cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्रकरणग्रन्थाः (द्वैतदर्शनम्)
तत्त्वसङ्ख्यानम्
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बोधिसत्त्वः (नाटकम्)
इमान्यपि दृश्यताम्
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यन्त्रशिक्षणम्
यन्त्रशिक्षणम्
यन्त्रशिक्षणं कृत्रिमबुद्धेः अनुप्रयोगः अस्ति यत्र सङ्गणकः/यन्त्रः पूर्वानुभवात् (इनपुट्-दत्तांशः) शिक्षते, भविष्यस्य भविष्यवाणीं च करोति । एतादृशस्य व्यवस्थायाः कार्यप्रदर्शनं न्यूनातिन्यूनं मानवीयस्तरं भवेत् ।
मशीन लर्निंग श्रेणियाँ यन्त्रशिक्षणं सामान्यतया त्रयः प्रकारेषु वर्गीकृतं भवति : पर्यवेक्षितशिक्षणम्, अनिरीक्षितशिक्षणम्, सुदृढीकरणशिक्षणम् पर्यवेक्षितशिक्षणम् : १. पर्यवेक्षितशिक्षणे यन्त्रं प्रत्येकस्य उदाहरणस्य लेबलैः लक्ष्यैः सह उदाहरणानि अनुभवति । दत्तांशेषु लेबल्-स्थानानि अल्गोरिदम्-इत्यस्य विशेषतानां सहसंबन्धं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
पर्यवेक्षितयन्त्रशिक्षणकार्ययोः द्वौ सामान्यौ वर्गीकरणं प्रतिगमनं च ।
अनिरीक्षितशिक्षणम् : १. यदा अस्माकं कृते अवर्गीकृतं अलेबलं च दत्तांशं भवति तदा प्रणाली दत्तांशतः प्रतिमानं उद्घाटयितुं प्रयतते. उदाहरणानां कृते लेबलं लक्ष्यं वा न दत्तम् । एकं सामान्यं कार्यं भवति यत् समानानि उदाहरणानि एकत्र समूहीकृत्य clustering इति ।
सुदृढीकरणशिक्षणम् : १. सुदृढीकरणशिक्षणं लक्ष्य-उन्मुख-अल्गोरिदम्-इत्येतत् निर्दिशति, ये जटिल-उद्देश्यं (लक्ष्यं) कथं प्राप्तुं वा अनेक-पदेषु कस्यचित् विशेष-आयामस्य अधिकतमं कर्तुं वा शिक्षन्ति एषा पद्धतिः यन्त्राणां सॉफ्टवेयर-एजेण्टानां च स्वयमेव विशिष्टसन्दर्भे आदर्शव्यवहारस्य निर्धारणं कर्तुं शक्नोति यत् तस्य कार्यक्षमतां अधिकतमं कर्तुं शक्नोति । एजेण्टस्य कृते सरलपुरस्कारप्रतिक्रिया आवश्यकी भवति यत् सः ज्ञातुं शक्नोति यत् कोऽपि क्रिया सर्वोत्तमः अस्ति; एतत् सुदृढीकरणसंकेतं इति ज्ञायते । यथा, अनेकेषु चालनेषु क्रीडायां जितानां अंकानाम् अधिकतमं करणीयम् ।
पर्यवेक्षितयन्त्रशिक्षणस्य तकनीकाः प्रतिगमनं प्रतिक्रिया (आश्रितस्य) चरस्य मूल्यस्य पूर्वानुमानार्थं प्रयुक्ता तकनीकः अस्ति, एकस्मात् वा अधिकेभ्यः पूर्वानुमानकेभ्यः (स्वतन्त्रेभ्यः) चरेभ्यः ।
सर्वाधिकं प्रयुक्ताः प्रतिगमनप्रविधयः सन्ति : रेखीयप्रतिगमनं तथा लॉजिस्टिकप्रतिगमनम् । अन्येषां बहूनां मुख्यसंकल्पनानां व्याख्यानस्य पार्श्वे एतयोः प्रमुखयोः तकनीकयोः पृष्ठतः सिद्धान्तस्य चर्चां करिष्यामः
व्यय कार्यम् वयं रेखीयप्रतिगमनस्य कृते यत् मूल्यकार्यं प्रयुक्तवन्तः तत् एव मूल्यकार्यं उपयोक्तुं न शक्नुमः यतोहि सिग्मोइड फंक्शन इत्यनेन आउटपुट् लहरितं भविष्यति, येन बहवः स्थानीयाः ऑप्टिमाः भवन्ति । अन्येषु शब्देषु उत्तलकार्यं न भविष्यति । मूल्यकार्यं उत्तलं भवति इति सुनिश्चित्य (अतः वैश्विकन्यूनतमपर्यन्तं अभिसरणं सुनिश्चित्य) सिग्मोइडफलनस्य लघुगणकस्य उपयोगेन मूल्यकार्यं परिवर्तितं भवति
अण्डर-फिटिंग & ओवर-फिटिंग वयं मॉडल् क्षमतां वर्धयित्वा न्यूनीकृत्य वा यन्त्रशिक्षण-एल्गोरिदम् इनपुट्-दत्तांशस्य अनुरूपं कर्तुं प्रयत्नशीलाः स्मः । रेखीयप्रतिगमनसमस्यासु वयं बहुपदानां डिग्रीम् वर्धयामः न्यूनीकरोमः वा ।
अण्डर-फिटिंग् : १. यदा मॉडले न्यूनानि विशेषतानि सन्ति अतः दत्तांशतः बहु सम्यक् शिक्षितुं न शक्नोति। अस्मिन् प्रतिरूपे उच्चः पूर्वाग्रहः अस्ति ।
अति-फिटिंग् : १. यदा आदर्शस्य जटिलकार्यं भवति अतः दत्तांशं बहु सम्यक् समायोजयितुं समर्थः परन्तु नूतनदत्तांशस्य पूर्वानुमानं कर्तुं सामान्यीकरणं कर्तुं समर्थः नास्ति । अस्य प्रतिरूपस्य उच्चविचरणं भवति ।
अति-फिटिंग् इत्यस्य विषयस्य सम्बोधनाय मुख्यतया त्रयः विकल्पाः सन्ति- १.
विशेषतानां संख्यां न्यूनीकरोतु: के विशेषताः स्थापयितव्याः इति मैन्युअल् रूपेण चिनोतु। एवं कुर्वन्तः वयं काश्चन महत्त्वपूर्णाः सूचनाः चूकितुं शक्नुमः, यदि वयं केचन विशेषताः क्षिपामः । नियमितीकरणं : सर्वाणि विशेषतानि स्थापयन्तु, परन्तु भारस्य परिमाणं न्यूनीकरोतु. नियमितीकरणं तदा सम्यक् कार्यं करोति यदा अस्माकं समीपे किञ्चित् उपयोगी विशेषता बहु भवति। प्रारम्भिकं स्थगनम् : यदा वयं ग्रेडिएण्ट् डिसेण्ट् इत्यस्य उपयोगः इत्यादिकं शिक्षण-एल्गोरिदम् पुनरावर्तनीयरूपेण प्रशिक्षयामः तदा वयं मॉडलस्य प्रत्येकं पुनरावृत्तिः कियत् उत्तमं कार्यं करोति इति मापनं कर्तुं शक्नुमः । निश्चितसङ्ख्यायाः पुनरावृत्तयः यावत् प्रत्येकं पुनरावृत्तिः प्रतिरूपस्य उन्नतिं करोति । परन्तु तदनन्तरं प्रशिक्षणदत्तांशस्य अति-अनुरूपतां प्रारभते इति कारणेन आदर्शस्य सामान्यीकरणक्षमता दुर्बलतां प्राप्तुं शक्नोति । नियमितीकरण गुणांकानाम् अथवा भारानाम् बृहत् मूल्यं प्राप्तुं निरुत्साहं कर्तुं त्रुटिकार्यं प्रति दण्डपदं योजयित्वा रेखीय तथा लॉजिस्टिक प्रतिगमनयोः कृते नियमितीकरणं प्रयोक्तुं शक्यते
अति-पैरामीटर् अति-मापदण्डाः “उच्चस्तरीयाः” मापदण्डाः सन्ति ये एकस्य प्रतिरूपस्य विषये संरचनात्मकसूचनाः वर्णयन्ति यत् आदर्शमापदण्डान् फिट् कर्तुं पूर्वं निर्णयः करणीयः, अति-मापदण्डानां उदाहरणानि येषां चर्चा अस्माभिः अद्यावधि कृता: शिक्षण दर अल्फा, नियमितीकरण लम्बदा ।
पार-मान्यता अति-मापदण्डानां इष्टतममूल्यानां चयनस्य प्रक्रिया मॉडलचयनम् इति कथ्यते । यदि वयं मॉडलचयनस्य समये एकमेव परीक्षणदत्तांशसमूहं पुनः पुनः उपयुञ्ज्महे तर्हि अस्माकं प्रशिक्षणदत्तांशस्य भागः भविष्यति तथा च मॉडलस्य अतियोग्यतायाः अधिका सम्भावना भविष्यति
समग्रदत्तांशसमूहः निम्नलिखितरूपेण विभक्तः अस्ति :
प्रशिक्षणदत्तांशसमूहः सत्यापनदत्तांशसमूहः परीक्षणदत्तांशसमूहः।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:शिक्षणम्
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Bonsack_machine.png/640px-Bonsack_machine.png
सन्दर्भः https://mitsloan.mit.edu/ideas-made-to-matter/machine-learning-explained https://www.sas.com/en_us/insights/analytics/machine-learning.html
पूञ्छ
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति पूञ्चमण्डलम्, भारतम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पूञ्चनगरम् ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.14 शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी
व्यासभाष्यम्
योग्यतावच्छिन्ना धर्मिणः शक्तिरेव धर्मः । स च फलप्रसवभेदानुमितसद्भाव एकस्यान्योऽन्यश्च परिदृष्टः । तत्र वर्तमानः स्वव्यापारमनुभवन्धर्मो धर्मानतरेभ्यः शान्तेभ्यश्चाव्यपदेशेभ्यश्च भिद्यते । यदा तु सामान्येन समन्वागतो भवति, तदा धर्मिस्वरूपमात्रत्वात्कोऽसौ केन भिद्यते ? तत्र त्रयः खलु धर्मिणो धर्माः शान्ता उदिता अव्यपदेश्याश्चेति । तत्र शान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः । सव्यापारा उदिताः । ते चानागतस्य लक्षणस्य समनन्तराः । वर्तमानस्यानन्तरा अतीताः । किमर्थमतीतस्यानन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः ? पूर्वपश्चिमताया अभावात। यथानागतवर्तमानयोः पूर्वपश्चिमता नैवमतीतस्य । तस्मान्नातीतस्यास्ति समनन्तरः । तदनागत एव समनन्तरो भवति वर्तमानस्य ।
अथाव्यपदेश्याः के ? सर्वं सर्वात्मकमिति । यथोक्तं—जलभूम्योः पारिणामिकं रसादिवैश्वरूप्यं स्थावरेषु दृष्टं, तथा स्थावराणां जङ्गमेषु जङ्गमानां स्थावरेष्विति । एवं जात्यनुच्छेदेन सर्वं सर्वात्मकमिति । देशकालाकारनिमित्तासम्बन्धान्न खलु समानकालमात्मनामभिव्यक्तिरिति । य एतेष्वभिव्यक्तानभिव्यक्तेषु धर्मेष्वनुपाती सामान्यविशेषात्मा सोऽन्वयी धर्मी । यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाभावः । कस्मात्? अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोकृत्वेनाधिक्रियेत ? तत्स्मृत्यभावश्च नान्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्यास्तीति । वस्तुप्रत्यभिज्ञानाच्च स्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्मान्यथात्वमभ्युपगतः प्रत्यभिज्ञायते । तस्मान्नेदं धर्ममात्रं निरन्वयमिति ॥१४॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
बैढन
बैढन (बैढ़न, Baidhan) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य रीवाविभागे अन्तर्गतस्य सिङ्गरौलीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सूत्रभेदाः
'''सञ्ज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च।
अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम्॥ '''
लक्षणम् -
उदाहरणानि -
वर्गः:संस्कृतव्याकरणम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पहलगांव
सागरस्तरतः ५०० पाद परिमितोन्नते स्थितम् एतत् नगरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । अत्र लिडडार्, तथा शेषनाग नद्यौ प्रवहतः । लिड्डारप्रपाते पर्वतारोहणं कर्तुं शक्यते । वृत्ताकारकः अत्रत्यः कश्चन वाहनमार्गः १० कि.मी दीर्घः अस्ति । पैनवृक्षैः आवृतः एषः प्रदेशः सदा स्वर्णवर्णमयः अस्ति । इतः काश्मीर-उपत्यकायाः दर्शनं कर्तुं शक्यते । जनाः अमरनाथयात्रार्थं एतेन मार्गेण गच्छन्ति । अमरनाथगुहा ४७ कि.मी दूरे अस्ति।
वाहनमार्गः
श्रीनगरतः लोकयानानि सन्ति । श्रीनगरतः ९५ कि.मी
मुद्गला उपनिषत्
मुद्गलोपनिषद् ( मुद्गल उपनिषत् : मुद्गल उपनिषत्
वर्गः:उपनिषदः , IAST : Mudgala Upaniṣad) इति मध्ययुगीनयुगस्य संस्कृतग्रन्थः हिन्दुधर्मस्य प्रमुखः उपनिषदः च अस्ति । समन्वयोपनिषद् इति वर्गीकृतं ऋग्वेदसम्बद्धं च अस्ति ।
मुद्गलोपनिषद्, सुबलोपनिषद्, ऋग्वेदस्य पुरुषसूक्तस्य चर्चां कृत्वा उपनिषदद्वयेषु अन्यतमम् अस्ति । नारायण (विष्णु) ब्रह्म (उच्चतमवास्तविकता, परमात्मनः) इति प्रतिपादयितुं उल्लेखनीयं यत् सः स्वस्य चतुर्थभागात् जगत् निर्मितवान्, ततः व्यक्तिगतजीवेषु स्वयं आत्मनः (आत्मा) अभवत्।
नारायणः मोक्षः (मुक्तिः) इति पाठः प्रतिपादयति, आत्मनब्रह्मणयोः संयोगावस्थां प्रतिपादयति ।  पुरुषसूक्तस्य प्रथमनव श्लोकाः एव प्रस्तुताः इति ग्रन्थः उल्लेखनीयः, तथा च विद्वद्भिः क पश्चात् परिवर्तनम् ।
विकासः
मुद्गलोपनिषदस्य रचयिता वा रचना तिथिः अज्ञाता । जन गोण्डा – संस्कृतस्य प्राध्यापकः डच् इन्डोलॉजिस्ट् च अयं स्वर्गीयः उपनिषदः इति कथयति । ग्रन्थेन प्रयुक्तानां संस्कृतशब्दानां शैली, संरचना च मध्ययुगीनग्रन्थः इति सूचयति ।   क्लाउस् विट्ज् इत्यस्य कथनमस्ति यत् अयं ग्रन्थः वैदिकोत्तरं किन्तु प्रारम्भिकं वैष्णवोपनिषद् अस्ति ।  उपनिषदं वैष्णवसिद्धान्तैः सह वैदिकसिद्धान्तानां एकीकरणं सामञ्जस्यं च प्रतिबिम्बयति।
ग्रन्थस्य शीर्षकं वैदिकऋषिः मुद्गला, यस्य ऋग्वेदगीतस्य १०.१०२ लेखकः इति श्रेयः दत्तः, यत्र तस्य पत्नी अन्येषां विरुद्धं रूपकस्पर्धादौडं जित्वा अपि, तस्याः विरुद्धं स्थापितानां विकलाङ्गानाम् अभावे अपि, यतः सा मुद्गला च समये सत्यं यथार्थं च धारितवन्तौ स्पर्धा, अन्ये तु मिथ्या वर्तन्ते स्म । वैदिकऋषिः मुद्गलः हिन्दुमहाकाव्ये महाभारते आकाशदूतेन सह स्वर्गं गन्तुं न अस्वीकृतवान् इति आचर्यते, यतः सः स्वस्य ध्यानात्मकं भिक्षुजीवनं, मोक्षावस्थायां स्वस्य मानवजीवनं च प्राधान्यं ददाति   महाभारते प्राप्ताः सुखिनः सन्तुष्टजीवनस्य गुणनीतिविषये चर्चाः पुनः मुद्गलोपनिषदस्य ग्रन्थे दृश्यन्ते
अस्य ग्रन्थस्य पाण्डुलिप्याः अपि मुद्गलोपनिषद् इति शीर्षकेण प्राप्यन्ते | मुक्तिकाशास्त्रस्य १०८ उपनिषदानां तेलुगुभाषासंकलने रामेन हनुमन्तं प्रति कथिते ५७ सङ्ख्यायां सूचीकृतम् अस्ति
वर्नियरमापकम्
सामान्येन मीटरमापकोपकरणेन वयं दृष्ट्या अवलोक्य २ मिलीमीटरपर्यन्तस्य अनुमानेन च तदर्घभागपर्यन्तस्य  दैर्घ्यं मापितुं शक्नुमः । परन्तु, तदग्रेऽनुमातुम् आस्माकीना दृष्टिरसमर्थंव । अतएव दैर्घ्यस समधिकरूपेण विशुद्धतया मापनार्थं वर्नियर्, चूलिकामापकः, (Screw gauge) वृत्तमापकादीनि यन्त्रणि विनिर्मितानि । सप्तदशे स्वीष्टाब्दे फ्रान्सदेशीयेन पीरेवर्नियरनामकेन गणितज्ञेन वर्नियरनामकं यन्त्रम् आविष्कृतम् ।अतएव तन्नाम्नैव अभिहितमिदं यन्त्रम् । इदं वर्नियरमेकः सहायकः मापकः भवति । स मुख्यमापके अभिसरति । मुख्यमापकवत् वर्नियरमपि चिह्नाङ्कितं भवति । परन्तु तानि चिह्नानि इत्थम् अङ्कितानि भवन्ति यत् वर्नियरस्य ’न’ चिन्हानां दैर्घ्यं प्रायशः मुख्यमापिकायाः (न-१) चिन्हानां दैर्घ्यतुल्यं कदाचिञ्च (न+१) चिन्हानां दैर्घ्यतुल्यं भवति। ते दैर्घ्यं मुख्यमापिकायाः ६ भागतुल्याः भवन्ति । अत एकस्य मुख्यमापिकाभागस्य वर्नियरभागस्य च अन्तरः १/१० मुख्यमापिकाभागतुल्यो भवति । परन्तु इञ्चाङ्कितेषु कतिषु वर्नियरेषु ८ भागाः मुख्यमापिकायाः ६ भागरुल्याः भवन्ति, तदा तु मुख्यमापिकायाः इञ्चपरिमित्यां १६ भागाः भवन्ति । कदाचित्तु वर्नियरस्य २० भागाः मुख्यमापिकायाः १६ भागातुल्या: भवन्ति । 350px|right|thumb|वर्नियर्-कैलिपर् मध्ये वर्नियर् मापनी एवं तस्य उपयोगविधिः १.३ चित्रे मुख्यमापिका वर्नियरञ्च युगपद् प्रदर्शिते । वर्नियरस्य १० भागानां दैर्घ्यं मापिकायाः ६ भागतुल्यम् अस्ति । वर्नियरस्य शून्यचिन्हं मापिकायाः शून्यचिन्हस्य अभिमुखं वर्त्तते । परन्तु वर्नियरस्य इतराणि चिन्हानि मापिकायाः चिन्हापेक्षया वामपार्श्वे अपसृतानि । तथा च :- १ मुख्यमापिकाभागस्य १ वर्नियरभागस्य चान्तरः = १/१० मापिकाभागः २ मुख्यमापिकाभागस्य २ वर्नियरं भागस्य चान्तरः = २/१० मापिकाभागः ३” ३”          = ३/१० मापिकाभागः इत्यादयः अन्ततोगत्वा वर्नियरस्य दशमे भागे मापिकायाः दशमे भागे च पूर्णतया एकमापिका भागेन तुल्योऽन्तरं भवति। अर्थात् स मापिकायाः नवमचिन्हस्य अभिमुखं भवति । इत्थं तद्यपि एकमापिकाभागस्य ततोऽन्ये लघुभागाः विहिताः तथापि – वर्नियरस्य साहाय्येन तस्य १/१०, २/१०, ३/१० प्रभृतीनां भागानां दैर्घ्यं याथार्थेन लक्ष्यते अस्यां दशायां न्यूनतमं पठनीयं दैर्घ्यं १/१० मापिकाभागस्य तुल्यं भवति दैर्घ्यमिदं वर्नियरस्य लघुतमः मापः (Least count) इत्यभिघीयते । अतः कस्यचिद् वर्नियरस्य लघुतमः मापः मुख्यमापिकायाः १ भागस्य यद्-दैर्घ्यं वर्नियरस्य १ भागस्य च यद् दैर्घ्यं तयोरन्तरेण तुल्यः भवति । अयमेव अन्तरः वर्नियराल्पतमाङ्कोऽपि ( vernier constant) कथ्यते । वर्नियरस्य पठनाय प्रथमं वर्नियरस्य शून्यतः पूर्ववर्त्तीनि मुख्यमापिकाचिन्हानि पठनीयानि । तदनन्तरं वर्नियरं वर्नियरे स्वचक्षुचालनं कुर्वन् अवलोकनीयं यत् वर्नियरस्य कतमं चिन्हं मुख्यमापिकाचिन्हाभिमुखं वर्तते । संख्यां चेमं वर्नियरस्य अल्पतमाङ्केन गुणयित्वा मुख्यमापिकायाः मापे संयोजनात् पूर्णमापः परिज्ञायते ।
वर्नियरकैलिपर्सं (vernier calipers) तस्य प्रयोगश्च
यस्मिन् सामान्यतमे यन्त्रे, वर्नियरस्य उपयोगः क्रियते तद् वर्नियरकैलिपर्समिति नाम्ना अभिधीयते । अस्मिन् यन्त्रे मुख्यमापिका एकायस्पट्टिकोपरि निर्मिता भवति । तत्र एकस्मिन् पर्श्वे इञ्चं तस्य दशमो भागः कदाचिञ्च षोडशो भागोऽङ्कतो भवति । तत्र एकस्मिन् पर्श्वे इञ्चं तस्य दशमो भागः कदाचिञ्च षोडशो भागोऽङ्कतो भवति । वर्नियरमापकं च तदुपरि प्रसरन्त्यां एकस्यां अन्यासां अयस्पट्टिकायाम् अङ्कितं भवति ।
मुद्गला उपनिषत्
विषयवस्तु
मुद्गलोपनिषदः चतुर्धाऽध्यायः संरचितः अस्ति । प्रथमः भागः नवश्लोकैः आरभ्यते यस्मिन् ऋग्वेदप्रकरणात् १०.९० तः पुरुषसुक्तस्य सन्दर्भं प्रस्तुतं च कृत्वा वैष्णवधर्मस्य आधारः इति उक्त्वा विष्णुः पुरुषः, आदिमपुरुषः इति प्रतिपादयति  ग्रन्थस्य द्वितीयः भागः गद्यरूपेण संरचितः अस्ति, यत्र वासुदेवात् (विष्णुः) इन्द्रं प्रति प्रवचनरूपेण प्रस्तुतः यः मोक्ष (मुक्ति) इच्छन्तीनां जगतः निवासीनां प्रतिनिधित्वं करोति।  ग्रन्थे उपदेशाः हिन्दुमहाकाव्येषु, महाकाव्योत्तरेषु च विशेषतः पञ्चरात्रसाहित्येषु दृश्यमानैः मुख्यसिद्धान्तैः सह प्रतिध्वनिताः इति गोण्डा कथयति । ग्रन्थस्य आरम्भः ऋग्वेदस्तोत्रे १०.९० मध्ये प्राप्यमाणेन पुरुषसूक्तेन भवति, परन्तु ऋग्वेदपाण्डुलिप्याः आधुनिकजीवितसंस्करणे ये षोडशश्लोकाः प्राप्यन्ते तेषु प्रथमनवश्लोकाः एव पुरुषः विष्णुः (नारायणः, हरिः) इति अभिज्ञायते।  आदि-पुरुषः, आदिम-विश्व-वास्तविकता, ब्रह्मणः अतिरिक्तं किमपि नास्ति इति पाठेन अभिज्ञायते, यः विष्णुः इति प्रतिपादितः, ततः सर्वकारणत्वेन घोषितः।   विष्णोः आत्मा आदिः यज्ञः यः अविचलः विकसितः च यथार्थः भवति इति पाठः।
वर्नियरमापकम्
वर्नियरकैलिपर्सं (vernier calipers) तस्य प्रयोगश्च
प्रायशः वर्नियरमापिकायाः दश भागाः दैर्घ्यं मुख्यमापिकायाः नवभागतुल्याः भवन्ति । मुख्यमापिकायाः वर्नियरस्य वामपार्श्वस्य शिरसी च द्वयोरन्ययो पट्टिकयोर् दैर्घ्यंण सह समकोणं विदघती संयुक्त्ते भरतः । अ, ब इति शिरसी वाह्यपिण्डं परिमातुं, स, द कस्यचिद् रिक्त्तान्तरस्य वस्तुनः आन्तरिकं व्यासं परिमातुं, पट्टिका ’य’ च गभीरत्वं परिमातुं भवाति। यदा इमे पट्टिके पूर्णतया अन्योन्यं स्पृशतः तदा मुख्यमापिकायाः वर्नियरस्य च शून्यचिन्हे सर्वथैव अभिमुखीने न भवतः अपितु तयोर्मघ्ये किञ्चिदन्तिरी भवति । उभयोः शून्ययोरन्तरश्चाय शून्याङ्की त्रुटिरिति (Zero Error) कथ्यते । अयन्तु वर्नियरसाहाय्येन पठ्यते । वर्नियरकैलिपर्सेन मापनारम्भाद् पूर्वं शून्याङ्कित्रुट्याः पठनम् अन्यावश्यकं भवति ।
प्रयोगकरणस्य रीतिः
प्रयोगकरणस्य रीतिः भागत्रये विभाज्या
मुद्गला उपनिषत्
विषयवस्तु
मुद्गलोपनिषदस्य प्रथमाध्यायस्य प्रथमे श्लोकद्वये विष्णुः अन्तरिक्षकाले सर्वव्यापी इति प्रतिपादितम् अस्ति । ततः परं पाठः प्रतिपादयति यत् विष्णुः (हरिः) मुक्तिदातृत्वं यस्मात् सर्वा प्रकृतिपुरुषौ जातः।   विष्णुः, पुरुषसूक्तवचनं प्रयुज्य ग्रन्थं वदति, आत्मनः त्यागं कृत्वा एवं ब्रह्म आत्मनः (व्यक्तिगतात्मा) च अभवत्।  एवमुत्थितं जीवलोक इति पाठः प्रतिपादयति।
वर्नियरमापकम्
प्रयोगकरणस्य रीतिः
१. '''वर्नियरस्य अल्पतमाङ्कस्य ज्ञानकरणम् ।
२.'''शून्याङ्कित्रुट्याः ज्ञानकरणम् ।
मुद्गला उपनिषत्
विषयवस्तु
द्वितीयः अध्यायः वासुदेवस्य इन्द्रं प्रति प्रवचनरूपेण आरभ्यते, यत्र वासुदेवः भगवत्वादं उपदिशति। पुरुषनारायणः "यत्भूतं किमस्ति किं भविष्यति" इति पाठेन प्रतिपादितः, यः चतुर्धा विभज्य यस्मिन् प्रथमत्रिः स्वर्गे एव तिष्ठति स्म, अन्तिमः चतुर्थः सर्वे जीवाः अभवन् मानवतां, अजीवस्वभावं च समावेशयति।   सः स विष्णुः प्रत्येकस्य जीवस्य अन्तः आत्मा सर्वत्र समानः विश्वात्मना (आत्मनः) च।
वर्नियरमापकम्
प्रयोगकरणस्य रीतिः
३. प्रदत्तस्य दैर्घ्यस्य मापनम् ।
मुद्गला उपनिषत्
विषयवस्तु
३ अध्याये प्रतिपादितं यत् असुरात् गन्धर्वं यावत् सर्वं विष्णुव्यक्तिः, मनुष्याद् देवपर्यन्तम्, कथं पूज्यते इति न कृत्वा ते तं भवन्ति । ध्यानेन स्वस्य अहं ( अहम इति ) ब्रह्मणा सह तादात्म्यं साक्षात्कर्तुं अवश्यं अन्वेष्टव्यः इति पाठः वदति।
वर्नियरमापकम्
शून्याङ्कित्रुट्याः ज्ञानकरणम्
शून्याङ्किकीं त्रुटिं परिज्ञातुं मापिकयोरुभयोः पट्टिके सर्वथैव संयुज्येते पुनश्च अवलोक्यते यत् मापिकयोरुभयोः शून्ये परस्पराभिमुखीने स्तः न वा । यदि चेदुभे शून्ये अभिमुखीने स्तः तर्हि उपकरणे कापि शून्याङ्किकी त्रुटिनं भवति । यदि वर्नियरस्य शून्यं मुख्यमापिकायाः शून्यतोऽग्रे भवति तर्हि शून्याङ्की त्रुटिः घनात्मिका भवति सा च प्रेक्षणेभ्यः ऊनीकरणीया यदि चेत् वर्नियरस्य शून्यं पश्चाद् वर्त्तते तर्हि शून्याङ्किकी त्रुटिः श्रृणात्मिका भवति सा च प्रेक्षणेषु संयोज्या भवति । अघस्यनयोः चित्रयोः कल्पनीयं यत् मुख्यमापिका मि.मी. इति परिमाणेन विभाजिता तथाच वर्नियरस्य अल्पतमाङ्कः ०१ से.मी. परिमितोऽस्ति ।
वर्नियरपठनसम्बन्धिसामान्यनियमानुसारेण दक्षिणभागतः पठने वर्नियरस्य ’स’ इति तृतीयं चिन्हं मुख्यमापिकायाः नवमचिन्हतः १ से.मी.+०३ से.मी. =१३ से.मी. वामभागेऽपसृतम् भवति । दैर्घ्यमिदं वर्नियरस्य यत् शून्यं मुख्यमापिकायाश्च यत् शून्यं तयोर्मघ्यवर्त्तिना दैर्घ्येण तुल्यं भवेत् । यतः यदा वर्नियरस्य शून्यं मुख्यमापिकायाः शून्यस्य अभिमुखं भवेत् तर्हि वर्नियरस्य दशमं चिन्हं मुख्यमापिकायाः मवमचिन्हस्य अभिमुखं वर्तते ।
अतएव ऋणात्मिका शून्याङ्किकी त्रुटिः=१३ से.मी. । प्रेक्षणेषु इयं संयोजनीया ।
प्रदत्तस्य दैर्घ्यस्य मापनम्
यदि चेत् इञ्चपरिमाणे सेण्टीमीटराणां संख्या उपलभ्या तर्हि इञ्चेषु सेण्टीमीटरेषु च शून्याङ्की त्रुटिं परिलक्ष्य वर्नियरकैलीपर्सं विभिन्नदैर्घ्ये प्रसार्य तानि दैर्घ्याणि इञ्चेषु सेन्टीमीटरेषु च पठनीयानि ।प्रत्येकस्य दैर्घ्यस्य सेण्टीमीटरस्य संख्या यदि इञ्चानां संख्या विभज्यते तर्हि एकस्मिन् इञ्चे सेण्टीमीटरस्य संख्या उपलभ्यते । अष्टवारं दशवारं वा ईदृशं प्रेक्षणं कृत्वा तस्य मघ्यमं मानं ज्ञातव्यम् । अत्र समविकस्य दैर्घ्यस्य ग्रहणात् शुध्दत्वमं फलं ज्ञायते (कथम् ?) । यदि चेत् कस्यचिद् सघनवलयकण्डस्य आयतनं माप्यं तर्हि तस्य उच्छितिः व्यासश्च वर्नियरकैलिपर्सेण मापनीयो । व्यासं च अर्ध्दीकृत्य त्रिज्यायाः दैर्घ्यं ’त्र’ इति ज्ञातव्यम् । पुनश्च आयतनम् = π × त्र२ × उच्छ्रिति इति सूत्रेण आयतनं गणनीयम् । यदि चेत् कस्यचिद् रिक्तान्तरस्य वलयदण्डस्य आभ्यन्तरम् आयतनं ज्ञातव्यं स्यात् तर्हि वलयदण्डस्य गभीरत्वमं ’य’ इति पट्टिकया तस्याभ्यन्तरं व्यासं च वर्नियरकैलिपर्सस्य ’स’ द’ इति शिरोभ्यां माप्यते । व्यासस्य अर्ध्दं त्रिज्या भवति । पुनश्च आयतनम् = π त्र२ × गाम्भीर्यम् इति सूत्रेण गणना क्रियते ।
प्रयोगद्वारा ’π’ इत्यस्य मानस्य ज्ञानम्
कस्यचिद् वृत्तस्य परिधेः दैर्घ्यं तस्य व्यासस्य दैर्घ्यापेक्षया यावद्गुणितमधिकं भवति तदनुपातः ’π’ इति ग्रीकाक्षरेण लक्ष्यते । ’π’ चिन्ह्मिदं पादिकानाम्नाभिहितम् । पादिकायाः मानं परिज्ञातुं निम्नाङ्कितयोः रीत्योः कतरापि रीतिः प्रयोज्या । किन्तु, तत्रायमेव सिध्दान्तो निहितः यत् परिधेः व्यासस्य च दैर्घ्यम् उपलभ्य व्यासदैर्घ्येण परिधिदैर्घ्यं विभज्यते ।
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड्
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड् [सम्पादयतु]
लघुचित्रम् एलईडी बल्ब प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड् (LED) इति अर्धचालक-यन्त्रम् अस्ति यत् यदा तस्य माध्यमेन प्रवाहः प्रवहति तदा प्रकाशं उत्सर्जयति ।अर्धचालकस्य इलेक्ट्रॉन् इलेक्ट्रॉनच्छिद्रैः सह पुनः संयोजयित्वा फोटॉनरूपेण ऊर्जां मुक्तं कुर्वन्ति ।अर्धचालकस्य पट्टिकान्तरं पारं कर्तुं इलेक्ट्रॉनानां कृते आवश्यकया ऊर्जायाः आधारेण प्रकाशस्य वर्णः निर्धारितः भवति ।अर्धचालकयन्त्रे बहुभिः अर्धचालकानाम् अथवा प्रकाश-उत्सर्जक-फॉस्फोरसस्य स्तरस्य उपयोगेन श्वेतप्रकाशः प्राप्यते ।प्रारम्भिकानां एलईडी-इत्यस्य उपयोगः प्रायः सूचकदीपरूपेण भवति स्म ।एलईडी-इत्यनेन नूतनप्रकारस्य प्रदर्शनस्य, संवेदकानां च जन्म अभवत्, यदा तु तेषां उच्चाः स्विचिंग्-दराः उन्नतसञ्चारप्रौद्योगिक्यां उपयोगिनो भवन्ति ।१९०७ तमे वर्षे मार्कोनी लैब्स् इत्यस्य आङ्ग्लप्रयोगकर्ता एच्.जे.राउण्ड् इत्यनेन सिलिकॉन् कार्बाइड् इत्यस्य स्फटिकस्य, बिडालस्य मूंछस्य डिटेक्टरस्य च उपयोगेन एलईडी आविष्कारः कृतः ।एलईडी-प्रकाश-उत्पादानाम् उपयोगी-जीवनं अन्येषां प्रकाशस्रोतानां, यथा गरमागरम-अथवा संकुचित-प्रतिदीप्ति-प्रकाशस्य (CFL) अपेक्षया भिन्नरूपेण परिभाषितं भवति ।
वर्नियरमापकम्
प्रथमा रीतिः
विभिन्नानां व्यासानां चत्वारः पञ्च वा वलयदंडाः संगृह्याः । तेपां परिधयः एकेन ऋज्वा सूक्ष्मसुत्रेण व्यासाश्च वर्नियरकैलिपर्सेण मापनीयाः । प्रत्येकस्य परिधेश्च दैर्घ्यं तस्य व्यासदैर्घ्येंण विभाज्यम् । इत्थं ’π’ इत्यस्य अर्थात् पदिकायाःमानम् उपलभ्यते । सर्वेषां मानानां योगं प्रेक्षणसंख्यया विभजनात् ’π’ इत्यस्य अर्थात् पादिकायाः मध्यमं मानं ज्ञायते ।
द्वितीया रीतिः
कर्गदस्य सूक्ष्मैकां पट्टिकां आदाय तस्यैका आवृत्तिः वलयदंडोपरि इत्थं आस्तरणीया यत् कर्गदेन वलयदंडः पूर्णतया स्पृष्टो भवेत् । यत्र कर्गदस्य उभे शिरसी ऊर्घ्वाधरं वर्त्तेते तत्र कीलिकया छिद्रयोरुभयोर् ’अ’-’ब’ इत्येतयोर्मघ्यस्यितं दैर्घ्यं मापनीयम् व्यासः मापनीयः । व्यासदैर्घ्येण च परिघिदैर्घ्यं भाज्यम् । तर्हि ’π’ इत्यस्य अर्थात् पादिकायाः मानं ज्ञायते । मानञ्चे दं २२/७ अथवा ३.१४ इत्यनेन तुल्यं भवति ।
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड्
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड् [सम्पादयतु]
एलईडी इत्यस्य लाभाः
वर्नियरमापकम्
प्रदत्तस्यैकस्य अनुप्रस्थपरिच्छेदस्य क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम्
क्षेत्रफलम् = π त्र२ । यत्र ’त्र’ इति वलयदण्डस्य त्रिज्या भवति ।
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड्
प्रकाश-उत्सर्जक-डायोड् [सम्पादयतु]
वामतः|लघुचित्रम् एलईडी इत्यस्य हानि
वर्नियरमापकम्
प्रदत्तस्यैकस्य अनुप्रस्थपरिच्छेदस्य क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम्
प्रदत्तस्यैकस्य वलयदण्डस्य आपयतनं मापिकागलपात्रिकया (Measuring glass) ज्ञातव्यं साधनीयञ्च यत् आयतनं = π त्र२ च यत्र ’त्र’ इति परिच्छेदस्य त्रिज्या तथा ’च’ इति वलयदण्डस्य उच्र्छितिरस्ति ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३.१९ प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्
व्यासभाष्यम्
प्रत्यये संयमात्प्रत्ययस्य साक्षात्करणात्ततः परचित्तज्ञानम् ॥१९॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
पलाण्डुलशुनकषायम्
thumb|right|200px|लशुनम् thumb|right|200px|पलाण्डुः
पलाण्डुं लशुनं च योजयित्वा निर्मितं कषायम् एव पलाण्डुलशुनकषायम् । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति, पलाण्डुं Onion इति च वदन्ति ।
पलाण्डुलशुनकषायस्य निर्माणम्
पलाण्डुं लशुनं च त्वक् निष्कास्य सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र जीरिकाचूर्णं, शुण्ठीं, मरीचचूर्णं, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
वर्गः:पेयानि वर्गः:कषायम् वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गुल्मार्ग
’Medow of flowers’, स्विट्झर्ल्याण्ड् आफ् इण्डिया’ इति प्रख्यातम् एतत् स्थानं जहाङ्गीरस्य प्रियं स्थानम् आसीत् ।पूर्वम् अस्य स्थलस्य गौरीमार्ग इति नाम आसीत् । अत्र हरितकटः प्रसारितः इव तृणावृतप्रदेशः सदा हरिद्वर्णेन भवति । वनपुष्पाणि अत्र सुन्दराणि सन्ति । सागरस्तरतः २७३० मीटर् उन्नतप्रदेशे एतत् स्थलमस्ति । युवानः अत्र पर्वतारोहणं कुर्वन्ति । अल्पथेरसरोवरं, बीड् चीनार वृक्षाः हिमे स्केटिङ्ग्, स्कीयिङ्ग्,  ‘पोनी’ उपरि ट्रेकिङ्ग इत्यादीनि अतीवरमणीयानि ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शृङ्गाररसः
व्युत्पत्तिः
गत्यर्थकात् ऋधातोः पृष्ठतः शृङ्गइत्येतस्य उपपदप्रयोगेण अण्प्रत्ययस्य योजनेन च सह शृङ्गारशब्दः निष्पन्नः भवति ।
शृङ्गं-कामोद्रेकम् ऋच्छति-गमयति इति शृङ्गारः इत्येतया व्युत्पत्त्या अयं शब्दः सिद्धः भवति । यः रसः सामाजिकस्य मनसि कामोद्रेकं जनयेत् सः रसः शृङ्गार इति निर्दिश्यते । शृङ्गारः रसानां राजा इति कथयन्ति ।
नाट्यशास्त्रे
शृङ्गारः रतिस्थायिभावप्रभवः इति शृङ्गाररसस्य परिचयं करोति भरतमुनिः । अयम् उज्ज्वलवेषेण युक्तः भवति । स्त्री-पुरुषहेतुकश्च भवति ।
सङ्गीतरत्नाकरे दशरूपके च
thumb|200px सङ्गीतरत्नाकरे धनञ्जयरचिते दशरूपके च शृङ्गारस्य परिचयः एवमस्ति - शृङ्गारः नवरसेषु आदिमः जनप्रियश्च । स्त्री पुंसयोरुत्तमयोः यूनोः पूर्णं सुबोधया । प्रारम्भात् फलपर्यन्तव्यापिनी स्मरसम्भृता ॥ संविदोरैक्यसम्पत्या क्रीडात्र स्थायिनी रतिः । (सङ्गीतरत्नाकरः) रम्यदेश-कला-काल-वेष-भोगादिसेवनैः । प्रहृष्यमाणः शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितः ॥ (दशरूपकम्) अर्थः - सुन्दरदेश-कला-वेष-भोगादीनां द्वारा परस्परम् अनुरक्तयोः युवक-युवत्योः जायमानः प्रमोदात्मकः भावः एव रतिः । स्त्रीपुरुषयोः परस्परं प्रेम एव रतिः । अनया रतिस्थाय्या जायमानः रसः एव शृङ्गाररसः । तन्नाम आलम्बन-उद्दीपनादिभिः विभावैः उदयमानैः आलिङ्गनालोकनादिभिः विविधैः अनुभावैः युक्ताः रोमाञ्चनादयः स्थायिभावाः उत्पद्यन्ते । श्रृङ्गारस्य रतिः स्यायिभावः भवति । नायकयोः र्हृदये जायमानस्संभोगविषयकः इच्छा विशेषः रतिः । स्त्री पुंसयोरन्योन्याऽऽलम्बनकः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिरिति रसगङ्गाधरो निर्वक्ति । इयं रतिः रङ्कुर-पल्लव- कलिका –प्रसून-फल-भोगावस्थासु क्रमशो प्रेम –मान- प्रणय –स्नेह- राग- अनुरागनामभिर्व्यवह्रियते । आसु अष्टासु अवस्थासु आद्याः पञ्चावस्थाः पूर्वरागे षष्ठावस्था सम्भोगे च सम्भवति । प्रथमं नायिकायां रतेः प्रादुर्भावः पश्चात्तदिङ्गितैर्नायकस्य अनुरागः अनन्तरं तयोस्संयोगः इति क्रमेण वर्णनं निसर्गरमणीयमिति रुद्रटः प्रोवाच ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
‎
वर्गः:काव्यरसाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दूताङ्गदम्
दूताङ्गदस्य छायानाटकस्य चतुरङ्कस्य कर्ता सुभटस्त्रयोदश्याः शताब्याः पूर्वार्धे गुर्जरेषु भीमद्वितीयस्य शासनकाले (११७०-१२३९ ख्रीष्टाब्दमध्ये) प्रातिभमालोकं प्रसारयामास । तदनन्तरं त्रिभुवनपाले शासति १२४३ ई० वर्षे कुमारपाल-यात्रामहोत्सवेऽस्य प्रथमप्रयोगोऽभवत्। गुर्जरराजसभाजितः सुभटश्चिरं सोमेश्वरेण सुरथोत्सवे नाम स्वमहाकाव्ये कविप्रवर इति प्रशंसितः । अस्य नाटकस्य प्रस्तावनायां सुभटः पद-वाक्य-प्रमाण-पारावरीण इति वर्णितः । दामोदरो हनुमन्नाटकेन हनुमन्तं नायकमुपनिबध्य यथा यशो लेभे तथानेन रूपकेणाङ्गदं प्रमुखतामापाद्य सुभटः।
कथावस्तु
युद्धकाण्ड स्योत्तरवृत्तमनुसृत्य दृश्यचतुष्टयेन संक्षिप्य निबद्धा। रामोऽङ्गदेन रावणं सन्दिशति-सीतां प्रत्यर्पय अन्यथा रक्षोवेश उत्साद्यते । अन्येद्युरङ्गदो रावणं संबोधयति - रे रे रावण रावणाः कति, बहूनेतान् वयं शुश्रुम प्रागेकं किल कार्तवीर्य-नृपतेर्दोर्दण्ड-पिण्डीकृतम्।
एकं नर्तन-दापितान्न-कवलं दैत्येन्द्र दासोजनै-
रेकं वक्तुमपत्नपामह इति त्वं तेषु कोऽन्योऽथवा॥
इत्युक्तवन्तमभिरावणेन कृतोपस्थापना मायामैथिली प्रत्युवाच -
एषामुपरि कस्मात् विद्यसे राघव तद् व्रज निजं नगरम्।
दत्ताहं निजहृदये साक्षीकृत्य मदनमेतस्मै॥
मदर्थं चिन्तां विहाय राक्षसैराक्रान्तं भरतं रक्षेति च रामं प्रति सन्देशं जगौ। नैवं सीताऽभिजातबालोचितां लज्जां जातु विसृजेदिति वितर्कयत्येव बालिसुते कापि राक्षसी रावणमुवाच - रक्षोराज, रक्ष-रक्ष सीताम् । तत्र लतापाशेनात्मानं सा घातयति । तदा रावणो दूरं गतः। युद्धे रावणो हतः रामः पुष्पकेणायोध्यां प्रत्यावर्तत।
समीक्षा
किमिदं छायानाटकं नाम ? सुभटः स्वयमिदं छायानाटकं प्रख्यापयति । मेघप्रभाचार्योऽपि स्वकृतं धर्माभ्युदयं नाम रूपकं छायानाट्यप्रबन्धं घोषयतीति कोऽत्र हेतुश्छायाशब्दसन्निवेशस्य। नैतादृशेषु रूपकेषु इतररूपकेभ्यो भेदकं किमपि तत्त्वं पश्यामः रङ्गेऽभिनयं छायया कृतं वक्तुमपि न युज्यते। अन्येषामपि हि तादृशोऽभिनयः सम्भाव्यते । इति वितर्क छायाशब्दस्य कोऽर्थ इति विचारः प्राथम्यं भजते । किन्तु ततोऽपि पूर्वमितराणामाचार्याणां संमतान्यत्र स्मरणमर्हन्ति । यथा -
डॉ० डे महोदयः स्व-संस्कृतसाहित्येतिहासग्रन्थे छायानाटकमिति सर्वात्मना-संशयितं मन्वानोच्छायाभिनेयत्व-वैशिष्टयमपश्यन् नास्तिच्छायानाटकं किञ्चिदिति घोषयति । तस्याशयोऽयमास्ते यत्, तान्येवच्छायानाट्यत्वं भजेरन् यानि पटप्रतिविम्बिताकारमात्रैः तिरोहितशरीरैरेव पात्रैरभिनीयते।
विलसनमहोदयः छायाभासेनाभिनेयानि वा रूपरेखामात्राणि वा रूपकाणिछायारूपत्वेन मनुते।
कीथ-महाभागो नैव दूताङ्गदे विशेषं पश्यति येनेदं छायानाटकनाम्न: सार्थक्यं वहेत् ।
नैतेऽधुनातना मनीषिणः परम्परामनुरुन्धन्ति न वा वितर्कयन्ति कथंकारमीदृशानि रूपकाणिच्छायानाटकान्यमन्यन्त तैस्तैः कृतिभिर्नाट्यकर्तृभिरिति । प्रतिकृतिरत्रच्छाया मता नैव प्रतिबिम्बम् । यथा च श्रुतिः -
यादृगेव ददृशे तादृगुच्यते सं छायया दधिरे।
अत्र प्रतिकृतिः छायामाहुः । यथा वा -
यस्यच्छायामृतं यस्य मृत्युः। इत्यमृतमृत्यू हिरण्यगर्भस्य प्रतिकृतित्वमेव भजतः । अपि च -
छायेव विश्वंभुवनम्। इति आङ्गल-शैडो-पर्यायत्वं नैव सर्वथापूरयतिच्छायाशब्दः । यदि तथा मन्येतापि, नैव हानिः । कालिदासः उपमाद्वारेण समर्थयति -
रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्ताद्।
वल्मीकाग्रत प्रभवति धनुष्खण्डमाखण्डलस्य।।
इति रत्नानां छायाकिरणाभा निगदिता। सा च प्रतिमारूपैव । अत एव मूर्तिरपिच्छाया कथ्यते । प्रतिमापर्यायत्वेऽधिगते भासकृतस्य प्रतिमानाटकस्यापि छायानाटकत्वं स्थितम् । अथो वितन्यते - दिङ्नागस्य कुन्दमालास्याभिनवसंविधानस्योदाहरणम्। उत्तररामचरित स्य तृतीयोऽङ्कश्च्छायाङ्कत्वेनोपनिबद्धो भवभूति ना। तत्र हि सीताछायारूपमनुहरति । दर्शकास्तां पश्यन्ति, किन्तु रामेण सा प्रत्यक्ष नावलोक्यत इति । राजशेखरः शालभजिकमायोज्य स्वकृत्यं नाटिकां विद्धशालभञ्जिकां संज्ञापयति।
सिंहभूपालः कुवलयावलों नाटिकां रत्नपञ्चालिकेति नामान्तरेण व्यवहरति - तत्र हि प्रतिमानाटक इव रत्नपञ्चालिकायाः अभिनवः प्रयोगः। मायामयीं सीतामुपलक्ष्य हनुमन्नाटक मपि छायानाटकमिति निगद्यत इव। उल्लाघराघवे मायासीतायाश्छिन्नशिरो रावणे न राम स्य पुरस्तात् कृत इति तन्नाटकमपिच्छायानाटकमाह सोमेश्वरः। यशोवर्मणो रामाभ्युदये रावणो मायासीतायाः शिरश्छिनत्ति ।
"(ततः प्रविशति प्रहस्तेन सह माया मैथिली) मैथली - जेदु जैदु अज्जउलो (इत्यभिदधाना रावणोत्सङ्गमारोहति)”
प्रकाशजनितं प्रकाशाभावकृतमाकाराभासमेव छायां मन्वाना बभ्रमुरेव यच्छायानाटकत्वं न कुत्रापीति।
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:रामायणम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सूत्रलक्षणम्
'''अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम्।
अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥'''
वर्गः:संस्कृतव्याकरणम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बास्किन-रॉबिन्स
बास्किन-रॉबिन्स काचित् श्रृङ्खला वर्तते।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:क्रीडाः
हास्यरसः
thumb हास्यस्य हासः स्थायिभावो भवति । अतिविकृतानां नटादीनामाकाराऽऽलापचेष्टितादीनां दर्शनादिभिर्जायमानो मनोविकासो हासः । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्माविकासाख्यो हासः इति रसगङ्गाधरे वर्णितम्। हसे धातुना उत्पन्नं हासनम् इति पदम् । न्यत् प्रत्ययस्य योगात् "हास्य(म्)” पदम् उत्पन्नम् अस्ति। हास्यरसस्य विषये साहित्यदर्पणकारस्य अभिप्रायः एवम् अस्ति, विकृताकारवाग्वेषचेश्टादेः कुहकाद् भवेत्। हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः॥ भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे "हास्योनाम हासस्थायिभावात्मकः” इत्युक्त्वा, द्विविधश्चायम् आत्मस्थः परस्थश्च। यदा स्वयं हसति तदा आत्मस्थः, यदा तु परं हासयति तदा परस्थः” इति, निरूपितवान् अस्ति। विदूषकः नाटके स्वयं हस्ति तर्हि आत्मस्थः इति। राज्ञीनां हासनावसरे परस्थः इति अभिनवगुप्तः स्वव्याख्याने निरूपितवान् अस्ति। वेषालङ्कारवाग्गमनादीनां विकारेण, व्यत्यासेनच हासस्थायिभावः उत्पाद्यते। समनन्तरं हास्यरसोत्पत्तिः सम्भविष्यति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:काव्यरसाः
सोनमार्गः
सोन्मार्गस्थाने अपि अतीवसुन्दरदृश्याणि द्रष्टुं शक्यन्ते । सागरस्तरतः २७४० मीटर् उन्नतः प्रदेशः अयम् ।अत्र वनपुष्पाणि अतीव सुन्दराणि सन्ति । पिर् पैन इत्यादि वृक्षाणां स्थानम् इदम्। वन पुष्पाणि भूमौ विकीर्णानि भवन्ति । पर्वतारोहणम् अत्र अतीवानन्ददायकं भवति । श्रीनगर ८४ कि.मी दूरे श्रीनगर-लडाख् मार्गे एतदस्ति ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.20 न च तत्सालम्बनं, तस्याविषयीभूतत्वात्
व्यासभाष्यम्
रक्तं प्रत्ययं जानात्यमुष्मिन्नालम्बने रक्तमिति न जानाति । परप्रत्ययस्य यदालम्बनं तद्योगिचित्तेन नालम्बनीकृतम् । परप्रत्ययमात्रं तु योगिचित्तस्य आलम्बनीभूतमिति ॥२०॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
राम चरण
कोनिदेला राम चरण तेजा (కొణిదెల రామ్ చరణ్ తేజ; ராம் சரண் தேஜ்) भारतीयअभिनेता, निर्माता, उद्यमी च अस्ति, यः तेलुगु-सिनेमायां प्रधानतया कार्यं करोति । भारते सर्वाधिकवेतनप्राप्तानाम् अभिनेतानां मध्ये एकः, सः त्रयः फिल्मफेयरपुरस्काराः द्वौ नन्दीपुरस्कारौ च सहितानाम् अनेकानां पुरस्काराणां प्राप्तिः अस्ति । २०१३ तमे वर्षात् तस्य आयस्य लोकप्रियतायाः च आधारेण, सः फोर्ब्स् इण्डिया इत्यस्य सेलिब्रिटी १०० इति सूचौ दृश्यते ।
प्रारम्भिकं जीवनं परिवारः च
1985 तमे वर्षे मार्चमासस्य 27 दिनाङ्के चरण मद्रासे (वर्तमाने चेन्नै) तेलुगुअभिनेता चिरन्जीवी तस्य पत्न्या सुरेखा च जातः । तस्य द्वौ भगिन्यौ स्तः । सः अल्लु रामालिङ्गय्यायाः पौत्रः, नगेन्द्र बाबु, पवन कल्याण, अल्लु अरविन्दस्य च भ्रातृजः अस्ति । सः पद्म सेशद्री बालभवने, चेन्नै - लॉरेन्स् विद्यालये, लोवेदले - हैदराबाद् सार्वजनिकविद्दालये, बेगमपेटे - सन्त मेरी महाविद्यालये, हैदराबाद् शिक्षितः आसीत् । सः मुम्बई-नगरे किशोरनामितकपूरस्य-अभिनयविद्यालये अपि अध्ययनं कृतवान् ।
उल्लेखाः
वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेतारः
मैत्रायणीसंहिता
मैत्रायणीसंहिता कृष्णयजुर्वेद स्य अन्यतमा संहिता। इयं संहिता गद्य-पद्यात्मिकाऽस्ति । अस्यां संहितायां चत्वारः काण्डाः सन्ति । प्रथमकाण्डः (आदिमः) एकादशप्रपाठकेषु विभक्तोऽस्ति । येषु क्रमशः दर्शपूर्णमास-अध्वर-अाधान-पुनराधान-चातुर्मास्य-वाजपेयप्रभृतीनां यज्ञानां वर्णनमस्ति । द्वितीयः काण्डः (मध्यमः) त्रयोदशप्रपाठकेषु विभक्तः अस्ति। एतेषु प्रपाठकेषु काम्य-इष्टि-राजसूय-अग्निचितिप्रभृतीनां यज्ञानां विस्तृतविवरणमस्ति । तृतीयकाण्डे (उपरि) षोडशप्रपाठकाः सन्ति । येषु अग्निचिति-अध्वरविधि-सौत्रामणी-अश्वमेधादीनां विस्तृतं वर्णनं वर्त्तते। चतुर्थकाण्डः खिलकाण्डनाम्ना विख्यातोऽस्ति । एतेषु प्रपाठकेषु पूर्वनिर्दिष्टराजसूयादीनां यज्ञानां विषये अावश्यकवस्तूनां सुमहानां सङ्ग्रहो वर्त्तते । समग्रसंहितायां २१४४ मन्त्राः सन्ति, येषु १७०१ ऋचः प्रतिकाण्डम् ऋग्वेदात् समुद्धृताः सन्ति । एते सर्वेऽपि मन्त्राः ऋग्वेद स्य विभिन्नमण्डलेषु समुपलब्धाः भवन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
करुणरसः
करुणस्य शोकः स्थायिभावो भवति । इष्टजनविराहदिभिर्हृदये जायमानं दुःखं शोक उच्यते । आदिशब्देनाऽत्र विनाशशापक्लेशबन्धनव्यसनप्रभृतयो ग्राह्याः । "एको रसः करुण एव"- इति भवभूतिः उत्तररामचरिते करुणरसस्य महत्त्वं वर्णयति ।
“इष्टवधदर्शनाद्यप्रियववचनस्य संश्रावाद्वापि। एभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति॥ इति॥
कष्टेस्थितान् दृष्ट्वा, कदाचित् दुःखवशात्, वेदनायाः प्रभावात्, इष्टजनस्य वियोगात्, सम्पत्तिनाशादीनां दर्शनेन उत श्रवणेन वा सात्विकभावः उत्पत्स्यते. अनेन दैन्य, आलस्य, आवेग, विषादः, जडः, उन्मादः चिन्ता इत्यादि व्यभिचारिभावैः शोकस्थायिभावः करुणरसः भवति। त्यागः, आर्तता, दीनता इत्यादयः करुणरसकारकाः भवन्ति। निर्वेदः, ग्लानिः, चिन्ता, मोहः, अश्रु, वैवर्ण्यादयः करुणरसस्य पूरकाः भवन्ति। अस्य करुणरसस्य विभावाः विरहतापः, निर्धनिकता, मरणमित्यादयः भवन्ति। अनुभावाः शोकः, पिपासा, वर्णव्यत्यासादयः भवन्ति। अन्ततः गत्वा इष्टवियोगः उत अनिष्टसंयोगः एव करुणरसः भवति।
करुणरसप्रतिपादकाः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य तोडिरागः, आसावरिरागः, शिवरञ्जनीरागः इत्यादयाः रागाः भवन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:काव्यरसाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शनैः शनैरुपरमेद्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः
अन्वयः
सङ्कल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव समन्ततः इन्द्रियग्रामं विनियम्य,धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत् । मनः आत्मसंस्थं कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ।
अर्थः
सङ्कल्पात् जायमानान् सर्वान् अपि कामान् त्यजेत् । विवेकयुक्तेन मनसा इन्द्रियसमुदायं समन्ततः नियन्त्रयेत् । धैर्येण गृहीतया बुद्ध्या सावधानतया तम् इन्द्रियसमुदायं प्रशमयेत् । मनः आत्मनि एव संस्थितं यथा स्यात् तथा कुर्यात् । ततः किञ्चिदपि नैव चिन्तयेत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
25 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गोक्षीरम्
आयुर्वेदे जीवनशक्तिप्रदायिद्रव्येषु क्षीरं श्रेष्ठं परिगणितमस्ति । क्षीरेषु गोक्षीरम् अतिश्रेष्ठं मन्यते वैद्यै: । क्षीरं जीवनीयानम् (च.सू.25) गोक्षीरं क्षीराणाम् (हिततमम्) (च.सू.26) इत्यादिवचनानि तत्र प्रमाणम् । (अजामहिष्यादीनामपि क्षीरे ओषधीयगुणा: सन्त्येव । अत्र गव्यं श्रेष्ठमिति मात्रमुक्तम् ।)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रङ्गनाथशर्मा
महामहोपाध्यायः विद्वान् डा. एन् रङ्गनाथशर्मा (जननम् १९१६, मरणम्२०१४) संस्कृते कन्नडे च महापण्डितः आसीत्। उभयोः भाषयोः व्याकरणे अस्य महती गतिः आसीत्। एतेन नैके ग्रन्थाः विरचिताः अनूदिताः च।
जीवनम्
विद्वान् रङ्गनाथशर्मा कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य सोरबउपमण्डले नडहळ्ळि इति ग्रामे तिम्म्प्प-जानकम्मदम्पत्योः पुत्रत्वेन जन्म अलभत।  तस्य प्राथमिकशिक्षणं नडहळ्ळिग्रामे माध्यमिकशिक्षणं च सोरबनगरे प्रावर्तत। पिता पितृव्यश्च संस्कृतपण्डितौ आस्ताम्। एतेन रङ्गनाथशर्मा प्राभावितः। दारिद्र्ये सत्यपि रङ्गनाथशर्मणः मनः पठने संलग्नम् आसीत्। यद्यपि आङ्लाध्ययने रङ्गनाथशर्मणः रुचिः आसीत्, तथापि दारिद्र्यवशात् आङ्गलशिक्षणं न प्राप्तम्। अतः जीविकानिर्वहणार्थं कन्नडं संस्कृतं च अपठत् रङ्गनाथशर्मा। अगडिग्रामे  ‘आनन्दवनाश्रमे’  प्रवेशः प्राप्तः। परन्तु तत्रत्यवातावरणं प्रतिकूलम् आसीत्। अतः ग्रामं प्रत्यागत्य केळदि संस्कृतपाठशालां प्रविष्टवान्। काव्यपरीक्षाम् उत्तीर्य बेङ्गलूरुनगरे जयचामराजेन्द्रपाठशालायां प्रवेशः कृतः। तत्र एकादशवर्षाणि यावत् अलङ्कारशास्त्रं व्याकरणशास्त्रं च अधीतवान्। वारान्नं भिक्षान्नं स्वयम्पाकादिभिः उदरपोषणं कुर्वन् निष्ठया अध्ययनम् अकरोत्। कदाचित् भोजनपर्णक्रयणे धनाभावात् भूमावेव अभुङ्क्त। १९४१तमे वर्षे कमलाक्षम्मा इति कन्याम् ऊढवान्। कमलाक्षम्मा अनारोग्यकारणतः १९७३तमे वर्षे दिवङ्गता। रङ्गनाथशर्मणः द्वौ पुत्रौ द्वे पुत्री च अभूताम्। रङ्गनाथशर्मणः कन्नडस्य प्रसिद्धलेखकस्य डि.वि.जिवर्यस्य च मैत्री गाढा आसीत्।
अध्यापनम्
रङ्गनाथशर्मा प्रौढशालाअध्यापकत्वेन कतिचन वर्षाणि कार्यम् अकरोत्। ततः बेलूरुनगरस्य संस्कृतपाठशालायां कञ्चन कालं यावत् कार्यं कृत्वा १९४८तमे वर्षे बेङ्गलूरुनगरे जयचामराजेन्द्रपाठशालायाम् अध्यापनम् आरब्धवान्। १९७६ तमे वर्षे निवृत्तः अभवत्।
सम्पादिताः रचनाः
रङ्गनाथशर्मभिः संस्कृतभाषया १०, कन्नडभाषया २२ ग्रन्थाः च विरचिताः १७ ग्रन्थाश्च अनूदिताः। एते रङ्गनाथशर्माणः राष्ट्रपुरस्कारभाजः विद्यन्ते। कर्णाटकसंस्कृतविश्वविद्यालयेन डाक्टरेट् उपाधिना च विभूषिताः।
मृत्युः
रङ्गनाथशर्मणां मृत्युः ९८ तमे वयसि २०१४ वर्षस्य जनवरी २५ तमे दिनाङ्के मैसूरुनगरे अभवत्।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:संस्कृतलेखकाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वनस्पतिकषायम्
वनस्पतिपत्रैः निर्मितं कषायम् एव वनस्पतिकषायम् । एषा वनस्पतिः आङ्ग्लभाषायां Centella asiatica इति वदन्ति ।
अस्य वनस्पतिकषायस्य निर्माणम्
वनस्पतिपत्राणि सम्यक् कुट्टनीयानि । अनन्तरं चषकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं, जीरिकाचूर्णं, मरीचचूर्णं, हरिद्रां च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
वर्गः:पेयानि वर्गः:कषायम् वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
डि देवराज अरसु
डि देवराज अरसु (२० आगस्ट् १९१५-१९८२) भारतीयराजकीयनेतृषु अन्यतमः यः दक्षिणभारते विद्यमानस्य कर्णाटकराज्यस्य अष्टममुख्यमन्त्रिरूपेण पर्यायद्वये उत्तरदायित्वं निरवहत् । भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् पक्षस्य मैसूरुप्रदेशस्य नायकः आसीत् । परिशिष्टवर्गस्य जनानाम् उन्नत्यै तेन यत् कार्यं कृतं तन्निमित्तं सः विशेषतया स्मर्यते ।
व्यक्तिगतजीवनम्
देवराज अरसु मण्डयमण्डलस्य हुणसूरुतालुकु कल्लळ्लि ग्रामे क्रि.श.१९१५तमे वर्षे अगष्ट् मासस्य २०दिने मैसूरुसंस्थानसम्बद्धे अरसु कुले सञ्जातः । पितुः नाम अपि देवराजः मातुः नाम देवीरम्मण्णि इति । देवीरम्मण्णिमहाभागायाः सहोदराः नासन् इति कारणेन बेट्टदपुरस्य देवराज अरसुः गृहजामाता इव कल्लळ्लिग्रामे श्वशुरगृहे एव न्यवसत् । देवीरम्मण्णिदेवराजु-दम्पत्योः पुत्रौ सञ्जातौ । एकः देवराजः अपरः केम्पराजः च । यदा केम्पराजः अष्टवर्षीयः आसीत् तदा पिता देवराजः दिवङ्गतः । देवीरम्मण्णि एव स्वक्षेत्रे अन्येषां धान्यसहाय्येन कृषिं कृतवती । कल्लळ्लिग्रामे एव अस्य देवराजस्य प्राथमिकी शिक्षा समाप्ता । योगं व्यायामं च कृत्वा मल्लपटुः इव देहदार्ढ्यं सम्पादितवान् । अरण्ये मृगयात्रा तस्य व्यसनम् आसीत् । मैसूरुनगरे इण्टर्मीडियेट् शिक्षां प्राप्य बेङ्गळूरुनगरे सेण्ट्रल् महाविद्यालयात् बि.एस्.सि.पदविम् अवाप्नोत् । स्वयं कृषिकर्म कृतवान् । गोपालनवृत्तिम् अपि आरभ्य स्वयं द्विचक्रयानेन गोजन्यवस्तूनि हुणसूरुपत्तनं प्रापयति स्म ।
युवा देवराज अरसुमहाभागः क्रि.श.१९४३तमे वर्षे पिरियारपट्टणसमीस्य कोगिलूरुग्रामस्य स्वजातियां कन्यां चिक्कम्मण्णिं परीणीतवान् । तयोः मधुरदाम्पत्यफलरूपेण तिस्रः पुत्र्यः सञ्जाताः ।
राजकीयप्रवेशः
सर्वदा देशस्य स्वातन्त्रविषये एव चिन्तयतः तस्य सुभाश्चन्द्रबोस् विषये अतीव प्रीतिः आसीत् । अतः कालक्रमेण राजकीयात् आकृष्टः । क्रि.श. १९३७तमवर्षस्य अनन्तरं मैसूरुराजकीयपरिस्थितिः परिवर्तिता । क्रि.श. १९४१तमे वर्षे मैसूरुमहाराजेन पोषितदलस्य विरुद्धं काङ्ग्रेस् प्रजाप्रतिनिधिसभायाः अभ्यर्थिरूपेण देवराज अरसुमहोदयः चितः । विधानसभानिर्वाचने हुणसूरुक्षेत्रे विजयी अभवत् । क्रि.श. १९४२तमे वर्षे अस्य सहोदरः केम्पराजः कारागृहं प्रेषितः । किन्तु देवराज अरसुमहोदयं न बद्धवन्तः ।
प्रजाप्रतिनिधिसभायाः सदस्येषु अधिकाः युवानः एव आसन् । क्रि.श. १९४५तमे वर्षे यदा देवराज अरसु महोदयः प्रजप्रतिनिधिसभायाः निर्वाचने स्पर्धित्वा वीजयं प्राप्तवान् तदा अस्य आयुः २६वर्षाणि एव । क्रि.श.१९४७तमे वर्षे सञ्चालितस्य “मैसूरु चलो” आन्दोलनस्य पोषकः अभवत् । क्रि.श.१९५२तमे वर्षे निर्वाचने अभ्यर्थी भूत्वा जितः सः विधानसाभां प्रविष्टवान् । क्रि.श.१९५७तमे वर्षे पुनः चितः । क्रि.श.१९६२तमे वर्षे हुण्सूरुक्षेत्रे काङ्ग्रेस् पक्षस्य अभ्यर्थी भूत्वा अविरोधेन चितः । तदा निर्वाचने पराजितः एस्.निजलिङ्गप्पमहोदयः मुख्यमन्त्री न भवेत्  इति उक्त्वा धैर्यं प्रदर्शितवान् अरसु महोदयः एव । तदा एस्.आर्.कण्टीमहोदयः तात्कालिकः मुख्यमन्त्री अभवत् । मासचतुष्टयानन्तरं प्रचालिते उपनिर्वाचने निजलिङ्गप्पमहोदयः जितः मुख्यमन्त्री अभवत् । तस्य सचिवसम्पुटे देवराज अरसुमहोदयः वाहनसञ्चारविभागस्य मन्त्री अभवत् । अनेन सह पशुसङ्गोपनम्, वार्ता, मत्स्योद्यमः, चीनांशुकम् च विभागान् अपि परिपालितवान् ।
आमेरदुर्गम्
आमेरदुर्गं (आम्बेरदुर्गम्) भारत स्य राजस्थान -राज्यस्य राजधान्याः जयपुर -नगर्याः आमेर -क्षेत्रे कस्मिँश्चित् उन्नते पर्वते स्थितं पर्वतीयदुर्गम् अस्ति। एतत् जयपुर-नगरस्य प्रधानं पर्यटकाकर्षणम् अस्ति। आमेर-क्षेत्रं मूलरूपेण स्थानीयैः मीणा-जनैः विकसितं वर्तते, यस्मिन् कालान्तरे कछवाहा-राजपूतः मानसिंहप्रथमः राज्यम् अकरोत्। स एव दुर्गस्यास्य निर्माणम् अकारयत्। एतद्दुर्गं स्वस्य कलात्मकाय विशुद्धाय हिन्दूवास्तुशैल्याः घटकाय प्रसिद्धम् अस्ति। दुर्गस्य विशालानां प्राचीराणां, द्वाराणां शृङ्खलाः, प्रस्तरैः निर्मातैः मार्गैः युक्तं दुर्गमिदं पर्वतस्य केन्द्रीयप्रदेशे स्थित्वा मावठा-सरोवरं पश्यन्नस्ति इति प्रतीयते।
डि देवराज अरसु
अग्रिमाध्ययनाय
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
आमेरदुर्गम्
रक्तवर्णीय-मृत्प्रस्तरैः, संगमर्मर-प्रस्तरैः च निर्मितम् एतत् आकर्षकं दुर्गं पर्वतस्य चतुर्षु स्तरेषु निर्मितम् अस्ति, येषु प्रत्येकं स्तरे विशालः प्राङ्गणः अस्ति। जन-साधारणेभ्यः प्राङ्गणः, विशिष्ट-जनेभ्यः प्राङ्गणः, काचप्रासादः उत जयमन्दिरं, सुखनिवासः च मुख्यभागाः सन्ति। सुखनिवासे कृत्रिम-जलधारा वर्तते, यया औष्ण्यवातारवणेऽपि अत्र शीलतायाः आनन्दः सम्प्राप्यते। दुर्गमिदं कछवाहा-राजपूत -महाराजेभ्यः, तेषां परिवारेभ्यः च निवासाय निर्मितम् आसीत्। दुर्गे प्रासादस्य मुख्यप्रवेशद्वारस्य निकटे तेषाम् आराध्यायाः चैतन्य-पंथस्य शिला-देव्याः किञ्चन मन्दिरम् अस्ति। आमेरदुर्गस्य, जयगढ-दुर्गस्य च निर्माणम् अरावलीपर्वतमाला याः पर्वताेषु जातम् अस्ति। तयोः मध्ये कश्चन पर्वतीयः विवरमार्गः (tunnel) अपि वर्तते।
राजस्थानस्य अन्यैः पञ्चभिः दुर्गैः सह आमेरदुर्गम् अपि राजस्थानस्य पर्वतीयदुर्गेषु अन्तर्भवति, अतः फ्नोम पेन्ह, कम्बोडिया मध्ये २०१३ वर्षे आयोजिते विश्व-परम्परा-समितेः ३७ तमे सत्रे युनेस्को-विश्व-परम्परा-स्थल-त्वेन स्थानम् अलभत।
नाम्नः व्युत्पत्तिः
आम्बेर उत आमेर इति नाम अत्र निकटस्थे "चील के टीले " नामक-गिरिकायां स्थितस्य अम्बिकेश्वरमन्दिरस्य कारणेन प्राप्तम् अस्ति। अम्बिकेश्वर इति नाम भगवतः शिव स्य तत् स्वरूपस्य अस्ति, यत् मन्दिरेऽस्मिन् विराजते। अर्थात अम्बिका याः ईश्वरः। अत्रस्थाः काश्चन स्थानीयाः किंवदन्त्यः प्रचलिताः, तासाम् अनुसारं दुर्गस्य नाम दुर्गा देव्याः पर्यायवाचिना शब्देन अम्बा इत्यनेन प्रसिद्धम् अस्ति। एतन्नाम विहाय अम्बावती, अमरपुरा, अम्बरम्, आम्रदाद्री, अमरगढ इत्यादिनी अपि नामानि सन्ति अस्य। इतिहासकारः कर्नल जेम्स टॉड इत्यस्य अनुसारम् एत्रस्थाः राजपूताः आत्मानं अयोध्यापतेः रामचन्द्र स्य कुश -नामकपुत्रस्य वंशजत्वेन मन्यमानाः आसन्।अतः एव ते कुशवाहा-नाम्ना अपि प्रसिद्धाः जाताः, ततश्च कालान्तरे कछवाहा इति अपभ्रंशः जातः। आमेर-स्थितात् संघी-जूथाराम-मन्दिरात् मिर्जा-राजा-जयसिंहस्य वि॰सं॰ १७१४ तदनुसारं १६५७ ई॰ कालस्य शिलालेखानुसारम् अम्बावती इति नाम ढूंढाड-क्षेत्रस्य राजधानी उल्लिखिता। शिलालेखमिदं राजस्थानसर्वकारस्य पुरातत्त्व-एवं-इतिहास-विभागस्य सङ्ग्रहालये सुरक्षितम् अस्ति।
अत्रस्थाः अधिकांशजनाः एतस्य मूलनाम अयोध्या याः इक्ष्वाकु-वंशस्य विष्णुभक्तस्य राज्ञः अम्बरीष स्य नाम्ना सह संयोजयन्ति। कस्याश्चित् मान्यतायाः अनुसारम् अम्बरीषः दीन-दुःखितानां सहायतायै स्वराज्यस्य  भण्डारान् सार्वजनिकान् अकरोत्। अतः राज्ये सर्वत्र सुखंं, शांतिः च आसीत्। परन्तु राज्यस्य भण्डारः प्रतिदिनं न्यूनः जायमानः आसीत्। यदा तस्य पिता राजा नाभागः अम्बरीशम् अपृच्छत्, तदा सः प्रत्युदतरत् यत्, धनकोषः भगवतः भक्तानाम् एव अस्ति, तेभ्यश्च सदैव उद्घाटितः भविष्यति। तदा अम्बरीशः राज्यहित-विरुद्धं कार्यं करोति इति आरोपत्वात् सः दोषी घोषितः। किन्तु यदा राजकोषे सम्पत्तेः मूल्याङ्कनम् अभवत्, तदा सर्वे चकिताः, यतः दिने रिक्तः कृतः राजकोषः रात्रौ पुनः पूर्णः भवति स्म। अम्बरीशः ईश्वरकृपां मन्यमानः ईश्वराय कृतज्ञतां प्राकटयत्। ततः तस्य पिता अपि राज्ञः भक्तेः शक्तिम् अनजानत्। ततः ईश्वरस्य आराधनां कर्तुम् अम्बरीशः अरावली-पर्वतमायां मन्दिरनिर्माणस्य निर्णयम् अकरोत्। तन्मन्दिरं तस्य नाम्ना एव प्रसिद्धम् अभवत्, परन्तु कालान्तर अपभ्रंशत्वात् अम्बरीशात् "आम्बेर" इति अभवत्।
परन्तु टॉड, कन्निंघम इत्येतौ महोदयौ अम्बिकेश्वर-नामकात् शिवस्वरूपादेव नाममिदं व्युत्पन्नम् इति मन्येते। एषा अम्बिकेश्वरशिवस्य मूर्तिः पुरातन-नगर्याः मध्यस्थिते कस्यचित् कुण्डस्य समीपे स्थिता अस्ति। कदाचित् पुरातनकाले अनेके आम्राः अत्र आसन् अतः राजपूत-इतिहासे आम्रदाद्री इति नाम प्राप्यते। जगदीश सिंह गहलौत इत्यस्य मतानुसारं कछवाह-इतिहासे महाराणाकुम्भस्य समये अभिलेख-आमेर इति आम्रदाद्रि-नाम्ना एव सम्बोधितम् अस्ति।
प्रसिद्धविवरणानुसारं दूल्हाराय कछवाहा इत्यस्य सं॰ १०९३ ई॰ मध्ये मृत्योपरान्तं पुत्रः अम्बाभक्तः राजा कांकिलः आमेर-नाम्ना  सम्बोधितः अभवत्।
भूगोलम्
आमेर-क्षेत्रं जयपुरात् ११ कि.मी. (६.८३५ मील) उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति। क्षेत्रस्यास्य विस्तारः ४ वर्गं किलोमीटर (४,३०,००,००० वर्ग-फुट) व्याप्तः अस्ति। दुर्गं उन्नते पर्वते स्थितम् अस्ति। एतस्य प्राचीराणां, द्वाराणां, मार्गाणां च वैभवं धारयन् मवाठा-सरोवरं पश्यन्नस्ति इति प्रतीयते।