cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
विंशतिशतकस्य नाटकानि
अन्धैरन्धस्य यष्टिः प्रदीयते
“अन्धैरन्धस्य यष्टिः प्रदीयते” इति नाटके खल्वाटतामधिगच्छन् कश्चिन्महाराजो वाराणस्यां मुकुन्दानन्दगोविन्दस्वामिनं चिकित्सितुं निवेदयति । तस्य चिकित्साविधानमनुसृत्य स तदर्थं ब्राह्मणभोजनदक्षिणादिकं सम्पादयितुं निर्दिशति । किन्त्वन्ते “स्वयमेव सर्वथा खल्वाटोऽयम्” इति ज्ञात्वा राजा राजभवनात्तं निस्सार्य कथयति - न खल्वन्धेनान्धस्य यष्टिप्रदानं योग्यम् । कथं स्वयमेव खल्वाटोऽयं मम खल्वाटतां दूरीकरिष्यतीति।
परिणामम्
परिणामन्नाम सप्ताङ्क-नाटकं निर्मितं चूडानाथभट्टाचार्येण । श्रीमती नूतनश्री ८।१५ रयूखटोल, काठमाण्डू नेपालतः प्रकाशितम् । चूडानाथोऽयं प्राचार्य आसीत् काठमाण्डू-शासकीयमहाविद्यालये । नाटकेऽस्मिन् योरपीय-सभ्यतायाः संस्कृतेश्च मृगमरीचिकाभिः पाशितानां नवयुवकयुवतीनां पतनोन्मुख-प्रवृत्तयो वर्णिताः।
रामानन्दम्
रामानन्दनाटकस्य लेखकोऽयं बी० श्रीनिवासभाट उडुपि-नगरे संस्कृत-महाविद्यालयेऽध्यापकः आसीत् । अस्मिन्नाटके पञ्चाङ्का सन्ति । अङ्का दृश्येषु विभक्ताः सन्ति । नाटकेऽस्मिन् उत्तररामचरित स्य कथावस्तु वर्तते। लेखकेन स्वयमेव १९५५ वर्षे प्रकाशितम् ।
छायाशाकुन्तलम
जीवनलालपारिखस्य छायाशाकुन्तलमिति रूपकं उत्तररामचरितस्य तृतीयमङ्कमनुसृत्य प्रणीतम् । सूरतनगरात् १९५७ ई० वर्षे प्रकाशितम् । अत्र तिरस्करिण्याः प्रभावेण शकुन्तला छायारूपेणोपस्थाप्यते।
आदिकविः
आदिकवेः प्रणेता बुद्धदेवपाण्डेयः पाटलिपुत्रस्य मीठापुरस्य दयानन्दकन्याविद्यालयस्य अध्यापकोऽस्ति । भारत्या ६१ अंके प्रकाशितम् । प्रकृतनाटके वाल्मीकिः पापवर्तनं विहाय दीक्षां गृहाति । पश्चात् क्रौञ्चवधस्य कथा वर्तते ।
भक्तिचन्द्रोदयम्
वेंकटकृष्णरावस्येदं नाटकं भारतीयपरम्परानुसारं सुप्रणीतम् । मञ्जूषायां १९५७ ई० वर्षे प्रकाशितम् । नायको भगवान् पुरुषोत्तमो लोकस्य भक्तिवैमुख्येन खिन्नाश्च नारदव्यासशंकररामानुजादयो नितरां भौतिकतां प्रपन्नं लोकं भक्तिमार्गे समानेतुं यतन्ते।
नागराजविजयं, गणाभ्युदयञ्च
एम० ए०, डी० लिट् उपाधिविभूषितो डा० त्रिवेदी मध्यभारतस्य राजकीयसेवायामुच्चपदेषु स्थितः सन् भारतीयसंस्कृतिं संस्कृतं चाधिकृत्य बहु लिखितवान् | अयमिन्दौरनगरस्य निवासी। एतेन नागराजविजयं, गणाभ्युदयं चेति नाटकद्वयं विरचितम्।
नागराजविजयस्याभिनयः उज्जयिन्यां निष्पन्नः। संस्कृतप्रतिभायां १९६० ई० वर्षे प्रकाशितम् । अस्मिन्नाटके नागराजः शकान्नुज्जयिनीतो विद्राव्य कुषाणान् भारताद्बहिष्कतुं प्रयतते।
डा० त्रिवेदिनो गणाभ्युदयमिति पञ्चाङ्के नाटके भारतीयगणराज्या नामभ्युदयस्तत्र समागत बाधानां निरसनं च बहुविधरोचकसंविधानैः सम्यक् विशदीकृतम् । दिल्लीतः, संस्कृतरत्नाकरे १९६६ ई० वर्षे प्रकाशितम् ।।
नराणां नापितो धूर्तः
नराणां नापितो धूर्त इति नाटकस्य प्रणेता नारायणशास्त्रिकाङ्करो राजस्थान स्य जयपुर नगरवास्तव्यः। प्रकृतस्यैकाङ्कस्य चतुर्षु लघुदृश्येषु नापितस्य रामकिशोरस्य कथा वर्तते । मधुरवाण्यां १९५७ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् । व्यापाराय पत्न्या नगरं प्रति प्रेषितोऽसौ मार्गे स्वकीयधूर्ततया दानवानां महतीं श्रियमवाप्तवान्।
शास्त्रिणान्यान्यपि बहूनि लघुरूपकाणि विरचितानि । तेषु स्वातन्त्र्ययज्ञाहुतौ १९४२ ई० काले स्वातन्त्र्यमहायुद्धे भारतीयमहावीराणां योधनशीलानां शासकैः दमनं सकरुणं निरूपितम्। स्वातन्त्र्ययज्ञाहुतेः प्रकाशनं दिल्लीतः १९५६ ई० वर्षेऽभवत् ।
दस्युरत्नाकरम्
दस्युरत्नाकरस्य प्रणेता ध्यानेशनारायणचक्रवर्ती रवीन्द्रभारतीविश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकोऽभवत् । मंजूषायां १९६७ ई० वर्षे प्रकाशितम् । रवीन्द्रस्य कतिपयनाटकानि गीतानि च संस्कृतभाषयानूद्य स कृती वर्तते।नान्दीभरतवाक्यप्रस्तावनारहितम् एकाङ्कनाटकं दस्युरत्नाकरं चतुर्षु दृश्येषु विभक्तम् । दस्युरत्नाकरः कालान्तरे वाल्मीकिर्बभूव । तस्य चरित्रविकासार्थं बहुविधानि संविधानानि कविना कथावस्तुनि समावेशितानि।
सावित्री-नाटकम्
सावित्रीनाटकस्य रचयिता श्रीकृष्णमणित्रिपाठी पूर्वोत्तरप्रदेशस्य देवरियामंडलवास्तव्यः। वाराणस्या भारतीयसाहित्यमालायां प्रकाशितम् । बहुविषयाचार्योपाधिविभूषितोऽयं सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये आचार्यपदमवाप्नोत् । पुराणादिकमधिकृत्य तेन बहुविधग्रन्था विरचिताः । प्रकृतनाटके सावित्रीसत्यवतोः प्रसिद्धं कथावस्तु प्रपञ्चितम्।
भैमीनैपधीयम्
सीतारामाचार्यो भैमीनैषधीयस्य प्रणेतास्ति । भारती-पत्रिका १९६७ ई० वर्षे प्रकाशितम् । अस्मिन् एकाङ्के चत्वारि दृश्यानि सन्ति । अत्र दमयन्ती -नल योः परिणय-वृत्तान्तो वर्तते । भारतीपत्रिकया आयोजितायामेकाङ्कनाटक-प्रतियोगितायामस्य समावेशोऽभवत् ।
श्रीकृष्णदौत्यम्
श्रीकृष्णदौत्यमिति लघुनाटकस्य रचयिता भास्कर केशवढोकोऽस्ति । भारत्या ६-११ अंके प्रकाशितम् । अत्र द्रौपदी -भीम योर्विरोधे सत्यपि युधिष्ठिर स्य निर्देशानुसारं श्रीकृष्णो दौत्येन दुर्योधनं प्रति गच्छति, दौत्यं समाचरति च ।
रत्नावली
रत्नावलीरूपकस्य प्रणेता बडौदावास्तव्यो बदरीनाथशास्त्री। बडौदानगरस्य विद्वत्सभायाः पञ्चमे वार्षिकोत्सवे कन्याभिरभिनीतेयम्। अत्र राधाकृष्णयोः प्रणयात्मकमितिवृत्तं रूपकायितम्। संवादाश्चटुलाः सन्ति । वाक्यावली नाट्योचिता सुसरला च वर्तते।
सत्यारोहणम्
सत्यारोहणं पाण्डिचेरीनगयोः श्रीमात्रा विरचितम् । रूपकमिदं जीवनदर्शनं विश्लेषयति । पाण्डिचेरीतोऽरविन्दाश्रमात् १९५८ ई० वर्षे प्रकाशितम् । सत्यान्वेषणं कथं कर्तव्यमित्यत्र निदर्शितम् ।
नागेशम्
नागेशनाम्न एकाङ्करूपकस्य रचयिता विद्यार्थी इत्युपाख्यो वामदेव उत्तरप्रदेश स्य गढवालनगर स्य निवासी। अस्मिन् रूपके तेन महावैयाकरणस्य नागेशस्यौ दात्त्यं वर्णितम् । वामदेवस्य लेखनी भावोत्कर्षिणी विद्यते । देवप्रयागस्य काव्यसदनेन १९५८ ई० वर्षे प्रकाशितम् । रूपकमिदं कथावस्तुसंविधानादिदृष्टया विलक्षणमेव विलसति ।
प्रतिभा-विलासम्
मैसूरवासिनो ह० व० भुजङ्गाचार्यस्य प्रतिभाविलासं नाटकं दृश्यत्रयस्यैकाङ्कम् । भारतीय-पत्रिकायाँ १९७५ ई० वर्षे प्रकाशितम् । प्रारम्भोऽस्य बुभुक्षितब्राह्मणस्येकोक्त्या भवति । दैवात्तदैव कालिदासो दृश्यते । ब्राह्मणेन स्वीयदारिद्रयनिवारणाय प्रार्थितोऽसौ । कविनिर्दिशति - मम गृहेऽद्योषित्वा श्वो राजसभामागम्य “त्रिपीडा परिहारोऽस्तु” इति वक्तव्यं भवता।
अपरेद्युः विलम्बाद्राजसभाङ्गतः कालिदासो राज्ञा पृष्टोऽवदत् गुरुसेवायामासमिति । दर्शनार्थमुत्कण्ठितराजाज्ञयासौ ब्राह्मणः समानीतः । स च “त्रिपीडास्तु” इत्युक्त्वैव तूष्णीं बभूव । शापो दत्तोऽनेनेति राज्ञो भावमवलोक्य कालिदासस्तं शापमाशीर्वचनत्वेन सम्यक् व्याख्यातुमवोचत् -
आसने विप्रपीडास्तु शिशुपीडास्तु भोजने ।
शयने दारपीडास्तु त्रिपीडास्तु नरेन्द्र ते।।
तदा परं प्रीतेन भोजेन बहुविधदानैरसौ ब्राह्मणः सम्मानितः ।
पुनःसृष्टिः, सोपानशिला च
सोपानशिलेति रूपके कापिलजाज्योदम्पत्यं सुखकरं वर्तते । ग्रामप्रधानस्तत्र बाधको भवति । कापिलस्य गृहे जटिता सोपानशिला चौर्येण ग्रामप्रधानः स्वकीये नूतने गृहे प्रयुक्ता। न्यायार्थं कापिलेन प्रयासे कृते प्रमाणाभावात्कापिलविरुद्धो निर्णयो भवति । पश्चाच्चासौ मानहानेरभियुक्तो विधीयते । दैवाद् गृहप्रवेशावसरे ग्रामप्रधानस्य शिरसि बृहन्मृत्तिकाखण्डमापतति, पुत्रश्च तस्य यानदुर्घटनायां म्रियते । स्वपापस्य फलमिदमित्यनुशोच्य प्रायश्चित्तार्थं स्वकीयां कन्यामसौ कापिलस्य पुत्राय समर्पयति ।
रामराज्यम्
वि०वि० श्रीमहोदयेन रचिते नाटके रामराज्यम् उत्तमस्य नृपतेरादर्शो वर्णितः । उद्यान-पत्रिकायां १९५९ ई. वर्षे प्रकाशितम्। तत्राङ्काः प्रेक्षणकेषु विभक्ताः । कथारम्भः सीतारामयोः पट्टाभिषेकाद् भवति । रजकात्सीतादूषणं श्रुत्वा सीतया सह रामो वनं गन्तुमभिलषति । नाटके वार्तालापतत्त्वस्य वैशिष्ट्यं वर्तते । संवादा बहुशोऽतिदीर्घाः सन्ति । नाट्यनिर्देशाः कार्यपरा विद्यन्ते।
सरोजिनीसौरभम्
सरोजिनीसौरभस्य नाटकस्य प्रणेता आन्ध्रप्रदेश स्य राजमहेन्द्रवरमिति नगरस्य निवासी भारतीसंस्कृतेः परमोपासकोऽनेकविद्याविशारदः श्रीमहीधर वेङ्कटरामशास्त्री । नाटकेऽस्मिन् ग्रामोत्थानयोजना तत्त्वतो दर्शिता । गुणचन्द्रनायकः पितुर्विरोधेऽपि स्वकीयां प्रणयिनीं सरोजिनीं परिणयति । श्रीधरो नामापरः कश्चिन्नायिकाभिलाषी मिथ्याचौयोभियोगबलान्नायकं न्यायालये नयति । किन्तु सत्यमचिरं प्रकटितमेव । गुणचन्द्रेण प्रभावितो राजा तस्मै सेनापत्यादिपदप्रदानक्रमेण राज्यमेव समर्पयति । गुणचन्द्रं रक्षन्ती चिरात्प्रच्छन्ना सरोजिनी राजमहिषी भवति ।
कुचेलवृत्तम्
मद्रासनगरस्य क्वीन मेरीमहाविद्यालयस्य संस्कृतविभागाध्यक्षपदात्सेवानिवृत्ता देवकीमेननेति विदुष्या प्रणीते कुचेलवृत्तमिति संगीतप्रेक्षणके सप्ताङ्काः सन्ति । १९६१ ई० वर्षे संस्कृतप्रतिभायां प्रकाशितम् । संगीतप्राचुर्यादिद 'ओपेरा' इत्यपि कथ्यते । मेरीमहाविद्यालयस्य छात्रैरभिनीतमिदम्। दारिद्रयेणातिपीडितः कुचेलः पत्न्यनुरोधेन कृष्णमुपगम्य पत्नीप्रदत्तपृथुकं तस्मै प्रदातुं नेच्छति लज्जया | पश्चाच्च -
हरिश्च तस्मात्पृथुकं जहार,
ततः पृथुकमश्नन् कृष्णस्तस्मै बहुधनं प्रददाति । गृहमागत्यात्मनः सर्वैश्वर्यञ्चालोक्यातिविस्मितः कुचेलः सपरिवारो भगवत्पूजनं संकीर्तनश्च विदधाति।
पौरव-दिग्विजयम्
बङ्गलौर-वास्तव्यः एस० के० रामचन्द्ररावः–पौरव-दिग्विजयस्य लेखकः । १९६० वर्षे संस्कृत-साहित्य-प्रतिभायां प्रकाशितम् । लेखकः ‘आल इण्डिया इंस्टीट्यूट आफ मेण्टल हेल्थ इति संस्थायां बङ्गलौरनगरे प्रवाचक आसीत् । नाटकानुसारं पुरुः स्वयोजनया भारतीय-नृपाणां संघं निर्माय अलक्षेन्द्रेण युद्ध्यते स्म ।
श्रीकृष्ण-भिक्षा
रूपकस्यास्य लेखकः एच० वी० नारायणशास्त्री बङ्गलौर-वास्तव्य आसीत् । 'पूना-ओरियण्टलिस्ट' इति पत्रिकायां १९५९ वर्षे प्रकाशितम् । अस्मिन्नङ्कद्वये तत्सम्बन्धि-महाभारतीयं कथावस्तु विद्यते।
कृतार्थकौशिकम्
कृतार्थकौशिकस्य प्रणेता नैनीतालवास्तव्यः श्रीकृष्णजोशी ( १८८२-१९६५ ई० ) प्रयागस्थ-म्योरमहाविद्यालये उच्चशिक्षा समाप्य कञ्चित्कालं कुमायूँनगरे वाक्कीलव्यवसायानन्तरं देशसेवायां व्यापृतोऽभूत्। पश्चान्मदनमोहनमालवीयस्याकर्षणेन काशी-हिन्दू विश्वविद्यालयेऽशिक्षयत । संस्कृतपाण्डित्यमस्यानुवंशिकमेवासीत् । बहुषु विद्यासु पारङ्गगतो विद्वानयं “अन्तरङ्गमीमांसा’ निर्मायोत्तरप्रदेशशासनस्य १५०० रूप्यकाणां पुरस्कारं लब्धवान् । वाग्वैदग्ध्येन विद्याभूषण-कविसुधांशूपाधिद्वयं लभते स्म । कृतार्थकौशिकं, सत्यसावित्रं, परशुरामचरितं चेति नाटकत्रयमस्योपलभ्यते । कृतार्थकौशिकम् अखिलभारतीयसंस्कृतपरिषदः, लखनऊनगरतः १९६५ ई० वर्षे प्रकाशितम् ।
कृतार्थकौशिकानुसार महाराजो गाधिः स्वकन्याया विवाहमौर्वेण सह सम्पाद्य दस्यून् पराजेतुं स्वकीयां शक्तिं वर्धयते । दस्यवो गाधिपुत्रं विश्वामित्रं तत्सहायकं ऋक्षञ्च बन्दीकुर्वन्ति । तत्र दस्युराजदुहिता “उग्रा” विश्वामित्रं पतिरूपेणाकाङ्क्षत् | आर्यसेनया दस्यूनाक्रम्य विश्वामित्र स्य गुरुरगस्त्यस्तं मोचयितुं प्रायतत | दस्युसेनापतिरात्मनः इष्टदेवस्य साहाय्यमवाप्तुं तस्मै विश्वामित्रं बलिं दातुकामोऽभूत् । किन्तूग्राया साहाय्येन विश्वामित्रस्ततो निष्क्रम्य प्राणान् ररक्ष । गान्धर्वरीत्या तौ परिणीतौ । परं गर्भवतीमुग्रां भैरवो जघान । ततस्तपो विहाय राष्ट्ररक्षार्थमसुरान् पराजेतुं प्रवर्तमानस्यागस्त्यस्य पुत्र्या रोहिण्या विश्वामित्र उदूढः।
षडङ्केऽस्मिन्नाटके पात्राणां संख्यात्यधिका वर्तते । पद्यानामपि संख्या षष्टीति बहुलैव । राष्ट्ररक्षार्थं राष्ट्रियसंघटनस्य सर्वस्वत्यागस्य च प्रतिफलनमत्र साधु कृतम्।
हर्षदर्शनम्
हर्षदर्शनस्य रचयिता पुण्यपत्तनवासी डेग्वेकरपाण्डुरङ्गशास्त्री पण्ढरपुरक्षेत्रस्य संस्कृतविद्यालये व्याकरण-न्याय-वेदान्तादिशास्त्राण्यध्यापयति स्म । अस्य संस्कृतसाहित्याध्ययनं सुगभीरमासीत् । स हि १९६१ ख्रीष्टाब्दे दिवङ्गतः। हर्षदर्शनस्य पञ्चाङ्केषु हर्षेण पूर्वभारतविजयस्य कथावस्तु प्रपञ्चितम् । पूर्वसागराञ्चलस्थस्य राज्यस्य नृपतिश्चण्डदेवः शान्तिवर्मणो राज्यं स्वायत्तीकृतवान् । शान्तिवर्मणो दुहिता प्रतिमा तत्सखी चन्द्रिका च युद्धशिक्षामवाप्याश्रयार्थं हर्षं संगम्य चण्डदेवस्य विनाशाय प्रावर्तयताम् । हर्षस्याक्रमणमाशंक्य चण्डदेवः प्रतिरोधाय मगधराजेन शशांकेन सह गुप्ताभिसन्धिं समाचरत् । कुशलतरसाहाय्यबलेन स्वकीयरणकौशलेन च हर्षः आत्मनो भ्रातृघातकं शशांकं चण्डं च निजघान । ततः प्रतिभया सह हर्षस्य चन्द्रिकया सह तन्मित्रस्य चकोरस्य च विवाहः संजातः।
प्रथमेऽङ्केऽरुणवरुणयोः ह्वनसाङ्गविषयकवार्तालापो हेयः स्यात्। नाटकमिदं मुद्राराक्षस मनुहरति । प्रवेशकविष्कम्भकयोरभावो वर्तते । रङ्गपीठे स्थितेष्वप्यन्यपात्रेषु चतुर्थाङ्के हर्षस्यैकोक्तिः विरलप्रयोग एव ।
सत्याग्रहोदयम्
बोम्मकण्टिरामलिङ्गशास्त्री उस्मानियाविश्वविद्यालये संस्कृतविभागमध्यक्षयति स्म। प्राच्य-पाश्चात्यविद्यानिकरं गभीरमधीत्य स सम्यक् ग्रन्थते स्म। बहुविधं काव्यमाधुनिकवैदेशिकशैलीमधिकृत्य तेन प्रणीतम् । शास्त्रिणः सर्वाः कृतयः प्रकाशिताः ।
रामलिङ्गस्य नाटकानि सत्याग्रहोदयम्, शुनःशेपम् , मेघानुशासनम् , सुग्रीवसख्यमित्यादीनि प्रकाशितानि सन्ति । सत्याग्रहोदयनाटकस्य कथावस्तु जञ्जीवारद्वीपे गान्धिनः कार्यकलापादारभ्य १९१४ ई० वर्षे जुलाईमासस्याष्टादशतारिकायां संध्यायां जोहान्सबर्गे गान्धिपोलेनवाक-हबीबादीनां वार्तालापं यावत् प्रवर्तते । शास्त्रिणः प्रमुखं नाटकमिदं गान्धिनो वर्षशतकमहोत्सवावसरे १९६६ ई० वर्षे प्रकाशितम् । नाट्यविधानमत्र प्रायेण भारतीयं नास्ति ।
शुनःशेपमिति रूपकं रोहिताश्वस्यैकोक्त्या प्रारभ्यते । ततोऽकालपीडितस्याजीगर्तस्य रोहिताश्वस्य च विपत्तिनिवारणमधिकृत्य वार्तालापो प्रवर्तते । शुनःशेपो यज्ञे आत्मबलिदानेनाजीगर्त रक्षितुं यतते। विश्वामित्रेण शुनःशेपोऽपि रक्ष्यते। अत्र भावपराः प्रासङ्गिकवृत्तान्ताः रमणीयाः सन्ति । प्रस्तावनाभरतवाक्ययोरभावो वर्तते । प्रथमे दृश्ये रोहिताश्वस्यैकोक्तिमात्रमस्ति ।
पञ्चदृश्यात्मके मेघानुशासनेऽनावृष्टिसंतप्तस्य सपत्नीकचाक्रायणस्येतिवृत्तमधिकृत्य छान्दोग्योपनिषदो मेघगर्जनं, देवासुरमानवानामनुशासनं, दमदत्तदयध्वानां ग्रहणस्योपदेशाख्यानं साधु विलसति । सुग्रीवसख्यस्य षट्स्वतिलघुदृश्येषु सुग्रीवरामयोः मैत्रीभावप्रतिष्ठापनस्वेत्तिमस्ति। मातृगुप्तस्य लघुतरदृश्यद्वये राजतरङ्गिण्यां वर्णितस्य मातृगुप्तस्याख्यानं प्रपञ्चितम्। देवयानीति रेडियोरूपकानुसारं -
रागरोषावेशभरितं देवयानीचरितम् ।
प्रस्तूयते भवतां मुदे रसिका विलोकयादरात्।।
अस्मिन् रूपके देवयान्याः कूपपतनं, ययातिना सह विवाहः, ययातेः शर्मिष्ठया गान्धर्वविवाहः, देवयान्याः क्रोध इति घटनाश्चर्चिताः । पञ्चमे दृश्ये छायापुरुषस्यागमनं छायातत्त्वानुसारि वर्तते। यामिनीति नभोनाट्ये बिल्हणस्य राजकन्याया यामिन्याश्च ललिता संगमनकथा रूपकायिता।
१९६२ ख्रीष्टाब्दे विक्रान्तभारतं रामलिङ्गमहोदयश्चन्द्रगुप्तमौर्यस्य पराक्रमनीतिं वर्णयितुमरचयत् । नैकेतिहासग्रन्थपरायणेन कविना विषयसामग्री संकलय्य प्रणीतमिदं नाटकमिति वैशिष्टयम् । अस्य संगीतरूपान्तरस्य प्रसारणं १९६३ ई० वर्षस्य १५ अगस्तदिवसे हैदराबादनभोवाणीतोऽभवत् । नाटकेऽस्मिन् ग्रीकशासकान् भारताद्बहिनिस्सार्य चाणक्यचन्द्रगुप्ताभ्यां बृहत्साम्राज्यस्थापनस्य वर्णनं वर्तते । पूर्वकविपरम्परानुसारं नूतनसंविधानायोजनेऽत्र लेखकः साधु प्रवर्तते ।
समानवस्तु मे मनः
गजाननबालकृष्णपलसुले पुण्यपत्तने संस्कृतप्रगताभ्यास-केन्द्रस्य प्राचार्यः। तेन भारतवाणीति संस्कृतपाक्षिकं सम्पादितम् । बालकृष्णेन बहूनि नाटकानि विरचितानि । तद्यथा - १. समानवस्तु मे मनः, २. धन्येयं गायनी कला, ३. धन्योऽहं धन्योऽहम् ।
१९६१ खोष्टाब्दे भारतप्रशासनस्य वैज्ञानिकसंशोधनसांस्कृतिककार्यविभागद्वारा “भारतस्यैकात्मतान्वेषणम्” इति विषयमालम्ब्य नाटकप्रतिस्पर्धा समायोजिता । तदर्थं “समानमस्तु मे मनः” इति सर्वोत्तमनाटकं विलिख्य पलसुलेमहोदय एकसहस्ररूप्यकाणि पुरस्कारं लब्धवान् ।
भाषानुसारं राज्यनिर्माणकालेऽसमे बंगे च घटिता अशोभना घटना एवास्य नाटकस्य पृष्ठभूमिः । शारदाग्रन्थमालायां प्रकाशितम् । भारतस्यैक्यार्थं पूर्वविहितप्रयासानां तत्फलानाञ्चाकलनं कविना सम्यक् कृतम्।
धन्येयं गायनीकलेत्येकाङ्कनाटके नायकस्य ठणठणपुरस्थस्य चक्रमादित्यस्य चर्या सर्वथा हास्यपूर्णास्ति । कदाचित्कस्यचिद् गायकस्य राज्ये गायनीकला प्रतिष्ठां लभेत इतीच्छां पूरयन् प्रसन्नो राजा कथयति - भस्तिष्के शोभना आयडिया आता कि राज्य में कोई | गद्यभाषण न करे ! सर्वेण पदनीयम् । जो गद्य बोले, उसे मार डाला जाय—इति । फलतो कालान्तरे राजभवनमेव भस्मीभूतम् ।
धन्योऽहं धन्योऽहमिति नाटके स्वातन्त्र्यं संग्रामेऽग्रगण्य-सेनानायकस्य सावरकरस्य समग्रमुदात्तचरितं चित्रितम् । भाषायाः सारल्यमत्र सर्वथा नाट्योचितं, किन्तु दीर्घभाषणं न कथमपि समीचीनम्।
संयुक्तापृथ्वीराजम्
संयुक्ता -पृथ्वीराज मिति नाटकस्य प्रणेता पण्डितप्रवरो योगेन्द्रमोहनः ( १८८६-१९७३ ) आसीत् । नाटकमिदमैतिहासिकं वर्तते । अत्र संयुक्तापृथ्वीराजयोः प्रणयकथा प्रपञ्चिता ।
भारतीविजयम्
शठकोपविद्यालंकारस्य भारतीविजयमिति नाटके हिन्दी, उत्कली, द्राविडी, आन्धी, बङ्गो चेत्यादिभाषाः परस्परं संवदन्ति । भारत्या १०:८-९ अङ्कयोः प्रकाशितम् । प्रथमे दृश्ये सरस्वती भुवि समागत्य नृत्यगीतादिकं चरति । द्वितीये ब्रह्मणः सामगानं भवति सरस्वती च वीणां वादयति । तदनन्तरमेकदा आङ्गलः भारतमागत्य स्वीयकूटनीत्या भारतीयभाषाः परस्परं विभेदयितुं ताश्च शासितुं प्रयतते । कदाचिन्नारदाद् “भारतीयभाषा भ्रष्टाः” इति श्रुत्वा ब्रह्मा कमपि महात्मानं भुवि प्रेषयति | सरस्वती च समागता सरस्वत्युपदेशतो भारतीयभाषा आङ्गल्या दुष्प्रभावाद् विमुक्ता भवन्ति । महात्मना कथितम् - न केवलं भारते एव भारतीविजयः, अपि तु विदेशेष्वपि भारतीविजयः उद्घोषितो मया इति ।
चतुर्वाणी
चतुर्वणी चतुर्णामेकाङ्करूपकाणां संग्रहो वर्तते । अत्र प्रतिज्ञाकौत्सम्, आनूरवम्, ऐकलव्यम् , पद्मावतीचरण-चारण-चक्रवर्ती चेति चतस्रो नाट्यः संकलिताः । चतुर्वाणी गुण्टुरुतः प्रकाशिता ।
तत्र प्रतिज्ञाकौत्से रघुवंशस्थपञ्चमसर्गस्य कथा प्रथिता । आनूरवे महाभारतस्य कदूविनतयोः कथानकमस्ति । ऐकलव्ये महाभारतप्रसिद्धस्यैकलव्यस्येतिवृत्तं वर्तते । पद्मावतीचरण-चारण-चक्रवर्ती शिवशंकरस्वामिना विरचितान्ध्रनाटिकाया अनुवादमात्रमाभाति। चतुर्वाण्याः प्रणेता कोगण्टिसीतारामाचार्यों न केवलं कविरेवापित्वध्यात्मविद्यायां शास्त्रेषु, तन्त्रादौ च निष्णात आसीत्।
अङ्गुष्ठदानम्
पञ्चाङ्कस्याङ्गुष्ठदानमिति नाटकस्य प्रणेता उत्तरप्रदेशस्य एटामंडले जातो रामकिशोरो बालकविः। उत्तरप्रदेशे कायमगंजतः १९९३ ई० वर्षे प्रकाशितम् । नाटकेऽस्मिन् महाभारतस्यैकलव्याख्यानं नवतरसंविधानैः संवलितं साधुरूपकायितश्च। रामकिशोरस्यापरं नाटकं ध्रुवमिति पौराणिककथामनुहरति ।
नवोढा वधूः वरश्च
प्रहसनस्यास्य प्रणेता कलिकाताविश्वविद्यालय पट्टाभिरामशास्त्री वर्तते । अत्र विविधहास्यसर्जनं सर्वथा शिष्टमुत्कृष्टं चास्ति । कोमलाङ्गी कृष्णकुमारेणोदूढा । किन्तु मनोरमाया विभिन्नव्याजैर्नानयोः संगमनं बहुदिनानि यावद्भवति । निर्वहणे कोमलाङ्गी रहसि “जीवनपर्यन्तं न त्यक्ष्यामि '' इति पत्युः शपथग्रहणेन सत्यं निवेदयति यदहं नपुंसकेति। दिव्यज्योतिः पत्रिका १९६५ में प्रकाशितम् ।
साक्षात्कारः, अजेयभारतञ्च
एम० ए०, एम० ओ० एल० इत्युपाधिविभूषितो होशियारपुरे विश्वेश्वरानन्दमंथानस्य प्राध्यापकः शिवप्रसादभारद्वाज उच्चकोटिकः कविः, नाटककारः, निबन्धलेखकश्च । स साक्षात्कारः, अजेयभारतम्, केसरिचंक्रमम् च नाटकानि विरचितवान् ।
साक्षात्कारः शिवप्रसादस्यानुत्तमो भाणः । अस्य पन्था सर्वथा नवीनः । भाणेऽस्मिन् वामदेवनाम्नोऽभ्यर्थिनोऽध्यापकपदाय साक्षात्कारो विद्यते। विश्वसंस्कृते १९६४ ई० वर्षे प्रकाशितः । चयनसमितेरप्रासंगिक-प्रश्नैः शोषणप्रवृत्या च सुशिक्षिता अपि अभ्यर्थिनः कीदृशं क्षुभिता भवन्तीति हास्यरसमालम्ब्यात्र सम्यक् चित्रितम् । अश्लीलतत्त्वानां सर्वथाभाव एतस्य परं विशेषः । अजेयमभारतं शिवप्रसादस्य ध्वनिरूपकमस्ति । विश्वसंस्कृते १९६३ ई० वर्षे प्रकाशितम् । अत्र चीनभारतदेशयोर्युद्धं निदर्शितम् । सर्वे भारतवासिनश्चरमत्यागेन शत्रूणां पराजयाय समर्थीभूताः । केसरि-चक्रमे ध्वनिरूपके स्वातन्त्र्यसेनान्यो लालालाजपतराय स्य समग्रं जीवनं विशदीकृतम् । अत्र नागरिकाणां हृदि लोकसेवाया राष्ट्रसम्मानरक्षणस्य च भावानुद्भावयितुं लेखकः सम्यग् यतते । १९६५ ई० वर्षे विश्वसंस्कृते प्रकाशितम् ।
भूपो भिषक्त्वं गतः
भूपो भिषक्त्वं गतः इति रूपकस्य प्रणेता पाण्डुरङ्गतनयो गणेशशास्त्रिलोण्ढे महोदयः पुण्यपत्तनस्य महाविद्यालये कार्यरत आसीत्। नाटकानुसारं प्रोषितभर्तृका निर्मला रुग्णा वर्तते । अर्थाभावात्तस्याश्चिकित्सा न संभवति स्म । तस्याः पुत्रश्चिन्तितः सन् चिकित्सायोजनाय राजमार्गे परिभ्रमति । प्रच्छन्नवेषः सुदर्शननामा राजा तयोर्महान् सहायको भवति, दारिद्रयमेव तयोः सर्वथा निराकरोति । निर्मला बुभुक्षिता आसीन्न खलु रुग्णा । तस्याः दौर्बल्यं चिरं भोजनदानेन चिकित्सितम्। राष्ट्रियभावनामुद्भावयितुं चारित्र्यविकासाय संस्कृतिसमुन्नत्यै चैवंविधनाटकस्याभिनय उपयुक्तोऽस्ति ।
२४ फरवरी
२४ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चपञ्चाशत्तमं (५५) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३१० दिनानि अवशिष्टानि ।
विंशतिशतकस्य नाटकानि
पाणीनीयनाटकम्
काशीवास्तव्यो गोपालशास्त्री साहित्य-व्याकरणाचार्यन्यायतीर्थ-पण्डितराज-दर्शन केसरीत्याद्यूपाधिभिरलंकृतः । स्वभावसरलोऽयं स्वातन्त्र्यसेनानी काशीविद्यापीठे ( १९२१ ई०-१९४७ ई०) प्राध्यापकोऽभवत् । वृद्धावस्थायामपि चमोली-मण्डलान्तर्गत-ज्योतिर्मठस्थस्य बदरीनाथ-वेद-वेदाङ्ग-महाविद्यालये प्रधानाचार्य आसीत् । शास्त्रिमहोदस्य पाणिनीयनाटकम्, नारीजागरणम्, गोमहिमाभिनयश्चेति नाटकत्रयं सुप्रसिद्धम्। आययोः प्रकाशनं चौखम्बा विद्याभवनतस्तृतीयस्य च विश्वविद्यालयप्रकाशनतोऽभवत् । पाणिनीयनाटकेऽष्टाध्याय्याः सौविधयेन ज्ञानार्थं योजना प्रकटीकृता । पाणिनेरितिहास-प्रसंगे व्याकरणविकासस्यानुक्रमो रूपायितः । संस्कृत-साहित्य-क्षेत्रे नारीजागरणविषयकं साहित्यं स्वल्पतरमेवास्ति । तत्पूर्तये शास्त्रिमहोदयेन नारीजागरणाख्यं नाटकं प्रणीतम्। भारतीयसंस्कृतिपराणामनेकनारीणामत्र वर्णनं वर्तते। गोमहिमाभिनयनाटके लोकस्याभ्युदयार्थं गवां माहात्म्यं सन्दर्शितम् ।
हर्षदर्शनम्
हर्षदर्शनस्य रचयिता डा० बलदेवसिंहवर्मा हिमाचलप्रदेशे शिमलाविश्वविद्यालयस्य प्राचार्यो विभागाध्यक्षश्च। १९१६ ख्रीष्टाब्दे विश्वसंस्कृते प्रकाशितम् । एकाङ्केऽस्मिन् हर्षों स्वभ्रातृघातकं शशांकं पराजयते । अत्र ह्वेनसाङ्गमिलनं यावत्कथा प्रथिता । हर्षस्यौदार्यम्, भारतस्य समृद्धिशालिता, सांस्कृतिकादर्शश्च हर्षेण सहामात्य-बाण-ह्वेनसाङ्गादीनां वार्तालापेन निदर्शिताः। भाषा सरला भावाश्च चरित्रोत्कर्षांधायकाः सन्ति ।
पद्मावती-वरूथिनी
यज्ञनारायणेन पद्मावती-वरूथिनी चेति नाटकद्वयं प्रकाशितम्। तत्र पद्मावतीति सप्ताङ्करूपकस्य वर्ण्यविषयो ब्रह्माण्डादिपुराणे वर्णितः । पद्मावत्या सह श्रीनिवासस्य विवाहो वर्तते । अनेकस्थलेष्वत्र रुचिराणि गीतानि लसन्ति । १९६७ ई० वर्षे आन्ध्रप्रदेशस्य गुण्टूरतः प्रकाशितम् ।
तीर्थयात्रा-प्रहसनम्
तीर्थयात्राप्रहसनस्य प्रणेता श्रीरामकुबेरो मालवीयः काशीहिन्दूविश्वविद्यालयात् साहित्याचार्यस्योपाधिमवाप्य तत्रैवाध्यापको नियुक्तः । पश्चात्स सेवाकार्यस्यान्तिमे भागे वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य प्राचार्यः साहित्यविभागाध्यक्षश्चाभवत् । अस्य कवित्वं चारु शोभते । १९७३ ई० वर्षेऽयं दिवंगतः ।
शिववैभवम्
बोकिलस्य जन्म १८६० ई० वर्षे सतारामंडले मध्यमवर्गीये परिवारेऽभूत् । एम० ए० उपाधिविभूषितां विद्वानयं महाराष्ट्रशिक्षाविभागस्य निरीक्षको नियुक्तः । पश्चादेष पुण्यपत्तने प्राध्यापकोऽभवत् । अस्य शिववैभवम्, श्रीकृष्णरुक्मिणीयम्, रमामाधवञ्चैतन्नाटकत्रयं सुप्रसिद्धम्।
शिववैभवे शिवाजी महाराजस्य चारु चरितावली ग्रथिता । श्रीकृष्ण रुक्मिणीये रुक्मिण्या सह श्रीकृष्ण स्य विवाहो वर्णितः । रमामाधवे माधवरावपेशवा-प्रथमस्य पराक्रमो विशदीकृतः । स एवात्र चरितनायकोऽस्ति । रमा तस्य पत्नी वर्तते । नाटकमिदमैतिहासिकं राष्ट्रियभावनापरञ्च विलसति।
नाट्य-पञ्चगव्यम्
नाट्यपञ्चगव्यस्य कविः पण्डितकुलमण्डनो डा० राजेन्द्रमिश्रः प्रयोगविश्वविद्यालये संस्कृतव्याख्यातृत्वे सेवारतः आसीत्। १९७१ ई० वर्षे जौनपुरस्य द्रोणीपुरतः प्रकाशितम् । वामनावतरण-महाकाव्येन तस्य प्रौढकाव्यसर्जनत्वं सुप्रसिद्धम्।
नाट्यपञ्चगव्यस्य पञ्चसु रूपकेषु प्रथमं कविसम्मेलनं वर्तते । अत्र कालिदासाश्वघोषादिभिः अष्टकविभिः सूत्रधारसाहचर्येणानेके विषयाः वर्णिताः। द्वितीये राधामाधवीये मथुरां प्रति प्रस्थिते कृष्णेन राधाया आश्वासनं चर्चितम्। तृतीये फन्टूसचरितमिति भाणे हास्यं शिष्टतया प्रयुक्तम् । अत्र मातुलपुत्रिकाया वागुरायाः प्रणयी विटस्थानीयो वर्तते । चतुर्थे नवरसप्रहसने प्रतीकपात्राणां नवरसानां साहचर्येण वीरभद्रस्य रौद्रपाणिकन्यया विवाहः सम्पादितः। पञ्चमे कचाभिशापे पुराणेतिहासप्रसिद्धं कचदेवयान्योः कथावस्तु प्रपञ्चितम् ।
प्रबुद्ध-भारतम्
प्रबुद्धभारतस्य रचयिता रामकैलासपाण्डेयः प्रतिभाशाली कविः मन्यते । १९६१ लीडाब्दे सूर्योदयपत्रिकायां प्रकाशितम् । तेन विरचितस्य भारतशतकस्य प्रौढिः समादृता वर्तते । प्रबुद्धभारते पात्रद्वयमस्ति । पात्रे व्याख्यानात्मकसंवादैर्देशस्य जागरणमधिकृत्य स्वकीयविचारान् प्रकटीकुरुतः । स्वीयं पुराणेतिवृत्तं प्रस्तुतीकृत्य भारतमाता लोकान् प्रोत्साहयति यदद्य पाकस्तानस्य कश्मीराधिग्रहणप्रयासस्य वैफल्येन मम क्रोडस्थली धन्या विलसति ।
सत्सङ्ग-विजयम्
सत्सङ्गविजयस्य प्रणेतारं नवनीतशास्त्रिणमधिकृत्य सूत्रधारः कथयति -
योऽसौ सुगन्धपुरवैजकुलप्रसूतो
राजादिरामतनयो रघुनाथशिष्यः।
सत्तर्कशास्त्रपरिशीलनतत्परोऽस्ति
श्रीजीवनाश्रितजनः खलु मोहमय्याम्।।
सत्सङ्गविजयं प्रतीकं नाटकं वर्तते । अत्र कुमतिः, व्यभिचारः, दुराग्रहः, दुष्टसिद्धान्तः, मिथ्याभिशापश्च विपक्षीभूय सत्सङ्गं पराजेतुं काङ्क्षन्ति, किन्तु स्वयमेव विजिताः सन्ति । १९६५-६६ ई० वर्षयोः संविदि प्रकाशितम् ।
समीहित-समीक्षणम्
सुब्रह्मण्यशर्मणः समीहितसमीक्षणे चतुषु दृश्येषु गुरोः शिष्याणां चित्रभानु-माधव-हरिदासादीनां दुष्प्रवृत्तयो वर्णिताः। १९६७ ई० वर्षे अमृतलतायां प्रकाशितम् ।
नाटये च दक्षा वयम्
अस्य प्रहसनस्य प्रणेता वा० का० क्षीरसागरः प्राध्यापकोऽस्ति । सूर्योदये ४३-४-५ अंकयोः प्रकाशितम् । एतदनुसारं विक्रमोर्वशीयस्या भिनयः कस्याञ्चित् प्रतियोगितायां सूत्रधारः प्रयोक्तुं यतते । किन्तु पदे पदे पात्राणां दुर्व्यवहारैरतिखिन्नोऽसौ निर्वहणे कथयति -
“भगवति नाट्यदेवते ! रक्षात्मानमीडशेभ्यो नटवरेभ्यो नाटकेभ्यश्च” इति।
उपनिषद्-रूपकाणि
उपनिषद्रूपकाणां रचयिता के० वी० पाण्डुरङ्गी बंगलौर-महाविद्यालयस्य संस्कृत-विभागाध्यक्षः आसीत् । १९६८ ई• वर्षे बंगलौरतः प्रकाशितम् । अस्मिन् रूपकसंग्रहे रूपकचतुष्टयं प्रकाशितम् । एतेषां प्रसारणं बंगलौर-धारवाड-नभो वाणीभ्यामभवत् ।
प्रथमे रूपके छान्दोग्योपनिषदः सत्यकाम -जाबाल योः कथा वर्तते । द्वितीयं रूपकं “जनकराजसभा '' इत्यस्ति | तृतीयचतुर्थे क्रमशः ‘कं ब्रह्म खं ब्रह्म’ ‘क्व एष विज्ञानमयः पुरुष' इति च स्तः । पाण्डुरङ्गीप्रणीते तपः फलमित्येकाङ्के कुमारसंभवानुसारं पार्वतीतपोवर्णनं विलसति।
जवाहरलालनेहरु-विजयम्
जवाहरलालनेहरुविजयमिति नाटकस्य रचयिता साहित्य-व्याकरणायुर्वेदाचार्यो रमाकान्तमिश्रश्चम्पारण्ये नरकटियागंजस्य संस्कृतविद्यालये प्रधानाध्यापकत्वेन दायित्वान् आसीत्। १९६८ ख्रीष्ट्राब्दै चौखम्बा-विद्याभवनतः प्रकाशितम् । नाटकमिदमाधुनिकशैलीविशिष्टं वर्तते । प्रधानतोऽत्र जवाहरलालमस्य गौणतस्तस्य परिवारस्य च भारतस्य स्वतन्त्रतायै त्यागो वर्णितः । निर्वहणे भारतस्वतन्त्रं भवति, नेहरुश्च प्रथमप्रधानमंत्रिपदमलंकरोति।
कलिकौतुकम्
आचार्यो विश्वनाथमिश्रः पूर्वोत्तरप्रदेशवास्तव्यः सुदीर्घकालतो बीकानेरस्य शार्दूलविद्यापीठे प्राचार्यपदम् अलङ्कृतवान्। तेन प्रणीतानि नाटकानि विद्यापीठस्य वार्षिकोत्सवेषु प्रायशोऽभिनीतानि सन्ति । तस्य कलिकौतुकं, वामनविजयं, कविसम्मेलनं च प्रसिद्धानि नाटकानि। कलिकौतुकमाधुनिकशैलीविशिष्टं प्रतीकात्मकमेकाहूं वर्तते । श्री श्रार्दूलसंस्कृतविद्यापीठ-पत्रिकायां (१९६६-६७ ) प्रकाशितम् । अत्र परीक्षितस्य राज्यकाले कलेः कुकृत्यानि विशदीकृतानि। वामनविजयाख्ये नाटके पुराणप्रसिद्धो वामनावतारो वर्णितः। भारस्यां १९-११ अंके प्रकाशितम् । कविसम्मेलनं प्रहसनमेव । अत्र कवयोः विविधभाषामिश्रपदावलीविशिष्टं पद्यं परिहासात्मकं श्रावयन्ति । भारत्या २१. १ अंके प्रकाशितम् ।
मेघोदयम्
सुब्बूरामस्य मेघोदये विभाण्डपुत्रो बालब्रह्मचारी ऋष्यशृङ्गः राज्ञो लोमपादस्यानुरोधेन तस्य राज्ये मेघान् वर्षयति । राजा स्वकन्यां तस्मै समर्पयति । १९७० ख्रीष्टाब्दे संस्कृतप्रतिभायाः द्वितीयविलासे प्रकाशितम् ।
महागणपति-प्रादुर्भावम्
कर्नाटकवास्तव्यो हारीतोपनामा साम्बदीक्षितो महागणपतिप्रादुर्भावमिति नाटकस्य प्रणेता वर्तते । १९७४ ई० वर्षे प्रकाशितम् । विद्वानसौ वेद-व्याकरणादेः श्रौतस्मार्त-कर्ममाण्डस्य च मर्मज्ञः सुप्रसिद्धः। नित्यानन्दचरितमिति संस्कृतकाव्यं तस्य कवित्वं प्रकटयति । नाटकमिदं तेन तरुणावस्थायां निष्पादितम् । पञ्चाङ्कनाटकमिदं गणेशचतुर्दश्यामभिनययोग्यमस्ति । अत्र सिन्धुरनाम्नो दैत्यस्योत्पातैः प्रपीडितान् देवान् रक्षितुं शिव स्य पुत्रो महागणपतिः पराक्रमते।
हकीकतराय-नाटकम्
एकाङ्कस्य हकीकतरायनाटस्य प्रणेता हजारीलालशर्मा हरियाणाप्रदेशे लज्जारामसंस्कृतमहाविद्यालये प्रधानाचार्यः आसीत्। प्रणवपारिजाते १४.२, १६.१ अङ्कयोः प्रकाशितम् । अस्य प्रकाशनं लेखकेन स्वयं कृतम् । नाटकेऽस्मिन् वीरबालकस्य हकीकतरायस्यादर्शचरितं चित्रितम् । धर्मान्धाभ्यां काजीन्यायाधीशाभ्यां मृत्युङ्गमितोऽसौ वीरः । तत्सर्वं विज्ञापितः सम्राट् शाहजहाँ काजीन्यायाधीशयो रावीजले समाधिं प्रापितवान् । सम्राड् आत्मानं हकीकतरायस्थानीयं घोषयित्वा हकीकतस्य पित्रोः सपुत्रतां विहितवान्।
विवेकानन्द-विजयम्
विवेकानन्दविजयस्य प्रणेता श्रीधरभास्कराचार्यवर्णेकरः संस्कृतवाग्धाराप्रवाहकः सुप्रसिद्ध एव । नितरां कर्मठोऽयं मनीषी नागपुरविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागाध्यक्षः प्राचार्यश्चासीत् | डी० लिट् उपाधिविभूषितोऽयं मनीषी विविधकाव्यविधासु रचनाभिः सुरभारतीं समृध्यति। चरितात्मकेऽस्मिन् विवेकानन्द विजयाख्ये दशाङ्कनाटके भाषायाः सारल्यं नाट्योचितं वर्तते । किन्तु बहुत्रातिदीर्घाः संवादा व्याख्यानवत्प्रतिभान्ति । राष्ट्रियचरित्रनिर्माणे विवेकानन्दविजयाभिनयस्य सामर्थ्यमन्यूनमेवास्ति ।
पाददण्डम्
सागर-विश्वविद्यालयस्य प्रवाचिका श्रीमती डा० वनमाला भवालकरमहोदया मराठीभाषया संस्कृतभाषया भारती-भण्डारं सुष्ठ सम्भृतवती । सा न केवलं लेखिका, अपि तु स्वयमेव प्रयोग-निर्देशिका, संगीतज्ञाभिनेत्री च सुप्रवीणा | उत्तरप्रदेश शासनेन पुरस्कृते पाददण्डमिति नाटके नायकः सुधीरः युद्धे एकपादहीनः पूर्वत एव प्रणयानुबद्धां ललितामुद्वाह्य पाददण्डं सजीवं लभते । रामवनगमनमिति संगीतिकायां विविधतालरागादिनिष्पन्नगीतैः यथानाम राम स्य वन-गमनकथा वर्णिता | पार्वतीपरमेश्वरीयमिति संगीतिकायां महादेव स्योद्वाहोऽभिनेयतां प्रणीतम्। एतानि सर्वाणि नाटकानि सागर वि.वि. संस्कृत-परिषदः प्रकाशितानि ।
इन्दिरा-विजयम्
वेङ्कटरत्नप्रणीतस्यास्य नाटकस्य कथा मुजीबस्य बन्धनकालादारभ्य बांगलादेशस्योत्पत्तिकालपर्यन्तं प्रवर्तते । तत्र पदे पदे इन्दिरायाः औदार्यादिगुणाः पाकिस्तानशासकानां दुष्प्रवृतयश्च वर्णिताः।
बंगलादेश-विजयम्
बंगलादेशविजयस्य रचयिता उत्तरप्रदेश स्य पिथौरागढ मण्डले सिंगौली-ग्राम-वासी पद्मशास्त्रीं सम्प्रति राजस्थान स्य भीलवाडा मंडले राजकीयोत्तरमध्यविद्यालयस्य संस्कृताध्यापकः आसीत् । १९७३ ई० वर्षे प्रतिभायाः १०२ अङ्के प्रकाशितम् । यद्यपि नाम्नेवास्य कथानकं स्पष्टं तथापि प्रधानामात्येनामदेन साकं नारदेन्द्रादीनां वार्तालापः, इन्द्रिया च नारदादि प्रति माल्यार्पणमित्यादिप्रसंगास्तत्र सविशेषमुपन्यस्ताः । तेन खलु लेखकस्य हृदिस्थं रामणीयकं प्रकटीभवति ।
वरूथिनी-प्रवरम्
विजयपट्टनस्य ए० वी० एस० कलामहाविद्यालये व्याख्यातृपदे नियुक्तो वेङ्गुलसुब्रह्मण्यशास्त्री वरूथिनीप्रवरमिति नाटकस्य प्रणेता । १९७४ ख्रीष्टाब्दे वाक्टेयरनगरे प्रकाशितम् । एकाङ्केऽस्मिन् “प्रवरः चामत्कारिकेणौषधिविशेषप्रयोगेण यथेच्छस्थानं हिमालयं क्षणातन्तरमेवोपगच्छति । तस्य लेपः कुत्रापि विलुप्तः । तत्र दैवादागताप्सरा वरूथिनी तं प्रत्यासक्ता । तां तिरस्कृत्य पलायितवानसौ । तस्य वियोगे रुदत्योऽप्सरसः समाश्वासनाय समागताभिः सखिभिर्मायाप्रवरो निर्मितः । तेन सा परिणीता । तयोः समागमेन मनुस्वारोचिरजायत।
भारतमस्ति भारतम्
श्रीहरदेवोपाध्यायस्य भारतमस्ति भारतमिति रूपकानुसारं याहियाखानस्य सैनिकैः प्रपीडितं बंगलादेशस्य कञ्चित्परिवारं कश्चिद्भारतीयो भारतमानयति । स तेषां शरण्यो भवति । १९७३ संस्कृतप्रचारक-पत्रिकायां प्रकाशितम् ।
च्यवनभार्गवीयम्
अहमदनगरस्य विदुषः कविराजस्य डा० दे० ख० खरवण्डीकरस्य प्रवेशपञ्चके विभक्तेऽस्मिँल्लघुनाटके प्रस्तावना नास्ति | कथा मूलतः शतपथब्राह्मणाश्रिता प्रवर्तते । १६७४ ई० वर्षे नाटकमिदं लेखकेनैव प्रकाशितम्।
कचदेवयानीयम्, पाशुतपतञ्च
मेदिनीपुरस्थोऽधीरकुमारसरकारः कचदेवयानीयम्, पाशुपतं चेति नाटकद्वयं विरचितवान् । तत्र प्रथमे देवासुरसंग्रामप्रसंगे समागता कथा वर्तते । पाटलश्रियां १९७३ इ० वर्षे प्रकाशितम् । द्वितीयं किरातार्जुनीयमनुसरति । तदनुसारमर्जुनः शिवात् पाशुपतास्त्रं लभते । पाटलाश्रय १९७३ ६० वर्षे प्रकाशितम् ।
यमनचिकेतसीयम्
जगदीशप्रसादसेमवालस्य अस्मिँल्लघुनाटके आध्यात्मिकं जीवनदर्शनं सम्यग् विश्लेषितम् । प्रणवपारिजाते १६.८-९ अङ्कयोः प्रकाशितम् । कथा मूलतः कठोपनिषद मुपजीवति । तत्र कतिपय संविधानानि कविनाविष्कृतानि ।
परमसन्धिक्षणे देवपुरुषकारौ
एम० ए० उपाधिधारी चण्डीदासनन्दशर्मा “परमसन्धिक्षणे दैवपुरुषकारौ” इति रूपके रामरावणयोः पुरुषकारदैवयोः, कर्णार्जुनयोः, तुलसीदासतच्छ्शुरयोश्च संवादा विलसन्ति । निर्वहणे देवपुरुषकारौ नारायणसदनं गच्छतः । नारायणस्तावाश्लिष्य कथयति “नास्ति पृथक् प्रतीतिरावयोः” इति । नाटकं नितान्तं रोचकं निष्पन्नम् ।
सुधाभोजनम्
सुधाभोजनस्य प्रणेता डा० अशोककुमार कालिया लखनऊविश्वविद्यालयस्य व्याख्याता नियुक्तः । १९७४ ई० वर्षे लखनऊपुरीतः “अखिलभारतीयभंस्कृतपरिषदि” प्रकाशितम् । सुधाभोजने देवराजस्य शक्रस्य चतसॄणां कन्यानां स्वकीयश्लेष्ठताविषयकविवादस्तस्य निर्णयश्च वर्तते । नाटके गीतिप्रवणता नाट्योचितैवास्ति । कृतावस्यां कवेः काचिन्नूतना नाट्यसरणिरभिनन्दनीया।
कः श्रेयान्
कः श्रेयानिति नाटकस्य प्रणेता गजेन्द्रशंकरलालशंकरपण्ड्या गुर्जरदेशीयो हास्यकविरस्ति | प्रहसनेऽस्मिन् धूर्तपुरपाठशालाया आचार्यः शौनकः सामाजिकवैषम्यं भ्रष्टाचारं च सविनोदं प्रपञ्चयति । १९७६ ई० वर्षे संविदि प्रकाशित।
नचिकेतश्चरितम्
नचिकेतश्चरितमित्येकाङ्कस्य कवयित्री ब्रह्मचारिणी वेलादेवी एम० ए०-तर्क-वेदान्त-व्याकरणतीर्थोपाधिभिः समलंकृता वर्तते । नाटकस्य कथावस्तु कठोपनिषद मुपजीवति । अभिनवसंविधानैः संवलितमिदं बालेभ्यः साधु रोचते । प्रणवपारिजातस्य १९७६ वर्षस्याकेषु प्रकाशितम् ।
कोङ्ग्रेसपराभवम्
डा० रेवाप्रसाद्विवेदिनो जन्म १९३५ ई० वर्षे मध्यप्रदेश स्य नर्मदा तटे नादनेरनाम्नि ग्रामेऽभूत् । बाल्ये संस्कृतज्ञेन पित्रा शिक्षितोऽयं काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य साहित्याचार्योपाधिमर्जित्वा जबलपुरविश्वविद्यालयस्य डी० लिट् इत्युपाधिं शोधनिबन्धेनावाप्तवान् । सीतारितचमहाकाव्यस्य प्रणेतायं मनीषी विविधकाव्यादिरचनाभिः सुरभारती समृध्यन् काशीहिन्दुविश्वविद्यालये संस्कृतसाहित्यविभागाध्यक्षपदे प्रतिष्ठितः । द्विवेदिना कांग्रेसपराभवं यूथिका चेति नाटकद्वयमद्यावधि विरचितम् ।
कांग्रेसपराभवस्य कथावस्तु प्रयागोच्चन्यायालयेन भूतपूर्वप्रधानमंत्रीन्दिराया निर्वाचनस्य निरसनात् प्रारभ्यते । निर्णयानुसारमिन्दिरया पदं त्याज्यमासीत् । किन्तु कालान्तरे सौभाग्यवशात् सर्वोच्चन्यायालयेन प्रयागीयनिर्णयो निरस्तः । इन्दिरा याः कूटनीत्योदग्रीभूताः क्रान्तिपरा नेतारः इन्दिराशासनं समापयितुं कृतप्रयत्ना अभवन् | तेषां दमनाय सा आपातस्थित्या संख्यकान् निरपराधजनान् बन्दीकारितवती । किन्तु १९७७ ई० वर्षस्य केन्द्रीयनिर्वाचने तस्याः कांग्रेसदलेन्यक्कृतम् । अनेन प्रकारेण राजमदान्विताविमृश्यकारिता दुष्परिणमिता।
डा० द्विवेदिनो “यूथिका” नाटिका शेक्सपीयर स्य रोमियोजुलियट मिति नाटकमुपजवति । अस्याः प्रणयनं प्रकाशनञ्च १९७६ ई० वर्षेऽभवताम् । अत्र भाषाभावयोः सामञ्जस्यं सर्वथा नट्योचितं वर्तते।
सन्दर्भः
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
महावीरचरितम्
महाकविः महानाटकत्रयं विरचयामास भवभूतिः । तानि सचेतसां हृदयहारीणि नाटकानि तु मालतीमाधवम् महावीरचरितम् उत्तररामचरितम् इति प्रसिद्धानि ।
‎
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एप्पल्
एप्पल् इन्क्. (nasdaq: AAPL), प्राग्वर्ती एप्पल् कम्प्यूटर् इन्क्.), इति कश्चित् अमेरिकीयो बहुराष्ट्रियो निगमो वर्तते।मुख्यालयश्चास्य क्युपर्टिनो इत्यत्र कैलिफोर्नियायाम् अस्ति। समवायोऽयम् उपभोक्त्रीय-वैद्युतोपकरणानि, तन्त्रांशाः, वैयक्तिकसङ्गणकानि च अभिकल्पयति, विकासयति, विक्रीणाति च। एतस्य सुख्याताः यन्त्रांशोत्पादाश्च सन्ति मैक्शृङ्खलावर्तीनि सङ्गणकानि, आइपोड्, आइफोन्, आइपैड् चेत्यादयः।
बाह्यतन्तूनि
वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम् वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ज्योतिषशास्त्रस्य इतिहासः
ज्योतिषशास्त्रस्य इतिहासः तु संस्कृतवाङ्गमयस्य अङ्गभूतः अस्ति। संस्कृतवाङ्मयं हि विश्ववाङ्मयसमुदाये मूर्द्धन्यमिति न सम्भवति कस्याऽपि विमतिः । अस्य हि विस्तृतं सुसमृद्धञ्च सर्वाङ्गपूर्ण कलेवरं सर्वानपि विस्मापयतीति नैवात्युक्तिः । अत्रत्यो हि शाश्वतः सार्वभौमश्च ज्ञाननिधिरनादिकालादारभ्य साम्प्रतिकयुगपर्यन्तमपि अनवरतरूपेणोपचीयमानो दृश्यते । वाङ्मयमिदमेवादाय --‘यन्नेहाऽस्ति न चान्यत्र यदिहास्ति न तत्क्वचित्' इत्युक्तिश्चरितार्था दृश्यते ।। 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः' इत्यादिकर्मप्रवृत्युपदेशपरमन्त्राश्च यद्येकत्र सन्त्यत्र तथैवापरत्र ‘अविद्यया मृत्यु तीत्व विद्ययाऽमृतमश्नुते' इतिप्रभृतिनिवृत्त्युपदेशपरवचनान्यपि लभ्यन्तेऽत्रैव । अनेन सिध्यति यदस्य वाङ्मयस्य मूलतो द्वौ भाग–अविद्या विद्या चेति । अविद्याऽपरेत्युच्यते विज्ञानशब्देनाऽपि ज्ञायते यदा विद्या पराशब्देन ज्ञानशब्देनाऽपि ज्ञायते । पुरुषार्थसिद्धिरेवाऽस्य वाङ्मयस्य चमं लक्ष्यम् । पुरुषार्थश्च चतुर्वधो धर्मार्थकाममोक्षभेदेन । तत्र धर्मो हि बुद्धेविषयः सदसद्विवेकलक्षणः । अर्थश्च शरीरविषयो व्यवहारलक्षणः । कामो हि मनसो विषयो भोगलक्षणः । मोक्षस्तु आत्मनो विषयः घरमनिवृत्तिलक्षणः । एषां हि यथायोग्यप्रवृत्तिनिवृत्युपदेशप्रतिपादनवैलक्षण्यमेवास्य वैशिष्टयम् । उक्तमेव -
‘धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः' इति । धर्मानुरोधेनार्थस्यार्थस्यानुरोधेन कामस्य मोक्षानुरोधेन सर्वेषामुपयोग एवास्य परमः सन्देशः । तेन जनस्य मोक्ष एव चरमो लक्ष्यः । किन्तु स तु तुरीयः पादः । पादत्रयमतिक्रम्यैव तत्र गन्तुं शक्यते । धर्मा अनुष्ठेया अर्थाश्चोपार्जनीयाः कामाश्च सेव्यास्तत एव मोक्षे रतिः सम्भवतीति तदनुरोधेन मानवजीवनमपि ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यवानप्रस्थसंन्यासावस्थाभेदेन चतुर्दैव विभक्तमस्ति । आपञ्चविंशतेब्रह्मचारी भवति प्रवृत्तिनिवृत्तिज्ञानादिकमुपार्जयति । स्नातश्च स गृहस्थाश्रम प्रविशति विविधैर्भागैरिन्द्रियाणि सन्तर्पयति यथायोगमापञ्चपञ्चाशत्तमात् । तृप्तेन्द्रियश्च स वानप्रस्थं प्रविशति चरति च विविधं तपो विषयान्मनोनिवर्तनायापञ्चसप्ततेः । विषयव्यावृतात्मा से संन्यासमधिगच्छति त्यक्तसर्वपरिग्रहो यावज्जीवं त्यक्तकलेवरश्च परमेशानमाप्नोतीति सुव्यवस्थापिता जीवनचर्याऽत्र । तदित्थं सर्वाङ्गपूर्ण वाङ्मयमिदं निवृत्तिमार्गमात्रोपदेशकमकर्मण्याधिवक्तृ च यदि कश्चिन्मन्यते स देवानां प्रिय एव । न केवलमत्र पुरुषार्थसिद्धिरेव वणिताऽपितु तत्तन्मार्गव्याख्यातॄणि शास्त्राण्यपि प्रथितानि सन्ति । समस्तमपि वाङ्मयं मूलतश्चत्वारो वेदास्तस्य षडङ्गानि पुराणं न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्रञ्चेति चतुर्दशधा विभक्तमस्ति । तेषाञ्च शाखाः प्रशाखाश्च सहस्रधा विभक्ता व्याख्याताश्च सन्ति । मूलतश्चत्वारो वेदाश्चतस्रो मूलसंहिता वा ऋग्यजुःसामाथवख्याः । तत्रापि ऋच एवैकविंशतिः शाखाः यजुषः शुक्लभागे पञ्चदश कृष्णभागे षडशीतिरिति एकोत्तरशतं शाखाः । सहस्रवत्र्मा सामवेदः । अथर्वश्च नवविध इति । एतासां शाखानां प्रत्येक ब्राह्मणग्रन्था आरण्यकानि उपनिषदश्चेति को नाम ताः परिगणयितुं प्रभवति ! मूलसंहितानां प्रत्येक पुनरुपवेदाः क्रमेण आयुर्धनुगन्धवार्थाख्याः । तत्रापि सर्वेषामेव प्रत्येक क्षिा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षडङ्गानि । एषामपि सन्त्यनेमान्युपाङ्गानि असङ्ख्येयानि । शास्त्राणि च प्रत्येक कतिपयस्वविभागेषु विभक्तानि भवन्ति यथा ज्योतिष हि शास्त्रं सिद्धान्तसंहिताहोराख्येषु त्रिषु स्कन्धेषु विभक्तमस्ति । इत्थं हि प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गनिर्देशनपरं हि वाङ्मयमिदं कलेवरेण गुणेन च सवण्यतिशेते इति न प्रामादिकम् ।
ज्योतिषशास्त्रपरिचयः
वेदस्य हि षट्स्वङ्गेषु ज्योतिषमन्यतममिति सूक्तमेव । ज्योतिष हि वेदस्य चक्षुष्ट्वेन स्मर्यते । यथा हि तस्य शिक्षा घ्राणं व्याकरणं मुखं छन्दःपादौ च । यथोक्तं भास्कराचार्यैः -
'वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्योतिषं मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते ।
संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिः चक्षुषान हीनो न किञ्चित्करः ॥ ' इति ।
अपरिमिते गगनमण्डले यानि हि तेजोमयानि बिम्बानि दृश्यन्ते तानि सवण्येव समष्टया ज्योतिःशब्देनोच्यन्ते । तेष्वपि यानि हि सदैकरूपगतीनि तानि नक्षत्रशब्देन ज्ञायन्ते, प्रतिदिनं भिन्नभिन्नगतीनि तु ग्रहशब्देन । तेष्वपि पुनः केचिदमृतमयकिरणाः, केचिद्विषमयकिरणाः, केचिदुभयमिश्रकिरणाः केचित्तूभयधर्महीन रश्मयश्च स्मृताः । एवंविधनक्षत्रग्रहतारकादिज्योतिःपिण्डानां स्थितिगतिप्रभावादिवर्णनपर शास्त्रमेव ज्योतिषपदेनाभिधीयते ज्योतींषि अस्य सन्ति विवेचनीयत्वेनेति ( ज्योतिःशब्दान्मत्वर्थीयेऽचि ( अर्श आदित्वात् ) व्युत्पत्त्या ।) तदधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ज्यौतिषः सूर्यसिद्धान्तादिः । तदधीते तद्वेद वा ज्योतिषिक: ( क्रतुक्थादित्वात् ठक् ) ज्यौतिषो वा ( पक्षेऽण् ) । ज्योतिषमस्यास्तीति ज्योतिषी एवमेव ज्यौतिषी च । केचित्तु ज्योतींषि अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः इति व्युत्पत्तिमाश्रित्य शास्त्रमपि ज्यौतिषपदेनाभिदधति । किन्तु नासौ पक्षः साधुः । यतो हि अण्प्रत्ययस्तु ग्रन्थविशेषमादायैव भवति न तु शास्त्रमात्रम् । शास्त्रग्रन्थयोर्भेदस्तु स्पष्ट एव । यथोक्तं विषयानुशासनमात्र शास्त्रमाचार्यविशेषकर्तृको निश्चितशब्दानुपूर्वीको ग्रन्थ इति । यथा हि पाणिनिः सूत्रकारो न तु व्याकरणकारः, सूत्रस्य ग्रन्थरूपत्वाद्वयाकरणस्य तु शास्त्ररूपत्वात् । केचिज्ज्योतिविद्यारूपेऽर्थे ज्योतिषमिति शब्दं रूढमपि मन्यन्ते । यच्च ज्योतिषशब्दादूढात्स्वार्थेऽणि ज्यौतिषमिति वदन्ति तदपि निरर्थकशिरोवेदनैव । वस्तुतस्तु शास्त्रमिदं ज्योतिष ज्योतिविषयकम् । न केवलमिदं व्युत्पत्त्यैवापितु लगधमारभ्य कमलाकरभट्टपर्यन्तं ये खल्वाकरग्रन्थाः प्रणीतास्तत्र तत्र शास्त्रमिदं ज्योतिषशब्देनैव व्यवहृतं दृश्यते इति तज्ज्ञा वदन्ति ।
शास्त्रस्यास्य पृथक् शास्त्रत्वेनाविभवोऽपि शास्त्रान्तरसमकालिक एव । कथ्यते हि वैदिकसंहितासु तत्र तत्रोपवणतं ज्योतिषविषयमादाय लगधनाम्ना मुनिना प्रणीतो वेदाङ्गज्योतिषाख्यो ग्रन्थ एव विषयेऽस्मिन् प्रथम इति । ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकत्वेन तत्र तत्र' सूर्यादयोऽष्टादश ऋषयः स्मर्यन्ते । अन्थकर्तृषु शास्त्रेऽस्मिन् लगधात्परम् आर्यभट-लल्ल-ब्रह्मगुप्त वराहमिहिर-श्रीपतिभास्कराचार्य-मुनीश्वर-ज्ञानराज-कमलाकरभट्टाः प्राधान्येन स्मर्यन्ते श्रीधरवटेश्वर-मुजालादयश्च । नवीनेषु नीलाम्बर-बापूदेव-सुधाकर-शङ्करबालकृष्णयोगेशचन्द्र-केतकर-आप्टेप्रभृतयो विद्वांसः परिगण्यन्ते गणकत्वेन । | शास्त्रमिदं सिद्धान्त-संहिता-होराभेदेन त्रिषु स्कन्धेषु विभक्तमिति त्रिस्कन्धज्योतिषशब्देनापि ज्ञायते । तत्राद्यो गणितशब्देनाऽप्यभिधीयते । स्कन्धोऽयमपि |ग्रहगणित-पाटीलगित-बीजगणितभेदेन विविधः । ज्ञह्मा, वसिष्ठः, सोमः सूर्यश्चेत्यस्य प्रवर्तकत्वेन स्मृता आचार्याः अनन्तरमार्यभट-ब्रह्मगुप्त-वराहमिहिर-भास्कराचार्य-कमलाकरप्रभृतयः । आर्षः सूर्यसिद्धान्तः आर्यभटस्य आर्यभटीयं, ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः, वराहमिहिरस्य पञ्चसिद्धान्तिका, भास्कराचार्यस्य सिद्धान्तशिरोमणिः कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेकश्च स्कन्धस्यास्य मान्या ग्रन्थाः । संहितास्कन्धः कालचक्र विवृणोति मुहर्तादि । आर्षत्वेन बार्हस्पत्यकाश्यप-नारदसंहिताः सम्प्रति दृश्यन्ते, यद्यपि बहव ऋषयः संहितायाः कर्तृत्वेन स्मृता दृश्यन्ते तत्र तत्र । वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता विषयेऽस्मिन् प्रामाणिको ग्रन्थः । होरास्कन्धस्तु जातकताजिकभेदेन द्विधा विभक्तोऽस्ति । अयमेव फलितज्योतिषनाम्नाऽपि व्यवह्रियते । वराहमिहिरस्य बृहज्जातकम्, नीलकण्ठस्य ताजिकनीलकण्ठी च विषयेऽस्मिन् प्रामाणिक ग्रन्थौ ।
तदिदं शास्त्र व्यवहारशास्त्रत्वेन समाद्रियते जनः । व्यवहारेऽस्योपयोगो बहुमुखः । ग्रहाणां कालावस्थागत्यादिनिर्देचेन कर्मसम्पादननिमित्तकमुहूर्तादिकथनेन शुभाशुभफलकथनेन चेदं शास्त्रं जनान् प्रत्यक्षमेवोपकरोतीति । शास्त्रदृष्ट्या व्यवहारदृष्ट्या चोपयोगित्वेनैवेदं वेदाङ्गेषु मूर्द्धन्यत्वेन स्मर्यते । यथोक्तं लगधमुनिनाऽपि
'यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा ।।
तद्वद्वेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिष मूनि संस्थितम् ॥' इति ।
‘प्रत्यक्ष ज्योतिष शास्त्रं चन्द्राकौं यस्य साक्षिणौ ।' इति ।
वेदनिर्गतमपि शास्त्रमिदं स्वातन्त्र्यमप्यधिकरोति येनाऽस्य शास्त्रत्वमक्षुण्णं वर्तते । ग्रहणविषये ग्रहस्थितिविषये पृथ्वीस्वरूपगतिविषये चास्य मौलिका अपि सिद्धान्ताः । तदिदं शास्त्रोपकारकं जगद्वयवहारप्रवर्तकञ्च ज्योतिषाख्यं शास्त्रम् । ग्रहादिगतिस्थितिप्रभावादिशासनादस्य शास्त्रत्वमक्षुण्णमिति ।।
ज्योतिषशास्त्रविकासः
वैदिकसंहितासु यादृशं ज्योतिषस्य स्वरूपं द्रष्टुं लभ्यते तदाधारेण वयमनुमातुं प्रभवामो यत्तत्पूर्वमपि ज्योतिषस्य यत्किञ्चिदपि स्वरूपं सुनिश्चितमासीदिति । वैदिककालश्चास्य ऋग्वेदकालादारभ्य लगधकालपर्यन्तं चलति । यद्यपि वेदानामपौरुषेयत्वादनादिनिधनत्वं सर्वैः स्वीक्रियते तथापि वयमत्र तेषां सङ्ग्रहेण प्रयोजनं गृह्णीमः । तेन ऋग्वैदिककालस्तदैव यदा या हि ऋचः सम्प्रति लभ्यन्ते तासां सङ्ग्रहकाल एवं न तु प्रणयनप्रवचनकालः । लगधस्य वेदाङ्गज्योतिषमारभ्यास्य पूर्वमध्यमकाल उदेति चलति च आर्यभटस्य आर्यभटीयाविर्भावपर्यन्तम् । सिद्धान्तानां स्थिरीकरणं ज्योतिषस्य त्रिषु स्कन्धेषु स्पष्टतया विभाजनं पञ्चाङ्गाविर्भावश्चास्य कालस्य वैशिष्ट्यानि । आर्यभटस्य आर्यभटीयमारभ्य कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्वविवेकपर्यन्तं चलति उत्तरार्द्धाऽस्य आर्यभट-ब्रह्मगुप्त-वराहमिहिर-भास्कराचार्य-कमलाकरभट्टाः कालस्यास्य ख्यातयशस्काः ज्योतिवदः ।
ततश्चोदेति आधुनिककालोऽस्य । चापीयत्रिकोणगणितकारो नीलाम्बरः, सरलत्रिकोणमितेः प्रणेता बापूदेवः, गणकतरङ्गिणीप्रभृतिग्रन्थानां प्रणेता सुधाकरः ज्योतिशास्त्रेतिहासस्य प्रणेता शङ्करबालकृष्णश्च कालस्यास्य लब्धप्रतिष्ठा ज्योतिर्विदः ।
कमलाकरभट्टपर्यन्तमपि आर्यभटीया प्राचीन रीतिरेवानुसृता दृश्यते । वराहमिहिरो ज्योतिषे यावनप्रभावं स्वीकरोति । तेन च त्रय एव स्कन्धा ज्योतिषस्य स्वलेखनीविषयीकृताः । यथा उत्तरमध्यमकाले यावनगणकैः सह भारतीयगणकानां सम्मेलनेन ज्योतिषशास्त्रे नवीनता प्रविष्टा तथैव आरवगणकसम्पर्केण चं। ताजिक हि तेषामेव प्रभावफलमत्र । नीलाम्बरादारभ्य आङ्गलसम्पर्केण गणिते नवीना परिपाटी प्रविष्टा। परिचिन्तनमपि किञ्चिन्मौलिक सञ्जातं तथापि सुदृढमूला भारतीयपद्धतिर्न कथमपि स्वकीयवैशिटयं तु विहातुं प्रभवति । कालप्रभावस्तु तत्रापि सक्रिय एव तथापि । अत्रापीदं स्मर्यते -
'पुङ्खानुपुङ्खविषयेक्षणतत्परोऽपि ब्रह्मावलोकनधियं न जहाति योगी ।
सङ्गीतनृत्यलयतालवशङ्गताऽपि मौलिस्थकुम्भपरिरक्षणधीनंटीव ।।
ज्योतिषशास्त्रविषयः
सामान्यतो ज्योतिषं हि सिद्धान्तसंहिताहोराभेदेन त्रिस्कन्धमुच्यते तथैव तत्र कैरलि: शकुनश्चेति द्वौ भेदो संयोज्येदं पञ्चस्कन्धमप्युच्यते । यथोक्तम् -
‘पञ्चस्कन्धमिदं शास्त्रं होरागणितसंहिताः ।
कैरलि: शकुनश्चैव'•• ••••••••••••••••••••॥' इति ।
सामान्यतो हि ज्योतिषशास्त्रं हि कालविधानशास्त्रमित्येवास्य प्रतिपाद्यविषयोऽपि काल एव अर्थात् काल एवात्र स्वावयवेषु विभज्योच्यते इति । तस्य चाध्ययनं पञ्चधा विभागं कृत्वा कृतमत्र सिद्धान्त-संहिता-होरा-केरलि-शकुनभेदेनेति । यथाऽऽह वराहमिहिरः -
ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठित
तत्कात्स्न्यपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्घीयते संहिता ।
स्कन्धेऽस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ
होराऽन्योऽङ्गविनिमयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः ।।
होरागतं विस्तरशश्च जन्म यात्राविवाहैः सह पूर्वमुक्तम् ॥' इति ।
'त्रुट्यादिप्रलयान्तकालगणना मानप्रभेदः क्रमा-
च्चारश्च द्युषदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः ।
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितैश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥” इति ।
होरास्कन्धो हि जातकसम्बद्धः। यथोक्तं-पितामह-नारद-वसिष्ठ-कश्यपादिसुनिमितं ज्योतिःशास्त्रैकस्कन्धरूपं जन्मनानाविधफलादेशफलकं वेदचक्षुरूपं द्विजामध्ययनीयं शास्त्र होराशब्दवाच्यमिति । आद्यन्तवर्णलोपाद् होराशास्त्रं भवन्यहोरात्रात् । तत्प्रतिबद्धः सर्वो ग्रहभगणश्चिन्त्यते तेन होति । अत्र राशिप्रभेदः ग्रहयोनिः आधानं जन्म मूलादिनक्षत्रविवेकः संवत्सरादिफलं मासफलं ग्रहस्थितिफलं ग्रहदृष्टिफलम् अरिष्टविचारः आयुदयः राजादियोगाश्च होरास्कन्धे विवेच्यन्ते । ताजिकमस्यापरो भेदः । ताजिकमिति तात्कालिकम् । ताजिके हि प्रचलितवर्षफलमादिश्यते । उक्तमेव -
'जातकोदितदशाफलं यतः स्थूलकालफलदं स्फुटं नृणाम् ।।
तत्र न स्फुरति देवविन्मतिस्तद् ब्रुवेऽब्दफलमादि ताजिकात् ॥ इति ।
स्कन्धोऽयं जातक प्रश्नमुहूर्त निमित्तेतिचतुरङ्ग रुपबृंहितः । संहिताऽस्य तृतीयः स्कन्धः । यत्र हि कात्स्येंन ज्योतिःशास्त्रवर्णनं सा संहिता । स्कन्धोऽयं भौतिकफलितज्योतिषपदेनाऽप्यभिधीयते । वस्तुतस्तु सर्वेषामेव स्कन्धानां सङ्क्षेपेण विवेचनाद्धि संहितायाः संहितात्वम् । तेनैवोक्तं संहितापारगो दैवचिन्तको भवतीति । अत्र हि सांवत्सर सूत्रं ग्रहचारः ग्रहयुतिः वर्षफलं शृङ्गाटकं गर्भविवेकः उल्काविवेकः प्रतिवर्षकृत्यं लक्षणानि वास्तु वृक्षायुर्वेदः शकुनविचारः तिथ्यादिफलं ग्रहगोचरश्चैवमाद्या विवेचनीयविषयाः । तेन हि सत्यमेवोच्यते ज्योतिषशास्त्रमनेकभेदविषयमिति ।
सिद्धान्तस्कन्धमाश्रित्य आर्यभटस्य ‘आर्यभटीयम्' प्रथमो लौकिकग्रन्थः । होराभागे तु वराहमिहिरस्य बृहज्जातकमेवाद्यः पृथग्ग्रन्थः । संहिताभागेऽपि तस्यैव बृहत्संहितैव प्रथमः पृथग्ग्रन्थः । सूर्यसिद्धान्त-नारदसंहिता-काश्यपसंहिताद्या ग्रन्थास्तु आर्षत्वेन प्रसिद्धाः । अथात्र कतिपये सम्बद्धग्रन्थी उपस्थाप्यन्ते साधकसौकर्याय ।
ज्योतिषशास्त्रस्योत्पत्तिः
संस्कृतवाङ्मयान्तरस्येव ज्योतिषशास्त्रस्योत्पत्तिरपि अह्मण एवाभूदिति सर्वथा विश्वस्यते । ब्रह्मा हि पितामहोऽस्य जगतः यशसाधनंनिमित्तं चतुभ्य मुखेभ्यश्चतुर एवं वेदान् प्रावोचत् । तेन हि वेदानां यशात्मकत्वम् । ते च यज्ञाः कालाश्रयेणैव. सिद्धयन्ति इति तत्सिद्धयर्थं ब्रह्मा कालावबोधक, ज्योतिषशास्त्रं विनिमय नारदाय प्रोवाच । नारदश्च शास्त्रस्यास्य महत्त्वमङ्गीकृत्य लोके प्रवर्तयामासेदम् । मतान्तरानुसारेणेदं शास्त्रं प्रथमं सूर्येण मयासुराय प्रोक्तम् । ततश्च जगति प्रवतितमिति । कश्यपसंहितानुसारेण ज्योतिःशास्त्र प्रवर्तका अष्टादश आचार्याः ते च यथा -
'''‘सूर्यः पितामहो. व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः ।'''
कश्यपो नारदो गर्गों मरीचिर्मनुरङ्गिराः ॥
रोमशः पौलिशश्चैवं च्यवनो यवनो भृगुः ।
शौनकोऽष्टादशाश्चैते ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥' इति ।
पराशरस्तु तानित्थं गणयति -
'विश्वसृङ् नारदो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः ।
लोमशो यवनः सूर्यश्च्यवनः कश्यपो भृगुः ॥
पुलस्त्यो मनुराचार्यः पौलिशः शौनकोऽङ्गिराः ।
नारदस्त्वथ तानित्थमाह -
‘ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोऽत्रिर्मनुः पौलस्त्यरोमशौ ।
मरीचिरङ्गिरा व्यासो नारदः शौनको भृगुः ।।
च्यवनो यवनो गगैः कश्यपश्चपराशरः ।
अष्टादशैते गम्भीराः ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥' इति ।
इदञ्चाग्ने कथितम् -
‘यज्ञाध्ययनसङक्रान्तिग्रहषोडशकर्मणाम् ।