cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गोकाक
इतिहासः
ऐतिहासिकदृष्ट्या अपि प्रमुखं स्थानम् अस्ति एतत् । बादामीचालुक्याः, तथा कल्याणीचालुक्याः अत्र शासनं कृतवन्तह् सन्ति । मोगलानां काले बिजापुरस्य सुल्तानाः एतत् दुर्गं वशीकृतवन्तः । सवणूरस्य नवाबाः एतत् पारितोषिकरूपेण प्राप्तवन्तः सन्ति । दुर्भेद्यस्थाने आसीत् इत्यतः किञ्चित्कालम् यावत् जमखण्डीसंस्थानस्य, कित्तूरुसंस्थानस्य, मराठापेश्वेजनानां च अधीने आसीत्। ब्रिटीषसाम्राज्ये बेलगावीमण्डलस्य उपविभागरूपेन आसीत् । १९५६तमे वर्षे राज्यानां पुनर्घटनं यदा अभवत् तदा कर्णाटके एतस्य योजनम् अभवत् ।
गोकाकवैशिष्ट्यम्
गोकाकपट्टनं विविधविषयानां निमित्तं प्रसिद्धम् अस्ति । यथा- काष्ठनिर्मितफलानां फलकानि, पाञ्चाल्लिकाः, करकुशलवस्तूनि च अत्र निर्मीयन्ते । गोकाककरदण्टु नामकं सुप्रसिद्धं मधुरखाद्यम् अत्रत्यम् एव । एषु दिनेषु अत्रत्यं लडगिलाडु नामकं लड्डुकम् अपि सुप्रसिद्धं जातम् अस्ति ।
प्रसिद्धव्यक्तयः
चन्द्रशेखर कम्बारः बसवराजकट्टीमनी, के.जी.कुन्दणगारः, कृष्णमूर्ती पुराणिकः, बेटगेरी कृष्णशर्मा इत्यादयः साहित्यकाराः गोकाक-उपमण्डलतः सन्ति ।
रेल् निस्थानकम्
गोकाकनगरात् १० कि.मी. दूरे निस्थानकम् अस्ति । बेळगावीमण्डले पञ्चमं बृहत् स्थानकम् एतत् । नैऋत्यवलयस्य हुब्बळ्ळीविभागे अन्तर्भवति । स्थनकस्य उत्तरभागे घटप्रभानामकं, दक्षिणे पाश्चपुरनिस्थानकानि सन्ति । गोकाकरोड् निस्थानकम् इति अस्य अपरं नाम ।
प्रेक्षणीयस्थानानि
गोकाकजलपातः गोडचिनमल्किजलपातः घटप्रभापक्षिधाम, धुपदाळ, हिडकल्जलबन्धः, योगीकोळ्ळनिसर्गधाम (गोकाकमयूरधाम) च रमणीयानि सन्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
१८९८
१८९८ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९८ १८९८ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अद्वेष्टा सर्वभूतानां...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुणः एव च निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥
अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
13 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अरभावीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति बेळगावीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति अरभावीविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्रेषु एतत् क्षेत्र अष्टमम् । अरभावीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या अपि बेळगावीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि बेळगावीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१२९५
१२९५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२९५ १२९५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
२०११
१६० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
अक्तूबर-दिसंबर
वर्गः:वर्षः वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः...
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच -
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् ।
अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
शब्दार्थः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
अर्थः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
01 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सानिया मिर्जा
200px|right|thumb|सानिया मिर्जा सानिया मिर्जा भारतीय सञ्जाता वृत्तिनिरता टेन्निस् क्रीडालुः मुम्बई नगरे नवम्बर् पञ्चदशे दिनाङ्के १९८६ वर्षे जन्म अलभत। सा स्वस्य क्रीडाजीवनम् २००३ तमे वर्षे आरभत। सातस्याः शक्तिशालिभिः प्रहस्त आध्यातै प्रसिद्धा वर्तते। विश्व टेन्निस् संस्थायाः श्रेणिषु प्रथम ३० श्रेणिषु स्थानं प्राप्तवत्सु भारतीयेषु एषा एव प्रथमा। एषा स्वेट्लाना कुजनेट्सोवा,मार्टिना हिङ्गिस् इत्यादीः श्रेष्ठ महिला टेन्निस् क्रीडालुनां ज्य प्राप्तवती अस्ति।
२००४ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण अर्जुनप्रशस्तिः दत्तासीत् एतस्यै। भारतीय सर्वकारेण दीयमानासु प्रशस्तिषु वतुर्था उन्नतप्रशस्तिः पद्मश्रीः अपि एतस्यै दत्ता वर्तते २००६ तमे वर्षे। २०१० तमे वर्षे मार्च् मासे "दि एकनामिक् टैम्स्" इति पत्रिका भारतस्याभिमानं वर्धयितृषु ३३ महिलासु एतामपि योजितवती आसीत्।
सानिया मिर्जायाः पिता इम्रान् मिर्जा क्रीशापत्रिकाकर्ता। तस्याः माता नसीमा। यध्यपि मुम्बई नगरे तस्याः जन्म अभवत्। सा हैदराबाद् मध्ये कस्मिन्श्चित् मतीय परिवारे पोषिता। षष्ठे वयसिः टेन्निस् क्रीडाभ्यासं कुर्वती एषा २००३ तमे वर्षे वृत्तिपरा टेन्निस् क्रीडालुः जाता। तस्याः पिता एव तस्याः शिक्षणदाता वर्तते। आदो हैदराबद् नगरथायां यन्.ए.यस्.आर्. शालायां पठिता,अग्रे St.Mary's college तः स्वस्याः पदविशिक्षणमपि प्राप्तवती।
वर्गः:भारतीयटेन्निस्-क्रीडापटवः वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भल्लप्रक्षेपणक्रीडा
भल्लप्रक्षेपणकलायाः पूर्वाभासः
अस्माकं प्राचीनसाहित्ये युद्धविद्यायाः शिक्षणं नियमितरुपेंण भवति स्म । तदानीं शस्त्रास्त्र प्रयोगा मन्त्र प्रयोग-समन्विता अप्यक्रियन्त । देवा देव्यश्च स्वतन्त्ररुपेण शस्त्रास्त्रधरा एव सन्ति । ध्यानपद्येषु हस्तगतानामायुधानां वर्णनमेव देवानां परिचयायालं भवति । शस्त्राणि ह्स्ते धृत्वैव प्रयुज्यन्ते किन्त्वस्त्राणि प्रक्षिप्य प्रयुञ्जन्ति । भल्लस्योपरितनो भागो लोहमयः सुतीक्ष्णश्च भवति नीचैस्तनो भागो दण्डरुपश्च मध्यकालिका राजानोऽपि युद्धेषु भल्लप्रयोगाय विख्याताः सन्ति । तेषु महारणा-प्रतापस्य मेदपादराज्याधीशस्य भल्लः प्रसिद्ध एव ।
क्रीडाविनोदयोः कला प्रदर्शनप्रक्रियायाः समावेशेन साकमेव भल्लप्रक्षेपणकलाऽपि तस्यां स्थानभलभत । प्रारम्भे भल्लं त्रिः सञ्चरणविधिना (यं स्वीडिशप्रविधि’ रिति कथयन्ति ) प्रक्षिपन्ति स्म । अस्मिन विधौ प्रक्षेपकास्त्रिः सञ्चरणानि (पादत्रयमग्रे धावित्वा ) विधाय यथा पाषाणखण्डः दूरे प्रक्षित्यते तथैव प्रक्षिपन्ति स्म किञ्च भल्लग्रहणप्रक्रियाणां दण्डस्यान्त्यं भागं गृहीत्वा प्रक्षेपणां कुर्वन्ति स्म । एतेन धावनद्वारा गतिप्राप्तेस्तथा भल्लद्वारा लक्ष्यानुसन्धानस्य विध्योः कोऽपि नियमः स्थिरत्वं नाभजत् । अन्या अपि काश्चन त्रुटय आसन् या इमां कलां प्रगतिमतीं कर्तुं बाधिका अभवन् ।
सन् १६५२ तः १६६५ तमं वत्सरं यावदेकोऽन्यः प्रविधिरुपायुज्यत, यं ‘पौलिशप्रविधि’ नाम्ना समबोधयन् । अस्मिन् प्रविधौ भल्लप्रसुको भल्लं स्कन्धे निधाय धावति तथा समग्र्ऽपि धावने प्रक्षेपणदिशायमभिमुख एव स भवति । एतस्मिन् प्रविधौ शरीरिकं विकर्षणं वक्षसः परितस्तिष्ठति पदयोः स्थितिरपि पूर्णारुपेणाग्रेऽभिमुखी क्रियते । शरीरं पृष्ठभागतश्चापाकृतिं भजते ।
भल्लप्रक्षेपणस्य मौलिकाः सिद्धान्ताः
प्रत्यहं वर्धमानेनानुरागेणा प्रक्षेपणविधीनां विकासेन सहैव भल्लप्रक्षेपण विधीनां विकासेन च भल्लप्रक्षेपणप्रविधेः समुन्नयनायास्याः कलाया विशेषज्ञैः केचन सिद्धान्ता अपि निर्धारताः सन्ति, येषां संक्षिप्तः परिचयोऽधस्ताद् दीयते ।
गतौ प्रगतिः
प्रक्षेपकस्य गतिः समग्रेधावनमार्गे वर्धते तथाऽन्तिमेषु पञ्चपादसञ्चारेषु न्यूना न भवति ।
शारीरिकश्क्तेर्गतेश्च सामञ्जस्यम्
अन्तिमेषु पञ्चपदक्रमणेषु शारीरिकं सङ्कर्षणं, मांसपेशीनां शक्तौ तथा पूर्वतः प्राप्ते वेगे पूर्णा सामञ्जस्य मपेक्षितमस्ति ।
प्रधिकतमा गतिः
भल्ल आकृष्य प्रक्षिप्यते । पञ्चचरणक्रमणविधौ शरीरस्य पृष्ठतश्चापाकृत्याऽधिकमाकर्षणं विधीयते । शरीरस्यावनामो यावान् पृष्ठेऽधिको भविष्यति तावत्येवाधिका गतिर्लप्स्यते तथा तावत्येव दूरतरे प्रदेशे भल्लः प्रक्षेप्तुं शक्ष्यति ।
उचितः कोणः
भल्लप्रक्षेपणास्य कोंणस्तस्य निर्मितेः कारणात् २८-३२ मितो (न्यूनो) भवति । एतान् सिद्धान्ताननुसृत्य प्रक्षेपकः स्वस्यां कलायां नैपुण्यमासादयितुं क्षमते ।
भल्लग्रहणविधिः
पूर्वं भल्लदण्डस्य ग्रहणास्थले कोऽप्यवरोधसहायक उपायो नाभवत् । कालान्तरेण् हस्तप्रसर्पणमवरोद्धु तत्र सूत्रवेष्टनं प्रवृत्तम । तदनन्तरमपि कानिचित् काठिन्यान्यनुभूय ग्रहण-विधेरपि विकास आहितः । यथा -
चतसृभिरङ्गुलीभिर्ग्रहणविधिः
भल्लो दृढतया न गृह्यतेऽपि तु हस्तस्य ग्रहण प्रक्रिया सरला संवेगरहिता च भवति । हस्तस्य चतस्रोऽप्यङ्गुलिकाः सूत्रवेष्टितस्थलाद् भल्लं गृह्णन्ति । अङ्गुष्ठ उपरितने भागे सरलो भवति तथा भल्लस्य यष्टिं स्पृशतिं । अस्मिन् विधौ मणिबन्ध बाहौ च कर्षणं तिष्ठति यद भल्लक्षेपणे न भवति सहायकम् ।
द्वाभ्यामङ्गुलीभ्यां ग्रहणविधिः
‘फिनलैण्ड्-बिधि’ -‘हंगरीविधि’- नामभ्यां सम्बोध्योऽयं विधिः । फिनलेण्डविधौ मध्यमाऽङ्गुष्ठ्श्च सूत्रवेष्टितं भागं पृष्ठभागतो गृह्णानौ भवतस्तथा शिष्टे द्वे अङ्गुल्यौ बन्धे वेष्टिते स्तः । तर्जनी भल्लस्य दण्डेन सम्बद्धा तिष्ठति । सूत्रस्य बन्धनं करतले तिर्यगागच्छति । बाहुर्मणि बन्धश्च शिथिलौ भवतो येन भल्लोऽधिकया शक्त्या प्रक्षिप्यते । अनेन विधिना भल्लः समुचिते कोणेऽधिकतमायां दूरतयां प्रक्षेप्तुं पार्यते, तर्जनी भल्लं लक्ष्यभिमुखं गन्तुं सहायिका भवति वायौ च स्खल्लनाद् वारयति, उचिते वर्त्मनि प्रेरयति प्रान्तेऽङ्गुष्ठ -अमध्यमयोः शक्तिमता प्रघातेन भल्लायाधिकां शक्तिं वितरति । हंगरीविधौ केवलं तर्जनीस्थापनविधावेव सामान्यमन्तरं विद्यते । फिनलैण्डविधौ तर्जनी दण्डेन सह मनाग वलति हंगरीविधौ च सरला स्थाप्यत इति ।
भल्लप्रक्षेपणविधिः
भल्ल-प्रक्षेपणे प्रावीण्यमिच्छता पूर्वमुपस्थाय भल्ल-प्रक्षेपणाभ्यासो विधेयः । तस्मिन् दक्षताप्राप्तेरनन्तरं धावनपूर्वकं गत्याऽर्जितां शक्तिं भल्लेऽर्पयितुमभ्यस्तव्यम् । प्रक्षेपणकाले पादौ प्रसार्य वामं पादं पुरस्तथा दक्ष पादं पृष्ठे निधातव्यम् । भल्लो दक्षे हस्ते, हस्तः पृष्ठे सरलः प्रसृतः, कटौ पृष्ठे वलनं, दक्षपादे भारः,दृष्टिः समक्षं, वामः करो मनाग् बलितश्च भवति । पृष्ठवर्तिनः पादस्य पुरः प्रघातेन भल्लः स्कन्धोपरि नीयते तथा शरीरस्य सर्वाङ्गनां सम्मिलितया शक्त्या सः प्रक्षिप्यते ।
भल्लं नीत्वा धावनस्य द्वौ प्रकारौ स्तः । (१) कुक्षौ भल्लं गृहीत्वा धावनं (२) स्कन्दोपरि संस्थाप्य धावनं च । एतयोः प्रथमः प्रकारो न समीचीनः । द्वितीयस्मिन् प्रकारे भल्लं दक्षिणस्कन्धे कर्णस्य समानरेखायां, भल्लस्य तीक्षणाग्रभागो नासिकाग्रस्य समानरेखायां, कूर्परः किञ्चिद दक्षिणे बहिर्भागे तथा हस्तस्य ग्रहणाविधौ सारल्यं भवति । धावनकाले प्रक्षेप्तुरुभौ ह्स्तौ चलतः । द्वावपि चरणौ सहजरीत्या समानरुपेण सञ्चरतः । तस्मिन् समये पदयोर्गतौ भल्लसञ्चालने च पूर्णं सामञ्जस्यं भवति ।
धावनगतिः, अन्तरं परीक्षणचिह्नद्वयं च
भल्लप्रक्षेणस्य धावनमार्ग केवलं द्वचिह्ने भवतः । एकं प्रारम्भिके बिन्दौ द्वितीयं च चरमर्रेखायाः पञ्चचरणाक्रमणात् पूर्वम् । प्रथमद्वितीयचिह्न्योर्मध्ये २५ मीटरमितमन्तरं क्रियते । एवं समस्तो धावनमार्गः ३६ मीटरमितो दीर्घो भवति । इदमन्तरं पारयितुं प्रक्षेप्ता वेगेन न धावति किन्तु सामान्यया गत्या धावति तथा द्वितीयचिह्नादेव पञ्चपदक्रमणविधेः प्रयोगो भवति । अस्मिन् प्रथमे द्वे पदक्रमणे ‘परिवर्तक’ नाम्ना,द्वितीयं द्वे ‘प्रवर्तकनाम्नाऽन्त्यं च ‘विमोचन’ नाम्ना ख्यातानि सन्ति । केचनोत्तमाः क्रीडका एतानीत्यं प्रयुञ्जन्ति -प्रथमानि त्रीणि क्रमणानि परिवर्तकानि । चतुर्थं क्रमणं प्रवर्तकं तथान्त्यं क्रमणं विमोचकम् । एतेषु शरीरस्य पदयोर्हस्तयोर्दृष्टेश्च स्थितिषु विशिष्टानि परवर्तनानि प्रवर्तनानि च भवन्ति प्रान्ते विमोचनसज्जतापूर्वकं प्रक्षेपणं विधीयते । भल्ल-निर्माणस्य कारणात् तस्य गतौ वायोर्दिशो भूयान् प्रभावो भवति । वायोर्घर्षणं यावदधिकं भवति भल्लस्य पृष्ठे तावदेव वायोः कर्ष्णमपि प्रभूतं भवति तथा वायोरुच्छलनं तावदेव न्यूनं सम्पध्यते । यदि घर्षणं न्यूनं भवति तदा वायोः कर्षणं न्यूनं वायोरुच्छलनं चाधिकं भवति । विशेषज्ञानुसारं भल्लस्योचितः कोणः ३६ मितो मन्यते । अस्य निर्मित्यनुसारं त्रीणि प्रमुखानि केन्द्राणि भवन्ति -
यदा भल्लस्य स्थूलभागस्थ केन्द्रस्य तथा गुरुत्वाकर्षणकेन्द्रस्य मध्येऽन्तरालं न्यूनं भवति तदा भल्लोऽग्रभागबलेनाधिकं पतति । अत एवोत्तम-परिणति-प्राप्तये (१) भल्लस्य स्वीयः कोणस्तथा तस्य मुक्तेः कोणः समानौ भवेताम् तथा (२) तस्य गतौ व्यवधानं न स्यात्, उत्तमस्य भल्लस्य निर्मितौ गुरुत्वाकर्षणकेन्द्रस्य तथा सूत्रबन्धनस्थलस्यान्तराले ३-४ इंचमिता दूरता किञ्च स्थूलभागकेन्द्रस्य गुरुत्वाकर्षणकेन्द्रस्य मध्ये चान्तरालं ३-४ इंचमितं स्थापनीयम् । भल्लस्य वक्र्तारहितं ग्रहणं, शरीरस्य समस्तावयवानां प्रयोगः शक्तीनामुचितायां दिशि विनियोगः, पृष्ठवर्तिनां त्रि-क्रमणानां गतिरोधाभावो बाह्वोः शक्तेः पूर्णोपयोगश्चेति भल्ल-प्रक्षेपण-कलायाः साफल्यदायीनि तत्त्वानि सन्ति । इत्थं च -
आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:प्रक्षेपणक्रीडाः
घृतकुमारी
thumb|left|घृतकुमारी ससम् thumb|left|घृतकुमारीपुष्पाणि
परिचयः
अस्य सस्यस्य मूलं तु आफ्रिकादेशस्य उत्तरभागः इति वदन्दि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य ादशः(१२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्ते इह देवताः क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिः भवति कर्मजा ॥ १२ ॥
अन्वयः
कर्मणां सिद्धिं काङ्क्षन्तः इह देवताः यजन्ते । (तेषाम्) हि मानुषे लोके कर्मजा सिद्धिः क्षिप्रं भवति ।
अर्थः
कर्मप्रधाने अस्मिन् लोके कर्मणां फलमिच्छन्तः मनुष्याः देवान् पूजयन्ति, यतः कर्मणां सिद्धिः 	शीघ्रं भवति । परन्तु आत्मसिद्धिः न भवति । तदर्थं मामेव भज ।
शाङ्करभाष्यम्
यदि तवेश्वरस्य रागादिदोषाभावात्सर्वप्राणिष्वनुजिघृक्षायां तुल्यायां सर्वफलप्रदानसमर्थे च त्वयि सति वासुदेवः सर्वमिति ज्ञानेनैव मुमुक्षवः सन्तः कस्मात्त्वामेवसर्वे न प्रतिपद्यन्त इति शृणु तत्र कारणं-काङ्क्षन्तोऽभीप्सन्तः कर्मणां सिद्धिं फलनिष्पत्तिं प्रर्थयन्तो यजन्त इहास्मिँलोके देवता इन्द्राग्नयाद्याः, 'अथयोऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानाम्' इति श्रुतेः। तेषां हि भिन्नदेवतायाजिनां फलाकाङ्क्षिणां क्षिप्रं शीघ्रं हि यस्मान्मनुषेलोके मनुष्यलोके हि शास्राधिकारः। क्षिप्रं हि मानुषे लोक इति विशेषणादन्येष्वपि कर्मफलसिद्धिं दर्शयति भगवान्। मानुषे लोके वर्णाश्रमादिकर्माणीति शेषः, तेषांनवर्णाश्रमाद्यधिकारिकर्मणां फलसिद्धिः क्षिप्रं भवति। कर्मजा कर्मणो जाता।।12।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गोकाकविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति बेळगावीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति गोकाकविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्रेषु एतत् क्षेत्रं नवमम् । गोकाकविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या अपि बेळगावीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि बेळगावीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । गोकाकविषये अधिकविवरणार्थं गोकाक इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
३२८
३२८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
स्कन्दस्वामी
स्कन्दस्वामी ऋग्वेद स्य, निरुक्त स्य च भाष्यकारः इति प्रसिद्धः। अस्य अपरं नाम स्कन्दमहेश्वरः इति। सम्प्रति लभ्यमानेषु ऋग्वेदसंहितायाः भाष्येषु पुरातनतमं भाष्यं स्कन्दस्वामिनः लभ्यते ।
परिचयः
स्कन्दस्वामी ऋग्वेदे विशदं भाष्यञ्चकार । स निरुक्ते ऽपि टीकां कृतवान् । ऋग्वेदसंहिता याः सर्वप्रथमभाष्यमस्यैव सम्प्रति समुपलभ्यते । ग्रन्थकारस्य पुरातनत्वेन सह ग्रन्थस्य अप्यन्तरङ्गगुणेन इदं भाष्यं जनेषु श्लाघ्यं समादरणीयञ्च अस्ति । स्कन्दस्वामिनः जन्म गुर्जरप्रदेश स्य विद्यापीठतया राजधानीभावेन च पुरा प्रथिते 'बलभी' इत्याख्यनगरे अभवत् । अस्य पितुर्नाम भर्त्तृध्रुवः अासीत् । ऋग्वेदभाष्यस्य प्रथमाष्टकस्य अन्ते भाष्यकारेण एतस्य चर्चा स्वयं कृताऽस्ति।
भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथा स्मृतिः ॥'
आचार्यस्यास्य काल तस्य भाष्यस्य पश्चाद्भागवर्णनाज् ज्ञायते ।
कालः
'नागस्वामी तत्र..............श्रीमुहस्वामिनन्दनः ।
तत्र याजी प्रमाणयज्ञ आढ्यो लक्ष्म्या समेधितः ॥ ५ ॥
तन्नन्दनो हरिस्वामी प्रस्फुरद् वेदवेदिमान् ।
त्रयी व्याख्यानधौरेयोऽधीततन्त्रो गुरोर्मुखात् ॥ ६ ॥
यः सम्राट् कृतवान् सप्तसोमसंस्थास्तथार्कश्रुतिम् ।
व्याख्यां कृत्वाऽऽध्यापयन्मां श्रीस्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ॥ ८ ॥
हरिस्वामी स्वभाष्यरचनायाः समयोऽपि दत्तवान् । निदर्शनं यथा —
'यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशत्शतानि वै ।
चत्वारिंशत्समाश्चान्यास्तदा भाष्यमिदं कृतम् ॥'
स्कन्दस्वामिनः कालः प्रायः ६८२ विक्रमाब्दस्तथा ६२५ ख्रीष्टाब्दः सिद्धो भवति । हरिस्वामिनः भाष्यरचनाकालः ६३८ ई. इति मन्यते । यतो हि हरिस्वामी स्वभाष्यरचनायाः समयोऽपि दत्तवान् । निदर्शनं यथा —
कलियुगे ३७४० वर्षे व्यतीते सति हरिस्वामिना भाष्यमिदं कृतम् । कलियुगस्य प्रारम्भः विक्रमाब्दात् ३०४५ वर्षं पूर्वं मन्यते। अर्थात् ख्रीष्टाब्दात् पूर्वमयं कालः ३१०२ ईशवीयो भवति । तेन हरिस्वामी ३७४०-३०४५= ६९५ विक्रमाब्दे अर्थात् ६३८ ख्रीष्टाब्दे शतपथब्राह्मणस्य भाष्यं रचयामास । पूर्वमस्मादेव स्कन्दस्वामिना ऋग्वेदभाष्यस्य रचना कृता तथा हरिस्वामिनं वेदमपि अध्यापितम् । अतः स्कन्दस्वामिनः कालः प्रायः ६८२ विक्रमाब्दस्तथा ६२५ ख्रीष्टाब्दः सिद्धो भवति । अन्येषाम् अपि इतिहासकाराणां कथनमस्ति यत्, स्कन्दस्वामी ६२५ शततमेशवीयाब्दाभ्यर्ण भारतं विभूषयामास इति। अनेन रूपेणायं हर्षबाण योः समकालिकः प्रतीतो भवति ।
स्कन्दस्वामी यास्कस्य निरुक्तेऽपि टीकां कृतवान् । निरुक्तस्य टीकाकर्त्ता ऋग्भाष्यस्य च रचयिता एक एव स्कन्दस्वामी वर्तते । उभयोः ग्रन्थकारयोः अभिन्नत्वं देवराजयज्वनः निम्नलिखितोद्धरणेन प्रमाणितो भवति ।
'उपप्रायोभिरागत् इत्यादिषु निरुक्तटीकायां स्कन्दस्वामिना प्रय इत्यन्नं नाम उच्यते, तथा च ‘अन्नितिश्रवः' इत्यादि निगमेषु वेदभाष्ये ‘श्रव' इत्यन्नं नाम इति स्पष्टमुच्यते ।
ऋग्वेदभाष्यम्
ऋग्वेदे स्कन्दस्वामी नितरां विशदं विलक्षणश्च भाष्यश्चकार । भाष्येऽस्मिन् प्रत्येकसूक्तस्य आरम्भे तस्य सूक्तस्य ऋषेः देवस्य चोल्लेखो वर्त्तते। तथा च तद्बोधकः प्राचीनानुक्रमणिग्रन्थानां श्लोकोऽपि उद्धृतः अस्ति। निघण्टु -निरुतप्रभृति वैदिकार्थोपबोधकेभ्यः ग्रन्थेभ्यः उपयुक्तं प्रमाणमपि तत्रैव सङ्कलितमस्ति । भाष्यमिदं सरलं मिताक्षरि चास्ति । व्याकरण -विषयकतथ्यानाम् उल्लेखोऽपि अत्राऽस्ति संक्षेपेणैव । नास्त्यत्र सायणभाष्य स्य प्रथमाष्टकम् इव व्याकरणस्यातिविस्तरेण प्रदर्शनमिति ।
ऋग्वेदभाष्ये वेङ्कटमाधवेन लिखितमस्ति—
स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात्।
चक्रुः सहैकमृग्भाष्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ।'
अनेन ज्ञातो भवति नारायण-उद्गीथौ स्कन्दस्वामिनः समय एव बभूवतुः ।
नारायण-उद्गीथौ
नारायणः ऋग्भाष्ये स्कन्दस्वामिनं प्रति साहाय्यं चकार इत्येतद् वेङ्कटमाधवो ब्रवीति । उदगीथस्योल्लेखः सायणेन आत्मानन्देन च कृतः । तदीया भाष्यशैली स्कन्दस्वामिभाष्यशैली इव । उपरिलिखितेन श्लोकेनापि प्रमाणितो भवति यदृग्भाष्यरचनायां स्कन्दस्वामिनः साहाय्यमनेन नारायणेन कृतम् । श्लोकस्थक्रमात् शब्देन अनुमीयते यदृग्वेदस्य मध्यभागे नारायणेन स्वभाष्यं लिखितम्। कतिपयविद्वांसः सामभाष्यकर्तुः माधवस्य पितरं नारायणं तथा ऋग्भाष्यकर्त्तारं नारायणमेकमेव मन्यन्ते। किश्च अस्य अद्यावधि न किमपि सबलप्रमाणं समुपलब्धं भवति । अस्याऽपि समयः विक्रमस्य सप्तमशताब्द्यामेव प्रमाणितो भवति ।
उदगीथः वेङ्कटमाधवस्य कथनानुसारेण उद्गीथः स्कन्दस्वामिनं प्रति ऋग्भाष्यलेखने साहाय्यं कृतवान् । अयं हि महापुरुषः ऋग्वेदस्यान्तिमभागस्य भाष्यं रचयामास । प्रत्येकाध्यायस्य परिसमाप्तौ तेन स्वविषये लिखितम्—
''' 'वनवासीविनिर्गताचार्यस्य उद्गीथस्य कृता ऋग्भाष्ये.. अमुकः .....अध्यायः समाप्तः' इति।'''
अनेन कथनेनोद्गीथचार्यस्य वनवासिना सह कमपि सम्बन्ध प्रतीयते । प्राचीनकाले आधुनिककर्णाटकस्य प्रतीच्यभूखण्डः 'वनवासिप्रान्त' इति नाम्ना ख्यातः आसीत् । अतो विचार्यते — उद्गीथाचार्यः अस्यैव प्रान्तस्य प्रायः निवासी अासीत् । अतोऽधिकं न किमपि ज्ञातो भवत्यस्य महापुरुषस्य विषये । उदगीथस्य नामोल्लेखः सायणेनाऽऽत्मानन्देन च स्व-स्वभाष्ये कृतः । तदीया भाष्यशैल्यपि स्कन्दस्वामीभाष्यशैलीवाऽस्ति । अस्यापि प्रभावः सायणभाष्योपरि स्पष्टतः परिलक्षितो भवति । उद्गीथः सायणात् पूर्ववत्तीं भाष्यकारः प्रतीतो भवति यतः सायणेन ऋग्वेदस्यैकस्मिन् मन्त्रभाष्ये ( १०॥४६॥५ ) उद्गीथस्य व्याख्यायाः उल्लेखः कृतः । व्याख्येयं उद्गीथभाष्ये उपलब्धाऽस्ति । भाष्यमिदं ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य अापञ्चमसूक्तात् त्र्यशीतितमस्य सूक्तस्य पञ्चममन्त्रसमुपलब्धः भवति । अस्य भाष्यस्य प्रारम्भिकार्द्धभागः पञ्चत्रिशदधिकोनख्रीष्टाब्दे लाहौर-नगरस्य डी. ए. वी. महाविद्यालयस्य शोधविभागेन प्रकाशितः । शेषार्द्धभागोऽद्याप्यमुद्रित एवाऽस्ति । सायणभाष्येण सहोद्गीथभाष्यस्य तुलनायां कृते सति ज्ञातो भवति यद्, सायणेन भाष्यलेखनाय उद्गीथभाष्यस्थविपुलसाधनानां साधूपयोगं कृत्वैव स्वभाष्यं प्रणीतम्। अत एव 'तिलकवैदिकसंशोधनमण्डलेन' प्रकाशितस्य सायणभाष्यस्य त्रुष्टितांशस्य किंवा सन्दिग्धपाठस्य च संशोधनाय उद्गीथभाष्यादेव साहाय्यं स्वीकृतम् । अनेन प्रकारेण विश्रुतस्य सायणभाष्यस्य पाठसंशोधनार्थम् अप्यस्य भाष्यस्य महत्त्वमस्ति ।
सायणभाष्ये प्रभावः
सायणस्य ऋग्भाष्योपरि स्कन्दस्वामिनः भाष्यस्य स्पष्टतः प्रभावः परिलक्षितो भवति । अस्यानेकानि उदाहरणानि सन्ति । स्कन्दस्वामिनः ऋग्वेदस्य चतुर्थाष्टकपर्यन्तमेव भाष्यं समुपलब्धं भवति । शेषार्धस्य सम्पूर्तिः अन्येन आचार्यद्वयेन कृताऽस्ति। नारायण-उद्गीथौ तौ स्तः। अनन्तशयनग्रन्थावल्याम् अस्य भाष्यस्य प्रकाशनं क्रमशः समारब्धोऽभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:संस्कृतलेखकाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
अहिंसा सत्यमक्रोधः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् दया भूतेषु अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलम् ॥ २ ॥
अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
अर्थः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
02 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वाग्देवी
विवाहः वा वैराग्यं वा
वाक् यदा यौव्वनं प्राप्तवती, तदा अभृणमहर्षिः तस्याः विवाहस्य विषये चिन्ताम् आरब्धवान् । पुत्रीम् आहूय विवाहविषयस्य प्रस्तावं कृतवान् । पितुः भावं ज्ञात्वा सा हसितवती । पिता अपि पुत्र्याः अन्तर्गतं ज्ञातवान् । सा उक्तवती हे पितः अस्यां भूमौ जन्मप्राप्य अत्रत्य कर्तव्यं निर्वहणीयमेव । किन्तु मह्यम् एतादृशेषु ऐहिकामुष्मिकेषु आसक्तिः नास्ति । सर्वशक्तेः मूलब्रह्माण्डस्य मातरं भगवतीम् आकृष्य अग्रिमजनाङ्गेभ्यः तस्याः अनुग्रहप्राप्तेः मार्गस्य दर्शनं करणीयम् इति चिन्तितवती अस्मि । अतः मम एतादृशस्य महत्कार्यस्य साधनायां सिद्धिप्राप्त्यर्थम् आशीर्वादं करोतु एवं प्रार्थयन्तीं पुत्र्याः निष्कामसेवाम् अभृणमहर्षिः मनसि एव प्रशंसां कृत्वा, तस्याः ब्रह्मज्ञानार्थं मार्गं कल्पितवान् ।
ज्ञानमार्गिणी मन्त्रदृष्ट्री
अनन्तरं वाग्देवी अनेकवर्षपर्यन्तं भगवतीदेव्याः प्रार्थनायां, तपसि एव समयं यापितवती । एतस्याः तपसा सन्तुष्टा देवी एताम् अनुगृहीतवती । एवं वाग्देवी भगवत्या सह अभिन्नतां प्राप्तवती । भगवत्यै शक्तिरूपिण्यै प्रप्रथमप्रार्थनां रूपितवती । ऋग्वेदसंहितायाः दशममण्डलस्य १२५ तमे सूक्ते विद्यमानं देवीसूक्तम् उच्यमानं प्रसिद्धानाम् अष्टमन्त्राणां रचनाम् एषा एव कृतवती । चण्डीपाठेन सह एते अष्टमन्त्राः बहु महत्वपूर्णाः इति लोकविश्वासः । एतेषु मन्त्रेषु बहुस्पष्टतया अद्वैतसिद्धान्तस्य प्रतिपादनं कृतम् ।
मन्त्रमथितार्थः
तेषां मन्त्राणाम् अर्थः एवम् अस्ति । अहं सच्चिदानन्दमयी सर्वात्मा । रुद्रवस्वादित्यविश्वदेवगणानां रूपेण सर्वत्र अटामि । मित्रं वरुणं च, इन्द्रम् अग्निम् अश्विनीकुमारौ च अहमेव धारणं करोमि । शत्रूणां नाशकः आकाशे सञ्चरन् देवः सोमः अहमेव अस्मि । एवमेव त्वष्ट्रु प्रजापतिं, पूषां (द्वादशादित्येषु अन्यतमः) भगं (स्वायम्भुमन्वन्तरस्य द्वादशादित्येषु अन्यतमः) च अहं धारणां करोमि । अहम् एतस्य सम्पूर्णजगतः अधीश्वरी अस्मि । यः माम् उपसते तस्मै धनधान्यसम्पदं च ददामि । जगति अनेकभागेषु ममांशान् प्रतिष्ठापितवती अस्मि । देव्याः येषु विभागेषु कार्योन्मुख्यः सन्ति तासु अहमेवास्मि । मम कारणेन एव ताः कार्यनिर्वहणं कुर्वव्यम् अस्ति । स्वयं मानवैः देवैः च सेव्यमाना अहम् एतस्य अपरूपस्य वर्णनायै कारणीभूता अस्मि । मया रक्षितः पुरुषः परब्रह्म एव समस्तजगतः रक्षणां करोति । एवम् एतस्याः देव्याः प्रार्थना अनुवर्तते ।
अदिशक्त्याराधना
एतया अग्रिमसन्तानानां चन्डीहोमः चण्डीशान्तिः चण्डी(चामुण्डी) पूजायाः आरम्भः अभवत् । आदिशक्त्याः रमोच्छरूपतत्त्वम् एतेषु स्तोत्रेषु द्रष्टुं शक्यते । भारतीयसंस्कृत्यां शक्तिपूजायाः आरम्भः इतः एव अभवत् इति वक्तुं शक्यते । एवं शक्तिरूपिण्याः प्रादुर्भावं वेदमन्त्रेषु स्थापयित्वा वाग्देवी तपः कुर्वती एव दिव्यसायुज्यं प्राप्तवती । एतादृशम् अमूल्यतत्त्वं, पुजाविधानं दत्तवती ब्रह्मवादिनी वाग्देवी वस्तुतः ब्रह्मवादिनी आसीत् । वाग्देव्याः अमूल्यदानम् इत्युक्ते तावत्पर्यन्तं वेदानां निर्माणे इन्द्रः अग्निः इत्यादि च पुरुषदेवाः प्रधानाः आसन् । एषा एतेषामपेक्षया अधिकश्रेष्ठतां भगवत्यां स्थापितवती । पुरुषप्रधानस्य समाजस्य पुरतः स्त्रीप्राधान्यं  दर्शयित्वा द्वयोः अपि समन्वयतां स्थापयित्वा कीर्तिं प्राप्तवती । जगन्मातुः तत्त्वाचरणेन ब्रह्माण्डस्य मूलं सा एव, इन्द्रशिवरुद्रविष्णुः इत्यादयः तस्याः शक्तेः रूपाणि इत्युक्त्वा जगन्मातुः देवालयानां निर्माणाय स्फूर्तिं दत्तवती ।
देवीमहिमा
अग्रे सा हविसः प्राप्यमानेभ्यः देवेभ्यः इतोऽपि उत्तमहविः यथा प्राप्येत तथा कर्तुम् अहं शक्नोमि । देवाय आवश्यकं सोमरसं पाययित्वा तेषां तृप्तिं दातुं शक्नोमि । यज्ञकर्त्रे यजमानाय च उत्तमफलं धनं च ददामि । यः परब्रह्म दैवसाक्षात्कारं कुर्वाणः परब्रह्म मम अभिन्नं रूपमेवास्ति । तं ज्ञातुं पूजयितुं च सर्वशक्तयः मया एव दीयन्ते । अन्नं (यः भोजनं करोति) खादितारः मया दत्तशक्त्या एव खादति । द्रष्टारः (यः पश्यति), श्वसितारः (यः श्वासोच्छ्वासं करोति), श्रोतारः (यः शृणोति) च मम साहाय्येन एव कार्यं कर्तुं समर्थः भवति । प्रतिप्राणिः, मानवः च एवं चलन्ति । अहम् इदानीम् एतस्मिन् रूपे अस्मि । मम एतद् रूपं यः न जानाति सः नीचस्थितिं प्राप्नोति । हे बहुश्रुत श्रद्धासक्तिभिः प्राप्यमानस्य ब्रह्मतत्त्वस्य उपदेशं करोतु, शृणोतु  समस्तमानवाः, देवाः च मम सेवां कुर्वन्ति । एतद् कार्यं तावत् सुलभं नास्ति । सेवया मम साक्षात्कारप्राप्तिः तु बहुकष्टकरं कार्यम् । एतद् अनुष्ठानम् अहं केवलं मम भक्तेभ्यः बोधयामि । एतेन ते अन्येषामपेक्षया शक्ताः भवन्ति । एतेषां रक्षणस्य संपूर्णदायित्वं मम अस्ति । सकलजीवीनां सृष्टिकर्तारं ब्रह्माणम् उत्तमपरोक्षज्ञानेन सम्पन्नं करोमि ।  तं मेधाशक्तियुक्तं कर्तुं शक्नोमि । ब्रह्मद्वेषिणां, सद्भक्तपीडकानां राक्षसानां संहारं कृत्वा तेषां रुण्डद्वारा रुद्रधनुः अलङ्कारं करोमि । शरणातनां रक्षणाय दुष्टसंहारम् अहं स्वयं करोमि । अन्तर्यामिरूपेण भूम्याकाशं च आवृणोमि । समस्तब्रह्माण्डाय अहम् अधिष्ठात्री अस्मि ।
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१८९९
१८९९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९९ १८९९ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चर्म
thumb|left|200px|मानवचर्म thumb|200px|right|सर्पस्य चर्म thumb|left|200px|गजचर्म
चर्मणः त्वगिन्द्रियम् इति नाम । अन्येषाम् इन्द्रियाणां निर्दिष्टानि स्थानानि सन्ति । किन्तु अस्य चर्मणः न तथा निर्दिष्टं स्थानम् अस्ति । इदं चर्म देहे सर्वत्र व्याप्तम् इन्द्रियम् । इदं चर्म एव शरीरस्य रक्षणं करोति । इदं चर्म आङ्ग्लभाषायां Skin इति उच्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यावानर्थ उदपाने...
यावानर्थ उदपाने इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः निर्द्वन्द्वे सति किं भवति इति वर्णयति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् अर्जुनाय निर्द्वन्द्वो भव इति आज्ञां दत्त्वा अत्र निर्द्वन्द्वे सति किं भवति इति कथयति । सः वदति यद्, सर्वत्र महाजलाशयानां प्राप्त्युत्तरं मनुष्यस्य कृते लघुजलाशयस्य यावत् महत्त्वं भवति, ब्रह्म-तत्त्वज्ञाय ब्रह्मज्ञानिने अपि तावदेव वेद स्य महत्त्वं भवति अर्थाद् किमपि प्रयोजनम् एव न भवति इति ।
पदच्छेदः
यावान्, अर्थः, उदपाने, सर्वतः, सम्प्लुतोदके । तावान्, सर्वेषु, वेदेषु, ब्राह्मणस्य, विजानतः ॥
अन्वयः
(यथा) यावान् अर्थः उदपाने (तावान्) सर्वतः सम्प्लुतोदके (तथा) यावान् विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु (तावान् ब्रह्मणि) ।
भावार्थः
'यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके' – अनेकान् जलपूर्णान् सरोवरान् यदि मनुष्यः प्राप्नुयात्, तर्हि तस्य कृते एकस्य लघुजलाशयस्य कियत् महत्त्वं भवेद् ? अर्थाल्लघुजलाशये कोऽपि वस्त्रक्षालनादीनि कार्याणि करोति, तर्हि सः लघुः जलाशयः शीघ्रमेव मलीनताङ्गच्छति । परन्तु तादृशमेव कार्यं विशाले जलाशये अनेके मनुष्याः कुर्वन्ति चेदपि जलाशयास्य निर्मलता यथा स्थाने भवति । तादृशानाम् अनेकेषां विशालानां जलाशयानां प्राप्तौ लघुजलाशयः मनुष्यस्य कृते कियदुपयोगी सिद्ध्यति, अर्थात् मनुष्यस्य दृष्ट्या तस्य लघुजलाशयस्य महत्त्वं किञ्चिन्मात्रम् अपि न भवति इति ।
'तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः' – तथैव यैः महापुरुषैः परमात्मतत्त्वस्य प्राप्तिः साधिता अस्ति, तेभ्यः वेदेषु उक्तानां यज्ञ-दान-तपस्तीर्थानां किमपि प्रयोजनं नावशिष्यते । अर्थात् पुण्यकर्माणि तेभ्यः लघुजलाशयवत् सन्ति । अग्रेऽपि भगवान् ज्ञानी महात्मा समुद्रवद् गम्भीरः भवति इति कथयिष्यति । तस्य सम्मुखे यावन्तः भोगाः समागच्छेयुः, परन्तु तस्मिन् विकृतिः नोद्भवति । यः परमात्मतत्त्वं जानाति, सः वेदानां, शास्त्राणां च ज्ञाता भवति । तादृशः मनुष्यः एवात्र 'ब्राह्मणस्य विजानतः' इति उक्तः । 'तावान्' इत्यस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यद्, परमात्मतत्त्वस्य प्राप्त्युत्तरं त्रिगुणैः रहितः सः निर्द्वन्द्वो भवति । अर्थाद् रागद्वेषादिभ्यः मुक्तः सन् नित्यतत्त्वे स्थिरो भवति । सः निर्योगक्षेमो भवति अर्थात्, किमपि वस्तु प्राप्नोमि, प्राप्तस्य वस्तुनः संरक्षणं करोमि इत्यादयः भावाः तस्मिन् न भवन्ति । सः सर्वदा परमात्मपरायणः भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यान्युक्तान्यनन्तानि फलानि तानि नापेक्ष्यन्ते चेत् किमर्थं तानि ईश्वरायेत्यनुष्ठीयन्ते इत्युच्यते श्रृणु -
भाष्यार्थः
सर्वेषां वेदोक्तकर्मणां यानि अनन्तफलानि सन्ति, तानि फलानि यदि कोऽपि त्यजति, तर्हि सः तेषां कर्मणाम् अनुष्ठानम् ईश्वराय किमर्थं कुर्याद् ? इत्यस्मिन् विषये उच्यते, शृणु –
जगति विद्यमानेषु कूप-वापी-हृदादिषु अनेकेषु लघुजलाशयेषु यावत् स्नानादिक्रियायै प्रयोजनं सिद्ध्यति, तावद् प्रयोजनम् एकेन महता जलपरिपूर्णेन जलाशयेन सिद्ध्यति । अर्थाद् विशाले जलाशये तेषाम् अन्तर्भवनं भवति इति । तथैव सम्पूर्णेषु वेदेषु यानि वेदोक्तानि कर्माणि सन्ति, तेषाम् आचरणे सति यत्प्रयोजनं सिद्ध्यति, तदेव प्रयोजनं परमार्थतत्त्वस्य ज्ञाने सति पूर्णं भवति । अर्थाद् वेदेषु उक्तानां वैदिककर्मणां यावत् फलं भवति, तस्य फलस्य प्राप्तिः परमार्थतत्त्वज्ञः ब्राह्मणः, संन्यासी च सहजतया प्राप्नोति । तेभ्यः परमात्मतत्त्वस्य फलं महाजलाशयवद् अस्ति, यस्मिन् वैदिकर्मणां फलं लघुजलाशयवद् अन्तर्भवति इति ।
श्रुतौ अपि उक्तम् अस्ति यद्, परब्रह्माणं यः जानाति, सः सर्वेषां फलानि प्राप्नोति । अर्थात् यानि पुण्यकर्माणि प्रजाभिः आचर्यन्ते, तेषां कर्मणां फलं ब्रह्मज्ञानी प्राप्नोति । तथा चाग्रे गीताशास्त्रे एव भगवान् वदिष्यति यद्, सर्वाणि कर्माणि ज्ञाने समाप्तानि भवन्ति इत्यादि । सुतरां सिद्ध्यति यद्, कूपादिलघुजलाशयवत् कर्माणि अल्पफलदानि भवन्ति, तथापि ज्ञाननिष्ठायाः अधिकारी भवनात् प्राग् कर्माधिकारिभिः कर्माणि करणीयानि इति ।
== रामानुजभाष्यम् == न च वेदोदितं सर्वं सर्वस्य उपादेयम् -
यथा सर्वार्थपरिकल्पिते  सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने  पिपासोः  यावान् अर्थः  यावद् एव प्रयोजनं पानीयम् तावद् एव तेन उपादीयते न सर्वम् एवम्  सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः  वैदिकस्य मुमुक्षोः यदेव मोक्षसाधनं तद् एव उपादेयम् न अन्यत्।
वेदप्रतिपादिताः सर्वाः विषयाः सर्वेभ्यः उपादेयाः न सन्ति, किन्तु –
सर्वेभ्यः निर्मिताय, परिपूर्णाय जयशयात् मनुष्यस्य पिपासाशान्त्यै यावत् प्रयोजनं भवति, अर्थाद् यस्य कृते यावद् आवश्यकं, सः मनुष्यः तावदेव जलं स्वीकरोति । सः मनुष्यः अखिलस्य जलाशयस्य उपयोगं कर्तुं न शक्नोति । तथैव वेदार्थज्ञैः ब्राह्मणैः, वैदिकमुमुक्षुभिः च सर्वेषु विषयेषु यावद् मोक्षसाधनविषयकं वर्णनम् अस्ति, तावदेव ग्रहणीयम् अन्यन्न ।
अधिकवाचनाय
46 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
राष्ट्रकूटवंशः
राष्ट्रकूटाः क्रि.श. अष्टमशतमनतः दशमशतकपर्यन्तं दक्षिणराज्यानि प्रशासितवन्तः । दन्तिदुर्गः इत्यनेन आरब्धा राजपरम्परायाः मूलस्थानं लट्टलूरु आसीत् । पश्चात् राजधानी मन्यखेट (अथवा मळखेडः) अभावत् ।
दन्तिदुर्गस्यानन्तरम् सिंहासनारुढेषु प्रबलेषु महाराजेषु ध्रुवः (क्रिस्ताब्द ७७९-७१३), तृतीयः गोविन्दः (क्रिस्ताब्द ७९३-८१४), अमोघवर्ष नृपतुङ्गः (क्रिस्ताब्द ८२४-८७८१), द्वितीयः कृष्णः (क्रिस्ताब्द ८७८-९१४), तृतीयः इन्द्रः ( क्रिस्ताब्द ९१४-९२८), तृतीयः कृष्णः (क्रिस्ताब्द ९३९ -९६७) एते च प्रशासकाः अभवन् ।
तृतीयकृष्णस्य मरणामन्तरं आन्तरिककलहेन कल्याणीचाळुक्यानाम् प्राबल्येन राष्ट्रकूटसाम्राज्यस्य पतनमभवत् ।
साहित्यसंस्कृतिः
राष्ट्रकूटानां काले कन्नडभाषायां विविधसाहित्यरचनानि अभवन् । बन्दण्डे, चत्राण, इत्यादिकाव्यभेदाः आसन् । प्रान्तीयभाषा तिरुळुगन्नड इति नाम प्राप्तम् । तस्मिन् काले नृपतुङ्गात् पूर्वं नैके कवयः आसन् इति नृपतुङ्गः स्वस्य कविराजमार्गः इति कृतौ सूचितवान् । रामायणम्, महाभारतम् कव्ययोः सक्षिप्तं कन्नडभाषारूपं लभ्यते स्म । पञ्चमशतकस्य प्रथमकन्नडशिलाभिलेखस्य पश्चात् रचिते कविराजमार्गे कावेरीतः गोदावरीपर्यन्तं यदस्ति तत् कन्नडराज्यमिति वर्णितम् । तस्मिन् काले जैनकवयः अधिकाः आसन् । शिवकोट्याचर्यस्य अड्डाराधनम् एव कन्नडसाहित्यस्य प्रथमगद्यकृतिः इति निर्णयः ।
बादामीचालुक्यवंशीयानाम् अस्तमानानन्तरम् प्रवर्धमानां स्थितिमागताः मान्यकूटप्रदेशीयाः राष्ट्रकूटवंशीयाः प्रसिध्दाः अभवन् । चालुक्याः इव एतेऽपि दक्षिणभारते विशालं साम्राज्यं स्थापयित्वा द्विशतमानादधिकसमयं यावत् प्रशासनम् कृतवन्तः ।
कन्नडसाहित्ये प्रसिध्दः पम्पकवि पोन्नः इत्यादयः एतेषां राष्ट्रकूटानाम् प्रशासनकाले आसन् । देवालयाणाम् निर्माणायच राष्ट्रकूटवंशीयाः प्रोत्साहम् दत्तवन्तः । आहत्य राष्ट्रकूटराजाः कन्नडप्रदेशस्य संस्कृतेः अभिवृध्दये बहुप्रयतितवन्तः इति ख्याताः आसन् ।
राष्ट्रकूटवंशीयानाम् मूलनिवासविषये उगमविषये च ऐतिहासिकाधारः न लब्धः । अतः कदा एतेषां उदयः अभवत् इति वक्तुम् न शक्यते । किन्तु एते राष्ट्रकूटराजाः कन्नडप्रदेशीयाः इत्यत्र संशयः नास्ति । राष्ट्रकूटराजानाम् “लट्टलूरुपुरवराधीश्वर” इति नाम प्रख्यातमासीत् । "लट्लूरु" इत्यस्य अधुनातन महाराष्ट्रराज्यस्य लातूरु प्रदेशे प्रशासनम् कृतवन्तः स्युः इति विदुषाम् अभिप्रायः अस्ति ।
अनन्तरसमये एते एल्लोरा एलिचिपुरेषु स्थितवन्तः । एतेषाम् राजधानी मान्यखेतस्थलम् अधुनातन गुलबर्गामण्डलस्य माळ्खेड्नगरम् इति ज्ञातमस्ति ।
राष्ट्रकूटसाम्राज्यस्थापनम्
चालुक्यराजः द्वितीयविक्रमादित्यः शूरः धीरः आसीत् । किन्तु अनन्तरम् चालुक्यवंशीयः द्वितीयकीर्तिवर्मा अधिकारं प्राप्तवान् । सः समर्थः प्रशासकः नासीत् । तस्य समये चालुक्यसाम्राज्यस्य अवनतेः लक्षणानि विज्ञाय दन्तिदुर्गः चालुक्यवंशीयानाम् अनेकान् अधीनराजान् पराजितवान् । बादामिनगरं आक्रम्य द्वितीयकीर्तिवर्माणम् अपि पराजित्य राष्ट्रकूटवंशस्य साम्राज्यं उद्धोषितवान् । एवम् राष्ट्रकूटवंशीयानाम् साम्राज्यस्थापनाभवत् ।
दन्तिदुर्गः
दन्तिदुर्गः एव राष्ट्रकूटसाम्राज्यस्य स्थापकः ।
राष्ट्रकूटराजाः पूर्वं बादामी चालुक्यराजानां अधीनराजाः आसन् । अस्मिन् समये गोविन्दराजः, कर्कराजः, इन्द्रः इत्यादयः क्रमशः प्रशासनम् कृतवन्तः । इन्द्रस्य पुत्रः दन्तिदुर्गः राष्ट्रकूटवंशीयेषु प्रसिध्दः राजासीत् । यदा द्वितीयविक्रमादित्यः गुजरात् प्रदेशे स्थिताय अवनिजाश्रयाय अरब्बीजनान् नियन्त्रितुम् साहाय्यं कृतवान् तदा दन्तिदुर्गः अपि द्वितीयविक्रमादित्येन सह आगतवान् आसीत् । चालुक्य-पल्लवराजयोः युध्दसमयेऽपि दन्तिदुर्गः द्वितीयविक्रमादित्याय साहाय्यं कृतवान् इति इतिहासतज्ञानाम् अभिप्रायः अस्ति ।
ध्रुवः
सा.श. अष्टमे शतके उत्तरार्धे उत्तरभारते परमाधिकारार्थम् गुर्जरपालवंशीये सङ्घर्षः अभवत् । एतयोः सङ्धर्षस्य मध्ये राष्ट्रकूटराजः ध्रुवः उभयोः सर्वाधिकारम् स्वयम् स्वीकृतवान् । उभौ अपि पराजितवान् । कनौजप्रदेशे अधिकारं प्राप्य उत्तरभारतेऽपि राष्ट्रकूटवंशीयानाम् अधिकारं स्थापितवान् दक्षिणभारते च गङ्गवाडिं वशीकृत्य पल्लवराजान् पराजितवान् ।
तमिळनाडुप्रदेशे च अधिकारम् प्राप्तवान् । ध्रुवस्य प्रशासनकाले उत्तरदिशि उज्जयिनीपर्यन्तं दक्षिणदिशि काञ्चीपर्यन्तम् राष्ट्रकूटवंशीयानाम् साम्राज्यस्य सीमासीत् । विन्ध्यप्रदेशे सैनिककेन्द्रं स्थापयित्वा भूपालः झान्सीकनौज प्रदेशम् आक्रमितुं योजनां कृतवान् । इयं सेनायात्रा सामान्यशक ७९६ तः ८०० वर्षपर्यन्तम् अभवत् इति विमर्शकाणाम् अभिप्रायः अस्ति । उत्तरभारते हिमालयपर्यन्तम् ध्रुवः दण्डयात्राम् कृतवान् । एतत्तु अतीवमहत्वपूर्णं साधनम् अभवत् ।
तृतीयगोविन्दः
ध्रुवमहाराजस्य मरणानन्तरम् तस्य चतुर्षुपुत्रेषु सिंहासनाधिकांक्षिषु अन्तर्युध्दमभवत् । अन्तिमतया तृतीयः गोविन्दः जयशाली अभवत् । सिंहासनारुढः च अभवत् । एतेषां ध्रुवराजपुत्राणां सङ्घर्षसमये केचन अधीनराजाः स्वातन्त्यार्थं प्रयत्नं कृतवन्तः । तृतीयः गोविन्दः वत्सराज-धर्मपाल-इत्यादि अधीनराजान् जित्वा स्वाधिकारं स्थिरं कृतवान् ।
ध्रुवस्य उत्तरभारतदण्डयात्रायाः समये दक्षिण भारते पल्लवराजाः, पाण्ड्यराजाः केरळराजाः गङ्गराजाः च स्वतन्त्राः भवितुं प्रयत्नम् कृतवन्तः । वेङ्गिराजाः च स्वातन्त्र्यम् इष्टवन्तः । एते सर्वे एकीभूय तृतीयंगोविन्दं पराजयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः । किन्तु तृतीयः गोविन्दः सर्वान् जित्वा अधिकारं स्थापितवान् ।
हनोई
वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१२९६
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२९६ १२९६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सि नारयणरेड्डि
सिंगिरेड्डी नारयणरेड्डि (२९ जुलाई १९३१ - १२ जून २०१७) एषः पुरुस्कारविजेता भारतीय तेलुगु कवि लेखक च अस्ति।
धनञ्जयः
दशरूपकस्य कारिकाकारः एव धनञ्जयः (Dhananjaya)। धनञ्जयः एकः संस्कृत-कविः वर्तते । एतस्य कालः १० शताब्दः इति कस्मिँश्चित् शासने उल्लेखः विद्यते । एषः वाक्पतिराज्ञः आस्थाने सभापतित्वेन आसीत् । एतेन दशरूपकम् इति ग्रन्थः लिखितः ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः
साहिबजादा-अजितसिंहनगरम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तरबेळगावीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति बेळगावीलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति उत्तरबेळगावीविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्रेषु एतत् क्षेत्र एकादशम् । उत्तरबेळगावीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या अपि बेळगावीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि बेळगावीलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नीलगिरि एक्स्प्रेस् ( ब्ल्यू मौण्टन् एक्स्प्रेस्)
एतत् धूमशकटवाहनस्य नाम अस्ति । मेटुपाळ्यं स्थानकतः ऊटी पर्यन्तं धूमशकटमार्गः विशिष्टः अस्ति । घट्टप्रदेशे धूमशकटयानं सावधानेन तन्नाम प्रतिघण्टं ३३ कि.मी वेगेन आरोहणावरोहणं करोति । अन्त्ये १८०० मीटरोन्नतप्रदेशं गच्छति । मार्गमध्ये १२ निस्थानानि सन्ति । हिलग्रौव्, सन्निमिडे इत्यादि निस्थाननामानि सन्ति । उटकमण्डलम् अथवा ऊटी अन्तिमम् निस्थानम् अस्ति । मार्गे ३६ सुरङ्गमार्गाः, १९ सेतवः च भवन्ति । सर्वत्र भव्यं वनसौन्दर्यम्, उत्तमम् अनुभवं सन्तोषं  च जनाः प्राप्नुवन्ति  । पर्वतशिखराणां दर्शनं मेघानां विलासः च अत्र द्रष्टुं शक्यते । विशेषसमये मार्च-एप्रिल्-मेमासेषु विशेषधूमशकटयानानां व्यवस्था भवति । धूमशकटयानानि मेट्टुपाळ्य़तः चेन्नैतः च  सन्ति ।
निस्थानकानि तथा अन्तरम्
चेन्नै सेन्ट्रल् (० कि.मी) अरक्कोणम् (६९कि.मी) सेलम् (३३४कि.मी) ईरोड् (३९६कि.मी) तिरुप्पुर् (४४६कि.मी) कोयम्बत्तूर् (उत्तरम्)(४९४कि.मी) कोयम्बत्तूर् (४९७कि.मी) मेट्टुपाळ्यम् (५३२कि.मीkm)
वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मस्तकम्
मस्तकं (शिरः) शरीरस्य अग्रतमः अंशः अस्ति। अस्य पुरतः वक्त्रम् अस्ति। अस्मिन् एव मस्तिष्कम् अपि अस्ति। मस्तके कर्णौ अक्षौ मुखम् नासा च सन्ति।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रमणमहर्षिः
आधुनिकभारतस्य महान् ऋषिः आसीत् । श्रीरमणमहर्षिः –(डिसेम्बर-३० १८७९तः –एप्रिल -१४-१९५०पर्यन्तम् ) भारते सुप्रसिद्धेषु आध्यात्मगुरुषु अन्यतमः। सः आत्मज्ञानप्राप्त्यर्थम् 'अहं कः?’ इति आत्मविचारविषयकस्य ज्ञानमेव प्रमुखं साधनम् इति बोधितवान् । अग्रे सः एव विषयः विस्तारितः भूत्वा गुरुं प्रति अथवा इष्टदेवतां प्रति शरणागतिः अपि उत्तमं साधनम् इति उक्तवान् । ये अन्यविधानानि अनुसरन्ति स्म तादृशेभ्यः साधकेभ्यः अपि सूचनां, मार्गदर्शनं च करोति स्म ।
जीवनम्
तस्य पूर्वतनं नाम वेङ्कडरमण-अय्यर् । तमिळ्नाडुराज्यस्य मधुरै समीपस्य तिरुचुरिग्रामे जन्म अभवत् । पिता सुंंदरमय्यर माता अळगम्माळ । तेषां कुटुम्बस्य चतुर्षु पुत्रेषु एषः द्वितीयः । १८९६ तमे वर्षे तन्नाम षोडशे वयसि जातस्य आत्मप्रज्ञानुभवस्य अनन्तरं शास्वतरुपेण अरुणाचलं प्रति (तिरुवण्णामलै) आगतवान् । ततः शेषायुष्यं तत्रैव यापितवान् ।
बोधनम्
श्री रमणमहर्षिः आत्मविचारं तन्नाम, आत्मज्ञानप्रप्त्यर्थम् 'अहं कः?’ इति विचारस्य आत्मान्वेषणविधानम् उत्तमसाधनं भवितुम् अर्हति इति विचारं बोधितवान् । एतत् विधानं 'श्री रमण नुट्रिएट्टु’, प्रबन्धे विस्तरेण विवृतवान् अस्ति । आत्मविचारकं विधानं नाम बुद्ध्यात्मक व्यायामः इति अपार्थः न करणीयः इति उक्तवान् । योग्यरीत्या कृतः आत्मविचारः 'अहम् इति संवेदनाम् अतिरिच्य चिन्तनं विना सुभद्रतया,प्रखरतया च केन्द्रीकृतं भवति इति। स्व- आत्मविचारं सः एवं विवृतवान् अस्ति- “ मम मातुलस्य गृहे प्रथमे अट्टे एकस्मिन् प्रकोष्ठे उपविष्टवान् आसम्। अहं कदाचित् एव ज्वरपीडितः भवामि स्म । आरोग्ये अन्यः कोऽपि क्लेशः न आसीत् । तथापि हठात् मम मनसि मरणस्य भयम् उत्पन्नम् । एतस्य निमित्तं आरोग्यसम्बद्धः कोऽपि हेतुः न आसीत् । भयस्य कारणम् अन्वेष्टुम् अपि मनः न प्राभवत् । अहं मरणं प्राप्नुवन् अस्मि इति भावना उत्पन्ना । यदि मरणं सन्निहितं तर्हि किं करणीयम् इति चिन्तितवान् । मरणभीत्याः आधाततः अहम् अन्तर्मुखः अभवम् । स्तब्धः अहं मनसि एव विचिन्त्य स्वगतं एवम् उक्तवान् “ इदानीं मरणं सन्निहितं, मरणम् इत्युक्ते किं स्यात्? किं नश्यति, एतत् शरीरं नश्यति’ अनुक्षणं मरणं जातमिव नटनं कृतवान् । शरीरं ह्स्तौ, पादौ साक्षात् प्रसार्य, चलनेन विना शवः इव अनुसरणं कृतवान्। एतस्य विषयस्य वास्तविकतां ज्ञातुं श्वासं अवरुद्ध्य ओष्टौ दृढीकृत्य, (अहम् इति वा अन्यः वा शब्दः कदाचित् बहिः निस्सरेत् इति कारणतः ) यथा शब्दः न भवेत् तथा पिधानं कृतवान् । तदा स्वगतम् उक्तवान् “ सत्यम् एतत् शरीरं नष्टम्, एतस्य दहनं कुर्वन्ति, शरीरस्य दहनमात्रेण अहं मृतः इति अर्थः वा? 'अहम्’ इत्याख्यम् एव शरीरं वा? तत् तु मौनं जडं च। किन्तु अहं मम व्यक्तित्वस्य सम्पूर्णां शक्तिं तथा मयि विद्यमानम् 'अहम्’ इति स्वरः भिन्नौ इत्यस्य अनुभवं प्राप्तवान् । अतः एतस्मात् शरीरात् भिन्नं चैतन्यम् (चेतनं कदापि मरणं न प्राप्नोति)।  तन्नाम 'अहं’ इत्यस्य मरणं नास्ति । सर्वदा चैतन्ययुक्तं भवति । एवं चिन्त्यमानाः विचाराः, एतादृशानि चिन्तनानि वा सामान्यानि न । जीवन्ति सत्यानि इति विषयः मनसि स्फुरितः। अहम् इत्येतत् किञ्चन सत्यम्। प्रस्तुतस्थितौ अहम् इत्यनेन एकेनैव सत्यत्वं प्राप्तम् आसीत् । अपि च शरीरेण प्रज्ञापूर्वकं योजिताः अंशाः सर्वे 'अहम् 'इत्यत्र केन्द्रीकृतानि आसन् । अनुक्षणं 'अहम्’ अथवा 'आत्मा’ इत्यंशः प्रबलः सन् सर्वं चिन्तनं तत्र केन्द्रीकृतम् अभवत् । मरणस्य भयं चिरम् अपगतम् । अहं नामकः विषयः आत्मप्रज्ञायाः महापूरे विनष्टः। तदारभ्य आत्मलीनता लुप्ततां विना अनुवर्तिता। इतरे विचाराः सङ्गीतस्य नादाः इव तदा तदा आगत्य गच्छन्ति स्म। किन्तु 'अहम्’ इति विषयःमूलश्रुतिः इव अनुवर्तिता। सा इतरनादानां मूलशिला इव नादानां योजनस्य श्रुतिः अभवत्।
अद्वैतसिद्धान्तं, रमणमहर्षिणः बोधनं च
श्री रमणमहर्षेः बोधने तथा शङ्कराचार्यणां विस्तृतेषु अद्वैतसिद्धान्तेषु च बहुसादृशम् अस्ति तथापि केचन भेदाः भवन्ति । •	अद्वैतसिद्धान्तं नकारात्मकं 'नेति, नेति (एतत् न, एतत् न ) मार्गं सूचयति। श्रीरमणमहर्षिः सकारात्मकं 'अहं कः ?’ इति विचारं सूचयति । •	अद्वैतसिद्धान्तम् आत्मानं विहाय आत्मरहिताः इतरकोशाः (अन्नमयः, प्राणमयः, मनोमयः, विज्ञानमयः, आनन्दमयः च) त्यक्तव्याः इति बोधयति । रमणमहर्षिः “ अहं कः ? इति रुपस्य विचारः प्रमुखं साधनम् । मनसः शमनं कर्तुं अन्यः मार्गः नास्ति । यदि अन्यामार्गेण मनसः शमनार्थं प्रयतन्ते चेदपि तात्कालिकं शमनं जातं भवति किन्तु तस्य पुनरुत्थानं भवितुम् अर्हति” इति सूचितवान् ।
वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:परिशीलनीयानि
इन्द्रः
इन्द्रः भारतियसनातनविश्वासानुगुणं देवतानाम् अधिपतिः अस्ति। शक्रः इति इन्द्रस्य नामान्तरमपि वर्तते। सः युद्धस्य वर्षायाः च अधिदेवता अस्ति । वैदिककाले इन्द्रः सर्वोच्चः देवः आसीत् कालान्तरेण पौराणिककथासु अस्य स्तर स्थानं किञ्चित् अवनतम् ।
ऋग्वेदे इन्द्रः
ॠग्वेदस्य २५०सूक्तेषु इन्द्रस्य वर्णनं कृतम् । अपि च ५०सूक्तेषु अन्यदेवताभिः इन्द्रस्य वर्णनं कृतम् । एव ऋग्वेदस्य सतुर्थांशेषु इन्द्रदेवस्य वर्णनं दृश्यते । अतः एवं वक्तुं शक्यते यत् इन्द्रः वैदिकयुगस्य सर्वप्रियः देवः । इन्द्रशब्दस्य व्युत्पत्तिः अर्थः च अस्पष्टः अस्ति । बहूनां विदुषाम् अपिप्रायः अस्ति इन्द्रः झंझावातस्य अधिदेवता । मेघेषु गर्जनं विद्युत् च इन्द्रस्य कृपा एव । किन्तु हेलब्रैण्ट् इत्यस्य मतानुगुण इन्द्रः सूर्यदेवता अस्ति । वैदिकभारतीयाः इन्द्रः प्रबला भौबिकशक्तिः इति भावयन्ति यः सैनिकविजयस्य साम्रज्यवादिविचारस्य च प्रतीकः भवति । प्रकृतेः न कोपि अङ्गः तादृशः शक्तिशाली अस्ति यथा विद्युत्प्रयारः भवति । इन्द्रम् अग्निदेवस्य यमलसोदरः इत्यपि सम्बोधयन्ति येन विद्युदीयाग्निः यज्ञवेदीयाग्निः च प्रकटितः भवति ।
महेन्द्रमहिमा
वैदिकानां मतम् अस्ति यत् वृत्रः अनावृष्टेः असुरः शुष्कमेघानां प्रतीकः च । इन्द्रः स्वायुधेन वज्रेण वृत्ररूपिणं राक्षस्यं हत्वा जलं मुक्तं करोति । तदा पृथिव्यां वर्षधाराः पतन्ति । ओल्डेनवर्ग्,हिलब्रैण्ट् च व्रत्रासुरवधस्य अन्यकथाम् अवदताम् । एतयोः मतानुगुणं पर्वतानां जलस्य मुक्तिः इन्द्रेण कृता । सूर्यरूपिणः इन्द्रस्य वर्णनं कृत्वा हिलब्रैण्ट् एवम् अवदत् वृत्रः शीतस्य हिमस्य वा प्रतीकः अस्ति यस्य मुक्तिः केवलं सूर्यः करोति । द्वावपि विचारौ इन्द्रस्य रूपद्वयं प्रकटयतः यस्य प्रदर्शनं क्षेत्रे झञ्झावातस्य पर्वते तपतः सूर्यस्यरूपेण भवति । इन्द्रः प्रभूतं सोमपानं करोति । इन्द्रस्य आयुधं वज्रः यस्य विद्युत्पहारस्य एव नामान्तरम् अस्ति । अपि च इन्द्रः ऋग्वेदः रात्रेः अन्धकारस्य नाशकः प्रकाशजनकः अपि कथयति  । ऋग्वेदस्य तृतीये मण्डले उल्लिखितं यत् विश्वामित्रस्य प्रार्थानानुसारम् इन्द्रः विपाशशतद्रुनद्योः जलं शोषितवान् येन भरस्य सेना अनायासेन पारङ्गता ।
इन्द्रस्य सामर्थ्यम्
पूर्वजाः इन्द्रः युद्धकुशलः इति कारणेण प्रथिव्यां दानवैः सह युद्धावसरे इन्द्रमेव सेनापतिं कुर्वन्ति स्म । इन्द्रस्य पराक्रमस्य वर्णनं कर्तुं शब्दानां शक्तिः अपर्याप्ता भवति । एषः शक्तीनां प्रभुरस्ति । अस्य १००शक्तयः सन्ति । ४०अधिकाः अस्य शक्तिसूचकनामानि सन्ति । ४०अधिकानां युद्धानां विजेता इन्द्रः इति वदन्ति । भक्तेभ्यः मित्रेभ्यः च इन्द्रः तादृशीं शक्तिं ददाति ये तस्मै सोमरसम् अर्पयन्ति ।
इन्द्रः वरुणः च
ऋग्वेदस्य नवसूकेषु इन्द्रवरुणयोः वर्णनम् अस्ति । द्वावपि एकसूत्रेण सोमरसं पिवतः, व्रत्रे विजयं साधयतः, जलस्य मूलं खनतः, सूर्यस्य नलनं नियमयतः । युद्धे साहाय्यं, विजयप्रदानम्, धनदानम्, उन्नतिप्रदानम्, दुष्टानापुपै शक्तिशालिवज्रस्य प्रहरणम्, तज्जुरहितमायाबन्धनम् इत्यैद्षु कार्येषु अभावपि समानौ स्तः । किन्तु सृष्टिविषयकगुणेषु षड्भेदाः सन्ति ।
पौराणिकमतम्
पौराणिकदेवमण्डले इन्द्रस्य तत् स्थानं नास्ति यत् वैदिकमण्डलेषु उक्तम् । पौराणिकदेवमण्डलेषु ब्रह्माविष्णुमहेश्वराणां महत्वमस्ति । इन्द्रः देवाधिराजः इति मानितः । एषः देवलोकस्य राजधान्याम् अमरावत्यां वसति । सुधर्मा अस्य राजसभा । सहस्रमन्त्रिणः अस्य मन्त्रिमण्डले सन्ति । शची अथवा इन्द्राणी अस्य पत्नी, ऐरावतः (गजः) अस्य वाहनम्, आयुधं वज्रः अथवा अशनि । कोऽपि मानवः तमः कृत्वा इन्द्रपदं प्राप्तुमिच्छति तदा अस्य इन्दपदं सङ्कटे पतति । स्वस्य सिंहासनस्य रक्षणार्थं इन्द्रः तपोभङ्गं कर्तुम् अप्सराः प्रेषयति । पुराणेषु अस्मिन् विषये नैकाः कथा सन्ति । पौराणिकः इन्द्रः शक्तिमान्, समृद्धः विलासी राजा इव चित्रितः ।
रामायणे इन्द्रः
देवानां राज्ञः इन्द्रस्य मेषवृषणः इत्यपि कथयन्ति । रामरावणयोः युद्धं दृष्ट्वा किन्नराः एवम् अवदन् । एतत् युद्धं समानं न यतः रावणस्य महती सेना श्रीरामः पदातिः। एतत् श्रुत्वा इन्द्रः कवचधनुर्बाणैः युक्तं स्वरथं रामार्थं प्रेषितवान् । विनीतभावेन इन्द्रसारथिः मातलिः रथादिवस्तूनि स्वीकर्तुं रामचन्द्रं न्यवेदयत् । युद्धस्य परिसमाप्तेः पश्चात् श्रीरामः तानि सर्वाणि अपनेतुम् आदिशत् । इन्द्रः दशरथस्य मित्रम् इति रामायणे वर्णितः ।
दुर्वासस्य शापः
कदाचित् इन्द्रः सुरापानेन उन्मत्तः एकान्ते रम्भया सह खेलन् आसीत् । तदा अकस्मात् दूर्वासमुनिः स्वशिष्यैः सह आगतः । इन्द्रः अतिथिसत्कारं कृतवान् । दूर्वासः आशीर्वादं कुर्वन् पारिजातपुष्पम् इन्द्राय अयच्छत् । तत् पुष्पं विष्णुना दत्तम् । इन्द्रः ऐश्वर्यमदेन तत् पुष्पं स्ववाहनस्य गजस्य मस्तके स्थापितवान् । पुष्पस्य प्रभावेण गजः अलौकिकगरिमायुक्तः वनम् अगच्छत् । इन्द्रः तं गजं नियन्त्रयितुम् असमर्थः अभवत् । दूर्वासः श्रीहीनः भवतु इति तम् अशपत् । तेन अमरावती अपि अत्यन्तं श्रिया हीना अभवत् । इन्द्रः प्रथमं बृहस्पतेः पश्चात् ब्रह्मणः साहाय्यम् अयाचत । समस्तदेवताः विष्णोः निकटम् आगताः । लक्ष्मीः सागरपुत्री भवतु इति आदेशः दत्तः । अतः लक्ष्मी सागरे अगच्छत् । पश्चात् विष्णुः स्वपत्न्याः प्राप्तये सागरमथनं कर्तुं देवान् आदिशत् । समुद्रमथनेन अनेकानि रत्नानि आगतानि । लक्ष्मीः अपि ततः आगता नारायणाय वरमालां समर्प्य प्रसन्नाभवत् ।  सहस्रारः इति नामकस्य राज्ञः पत्नी मानससुन्दरी गर्भवती खिन्नाभवत् । राजा कारणं पृष्टवान् । इन्द्रस्य वैभवं दृष्टुम् उत्कटेच्छा अस्ति इति उक्तवती । सत्वरं राजा ताम् इन्द्रस्य ऋद्धिवैभवं दर्शितवान् । फालरूपेण अस्य गर्भात् यस्य बालकस्य जन्म अभवत् तस्य इन्द्रः इत्येव नाम कृतम् । लङ्कायाः अधिपतिः माली इन्द्रस्य वैभवं श्रुत्वा स्वभ्रात्रा सुमालिना सह अमरावती आक्रान्तवान् । युद्धे अनेकसैनिकैः सह माली अपि मारितः । सुमाली प्रधावन् पाताललङ्कां प्रविष्टवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:हिन्दुदेवताः