cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मङ्गल पाण्डेय
विद्रोहस्य प्रेरणा
मङ्गल पाण्डेयस्य अन्यसैनिकानां च विद्रोहस्य मूलं कारणं तु ब्रिटिष् सेनाधिकारिणां विचेष्टा एव । बङ्गालस्य सैन्ये एन्फील्ड् पि-५२ गोलिकास्त्रं नूतनतया प्रत्याकलितम् । तस्मिन् नूतनशैल्याः गोलिकावेष्टाः आसन् । एते वेष्टाः सूकराणां गवां वा मेधसा वेष्टिताः इति किंवदन्तिः प्रसारिता । वेष्टानां मूलानि दन्तैः दष्ट्वा तदनन्तरं नालिकां अधोमुखं कृत्वा गोलिकाः पूरयित्वा अवशिष्टकागदं छित्त्वा गोलिकाप्रहारं करणीयम् आसीत् । धेनुः हैन्दवानां पवित्रप्राणी, सूकरः मुसल्मानां पवित्रजन्तुः । हिन्दुमुसल्मानसैनिकाः एतेषां जन्तूनां मेधांसि मुखेन दष्टुम् अनुत्साहं प्रकटितवन्तः । भारतीयसैन्यदलानि अस्माकं मतधर्मविरुद्धं ब्रिटिष् अधिकारिणां दुःशासनम् इति अचिन्तयन् । ५६तमः बि.एन्.ऐ.क्याप्टन् विलियम् ह्याल्लिडे इत्यस्य पत्नी बैबल् ग्रन्थं देवनागरीलिप्यां मुद्राप्य सैनिकेभ्यः दत्तवती । अतः ब्रिटिष् अधिकारिणः मतान्तरम् कुर्वन्ति इति वार्ता प्रसृता । अपि च १९,२४ तमः बङ्गालस्थलीयपदातयः क्रि.श.१८५६तमे वर्षे फेब्रवरि सप्तमे दिने औद्दस्य नवाबस्य अधीने दुःशासनस्य काले लक्नौ निस्थानके विशान्ताः अभवन् ।
वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः‎
बालाकोट् वैमानिकक्षिप्राक्रमणम्
२०१९ तमे वर्षे फेब्रवरी मासस्य 2019 तमे दिनाङ्के पाकिस्तानस्य बालाकोट् एवं अन्ययोः स्थलद्वययोः भारतीयवायुसेनया क्षिप्राक्रमणं विहितम्। द्वादश मिराज्2000 विमानानानां साहाय्येन इदम् आक्रमणम् प्रवृत्तम्। भारतीय सैन्यस्य उपरि जैश् मुहम्मद् सङ्घटनेन पुल्वामा इत्यत्र कृतस्य आक्रमणस्य प्रत्युत्तररूपेण इदं वायुसेनायाः क्षिप्राक्रमणं प्रवृत्तम्। अस्मिन् आक्रमणे २५०-३०० परिमिताः उग्रगामिनः मृताः इति भारतीयवायुसेनायाः स्पष्टीकरणं वर्तते ।
पृष्ठभूमिः
१४ फेब्रवरी २०१९ तमे दिनाङ्के जैश् मुहम्मद् उग्रगामिभिः भारतीयसेनायाः उपरि आक्रमणं कृतम्। अस्मिन् विस्फोटकाक्रमणे ४४ सि.आर्.एफ्.सैनिकाः मृताः। भारतस्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी उग्रान् प्रतीकर्तुं सेनायै परमाधिकारं दत्तवान्। ततः वायुसेनया वैमानिकमाक्रमणं कृतम्।
आक्रमणम्
फेब्रवरी २६ तमे दिनाङ्के रात्रौ ३ वादने बालाकोट् इति स्थले जैश् ए मुहम्मद् सङ्घटनस्य शिबिरस्योपरि वैमानिकाक्रमणं कृतम्। सहस्र के.जि परिमितानि स्फोटकानि स्फोटितानि। समाने समये एतदतिरिच्य अन्यत्र स्थलद्वययोरपि एतादृशम् आक्रमणं भारतीयवायुसेनया कृतम्।
परिणामः
पाकिस्तानेनापि फेब्रवरी २८ तमे दिनाङ्के भारतस्योपरि वैमानिकाक्रमणस्य प्रयासः कृतः। पाकिस्तानस्य अधीने मिराज् विमानयानं आसीत्। भारतेन ८ मिग् विमानानां साहाय्येन पाकिस्तानस्य २४ विमानानि विस्थापितानि। अस्मिन् समये भारतस्य विमानयोद्धा अभिनन्दनः पाकिस्तानीयैः ग्रहीतः। ततः दिनद्वयानन्तरं तस्य हस्तान्तरणं पाकिस्तानेन कृतम्।
उल्लेखाः
वर्गः:इस्लामी आतङ्कवादः
शाङ्घै
शाङ्घै (चीनीय-भाषायाम् : 上海) चीनीयस्य जनवादिनः गणराज्यस्य चतुर्णां प्रत्यक्षप्रशासितनगरपालिकानां मध्ये एकं नगरम् अन्यतमम् अस्ति ।  नगरं याङ्गत्से-नद्याः दक्षिणमुहानेः उपरि स्थितम् अस्ति ।
thumb|शाङ्घै-नगरस्य परिदृश्यम् thumb|चीनदेशस्य मानचित्रे शाङ्घै-नगरस्य स्थिति
2021-तमे वर्षे, २५.८९ प्रयुतानां जनानां गणे जनसंख्यया सह शाङ्घै-नगरं चीनदेशे सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तं नगरीयं क्षेत्रं तथा तस्मै संगतात् धनपुञ्जात् महत्तरेण देशीयेन उत्पादेन सह पूर्व-एशिया-महाद्वीपे एकमेव नगरम् अस्ति । मानवविकाससूचकाङ्कस्य दृष्ट्या प्रशासनिक-एककेषु शाङ्घै-नगरं द्वितीयं स्थानं प्राप्नोति । २०१८-तमे वर्षे महा-शङ्घै-महानगरक्षेत्रे प्रायः ९.१ महापद्मानि रेन्मिन्बि इतीमानि (१.३३ महापद्मानि अमेरिकी-डॉलर् इतीमानि) (नाममात्रस्य) सकलस्य महानगरीय-उत्पादस्य अनुमानं भवति, यत् मेक्सिको-देशम् अतिक्रान्त्वा, यस्य १.२२ महापद्मानि अमेरिकी-डॉलर्-रूप्यकानां मूल्यस्य सकल-देशीय-उत्पादः अस्ति, यत् विश्वस्य १५-तमः बृहत्तमः आकारः अस्ति । सः अपि महापोताश्रयात्मकस्य महानगरस्य तथा विश्वे बृहत्तमस्य पोताश्रयात्मकस्य नगरस्य रूपेण वर्गीकृतम् अस्ति ।  तद् नगरं व्यवसायस्य च अर्थशास्त्रस्य च वैज्ञानिकानुसंधानस्य च विनयस्य च विज्ञानस्य च उद्योगकलायाः च उत्पादनस्य च पर्यटनस्य च संस्कृतेः च पाकशास्त्रस्य च कलेः च वस्त्र-चलनस्य च क्रीडायाः च परिवहनस्य च मुख्येषु विश्वव्यापिषु केन्द्रेषु अन्यतमम् अस्ति ।  2019-तमे वर्षे शाङ्घै-फुतुङ्ग् (Shanghai Pudong) इतीदम् अन्तर्राष्ट्रीयं विमानपत्तनं यात्रिणां गतेः दृष्टया जगति दश व्यस्ततमेषु विमानपत्तनेषु अन्यतमं तथा शाङ्घै-नगरस्य महानगरीयाय क्षेत्राय सेवां कुर्वतोः अन्तर्राष्ट्रीययोः विमानाश्रययोः अन्यतमम् आसीत् तथा शाङ्घै हुङ्गछ्यौ (Shanghai Hongqiao) इति विमानाश्रयः तस्य दृष्ट्या द्वितीयः आसीत् ।
२६ मार्च
२६ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चाशीतितमं (८५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् षडशीतितमं (८६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २८० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
भारतस्य चत्वारि पुण्यधामानि
अखण्डे भारतवर्षे चत्वारि प्रसिद्धानि महापुण्यधामानि सन्ति । एतेषां उत्पत्तिविषये निश्चिता मान्यता अथवा साक्षी उपलब्धा नास्ति । आस्तिकः विश्वासः एव अत्र प्रधानः भवति । भारतस्य चतृसु दिशासु महत्वपूर्णानि मन्दिराणि प्रतिष्ठन्ते । तानि पुण्यधामानि रामेश्वरः द्वारका जगन्नाथपुरी बदरीनाथः च । अष्टमशतके भगवप्रादः श्री शङ्कराचार्यः एतानि एकसूत्रेण ग्रथितवान् इति दृढविश्वासः । एतेषु चतृषु मन्दिरेषु किं परमम् इति निर्णेतुं नैव शक्यते । चतुर्णामपि समानं पुण्यस्थानत्वेन मन्यन्ते साधकाः ।
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कडलूरु
Cuddalore {{IPAc-en|audio=Cuddalore.ogg|k|ʌ|
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
२८ मार्च
२८ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्ताशीतितमं (८७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् अष्टाशीतितमं (८८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
दिण्डुगल्
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति दिण्डुगलमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दिण्डुगल् अथवा दिण्डिगल् नगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पीवीआर राजा
पीवीआर राजा (PVR Raja) एकः भारतीयः संगीतकारः अस्ति यः तेलुगुचलच्चित्रेषु कार्यं करोति । सः विटामिन् शी (२०२०) तथा माधि (२०२२) इत्येतयोः सङ्गीतनिर्देशकरूपेण कार्यं कृतवान् । सः मुख्यतया २०१३ तः वर्तमानपर्यन्तं २५० तः अधिकेषु डिजिटललघुचलच्चित्रेषु, स्वतन्त्रचलच्चित्रेषु च आङ्ग्लभाषा, तेलुगु, कन्नड, हिन्दीभाषासु सङ्गीतस्य रचनां कृतवान्
प्रारम्भिकजीवनं व्यक्तिगतजीवनं च
राजा का जन्म विजयनगरम में पेनुमत्सा वेंकट रामाराजू के रूप में हुआ था। संगीतकार बनने से पहले उन्होंने संगीत शिक्षक के रूप में काम किया। उन्होंने 2013 से तेलुगु, कन्नड़, हिंदी और अंग्रेजी भाषाओं में प्रस्तुत करने के लिए मुख्य रूप से 250 डिजिटल लघु फिल्मों और स्वतंत्र फिल्मों के लिए काम किया है।
२७ मार्च
२७ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षडशीतितमं (८६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् सप्ताशीतितमं (८७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७९ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रामायणकथामञ्जरी
क्षेमेन्द्रेण रामायणकथामञ्जरी इति ग्रन्थः लिखितः ।
‎
वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:बालसाहित्यम्
भारतमञ्जरी
क्षेमेन्द्रेण भारतमञ्जरी इति ग्रन्थः लिखितः ।
‎
वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:बालसाहित्यम्
धर्मपुरी
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति धर्मपुरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति धर्मपुरीनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ईरोड
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति ईरोडमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ईरोडनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३० मार्च
३० मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवाशीतितमं (८९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् नवतितमं (९०) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विरुदुनगरम्
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति विरुदुनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति विरुदुनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२९ मार्च
२९ मार्च-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अष्टाशीतितमं (८८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् नवाशीतितमं (८९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:मार्च वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वंशानुक्रमस्य वातावरणस्य च मनसि प्रभावः
वंशानुक्रमस्य, वातावरणस्य च मनसि प्रभावः कश्चन प्रभावः भवति। 'वंशानुक्रम' इति शब्दस्य कोऽर्थः? 'वंशानुक्रम' इति शब्देन वयं पैतृकगुण सङ्क्रमणतारतम्यमिति जानीमः। ‘पैतृक' इति शब्देन् पितामहादीनां गुणसङ्क्रमणमपि सम्भाव्यते। ननु किं नाम वातावरणमिति शब्द:? नहि वातावरणेन वायोरावरणं द्योत्यते यत् शतकद्वयक्रोशपर्यन्तं प्रायेण पृथिवीमावृणोति। वातावरणेन हि खलु निखिला सामाजिकावस्था द्योत्यते, यस्यां कोऽपि मानवो जन्मन आरभ्य शारीरिकमानसिकनैतिकाध्यात्मिकविकासमवाप्नोति, यस्यां च परिवारपाठशालामित्रमण्डली राजनैतिकार्थिकौद्योगिकसांस्कृतिकधार्मिकादिसर्वेषामेव संस्थासङ्घटनसमाजादीनां समावेश: क्रियते। अत्रास्माकमियं महती विचारणीया समस्या- 'किं बालकस्य मानवस्य वा विकासे वंशानुक्रमस्य पैतृकगुणसङ्क्रमणस्य गुरुतरः प्रभावो भवति, किंस्विद् वातावरणस्य सामाजिकसंस्थाजन्यशिक्षाया वा? अयं प्रश्न: शिक्षामनोविज्ञानदृष्ट्याऽतीव महत्त्वपूर्ण उपयोगी चास्ति। यदि पैतृकगुणा एव सर्वोपरि शिशो विविकासं निर्णयन्ति, तीलमनेन महता शिक्षकायासेन ! यदि चापरथा वातावरणमेव परिवारपाठशालाराजनैतिकदलादिजन्य शिक्षणमेव वस्तुतो बालकभाविविकासदिनिर्णायकं तर्हि कथं केषाञ्चिद्विद्यार्थिनां शिक्षकप्रयत्नानुकूला प्रगति ऽवलोक्यते? वातावरणवैयर्थ्यप्रदर्शनाय भवभूतिमहाकवेर्वचनं सुप्रथितमेव सर्वेषां विदुषाम्। तथा हि -
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
भवति हि पुनर्भूयान् भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदादयः।।
तेषामिदं तात्पर्यम् - गुरुः सर्वान् शिष्यान् समानरूपेण कक्षायां पाठयति। तस्यां कक्षायां मन्दबुद्धयस्तीब्रबुद्धयश्च सर्व एव छात्राः सन्ति। नहि गुरुः प्रकृष्टबुद्धिषु कञ्चित् शक्तिविशेषमादधाति, न चापि मन्दबुद्धीनां कञ्चित् शक्तिविशेषमपहन्त्येव, परन्तु तथापि तेषां पाठबोधमात्रायामतीव भेदो दृश्यते। किन्तर्हि तस्य भेदस्य कारणम्? नहि खलु गुरुः, नापि शिक्षणविधिः, नापि पाठशाला, नाऽपि भोजनाऽच्छादनान्येव। एते तु सर्वेषामेवान्तेवासिनां समाना एव। अतोऽस्ति किञ्चित्तेषां स्वभावगतकारणं पैतृकगुणादिजन्यं जन्मत एव प्राप्तम्। तद्गुणस्तु तेषामन्त:कणमादर्श इव प्रतीयमानं मन्दबुद्धिषु मलिनीकरोति, प्रत्युत्पन्नमतिषु च स्वच्छं करोति। यथा स्वच्छ आदर्श बिम्बग्राहिका शक्तिः सम्यक्तया वर्तते, परन्तु मलिनपदार्थेषु मृत्तिकाभाजनेषु नैव सा बिम्बग्राहिका शक्तिरुपलभ्यते, एवमेव सर्वोपकरणेषु गुरुपाठशालाकक्षाशिक्षणादिषु समानभावेन विद्यमानेष्वपि मन्दबुद्धीनां मलिनान्त:करणत्वान्नास्त्येवंविधः पाठबोधः, यादृशः स्वच्छान्त:करणानां पिपठिषूणां प्रायेण दृश्यते। अत: सिद्धं भेदकारणं पैतृकगुणसङ्क्रमणजन्यं सांसिद्धिकमिति तेषामभिसन्धिः।
कठोरपारावतकण्ठमेचकं वपुर्वृषस्कन्धसुबन्धुरांसयोः।
प्रसन्नसिंहस्तिमितं च वीक्षितं ध्वनिश्च माङ्गल्यमृदङ्गमांसलः।।
(निपुणं निरूपयन्) अये, न केवलमस्मद्वंशसंवादिन्याकृति: -
अपि जनकसुतायास्तच्च तच्चानुरूपं स्फुटमिह शिशुयुग्मे नैपुणोन्नेयमस्ति।
ननु पुनरिव तन्मे गोचरीभूतमक्ष्णो रभिनवशतपत्रश्रीमदास्यं प्रियायाः।।
शुक्लाच्छदन्तच्छविसुन्दरेयं सैवौष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः।
नेत्रे पुनर्यद्यपि रक्तनीले तथाऽपि सौभाग्यगुणः स एव ।।
उपर्युक्तेषु श्लोकेषु महाकविभवभूतिना रघुवंशर्षभव्याजेनेदमभिव्यञ्जितं यद्धि शिशू रूपगुणादिषु न केवलं स्वपितरमेवानुकरोत्यपि तु मातरमपि। तदनुसारं राघवेण लवकुशयोः स्वकीयाकृतिगुणानां सीतागुणानाञ्च नितरां सादृश्यानुकारित्वं तत्र दृष्टम्। नास्त्यत्र किमप्याश्चर्यं यत् शिशुयुगलमुखे दृष्ट्वा सीताया मुखमपि स्मारं स्मारं स नन्दति स्म। अस्तु तयं पैतृकगुणसङ्क्रमणपक्षः किं वा वंशानुक्रमपक्षः। भगवताऽग्निवेशेनाऽपीदं मतमभिव्यञ्जितम्, यदा तैरभिहितम् -
रूपाद्धि रूपप्रभवः प्रसिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः।
एवं सम्प्राप्ते वातावरणपक्षोऽपि विचारपदवीमुत्सहते। मार्कण्डेयपुराणवर्णितं मदालसाया: प्रातःस्मरणीयं वृत्तं यत्र हि तया स्वशिक्षाप्रभावेण षट् पुत्रा वैराग्यसम्पदारूढ़ा: कृताः, सप्तमश्च स्वपत्यादेशानुसारं राजधर्मे नियोजित:, शिक्षासरणिप्रभावस्याऽयमादर्शोऽ स्माकं हृदयं नितरामानन्दयति। तथा हि -
'''शुद्धोऽसि रे तात ! न तेऽस्ति नाम कृतं हि ते कल्पनयाऽधुनैव।'''
'''पञ्चात्मकं देहमिदं न तेऽस्ति नैवास्य त्वं रोदिषि कस्य हेतोः? ।।'''
महाभारते ऽपि सौभद्रस्य चक्रव्यूहशिक्षा गर्भवातावरणजन्यशिक्षाप्रभावस्य चरममुदाहरणम्। कथ्यते हि गुरुपादैरपि- “वक्तुरेव हि तज्जाड्यं श्रोता यत्र न बुध्यते  इति। आङ्गलदेशीयदार्शनिकप्रवरेण लॉकमहोदयेनाऽनुभाववादसंस्थापकेनेदं मतं स्थापितं यत्-“जन्मकालेऽस्माकं मनः श्वेतपट्टिका भवति  इति। श्वेतपट्टिकोपमितत्वेन तेषामभिप्राय: सर्वसंस्कारशून्यमित्यासीत्। तामेव सरणिमनुसृत्य वाट्सनमहोदयो डिण्डिमघोषपूर्वक मिदमुद्धोषितवान् यद्धि तत्किञ्चिदप्येकमानवादन्यमानवेऽन्तरं जायते तत्सर्वं वातावरण जन्यम्, सामाजिकपारिवारिकपरिस्थितिजन्यमिति यावत्। तथा हि- “समीचीनवातावरण शिक्षणाभ्यां कमपि साधारणतया स्वस्थं बालकं तस्य स्वकीयप्रवृत्तियोग्यताप्रतिभां तस्य च पितृपितामहादीनां जीवनव्यवसायं जाति चाऽविमृश्यैवाहं स्वेच्छानुसारं यथेष्टविषयविशेषज्ञं कर्तुं प्रभवामि, यथायुर्वेदज्ञप्राविवाककलाविद्व्यावसायिक प्रमुखेत्यादिरपि च याचकचौरादिः” इति।
अत एव व्यवहारवादिनामिदमपरं किञ्चिदालङ्कारिकं वाक्यमपि सङ्गच्छते-“देहि मे मृत्पिण्डमहञ्च तं यथेष्टाकारं कर्तुं शक्नोमि '' इति।
एवं सम्प्राप्तयोर्द्वयोरेव पक्षयोः सतोर्मनोवैज्ञानिकैर्विचारणीयं वर्तते, को हि पक्षः खलु सम्यक्परीक्षणानन्तरमनवद्यः सिध्यतीति। यदि च कोऽपि पक्षविशेष: सर्वथा शुद्धः प्रशस्यो वाऽपवादरहितो वा न साधयितुं शक्यते, अथ च यदि द्वावेव पक्षावंशत: सत्यौ निर्णीतौ भवेताम्, तर्हि कस्याऽपि पक्षस्यांशिकसत्यसत्त्वानुग्राहकहेतु विमर्शपुरस्सरं तत्सत्यत्वस्येयत्ताऽपि निर्धारणीया। अतोऽस्माभिरिदं विवेचनं प्रारभ्यते, आशास्यते च यदनेन मानवस्वभावाध्ययनबद्धपरिकराणां मनोविज्ञानाऽध्येतृणां महद् बुद्धिवैशारा सेत्स्यतीति।
ननु किं नाम पैतृकगुणसङ्क्रमणम्?
वंशानुक्रमवादिनो मन्यन्ते यद्धि लोके स्वस्थबलिष्ठपितृपितामहानां पुत्रपौत्रा अपि स्वस्था बलिष्ठाश्च दरीदृश्यन्ते, विदुषाञ्च पुत्रपौत्रा बुद्ध्युत्कर्षवन्तः प्रतिभाशीलिनश्चेति। एतन्मतं विशदीकर्तुं श्रीफ्रांसिसगाल्टनमहोदयेनाङ्गलदेशीयस्वतन्त्रवैज्ञानिकेन १९२६ वैक्रमाब्दे ‘हैरेडिटेरी जीनियस' इति नामको ग्रन्थः प्रकाशं नीतः। अनेन वैज्ञानिकधुरन्धरेण मनोविज्ञानं वैज्ञानिकानुसन्धानपद्धतिरूपराजमार्गे प्रतिष्ठापितम्। वैज्ञानिकशैल्या वंशानुक्रमाध्ययनातिरिक्तं तैर्न केवलं शुद्धवंशोत्पत्तिविज्ञानमेव प्रवर्तितमपि तु पुरुषाणां पारस्परिकशारीरिकमानसिकभेदाध्ययनोपयोगीनि बहूनि परीक्षणान्यप्याविष्कृतानि। गाल्टन महोदय आङ्गलद्वीपसमूहवासिनां राजनीतिसैनिकप्रवरनौसैनिकविद्याविशारदप्रख्यात व्यवसायिनां ९७७ नामानि सङ्कलय्य तेषां पूर्वजानां इतिवृत्तसंशोधनपरायणोऽभवत्।
प्रतिभासम्बन्धिपैतृकगुणसङ्क्रमणानुसन्धाने गाल्टनमहोदयानां रुचि: कलात्मक वंशानुक्रमप्रभावाऽध्ययनेऽपि जागृता। फलतस्तैर्निर्णीतं यद्धि सङ्गीतचित्रादिकलाविदां पुरुषाणां त्रिंशत्परिवारेषु ६४% प्रतिशतं बालकाः कलात्मकरुचिसम्पन्ना आसन्, किन्तु सामान्यतः सङ्कलितेषु कलात्मकरुचिविशेषरहितेषु १५० परिवारेषु केवलं २१% प्रतिशतमेव बालकाः कलात्मकरुचिं प्रदर्शयन्ति। अत एव तैर्महाभागैरयं निष्कर्षः समालोडितो यद्धि वातावरणप्रभावापेक्षयाऽस्ति हि नूनं महत्तर: प्रभावो वंशानुक्रमस्य वंशपरम्परागतगुणसङ्क्रमणस्य वेति।
वीझमान-मतम्
पतिर्भार्यां सम्प्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते।
जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः।। इति।
अस्य पाठान्तरमेवमपि क्वचिदुपलभ्यते
पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम्।
सा जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः।। इति।
अनेनेदं स्पष्टं जायते यद्धि पिता नहि वंशक्रमागतप्रजननक्षमशुक्रकीटस्य जनयिताऽपि तु संरक्षक एव। यथा हि धनमेकस्माद्धनागारादादायापरे धनकोशे निक्षिप्तं भवति सञ्चितं वा क्रियते, एवमेवास्ति वीर्यप्रदानम्। नहि पिता शुक्रकीटं वंशपरम्परागत मुत्पादयत्यपि तु निक्षेपमिव पूर्वजानां स्वपुत्रपौत्रेभ्यः समर्पयति। अन्यत्र श्रुत्याऽप्याम्नातं हि खल्विदं “आत्मा वै पुत्रनामासि '' इति। तद्यथा -
अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधिजायसे।
आत्मा वै पुत्रनामासि त्वं जीव शरदः शतम् ।। इति।
नहि वीझमानमतं सर्वथा समीचीनमनुमोदितं वा सर्वांशत: प्राणिविज्ञान विशारदैः। नाप्यनेन वंशानुगतपैतृकगुणसङ्क्रमणमेव सर्वथा व्याख्यातुं शक्यते। वयमग्रे प्राणिविज्ञानायुर्वेदविज्ञानाभिमतगुणसङ्क्रमणनिरूपणावसरेऽस्य मतस्याऽपूर्णतां प्रदर्शयिष्यामः।
बुद्धस्वामी
बुद्धस्वामिः एकः संस्कृतकथाकारः वर्तते । श्लोकसंग्रहनामायं ग्रन्थो बुध्दस्वामिना कृतः ।
वंशानुक्रमस्य वातावरणस्य च मनसि प्रभावः
गोडार्डमतम्
दुर्बलमस्तिष्कबालकानां वाइनलैण्डट्रेनिङ्गस्कूलनामकपाठशालासञ्चालकेन अमेरिकादेशीयश्रीगोडार्डमहोदयेन १९६९ वैक्रमाब्दे ‘कालिकाकफेमिली' इति नाम्नी पुस्तिकां प्रकाश्य पैतृकगुणसङ्क्रमणविकृतिरतीव महत्वपूर्णविधिना विवेचिता। स स्वकीयपाठशालायामेकमन्याश्च कतिपयान् बालकान् समानाभिजातपारिवारिकाभिधानयुक्तान् मानसिकविकारगतानपश्यत्। तेषां वंशवृक्षानुसन्धानान्तरं तान् सर्वानेकस्यैव मूलपुरुषस्या मेरिकीयक्रान्तियुद्धीयसैनिकस्य वंशजान् स निर्णीतवान्। नहि ‘मार्टिनकालिकाक' इति तस्या वास्तविकं नामापि तु व्याजनाम। ‘कालिकाक' इति शब्दस्य यवनानी भाषाभिमतोऽर्थस्तु ‘शुभाशुभ; इत्यस्ति। वंशजानाभितिहासगवेषणायां सत्यां गौडार्डमहोदयेनाऽयं निष्कर्षः प्राप्त:- मार्टिनस्य कयाचित् तरुण्या सहावैधसमागमेनावैधपुत्र: सञ्जातः। सा तरुणी दुर्बलमानसिकशक्तिरासीत्। अत एव तस्याः पुत्रोऽपि मन्दबुद्धि रेवासीत्। तस्य पुत्रस्य ४८० वंशजा: संजाताः, येषु.१४३ वंशजा दुर्बलमानसिकशक्तय आसन्, केवलं ४६ वंशजा: सामान्यमानसिकशक्तिसम्पन्ना बभूवुः। अवशिष्टाश्च सन्दिग्धबुद्धय आसन्। अनया तरुण्या प्रवर्तिते वंशे २४ मद्यपा घोरतमाः, ३ पक्षाघातग्रस्ताः, ३ अपराधिन:, ३५ पण्यस्त्रीबहुलानैतिकयौनसम्बन्धयुक्ताः, ८ वेश्यागृहसञ्चालकाश्वासन्।
युद्धावसाने मार्टिनमहोदय: सामान्यबुद्धिमती क्वेकरेतिसम्भ्रान्तवंशोत्पन्नां महिला परिणीतवान्। अयं हि खलु विधिवद् वैवाहिकः सम्बन्ध आसीत्। पूर्वोक्तवंशावलि विपरीतमेवास्याः ४९६ वंशजेषु केवलं त्रीन् विहाय सर्व एव बौद्धिकनैतिकदृष्ट्या स्वस्था आसन्। अस्यां वंशावल्यां सम्भ्रान्ता: सुशीला: प्रसिद्धाश्च नागरिका बभूवुः । यथा हि भिषग्वराः, प्राड्विवाकाः, विचारपतयः, व्यावसायिका इति। ‘न्यूजरसी' नामक प्रदेशस्यानेकनगराणां नामकरणमपि एतद्वंशजसम्बन्धिनामान्यनुकृत्यैव सम्पन्नं समादरप्रदर्शनाय। अस्मिन् वंशे गौडार्डमहोदयः साक्षीकरोति-कोऽपि व्यभिचारी, मद्यपोऽपराधी वा नाऽभूदिति। अनेन गौडार्डमहोदयोऽतिरमणीयमिमं निष्कर्षमालोडितवान् यद्धि दुष्टशोणितसंसर्गजा एव पूर्वोक्तकालिकाकवंशावल्यां बुद्धिमान्द्यनैतिकपतनादिविकारा आसन्निति। वंशानुक्रमप्रभावाकलानार्थममेरिकादेशीयडुग्डैल-इस्टबुकमहाशयाभ्यां ज्यूक वंशेऽपरो निरीक्षणात्मकप्रयोग आश्रितः । ज्यूकवंशेऽधमाखेटिमैनाकमूलपुरुषजे सर्वेषामेव पुरुषाणां प्रायोऽधमजात्युत्पन्नस्त्रीभिः सह विवाहा: सञ्जाताः। तस्य वंशस्याऽध्ययनेनेदं विवृतं यद्धि २८२० संख्याकपुरुषेषु ३६६ भिक्षुका जाताः, १७१ कठोरापराधात् कारावासभोगिनोऽभवन्, १० च पुरुषाः पुरुषहत्याऽपराधिन आसन्। तेष्वन्ये ४५८ पाठशालाभ्यो द्विवर्षं तदधिकं वा कालं यावद् बहिष्कृताः, २७७ चरित्रहीनाः, २८५ उन्मादग्रस्ताः सञ्जाताः। १६६ पुरुषैः पाठशालीया शिक्षा नैवाऽवाप्ता। तेषु केवलं ३५० संख्याका: पुरुषा एव सामान्यत: शिष्टाश्चरित्रवन्तश्चासन्। अतस्ताभ्यां निर्णीतमिदं तथ्यमस्ति यद् वंशपारम्पर्यस्य खलु भूयिष्ठः प्रभाव इति।
मैण्डेलमतम्
वयमधुना मैण्डेलमहोदयानां यूरोपमध्यस्थजैकोस्लोवाकियादेशीययतिवराणां मतं व्याख्यास्यामः, यतो ह्यनेन पैतृकगुणसङ्क्रमणे साम्यं वैषम्यञ्च द्वयमपि व्याख्यातुं शक्यते। मैण्डेलभिक्षुवरेण मटरवपनप्रयोगाः स्वकीयभिक्षुविहारोद्याने सम्पादिताः। तदनन्तरं तेनैको लेख एकस्यां पत्रिकायां १९२२ वैक्रमाब्दे प्रकाशितः। नहि तदा तेन लेखेन विदुषां ध्यानं समाकृष्टम्। १९५७ वैक्रमाब्दे प्राणिविज्ञानविशारदस्त्रिभिः स्वतन्त्रानु सन्धानपरायणे मैण्डेलमहोदयस्य तस्मिँल्लेखेऽभूतपूर्वप्रयोगसंवलितसामग्री प्रति निखिलविश्वस्य मनोवैज्ञानिकानां प्राणिविज्ञानविशारदानाञ्च दृष्टिः समाकृष्टा। विशेषत उल्लेखनीयमत्राऽमेरिकादेशीयमार्गन-पर्लमहोदयोः कार्यमस्ति, ययोः प्रेरणा मैण्डेलमताध्ययनेनैव स्फुरिता। नहि वयं तावत्तयोर्मतमुपस्थापयितुं प्रभवामो यावद्वयं मैण्डेलप्रयोगं न विस्तरशो विचारयामः। मैण्डेलमतविवेचनापि कतिपयविकासवादनियमानां परिचयमपेक्षते। ते हि नियमा निम्नलिखिताः सन्ति
(अ) अविच्छिन्नकोषाणुकनियम:।
बुद्धस्वामी
वर्गः:संस्कृतलेखकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वंशानुक्रमस्य वातावरणस्य च मनसि प्रभावः
मैण्डेलमतम्
(आ) अर्जितगुणावितरणनियम:।
(इ) रूपान्तरनियमः।
(ई) प्रतिगमननियमः ।
वयं तावत्प्रथममेतान् नियमान् सक्षेपतो विचार्य मैण्डेलप्रयोगं व्याख्यास्यामः। तदनन्तरं प्राणिशास्त्रविदामाधुनिकमतानां प्राचां चायुर्वेदज्ञानां सुश्रुतचरकादीनां मताना मुपन्यासं करिष्याम:।
सन्दर्भाः
वर्गः:मनोविज्ञानम् वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
धर्मसूत्रकाराः
धर्मसूत्रकाराः धर्मशास्त्रस्य सूत्राणां रचयितारः भवन्ति। गौतमादयः अनेके धर्मसूत्रकाराः प्रसिद्धाः वर्तन्ते। धर्मसूत्रसाहित्यं वेदाङ्ग भूतस्य कल्पसूत्र स्यांगविशेषः। धर्मसूत्राण्यपि वैदिकशाखावद् भिन्नशाखासु भिन्नानि वर्तन्ते । यद्यपि सर्वे धर्मसूत्रग्रन्थाः नोपलभ्यन्ते तथापि श्रौतसूत्रगृह्यसूत्रादिवद् धर्मसूत्राण्यपि निर्दिष्टान्यासन् । कुमारिलस्य तन्त्रवार्त्तिकानुसारं गौतम- गोभिलादीनां ग्रन्थान् सामवेदिनः, वसिष्ठस्य ऋग्वेदिन:, शंखलिखितादीनां वाजसनेयिनः, आपस्तम्बबौधायनादीनां तैत्तिरीयकाः, शौनकादीनामथर्ववेदिनोऽनुसरन्ति। कालक्रमेण धर्मसूत्राणि वेदैः सह संपृक्तत्वाद् वैदिकशाखासु प्रामाणिकतया व्यवह्रियन्ते स्म । धर्मसूत्राण्यपि बहूनि रचितानि सन्ति । तेषु गौतम - आपस्तम्ब - बौधायन - वसिष्ठ-विष्णु हारीत - शंखलिखित - वैखानस -हिरण्यकेशिप्रभृतीनां धर्मसूत्राणि प्रमुखानि ।
धर्मसूत्रेषु वर्णितसामाजिकस्थितिभ्यस्तेषां रचनाकाल: स्पष्टमनुमीयते। गौतम- आपस्तम्ब - बौधायनप्रणीतानां प्राचीनधर्मसूत्राणां काल: ५०० ई.पू. त: १०० ई. पू. मध्ये निश्चीयते। धर्मसूत्रस्य मुख्यप्रतिपाद्यविषयो भवति मनुष्यजीवनस्याचार-कर्त्तव्ययोर्वर्णनम् । धर्मसूत्रे मुख्यतः वर्णानामाश्रमाणाञ्च नियमाः, द्विजानां दैनिककृत्यं, गृह्ययज्ञः, पाकयज्ञः, गर्भाधान- पुंसवनादयः षोडशसंस्काराः, ब्रह्मचारि- स्नातकादीनां नियमाः, मधुपर्कः, श्राद्धकर्म, धर्मस्योपादेयता, वर्णधर्माः, वर्णानां जीवनवृत्तयः, आश्रमधर्माः, जाति- अनुलोम प्रतिलोम - वर्णसंकरधर्माः, सपिण्डसगोत्रादिनिरूपणं , पाप-प्रायश्चित्त- व्रत आशौचानि , प्रमाणानि, ऋणादानादीनि विवादपदानि, राजधर्मः, स्त्रीपुंधर्मः, पत्रभेदाः, उत्तराधिकारादयश्च विषयाः वर्णिताः।
धर्मसूत्रस्य वातावरणमधिकं सामाजिकं नैतिकञ्च । धर्मसूत्रं वर्णाश्रम धर्मान् व्यावहारिकधर्मांश्चानुशास्ति । एते धर्मशास्त्रग्रन्थाः धर्मचरित्रान्वेषिणां परमोपकारमाचरन्ति । धर्मसूत्रं सामयाचारिकान् धर्मान् प्रतिपादयति। धर्मसूत्र ग्रन्थसमुदायोऽयं भारतवर्षीयाणां लौकिकव्यवहारधर्माणां मूलभूतः।
धर्मसूत्राणां भाषाऽसंयता एव दृश्यते । न कमपि व्याकरणग्रन्थं व्याकरणनियमान् वाऽऽश्रित्य धर्मसूत्राणि रचितान्यासन् । धर्मसूत्रेषु प्राय:स्थलेषु अपाणिनीयशब्दा उद्धृताः सन्ति । अत: भाषाविज्ञानगतनियमास्तेषु न प्रयुज्यन्ते। यद्यपि सर्वाणि धर्मसूत्राणि एकस्मिन्नेव काले न रचितानि, तथापि केचन साधारणनियमाः सर्वेषु धर्मसूत्रेषु प्राप्तुं शक्यन्ते । बहुषु स्थलेषु धर्मसूत्राणां भाषा वैदिकसाहित्यस्य सरणीमनुसरति । वैदिकव्याकरणानुमोदितं मार्गमनुसृत्य धर्मसूत्राणि रचितानि दृश्यन्ते । अन्यानि कानिचन तथ्यानि धर्मसूत्रेषु उद्धृतानि सन्ति, यानि सामाजिकविकाशानन्तरमेवान्तर्भुक्तानि इव प्रतीयन्ते। अत: धर्मसूत्राणां प्रणयनविषये एते सिद्धान्ता: ग्रहीतुं शक्यन्ते ।
१. प्राय: सर्वाणि धर्मसूत्राणि पाणिनिकालात् पूर्वमेव विरचितान्यासन्।
२. धर्मसूत्राणां रचनासमये पाणिनि: व्याकरणग्रन्थस्य प्रणेतृरूपेण प्रसिद्ध: नासीत्।
३. लौकिकन्यायानां सूक्तानां पदानां च प्रभावस्तदानीं समाजेऽव्याहत आसीत् ।
भाषागतविभेदविषये गौतम -बौधायन - आपस्तम्ब - हिरण्यकेशि - वसिष्ठ - विष्णु - वैखानसानां धर्मसूत्राणि प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि सन्ति। कानिचन धर्मसूत्राणि पाणिनिनियमानुसारेण यद्यपि लिखितानि दृश्यन्ते, तथापि तेषां धर्मसूत्राणां प्रामाण्यमैतिहासिकैः न स्थिरीक्रियते, अथवा पाणिनि: धर्मसूत्राणां भाषां सम्यग विचार्य आलोच्य चाष्टाध्यायीं विरचितवानिति अनुमीयते। अथवा पाणिनीयव्याकरणं तदानीन्तनकाले प्रचलितं नासीदिति ।
यद्यपि धर्मसूत्रेषु स्मृतिवद् विषयाः क्रमबद्धाः न सन्ति तथापि स्मृतिप्रतिपादिताः सर्व एव विषया अत्रापि सन्निविष्टाः भवन्ति । चतुर्णा वर्णानां, चतुर्णामाश्रमिणां कर्त्तव्यानि च धर्मसूत्रेषु विस्तरश: वर्णितानि भवन्ति । समाजस्य सुस्थितिः, स्वस्वकर्तव्येषु संस्थापनं च धर्मसूत्रकाराणां मूललक्ष्यमासीत्। अतः सामयाचारिकं धर्मं ते विशेषत उपस्थापयन्ति । धर्मसूत्रकाराः यद्यपि राजधर्मं व्यवहारं च पुडानुपुङ्खन विवेचयन्ति तथापि राज्ञः कर्त्तव्यान्याश्रित्य किञ्चिद् विचारयन्ति । व्यवहारेषु ते केवलं पुत्रभेदान्, दायभागविषयं च कटाक्षपातं कुर्वन्ति ।
अशौच- प्रायश्चित्तविषययोः पुङ्खानुपुङ्ख विवेचने धर्मसूत्रकाराणां प्रयास: नितरां प्रशंसनीयः। पापसत्ता द्योतयितुं, पापक्षयकारणं च परिष्कर्तुं मनोहरां युक्तिं प्रमाणवचनं च धर्मसूत्रकार: गौतम: उपस्थापयति । धर्मसूत्रकारा: आचारकाण्डा न्तर्गतविषयान् विशेषरूपेण विवृण्वन्ति तथा श्राद्धान्तर्गतविषयान् सविधिकानुप स्थापयन्ति । द्रव्यशुद्धिं, शारीरशुद्धिं च धर्मसूत्रकारा: स्वस्वग्रन्थेषु यत्नत उपस्थापयन्ति ।
अन्ते अयमेव सिद्धान्तः गृह्यते यत् संस्कृतस्य क्रमिकविकाशार्थं धर्मसूत्रकाराणां महत्त्वं वैशिष्ट्यं चानवद्यमासीत् । वैदिककालस्याभिवृद्धि: धर्मसूत्रैरेव साधितेति नास्ति कश्चन संशयलेशः।
स्मृतिधर्मसूत्रयोः वैषम्यम्
१. धर्मसूत्राणि कल्पभागस्य अंशरूपेण चिह्नितानि भवन्ति, तथा गृह्यसूत्रैः साकं तेषां निविडसंपर्क: विद्यते।
२. धर्मसूत्रं कदाचित् स्वशाखां प्रति स्ववेदस्योद्धरणानि प्रति पक्षपातं प्रदर्शयति।
३. प्राचीनधर्मसूत्राणां प्रणेतारः आत्मानमृषित्वेनातिमानवत्वेन वा न प्रति पादयन्ति। परन्तु स्मृतिकारा: मनुयाज्ञवल्क्यादयः आत्मानं देवानां समकक्ष स्थापयन्ति ।
५. धर्मसूत्राणां भाषा स्मृतिग्रन्थेभ्यः प्राचीना मन्यते ।
६. धर्मसूत्राणां विषयाः अव्यवस्थिता: दृश्यन्ते। स्मृतेः विषयास्तु व्यवस्थितरूपेण प्रतिपादिताः भवन्ति ।
गौतमः
महर्षिगौतमः सामवेदस्य राणायनीयशाखाध्यायी आसीत् । छान्दोग्योपनिषदि हारिद्रुमत-गौतमस्य नाम प्राप्यते । कठोपनिषदि गौतमस्य नामोल्लिखितं वर्त्तते । प्रचलितमन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु एकः गौतमः वर्तते । प्रवराध्यायानुसारमङ्गिरसः शिष्य: गौतमोऽपि अन्यतमः। एकविंशव्यासरूपेणापि एक: गौतम: प्रतिपादितः। रामायणमहाभारतादिषु बहूनां गौतमानामुल्लेख: दृश्यते। गोदावरीसमीपे एकः गौतमः प्रतिवसति स्म, यस्य नामानुसारं गौतमीनदी तत्र प्रवहतीति रामायणे वर्णितमस्ति। न्यायशास्त्रस्य प्रणेतृरूपेणाक्षपादनाम्ना कृष्णयजुर्वेदान्तर्गत एक: गौतमः वर्तते। वेणराजस्य सभायामेक: गौतम: प्रतिवसति स्म । धुमत्सेनराजस्य सभायामपि एक: गौतम आसीत् । दीर्घतमर्षे: पुत्ररूपेण तथा बृहस्पते: भागिनेयरूपेणापि एक: गौतम: प्रतिपादितः। भृगुप्रोक्त मनुस्मृतौ, बौधायनधर्मसूत्रे, वसिष्ठस्मृतौ च गौतम: उतथ्यतनयरूपेण प्रतिपादितः। अतोऽस्यैव गौतमस्य विषये न काचित् स्पष्टा सूचना प्राप्यते। तथापि प्राचीनधर्म शास्त्रसंयोजकरूपेण गौतमस्य प्रसिद्धिरङ्गीकर्त्तव्या। गौतमः त्रेतायुगे प्रामाणिक धर्मशास्त्रकाररूपेण प्रसिद्धिमाप्नोतीति पराशरेणोक्तमस्ति ।
महर्षिगौतमस्य निवासस्थानविषये द्विधा मतं दृश्यते । प्रथमं चासौ दक्षिणभारतीयः, विशेषत: गोदावरीतीरनिवासी आसीदिति। द्वितीयं च मिथिला निवासी आसीत्। प्रथमपक्षस्य प्रामाण्यं बहुभिरैतिहासिकैः स्वीकृतमस्ति। पुराणेषु तत्परकाणि प्रतिपादितानि बहूनि प्रमाणवचनानि दृष्टिपथमायान्ति। अत एव गौतमस्य मैथिलत्वं प्रायोऽनादृतमेव ।
महर्षिप्रणीतं धर्मसूत्रं बौधायन-आपस्तम्बादिभिरुद्धृतत्वात् तेभ्यः गौतमस्य प्राचीनत्वं स्वीक्रियते । धर्मसूत्रेषु गौतमधर्मसूत्रस्य प्राचीनत्वमपि सर्वेऽङ्गीकुर्वन्ति। धर्मसूत्रमिदं सम्पूर्ण सूत्रात्मकं दृश्यते। अस्मादपि तस्य प्राचीनत्वं स्पष्टीभवति । जाकोवि - श्यामशास्त्री - के. पि. ज्यायसवालादय ऐतिहासिकाः गौतमधर्मसूत्रस्य प्रणयनकालं ख्रीष्टात् पूर्वं तृतीयशतक एव स्थिरीकुर्वन्ति। डा. जुलियसजोली - विण्टरनिजमहोदयानां मतानुसारं चास्य काल: ख्रीष्टात् परं तृतीयशतकात् पूर्वमेव सम्भवेत् । डा. पि. भि.काणेमहोदयानां मतानुसारं ख्रीष्टात् पूर्वं षष्ठशतकादारभ्य ख्रीष्टात् पूर्वं चतुर्थशतकाभ्यन्तर एव भवेत्। नैयायिक: धर्मकीर्तिः न्यायबिन्दुग्रन्थे गौतमः धर्मशास्त्रप्रणेतृषु मुख्य आसीदिति प्रतिपादयति।
महर्षिगौतमनाम्ना कृतिद्वयमुपलभ्यते । यथा - गौतमधर्मसूत्रम्, वृद्धगौतमसंहिता चेति। इदानीमनयोः ग्रन्थयो: परिचय: प्रदीयते।
गौतमधर्मसूत्रम्
अस्मिन् धर्मसूत्रे त्रयः प्रश्नाः, २८ अध्यायाश्च विद्यन्ते । कलिकतासंस्करणे कर्मविपाकनाम्ना एकोऽतिरिक्तोऽध्यायः वर्तते। धर्मसूत्रमिदं बहुवारं बहुत्र प्रकाशितमस्ति । तानि संस्करणानि यथा -
क) डा.प्टेञ्जलसंपादितं कलिकतासंस्करणं १८७६ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम्।
ख) हरदत्तटीकासमेतमानन्दाश्रमसंस्करणं १९१० ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् ।
ग) मस्करिभाष्यसमेतं मैसूरगवर्नमेण्टसंस्करणं, १९१७ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम्।
घ) हरदत्तटीकासमेतं चौखम्बासंस्कृतसिरिज, वारणासीद्वारा १९६६ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् ।
ङ) सूक्ष्माटीकासमेतं पुरीसंस्करणं १९९१ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् ।
धर्मसूत्रस्य प्रतिपाद्यविषयाः
गौतमधर्मसूत्रेऽध्यायानुसारं प्रतिपादितविषयाः यथा -
द्वितीयाध्याये - प्रागुपनयनात् परं च ब्रह्मचारिणः कर्त्तव्यानि, समावर्त्तननियमाः।
तृतीयाध्याये - ब्रह्मचारिण: वानप्रस्थस्य संन्यासिनश्च कर्त्तव्यानि।
चतुर्थाध्याये - विवाहभेदाः, तेषां स्वरूपाणि च।
पञ्चमाध्यायतः सप्तमाध्यायान्तेषु - गृहस्थधर्माः, आपद्धर्माश्च।
अष्टमाध्याये - चत्वारिंशत् संस्काराः, अष्टौ आत्मगुणाश्च ।
नवमाध्याये - गृहस्थस्य कर्त्तव्यानि ।
द्वितीयप्रश्ने प्रथमाध्याये - वर्णानां साधारणकर्त्तव्यानि, विशेषकर्त्तव्यानि च ।
तृतीयाध्याये - दण्डविधिः।
चतुर्थाध्याये - साक्षिण: कर्त्तव्यानि।
पञ्चमाध्याये - जननमरणाशौचम्।
षष्ठाध्याये - पितृपुरुषाणां कृते पिण्डदानविधिः, तर्पणञ्च ।
सप्तमाध्याये - वेदाध्ययनकालाः, वेदानामनध्ययनकालाश्च।
अष्टमाध्याये - भक्ष्याभक्ष्यनियमाः।
नवमाध्याये - स्त्रीधर्माः ।
तृतीयप्रश्ने प्रथमाध्याये - प्रायश्चित्तस्वरूपम्, तभेदाश्च।
द्वितीयाध्याये - पापानां परिणामः, परजन्मनि च तस्य प्रभावः।
तृतीयाध्याये - संसर्गनिमित्तमनुपयोगिनां नराणां व्यवहाराः।
चतुर्थाध्याये - पतनीयानि प्रायश्चित्तानि ।
पञ्चमाध्याये - ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तानि ।
सप्तमाध्याये - रहस्यप्रायश्चित्तानि।
अष्टमाध्याये - उपपातकप्रायश्चित्तानि।
नवमाध्याये - कृच्छ्रचान्द्रायणभेदाः, तेषां स्वरूपाणि च।
दशमाध्याये - उत्तराधिकारविधिश्चेति ।
गौतमधर्मसूत्रे आचारप्रायश्चित्तविषयाः प्रायः प्रतिपादिताः दृश्यन्ते । स्मृतिवदस्य विषयविन्यास: यथास्थाने न विद्यते । चतुराश्रमिणां विशेषाधिकाराः गौतमेन सम्यक् प्रतिपादिताः । गौतमप्रतिपादितेभ्यः विषयेभ्यः ज्ञायते यद् गौतमात् पूर्वमपि केचन धर्मशास्त्रकारा आसन् ।
गौतमः वेद - ब्राह्मण - उपनिषद् - वेदाङ्ग - वाकोवाक्य - पुराण - इतिहास - उपवेद - धर्मशास्त्राणि उद्धरति । गौतमः दत्तकपुत्रग्रहणविषयं पुत्रपरिग्रहत्वेन तथा विवाह सहधर्मचारिणीसंयोगत्वेनोपस्थापयति ।
वैशिष्ट्यम्
१. चत्वारिंशत्संस्काराः, अष्टौ आत्मगुणाश्च गौतमेन प्रतिपादिताः।
२. वेदाविरुद्धाः देश - जाति - काल - वर्णधर्माः प्रतिपादिताः।
३. रजोदर्शनात्प्रागेव पिता कन्यां विवाहयेत्। धर्मकार्यानुष्ठानार्थं स्त्रियः न स्वतन्त्राः।
४. ब्राह्मणोऽपराधं कृत्वा शारीरं दण्डं न प्राप्नुयात् ।
५. गौतमः अपुत्रिकस्य मरणात् परं विधवाया: नियोगं स्वीकरोति।
गौतमधर्मसूत्रोपरि अनेके टीकाग्रन्था: विरचिता आसन् । तेषु असहायभर्तृयज्ञाभ्यां कृतं भाष्यमिदानीं यावद्दुर्लभं विद्यते। अपरे च टीकाग्रन्थाः यथा -
१.मस्कराचार्यकृता मस्करीटीका। मस्कराचार्यः वामनस्य पुत्र आसीत्। तस्य च काल: ख्रीष्टात् परं नवमशतकादेकादशशतकाभ्यन्तरे ऐतिहासिकैः स्वीक्रियते। मस्करिमतं लक्ष्मीधरस्य कृत्यकल्पतरौ, चण्डेश्वरस्य गृहस्थरत्नाकरे चोद्धृतं दृश्यते।
२. हरदत्तकृता मिताक्षराटीका । ख्रीष्टीयचतुर्दशशतकोत्पन्न: हरदत्तः दाक्षिणात्य आसीत् ।
३. पण्डितकुलमणिमिश्रकृता सूक्ष्माटीका । असौ टीकाकार: उत्कलीयः पुरी वास्तव्यश्च । स च १९१८ ख्रीष्टाब्दे जनि लब्ध्वा १९९० ख्रीष्टाब्दे देहत्यागमकरोत्। २)
वृद्धगौतमसंहिता
संहितेयं जीवानन्दसंग्रहे, नागप्रकाशनस्य स्मृतिसन्दर्भेऽपि वृद्धगौतमस्मृतिनाम्ना प्रकाशिताऽस्ति । अत्र द्वाविंशत्यध्यायाः, १६३९ श्लोकाश्च वर्तन्ते। अत्राध्यायानुसार प्रतिपादितविषयाः, श्लोकसंख्या च प्रतिपाद्यन्ते।
प्रथमाध्याये - ७२ श्लोकाः, केशवयुधिष्ठिरयोः सम्वादमाध्यमेन धर्मजिज्ञासा।
द्वितीयाध्याये -४२ श्लोकाः धर्मप्रशंसा, धर्मशास्त्रकाराणां नामपरिगणनम् , व धर्मशास्त्रप्रशंसा, वर्णधर्माश्च।
तृतीयाध्याये - ९३ श्लोकाः, दानप्रकरणम्।
चतुर्थाध्याये - ५८ श्लोकाः, विप्राणां गुणदोषनिर्णयः।
पञ्चमाध्याये - १२४ श्लोकाः, जीवस्य शुभाशुभकर्मणां फलवर्णनम् ।
षष्ठाध्याये - १७४ श्लोकाः, विविधदानानि।
सप्तमाध्याये - १३४ श्लोकाः, वृषदान - श्रौताग्निपूजन - प्रायोपवेशन - ब्रह्मज्ञानश्रवणादीनां फलानि ।
अष्टमाध्याये - १२१ श्लोकाः, पञ्चमहायज्ञवर्णनम् ।
दशमाध्याये - १२० श्लोकाः, श्राद्धकालाः, पाङ्क्तेयाः, अपाङ्क्तेयाश्च।
एकादशाध्याये - ३७ श्लोकाः, ब्रह्मघातकलक्षणं, भोज्याभोज्यानविधिवर्णनञ्च।
द्वादशाध्याये - ५२ श्लोकाः, संन्यासिनः कर्त्तव्यानि, सत्पात्रस्वरूपञ्च।
त्रयोदशाध्याये - ३४ श्लोकाः, भोजनविधिवर्णनं, तृण- तिल - इक्षुप्रभृतीनां दानफलानि ।
चतुर्दशाध्याये - ६७ श्लोकाः, आपद्धर्मः, मनुस्मृतिसारः।
पञ्चदशाध्याये - ९९ श्लोकाः, धर्ममहत्त्ववर्णनम्, अग्निहोत्रवर्णनञ्च ।
षोडशाध्याये - ४८ श्लोकाः, चान्द्रायणविधिवर्णनम् ।
सप्तदशाध्याये - ५८ श्लोकाः, द्वादशमासेषु धर्मकृत्यवर्णनम् ।
अष्टादशाध्याये - ४९ श्लोकाः, एकभक्तोपवासादिफलवर्णनम्।
एकोनविंशाध्याये - ४५ श्लोकाः, दान-गायत्रीमन्त्रजपयोः फलवर्णनम् ।
विंशाध्याये - ४८ श्लोकाः, तीर्थलक्षणवर्णनं, रहस्यप्रायश्चित्तवर्णनश्च।
एकविंशाध्याये - ३२ श्लोकाः, सत्यप्रशंसा, भक्तप्रशंसा च ।
द्वाविंशाध्याये - ४८ श्लोकाः, शूद्रधर्मवर्णनं, देवपूजनप्रशंसा चेति ।
विज्ञानेश्वर- देवणभट्ट- हेमाद्रि- माधव - नन्दपण्डित - अपरार्क- प्रभृतिभिः वृद्धगौतमस्य श्लोकगौतमस्य च प्रमाणवचनानि स्वीकृतानि सन्ति। वृद्धगौतम - श्लोकगौतमयोश्च व्यवहारप्रायश्चित्तविषयक: न कश्चन श्लोक: दृश्यते ।
बौधायनः
महर्षिबौधायन: कृष्णयजुर्वेदानुयायी आसीत्। असौ काण्व-बौधायनस्य शिष्य आसीत् । बौधायनः कल्पसूत्रमेकं रचितवान्। बौधायनकल्पसूत्रे षट्
सूत्राणि सन्ति । तेषां सूत्राणां स्वरूपं डाँ वर्नलमतानुसारमित्थं भवति ।
२. बौधायनकर्मान्तसूत्रं विंशत्यध्यायैः विरचितम् ।
३. बौधायनद्वैधसूत्रं चतुर्भिः प्रश्नैः लिखितम् ।
४. बौधायनगृह्यसूत्रं चतुर्भिः प्रश्नः विरचितम् ।
५. बौधायनधर्मसूत्रं चतुर्भिः प्रश्नः विभक्तम् ।
६. बौधायनशुल्वसूत्रं त्रिभिरध्यायैः लिखितम् ।
डा. कालाण्डमतानुसारं बौधायनकल्पसूत्रस्य विभागोऽन्यथा प्रतीयते। यथा -
१. बौधायनश्रौतसूत्रमेकविंशतिप्रश्नः (१-२१) विभक्तम् ।
२. बौधायनद्वैधसूत्रं चतुर्भिः (२२-२५) प्रश्नः विभक्तम् ।
३. बौधायनकर्मान्तसूत्रं त्रिभिः (२६-२८) प्रश्नः विभक्तम्।
४. बौधायनोक्तं श्रौतप्रायश्चित्तं त्रिभिः (२९-३१) प्रश्नः विभक्तम् ।
६. बौधायनगृह्यसूत्रं त्रिभिः (३३-३५) प्रश्नैः विरचितम्।
७. बौधायनोक्तं गृह्यप्रायश्चित्तमेकेन (३६) प्रश्नेन लिखितम् ।
८. बौधायनोक्ता गृह्यपरिभाषा एकेन (३७) प्रश्नेन विरचिता।
९. बौधायनोक्तं गृह्यपरिशिष्टं चतुर्भिः (३८-४१) प्रश्नः विभक्तम् ।
१०. बौधायनोक्तं पितृमेधसूत्रं त्रिभिः (४२-४४) प्रश्नः संकलितम् ।
बौधायनस्य श्रौत-कर्मान्त- द्वैधसूत्रेषु भवस्वामिनः कल्पविवरणनाम्नी व्याख्या प्राप्यते।
बौधायन: दाक्षिणात्य आसीदिति बूहलर-काणेमहोदयादयः प्रतिपाद यन्ति। बौधायनशाखानुयायिनः ब्राह्मणाः दक्षिणभारत एव निवसन्ति । बौधायनीयसूत्रग्रन्थाः दाक्षिणात्य एवोपलभ्यन्ते । दक्षिणभारते केचिद्राजानोऽपि बौधायनीयब्राह्मणानुद्दिश्य दानपत्राणि प्रदत्तवन्त इति अभिलेखेभ्य: ज्ञायते। माधवाचार्य- सायणौ च बौधायनीयौ, दाक्षिणात्यौ च। बौधायन: धर्मस दक्षिणभारतीयानामाचारं प्रतिपाद्योत्तरभारतीयानां समुद्रसंयानादिकं च निन्दति। अत एतेभ्यः प्रमाणेभ्यः बौधायनस्य दक्षिणभारतीयत्वं सिद्ध्यति।
बौधायनधर्मसूत्रं गौतमधर्मसूत्रस्य प्रणयनानन्तरमेव रचितमासीदिति बूहलर- काणे- रामगोपालादयः स्थिरीकुर्वन्ति । बौधायनधर्मसूत्रे गौतमस्य नारा वारद्वयमुल्लिखितमस्ति। बूहलरमहोदयः बौधायनमापस्तम्बात् प्राचीनं मनुते। तदनुसारं बौधायनधर्मसूत्रस्य काल: ख्रीष्टात् पूर्वं द्वितीयशतकादारभ्य ख्रीष्टीयपञ्चम शतकाभ्यन्तर एव निश्चीयते । रामगोपालस्तु अस्य कालं ख्रीष्टात् पूर्व पञ्चमशतकादारभ्य खीष्टात् पूर्वं द्वितीयशतकाभ्यन्तर एव स्थापयति। काणेमहोदयोऽपि रामगोपालप्रतिपादितं मतं स्वीकरोति।
बौधायनधर्मसूत्रस्य भाषा प्राचीना मन्यते । अस्य शैली सरला, धाराप्रवाहा च प्रतीयते। अत्र दीर्घगद्यभागाः, पद्यभागाश्च दृश्यन्ते। धर्मसूत्रमिदं बौधायनशिष्येण केनापि भृगुणा मनुस्मृतिवत् सङ्कलितमिति गोविन्दस्वामी प्रतिपादयति। बौधायन: स्वशिष्यानुपदेशमाध्यमेन धर्मशास्त्रनियमान् श्रावयामास। अनन्तरं च शिष्याः स्वगुरुकथितनियमानां सङ्कलनं कृत्वा धर्मसूत्रमिदं सर्वजनसमक्षमुपस्थापितवन्तः।
आग्नेयजम्बुद्वीपः
आग्नेयजम्बुद्वीपः (दक्षिण पूर्व एशिया, Southeast Asia) जम्बुद्वीपस्य भौगोलिकदक्षिणपूर्वीयः उपप्रदेशः अस्ति, यत्र चीनदेशस्य दक्षिणदिशि, भारतीय उपमहाद्वीपस्य पूर्वदिशि, आस्ट्रेलियादेशस्य वायव्यदिशि च स्थिताः क्षेत्राणि सन्ति । दक्षिणपूर्वजम्बुद्वीपस्य उत्तरदिशि पूर्वजम्बुद्वीपः, पश्चिमे दक्षिणजम्बुद्वीपः बङ्गालखातं च, पूर्वे ओशिनिया प्रशान्तमहासागरः च, दक्षिणे आस्ट्रेलिया हिन्दुमहासागरः च । दक्षिणजम्बुद्वीपस्य ब्रिटानीय हिन्दुमहासारप्रदेशः, मालद्वीपस्य २६ प्रवालद्वीप-मध्ये द्वौ च विहाय आग्नेयजम्बुद्वीपः जम्बुद्वीपस्य अन्यः एकमात्रः उपप्रदेशः अस्ति यः दक्षिणगोलार्धस्य अन्तः अंशतः अस्ति । उपप्रदेशस्य बहुभागः अद्यापि उत्तरगोलार्धे अस्ति । पूर्वतिमोरः, इण्डोनेशियादेशस्य दक्षिणभागः च विषुववृत्तस्य दक्षिणभागे एव सन्ति ।
धर्मसूत्रकाराः
धर्मसूत्रस्य परिचय:
बौधायनधर्मसूत्रे चत्वारः प्रश्नाः, ३९ अध्यायाः ५७ खण्डाश्च विद्यन्ते। तत्र प्रतिपादिताः विषयाः प्रश्नक्रमेणाध्यायक्रमेण चोपस्थाप्यन्ते। भिटमा प्रथमप्रश्ने प्रथमाध्याये - धर्मस्योपादानानि, शिष्टस्वरूपं, परिषत्स्वरूपमुत्तरभारतीय- दक्षिणभारतीयानामाचरणं च।
प्रथमप्रश्ने तृतीयाध्याये - स्नातकधर्माः ।
प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये - कमण्डलुमहत्त्वम् ।
प्रथमप्रश्ने पञ्चमाध्याये - मानसाशौचम्, द्रव्यशुद्धिः, जननमरणाशौचम्, भक्ष्याभक्ष्यविचारश्च ।
प्रथमप्रश्ने षष्ठाध्याये - भूशुद्धिः, पात्रशुद्धिश्च।
प्रथमप्रश्नेऽष्टमाध्याये - स्त्रीधर्माः, पुत्रभेदाश्च।
प्रथमप्रश्ने नवमाध्याये - वर्णसङ्कराः।
प्रथमप्रश्ने एकादशाध्याये - विवाहभेदाः, अनध्यायाश्च।
द्वितीयप्रश्ने प्रथमाध्याये - पतनीयकर्माणि, तेषां प्रायश्चित्तानि , कृच्छ्रव्रतभेदाश्च ।
द्वितीयप्रश्ने द्वितीयाध्याये - दायविभागः, स्त्रीधर्माश्च।
द्वितीयप्रश्ने तृतीयाध्याये - गृहस्थधर्माः, स्नानाचमनवैश्वदेवविधानानि ।
द्वितीयप्रश्ने चतुर्थाध्याये - सन्ध्योपासन- गायत्री- प्राणायामाः।
द्वितीयप्रश्ने पञ्चमाध्याये - स्नानाचमन-सूर्योपस्थान- तर्पणानि, शारीरशुद्धिश्च ।
द्वितीयप्रश्ने सप्तमाध्याये - आत्मज्ञानम् ।
द्वितीयप्रश्नेऽष्टमाध्याये - श्राद्धदानयोः विधिः।
द्वितीयप्रश्ने नवमाध्याये - पुत्रप्रंशसा, पुत्रद्वाराऽशेषफलप्रप्तिश्च ।
द्वितीयप्रश्ने दशमाध्याये - संन्यासः, आत्मयज्ञश्च ।
तृतीयप्रश्ने प्रथमाध्याये - परिव्राजकभेदाः।
तृतीयप्रश्ने द्वितीयाध्याये - षड्विधा जीवनवृत्तयः।
तृतीयप्रश्ने तृतीयाध्याये - वानप्रस्थधर्माः।
तृतीयप्रश्ने चतुर्थाध्याये - व्रतभङ्गप्रायश्चित्तम् ।
तृतीयप्रश्ने पञ्चमाध्याये - अघमर्षणपाठविधिः।
तृतीयप्रश्ने षष्ठाध्याये - प्रसृतयावकविधिः।
तृतीयप्रश्ने सप्तमाध्याये - कूष्माण्डहोमः ।
तृतीयप्रश्नेऽष्टमाध्याये - चान्द्रायणविधिः।
तृतीयप्रश्ने नवमाध्याये - पापक्षयोपायाः।
तृतीयप्रश्ने दशमाध्याये - प्रायश्चित्तविधिश्च।
चतुर्थप्रश्ने प्रथमाध्याये - प्रायश्चित्तं, प्राणायामः, ऋतुगमनकालश्च।
चतुर्थप्रश्ने द्वितीयाध्याये - ब्रह्महत्या - उपपातकादीनां प्रायश्चित्तानि।
चतुर्थप्रश्ने तृतीयाध्याये - रहस्यप्रायश्चित्तानि।
चतुर्थप्रश्ने चतुर्थाध्याये - पापक्षयनिमित्तानि वैदिकसूक्तानि।
चतुर्थप्रश्ने पञ्चमाध्याये - जपः, विविधव्रतानि च।
चतुर्थप्रश्ने षष्ठाध्याये - प्रायश्चित्तनियमाः।
चतुर्थप्रश्ने सप्तमाध्याये - गणहोमः। चतुर्थप्रश्नेऽष्टमाध्याये - धर्मशास्त्रप्रशंसा च ।
संस्करणानि
बौधायनधर्मसूत्रं बहुवारं बहुषु स्थलेषु प्रकाशितमस्ति। प्रकाशितानां प्रमुखसंस्करणानां विवरणमिदानी प्रदीयते ।
३. १९०७ ख्रीष्टाब्दे मैसुर गवर्नमेण्ट ओरियण्टाल सिरिजमध्ये गोविन्दस्वामिकृतविवरणटीकया साकं प्रकाशितमिदं धर्मसूत्रम्।
४. गोविन्दस्वामिनः विवरणटीकया साकं काशीसंस्कृतसिरिजमध्ये धर्मसूत्रमिदं प्रकाशितम्।
५. विवरणटीकया हिन्दीभाषानुवादेन च साकं डा. उमेशचन्द्रपाण्डेयसम्पादितमिदं धर्मसूत्रं चौखम्बासंस्कृतसिरिजद्वारा १९३४ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम्।
६. आंग्लानुवादेन साकं बूहलरमहोदयेन Sacred book of the East मध्ये चतुर्दशभागे धर्मसूत्रमिदं प्रकाशितम् । ७. नागप्रकाशनद्वारा स्मृतिसन्दर्भेऽपि धर्मसूत्रमिदं प्रकाशितमस्ति।
वैशिष्ट्यम्
१. बौधायनधर्मसूत्रे भौगोलिकतथ्यं दक्षिणभारतोत्तरभारतभेदेन प्रतिपादितम् ।
२. दक्षिणभारतस्य उत्तरभारतस्य च परिसीम आविष्कृतः।
३. शिष्टदेशस्य, आर्यावर्तस्य च परिसीमं बौधायनः प्रस्तौति।
४. असौ अवन्ति - अङ्ग - मगध - सुराष्ट्र - दक्षिणापथ - उपावृत् - सिन्धु-सौवीरादीनां देशानां विवरणं प्रस्तौति ।
आपस्तम्बः
महर्षिरापस्तम्बः कृष्णयजुर्वेदानुयायी, तैत्तिरीयशाखाध्यायी, कश्यपस्य समसामयिकः भृगुशिष्यश्चासीत् । तैत्तिरीयशाखायाः उपशाखा भवति खाण्डिकेयशाखा। आपस्तम्बीयशाखा तत्रैवान्तर्भवति। आपस्तम्बस्य पत्न्या: नाम अक्षसूत्रा, पुत्रस्य च नाम कर्किः भवतीति ब्रह्मपुराणे गौतमीमाहात्म्ये लिखितमस्ति । आपस्तम्ब: दक्षिणभारतीय: विशेषत आन्ध्रनिवासी आसीत् । आपस्तम्बः स्वधर्मसूत्रे उत्तरभारतीयानामाचारमननुष्ठेयत्वेन प्रतिपाद्यात्मनः दाक्षिणात्यत्वं प्रकाशयति । चरणव्यूह- महार्णवयोः मतानुसारमापस्तम्बः आन्ध्रदेशीयश्चासीत् ।
याज्ञवल्क्योक्तधर्मप्रयोजकेषु आपस्तम्बोऽन्तर्भवति। गवेषक: रामगोपाल: आपस्तम्बस्योत्तरभारतीयत्वे प्रमाणचतुष्टयमुपस्थापयति। परन्तु पि. भि. काणेमहोदयः महता प्रयासेन रामगोपालस्य मतं खण्डयित्वाऽऽपस्तम्बस्य दाक्षिणात्यत्वं प्रमाणितवान्। आपस्तम्बधर्मसूत्रस्य प्रणयनं गौतमधर्मसूत्रात् परमेवाभवत् ।
आपस्तम्बनाम्ना कृतिद्वयमुपलभ्यते । यथा - आपस्तम्बकल्पसूत्रम्, आपस्तम्बस्मृतिश्च। आपस्तम्बधर्मसूत्रमापस्तम्बकल्पसूत्रस्यांशविशेषः। आपस्तम्बकल्पसूत्रे त्रिशत् (३०) प्रश्ना: विद्यन्ते।
तत्र १-२४ प्रश्नेषु - श्रौतसूत्रविषया:
पञ्चविंशतितमप्रश्ने - परिभाषाखण्ड:(यत्र प्रवरवर्ग:, हौत्रकृतश्रौतस्तुतिः विद्यते),
२६-२७ तमप्रश्नयोः - आपस्तम्बगृह्यसूत्रस्य विषया:,
२८-२९ तमप्रश्नयो: - आपस्तम्बधर्मसूत्रस्य विषया:,
धर्मसूत्रस्य परिचय:
प्रथमप्रश्ने प्रथमपटले - १५२ सूत्राणि, धर्मप्रमाणानि, ब्रह्मचारिधर्माश्च।
प्रथमप्रश्ने द्वितीयपटले - १२५ सूत्राणि, ब्रह्मचारिधर्माः।
प्रथमप्रश्ने तृतीयपटले - ९२ सूत्राणि, अनध्यायकालाः।
प्रथमप्रश्ने चतुर्थपटले - ६५ सूत्राणि, स्वाध्यायविधि:, पञ्चमहायज्ञाः, अभिवादनविधिश्च ।
प्रथमप्रश्ने पञ्चमपटले - ९५ सूत्राणि, आचमनविधिः, भोजनविधिः , अभोज्यान्नानि च।
प्रथमप्रश्ने षष्ठपटले - ४८ सूत्राणि, भक्ष्याभक्ष्यविचारः।
प्रथमप्रश्ने सप्तमपटले - ३६ सूत्राणि, अविक्रेयाणि , पतनीयानि , अशुचिकरकर्माणि च।
प्रथमप्रश्नेऽष्टमपटले - १४ सूत्राणि, अध्यात्मपटल: , आत्मज्ञानोपायाः ,आत्मस्वरूपञ्च ।
प्रथमप्रश्ने नवमपटले - ६६ सूत्राणि, पञ्चमहापातकानां प्रायश्चित्तानि, गार गोवधप्रायश्चित्तानि, अपतनीयप्रायश्चित्तानि च ।
प्रथमप्रश्ने दशमपटले - ३९ सूत्राणि, अपतनीयप्रायश्चित्तानि , भ्रूणहाप्रायश्चित्तं, पतितनियमाश्च ।
प्रथमप्रश्ने एकादशपटले - ८२ सूत्राणि, स्नातकनियमाः।
वेल्लूरु
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति वेल्लूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वेल्लूरुनगरम् ।
धर्मसूत्रकाराः
धर्मसूत्रस्य परिचय:
द्वितीयप्रश्ने प्रथमपटले - ३४ सूत्राणि, गृहस्थधर्माः।
वेल्लूरु
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
धर्मसूत्रकाराः
धर्मसूत्रस्य परिचय:
द्वितीयप्रश्ने द्वितीयपटले - ६९ सूत्राणि, गृहस्थधर्माः , बलिवैश्वदेवविधिश्च ।
द्वितीयप्रश्ने तृतीयपटले - ३७ सूत्राणि, अतिथियज्ञः।
द्वितीयप्रश्ने चतुर्थपटले - २७ सूत्राणि, अतिथियज्ञः।
द्वितीयप्रश्ने पञ्चमपटले - ६० सूत्राणि, दण्डविधिः, अधिवेदननियमाः, नियतशी अभिनिर्मुक्तादिप्रायश्चित्तञ्च ।
द्वितीयप्रश्ने षष्ठपटले - ५७ सूत्राणि, स्त्रीधर्माः , दायविभागः , पुत्रभेदाः , उदकदानविधिश्च ।
द्वितीयप्रश्ने सप्तमपटले - ५१ सूत्राणि, श्राद्धकल्पः। जमाए यापनकाला।
द्वितीयप्रश्नेऽष्टमपटले - ५९ सूत्राणि, नित्यश्राद्धं , पुष्टिश्राद्धञ्च ।
द्वितीयप्रश्ने नवमपटले - ६९ सूत्राणि, वानप्रस्थधर्मः , संन्यासधर्मः , गृहस्थाश्रमस्य प्रशंसा च ।
द्वितीयप्रश्ने दशमपटले - ५९ सूत्राणि, राजधर्मः, नियोगविधिः, परस्त्रीगमनप्रायश्चित्तं च।
द्वितीयप्रश्ने एकादशपटले - ३० सूत्राणि, दण्डविधिः, साक्षिगुणाः, धर्मलक्षणञ्चेति ।
संस्करणानि
आपस्तम्बधर्मसूत्रं बहुवारं बहुत्र प्रकाशितं विद्यते। तत्र -
१) जर्जबूहलरेण उज्ज्वलाटीकासारेण सह बम्बेसंस्कृतसिरिजद्वारा प्रथमवारं प्रकाशितम् ।