cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ज्योतिषशास्त्रस्य इतिहासः
विशिष्टम्
आर्तवसौरवर्षापेक्षया नाक्षत्रसौरवर्षों हि पञ्चाशत्पलया अधिको भवति । ऋतुह आर्तवसौरवर्षे आधारितो भवति । सूर्य सम्पातस्थेऽद्य य ऋतुर्भवति वर्षसहस्रानन्तरमपि तदा स एव ऋतुर्भवति किन्तु नाक्षत्रसौरवर्षे न तथा स्थितिः । कस्मिश्चिन्नक्षत्रे स्थिते सूर्येऽद्य य ऋतुर्भवति द्वितीयपर्याये न तथैव स्थितिरपि तु किञ्चिद्भिन्नैव । तत्र हि द्विसहस्रवर्षेषु एकमासस्य चतुःसहस्रवर्षेषु द्वि मासस्यैवान्तरं भवति । यथा हि अश्विनीगते सूर्ये यदि कस्मिश्रित्पर्याये वसन्तः सम्पद्यते तत्र संपादसहस्रचतुष्कवर्षानन्तरं ग्रीष्मः सम्पद्यते साद्धष्टसहस्रवत्सरानन्तरं वर्षा सम्पद्यते । अश्विनीतः प्रारभ्य पुनस्तत्रैवागमनाय सूर्यो यावन्तं कालमाददाति तदवधिको हि नाक्षत्रसौरवर्षः । सूर्येऽश्विन्यां प्राप्ते चन्द्रोऽपि पूणिमायां चित्रां प्राप्नोति । स एव चान्द्रो मासश्चैत्रः ।
चित्रानक्षत्रसम्बन्धादेव स मासश्चैत्रः । तदा हि यद्येकवारं वसन्तर्तुर्भवति चेत्तत्र सपादचतुःसहस्रवर्षानन्तरं ग्रीष्मः सम्पद्यते । तेन हि यदि चैत्रे वसन्तारम्भ एकदा भवति चेत्साकविंशतिशतवर्षपर्यन्तं तु स चैत्रे एव भवति । तदनु स फाल्गुने घटते । ततोऽपि सार्द्धकविशतिशतवर्षानन्तरं माघे एव घटते । इत्थं चैत्रे वसन्तारम्भोपक्रमात साचतु:सहस्रवर्षानन्तरं तत्र ग्रीष्मारम्भोपक्रमः सम्पद्यते । तेन हि चैत्रस्य वसन्तारम्भहेतुना प्रथममासत्वं द्विसहस्रवर्षपर्यन्तमेव स्थायि । शतपथब्राह्मणे चैत्रस्य प्रथम मासत्वं तत्रैव वसन्तारम्भश्वोक्तः---'मधुश्च माधवश्व वसन्त' इति । समयक्रमेण वसन्तारम्भोऽपि पश्चादपसृतः । ततश्च फाल्गुनो हि मासः प्रथममासः सञ्जातस्तत्रैव वसन्तारम्भात् । साम्प्रतिककाले तु माघे एव वसन्तारम्भो भवति माघफाल्गुनौ हि वसन्त । एतेन हि चतुःसहस्रवर्षपूर्वं चैत्रादिगणना प्रवृत्तासीदिति ज्ञायते ।
वर्षारम्भमधिकृत्य तिस्रः स्थितयो दृश्यन्ते तत्र तत्र । वर्षारम्भमादाय ऋग्वेदे मौनेऽपि यजुर्वेदः साक्ष्यं ददाति यद्व सन्तारम्भे एव वर्षारम्भो भवति वसन्तारम्भश्च चैत्रे एवेति । तैत्तिरीयब्राह्मणे तु स्पष्टमेव वसन्तो हि ऋतूनां मुखं मतः । उत्तरफाल्गुन्यां वसन्तस्य वर्षस्य चारम्भश्च निर्दिष्टस्तत्र । यथा -
'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । वसन्तो वै ब्राह्मणस्यर्तुः । मुखं वा एतदृतूनाम् । यद्वसन्तः । यो वसन्तेऽग्निमाधत्ते मुख्य एव भवति । न पूर्वयोः फल्गुन्योरग्निमादधीत । एषा वै जघन्या रात्रिः संवत्सरस्य यत्पूर्वं फल्गुनी । उत्तरयोरादधीत । एषा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सरस्य यदुत्तरे फल्गुनी । मुखत एव संवत्सरस्याग्निमाधाय ।'••••••••••।
वेदाङ्गज्योतिषे स्पष्टत उत्तरायणारम्भादेव वर्षारम्भ उक्तः । महाभारते तु स्पष्टमेव मार्गे वर्षारम्भः कथितः किन्तु वसन्तर्तुस्तु चैत्रवैशाखयोरेव उत्तरायणञ्च माघे । कोषकारोऽपि तथैव मन्यते यदा स कथयति -
‘मृगशीर्ष मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।'
मार्गशीर्षे सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च सः । इति ।
‘मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः' इति कथयन्महाभारतं पुनस्तदेव द्रढयति । एतेन सिध्यति यन्न हि काचिद्राजाज्ञा यद्वसन्ते एव वर्षारम्भो भवत्विति । ऋतुविचारे वसन्तः श्रेष्ठो मासविचारे मार्गशीर्षः । वर्षारम्भस्तु, तदुभयविलक्षण इति । प्राग्वैदिकसंहिताकाले मृगशिरसि सूर्ये प्राप्ते वर्षारम्भो मत आसीत् । मृगशिर्षस्यैवापरं नामाग्रहायणीति । आग्रहायणीयुक्ता पौर्णमासी आग्रहायणी यत्र मासे सा स नाम्ना आग्रहायणिको मास इति मार्गस्य ग्रहायणीयुक्तपूणिमायुक्तत्वेनैव अग्रहायणिकत्वं न तु प्रथममासत्वेनेति स्पष्टम् । न हि मासस्य प्राथम्यं वार्तेर्वर्षारम्भे हेतुरपि तु सूर्यस्योदगयनमेवेति तैत्तिरीयब्राह्मणस्य-उत्तरयोरादधीत एषा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सरस्य यदुत्तरे फल्गुनी । मुखत एव संवत्सरस्याग्निमाधाय५::::' इत्यादिवचनात् ज्ञायते । उत्तरायणमेव वर्षारम्भ इति वेदाङ्गज्योतिषादपि सिध्यति । तथाभूते सत्येव विषुवान् हि मध्ये संवत्सरं तिष्ठती'ति कथनमपि सिध्यति । समराथिन्दिवः काल एव विषुवान् भवति । एवमेव तथ्यं निभाल्यैवोक्तं स्यात्-‘उभयतो मुखमृतुपात्रं. भवति । को हि तद्वंद् यदृतूनां मुख' इति ।
मार्गशीर्षस्याग्रहायणिकत्वं प्राग्वैदिकसहिताकालस्मृत्येव न तु तात्कालिकत्वेन । महाभारत हि पञ्चमो वेदस्तद्वेदसम्मतं मार्गमनुसरतीति किमाश्चर्यं कामं तद्यदाकदाऽपि गुम्फितं स्यात् । अमरसिंहश्च कोषकारः परमवैदिकः । सोऽपि तदेवानुयातीति नाश्चर्यम् । यदा हि सूर्ये मृगशिरसि प्राप्ते उत्तरायणं प्रवर्तते स्म तदा मृगशिरस: आग्रहायणीत्वं मार्गस्य च आग्रहायणिकत्वं तद्युक्तपौर्णमास्यास्तस्मिन् मासे घटनात् । तत्सम्बन्धेन तस्याः प्रथमत्वेन गणना। वर्षमुखत्वं तु तस्यैव मासस्य यदा सूर्य उदगयनमालिङ्गति कामं स मार्गो हि स्यात् फाल्गुनो वाऽपि ।
सन्दर्भाः
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
अस्थि
इदम् अस्थि शरीरस्य किञ्चन बहुमुख्यम् अङ्गम् अस्ति । एतत् अस्थि बहुविधं भवति । अस्थीनां कारणतः एव शरीरस्य कश्चन निर्दिष्टः आकारः भवति । इदम् अस्थि शरीरस्य आन्तरिकभागे भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
२६ फरवरी
२६ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्तपञ्चाशत्तमं (५७) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाङ्कामण्डलम्
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बाङ्कामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बाङ्का नगरम्।
अर्थशास्त्रम् (शास्त्रम्)
परिचयः
अर्थशास्त्रम् अथर्वणवेदस्य "उपवेदः" इति प्रसिद्धम् । अनादिकालात् राजधर्मोपदेशकम् इदं शास्त्रम् । राज्यस्य भूप्रदेशः प्रकृतयश्च अर्थाः इत्युच्यन्ते । एतस्य अर्थस्य योगं (लाभम्) क्षेमं (संरक्षणम्) च उपदेशयत् शास्त्रम् अर्थशास्त्रम् ।
प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः
महाभारतस्य शान्तिपर्वणि राजधर्मप्रकरणे प्राचीनानाम् अर्थशास्त्रकाराणाम् उल्लेखः दृश्यते । तदनुसारेण मनुः, बृहस्पतिः, शुक्रः, विशालाक्षः, पराशरः, व्यासः, बाहुदन्तीपुत्रः, वातव्याधिः, कौणपदन्तः, भारद्वाजः, पिशुनः इति दश प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः इति कौटल्यः स्वकीयेऽर्थशास्त्रे उक्तवान् ।
बार्हस्पत्यम् अर्थशास्त्रम्
कीदृशाः मन्त्रिणः भवितुं योग्याः? इत्यस्मिन् विषये बृहस्पतेः मतम् एवमस्ति । राजा प्राज्ञान्, मौलान्, स्थिरबुद्धीन्, त्रिकरणेषु शुचीन्, दक्षान् च मन्त्रिस्थाने नियोजयेत् । तैः साकम् करणीयं कार्यमधिकृत्य परिचिन्तनं कुर्यात् । ततः तदेव कार्यं ब्रह्मणेन (पुरोहितेन) सह चिन्तयेत् । तदनन्तरं स्वयमेकाकी सन् चिन्तयेत् । इति बृहस्पतेः अभिप्रायः ।
शुक्राचार्यप्रणीतम् अर्थशास्त्रम्
"भार्गव नीतिसारः" इति ग्रन्थ एवेदम् ।
विशालाक्षनाम्ना प्रणीतम् अर्थशास्त्रम्
एतदेकम् अर्थशास्त्रं विद्यत इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः बालक्रीडानाम व्याख्याने विश्वरूपाचार्येण श्लोकोऽयम् उद्ध्रियते यथा -
कौटलीयम् अर्थशास्त्रम्
वर्गः:अर्थशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
4.30 ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः
व्यासभाष्यम्
तल्लाभादविद्यादयः क्लेशाः समूलकाषं कषिता भवन्ति । कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समूलघातं हता भवन्ति । क्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान्विमुक्तो भवति । कस्मात्? यस्माद्विपर्ययो भवस्य कारणम् । न हि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केनचित्क्वचिच्च जातो दृश्यत इति ॥३०॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
२७ फरवरी
२७ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अष्टापञ्चाशत्तमं (५८) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
ब्राहुईभाषा
ब्राहुई (ब्राहुई:براہوئی 𑌬𑍍𑌰𑌾𑌹𑍁𑌈; ब्राह्वी वा ब्रोहि इति अपि ख्यातः) इति उत्तरद्राविडीयभाषा ब्राहुईजनैः प्रभाषिता । एषा भाषा मुख्यतया पाकिस्थानस्य बलूचिस्थानप्रदेशस्य मध्यभागे भाष्यते, तदतिरिक्तं ईरान-अफगानिस्थान-तुर्कमिनिस्थान-देशयोः विकीर्णभागेषु अपि अस्याः वक्तारः सन्ति, इराक्-कतार-संयुक्त अरब अमीरात-देशेषु प्रवासी ब्राहुई-समुदायैः च इति । दक्षिणभारतस्य समीपस्थस्य द्राविडीयभाषिणां प्रतिवेशिनां जनसङ्ख्यातः १५०० किलोमीटर् अधिकदूरेण पृथक् अस्ति । बलूचिस्थानप्रदेशस्य कलात्, खुज्दर्, मस्टुङ्ग, क्वेट्टा, बोलान्, नासिराबाद्, नुश्की, खरान् इत्यादिषु मण्डलेषु ब्राहुईभाषिणः प्रधानाः सन्ति । ब्राहुई सिन्धप्रदेशे अपि भाष्यते, अधिकतया लरकाणा-नवाबशाह्-विभागेषु । द्राविडीयभाषासु ब्राहुई कुडुख-माल्टो-भाषायोः अत्यन्तं निकटसम्बन्धः इति कथ्यते ।
वितरणम्
ब्राहुई पाकिस्थानस्य बलूचिस्थानस्य मध्यभागे मुख्यतया कलाट्, खुज्दार्, मस्टुङ्ग् मण्डलेषु भाष्यते, परन्तु समीपस्थेषु मण्डलेषु अपि अल्पसङ्ख्यायां, तथैव अफगानिस्थाने अपि यत् पाकिस्थानी बलूचिस्थानस्य सीमां धारयति । तथापि जातीयसमूहस्य बहवः सदस्याः ब्राहुईभाषां न वदन्ति । फारस-खातेः अरब-राज्येषु, तुर्कमिनिस्थाने च प्रवासी ब्राहुई-जनानाम् अपि अज्ञाता अत्यल्पसङ्ख्या अस्ति ।
उपभाषाः
कोऽपि महत्त्वपूर्णाः अपभ्रंसभेदाः न सन्ति । झालावाणी-(दक्षिण, खुज्दार्-केन्द्रित)-सरवाणी (उत्तर, कलाट्-केन्द्रित)-भाषायाः *ह् (*h)-उच्चारणेन विशिष्टा भवति, या उत्तरे एव धारिता अस्ति (एल्फेन्बीन् १९९७) । अस्मिन् क्षेत्रे भाष्यमाणानाम् ईरानीयभाषाणां प्रभावः अभवत्, यथा फारसी, बलोची, पश्तो च ।
संस्कृतम्
सर्वे मानवाः स्वतन्त्राः समानाः गौरवेण अधिकाराः च भवन्ति । तर्कसंविदायुक्ताः परस्परं भ्रातृभावेन कार्यं कुर्वन्तु ।
अरबीलिपिः
مُچَّا اِنسَاںک آجو او اِزَّت نَا رِد اَٹ بَرےبَر وَدِى مَسُّنو. اوفتے پُهِى او دَلِىل رَسےںگَانے. اَندَادے وفتے اَسِ اےلو تون اِىلُمِى اے وَدِّفوئِى اے.
ग्रन्थलिपिः
𑌮𑍁𑌚𑍍𑌚𑌾 𑌇𑌨𑍍𑌸𑌾𑌙𑍍𑌕𑍍 𑌆𑌜𑍋𑌀 𑌓𑌀 𑌇𑌜𑌼𑍍‌𑌜𑌼𑌤𑍍 𑌨𑌾 𑌰𑌿𑌦𑍍 𑌅𑌤𑍍 𑌬𑌰𑍇𑌀𑌬𑌰𑍍 𑌵𑌦𑍀 𑌮𑌸𑍍𑌸𑍁𑌨𑍋𑌀. 𑌓𑌀𑌫𑌼𑍍‌𑌤𑍇 𑌪𑍁𑌹𑍀 𑌓𑌀 𑌦𑌲𑍀𑌲𑍍 𑌰𑌸𑍇𑌙𑍍𑌗𑌾𑌨𑍇𑌀। 𑌅𑌨𑍍𑌦𑌾𑌦𑍇𑌀 𑌓𑌫𑌼𑍍‌𑌤𑍇 𑌅𑌸𑌿 𑌏𑌲𑍋𑌀 𑌤𑍋𑌀𑌨𑍍 𑌈𑌲𑍁𑌮𑍀 𑌏𑌀 𑌵𑌦𑍍𑌦𑌿𑌫𑌼𑍋𑌈 𑌏𑌀.
देवनागरीलिपिः
मुच्चा इन्साङ्क् आजॊ ऒ इज़्ज़त् ना रिद् अत् बरॆबर् वदी मस्सुनॊ । ऒफ़्ते पुही ऒ दलील् रसेङ्गानॆ। अन्दादॆ ओफ़्ते असि एलॊ तॊन् ईलुमी ऎ वद्दिफ़ोई ऎ ।
लातिनिलिपिः
Muccá insáńk ájo o izzat ná rid aŧ barebar vadí massuno. Ofte puhí o dalíl raseńgáne. andáde ofte asi elo ton ílumí e vaddifoí e.
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
भोजपुरमण्डलम्
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति भोजपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आरा नगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
यूनानीभाषा
यूनानी (आधुनिकयूनानी: Ελληνικά; प्राचीनयूनानी: Ἑλληνική) हिन्दु-यूरोपीयभाषापरिवारस्य स्वतन्त्रशाखा अस्ति, या यवनदेशस्य, सायप्रसस्य, दक्षिण-अल्बेनियायाः देशिकभाषा अस्ति, बाल्कानस्य, श्यामसागरतीरस्य, आनातोलियायाः, पूर्वभूमध्यस्य च अन्येषु प्रदेशेषु च । अस्य कस्यापि हिन्दु-यूरोपीयभाषायाः दीर्घतमः प्रकाशितः इतिहासः अस्ति, यः न्यूनातिन्यूनं ३४०० वर्षाणि यावत् लिखित-अभिलेखान् व्याप्नोति । अस्य लेखनव्यवस्था यूनानीवर्णमाला अस्ति, या प्रायः २८०० वर्षाणि यावत् प्रयुक्ता अस्ति; पूर्वं यूनानीभाषा रेखीय-बी, सायप्रसवर्णमाला च इत्यादिषु लेखनप्रणालीषु अभिलेखिता आसीत् । वर्णमाला फोनीशीयलिपितः उत्पन्ना, क्रमेण लातिनी-सिरिलिक-आर्मीनीय-काप्टिक-गोथिक-लिपानाम्, अन्येषां बहूनां लेखनप्रणालीनां च आधारः आसीत् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः
पूर्वचम्पारणमण्डलम्
भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति पूर्वचम्पारणमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मोतिहारी नगरम्।
वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वेष्ट्-इण्डीस्
वेष्ट्-इण्डीस् इति कश्चन देशः वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
"Diversity Amid Globalization" 4th edition. Rowntree, Lewis, Price, Wyckoff.
अग्रिमाध्ययनार्थम्
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
4.31 तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्या।अनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम्
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
त्रिभुवनदास गज्जर
(कालः - १८६३ तः १९२०) अयं (प्रो.) आचार्यः त्रिभुवनदासः कल्याणदासः गज्जारः(tribhuvanadas Gajjar) सुप्रसिद्धेषु भारतीय विज्ञानिषु अन्यतमः। अयं रसायनशास्त्रज्ञोऽपि आसीत्। सूरत् प्रान्ते सम्प्रदायस्थकुटुम्बे १८६३ तमे संवत्सरे  अगष्टमासे अजायत। त्रिभुवनदासस्य पिता कल्याणदासः सुप्रसिद्धः शिल्पकारः आसीत्। “द आरट् आफ् स्कल्पचर” (The Art of Sculpture) नामकग्रन्थं रचितवान्। द्वे पुत्री, चत्वारः पुत्राः आसन्। त्रिभुवनदासः ज्येष्ठः पुत्रः भवति। बाल्यादारभ्यैव बुद्धिमान् आसीत्। परीक्षादिषु उत्तमाङ्कान् स्वीकरोतिस्म। अस्य पिता विरामेषु दिनेषु शिल्पकलायाः विषये पाठयतिस्म। तत्रापि तस्य परिणितिः आसीत्। उन्नताध्ययनार्थं मुम्बैनगरम् अगच्छत्। बि.एस्.सि. पदव्यां रसायनशास्त्रविभागे ७५% अङ्कान् स्वीकृतवान्। अस्मिन्नेव काले अस्य ज्ञानं दृष्ट्वा नूतनेभ्यः आगतेभ्यः छात्रेभ्यः पाठनाय कलाशाला व्यवस्थाकल्पिता आसीत्। मुम्बै विश्वविद्यालयात् एम्.ए. पदवीधरः सञ्जातः। वैज्ञानिकसूक्ष्मांशान् युवछात्रेभ्यः बोधनार्थं लघु कार्यशालां उद्घाटितवान्। अस्याः शालायाः आरम्भाय वडोदरा(बरोडा)प्रान्तस्य राजा ’सय्याजिरावः गायकवाड’ साहाय्यम् अकरोत्। वडोदरानगरस्य कलाशालायां रसायनशास्त्रोपन्यासकत्वेन नियुक्तिरभूत्। अस्य मासिकवेतनम् २०० आसीत्। अयं स्वबुद्धिशक्त्या, समर्पणाभावेन, पाठनशैल्यादिभिश्च सर्वान् आकृष्टवान्। १८९० तमे संवत्सरे जून्मासे वडोदरानगरे त्रिभुवनदासस्य आध्यक्षे कलाभवनस्य निर्माणम् अकरोत्। तत्र चित्रकलाम्, शिल्पशास्त्रम्, भवननिर्माणकलाम्, चारणकलाम्, वर्णस्थापनकलादीन् बोधयन्तिस्म। एताभिः कलाभिः सह भौतशास्त्रम्,रसायनशास्त्रञ्च पाठयन्तिस्म। स्वल्पे समये ८०० शताधिकाः छात्राः प्रविष्टवन्तः। जर्मन् भाषां जानातिस्म अयम्। जर्मन् देशीय लघु यन्त्रागाराणाम् उद्दिष्य गुजराति भाषायां लिखित्वा, ’रङ्गुरहस्य’ वार्तापत्रिकायां प्रकटयतिस्म। १८९६ तमे संवत्सरे स्वपदस्य त्यागपत्रम् अर्पितवन्तः। मुम्बैनगरं प्रत्यागत्य विल्सन् कलाशालायां रसायनशास्त्रविभागे आचार्य पदवीम् अलङ्कृतवान् त्रिभुवनदासः। सः शिक्षणक्षेत्रे गुणवत्तताभिवृद्धये पाठ्यक्रमस्य परिवर्तनम् अकरोत्। अस्मिन्नेव समये मारकरोगः(plague) मुम्बैनगरं व्यापृतम् आसीत्। विद्यमानानि औषधानि निष्फलानि जातानि। त्रिभुवनदासः स्वबुद्धिशक्त्या “अयोडिन् टेरिक्लोरैड” औषधम् संशोधितवान्। रोगपीडितानां जीवानां रक्षणं कृतवान्। १८९८ तमे संवत्सरे मुम्बैय्यां वीथ्यां विक्टोरिया नृपवल्लभायाः मूर्तिं स्थापितमासीत्। तस्याः मूर्तेः मुखे कृष्णवर्णं लेपितमासीत्। आङ्ग्लेयाः शासकाः लेपितस्य वर्णस्य उपमर्दनाय बहवः वैदेशिकाः वैज्ञानिकाः आगताः। ते असमर्थाः सञ्जाताः। तदा त्रिभुवनदासः तं वर्णं उपमर्दितवान्। अस्याः घटनायाः अनन्तरं लोके प्रसिद्धः जातः। ते शासकाः अधिकसम्भावनया सम्मानितवन्तश्च। तेन धनेन वडोदरायाम् “अलेम्बिक् केमिकल् वर्कस्” संस्था आरब्धा। गच्छताकाले अस्य पत्नी मृतवति, अनन्तरं भास्करनामकस्य प्रियस्य शिष्यस्य मरणं जातम्। आभ्यां घटनाभ्याम् अस्वस्थः अयं १९२० संवत्सरे जुलै मासस्य १६ दिनाङ्के मरणं प्राप्तवान्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२८ फरवरी
२८ फरवरी-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवपञ्चाशत्तमं (५९) दिनम् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:फरवरी वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बदरीनाथः
भारतस्य तीर्थस्थानेषु अन्यतमं बदरीनाथक्षेत्रम् । हिमालयपर्वते नरनारायणौ अस्मिन् एव आश्रमे अवसताम् । अत्र पाण्डवाः आगताः आसन् । अत्र नरनारायणयोः देवालयं विष्णुगङ्गानद्याः (अलकनन्दायाः) तीरे निर्मितवन्तः सन्ति । इदं पूर्वं वेदव्यासस्य आश्रमः आसीत् । बदरीनाथक्षेत्रं भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य चमोलीमण्डलस्य नगरपञ्चायतप्रदेशः । हिन्दूनां पवित्रं क्षेत्रम् अपि । भारतस्य चतुर्धामतीर्थयात्रायाः(चारधाम) चतुर्षुक्षेत्रेषु प्रामुख्यं प्राप्तं क्षेत्रम् इदम् ।
भूगोलशास्त्रम्
भौगोलिकरूपेण बदरीनाथः ३०.७३तथा ७९.४८ अक्षांशरेखांशयोः स्थाने अस्ति । औन्नत्यं सामान्यतया मीटर् (११,२०४ पादमितम् )यावत् अस्ति । अलकनन्दानद्याः तटे विद्यमाने गढ़वालपर्वतप्रदेशे अस्ति । नरनारायणपर्वतश्रेण्याः मध्ये विद्यमानस्य नीलकण्ठपर्वतस्य (६,५६०मी) पृष्टभागे अस्ति । बदरीनाथक्षेत्रं हृषिकेशस्य उत्तरदिशि ३०१ कि.मी दूरे अस्ति । (केदारनाथस्य समीपे ) गौरीकुण्डमार्गद्वारा बदरीनाथक्शेत्रम् २३३कि.मी.दूरे अस्ति ।
महत्त्वम्
नवमे शतके बदरीनाथक्षेत्रम् आदिशङ्कराचार्यः प्रमुखतीर्थक्षेत्ररूपेण संस्थापितवान् । एषु दिनेषु एतस्य प्रसिद्धिः अधिका जाता इति कारणतः १९६१ तमे वर्षे तीर्थयात्रिणां संख्या ९०,६७६ आसीत् । २००६ तमे वर्षे NaN स्यात् इति ऊहा । एतत् क्षेत्रं वैष्णवानां कृते पवित्रक्षेत्रम् । सनातनग्रन्थेषु तथा पुराण-पुण्य-कथासु सहस्रवर्षतः बदरीक्षेत्रं पवित्रक्षेत्रम् इति एव प्रस्तुतम् अस्ति । भागवतपुराणानुगुणं बदरीकाश्रमस्य प्रमुखः देवः (विष्णुः),नरस्य तथा नारायणरूपेण सकलजीविनाम् उद्धरणस्य लक्ष्यं साकारीकर्तुं महातपः आचरन्तौ आस्ताम् ” इति (भागवतपुराणम् ३.४.२२) उल्लेखः अस्ति ।‘बदरी’ इत्युक्ते तस्मिन् प्रदेशे समृद्धप्रमणेन वर्धमानं बीजरहितं फलम् । तथा 'नाथः’ इत्युक्ते एतस्य "देवः” । बदरीनाम्ना अपरं किञ्चन फलम् अस्ति । केषुचित् धर्मग्रन्थेषु अत्र बदरीवृक्षाः यथेष्टं वर्धन्ते स्म इति उल्लेखितवन्तः सन्ति ।
बदरीदेवालयः
पत्तनस्य प्रमुखम् आकर्षणम् अस्ति बदरीनाथदेवालयः । दन्तकथानुगुणं शङकरः अलकनन्दानद्यां बदरीनारायणदेवस्य सालिग्रामेण निर्मितां कृष्णशिलाप्रतिमां दृष्टवान् । सः आरम्भे तप्तकुण्डम् इति प्रसिद्धस्य उष्णजलस्य उत्ससमीपे गुहादेवालये प्रतिष्ठापितवान् । १३ शतके गढ़वालराजः प्रतिमायाः प्रस्तुतदेवालयं प्रति स्थानान्तरणं कृतवान् । प्राचीनः देवालयः इति कारणतः अपि च हिमपातकारणतः तदा तदा हानिः अभवत् । तदा अनेके प्रमुखाः एतस्य पुनरुज्जीवनकार्यानि कृतवन्तः। १७ शतके देवालयस्य अस्य गढ़वालराजाः विस्तरणं कृतवन्तः । १८०३ तमे वर्षे हिमालये जातस्य प्रमुखभूकम्पस्य कारणतः अधिकप्रमाणेन हानिः जाता । तदा जयपुरस्य राजा अस्य पुनर्निर्माणं कारितवान् । उपरितनभागे अर्धगोलाकारकस्वर्णलेपितछदयुक्तः देवालयः ५० ft (१५मी ) उन्नतः अस्ति । देवालयस्य अग्रभागः शिलाद्वारा निर्मितः । उपरितनभागे अर्धवर्तुलाकारकाणि वातायनानि सन्ति । विशालसोपानानां पङक्तिः अर्धवर्तुलाकारयुक्तस्य प्रमुखद्वारस्य दिशि अस्मान् प्रापयति। अत्रत्य वास्तुकला बौद्धविहारेषु यः चित्रालङ्कृतः अग्रभागः भवति तेन सह साम्यं भजते । अन्तः स्थम्भयुक्तः विशालप्रकोष्ठसदृशः मण्डपः अस्ति । ततः प्रमुखपूजास्थलं गर्भगृहं प्रति मार्गः अस्ति । मण्डपस्य भित्तयः स्थम्भाः च सङ्कीर्ण शिल्पयुक्ताः सन्ति ।
इतिहासः कल्पितकथाश्च
बदरीनाथप्रदेशं बदरी अथवा बदरीकाश्रमः इति हिन्दूधर्मग्रन्थेषु प्रस्तुतिः कृता अस्ति । एतत् स्थलं विष्णोः सानिध्येन पवित्रं जातम् अस्ति । विशिष्य विष्णोः नरनारायणयोः यत् द्विरूपम् अस्ति तत् अत्र द्रष्टुं शक्यम् । अतः महाभारते,शिवः अर्जुनम् उद्दिश्य वदति "भवान् पूर्वतनजन्मनि नररूपेण आसीत् । अतः अहं नारायणरूपेण भवता सह नारायणः सन् असंख्याकवर्षाणि यावत् बदरीप्रदेशे घोरं तपः आचरितवान् अस्मि ” इति। कल्पितकथानुसारं देवताः गङ्गां मनुकुलस्य उद्धरणार्थं भूमिं प्रति अवतरतु इति उक्तवन्तः । किन्तु 'तस्याः अवतरणस्य भारं सोढुं भूमेः सामर्थ्यं न आसीत्  । अतः बृहत् गङगा द्वादशधा विभक्ता सती भूमिम् आगतवती । तासु अलकनन्दा अन्यतमा। बदरीक्षेत्रं पर्वतैः आवृतम् अस्तीति महाभारते उल्लेखः अस्ति। पाण्डवाः पश्चिमगढ़वालसमीपे 'स्वर्गारोहणकरणम् 'इत्यर्थयुक्तस्य स्वर्गारोहिणीशिखरस्य आरोहणसमये प्रपाते जीवनं समापितवन्तः इति  एकस्मिन् भागे प्रस्तापः कृतः अस्ति । स्थलीयकल्पितकथानुसारं पाण्डवाः स्वर्गं प्रति गमनसमये मार्गे बदरीनाथमार्गेण तथा ततः चत्वारिकिलोमीटर-उन्नतात् 'मना’ पत्तनद्वारा गतवन्तः इति । कल्पितकथानुसारं व्यासः यत्र महाभारतं लिखितवान् सा गुहा मनापत्तने अस्ति । पद्मपुराणे बदरीनाथक्षेत्रं परितः विद्यमानः प्रदेशः सम्रुद्धः पारमार्थिकः निक्षेपयुक्तः इति प्रशंसितवन्तः सन्ति।
तीर्थयात्रा
भारत –चीना-टिबेट्देशानां सीमारेखातः कतिचन किलोमीटर्दूरे स्थितं बदरीनाथं प्रति चारधामयात्रायाः पूर्वतनक्षेत्रात् केदारनाथात् दिनद्वयस्य प्रयाणं भवति । सिक्खजनानां प्रमुखतीर्थयात्राक्षेत्रं ‘ हेमकुण्डसाहिब्’ बदरीनाथगमनमार्गे अस्ति । विषेशतया ग्रीष्मकाले तीर्थायात्रायाः मार्गे महान् जनसम्मर्दः भवति । बदरीनाथं प्रति प्रवासार्थं सूक्तः समयः अस्ति जून् तः सेप्टम्बर्  मासस्य अवधिः । आवर्षम्  ऊर्णस्य वस्त्राणि धरणीयानि  भवन्ति। आदिशङकराचार्येण उत्तरभागे स्थापितः ज्योतिर्मठः पार्श्वे अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे द्रष्टुं योग्यनि इतरक्षेत्राणि नाम हरिद्वारम् ऋषिकेशम् /हृषिकेशम् /रिशिकेशम् ।
समुद्रतलात् इदं क्षेत्रं १०,२८४ पादमिते औन्नत्ये वर्तते । अत्रत्यं देवमन्दिरं मेमासस्य द्वितीयसप्ताहतः नवम्बर्-मासस्य द्वितीयसप्ताहपर्यन्तम् उद्घाटितं भवति । अवशिष्टान् षण्मासान् यावत् इदं क्षेत्रं हिमराशिभिः पिहितं भवति ।
पिधानावसरे ज्वालितः दीपः षण्मासानाम् अनन्तरम् उद्घाटनावसरे अपि ज्वलन् भवति इति वदन्ति अनेके प्रत्यक्षदर्शिनः यात्रिकाः । अस्य दीपस्य दर्शनमेव ज्योतिर्दर्शनम् इत्युच्यते । अपि च षण्मासेभ्यः पूर्वं देवाय अर्पितानि पुष्पाणि अपि प्रत्यग्राणि तिष्ठन्ति ।
पुराणकथा
पूर्वं धर्मप्रजापतिना परिणीता दक्षपुत्री मूर्तिदेवी पुत्रार्थिनी सती वसुधारातीर्थे अनेकानि वर्षाणि यावत् तपः आचरितवती । तदा नारायणः प्रत्यक्षः सन् 'वरं वृणीष्व' इति अवदत् । तदा मूर्तिदेवी - 'भवदृशं पुत्रद्वयम् अनुगृह्यताम्' इति प्रार्थितवती । 'तथास्तु' इति उक्त्वा अन्तर्निहितः जातः नारायणः । अग्रे तस्य अनुग्रहेण मूर्तिदेव्यां नरनारायणौ जातौ ।
सहस्रकवचः नाम कश्चन राक्षसः ब्रह्मणः वरमेकं प्राप्तवान् आसीत् । तदीयं कवचं सः एव पुण्यपुरुषः च्छेत्तुम् अर्हति येन १०,००० वर्षाणि तपः आचरितानि भवन्ति । नारायणः स्वस्य तपश्शक्त्या तस्य ४९९ कवचानि कर्तितवान् । तदा राक्षसः सहस्रकवचः धावन् सूर्यम् आश्रितवान् । द्वापरयुगे सः एव कर्णरूपेण अजायत । नरनारायणौ कृष्णार्जुनरूपेण आगत्य तम् अमारयताम् ।
नरनारायणयोः तपसः आचरणावसरे लक्ष्मीः बदरीवृक्षरूपेण तयोः कृते फलछायादिकं दत्तवती इत्यतः इदं क्षेत्रं बदरीक्षेत्रम् इति प्रसिद्धं जातम् ।
यानसौकर्यम्
मार्गाः अत्यन्तं ह्रस्वाः इति कारणतः सर्वप्रदेशेषु चलितुं समर्थानि वाहनानि सन्ति चेत् उत्तमम् । एतावत्पर्यन्तं यात्रिभिः स्वयं वाहनं चालयितुं शक्यं नासीत् । किन्तु इदानीं देवालयस्य पुरतः अपि वाहनानि नेतुं शक्यानि ।
जनसान्द्रता
इदानीन्तनस्य भारतस्य जनगणनानुसारं बदरीनाथक्षेत्रे ८४१ जनाः सन्ति । तेषु ६५% पुरुषाः, ३५% महिलाः सन्ति । साक्षरताप्रमाणं ८५% अस्ति। एतत् प्रमाणं राष्ट्रियसाक्षरताप्रामाणापेक्षया (५९.५% ) अधिकम् अस्ति । तेषु ९२% पुरुषाः,७२% महिलाः साक्षराः सन्ति । जनसङ्ख्यायाः ९% जनाः ऊनषड्वर्षीयाः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:उत्तराखण्डस्य गिरिधामानि वर्गः:उत्तराखण्डस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
परवलयः
गणिते, परवलयः एकः समतलवक्रः अस्ति यः दर्पण-सममितः भवति तथा च प्रायः U-आकारः भवति । एतत् अनेकानाम् उपरिष्टात् भिन्नानां गणितीयवर्णनानां अनुरूपं भवति, ये सर्वे सम्यक् समानानि वक्राणि परिभाषयन्ति इति सिद्धं कर्तुं शक्यते ।
परवलयस्य एकस्मिन् वर्णने बिन्दुः (the focus ) रेखा ( directrix ) च अन्तर्भवति । ध्यानं निर्देशिकायां न निहितं भवति। परवलयः तस्मिन् विमाने ये बिन्दुस्थानानि सन्ति ये निर्देशिका-केन्द्रयोः समदूरे भवन्ति । परवलयस्य अन्यत् वर्णनं शङ्कुखण्डः इति भवति, यः दक्षिणवृत्तशङ्कुपृष्ठस्य शङ्कुपृष्ठस्य स्पर्शरेखायुक्तस्य अन्यस्य विमानस्य समानान्तरविमानस्य च प्रतिच्छेदनात् निर्मितः भवति
निर्देशकस्य लम्बवत्, केन्द्रस्य (अर्थात् मध्येन परवलयं विभज्य रेखा) गच्छन्ती रेखा "समरूपतायाः अक्षः" इति उच्यते यत्र परवलयः स्वस्य समरूपतायाः अक्षं च्छेदयति सः " शिखरः " इति उच्यते, परवलयः यत्र अत्यन्तं तीक्ष्णतया वक्रः भवति । समरूपतायाः अक्षेण मापितं शिखरस्य केन्द्रस्य च मध्ये यत् दूरं भवति तत् "केन्द्रदीर्घता" भवति । " latus rectum " इति परवलयस्य तारः यः निर्देशकस्य समानान्तरः भवति, फोकसद्वारा गच्छति च । परवलयः उपरि, अधः, वामम्, दक्षिणतः, अन्यस्मिन् वा मनमाना दिशि उद्घाटयितुं शक्नुवन्ति । अन्येषु परवलयेषु सम्यक् उपयुक्तं भवितुं कोऽपि परवलयः पुनः स्थापयित्वा पुनः स्केल कर्तुं शक्यते-अर्थात् सर्वे परवलयः ज्यामितीयरूपेण समानाः सन्ति
परवलयस्य गुणः अस्ति यत्, यदि ते प्रकाशं प्रतिबिम्बयति इति पदार्थेन निर्मिताः सन्ति, तर्हि परवलयस्य समरूपतायाः अक्षस्य समानान्तरेण गत्वा तस्य अवतलपक्षं प्रहरति प्रकाशः तस्य केन्द्रे प्रतिबिम्बितः भवति, परवलयस्य उपरि कुत्रापि प्रतिबिम्बं भवति इति न कृत्वा तद्विपरीतम्, केन्द्रस्थाने बिन्दुस्रोतः उत्पद्यते प्रकाशः समानान्तरे (" collimated ") किरणे प्रतिबिम्बितः भवति, परवलयं समरूपतायाः अक्षस्य समानान्तरं त्यजति शब्दादितरङ्गैः सह अपि एतादृशाः प्रभावाः भवन्ति | एषः प्रतिबिम्बात्मकः गुणः परवलयस्य अनेकव्यावहारिकप्रयोगानाम् आधारः अस्ति ।
4.32 ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर्गुणानाम्
व्यासभाष्यम्
तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्थानां गुणानां परिणामक्रमः परिसमाप्यते । न हि कृतभोगापवर्गाः परिसमाप्तक्रमाः क्षणमप्यवस्थातुमुत्सहन्ते ॥३२॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:कैवल्यपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
१ मार्च
१ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षष्टितमं (६०) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकषष्टितमं (६१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०५ दिनानि अवशिष्टानि ।
कन्दुकस्तुतिः
कन्दुकः - गेन्दुकः इति जनप्रियः सर्वसामन्यश्च क्रीडनकः | तत्त्ववादप्रवर्तक इति प्रसिद्धिं गतेन मध्वाचार्येण (क्रिस्तशक. १२३८-१३१७) बाल्यकाले पूर्वाश्रमे विरचितं सुमनोहरस्तोत्रमिदं तस्य विशिष्टकाव्यकौशलमपि प्रकाशयति |
स्तोत्रम्
अम्बरगङ्गा-चुम्बित-पादः पदतल-विदलित-गुरुतर-शकटः ।
कालघनाली-कर्बुर-कायः शरशत-शकलित-रिपुशत-निवहः ।
सन्ततमस्मान् पातु मुरारिः सततग-समजव-खगपति-निरतः ॥२॥
अन्वयः
अम्बरगङ्गा-चुम्बित-पादः पदतल-विदलित-गुरुतर-शकटः कालियनाग-क्ष्वेल-निहन्ता सरसिज-नवदल-विकसित-नयनः कालघनाली-कर्बुर-कायः शरशत-शकलित-रिपुशत-निवहः सततग-समजव-खगपति-निरतः मुरारिः अस्मान् सन्ततं पातु |
प्रतिपदार्थः
अम्बरगङ्गाचुम्बितपादः
अम्बरम् = आकाशः | द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् - इत्यमरः | आकाशे देवलोके वा प्रवहति गङ्गा सा अम्बरगङ्गा | तया देवगङ्गया चुम्बितः पादः यस्य सः अम्बरगङ्गाचुम्बितपादः | वामानावतारे त्रिविक्रमरूपसमये प्रजापतिब्रह्मणा दिव्यगङ्गाजलेन पूजितः | उक्तं च -
धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र |
स्वर्धन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः || (श्रीमद्भागवतम् ८.२१.४)
पदतलविदलितगुरुतरशकटः
यस्य पादतलभागेन गुरुतरः महान् शकटः यानविशेषः विदलितः भग्नः सः | शैशवावस्थायां श्रीकृष्णः शकटरूपिणम् असुरं लीलया पादाघातेन हतवान् इति | क्लीबेऽनः शकटोऽस्त्री स्यात् गन्त्री कम्बलिवाह्यकम् - इत्यमरः |
कालियनागक्ष्वेलनिहन्ता
कालियनामकनागस्य विषं यः अपहृतवान् | कन्दुकग्रहणव्याजेन यमुनाजलं प्रविश्य श्रीकृष्णः तन्निवासं विषसर्पं मर्दितवान् | क्ष्वेलस्तु गरलं विषम् - इत्यमरः |
सरसिजनवदलविकसितनयनः
सरसिजं कमलम् | सरसि जायते इति | नवदलविकसितं नूतनशकलैः पुष्पितं | कोमलकमलपुष्पमिव नेत्रं यस्य सः |
काळाः कृष्णवर्णाः घनाः मेघाः | तेषाम् आली पङ्क्तिः | आली सख्यावली अपि - इत्यमरः | कृष्णमेघवत् वर्णयुक्तः कायः देहः यस्य सः | चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे - इत्यमरः |
शरशतशकलितरिपुशतनिवहः
सततगः सततं सर्वदा गच्छतीति वायुः | समजवः सदृशवेगः | वायुः सदृशः वेगः यस्य अस्ति सः गरुडः | खगानां पक्षिणां पतिः श्रेष्ठः गरुडः | तस्मिन् गरुडे निरतः संस्थितः | गरुडवाहनः विष्णुः |
मुरारिः
मुरनामकदैत्यस्य अरिः हन्ता | मुरस्य संसारतापस्य हर्ता इति वा |
सन्ततम् अस्मान् पातु
सन्ततं सर्वदा अस्मान् भक्तजनान् पातु रक्षतु |
बाह्यानुबन्धाः
कन्दुकस्तुतिः ध्वनिमुद्रणम्
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः
शिग्रुः
thumb|left|200px|शिग्रुनिर्मितं क्वथितम्
हिन्द-आर्यभाषासु अकार-विलोपनम्
अकार-विलोपनम् (Schwa deletion) एकं घटनावस्तु अस्ति यत् कदाचित् असमिया, हिन्दी, उर्दू, बाङ्गला, काश्मीरी, पञ्जाबी, गुजराती, अन्येषु च कतिपयेषु हिन्द-आर्यभाषासु च भवति ये तेषां लिखितलिप्यां निहिताः सन्ति । मराठी, मैथिली इत्यादयः भाषाः अन्यभाषाभ्यः तेषां सम्पर्कम् आगमनद्वारा प्रभावं वर्धयन्तः, अपि एतादृशी घटना दर्शयन्ति । काश्चन अकाराः उच्चारणे अनिवार्यतया विलोपिताः भवन्ति यद्यपि लिपिः अन्यथा सूचयति ।
शिग्रुः
एषः शिग्रुः भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । मुरुङ्गी इति अस्य नामान्तरम् । अयम् सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषः शिग्रुः भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनम् इत्यादिकं निर्मीयते । स्वस्य पर्णैः, शाखोपशाखषिन्यासैः च सुन्दरी कलाकृतिः इव दृश्यते इति कारणेन शोभाञ्जनः इति अस्य अपरं नामधेयम् । अयं तीक्ष्णगुणोपेतः इति कारणेन अस्य तीक्ष्णगन्धा इत्यपि नामान्तरं विद्यते । अनेकैः औषधिगुणैः युक्तः अयं शाकरूपेण औषधिरुपेण च प्रयुज्यते ।
हिन्द-आर्यभाषासु अकार-विलोपनम्
बोधगम्य-अनुदात्तभाषणयोः कृते अकार-विलोपनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । अदेशिकवाचक-वाक्संश्लेषणतन्त्रांशयोः कृते अयम् एकम् आव्हानं प्रस्तौति यतोहि देवनागरीसहिताः लिपयः कदा अकार-विलोपनीयाः इति न दर्शयन्ति ।
शिग्रुः
एषः वृक्षः भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अयं वृक्षः २० – २५ पादमितः उन्नतः भवति । अयं बहुशीघ्रं वर्धते । अस्य शिग्रुवृक्षस्य शाखाः पर्णानि च अत्यन्तं मृदु भवन्ति । अस्य पर्णानि १ – २ पादमितं दीर्घाणि भवन्ति । तत्र ६ – ९ पत्रकाणि भवन्ति । अस्य पर्णानि दूरे दूरे भवन्ति इत्यस्मात् तस्य वृक्षस्य अधः छाया न भवति । अस्मिन् वृक्षे जनवरितः एप्रिल्-मासाभ्यन्तरे पुष्पाणि भवन्ति । अस्य वृक्षस्य पुष्पाणि नीलवर्णयुक्तश्वेतवर्णीयानि । अस्य फलं ६ – १७ अङ्गुलं यावत् दीर्घं भवति । अस्य फलं, पर्णं, पुष्पं च यथा औषधत्वेन उपयुज्यते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य वृक्षस्य संस्कृतेन “शोभाञ्जनः” “मोचकः” इत्यपि नामानि सन्ति । अस्य फलेभ्यः अवलेहः अपि निर्मीयते । कटुरसयुक्तम् अस्य मूलं यूरोप्-देशेषु सर्षपस्य स्थाने उपयुज्यते । अस्य वृक्षस्य पल्लवानि पर्णानि च धेनूनाम् आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । अस्य त्वचा वल्कलं निष्कास्य रज्जुः अपि निर्मीयते ।
हिन्द-आर्यभाषासु अकार-विलोपनम्
उदाहरणार्थं संस्कृतस्य "राम" (, Rāma) इति शब्दः हिन्दीभाषायां "राम्" (, Rām) इति उच्चारयति । शब्दस्य अन्ते यः अकारः (श्वा, ə) अस्ति सः हिन्दीभाषायां लोपः भवति । तथापि उभयत्र राम इति शब्दः लिख्यते ।
२ मार्च
२ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकषष्टितमं (६१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् द्वाषष्टितमं (६२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०४ दिनानि अवशिष्टानि ।
हिन्द-आर्यभाषासु अकार-विलोपनम्
संस्कृत अथवा पाली इत्यादिषु प्राचीनभाषासु, अथवा प्रारम्भिक-असमिया इत्यादिषु मध्ययुगीनरूपेषु अकारः न लोप्यते । तमिळ्-तेलुगु-कन्नड-मलयाळ-द्राविडीयभाषाणां सर्वेषु आधुनिकपञ्जिकासु, हिन्द-आर्य-ओडियाभाषाणाम् अपि अकारः अवशिष्टः अस्ति ।
शिग्रुः
इतरभाषाभिः अस्य शिग्रुवृक्षस्य नामानि
अयं शिग्रुवृक्षः आङ्ग्लभाषया“हार्स् रेडप् ट्रेस्” (Drumstick Tree) इति उच्यते । तस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Moringa olifera इति । सः हिन्दीभाषया“सहिञ्जर” इति, तेलुगुभाषया“मुनगा” इति, तमिळ्भाषया “मुरुङ्गाय्” इति, मलयाळभाषया“मुरिगा” इति, मराठीभाषया“शेवणा” इति, गुजरातीभाषया“सरगपो” इति, बेङ्गालीभाषया“शिजिना” इति, कन्नडभाषया“नुग्गे मर” इति च उच्यते ।
हिन्द-आर्यभाषासु अकार-विलोपनम्
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतीयभाषाः वर्गः:भाषाः
२ मार्च
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शिग्रुः
फलषुष्पकालः
फेब्रवरितः –एप्रिलमासपर्यन्तं शिग्रुः पुष्पितः भवति । पुष्पागमनात् पूर्वं पर्णानि सर्वाणि निपतन्ति । पुष्पाणि नीनमिश्रितश्वेतवर्णानि भवन्ति । पुष्पाणि गुच्छरुपेण भवन्ति । अस्य फनं दीर्घं दण्डवत् भवति । अस्य षड् धाराः भवन्ति ।
आहारत्वेन सेवनस्य प्रयोजनानि
शिग्रोः फलपुष्पैः व्यञ्जनं क्वथितम् इत्यादिकं निर्मीय सेवनं क्रियते । अयं प्रधानतया कफपित्तयोः नाशकः । अतः जीर्णशक्तिं वर्धयति । अयम् आमाशये रक्तसञ्चारक्रियायाः वेगं वर्धयति । तेन अधिक्येन पाचकस्रावकान् उत्पादयति । अन्त्रस्य बलं वर्धयित्वा मलविसर्जने अपि साहाय्यं करोति । स्वेदग्रन्थीः उत्तेव्य स्वेदं जनयति । श्वासकोषे, श्वासनाले च विद्यमानं कफं बहिः प्रेषयति । एषः मूत्रपिण्डमपि उत्तेजयति । अतः अस्य उपयोगेन मूत्रपरिमाणः वर्धते । शिग्रुपुष्पे स्नायुरोगस्य, मांसपेशीरोगस्य विद्रधेः(Abcess)च शामकगुणः वर्तते ।
अञ्ननवत् नेत्रे प्रयोगेण लाभाः
शिग्रो सुवृद्धानां पर्णानां रसः अञ्जनवत् नेत्रे उपयुज्यते चेत् अनेके नेत्ररोगाः निवारिताः भवन्ति । एनं रसं मधुना मिश्रीकृत्य नेत्रे अञ्जनवत् उपयुज्यते चेत् रक्तनेत्रम्, रात्र्यन्धता, नेत्रवेदना इत्यादिः शाम्यतिः । मूर्छितं जागरितं कर्तुं अस्य रसस्य उपयोगं कुर्वन्ति स्म इति उल्लेखः ग्रन्थेषु उपलभ्यते । अतः एव शिग्रोः अक्षीवः, चक्षुष्यः इत्यपि नामानि सन्ति ।
उत्तेजकः
स्वस्य तीक्ष्णतागुणेन नरानुत्तेज्य सांवेदनिकनाडिसंस्थाने तत्सम्बद्धेषु अङ्गेषु च शिग्रुः महान्तं प्रभावं करोति । अस्मिन् विद्यमानय अस्फटीकीयरय अंशास्य कार्यक्षमाता स्फटिकीयसन्न्वात् अधिकः । रक्त हृदयगतौ तीव्रता, रक्तनात्मानां सङ्कोचः इत्यादिसमस्यासु आद्रिनिमिन्, एफेड्रिन् इव परिणामकारी वर्तते शिग्रुः । जीर्णाङ्गनां श्वासनालानां च स्वतन्त्रपेशीनां गतौ कुण्ठनं शिग्रुः निवारयति । हृदयोत्तेजकः अयं शिग्रुः रक्त वर्धयति । श्वथुः, हृदयविद्रधिः इत्यादीन् हृद्रोगान् शमयति ।
शिग्रुं निर्यासस्य उपयोगिता
शिग्रुवृक्षं स्वल्पं व्रणितं कुर्मः चेत् ततः निर्यासः निर्गच्छति ।
शिग्रुत्वचः उपयोगिता
शिग्रो त्वचः कुट्टयित्वा कल्कः सज्जीकरणीयः । अस्य लेपनेन जानुशोथः (Synovites) शाम्यति । प्रतिदिनं ३-४ वारम् अस्य लेपनं करणीयम् । मूलस्य त्वचः तिलतैलेन सह कषायाः निर्मातव्यः । अस्य सेवनेन जलोदर रोगः शाम्यति । कण्ठस्फोटेन यदा ध्वनिहानिः भवति तदा अस्य कषायेन गण्डूषः करणीयः । तेन बहु हितानुभवः भवति । त्वचः कषाये मधुं योजयित्वा पिबति चेत् क्रिमिदोषः परिहृतः भवति ।
शिग्रोः सामान्यः उपयोगः
आमवाते, पक्षाधाते च शिग्रोः कषायसेवनं परिणामकारी । अस्मिन् गन्धकस्य अंशः भवति । अतः लेह्यः परिणामकारी भवति । शस्त्रचिकित्सातः पूर्वं अस्य कषायस्य पानेन २५% शीघ्रं शमनं भवति इति संशोधनेन ज्ञातमस्ति । शिघ्रोः पर्णैः सारं निर्मीय सेवनेन हिक्का निवारिता भवति । मूत्रकोषे पाषाणः भवति चेत् शिग्रोः मूलस्य कषायः सेवनीयः । पर्णानि पिष्ट्वा लेपयन्ति चेत् मूलव्याधेः अङ्कुरः नष्टः भवति । प्रधानमूलस्य अहितम् खण्डं धृष्ट्वा लेपयन्ति चेत् दद्रुमण्डलं उपशाम्यति ।
शिग्रोः अहितकरसेवनेन दाहादिपैत्तिकलक्षणानि भवितुम् अर्हन्ति । तदा क्षीरम् अथवा तादृशानि फितशाअकद्वव्यानि सेवनीयानि ।
फलस्य बीजस्य सेवनेन लाभः
अस्य फलं मस्तिष्कस्य हितकरं वर्तते । बीजस्य तैलं वातरोगेषु उपयुज्यते । शुकबीजानि घृतेन सह धृष्ट्वा लेपयन्ति चेत् रात्र्यन्धता, दृष्टिमान्द्यं च शाम्यति ।
संक्षिप्तचिकित्सा सूची
thumb|left|200px|शिग्रुशाखा, पुष्पं, शाख्यायं लम्बमानः शिग्रुः च thumb|right|200px|शुष्काणि शिग्रुबीजानि thumb|right|200px|शिग्रुवृक्षः
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः
कामायनी
जयशंकर प्रसादः हिन्दीभाषायां छायावाद इति नाम्नायाः साहित्यिकीपरम्परायाः एकः प्रमुखः कर्णधारः आसीत्। 1936 तमे वर्षे प्रकाशिता तस्य कृतिः कामायनी इति आधुनिकीहिन्दीभाषायाः एकः महत्त्वपूर्णः महाकाव्यः मन्यते। अस्मिन् ग्रन्थे जलप्लावनप्रलयोः उपरान्तं मानवसृष्टेः पुनर्विकासस्य कथा विद्यते। कथायाः प्रमुखाः पात्राः वैवस्वत-मनुः  श्रद्धा, इडा च सन्ति।
कथासार:
काव्यारम्भे प्रलयोपरान्तं मनुः एकस्मिन् पर्वतशिखरे सीदितः आसीत्। चिन्ताग्रस्तः स विनाशम् अवलोकयति स्म अपि च तस्य कारणानां विश्लेषणं करोति स्म।
किञ्चित् समयोपरान्तं प्रकृतिः स्वस्य पुनर्निर्माणं प्रारभत्। मनुः विस्मृतः अभवत् इदं दृष्ट्वा। स्थितिरियं आशाप्रदा आसीत्। परन्तु मनुः क्लान्तः हतोत्साहः लक्ष्यहीनश्च प्रतीयते स्म।
एकस्मिन् दिवसे एका युवती तत्र आगच्छत् यत्र मनुः निवसति स्म। तस्या नाम श्रद्धा। मनुं क्लान्तः दृष्ट्वा सा तस्मै प्रेरयितुं अवोचत्, "निराशां त्यज, आशावादी भव, विनाशस्थितौ अपि ईश्वरस्य महती कृपा वर्तते। संसृतेः पुनर्जन्मस्य प्रवर्तकः भवितुं शक्यः त्वम्।"
मनुः श्रद्धायै प्रति आकृष्टः कामभावनायुक्तः च अवर्तत। उभौ युवानौ, तस्य मनसि तस्यै प्रति समन्वयस्य आकांक्षा प्रबला जाता। प्रेमकलायाः संदेशवाहिनी स ताम् अमन्यत।
कामभावनायाः तीव्रं रूपं वासना। मनोः मनसि वासना उद्भूता। स उत्तेजितः, तस्य वक्षः अशान्तः, तस्य हृदयः अधीरश्च जातः। स श्रद्धायै तस्य प्रेमाग्रहम् अवदत्।
श्रद्धा नारी, अतः तस्यै लज्जा स्वाभाविकीप्रतिक्रिया। स्पर्शे संकोचः, दर्शने नयननमनम् अन्वभवत् सा। तस्याः कपोलौ रक्तवर्णौ, मनः व्यथितश्च जातः।
एकदा द्वयोः तान्त्रिकयोः कुप्रेरणया मनुः श्रद्धाया: प्रियमृगशिशुं तस्याः अनुपस्थितौ हत्वा यज्ञे बलिरूपे प्रयुक्तवान्। पुनरागमने श्रद्धा तं प्राताडयत्। तस्मै इत्थं प्रेरकवचनानि च अवदत् "अन्यान् सुखीकरोतु, मुदितः भूयात्, स्वयं सुखी भूयात्। स्वसुखं विस्तारयतु यस्मिन् अन्येषां सुखम् आवृत्तं भवेत्।" परन्तु मनुः तस्याः उपदेशं अस्व्यकरोत्, तां रति कर्मे च अपादयत्।
श्रद्धा गर्भवती अभवत्। मनुः वनं गत्वा भोजनाय पशून् मृगयति स्म। श्रद्धा ताभ्यां गर्भस्थशिशवे च एकस्याः कुट्याः निर्माणं प्रारभत्। शिशोः आगमने श्रद्धायाः स्नेहः अंशयिष्यति उभयोर्मध्ये इति चिंतयन् मनोः मनसि ईर्ष्या उत्पन्ना अभवत्। क्रुद्धः स श्रद्धाम् सहसा अत्यजत् अपागच्छत् च।
कस्मिंश्चित् काले यत्रतत्र व्रजणोपरान्तं मनुः एकं नगरम् आपयत् यदपि जलप्लावने खिलीकृतम् आसीत्। एका राजकन्या नगरस्य शासिका आसीत्। तस्याः नाम इडा। सा सौन्दर्यवती विदुषी चासीत्। सा मनुं तस्याः नगरस्य पुनर्निर्माणाय न्यमन्त्रयत्।
मनुः निपुणः योजनाकार आसीत्। तेन सुयोजनाभिः एकं कुशलराज्यं स्थापितम्, प्रशासननीतयश्च निर्धारिताः। तस्य साफल्यं मनोः मनः प्रादूषयत्। स स्वयं राज्यस्य सर्वेषां भोगानां स्वामी, तेषाम् अनियन्त्रितोपयोगस्य अधिकारी च अमन्यत्। स इडाम् अपि अभ्यलषत् प्रेयसीरूपे परन्तु सा तस्य प्रस्तावं निरस्त्र्यकरोत्। क्रुद्धः स अघोषयत्, "इडे, यत् किमपि अहं कामये तद् मम भवेत्। तवोपरि च मम अधिकारः भूयात्, अन्यथा अहं प्रजापतिः वृथया एव।" इदं उक्त्वा स बलप्रयोगेन तां स्ववशीकर्तुं तत्परः अवर्तत। परन्तु सौभाग्येन इडायाः कतिपयाः स्वामिनीभक्ताः नागरिकाः ससमयं तत्र आगच्छन्, मनुम् प्रति आक्रमणं च अकुर्वन्। मनुः निपुणः योद्धा आसीत्। संघर्षे स अनेकान् जनान् अहन्यत। परन्तु देवाः क्रुद्धाः जाताः, दिव्यहस्तक्षेपेण स भूमौ अचेतनः अपतत्। उदारमना इडा तम् अक्षाम्यत्, अचेतनस्य तस्य रक्षां च अकरोत्।
मध्या कतिपयदिवसाः पूर्वे एव श्रद्धा इयं घटनां दुःस्वप्ने अपश्यत्। चिन्तिता सा किशोरपुत्रेण सह मनुं गवेषयितुं यत्रतत्र आटत्। कस्मिंश्चित् समये सा तत्र आगच्छत् यत्र अचेतः मनुः भुवि पतन् आसीत्।
प्रातःकाले श्रद्धा पुत्रं इडायाः संरक्षणे स्थापयित्वा पुनः मनुम् अभिवेत्तुं परायत्। शीघ्रमेव सा सफला जाता, मनुः ग्लानिं प्रकट्यकरोत्। देवाः प्रसन्नाः अवर्तन्त श्रद्धायाः भक्तिभावेन। प्रकृतौ शुभशाकुनानां दर्शनम् आविरभवत्। मनोः मनसि परिवर्तनम् अभ्यवर्तत, अध्यात्मे तस्य रुचिः अजाग्रत् च। स श्रद्धाम् अभ्ययाचत् तं तत्र नयनार्थं यत्र देवाः रमन्ते।
श्रद्धा मनुं हिमालयं अनयत्। प्रकृतेः रहस्येन मोदयन्तौ उभौ प्रभूतकालाय व्यचरताम्। अन्ततः एकस्मिन् स्थले उभौ अतीव शान्तिं आध्यात्मिकसुखं दिव्यानुभूतिं च अन्वभवताम्, तत्रैव वसितुं स्व्यकुरुताम् च।
शीघ्रम् इयं वार्ता प्रसिद्धा जाता निकटस्थेषु सुदूरेषु च स्थलेषु यत् हिमालयक्षेत्रे एकस्मिन् स्थाने एकः दम्पती निवसति दिव्यशान्ततया आध्यात्मिकानन्देन सह च। इडा अन्ये च अनेके जनाः तयोः दर्शनार्थं तत्र अगच्छन्। मनुः श्रद्धा च इडायाः सहर्षं स्वागतम् अकुरुताम्। यत्र उभौ निवसतः स्म तत्स्थानस्य सौन्दर्यशान्ततयोः विवरणेन सह कथाकाव्यं समापयति।
सन्दर्भा:
वर्गः:हिन्दीलेखकाः
३ मार्च
३ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्वाषष्टितमं (६२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रयःषष्टितमं (६३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हलगूरस्थं भीमरन्ध्रम्
हलगूरस्थं भीमरन्ध्रम् (Halagur Bhimarandra)कर्णाटकस्य मण्ड्यमण्डलस्य मळवळ्ळीनामके उपमण्डले हलगूरुग्रामे विद्यते । ईशान्यदिशि चत्वारिकि.मी. दूरे १५मीटर् विशालयुक्तं १२मीटर् औनत्ययुतं च शिलया रचितम् उत्तरङ्गम् अस्ति एतत् । स्थानीकाः इदं ‘भीमन किण्डि’ (भीमरन्ध्रं) इति वदन्ति ।
भीमः सोदरैः सह दहतः लाक्षागृहतः एतेन द्वारेण एव बहिः गतवान् इति प्रतीतिः अस्ति ।
ग्रानैट् नैस् शैलसमूहे स्थितस्य एतस्य बृहतः रन्ध्रस्य द्वारा सूर्यकिरणानि प्रविश्य यत् गच्छन्ति तत् सुन्दरं दृश्यं कनकपुरमार्गे बेङ्गळूरुगमनसमये दूरतः एव द्रष्टुं शक्यते ।
अवघर्षणकारणतः प्रवहन्त्याः नद्याः पात्रे बहुविधानि रचनानि रूपितानि भवन्ति । यदि प्रवहन्त्याः नद्याः पुरतः शिलाः भवन्ति, प्रवाहस्य वेगः अधिकः अस्ति तर्हि नदी  शिलां परितः न गच्छति अपि तु  शिलायां रन्ध्रं कृत्वा गच्छति । तादृशेषु स्थानेषु बृहत्प्रमाणकाः उत्तरङ्गशिलाः भवन्ति । अमेरिकादेशस्य कोलरडोनद्याम् एतादृशानि द्वाराणि सन्ति ।
किन्तु हलगूरुग्रामे शिलायाः अवघर्षणेन एतद् उत्तरङ्गं रूपितम् अस्ति इति वैशिष्ट्यम् ।
ग्रानैट् नैस् शिलायां समतलछिद्राणि भूत्वा सः भागः पतितः इति कारणेन रन्ध्रः रूपितः अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रामकृष्णमिशन्-विवेकानन्दविश्वविद्यालयः
रामकृष्णमठस्य विवेकानन्दविश्वविद्यालयः (Ramakrishna Mission Vivekananda University) असर्वकारीयः रामकृष्णमिशन् संस्थया सञ्चाल्यमानः कश्चन विश्वविद्यालयः। अयं विश्वविद्यालयः विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगस्य (UGC) मान्यतां प्राप्तो वर्तते । सम्प्रति अस्य विश्वविद्यालयस्य चत्वारः परिसराः सन्ति। प्रधानकार्यालयः वेलुरमठे, अन्ये च कोयेम्बटुर-स्थाने, नरेन्द्रपुरे, तथा रांचीनगरे वर्तन्ते। २००५ क्रैस्ताब्दे जूलैमासे अयं विश्वविद्यालयः मानितविश्वविद्यालयत्वेन स्वीकृतिमवाप । अत्र संस्कृतं गणितं पदार्थविद्या भारतीयैतिह्यं प्रतिबन्धिनिर्वर्तनशिक्षणं ग्रामोन्नयनम् इत्यादिविषयाणाम् अध्ययनं प्रचलति ।
पक्ष्म
thumb|right|200px thumb|left|200px
पक्ष्म शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । आङ्ग्लभाषायां पक्ष्म Eyelid इति उच्यते । बाह्येभ्यः अवरोधेभ्यः नेत्रस्य रक्षणं करोति पक्ष्म ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नरिमलेपर्वतः
नरिमलेपर्वतः (Narimale Hill) कर्णाटकराज्यस्य डगुमण्डलस्य ब्रह्मगिरिपर्वतश्रेणिषु एव अस्ति । कर्णाटककेरलयोः सीमाप्रदेशे इर्पुजलपाततः ब्रह्मगिरिगमनमार्गे ४.५ कि.मी.दूरे विराजते अयं पर्वतः । कोडवभाषया नरि इत्युक्ते व्याघ्रः । अस्मिन् प्रदेशे ब्याघ्राणां सङ्ख्या अधिका आसीत् अतः नरिमने (व्याघ्रनिलयः) इति नाम प्राप्तम् । अत्र कर्णाटकसर्वकारस्य वनविभागद्वारा विश्रामगृहं निर्मितम् । इतः ब्रह्मगिरिः ५ कि.मी.दूरे अस्ति। केरलभूप्रदेशे विद्यमानः मुनिकल्गुहा ३.५ कि.मी दूरे अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
४ मार्च
४ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रयःषष्टितमं (६३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् चतुःषष्टितमं (६४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५ मार्च
५ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुःषष्टितमं (६४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् पञ्चषष्टितमं (६५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय ३०१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
नरसिंहनखस्तुतिः
चित्रपाठ्यम्=श्रीनरसिंहदेवः|लघुचित्रम् तत्त्ववादप्रवर्तक इति प्रसिद्धिं गतेन मध्वाचार्येण (क्रिस्तशक. १२३८-१३१७) विरचितमिति ख्यातमिदं नरसिंहदेवपरं श्लोकद्वयात्मकं स्तोत्रं विशिष्टकाव्यकौशलमपि प्रकाशयति |
स्तोत्रम्
पान्त्वस्मान् पुरुहूत-वैरि-बलवन्मातङ्ग-माद्यद्-घटा-
कुम्भोच्चाद्रि-विपाटनाधिक-पटु-प्रत्येक-वज्रायिताः |
श्रीमत्-कण्ठीरवास्य-प्रतत-सु-नखरा दारिताराति-दूर-
प्रध्वस्त-ध्वान्त-शान्त-प्रवितत-मनसा भाविता भूरि-भागैः ||१||
लक्ष्मी-कान्त समन्ततोऽपि कलयन् नैवेशितुस्ते समं
पश्याम्युत्तम-वस्तु दूर-तरतोऽपास्तं रसो योऽष्टमः |
यद्रोषोत्कर-दक्ष-नेत्र-कुटिल-प्रान्तोत्थिताग्नि-स्फुरत्-
खद्योतोपम-विस्फुलिङ्ग-भसिता ब्रह्मेश-शक्रोत्कराः ||२||
पदच्छेदः
पान्तु अस्मान् पुरुहूत-वैरि-बलवन्मातङ्ग-माद्यद्-घटा-कुम्भोच्चाद्रि-विपाटनाधिक-पटु-प्रत्येक-वज्रायिताः श्रीमत्-कण्ठीरवास्य-प्रतत-सु-नखराः दारिताराति-दूर-प्रध्वस्त-ध्वान्त-शान्त-प्रवितत-मनसा भाविताः भूरिभागैः || १ ||
लक्ष्मी-कान्त समन्ततः अपि कलयन् न एव ईशितुः ते समं पश्यामि उत्तम-वस्तु दूर-तरतः अपास्तं रसः यः अष्टमः | यद्-रोषोत्कर-दक्ष-नेत्र-कुटिल-प्रान्तोत्थिताग्नि-स्फुरत्-खद्योतोपम-विस्फुलिङ्ग-भसिताः ब्रह्मेश-शक्रोत्कराः ||२||
अन्वयः
पुरुहूत-वैरि-बलवन्मातङ्ग-माद्यद्-घटा-कुम्भोच्चाद्रि-विपाटनाधिक-पटु-प्रत्येक-वज्रायिताः, श्रीमत्-कण्ठीरवास्य-प्रतत-सु-नखराः, दारिताराति-दूर-प्रध्वस्त-ध्वान्त-शान्त-प्रवितत-मनसा भूरिभागैः भाविताः, अस्मान् पान्तु || १ ||
(हे) लक्ष्मी-कान्त, समन्ततः अपि कलयन् न एव ईशितुः ते समं पश्यामि | उत्तम-वस्तु दूर-तरतः (एव) | (यथा) अपास्तं रसः यः अष्टमः | यद्-रोषोत्कर-दक्ष-नेत्र-कुटिल-प्रान्तोत्थिताग्नि-स्फुरत्-खद्योतोपम-विस्फुलिङ्ग-भसिताः ब्रह्मेश-शक्रोत्कराः ||२||
अर्थः
नरसिंहदेवस्य प्रत्येकं नखः उन्मत्तगजकुम्भस्थलसदृशान् असुरान् मारयितुम् अत्यन्तसमर्थः वर्तते | शत्रुनाशकाः अज्ञानान्धकारनाशकाः देवैः सर्वदा वन्दिताः नरसिंहनखाः अस्मान् पातु || १ ||
हे लक्ष्मीपते, सर्वशास्त्राणि सम्यक् परिशील्य अपि तवादृशं देवदेवं न पश्यामि | त्वयापि अधिकं उत्तमवस्तु विश्वे नास्ति एव | यथा लोके सप्तरसाः प्रसिद्धाः अष्टमरसः तु न विद्यते एव | केवलं तव रोषयुक्तनेत्रात् उत्पन्नात् अग्निकारणात् ब्रह्ममहेश्वरेन्द्रादयः देवाः भस्मीभूताः भवन्ति | यथा अग्निज्वालायां पतन्तः खद्योतकीटाः भस्मीभवन्ति || २ ||
बाह्यानुबन्धाः
श्रीनरसिंहनखास्तुतिः ध्वनिमुद्रणम् वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः
मुहुर्त पनणम्
पनणम्
मुहुर्त पनणम् समये प्रतिभूतिपरिवर्तिनः तेषां सांस्कृतिक वस्त्रान् धारयित्वा प्रतिभूति पनणं कर्व्ति। तत् उद्योगस्थलः दीपावलिना अलंकृतः भवति। विविधवर्णे रंङ्गवल्लिणा अलंकृतः भवति। अयं संस्कारः चिरकालत् हारितं अवलोकितं अवलोकितं च अस्ति। तत् दिने "सेन्सेक्स्" वर्धनं सौभाग्यं सूचयति। अयं पनण कालः व्यापारीणां नूतनवर्षारम्भं सूचयति। प्रतिभूतिपरिवर्तिनः लाभं स्वीकुर्वन्ति दिनविपनेण। लघुचित्रम्
अमरकण्टक
अमरकण्टक-नगरं (अमरकंटक, Amarkantak) भारतस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य शहडोलविभागान्तर्गते अनूपपुरमण्डले स्थितमस्ति । इदं नगरं भारतस्य प्रमुखसप्तनदीषु अन्यतमायाः नर्मदायाः उद्गमस्थानं वर्तते । नगरमिदं सोन-नद्याः अपि उद्गमस्थलं वर्तते । अस्य नगरस्य अपरं नाम आम्रकूट इति । इदं नगरं तीर्थं, श्राद्धस्थानं, सिद्धक्षेत्रम् अपि । पुराणेषु सप्तकुलपर्वतानाम् उल्लेखः वर्तते । तेषु पर्वतेषु अन्यतमस्य ऋक्ष(विन्ध्यः)पर्वतस्य एकः भागः अस्ति इदं नगरम् ।
thumb|590px|right|अमरकण्टक-नगरस्थं पातालेश्वरमहादेवमन्दिरम्
भौगोलिकम्
अमरकण्टक-नगरस्य विस्तारः ४६.५७ च. कि. मी. अस्ति । अमरकण्टक-नगरं रीवा-नगरात् २७० कि. मी., पेन्ड्रा-नगरात् ४६ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । अमरकण्टक-नगरं समुद्रतलात् २५०० तः ३५०० फीट् उपरि अस्ति । अस्य नगरस्य निर्देशाङ्कः २२ º ४० उ., ८१ º ४५ पू. अस्ति । अस्मिन् नगरे नर्मदानदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अमरकण्टक-नगरस्य जनसङ्ख्या ८,४१६ अस्ति । अस्मिन् नगरे प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १८० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य नगरस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १८० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् नगरे जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.४०% आसीत् । अत्र साक्षरता ६८% अस्ति ।
अमरकण्टक-नगरस्य पौराणिकं माहात्म्यम्
पुराणेषु अमरकण्टक-नगरस्य माहात्म्यं वर्णितमस्ति यथा –
चन्द्रसूर्यौ परागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् । अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः ॥
एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः । नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः ॥
प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात्पर्वतामरकण्टके । पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
यः सूर्यग्रहणदिवसे चन्द्रग्रहणदिवसे वा अमरकण्टक-नगरं गच्छति सः अश्वमेधयज्ञस्य दशगुणं फलं लभते । इदं नगरं पवित्रपर्वतानां, देवतानां, गन्धर्वानां च शरणस्थलम् अस्ति । अत्र उमया सह भगवान् शिवः निवसति । यः अमरकण्टक-पर्वतस्य प्रदक्षिणां करोति सः नेत्रदानस्य पुण्यफलं प्राप्नोति ।
अमरकण्टक-नगरं वास्तविकरूपेण विन्ध्याचलपर्वतशृङ्खलायाः एकः भागः अस्ति । पद्मपुराणानुसारं –
नर्मदा-जयन्ती
प्रतिवर्षं जनवरी-मासस्य त्रिंशत्तमः (३०) दिनाङ्कः नर्मदानद्याः जन्मदिवसरूपेण आचर्यते । इदं पर्व अस्याः पवित्रनद्याः श्रद्धायाः प्रतीकः वर्तते । मध्यप्रदेशीयाः नर्मदां माता इति कथयन्ति । यत्र यत्र नर्मदानदी प्रवहति तत्र तत्र ये घट्टाः सन्ति तत्रापि जनाः इदं पर्व आचरन्ति । तत्र जनाः पूजाभागत्वेन नद्यां दीपान् प्रज्वालयन्ति । इदं दीपदानम् इति कथ्यते । नर्मदायाः स्पर्शमात्रेण यदा अश्वमेधयज्ञस्य फलं लभ्यते तदा स्नानं तु कर्तव्यम् ।