cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आपण
साझेदारी : यथा नाम सूचयति, एषः एकः व्यापारः यत्र द्वौ वा अधिकाः जनाः एकत्र चालयन्ति। भागिनः संसाधनं धनं च आनयन्ति, ततः लाभहानिभागाः तेषु विभक्ताः भवन्ति ।
निगमः - अस्मिन् व्यापारे व्यक्तिसमूहः एकत्र एकसत्तारूपेण कार्यं करोति । अस्मिन् व्यापारे स्वामिनः भागधारकाः इति उच्यन्ते । ते निगमस्य सामान्यसमूहस्य विषये स्वमतानां चर्चां कुर्वन्ति। निगमे व्यापारस्वामिनः कृते प्रतिकूलाः करनियमाः सन्ति ।
व्यापार उद्योग
विभिन्नाः उद्योगाः सन्ति येषु व्यापाराः कार्यं कुर्वन्ति । कश्चन कम्पनी स्वव्यापारं उद्योगविशेषेण परिभाषितुं शक्नोति । यथा - स्थावरजङ्गम-कृषि-विज्ञापन-बैङ्क-आदि-उद्योगाः सन्ति येषु व्यापाराः विद्यन्ते ।
यतो हि प्रायः, ‘व्यापार’ इति पदं दैनन्दिनसञ्चालनेन सह कम्पनीयाः कुलनिर्माणेन सह आदानप्रदानं करोति । वयं प्रायः एतत् पदं कस्यापि अन्तर्निहितसेवायाः उत्पादस्य वा विषये व्यवहारान् सूचयितुं उपयुञ्ज्महे ।
व्यवसायानां उदाहरणानि
विश्वस्य विभिन्नाः व्यवसायाः विविधाः सेवाः उत्पादाः च प्रदास्यन्ति ।
अत्यन्तं सफलाः सन्ति- १.
अमेजन : बृहत्तमः ऑनलाइन-विक्रेता अमेजनः स्वस्य ई-वाणिज्य-मञ्चे विविधानि उत्पादनानि विक्रयति । एतत् ऑनलाइन-पुस्तकविक्रेतारूपेण आरब्धम्, प्रायः प्रत्येकं वर्गं खुदरा-विक्रयणं च गृहीतवान् । अत्र क्लाउड् कम्प्यूटिङ्ग् सेवाः, चलचित्रं शो च स्ट्रीमिंग् मञ्चाः, सदस्यता उत्पादाः च प्राप्यन्ते ।
एप्पल् : एषा प्रसिद्धा कम्पनी अस्ति यत् स्वस्य अभिनव-इलेक्ट्रॉनिक-उत्पादानाम् कृते प्रसिद्धा अस्ति । ते व्यक्तिगतसङ्गणकं, स्मार्टफोनं, कर्णफोनं, घड़ीं, लैपटॉपं च विक्रयन्ति । तथैव ते सङ्गीतस्य, भिडियो-प्रवाहस्य, निर्माण-सेवानां च विविधाः सेवाः अपि प्रयच्छन्ति ।
वालमार्टः - वैश्विकरूपेण सफलतमानां विक्रेतृणां मध्ये वालमार्टः बहुराष्ट्रीयनिगमः अस्ति यः हाइपरमार्केटस्य श्रृङ्खलां चालयति यत्र पारिवारिकपरिधानात् आरभ्य गृहसामग्रीपर्यन्तं विशालविविधतां उत्पादं प्रदाति। इदं २४+ देशेषु वर्तते, विश्वे कोटिकोटिकर्मचारिणः सन्ति ।
व्यापारेण विश्वे कथं प्रभावः अभवत्
1. प्रौद्योगिकी-प्रौद्योगिक्याः वृद्धौ व्यापारस्य प्रभावः अतीव प्रभावशाली अभवत्। नूतनानां उत्पादानाम् सेवानां च नवीनतायाः परिणामः अस्ति यत् समाजस्य विकासः जनानां आवश्यकताः च अभवन् । प्रौद्योगिकी एकं कारणं यत् वयं एतादृशं महत् जीवनं जीवितुं समर्थाः स्म |
2. आर्थिकवृद्धिः- आर्थिकवृद्धेः प्रत्येकं देशं व्यापारे निर्भरं भवति आर्थिकवृद्धेः एकं प्रमुखं कारणम् आसीत्। भारते जनानां देशस्य च विकासे व्यापारस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका अस्ति
3.रोजगार- व्यापारेण अर्थव्यवस्थायां रोजगारस्य सृजनं भवति। अतः यावन्तः व्यापाराः सन्ति तावत् अधिका जनशक्तिः आवश्यकी भवति। तथैव यथा यथा तेषां परिमाणं वर्धते तथा तथा तेषां अधिका जनशक्तिः अपि आवश्यकी भवति ।
व्यवसायस्य आरम्भे नियोक्तारः कार्याणि समर्थयितुं श्रमिकान् नियोजयन्ति । ते लेखाशास्त्रं वित्तं च, मानवसंसाधनं, विपणनं, उत्पादनं च इत्यादिषु अनेककार्यक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
धात्वर्थविषये वैयाकरणप्रमाणम्।
धात्वर्थविषये वैयाकरणप्रमाणम्।
धात्वर्थः।
फलव्यापारयोर्धातुः इति वैयाकरणानां सिद्धान्तः। फलव्यापारनिष्ठवाच्यता-निरूपितवाचकतावान् धातुः। धात्वर्थविषये वैयाकरणेष्वपि मतभेदो वर्तते। फले व्यापारे च पृथक् शक्तिः इत्येकं मतम्। फलविशिष्टव्यापारे व्यापारविशिष्टफले च शक्तिः इत्यपरं मतम्।
फलम्।
फले व्यापारे च धातुः। यमुद्दिश्य व्यापारः क्रियते तदेव फलम्। फलं विक्लित्यादि। यथा पच् धातोरर्थः भवति व्यापारजन्यविक्लित्तिः। अतः विक्लित्तिः पच् धात्वर्थफलं भवति। शिथिलीभावः अथवा अवयवानां विशेषसंयोगविभागः विक्लित्तिः। तस्य च विक्लित्यादिविशेषरूपेण वाच्यता, न तु फलत्वेन सामान्यरूपेण। तादृशबोधः तु अनुभवसिद्धः। लोके कदाचित् यदुद्देशेन क्रियाप्रवृत्तिः तत् फलं इति कल्पना स्यात्। किन्तु शास्त्रे तु पारिभाषिकं फलमेव। नास्ति तर्हि पाकोद्देश्यायाः बुभुक्षानिवृत्तेः अनिष्पत्तौ अपाक्षीत् इति प्रयोगः अपि न भवति। विक्लित्यादिनिष्ठं पारिभाषिकफलत्वं तु - कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्धात्वर्थजन्यत्वे सति तद्धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताश्रयत्वे च सति तद्धात्वर्थत्वम् इति। एवं तण्डुलं पचति इत्यत्र पच् धात्वर्थफूत्कारादिव्यापारजन्यत्वे सति तादृशव्यापारनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतापन्नत्वं पच् धात्वर्थे विक्लित्तौ वर्तते। एवं गम् धातोः फलं भवति उत्तरदेशसंयोगः। तिङर्थः कर्म फले आश्रयतासंबन्धेन अन्वेति। फलाश्रयः कर्म। अत एव कर्मणि द्वितीया इति द्वितीया विभक्तिः कर्मसंज्ञकस्य फलस्य सिद्ध्यति।
व्यापारः।
व्यापारस्तु भावनाभिधा - साध्यत्वेनाभिधीयमाना क्रिया। उत्पत्यर्थक भू धातुप्रकृतिकण्यन्तात् ण्यासश्रन्थो युच् इति भावे युच् प्रत्यये भावनाशब्दनिष्पत्तिः। अभिदधाति-जनयति-फलमित्यभिधा। साध्यत्वेन धातुनाभिधीयत इति वा अभिधा। तथा च भावनाभिधापरनामिका साध्यत्वेन अभिधीयमाना क्रिया व्यापारः इत्यर्थः। व्यापारलक्षणं च धात्वर्थफलजनकत्वे सति धातुवाच्यत्वम्। पचति इत्यादौ विक्लित्यादि धात्वर्थफलजनकत्वात् धातुवाच्यत्वात् च फूत्कारादेः व्यापारत्वम्। धातुवाच्यत्वं इत्येतावन्मात्रॊक्तौ विक्लित्यादेः व्यापारत्वप्रसङ्गः। अतॊ धात्वर्थफलजनकत्वे सति इत्युक्तम्। धात्वर्थफलजनकत्वमात्रॊक्तौ काष्ठैः तण्डुलैः पचति इत्यादौ काष्ठतण्डुलनिष्ठ-प्रज्वलनावयव-संयॊग-मार्दवार्हत्व-स्वस्व-अवान्तर-क्रिययॊः विक्लित्यात्मक-धात्वर्थ-फलजनकत्व-व्यापारत्वापत्तिः। एवं फलानुकूलॊ व्यापारः धात्वर्थः। अयमेव फलानुकूलॊ व्यापारः क्रियाशब्देन भाष्यादिषु व्यपदिष्टः इत्याशयेनेव भूषणसारकारः वदति- व्यापारॊ भावना सैवॊत्पादना सैव च क्रिया इति। एवं व्यापारस्यैव क्रियात्वम्। वाक्यपदीयकारः अपि वदति, यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते। आश्रितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधीयते।। इति। सिद्धम् - भूतकालावच्छिन्नम् अपाक्षीत् इत्यादि। असिद्धम् - वर्तमानभविष्यकालावच्छिन्नं, पचति, पक्ष्यति इत्यादि। सिद्धम् असिद्धं च सकलं साध्यत्वेन विवक्ष्यते। एतेन क्रियाशब्दस्य रूढिः प्रदर्शिता। आश्रितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधीयते इत्यनेन क्रियायाः यैगिकत्वं विशदीकृतम्। आश्रितः क्रमः येन तत् आश्रितक्रमं, तद्रूपं यस्याः सा आश्रितक्रमरूपा, तस्याः भावस्तत्वात् आश्रितक्रमरूपत्वात्, पूर्वापरीभूतावयवकत्वादित्यर्थः। प्रत्यासत्त्या अवयवानां क्रमेणोत्पत्या यत्क्रियते समूहरूपं वस्तु तत् क्रियेत्युच्यते। अधिश्रयणाद्यधःश्रयणान्तानामवयवानां क्रमिकावयवोत्पत्तिसाध्यसमूहात्मकं वस्त्वेव क्रियास्वरूपम्। क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकरूपं साध्यत्वम्। तद्रूपवत्वम् असत्वभूतत्वम्। असत्वभूतो भावश्च तिङ्पदैरभिधीयते। निरुक्ते अपि एवमस्ति - भावप्रधानमाख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि इति। अयञ्च व्यापारः फूत्कारत्व- अधःसन्तापनत्व-यत्नत्वादि-तत्तद्रूपेण वाच्यः। पचति इत्यादौ फूत्कारत्वादिबॊधस्य अनुभवसिद्धत्वात्। फलानुकूलः समूहघटकः फूत्कारादिव्यापारः फूत्कारत्वादिना वाच्यः। एवं फूत्कारादिजनकः यत्नः अपि यत्नत्वेन रूपेण धातुवाच्यः एव। एकस्य धातोः विभिन्नार्थकथने नानार्थतापत्तिः तु न भवति। नानाधर्मावच्छिन्नशक्तिनिरूपकतावच्छेदकैकधर्मवत्वं नानार्थत्वम्। यथा हरिशब्दस्य नानार्थत्वं वर्तते तथा अत्र न भवति । तस्य नानार्थकत्वम् आह-
हरिर्विष्णाविहाविन्द्रे भेके सिंहे हये रवौ।
चन्द्रे कोले प्लवंगे च यमे वाते च कीर्तितः।
वारि वारिदके वापि नवपञ्चार्थकः स्मृतः।।
यस्य शब्दस्य अनेकशक्यतावच्छेदकाः सन्ति सः शब्दः नानार्थकः। हरिशब्दस्य विष्णुत्वस्थित-इन्द्रत्वस्थित-सूर्यत्वस्थितेत्यादि चतुर्दश शक्यतावच्छेदकाः सन्ति। अतः सः नानार्थकः। एवं पचति इति शब्दः फूत्कारत्वरूप-व्यापारः, अधःसन्तापनत्वविशिष्टव्यापारः, यत्नत्वविशिष्टयत्नात्मकव्यापारः इत्यादि अनेकार्थद्योतकः अपि तस्य नानार्थतापत्तिः न भवति, तदादिन्यायेन बुद्धिविशेषादेः शक्यतावच्छेदकानां अनुगमकस्य सत्वात्। पच् इत्यस्य शक्यतावच्छेदकाः फूत्कारत्वादि अनेके सन्त्यपि शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकानुगमकधर्मबुद्धिविशेषविषयतावच्छेदकं केवलम् एकमेव, न अनेकम्। अतः शक्यतावच्छेदकता अपि एका एव। अतः पच् धातुः नानार्थकः न, एवं नानार्थतापत्तिः अपि नास्ति। व्यापारः फलं च धात्वर्थः। धात्वर्थरूपेण तयोः ग्रहणाभावे बहवः दोषाः स्युः।
व्यापारावाच्यत्वे दोषाः।
घटं भावयति इत्यत्रेव घटो भवति इत्यत्रापि द्वितीया। भावनाया अवाच्यत्वे ‘घटं भावयति’ इत्यत्रेव ‘घटो भवति’ इत्यत्रापि द्वितीया स्यात्। धात्वर्थत्वेन व्यापारः नास्ति तर्हि केवलं फलमेव धात्वर्थः स्यात्। व्यापाररूपभावनाया अवाच्यत्वे, फलमात्रस्य धात्वर्थत्वे पर्यवसन्ने स्वजनकव्यापारव्यधिकरणधात्वर्थफलाश्रयत्वं, धात्वर्थफलाश्रयत्वमेव वा कर्मत्वं वक्तव्यम्। एवं च उत्पत्यर्थकात् भूधातोः तदनुकूलव्यापारवाचके णिच्प्रत्यये कृते घटं भावयति इत्यत्र उत्पत्तिरूपधात्वर्थफलाश्रयत्वेन कर्मत्वाद्यथा घटपदोत्तरं द्वितीया भवति तद्वद् घटो भवति इत्यत्रापि उत्पत्तिरूपधात्वर्थफलाश्रयत्वेन कर्मत्वाद् घटपदोत्तरं द्वितीया स्यात्। फलस्य कर्माश्रयत्वात् कर्मणि द्वितीया इति द्वितीयाविभक्तिप्रयोगे ‘घटो न भवति’ इति न स्यात्। अपि तु घटं भवति इत्येव कल्पनीयः। घटो भवति इत्यत्र कृत्याश्रयत्वरूपकर्तृत्वबाधे अपि धात्वर्थफलान्विताख्यातार्थव्यापाराश्रयत्वरूपकर्तृत्वसत्वात् तेन कर्मत्वस्य अवश्यंबाधेन घटं भवति इति द्वितीयाप्रसक्तिः न इत्यपि न वक्तुं शक्यते। कुत इति चेत् अनुगतकर्तृत्वस्य दुर्वचत्वात्। चेतनाचेतनसाधारणं कर्तृत्वं अनुगतकर्तृत्वम्। मीमांसकचिन्तापद्धतौ तु अनुगतकर्तृत्वं नास्ति। अत एव एतादृशकर्तृत्वेन कर्मसंज्ञाबाधो अपि न। कृत्याश्रयत्वं कर्तृत्वम्, कारकचक्रप्रयोक्तृत्वं कर्तृत्वम् इति वचनमपि न उचितम्। यतः तद्धात्वर्थफलानुकूलकृत्याश्रयत्वं घटादौ नास्ति। अचेतनः घटः, चैतन्यरहिते घटे कृत्याश्रयत्वं न भवितुमर्हति। तद्धात्वर्थीयनिखिलकारकप्रवर्तकत्वरूपं कर्तृत्वमपि अचेतने घटे न वर्तते। अतः ‘घटो भवति’ इत्यादिप्रयोगसिद्ध्यर्थं व्यापारस्य धातुवाच्यत्वम् आवश्यकम्।
सकर्मकव्यवस्थायां दोषः।
फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायाम् अकर्मकः, धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः इति भूषणसारकारिका। स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं, स्वार्थव्यापारव्यधिकरणफलवाचकत्वं वा सकर्मकत्वम्। व्यापारस्य धात्वर्थत्वाभावे सकर्मकाकर्मकव्यवस्थायां उच्छेदः स्यात्। यदि व्यापाररूपा भावना धातुवाच्या न स्यात्तर्हि अयं धातुः सकर्मकः, अयं धातुः अकर्मकः इत्येवं विभागः दुरुपपादः। तद्यथा- धातुवाच्यं यत्फलं तादृशफलव्यधिकरणो यो व्यापारस्तद्वाचकत्वं धातोश्चेद्भवति तदा अयं धातुः सकर्मकः इत्युच्यते। अतः ‘स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं, स्वार्थव्यापारव्यधिकरणफलवाचकत्वं वा सकर्मकत्वम्’ इत्यादिप्रयोगसिद्ध्यर्थं व्यापारस्य धातुवाच्यत्वम् आवश्यकम्।
अकर्मकव्यवस्थायां दोषः।
फलव्यापारयोः एकनिष्ठतायाम् अकर्मक उच्यते। फलव्यापारयोः एकवृत्तित्वस्य अकर्मकतानियामकत्वम्। एकनिष्ठता इत्यस्य एकमात्रनिष्ठता भिन्नाधिकरणावृत्तिता इति च अर्थः। फलव्यापारयोः एकवृत्तित्वस्य अकर्मकतानियामकत्वे ग्रामं गच्छति, वृक्षं त्यजति इत्यत्र व्यापारवत् तज्जन्यसंयोगविभागरूपफलस्यापि कर्तृवृत्तित्वेन फलव्यापारयोरेकनिष्ठत्वात् गम्यादीनामपि अकर्मकतापत्तिः स्यात्। अतः एकेतरावृत्तित्वे सति एकवृत्तित्वं एकमात्रनिष्ठत्वम् अकर्मकत्वम् इति सिद्धान्तः। अयं धातुः अकर्मकः इति व्यवस्थापनार्थं व्यापारस्य धातुवाच्यत्वम् आवश्यकम्। सर्वेषामपि धातूनां सकर्मकता अकर्मकता च। व्यापारावाच्यत्वपक्षे फलमात्रमर्थ इति फलितम्। तथा च करोतीत्यादौ यत्नप्रतीतेः फलस्थानीयः केवलयत्नः करोतेः वाच्यार्थः स्यात्, तथा च यती प्रयत्ने इतिवत् फलस्थानीययत्नवाचकत्वाविशेषादकर्मकतापत्तिः स्यात्। यत्नार्थको यतिधातुः अकर्मकत्वेन सुप्रसिद्धः। तथा च कृञः अपि अकर्मकात्वापत्तिः उभयत्रापि फलस्थानीययत्नवाचकत्वस्य समानत्वात्। धातुमात्रस्य फलमात्रवाचकत्वे व्यापारावाचकत्वेन सर्वेषामपि अकर्मकता स्यात्। फलवाचकत्वं सकर्मकत्वं चेत् सर्वेषां धातूनां सकर्मकता स्यात्। अतः ‘सर्वेषामपि धातूनां सकर्मकता अकर्मकता वा स्यात्’ इत्यादिदोषनिवारणार्थं व्यापारस्य धातुवाच्यत्वम् आवश्यकम्। फलस्य धात्वर्थत्वाभावे दोषाः धात्वर्थरूपेण फलस्यापि वाचकत्वम् आवश्यकम्। उत्पत्तिरूपफलसहितं यत्नादिः कृञर्थः इति सिद्धान्तः। उत्पत्यनुकूलयत्नाद्यर्थकत्वेन उत्पत्तिरूपफलसहितं यत्नादिः। फलं धातुवाच्यं नास्ति तर्हि बहवो दोषाः भवन्ति। सकर्मकाकर्मकव्यवस्थायां दोषः। फलांशस्य अवाच्यत्वे व्यापार एव धात्वर्थः स्यात्, तर्हि स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं स्वार्थव्यापारव्यधिकरणफलवाचकत्वं वा सकर्मकत्वम् इति सकर्मकव्यवस्था न स्यात्। फलव्यापारयोः एकनिष्ठतायाम् अकर्मकः इति अकर्मकत्वमपि धातोः फलवाच्यत्वाभावे न सिद्धयति। अतः सकर्मकाकर्मकव्यवस्थापरिपालनार्थं फलस्य धातुवाच्यत्वम् आवश्यकम्। एवं धात्वर्थत्वेन व्यापारस्य एवं फलस्य च ग्रहणं आवश्यकम् इति स्थापितम्।
उपसंहारः। फलव्यापारयोर्धातुः इति वैयाकरणानां सिद्धान्तः। फलव्यापारनिष्ठवाच्यतानिरूपितवाचकतावान् धातुः। फले व्यापारे च धातुः इति सामान्यार्थः। फलं विक्लित्यादि। व्यापारस्तु भावनाभिधा- साध्यत्वेनाभिधीयमाना क्रिया। सिद्धम् असिद्धं च साध्यत्वेन विवक्ष्यते। प्रत्यासत्त्या अवयवानां क्रमेणोत्पत्या यत्क्रियते समूहरूपं वस्तु तत् क्रियेत्युच्यते। अधिश्रयणाद्यधःश्रयणान्तानामवयवानां क्रमिकावयवोत्पत्तिसाध्यसमूहात्मकं वस्त्वेव क्रियास्वरूपम्। अयञ्च व्यापारः फूत्कारत्व - अधःसन्तापनत्व - यत्नत्वादि - तत्तद्रूपेण वाच्यः। पचति इति शब्दः फूत्कारत्वरूप-व्यापारः, अधःसन्तापनत्वविशिष्ट-व्यापारः, यत्नत्वविशिष्टयत्नात्मक-व्यापारः इत्यादि अनेकार्थद्योतकः अपि तस्य नानार्थतापत्ति न भवति, तदादिन्यायेन बुद्धिविशेषादेः शक्यतावच्छेदकानां अनुगमकस्य सत्वात्। धात्वर्थरूपेण फलस्यापि वाचकत्वम् आवश्यकम्। यमुद्दिश्य व्यापारः क्रियते तदेव फलम्। फलं विक्लित्यादि। यथा पच् धातोरर्थः भवति व्यापारजन्
यविक्लित्तिः। सकर्मकाकर्मकव्यवस्थापरिपालनार्थं फलस्य धातुवाच्यत्वम् आवश्यकम्। एवं धात्वर्थत्वेन व्यापारस्य एवं फलस्य च ग्रहणम् आवश्यकम् इति सुस्थापितम्।
गोलत्वमापिका
गोलत्वमापिका (Spherometer) गोलकस्य गोलत्वमापनाय प्रयुज्यमाना काश्चन प्रविधिः । चूलिकामापिकायाः साहाय्येन अस्माभिः १ मिलीमीटरस्य १/१०० भागपर्यन्तस्य दैर्घ्यं माप्यं भवति । किन्तु, यदाकदा अस्माच्चापि न्यूनस्य दैर्घ्यं स्य मापनम् आवश्यकं भवति । अथवा कस्यचिद् गोलतस्य अवतलतायाः उत्तलतायाः वा मापनं आवश्यकं भवति । एतादृशेषु प्रसङ्गेषु गोलतस्य अवतलतायाः प्रयोगः क्रियते । एतच्चापि यन्त्रं चूलिकामापिकायाः सिध्दान्तानुसारेण निर्मितम् अस्ति । यन्त्रेऽस्मिन् चूलिकामापिकावत् ‘द’ इत्येका चूकिका वर्तते यस्याः वृत्तमेकं १ मिलीमीटरपरिमितम् अथवा १/२ मिलीमीटरपरिमितम् भवति । चूलिकायाः ऊर्ध्वशिरसि ‘च’ इत्येका वृत्तकारा पट्टिका संयुक्ता भवति यस्याः परिधिः शतभागेषु पञ्चाशत्सु वा विभक्ता भवति । कदाचिच्च तस्यां २००  भागा अपि भवन्ति । पट्टिकोपरि ‘घ’ इति घुण्टिकैका भवति यस्या साहाय्येन ‘द’ इति चूलिका ‘य’ इति एकस्मिन् पिटके घूर्णयितुं शक्यते । पिटकमिदं ‘अ ब स’ इत्येकस्मिन् धातुखण्डे उट्टङ्कितं भवति । धातुखण्डश्च समोच्चासु तिसृषु शङ्क्वाकाटङ्गासु आधृतः भवति । तिसृणं टङ्गानां शिरसां संयोजनात् एकं समबाहुत्रिभुजं संजायते । चूलिकायाश्च शङ्क्वाकारशिरः अस्य समभुजत्रिभुजस्य लम्बात्मकर्ध्दकाणां छेदविन्दौ वर्त्तते । ‘अ’ इति टङ्गोपरि ‘प’ इति एका ऊर्द्वोन्मुखा मापिका तिष्ठति यस्यां सेण्टीमीटरस्य मिलीमीटरस्य च चिन्हानि अङिकतानि भवन्ति । मापिकया अनया समस्तानि वलितानि पठ्यन्ते ।
द्वयोरेतयोरन्तरग्रहणात् अवतलतलस्य गभीरत्वं उत्तलतलस्य च उच्छ्रितिः परिज्ञायते । यदि चेत् गभीरत्वमिदं उच्छ्रितिर्वा ’ह’ (h) सेण्टीमीटरं भवेत् यन्त्रस्य च तिसृणां बाह्यटङानां अन्तरस्य मध्यमानं च ’ल’ (1) भवेत् तर्हि वक्रतात्रिज्या :- ज्या (R) = ल२ (1)/६ ह (h) + ह (h)/२ इति सूत्रेण परिज्ञायते ।
सूत्रञ्चेदमित्थम्
यदि चेत् मध्यवर्त्तिन्याः ‘द’ इति चूलिकायाः ‘अ’ इति बाह्यटङ्गायाश्च मध्यवर्त्ती अन्तरः ‘स’ (c) इति भवेत्, तलस्य गभीरत्वं ‘ह’ (h) इति वक्रतायाश्च व्यासार्ध्दं ‘र’ (R) इति भवेयुः तर्हि वृतस्य गुणानुसारेण स२ =ह (१ र -ह) अर्थात् C२= h (२R-h) अथवा र = स२ + ह२/२ ह अर्थात् R = c२ + h२/ २h (१) यदि चेत् ‘स’ इत्यस्य स्थाने ‘ल’ इति माप्यते तर्हि समत्रिबाहुत्रिभुजस्य गुणानुसारेण स अर्थात् c =अ, क= २/३ व र = २/३ ×
गोलत्वमापिकया चूलिकामापिकया च मापनकाले घूर्णिका एकास्यामेव दिशि परिभ्राम्या । यतः विपरीतासु दिक्षु भामणेन पिच्छटा त्रुटिः (Backlash Error) संजायते । पतत्प्रयोगात् घूर्णिकायाः चूलिकाः घृष्यन्ते यतः ताः पिट्टकवलिते शिथिलायन्ते । घूर्णिकायाश्च शिरसः वैपरीत्येन भ्रामणात् घूर्णिका तत्कालमेव न अपसर्ति अपितु किञ्चिद कालानन्तरं प्रत्यावर्त्तते । अतएव पिच्छटा त्रुटिः संजायते ।
उदाहरणम्
गोलत्वमापकस्यैदस्य स्थिराभिः टङ्गाभिः ४ सेण्टीमीटरपरिमितिकं समत्रिबाहुत्रिभुजं निर्मीयते । यदि चेत् गोलाकारस्यैकस्य तलस्पैकस्य तलस्पर्शाय मध्यचूलिका १.४०० मिलीमीटरपर्यन्तम् अधः क्रियते तर्हि दर्पणस्य वक्रतायाः व्यासार्द्धं परिज्ञाताव्यम् ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पश्चिमभारतम्
पश्चिमभारतम् (हिन्दी/मराठी: पश्चिम भारत; Western India) शिथिलरूपेण परिभाषितः भारतस्य पश्चिमभागात्मकः क्षेत्रः । अस्य पश्चिमाञ्चलिकपरिषद्-प्रशासनिकविभागे गृहमन्त्रालयः गोवा, गुजरात, महाराष्ट्रं च राज्यानि दादरा नगरहवेली च दीव दमण च केन्द्रशासितप्रदेशः च अन्तर्भवति स्म ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
भाक्राजलबन्धः
लघुचित्रम्|Pt. Jawaharlal Nehru with group of engineers who constructed Bhakra Dam 03
भारतसर्वकारस्य बृहतीसु नवनिर्माणस्य विविधोद्देशयोजनासु एषः जलबन्धः अन्यतमः । सत्लज्नद्याः मार्गे एषः जलबन्धः निर्मितः वर्तते। पञ्जाबराज्ये जलसेचनकार्यार्थं ७४० पादोन्नतः जलबन्धः निर्मितः एषः। अनेन कृषिकार्ये महानुपकारः अभवत् । रात्रौ अत्र दीपालङ्कारं कुर्वन्ति । सायङ्काले वर्णमयदीपप्रकाशे अत्र अतीवसुन्दरं दृश्यं भवति ।
विमानमार्गः
देहलीश्रीनगरचण्डीगढनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । विमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरे अस्ति ।
कालः
एप्रिल् मासतः अक्टोबरमासपर्यन्तम् अत्र आगमनाय उत्तमः कालः भवति । शीतकाले अतीव शैत्यं भवति ।
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अम्बरमल्लिका
परिचयः
आकाशमल्लिकायाः मूलं म्यान्मार् देशः । Indian cork tree इति अस्य आङ्ग्लं नाम । उद्यानस्य वृक्षराजेः हेतुना अलङ्काराथं प्रारोपयन्ति ।
सस्यलक्षणानि
सामान्यः उन्नतः अयं अम्बरमल्लिकावृक्षः शङ्कोः अकारे संवर्धते । अनेन उद्यानेषु अयं सुन्दरः दृश्यते । सामन्यतः नवेम्बरमासे श्वेतवर्णस्य नालिकाकारस्य बहूनि कुसुमानि जनयति । अस्य त्वचा कूपीत्वक्षाः निर्मीयन्ते । अस्य दारु श्वेतवर्णस्य मृदुगुणस्य भवति ।
प्रयोजनानि
अस्य वल्कलेन त्वक्षाः, दारुणा चायरजसः मञ्जूषाः, गृहालङ्कारवस्तूनि निर्मीयन्ते । कर्गजानां, रेयान्, ज्वनिवारणौषस्य निर्माणार्थमपि त्वक् उपयुज्यते ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुल्लू
पूर्वम् अस्य स्थानस्य कुलन्तपित इति नाम आसीत् । अस्य अर्थः The end of the habitable world इति । हिमालयस्य उन्नतस्थले १२१९ मीटर् उन्नतस्थाने स्थितं पर्वतस्थानम् एतत् । बियास्(व्यासनदी)नदीतीरे स्थितम् एतत् स्थानं मण्डलकेन्द्रमस्ति । अत्र फलवाटिकाः पैनवृक्षाः च अतीव सुन्दराः सन्ति । पर्वतारोहणं पादचारणं मीनानां ग्रहणं च अत्र मनोरञ्जनार्थं क्रीडारुपेण च  जनानां कार्याणि सन्ति । एतस्य  Silver Village  इति अपि नाम वर्तते । कुलुप्रदेशे दसरामहोत्सवं वैभवेण आचरन्ति । तदा जनाः काहलानि, तालवाद्यानि, शृङ्गवाद्यानि च गृहीत्वा स्थानीयदेवतायाः यात्रां कुर्वन्ति । प्रमुखाय देवाय रघुनाथाय वन्दनानि अर्पयन्ति । इतः बिजलीमहादेवमन्दिरस्य दर्शनमपि कर्तुं शक्यते । नग्गर (२४ कि.मी) मणिकर्ण (४५ कि.मी) इतरदर्शनीयस्थानानि सन्ति । मणिकर्णप्रदेशे उष्णजलनिर्झराणि सन्ति । नग्गर् पत्तनं पूर्वं राजधानी आसीत् । अस्मिन् दुर्गे राज्ञः निवासः प्रशासनम् इत्यादिकम् आसीत् । दुर्गसमीपे चतुर्भुजविष्णुदेवालयः, त्रिपुरसुन्दरीदेवालयः मुरलीधरकृष्णमन्दिरं च आकर्षकाणि सन्ति । शिवदेवालयः ११ शतके निर्मितः अस्ति ।
मार्गः
शिम्लातः २३५ कि.मी ।
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य गिरिधामानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
संहिता(ज्योतिषम्)
ज्योतिषशास्त्रे विद्यमानेषु त्रिषु स्कन्धेषु संहितास्कन्धोऽपि अन्यतमः । वराहमिहिराचार्यैः विरचितः बृहत्संहिता इत्येषः ग्रन्थः अस्मिन् स्कन्धे अत्यन्तं प्रसिद्धः । अस्मिन्नेव ग्रन्थे संहितायाः लक्षणं प्रोक्तं यथा -
ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं
तत्कार्त्स्न्योपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्कीर्त्यते संहिता । इति ।
भावार्थः - ज्योतिःशास्त्रम् अनेकैः भेदैः उपेतं त्रिषु स्कन्धेषु अधिष्ठितं च वर्तते । यत्र तस्य सम्पूर्णतया विवरणं भवति सा एव संहिता इति मुनिभिः सङ्कीर्त्यते ।
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
महेश् यल्कुण्च्वर्
महेश् यल्कुण्च्वर्र भारतीय नाटकलेखकः द्विंशत्यधिक कथपत्रलेखकः,व्याख्यानकारः चिन्तनाकारः च अस्ति।अधुना विजय टेन्डुळ्करायाः सह न केवलं मरठीय नाटकेषु परन्तु भारतीय नाटकशासने भाषोत्तेजनं कृतवान्। २०१४ तमे वर्षे संङीत नाटक अकादमि पुरस्कारं प्राप्तवन्।
पूर्व वृत्तान्तम्
सः पर्व नाम ग्रामे विदर्भा क्षेत्रे महाराष्ट्रा प्रदेशे अजायत। सः चतुर्थे वयसि एव ग्रुहं त्यज्य नगरं प्रति गतवान्। सः नागपूर नगर्यां एव प्रप्रथमतः नाटकं दृष्टवान्। सः तत्र मोरिस् विद्यामयायं पठित्वा नागपुर विश्वविद्यालयायं,आङल भाषायं ए म्ए कृतवान्। एकदा सः चलचित्रम् द्रष्टुं गतः, परन्तु तेन प्रवेशपत्रं न प्राप्तः, अतः सः एकं नाटकं द्रष्टुं गतः।तत् नाटकेन सः उत्तेजितः।तदनन्तरं एव तेन नाटकेनैव सः अभिनयं लिखितुं प्रारब्धः। तत् नाटकं विजया महेतेः "मे जिन्ल को मे हरला"। तदनन्तरम् विविधानां नाटकाणां पठनक्रियायां निमग्नः अभूत्।
वृत्तिः
महेश् यल्कुण्च्वर् धर्मपीठ विश्वविद्यालायां आङ्ग्ल साहित्यं पाठितवान्। तदनन्तरं पूणे नगरे फ़्इल्म् अन्द् टिलिविसोन् विद्यायायां अतिथि शिक्षकः अभवत्। सः देहल्यां भारतीय नाटक शालायां अपि पाठितवान्। तस्य सुल्तान् इति नाटकं पत्रिकायां मुद्रितः। तेन सः कीर्तिं प्राप्तः।विजया मेहता तत् नाटकं पठित्वा चलचित्रं अकरोत्। तस्य अन्य 'होली' इति नाटकं अपि चलचित्रं कृतम्। तेन बहूनि प्रबन्धानि अपि लिखितानि।तस्य गद्यकोषस्य नाम "आत्मकथा"।
नाटकानि
तस्य प्रप्रथमः नाटकं रुद्रवर्ष, १९६६ तमे वर्षे मुद्रितं अस्ति। तस्य प्रसिद्धानि अन्य नाटकानि-सुल्तान्(१९६७),पार्टि(१९७६),आत्मकथा(१९८८)। तस्य अन्त कृतिः मॉनरागं इति प्रबन्धानि।
पुरस्काराः
सः सङ्गीत नाटक अकादमि पुरस्कारं १९८९ तमे वर्षे प्राप्तः। सः कालिदस् सम्मान्(२०१५), जनस्थान्(२०११) इत्यादि पुरस्कारान् प्राप्तः।
टिप्पणी
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:लेखकाः
शूद्रः
पद्भ्यां शूद्रोऽजायत इत्यनेन ‘ अत्यद्भुताकारस्य  विराट्पुरुषस्य ब्रह्मणः पदभ्यां शूद्रवर्णोत्पन्नः इति मन्यते । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् । इति भगवद्वचनेन परिचर्यात्मककर्मणा जीविका निर्वहणमेव शूद्रवर्णस्य प्रमुखं कर्म । अपि च शुश्रूषा च द्विजातीनाअं शूद्राणां धर्मः इत्युच्चते । इति इत्येताभ्यां मनुस्मृति-महाभारतकथिताभ्यां श्लोकाभ्यां शूद्रवर्णस्य धर्मः स्पष्टो भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वर्णाश्रमव्यवस्था वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्षेत्रफलम्
क्षेत्रफलस्य मात्रकाणि दैर्घ्यस्य मात्रकेभ्य एव निस्सृतानि । आंग्लपद्धत्यां विस्तृतं च् तलं अर्थात् एकवर्गगजं तलं क्षेत्रफलस्य मात्रकमिति मतम् । किन्तु, प्रायशः एकवर्गफुटमेव क्षेत्रफलस्य मात्रकमिति मन्यते । इत्थमेव एकस्ण्टीमीटरपरिमितं दीर्घं एकसेण्टीमीटरविस्तृतं च तलं अर्थात् एकवर्गसेण्टीमीटरं तलं मीटरपध्दत्यां क्षेत्रफलस्य मात्रकं मन्यते । यदि चेत् एकसेण्टीमीटरं तलं मीटरपध्दत्यां क्षेत्रफलस्य मात्रकं मन्यते । यदि चेत् एकसेण्टीमीटरवर्गस्य प्रत्येकं बाहुम् दशसु तुल्यभागेषु विभज्य लघुवर्गाः क्रियन्ते तर्हि एकवर्गमिलीमीटरस्य १०×१० =१०० वर्गाः भविष्यन्ति ।
इत्थं साध्यते यत् ।
'''१ वर्गसेण्टीमीटरम् = १० X १०= १०० वर्गमिलीमीटाराणि ।
'''१ वर्गडेसीमीटरम् = १० × १० =१०० वर्गसेण्टीमीटराणि ।
'''१ वर्गमीटरम् = १० × १० = १०० वर्गडेसीमीटराणि ।
'''१ वर्गडेकामीटरम् = १० X १० = १०० वर्गमीटराणि ।
१ वर्गहेक्टोमीटरम् = १० X १० = १०० वर्गहेक्टोमीटराणि ।
आंग्लपध्दत्यां तु :- '''१ वर्गफुटम् = १२ × १२ = १४४ वर्गएञ्चानि ।
१ वर्गगजम् = ३×३ =९ वर्गफिटानि ।
क्षेत्रफलस्य मापनरीतयः
यदि चेत् प्रदत्तं तलं नियमिताकारकं भवेत् तर्हि तस्य बाहून् परिमाप्य गणनाकरणेन क्षेत्रफलम् उपलभ्यते । तदर्थं निम्नाङ्कितानि सूत्राणि निर्धारितानि त्रिभुजस्य क्षेत्रफलम् =१/२, (आधारः × उच्छ्रितिः)
'''आयतस्य क्षेत्रफलम् = दैर्घ्यम् × विस्तृतिः ।
'''वर्गस्य    ,,     = बाहु२
'''वृत्तस्य   ,,	= π × त्रिज्या
'''गोलस्य  ,,        =  ४ π × त्रिज्या२
वेलनदण्डस्य वक्रतलम् = २ π × त्रिज्या × उच्छ्रितिः
यदि चेत् किञ्चित् तलं निश्चिताकारकं न भवेत् अपितु वक्राद्याकारसम्पन्नं भवेत् तर्हि त्स्य क्षेत्रफलं वर्गाङ्कितेन पत्रेण ज्ञायते । तलस्य मण्डले यावन्तः वर्गाः विद्यन्ते तेषां गणना क्रियते । ये वर्गाः अर्द्धादधिकाः भवन्ति ते पूर्णा इति मन्यन्ते अर्धाढूनाश्च त्यज्यन्ते ।
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कार्ल् लाण्ड्स्टैनर्
(कालः – १४. ०६. १८६८ तः २६. ०६. १९४३)
अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् (Karl Landsteiner) रक्तसमूहानां शोधकः । अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १८६८ तमे वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के आस्ट्रियादेशस्य वियन्नानगरे जन्म प्राप्नोत् । कार्ल् लाण्ड्स्टैनरस्य बाल्ये एव पिता दिवं गतः आसीत् । तस्य माता एव तं पालितवती । सः १८९१ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । एमिल्फिशर् सदृशानां प्रतिभावतां समूहे कार्यं कृतवान् आसीत् एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् । यूरोप्-देशस्य प्रसिद्धेषु बहुषु प्रयोगालयेषु कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् कार्यं कुर्वन् अनुभवं सम्पादितवान् । तदनन्तरं वियन्नानगरस्य आरोग्य-संशोधन–संस्थायां कार्यम् आरब्धवान् । तदा समाजे रक्तेषु भेदाः भवन्ति इति, ते च भेदाः आनुवंशिकरूपेण आगच्छन्ति इति सामान्यं ज्ञानम् आसीत् । किन्तु तद्विषये वैज्ञनिकं विवरणं न जानन्ति स्म । तदा क्रियमाणं रक्तपूरणम् अपि अवैज्ञानिकम् आसीत् । रक्तपूरणस्य अनन्तरम् अपि बहुविधाः समस्याः जायन्ते स्म ।
अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १९०० तमे वर्षे बहूनां जनानां रक्तं पृथक् पृथक् सङ्गृह्य संशोधनम् आरब्धवान् । प्रथमं रक्ते विद्यमानं द्रवयुक्तं भागं, घनवस्तुयुक्तं भागं च पृथक् अकरोत् । अनन्तरम् एकस्मिन् रक्ते अपरं रक्तं योजयित्वा सूक्ष्मदर्शकेण अपश्यत् । तदवसरे कदाचित् रक्तद्वयं यदा योजयति तदा रक्तकणाः रक्तरसे प्रसृताः सन्तः चलन्ति स्म । कदाचित् च रक्तद्वयम् अपि सम्मिल्य पिण्डवत् भवति स्म । एवं द्वयोः रक्तयोः सम्मेलनं सः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् "अग्लुटिनेषन्” इति अवदत् । केषाञ्चन जनानां रक्तस्य रक्तकणानाम् उपरि किञ्चन रोधजनकवस्तु भवति (Antigen) । तथैव केषाञ्चन जनानां रक्तस्य रक्तरसे किञ्चन रोधवस्तु (Antibody) भवति । तयोः रोधजनकवस्तु–रोधवस्त्वोः मध्ये सम्यक् समञ्जनं भवति चेत् रक्तकणाः रक्तरसे प्रसृताः सन्तः चलन्ति । अन्यथा परस्परं पिण्डवत् सम्मेलनं भवति । अस्य प्रयोगस्य आधारेण अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् रक्ते त्रिविधं समूहं संशोधितवान् । अग्रे डिकास्टेल्लो तथा स्फूर्टि इत्याख्यौ चतुर्थं समूहम् अपि संशोधितवन्तौ । ते च चत्वारः रक्तसमूहाः 'ए', 'बि’, 'एबि’, तथा च 'ओ' ।
अस्य कार्ल् लाण्ड्स्टैनरस्य संशोधनेन रक्तपूरणं सुलभम् अभवत् । तेन मरणोन्मुखाः अपि जीवितवन्तः । 'एम्’, 'एन्’, तथा 'एम् एन्’ नामकानां रक्तस्य समूहानां संशोधनगणे अपि एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् आसीत् । एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १९४३ तमे वर्षे जून्-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के प्रयोगालये कार्यकरणावसरे एव हृदयाघातेन मरणं प्राप्नोत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कल्पशास्त्रस्य इतिहासः
कल्पशास्त्रस्य इतिहासः कल्पसूत्राणां विस्तारेण ज्ञानं प्रयच्छति। हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते विपूले वेदाङ्गसाहित्ये कल्पस्य द्वितीयं स्थानमस्ति । क्वचिच्चेतिहासे तीन स्थाने कल्पितोऽयं कल्पः । एष शब्दः कमपि विशिष्टमर्थं व्यनक्ति प्रतिपादयति वात अत एव कल्पस्य वैदिकसाहित्येऽतिशयं महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । कल्पप्रयोजनीयताया आवश्यकता तदा अनुभूता, यदा शतपथादिब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञ-यागादीनां कर्मकाण्डीय. व्यवस्थायां विस्तृततया तद्व्यवहारे काठिन्यस्यानुभूतिर्जायते स्म। तत्पूत्यै च | कल्पसूत्राणां प्रतिशाखायां रचना सुसम्पन्ना। तद्युगस्य प्रवर्तितं पद्धत्यनुरूपं तद्रचना सूत्रात्मिकाऽभूत् । ऋग्वेदप्रातिशाख्ये वर्गद्वयवृत्तौ कल्पविषये कथितमस्ति यत् 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूर्वेण कल्पना शास्त्रम्' । अत्रायं निष्कर्षो विद्यते यत् येषां यज्ञयागादिविहितानां विवाहोपनयनादिकर्मणाञ्च महत्त्वपूर्ण प्रतिपादनं वैदिक ग्रन्थेषु कृतमस्ति तेषां सूत्रग्रन्थानामभिधानमस्ति कल्पः ।
इमानि सूत्राणि प्राचीनत मानि एतदर्थं मन्यन्ते, यतो हि एतानि स्व-स्वविषयप्रतिपादने ब्राह्मणारण्यकैस्सह तैरन्तर्येण सम्बद्धानि सन्ति । ऐतरेयारण्यके तद्वचनानामस्तित्वं विद्यते। अत एव ऐतिहासिकानां स्पष्टं मतमस्ति यत् कल्पग्रन्थाः वेदाङ्गसाहित्यस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थास्सन्ति । केचन विद्वांसः कल्पग्रन्थान् वैदिकसाहित्यस्य निकटतमान् मन्यन्ते, परञ्च वेदा अपौरुषेया वेदाङ्गानि च पुरुषकृतानि सन्ति तदा तयोः सामानाधिकरण्यं कथं स्यात् । परञ्चैतत् त्ववश्यमेवास्ति यत्--कल्पग्रन्था वेदाङ्गस्य प्राचीनतमा ग्रन्थास्सन्ति।
कल्पसूत्रस्य व्युत्पत्तिापकत्वञ्च
सामान्यनियमानुसारेण कल्पस्य सूत्रस्य चान योर्द्वयोः शब्दयोः संयोगात् कल्पसूत्रस्य संरचना जायते । कल्पोऽयं विलक्षणः शब्दः, अयञ्च कमपि विशिष्ट मर्थं प्रतिपादयति । स च विलक्षणोऽर्थोऽस्ति-विधेः, नियमस्य, न्यायस्य, कर्मणः आदेशस्य च प्रयुक्तेऽर्थे परिव्याप्तिः । अनेनैव प्रकारेण 'सूत्रम्' शब्दस्यापि विशिष्टार्थो भवति सक्षेपः । सङ्क्षिप्तविधिमेवाश्रित्य 'सूत्रम्' इति शब्दः प्रवर्तते । सूत्र धातोः अच् प्रत्यये कृते सति सूत्रमिति शब्दस्य व्युत्पत्तिर्भवति-कि गुणात्मकमिदमिति जिज्ञासायामाह -
'स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥
अत्रायमाशयः- उपर्युक्तेन सूत्र लक्षणेन विज्ञायते यत-धर्मशास्त्रीय विधि विधानानां, कर्मानुष्ठानानां, नीतिनियमानां, व्यवहृत-व्यवहाराणां धर्मस्य प्रवर्तनानाच सङ्क्षपतमं, सारयुतं, संशीतिरहितं कल्पसूत्रस्य विवेचनमिति ।
अपरच कल्पसूत्रस्य बंशिष्टयम्-वेदविदां मते न केवलं विषयदष्टया अपि तु नवनवानां युगानां निर्माणदृष्टयाऽपि संस्कृतवाङ्मये कल्पसूत्राणां स्वानुकूलं विशिष्टं स्थानमस्ति । कल्पसूत्रेभ्यो लौकिकसंस्कृताभ्युदयस्य प्रकर्षः ज्ञायते।
अत्यच्चोत्तरवैदिके युगे विभिन्न विषयाणां ये सहस्रशो ग्रन्था विरचितास्तेषां प्रेरणादायका उत्साहवर्द्धकाश्चेमे सूत्रग्रन्थाः सन्ति ।
सूत्ररचनाया उद्देश्यम्
वैदिकवाङ्मयस्येतिहासे कल्पसूत्राणामाविर्भावो नव्य युगस्य सूत्रपात इव लक्ष्यते । एतदपि विशिष्टमुद्देश्यमासीद्यत्-प्राक्तने वैदिके युगे तत्साहित्यस्य विस्तरत्वात्, दुर्गमत्वात् रहस्यमयत्वाच्च यथास्थितिबोधने दुस्तरं कार्यमासीत् । तत्काठिन्यमपनोदायैव सूत्रसरणेः आविर्भावः । तेभ्यो वैदिकविधीनां कण्ठस्थीकरणं सौविध्यमभवत् । वैशिष्टयञ्चैषां न्यूनातिन्यूनशब्देषु अधिकादधिकं भावप्रकटनमस्ति । तथाहि-भावस्य, भाषायाः, विचारस्य, शैल्याः, रचनाविधानस्य च दृष्टयाऽपि परिवर्तनं दरीदृश्यते'।
कल्पसूत्रस्य मुख्यो विषयः
कल्पसूत्राणामुपयोगिताया अनेकत्र चर्चा विद्यते सा तु तथैवास्ति, परञ्च वैदिककर्मणां प्रतिपादनं संस्काराणां व्याख्यानं यज्ञानाञ्च विधानवर्णनं प्राधान्यरूपेण विवेचनं तत्र विद्यते ।
यज्ञादीनां वैशिष्टयस्य प्रतिपादनं वेदेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्नोपलभ्यते । तत्राथर्ववेदे 'अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः' इति प्रतिपाद्य जगतः समुत्पत्तिस्थानं यज्ञ एवेति सुनिश्चितम् । इत्येव नहि ततोऽग्रे विद्यते--'तं यज्ञं बर्हिषि प्रोक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । अत्र तपोभिः पवित्रिताचरणमहर्षिभिः स्वास्मभिः यज्ञः समुद्भावितः । एतत्सर्व यज्ञविषयजातं कल्पसूत्रेषु प्रतिष्ठितमस्ति ।
अत्रायं निष्कर्षः
प्राचीनकालादारभ्याधुनापर्यन्तं कल्पसूत्रस्येमे ग्रन्थाः कर्मकाण्ड जुषां सामाजिकानां सात्त्विकजीवनस्य परिचायकाः सन्ति । न केवलं तत्र कर्मकाण्ड सरणिरेव विद्यतेऽपितु तेषु महत्सु ग्रन्थेषु जीवनस्य चरमोत्कर्षाभ्युनतेरुपाया अपि विद्यन्ते ।
कल्पसूत्राणां भेदास्तेषां विषयविभागश्च
कल्पसूत्राणां मुख्यतस्त्रयो भेदा भवन्ति । केषाञ्चन मते चतुर्भेदा भवन्ति । ते शुल्वसूत्रमपि कल्पसूत्रेष्वेव मन्यन्ते। उपर्युक्तेषु त्रिषु भेदेष्विमे सन्ति-श्रौतसूत्रम्, गृह्यसूत्रम्, धर्मसूत्रञ्चेति । शुल्वसूत्रे ज्यामित्यादि विज्ञानसमन्वितत्वात् पृथगेव निर्वचनम् ।
तत्र श्रौतसूत्रस्य व्यापकत्वं कार्यक्षेत्रश्च-वैदिकसनातनधर्मे कल्पसूत्राणां मह न्महत्त्वं विद्यते । वेदोक्ते कर्मकाण्डे सनातनहिन्दूसमाजस्य सुदीर्घकालात् नैष्ठिकभावेन सुदृढो विश्वासः प्रचलति । यद्यपि श्रौतसूत्राणि शतपथ-ताण्डय-गोपथादित ब्राह्मणेषु वर्णितानां कर्मकाण्ड-विधानानामेव निर्देशाः सन्ति, परञ्च तानि श्रौतसूत्राणि ब्राह्मणग्रन्थानां वैदिकसाहित्यस्य च मध्ये न स्वीकुर्वन्ति वैदिकाः। वैदिकसंहितास वणितानि यानि यज्ञ-यागादिविधानानि सन्ति तानि श्रौतसूत्रेषु साररूपेण सङ्कलितानि सन्ति। तेषां मुख्य कार्य वैदिकहविविधानस्य सोमयज्ञस्य च धार्मिकानुष्ठानानां प्रतिपादनमस्ति ।
अत्रायं निर्गलितो विषयो यत् श्रौतसूत्रेषु श्रुतिप्रोक्तानां चतुर्दश यज्ञानां प्रधानतया कर्त्तव्यविधानमस्ति । येषु च मन्तान्तरेण ब्राह्मणग्रन्थवर्णितानाम अग्नौ विहित-विधीयमानानां च यज्ञ-यागाद्यनुष्ठानानां वर्णनं विद्योतते । तथा चेमे यागाः सन्ति तत्र--दर्शः, पौर्णमासः, पिण्डपितृयागः, आग्रयणेष्टिः, चातुर्मास्यः, निरूढपशुः, सोमयागः, सत्रः ( द्वादशदिवसेषु समापनीयो द्वादशसुत्या युक्तो याग विशेष: ), गवामयनम् ( वर्षपर्यन्तं विधीयमानो यागः ), वाजपेयः, राजसूयः, सोत्रा मणी, अश्वमेधयागः, पुरुषमेधः, एकायागः, अहीनयागश्च इत्येते वर्णिताः सन्ति।
यतः अग्नि-स्थापनानन्तरमेव यागविधानं प्रवर्तते, अतः अग्निचयनस्य तथा कदा. चित् पुनराधानस्य वर्णनमपि श्रौतसूत्रेषु नितान्तमावश्यकमस्ति । यागानां नामगणना मेवावलोक्यैवानुमीयते यदेषां श्रौतसूत्राणां विषयो दुरवगाहो विद्यते । यद्यप्यत्र सर्व साधारणजनेभ्यो नास्ति कस्याप्याकर्षणस्य विषयः, परञ्च धार्मिकदृष्ट्या तु तेषां महनीयत्वमस्त्येव ।
साम्प्रतं विपरीते काले श्रौतयागानां विधानं क्वाचित्करूपेणव दृश्यते तदा वयमेषां श्रौतसूत्राणामनुशीलनेनैव तद्युगस्य धार्मिकी स्थिति व्यवहारं वा ज्ञास्यामः । अपि च कदापि काले उज्जीवनं भवेदेतेषाम् । आश्वलायन -शाङ्खायनेति श्रौतसूत्रद्वयमस्ति ऋग्वेदस्य ।
ययोः यागाद्यनुष्ठानस्य सविशेषलक्षणपुरस्सरं प्रतिपादनमस्ति । अपि चात्र परोऽनवाक्यायाः याज्यायाः तत्तच्छास्त्राणामनुष्ठानप्रकारस्य च वर्णनं विद्यते । देश काल-पात्र-प्रायश्चित्तादीनां सविशेषरूपेण विधानमस्त्यत्र ।
शाङ्गायनब्राह्मणेन सम्पृक्तं श्रौतसूत्रमिदं सर्वतोभावेन प्राचीनतरं प्रतीयते । एवञ्च ब्राह्मणग्रन्थैः सह केष्वप्यंशेषु साम्यं बिभर्ति । अस्याष्टादशाध्यायेषु चरममध्याय द्वयपश्चाद् ग्रथितमिव प्रतिभाति । तावध्यायावारण्यकस्य कौषीतक्याः समानो स्तः ।
आश्वलायनश्रौतसूत्रेऽनुष्ठानविधानस्य स्वल्पेंडशे एव वर्णनं विद्यते । एतच्च स्वाधारग्रन्थादैतरेयब्राह्मणादधिकानां तथ्यानां विवरणं ददाति । किं बहनोक्तेन श्रौत. सूत्रेषु शतपथादिब्राह्मणानां महत्तारतम्येन योगदान मस्तीति प्रवदन्ति मनीषिणः ।। _ ऋग्वेद-प्रवत्तितेषु गृह्यसूत्रेषु गृह्यसूत्रद्वयं नितरां सुप्रसिद्ध मस्ति । ते चाश्वलायन शाङ्घायन गृह्यसूत्रे स्तः । तत्र प्रथमे गृह्यसूत्रे च चत्वारोऽध्यायाः सन्ति, प्रत्येकस्मिन् अध्याये च खण्डान्यनेकानि सन्ति । एषु गृहोचितकर्मणां संस्काराणाञ्च सुविशदं वर्णनमुपलभ्यते । तत्र ऋषितर्पणप्रसङ्गे एतादृशानां प्राचीनाचार्याणां नामान्युप अभ्यन्ते येषां क्वचिदप्यन्यत्र कदाचिन्नोपलभ्यन्ते । अपरञ्च वेदाध्ययनस्याचारसंहिताया विधीनां वर्णनं सहैव चतुर्थे खण्डे प्रायश्चित्ताङ्गभूतस्योपाकरणस्य ( वैदिक-श्रावण्याः ) वर्णनमप्युपलभ्यते ।
गृह्यसूत्राणां परिचयः
आश्वलायनगृह्यसूत्रं कारिकाबद्धमपि प्राप्यते । एतत् कार्य मनेकैलेखकः सम्पा दितम् । तेषु रघुनाथदीक्षित-गोपाल-कुमारिलस्वामिनाञ्च योगदानं सुप्रसिद्ध मेवास्ति । कोऽयं 'कुमारस्वामी' इत्यस्मिन् विषयेऽधुनापि मतैक्यं न तिष्ठति । एतदतिरिक्तमस्य गृह्यस्य प्रयोगस्य, पद्धतेः परिशिष्टस्य च विषयेऽपि ग्रन्थानामभावो न दृश्यते ।
आश्वलायनधर्मसूत्रमपि द्वाविंशत्यध्यायेषूपलब्धं भवति । परञ्च प्रकाशनाधीनं वर्तते । अस्यैव धर्मसूत्रस्याधारमादाय 'आश्वलायनस्मृतिर'पि हस्तलिखिता वरीवत्ति या हि एकादशाध्यायेषु विभक्ता, द्विसहस्रैः पद्यैश्च युक्ता अस्ति ।
शाङ्खायनगृह्यसूत्रे षडध्यायाः सन्ति । तेषु तेषामेव विषयाणां समावेशो वर्तते ये विषयाः पूर्वचिताः सन्ति । यथा विविधसंस्काराणां वर्णनं, गृहनिर्माण-गृहप्रवेश योश्च यथास्थानं वर्णनं विद्यते । ऋग्वेदस्य तृतीयायाः शाखायाः कौषीतक्याः कल्प सूत्राणां निर्देशोऽपि विदुषां मध्ये प्राप्यते । इयं बलवती धारणा प्रचलिता वर्तते यत् शाङ्खायन-कौषीतकि-गृह्यसूत्रे एकस्या एव शाखाया भिन्न-भिन्नाभिधाने स्तः। परञ्च निर्विवादमेतत् यत् कौपीतकी शाखा शाङ्घायनशाखातः सर्वथा भिन्नस्वरूपा विद्यते । अस्याः शाखायाः विशिष्टा ग्रन्थाः प्रकाशिताः प्रकाश्यमाणाश्च सन्ति ।
कोषीतकं धर्मसूत्रमधुनाऽप्यप्रकाशितमेवास्ति । शाङ्घायनगृह्यस्य रचना सुयज्ञेन पाहता, कौषीतकगृह्यसूत्रस्य च शाम्भव्येन कृताऽस्ति । अत एवेदं सूत्रं शाम्भव्यगृह्यसूत्रस्य नाम्नाऽपि प्रख्यातमस्ति। शाम्भव्यः करुदेशनिवासी इति महाभारते चर्चितः ।
अस्मिन् गृह्यसूत्रे पञ्चाध्यायाः सन्ति, प्रत्येकस्मिन् अध्यायेऽनेकानि पर सन्ति । ग्रन्थस्य शभारम्भो विवाहसंस्कारस्य वर्णनेन भवति, तदनन्तर या शिशो: प्रारम्भिकसंस्काराणां सामान्यपरिचयानन्तरं यतबन्धस्य विवरणं पर्याप्तरूपेण विस्ततमस्ति । बलिवैश्वदेव-कृषिकर्मणोः अनन्तरं श्राद्ध वर्णनेन गृह्यसूत्रामद समाप्तिमेति।
अत्र वैशिष्टयमिदं वर्तते यत-कौपीतक-शाजायनगृह्य योर्मध्येऽनका साम्य विद्यते। वैषम्यञ्च क्वापि दृश्यते । कौषीतकगृह्यसूत्रे केवलं पञ्चाध्यायाः सन्ति, अन्यत्र षडध्यायाः प्राप्यन्ते । आदितः चतुर्वध्यायेषु विषयक्रमस्य प्रतिपादनशैल्याश्चोभ यत्र साम्यम् । परञ्च कौषीतकस्यान्तिमाध्यायविषयस्य समीक्षणं शाङ्खायनस्यान्तिमा ध्यायाभ्यां सह न भविष्यति । कौषीतकस्यावसाने पितृमेधसो वर्णनं विद्यते, यद्धि शाङ्खायनगृह्यसूत्रे नोपलभ्यते, एतत्तु शाङ्खायनश्रौतसूत्रस्यैवांशः । अस्त्यत्र कौषीत कस्य क्रमः समुचितो न्यायसङ्गतश्च । यतो हि श्राद्धं गृह्यस्यैवाङ्गम्, न तु श्रौतस्येति विदन्ति वैदिकाः ।
शुक्लयजुर्वेदीयं कल्पसूत्रम्
कात्यायनप्रणीतस्य श्रौतसूत्रस्य विषयस्य निखिलं ज्ञानं श्रौतसूत्र-स्वरूपपरिज्ञानं च नितान्तमावश्यकमस्ति । ग्रन्थोऽयमस्य साहित्यस्य प्रतिनिधिस्वरूपः । सहैवान्य श्रौतसूत्राणां तारतम्यविषये तुलनात्मक-विवेचनायातीवोपयुक्तश्चास्ति ।
श्रौतसूत्रमिदं सूत्रपद्धतिमवलम्ब्य निबद्धेषु षड्विंशत्यध्यायेषु विभक्तोऽयं समस्त यज्ञयागादीनां प्रतिपादको ग्रन्थो विद्यते । तद्विवरणं यथा-प्रथमेऽध्याये ( दशकण्डि कासु विभक्ते ) यागसन्दर्भितानामावश्यकविषयाणां समावेशः, द्वितीय-तृतीयाध्याययोः दर्श-पूर्णमासयागस्याखिलं वर्णनं विद्यते । चतुर्थाध्याये-पिण्डपितृयज्ञस्य, दाक्षायणस्य, आग्रयणस्य, अग्न्याधानस्य, पुनराधानस्य, अग्न्युपस्थानस्य अग्निहोत्रस्य च क्रमेण निरूपणमस्ति । पञ्चमेऽध्याये चातुर्मास्यस्य मित्रवृन्द इष्टेश्च विधिविधानपूर्वकं मर्यादित पुष्कलं वर्णनमुपलभ्यते । षष्ठेऽध्याये निरूढपशुबन्धस्य विस्तरेण सुस्पष्टं विवरणमस्ति ।
सप्तमाध्यायादारभ्य दशमाध्यायपर्यन्तमग्निष्टोमयागस्य विवरणात्मक वर्णनं विद्यते । येषु च सप्तमाष्टमाध्याययो: अग्निष्टोमस्य प्राग्भूतानां कर्मणाम्, नवमे प्रातःसवनस्य, दशमे माध्यन्दिनस्य सायंसवनस्य च वर्णनमेतस्य महन्महत्त्वं प्रतिपादयति । एकादशा ध्यायस्य महत्त्वपूर्णेषु भागेषु 'ब्रह्मा' संज्ञकस्य ऋत्विजः कर्त्तव्यस्योपयोगस्य च वर्णन विद्यते। द्वादशाध्याये 'द्वादशाह' इत्यस्य, त्रयोदशेऽध्याये गवामयनस्य, चतुर्दशे वाज पेयस्य, पञ्चदशे राजसूयस्य षोडशाध्यायमारभ्याष्टादशाध्यायपर्यन्तमग्निचयनस्य एकोनविंशत्यध्याये सौत्रामण्याः, विंशत्यध्यायेऽश्वमेध इत्यस्य, एकविंशतितमेऽध्याय च–'पुरुपमेध, सर्वमेध, पितृमेध इत्येतेषां विस्तृत सुव्यवस्थितञ्च वर्णनं विद्यते । । यांशष्टधम्-प्रथमाध्यायः कात्यायनस्य मूलभूतानां विचाराणां निर्देशकोऽस्ति ।
अपि च-द्वितीयाध्यायात्--एकविंशत्यध्यायपर्यन्त स्थिताः वर्ण्यविषयाः शतपथब्राह्मणस्य भिन्न-भिन्न काण्डानामाधारमाधत्य विरचिताः सन्ति, उभयत्र च नितान्तं साम्यमस्ति । २२ अध्यायात् २४ अध्यायपर्यन्तानां वर्ण्यविषयाः--एकाह-अहीन-सत्रसम्बद्धाः सन्ति । खण्डस्यास्य मूलाधारः ताण्डय-महाब्राह्मणो विद्यते । ,अतद् वैशिष्टयं विद्यते यत्-- ताण्डयमहाब्राह्मणः सामवेदस्य प्रधाने ब्राह्मणे सत्यपि अस्मिन् शुक्ल-यजुर्वेदीये ब्राह्मणेऽतीवोपयोगो दृश्यते । एवमेव पञ्चविंशतितमेऽध्याये च प्रायश्चित्तस्य वर्णनं विद्यते । इति तु सुविदितमस्ति यदुत्पातानां शमने यज्ञे च विहितानां त्रुटीनां परिमार्जनं प्रायश्चित्तेनैव भवति । पर्यन्ते पड्विंशतितमेऽध्याये प्रवर्यस्य समीचीनं वर्णनं विद्यते । अनेन बहुविधवर्णनेन सह कात्यायनश्रौतसूत्रस्य समाप्तिर्भवति ।
अनेन प्रस्तुतेनोपर्युक्तेन विवरणेन श्रौतसूत्रविषयस्य सामान्या स्थितिः अस्मत् समक्षं समायाति । यद्यपि ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि यज्ञ-यागादीनां विधानं समुपलब्धं भवति । परञ्च तद्वर्णनं क्वापि सुविस्तृतं, क्वचिच्च भिन्न-भिन्नाध्यायेषु विकीर्णरूपेण प्राप्यते । श्रौतसूत्राणां मुख्यमुद्देश्यं श्रौतयागानां सक्षेपेण सुव्यवस्थितं क्रमबद्ध प्रतिपादनमस्ति । अमुमेव मूलोद्देश्यं मनसि निधाय तद्विरचयितुभिः ब्राह्मणेषूपलब्धानां मूलसामग्रीणां क्वचिद्विस्तरेण क्वचित् सङ्क्षपेण विरच्य पिपठिषूणां कृते बोधगम्यं सरलीकृतञ्च कात्यायनश्रौतसूत्रस्य मूलनिर्देशकं शतपथब्राह्मणमेवास्ति, परञ्च त्रिष्वध्यायेषु ताण्डय महाब्राह्मणस्यापि साहाय्यं वर्तते । अस्य श्रौतसूत्रस्योपरि कर्काचार्यस्य सुविस्तृतं भाष्यं निगूढरहस्योद्भेदनाय कुञ्चिकवास्ति । यस्याधारमादाय विरचिता म० म० विद्याधर गौडमहाशयस्य सरलावृत्तिरपि नितान्तं महत्त्वपूर्णोपादेया च विद्योतते ।
शुक्लगजुर्वेदस्य गृह्यसूत्रम्
दिनां कर्मकाण्डस्य निरूपिका महत्त्वपूर्णा चास्ति ।
पारस्करस्य टीकाकाराः
(१) कर्क:- इमे वैदिकवाङ्मयस्य चिरपरिचिताः मान्याष्टीकाकाराः सन्ति । एभिः कात्यायनस्य श्रौतसूत्रे पारस्करस्य गृह्यसूत्रे च चोभयत्रापि सारगर्भिता टीका सुमनोभिष्टीकिताः । धर्मशास्त्रकारेण हेमाद्रिणा स्वकीये कालनिर्णये ( त्रयोदशशत. कस्यान्तिमे चरणे ) त्रिकाण्डमण्डनं समुद्धतम्, अपि च स्वमहनीये ग्रन्थे आपस्तम्ब, ध्वनितार्थकारिकायां द्वि-त्रिस्थलेषु ककाचार्यः समुद्धतः । तत्र विज्ञेन हेमाद्रिणा श्राद्धनिर्णये कर्कमतः विखण्डितः । इत्थं हेमाद्रेः त्रिकाण्डमण्डनाच्च प्राचीनतरः कर्कः। तद्व्याख्यायाः नाम 'गृह्यसूत्र-भाष्यम्' अस्ति । पूर्वाचार्याणां यथा व्याख्यापद्धतिर्भवति तादृश्येव स्वल्पाक्षरैरावश्यकपदानामत्र व्याख्या विहिताऽस्ति, न तत्र किञ्चिदप्यभीष्टं
वस्तु परित्यक्तम्।
(२) जयरामः- एते महान्तो वीरवसुन्धराया मेवाडस्य निवासिन आसन् । भारद्वाजगोत्रोत्पन्नस्याचार्यस्यापरनामकस्य दामोदरस्य पौत्रा आसन् । एषां जनकस्य नाम बलभद्र आसीत् । एभिः कृतभाष्यस्य नाम-सज्जनवल्लभः । मन्त्राणां सुस्पष्टा व्याख्या अस्य भाष्यस्य वैशिष्ट्य मस्ति । पाठ-संशोधनमत्र कामप्यनिर्वचनीयतां प्रकटयति । तत्तचितवेदानां पाठं विशिष्टवैदिकानां मुखेभ्यः श्रुत्वा एभिर्मन्त्राणां पाठनिर्धारणं कृतम् । यत्रान्यष्टीकाकृद्भिः पद्धतौ अर्थे चाग्रहः प्रदर्शितस्तत्र वेद पण्डितेन जयरामेण गृह्यसूत्रे समुद्धृतानां मन्त्राणां व्याख्यानामतिकौशलेन प्रामाणिक तया च कृतमस्ति । एतदेवास्य वैशिष्टयम् ।
( ३ ) आचार्यो हरिहरः- एतेन महता स्वकृतटीकायां विज्ञानेश्वरमतं समुद्धत मिति हेतोः एषां काल: पञ्चाशदुत्तरकादशशतकादनन्तरमेव सिद्धयति । अपि च श्रीदत्तेन स्व-'आचारादर्श' हेमाद्रिणा च श्राद्धप्रकरणे एतन्मतं स्थापितम्, फलतः एषां समयो द्वादशशतकान्तरालवर्ती । एते महान्तोऽनुमानेनोत्तरभारतस्य विशेषतः कान्यकुब्जप्रदेशनिवासिनः प्रतीयन्ते। हरिहरस्य व्याख्या टीकापेक्षया पद्धतेः स्वरूप धारणादतिशय महत्त्वं धारयति । हरिहरेणास्यां पद्धतौ महता समारम्भेण गृह्यकर्म काण्डस्य वर्णनं कृतमस्ति । गृह्यसूत्रस्य सर्वतोऽधिका लोकप्रिया व्याख्या इयमेवास्ति । हरिहरस्य धर्मशास्त्राध्ययनं महत्त्वपूर्णमस्ति । एतेषां रचनायां वैवस्वतमनोः, वृद्ध शातातपमहर्षेः, याज्ञवल्क्यस्य, अङ्गिरसः, हारीतस्य, सुमन्तोः लौगाक्षेश्च-मतानि समद्धतानि सन्ति । टीकाप्रारम्भे कस्यापि वासुदेवनामकस्याचार्यस्य समादरपूर्वक स्मरणं कृतमस्ति, तन्मतञ्चानुसृतं टीकायाम् । अस्याः व्याख्याया अभिधान विद्यते 'गृह्यसूत्रव्याख्यानम् । एते स्वात्मानमग्निहोत्रिणः ख्यापयन्ति ।
अन्यत्र च कर्क-जयराम भर्तयज्ञानां मतान्यालोच्य हरिहरमतं स्वीकृतम् । अत्र भाष्ये समुद्धता: ग्रन्थाः ग्रन्थकाराश्चेमे सन्ति--मनुः, याज्ञवल्क्यः, हारीतः, आपस्तम्बः, व्यासः, मिताक्षरा पराशरः, मदनरलम्, वृद्धशातातपः, स्मृत्यर्थसारः, मदनपारिजातः, वशिष्ठः प्रयोग पारिजातः हेमाद्रिश्च । गदाधरस्याभिरुचिः ज्योतिषतत्त्वविषयेऽधिका विद्यते । अतः एभिः संस्काराणां समुचितकालनिर्णयाय ज्योतिषग्रन्थानां सदुपयोगः कृतः । एतादृशो विख्यातो ग्रन्थः रत्नकोशो विद्यते ।
कादाचित्करूपेण मूलग्रन्थेऽनुल्लिखितानां विषयाणां विवरणमपि प्रदत्तमस्ति । गदाधरस्य भाष्ये 'गृह्य भाष्ये' भर्तयज्ञ-जयरामयोः भाष्य योविशेषः प्रभावो दृश्यते । व्याख्याता गदाधरः कस्यापि संस्कारस्य व्याख्यायां तद्विषयेऽनेकविधानां मतानां सारसङ्ग्रहणं महता विस्तरेण करोति । एतदेवास्य वैशिष्टयम् । एषां पितुर्नाम वामनदीक्षित आसीत् । एते 'विरग्निचित्-सम्रोड्-स्थपति महायाज्ञिकस्योपाधिना विभूषिताः सन्ति । यतो ह्यत्र हेमाद्रेश्चर्चा विद्यतेऽतो ह्यस्य कालः पञ्चाशदुत्तरचतुर्दशशतकं यावदिति निष्कर्षः ।
(५) विश्वनाथः - इमे नन्दपुरस्य काश्यपगोत्रिणो नागरब्राह्मणा आसन् । पितुर्नाम नरसिंहो मातुश्च गङ्गादेवी। ययोः स्मरणं टीकायाः प्रारम्भे कृतमस्ति । एषां व्याख्याया: नाम 'गृह्यसूत्रप्रकाशिका' विद्यते, याऽवसाने खण्डिताऽऽसीत् । ग्रन्थान्तिमानां पञ्चखण्डानां टीकाग्रन्थकृतः पितृव्यस्यानन्तस्य प्रपौत्रेण लक्ष्मीधरेण १६९२ वैक्रमाब्दे लिखिता। इमे स्तम्भतीर्थादागत्य ( खम्भात-गुर्जरप्रदेशात् ) काश्यां वसति चक्रः । अत्रैव काश्यां व्याख्येयं पूर्णतामगात् । इत्थं विश्वनाथस्य काल: पोडश शताब्द्याः उत्तरार्धः सिद्धयति । परिमाणेनेयं व्याख्या नितान्तं विस्तृता गम्भीरा च विद्यते ।
वैजवापगृह्यसूत्रम् – अपरञ्च शुक्लयजुर्वेदस्यैकस्यान्यस्य गृह्यसूत्रस्यापि परिज्ञानं भवति । यस्य रचयितुर्नाम बैजवापो विद्यते । सुप्रसिद्धे चरणव्यूहे शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदश शाखासु वैजवापमन्यतमं स्वीक्रियते । बैजवापस्य कल्पसूत्रस्य प्रथमतो निर्देशः विख्यातेन कुमारिल भट्टेन स्वतन्त्रवातिके कृतोऽस्ति ।
आश्वलायनकं सूत्रं वैजवापिकृतं, तथैव कात्यायन-कल्पसूत्रस्यातिपुरातनेन व्याख्याकारेणाचार्येण 'पितृभूति' इत्याख्येन बैजवाप-श्रौतसूत्रस्यैकं सूत्रमपि समुद्धृत मस्ति । तद्यथा-एवञ्च बैजवापेनाचार्येण सूचितं—न सावित्रीमाह इति ।. .
अन्यत्राप्येतैः बैजवापस्य नामनिर्देशः कृतः । आचार्यस्य पितृभूतेः कालो नवम शताब्द्यनन्तरं न कथमपि स्वीकार्यः । महर्षिणा कात्यायनेन विरचितैका श्रौतपद्धति रप्युपलब्धाऽऽसीत्-यस्याः संजैव 'सम्प्रदाय' इत्यासीत्। एतस्या निर्देशा उद्धरणानि च बहुषु प्राचीन ग्रन्थेषुपलभ्यन्ते । किम्बहुना-याज्ञवल्क्यस्मृतौ 'बालक्रीडा'व्याख्या प्रणेत्रा विश्वरूपाचार्येणोक्तव्याख्यायामस्याः पद्धतेः उल्लेखः कृतः । पितृभूतिः विश्वरूपात् प्राचीनतमः आचार्यः प्रतीयते । तस्मात् बैजवापस्य कालो नितरां प्राची सिद्धयति ।
इत्येव न हि बैजवापस्य गृह्यसूत्रस्योद्धरणमनेकेषु प्राचीनमध्यकालीनेषु धार्मिक निबन्धेष्वप्युपलब्धं भवति । एष्वपरार्कस्मृतिचन्द्रिकयोः सर्वतोऽधि को प्राचीनौ व्यास कारौ स्तः, यौ स्वग्रन्थेषु बैजवापं स्मरतः । किम्बहुना-अपरार्केण 'विनायकपूजायाः समस्तः प्रसङ्गः बैजवापगृह्यसूत्रात् समुद्धतम् । विनायकेन समाक्रान्तः पुरुषो नानाविधान स्वप्नान् पश्यति । तद्यथा--विनायकोपसृष्टलक्षणं खलु भवति-स्वप्ने सर्पान् पश्यति । अत्यन्तमपोऽवगाहते । अन्तरिक्ष कामति । पांसुकर्दमे चावसीदति । पृष्ठतो मां कथित धावतीति मन्यते । उष्ट्रान् गर्दभान् शुनी दिवाकीर्तिमांन्याश्चाप्रयातान् पश्यति । स्वप्ने दृष्टानेतानुपद्रवान् झटिति दूरीकरणार्थमुपायानां वर्णनं मिलति । श्रीमता भगवद्दत्तेन 'बैजवापगृह्यसूत्रसङ्कलनम्' इति नाम्ना समुपलब्धान् अंशान् महता श्रमेणे कत्रीकृतम्।
अनेन प्रकारेण शुक्लयजुर्वेदीयश्रौतसूत्राणां परिचयानन्तरं कृष्णयजुर्वेदीयश्रौत सूत्राणां यथोपलब्धानां परिचयः प्रदीयते ।
कृष्णयजुर्वेदीय-श्रौतसूत्राणि
( १ ) 'बौधायनश्रौतसूत्रम्,
( २ ) आपस्तम्बः,
( ३ ) हिरण्यकेशी वा सत्याषाढः,
(५) भारद्वाजः,
( ६ ) मानवश्रौतसूत्रञ्च ।
एष्वादितः पञ्च तैत्तिरीयशाखया, अन्तिमञ्च मैत्रायणी शाखया सम्बद्धानि सन्ति । एषु बौधायन-आपस्तम्बशाखाभ्यां च कल्पस्य चतुरो ग्रन्थान्–श्रौत-गृह्य-धर्म-शुल्वविशेषान् पूर्णतमान् विचक्रिरे। एते ग्रन्थाः पारस्परिक रूपेण तथा सम्बद्धाः सन्ति येन वयमेकस्यैव ग्रन्थस्य खण्डचतुष्टयं स्वीकरिष्यामः । एकेनवाचार्येण बौधायनेनाथवाऽऽपस्तम्बेन तत्तत् कल्पसूत्राणां प्रणयनं कृतमिति सिद्धान्तमनुसरणे न कापि विप्रतिपत्तिर्दृश्यते न वा संशीतिः । ग्रन्थकारयोरैक्यभावं नापि कोऽपि स्वीकुर्यात्, परञ्चैतत्तु संशीतिरहितं तथ्यमस्ति यदिमे समना ग्रन्था एकस्यामेव समानशैल्यां निर्मिताः सन्ति । एषु प्रतिपादनमैक्यमपि सुस्पष्टमस्ति । कल्पसूत्रेष्वेषु बौधायन-मानवौ निश्चितमेव प्राचीनतमौ स्तः, यतो ह्यनयोरुल्लेख आपस्तम्बसूत्रे समुपलब्धो भवति ।
(१) बौधायन-श्रौतसूत्रम् - अस्य सम्पादनं पाश्चात्यविदुषा डॉ० 'कैलेण्ड' महाशयेन कृतम् । तथा च गोविन्दस्वामिनो भाष्येण सह दक्षिणभारते महीशूरात् ( मैसूर ) प्रकाशितमिदं सूत्रम् । अनेनैव प्रकारेण बौधायनगृह्यसूत्र-धर्मसूत्र शुल्वसूत्राण्यपि प्रकाशितानि सन्ति । तत्र बौधायनश्रौतस्य सम्पादन डॉ करोड महाशयेन बिब्लिओथिका-इण्डिका-कलिकातातस्तथा गोविन्दस्वामिनो भार महीशूर( मैसूर )नगरात् अभूताम् । गृह्य-धर्मयोः प्रकाशनं 'गवर्नमेण्ट ओरियण्टल लाइब्रेरी' महीशूरनगरे अभूत् । तथैव शुल्वसूत्रस्य परिष्करणमांग्लानवानख प्रख्यातेन प्राच्यविद्याविशारदेन डॉ० थीवोमहाशयेन 'पण्डित'पत्रस्य नवम भागे ( काश्याम् ) कृतम् ।
(२) आपस्तम्ब-फल्पसूत्रम्- इदं कल्पसूयं त्रिपु प्रश्नेप्वध्यायेपु वा विभक्त मस्ति । अपि च पूर्णरूपेण सुरक्षितं सर्वाङ्गपूर्णञ्चास्ति । आपस्तम्बश्रोतसूत्रस्य मुख्यः सम्बन्धः तैत्तिरीयब्राह्मणेन सह विद्यतेऽत एवाय कारणं यद् ब्राह्मणस्य यागविधा नानां विशिष्टं सारभितञ्च वर्णनमत्रोपलब्धमस्ति । एवमेव ---आपस्तम्बगृह्यसूत्रे त्रिंशत् खण्डानि सन्ति, येषु विवाह-उपनयन-उपाकर्मोत्सर्जन-समावर्तन-मधुपर्क-सीमन्तो नयनादीनां त्रयोविंशतिविषयाणां मुख्यतः प्रतिपादनमस्ति ।
आपस्तम्बधर्मसूत्रे च ब्रह्मचर्यस्य, भोजनविचारस्य प्रायश्चित्तादेच मुख्यानां विषयाणां वर्णनमस्ति । आपस्तम्बपरिभापासूत्रं कप दिस्वामिनो भाष्येण हरदत्तस्य व्याख्यया च प्रकाशितमस्ति ।
श्रौतसूत्रसाहित्ये बौधायनश्रौतसूत्रमतिप्राचीन मिति विदन्ति वैदिकविद्वांसः । इदं श्रौतसूत्रं एकोनत्रिशत्प्रश्नेष्वध्यायेषु वा विभक्तमस्ति । प्रत्येकस्मिन् प्रश्ने कण्डिकाः सन्ति, यासु कण्डिकासु आभ्यन्तरे सूत्राणां सत्ता अस्ति । अत्रास्याः शैल्याः वैशिष्टयमस्ति यदस्याः कण्डिकायाः वाक्यं सन्धियुक्तरूपेण प्रस्तुतमस्ति । अतोऽस्याः सूत्ररूपेऽवान्त रविभाजनस्य न कोऽपि सङ्केतः प्राप्यते ।