cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कर्णाटकस्य आदिवासिनः
पीठिका
कर्णाटकराज्यस्य सांस्कृतिकविस्मयेषु आदिवासिनः अपि अन्तर्भवन्ति । अत्र ५० अपेक्षया अधिकानि आदिवासिजनाङ्गानि सन्ति ।  समाजविज्ञानिनः यैः लक्षणैः  ‘आदिवासिनां’ विषये विवरणं वदन्ति, तैः लक्षणैः सह एतेषां  तुलना कर्तुं न शक्या एव । नगरे, ग्रामे च वासं कुर्वतः जनान् विहाय, सागरमध्ये द्वीपेषु, शैलपर्वतेषु, वनेषु, मरुभूमिप्रदेशेषु, इतरजनेभ्यः दूरे, पृथग्रूपेण वासं कुर्वन्तं, प्रत्येकसंस्कृतेः जनानां समाजं ‘आदिवासिनः’ इति निर्दिष्टवन्तः सन्ति । एतेषु समाजेषु रक्तसम्बन्धः बहुप्रमुखः भवति । व्यक्ति-व्यक्तिषु परस्परं सम्बन्धः गाढः भवति ।  सांस्कृतिकदृष्ट्या एतेषु अत्यन्तदृढाः नियमाः सन्ति । बाह्यजनान् सर्वदा सन्देहदृष्ट्या  एव पश्यन्ति । एतस्य सामाजिकवर्गस्य संस्कृतिः, नगरस्य, ग्रामस्य च संस्कृतेः अपेक्षया नितरां भिन्ना भवति ।  एतेषां जनानां  भाषा, जीवनक्रमः च विशिष्टः अस्ति ”  ।  एवम् आदिवासिजनानां लक्षणानि स्थूलतया वक्तुं शक्यन्ते ।
भारतदेशः इव विशालस्य, सङ्कीर्णभौगोलिकरचनायाः, बहुसंस्कृतेः, बहुविधजातीनां, बहुभाषाणां सङ्गमस्य एतस्मिन देशे उपर्युक्तस्थितेः आदिवासिनाम् अभिज्ञानम् कष्टकरम् ।  कतिचन आदिवासिजनाङ्गानां स्वकीया भाषा अस्ति ।  किन्तु सर्वेषां तथा नास्ति इत्यपि ज्ञातव्यम् ।  सरलतया वदामः चेत् ‘जातिः’ भारतीयानां जीवने महत्त्वस्य पात्रं वहति ।  सर्वेषु कार्येषु जातेः व्यवस्था दृश्यते ।  धर्मे, सम्प्रदाये, आचरणे, भाषायाम् चापि ‘जातिः’ दृश्यते । सर्वाणि कार्याणि जातिव्यवस्थातः निर्धारितानि सन्ति ।  कस्यचित् व्यक्तेः नाम, वंशः, वधूवराणां चयनमपि जात्या एव निर्धरितं भवति ।  भारते जातेः उगमाय आर्याः कारणाः इति कल्पितमस्ति ।  कालक्रमेण मूलवर्णव्यवस्थायां भागाः अभवन् ।  एते विभागाः, उपविभागाः एव कालानन्तरे  जातिः, उपजातिः इव परिवर्तनं प्राप्तवन्तः । जातिपद्धतिः समग्रभारतीयानां वैयक्तिकजीवने, सामाजिकजीवने, सांस्कृतिकजीवने च तेषां कार्याणि क्रमबद्धं कृत्वा निर्देशनं, नियन्त्रणं च करोति । एवं जातिपद्धतिः अद्य काचित् प्रमुखव्यवस्था इव वर्धिता अस्ति ।
भारते ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः च इत्येवं वर्णव्यवस्था अस्ति । एतान् विहाय अवशिष्टान् सामाजिकवर्गान् आदिवासिनः इति वा गिरिजनः इति वा आह्वयन्ति ।  एते इतरजातिजनैः सह न मिलन्ति स्म ।  बहुकालपर्यन्तं स्वतन्त्रतया वनेषु, पर्वतेषु च निवासं कुर्वन्तः आसन् ।  हिन्दूधर्मस्य प्रभावतः दूरे आसन् इति कारणतः हिन्दूधर्मस्य अंशाः सन्ति चेदपि एतेषाम् एव विशिष्टसंस्कृतेः आरम्भः अभवत् ।  आदिवासिजनाङ्गस्य जनाः जनन- मरण- विवाहः एवं त्रिषु सन्दर्भेषु अपि ब्राह्मणपुरोहितशाहिवर्गाय अवसरम्  अदत्वा स्वतन्त्रतया निर्वहणं कुर्वन्ति । यावत् पर्यन्तम् एषा परिस्थितिः अनुवर्तते तावत् पर्यन्तं आदिवासिजनाङ्गं स्वस्य मूलस्वरूपं रक्षयितुं शक्नोति । उपर्युक्तान् सर्वान् विचारान् परिशीलयामः चेत् एते अंशाः ज्ञायन्ते यद् शिष्टसमाजेभ्यः दूरं स्थित्वा अपि तेषां अपेक्षया विभिन्नं जीवनक्रमं रूपयित्वा, स्वेषामेव विशिष्टानि सांस्कृतिकमौल्यानि अद्यपर्यन्तं रक्षयन्तः पोषयन्तः सन्ति । तादृशं निर्दिष्टं गणं ‘आदिवासिनः’ इति आह्वातुं शक्नुमः ।  नगरस्य संस्कृतेः प्रभावात् दूरे वनेषु, पर्वतप्रदेशेषु, द्वीपेषु निवसन्तः स्वेषामेव आचारं, विचारं, भाषां,  दैवं, मूलपुरुषं, विश्वासं, वस्त्रं, मन्त्र-तन्त्रं, आहारं, पानीयं, निर्दिष्टसामाजिकनियमं रचयित्वा एते जीवन्तः सन्ति ।
आदिवासिनः व्यवस्थिततया कुत्रचित् तिष्ठन्तः जीवनं न कुर्वन्ति । वनेषु स्वतन्त्रतया विहरन्तः, तत्र लभ्यमानं फलं, कन्दं, मूलं, पर्णं, मधु इत्यादि वनोत्पन्नानि, मृगयया प्राप्तान् प्राणिनः च खादन्ति ।  स्थानान्तरव्यवसायस्य पद्धतिम् अधिकतया अनुसरन्ति ।  स्वेषां देवस्य आराधनार्थं गानं, नृत्यं कुर्वन्तः, नायकस्य आज्ञाः पालयन्तः, विशिष्टं वस्त्रं धरन्तः, पृथक्कलायाः सृष्टिं कुर्वन्तः, परस्परेण साहाय्येन जीवनं कुर्वन्तः सन्ति ।  एतेषाम् अपराधार्थं विशिष्टाः दण्डाः अपि भवति ।  विशेषन्यायपद्धतिं अनुसरन्ति एते । नागरिकतायाः भिन्नजीवनस्य स्थितिं सांस्कृतिकमानवशास्त्रस्य विधानेन अभ्यासकरणस्य क्रमः पाश्चात्येषु गतशतकतः आरब्धम् अस्ति । मेलिनोव्स्कि, र्याड् क्लिप् ब्रौन्, रूत्बेनेडिक्ट्, मार्गरेट् मीड् इत्यादयः विद्वांसाः एतस्मिन् विषये महत्संशोधनं कृत्वा नूतनविचारान् प्रकटितवन्तः सन्ति ।  एतेषां सांस्कृतिकभिन्नतायाः प्राकृतिकान्, सामाजिकान्, मानसिकान् कारणान्  अन्विष्ट्वन्तः सन्ति ।  भारते एतदृशम् अध्ययनं कदा आरब्धम् इति निश्चितरूपेण वक्तुं न शक्यते चेदपि गतशतक्स्य आरम्भे एव  विद्वांसः  आदिवासिनां विषये आसक्तिं दर्शितवन्तः सन्ति इति दृश्यते।  एतस्य अध्ययनस्य आसक्त्याः मूलप्रेरणा एतेषां प्रगतेः अपेक्षया तेषां विशिष्टसांस्कृतिकविषये कुतूहलमेव इति भाति ।  सर्. हर्बर्ट् रिस्ले पूर्णभारते प्रत्येकराज्यस्य आदिवासिनां, जातेः जनसङ्ख्यायाः, वसतिस्थानस्य  च इतिवृत्तं कृतवान् अस्ति ।  एतावदेव न, तेषां सम्प्रदायानाम् अध्ययनं कृत्वा बृहत्सम्पुटद्वारा प्रकटितवान् अस्ति ।  एतानि पुस्तकानि प्रमुखतया परिशीलनसामग्री इव, शासनकार्यालयस्य उपयोगाय, समाजविज्ञानिभ्यः च उपयुक्तानि सन्ति । क्रि.श.१९०३ तमे वर्षे मैसूरुराज्ये हेच्.वि.नञ्जुण्डय्यस्य मार्गदर्शने तदानीन्तनस्य मैसूरु-आदिवासिनः विषये मानवशास्त्रीया समीक्षा आरब्धा ।  सप्तदशवर्षाणि यावत् एषा समीक्षा प्रचलिता ।  तस्मिन् समये ते ३४ सम्पुटान् बहिः आनीतवन्तः ।  अनन्तरं मैसूरुसंस्थानस्य ओडेयर शासकानां नेतृत्वे एतेषां कार्याणां प्रोत्साहः प्राप्तः ।  अनन्तरम् एल्.के. अनन्तकृष्ण अय्यर् एतत् क्षेत्रं प्रविश्य सङ्गृहीतं सर्वं परिशील्य, परिष्कृत्य दशवर्षाणां परिश्रमेण `The Mysore Tribes and Castes’ इति नाम्ना चत्वारि सम्पुटान् रचितवान् । एतेन सह ‘अपराधी आदिवासी’ इत्येव सूचितस्य कस्यचित्  आदिवासिनः गणस्य अध्ययनमपि कृतमस्ति ।  एतेषु सम्पुटेषु एतेषां जनसङ्ख्या, जातिः, वासस्थानं, सम्प्रदायः च सूचितः अस्ति ।
भारतसर्वकारस्य संविधानस्य ३४२ तमस्य अनुच्छेदस्य अनुगुणम् आदिवासिनाम् आवली तदा तदा परिष्कृता भवति । तदनुगुणं कर्णाटके प्रधानतया दृश्यमानानाम् आदिवासिनाम् आवली एवम् अस्ति ।
ए.ए.डि.लूयिस् Tribes of Mysore’ कृतिम् लिखित्वा मैसूरुराज्यस्य २७ आदिवासिजनाङ्गानां विषये विवृतवान् अस्ति । न केवलं तावत् एड्गर् थर्स् टन्, रङ्गाचारिः च ‘Castes and Tribes of Southern India’ नामकस्य  ७ सम्पुटानां ग्रन्थं प्रकटय्य आदिवासिनां जातेः विवरणानि दत्तवन्तौ स्तः ।  गुस्तार् ओपर्ट् स्वस्य ‘Original Inhabitants of India’ इत्यस्मिन् ग्रन्थे अनेकेषाम् आदिवासिजनाङ्गानां विवरणां दत्तवान् अस्ति । एषु दिनेषु कर्णाटकराज्यस्य अन्यान्यविश्वविद्यालयाः, स्वायत्तसङ्घसंस्थाः आदिवासिनाम् अध्ययने, संशोधने च आसक्तिं दर्शयन्तः सन्ति इति कारणेन तादृशविषयिक्यः कृतयः कन्नडेन प्रकटिताः भवन्तः सन्ति इति आनन्दस्य विषयः । एं.फिल्., पि.एच्.डि. पदविनिमित्तं च आदिवासिनां विषयस्य चयनं कृत्वा क्षेत्रकार्यं कृत्वा संशोधनस्य महाप्रबन्धरचनाप्रवृत्तिः अधिका जायमाना अस्ति । एतादृशानाम् अध्ययनानां मुख्यप्रेरणादातुः वेरियर् एल्विनस्य नाम अविस्मरणीयम् अस्ति ।
आदिवासिनां विषयस्य अध्ययनं न तथा सुलभकार्यम् । अन्यसंस्कृतेः अध्ययनं नाम महासाहसमेव ।  यतः अन्येषां केषाञ्चित् आदिवासिनां सांस्कृतिकविचारान् क्षेत्रकार्यद्वारा यदा सङ्गृहन्ति, तदा ते जागरूकतया स्वसमाजस्य संस्कृतेः रहस्यं न प्रकाशयन्ति ।  एतया दृष्ट्या कदाचित् एतादृशम् अध्ययनम् असमर्पकम् इति भासते । आदिवासिसंशोधकेभ्यः प्रमुखतया जातिभेदः भाषासमस्या अपरिचितमनोभावः च  समस्यारूपेण भवन्ति इति तु सामान्य विषयः ।  एताः सर्वाः  समस्याः परिहृत्य यदा अध्ययने स्तिरतया तिष्ठति तदा एव समग्रम् अद्ययनं कर्तुं शक्यते । केषाञ्चित् आदिवासिनाम् अध्ययनस्य मूलोद्देशः “आदिवासिसंस्कृतेः मूलस्वरूपस्य ज्ञानम् । अतः एतादृशेन अध्ययनेन तेषां वासस्थानस्य, प्रदेशस्य, परम्परायाः, इतिहासस्य, आन्तरिकसमाजरचनायाः, कलायाः, वृत्तेः कुटुम्बव्यवस्थायाः, सामाजिकस्थानमानयोः, जन्म-विवाह-मरणानाम्, आचार-विचाराणां, वेषभूषाणां, आहारस्य, पानीयस्य च  परिशीलनं करणीयं भवति ।  एतया दृष्ट्या सामाजिकवर्गेभ्यः पृथग्रूपेण स्थिताः अनेके आदिवासिजनाङ्गाः सन्ति । एतेषां सांस्कृतिकाध्ययनं बहुविस्तृतम् अस्ति ।  विषयस्य यावत् अन्तःप्रवेशः भवति तावत् गहनं जायमानं  भवति । अस्य  सीमा एव नास्ति  ।
वैविध्यमयाः आदिवासिजनाङ्गाः
कर्णाटकं भारतस्य नवमं बृहत् राज्यम् । एतस्य भूविस्तीर्णता १,९१.७९१ व.कि.मी., जनसंङ्ख्या ५,२७,३३,९५८ । शासनोद्देशेन राज्यं बेङ्गळूरु, बेळगावी, गुल्बर्गा, मैसूरु च इति चतुर्धा विभक्तम् अस्ति ।एतेषु विभागेषु २७ मण्डलानाम् अन्तर्भावः कृतः अस्ति । एतेषु मण्डलेषु आहत्य १७५ उपमण्डलानि सन्ति । राज्यस्य राजधानी अस्ति ‘बेङ्गळूरु’ । आहत्य २७,०६६ ग्रामेषु जनवसतिः अस्ति । जनवसतिरहितग्रामाणां सङ्ख्या २,१२७ (२००१ तमस्य वर्षस्य जनगणनाधारेण) ।  राज्ये राज्यस्य जनसङ्ख्यायाः ४.९१ % (१९८१वर्षस्य गणनानुसारम् ), ४.२६ % (१९९१वर्षस्य गणनानुसारम् ) च आदिवासिनः सन्ति । कर्णाटकस्य घोषितेषु आदिवासिजनाङ्गेषु केचन सञ्चारशीलाः(तदा तदा वासस्थानं परिवर्तयन्ति) केचन सामिसञ्चारशीलाः अन्ये केचन कृषिं वा, पशुपालनं वा, मृगयां वा, भ्रूत्यं वा अवलम्ब्य स्थिताः सन्ति । मृगयामूलस्य, पशुपालनामूलस्य जनाङ्गाः अटनशीलाः आसन् ।  राजगोण्डजनाङ्गे, हक्किपिक्किजनाङ्गे जीवनाय अद्यापि अटनमेव कुर्वन्ति ।  राजगोण्डाः ग्रामवैद्यवाणिज्यस्य निमित्तम् आन्ध्रप्रदेशं, गोवां, तमिळ्नाडुराज्यं, महाराष्ट्रं च गच्छन्ति । शताधिकवर्षेभ्यः पूर्वं केचन आदिवासिनः मृगयां, आहारसङ्ग्रहणं  च कुर्वन्ति स्म । काडुकुरुबनामकाः, जेनुकुरुबनामकाः, सोलिगजानाङ्गीयाः चएतादृशं कार्यं कुर्वन्ति स्म । व्यवसायः आदिवासिजनाङ्गस्य सुभद्रस्थितेः कारणीभूतः । आरम्भे कुम्रिपद्ध्त्या, स्थलान्तरपद्धत्या च कृषिं कुर्वन्तः एते कालान्तरेण पारम्परिककृषिपद्धतिम् अनुसृतवन्तः ।  एषु दिनेषु अधिकांशानाम् आदिवासिजनाङ्गानां प्रधानव्यवसायः कृषिः अथवा कृषिक्षेत्रेषु कर्मकराः इव कार्यम् ।  अटनशीलान् विहाय अन्ये सर्वे आदिवासिनः कृषिम् अवलम्ब्य  सन्ति । पशुपालनरताः प्रमुखजनाङ्गाः नाम – काडुकुरुबजनाङ्गः, जेनुकुरुबजनाङ्गः, इरुळजनाङ्गः, हसलजनाङ्गः, यरवजनाङ्गः। एते मेषपालनं, गोपालनं च अद्यापि कुर्वन्तः सन्ति ।  किन्तु संरक्षितगोचरप्रदेशानां न्यूनताकारणेन पशुपालनं न्यूनं जायमानम् अस्ति ।  अतः पशुपालनावलम्बिनः आदिवासिनः अनिवार्यतया अन्यानि कार्याणि कुर्वन्तः सन्ति । मृगयासम्बद्धाः नियमाः केषाञ्चन जनाङ्गानां अस्तित्वाय मारकाः इव अभवन् । क्रि.श. १९५९ तमस्य वर्षस्य कर्णाटकप्राणिबलीनां प्रतिबन्धकः अधिनियमः, १९६३तथा १९७८ तमस्य वर्षस्य च अरण्य-(परिष्कारः) अधिनियमः, १९७२ तमवर्षस्य वन्यजीविसंरक्षण- अधिनियमः, १९७६ तमवर्षस्य कर्णाटक-वृक्ष-संरक्षण-अधिनियमः, १९८७ तमवर्षस्य भारतसर्वकारस्य मत्स्योद्यमसम्बद्धः अधिनियमः इत्यादयः नियमाः मृगयां निषिध्य सस्यानां, प्राणिनां च रक्षणं कुर्वन्तः सन्ति । किन्तु मृगयया एव जीवनं कुर्वतां जनाङ्गानां स्थितिः शोचनीया अस्ति ।  अभिवृद्धेः नाम्ना अभयारण्यानां संरक्षणस्य, उद्यान-धाम- उद्यमानां जलबन्धकानां च निर्माणं प्रचलति ।  एताः योजनाः यत्र आदिवासिनः वसन्ति तत्रैव कार्यान्विताः भवन्तः सन्ति इति कारणेन तेषां जीवनं कष्टकरम् अस्ति ।
आदिवासिजनाङ्गेषु न्यायव्यवस्था
यः परम्परायाः उल्लङ्घनं  करोति तेन उग्रदण्डः अनुभोक्तव्यः आसीत् ।  नियमस्य उल्लङ्घनं करोति चेत् अपराधी इति मत्वा बहिष्कारं कुर्वन्ति स्म ।  एवम् निर्वासिताः अटनं कुर्वन्तः अपराधिजनाङ्गत्वेन परिवर्तिताः अभवन् ।  ब्रिटिष् सर्वकारः एतादृशान् अपराधिजनाङ्गान् अन्विष्य ‘अपराधि-आदिवासि- अधिनियमं’ १८७१ तमे वर्षे अरचयत् ।  एतेन सह अपराधि-आदिवासि- अधिनियमः(परिष्कृतः) (१८९७), अपराधि-आदिवासि अधिनियमः (१९११), अपराधि-आदिवासि-अधिनियमः(परिष्कृतः) (१९२३), अपराधि- आदिवासि-अधिनियमः (१९२४), अपराधि-आदिवासि-अधिनियमः (परिष्कृतः) (१९४७) च रचिताः अभवन् । एतेषु अधिनियमेषु बेडजनाङ्गः, पर्दिजनाङ्गः, इरुळजनाङ्गः, कुरुबजनाङ्गः, गोण्डजनाङ्गः  इत्यादयः आदिवासिजनाङ्गाः अन्तर्भाविताः  आसन् ।
आदिवासिजनानां लिङ्गानुपातः साक्षरता च
कर्णाटके १९९१ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं ९,७६,७४४ पुरुषाः ९,३८,९४७ महिलाः आदिवासिजनाङ्गे सन्ति । एताः सङ्ख्याः परिशीलयामः  चेत् प्रतिसहस्रपुरुषेभ्यः ९६१ महिलानां प्रमाणम् अस्ति ।  एतेन प्रमाणेन वृद्धिक्षयः भवति चेत् आदिवासिसमाजे समस्याः, आर्थिकाभिवृद्धौ च न्यूनताः भवन्ति ।  अतः महिलानां विषये आदिवासिभिः विशेषध्यानम् अनिवार्यतया दातव्यम् । १९९१ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारं कर्णाटके आहत्य ३६.१ % साक्षराः सन्ति । रायचूरु मण्डलस्य आदिवासिमहिलासु ५.३९ % साक्षराः सन्ति । राज्ये बेङ्गलूरुनगरे अत्यधिकाः आदिवासिसाक्षराः तन्नाम ७१.६४ % पुरुषाः, ५१.५३% महिलाः च सन्ति ।  राज्यस्य अनेकेषु मण्डलेषु आदिवासिनां साक्षरता ४०% अपि नाभवत् ।
आदिवासिनां वंशमूलम् (बळि), तद्वैशिष्ट्यानि(बेडगु) च
कर्णाटकस्य आदिवासिनां रक्तसम्बन्धस्य मूलतन्तुः एव बळिनाम्ना निर्दिश्यते । एतेन आदिवासिनां सांस्कृतिकेतिहासस्य ज्ञाने साहाय्यं भवति ।  एतेन आधारेण आदिवासिनां मूलस्य विषये शोधनं कर्तुं शक्यते । परिसरस्थाः प्राणिनः पक्षिणः सस्यानि, वृक्षाः पुष्पाणि लताः च आदिवासिनां वैशिष्ट्यानि (बेडगु) भवितुम् अर्हन्ति ।  एतानि रक्तसम्बन्धेन आचरणरूपेण आनुवंशिकतया च आगच्छन्ति ।  सामान्यतया समानबळिषु विवाहस्य निषेधःअस्ति ।
कर्णाटकस्य आदिवासिनाम् आवलिः
आदिवासिसंस्कृतिः इदानीन्तनदिनेषु नश्यमाना अस्ति । तेषां सांस्कृतिकीम् अनन्यताम् अभिज्ञातुं प्रयत्नाः प्रचलन्तः सन्ति । व्यापकरूपेण वैज्ञानिकरीत्या क्षेत्रकार्याणां द्वारा आदिवासिनां समग्रम् अध्ययनं भवत् अस्ति । कर्णाटकस्य विविधानाम् आदिवासिजनाङ्गानां विषये इदानीमेव अनेके विद्वांसः अध्ययनं कृत्वा  अनेकान् कुतुहलकरविचारान् प्रकटीकृतवन्तः सन्ति ।  येषाम् अध्ययनं कृतं तेषाम् आदिवासिजनाङ्गानाम् आवली एवम् अस्ति –
वर्गः:कर्णाटकराज्यम् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गोमयम्
प्रादेशिकभाषायाम् ‘अमृतपानी’ इति कथ्यमानं भूसारवर्धकं (सस्यानाममृतपानम्) एकं योगं सज्जीकुर्वन्ति निपुणा: कृषिका: । निर्माणप्रक्रिया एवमस्ति - 20 किलोग्राम् गोमयं जले संस्थाप्य घण्टाद्वयं यावत् आदौ आलोडनीयम् । अनन्तरं 250 ग्राम् घृतं योजयित्वा पुन: घण्टाद्वयं यावत् आलोडनीयम् । तस्मिन् पुन: 500 ग्राम् मधु योजयित्वा घण्टाद्वयं यावत् आलोड्य, लीटर्द्वयं जलं संयोज्य पुन: घण्टाद्वयं यावत् सम्यक् आलोडनीयम् । एतदेव सस्यानाम् अमृतपानम् । एतत् मिश्रणं जले संमिश्र्य कृषिभूमौ प्रोक्षणेन सस्यपोषककीटा: भूमौ क्रियाशीला: भवन्ति, भूसार: अपि विशेषरूपेण सङ्घटित: भवति । एतं प्रयोगं महाराष्ट्रेषु, कर्णाटकेषु, आन्ध्रेषु च केचन कृषका: कुर्वन्ति ।
मानवचिकित्सायां गोमयम्
मानवचिकित्सायां गोमयं बहुधा उपयुज्यते । यथा - गव्यस्य वस्तुशुद्धिकारकगुणविषये मनु: इत्थं वदति - गोमयेन पाकानिल:, विद्युत्, यानचालनं च  गोमयस्य शुष्करोटिका: (कारीषा:) इन्धनरूपेण उपयुज्यन्ते स्म प्राचीनकाले । (इदानीमपि ग्रामेषु उपयुज्यन्ते एव ।) आधुनिककाले तु अनिलचुल्य: शोभन्ते पाकगृहेषु । ‘गोमय - अनिलेन’ अपि तादृश्य: अनिलचुल्य: ज्वालयितुं शक्यन्ते । एतदर्थं गोमयानिलस्थावरत: पाकशालां प्रति नालिकाद्वारा अनिल: आनीयते । ‘गो - अनिल’ चुल्या: उपयोगम् इदानीं बहुत्र कुर्वन्ति । गोमयानिलेन गृहोपयोगिविद्युत: अपि उत्पादनं भवति । सामान्य- (लघु) - गो - अनिलस्थावरत: प्राप्तेन अनिलेन 8-20 दीपा: ज्वालयितुं शक्यन्ते । गोमयानिलेन स्कूटर्, कार् इत्यादीनि यानानि अपि चालयितुं शक्यन्ते । अयं प्रयोग: कर्णाटकेषु कृत: अस्ति । अनेन विधानेन (यानेषु गो - अनिल योजनेन) 25 रूप्यकाणां व्ययेन 250 किलोमीटर् दूरं प्रयाणं कर्तुं शक्यते इति वदति प्रयोगशील: राजेन्द्र हेगडे ।
वर्गः:गव्यम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चम्बामण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति चम्बामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति चम्बा ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ओम प्रकाश कोहली
ओम प्रकाश कोहली भारतीयलोकतन्त्रस्य प्रतिनिधिः । सः राज्यसभायाः पूर्वसदस्यः आसीत् । गुजरातराज्यस्य राज्यपालत्वेन १५/७/२०१४ तमे वर्षे सः नियुक्तः । सः भारतीयजनतापक्षस्य सदस्यः अपि आसीत् । सः १९९४ तः २००० पर्यन्तं राज्यसभायाः सदस्यः आसीत् । तेन देहलीविश्वविद्यालयस्य शिक्षकसङ्घस्य (डूटा), अखिलभारतीयविद्यार्थीपरिषदः अपि अध्यक्षपदं विभूषितम् । तथा च देहल्याः हंसराज-महाविद्यालये, देशबन्धु-महाविद्यालये च सः व्याख्यातृत्वेन ३७ वर्षाणि सेवाम् अयच्छत् । १९९९-२००० मध्ये सः भाजपा-दलस्य देहली-विभागस्य अध्यक्षत्वेन कार्यम् अकरोत् । आपातकालस्य काले सः कारागारे प्रेषितः सर्वकारेण
सन्दर्भ
वर्गः:गुजरातराज्यस्य राज्यपालाः वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग्
thumb|right|200px thumb|left|200px|बर्लिन्-नगरे विद्यमानः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्गस्य स्मारकम्
(कालः – ०८. १०. १८८३ तः)
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् (Otto Heinrich Warburg) श्वासोच्छ्वासस्य विषयस्य संशोधकः । अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १८८३ तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य ८ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । १९०६ वर्षे पालिप्टैड् विषये संशोधनं कृत्वा "डाक्टरेट्” प्राप्तवान् । तदनन्तरं जीवविज्ञानम् अधीत्य १९११ वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । सः अङ्गांशेषु यः श्वासोच्छ्वासः जायते तद्विषये आसक्तः आसीत् । प्रायः सार्धैकशतकतः पूर्वम् एव लेवासिये श्वासोच्छ्वासस्य वायौ विद्यमानस्य आम्लजनकस्य च सम्बन्धः अस्ति । अनन्तरं जीवकोशान् प्रति आम्लजनकं प्रापयति रक्ते विद्यमानं हिमोग्लोबिन् इति संशोधितवान् आसीत् । किन्तु आम्लजनकस्य प्रयोजनं किम् इति विवरणं न ज्ञातम् आसीत् ।
एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् १९२३ तमे वर्षे "मानोमीटर्” नामकम् उपकरणं निर्मितवान् । तस्य उपकरणस्य साहाय्येन जीवताम् अङ्गांशानां श्वासोच्छ्वासं परीक्षितवान् । आम्लजनक्स्य तथा इङ्गालस्य डै आक्सैडस्य च विनिमयम् अपि विवृतवान् । १९२५ तमे वर्षे प्रयोगान् कृत्वा रक्तस्य हिमोग्लोबिन् मध्ये विद्यमानः अयसः अंशः "हेमि”-समूहः एव आम्लजनकं जीवकोशान् प्रति प्रापयति इति ज्ञापितवान् । श्वासोच्छ्वासस्य विषये कृतस्य अस्य संशोधनस्य निमित्तम् अयम् ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "नोबेल्” पुरस्कारम् अपि प्राप्तवान् । १९३० तमे वर्षे एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् "डिहैड्रोजिनेषन्” प्रतिक्रियाणां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विटमिन् सदृशान् 'प्लावो एन्जैम्’ इत्येकं संयुक्तं वस्तु पृथक् कृतवान् । अनन्तरं विटमिन् इत्याख्यानां रचनां कार्यं च विवृतवान् । अनन्तरं श्वासोच्छ्वासस्य विषये ये प्रयोगः कृताः आसन् तान् "क्यान्सर्”-रोगस्य दिशि परिवर्तितवान् । क्यान्सर्-रोगस्य कारणं तु सूक्ष्माणुजीविनः एव इति राबर्ट् कोह् तथा [लूयीस् पाश्चर्|[लूयिस् पाश्चरस्य]] संशोधनैः सिद्धम् आसीत् । विटमिन् तथा हार्मोन् इत्याख्यानाम् अभावेन शरीरस्य चयापचयकार्यस्य हानिः भवति । क्यान्सर् अपि तादृशः कश्चन अभावस्य रोगः इति तदा जनानां चिन्तनम् आसीत् । एषः ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग् सामान्यस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति, क्यान्सर्-रोगेण पीडितस्य मनुष्यस्य अङ्गांशाः च कियता प्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति परीक्षां कृतवान् । तेन क्यान्सर्-रोगेण पीडितानां मनुष्याणाम् अङ्गांशाः न्यूनप्रमाणेन आम्लजनकं स्वीकुर्वन्ति इति ज्ञातम् । तदर्थं ते आम्लजनकरहितां क्रियाम् (ग्लैकोलेज्) अनुसरन्ति इत्यपि संशोधितवान् । किन्तु अस्य ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्गस्य प्रयोगाः क्यान्सर्-रोगस्य कारणस्य संशोधनदिशि न अनुवर्तिताः एव । तथापि तस्य संशोधनानि अग्रिमविज्ञानिनां मार्गदर्शकाणि अभवन् ।
यतो यतो निश्चरति...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यतः यतः निश्चरति मनः चञ्चलम् अस्थिरम् ततः ततः नियम्य एतत् आत्मनि एव वशं नयेत् ॥
अन्वयः
चञ्चलम् अस्थिरं मनः यतः यतः निश्चरति ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशं नयेत् ।
अर्थः
चञ्चलं मनः शब्दादिषु विषयेषु यत्र यत्र प्रवर्तते ततः ततः तत् प्रतिनिवर्तयेत् । आत्मनि एव तत् प्रवर्तयेत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
26 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अद्वैतवेदान्ते सत्तास्वरूपम्
अद्वैतवेदान्तदर्शनाधारेण सत्ताविज्ञानस्वरूपम्
लोके विद्यमान दार्शनिकपद्धतीनां मुख्यो विचिन्तनविषयः दृश्यप्रपंचस्य मूलस्वरूपं किमिति। तथा । कस्मिन् प्रतिष्ठितमिदं जगत्, कस्मात् उत्पन्नमित्यपि । उक्त दार्शनिकप्रश्नानां विचारो बहुधा दश्यते दार्शनिक क्षेत्रे । भौतिकवादः (Materialism) अध्यात्मवाद (Idealism) द्वैतवाद (Dualism) तथा तटस्थवादश्च
Neutralism) मूलभूतसत्यस्य निर्धारणरीत्या संजातसिद्धान्ताः । मूलभूतसत्यस्य संख्यामधिकृत्य एकत्वद्वैत-अनेकत्वादि विविधविचारपद्तयः आविर्भूताः ।
भौतिकवादः- जगतः मूलतत्वं जडद्रव्यमथवा भौतिकद्रव्यं (Matter) एवेति मन्यमानो सिद्धात्नः भौतिकवादः । तस्मात् जडद्रव्यादुत्पन्नो चेतनपदार्थः दृश्य प्रपंचसमस्तमपि इत्यास्ति अस्य वादस्याधार-सिद्धान्तः । अध्यात्मवादः- भौतिकवादीप्रपंचदर्शनस्य विरोधी सिद्धान्तः अध्यात्मवादः । भौतिकवादानुसार जडमेवमूलतत्वं चेनंतस्मिन्नन्तर्भूत स्वभावैव । अतैव तत्वमीमांसविचारे समस्येयं जायते जड़-चेतनयोर्मध्ये मौलिकमाधारभूतं तत्वं किमिति । तत्र चेतनमेव मौलिकंतत्वं, तस्य चेतनस्य केवलाभिव्यक्ति (Manifestation) अथवा प्रतिबिम्बमात्राविष्कारः (Reflection) दृश्यप्रपंचः । तस्मात् चेतनाधारितमिदं जगदित्यभिप्रेति अध्यात्मवादिनः । द्वैतवादः- मूलतत्वं तु प्रकृत्याद्वैतस्वभावयुक्तं जड़-चेतनविभगेनेत्यस्ति द्वैतवादस्य विशेषसिद्धान्तः । वादेस्मिन् जङ-चेतनयोः पृथक् सत्यत्वमगीक्रियते। २ तटस्थवादः- विलियम् जेम्स् (William James) बर्टन्ट रसल (Bertrand Russel) आदि नवीनदार्शनिकांनां विचारानुसारेण जगतः मूलतत्वं न केवलं जडं उत चेतनं किन्तु जडचेतनाभ्यां तटस्थ एव ।३ अस्मात् उत्पद्यते जड़चेतनादिस्वभावयुक्तो दृश्यप्रपंचः । अनेकत्ववाद:- मूलतत्वरूपेण जड़-चेतन-तटस्थ आदि स्वभाववैविध्ययुक्तं अनेकसत्यत्वाश्रयीभूतो तत्वमीमांसा सिद्धान्तोयम् । अनेकत्ववादानुसारं दृश्यप्रपंचस्य अनेकता तथा वैविध्यंच मौलिकमेव । एकत्ववाद- अनेकत्ववादी सिद्धान्तस्य विरोधात्मकोवादः एकत्ववादः । भौतिकमानसिकादि पदार्थसमस्तमपि मौलिकतया एकतत्वस्य प्रकटीभावः । वैविध्यात्मकतत्वेषु सर्वेषु एकस्य सर्वव्याप्ततत्वस्य विद्यमानत्वमंगीक्रियते एकत्ववादिनः। एवं जातीयकसिद्धान्तवैविध्येषु अध्यात्मैकत्ववादानुसारी चिन्ताप्रथायामेव अद्वैत-वेदान्तदर्शनस्यान्तभीवः । एषु दर्शनसम्प्रदायेषु अन्यतमाद्वैतवेदान्तदर्शने सत्तास्वरूपंकथं विचार्येतेति अत्र विशेषेण मीमांस्यते ।
वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणं शास्त्रं भवति । कठोपनिषदां प्रस्तावनाभाष्यप्रामाण्यात्, मुण्डकापनिषदां प्रस्तावनाभाष्यप्रामाण्यात्, के नोपनिषदि “उपनिषदमब्रूम” इति वाक्यस्य भाष्यप्रामाण्यात् ४, छान्दोग्योपनिषत्भाष्यप्रामाण्यात् बृहदारण्यकोपनिषत्प्रस्तावनाभाष्यप्रामाण्यात् च संसारबीजनाशिनी या विद्या सा उपनिषच्छब्देन मुख्यया वृत्या बोध्यत इति निश्चीयते । तादृश विद्याप्रतिपादकत्वात् लक्षणया ईशावास्यादयो
ग्रन्था अव्युपनिषच्छब्देन व्यवह्रियन्ते । अस्य उपनिषदर्शनस्य व्याख्यानार्थं प्रख्यानार्थं बादरायणेन मुनिना सूत्रितानि भाग
अद्वैतवेदान्तदर्शने सच्चित्सुखात्मक-मद्वयमरूपमनाद्यनन्तं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं ब्रह्म एवं लिकतत्वरूपेण स्वीक्रियते। ६ दर्शनेस्मिन नानायुक्तिभिः अद्वैतब्रह्मणः सिद्धिः साधितास्ति।
अद्वैतसिद्धयर्थमात्मानात्माध्यासः, अनिर्वचनीयाविद्या, ब्रह्मणोर्निर्गुणत्वं, जीवब्रह्मणोरैक्यं, मुक्तैः जीवब्रह्मणोरभेदः, इत्यादयोविषयाः प्रतिपादित एवं ब्रह्माद्वैतमतात्मा स्वतसिद्ध सद्रूपंच । स च देहेन्द्रियेभ्यो भिन्नो वस्तुतोनिर्लेपो व्यक्ति । आत्मैव च ब्रह्म अयमात्माब्रह्म इत्यादि ब्रह्मेत्युक्तम् ।७ अद्वैतमतानुसारेणैक्मद्वितीयं ब्रह्मैव प्रपंचसारभूतमस्ति । तथाधिष्ठानमपि तदेव । ८ ब्रहृमरूपाधिष्ठाने एव प्रपंचप्रतीति प्रतीतिरियं अज्ञानमूलिकास्ति, अज्ञानाश्रयं ब्रह्मैव विद्यते । अद्वैतमतानुसारेणास्ति ब्रह्म,प्रपंचस्य निमित्तकारणमुपादानकारणमपि । अस्याचमाभि उपादानज्ञानिन तद्रूपाणां सर्वेषामपि कार्याणां ज्ञानं भवति । यतो नास्ति कार्य कारणाभिन्नम । यथाहि घटो मृद रूपोस्ति तद्वत सर्वोपिया ब्रह्मरूपोस्ति । १० संपूर्ण जगत् कारणसत्तांविना सत् न भवति । अतःकारण-सत्तैवास्ति कार्यसत्ता। अद्वैतमतेन ब्रह्मैकमेव अद्वितीयमति अर्थात्-ब्रह्मणि सजातीय, विजातीय स्वगतभेदाः न सन्ति । नास्ति ब्रह्म सभं द्वितीयं ब्रह्म । नास्तिब्रह्मण्यवचवभेदः । विजातीयमपि नास्ति ब्रह्मणः । यदस्ति तत् ब्रह्मणोरनतिरिक्तम्, अतैव श्रुतिबूंते नेहनानास्ति किंचनेति ।अद्वैतवेदान्तरीत्या ब्रह्मअप्रमेयोस्ति, सर्वंप्रमाणागम्यत्वात । ब्रह्मणः केनापि संसर्गो नास्ति यतोयमसंग, अतः श्रुतौ नैषा तर्केण मतिरापनेया इत्युक्तम् ।११ मनो बुद्धिवाचां तत्र गतिर्नास्ति । ब्रह्मवाड्मनसोरगोचरः । तथापि ब्रह्मणि कानि चित्साधनानि भविंतु युज्यनते चेत् तानि केवलानि शास्त्राण्येव । अतोस्ति ब्रह्म प्रमाणवेद्यम् । १२ शास्त्रं च प्रमाणलक्षणाभ्यामेव ब्रह्म साधयति । अतोहि ब्रह्मनिषेधमुखेनाधिकं श्रुति प्रतिपाद्यं यायते । समस्यप्रपंच निषेधमुखत्वअर्थादेव श्रुतिरात्मानं ब्रह्मप्रतिपादयति। ब्रह्म दृश्यप्रपंचस्य विवर्तकारणमस्ति, जगंच ब्रह्मविर्ति इति ।
__ अद्वैतमतेन ब्रह्म निर्गुणं निष्क्रियमस्ति । अस्ति ब्रह्म निर्गुणेब्रह्मणि वेदान्तवाक्यानि तात्पर्यमुखेन पर्यवस्यान्ति । अद्वैतमते माया शबलितस्य ब्रह्मण ईश्वरभावः प्रातीतिको भवति । वस्तुतो विद्यास्तमिते एकमात्र ब्रह्माद्वैतमर्यादयावशिष्यते।
अद्वैतवेदान्तदर्शनमण्यध्यात्मदर्शनमुच्यते दर्शनमिदं कतिपयाध्यात्ममूल्यान्युपजीव्य पल्लवते । एषु खलु अध्यात्ममूल्येषु धर्मार्थकाममोक्षाणां नाम स्मर्यते । अमीषु मोक्षः परमपुरुषार्थः । अद्वैतवेदान्ते आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिः परमानन्द-प्राप्तिंच परमपुरुषार्थः, स एव मोक्षो भवति । सा खलु ब्रह्मणः स्वरूपभूता स्थितिरस्ति । नास्त्यभि नवाप्राप्तिर्मोक्षः । इदमात्मनोनिजस्वरूपम् । ब्रह्मस्वरूपावबोध एव मोक्षः । १५
अद्वैत मतानुसारेण निर्गुणे ब्रह्मणि तादृश ब्रह्मवादे सर्वेपि विरोधाःशान्ताःभवन्ति। निर्गुणोहि ब्रह्मास्ति सत्यस्यसत्यम् । सत्यस्य रूपान्तरं न भवति । अद्वैतमते न यस्य रूपान्तरं तत् सत्यं, तन्मिथ्या । उपनिषत्सु अन्नं ब्रह्मेत्युक्तम् । कुत्रचित् प्राणाब्रह्मेति, कुत्र त्मिनेति, विज्ञानमात्मेत्युक्तम् । अद्वैतमते निर्गुण ब्रह्मप्रतिपादन धिया तु क्रमशः एवं वर्णितम् । षड्विध तात्पर्यलिंगेस्तु सर्वेषां वेदान्तवाक्यानामद्वितीय ब्रह्मणि तात्पर्य पर्यवसीयते । एवमेव सद्वस्तु नानरूपेणविर्भवति । नामरूपप्रपंचो वाग्विकारातिरिक्तो न सिद्धयति ।
पाद टिप्पणी
1. Runes D.D., Dictionary of philosophy, p.136 2. Frank Thilly, A History of Philosophy, p.45 3. Bertrand Russel, An Outline of Philosophy, P.307 4. केनोपनिषत् ४-३२ 5. छान्दोग्योपनिषत् ८-८-४ 6. छान्दोग्योपनिषत् ७-२४-१३, ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यम् १-१-४ 7. माण्डूक्योपनिषत् २ 8. तैत्तिरीयोपनिषत् ३-१ 9. ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यम् १-४-२३ 10. इदम २-१-१४ 11. कठोपनिषत् १-२-९ 12. ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यम् १-१-१ 13. ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यम् १-१-११ 14. इदम, १-१-४ 15. बृहदारण्यकोपनिषत् २-१-२०
दादा साहेब फाळके
लघुत्तम|दादा साहेब फालके
दादा साहेब फाळके (દાદા સાહેબ ફાળકે, Dada Saheb Phalke) प्रसिद्धः चलच्चित्रनिर्माता, निर्देशक, पटकथालेखकश्च आसीत् । सः भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रस्य पितामहत्वेन प्रसिद्धः अस्ति । दादा साहेब फाळके इत्यस्य शततमायाः जयन्त्याः शुभावसरे दादा साहेब फाळके पुरस्कार इत्यस्य घोषणा अभवत् । घोषणायाः वर्षः १९६९ आसीत् । दादा साहेब फाळके पुरस्कार भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रस्य सर्वोच्चपुरस्कारः अस्ति । सः पुरस्कारः आजीवनयोगदानाय भारतगणराज्यस्य केन्द्रसरकारेण दीयते ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
काङ्ग्रामण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति काङ्ग्रामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति धर्मशाला ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उद्यमशीलता
उद्यमशीलता
उद्यमिता लाभं प्राप्तुं आशां कृत्वा सर्वाणि जोखिमानि सहन्ते सति व्यावसायिकं वा व्यवसायं वा निर्मातुं क्रिया अस्ति।किन्तु मूलभूतपरिभाषारूपेण सा किञ्चित् सीमितं भवति।अधिक आधुनिक उद्यमशीलता परिभाषा बृहत् समाधानं कृत्वा विश्वस्य परिवर्तनस्य विषये अपि अस्ति अधिका आधुनिक उद्यमशीलता परिभाषा सामाजिकपरिवर्तनं आनयितुं वा एकं नवीनं उत्पादं निर्मातुं इत्यादीनां बृहत्समस्यानां समाधानं कृत्वा विश्वस्य परिवर्तनस्य विषये अपि अस्ति यत् वयं नित्यं कथं जीवनं यापयामः इति यथास्थितिं चुनौतीं ददाति|उद्यमशीलता एव जनाः स्वस्य करियरं स्वहस्ते गृहीत्वा इच्छन्ति दिशि नेतुं कुर्वन्ति।स्वशर्तैः जीवनस्य निर्माणस्य विषयः अस्ति । न बॉस न प्रतिबन्धक समयसूचना।
आर्थिक विकास एवं उद्यमिता
आर्थिक वृद्धेः उद्यमशीलतायाश्च सम्बन्धस्य सन्दर्भे कौफ्मैन् फाउण्डेशनेन २००८ तमे वर्षे अद्यतनसर्वक्षणप्रतिवेदने ज्ञातं यत् उच्चस्तरीयरोजगारक्रियाकलापयुक्तेषु सर्वेषु राष्ट्रेषु आर्थिकवृद्धेः औसतदरेण उपरि भवति एतस्य अनुवादः किं भवति यत् उद्यमशीलतायाः अभावयुक्ता अर्थव्यवस्थायाः विकासः न्यूनः भविष्यति यदा उद्यमशीलतायाः उत्तमः अर्थव्यवस्था उत्तमवृद्धिं भोक्तुं प्रवृत्ता भवति।अतः आर्थिकविकासे उद्यमशीलतायाः महत्त्वं सर्वकारः अङ्गीकृतवान् यत् उद्यमशीलतायाः उद्यमानाम् रोजगारं आर्थिकवृद्धिं च प्रवर्धयितुं अन्तःनिर्मितक्षमता भवति
सन्दर्भाः
https://www.ukessays.com/essays/business/concept-of-entrepreneurship-business-essay.php लघुचित्रम् https://www.oberlo.com/blog/what-is-entrepreneurship
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
सञ्चारः
thumb|right|200px|सञ्चारः सञ्चारः (संचार, Communications) मनुष्याणां परस्परं सम्पर्कस्य एकं साधनं वर्तते । अधिकान्तरे सञ्चाराय मनुष्यैः अनेकविधीनां प्रयोगाः कृताः । तेषु प्रयोगेषु तारप्रेषः, दूरवाणी च महत्वपूर्णा आसीत् । तारप्रेषः पश्चिमदिशि अमेरिका -देशस्य उपनिवेशवादस्य साधनम् अभूत् । वास्तविकरूपेण अमेरिका -देशस्य उन्नत्यै दूरवाणी एव कारणमासीत् । इदानीम् अपि दूरवाण्याः उपयोगः सर्वाधिकः भवति । विकासिदेशेषु उपग्रहमाध्यमेन जङ्गमदूरवाण्याः आविष्कारः अभवत् । अतः साम्प्रते काले जङ्गमदूरवाण्याः उपयोगः भवति ।
अद्यतने विकासस्य गतिः बहु तीव्रा अस्ति । सर्वप्रथमः फाइबर्-तन्तूनां प्रयोगः सञ्चाराय अभवत् । विश्वस्य विकासेन सह वैज्ञानिकैः ताम्रतन्तूनाम् उपयोगः कृतः । तेन कारणेन अधिकगत्या सञ्चारः जातः । १९९०-२००० पर्यन्तं दूरसञ्चारस्य सङ्गणकेन सह विलयो जातः । तेन एकः समन्वितः जालः निर्मापितः । सः अन्तर्जालः इति प्रसिद्धः अभवत् ।
स्थानीयेषु आपणेषु, गृहेषु, कार्यालयेषु, संस्थानेषु, यन्त्रागारेषु इत्यादिषु स्थानेषु सञ्चारमाध्यमेन कार्याणि भवन्ति । सम्पूर्णे विश्वस्मिन् अधिकतमानि कार्याणि सञ्चारस्य आधारभूतानि सन्ति । सञ्चारमाध्यमः अर्थात् मीडिया इति उच्यते । मीडिया इति शब्दः मीडियम् इति शब्दस्य बहुवचनम् अस्ति । अनेन माध्यमेन समाजे विचाराणाम् आदान-प्रदानं कर्तुं शक्यते । दूरभाषेण वार्तालापः, दूरदर्शने चलचित्र दर्शनं, समाचारपत्रं, आकाशवाणी इत्यादयः सञ्चारमाध्यमस्य स्वरूपाणि वर्तन्ते । एतेषां माध्यमानां विश्वस्मिन् सर्वत्र उपयोगः भवति । अतः अयं जनसञ्चार-माध्यमः अर्थात् मास्-मीडिया इत्युच्यते ।
सञ्चारस्य माध्यमं, प्रौद्योगिकी च
साम्प्रतं सञ्चारमाध्यमैः विना जीवनस्य कल्पना अपि न भवति । किन्तु तार-दूरदर्शनस्य, अन्तर्जालस्य च उपयोगः किञ्चित् समयपूर्वम् एव आरब्धः । एतेषां माध्यमानाम् उपयोगः २० वर्षात् पूर्वस्मादेव प्रचलदस्ति । जनसञ्चारमाध्यमैः प्रयोगेषु निरन्तरं परिवर्तनं जायते ।
समाचार-पत्रं, दूरदर्शनं, आकाशवाणी च कोटिजनेभ्यः प्राप्तुं शक्यते । यतः एतेषु सञ्चारेषु प्रौद्योगिकी नाम् उपयोगः क्रियते । समाचार पत्राणि टङ्कीकृतानि माध्यमानि सन्ति । एतानि नामानि सञ्चारमाध्यमेषु प्रयुक्तया प्रौद्योगिक्या सह सम्बद्धितानि सन्ति ।
प्रौद्योगिकीषु, यन्त्रेषु च परिवर्तनेन, आधुनिकतायाः कारणेन च सञ्चारमाध्यमानि जनेषु प्रेषितुं साहाय्यं प्राप्यते । एतैः सञ्चारमाध्यमैः ध्वनेः, चित्राणां च गुणवत्तायां वृद्धिर्भवति । किन्तु एतैः माध्यमेन अस्माकं जीवनस्य विचारधारायाम् अपि परिवर्तनं भवति । उदाहरणमस्ति यत् – दूरदर्शनेन विना जीवनस्य कल्पना अपि न कर्तुं शक्यते । "दूरदर्शनेन वयं विश्व-समाजस्य सदस्याः स्मः" इति मनसि स्थितम् अस्ति । अन्तरिक्षयानानां, तन्तुनां च विस्तृतजालमध्यमैः दूरं सम्प्रेषितुं शक्यते । तेन एव कारणेन वयं दूरस्थान् कार्यक्रमान् गृहे एव दृष्टुं शक्नुमः । दूरदर्शने ये केचन कार्यक्रमाः प्रचलन्तः सन्ति, तेषु अधिकतमाः कार्यक्रमाः संयुक्त राज्य अमेरिका इत्यस्मात् प्रेषिताः भवन्ति । दूरदर्शनमाध्यमेन वयं सम्पूर्णपृथिवीं निकटतया दृष्टुं शक्नुमः ।
सञ्चारमाध्यमं, धनं च
जनसञ्चारमाध्यमे उपयुक्तानि विभिन्नानि वस्तूनि बहुमूल्यानि भवन्ति । यथा दूरदर्शनकार्यालये यत्र समाचारवाचकः उपविशति तत्र दण्डदीपाः, चित्रग्राहिणी (camera), ध्वनिमुद्रणयन्त्राणि, सम्प्रेषणयन्त्राणि च बहुमूल्यानि भवन्ति ।
समाचार-कार्यालये बहवः जनाः भवन्ति । तेषां वेतनमानम् अपि निश्चितं भवति । पूर्वं लिखितम् अस्ति यत्, जनसञ्चारस्य माध्यमानि निरन्तरं परिवर्तन्ते । अतः नूतनयन्त्राणां व्यवस्थायां बहुधनस्य व्ययः अपि भवति । तेन अधिकधनस्य आवश्यकता भवति ।
यानि जनसञ्चारमाध्यमानि सन्ति, तानि सर्वाणि धनोपार्जनाय कार्यरतानि सन्ति । विभिन्नवस्तूनां विज्ञापनैः अपि धनोपार्जनं क्रियते । यथा – जङ्गमदूरवाणी नां, चाकलेह स्य, वस्त्राणां, वाहनानाम् इत्यादीनां विज्ञापनानि भवन्ति ।
सञ्चारस्य माध्यमानि, लोकतन्त्रं च
लोकतन्त्रे देशस्य, विश्वस्य च विषये समाचाराणां प्रदर्शने सञ्चारमाध्यमेभ्यः महत्वपूर्णं साहाय्यं भवति । सञ्चारमाध्यमैः जनाः ज्ञातुं शक्नुवन्ति यत्, सर्वकारः कथं कार्यं करोति । समाचारमाध्यमैः जनाः अभियोगम् (Case) अपि कर्तुं शक्नुवन्ति ।
सञ्चारमाध्यमानि सर्वत्र स्वतन्त्राणि भवन्ति । किन्तु कस्मिंश्चित् समये सञ्चारमाध्यमानि स्वतन्त्राणि न भवन्ति । यदा सर्वकारेण समाचारस्य केचित् अंशाः, चलचित्र स्य कानिचित् दृश्यानि च प्रतिबन्धितानि स्युः, तदा तत् सेन्सरशिप् इति कथ्यते ।
अस्माकं जीवने प्रजातन्त्र स्य नागरिकत्वेन सञ्चारमाध्यमं महत्वपूर्णं विद्यते । यतः सञ्चारमाध्यमैः एव सर्वकारसम्बन्धिन्यः वार्ताः ज्ञायन्ते । सञ्चारमाध्यमेन निश्चीयते यत्, केषुचित् विषयेषु कार्यं कर्तुम् आवश्यकम् अस्ति । यदि सर्वकारः इच्छति यत्, कस्याश्चित् घटनायाः प्रदर्शनं मा भवेत्, तर्हि सः अवरोधितुं शक्नोति । तत् एव सेन्सरशिप् इति कथ्यते । साम्प्रतं सञ्चारमाध्यमानां, व्यापारस्य च परस्परः सम्बन्धः वर्तते । तेन कारणेन समाचार-पत्रेषु अपि तथ्यात्मकं विस्तारं पूर्णं न प्राप्यते । अतः जागरूकतायाः आवश्यकता वर्तते ।
स्थानीयसञ्चारस्य माध्यमम्
बहूनि सञ्चारमाध्यमानि लघुजनानां, निर्धनजनानां विषये समाचारं न प्रकाशयन्ति । तेन कारणेन कैश्चित् स्थानीयसमूहैः स्वयमेव सञ्चारमाध्यमानि प्रचालितानि । तदनन्तरं ते समूहाः इदानीम् अपि कार्यरताः सन्ति । बहवः जनाः आकाशवाणी माध्यमेन कृषकेभ्यः समाचाराः प्रेषयन्ति । कृषकेभ्यः सस्यानां वर्तमानमूल्यस्य ज्ञानं भवेत् । अतः समाचारमाध्यमेन सौकर्यं भवति ।
उत्तरप्रदेशराज्यस्य चित्रकूटमण्डलस्य दलिताभिः अष्टस्त्रीभिः 'खबर लहरिया' इति नामकस्य समाचारपत्रस्य प्रकाशनं भवति । मासे वारद्वयम् एव इदं समाचारपत्रं सम्पाद्यते । तस्मिन् समाचारपत्रे बुन्देली -भाषा उपयुज्यते । समाचारपत्रेऽस्मिन् दलितानां विषयेषु, स्त्रीहिंसा विषये, राजनैतिकभ्रष्टाचारस्य विषये समाचाराः भवन्ति । कृषकाः, विक्रेतारः, पञ्चायतसदस्याः, शिक्षकाः च अस्य समाचारपत्रस्य पाठकाः सन्ति ।
उपग्रहसञ्चारः
साम्प्रते काले अन्तर्जालः पृथ्व्याः बृहत्तमः वैद्युतं जालं वर्तते । अन्तर्जालं शताधिकानां देशानां १,००० कोटिजनान् परस्परं मेलयति ।
उपग्रहैः मानवजीवनम् अनेकेभ्यः प्रकारेभ्यः प्रभावितम् अस्ति । सामान्योपयोगाय अपि जङ्गमदूरवाण्याः उपयोगः भवति । दूरदर्शने कार्यक्रमाः द्रष्टुम् अपि उपग्रहसञ्चारसेवायाः उपयोगः भवति ।
उपग्रहाणां विकासे भारत -देशस्य अपि महत्वपूर्णानि योगदानानि सन्ति । आर्यभट्टेन १९७९ तमे वर्षे भास्कर-१, १९८० तमे वर्षे रोहिणी च इति नामकः उपग्रहः प्रक्षिप्तः । १९८१ तमे वर्षे जून-मासस्य अष्टादशदिनाङ्के (१८) एरियन् पैसेञ्जर् पे लोड् एक्स्पेरीमेण्ट् (APPLE) इत्ययम् उपग्रहः प्रक्षिप्तः । भास्कर, चैलिञ्जर्, इन्सेट् १-बी इत्येतैः उपग्रहैः सञ्चारः, दूरदर्शनं, आकाशवाणी च अत्यधिका प्रभाविता जाता । इदानीं दूरदर्शनेन ऋतूनां पूर्वानुमानम् अपि कर्तुं शक्यते ।
साइबर् स्पेस् इन्टरनेट्
इलैक्ट्रॉनिक् जालस्य विस्तारः शीघ्रतया अभवत् । १०० कोटिः जनाः अन्तर्जालेन सह सम्बद्धाः सन्ति । १९५५ तमे वर्षे संयुक्तराज्य अमेरिका- देशे अन्तर्जालस्य उपभोक्तॄणां ६६ प्रतिशतम् आसीत् । ब्रिटेन -जर्मनी -जापान् -चीन् -भारत -इत्यादिषु देशेषु विश्वस्य अधिकतमाः उपभोक्तारः सन्ति ।
बहवः जनाः प्रतिवर्षम् अन्तर्जालस्य प्रयोगं कुर्वन्ति । साइबर् स्पेस् जनानां समकालीनम् आर्थिकं सामाजिकं स्पेस् इतीदम् ई-सन्देशः, ई-वाणिज्यम्, ई-शिक्षा, ई-प्रशासनम् इत्यादिभिः माध्यमैः च विस्तीर्यते । समयान्तरे समयस्य, स्थानस्य च मर्यादां विना सर्वेभ्यः जनेभ्यः साइबर् स्पेस् इन्टरनेट् इत्यस्य प्राप्तिः भविष्यति ।
सन्दर्भः
वर्गः:सञ्चारः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भारतीयविज्ञानिनां सूचिः
ह
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
होरा
ज्योतिषशास्त्रस्य त्रिषु स्कन्धेषु अन्यतमा वर्तते इयं होरा । अत्र जन्तूनां जन्मकाले प्रश्नकाले वा विद्यमानां ग्रहस्थितिम् आश्रित्य तैः जीवने अनुभविष्यमाणानि शुभाशुभफलानि कथं ज्ञातव्यानीति विव्रियते । तानि च शुभाशुभफलानि तत्तज्जन्तोः पूर्वजन्मकृतकर्मभिरुत्पन्नानि । यथा अन्धकारे निवेशितः कश्चन दीपः तत्रत्यानि वस्तूनि समभिव्यञ्जयति तथैवैतत् शास्त्रम् अज्ञातानि अस्मत्कर्मफलानि अभिज्ञापयति । अहोरात्रमिति शब्दस्य आद्यन्त्ययोः वर्णयोः लोपेन निष्पद्यतेऽसौ होराशब्दः । तथा चोक्तमाचार्येण वराहमिहिरेण -
होरेत्यहोरात्रविकल्पमेके वाञ्छन्ति पूर्वापरवर्णलोपात् ।
कर्मार्जितं पूर्वभवे सदादि यत्तस्य पक्तिं समभिव्यनक्ति ॥''' इति ।
अत्र जातकं प्रश्नश्चेति प्रकारद्वयं प्रकल्पितं पूर्वसूरिभिः । कैश्चित्तु जातकं ताजिकं चेति द्वौ विभागौ परिकल्पितौ ।
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
किन्नौरमण्डलम्
भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति किन्नौरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रेकोङ्ग् प्यो ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विविधप्रयोगसंहिता
विधिप्रयोगसंहिता अथर्ववेदान्तर्भूता संहिता वर्तते। विधिप्रयोगसंहितायां मन्त्राणां प्रयोगः कस्यापि विशिष्टविधेः अनुष्ठानाय भवति। अस्याः अनुष्ठानस्य अवसरसे एकस्यैव मन्त्रस्य विभिन्नपदान् विभाज्य अभिनवमन्त्रस्य निर्माणं भवति। आर्षीसंहितायाः मन्त्रोऽयमस्ति -
‘ऋतुभ्यष्ट्वाऽऽर्त्तवेभ्यो, मादभ्यो संवत्सरेभ्यः ॥ घात्रे विधात्रे समृधे भूतस्य पतये यजे ॥'
मन्त्रविभागाः
मन्त्रस्यास्य निम्नलिखिता विभागाः सन्ति—
( १) ऋतुभ्यः त्वा यजे स्वाहा ।
( २ ) आर्तवेभ्यः त्वा यजे स्वाहा ।
( ३ ) माद्भ्यः त्वा यजे स्वाहा ।
( ४ ) संवत्सरेभ्यः त्वा यजे स्वाहा।
अनेनैव प्रकारेण 'धात्रे, विधात्रे, समृधे तथा भूतस्य पतये' इत्यादिपदानां पश्चात् 'त्वा यजे स्वाहा' इति पदस्य प्रयोगो भवति । विधौ प्रयुक्तभाविनां एतेषां मन्त्राणां समुदायः ‘विधिप्रयोगसंहिता' कथ्यते ।
‘विधिप्रयोगसंहितायाः' प्रथमोऽयं प्रकारोऽस्ति । अनेन प्रकारेण अस्याः अन्ये अपि चत्वारो भेदाः भवन्ति । तृतीयप्रकारे कस्यापि विशिष्टमन्त्रस्य 'आवर्तनम् तस्य सूक्तस्य प्रतिमन्त्रेण सह भवति । अनेन प्रकारेण सूक्तस्य मन्त्राणां संख्या द्विगुणिता भवति । चतुर्थप्रकारे कस्मिंश्चिदपि सूक्ते समागतानां मन्त्राणां क्रमस्य परिवर्त्तनं भवति । पञ्चमप्रकारे कस्यापि मन्त्रस्य अर्द्धभागमेव सम्पूर्णमन्त्रं मत्वा प्रयोगो भवति । अनेन प्रकारेण अार्थीसंहितायाः मन्त्राणां विधिप्रयोगसंहितायां पञ्चप्रकारेण प्रयोगाः भवन्ति ।
अनेन ज्ञातो भवति यद् ऋषिसंहिता एव मूलसंहिता अस्ति । अाचार्यसंहितायां अस्य संक्षेपीकरणं भवति। यदा विधिप्रयोगसंहितायामस्य विस्तृतीकरणं भवति। आचार्यदारिल स्य कौशिकसूत्र स्य भाष्यानुसारेण अथर्वसंहितायाः प्रकारत्रयस्य विश्लेषणं कृतमस्ति।
सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
राशिः
राश्यः द्वादश। यथा - इति।
वर्गः:राशयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जाट
जाटजनाः ( पञ्जाबी: ਜੱਟ ,हिन्दी: जाट ) उत्तरभारतस्य पाकिस्तानस्य च पारम्परिकरूपेण कृषिसमुदायः अस्ति। मूलतः सिन्धस्य निम्नसिन्धुनदी -उपत्यकायां पशुपालकाः, जाट्-जनाः मध्ययुगीनकालस्य अन्ते उत्तरदिशि पञ्जाबप्रदेशे प्रवासं कृतवन्तः, तदनन्तरं च १७, १८ शताब्द्यां दिल्लीप्रदेशं, ईशान्यराजपूताना, पश्चिमगङ्गामैदानं च प्रविष्टवान्। हिन्दु, मुस्लिम, सिक्खधर्मयोः अधुना ते अधिकतया भारतीयराज्येषु पञ्जाब, हरियाणा, उत्तरप्रदेशेषु राजस्थानेषु च पाकिस्तानस्य सिन्धपञ्जाबप्रान्तेषु च दृश्यन्ते।
१७ शताब्द्याः अन्ते १८ शताब्द्याः आरम्भे च जाट्-जनाः मुगलसाम्राज्यस्य विरुद्धं शस्त्राणि गृहीतवन्तः। गोकुला, एकः हिन्दुजाट् भूमिस्वामी औरङ्गजेबस्य युगे मुगलशासनस्य विरुद्धं प्रारम्भिकविद्रोहीनेतृषु अन्यतमः आसीत्। महाराजा सूरज माल (१७०७–१७६३) इत्यस्य अधीनं हिन्दुजाटराज्यं चरमपर्यन्तं प्राप्तवान्। सिक्खधर्मस्य मार्शल खालसापन्थस्य विकासे समुदायस्य महती भूमिका आसीत्। २० शताब्द्यां यावत् पञ्जाब, पश्चिमोत्तरप्रदेशः, राजस्थानः, हरियाणा, दिल्ली च इत्यादिषु उत्तरभारतस्य अनेकभागेषु भूस्वामिनः जाट्-जनाः प्रभावशालिनः समूहः अभवन्। वर्षेषु अनेके जाट्-जनाः नगरीय-कार्यस्य पक्षे कृषिं त्यक्तवन्तः, उच्चतर-सामाजिक-पदवीं दातुं स्वस्य प्रबल-आर्थिक-राजनैतिक-स्थितेः उपयोगं कृतवन्तः।
उल्लेख:
वर्गः:हिन्दुधर्मस्य जनाः
भारतीय रेलमार्गः
भारतीय धूमशकटमार्गः वा भारतीय रेलमार्गः (भारतीय रेल; Indian Railways) रेलमन्त्रालयस्य, भारतसर्वकारस्य स्वामित्वे वैधानिकसंस्था अस्ति, यत् भारतस्य राष्ट्रियरेलमार्गव्यवस्थां संचालयति । 31 दिसम्बर् 2021 पर्यन्तं कुलमार्गदीर्घता 126511 km, एतत् विश्वस्य चतुर्थं बृहत्तमं राष्ट्रियरेलमार्गव्यवस्थापनं करोति । 1 अप्रिल् 2021 पर्यन्तं सर्वेषां व्यापक-मापक-मार्गाणां 45881 km वा 75% 25 केवी (kV) 50 Hz AC विद्युत् कर्षणेन विद्युत्कृतः भवति ।
मार्च 2020 समाप्ते वित्तवर्षे, भारतीय धूमशकटमार्गः 808.6 कोटिः (8.086 बिलियन्) यात्रिकान् वहति स्म 121.23 कोटिटनं (1.2123 बिलियनटनं) मालवाहनं कृतम् च । दीर्घदूरेषु उपनगरीयेषु च मार्गेषु सम्पूर्णे भारते 7,325 स्थानकानि आवृत्य प्रतिदिनं 1 लक्षं (100,000) यात्रीयानानि प्रचलन्ति ।
इतिहासः
भारतस्य कृते प्रथमं धूमशकटमार्गप्रस्तावः 1832 तमे वर्षे मद्रासनगरे कृतः। देशस्य प्रथमं परिवहनधूमशकटः, रेड् हिल् रेल्वे (पथनिर्माणं कृते ग्रेनाइट परिवहनार्थं आर्थर् कॉटनेन निर्मितम्), 1837 तमे वर्षे मद्रासनगरे रेडहिल्स्-नगरात् चिन्ताद्रिपेट्-सेतुपर्यन्तं प्रचलत् ।
भारतस्य प्रथमं यात्रीधूमशकटः, ग्रेट् इण्डियन पेनिन्सुला रेल्वेद्वारा संचालितं रेलयानं त्रिभिः लोकोमोटिवैः (साहिब, सिन्ध, सुल्तान च) वाह्यते च, बोरी बन्दर (मुम्बई)-ठाणे-योः मध्ये 16 अप्रिल् 1853 तमे वर्षे, 1,676 मिमी विस्तृतमापक धूमशकटपथ पटले 14 यानेषु 400 जनानां सह 34 km पर्यन्तं धावितम् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम् वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि
जाती
परिचयः
जाती इति सस्यं कथ्यमानम् एतत् उष्णप्रदेशस्य कश्चित् वाणिज्यफलचयः । भारतीयाहारक्रमे अनिवार्यः सम्बारः जातिफलम् । आङ्ग्लभषया Nutmeg इति कथयन्ति । कर्णाटके अन्यदेशेभ्यः अयातं कृत्वा प्ररोहणम् आरब्दम् ।
सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्
जातीसस्यं मैरिस्टिकासि (Myristicaceae) इति कुटुम्बसम्बद्धं मैरिस्टिक फ्राग्रन्स (Myristica Fragrans) इति सस्यशास्त्रीयनामयुक्तम् ।
सस्यस्य गुणलक्षणानि
एषः मध्यमप्रमाणस्य नित्यहरिद्वर्णः वृक्षः । पत्राणि सामान्यतः आम्रपत्राणि इव लम्बानि भवन्ति । अतिलघुपुष्पाणि फलानि मन्दपीतवर्णितानि च भवन्ति ।
फलम्
एतत् जातीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीफलम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg इति उच्यते । एतत् जातीफलम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीफलस्य उपयोगः क्रियते ।
“जातीफलं सशब्दं च स्निग्धं गुरु च शस्यते । लघुकं शब्दहीनं च रूक्षाङ्गमतिनिन्दितम् ॥“
पत्रम्
एतत् जातीपत्रम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg Leaves इति उच्यते । एतत् जातीपत्रम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीपत्रस्य उपयोगः क्रियते ।
प्रयोजनानि
अस्य फलस्य भागद्वयं भवति । अन्ततः विद्यमानं बीजं बहिस्थं फलम् । फलभागस्य विपणिषु विशेषमौल्यं नास्ति । किन्तु बीजस्य तदावृतस्य गदायाः च अधिकं मौल्यं भवति । सुगन्धद्रव्यनिर्माणे आयुर्वेदीयौषधक्रमे च एतेषाम् उपयोगः अतीव भवति । अस्य फलबीजं सुगन्धितं उत्तेजकं वातहरं च भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सस्यानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वेधः
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सनातनधर्मः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
निमेषः
अयं भारतीयकालमानस्य कश्चन लघुबिन्दुः अस्ति । मनवस्य अक्षिणी सहजतया स्पन्देते । अयं स्पन्दनकालः निमेषः इति उच्यते । तन्नाम अक्ष्णोः पक्ष्म्नोः निमीलनस्य उन्मीलनस्य वा कालः इत्यर्थः ।सुराणाम् अक्षिस्पन्दनं नास्ति अतः तान् अनिमेषाः इति वदामः ।
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नाट्यशास्त्रम् (ग्रन्थः)
प्रथमं कविना गद्यपद्ययुक्तः, सम्भाषणात्मकः, अभिनययोग्यः कश्चन ग्रन्थः लिख्यते । तत्रत्या कथा रामायणादिषु प्रसिद्धा वा भवेत्, कविकल्पिता वा भवेत् । सः ग्रन्थः नटैः रङ्गे अभिनीयते । एषः अभिनयः, 'प्रयोगः' इति कथ्यते । सहृदयाः सामाजिकाः तं दृष्ट्वा आनन्दमनुभवन्ति । नाटके चतुर्विधाः अभिनयाः भवन्ति - आङ्गिकः, वाचिकः, आहार्यकः, सात्त्विकः चेति । हस्तपादनेत्रादिभिः यः अभिनयः क्रियते सः आङ्गिकः । भाषणं वाचिकः । वेषभूषणादिकम् आहार्यकः । गात्रकम्पनम्, स्वेदः इत्यादयः सात्त्विकाभिनयाः । एतादृशैः अभिनयैः नटाः प्रेक्षकेषु नव रसान् उत्पादयन्ति ।
संस्कृतनाटकेषु प्रथमम् एकं मङ्ग्लपद्यं भवति । 'नान्दी' इति तस्य नाम । तदनन्तरं सूत्रधारः प्रविशति । सः नाटके अभिनेष्यमाणायाः कथायाः सूचनां ददाति । तदनन्तरं नाटकस्य प्रारम्भः भवति । संस्कृतनाटके उत्तमजनाः संस्कृतेन, नीचजनाः स्त्रियः च प्राकृतेन भाषन्ते । रङ्गे जलपानं, भोजनं, अग्निः, युद्धम् इत्येतादृशाः विषयाः न दर्शनीयाः इति नियमः अस्ति । नाटकस्य अन्ते एकः श्लोकः भवति । प्रायः नायक एव इमं श्लोकं पठति । अस्मिन् श्लोके 'लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु' इत्येतादृशम् अर्थपूर्णं मङ्गलाशंसनं भवति । अस्य श्लोकस्य 'भरतवाक्यम्' इति नाम ।
प्रस्तावना
भारतदेशस्य संस्कृतवाङ्मयस्य च कीर्तिसौधस्य आधारस्तम्भा इव चत्वारः भरतनामानः कीर्तिशेषाः श्रूयन्ते । तेषु प्रथमः दुष्यन्तपुत्रः भरतः । द्वितीयः बाहुबलिसोदरः भरतः । तृतीयः श्रीरामस्य अनुजः भरतः । चतुर्थस्तु नाट्यशास्त्रम् इत्येतद्ग्रन्थस्य कर्ता भरतमुनिः । एवं चतुर्णाम् एतेषां भरतानां जन्मभूमिः, कर्मभूमिः च योऽयं देशः वर्तते भारतम् इति यथार्थाभिधानम् भजते । तथैव भरतमुनिना प्रणीतं भारतीयं नाट्यशास्त्रम् भवति । नाट्यवेदः इति नाट्यशास्त्रस्य पुरातनं नाम बभूव, यथा- तथा च नाट्यं वेदैरेव उपबृंहितमिति भरतः निरूपयति, यथा - भारते प्रागैतिहासिके काले " नाट्यवेदः" द्वादशसहस्रश्लोकात्मकः बृहद्गात्रः प्रसिद्धिं गतः, उपलब्धश्च आसीदिति ज्ञायते । क्रिस्तात् पूर्वस्मिन् सहस्राब्दे भरतमुनिना पुरातननाट्यवेदात् सारमुद्धृत्य षट्सहस्रैः श्लोकैः,षट्त्रिंशदध्यायैः नाट्यशास्त्रं निबद्धम् । शास्त्रमिदं न केवलं रङ्गकर्मनिर्देशने प्रवृत्तम्, नृत्य-गीत-वाद्य-साहित्यादीनां कलामूलानां सर्वशास्त्राणामपि महोपकारकं वर्तते । सङीतादिशास्त्रग्रन्थाः एतच्छास्त्रम् अनूद्य एव प्रवृत्ताः इति न सन्देहः । अपि च भारतीयेषु अन्यान्यनाट्यप्रभेदेष्वपि भरतनाट्यशास्त्रे निरूपिताः नियमाः एव प्रवर्तन्ते ।
रसो वै सः
शृङ्गारादीनां रसानाम् अभिव्यञ्जनपराणां समेषां शास्त्रग्रन्थानाम् आधारभूतं प्रामाणिकं च शास्त्रं भारतमुनिकृतं 'नाट्यशास्त्रम्’ । अत्र आदौ पञ्चसु अध्यायेषु क्रमेण १) नाट्योत्पत्तिः २) मण्टपविधानम् ३) रङ्गदैवतपूजाविधानम् ४) ताण्डवलक्षणम् ५) पूर्वरङ्गविधानम् इति विषयान् सविस्तरं विविच्य भरतः षष्ठेऽध्याये रसान् अमूलाग्रं निरूपयति । अस्मिन्नध्याये नारदादयः भरतमुनिमुद्दिश्य रसभावसम्बद्धान् पञ्च प्रश्नान् पृच्छन्ति । ततः भरतः तान् प्रश्नान् उत्तरन् रसः, भावः, अभिनयः, धर्मी, वृत्तिः, प्रवृत्तिः, सिद्धिः, स्वरः, आतोद्यम्, गानम्, रङ्गं च व्यवृणोत् । ततः शृङ्गार-हास्य-करुण-रौद्र-वीर-भयानक-बीभत्स-अद्भुतरसान् च अष्टौ रसान् नाट्योपयुक्तान् न्यरूपयत् । नाट्ये रसनिष्पत्तिहेतून् भावादीनभीधाय ततः वदति यत्- एवं रससूत्रनिर्माणानन्तरं शास्त्रकारः "को द्ष्टान्तः?" इति स्वयमेव पृच्छामुद्घाट्य, अग्रे विवृणोति यथा - इति । अस्यायमाशयः, अत्र द्ष्टान्ते विभावादीनां विवेचना प्रसिद्धैः गुडादिभिः निरूप्यते । अत्र गुडादयः षट् रसपदार्थाः विभावः, अनुभावः, सञ्चारिभावश्च इति ज्ञेयम् । जलं स्थायिभाव इति कल्पनीयम् । एवं च स्थायिभावेन विभावादीनां सम्मेलनं रसोत्पत्तिकारणम् । रसोत्पत्यनन्तरं भोक्तॄणामिव प्रेक्षकाणां सामाजिकानां आनन्दानुभूतिः, रसास्वादश्च भवति । अतो भरतोऽभिदधाति - बुभुक्षितः जनः यथा मधुरादिभी रसैः मिश्रम् अन्नम् आस्वाद्य आनन्दम् अनुभवति, तथा सहृदयः नाट्येषु पात्राणाम् (रामादीनाम्) आङ्गिकैः, आहार्यैः, वाग्व्यापारैश्च सुखे दुःखे विस्मयादिषु च तादात्म्येन आनन्दमनुभवति । सामान्यतः श्रव्येषु काव्येषु स्वयम् अप्रवृत्तानां स्थायिभावरहितानाम् अरसिकानामपि हृद्येषु स्थायिभावस्य जागरणं नाट्येन कर्तुं शक्यते । अत्र नटः आख्यायिकापुरुषस्य स्वभावाभिनयेन गम्यः स्थायिभावः, (द्रष्टरि च विद्यमानः) चमत्कारेण रसत्वं प्राप्नोति । नटे (रामादौ) स्थायिभावोऽस्त्येव इति प्रेक्षकः भावयति। एवम्द्वयोः समानतया उत्पन्नः स्थायिभाव एव रसनिष्पत्तिपर्यन्तम् निरन्तरः, अविच्छिन्नधारया स्यन्दमानः रसात्मतया परिणमति । इममेव विषयम् "अभिनवगुप्तः" अभिनवभारत्यां व्याख्यायां व्याचष्टे । यथा -
भावानां निरुक्तिः
शृङ्गारादीनां नवानामपि रसानां प्रत्येकतया "स्थायिभावान्" निर्दिशति, यथा - एवं शृङ्गाररसस्य स्थायिभावः रतिः, हास्यरसस्य हासः, वीरस्य उत्साहः, करुणरसस्य शोकः रौद्ररसस्य क्रोधः भयानकस्य भयम्,बीभत्सरसस्य जुगुप्सा अद्भुतरसस्य विस्मयः, शान्तरसस्य तु नाट्ये प्रसक्त्यभावे सत्यपि शान्तस्य शमः स्थायिभावः भवति इति वदति । ततः भावाः निरुच्यन्ते । भावलक्षणम्, यथा - यद्यपि "भाव"शब्दस्य अनेके अर्थाः शास्त्रेषु दृश्यन्ते । तथापि अत्र भावनिरूपणे भावः नाम चित्तवृत्तिः इत्यर्थं स्वीकरोति । तथा "विभावः" नाम निमित्तम् इत्यर्थे भावयति । वस्तुतः भावस्य निष्पत्तिकारणम् भावाविर्भावहेतुः "विभावः" इति कथ्यते । यथा अभिज्ञानशाकुन्तले शकुन्तलायाः तपोवनविरुद्धस्य रतिस्थायिभावस्य उद्दीपनहेतुः दुष्यन्तः आलम्बनविभावः भवति । तथैव स्वचित्तगतविषयान् भ्रूविक्षेपादिभिः प्रटनम् एव अनुभावः । आहत्य अष्टविधान् अनुभावान् सङ्ख्यापयति भरतः, यथा - तथा च प्रवर्तमाने स्थायिभावे आनुषङ्गिकतया मध्ये अन्यभावानाम् आगमनिर्गमौ सञ्चारिभावः अथवा व्यभिचरिभावः इति कथ्यते । भरतः नाट्यानुगतान् ३३ सञ्चारिभावान् उल्लिखति ।