cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कान्होपात्रा
विठ्ठले लीना
कान्होपात्रा गर्भगृहं प्रविश्य, पाण्डुरङ्गस्य पादे शिरः स्थापयित्वा, स्तोतुम् आरब्धवती । अतीव व्याकुलतया, शोकतप्तहृदयेन सा प्रार्थनाम् आरब्धवती । हे पाण्डुरङ्ग अयं मम स्वामिनं मातरं  पितरं भ्रातरं भगिनीं च त्यक्त्वा मम सर्वं भवान् एव इति चिन्तयित्वा भवतः समीपम् आगतवती अस्मि । याम् आपदां दूरीकर्तुं मातरं त्यक्त्वा अत्र आगतवती अस्मि, सा आपत् एव मम पृष्ठतः आगत्य इदानीं शिरसि स्थितास्तु । नरकाय माम् आकृष्टुं यमदूताः आगत्य बहिः स्थितवन्तः सन्ति । हे देव मह्यं भवतः पदकमलस्य आश्रयस्य विना अन्यः कोऽपि आश्रयः नावश्यकम् । मां भवान् स्वीकरोतु कश्चित् दुष्टराजस्य आशापाशे भवतः भक्तायाः बलिः भवते रोचते वा ? भवतः भक्तायाः एतादृशी स्थितिः न्यायः वा ? भवान् एव चिन्तयतु भवतः श्रेष्ठत्वस्य प्रश्नः एषः भवान् एव पश्यतु पुभो इत्युक्त्वा स्वस्य शिरः परमात्मनः चरणे स्थापितवती ।  तस्मिन् क्षणे तस्याः प्राणाः गताः । तस्याः शरीरम् अचेतनम् अभवत् । तस्याः शरीरात् काचित् दीपशिखा प्रस्थाय भगवतः विग्रहे लीना अभवत् । एतद् दृश्यं तत्र स्थिताः भक्ताः दृष्ट्वा दिङ्मूढाः जाताः । बहिः सैनिकाः कान्होपात्राय प्रतीक्षां कृत्वा कृत्वा जामीताः अभवन् । अन्ते बलात् देवालयस्य अन्तः प्रविश्य ते तस्याः मृतशरीरं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन् । विषयं ज्ञात्वा सुल्तानः अग्निः इव ज्वलति स्म । किन्तु तं शान्तं कृत्वा देवालयस्य अर्चकाः तं देवालयम् आगन्तुम् असूचयन् ।  सः देवालयम् आगत्य विठ्ठलं दृष्ट्वा घटनायाः सत्यांशं ज्ञातवान् । पश्चात् कान्होपात्रायाः जीवनेन सः अपि नीतिं ज्ञातवान् । अपि च पाण्डुरङ्गस्य भक्तः अभवत् ।
कीर्तिशेषा कन्होपात्रा
कान्होपात्रायाः अस्थीनि मन्दिरस्य दक्षिणद्वारस्य समीपे समाधिं कृत्वा, तत्र मन्दिरमेकं निर्मितवन्तः । पण्डरापुरं गच्छतः भक्ताः अस्मिन् मन्दिरे कान्होपात्रायाः प्रतिमायाः दर्शनं कृत्वा एव अग्रे गच्छन्ति । एवं रीत्या पतितजनाः पावनाः भवितुम् इच्छन्ति । एषा देवस्य अनेकानि कीर्तनानि रचितवती अस्ति । अभङ्ग नाम्ना एते प्रख्याताः सन्ति । किन्तु एतादृशः अभङ्गः कति सन्ति इति न ज्ञातम् । मुखतः मुखे कतिचन अभङ्गाः सन्ति ।  तादृशस्य कश्चन अभङ्गे सा एवं पाण्डुरङ्गं वर्णितवती अस्ति हे विठोब मम अन्तिमः आधारः इति मत्वा भवतः समीपम् आगतवती अस्मि । अहं काचित् दरिद्रा, दीना, पापी इत्यनेन भवन्तमेव आश्रितवती अस्मि । मम जातिः धर्मः मतं च सम्पदः किमपि नास्ति  । एतादृशी अहं भवतः सेवार्थं योग्या नास्मि चेदपि हे विठोभ भवतः पादे मह्यम् आश्रयं ददातु ।  हे प्रभो  अहं भवतः सेविका, कान्होपात्रा अस्मि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकमहिलाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः
१३५४
१३५४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
१३५४ १३५४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
एजिकील् फ्रैएर्स्
एज़िकील फ्रैएर्स(Zeki Fryers,Ezekiel Fryers) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ग्रमिरिग्रामः
एषः साधरणोऽसमप्रान्तवर्ती ग्रामः” इति कोऽप्यत्र प्राप्य एतत् सर्वं दृष्ट्वा च मन्यते । किन्त्वत्र जनाः ’सेल् रोटि’ (एकं खाद्यविशेषं यत् नेपालीसमाज एव विद्यते) अतिथिभ्यो परिवेषयन्ति । अत्र यान्यङ्गवस्त्राणि दत्तानि तानि नेपालीरीत्या निर्मितानि । यतः ग्रामिणः प्रधानतया नेपालीजनाः । तेषां पूर्वजाः बहोः कालात् पूर्वमत्रागत्य निवासं कृतवन्तः । इदानीं पर्यन्तमेते जनाः नेपालीभाषां रक्षित्वा गृहस्य अन्ततो बहिश्च वदन्ति । एतेनैव प्रकारेण ते ग्रामिणः कामप्यन्यां भाषां रक्षन्तः प्रतिदिनं वदन्ति ।
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जीवाणुः
जीवाणवः लघुजन्तवः सन्ति। वयं तान् स्वनेत्राभ्यां द्रष्टुं न शक्नुमः। परं वयं सूक्ष्मदर्शन्या जीवाणून् द्रष्टुम् समर्थाः स्म। केचन जीवाणवः अपकारिणः। ते व्याधीहेतुकाः सन्ति अथवा भोजनम् मलिनीकुर्वन्ति। अन्ये उपकारकाः सन्ति। ते दधिदाधिके सुराम् औषधानि वा उत्पादयन्ति। तेषां विविधानि रूपाणि सन्ति - वर्तुलाकारं(coccus), कम्बु-रूपं (spirillium), पदविच्छेदचिह्नरूपं (vibrio) अण्डाकारकम् (bacillus) च। नीलजीवाणवः आहारं स्वयम् उत्पादयन्ति । thumb|200px|अन्तोनि वोन् लूवेन्होक् जिवाणूनाम् प्रथमः दर्शकः आसीत्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
जीवाणुः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जरामरणमोक्षाय...
अन्वयः
ये माम् आश्रित्य जरामरणमोक्षाय यतन्ति ते तत् ब्रह्म कृत्स्नम् अध्यात्मम् अखिलं च कर्म विदुः ।
अर्थः
ये मानवाः माम् अवलम्ब्य जरामरणविमोक्षाय प्रयतन्ते ते मानवाः तत् परब्रह्म जानन्ति तथा समग्रम् आत्मविषयं कर्तव्यं च जानन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
29 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यथैधांसि समिद्धोऽग्निः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः (३७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यथा एधांसि समिद्धः अग्निः भस्मसात् कुरुते अर्जुन ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ ३७ ॥
अन्वयः
अर्जुन ! यथा समिद्धः अग्निः एधांसि भस्मसात् कुरुते तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ।
अर्थः
अर्जुन ! यथा प्रज्वलन् अग्निः काष्ठानि भस्मसात् करोति तथा ज्ञानाग्निः सर्वाण्यपि कर्माणि भस्मीकरोति ।
शाङ्करभाष्यम्
ज्ञानं कथं नाशयति पापमिति सदृष्टान्तमुच्यते-यथेति। यथैधांसि काष्ठानि समिद्धः सम्यगिद्धो दीप्तोऽग्निर्भस्मसाद्भस्मीभावं कुरुतेऽर्जुन एवं ज्ञानमेवाग्निर्ज्ञानाग्निः ।
पञ्चगणी
पञ्चघनी –पर्वतसमूहदृश्यवैभवम् पुणेतः महाबलेश्वरगमनसमये १९ कि.मी दूरे एतत् अस्ति । पञ्चपर्वतानां समूहदर्शनम् अत्र कर्तुं शक्यम् । अत्र तरुवृक्षाः अपि विशिष्टाः सन्ति । हिन्दीभाषायाः चलनचित्राणां चित्रीकरणं सदा अत्र भवति । सागरस्तरतः १३३४ मीटर् उन्नतप्रदेशात् कोङ्कणसमुद्रतीरदर्शनम् अत्यन्तं सुन्दरं भवति । वनसौन्दर्यं, पर्वतशिखराणि, प्रकृतिवैभवं च अत्र दर्शनीयम् अस्ति ।
यथैधांसि समिद्धोऽग्निः...
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पञ्चगणी
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य गिरिधामानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्पेन्
स्पेन् यूनान्द्वीपे दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देशः ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
३७२
३७२ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
मणिपुरीनृत्यम्
प्रकाराः
मणिपुरीनृत्यस्य जानपदीयः साम्प्रदायिकः आधुनिकः च प्रकारः समग्रतया निसर्गसम्बद्धः मणिपुरीनृत्यप्रकारेषु प्रसिद्धेषु अन्यतमः अस्ति 'रासः'। सः राधाकृष्णयोः प्रेमजीवनकथाम् अवलम्बते। मणिपुरीनृत्यम् एकव्यक्तिप्रदर्शनयोग्यं यथा, तथैव सामूहिकम् अपि । 'दोलयात्रा' 'होलिपर्व' इत्यादिषु प्रसङ्गेषु तत्रत्यैः सामूहिकं नृत्यं क्रियते । एतादृशेषु नृत्येषु महिलाः पुरुषाः चापि सोत्साहं भागं वहन्ति। 'राखुवल्'नामकं नृत्यं पुरुषैः एव प्रदर्श्यते। कृष्णः स्वस्य अनुचरैः सह यत् व्यवहृतवान् तां कथाम् अवलम्बते। वर्णमयः वेषः नृत्यस्य सवेगगतिं भूषयति। 'लै-हरौबा' इत्येतत् अपरं सामूहिकं नृत्यम्। यथा प्रेमसम्बन्धिनी 'लैलामजनूकथा' 'हीरारञ्जाकथा' च सुप्रसिद्धा तथैव 'खम्बा-तोयबि'कथा अत्र प्रसिद्धा। सा एतस्मिन् नृत्ये प्रदर्श्यते। पुरुषैः प्रदर्श्यमानम् मणिपुरीनृत्यं वेगयुक्तम्, उपवेशनोत्थानादि-अङ्गचालनयुक्तं च। 'खोल'नामकस्य वाद्यस्य ध्वनेः अनुगुणं तेषां नृत्यप्रकाराणां पदानां निवेशः भवति। एतानि नृत्यानि प्रायः मधुरगानेन सहैव भवन्ति। 'खोल'नामकवाद्यं प्रायः सर्वेषु नृत्येषु उपयुज्यते। 'एकतारा' यथा तथैव एकतन्त्रियुक्तम् अपरं वाद्यम् अपि अत्र उपयुज्यते। एतयोः उपयोगतः तालवैशिष्ट्यम् उत्पद्यते। परमोच्चनीचतालभेदः, तारमन्द्रस्वरभेदः इत्यादयः महता वेगेन यत् परिवर्तन्ते तत् द्रष्टृषु महान्तम् आनन्दम् उत्साहं च जनयति। मणिपुरीयनृत्यकाराः (पुरुषाः) कदाचित् खोलवाद्यं खञ्जरीवाद्यं च स्वयं गृह्णन्ति नृत्यावसरे।
मणिपुरीनृत्यम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कुमारव्यासजयन्ती
'रुपकसाम्राज्यचक्रवर्ती' इति कन्नडसाहित्ये प्रख्यातः कुमारव्यासः महाकविः श्रीवीरनारायणस्य परमभक्तः आसीत् । अस्य पूर्व नाम नारणप्प इति आसीत् । कर्णाटकभारत कथामञ्जरी महाकाव्यं जयन्ती कार्यक्रमं वैभवेण आचरन्ति । श्रीनारणप्पा गदगजिल्लायाः अण्णीगेरीनगरसमीपे कोळिवाडग्रामे पञ्च्दशे शतके जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता लक्करसः । कुमारव्यासस्य जन्म स्मार्त ब्राह्मणपरिवारे अभवत् । नारणप्पाः स्वप्ने अश्वत्थामाचायेभ्यः महाभारतस्य कथायाः उपदेशं प्राप्तवान् । ततः भामिनीषट्पदीं स्वीकृत्य महाभारतस्य द्शपर्वविषयान् सुन्दरतया निरुपितवान् इति जनानां विश्वासः अस्ति ।
गदगनगरे श्रीवीरनारायणमन्दिरे श्रीवीरनारायणं पूजयित्वा नारणप्प एतत् सुन्दरं काव्यं विरचितवान्इदानीमपि एकस्मिन् स्तम्भे श्रीवीरनारायणमन्दिरे श्री कुमारव्यासस्य स्मरणं कर्तुं ‘कुमारव्यासस्तभ्य’ इति कथनं प्रचलति ।	नारणप्पः स्वीये काव्ये “ कविः साक्षात् वीरनारायणः अहं तु केवलं लिपिकार्ः इत्युक्तवान् । व्यास महाभारतस्य एव षट्पदीकाव्ये अद्भुतं निरुपणं कुमारव्यासस्य प्रतिभां प्रदर्शयति । कुमारव्यासानुसारं महाभारते श्रीकृष्ण एव नायकः । अत एव ‘कृष्णकथां कथयामि’ इति कविः सूचितवान् । नवरसभरितं भक्तिज्ञानयुक्तिसङ्गतं महाकाव्यं सर्वेषां विमर्शकाणां प्रीतिपात्रं महाकाव्यं कर्णाटभारतकथामञ्जरी गदुगिनभारत इत्यादि नो प्रसिध्दमस्ति ।
द्वादशे शतके शरणानां क्रान्तेरनन्तरं पुनः हरिभक्तिसुधां स्यन्दयत् महाकाव्यमेतत् अनेकेषां जनानां दैनन्दिन पठनकाव्यमस्ति । कविः कुवेम्पुः कुमारव्यासनु हाडिदनेन्दरे कलियुगद्वारवागुवदु’ इति प्रशंसां कृतवान् । महाकवेः सुन्दररुपकाणि, उपमानानि, शब्दप्रयोगाः, शब्दचमत्काराः नीतिवचनानि, भक्तिभावप्रकटनं सर्वमद्भुतमस्ति । महाकाव्यपठनेनैव सर्वे विषयाः द्रष्टिगोचराः भवन्ति ।
‘श्रीवनितेयरसने विमलराजीवपीठन सुतने’ इत्यारम्भः कृतः अस्ति महाकाव्ये । महाकविः स्वग्रन्थस्य कृते ‘अरसुगळिगिदु वीर, द्विजरिगे परमवेदद सार, योगीश्वर रतत्वविचार, विरहिगळश्रृङ्गार इत्यादिभिः विवरणं दत्तवान् । कर्णाटकराज्ये सर्वत्र श्रीकुमारव्यासजयन्तीम् आचरन्ति । तस्मिन् दिने विशेषतः कर्णाटक भारतकथामञ्जर्याः पठनं ‘गमकवाचनम्’ इति कार्यक्रमे प्रचलति । महाकाव्य विषये चर्चाः उपन्यासाः प्रचलन्ति । कर्णाटक भारत कथामञ्जरी काव्यभागान् सर्वे गमकवाचनकर्तारः सगौरवं वाचयन्ति ।
संयोजनम्
संयोजनानि अनेकेषां अणूनाम् संयोगात् उद्भवन्ति।
संयोजनम् वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अल्बर्ट् ऐन्स्टैन्
अल्बर्ट ऐन्स्टायिन् (Albert Einstein) जर्मनीदेशस्य विश्वविख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । भौतविज्ञानस्य लोके स्वसंशोधनैः प्रसिद्धः । भौतशास्त्रस्य जनकः इति प्रसिद्धिः अस्य । द्युतिविद्युत्परिणामस्य नियमं निरूपितवान् । एषः सुप्रसिद्धः नियमः भवति । 'बनेश् हाफ्’ अस्य शिष्यः अस्य जीवनस्य साधनस्य च विषये 'दि स्ट्रेञ्ज् स्टोरि आफ् दि क्वाण्टम्' इत्यस्मिन् पुस्तके विस्तृततया लिखितवान् अस्ति ।
जननम्, बाल्यञ्च
ऐन्स्टायिन् मार्चमासस्य १४ दिनाङ्के १८७९ तमे संवत्सरे जर्मनीदेशस्य वुर्टेन् बर्गप्रान्तस्य उल्म्-नगरे अजायत । अस्य पिता 'हर्मन्' । मता 'पौलीन्' । हर्मन् एकस्य आपणस्य स्वामी आसीत् । पौलीन् सङ्गीतप्रिया आसीत् । बाल्ये अध्ययने अभिरुचिः न आसीत् । शालां गन्तुं मनः न आसीत् ।
अध्ययनम्, उध्योगञ्च
अस्य पिता कालान्तरे म्यूनिक् नगरे यन्त्रागारं स्थापितवान् । अस्मिन् समये पुत्रं क्याथोलिक् शालायाम् अध्ययनार्थं प्रेशितवान् । अत्रत्यनां कठिणनियमपालने अनासक्तः। अतः शालां गन्तुम् इच्छा एव न भवति स्म । पुत्राय विद्यायाः महत्त्वम् एवं अस्याः आवश्यकताञ्च बोधितवान् । पितृव्यस्य प्रोत्साहः अस्य अध्ययने बहुमुख्यम् आसीत् । एतेन अध्ययने अभिरुचिरागतः । अस्य माता 'पिटिलु’ वाद्यं पाठितवती । शालासु भाषाविषयेषु अनासक्तः, विज्ञाने, गणीते च आसक्तिः आसीत् । तत्रापि यूक्लिडस्य रेखागणीते अतीवासक्तिः आसीत् । अस्य प्रश्नाः शालासु अध्यापकान् पीडयन्ति स्म । अतीव सूक्ष्माः कठिणाश्च प्रश्नाः भवन्ति स्म । अस्मै अत्रत्य पाठनव्यवस्था न रोचते स्म । अतः स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य आकानगरस्य प्रसिद्धां शालां प्रविष्टवान् । अत्रत्या पाठनशैली आकर्शिता । उत्तमशिक्षणं प्राप्य, जूरिच्नगरस्य पालिटेक्निक् कलाशालां प्रविष्टवान्  । अस्मिन् समये भौतविज्ञानस्यैव अध्ययनं कर्तव्यमिति निर्धारं स्वीकृतवान् ।  अपेक्षितान् गणीतशास्त्रनियमान् अधीतवान् । अध्ययनानन्तरं उद्योगावकाशाः न प्राप्ताः । एषु दिनेषु बालेभ्यः पाठयति स्म । जूरच् विश्वविद्यालयस्य डाक्टरेट् पदवीं प्राप्तवान् । अस्मिन्नेव विश्वविद्यालये एव १९०९ तमे संवत्सरे प्राध्यापकपदवीं प्राप्तवान् । १९१२ तमे संवत्सरे जूरिच् पालिटेक्निक् विद्यालये सहप्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतवान् । १९१३ तमे संवत्सरे बर्लिन् विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतवान् । कैसर् विल् हेल्म् इन्स्टिट्यूट संस्थायाः विंशतिवर्षाणि यावत् निदेशकः आसीत् ।
वैय्यक्तिकजीवनम्
अस्य बहुसरलजीवनम् आसीत् । यहूदिसम्प्रदायस्थः आसीत् । १९०३ तमे संवत्सरे विद्याभ्यासस्य कालीनां मिलेवा मारिस् सखीं परिणीतवान् । १९०४ तमे संवत्सरे "ह्यान्स् अल्बर्ट्” नाम प्रथमः पुत्रः अजायत् । द्वितीयस्य पुत्रस्य नाम एड्वर्ड इति । १९१४ तमे संवत्सरे परिवारेण सह बर्लिन्-प्रदेशम् आगतवान् । अत्र नूतन उद्योगं प्राप्तवान् । किञ्चित् कालानन्तरं दाम्पत्ये क्लेशाः उत्पन्नाः। १९१९ तमे संवत्सरे विच्छेदनम् अपि प्राप्तवान् । पुत्राभ्यां गृहात् निर्गता मिलेवा । अनेन दुःखितः ऋग्णश्च सञ्जातः । अस्मिन् समये अस्य पालनम् 'एल्सा’ कृतवती । एनाम् एव अल्बर्ट परिणीतवान् । अस्य प्रसिद्धौ एषा अपि कारणीभूता । उपन्यासेन युरोपदेशेषु, अमेरिकादेशेषु च प्रसिद्धिः आसीत् । १९३३ तमे संवत्सरे अडाल्फ् हिट्लर स्वशासनकाले अस्य गृहादिकं स्वायत्तीकृतवान् ।  अस्य पौरत्वमपि स्वीकृतवान् । अतः एषः अमेरिकादेशे एव वासं कृतवान् । स्वान्त्यकालपर्यन्तं न्यूजेर्सिया प्रिन्स्-टन् विश्वविद्यालये कार्यं कृतवान् ।
अल्बर्ट् सिद्धान्तः
अस्य सापेक्षतासिद्धान्तः सुप्रसिद्धः भवति । एन्स्टैन् प्लाङ्कनस्य शकलसिद्धान्तस्य सारं स्वीकृत्य प्रकाशस्य गुणधर्मान् ज्ञातुं संशोधनं कृतवान् । अनेन स्वसिद्धान्तं निरूपितवान् । "यन्यू डेफिनिशन् आफ् मालिक्टूलर् डैमेन्षन्" इति प्रबन्धमेकं रचितवान् । एन्स्टैन् प्रकाशस्य सञ्चारस्य, वेगस्य च विषये स्व नूतनं सिद्धान्तं निरूपितवान् । "प्रकाशस्य सञ्चाराय माध्यमम् अनपेक्षितम्, सः प्रकाशः निर्वाते सञ्चारसामर्थ्यसहितः शक्तिरूपः भवति । प्रकाशस्य वेगस्य समानः वेगः कस्यापि न भवति। प्रकाशः स्वमूलात् बहिरागत्य समानवेगे प्रसरति ।" इति अस्य निरूपणं भवति। प्रकाशस्य वेगः गरिष्ठः भवति । अतः स्थिरवेगं 'C"  इति आङ्ग्लाक्षरेण सूचितवान् । एन्स्टैन् निरूपितं समीकरणम् E = mc2 इति । जडवस्तु त्रिषु रूपेषु घन, द्रव, अनिलादि भेदेन विद्यते । वस्तुने द्रव्यराशिः अस्ति । द्रव्यराशिं m इति सङ्केतेन निरूपितवान् अस्ति । प्रकाशम्, उष्णञ्च भारपरिमाणेन मापयितुं न शक्यते । ईदृशां शक्तीं E इति सङ्केतितवान् । वैज्ञानिकाः शक्तिराशी पृथक् इति चिन्तयन्तः आसन् । उभयोर्मध्ये एन्स्टैन् सम्बन्धं कल्पयित्वा, उभयोः समत्वं च कल्पयित्वा E=mc2 इति सरलं समीकरणं निरूपितवान् । अनेन समीकरणेन परमाणुगोलस्य तत्वं निरूपितम् ।
कृतयः
एन्स्टैन् न केवलं वैज्ञानिकः, किन्तु प्रसिद्धः लेखकोऽपि । अनेन बहवः ग्रन्थाः रचिताः । अस्य कृतयः जर्मनीभाषायां विद्यन्ते । कालन्तरे आङ्ग्लभाषायाम् अपि प्रकटिताः। "दि यवुल्यूषन् आफ् फिसिक्स्” इति लीफाल्ड् इन्फेल्डवर्येण सह लिखितः प्रसिद्धकृतिः ।
मरणम्
एन्स्टैन् प्रिन्सटन् वैद्यालये एप्रिल्मासस्य १८ तम दिनाङ्कस्य १९५५ तमे वर्षे मृतवान् । एन्स्टैनवर्यस्य मरणानन्तरम् अस्य मस्तिष्कं प्रिन्स्-टन् वैद्यालये स्थापितवन्तः । अस्य प्रतिभायाः रहस्यं ज्ञातुं अत्रत्य वैज्ञानिकाः कुतूहलीनः आसन् । एवम् अस्योपरि अध्ययनम् अपि कृतवन्तः
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३५५
१३५५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३५५ १३५५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कोप्पळलोकसभाक्षेत्रम्
कोप्पळलोकसभाक्षेत्रंकर्णाटकस्य २८ लोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् ।
विधानसभाक्षेत्राणि
कोप्पळलोकसभाक्षेत्रे प्रकृतं कर्णाटकस्य विधानसभायाः अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति ।
लोकसभासदस्याः
वर्गः:कर्णाटकस्य लोकसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्लोवाकिया
स्लोवाकिया यूनान्-महाद्वीपे मध्‍यक्षेत्रे एकः देशोऽस्ति।
संबद्घ विषया:
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अल्बर्ट ए मिकेल्सन
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जमखण्डि
जमखण्डि कर्नाटकस्य बागलकोटे मण्डले स्थितं नगरम् अस्ति। नगरं जमखण्डिसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत्।
जनसंख्या
२००१ भारतीय जनगणनानुसारं नगरस्य जनसंख्या ५७८८७।
आधाराः
वर्गः:बागलकोटेमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राजानतिलकः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कार्लागुहाः
कार्लाभाजा गुहाः कार्ला तथा भाजागुहाः मुम्बयीपुणेमार्गे दर्शनीयस्थानेषु अन्यतमा अस्ति । एतासु चैत्यगुहा मुख्या अस्ति । दक्षिणभागे १४ स्तूपाः सन्ति । पञ्चस्तूपाः गुहायाः अन्तर्भागे सन्ति । अन्याः बहिः सन्ति । एकस्याः मूर्तिशिल्पानि सन्ति । एताः विहारगुहाः इति ख्याताः सन्ति । पुणेतः एकघण्टाप्रवासः करणीयः भवति । कार्लागुहासु देवालयः निर्मितः अस्ति । वास्तुदृष्ट्यापि सुन्दरः देवालयः एषः कलात्मकः अस्ति । विशेषतः एषः प्रदेशः  बौद्धानां मुख्यः भवति ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रस्य ऐतिहासिकस्थानानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१३५६
१३५६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३५६ १३५६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३७३
३७३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
गमिरि (ग्रामः)
गमिरि ग्रामः साधरणोऽसमप्रान्तवर्ती ग्रामः” इति कोऽप्यत्र प्राप्य एतत् सर्वं दृष्ट्वा च मन्यते । किन्त्वत्र जनाः ’सेल् रोटि’ (एकं खाद्यविशेषं यत् नेपालीसमाज एव विद्यते) अतिथिभ्यो परिवेषयन्ति । अत्र यान्यङ्गवस्त्राणि दत्तानि तानि नेपालीरीत्या निर्मितानि । यतः ग्रामिणः प्रधानतया नेपालीजनाः । तेषां पूर्वजाः बहोः कालात् पूर्वमत्रागत्य निवासं कृतवन्तः । इदानीं पर्यन्तमेते जनाः नेपालीभाषां रक्षित्वा गृहस्य अन्ततो बहिश्च वदन्ति । एतेनैव प्रकारेण ते ग्रामिणः कामप्यन्यां भाषां रक्षन्तः प्रतिदिनं वदन्ति । तत्र गृहेषु मार्गेषु च संस्कृतं श्रोतुं शक्यते । यद्यपि संस्कृतग्रामः संपूर्णतयाद्य पर्यन्तं नाभवत् तथापि संस्कृतमयं वातावरणमनुभवितुं शक्यम् । लघवो बाला वृद्धाः पितामहाश्च संस्कृतवार्तालापं कुर्वन्ति । पाकशालासु सभासु कक्षासु च संस्कृतं श्रूयते । येऽपि जनाः संस्कृतं न वदितुं शक्नुवन्ति ते संस्कृतमवगन्तुं प्रभवन्ति । अत्र द्वे संस्थे परिश्रमेण संस्कृतप्रसारं कुर्वन्तः सन्ति – संस्कृतप्रसारिणीसभा संस्कृतभारती च । अस्मिन् लेखे संस्कृतभारत्याः परिचयो नावश्यकः । संस्कृतप्रसारिणीसभा त्वविदिता स्यात् । १९९७-तमवर्ष एतस्याः संस्थाया उत्पत्तिरभवत् । तस्याः प्रमुखौ नायकौ डा. शिवाचार्यमहोदयः श्रीतुलसीशरण-उपाध्यायमहोदयश्च । एतयोः मार्गदर्शित्वेन संस्थाया वृद्धिर्जाता । सभायाः सदस्याः संस्कृतशिबिराणि चालयन्ति संस्कृतमहोत्सवाः सम्पादयन्ति संस्कृतपुस्तकानि प्रकाशयन्ति च । “संस्कृतपत्रिकायाः प्रकाशनं भवेत्, संस्कृतसङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रिकायाः निर्माणं भवेद्” इत्यादि संस्थाया अन्यान्यपि लक्ष्यानि सन्ति । धनं प्राप्तं चेद् एतान्यप संस्कृतकार्याणि ते निश्चयेन करिष्यन्ति । सर्वेषु गृहेषु सर्वेषु मार्गेषु च संस्कृतं श्रूयादिति तेषामाशा । यथा नेपालीभाषा नेपालीसंस्कृतिरत्र सुरक्षिता वर्तते तथैव संस्कृतभाषा संस्कृतसंस्कृतिरपि एतैर्ग्रामिणिभिः सुरक्षिता सर्वदा भवे I
वर्गः:नेपालदेशस्य स्थानानि वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वैटिकन
वैटिकननगरराज्यम् यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणदिशि विद्यमानः एक: लघुदेश: ।
External links
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लार्नेल कोल
लार्नेल कोल(Larnell Cole) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भेलसंहिता
भेलसंहिता एकः आयुर्वेदियः ग्रन्थः।
(१) सूत्रस्थानम्
(२) निदानस्थानम्
(३) विमानस्थानम्
(४) शारीरस्थानम्
(५) इन्द्रियस्थानम्
(६) चिकित्सास्थानम्
(८) सिद्धिस्थानम्
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:आयुर्वेदः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रुय्यकः
रुय्यकः (Ruyyaka) एकः संस्कृतस्य आलङ्कारिकः विद्यते । एष: अलङ्कारसर्वस्वम् इति ग्रन्थं लिखितवान् । एषः काश्मीरप्रदेशीयः । राजानतिलकस्य पुत्रः एषः । रुय्यकेन रचिताः ग्रन्थाः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चौधरी चरणसिंह
साधना
सा.श.१९३७ तमे वर्षे फ़ेब्रवरी मासे उत्तरप्रदेशराज्यसभानिर्वचने स्पर्धयित्वा जयं प्राप्तवान् । सा.श.१९३८ तमे वर्षे व्यवसायोत्पन्नविपणीनाम् अधिनियमं राज्यसभायां प्रस्तुतवान् । एषः अधिनियमः सा.श.१९३८ तमे वर्षे मार्चमासस्य ३१ दिनाङ्के देहल्याः हिन्दुस्थानटाइम्स् पत्रिकायां प्रकाशितः । सा.श.१९४० तमे वर्षे ऐदम्प्राथम्येन पञ्जाबराज्ये अन्यराज्येषु च अपि अनुष्ठितम्म् । सा.श.१९५२ तमे वर्षे उत्तरप्रदेशस्य राज्यसभानिर्वाचने जयं प्राप्तवान् एषः करविभागस्य मन्त्री अभवत् । तस्मिन्‌ काले भूस्वामित्वपद्धतिः आसीत् । भूस्वामितायाः पद्धतिं स्थगितवान् तथैव भूसुधारणानियमस्य अनुष्ठानं कर्तुं प्रयत्नं कृतवान् । चौधरीचरणसिंहः तस्य कालस्य प्रधानिना जवाहरलालमहोदयेन यथा उक्तम् आसीत् तथा सोवियतसङ्घरीत्या आर्थिकप्रगतेः मण्डनं कृतवान् ।किन्तु स्वयं कृषिकस्य पुत्रः एषः यः भूम्यां कृषिं करोति सः एव भूस्वामी भवेत् इति विश्वसिति स्म । तस्मिन् काले जवाहरलालनेहरूमहोदयस्य अभिप्रायं कोऽपि न आक्षिपति स्म । अतः चौधरी चरणसिंहः सा.श.१९६७ तमे वर्षे काङ्ग्रेस् पक्षं त्यक्तवान् । सा.श.१९६७ तः सा.श.१९७० पर्यन्तम् उत्तरप्रदेशस्य अल्पकालीनमुख्यमन्त्री आसीत् ।
प्रधानमन्त्री चरणसिंहः
चौधरी चरणसिंहः महत्या आकाङ्क्षया प्रधानमन्त्री स्थानं प्राप्तवानासीत् । प्रधानमन्त्री सन् इतोऽपि एकं लोकसभाकलापमपि न कृतवानासीत् । तस्य प्रथम लोकसभाकलापः १९८० तमे वर्षे जनवरीमासस्य १५ दिनाङ्के करणीयः आसीत् । तन्निमित्तं बहु सज्जता अपि प्रचलन्ती आसित् । किन्तु दुर्दैववशात् ततः पूर्वदिने एव श्रीमती इन्दिरागान्ध्याः नेतृत्वस्य काङ्ग्रेस्पक्षः चरणसिंहस्य भारतीयलोकदलपक्षात् सहयोगं प्रतिस्वीकृतवान् । १९८० तमे वर्षे जनवरीमासस्य १४ दिनाङ्के स्पष्टबहुमतं प्रमाणीकर्तुम् अशक्यः एषः पदव्याः कृते त्यागपत्रं दत्तवान् ।
भन्तोला
भन्तोलाग्रामः उत्तरखण्डराज्यस्य बागेश्वरजनपदे विद्यते ।
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
चौधरी चरणसिंह
प्रधानमन्त्री चरणसिंहः
१९८७ तमे दिनाङ्के चरणसिंहस्य मरणानन्तरम् एतस्य पुत्रः अजितसिंहः चरणसिंहेन स्थापितस्य भारतीयलोकदलपक्षस्य नायकः अभवत् । चौधरी चरणसिंहः कृषिकजनानां बहु आत्मीयः आसीत् । अतः नवदेहल्यां विद्यमानस्य तस्य स्मारकं 'किसान् घाट्’ इति निर्दिश्य गौरवं प्रदर्शितवन्तः । उत्तरप्रदेशसर्वकारेण एतस्य स्मरणार्थं मीरट् विश्वविद्यालयस्य चौधरी चरणसिंहविश्वविद्यालयः इति पुनर्नामकरणं कृतम् ।
बबलेश्वरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति बिजापुरलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति बबलेश्वरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या २९। बबलेश्वरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बिजापुरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि बिजापुरलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । बबलेश्वरविषये अधिकविवरणार्थम् बबलेश्वरम् इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
चौधरी चरणसिंह
प्रधानमन्त्री चरणसिंहः
वर्गः:जनतादलस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:१९०२ जननम् वर्गः:१९८७ मरणम्
बबलेश्वरविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
काव्यप्रकाशः
काव्यप्रकाशो हि काव्यालङ्कारग्रन्थः । सर्वाङ्गपूर्णालङ्कारशास्त्रप्रणयते हि मम्मटाचार्यः प्रथमः आचर्यः मन्यते। तत्र हि क्रमेण काव्यहेतु-काव्यलक्षण-काव्यफल-काव्यभेद-शब्दशक्ति-ध्वनिविवेक-गुणीभूतव्यङ्ग्य-काव्यदोष-काव्यगुण-शब्दार्थालङ्काराः निरूपिताः दशसूल्लासेषु। परिमितशब्दावल्या सुविस्तृतविषयप्रतिपादनमेव मम्मटस्य वैशिष्ट्यम्। अस्मिन् ग्रन्थे दश-उल्लासाः सन्ति । नाट्यशास्त्रं विहाय अन्यान् सर्वान् विषयान् प्रतिपादयति । एतस्य उपरि रुय्यकस्य, सोमेश्वरस्य, जयन्तस्य अन्येषां व्याख्यानानि सन्ति । काव्यप्रकाशे भागत्रयम् वर्तन्ते ।
न हि ज्ञानेन सदृशं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य अष्टात्रिंशत्तमः (३८) श्लोकः ।
काव्यप्रकाशः
असौ हि तावत्पर्यन्तानुभूतकाव्यसम्बद्धसिद्धान्तानां सारसङ्ग्रहः । अत्र हि अनेके काव्यशास्त्रसम्बद्धसिद्धान्ताः निरूपिताः । कवेनिर्मितिः काव्यम् । तच्च यशसेऽर्थकृते शिवेत रक्षतये सद्यः परनिवृत्तये च भवति । अदोषौ सगुणौ प्रायः सालङ्कारौ शब्दार्थौ काव्यम् । शक्तियुत्पत्तिरभ्यासो हि काव्यहेतुः, इदं वाच्या व्यङ्ग्येऽतिशायिनि उत्तमम्, उभयोस्तुल्यप्राधान्ये वा व्यङ्ग्यस्य वाच्यान्न्यूनप्राधाने गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वेन मध्यममन्यत्त्ववरं शब्दचित्रं वाच्यचित्रञ्च । शब्दो हि त्रिविधो वाचकलक्षकव्यञ्जकभेदात् । तदर्थं वाच्यादयः । केषाञ्चिन्मते तात्पर्यार्थोऽपि । सङ्केतितार्थबोधको वाचकः, सा च शक्तिरभिधाख्या। सङ्केतितार्थश्चतर्विधो जातिद्रव्यगुणक्रियारूपो वा जातिरेव । मुख्यार्थबाधे सति रूढि वा प्रयोजनमाश्रित्य ययाऽर्थो बोध्यते सा लक्षणा । सा च षड्ऽविधा । यन्निमित्तं लक्षणमलम्व्यते सोऽर्थो यया बोध्यते सा व्यञ्जना। सा द्विविधा अभिधामूला लक्षणामूला च । शब्दार्थौ हि अर्थव्यञ्जकौ ।
न हि ज्ञानेन सदृशं...
पदच्छेदः
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रम् इह विद्यते तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥
काव्यप्रकाशः
व्यञ्जनविषयो ध्वनिः । स द्विविधोऽभिधामूलो लक्षणामूलश्च । लक्षणामूलो हि द्विविधोऽर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च । अभिधामूलो हि विवक्षितान्यपरवाच्यो ध्वनिः । स च अलक्ष्यक्रमलक्ष्यक्रमभेदाद् द्विविधः । आद्यो रसादिरपरो वस्त्वलङ्काररूपः । विभावानुभावव्यभिचारिभिः कार्यकारणसहकारिभूतैः व्यक्तः स्थायिभावो रसः । नाट्येऽष्टावेव रसाः शृङ्गाराद्याः । निर्वेदस्थायिभावात्मकः शान्तो नवमो रसः । अनौचित्यप्रवर्तिता रसाभासा भावाभासाश्च । संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योऽनुरणनरूपध्वनिस्त्रिविधः शब्दार्थोभयशक्त्युत्थः । एवमेव गुणीभूतव्यङ्ग्यनिरूपणं, दोषविचारः, गुणविवेकः, शब्दालङ्कारविचारः, अर्थालङ्कारविवेकश्चेति ग्रन्थस्यास्य विवेचनीयविषयाः ।
न हि ज्ञानेन सदृशं...
अन्वयः
ज्ञानेन सदृशं पवित्रम् इह नहि विद्यते । तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेन आत्मनि विन्दति । ।
काव्यप्रकाशः
टीकाः
ग्रन्थस्यास्य शताधिकाष्टीकाग्रन्थाः सन्ति । कथ्यते हि प्रतिदशकं काव्यप्रकाशस्य नवीना टीका प्रणीयते इति । अस्य हि माणिक्यचन्द्रेण १२१६ वैक्रमाब्दे वैशाखमासि प्रणीता सङ्केताख्या टीकाऽऽद्या । ततश्च सरस्वतीतीर्थस्य बालचित्तानुरजनी, (१२९८ वै०), भट्टसोमेश्वरस्य काव्यादर्शः, विश्वनाथस्य दर्पणः, परमानन्दभट्टाचार्यस्य विस्तारिका, श्रीवत्सलाञ्छनस्य सारबोधिनी, भीमसेनस्य सुधासागरः, गोविन्दस्य प्रदीपः, चण्डीदासस्य टीका रवेर्मधुमती टीका, वामनाचार्यकृता बालचित्तानुरञ्जनी (१८०४ वै०), भट्टगोपालस्य साहित्यचूडामणिः, गोकुलनाथस्य गोकुलनाथीया विवरणी, हरिशङ्करस्य नागेश्वरी, नेपालकशिवराजस्य हैमवती, मधुसूदनाचार्यस्य मधुसूदनी च प्रसिद्धाः केचने टीकाग्रन्थाः।
न हि ज्ञानेन सदृशं...
अर्थः
इह लोके ज्ञानेन समं पवित्रम् अन्यत् न किञ्चन विद्यते । तत् ज्ञानं फलापेक्षां विना कर्म कुर्वन् पुरुषः गच्छता कालेन चित्तशुद्धिम् अवाप्य स्वयमेव आत्मनि प्राप्नोति ।
काव्यप्रकाशः
टीकाः
श्रीशेषराजशर्मरेग्मीमहाभागेनापि काव्यप्रकाशस्य गुणवती नाम्नी विवृतिः प्रणीताऽऽसीदिति तत्सम्बद्धे सङ्ग्रहे समुपलब्धहस्तलेखाज्ज्ञायते । विवृतिरियं विषयविमशिनी न तु प्रतिपदव्याख्या । यथोक्तं तत्र -
न हि ज्ञानेन सदृशं...
शाङ्करभाष्यम्
यत एवमतो-नहीति। नहि ज्ञानेन सदृशं तुल्यं पवित्रं पावनं शुद्धिकरमिह विद्यते। तज्ज्ञानं स्वयमेव योगसंसिद्धो योगेन कर्मयोगेन समाधियोगेन च संसिद्धः संस्कृतोयोग्यतामापन्नो मुमुक्षुः कालेन महता त्मनि विन्दति। लभत इत्यर्थः।।38।।
काव्यप्रकाशः
टीकाः
यः श्रीमम्मटभट्टविज्ञरचितः काव्यप्रकाशाभिधो,
ग्रन्थस्तस्य सुबोधिनी गुणवती श्रीशेषराजेन या।।
न हि ज्ञानेन सदृशं...
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काव्यप्रकाशः
टीकाः
प्रारब्धा विवृतिर्बुधेन गुरुणा पूर्णेहलीलेन या,
पूषा क्रियतेऽत्र लोकमणिना तच्छिष्यसंज्ञार्थिना।।
टीकाः सन्ति परश्शता अपि तथा श्रीमद्गुरोराज्ञया।
व्याख्यैषेह वितन्यते न च मदान्न ज्ञानदर्पेण वा,
कारिकाकारः
यद्यपि ग्रन्थस्यास्य कारिकाभागस्य प्रणेतृविषये सम्प्रत्यपि विवादो विद्यत एव तथापि महत्त्वमेतस्य न तेन कदापि हीयते, अस्य कारिकाभागकारस्य विषयमवलम्ब्य त्रयः सम्प्रदायाः प्रचलिताः सन्ति । केचिदस्य कारिकाभागं भरतमुनिप्रणीत मन्यन्ते । तेषु हि प्रायो गौडीया विचक्षणाः सन्ति, येषु साहित्यकौमुदीकारो विद्याभूषणः आदर्शाख्यटीकाकारो महेश्वरश्च समुल्लेखनीयौ। ते हि मम्मटाल्लटौ वृत्तिकारावेव मन्यन्ते । अपरे तत्परिकरावधि कारिकावृत्तिभागौ मम्मटप्रणीतौ तदनन्तरभागश्चाल्लटप्रणीत इति कथयन्ति । तेषु हि काव्यप्रकाशनिदर्शनाऽऽख्यव्याख्याकृद् राजानक आनन्दो मुख्यः। इतरे तु समग्रस्यैव ग्रन्थस्य युग्मकतृत्वं मन्यन्ते । तेषु हि अमरुकशतकव्याख्याकृदर्जनवर्मदेवः, काव्यप्रकाशस्य सङ्केतटीकाकृद् रुचकश्चोल्लेखनीयौ।
सूत्राणां भरतमुनीशवर्णितानां वृत्तीनां मितवपुषां कृतौ ममास्याम्।
स हि परिशिष्टात्मकत्वेन एकादशतमं परिच्छेदमपि पठति । एवमेव -
मम्मटाद्युक्तिमाश्रित्य मितां साहित्यौकमुदीम्।
वृत्तिं भरतसूत्राणां श्रीविद्याभूषणो व्यधात्।। इति ।
पुष्पिकावाक्यञ्च यथा -
इति श्रीभरतसूत्रवृत्तौ साहित्यकौमुद्यामर्थालङ्कारनिरूपणो नाम दशमः परिच्छेदः। इति।
पार्वती
लयकर्तुः परमशिवस्य शक्तिरूपा पार्वती । सैव तस्य पत्नी च । विघ्नेश्वरस्य गणपतेः, स्कन्दस्य च माता सा । तस्याः नामानि रूपाणि च अनेकानि । हैमवती, गिरिजा, दाक्षायिणी इतीमानि नामानि । सा हिमवतः पुत्री, जन्मान्तरे दक्षप्रजापतेश्च पुत्री आसीदिति वदन्ति । एवमेव शिवा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी इतीमानि तस्याः नामानि सा महादेवस्य रुद्रस्य महिषी इति कथयन्ति ।
काव्यप्रकाशः
कारिकाकारः
साहित्यकौमुद्याः कृष्णानन्दिनी-व्याख्याकारोऽपि -
पार्वती
केनोपनिषदि (३.१२) सा उमा हैमवती इति नामभ्यां कथ्यते । देवराजं महेन्द्रं सा परतत्त्वविषये अबोधयत ।
प्रथमे जन्मनि सा दक्षप्रजापतेः पुत्री सती यदा आसीत्, तदा पितुर्यज्ञे जातां स्वपत्युः अवज्ञाम् असहमाना आत्मानम् अग्नेराहुतिं कृतवती । तदनन्तरजन्मनि सा पर्वतराजस्य हिमवतः मेनायाश्च पुत्री पार्वती जाता । कठिनं तपः कृत्वा सा पुनरपि परमशिवमेव पतिं लब्धवती । तपसि स्थितया निराहारया तया पर्णान्यपि न आह्रियन्त इति कारणात् सा अपर्णा इति नाम अलभत । देवी, शक्तिः इति नामनी यद्यपि सर्वाः स्त्रीदेवताः व्यपदिशतः, तथापि ताभ्यां सामान्यतया पार्वतीदेवी एव व्यपदिश्यते ।
काव्यप्रकाशः
कारिकाकारः
सद्भिः पद्यैः कारिका भारतीयैः शुद्धिं निन्ये तुच्छपद्यैरनच्छाः।
पार्वती
देव्याः शक्त्याः सौम्यासौम्ये द्वे रूपे भवतः । पार्वती उमा चेति शिवस्य पत्नीरुपेण सा सौम्यं रूपं वहति । तदा तस्याः द्वौ हस्तौ एव । दक्षिणहस्तेन कुमुदं धरन्ती सर्वालङ्कारभूषिता पत्युः पार्श्वे दृश्यते सा । यदा एकाकिनी तदा चतुर्भिः हस्तैः भूषिता दृश्यते । द्वाभ्यां हस्ताभ्यां कमलं कुमुदञ्च धरन्ती अपराभ्यां वरदाभयमुद्रे प्रदर्शयति । शिवस्य अर्धाङ्गिनी सा अर्धनारीश्वरस्य तस्य देवस्य वामभागम् अलङ्करोति ।
काव्यप्रकाशः
कारिकाकारः
साहित्याम्भोजन्मसच्चञ्चरीकः सोऽयं विद्याभूषणोऽस्मान् पुनीताम्।।
काव्यरसास्वादनाय वह्निपुराणादिदृष्टां साहित्यप्रक्रियां भरतः सङ्क्षिप्ताभिः कारिकाभिः निबबन्ध । कारिकास्ता व्याचिख्यासुः वृत्तिकृन्मङ्गलमाचरति। इति।
एवमेव काव्यप्रकाशस्यादर्शटीकाकृन्महेश्वरोऽपि मन्यते । काव्यप्रकाशस्य कारिकावृत्तिभागभिन्नकर्तृत्ववादिनः स्वमतसमर्थनाय प्रायस्तिस्रो युक्तीः समुपस्थापयन्ति । कतिपया हि कारिका विशेषतो रससम्बद्धा भरतप्रणीतनाट्यशास्त्रे यथाविदुपलभ्यन्ते। यदि हि मम्मटः आसां प्रणेता तदा तेषामपि निबन्धनं स्वसम्पादितमेव स्यात्। एवमेव वृत्तिप्रारम्भवाक्ये परामृशति, इत्यत्रान्यपुरुषप्रयोगोऽपि तदेव समर्थयति । एवञ्च -
पार्वती
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुदेव्यः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काव्यप्रकाशः
कारिकाकारः
“तद्रूपकभेदो य उपमानोपमेययोः।
समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा।।”
इत्यस्य व्याख्याने 'बहुवचनमविवक्षितम्' इति वृत्तावुक्तम्। स्वप्रणीतत्वे तु तस्य कारिकासमालोचनस्य नैवावश्यकतोदेति इति च कारिकावृत्तिभागयोः भिन्नकर्तृकत्वं सिध्यतीति । तदननुमोदकास्तु तेषां मते न कमपि सारं पश्यन्ति । तदनुसारेण रसमम्बद्धानि त्रीणि सूत्राणि तु भरतमुनिरचितशास्त्रे समुपलभ्यन्ते किन्तु शेषाणां तत्रानुपलभ्यतयां न हि सर्वासामेव भरतकर्तृकत्वं सम्भवति। प्रथमपुरुषप्रयोगस्तु अनौद्धत्यप्रवर्तनाय तथा शिष्टाचार एव 'नागेशः कुरुते सुधीः' इत्यादाविव । यद्यपि 'बहुवचनमविवक्षितम्' इति कथितं तदापि न कारिकासमालोचनायापितु आरोप्यद्वयस्थलेनाव्याप्तिरिति प्रदर्शनायैवेति ।
किन्तु प्रत्यालोचनीयामपि न तथा पुष्टिदं तथ्यमुपतिष्ठते यतो भरतेन हि द्वादशसाहस्री संहिता प्रणीताऽऽसीदिति तु सर्वैः स्वीक्रियते एव । सम्प्रति षट्साहस्री एव समुपलभ्यते । तेन भरतशास्त्रे शेषसूत्राणामभाव इति तु निरर्थकमेव कथनम् । अपरतथ्येऽपि परामृशति इति तु अनौद्धत्यप्रदर्शनाय सर्वैरुपयुज्यत एव किन्तु तत्र प्रयुक्तो ‘ग्रन्थकृत्' शब्दः पूर्वपक्षमेवं पुष्णाति । अन्यत्र तथाप्रयोगादर्शनात् । ‘ग्रन्थकृत्परामृशति' इति तु व्यक्तमेव कारिकाभागस्य कर्ता पृथगेवेति सूचयति ।
कारिकाभागस्य मम्मटकर्तृकत्वे मतेऽपि तत्र द्वे सम्मती दृश्येते । प्रथमा च परिकरावधिग्रन्थभागो मम्मटप्रणीतस्तदनन्तरभागस्तु अल्लटप्रणीत इति। द्वितीयस्तु समग्रस्यैव ग्रन्थस्य युग्मकर्तृकत्वं मन्यते । काव्यप्रकाशनिदर्शनाकार आनन्दः कथयति -
'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः।
ग्रन्थसम्पूरितः शेषं विधायाल्लटसुरिणा॥' इति।
स एवदेमपि कथयति, अन्येनाप्युक्तम् -
काव्यप्रकाशदशकेऽपि निबन्धकृभ्यां द्वाभ्यां कृतेऽपि कृतिना रसवत्वलाभः । इति ।
तथ्यमिदं वृत्तिपुष्पिकावाक्येऽपि कथितमेव -
न तद्विचित्रं यदमुत्र सम्यग्विनिर्मिता सङ्घटनैव हेतुः।।' इति ।
लक्सम्बर्ग
लक्सम्बर्ग यूरोपमहाद्वीपे पश्‍चिमदिशि विद्यमानः कश्चन देश: ।
External links
वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
साँचीस्तूपः
भोपालनगरात् ४५ कि.मी. मिते दूरे रायसेनमण्डले अस्ति साञ्चीप्रदेशः । साञ्चीस्थानं किञ्चन प्रशान्तम् आकर्षणीयं स्थानम् अस्ति । अत्र स्तूपाः(बौद्धस्मारकाणि), मठाः, देवालयाः, क्रिस्तपूर्वस्य द्वितीयशतकतः द्वादशशतकाभ्यन्तरे निर्मितानि । बीटवा बीस् नद्योः सङ्गमस्थाने विदिशानगरतः ९ कि.मी .दूरे साञ्ची प्रदेशः अस्ति । साञ्चीनगरे महापर्वते महास्तूपः प्रसिद्धः अस्ति । मृदा, इष्टिकाभिः च निर्मितम् इदं अर्धगोलाकारछदयुक्तम् अस्ति । किस्तपूर्वे तृतीयशतके मौर्यराजः अशोकः एतत् निर्मितवान् । अस्य परिधिः १२० पादमिता । औन्नात्यं ५४ पादमितम् । अस्य चत्वारि महाद्वाराणि सन्ति । द्वारेषु बौद्धधर्मसम्बद्धाः कथाः उत्कीर्णाः सन्ति । बौद्धधर्मसूचकानि कमलानि चक्राणि पादचिह्नानि शिल्पेषु सन्ति । अशोकस्तम्भः ४२ पादमितोन्नतः अस्ति । दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे स्थापितः अस्ति । स्तम्भाग्रे चत्वारि सिंहमुखानि सन्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रचिह्नरूपेण स्वीकृतम् अस्ति । चतुर्षु द्वारेषु अपि बुद्धविग्रहाः स्थापिताः सन्ति । स्तम्भेषु सस्यवैविध्यानि प्राचीनजीविनः, बुद्धजीवनाधारिताः जातककथाः च शिल्परूपेण चित्रिताः सन्ति । विशेषतः सूर्योदये अथवा सूर्यास्तसमये अत्र रमणीयं दृश्यवैभवं द्रष्टुं शक्यते । सानुप्रदेशे वस्तुसङ्ग्रहालयः विश्रान्तिगृहं धर्मशालाः च सन्ति । बौद्धगेस्टहौस् इत्यादि वसतिगृहाणि सन्ति ।
भारतीयबौद्धयात्राकेन्द्रेषु अयं स्तूपः अत्यन्तं प्रमुखः वर्तते । सहस्त्राधिकाः बौद्धमतानुयायितः अस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति मेमासे, बुद्धजयन्त्युत्सवावसरे । बौद्धमतावलम्बी राजा अशोकः (क्रि.पू. २७३-२३६ विदिशायाः राजकुमारीं परिणीतवान् आसीत् । तेन पार्श्वस्थे साञ्चीप्रदेशे १२ मीटरमितौन्नत्य्युतं शिलादण्डं निर्माप्य तस्य उपरि स्वस्य विवरणानि अङ्कितानि । शुङ्गवंशीयेन क्रि.पू. २,१ शतकावधौ तं शिलादण्डां परितः इष्टिकास्तूप्ः तत्परितः काष्ठावरणं च निर्मितम् । साञ्चयां दर्शनीया कलाकृतिः एषा एव । वृत्तकारकम् आवरणं ३६.६ मीटर् मितव्यासयुक्तं १३.४६ मीटरमितौन्न्त्य्युतं च अस्ति । मण्डपं परितः चत्वारि अपूर्वाणि द्वाराणी (तोरणानि) सन्ति, यानि उत्कृष्टालङ्कारेण युक्तानि सन्ति । एकैकस्य अपि द्वारस्य स्तम्भद्वयम् अस्ति । तयोः उपरि तिस्रः स्स्मतलपट्टिकाः सन्ति । समतलपट्टिकानां स्तम्भानां च उपरि बुद्धजीवनसम्बद्धाः जातककथाः चित्रिताः सन्ति । साञ्चीप्रदेशे शुङ्गवंशावधौ निर्मितौ अन्यौ स्तूपौ अपि स्तः । गच्छता कालने स्तूपान प्रितः मन्दिराणि, आश्रमाः, प्रासादाश्च निर्मिताः ।१८१८ तमे वर्षे ब्रिटिशीयस्य टैलरस्य आगमनपर्यन्तम् एतत् स्थलं स्म्पूर्णतया उपेक्षितम् आसीत् । तेन अत्र शिवेषासक्तिं वहता उत्खननकार्यं कारितम् । अन्ते १९१२-१९ अवधौ जानमार्षलेन ताद्दशं रुपं कल्पितं, यच्छ इदानीं द्दश्यते अस्माभिः । पारम्परिकस्थलत्वेन साञ्चीस्तूणनां चयनावसरे युनेस्कोसंस्थया उक्तं -चतुर्णां द्वाराणाम् उपरि द्दश्यमानाः अलङ्कारकृतयः अपूर्वाः सन्ति । कलाद्दष्टया गुणद्दष्टया च भारते एव साञ्चीस्तूपादयः अत्यपूर्वाः सन्ति’ इति ।
धूमशकटमार्गः
झान्सीभोपालधूमशकटमार्गे साञ्ची निस्थानमस्ति ।देहलीमुम्बयीधूमशाकटमार्गः । महोब- चहतारपुर- सौगरनिस्थानेभ्यः अपि आगन्तुं शक्यते ।
वाहनमार्गः
भोपालतः ६८ कि.मी । इन्दौरतः २३३ कि.मी
See also
साञ्चीस्तूपः साञ्चीस्तूपः साञ्चीस्तूपः साञ्चीस्तूपः वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य तीर्थस्थानानि
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा...
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा इत्यनेन श्लोकेन अर्जुनः प्रप्रथमं प्रश्नं भगवन्तं श्रीकृष्णं पृच्छति । एतावता भगवान् श्रीकृष्णः मुख्यतः कर्मयोग स्य, साङ्ख्ययोग स्य च चर्चां कृत्वा पूर्वस्मिन् श्लोके उपसंहारम् अकरोत् । प्रथमे चरणे कर्मयोगस्य, विवेकजन्यवैराग्यस्य उल्लेखः कृतः । द्वितीये चरणे साङ्ख्ययोगस्य उल्लेखश्च कृतः । उपसंहारोत्तरं सारत्वेन यत्किमपि अर्जुनेन ज्ञातं, तत्र "भगवता उक्तम् अतः अविचिन्त्य स्वीकरणीयम्" इति अर्जुनस्य भावना नासीत् । सः प्रत्येकस्य विषयस्य चिन्तनं कुर्वन् आसीत् । यत्र यत्किमपि तेन न ज्ञातम् उत स्पष्टतायाः आवश्यकता आसीत्, तत्र अर्जुनः प्रश्नं करोति । अत्र अर्जुनः स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं ज्ञातुं भगवते चतुरः प्रश्नान् पृच्छति ।
श्लोकः
अर्जुन उवाच
पदच्छेदः
स्थितप्रज्ञस्य, का, भाषा, समाधिस्थस्य, केशव । स्थितधीः, किम्, प्रभाषेत, किम्, आसीत, व्रजेत, किम् ॥
अन्वयः
केशव ! समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का भाषा ? स्थितधीः किं प्रभाषेत ? किम् आसीत ? किं व्रजेत ?
समासः
स्थितप्रज्ञस्य = स्थिता प्रज्ञा यस्य सः, तस्य - बहुव्रीहिः ।
समाधिस्थस्य = समाधौ स्थितः, तस्य - सप्तमीतत्पुरुषः ।
स्थिधीः = स्थिता धीः यस्य सः - बहुव्रीहिः ।
अर्थः
केशव ! यः एकाग्रतावान् भवति, तस्य व्यवहारः कीदृशः भवति ? सोऽयं स्थितप्रज्ञः यदा बहिर्मुखः भवति, तदा कथं भाषणं करोति ? कथं सः उपविशति ? कथं गच्छति ? स्थितप्रज्ञस्य लक्षणानि कानि ?
भावार्थः
'स्थितप्रज्ञस्य' – एतद् पदं साधकस्य, सिद्धेः च बोधकम् अस्ति । यस्य विचारः दृढः अस्ति, यः साधनाच्च कदापि विचलितः न भवति, सोऽपि स्थितप्रज्ञः उच्यते । एवं हि परमात्मतत्त्वानुभवे सति यस्य बुद्धिः स्थिरा अभवत्, तादृशः सिद्धः अपि स्थितप्रज्ञः उच्यते ।
'का भाषा' – परमात्मनि स्थितः स्थिरबुद्धिः मनुष्यः कैः शब्दैः वर्णनीयः ? अर्थात् तस्य लक्षणानि कीदृशानि भवन्ति ? इति । एतस्य प्रश्नस्योत्तरमेव भगवान् श्रीकृष्णः अग्रिमे श्लोके ददाति ।
'किमासीत' – सः कथं तिष्ठति ? अर्थात् सः उपरतः कथं भवति ? इत्यर्थः । अर्जुनस्य एतस्य प्रश्नस्योत्तरं भगवान् श्रीकृष्णः अष्टपञ्चाशत्तमात् त्रिषष्टितमं श्लोकं यावत् ददाति ।
'व्रजेत किम्' – सः कथं चलति ? अर्थात् तस्य व्यवहारः कीदृशः भवति ? इत्यर्थः । अर्जुनस्य एतस्याः शङ्कायाः समाधानं भगवान् श्रीकृष्णः चतुःषष्टितमात् श्लोकात् एकसप्ततितमं श्लोकं यावत् करोति ।
मर्मः
पूर्वश्लोकद्वये यदा भगवान् मोहकलिलात्, श्रुतिविप्रतिपत्तेः च बुद्धिमुक्तेः चर्चाम् अकरोत्, तदा अर्जुनस्य मनसि तादृशस्य मुक्तस्य पुरुषस्य विषये ज्ञातुं जिज्ञासा अभवत् । भगवान् तं तथा मुक्तिं प्राप्तुं प्रेरयन् आसीत् । अतः यदि अहं तथा मुक्तः भविष्यामि, तर्हि अहं कीदृशैः लक्षणैः युक्तः भविष्यामि इत्यपि अर्जुनस्य प्रश्नः आसीत् । अतः स्वजिज्ञासायाः, शङ्कायाः च शमनार्थम् अर्जुनः भगवन्तं श्रीकृष्णं प्रश्नं पृच्छति ।
केषाञ्चन मतम् अस्ति यत्, अर्जुनस्य मनसि द्वे शङ्के आस्ताम् । प्रथमा तु बुद्धिसिद्धान्तसम्बद्धा, अपरा स्थितप्रज्ञस्य लक्षणसम्बद्धा च । यदि अर्जुनः पूर्वं बुद्धिसिद्धान्तसम्बद्धं प्रश्नम् अकरिष्यत्, तर्हि स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं ज्ञातुम् अवसरः विलम्बेन प्राप्स्यत् । अतः सः प्रथमं स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं पृष्ट्वा पश्चात् बुद्धिसिद्धान्तस्य प्रश्नं करोति ।
'समाधिस्थस्य' – यः साधकः प्राप्तपरमात्मा अस्ति, तस्य कृते अत्र 'समाधिस्थ' इति शब्दस्य प्रयोगः कृतः । अत्र शङ्का अस्ति यत्, अर्जुनः एतेन पदेन केवलं स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं पृच्छति । तथापि भगवान् साधनानां चर्चां किमर्थं करोति ? इति । अतः समाधानम् अस्ति यत्, ज्ञानयोगिसाधकः साधनावस्थायाम् एव कर्मभिः उपरतिं प्राप्नोति । सिद्धावस्थायां तु कर्मभिः विशेषतया उपरामः भवति । भक्तियोगिसाधकस्य साधनावस्थायां जपः, ध्यानं, सत्सङ्गः, स्वाध्यायः इत्यादिषु भगवत्सम्बन्धिषु कर्मसु रुचिः भवति । सिद्धावस्थायां विशेषतया तानि कर्माणि भवन्ति । एवं ज्ञानयोगिनां, भक्तियोगिनां च साधनावस्थायां, सिद्धावस्थायां च अन्तरं भवति । परन्तु कर्मयोगिनां साधनावस्था, सिद्धावस्था च समाना भवति । यतो हि साधनावस्थायां कर्म एव मुख्यं भवति, सिद्धावस्थायाञ्चापि कर्म एव प्राधान्यं वहति । अतः भगवान् सिद्धानां लक्षणैः सह साधनानाम् अपि उल्लेखम् अकरोत् इति ।
शाङ्करभाष्यम्
प्रश्नबीजं प्रतिलभ्य अर्जुन उवाच लब्धसमाधिप्रज्ञस्य लक्षणबुभुत्सया ।  अर्जुन उवाच -
स्थिता प्रतिष्ठिता अहमस्मि परं ब्रह्म इति प्रज्ञा यस्य सः स्थितप्रज्ञः तस्य  स्थितप्रज्ञस्य का भाषा  किं भाषणं वचनं कथमसौ परैर्भाष्यते समाधिस्थस्य  समाधौ स्थितस्य हे  केशव। स्थितधीः  स्थितप्रज्ञः स्वयं वा  किं प्रभाषेत।   किम् आसीत व्रजेत किम्  आसनं व्रजनं वा तस्य कथमित्यर्थः। स्थितप्रज्ञस्य लक्षणमनेन श्लोकेन पृच्छ्यते।।
भाष्यार्थः
"अहं परब्रह्म" इत्यस्यां स्थितौ यस्य बुद्धिः प्रतिष्ठिता अस्ति, सः स्थितप्रज्ञः अस्ति । हे केशव ! तादृशस्य समाधौ स्थितस्य पुरुषस्य भाषा कीदृशी भवति ? अर्थात् सः स्थितप्रज्ञः अन्यपुरुषैः कथं वर्णितः भवति ? तथा च सः स्थितप्रज्ञः पुरुषः स्वयं कथं वदति, तिष्ठति, चलति ? अर्थात् तस्य व्यवहारः कीदृशः भवति ? एवं श्लोकेऽस्मिन् अर्जुनः स्थितप्रज्ञस्य लक्षणानि पृच्छति ।। ५४ ।।
== रामानुजभाष्यम् == एवम् उक्तः पार्थो निःसङ्गकर्मानुष्ठानरूपकर्मयोगसाध्यस्थितप्रज्ञतया योगसाधनभूतायाः स्वरूपं स्थितप्रज्ञस्यानुष्ठानप्रकारं च पृच्छति -
अर्जुन उवाच  समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का भाषा  को वाचकः शब्दः तस्य स्वरूपं कीदृशम् इत्यर्थः। स्थितप्रज्ञः किं च भाषणादिकं करोति।
अर्जुनः भगवतः एतादृशानि वचनानि श्रुत्वा आसक्तिरहितस्य कर्मानुष्ठानरूपस्य कर्मयोगस्य माध्यमेन जानमानायाः, आत्मसाक्षात्कारूपिण्याः योगसाधनरूपायाः च स्थितप्रज्ञतायाः स्वरूपं, स्थितप्रज्ञपुरुषस्य कर्मानुष्ठानस्य रीतिं च पृच्छति –
समाधिस्थः इत्युक्ते स्थितप्रज्ञपुरुषस्य भाषा का ? स्थितप्रज्ञस्य ज्ञानाय किं लक्षणम् अस्ति ? अभिप्रायः अस्ति यद्, तस्य स्वरूपं कीदृशं भवति ? तथा च सः स्थितप्रज्ञः पुरुषः स्वयं किं भाषणादि करोति ? इति ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:साङ्ख्ययोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अलङ्कारसर्वस्वः
अलङ्कारसर्वस्वः (Alankarasarvasva) रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः । अस्मिन् ग्रन्थे इति भागत्रयं विद्यते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
इन्दौर-पटना-द्रुत-रेल-यानस्य अकस्मातः
इन्दौर-पटना-द्रुत-रेल-यानस्य अकस्मातः २० नवम्बर २०१६ दिनाङ्के कानपुर- महानगरात् १०० किलोमीटरदूरे पुखरायां-प्रान्ते अभवत्। अकस्मातस्य समयः रविवासरे ब्राह्मीमुहूर्ते त्रिवादने वा समीपे काले अभवत्। पटना-इन्दौर-द्रुत-यानस्य चतुर्दश रेलकक्षाः लोहपथः भ्रष्टे सति अकस्मातः अभवत्। तत् यानं इन्दौर- महानगरात् पटना- महानगरं प्रति गच्छदासीत्। अकस्माते १५३ यात्रिणां मृत्योः पुष्टिः अभवत्। तथा च २५० तः अधिकाः आहताः अपि जाताः।
अकस्मातः
रविवासरे प्रातः 3:10 वादने अकस्मातः अभवत्। यदा इन्दौर-पटना-द्रुत-यानं पुखरायां-रेल-स्थानकात् कानपुरं प्रति यात्राम् आरभत्, तदैव रेल-यानस्य चतुर्दश रेलकक्षाः लोहपथः भ्रष्टाः अभूवन्। राज्यस्य  स्थानीय-बस-यानस्य माध्यमेन आहताः रुग्णालयं प्रति नीताः। एवञ्च मृतकाः शवपरीक्षास्थलं प्रति प्रेषिताः। वैद्यानां, पराचिकित्सायाः (paramedical)  दलं च घटनास्थलं प्राप्य निदानकार्यम् आरभत।
परित्राणकार्यम्
अनेके यात्रिणः रेलकक्षेषु आकूलीभीताः (entrapped) आसन्। लोहच्छेदकस्य साहाय्येन कक्षान् भित्त्वा आकूलितान् बहिर्निष्कासयितुं प्रयासाः अभूवन्। परित्राणकार्येषु एनडीआरएफ-दलस्य, प्रशासनस्य च अनेके कार्यकर्तारः रताः। भारतीयसेना याः दलम् अपि परित्राणकार्याय घटनास्थलं प्राप्नोत्।
परिणामः
कानपुर-रेल-अकस्मातत्वात् अनेकानि रेल-यानानि निरस्तानि उत मार्गान्तरितानि।
मृत्युः
अकस्माते मृतेषु सप्तजनाः मध्यप्रदेशीयाः आसन् इति प्रारम्भिके अन्वेषणे ज्ञातम्।
सन्दर्भः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम्
वसन्तः
चैत्रवैशाखमासयोः वसन्तर्तुः । वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । कोकिलाः कूजन्ति । मधुपाः मधु पिबन्ति । उपवनानि शोभन्ते ।
वर्गः:ऋतवः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पुरुकुत्स
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३५७
१३५७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३५७ १३५७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बीजिङ्ग्-ओलिम्पिक्-क्रीडोत्सवः
एषः अङ्कः यावत् मुद्रणालयं गच्छेत् तावता बीजिङ्गीयौलिम्पिक् क्रीडोत्सवस्य आरम्भाय सप्ताहमात्रम् अवशिष्टं भवेत् । चीनादेशस्य् राजधानीं प्रति प्रस्थिते भारतीये गणे विद्यन्ते ५७ क्रीडापटवः । अनेन गणे/न योग्यतानुगुणानि पदकानि प्राप्यन्ताम् इति अपेक्षते भारतीयजनता । क्रीडापटुषु मुहुर्मुहुः ये अग्रेसतत्वं प्रदर्शयेयुः तेषु अन्यतमाः सन्ति डोलाबेनर्जिः (धनुर्विद्या), अञ्जुबाअबिजार्ज (दीर्घ्कूर्दनम्), सुरेन्दरसिङ्गः (१०,००मी.),मञ्जित्कौर(४०० मी.), सैनानेहवाल (ब्याड्मिण्टन्)खुमुजम्तोम्बिदेवई (जूडो), राज्यवर्धन सिङ्गरायोरे, गगननारङ्ग, अञ्जलिभगवत् (अयोगोलप्रक्षेपः) वीरदावालखडे (तरणम्),लियाण्डरपेस्, महेशभूपतिः, सानियमर्झा (टेन्निस्), मोनिकादेवई (मल्लयुद्धम्) च ।
External links
क्रीडा, ओलम्पिक्  क्रीडा, ओलम्पिक् क्रीडा, ओलम्पिक् क्रीडा, ओलम्पिक् वर्गः:क्रीडोत्सवाः वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तर्कशब्दावली
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:न्यायदर्शनम् वर्गः:अन्यभाषालेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
३७४
३७४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३७४ ३७४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
त्रसदस्युः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुरुः
पुराणानाम् अनुसारं "पुरुभारतम्" कुरुजनानाम् उगमस्थानम् । ऐतरेयब्राह्मणाः मध्यप्रदेशस्थाः कुरुजनाः । हिमालयस्य उत्तरभागे उत्तरकुरुजनाः वसन्ति स्म । कुरुक्षेत्रे विद्यमानाः कुरुजनाः उत्तरकुरुवंशस्थाः आसन् इति वदति बौद्धग्रन्थः "सुमङ्गविलासिनि"नामकः । पुरुवंशस्य राज्ञः संवरसस्य पुत्रः कुरुः एव कुरुवंशस्य कुरुराष्ट्रस्य च संस्थापकः इति वदति वायुपुराणम् । कुरुदेशः इदानीन्तनदेहलीराज्यस्य थानेसरं परितः तथा च इदानीन्तन-उत्तरप्रदेशस्य मीरत्जनपदं परितः च व्याप्तः आसीत् । कुरुराज्यस्य राजधानी आसीत् इदानीन्तनदेहलीसमीपस्थम् "इन्द्रप्रस्थ"नगरम् । बुद्धस्य अवधौ कुरुराज्यस्य शासनं राजा "कोरैव्यः" करोति स्म । सः नाममात्रं राजा आसीत् । वेदकाले कुरुवंशेन समाजे उत्तमं स्थानं प्राप्तम् आसीत् । किन्तु बुद्धस्य अवधौ तादृशं स्थानं न प्राप्तम् आसीत् तैः । तथापि तेषां गभीरज्ञानस्य, तीक्ष्णबुद्धेः, उत्तम-आरोग्यस्य च कारणतः तदवधौ ते प्रख्याताः एव आसन् । कुरुवंशीयाणां यादवैः, भोजैः, पाञ्चालैः सह च वैवाहिकसम्बन्धः आसीत् । तदानीन्तनकाले यद्यपि राजानां शासनम् आसीत् तथापि कुरुजनानां (क्रिस्तपूर्व ५ शतके) प्रजातन्त्रसदृशं शासनम् आसीत् । क्रिस्तपूर्वस्य ४ शतकस्य कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रम् अपि कुरुवंशीयाः राजशब्दोपजीवनाख्यस्य संविधानस्य (राजप्रभुत्वम्) अनुसरणं कुर्वन्ति स्म इति वदति ।
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
लोणावळा
लोणावळा गिरिधाम मुम्बयीनगरतः १२६ कि.मी दूरे स्थितम् एतत् गिरिधाम अत्यन्तं जनप्रियम् अस्ति । मुम्बयीपुणेनगरेभ्यः एतत् गिरिधाम गन्तुं व्यवस्था अस्ति । पर्वतप्रदेशे अत्यन्तं शैत्यं भवति । मुम्बयीमहानगरवासिनां समीपस्थं गिरिधाम एतत् ।
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य गिरिधामानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अलङ्कारानुसारिणी
रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः अलङ्कारानुसारिणी (Alankaranusarini) ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अणुः
अणुविज्ञानम्
अणूविज्ञानं द्विधा - अणुभौतविज्ञानम् अथवा अणुरासायनविज्ञानम् इति विषयस्य प्राधान्यं भौतविज्ञाने वा रासायनिके वा इत्यनुसृत्य । रासायनिकबन्धानां संयोगः वियोगः च अणूनां परस्परप्रतिक्रियाम् अनुसृत्य भवति । एताः प्रतिक्रियाः कान् नियमान् अनुसरन्ति इत्येतं विषयं बोधयति अणुरासायनविज्ञानम् ।
बाह्यसम्पर्कः
अणु वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया