cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
एस्टोनिया
External links
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शतानीकः
नकुलद्रौपद्यो: पुत्र:।युद्धे जीवित: परं युद्धान्ते अश्वत्थाम्ना निर्मिते अग्निकाण्डे भस्मसात् जात:। ‎
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३७१
१३७१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
११. विश्वरूपदर्शनयोगः
अध्यायस्य सारः
अस्मिन् अध्याये तावत् भगवतः विश्वरूपदर्शनं वर्णितं वर्तते ।
१३७१
बाह्य-सूत्राणि
१३७१ १३७१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
११. विश्वरूपदर्शनयोगः
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सिन्धुद्वीपः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
‎ ध्याकुलम्]]
वर्गः:अयो[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
आवेरोस्
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आदिशङ्कराचार्यः
शङ्कराचार्यः (मलयाळम्: ശങ്കരാചാര്യൻ,शङ्कराचार्यन्) (क्रिस्ताब्दम् ७८८ - क्रिस्ताब्दम् ८२०), यस्यान्ये अभिधाने शङ्करभगवत्पादाचार्यः तथा च आदिशङ्कराचार्यः इति । आदिशङ्कराचार्यः कश्चन भारतीयः दार्शनिकः आसीत्, येन अद्वैतवेदान्तस्य सिद्धान्तः दृढतया प्रोद्बलितः । अद्वैतवेदान्तः वेदान्तस्य उपसंप्रदायः वर्तते । उत्तरमीमांसा इत्यपि एतस्य अपरं नाम । अद्वैतवेदान्तानुसारं जीवब्रह्मणोः अभेदः ब्रह्मणः निर्गुणत्वञ्च उच्यते । शङ्करः समग्रभारतवर्षस्य यात्रां कृत्वा स्वकीयं दर्शनं प्रवचनेभ्यः शास्त्रार्थेभ्यश्च प्रसारितवान् । सः दशनामी इति अद्वैतसंप्रदायस्य संघटनकर्ता मन्यते, तथा च षण्मत इति पूजनपरम्परायाः संस्थापकः मन्यते ।
संस्कृतेन रचिताः तस्य कृतयः, याः सर्वाः अपि अद्यापि प्राप्यमानाः, अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तस्थापनविषयकाः सन्ति । सः उपनिषद्ब्रह्मसूत्रसम्मतस्य संन्यासस्य महत्तामपि प्रतिपादितवान्, यस्मिन् काले मीमांसा संप्रदायेन दृढं कर्मकाण्डं स्थापितमासीत् संन्यासश्च निन्दित: आसीत् । शङ्करः ब्रह्मविषये उपनिषदः प्रामाण्यं प्रोक्तवान् । तथा च ब्रह्मसूत्राणाम्, उपनिषदां, भगवद्गीतायाः च भाष्यं लिखितवान् ।  कर्मवादस्स्य प्रवर्तकेन मण्डनमिश्रेण सह ज्ञानवादं मण्डयित्वा जितवान् ।
आचार्यशङ्करः अनेकान् ग्रन्थानपि लिखितवान् तेषु विवेकचूडामणिः, उपदेशसहस्री प्रपञ्चसारश्च प्रमुखाः सन्ति
तस्याद्वैतवेदान्तसिद्धान्तो माध्यमिकबौद्धसिद्धान्त इव प्रतीयते। यथाद्वैतवादः तथैव शून्यवादो वर्तते, न तस्मात् भिन्नः। अतः केचित् तं प्रच्छन्नबौद्धं कथयन्ति
चरितम्
अथ विलम्बं विनैव स प्रव्रजितुं निरणौषीत् । "यदा मां स्मरिष्यसि, तदा त्वामुपस्थास्यामि" इति प्रतिश्रुत्य मातरं समाश्वासयन् गृहान्निरगाच्च ॥
स देशाद्देशं परिक्रममाणः नर्मदारोधसि स्थितं गौडपादाशिष्यं गोविन्दगुरुं प्रपेदे । परावरज्ञात् तस्मात् सकलाः विद्याः संन्यासञ्च जग्राह । तदनु तस्य गुरोः आज्ञया उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां गीतायाश्च भाष्याणि निर्ममे । अन्यानपि बहून् ग्रन्थान् निबबन्ध । तदनु गुरुणा अनुज्ञातः गौडपादेन चानुमोदितः कैश्चित् कुतार्किकैः कदर्थितं श्रौतं मतं सुप्रतिष्ठां नेतुं प्रायतत । प्रतिदेशं भ्रममाणः विपक्षवादान् तिलशः खण्डयामास । वैदिकमद्वैतमतं सुदृढं समर्थयामास च । तत्र तत्रानेके शिष्याश्च तस्याभूवन् ॥
अनन्तरं स्वेन समर्थितं मतं प्रचारयन् शिष्यैः सह कञ्चन कालं श्रीकाशीमध्युवास । तस्य यशः दिक्षु विदिक्षु च विससार । अस्मिन् अवसरे गयायामासन्नमृत्योः कुमारिलभट्टस्य अनुज्ञानुगुणम् अयमाचार्यः माहिष्मतीमेत्य मीमांसकानामग्रगण्यस्य मण्डनमिश्रस्य सकाशे वादभिक्षामयाचत । याचनामङ्गीकृत्य मिश्रः वादाय सज्जः अभवत् । तेन सह सुदीर्घवादः प्रावर्तत । अन्ते आचार्यः मिश्रं जिगाय । पराजितो मिश्रः सबहुमानं सभक्तिकञ्च आचार्यस्य शिष्यतां वव्रे । स एव सुरेश्वराचार्य इति प्रख्यातः ॥
एवमद्वैतमतं प्रतिष्ठापयन् आचार्यः बदरिकाश्रमं गत्वा नारायणं समाराध्य तत्र कञ्चन मठं स्थापयामास । तथैव पश्चिमतः द्वारकायां, पूर्वतः पुर्यां दक्षिणतः शृङ्गगिरौ तुङ्गायास्तीरे च । तेषु चतुर्षु मठेषु यथाक्रमं स्वशिष्यान् तोटकं, हस्तामलकं, पद्मपादं, सुरेश्वरञ्च पीठाधिपतिरूपेण न्ययोजयत् । उपनिषदां सम्मतस्य अद्वैतमतस्य रक्षणे पोषणे च तानादिदेश च ॥
अत्रान्तरे आतुरया मात्रा स्मृतः योगशक्त्या तस्याः पुरस्तादाविरासीत् । उचिताभिः परिचर्याभिस्तां प्रातोषयत् । प्रत्यासन्नायां तस्याः प्राणानामुत्क्रान्तौ नूतनाभिः नूतिभिः प्रसादितदैवतैस्तामनुगृहीतां सुगतिञ्च वितेने । पारत्रिकाणि कृत्यानि च यथाविधि वितेने ॥
अथ स्वकृत्यं सर्वं कृतं मन्यमानः स काश्मीरदेशं प्रययौ । तत्र महाजनानां मनोरथं मानयन् सर्वज्ञपीठमधिष्ठानं भूषयामास । तदनु हिमालयस्थां दत्तात्रेयगुहां जगाह । ततस्सत्ये शिवे शाश्वते पदे तिरोदधे च ॥
सम्बद्धितलेखाः
आदिशङ्कराचार्यः (चलच्चित्रम्)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:दर्शनशास्त्रिणः
अम्बरीषः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्। अम्बरीषः इत्यपि अस्य नाम श्रूयते । इक्ष्वाकुवंशस्य मान्धातृचक्रवर्तिनः राज्ञ्यां बिन्दुमत्यां जनिमलभत । अस्य पुत्रः यवनाश्वनामा । अंबरीषः एकदा यागदीक्षितोऽभवत् । तदा तस्य याज्ञाश्वः नष्टः । अतः एषः शुनश्शेफः इति नामानं ऋषिकुमारं शतेन गवां क्रीतवान् । यागं च समाप्तिमनयत् । ( रामा. बाल. ६१.) श्रीमद्भागवते उक्तरीत्या एषः नभगस्य पौत्रः, नाभागस्य पुत्रः विष्णोः परमभक्तः । एकदा एकादशीव्रतपरायणस्य एतस्य नियमभङ्गं चिकीर्षुः दुर्वासाः मुनिः द्वादश्यां तिथौ प्रातरेव समागत्य भोजनम् अयाचत, स्नानादिकमनुष्ठितुं नदीं गतो नायातः तिथ्यवसाने समासन्नेऽपि । पारणाकालातिक्रमदोषभीरू राजा तदितरै ऋषिभिरनुज्ञां प्राप्य पारणाप्रतिनिधि जलं प्राश्नात् । तदा तत्रागतः दुर्वासाः अम्बरीषं शशाप । तदैव भक्तपराधीनः महाविष्णुः दुर्वाससं प्रति चक्रायुधं प्रायुङ्त । सुदर्शनचक्रात् आत्मानं रक्षितुं उपायान्तरमनवाप्य अम्बरीषमेव शरणं गतः । एतस्य श्रीमती नाम्नी लोकोत्तरसुन्दरी पुत्री आसीत् । कदाचित् पर्वतः नारदः च श्रीमतीं दृष्ट्वा मोहपरवशौ तां प्राप्तुमुद्युक्तावभवताम् । अम्बरीषः तयोरुपायं न्यवारयत् । तदा निराशावेतौ अम्बरीषं शप्तुमुदयुञ्जाताम् । तावता समागतात् जाज्वल्यमानात् विष्णुचक्राद्भीतौ पलायितौ च । ततोऽम्बरीषः तां स्वक्न्यां विष्णवे प्रादात् ।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इ एम पर्सेल
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
त्रिश्शूर्-उत्सवः
एषः पर्वविशेषः अस्ति । अरट्टुपूजा इति स्थले महोत्सवः एषः भवति । एतं महोत्सवम् भारतस्य महत्वपूर्णेषु वर्णयुक्तपर्वसु अन्यतमम् इति कथयन्ति । ४६ देवालयानाम् उत्सवमूर्ति- सम्मिलनम् अत्र भवति । तदा सङ्गीतस्य ढोलकवाद्यस्य, श्रृङ्गवाद्यस्य, काहलस्य च वादनं निरन्तरं प्रचलति । सामान्यतः ५०-६० गजाः अलङकृताः सन्तः यात्रायां यत् आगच्छन्ति तत् प्रमुखम् आकर्षणम् अस्ति ।  गजानाम् उपरि त्रयः नम्बूदरीजनाः, श्वेतच्छत्रधराः, रजतचामरधराः, व्यजनधराः उपविशन्ति । एषः महोत्सवः सततं ३६ घण्टाः यावत् प्रचलति । अन्ते विशेषस्फोटकानां वर्णमयं प्रदर्शनं मनमोहकं भवति । एतं महोत्सवं द्रष्टुम् देशविदेशेभ्यः जनाः आगच्छन्ति । एषः महोत्सवः फेब्रवरी/ मार्च मासे प्रचलति । =मार्गः= वाहनमार्गे त्रिश्शूरतः १२ कि.मी
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ग्रहविज्ञानम्
गृह्णाति - ग्रह(उपादाने) अच् (३-१-१४३) । गृह्णाति इति ग्रहः । स्वं परितः विद्यमानम् अयस्कान्त-कान्तिक्षेत्राणां प्रभावं गृह्णन्तः स्वस्य प्रभावं संयोज्य परावर्तनस्य आनयनतत्त्वं भवति ग्रहाणाम् । सर्वेषां ग्रहाणाम् इदमेव तत्त्वं भवति चेदपि भूमौ स्थित्वा यः परिशीलयति तेन तु भूग्रहस्य उपरि अन्येषां ग्रहाणां प्रभावः कः इति ज्ञातव्यं भवति । भूमेः उपरि विभिनसमयेषु विभिन्नग्रहाणां प्रभावः कीदृशः इति यदि अवगम्येत तर्हि भूवातावरणस्य स्थितिः ज्ञातुं शक्या । इदं वातावरणं सामूहिकप्रभावं यदि दर्शयेत् तर्हि तस्य तीव्रता अधिका इति ज्ञातुं शक्यते ।
सौरकुटुम्बव्यवस्था
सूर्यः, सूर्यं परितः भ्रमन्तः ग्रहाः, उपग्रहाः, धूमकेतवः.... इत्यादयः सौरकुटुम्बव्यवस्थायाः भागाः । विश्वस्य अयं कञ्चन लघुः भागमात्रम् । अस्माकं वासस्थानम् इयं भूमिः सौरकुटुम्बस्था एव । सूर्यनामकस्य नक्षत्रस्य परितः विविधासु कक्षासु एते ग्रहाः परिभ्रमन्ति इत्यतः अस्य सौरकुटुम्बव्यवस्था इति निर्दिश्यते । अस्याः व्यवस्थायाः प्रकाशदाता अस्ति सूर्यः । सूर्यं परितः भ्रमन्तः सर्वे ग्रहाः अपि कान्तिहीनाः एव । सर्वेषाम् उपग्रहाणां लघुग्रहाणां धूमकेतूनां कान्तिविषयकः आधारः अस्ति सूर्यः एव । केन्द्रे विद्यमानं सूर्यं परितः दीर्घवृत्ताकारकक्षासु ग्रहाः अन्ये खगोलपदार्थाः च सञ्चरन्तः भवन्ति । खगोलशास्त्ररीत्या नव ग्रहाः निर्दिष्टाः सन्ति ।
नवग्रहाः
रविः, चन्द्रः, कुजः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुश्च नवग्रहाः । रवितः भूकक्षायाः मध्यभागे विद्यमानाः ग्रहाः अन्तर्ग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते । बुधः शुक्रश्च एषु अन्तर्भवन्ति । भूकक्षायाः अनन्तरं विद्यमानाः बाह्यग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते । कुजतः अनन्तरं विद्यमानाः अत्र अन्तर्भवन्ति । खगोलशास्त्ररीत्या एते नव ग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते - बुधः, शुक्रः, भूमिः, कुजः, गुरुः, शनिः, इन्द्रः (युरेनस्), वरुणः (नेप्चून्), यमः (प्लूटो) ।
क्रूर-सौम्यग्रहाः
चन्द्रः, बुधः, गुरुः, शुक्रश्च सौम्यग्रहाः
पुरुष-स्त्री-नपुंसकग्रहाः
चन्द्रः, शुक्रः, राहुश्च स्त्रीग्रहाः
बुधः, शनिः, केतुश्च नपुंसकग्रहाः
ग्रहाणाम् दश अवस्थाः
स्वक्षेत्रे विद्यमानः ग्रहः स्वस्थावस्थां विन्दति । उच्चक्षेत्रे विद्यमानः ग्रहः दीप्तावस्थां विन्दति । मित्रक्षेत्रे विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था । समक्षेत्रे विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था । वक्रग्रहस्य अवस्था । राशौ ९ पादे विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था । शत्रुक्षेत्रे ग्रहस्य अवस्था । अस्तङ्गतस्य ग्रहस्य अवस्था । नीचस्थाने विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था । अतिचारस्थाने विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था ।
स्वस्थ-दीप्त-मुदित-शान्तावस्थासु विद्यमानाः ग्रहाः शुभफलानि यच्छन्ति ।
शक्तावस्थायां शुभग्रहाः वक्राः भवन्ति चेत् शुभफलम्, अशुभग्रहाः वक्राः भवन्ति चेत् पीडादीनि अशुभफलानि यच्छन्ति ।
पीड-दीन-विकल-खल-भीतावस्थासु विद्यमानाः ग्रहाः अशुभफलानि यथा न यच्छेयुः, घटनाः पूर्णाः यथा स्युः तथा कुर्वन्ति ।
ग्रहाणां राजादिविभागाः
कालपुरुषस्यांगविशेषसम्बन्धग्रहाः
अर्थात् कालपुरुषस्य आत्मा सूर्यः, चन्द्रमा मनः । मङ्गलः सत्त्वस्य, बुधः वाण्याः, गुरुः ज्ञानसुखयोः शुक्रः बलस्य प्रतिनिधिः वर्तते । पुनः सूर्यः चन्द्रश्च राजानौ स्तः । मङ्गलः नेता, बुधः राजकुमारः गुरुः शुक्रश्च मन्त्री, शनिश्च दासः भवति ।
ग्रहाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्रुतसेनः
द्रौपदीसहदेवयो: पुत्र:।युद्धे जीवित: परं युद्धान्ते अश्वत्थाम्ना निर्मिते अग्निकाण्डे भस्मसात् जात:। ‎
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वङ्गः
वङ्गः (বঙ্গ) वा बङ्गाल वा बाङ्ग्ला (বাংলা) प्राच्यभारतीय उपमहाद्वीपस्य वृहत्प्रदेशः अस्ति । सम्प्रति वङ्ग-भङ्गः (अखण्डवङ्गस्य विभजनम्) अनन्तरं वङ्गः द्विधा विभक्तः आसीत्, पूर्वभागः वङ्गदेशः, पश्चिमभागः पश्चिमवङ्गः च आसीत् । पश्चात् पूर्वपाकिस्थानं वङ्गदेशस्य घटकराज्यस्य भारतीयसङ्घीयप्रजातन्त्रस्य पश्चिमवङ्गस्य च मध्ये गोष्ठी अस्ति, यद्यपि पूर्वं वङ्गराज्यस्य केचन क्षेत्राणि (स्थानीयराज्यशैल्या आङ्ग्लानाम् अधीनं च) अधुना समीपस्थेषु भारतीयराज्येषु बिहार-त्रिपुरा-ओडिशाराज्येषु सन्ति । वङ्गप्रदेशे वङ्गजनाः बहुमतेन निवसन्ति । प्रदेशस्य भाषा वङ्गभाषा अस्ति ।
अयुतायुस्
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३८६
३८६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३८६ ३८६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अफजल् गुरु
मोहम्मद् अफजल् गुरुः जैश्-ए-मोहम्मद् नामकस्य भयोत्पादकसङ्घतनस्य सदस्यः । २००१ तमे वर्षे भारतस्य संसद्भवनस्य उपरि यत् आक्रमणम् अभवत् तस्य सूत्रधारः आसीत् । २००२तमे वर्षे प्रवृत्ते विचारणे सः अपराधी इति निर्णीय सर्वोच्चन्यायालयः तस्य मरणदण्डनम् अघोषयत् । २००६तमवर्षस्य अक्टोबरमासे २० दिनाङ्के तस्य मरणदण्डनं निश्चितम् आसीत् । किन्तु कथञ्चित् तत् व्याक्षिप्तम् आसीत् । २०१३ तमवर्षस्य फेब्रुवरीमासस्य अष्टमदिनाङ्के तस्य दयाभिक्षा राष्ट्रपतिना प्रणवमुखर्जीवर्येण तिरस्कृता । परेद्यवि तन्नाम फेब्रुवरीमासस्य नवमे दिनाङ्के प्रातः ८.००वादने तस्य मरणदण्डनं विहितम् ।
External links
वर्गः:अन्यदेशीयलेखाः वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा वर्गः:चित्रं योजनीयम्
परभणीमण्डलम्
thumb|right|200px|औण्ढा-नागनाथमन्दिरम्
परभणीमण्डलं (परभणी जिल्हा, Parbhani District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं परभणी इत्येतन्नगरम् । मण्डलमिदं सन्तप्रभृतीनां प्राचुर्यात् सन्तभूमिः उच्यते ।
भौगोलिकम्
परभणीमण्डलस्य विस्तारः ७,५१२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि नान्देडमण्डलं, पश्चिमदिशि बीडमण्डलं, जालनामण्डलं च, उत्तरदिशि हिङ्गोलीमण्डलं, बुलढाणामण्डलं च, दक्षिणदिशि लातूरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले मुख्यनदी गोदावरीनदी अस्ति । भूरचनादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य विभागद्वयं क्रियते । उत्तरदिशि अजिण्ठा लघुपर्वतशैलाः सन्ति । मण्डलेस्मिन् उष्णं, शुष्कं, विषमञ्च वातावरणं भवति ।
कृषिः उद्यमाः
यवनालः(ज्वारी), गोधूमः, बाजरी, तण्डुलः, 'तूर', चणकः, इक्षुः, कार्पासः, कलायः इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । अत्रस्थाः ६०% जनाः कृषिसम्बद्धकार्यैः उपजीविकां कल्पयन्ति । कृष्यवलम्बिताः उद्यमाः अत्र अधिकाः सन्ति । यथा अन्नपदार्थनिर्माणोद्यमाः, अन्नपदार्थानां वेष्टनीकरणोद्यमाः, विद्युन्निर्माणोद्यमाः च वर्तन्ते ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् परभणीमण्डलस्य जनसङ्ख्या १८,३५,९८२ अस्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २९३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २०.१८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४० अस्ति । अत्र साक्षरता ७५.२२% अस्ति ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्
१६ तमे, १७ तमे च शतके अत्र मुघलशासकानाम् आधिपत्यम् आसीत् । बेरार इति प्रान्तस्य भागम् आसीत् मण्डलमिदम् । १९५६ मध्ये यदा भाषानुसारिप्रान्तनिर्मितिः जाता तदा इतरमराठवाडामण्डलानाम् इव अस्य मण्डलस्य समावेशः अपि 'बोम्बे प्रेसिडेन्सि' इत्यस्मिन्नेव आसीत् । १९६० तमे वर्षे यदा महाराष्ट्रराज्यस्य स्थापना जाता तदा अस्य परिसरस्य परभणीमण्डलत्वेन महाराष्ट्रराज्ये समावेशः कृतः ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
लोकजीवनम्
मण्डलेऽस्मिन् वनवासिजनाः कळमनुरी, जिन्तुर, वसमत इत्येतेषु उपमण्डलेषु निवसन्ति । अत्रस्थानां जनानां प्रमुखाहारे यवनालैः कृता 'भाकरी', सूपः, ओदनं, शाकानि च अन्तर्भवन्ति । अत्रस्थाः जनाः उत्सवप्रियाः सन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले वीक्षणीयस्थलानि सन्ति यथा -
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
वेनेजुयेला
thumb|right|200px thumb|right|200px
वेनेज्वेला (República Bolivariana de Venezuela) दक्षिणामेरिकामहाद्वीपे उत्तरदिशायां विद्यमानः देश: । अस्य राजधानी - कराकस ।
संबद्घाः विषया:
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्षाचर्या
वर्षासु नराणां शरीराणि त्रिभिरपि दोषैर्दुष्यन्ति।तत्रापि वात: प्रकुप्यतितराम्। अग्निर्नितरां मान्द्यमुपैति।तस्मादन्नद्रव्याणि प्रभूतसावधानचेतसा भक्ष्याणि। तेन सहैवाग्निदीपनानि पाचनानि द्रव्याणि च सेव्यानि।एकस्माद्वर्षात्पूर्वं जातं धान्यमस्मिनृतौ हिताय भवति। द्विदलेषु मुद्गा: सुखजीर्या:, तसमाद्भक्ष्या:।अन्नस्य रुचिप्रदानकर्मणि सलवणं पञ्चकोलमिश्रितं हि तक्रं प्रशस्यते। वर्षादौ नरशरीराणि वामकरेचकौषधक्षमानि च सञ्जायन्ते।तस्मात्तेषामुपयोग: कार्य:। बृहदान्त्रस्य स्वच्छीकरणाय बस्तिस्वीकरणं भवति।तेन सार्वदेहिकवातस्यापि शोधनं जायते। पानार्थे सुतप्तमम्बु सुखाय भवति।स्नानार्थे शौचार्थे च नित्यमे-वोष्णं जलम् उपयोज्यम्। निशायां सुखतप्तगृहेष्वेव स्वप्तव्यम्। बाष्पसंपृक्ते वातावरणे सति स्निग्धाम्ललवणरसैरनतिद्रवैश्च पदार्थैरन्नपूरणं कार्यम्। एषु दिनेषु दिवा निद्रा अतिरिक्तश्रमश्च वर्ज्य एव भवति।व्यायामोऽप्यधिको न भवेत्।
वर्गः:ऋतुचर्या वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
श्रीगन्धवृक्षः
अयं श्रीगन्धवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन विशिष्टः वृक्षः । अयं सर्वेषु प्रदेशेषु न वर्धते । भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य दक्षिणभागेषु तथा च केरलराज्ये च अधिकतया वर्धते श्रीगन्धवृक्षः । अयं न महान् वृक्षः । सामान्यम् औन्नत्यं भवति अस्य । अस्य वृक्षस्य काष्ठम् औषधत्वेन उपयुज्यते । फेनकानां सुगन्धद्रव्याणां च निर्माणे अपि अयं वृक्षः उपयुज्यते । अनेन एव निर्मितं “मैसूरु स्याण्डल्” नामकं फेनकं सुगन्धद्रव्यादिकं च विश्वे एव प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य काष्ठम् अन्येन द्रव्येण सह उद्घर्ष्य तथा च कषायं निर्माय औषधं सज्जीकर्तुं शक्यते । संस्कृते अस्य श्रीगन्धस्य “चन्दनम्” इति अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मिन् “साण्टिलाल्” नामकः तैलांशः भवति । तस्मात् एव कारणात् अस्य वृक्षस्य विशिष्टः कश्चन गन्धः भवति । अयं श्रीगन्धः देवमूर्तिनां निर्माणे, देवपूजायाः वस्तूनां, पीठानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते ।
इतरभाषासु अस्य श्रीगन्धस्य नामानि
अयं श्रीगन्धवृक्षः आङ्ग्लभाषयाWhite Sandal wood इति उच्यते । अस्य श्रीगन्धवृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Santalum Album इति । हिन्दीभाषया“सफेद् साण्डल्” इति, तेलुगुभाषया“गन्धवु चक्क” इति, तमिळभाषया“चन्दन कट्टै” इति, मलयाळभाषया“चन्देन मरम्” इति, मराठीभाषया“सफेद् चन्दन्” इति, कन्नडभाषया“चन्दन मर” अथवा “गन्धद मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि
अस्य श्रीगन्धस्य रसः तिक्तः । अयं शीतवीर्यः अपि । अस्य मूलं लघु, रूक्षं चापि । १.	अस्य श्रीगन्धस्य मूलं पित्तशामकम् । २.	ज्वरबाधायाम् अस्य श्रीगन्धस्य उद्घर्षणं कृत्वा ललाटस्य उपरि लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यम् अपगच्छति । ३.	पित्तविकारान्, पित्तजन्यं ज्वरं चापि निवारयति श्रीगन्धस्य कषायम् । ४.	चर्मरोगेषु अपि श्रीगन्धस्य उपयोगः हितकरः । ५.	चर्मणि पिटकानां वा व्रणानां वा कालकाः सन्ति चेत् श्रीगन्धम् उद्घर्ष्य लेपयन्ति । ६.	महती पिपासा बाधते चेत् नारिकेलजलेन सह अस्य चूर्णं सेवनीयम् । ७.	अस्य श्रीगन्धस्य तैलं पिटकान्, ज्वलनं चापि निवारयति । ८.	मूत्रस्य विसर्जनस्य अवसरे ज्वलनं जायते चेत् अस्य श्रीगन्धस्य कषायं पातव्यम् । ९.	अतीव स्वेदः जायते चेत्, स्वेदः दुर्गन्धयुक्तः चेत् च अस्य चूर्णं शरीरे लेपनीयम् । १०.	अतिसारेण पीडिताः अस्य श्रीगन्धस्य उपयोगेन शमनं प्राप्नुवन्ति । ११.	शरीरे यत्र कुत्रापि शोथः जातः अस्य श्रीगन्धस्य लेपः करणीयः । १२.	श्रीगन्धस्य चूर्णं, तेनैव प्रमाणेन तण्डुलानां क्षालनजलं, खण्डशर्करां, मधु च योजयित्वा कषायं निर्मातुं शक्यते । १३.	अनेन श्रीगन्धेन निर्मितं चन्दनतैलं, चन्दनासवः च आपणेषु उपलभ्यते । तत्र चन्दनतैलं चर्मरोगान्, चर्मणः ज्वलनं च शमयति । चन्दनासवः पित्तं, औष्ण्यं चापि निवारयति ।
नाऩ् कटवुळ् (चलच्चित्रम्)
नाऩ् कटवुळ् एका तमिऴ्भाषायाः चलचित्रमस्ति।
वर्गः:तमिळ्-चलच्चित्राणि वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३७२
१३७२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३७२ १३७२ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सर्वकामः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
‎
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऋतुपर्णः
सः सूर्यवंशीयः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत् । सिन्धुद्वीपः नाम राजा एतस्य पिता । कदाचित् निषधदेशस्य राजा नलः द्यूते पराजितः सन् राज्यभ्रष्टः अस्य आश्रये "बाहुकः" इति नाम्ना किञ्चित्कालम् सारथिः भूत्वा न्यवसत् । दमयन्त्याः पुनः स्वयंवरार्थं नलेन सह कुण्डिनपुरगमनसमये मार्गे नलात् "अश्वहृदयम्" अशिक्षत । । अस्य सारथेः नाम जीवल इति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शरच्चर्या
अयं पित्तप्रकोपस्य काल:।तस्मात् शरदारम्भ एव विरेचनं कार्यम्। तेन पित्तस्य शोधनं भवति।पित्तमत्यन्तं कुपितं चेद्, रक्तमोक्षणमपि आवशयकं भवति। आहारे तिक्तरसैर्भेषजद्रव्यै: सिद्धं घृतं समावेशनीयम्।आमलकं मधु शर्करा इत्येतानि द्रव्याण्याहारे भवेयु:।मधुर-तिक्त-कषाय-रसप्रचुर आहार: स्यात्।दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं जलं निशि चन्द्रकिरणेषु स्थाप्यम्। तज्जलमस्मिनृतौ अतीव लाभप्रदं भवति।इदं च हंसोदकमिति कथ्यते।हंसोदकं त्रिदोषशामकं भवति।क्षारा:, दधि, तिलतैलं चाहारे न भवेत्।दिवानिद्रा, आतपसेवनं च वर्जनीयम्।रात्रे: प्रथमप्रहरे चन्द्रकिरणा: सेव्या:। तदानीमङ्गे चन्दनोशीरमुस्तादीनां शीतद्रव्याणामङ्गरागो भवेत्।
वर्गः:ऋतुचर्या वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
भगदत्त
प्राग्ज्योतिषपुरस्य (अधुना आसामसंज्ञकस्य) अयं राजा।पूर्वं श्रीकृष्णेन नरकासुराय एकम् अमोघम् अस्त्रं दत्तम्।परम्परया तदस्त्रं भगदत्तेन लब्धम्।भगदत्तस्य समीपे एक: प्रचण्ड: प्रबलतर: सुप्रतीकनामा युद्धगज: आसीत्।तद् अमोघम् अस्त्रं तथा अयं सुप्रतीक: गजराज: इति एताभ्यां भगदत्त: अजेय: इव आसीत्।श्रीकृष्णेन सह बद्धवैर: भगदत्त: भारतीययुद्धे कौरवपक्षे आसीत्। तस्य सुप्रतीकेन पाण्डवपक्षे हाहाकार: जनित:।रणे अर्जुन: यदा अभिमुखम् आगत:, तदा भगदत्तेन तद् अमोघम् अस्त्रं क्षिप्तम्।अर्जुनसखा श्रीकृष्ण: दक्ष: आसीत्।तेन तदस्त्रम् उरसि धृतम्।मूलत: श्रीकृष्णस्य एव तदस्त्रम्।क्षणेन वैजयन्तीमालारूपेण परिणतम्।तदा श्रीकृष्ण: अर्जुनाय भगदत्तवधाय काञ्चिद् युक्तिम् उक्तवान्।तया युक्त्या अर्जुन: भगदत्तस्य वधं साधितवान्। ‎
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गुजरातराज्यस्य महान्तः व्यक्तयः
एतस्मिन् गुजरातराज्यस्य महान्तः व्यक्तयः अन्तर्भवन्ति । आदिल मन्सुरी कलापी गङ्गासती दयानन्द-स्वामी (स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य) दुला भाया काग देवानंद स्वामी देवानन्दस्वामी नानालाल निष्कुळानंद स्वामी महादेवभाई देसाई मुक्तानंद स्वामी मोरारजी देसाई मोहनदास करमचन्द गान्धि सरदार वल्लभभाई पटेल
वर्गः:गुजरातराज्यम् वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
३८७
३८७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३८७ ३८७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वर्षाऋतुः
भारतम् ऋतुनां देशोऽस्ति । अत्र षड् ऋतवो भवन्ति - ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरः वसन्तश्च । वर्षा-ऋतुः ग्रीष्मात् अनन्तरम् आगच्छति । एतस्य कालः जुलाई मासतः सितम्बरमासपर्यन्तं भवति । श्रावण - भाद्रौ च अस्य भारतीयौ मासौ स्तः ।
ग्रीष्मस्य तापेन सन्तप्ता पृथिवी वर्षायाः आगमनेन शीतला शान्ता च भवति । आकाशः कृष्णैः मेघैः आच्छन्नः भवति । मेघेषु विद्युत् प्रकाशते । मेघाः गर्जन्ति । वृष्टिजलेन नद्यः, तडागाः कूपाश्च पूरिताः भवन्ति । पृथिवी हरितैर्घासैः आच्छदिता भवति । वृक्षेषु लतासु च नवीनानि पत्राणि आगच्छन्ति । प्रकृतिः शोभना नारीव शोभते । मयूराः मेघान् दृष्ट्वा नृत्यन्ति । मण्डूकाश्च कूर्दन्ति रटन्ति च । वर्षाकालः अतीव लाभदायकोऽस्ति । अस्माकं देशस्य कृषिः मुख्यतः वर्षाजलम् आश्रयति । उत्तमया वर्षया उत्तमा कृषिर्भवति । अस्मिन् ऋतौ श्रीकृष्ण-जन्माष्टमी, रक्षाबन्धनम्, स्वतन्त्रतादिवसादयः उत्सवाः आयोजिताः भवन्ति । वर्षाकालस्य काश्चित हानयोऽपि सम्भवन्ति । एतस्मिन् काले बहवो मार्गाः जलमग्नाः कर्दमयुक्ताश्च भवन्ति । अतिवृष्टेः कारणेन अनेकासु नदीषु जलवृद्धिः भवति । जलप्लवेन गृहाणि, पशवः, मनुष्या अपि नश्यन्ति । अनेके रोगाः अपि उद्भवन्ति । परन्तु जलेन विना जीवनं नैव चलति । अतः वर्षर्तुः प्राणिनां कृते शुभदायकः अस्ति ।
वर्गः:ऋतवः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सुदासः
‎
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ब्रासील
thumb|right|200px thumb|right|200px
ब्रासील दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे एक: विशाल देश: अस्‍ति । अस्य देशस्य राजधानी अस्ति ब्रासिलिया ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लीला राव
(१) गिरिजायाः प्रतिज्ञा । (२) बालविधवा । (३) होलिकोत्सवः । (४) क्षणिकविभ्रमः । (५) गणेशचतुर्थी । (६) मिथ्याग्रहणम् । (७) कटुविपाकः । (८) कपोतालयः । (६) शंसिच्छत्रम् । (१०) स्वर्णपुरकृषीवलाः । (११) असूयिनी (१२) वीरभाः । (१३) तुकारामचरितम् । (१४) ज्ञानेश्वरचरितम् । (१५) जयन्तु कुमाउनीयाः।
लीलायाः रूपकाणि साम्प्रतिकशैलीम् अनुवर्तन्ते । तेषु प्रायः सामयिक-समस्याम् अधिकृत्य कथावस्तु प्ररोचितमस्ति । नाट्यनिर्देश-रङ्गनिर्देशयोः प्राचुर्यं वर्तते।
गिरिजायाः प्रतिज्ञा
क्षमारावद्वारा विरचिता गिरिजायाः प्रतिज्ञेति नाम्नी आख्यायिका लीलारावद्वारा रूपकायिता । पुण्यपत्तन स्य (पूनायाः) सविधे पर्वतप्रदेशे गिरिजाभिधाना काचिद् वृद्धा निवसति स्म । तस्या वसति-कक्षे स्वपुत्रस्यैकं विशालं चित्रं कुड्ये अवलम्बितमासीत् । सा कक्षं शोधयन्ती चित्रेण सह वार्तालापं कुर्वाणा कथयति स्म - त्वं चिन्तां मा कुरु । अहं तव वधस्य प्रतिशोधमवश्यं साधयिष्यामीति ।
अथैकस्मिन् दिवसे कारागारात् पलायितः कश्चिद् बन्दी तस्याः शरणमाययौ । वृद्धा रज्ज्वाः सहायतया तं कूपेऽवतारयामास । बन्दिनः अन्वेषणकर्त्तारस्तस्या गृहस्य प्रतिकोणमन्विष्यन्ति स्म । तेऽन्धकारावृतं कूपम् अपि अवलोकयामासुः । तदा वृद्धया समुदीरितम् - अस्मिन् कूपे अवतीर्य अप्यवलोकयन्तु भवन्तः । किंतु प्रगाढान्धकारवशात् कोऽपि कूपं न प्राविशत् । ततः तैस्सह वार्तालापेन वृद्धया ज्ञातं यदयमेव मम पुत्रस्य निहन्ता वर्तते, यं रक्षितुं प्रयतमानाऽस्मि । वृद्धा तं वृत्तान्तमुपश्रुत्य कथं मम प्रतिज्ञा-प्रतिशोधः, पुत्र-वधप्रतीकाररश्चेति कथयन्ती विललाप। तस्याः विलापं श्रुत्वा रक्षिणः प्रोचुः किं स भवत्या विलोकितः ? सोवाच -
जाल्मोऽसौ यदि दृष्टः स्यादर्पयेयं हि तं ध्रुवम्।
कदापि नानुकम्प्योऽसौ पापिष्ठः पुत्रघातकः।।
अथानुसन्धातृषु व्रजत्सु वृद्धोपकूपं गत्वा प्रतिशोधज्वालया दंदह्यमाना जगाद - त्वया मम जातो हतः । अहं तत्प्रतिशोधं साधयामि । बन्दिनोक्तम् क्षमतां भवती -
शपे मम जनन्या ते भद्रे विश्वस्यतां मयि।
दैवयोगान्नतु द्वेषादात्मजस्ते हतो बत।।
मम मातरि दयस्व । अहं तस्या एकलः पुत्रः । तच्छ्रुत्वा वृद्धा तं रज्जुसाहाय्येन कूपाद् बहिः निःसारयामास | स तां प्रणम्य गतः । ततो वृद्धा “क्षमस्व मां पुत्रक ! क्षमस्व” इत्यभिधाय चित्रगतयात्मजाय मालां समर्पयाम्बभूव।
बालविधवा
नाटकेऽस्मिन् पार्वत्यै बालविधवासीत् । अनूपः यै स्निह्यति स्म । स तया सह विवाहं कामयते । सा पतिगृहे दीना दासीव कार्यमकरोत्। गो शालाया अन्धकारावृते कोणे रात्रिं गमयति स्म च।
पार्वती कूपाज्जलं गृहीत्वा गच्छन्ती मध्येमार्गम् अनूपेन दृष्टा । तौ सस्नेहं वार्तालापं चक्रतुः परस्परमालिङ्गताञ्च । अथ पार्वत्योक्तं मया बालस्य पत्युर्मुखमपि नावलोकितम् । कालान्तरे पुण्यपत्तने गत्वा विवाहस्य योजनां तौ रचयामासतुः । तत्र कोऽपि पुरोहितो धर्मलोपभयात् तयोः पुनर्विवाहं नाकारयेत् । ततोऽनूपो न्यायालये हस्ताक्षरपूर्वकं परिणयं प्रस्तावयति स्म । किंतु तादृशो विवाहः पार्वत्यै नारोचत । अथ पार्वती गृहं न्यवर्तत | सा गृहे भृशं भत्सिता । त्वं मम कुलं दूषयसि । नास्ति तव कृते स्थानमत्र। इतो गच्छ । यत्र क्वचित् कूपे निपतेत्यादि प्रत्यादिष्टा।
एकदा निशीथे सा गृहान्निःसृता । तस्याः सारमेयः तामन्वगच्छत् । अनूपोऽपि घनीभूतेऽन्धकारे तामाह्वयन्ननुससार ।
होलिकोत्सवः
होलिकोत्सवो नामैकाङ्क-रूपकं दृश्यत्रयात्मकम् । रूपकेऽस्मिन् होलिकावसरे ग्राम्यश्रमिकपरिवारस्य स्थितेश्चित्रणं वर्तते।
कस्मिंश्चिच्छ्रमिकपरिवारे गणुर्नाम श्रमिको राधाभिधानया पत्न्या गोपालनामकेन पुत्रेण च सह न्यवसत् । यद्यप्ययं परिवारो दीनोऽवर्तत, परं तु तत्र मानसोल्लासे न्यूनत्वं नासीत् । होलिकायाः प्रमोदास्पदेऽवसरे राधा पतिमपृष्ट्वा स्वकीयं केयूरं बन्धकीकृत्य पत्युः पुत्रस्य च कृते नवानि वस्त्राणि क्रीणाति स्म । ततः सा गोपालं सुसज्जं विधाय होलिकाप्रमोदे प्रेषयत् । अथ नव-वस्त्रेषु सुसज्जं होलिकोत्सवे प्रवेष्टुं पतिं गच्छन्तं सा अब्रवीत् - मदिरागृहं न गन्तव्यम् । ततो नृत्यन्तीव राधा गृहकर्मणि व्यापृताभवत्।
मदिरागृहं ‘क्लब'-सदृशमासीत् । तत्र पानेन सार्धं यूतक्रीडायाः अपि व्यवस्थासीत् । तत्र स्वामिना रङ्गुणा गणोः पानाय साग्रहं मदिरा प्रदत्ता । अथ चाकथयत् - त्वं मिथ्यैव स्वपत्नीमात्मनो वशवर्तिनीं मन्यसे । पश्य, एष केयुरस्तव पत्न्या मत्कृते समुपायनीकृतः । गणुना पत्न्याः केयूरस्य परावर्तनाय स्वकरतलस्थं सर्वं धनं पणितम् । किंतु स पराजितः । तदा तस्य किमपि रिक्थं नासीत्। तेन पुनर्निपीतम् । ततो गृहमागत्य पत्नीम् अताडयद् अकथयच्च केयूरस्त्वया स्वजाराय समर्पितः। राधा वृत्तमिदं गोपायितुमैच्छत् परन्त्वस्य फलं प्रतिकूलं सञ्जातम् । ततो गणुस्तां पद्भ्यामताडयत् । मयि कायार्थं प्रति गतवति तव जारः प्रत्यहमायतीति कथयित्वा स तां व्यभिचारपरायणां मत्वा गृहाद् निःसारयामास।
अथ यदा तयोः पुत्रो गोपालो गृहम् आयातस्तदा तस्योष्णीषं दृष्ट्वा स पुत्रं पप्रच्छ कुतोऽयमुष्णीषः क्रीतः । पुत्रेण निवेदितम् - कुसीकस्य विपणेरयं क्रीतः । अहं मात्रा सह तत्र गतवानासम् । ततो गणुर्गोपालस्य वाससः कोणे किमपि निबद्धमपश्यत् । तत्रैक पत्रमासीद्, यस्मिन् दश रूप्यकाणि प्रदाय केयूरो बन्धकीकृत इति लिखितमवर्तत । अथ गणुः स्वभ्रान्तिं ज्ञात्वा ‘राधे राधे' इति पुनः पुनराहूय रोदिति स्म ।
रूपकेऽस्मिन् श्रमिकपरिवारस्य दुर्दशायाः भावुकतापूर्णं वर्णनं संस्कृतसाहित्ये अनुपमं वर्तते।
वृत्तशंसिच्छत्रम्
वृत्तशंसिच्छत्रे जामातैको श्वश्रूं प्रत्यासक्तो दर्शितः । त्यागी महात्मा रामां (रामीं) प्रति स्वविवाहं प्रस्तावयति । एवं हीदं रूपकं योरपीयां रीतिमनुकरोति।
रय्याग्रामपुरोहितस्य विधवाकन्याया इन्दिरायाः पुत्री अनुपमेन सह विवाहितासीत् । श्वश्रूः जामाता च तुचरंग-क्रीडायां निमग्नः आसीत् । अनुपमस्य चेतसि इन्दिरा प्रत्यासक्तिः पदं लेभे | इन्दिरायाः तनुजा वयसा द्वादशवर्षीयासीत् । अनुपमो वयसा अष्टविंशतिवर्षीयः, इन्दिरा च षविंशतिवर्षीयासीत् । अथ प्रस्थानवेलायाम् अनुपम इन्दिरामपि सहैव चलितुमभ्यर्थयत् । इन्दिरया प्रोक्तम् - मीरा मम तनूजा सह वासयोग्या सञ्जाता । त्वया सह मम निवासो नोचितः । तदानुपमेन स्पष्टीकृतम् अहं तु तुभ्यमेव स्निह्यामि । अन्यथावश्यं, म्रिये । तच्छ्रुत्वा श्वश्रूर्जामातरं सक्रोधमुवाच –प्रमत्तो मा भव । अमृतं परित्यज्य त्वं विषं प्रति प्रवृत्तोऽसि । ततोऽनुपमः श्वश्रूचरणयोः स्पृष्ट्वा क्षमामयाचत । अथोद्विग्नः स मरणमेव श्रेयो मन्यते स्म । स वनैकदेशे प्रायश्चित्तं समारब्धुमियेष ।
कालान्तरे अष्टादशवर्षाणि व्यतीतानि । खढकीनाम्नः स्थानस्य सविधे नदीं निकषा श्मश्रुल एकः तपस्वी वसति । स बहुसमयपूर्वं रेलयानात् पतितोऽभवत् । ततस्तस्य चेतना प्रणाशं गता | पश्चात् पुण्यपत्तनस्य राजकीये चिकित्सालये चिकित्सितः । ततः प्रभृति च फलमूलान्यश्नन् त्यागीबाबेति नाम्ना तत्रैव निवसति स्म कांश्चिच्छात्रानाध्यापयञ्च । कतिपयमासपूर्वं स रामीनाम्नीं विधवां नद्यां निमज्जन्तीं ररक्ष ततः आरभ्य रामी तस्याश्रमम् आयाति स्म । निकटवर्तिनि विधवाश्रमे सा कर्मचारिण्यासीत् । ‘त्यागीबाबा' महोदयस्ताम् अवोचत्साम्प्रतं त्वदायत्तं जीवनं मे क्षणमपि वियोगं न सहते । रामी तमुक्तवती - अहं वस्तुतो न विधवा । मम पतिः क्वचिज्जीवति । शैशव एव पत्युः वियुक्ताहं तत्प्रवृत्तिं न जानामि । स मया ग्रामे ग्रामेऽन्वेषितः । अथ चार्थाभावाद् विधवेव रूपं दधाना वास्तविकाभिधानं परिवर्त्य कर्मचारिणी-रूपेण विधवाश्रमे वसामि । सम्प्रति विधवाश्रमे सैकस्यावकाशो भविता, अतोऽहं स्वग्रामं रय्याभिधानं प्रयास्यामि । त्यागिमहात्मनोक्तम् - अत्रैव ममाश्रम उष्यताम् । आवां परस्परं विवाहितौ भूत्वात्रैव निवसावः । राम्याभिहितम् अहं प्रागेव विवाहिता, पुनर्विवाहो भवितुं नार्हति । अन्ततो गुरुजनानुज्ञया सा विवाहमियेष। तस्या गमनवेलाय त्यागिसहात्मनोक्तंशीघ्रमागम्यतां त्वया त्वां विना कष्टं जीवनं मम।
मीरायां रय्याग्रामं गतवत्यामेव त्यागिमहात्मापि तत्रैवागतः। श्मश्रुलमपि तम् इन्दिराभिज्ञातवती। मीरा बहिर्गतासीत् । अनुपमेन (‘त्यागी बाबा-महोदयेन) कथितं यत् रेलदुर्घटनाया मस्तकाघातात् पूर्ववृत्तं न स्मरासि। ततः कष्टे निमग्नोऽहमेकान्ते नदीतटेऽवसम्।
अथ स प्रतिनिवर्तनं जिगमिषति तदेन्द्रिया निवेदितं तव पत्नी मीरापि वर्ततेऽत्र । पश्चात् अनुपमो रेलस्थानात् स्वविष्टरादिकमानेतुं गतः । अथ मीरा समागत्य मातुः पुरतः पुनर्विवाहस्य चर्चां चकार। इन्दिरा अनुपमस्यागमनं मीरायै सहसा निवेद्य तच्चेतो दुःखयितुं न समीहते स्म । अतः सोक्तवती यत्तव परिणेतुः समाचारोऽस्ति प्राप्तः । ततः स स्वयमेवगतोऽस्तीति तया निवेदितम्। मीरायाश्चेतसि त्यागिमहात्मानं प्रत्यासक्तिः समुत्पन्नाविद्यत । अतस्तस्याश्चेतो द्विधा भिन्नमभूत्। भोजनात् पूर्वं मीरा द्वारपिधानसमये छत्रं दृष्टवती। तच्छत्रं त्यागिमहात्मनो वर्तत इति साभिज्ञातवती । तज्जनन्येन्दिरया प्रोक्तम् - इदमनुपमस्यैव छत्रमास्ते । अस्मिन्नेव समये स तत्र समागतः। इन्दिरोवाच - मङ्गलं खल्विदं छत्रम्।
मीराचरितम्
मीराचरितं क्षमारावस्य मीरालहरीमुपजीवति । अस्मिन् लीला प्रारम्भे मङ्गलाचरणं न्यस्तवती । अतः पश्चात् संक्षेपेण प्रस्तावनापि सूत्रधारमुखेनोपन्यस्ता । अन्ते भरतवाक्यं नास्ति । भारतीयसांस्कृतिकपरम्परामण्डितेऽस्मिन् रूपके त्रयोदश दृश्यानि विलसन्ति । मीरायाः जीवनस्य हरिभक्तिपराः सर्वाः घटनाश्चित्रिताः । प्रस्तुतस्यैकाङ्करूपकस्य भाषा सरला लघुवाक्यमण्डिता चास्ति ।
स्वर्णपुरकृषीवलाः
अस्मिन्नेकाङ्के त्रिषु दृश्येषु स्वर्णपुरकृषकाणां भूकराप्रदानस्य सत्याग्रहस्य, आंग्लशासनविहितात्याचारस्य च कथास्ति । रेवानाम्नी विधवा सत्याग्रहस्याग्रणीः। तं ग्राममग्निना दहति ग्रामशासकः । दृष्ट्वैतद्रेवा कथयति -
नीराज्यते ययास्माभिर्बुद्धिनेता बृहस्पतिः ।।
एवं हि ग्रामस्य सर्वे जनाः सत्याग्रहिणो भूत्वा कथयन्ति - महात्मा गान्धि र्जयतु । स्वदेशो भुवनत्रयम्।
असूयिनी
दृश्यचतुष्टयसंयुते अस्मिन्नेकाङ्के रेविकाभिधानाया मृतपुत्राया धीवर्याः कथा विलसति। धीवरी स्वपुत्राणां मृत्युनिरोधाय प्रतिवेशिनीशिशोर्बलिमिच्छति । किंतु सो शीघ्रमनुभवति यत्स्वपुत्रजीवनाय परपुत्राणां हननं घोरपापं वर्तते । अथ नेपथ्ये कथितम् -
कालिका यदि सम्प्रीता भवेन्मानवयज्ञतः।
न किं हि भावि सन्तानं कुर्यात् सा चिरजीविनम्।।
क्षणिकविभ्रमम्
क्षणिकविभ्रममेकाङ्करूपकं वर्तते । सुनीतेः पुत्रो गोविन्दः एकवर्षं यावत् चौर्यापराधे दण्डितः कारागारेऽवसत् । सुनीतेः पतिः रेलयाने यात्रासमये हत इति मिथ्यासमाचारो रामदासेन सुनीत्यै दत्तः । गोविन्दः कारागाराद् यदा गृहम् आयातस्तदा तेन सार्धं तस्य परमसुहृत् कश्चित् समायातः, येन सुनीतेः सद्व्यवहारो नासीत् । रामदासः गोविन्दमवदत — यो जनस्त्वया सहानीतः स एव तव पिता अयं निर्दोषः सन्नपि विंशतिवर्षं यावत् कारागारं दण्डितः सन्नध्युवास।
गणेशचतुर्थी
गणेशचतुर्थ्याः चन्द्रदर्शनं ग्रामवासिने हरयेऽनिष्टं जनयति । तस्य गृहे भोक्तुं किमपि नासीत् । स तदर्जनाय रात्रौ क्वचिद् गच्छन् निर्दोषः सन्नपि चौर्यापराधे निबद्धः । अनन्तरं प्रमाणाभावान्मुक्तः।
मिथ्याग्रहणम्
मिथ्याग्रहणनाम्नि दृश्यद्वयात्मके एकाङ्के मुहम्मद-महोदयस्य बहुपत्नीत्वस्य चर्चास्ति । असकृत् स स्वपत्न्याः सख्याः सरलायाः गृहं गच्छति । एतस्मादमीना क्षुभिता वर्तते । परन्तु स महोदयः सरलया सह निवसन्तीं स्वकीयां द्वितीयां पत्नी मलितुं यातीति ज्ञानममीना पश्चाल्लेभे।
वार्ताः
{|
लीला राव
कटुविपाकः
कटुविपाकं नाटकं क्षमायाः “ग्रामज्योतिः” इति रचना रूपकायते । ग्रामीणा युवती रेवा सत्याग्रहान्दोलने प्राणान् परित्यजति । तस्याः पिता राजपुरुष आसीत् । स अन्ततः एतदनुभवति यन्मम सर्वे सम्बन्धिनः सत्याग्रहिणः संवृत्ताः ।
वार्ताः
वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लीला राव
कपोतालयः
कपोतालयप्रहसनं हिन्दी-लेखकस्य जगदीशचन्द्रमाथुरस्य आख्यायिकामुपजीवति । विभवसम्पन्नेन तेन कथानायकेन स्वनिखलसम्पत्तेः संरक्षणं (बीमा) कारितम् । तस्य गृहे चौराः सम्पत्तिमचोरयन्, परन्तु संरक्षण(वीमा)वशात् स हानिं नान्वभवत्।
वीरभाः
वीरभानामैकाङ्कस्य नायिका वीरभा अस्ति । सा युवावस्थायां सर्वस्वं परित्यज्य तपस्विचर्यामङ्गीकृत्य राष्ट्रस्य स्वतन्त्रतायै सत्याप्रहान्दोलनस्याग्रणीः भवति ।
तुकारामचरितम्
क्षमायाः तुकारामचरितमेवास्मिन् रूपकायितम् । नाटकेऽस्मिन्नाद्यन्तं पद्यात्मकाः संवादा विलसन्ति। तुकाराम स्य चरितमत्र वर्णितम्। प्रस्तुतनाटक एकादशाङ्काः सन्ति ।
जयन्तु कुमाउनीयाः
कुमाउनीसेनायाः सेनापतिः हरीश्वरोऽभूत् । तस्मिन् सेनाया अगाधो विश्वास आसीत् । सेनायाः समक्षं बहुविधं वैषम्यमासीत् । बहवो वीरास्तत्र रोगग्रसिता बभूवुः । ऊर्णवस्त्राणां ऊनत्वेन शैत्यं बाधते स्म भृशम् । अस्त्र-शस्त्राण्यपि पुराणान्यपर्याप्तानि चासन् । शत्रोः पार्श्वे आधुनिकान्यायुधान्यवर्तन्त।0
नोर्बुनामा सिक्किम -प्रदेशस्य गुप्तचरो नीलाङ्गलशिखरमधिरुह्य सङ्कटबाहुल्यमतिक्रामन् चीनानां गुल्मं प्रविश्य तेषां योजनां ज्ञात्वा समागच्छत्।
नीलाङ्गलं विजेतुं हरीश्वरस्य नेतृत्वे सेना तच्छिखरमधिरुरोह। ‘कर्नल' शिखेरः सहवर्ती आसीत् । नीलाङ्गलशिखरे भारतस्य राष्ट्रियध्वजः उल्लासितः । पराक्रमेऽस्मिन्ननेके वीरा दिवङ्गताः।
ततो विदेशमन्त्री वर्मा तत्र गत्वाघोषयत् - इदं क्षेत्रम् अमेरिका दिदेशानां शासकानां मतं समादृत्य विमोक्तव्यं भवद्भिः। दृश्यत्रयात्मकेऽस्मिन् नाटके “वेडूपाको बारामासा” “छानी विलोरी” इत्यादीन्यनेकानि गीतानि वर्तन्ते।
तुलाचलाधिरोहणम्
नेपालदेशे घोरपाटलग्रामस्य समीपे तुलाचलस्योपत्यकाः सन्ति । अत्र निझराणां गीतमनिशं श्रूयते । कश्चन पथिकः पोटलिकां गृहीत्वा गच्छन्नासीत्। उपरिष्टाद् वायुयानस्य घर्घरनिनादोऽश्रूयत। वायुयानं दुर्घटनाग्रस्तं भवति स्म। तुलाचलः पान्थमपृच्छत् अपि मां जेतुं समागतोऽसि ? पथिकेनोक्तम् - अहं तु भवतो दर्शनार्थमागतोऽस्मि । तुलाचलोऽपृच्छत्तर्हि कीदृगिदं वायुयानम् ? पथिकेनोक्तम् - मुम्बय्यां यानमेतच्चालकस्य भ्रान्त्येह समायातम् । विमानस्य सञ्चालकः तुलाचलं प्रणाम । एको राजदूत आयातः । स तुलाचलं प्रति श्रद्धामभिव्यक्तवान् । अमेरिकायां द्वौ नागरिकावागतौ । ताभ्यां तुलाचलो भयङ्करः प्रतिभातः । ललनैका सूदूरादागत्य शीतलोऽयं महान् प्रदेश इत्यवोचत्। पश्चात् वायुयानस्य दुर्घटनायाः कारणानि ज्ञातुं विशेषज्ञाः आयाताः।
मायाजालम्
क्षमारावद्वारा विलिखितया आख्यायिकाया सम्यक् रूपायणं प्रस्तुतं मायाजालं नाम । अस्यां कृतौ संवादाधिक्यं वर्तते । रङ्गमञ्चोपरि कार्यस्य ( Action ) अभावोऽस्ति। मायाजाले चतस्रः कन्याः धूर्तानां कारणाज्जीवनस्य शुचिताया वञ्चिताः भवन्ति । मुग्धाभिधानायाः कन्यायाः पिता स्वजामात्रे पेरिस देशेऽध्ययनस्य व्यवस्थां संयोजयामास । परंतु स पेरिसे स्वां पत्नीं मुग्धां तत्याज। मन्दायाः परिणयः केनचिद् अज्ञातपुरुषेण सह सम्पन्नः । स प्रथमं तु तां अत्यधिकं समाद्रियते स्म। अथ पुत्रे समुत्पन्ने स पत्नीं विसस्मार | प्रेष्ठिकन्यां मोहिनीमपि तस्याः पतिः पेरिसे नीत्वा कालान्तरे तां परित्यक्तवान् । दया वेश्यायाः कन्यासीत् । सा मातरं त्यक्त्वा ब्राह्मणस्य एकस्य गृहमध्युवास | प्रयत्नशतैरपि तत्र तस्या विवाहो न सम्पन्नः । सा समुद्रतटे मूर्छितं तरुणामेकं ररक्ष । सोऽपि तां नोवाह। प्रस्तुत रूपकं १९७२ ईसवीयवत्सरे विश्वसंस्कृते प्रकाशितम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
नाटकम्
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:महिलाकवयः
मित्रसह
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सरस्वती देवी
ऋग्वेदे उल्लिखिता काचित् नदी एषा । सरः(जलम्) अस्त्यस्याः इति सरस्वती । सरणशीला एषा । सरणशीला इत्यनेन साङ्केतिकरीत्या वाक् उक्ता भवति । संस्कृता वाग् यत्र तत्र ऐश्वर्यं बुद्धिमत्ता च भवत्येव । सरस्वत्याः नामान्तराणि शारदा, वागीश्वरी, ब्राह्मी, महाविद्या इत्यादीनि । सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणः पत्नी एषा। सृष्टिकार्याय ज्ञानम् आवश्यकम् । ब्रह्मणः सरस्वत्या विवाहः तस्य तज्ज्ञानप्राप्तिं सूचयतीव ।  पद्मे स्थिता एषा एकेन हस्तेन पुस्तकं द्वितीयेन पद्मम् अक्षमालां च धरति । तृतीयेन चतुर्थेन च वीणां वादयति च । पद्मं सत्यस्य द्योतकम् । अतः एषा सत्ये प्रतिष्ठिता । हस्ते गृहीतेन पद्मेन एषा ‘मानवेन प्राप्तव्यम् आत्मज्ञानम्’ इति सूचयति इव । अक्षमाला तपसः, योगस्य, जपस्य च द्योतिका भवति ।
ज्ञानदात्री
एषा देवी सर्वस्य ज्ञानस्य, कलानां, विज्ञानस्य च मूर्तं रूपम् उच्यते । अज्ञानम् अन्धकार इव कृष्णवर्णं ज्ञानं तु शुक्लवर्णम् । ज्ञानदायिनी सरस्वती शुक्लवर्णा शुक्लवस्त्रधारिणी च । अस्याः वाहनद्वयं हंसः मयूरश्च । चित्रेण पिच्छकलापेन मयूरः विचित्राणि प्रापञ्चिकसुखानि मानवं कथं मुक्तिपथात् दूरं विकृष्य अविद्यायाः कारणं भवेयुः इति सूचयतीव । नीरक्षीरविवेकवान् हंसस्तु परविद्यया एव मोक्षः इति वदतीव । परमात्मप्राप्तये स्वतन्त्रौ द्वौ मार्गौ स्तः – ‘ज्ञानमार्गः’ ‘भक्तिमार्गः’ चेति । अनयोः हस्तेन धृतेन पुस्तकेन ज्ञानमार्गं दर्शयति देवी । तथैव च वीणया भक्तिमार्गं दर्शयति । भक्तिमार्गेण आत्मदर्शनं भवति । भजनेन कीर्तनेन वा एकाग्रभक्तिः जायते तद्द्वारा परमात्मनि लीनो भवति पुरुषः ।
आराधनफलम्
नवरात्रोत्सवे आदौ दिनत्रयं दुर्गापूजा भवति । अनन्तरं दिनत्रयं यावत् लक्ष्मीपूजा भवति । अन्ते दिनत्रयं देव्याः सरस्वत्याः पूजा भवति । दुर्गापूजया दुर्गुणान् जित्वा लक्ष्मीपूजया च शमदमक्षमावात्सल्यादीन् अन्तस्सत्त्वगुणान् प्राप्य अन्ते शुद्धेन मनसा सरस्वतीं संपूज्य आत्मज्ञानं प्राप्नोति मनुष्यः । दशमे दिने अहङ्कारस्य प्रतिकृतेः दहनेन सह उत्सवः समाप्तिम् एष्यति । तदैव च विद्यारम्भः च भवति । मन्दबुद्धीनां सरस्वत्याः तत्त्वानि अधिकहितकराणि भवन्ति । बौद्धिकक्षमतायाः विकासनार्थं चित्तस्य चञ्चलतां दूरयितुं सरस्वतीसाधना विशेषतया प्रयोजनकारिणी वर्तते । मस्तिष्कतन्त्रसम्बद्धेषु अनिद्रा, शिरोवेदना, आयासः, पीनसः इत्यादिषु रोगेषु सरस्वतीसाधना प्रभावशालिनी भवति । चिन्तनशक्तेः अभावः, निर्णये द्वैविध्यम्, विस्मरणम्, दीर्घसूत्रता, सर्वविषयेषु अरुचिः, इत्यादीनि शमयितुम् अपि सरस्वत्याः आराधनम् आवश्यकं भवति । शिक्षायाः विषये जनमानसेषु अधिकोत्साहं जागरयितुम्, अध्यात्मिकस्वाध्यायस्य गम्भीरतायाः ज्ञापनार्थं सरस्वत्याः पुजनं भवति ।  धनार्जनस्, बलवर्धनस्य, साधनसङ्ग्रहस्य, आमोदप्रमोदस्य, च अपेक्षया बुद्धिशक्तिः अमूल्यं सम्पत् ।
स्वरूपम्
सरस्वत्याः एकं मुखं चत्वारः बाहवः सन्ति । हस्तद्वये वीणा कलात्मकतायाः सञ्चारस्य च प्रतीका । एकेन हस्तेन ज्ञानस्य प्रतीकं पुस्तकं धरति । अपरेण हस्तेन ईशनिष्ठायाः सात्त्विकतायाः च प्रतीकाम् अक्षमालां धरति । सौन्दर्यस्य मधुरस्वरस्य च प्रतीकः मयूरः अस्याः वाहनम् । सनातनधर्मानुयायिनः सर्वे अध्ययनस्य आरम्भात् पूर्वं सरस्वत्याः पूजां कुर्वन्ति ।
सरस्वतीस्तोत्राणि
वर्गः:हिन्दुदेव्यः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
पुनीत राजकुमार
एषः एकः कन्नडचलनचित्रस्य नायकः विद्यते । एषः राजकुमारस्य पुत्रेषु अन्यतमः वर्तते । बाल्ये एव १२ चलच्चित्रेषु अभिनयमकरोत् । एतस्य अग्रजौ अपि अभिनेतारौ वर्तेते । एतस्य मातुः नाम पार्वतम्मा इति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राभिनेतारः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इगोर वाइ टाम
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अश्मकः (अयोध्याकुलस्य राजा)
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३७३
१३७३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३७३ १३७३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्षारः
क्षाराः रसायनिकसंयोगाः सन्ति।क्षाराः तिक्ताः सन्ति। ते मसृणाः सन्ति। केचन समानाक्षाराः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
क्षारः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२०१०
२०१० वर्तमानवर्षम्
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:वर्षः
वैय्याकरणाः
वैय्याकरणाः व्याकरणशास्त्रज्ञाः भवन्ति। पाणिनिसदृशाः अनेके वैय्याकरणाः प्रसिद्धाः सन्ति।
महेश्वरः
महेश्वरो हि भवशर्वाद्यनेकाभिधानः सत्ययुगस्यान्तिमचरणे जातः । तस्य, हि माता सुरभिः पिता तु कश्यपः प्रजापतिः तस्य हि दश सहोदरभ्रातरः । तञ्च सङ्कलय्य एकादशरुद्रसंज्ञिताः । स हि ज्येष्ठतमः । तस्य स्थितिकालस्तु, विक्रमार्गादेकादशसहस्राब्दीपूर्वमभित इति केषाञ्चिन्मतम् । वयन्तु तमलक्ष्यजन्मानमेव मन्यामहे । स हि देवाधिदेव आद्यो मनुः । स हि आत्ममुवोऽपि कारणम् । लीलया धृतानेकविग्रहः स लीलार्थमेव निस्पृहोऽपि जगत्प्रवर्तयति । जगस्थितिहेतवे स शास्त्राणि प्रवर्तयति । तेषु व्याकरणमेकम् । स हि कालस्यैव स्रष्टा । यतः प्रवर्तते सर्वं यस्मिन् सर्वं प्रैलीयते इति सम्मतस्य तस्य परिचयस्तु को नाम प्रस्तोतुं समर्थःस्वयं शारदाऽपि तस्य महिम्नः पारं न याति किमुतान्ये । स हि सर्वस्य धाता माता पिता च तस्य पुनः को नाम पिता भवेत् । यः पितृणा“मपि पितृतमः स कश्यपज्जन्मलेभे इति तु वयं नैव विश्वसिमः । अथवा अपरा हि प्रभोर्लीला। सम्मवति स तथा जन्म गृहीत्वा लीलाञ्चकारेति।
माहेश्वरंव्याकरणस्य विषये तु सर्वत्र चर्चा दृश्यते तथैवेदमपि कथ्यते यह 'अइण् प्रभृतीनि चतुदशसूत्राणि माहेश्वराणीति । तथाच श्रूयते हि पाणिनिना महेश्वरादक्षरसमाम्नामधिगम्य कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तमिति किन्तु. तस्य हि व्याकरणस्य कि स्वरूपमिति न कुत्रापि चर्चा दृश्यते समुपलब्धग्रन्थेषु । एतावदनुमीयते यन्माहेश्वरं व्याकरणं छान्दसलौकिकोभयप्रकृतिकमासीत् । किन्तु न तथा अन्तव्यं तथाप्रकृतिकं हि पाणिनीयव्याकरणं माहेश्वरव्याकरणस्य संक्षिप्तं रूपमिति । यद्यपि ‘औङ आपः ‘आङगेनाऽस्त्रियाम्' इत्यादिपाणिनीयसूत्राणि सूत्रान्तराण्यपि विशेषतः संज्ञासूत्राणि अपेक्षन्ते तथापि तथा चिन्तने न किमपि प्रबलं प्रमाणम् । वृद्धयादिसंज्ञानिमित्तं सम्भवतः पाणिनिमाहेश्वरव्याः । करणस्याधमर्णः स्यात् किन्तु न तस्यापि किञ्चिदपि समर्थक प्रमाणम् ।।
बृहस्पतिः
बृहस्पतिहि देवांनां पुरोहितः । स हि व्याकरणस्यापि प्रवक्त ति तु सर्वेषां सम्मतमेव । स हि ब्रह्मणो व्याकरणमधीत्य माहेश्वरं व्याकरणं सञ्चिक्षेपेति '' ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच' इति काव्यकारवचनात् तदर्द्धकुम्भोद्धरणं वृहस्पतौ' - इति सारस्वतकाव्यवचनाच्चानुमीयते । बार्हस्पत्ये हि व्याकरणे प्रकृतिप्रत्ययविभागस्तुं नाऽऽसीतंत्र केवलं प्रतिपदानामेव निरूपणमासीदित्यनुमीयते । १. वडस्पतेः स्थितिकालः विक्रमपूर्वदशसहस्राब्दीमभितो मतः किन्तु तथा चिन्तने को हेतुरित्यस्पष्टमेव । स हि महर्षोरङ्गिरसः पुत्रः इति स्मृतिः । बार्हस्पत्यं, व्याकरणस्य स्वरूपविषयेऽपि वयमकिञ्चिज्जा एवं । स हि दिव्यं वर्षसहस्रमिन्द्राय प्रतिपदोक्तानां शब्दानां पारायण प्रोवाचेति श्रुतिः।
इन्द्रः
इन्द्रो हि वस्तुतः प्रथमो वैयाकरणः तेन हि प्रथमं प्रकृतिप्रत्ययविभागेन शब्दा व्याकृता इति श्रुतिः । इन्दो हि कश्यपादतित्याञ्जात आसीदिति पुराणेषु प्रसिद्धम् । तस्य हि एकादशसङ्ख्यकाः सहोदरा भ्रातर आसन् येषु हि विष्णुखरज इति । अग्निषोमौ हि तस्य विमातृभ्रातरौ वायुश्च । तस्य हि स्थितिकालो विक्रमपूर्वपञ्चशताधिकनवसहस्रवर्षमभित आपततीति केषाञ्चिन्मत किन्तु तथामते को हेतुरिति नैव स्पष्टतया निर्दिष्टम् । स हि देवानामनुजोऽपि यज्ञबलात् । ज्ञानोत्कर्षेण च तेषां ज्येष्ठत्वं लेभे इति श्रुतिः । इन्द्रप्रोक्तस्य व्याकरणस्यापि स्वरूपमद्यापि नास्माभिज्ञतं किन्तु ऐन्द्रव्याकरणस्य द्वे सूत्र, युधिष्ठिरः महाभागः स्वीये व्याकरणेतिहासग्रन्थे समुद्धरति । तदनुसारेण ‘अथ वर्णसमूहः” इत्यस्य प्रथमं सूत्रम्, द्वितीयञ्च सूत्र’, ‘अर्थःपदम्' इति तयोः प्रथमं तु हरिश्चन्द्रस्य चरकव्याख्यायाः-‘शास्त्रेष्वपि अथ वर्णसमूह इति ‘ऐन्द्रव्याकरणस्य' इति वचनात्, द्वितोयञ्च निरुक्तस्य दुर्गाचार्यवृत्तेः 'नैक पदजातं, यथा ‘अर्थःपदम् इत्यैन्द्राणाम्” इति वचनात् ।।
वायुः
‘वाग्वै पराच्यव्याकृतावदत्, ते देवा अनुवन् इमां नो वाचं व्याकुर्विति सोऽब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैव वायवे च सह गृह्याता इति ।
इन्द्रो हि मरुत्सखः । न केवलमेन्द्रव्याकरणादेववायवैयाकरण वायव्यव्याकरणस्याऽपि चर्चा श्रूयते । स हि ब्रह्मणो ज्ञानं लब्धवानिति । प्रसिद्धः । वायुश्च कश्यपस्य पुत्रो दित्याञ्जति इन्द्रसम्मतः । तस्य च स्थि विक्रमान्नवमसहस्राब्दीपूर्व अनुमितः ।।
भरद्वाजः
भरद्वाजो हि इन्द्रशिष्यः । स हि इन्द्राव सर्वमपि व्याकरणतन्त्रम । ' अधीतञ्च सर्वं स ऋषिम्य उक्तवान् । भरद्वाजो हि, आयुर्वेदस्याऽपि । वृहस्पतिसुतो भारद्वाजो हि सम्राजो भरतस्य समकालिक आसीदिति तस्य स्थितिकालो विक्रमार्कात् त्रिशताधिकनवसहस्राब्दीमितोऽनुमितः किन्तु न हि - तंत्र स्पष्टं प्रमाणम् । स हि महाभारतयुद्धावसराञ्चतुः शतमितवर्षाणि यावज्जीवित आसीत् । तेनं हि राजशास्त्रमपि प्रोक्तमित्युच्यते । व्याकणेऽपि विशेषेण आख्यातमेव भरद्वाजकं, मतम् । प्रयागे हि तस्यावस्थितिरुच्यते । स हि काशिपतेः पुरोहितः पुराणादीनामपि प्रवक्ता स्मृतः ।
भागुरिः
पाणिनिना हि विस्मृतो वोपेक्षितोपि भागुरिर्वैयाकरण आसीदिति प्रमाणान्तरैज्ञयते । यथोक्त -
वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।
इंति बृहृद्गर्गस्य शिष्यः स वायुपुराणेऽपि स्मृतः । स हि विक्रमपूर्व चतुर्थसहस्राब्दीमभितः स्थितिमानित्युच्यते । तस्य हि व्याकरणशून्यस्तुः सम्प्रति नैवोपलभ्यते किन्तु तत्र तत्र ग्रन्थान्तरेषु तस्योल्लेखस्त बाहुल्येनं लभ्यते । तादृशानि कानिचिदुद्धरणान्यत्रोध्रियन्ते -
नप्तेति भागुरिः पाणिनिमते तु नप्त्री' एव ।
मुण्डादेस्तत्करोत्यर्थे गृह्णात्यर्थे कृतादितः ।।
वक्तीत्यर्थे च सत्यादेरङ्गादेस्तान्निरस्यति । इति भागुरिस्कृतेः
उत्प्रेक्षादौ कर्मणो णिस्तदव्ययंपूर्वतः ।
वीणात उपगानें स्याद्, हस्तितोऽतिक्तमें तथा।
इग्नेसी ल्युकसिविक्ज
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
वैय्याकरणाः
भागुरिः
सेनाश्चाभियाने णिः श्लोकादेरप्युपस्तुतौ ।
इग्नेसी ल्युकसिविक्ज
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैय्याकरणाः
भागुरिः
गुपूधूपविच्छिपणि पनेरायः कर्मस्तु णुिङ ।
ऋतेरियङ् चतुर्तेषु नित्यं स्वार्थे पंरत्र वा ॥
गुणो वधेश्च निन्दायां क्षमाया तथा तिजः ।।
अतीकाराद्यर्थकाच कितः स्वार्थे सनो विधिः ।
अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् ।।
तथैव-
हन्तेः कर्मण्युपष्टम्भात् प्राप्तुमर्थे तुसप्तमीम् ।
चतुर्थी बाधिकामाहुश्चुणभागुरिवाग्भटाः।
ष्टिवसिव्योल्यु परयोर्दीर्धत्वं वष्टि भागुरिः ।।
करोतेः कतृ भावे च सौनागाः प्रचक्षते ।
व्याकरणातिरिक्तमपि भागुरिनामा सामयजुषोः, प्रवचनमपि प्रसिद्धम् । तस्य ब्राह्मणग्रन्थः, कोषः, अलङ्कारशास्त्रं साङ्ख्यदर्शनभाष्यं देवताग्रन्थश्च प्रसिद्धाः । तस्य हि नीतिश्लोका अपि स्मर्यते । तस्य हि अलङ्कारशास्त्रविषयक मतं यत्र कुत्र समुद्धृतं दृश्यते । यथा च सोमेश्वरः साहित्यकल्पद्रुमे-
भांगुरिस्तु प्रथमं निर्दिष्टान प्रश्नपूर्वकाणामर्थान्तरविषये निषेधोऽप्यनुनिदिष्टश्चेत्सोऽपि यथासङ्ख्यालंकार इति ।।
तथैवाभिनवो गुप्तो लोचने -
तथा च भागुरिरपि कि रसनामपि स्थायिसञ्चारिताऽस्तीत्याक्षिप्य अभ्युपगमे नैवोत्तरमवोचद् वाढमस्तीति । । | तस्य च कोषविषये पुरुषोत्तमदेवो भाषावृत्तौ -
शिवतातिः शन्तातिः अरिष्टतातिः अभी शब्दाश्छन्दसा अपि कुदाचिद्भाषायां प्रयुज्यन्त इति त्रिकाण्डे भागुरिनिबन्धनाद्वोदव्युत्पन्नसंज्ञाशब्दंत्वाद्वी सर्वथा भाषायां साधु। इत्थं व्याकरण-कोषालंकारशास्त्राद्यनेकविषयाणां प्रवक्ता भागुरिः पाणिनीतरविचक्षणैर्बहुशः स्मर्यते । स हि भगुराख्यस्य. कस्यचित्पुत्रो मतेः किन्तुः । तथामते न किमपि स्पष्टं प्रमाणम् ।