धरा
धरायाः सत्वपरीक्षा
सा अतिथीनां स्वागतं कृत्वा, तेभ्यः कुशासनं दत्त्वा पर्णनिर्मिते द्रोणे समीपनिर्झरात् जलम् आनीय, पादप्रक्षालनार्थं दत्तवती । "मम पतिदेवः भिक्षाटनार्थं गतवान् अस्ति । सः यदा प्रत्यागच्छति तदा तद् भवते तद् दत्त्वा सत्करोमि” इति उपचारं कृतवती । “ सम्मर्दयुते एतस्मिन् लघुकुटीरे मम पितरौ सुखेन विश्रान्तिं स्वीकर्तुं न शक्नुवन्ति”   इति युवकः कोपेन वदति ।  पुनः सः वदति यद् "भवत्याः गृहे अस्ति तु एकः एव मृत्तिकाघटः ।  भवत्याः पतिः भिक्षाटनया किमपि आनयति इति विश्वासः कथं करणीयः ? मम पितरौ तु बहु बुभुक्षितौ स्तः । एतेन मम बहु कष्टं भवत् अस्ति” इति । "भवता उक्तं तु सत्यमेव । परन्तु अस्मासु श्रद्धायाः, भक्त्याः च अभावः नास्ति” इति धरा दीनतया प्रार्थितवती  ।  "भक्त्या देवाः तृप्ताः भवेयुः । मानवस्य जठरस्य ज्वाला भक्त्या शान्ता भवति  चेदपि तस्य निमित्तं स्थूलं भोजनं तु अनिवार्यम्” इति निष्ठुरतया वदति युवकः ।  "किञ्चित्कालपर्यन्तं निरिक्षां कुर्वन्तु ।  अस्माकं गृहस्वामी अस्माकम् असहायकस्थितौ दयां दर्शयेत्” इति वदन्त्याः तस्याः नेत्रे अश्रुपूर्णे जाते ।  “ भवत्याः गृहस्वामी कः ? एषः क्षुद्रः कुटीरः अपि भवतां न वा” ? इति युवकः आश्चर्येण पृच्छति ।  "एतद् गृहम्, एषः प्रपञ्चः, शरीरं सर्वं गृहस्वामिनः विष्णुपरमात्मनः एव ।  अस्माकं कार्याणि सर्वाणि तस्य प्रेरणया तस्मै एव अर्पितानि भवन्ति” इति भावावेशेन वद्न्त्याः तस्याः कण्ठस्वरः गम्भीरः जातः ।  "भवत्याः पतिः कस्य देवस्य उपासनां करोति ?” इति पृष्ट्वा युवकः काञ्चित् पुष्पमालां दर्शयन् “ एषा तुलसी-बिल्वपत्र–जपाकुसुम– चम्पकपुष्प- धत्तूरपुष्प- फलानि एवम् एकत्र सङ्गृह्य कां विचित्रपूजां कुर्वन्ति ?” इति यदा पृच्छति तदा सा "मत्सदृश्याः अबोधायाः तद् सर्वं किं ज्ञायते ? एतद् वनम्, उपवनं सर्वं श्रीहरेः अस्ति इति मम पतिदेवः उक्तवान् अस्ति । सुन्दरं सुगन्धयुकतं शुभवर्णीयं च पुष्पं सर्वं तस्य देवदेवस्य पूजार्थं सङ्गृह्णामि ।  तत्र किं त्याज्यं किं ग्राह्यम् इति तु ज्ञातुम् अहं न शक्नोमि…..”इति उक्तवती । "देवी ! भवत्याः सत्कारार्थम् अहं कृतज्ञः अस्मि” इत्युक्त्वा युवकः आसन्दात् उत्थाय  "इदानीं सायङ्कालः जायमानः अस्ति ।  बुभुक्षया मम पितरौ कष्टम् अनुभवन्तौ स्तः ।  तौ बुभुक्षया मूर्छितौ भवेताम् ।  भवत्याः सहृदयतायै वयं त्रयः अपि कृतज्ञाः स्मः ।  अस्मभ्यम् अनुमतिं ददातु । वयं प्रस्थानं कुर्मः” इति यदा वदन् आसीत् तावता तौ वृद्धौ भूमौ पतितौ ।  तयोः नेत्रे अर्धनिमीलिते आस्ताम् । "हे भगवन्” ! इति वदन्ती धरा तयोः समीपं धावितवती । अनुक्षणं निर्झरात् द्रोणेन जलम् आनीय तयोः मुखे किञ्चित् सेचनं कृत्वा किञ्चित् जलं पायितवती ।  तदा तौ नेत्रे किञ्चित् उद्घाटितवन्तौ ।  क्षणं यावत् विचिन्त्य धरा आग्रहपूर्वकं वदति  "इतोऽपि किञ्चित्कालं प्रतीक्षां कुर्वन्तु ।  एतस्य अरण्यस्य अञ्चलस्य समीपे कश्चित् ग्रामः अस्ति । भवतां निमित्तं  कानिचन वस्तूनि तत्र विद्यमानात् आपणात् आपणिकं पृष्ट्वा आनयामि ।  एतादृशपरिस्थितौ एतयोः वृद्धयोः अन्यत्र गमनम् उचितं नास्ति” इति ।  "उत्तमं, गत्वा शीघ्रम् आगच्छतु”  इति अनन्यगतिकः  इव युवकः वदति ।  	धरा ततः निर्गता ।  किञ्चित् दूरं यावत् घोरारण्ये चलनानन्तरं सा तं ग्रामं प्राप्तवती ।  इतःपूर्वं  सा गृहात् बहिः न गतवती आसीत् ।  ग्रामस्य ग्राहकैः पूर्णस्य आपणस्य समीपे स्थातुमेव तस्याः सङ्कोचः भवति स्म ।  कुत्रचित् लज्जया स्थितवती । तस्याः अद्भुतः वेषः, सौन्दर्यं च तत्रत्येभ्यः अपरिचितम् आसीत् । सर्वेषाम् उत्सुकदृष्टिः तस्याः उपरि अपतत् ।  आपणिकः श्रीवत्सः तां दृष्ट्वा आगमनस्य कारणं पृच्छति ।  तदा धरा पत्युः परिचयं वदन्ती, स्वस्य आगमनस्य कारणमपि उक्तवती ।  "अस्माकं कुटीरं प्रति त्रयः अतिथयः आगतवन्तः सन्ति ।  तेभ्यः भोजनादिकं दातव्यम् अस्ति ।  तदर्थं पर्याप्तमात्राणि वस्तूनि ददातु……” इति सा निवेदितवती । सः आपणिकः "किञ्चित् निरीक्षां करोतु !” इत्युक्त्वा ताम् अमूलाग्रं एकवारम् अवलोकितवान् ।  श्रीवत्सस्य पूर्वादारभ्य कस्यचित् द्रोणनामकस्य ब्राह्मणभिक्षुकस्य परिचयः आसीत् ।  किन्तु  सः तादृशस्य पत्नी एतावती सौन्दर्यवती इति कल्पनां न कृतवान् आसीत् ।  तां दृष्ट्वा तस्य कामवासना जागरिता जाता ।  तया सह भोगसुखं प्राप्तव्यम्  इति दुराशा तस्य मनसि उत्पन्ना ।  अतः अन्यान् ग्राहकान् शीघ्रं प्रेषयित्वा  मृदुवचनेन वशीकरणदृष्ट्या तां पृच्छति  "अहं भवत्यै वस्तूनि ददामि । तदर्थं भवती मह्यम् किं ददाति ?” इति । सा तु एतावत्पर्यन्तं 'वस्तुनः विनिमयरूपम् किम्?’ इति चिन्तनमेव न कृतवती आसीत् ।  अतः करुणया प्रार्थितवती "अहं दिग्भ्रान्ता अस्मि  । भवते दातुं मम समीपे  किम् अस्ति ?  मया पृष्टानि वस्तूनि ददाति चेत् भवान्  पुण्यं प्राप्स्यति ।  यदा मम पतिः भिक्षाटनात् प्रत्यागच्छति तदा भवतः वस्तूनां  निमित्तं यद् दातव्यं तद् दापयितुं व्यवस्थां करिष्यामि !” इति ।	"एवं वितरणं कुर्वन् उपविशामि चेत् मया वाणिज्यं कृतमिव !”  इति श्रीवत्सः हसन् वदति ।  "भवती समीपे विद्यमानं ददामि इति वचनं ददाति चेत् अहं वस्तूनि ददामि” इति उक्तवान् श्रीवत्सः । "श्रीमन्नारायणस्य साक्ष्या अपि मम पार्श्वे किमपि नास्ति ।  किमपि अस्ति चेत् अदास्यम्” इति उक्तवती धरा । श्रीवत्सः कस्मिंश्चित् पात्रे पिष्टं तस्य उपरि घृतस्य लघुपात्रं, शर्करा, शाकानि, लवणम् इत्यादीनि वस्तूनि  पात्रे संस्थाप्य अन्तःस्थात्  बहिः आनीय 'एतेषां वस्तूनां निमित्तं किं ददाति ?’ इति पृष्टवान् । पवित्रसुधां दातुम्, अबल-अनाथशिशूनां पोषणार्थं मात्रे भगवता दत्तम् उपायनमिव अमृतकलशद्वयं(स्तनद्वयं) कामवासनायाः कल्मशस्य गृध्रदृष्ट्या पश्यति । तदेव पृच्छति अपि । तस्य वचनम् अनुक्षणं सा न ज्ञातवती । "भवान् किं पृष्टवान् ? ” इति पुनः पृच्छति । पुनः सः विवृणोति । तद् श्रुत्वा सा आश्चर्यचकिता जाता । प्रपञ्चे एतादृशः अधमजीविः भवति वा ? इति सा संशयग्रस्ता अभवत् । नारायणस्य निवासस्थानम् इति कथ्यमाने  मानवस्य हृदयेऽपि एतादृश्यः कुत्सित्भावनाः भवन्ति किल ? इति दुःखम् अनुभूतवती । "अहं वचनं दत्तवती अस्मि ।  तस्य पालनम् इदानीं मम कर्तव्यमस्ति ।  सत्यमेव स्वयं श्रीमन्नारायणस्य स्वरूपः भवति  अतिथिः ।  अहं मम वचनस्य कर्तव्यस्य च रक्षणं करोमि” इत्युक्त्वा स्वस्य वक्षोजे विद्यमानम्  अञ्चलम् अपसारितवती  ।  आपणे गुडादीनां  कर्तनार्थं  विद्यमानां तीक्ष्णिकृतां छुरिकां हस्ते स्वीकृत्य, अनुक्षणं स्वस्य स्तनद्वयं कर्तयित्वा, आपणिकस्य पुरतः स्थापयित्वा, तेन सज्जीकृतानि वस्तूनि गृहीत्वा ततः प्रस्थितवती । यदा धरा कुटीरं प्रविष्टवती तावता युवकः "किम् एतद् ? एतावत् रक्तमयी अस्ति ?” इति पृच्छति । "यस्य गृहात् अतिथिः निराशतया प्रस्थानं करिष्यति तस्य गृहे पुण्यस्य क्षयः भविष्यति” इत्युक्त्वा निःशक्ता सा युवती  प्रवृत्तां  घटनां सर्वं सूक्ष्मतया विवृत्य, आनीतानि वस्तूनि भूमौ स्थापितवती । अधिकरक्तस्रावेण सा प्रज्ञाहीना भूत्वा पतितवती । अर्धप्रज्ञायामेव "मम स्वामिनः सद्धर्मस्य रक्षणं भवतु ! मम प्राणाः मां न सहकुर्वन्तः  सन्ति ।  अतिथिः साक्षात् नारायणः एव भवति ।  प्रभो ! भवन्तः एतानि वस्तूनि स्वीकुर्वन्तु ।  मम प्रार्थनाम् अस्वीकृत्य न गन्तव्यम् इति प्रार्थयामि”  इति उक्तवती । तावता अत्याश्चर्यकरी घटना घटिता ।