अभियोगं सम्मुखी कर्तुं निरचिनुत। मार्गे सः अहमदनगरे पुण्यपत्तने बेळगाव्यां च अतिष्ठत्। ‌तस्य शुभचिन्तकाः तं समर्पणं न कर्तुं प्रार्थयन्। अतः सः अज्ञातः पथिकः इव अटति स्म। सः दाक्षिणे क्रमशः अनागोळ हङ्गिर्गे कुरुन्दवाड नामसु ग्रामेषु अतिष्ठत्। विश्ववृत्तस्य संपादकः बीजपुर्करः लेखस्य प्रकाशनाय मासषट्सु अदण्डयत। अतः विवेचनया स पिठापुरं गतवान् यस्य शासकः तस्मै एकः कार्यभारः ददौ। कार्यं प्रकृत्य सः कोलकाता मध्येन काँगडीं प्रतिगन्तुं निरचिनुत। परन्तु सर्वकारः सुगूढभाषितेन तस्य प्रत्यागमनस्य अष्टचत्वारिंशत्होरामध्ये तं बन्धयित्वा बिजनौरकारागारे अयौटत्। डोक्टर् एनी बेसन्ट् तस्मै कोल्हापूरस्य महाराज्ञा माध्यस्थ्यम् अकरोत्। सः क्रि. श. १९०९ पर्यन्तं कारागृहे अवसत् तावत् कोल्हापूरस्य न्यायालयः तं व्यमोचयत्।
अनन्तरम् अपि सः यदा कदा काँगडीं गच्छति स्म।क्रि. श. १९१५ च १९१६ तमयोः वर्षयोः गाँधीवर्यः गुरुकुले कतिपयं वारम् अतिष्ठत् तदा श्रीपादः तेन सह दीर्घाः गहनाः चर्चाः करोति स्म।
लाहोरनिवासः
ततः सः श्रद्धानन्दस्य परामर्शेन लाहोरं गन्तुं निरचिनुत यतः दक्षिणस्थानानि जीवितसंशयस्थानि मन्यते। १९०९ तमे वर्षान्ते सः लाहोरमध्ये स्वचित्रशाला सातवळेकर आर्ट् स्टुडियो इति च अनारकली रोड् इति नाम्ना स्थाने स्वनिवासः सुखसागर इति समस्थापयत्।
लाहोरमध्ये आर्यसमाजस्य सुष्ठु विस्तारः आसीत्। डोक्टर् सैफुद्दीनकिचलू् इत्यनेन लालालाजपतरायेण लालाहरदयालेन च आर्यसमाजस्य अन्यैः कार्यकर्तृभिः सः सुसमर्थनं प्राप्तवान्। ते पञ्जाबे बहुत्र श्रीपादस्य भाषणानि आयोजयन्। ततः सः भारते विशेषतः पञ्जाबस्य प्रतिगृहे वैदिकः पण्डितः च कलाकारः रूपेण विख्यातः जातः। तेन निर्मितानि चित्राणि जनाः श्लाघ्यन्ते स्म अपि च क्रीयन्ते स्म। ततः सः चित्रग्राहणम् अपि आरब्धवान्।
परंतु तस्य राजनैतिकैः गतिविधिभिः च भाषणैः ब्रिटिशसर्वकारः अक्रुध्यत। गदरान्दोलनं च होम् रूल् आन्दोलनम् इत्यनयोः कार्यकर्तृभ्यः तस्य प्रोत्साहनम् अपि ब्रिटिशसर्वकारस्य क्रोधम् अवर्ध्यत। सर्वकारः तस्य गृहम् आलोकयति स्म परिचराः च तस्य अतिथिषु आवागमनः पश्यन्ति स्म। अतः सः लाहोरं त्यक्तुं च स्वचित्रशालां स्वछात्राय दातुं निरचिनुत। तस्य आगामिनः निर्गमनस्य सूचना संपादकः श्रीकृष्णः उर्दूभाषायाः समाचारपत्रे अप्रकाशयत्। सः तस्य अभिवन्दनाय समाचारपत्रे नैकाः लेखाः अपि अलिखत्। तस्य लाहोराद् आप्रच्छनं बृहत् सम्मेलने अभवत्। लाहोरस्य रेलस्थानके अपि जनाः तस्मै वंदनाय आगतवन्तः आसन्। अतः सः १९१७ तमस्य वर्षस्य अक्टूबरमासे पञ्जाबस्य राज्यपालेन वहिष्करणस्य आदेशात् पूर्वम् एव लाहोरम् अत्यजत्। तावत् तस्य मासिकः आयः ₹१५००-१६०० अभवत्। सः तस्य अवशिष्टस्य आयस्य उपयोगः वेदेषु ग्रन्थान् लेखितुं प्रकाशयितुं चिन्तयति स्म।
औंधनिवासः
तस्य निर्गमनस्य पश्चाद् अपि निरीक्षकाः तं दिल्ली पर्यन्तम् अन्वगच्छन्। तस्य पुरातनः सहचरः श्रीबालासाहेबपंतप्रतिनिधिः यः अधुना औंधप्रांतस्य राजा आसीत् तस्मै औंधम् आगत्य वसितुं प्रार्थयामास। अतः श्रीपादः औंधम् आगच्छत्।
प्रथमं वारं सः चित्रशाला स्थापयितुं अचिन्तयित्वा वेदानां गहनाध्ययनम् आरब्धवान्। सः वेदानां अनुवादं लिखति स्म। शनैः शनैः सः अजानात् यत् वेदाः केवलानां मन्त्राणां सामान्यः सङ्ग्रहः नास्ति परं तेषु आधुनिकं विज्ञानं लुम्बेत्। अतः वेदानां शुद्धः अनुवादः च व्याख्यानं जनेभ्यः अर्पणम् आवश्यकम्। कार्यं कठिनं च इत्यस्मै संस्थागतः परिश्रमः आवश्यकम् आसीत्। एतस्मै एव सः १९१८ तमे वर्षे स्वाध्यायमण्डलं समस्थापयत्। स्वकीयत्वेन विहित अध्यायः द्विजानाम् इति स्वाध्यायः च चक्रवालं तु मण्डलम्।पश्चात् औंधे मुद्राङ्कनयन्त्रम् अपि समस्थापयत्। एतस्मिन् एव काले सः आर्यसमाजम् अत्यजत् यतोहि तस्य केचन विचाराः आर्यसमाजात् भिन्नाः आसन्।
श्रीपादः अधुना वीर्य्यया अस्मै लक्ष्याय अन्वचलत्। सः वेदानां अनुवादः इत्यस्य अनुसाहित्यानि च सामाजिकेषु राजनैतिकेषु विषयेषु अलिखत्। १९१९ तमे वर्षे वैदिक धर्म इति नाम्ना हिन्द्या एका मासिका पत्रिका आरब्धवान्। अग्रिमे वर्षे तेन सितारामण्डलस्य काँग्रेससभायाः अध्यक्षः नियुक्तः। १९२४ तमे वर्षे पुरुषार्थ इति नाम्ना मराठ्या एका मासिका पत्रिका आरब्धवान्। तस्य लिखितः महाग्रन्थः पुरुषार्थ बोधिनी भगवद्गीता इतीदं क्रमबद्धतः प्रकाशयितुं भगवद्गीता नाम्ना मासिकायाः पत्रिकायाः प्रारंभ अभवत्। पश्चात् इदं हिन्द्या मराठ्या गुजरात्या आङ्ग्लेन च ग्रन्थरूपेण अप्रकाशयत।
पार्श्वतः सः जनजागृत्यभियानम् अपि अचालयत्। तेन १९३० तमे वर्षे सितारामण्डलपरिषदः अध्यक्षः नियुक्तः। सः तान्तवाय हस्ततन्त्रवापाय ग्रामपञ्चायताय पञ्चायतराजाय अपि कार्यम् अकरोत्। ब्रिटिशसर्वकारः औन्धात् बहिः तस्य गतिविधिभिः सतर्कः भूतवान्। तेन औन्धस्य शासके तस्य निष्कासितुम् अबाधयत। परिणामतः औन्धस्य शासकः तस्मै अष्टाहमध्ये औन्धं त्यक्तुम् आज्ञापयत्। ततः श्रीपादः सर्वान् राजनैतिकान् गतिविधीन् त्यक्त्वा केवलाय जनकल्याणाय कार्यं कर्तुं समकल्पयत्। अतः सः काँग्रेसपक्षम् अपि अत्यजत्। एवम् एषः प्रसङ्गः शान्तः जातः श्रीपादः च अभियोगाद् उदधरत।
औन्धस्य शासकेन तम् औन्धस्य राज्यसभायाः मुख्यः पण्डितः नियुक्तः कृतः। ततः सः शासकस्य समर्थनेन औंधाय बहूनि राजनैतिकाः संवैधानिकाः सामाजिकाः च दोषनिवृत्तयः कृतवान्। सः दाक्षिण्येषु प्रान्तेषु अपि प्रजापरिषदः संस्थाप्य एकता पुनर्जीवयितुम् अयतत्।
सः बहु कालात् क्वेट्टा रावळपिण्डी मुल्तान पेशावर अमृतसर लाहोर सियालकोट जम्मू होशियारपुर पटियाळा दिल्ली कर्णाटक गुजरात इत्येषां नगरेषु राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य गतिविधीन् लक्षयते स्म। १९३६ तमे वर्षे सः सतारामण्डले राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य स्वयंसेवकः बभूव। औन्धस्य सङ्घचालकरुपेण सः कतिपयाः शाखाः उदघाटयत्। १६ वर्षपर्यन्तं सः सङ्घाय असेवत। परन्तु सः आमरणं सङ्घेन सह जुजोड।
१९३९ तमे वर्षे सः अधिवक्त्रा अप्पासाहेबपन्तेन सह मिलित्वा गाँधीवर्येण सह औन्धाय संवैधानिकाभ्यः दोषनिवृत्तिभ्यः च प्रतिनैधिकाय लोकतन्त्राय चर्चाः अकरोत्। गाँधीवर्यस्य सहमत्या औन्धप्रान्ताय न्यवर्तत। एवम् औन्धः सर्वाधिकः प्रगतिशीलः प्रान्तः अभवत्। स्वेच्छया भारतगणराज्यं युज्यमानः प्रथमः प्रान्तः एषः एव। श्रीपादः १९४२ तमस्य वर्षस्य तयजत भारतान्दोलनम् इत्यस्य कार्यकर्तृभ्यः आश्रयाः प्रदातुम् अपि सहायकः अभवत्। तस्मिन् एव वर्षे सः दाक्षिण्यानां राज्यानां काँग्रेससभायाः अध्यक्षः भूत्वा सौहार्दतया राज्यानां गतिविधीन् निरदिशत्। एवं एषः अवधिः तस्मै बहु शुभः आसीत्।
एतावत् स्वाध्यायमण्डलं सुविख्यातं बभूव च मण्डलस्य पुस्तकानि संपूर्णे देशे अक्रीयन्त। भारतस्य स्वतन्त्रतायाः पश्चात् यदा औन्धः भारतगणराज्यम् अयुज्यत तदैव औन्धस्य शासकस्य शक्तिः अपि क्षीणः अभवत् परिणामतः श्रीपादस्य शक्तिः अपि क्षीणः अभवत्।
१९४८ तमे वर्षे मोहनदासस्य हत्यया बोम्बेराज्यस्य (तात्कालीनस्य महाराष्ट्रस्य) राजनैतिकं वातावरणं घातकम् अभवत्। यतोहि तस्य निहन्ता नाथूराम गोडसे इति जात्या ब्राह्मणः आसीत्। अतः संपूर्णे प्रदेशे ब्राह्मणेभ्यः आक्रमणानि आरभन्त। श्रीपादस्य आजीवनकृतीनां पाण्डुलिपीनां संपत्तीनां ग्रन्थानां सहचरानां सेवकानां आत्मनः च सुरक्षायै संशयः आगतवान् आसीत्। अतः तेन औन्धं त्यजनीयम्।
किलापारडीनिवासः
तेन मुम्बयी नाशिक तळेगाव लोणावळा आणन्द बडोदा अहमदाबाद इत्येषां नगरेषु वसितुं प्रयत्नं कृतं परं निष्फलम्। अन्ततः आर्यसमाजस्य न्यासिनः स्वभूमयः विक्रेतुम् असिध्यन्। १८ एकड परिमिता भूमिः किलापारडीतः २ किलोमीटर् दूरं सुरतमण्डले (सम्प्रति वल्साडमण्डले) स्थिता आसीत्।पूर्वं सा भूमिः कृष्टधर्म प्रचारकानाम् आसीत्। ते ताम् आर्यसमाजाय व्यक्रीणन्। ते भूमेः चर्च् इति ध्वस्त्वा शिलाखण्डानि नीत्वा अगच्छन्। श्रीपादः स्वयं तत्र गत्वा भूमिं दृष्टा तां क्रेतुं निरचिनुत। केचन जनाः आर्थिकाय साहाय्याय अकथयन् परंतु निष्फलाः। श्रीपादः ₹१ लक्षरूप्यकाणि सवृद्धिकम् ऋणं गृहीत्वा स्वाध्यायमण्डलाय भूमिम् अक्रीणात्। स्थानान्तरणस्य मूल्यम् अपि ₹७८००० आसीत्। एवं स्वाध्यायमण्डलाय ₹ १.५ लक्षरूप्यकाणि ऋणम् अभवत् तदा श्रीपादः ८० वर्षीयः वृद्धः आसीत्।
कार्यारम्भात् पूर्वं तत्र भूशान्तिः वेदपाठाः हवनाः अक्रियत। तत्र सः वेदमंदिर इति समस्थापयत् यस्य उद्घाटनं १९५४ तमे वर्षे अकरोत्। तस्मिन् एव वर्षे स्वाध्यायमण्डलस्य महोत्सवाय श्रीपादस्य आग्रहेन सर्वे भारतीयाः एककोटिः गायत्रीमन्त्रस्य जापाः कृतवन्तः। ततः स्वाध्यायमण्डले गायत्रीमन्त्रस्य महायज्ञः अभवत् यस्मिन् बहवः विद्वांसः साधवः आध्यात्मिकाः जनाः च आगच्छन्। सौभाग्येन भूमौ केचन अक्षतानि भवनानि आसन्। एकं विशालं भवनं तस्य निवासाय अतिथिभ्यः कार्येभ्यः च उपायुज्यत। तस्य भवनस्य नाम आनन्दाश्रम इति चक्रुः। अन्यानि भवनानि कार्यालयाय भाण्डागाराय दासगृहाय मुद्राङ्कनयन्त्राय च उपायुज्यन्त। कार्यं पुनः आरभत। सर्वे आशान्विताः उर्जावन्तः च आसन्। वेदसंदेश इति नाम्ना गुजरात्या एकाया मासिकायाः पत्रिकायाः प्रकाशनम् आरभत। अत्र सर्वाणि कार्याणि तस्य पुत्रः वसन्तरावः अवहत्। श्रीपादः स्वजीवनं संस्कृताय सूर्यनमस्काराय अभिभाषणेभ्यः वेदेभ्यः योगासनेभ्यः शास्त्रार्थेभ्यः चापि विद्वद्भिः सह सम्मेलनाय सिषेवे। श्रीपादः वेदान् अनुसृत्वा परिवाराय समाजाय च गृहस्थं जीवनं जीवति स्म। सः समभावी आसीत् च सर्वपन्थाणां नेतृभिः सह तस्य मधुरं संबंधम् आसीत्। श्रीबाल्टीवाला यः पारसी आसीत् सः अपि स्वाध्यायमण्डलस्य न्यासी ततः च अध्यक्षः अपि बभूव। वेदमंदिरे सर्वपन्थानां ग्रन्थाः आसन्। पारसीपन्थस्य मुख्यः पुरोहितः होरमस् मिर्जा जेन्ड अवेस्ता इति नाम्ना पारसीपन्थस्य मुख्यः ग्रन्थः च बजनाग्रामवासी नवाबसाहेब मुस्लिमजनानां मुख्यः ग्रन्थः कुरान् वेदमंदिरे दर्शयितुं अदत्ताम्। एते वेदानां सत्यादर्शाः यथा – आ नो᳚ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतो (ऋग्वेद. १.०८९.०१)। सः ऋषिः इव जीवति स्म।
लेखनम्
श्रीपादः बहुप्रदः सुलेखकः आसीत्। तेन स्वजीवने ६०००० इत्यस्माद् अपि अधिकाः पुरस्काकृतीनां पाण्डुलिपीः लिखिताः। तेन ४०९ इत्यस्माद् अपि अधिकाः पुस्तकानि अपि प्रकाशितानि। तस्य लिखितानि बहवः ग्रन्थाः अधुना अपि अप्रकाशिताः सन्ति। इत्येषां सर्वाधिका प्रतिष्ठा तस्य वेदभाष्येभ्यः दद्यन्ते। आचार्यस्य सायणस्य संस्कृतेन वेदभाष्यानाम् अनन्तरं श्रीपादस्य हिन्द्या वेदभाष्यानि प्रसिद्धानि सन्ति।
संस्कृतस्य प्रचाराय सः संस्कृतस्वयंशिक्षक नाम्ना एकम् अद्भुतं ग्रन्थम् अपि अलिखत्। एतत् पुस्तकं सम्प्रति अपि बहुः लोकप्रियः अस्ति। स्वाध्यायमण्डलं संस्कृतस्य परीक्षानां सफलानि कार्यक्रमानि अपि अचालयत्। एतद् एव अनुसृत्य कनैयालाल मुनशी इत्यस्य प्रसिद्धा संस्था भारतीय विद्या भवन इत्यपि संस्कृतेन परीक्षानां कार्यक्रमानि अचालयत्।
प्रतिष्ठा
१९६६ तमे वर्षे तस्य दशमीङ्गतस्य उल्लासः आरभत। अस्य वर्षस्य सप्तम्बरमासस्य १९ दिनाङ्के स्वाध्यायमण्डलस्य परिसरे महायोजनम् आयोजयत्। पूज्यः माधवरावगोळवलकरः तत्र गत्वा श्रीपादस्य कीर्तिम् अवर्धयत्। अस्य वर्षस्य अक्टूबरमासस्य ३० दिनाङ्के विशेषाङ्के डी वेट् (die welt) इति नाम्ना जर्मन्भाषीयायां श्रेष्ठायां दैनिकायां समाचारपत्रिकायां तस्य सम्मानजनकः उल्लेखः अभवत्। अहमदाबादे पुण्यपत्तने च तस्य सम्माने आयोजने अभवताम्। पूर्वम् अपि तस्य सम्माने बिहारे हैदराबादे मुम्बयीनगरे इत्यादिषु स्थानेषु आयोजनानि बभूवुः। मुम्बयीनगरे कनैयालाल मुनशी इति तस्य सम्मानं चकार।
मोहनदासगाँधी संस्कृतप्रचाराय तं श्लाघयति स्म। इन्दिरागाँधी अपि विशेषतः किलापारडीं गत्वा तस्य कार्यम् अश्लाघयत्। तस्य प्रशंसकाः अभ्यागताः विनोबाभावे माधवरावगोळवलकरः काकाकालेलकरः चिन्तामण्देशमुखः अरविन्दोघोषः पुरुषोत्तममावळङ्करः महादेवदेसायी बलवन्तरायमेहता मोरारजीदेसायी हितेन्द्रदेसायी श्रीप्रकाशः नवाब्मेह्दीनवाज्जङ्गः इत्यादिनः आसन्।
मृत्युः
सः मन्यते स्म यत् जनाः वैदिकरीत्या सारल्येन शतवर्षीयम् अधिकं वा जीवनं जीवेयुः। सः स्वोदाहरणम् समस्थापयत्। ख्रिष्टाब्दे १९६९ तमस्य वर्षस्य जून्मासस्य ८ दिनाङ्के तस्मै पक्षाघातः अभवत्। सः विक्रमसंवद्वर्षस्य २०२६ तमस्य श्रावणमासस्य कृष्णपक्षस्य तृतीयतिथौ (ख्रिष्टाब्दे १९६९ तमस्य वर्षस्य जुलायीमासस्य ३१ दिनाङ्के) देहम् अत्यजत्। सः १०१ वर्षाद् अपि अधिकम् अजीवत्। सः नूनम् आदर्शं जीवनम् अजीवत्।
वर्गः:योगगुरवः
सर्वद्वाराणि संयम्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य द्वादशः (१२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सर्वद्वाराणि संयम्य मनः हृदि निरुध्य च मूर्ध्नि आधाय आत्मनः प्राणम् आस्थितः योगधारणाम् ॥ १२ ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मोडि लिपिः
लघुत्तम|वामतः|मोडि लिपीस्य वर्णमाला: मोडिलिपिः(Modi Script)मराठीभाषायाः एका पुरातनी लिपि: अस्ति।
वर्गः:लिपयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वियोगिनिच्छन्दः
लक्षणम्
अर्थात्- यस्मिन् पद्ये विषमे पादे अर्थात् प्रथमे तृतीये च पादे क्रमेण सगणद्वयम्, एकः जगणः, एकः गुरुः एते भवन्ति तथा च समे पादे अर्थात् द्वितीये चतुर्थे च पादे क्रमेण एकः सगणः, एकः भगणः, एकः रगणः, एकः लघु तथा च एकः गुरुर्भवति तदा वियोगिनीछन्दः भवति।
अर्थः
मित्राणाम् उपकारार्थं शत्रूणाम् अपकारार्थं च बुधैः नृपसंश्रयः इष्यते, जगत्यस्मिन् केवलं जठरं को न बिभर्ति ? अर्थात् स्व-उदरं तु सर्वेऽपि जनाः बिभरति।
इन्द्रवज्राछन्दः
लक्षणम्
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः।
वियोगिनिच्छन्दः
अर्थः
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इन्द्रवज्राछन्दः
लक्षणम्
यस्मिन् छन्दसि क्रमेण यदि तगणद्वयम्, एकः जगणः,तथा च गुरुद्वयं भवति तर्हि इन्द्रवज्रा भवति। अस्मिन् छन्दसि एकादशाक्षराणि भवन्ति।
उदाहरणम् १
उदाहरणम् २ == ग्लानो हि धर्मोभ्युदितो ह्यधर्म आत्मानमस्मिन्हि सृजामि पार्थ। सद्रक्षणायासुरनाशनाय धर्मं पुन: स्थापयितुं युगेषु॥
यानम्, पाण्डीचेरी
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति यानम् मण्डलम् । भौगोलिकतया आन्ध्रप्रदेशभूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति यानम् ।
इन्द्रवज्राछन्दः
अर्थः
पुत्र्याः जन्मनानन्तरमेव पितुः चिन्ता आरभ्यते। यदा सा युवतिः भवति तदा कस्मै प्रदेयेति महान् वितर्कः भवति।
यानम्, पाण्डीचेरी
चित्रशाला
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इन्द्रवज्राछन्दः
अर्थः
विवाहात्परम् अपि सुखं प्राप्स्यति न वा इति चिन्ता भवति। अतः कन्यापितृत्वमेव कष्टाय वर्तते।
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अमीरियराज्यम्
अमीरियराज्यम् अमीरेण शासितः प्रदेशः अस्ति, मुस्लिमजगति राजपुत्रैः अथवा उच्चपदाधिकारिभिः प्रयुक्तः उपाधिः । ऐतिहासिकदृष्ट्या अमीरियराज्यः खलीफातीयराज्यस्य अपेक्षया लघुः राजनैतिक-धार्मिकः एककः भवति । अमुस्लिमसन्दर्भेषु क्षुद्रराज्यस्य समकक्षं मन्यते ।
सम्प्रति विश्वे द्वौ अमीरियराज्यौ स्तः ये स्वतन्त्रराज्यौ स्तः ( कुवैतं कतारं च ), तथा च एकं राज्यं यत् सप्त अमीरातानां संघेन युक्तम् अस्ति, संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि अफगानिस्थाने अमान्यता प्राप्तं तालिबान् राज्यम् अपि अमीरियराज्यम् इति शैलीकृतम् अस्ति । विश्वे पूर्वं स्वतन्त्रा अमीरियराज्यनां महती संख्या अधुना बृहत्तरराज्यानां भागः अस्ति, यथा नाइजीरियादेशे दृश्यते ।
सर्पगन्धः
परिचयः
सर्पगन्धा काचित् औषधिः। एतत् गुल्मसस्यम् अस्ति । निबिडहरिद्वर्णेन चकासन्ते अस्य पत्राणि । पुष्पाणि रक्तश्वेतवर्णमिश्रितानि भवन्ति । अयं गुल्मः विश्वे सर्वत्र काननेशु प्ररोहति । अरण्येषु महावृक्षाणां छायासु सर्पगन्धा रोहति । भारते हिमालयश्रेणिषु अधिकं दृश्यते ।
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
सर्पगन्धा एपोसाइनेसी (Apocynaceae) कुटुम्बे योजिता अस्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम रौवोल्पिया सर्पेण्टिना (Rauwolfia Serpentina) इति । आङ्ग्लभाषया snake root इति वदन्ति । बहुवर्षीयः गुल्मः सपुष्पकः महत्वपूर्णम् औषधीयं सस्यम् । अस्य प्रधानमूलं २०से.मी. पर्यन्तं लम्बं वर्धते । मूले विशाखाः न भवन्ति । सर्पगन्धायाः पत्राणि सरलानि लघूनि च भवन्ति ।
प्रयोजनानि
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बङ्गालविभजनम्
वर्गः:वङ्गदेशस्य इतिहासः‎ वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्मृति इरानी
स्मृति झुबिन् इरानी (जननम् २३ मार्च् १९७६) भारतीया राजनेत्री । पूर्वं दूरदर्शने अभिनेत्रीरूपेण निर्मापिकारूपेण च कार्यम् अकरोत् । सा भारतीयजनतापक्षीया । अद्यत्वे भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनमन्त्री विद्यते ।
बाल्यं शिक्षणञ्च
सा द्वादशकक्ष्यापर्यन्तं होलि चैल्ड् आक्सिलरिविद्यालये अपठत्, ततः शिक्षणं न अनुवर्तितवती । स्वीयशिक्षणविषये विवादात्मकविवरणानि तया समर्पितानि स्न्ति । २००४ तमे वर्षे तया समर्पितं यत् देहलीविश्वविद्यालयतः १९९६ तमे वर्षे कलाविषये पदवी प्राप्ता अस्ति इति । २०१४ तमे वर्षे तया समर्पितं यत् १९९४ तमे वर्षे वाणिज्यविषये देहलीविश्वविद्यालये (दूरशिक्षणद्वारा) प्रथमवर्षस्य शिक्षणं समापितमिति । पत्रिकावृत्तात् इदं ज्ञायते यत् २०१३ तमे वर्षे तया देहलीविश्वविद्यालये दूरशिक्षणविभागे अध्ययनम् आरब्धं किन्तु परीक्षा न लिखिता इति ।
अभिनयक्षेत्रे
१९९८ तमस्य वर्षस्य भारतसुन्दरीस्पर्धायां तया उपान्त्यस्थानपर्यन्तं गतमासीत् । तस्यां स्पर्धायां गौरी प्रधान, तेज्वानी इत्यादयः भागम् अवहन् । १९९८ तमे वर्षे ''सावन् मै लाग् गयी आग्' इत्यस्मिन् सङ्गीतसञ्चिकायां 'बालियन्'गीते इयं मैकासिंहेन सह भागम् अवहत् । २००० तमे वर्षे सा 'स्टार् प्लस्'वाहिन्यां प्रसार्यमाणे 'आतिश्' तथा 'हम् है कल् आज् कल् और् कल्' इत्येतयोः धारावाहिन्योः प्रवेशम् अकरोत् । ततः तया एक्ता कपूरेण निर्मिते क्योंकि सास् भि कभी बहु थि' इत्येतस्यां धारावाहिन्यां तुलसी विरानी इति प्रमुखपात्रम् निरवहत् । तया क्रमेण पञ्च वारं भारतीय-दूरदर्शन-अकाडेमी-प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा) इति । चतुर्वारम् इण्डियन्-टेलि-अवार्ड्, अष्टवारं स्टार्-परिवार-प्रशस्तिश्च प्राप्ता अस्ति । निर्मापकेन एक्ता कपूरेण जातेन भिन्नाभिप्रायेण २००७ तमस्य वर्षस्य जून्-मासे एषा ततः निर्गता इत्यतः तस्याः स्थाने गौतमी कपूर् अभिनीतवती । २००८ तमे वर्षे मेमासे विशेषधारावाहिनीद्वारा तया पुनः प्रवेशः कृतः । २००८ तमस्य वर्षस्य षष्टे स्टार्-परिवार-प्रशस्तिदानावसरे तया कृताय विशिष्टयोगदानाय 'स्टार्-परिवारस्य आधारस्तम्भ' (The Base of Star Parivaar) इति परिगणय्य विशेषप्रशस्तिफलकेन सम्माननं कृतम् । २००१ तमे वर्षे तया 'झी'वाहिन्याः 'रामायण'धारावाहिन्यां सीतायाः पात्रं पौराणिकं निरूढम् । २००६ तमे वर्षे तस्याः उपनिर्मापकत्वे 'तोडि सि झमीन् तोड स आस्मान्' धारावाहिनी प्रदर्शिता । अस्यां धारावाहिन्यां तया 'उमा'याः प्रमुखं पात्रं निरूढम् । सोनीवाहिन्याः कृते तया 'विरुध्'नामिका दूरदर्शनधारावाहिनी २००७ तमे वर्षे निर्मापिता, वसुधा नाम प्रमुखपात्रमपि निरूढम् । विनोद खन्नेन सह 'मेरे अपने' इत्येतस्य निर्माणं कृतम् । झीवाहिन्याः 'तीन् बहुरानिया' इत्येतस्यां धारावाहिन्यां तया भागः ऊढः ।
२००८ तमे वर्षे 'यह है जाल्वा' इत्येतस्मिन् अभिनयम् अकरोत् । २००९ तमे वर्षे 'साब्-वाहिन्याम्' 'मनिबेन् डाट् काम्' इत्येतस्यां हास्यधारावाहिन्यां भागम् अवहत् । २०१२ तमे वर्षे 'अमृता'नामके बेङ्गालीचलच्चित्रे अभिनीतम् ।  २०१४ तमे वर्षे तया 'आल् ईस् वेल्' चलच्चित्रद्वारा हिन्दीचलच्चित्रक्षेत्रे प्रवेशः कृतः ।
वैयक्तिकजीवनम्
२००१ तमे वर्षे स्मृतिः झोरास्ट्रियमतस्थं झुबिन् इरानीवर्यं परिणीतवती । तस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासे तयोः झोर् नामकः प्रथमापत्यं जातम् । २००३ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्-मासे झोरिष् नामिका पुत्री जाता । स्मृतिः शानेले नामिकायाः विमाता या झुबिन् इरानिनः पूर्वतनपत्न्याः मोनायाः पुत्री ।
टिप्पणी
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९७६ जननम्
काजळी
काजळी नदी भारतदेशे महाराष्ट्रराज्ये रत्नागिरिमण्डले प्रवहन्ती काचित् नदी|
गडनदी महाराष्ट्रे सह्याद्रे उद्भूय कोंडगांव प्रति केव संयाति। कोंडगांवात् एव सा काजळी इति कथ्यते। ततः सा पश्चिमभारते सृत्वा अरबसागरं प्राप्नोति।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य नद्यः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि (सं॰अ॰अ॰)
संयुक्तारबामीरियराज्यानि ( UAE ; الإمارات العربية المتحدة  al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah ), वा अमीरियराज्यानि ( الإمارات   al-ʾImārāt ), पश्चिमजम्बूद्वीपे ( The Middle East ) स्थितः देशः अस्ति। अरबद्वीपसमूहस्य पूर्वे अन्तभागे स्थितम् अस्ति, ओमान - सऊदी अरब - देशयोः सीमाः अस्ति, यदा तु फारस - खाते कतार - ईरान - देशयोः सह समुद्रीयसीमाः सन्ति |. अबुधाबी राष्ट्रस्य राजधानी अस्ति, दुबई, सर्वाधिकं जनसंख्यायुक्तं नगरं, अन्तर्राष्ट्रीयकेन्द्रम् अस्ति ।
संयुक्तारबामीरियराज्यानि सप्त अमीरियराज्य संघात् निर्मितं ऐच्छिकं राजतन्त्रम् अस्ति, यत्र अबुधाबी (राजधानी), अज्मान्, दुबई, फुजैराः, रस् अल् खैमाः, शार्जाः, उम्म् अल्
ुक
प्रत्येकं अमीरियराज्य एकेन अमीरेण शासितम् अस्ति तथा च अमीराः मिलित्वा संघीयसर्वोच्चपरिषदं निर्मान्ति | संघीय सर्वोच्चपरिषदः सदस्याः स्वसदस्यानां मध्ये एकं अध्यक्षं उपराष्ट्रपतिं च निर्वाचयन्ति । व्यवहारे अबुधाबी-नगरस्य अमीरः राष्ट्रपतिरूपेण कार्यं करोति, दुबई-नगरस्य शासकः उपराष्ट्रपतिः अपि च प्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं करोति । २०१३ तमे वर्षे देशस्य जनसंख्या ९२ लक्षं आसीत्, येषु १४ लक्षं अमीरातीनागरिकाः, ७८ लक्षं प्रवासिनः च आसन् । २०२० तमे वर्षे संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य जनसंख्या प्रायः ९९ लक्षं भवति।
संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशे १,२५,००० वर्षाणाम् अधिकं कालात् जनाः निवसन्ति । मेसोपोटामिया, पारस्य, भारत इत्यादीनां बहूनां सभ्यतानां व्यापारस्य चतुर्मार्ग अभवत् ।
इस्लामधर्मः आधिकारिकधर्मः अरबीभाषा च राजभाषा अस्ति । संयुक्त अरब अमीरियराज्यानिस्य सिद्धतैलस्य प्राकृतिकवायुस्य च भण्डारः क्रमशः विश्वस्य षष्ठः सप्तमः च बृहत्तमः अस्ति । अबूधाबी-अमीरियराज्यस्य शासकः देशस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः च जायद बिन सुल्तान अल नह्यान्, स्वास्थ्यसेवायां, शिक्षायां, आधारभूतसंरचनेषु च तेलस्य राजस्वस्य निवेशं कृत्वा संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य विकासस्य निरीक्षणं कृतवान्। उपसागरसहकारपरिषदः सदस्येषु संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि अर्थव्यवस्था सर्वाधिकं विविधा अस्ति । एकविंशतितमे शतके देशः तैल-गैसयोः उपरि न्यूनतया निर्भरः जातः, आर्थिकदृष्ट्या पर्यटन-व्यापारयोः विषये केन्द्रितः अस्ति । सर्वकारः आयकरं न गृह्णाति, यद्यपि निगमकरः स्थापितः अस्ति तथा च २०१८ तमे वर्षे ५% मूल्यवर्धितकरः स्थापितः
एम्नेस्टी इन्टरनेशनल्, फ्रीडम हाउस तथा ह्यूमन राइट्स् वॉच इत्यादयः मानवाधिकारसमूहाः सं॰अ॰अ॰-देशं मानवअधिकारविषये सामान्यतया घटिया इति मन्यन्ते, यत्र नागरिकाः शासनस्य आलोचनां कुर्वन्ति यत् कारागारं कृत्वा यातनां दत्तं भवति, राज्यसुरक्षायन्त्रेण उत्पीडिताः परिवाराः, बलात् अन्तर्धानस्य प्रकरणाः च भवन्ति सभा, संघ, पत्रिका, अभिव्यक्ति, धर्म इत्यादयः व्यक्तिगताधिकाराः अपि भृशं दमनं कुर्वन्ति ।
सं॰अ॰अ॰ - देशः मध्यमशक्तिः इति मन्यते । इदं संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य, अरबलीगस्य, इस्लामिकसहकारसङ्गठनस्य, ओपेकस्य, असंलग्नआन्दोलनस्य, उपसागरसहकारपरिषदस्य (GCC) सदस्यम् अस्ति ।
उपेन्द्रवज्राछन्दः
लक्षणम्
उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । यस्मिन् छन्दसि क्रमेण यदि एकः जगणः, एकः तगणः, पुनः एकः जगणः, ततः गुरुद्वयं यदि भवति तर्हि उपेन्द्रवज्रा भवति।
भाणः (रूपकम्)
भाणः दशरूपके तृतीयः प्रभेदः । अत्र आकाशभाषितद्वारा स्वस्य परस्य वा वृत्तं नायको भणतीति भाण इति सार्थकं नाम । भाणः नाट्यस्य एक पात्री प्रयोगं अस्ति । भण शब्दे इति धातोः भणत्यत्रेति ’करणाधिकरणयोा’ इत्यधिकरणाथेर् ल्युटि भाणशब्दः । अस्य लक्षणं तावदिदम् -
अत्र धूर्तानां नानावस्थं वृत्तान्तस्य वर्णनं भवति । एकाङ्कयुक्तेऽस्मिन् बुद्धिमान् निपुणा विटो नायकः । यद्यपि नटस्य एकत्वात् सम्भाषणं निरवकाशं तथापि आकाशभाषितद्वारा स वचनं प्रतिवचनं च करोति । आकाशभाषितं नाम पात्रं विना आकाशं दृष्ट्वा भाषणम्, तदुक्तं दर्पणे - अकाशं पश्यन् किं कथयसि? अस्तु, नगरं गच्छामीति? भवतु भवतु, भवान् गच्छतु’ इत्यनेन प्रकारेण प्रश्नमुत्तरं च यत् स्वयमेव कथयति तदाकाशभाषितमित्यर्थः । नायकः स्ववाक्ये शौर्यसौभाग्यादीनां गुणानां सूचनां करोति । तेन वीरस्य शृङ्गारस्य च रसस्य प्रतितिर्भवति ।
वर्गः:रूपकाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कोयम्बत्तूर् बैपास्
कोयम्बत्तूर् बैपास् भारतस्य तमिळुनाडु राज्यस्य कोयम्बत्तूर् नगरात् मार्गः अस्ति।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
समवकारः (रूपकम्)
दशरूपकम् समवकारः पञ्चमः प्रभेदः । अत्र विचित्रा बहवोऽर्थाः समवकीर्णा राशीकृता भवन्तीति समवकारः इति सार्थकं नाम । सम् अव इत्युपसर्गद्वयपूर्वकात् डुकृञ् करण् इति धातोः समवकीर्यन्ते बहवोऽर्था इति ’अकर्तरि कारके संज्ञायाम्’ इत्यधिकरणे घञि समवकार इति शब्दः । अस्य लक्षणं तावदिदम् -
अत्र प्रसिद्धा द्वादश धीरोदात्ता नायका भवन्ति । तेषु केचित् देवाः केचिच्च दानवाः । तेषां सवेर्षामपि पृथक् पृथगेव प्रयोजनं भवति । अत्र वीरस्य प्राधान्यम् अन्येषां तु अप्राधान्यम् । भारती, सात्वती, आरभटी चेति वृत्तित्रयम् प्रचुरं भवति कैशिकी तु न्यूना । बीजं बिन्दुं च वर्जयित्वा अन्याः सर्वा अपि अर्थप्रकृतयो भवन्ति । अत्र केवलं पताका, प्रकरी, कार्यं चेति अर्थप्रकृतित्रयमेव दृश्यते नान्यत् ।