cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
विष्णुस्मृतिः
अस्यां स्मृतौ गृहस्थाश्रमस्य महत्त्वं सर्वोपरि वरिवर्त्ति । यतः सर्वैर्मुनिभिः देवैः भूतग्राम्,ऐरिमं गार्हस्थ्याश्रममेवाधारीकृत्य स्वस्वाभिप्रायाः प्रकटीकृताः । यजन-याजनोपासनदानादयः सर्वाः क्रियाकलापा गार्हस्थ्याश्रम मिममधिकृत्यैव संविहिताः सन्तीति हेतोः अस्य श्रेष्ठत्वं विष्णुना प्रतिपादितं वर्त्तते । मानवजीवनोपयोगि-धार्मिक-कृत्यसम्पादनाय वेश-वंश-ज्ञान-धनादीनामुपयोगितापि विष्णुनोट्टङ्किताऽस्ति । किञ्च धनं त्रिविधोपायेन कथङ्कारं समुपार्यते, तस्य पर्णना विष्णुना सुचारुतया प्रदर्श्यते । यथा प्रथमं शुल्कं(यत् स्वश्रमोपार्जितं धनम्)द्वितीयं शबलम् (यत् कौशलेन कपटोपायेन वा समुपार्यते) तृतीयं तु कृष्णधनम् (चौर्यादिना यत् प्राप्यते ।) किंरुपस्य धनस्य परिणामः कीदृशः उपजायते तदपि लिखितमस्ति । शुल्कधनेन जीवनस्य गति देवयोनित्वम् अश्नुते । शबलस्य परिणामः मनुष्ययोनित्वं तथा कृष्णधनस्य परिणामः तिर्यगयोनित्वमिति स्पष्टं वर्णितमस्ति । किन्तु मानव जीवनस्यावश्यकतापूर्त्तये यथा धार्मिक-नैतिक सांस्कृतिक कृत्यानि करणीयानि स्युस्तत् सर्वं साङ्गोपाङ्गतया विष्णुस्मृतौ प्रतिपाद्यते ।
विष्णुस्मृतौ शतसंख्याका अध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये सृष्टेरुत्धत्तिवर्णनम्, द्वितीयाध्याये सवर्णाश्रमवृत्तिवर्णनम्, तृतीयाध्याये चतुर्थाध्याये च राजधर्मवर्णनम्, पञ्चमाध्याये राजदण्डव्यवस्था, षष्ठे ऋणादानम्, सप्तमे सलेखसाक्षिवर्णनम्, अष्टमे वर्जित-साक्षिलक्षणम् नवमे समयक्रियावर्णानम्, दशमे तुलादिव्यम्, एकादशेऽग्निदिव्यम्, द्वादशे जलदिव्यम्, ययोदशे विषदिव्यम्, चतुर्दशे कोषदिव्यम्, पञ्चदशे द्वादशविधपुत्रवर्णनम्, षोडशे पुत्रभेदवर्णनम्, सप्तदशे पुत्राभावे दायभाग-विचारः, अष्टादशे वर्णभेदेन ब्राह्मणादीनां दायभागविचारः, एकोनविंशतितमेऽध्याये शवस्पर्शिपुत्रवर्णनम्, विंशतितमेऽ ध्याये दिनरात्रिवर्षादीनां वर्णनं विद्यते । एकविंशतितमेऽद्याये अशौचात् श्राद्धाद्विवर्णनम्, द्वाविशंतितमेऽध्याये अशौचनिर्णयः, त्रयोविंतितमे द्रव्यशुद्धिः, चतुर्विंशतितमे विवाहः, पञ्चविंशतितमे स्त्रीधर्माः, षड्विंशतितमे सवर्णभार्या -प्रशंसा, सप्त-विंशतितमे निषेकादारभ्य उपनयनं यावत् दश-संस्कारणां वर्णनम्, अष्टाविंशतितमे ब्रह्मचारि-धर्मः सदाचार-कर्त्तव्यञ्च, एकोनविंशतितमेऽध्याये आचार्य ऋत्विकप्रभृतीनां कर्त्तव्यानिः, त्रींशत्तमे अनध्यायाविचारः एकत्रिंशत्तमे मातृ-पितृ-गुरुणां शुश्रूषा, द्वात्रिंशत्तमे उउपाध्याय आचार्य ऋत्विक - पितृव्यादीनां पत्नीनां मातृवन् मान्यता, त्रयत्रिंशत्तमे कामक्रोधादि-शत्रूणां विचारः चतुः त्रिंशत्तमेऽध्याये मात्रादिग्मनपातकम्, पञ्चत्रिंशत्तमे महापातकानि, षडचिंशत्तमे ब्रह्महत्यासमान पातकानि, सप्तत्रिंशत्तमे उपपातकानि, अष्टत्रिंशततमे जातिभ्रंशप्रायश्चित्तम्, एकोनचत्वारिंशत्तमे सङ्करी करण-प्रायश्चित्तम्, चत्वारिंशत्तभेऽध्याये अपात्रीकरणप्रायश्चित्तम, एकश्चत्वारिंशत्तमे मलिनी करणप्रायश्चित्तम, द्विचत्वारिशत्तमे प्रकीर्ण प्रायश्चित्तम, त्रिचत्वारिशत्तमे नरकाणां वर्णानम्, चतुः श्चत्वारिंशत्तमे नारकीया यमयातना, पञ्च चत्वारिश्त्तमे कर्मर्विपाकाः षटचत्वारिंशत्तमे कुछ्रादि-व्रतविधानम्, सप्तचत्वारिशत्तमे चान्द्रायणव्रतम्, अष्टचत्वारिंशत्तमे अन्नदोषप्रायश्चित्तम्, एकोन पञ्च्चत्वारिंशत्तमे सर्वपापनिवृत्तिप्रायश्चित्तम्, पञ्चशत्तमे ब्रह्मबधगोवधादिप्रायश्चित्तम्, एकपञ्चाशात्तमे सुरापानप्रायश्चित्तम्, द्विपञ्चाशत्तमे सुवर्णस्तेय-प्रायश्चित्तम्, त्रिपञ्चाशत्तमे अगम्यागमनप्रायश्चित्तम् चतुः पञ्चाशत्तमे पुरुषसूक्तादि माहात्म्यवर्णनम्, सप्तपञ्चाशत्तमे अभोज्याप्रति-ग्राहयोः त्यागवर्णनम् ।
अष्टपञ्चाशत्तमे गृहस्थस्य अर्योपार्जनम्, एकोनषष्ठितमे गृहस्थ-कर्त्तव्यनिरुपणम्, षष्ठितमे नित्यशौचब्राह्ममुहूर्त्त-कृत्यवर्णनम्, एकषष्ठितमे दन्तधापन विधानम्, द्विषष्ठितमे प्रजापत्यादितीर्यावर्णनम्, त्रिषष्ठितमे ईश्वरप्राप्तिः योगकर्मर्विधानञ्च, चतुः षष्ठितमे स्नानादि आचारकृत्यम्, पञ्चषष्ठितमे देवपूजावर्णनम्, षटषष्ठितमे देवपितृकर्मविधानम्, सप्तषष्ठितमे अग्निस्थापनविचारः अष्टषष्ठितमे चन्द्रसूर्यादिग्रहणे पाकत्यागादिवर्णनम्, एकोनसप्ततितमे निषेधतिथौ शयनविचारः, सप्ततितमे शयनादि अनेकाविचारः, एकसप्ततितमे आचारवर्णनम्, द्वासप्ततितमे इन्द्रियनिग्रहः, त्रिसप्ततितमे श्राद्धम, चतुः सप्ततितमे अष्टकाश्राद्धविधिः पञ्चसप्ततितमे श्राद्धाधिकारिनिर्णयः, सप्तसप्ततितमे काम्यश्राद्धविचारः, अष्टसप्ततितमे नक्षत्रश्राद्धविचारः, एकोनाशीतितमे श्राद्धे प्रशस्तवस्तूनां विचारः, अशीतितमाध्यायात् नवतितमा-ध्यायपर्यन्तं यथाक्रमं श्राद्दे पितरः, श्राद्धान्नस्य पादस्पर्शदोषः, श्राद्धे ब्राह्मणपरीक्षा, श्राद्धे पंक्ति पावनविचारः, केषां सन्निधौ श्राद्धे वृषोत्सर्गविचारः, दान -फलविचारः, गोदानमहत्वम्, कार्त्तिकमासे पापविमुक्तिविचारः, मासविशेषे दानविशेषविचारः, एवं एक नवतितमाध्यायात् शततमाध्यायपर्यन्तं यथाक्रमं कूपतडागादि खननो-त्सर्गविधानम्, अभयदानस्य महत्त्वम्, दानाधिकारि निर्णयः वानप्रस्थकालविचारः, वानप्रस्थाश्रमः, सन्यासाश्रमः अष्टाङ्गनमस्कारविधिः, लक्ष्मीनिवास-स्थानवर्णनम्, वसुधां प्रति च नारायणस्य उक्तिवर्णनम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गया
गया बिहारस्य द्वितीयं महानगरम् । गयामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । गया बिहारस्य राजधान्याः पाट्नायाः १०० कि मीटर्मिते दूरे विद्यते । फल्गुनद्याः (रामायणे 'निरञ्जन' इति निर्दिष्टम्) तीरे विद्यमानम् इदं नगरं हिन्दु-बौद्ध-जैनधर्मानुयायिनां पवित्रं स्थानम् । इदं नगरं परितः तिसृषु दिक्षु पर्वताः (मङ्गलगौरी, शृङ्गस्थानम्, राम्शिला, ब्रह्मयोनी) चतुर्थदिशि (पूर्वा) नदी प्रवहति । प्राकृतिकपरिसरेण, पुरातनभवनैः, निबिडमार्गैश्च युक्तम् अस्ति ।
हिन्दुधर्मदृष्ट्या
'गया'इत्येतत् नाम पौराणिकदृष्ट्या गयासुरमूलम् । गयनामकः कश्चन पवित्रः असुरः आसीत् । देवाः तस्योपरि यज्ञस्य अनुष्ठानं कर्तुं तस्य देहं गृहीतवन्तः स्म किन्तु देहस्य कम्पनकारणेन यज्ञस्यानुष्ठानं सम्भवं नासीत्। सर्वे देवाः तस्योपरि स्थिताः अभवन् किन्तु कम्पनस्य विरामं नाभवत्। तदा गदाधारी भगवान् विष्णुः स्वस्य पादं तदुपरि संस्थाप्य गयासुरम् स्थिरमकरोत् । गयासुरस्य देहस्य यः कम्पनमस्ति, तस्य तुलनम् आत्मना सह कर्तुं शक्यन्ते। कथनमस्ति यत् बाह्य सुख-दुःखेभिः आत्मा न कम्पनीयः। आधुनिक विज्ञाने अस्य रूपं इलेक्ट्रान - फोनोन अन्योन्यक्रियारूपेण द्रष्टव्यमस्ति। फोनोनाः बाह्य सुख-दुःखेभिः तुल्याः सन्ति ये इलेक्ट्रानसंज्ञकं विद्युदावेशं स्वपथात् विचलितं कुर्वन्ति। ग्रेफीन संज्ञकः नवीन पदार्थः अस्य विचलनक्रियातः मुक्तमस्ति। गयासुरस्य विशिष्टं सामर्थ्यम् आसीत् यत् तं दृष्टवतां स्पृष्टवतां सर्वेषां पापानि सः हरति स्म । अतः एव तस्य मरणस्य अनन्तरं बहु जनाः तत्र गत्वा पूर्वजानां श्राद्धक्रियां तस्य शरीरस्य उपरि कुर्वन्ति, ततः पूर्वजाः पापमुक्ताः भवेयुः इति । देवताः प्रतिज्ञातवन्तः आसन् यत् गयासुरस्य मरणस्य अनन्तरं तदीये शरीरे ताः वासं कुर्वन्ति इति । गयायाः पर्वतप्रदेशे बहूनां देवतानां मन्दिराणि विद्यन्ते । रामशिला-मङ्गलगौरी-शृङ्गस्थानम्-ब्रह्मयोनिषु विद्यमानानां देवमन्दिराणां प्रति गमनाय सोपानानि निर्मितानि सन्ति ।
गयायां तिथ्यनुसारेण श्राद्धकरणस्य विशिष्टा पद्धतिः अस्ति, यस्य निदर्शनं अन्यत्र उपलब्धमस्ति।
गयायां तीर्थस्थानानि
गयायां तीर्थस्थानानि प्राकृतिकस्थानानि सन्ति अधिकांशतः । फल्गुनद्याः तीरे घट्टाः मन्दिराणि च विद्यन्ते । अञ्जीरवृक्षाः, अक्षयवटः, अमरः वटवृक्षः च पवित्राः मन्यन्ते । मङ्गलगौरीमन्दिरे वृत्ताकारकौ उभौ शिलाखण्डौ दृश्यतः । तौ भगवतः शिवस्य प्रथमपत्न्याः सतीदेव्याः स्तनयुगलं सङ्केतयतः । अत्रत्यः अतिप्रसिद्धः देवालयः नाम विष्णुपादमन्दिरम् । फल्गुनदीतः विष्णोः पादचिह्नानि असिताश्मसु सुविद्धानि सन्ति । विष्णुः स्वस्य पादं गयासुरस्य वक्षसि संस्थाप्य तं संहृतवान् यत् तत् द्योतयति । गयावालपण्डाः इति कथ्यमानाः ब्राह्मणाः अत्र साम्प्रदायिकार्चकाः । अधुना दृश्यमानं मन्दिरम् इन्दोरस्य नायिकया देवी अहल्या बाई होळ्करवर्यया १८ शतमाने निर्मितम् । बौद्धसम्प्रदायिनः विष्णुपादमन्दिरे विद्यमानानि पदचिह्नानि बुद्धस्य पदचिह्नानि इति मन्यन्ते ।
पूर्वजेभ्यः मुक्तिप्राप्त्यर्थं पिण्डदानम् अत्र क्रियते इत्यनेन हिन्दुभिः गयाक्षेत्रं पवित्रं मन्यते । रामायणे इदम् उल्लिखितं यत् पितृपक्षे पिण्डदानाय सीतया सह रामः अत्र यदा आगतः आसीत् तदा अश्रद्धायाः प्रदर्शनाय सीतया फल्गुनदी शप्ता आसीत् इति । शापस्य कारणतः फल्गुनदी शुष्का जाता । अत्र विशालस्थले मृत्तिकावशेषमात्रं दृश्यते । तदा एव सीतया वटवृक्षः अमरत्वेन अनुगृहीतः वर्तते । अतः एव अयं वृक्षः अक्षयवटः इति प्रसिद्धः । अन्येभ्यः वटवृक्षेभ्यः वर्षे एकदा शुष्काणि पर्णानि पतन्ति, किन्तु अयं वृक्षः सर्वदा तिष्ठति हरिद्वर्णपत्रपूर्णः ।
बौद्धानां कृते गया पवित्रा यतः ब्रह्मयोनिपर्वते बुद्धः सहस्रं कृषकान् उद्दिश्य अदित्तपरियायसुट्टम् (अग्निपूजनम्) अपाठयत् यस्य श्रवणावसरे एव ते सर्वे प्रबोधिताः जाताः । तस्मिन् समये अयं पर्वतः गयाशिषा इति कथ्यते स्म ।
यवनानां पवित्रस्थानानि
गयां परितः यवनानां बहूनि पवित्रस्थानानि वर्तन्ते ।
अता हुसैन् फानि मन्दिरम्
अता हुसैन् फानि ख्रिस्टि कश्चन ख्रिस्टिस्तरीयः सूफिसन्तः । अयं महात्मना मोहम्मदेन अत्र आगत्य इस्लाम्मतं बोधनीयम् इति आदिष्टः आसीत् । सः १९ शतकस्य मध्यभागे अत्र आगत्य स्थितवान् । अधुना अस्य स्मारकमन्दिरं गयायाः हृदयभागे रामसागरस्य खाङ्कामार्गे विद्यते । श्रद्धावन्तः सर्वे अत्र गमिष्यन्ति ।
जमायवनमन्दिरम्
जमामन्दिरं बिहारस्य बृहत्तमं यवनमन्दिरम् । इदं गयानगरस्य हृदयभागे वर्तते । शतवर्षपुरातनं मन्दिरम् इदम् । षबिना (रम्झान्पर्वणः २७ तमस्य रात्रेः विशेषपूजा) तबिघ् इत्यादीनां विषये इदं प्रसिद्धं वर्तते ।
बीथो शरीफ्स्मारकम्
मुख्यनगरतः १० कि मी दूरे गया-पाट्नामार्गे स्थितं बीथो शरीफ् इत्येतत् किञ्चन मुख्यं यात्रास्थलं वर्तते । ख्रिस्टिया-अष्रफिया स्तरीयः हझरत् मख्डूम् सयद् षा दुर्वेष् अश्रफ् १९ शतके अत्र आगतः । इदं स्मारकं फल्गुनद्याः तीरे स्थितमस्ति । बहुभिः यवनैः अन्यैः च अत्र गम्यते । षाबान्मासस्य (हिज्रि दिनदर्शिका) ९ -१२ दिनेषु प्रतिवर्षं हझरत् मख्डूम् दुर्वेश् अष्रफ् उत्सवः आचर्यते ।
प्राचीनेतिहासः
प्राचीनेतिहासे अस्य क्षेत्रस्य उल्लेखः गौतमबुद्धस्य प्रबोधनदिनात् दृश्यते । गयानगरतः ११ कि मी दूरे बुद्धगया वर्तते यत्र बुद्धेन साक्षात्कारः प्राप्तः । तदारभ्य गयां परितः विद्यमानानि स्थानानि (रज्गिर्, नलन्दा, वैशाली, पाटलीपुत्रम्) प्राचीनजगतः ज्ञानकेन्द्राणि जातानि । मौर्यवंशानां पालनावसरे एतानि केन्द्राणि विशेषतया प्रवृद्धानि जातानि । तदा गया मगधस्य भागः आसीत् ।
आधुनिकेतिहासः
क्रि श १८१० तमे वर्षे गयानगरं द्विधा विभक्तम् आसीत् । एकत्र पुरोहितानां वसतिः आसीत् । सः प्रदेशः गया इति कथ्यते स्म । वणिजः न्यायवादिनः यत्र निवसन्ति स्म सः प्रदेशः इलहाबाद् इति निर्दिश्यते स्म । अग्रे इदं साहेब्गञ्ज् इति निर्दिष्टम् । इदं प्रसिद्धस्य डा अनुग्रह नरैन् सिंहस्य जन्मस्थानम् आसीत् । अयं बिहारस्य प्रथमः उपमुख्यमन्त्री वित्तमन्त्री च आसीत् । महान् राष्ट्रवादी किशन्-आन्दोलनस्य नायकः स्वामी सहजानन्दसरस्वती गयायाः नेयमत्पुरे कञ्चन आश्रमं निर्मितवान् यच्च स्थलम् अग्रे बिहारस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य केन्द्रं जातम् । तस्य सहवर्ती आसीत् परिहासस्य वीरकेशवार्सिङ्गः । किशन्-आन्दोलनस्य नायकः पण्डितः यदुनन्दनशर्मा अस्मिन् आश्रमे निवसति स्म इत्यतः भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रमुखाः नायकाः सर्वे तस्य दर्शनाय अत्र अचिराद् आगच्छन्ति स्म । शर्मा गयायाः कृषकाणाम् अविरोधनायकः आसीत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनाय गयया महत् पात्रं निरूढम् । तदवसरे १९२२ तमे वर्षे अत्र सम्पन्ने अखिलभारतीयकाङ्ग्रेस्संगोष्ठ्यां महात्मा गान्धिः, डा राजेन्द्रप्रसादः, डा अनुग्रहनारायणसिंहः, सर्दार्पटेलः, मौलाना आज़ाद्, नेहरु, श्री कृष्णसिंहादयः भागम् अवहन् । अस्याः अध्यक्षः आसीत् देशबन्धुः चित्तरञ्जनदासः ।
जनसङ्ख्याशास्त्रम्
२००१ तमस्य वर्षस्य भारतीयजनगणतेः अनुगुणं गयायाः जनसङ्ख्या ३,९४,५६० । पुरुषाः ५३%, महिलाः ४७% विद्यन्ते । अक्षरज्ञाः ६८%, अक्षरज्ञाः पुरुषाः ७४%, अक्षरज्ञाः महिलाः ६०% । गतेषु चतुर्षु वर्षेषु गयायाः अक्षरज्ञानां सङ्ख्या ७५% जाता । अस्य कारणm अधुनातनः मुख्यमन्त्री श्री नितीशकुमारः । नगरे हिन्दवाः यवनाः च आधिक्येन निवसन्ति ।
मधुराणि
बहूनां मधुराणां मूलस्थानमस्ति गया । तिल्कुट्, केसरीपेडा, लाय्, अनार्सा च बिहार्-झार्खण्ड् इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रसिद्धानि अत्रत्यानि मधुराणि । तिल्कुट् इत्येतत् तिलेन गुढेन च निर्मीयते । केसरीयपेडा क्षीरस्य मण्डेन केसरेण च निर्मीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चाईबासा
पश्चिम सिंहभूम मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
कालाहाण्डीमण्डलम्
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साहिबगञ्ज
साहिबगंज मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
सराइकेला
सराइकेला खरसावाँ मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कन्धमालमण्डलम्
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
अनकोना
अनकोना इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन्
चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् (तमिळ् சந்திரசேகர வெங்கடராமன்) (जीवितकालः - क्रि.श. १८८८तः १९७०पर्यन्तम्) कश्चन प्रख्यातः भारतीयः भौतशास्त्रज्ञः । १९३० तमे वर्षे तेन नोबेल्पुरस्कारः प्राप्तः । एशियाखण्डे एव नोबेल्-पुरस्कारं प्राप्तवान् प्रथमः विज्ञानी अयम् । पारदर्शकवस्तुनः द्वारा प्रकाशः यदा सञ्चरति तदा व्याकुञ्चितस्य प्रकाशस्य तरङ्गदैर्घ्यं परिवर्त्यते इत्येतत् 'रामन्-परिणामः' इति कथ्यते । एतस्य संशोधनाय एव तेन नोबेल्पुरस्कारः प्राप्तः । तस्‍य जन्‍म दक्षिणभारतस्‍य तिरुचिरापल्‍लीनामके स्‍थाने अभवत्‌। अध्ययनस्य पश्चात् एषः राजकीयवित्तविभागे कार्यम् अकरोत्‌। आशुतोष मुखोपाध्‍यायः तं कोलकत्ताम्‌ अनयत्‌। प्रकाशस्य प्रकीर्णविषये उत्कृष्टकार्यनिमित्तं क्रि.श. १९३०तमे वर्षे श्रेष्ठतमः नोबेल्पुरस्कारः प्रदत्तः । अस्य परिशोधनं तु अस्य नाम्नि एव रामन् प्रभावः इत्येव प्रसिद्धम् अस्ति । तस्य 'रामन् प्रक्रियायाः' शोधनदिनाङ्क: (फ़ेब्रवरिमासस्य २८तमदिनम्)। अद्य भारते 'राष्ट्रियविज्ञानदिनम्' इति आचरन्ति z
बाल्यं, विद्याभ्यासश्च
वेङ्कटरामः तमिलुनाडुराज्ये तिरुचिरपळ्ळिमण्डले तिरुवानैकावल्प्रदेशे जातः । पिता आर् चन्द्रशेखर ऐय्यर्, माता पार्वती अम्माळ् च । पञ्चसु पुत्रेषु अयं द्वितीयः । लघुवयसि एव रामः आन्ध्रप्रदेशस्य विशाखपत्तनं प्रति गतः । तत्र सैण्ट् अलोशियस् आङ्ग्लो-इण्डियन् प्रौढशालायाम् अपठत् । तस्य पिता मदरासुनगरस्थे प्रेसिडेन्सीमहाविद्यालये गणित-भौतशास्त्रयोः प्राध्यापकः आसीत् । रामः स्वस्य त्रयोदश्यां वयसि १९०२ तमे वर्षे इमं महाविद्यालयं प्राविशत् । १९०४ तमे वर्षे बि ए परीक्षां प्रथमस्थानेन उत्तीर्णः, भौतशास्त्रे स्वर्णपदकं प्राप्तवान् च । १९०७ तमे वर्षे तेन अत्युत्तमैः अङ्कैः स्नातकोत्तरपदवी प्राप्ता ।
उच्चशिक्षा संशोधनञ्च
चन्द्रशेखरवेङ्कटरामन् वर्यस्य प्रारम्भिकी शिक्षा वाल्टियत् इति स्थाने अभवत् । तस्य द्वादशे वयसि प्रवेशपरीक्षाम् उत्तीर्य भौतिकविज्ञानविषये स्नातकपदवीं तथा स्नातकोत्तरपदवीं च मद्रासुनगरस्य प्रेसिडेन्सीमहाविद्यालयतः प्राप्तवान् । अस्मिन् महाविद्यालये क्रि.श. १९०२तमे वर्षे प्रविश्य क्रि.श. १९०४तमे वर्षे सम्पूर्णविद्यालयस्य प्रथमस्थानं प्राप्तवान् । एषः क्रि.श. १९०६तमे वर्षे मद्रासुविश्वविद्यालयतः गणितविषये प्रथमश्रेण्यां स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् वेङ्कटरामन्वर्यः कोलकत्तायाः भारतीयवित्तीयनिगमे सहायकवित्तीयव्यवस्थापकत्वेन उद्योगम् आरब्धवान् । किन्तु अस्मिन् कार्ये अस्य रुचिः नासीत् । अतः क्रि.श.१९१७तमे वर्षे सर्वकारीयसेवार्थं त्यागपत्रं दत्तवान् । पश्चात् इण्डियन् असोसियेषन् फार् कल्टिवेशन् आफ् सैन्स् इति स्वीयं भौतिकविज्ञानसङ्घटनम् आरब्धवान् । शोधकर्ये अस्य अतीव रुचिं दृष्ट्वा कोलकत्ताविश्वविद्यालयस्य कुलपति: सर् आशुतोषमुखर्जी भौतिकविज्ञानस्य विभागप्रमुखत्वेन कार्यं कर्तुम् अनुरोधं कृतवान् । भौतिकविज्ञानस्य संशोधस्य फलरूपेण कलकताविश्वविद्यालयात् डि.एस्सी पदवीं प्राप्तवान् । क्रि.श. १९२४तमे वर्षे फेलो आफ् रायल् सोसैटी इत्यस्य सदस्यत्वेन निर्वाचितः अभवत् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे रामन्प्रभावः इति अस्य संशोधनार्थं नोबेल्पारितोषिकम् इति जगतः सर्वश्रेष्ठं पुरस्कारं एषः क्रि.श. १९४८तमे वर्षे सेवायाः निवृत्तः रामन्शोधसंस्थानम् इति सङ्घटनं बेङ्गळूरुनगरे संस्थाप्य तत्र शोधरतः अभवत् । क्रि.श. १९५४तमे वर्ष् भारतसर्वकारेण भारतरत्नम् इति प्रशस्त्या भूषितः । क्रि.श. १९५७तमे वर्षे लेनिन् शान्तिपुरस्कारः अपि अस्य कण्ठं समलङ्करॊत् ।
टिप्पणिः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः‎ वर्गः:१८८८ जननम् वर्गः:१९७० मरणम्
कोरापुटमण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः कोरापुट् नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रामगढ छावनी
रामगढ़ मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लुक् मन्टेगेनियर्
एड्स विषाणोः अन्वेशणकर्त्ता पेरिसस्थ पाश्चर इन्स्टीट्यूटस्य (Pasteur Institute) लक मन्टेगेनियरः (Luc Montagnier) यः १६८३ खृष्टवर्षे LAV (isolated lymphadenopathy) –टाइप III अथवा H.TLV (human t cell leukemia virus) इति नाम्ना वारयसं पृथक् कृतवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरेत्जो
अरेत्ज़ो इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पाकुड
पाकुड़ मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
डाल्टनगञ्जनगरम्
डाल्टन्गंज् पलामू मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
पाकुड
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
धनबादमण्डलम्
धनबादमण्डलम् (Dhanbad District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं धनबाद नगरम् ।
भौगोलिकम्
धनबादमण्डलस्य विस्तारः २०७४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे डुम्कामण्डलम्, गिरिडीहमण्डलम् च, पश्चिमे पश्चिमबङ्गलराज्यम्, उत्तरे गिरिडीहमण्डलम्, बोकारोमण्डलम् च, दक्षिणे डुम्कामण्डलम्, गिरिडीहमण्डलम् च अस्ति । अत्र प्रवहन्त्यः नद्यः सन्ति दामोदर, बोकारो, कोनार्, बराकर च ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं धनबादमण्डलस्य जनसङ्ख्या २६८२६६२ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १२८४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२८४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.९१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७५.७१ % अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलं अस्ति भटिण्डा जल्पातः ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अन्द्रिया
अन्द्रिया इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मलकानगिरिमण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः मल्कांगिरि नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
केन्द्रापडामण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितःएकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रं केन्द्रपारः।
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मयुरभञ्जमण्डलम्
ओड़िशाराज्ये स्थितः एकः मण्डलः । अस्य मण्डलस्य केन्द्रः बारिपदानगरः ।
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लोहरदग्गा
लोहरदग्गा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लातेहार
लातेहार मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हैयान् चक्रवातः
टिप्पणी
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:प्राकृतिकविपत्तयः
नुआपाडामण्डलम्
ऒरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः नुवापाद नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पाराशरस्मृतिः
पराशरमुनि र्भगवतो बादरायणव्यासदेवस्य पिताऽऽसीत् । असौ श्रीशङ्कराचार्यपरम्पराक्रमेण पीठाधीशस्तपोनिष्ठः स्मृतिशास्त्रस्य च प्रणेताऽऽसीत् । तत्प्रणीतं स्मृतिशास्त्रं कलिकालस्य कृतेऽत्यन्तमुपयोगितामावहति । पराशर मुखनिः सृतोऽयं श्लोकः- एकदा भगवान् व्यासः स्वपितरं पराशरं प्रार्थयित्वा प्रोवाच-पितृपादाः, कलौ मानवधर्मस्य द्रुतं ह्रासो दृश्यते । अतो भवन्तस्तपोधनाः कलियुगोपयोगि स्मृतिशास्त्रं प्रणयन्त्विति । अतस्तदनुसारेण पराशरः स्मृतिशास्त्रं लिलेख । सेयं स्मृतिरिदानीन्तनस्य कलिकालस्योपयोगित्वम् आवहन्ती सती लोकसमाजे आदृताऽस्ति ।
पुरा ब्राह्मणानां कृते कृषिकर्म निषिद्धम् आसीत् वर्णाश्रमनियमानुसारेणैव । किन्तु पराशरस्मृतौ यागयज्ञातिरिक्तं कृषिकर्मापि ब्रह्मणैः कर्त्तव्यमिति शास्त्रीयानुमतिः प्रदत्ताऽभूत् । अत एव ब्राह्मणस्तपोयज्ञादिपुण्यकपर्मद्वारा संन्यासी समाधिद्वारा योगरुढो यति योगाभ्यासद्वारा च यत् परमं मुक्तिपदं प्रप्नुवन्ति, वीरः क्षत्रियः स्वमातृभूमिनिमित्तं संग्रामे योधं योधं निहतः सन्नपि तन्मोक्षपदं लब्धं शक्नुयादिति स्मृत्याऽनुमोद्यत एव । पुनश्च वीर स्तादृशीं मुक्तिपदवीं प्रशंसादिकीर्त्तिपुरः सरं लभत इति पराशरस्मृत्याऽनुमोदितमस्ति । पराशरमहर्षिणा कलियुगस्य समयोपयोगिताम् अनुभूय कृषिकर्मणो युद्धकर्मणश्च भूयसी प्रशंसा विहिताऽस्ति । येन इदानीन्तनकालेऽपि कृषिकर्मणो युद्धविद्यायाश्च राष्ट्रे युगपदुभयोरपि भूयो भूयोऽभिवृद्धि र्दृश्यते ।
पराशरस्मृतौ द्वादशाध्यायाः सन्ति । ५१२ श्लोकाश्च वर्त्तन्ते । तत्र विशेषरुपेण आचार-प्रायश्चित्तयो र्विषये विचार उपनिक्षिप्तः । तस्याः प्रथमाध्याये कलियुगस्य शौचाचारव्यवस्था, युगधर्मः, कलिगुहेऽसत्याधर्मयोः प्रादुर्भावः, गृहस्थ-धर्मः, अतिथिसत्कारः चतुर्णां वर्णानां कर्त्तव्यानि च विवेचितानि, द्वितीयाध्याये गृहस्थस्य धर्मः, कृषि-कर्मणि नियमाः, क्षेत्रानुसारेण वलीवर्दयोजनम्, वली-वैश्वदेवफलादिकञ्च प्रतिपादितानि । ततः तृतीयाध्याये चतुर्णां वर्णानां जननाशौच- मरणाशौचविचारः, सपिण्डविचारः, शुद्धिविचारः, मरणे वर्णादीनां स्पर्शाशौचविचारः, ब्राह्मणस्य शूद्राशवानुअमनविचादयो विशेषेण प्रतिपाद्ताः, चतुर्थाध्याये क्रोधादात्महननविचारः, आत्मघातिसंस्कार-प्रायश्चित्तम्, रजः स्वलाशुद्धिः, स्त्रीव्रतानि, भर्त्तृनिन्दाफलम्, गर्भपातस्य मरणामेव प्रायश्चित्तमित्यादिकं विचारितम् । ततः कुणु-गोलक-क्षेत्रजौरस-कृत्रिमदत्तकादिपुत्राणां विचारः, परिवेतु-परिवीति प्रभुतीनां पातकम्, सतीस्त्री प्रशंसादिकञ्चो -पस्थापितम्, पञ्चमाध्याये ब्राह्मणब्राह्मण्योः स्वदंशनप्राश्चित्तम्, अग्निहोत्रि -दाहविधिश्च प्रतिपादिताः । षष्टाध्याये पशुपक्षिहिंसा प्रायश्चित्तम् । चण्डालादिवधप्रायश्चित्तम्, भुमिशुद्धिव्यास्थादिकञ्च् विचारितम् । सप्तमाध्याये द्र्व्यशुद्धिः, पात्रशुद्धिः रजः स्वलाशुद्धिः, क्षवणमिथ्या माजणादि-शुद्धिव्यवस्था च पतिपादिताः । ततः अष्टमाध्याये गायत्री-रहितब्राह्मण्स्य निन्दा, देवमन्दिरे प्रायश्चित्त-व्यवस्था, गोवधप्रायश्चितादिकञ्च् विचारितम्, नवमाध्याये विभिन्नप्रकारकगोवधे प्रायश्चित्तम्, दाशमाध्याये वर्णानां पापमुक्त्युपायः, परदार-गमनप्रायश्चित्तम, मात्रादिगमनप्रायश्चित्तम, एकादशाध्याये भक्ष्याभक्ष्यविचारः, अभक्ष्य-भक्षणप्रायश्चित्तम, विधिपूर्वकं पञ्चगव्यपान -विधानम्, तथा द्वादशाध्याये पञ्चविध स्नान- विचारः, आचमनविधिः, शुद्रान्नभक्षण-प्रायश्चित्तम्, संसर्ग-प्रायश्चित्तादिकञ्च विचारितम् ।
स्मृतावस्याम् श्लोका इमा युगोपयोगिनः कथं भवन्ति, तदवधेयम् यथा -
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नबरङ्गपुरमण्डलम्
ऒरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः नबरंगपुर नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोडरमा
कोडरमा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ऊदीने
ऊदीने इटली देशस्य एकं नगरम् अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एकं प्राचीनं क्षेत्रम् अस्‍ति ।
वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
सेसेना
सेसेना इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नयागढमण्डलम्
ऒरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः नयागर् नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
एशियाखण्डे उपशोभितस्य भारतदेशस्य २८राज्येषु कर्णाटकम् अन्यतमम् अस्ति । अस्य आधुनिककर्णाटकस्य स्थापना १९५६ तम वर्षस्य नवम्बर् मासस्य प्रथमे दिनाङ्के अभवत् । अस्य पूर्वतनं नाम मैसूरुराज्यम् इति । क्रि.श. १५३७ तमे वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन बेङ्गलुरुनगरं निर्मितमस्ति । तदेव इदानीमपि अस्य राज्यस्य राजधानीति तिष्ठति ।
प्रशासनम्
कर्णाटकराज्यस्य प्रशासनं तु सांविधानिकरीत्या राज्यपालस्य नायकत्वे सञ्चाल्यमानं लोकतन्त्रात्मकरीत्या निर्वाचितम् अस्ति । राज्यस्य राज्यपालः बहुमतेन जितपक्षस्य मुख्यमन्त्रिणं मन्त्रिमण्डलं च रचयन्ति । प्रजातन्त्रात्मकदेशे राज्यस्य राज्यपालः तत्तद्राज्यस्य साम्प्रदानिकः नायकः भवति । तथापि राज्यस्य दैनन्दिननिर्वहणस्य दायित्वं तु मुख्यमन्त्रिणा नियन्त्रिते मन्त्रिमण्डले एव न्यस्तं भवति । प्रशासनस्य अनुकूलार्थं विविधयोजनानां जनसौलभ्यार्थं च राज्यसर्वकारस्य छत्रछायायां विविधाः विभागाः प्रकल्पिताः
औशनसस्मृतिः
औशनसः शुक्रस्य पुत्रो भृगुवंशीय ऋषिरासीत् । औशनसस्मृतौ शिष्टाचारशिक्षाया महत्त्वं प्रमुखतां मजते । विशेषतो ब्रह्मचारिणां जीवने शिष्टाचारशिक्षायाः प्रयोजन मधिकतयाऽस्तीति तेन भणितम् क्स्मै कीदृशः शिष्टाचारो दर्शयितव्यः, तस्य वर्णना सुष्टु विहितास्ति । यथा-ब्राह्मणानां कुशलपृच्छा, शूद्राणां च शारीरिक-कुशलजज्ञासा इत्यादिरीत्या शिष्टाचारा न कदापि विस्मरणीया इति तेन विस्तरतः प्रोक्तमस्ति । मानव -समाजे स्त्रीणां मर्यादरक्षा सर्वथा काम्या, विशेषतः समाजे माता, पिता ज्येष्ठभ्राता, गुरवः तथा मातृकुलोद्भवाः पितृकुलोदभवाश्च सर्वे विद्यावयोज्येष्ठा गुरुजना यथायोग्यम् आराधनीया स्युरिति तेन स्पष्टं दर्शितम् । मातुरासनं सर्वोपरि वरीवर्त्ति ।
औशनसस्मृतौ केवलमष्टावेवा-ध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये ब्रह्मचारिणां क्रमागतकर्त्तव्यविचारः, द्वितीयाध्याये ब्रह्मचारि धर्माः, तृतीयाध्याये ब्रह्मचारिणां शौचाचार वर्णनम्, चतुर्थांध्याये श्राद्धे ब्राह्मणानाम् आमन्त्रणव्यवस्था, पञ्चमाध्याये पिण्डदान विधिः, षष्ठाध्याये अशौचव्यवस्था, सपिण्ड-सगोत्र -समानोदकविचारः, सद्यः शौचविधिश्च प्रतिपादिताः । ततः सप्तमाध्याये गृहस्थानां प्रेतकर्मव्यवस्था, सपिण्डकरण्-श्राद्धविधिश्च प्रतिपादितः । ततः अष्टमध्याये प्रायश्चित-व्यवस्ता, प्रायश्चित्ताकरणे दोषः, अनेक -पापानां प्रायश्चित्तविधानादिकं सर्वं स्पष्टं प्रतिपादितम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पूर्व सिङ्गभूम-मण्डलम्
पूर्व सिङ्गभूम-जनपदम् (East Singhbhum District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जमशेदपुर नगरम् ।
भौगोलिकम्
पूर्व सिङ्गभूम-मण्डलस्य विस्तारः ३५३३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पश्चिमबङ्गलराज्यम्, पश्चिमे पश्चिम सिहभूम-जनपदम्, उत्तरे पश्चिमबङ्गलराज्यम्, दक्षिणे ओडिशाराज्यम् च अस्ति । अत्र प्रवहतः नद्यौ स्तः अजय, पल्त्रो च ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्व सिङ्गभूम-मण्डलस्य जनसङ्ख्या २२९१०३२ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६४८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६४८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १५.५३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.१३ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले दौ उपमण्डले स्तः। ते-
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पीसा
पीसा इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नियतं कुरु कर्म त्वं...
नियतं कुरु कर्म त्वम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः कर्मणा विना शरीरनिर्वाहः असम्भवः इति वदति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् अनासक्तिभावेन कर्म कर्तुः प्रशंसां कृत्वा अत्र अकर्मण्यापेक्षया कर्म श्रेष्ठम् इति वदति । सः कथयति यद्, त्वं शास्त्रविधिना उक्तानां कर्तव्यकर्मणां पालनं कुरु । यतो हि अकर्मणः अपेक्षया कर्मकरणं श्रेष्ठतरम् अश्ति । तथा च अकर्मण्ये सति शरीरनिर्वाहः अपि न सिद्ध्यति इति ।
पदच्छेदः
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायः हि अकर्मणः शरीरयात्रा अपि च ते न प्रसिद्ध्येत् अकर्मणः ॥ ८ ॥
अर्थः
भवान् नित्यं यस्मिन् कर्मणि अधिकृतः तत् कर्म आचरतु । कर्मणः अनाचरणात् कर्माचरणं श्रेष्ठं वर्तते । किञ्च कर्माभावे भवतः शरीरसंरक्षणमपि कर्तुं न शक्यते ।
भावार्थः
गीतायाः शैल्यानुसारं प्रप्रथमं प्रस्तुतस्य विषयस्य विवेचनं कृतम् । ततः तस्य पालने सति लाभः, अपालने हानिः च विवेचिता । ततः तस्य अनुष्ठानस्य आज्ञा प्रदत्ता । अत्र गीताशैल्याः उदाहरणं प्रत्यक्षम् अस्ति । अत्र भगवान् अर्जुनस्य प्रश्नस्य उत्तरं यच्छन् कर्मणः सर्वथात्यागः असम्भवः इति विवेचनं करोति । ततः कर्मणः स्वरूपात् त्यागः मनसा कर्मणः चिन्तनं मिथ्याचारः उक्तः । निष्कामभावेन यः कर्म करोति, सः श्रेष्ठः इति वदति । अधुना एतस्मिन् श्लोके भगवान् निष्कामभावानुसारं कर्तव्यकर्मणः आज्ञां यच्छति ।
'नियतं कुरु कर्म त्वम्' – शास्त्रेषु विहितकर्माणि, नियतकर्माणि च आज्ञापितानि । विहितकर्म इत्युक्ते समान्यरूपेण शास्त्रेषु प्रदर्शितम् आज्ञारूपं कर्म । यथा व्रतम्, उपवासः, उपासना इत्यादि । तेषां विहितकर्मणां पूर्णतया पालनम् एकया व्यक्तिना अतीव कठिनम् अस्ति । परन्तु निषिद्धकर्मणां त्यागः सुगमः भवति । विहितकर्मणां त्यागे तावान् दोषः न भवति, यावान् निषिद्धकर्मणि कृते सति भवति । यथा असत्यं न वक्तव्यं, चौर्यं न करणीयं, हिंसा न करणीया इतियादि । निषिद्धकर्मणां त्यागे कृते सति विहितकर्मणां पालनं स्वतः एव भवति ।
नियतकर्मणां पालनम् इत्युक्ते वर्ण-आश्रम-स्वभाव-परिस्थित्यानुसारं प्राप्तस्य कर्तव्यकर्मणः पालनम् । यथा मार्गच्युताय मार्गप्रदर्शनं, व्यापारः, पाठनम् इत्यादि । कर्मयोगी वर्णधर्मानुकूलं शास्त्रविहितं कर्तव्यकर्म प्राप्नोति चेत्, तत् कर्म घोरम् उत सौम्यम् अस्ति इति अदृष्ट्वा तस्य पालनं कुर्यात् । अत्र 'नियतं कुरु कर्म' इत्यनेन पदेन भगवान अर्जुनं कथयति यद्, तव क्षात्रधर्मत्वात् स्ववर्णानुगुणम् उपस्थितपरिस्थित्याः प्राप्तं युद्धं ते स्वाभाविकं कर्म अस्ति इति । युद्धादिकर्म वस्तुतः घोरं प्रतीयते, परन्तु तदेव क्षत्रिणेभ्यः नियतकर्म भवति । पूर्वमेव भगवान् अवदत्, यद्, स्वधर्मणः दृष्ट्या अपि युद्धं ते नियतकर्म अस्ति इति । वस्तुतः स्वधर्म, नियतकर्म च एकमेवास्ति । यद्यपि दुर्योधनादिभ्यः अपि युद्धं वर्णधर्मानुगुणं प्राप्तं कर्म अस्ति, तथापि अन्यायुक्तत्वात् तेषां कर्म नियतकर्मभ्यः भिन्नम् अस्ति । यतो हि ते युद्धं कृत्वा अन्ययापूर्णतया राज्यं जेतुम् इच्छन्ति । अतः तेभ्यः एतत् युद्धं न तु नियतकर्म अस्ति, न च धर्मयुक्तं कर्म ।
'कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः' – एतस्य अध्यायस्य प्रथमे श्लोके अर्जनः 'ज्यायसी' इत्येन यं प्रश्नम् अकरोत्, तस्य उत्तरम् अत्र भगवान् 'ज्यायः' इत्यनेन पदेन यच्छति । तत्र अर्जुनस्य प्रश्नः अस्ति यद्, यदि भवतः दृष्ट्या कर्मणः ज्ञानं श्रेष्ठम् अस्ति, तर्हि माम् एतस्मिन् घोरे कर्मणि किमर्थं योजयति ? इति । अत्र भगवान् उत्तरं ददाति यद्, अकर्मणः अपेक्षया कर्म एव श्रेष्ठम् अस्ति । एवम् अर्जुनः युद्धरूपिणः घोरकर्मणः निवृत्तेः विचारं कुर्वन् आसीत्, परन्तु भगवान् तं युद्धरूपिणि नियतकर्मणि अर्जुनस्य प्रवृत्तेः विचारं कुर्वन् अस्ति । अत एव अग्रे अष्टादशेऽध्याये भगवान् कथयिष्यति यद्, दोषयुक्ते सत्यपि सहज(नियत)कर्मणां त्यागः न करणीयः इति । यतो हि तस्य त्यागः दोषकार्णं भवति । तथा कर्मभिः सह सम्बन्धविच्छेदः न भवति । अतः कर्मत्यागापेक्षया नियतकर्मपालनम् एव श्रेष्ठम् अस्ति । ततोधिकम् आसक्तिरिहते सति कर्तव्यकर्मणः पालनं तु सर्वापेक्षया श्रेष्ठतमम् उक्तम् अस्ति । यतो हि तेन एव कर्मणा सह सर्वथा सम्बन्धभङ्गः भवति । अतः एतस्य श्लोकस्य पूर्वार्धे भगवान् अर्जुनाय अनासक्तभावेन नियककर्म कर्तुम् आज्ञापयति, उत्तरार्धे च कर्म विना ते शरीरनिर्वाहः अपि असम्भवः भविष्यति इति कथयति ।
'कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः' – कर्मयोगे एषः भगवतः प्रप्रथमः सिद्धान्तः अस्ति । एषः सिद्धान्तः एव पूरा भगवता 'मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि' इत्यादिभिः पदैः स्पष्टीकृतम् अस्ति । अर्थात् हे अर्जुन ! तव कर्मणि अपि आसक्तिः न स्यात् । यतो हि कर्तव्यकर्मणः विमुखः मनुष्यः प्रमादः, आलस्यं, निद्रा इत्यादिषु स्वस्य अमूल्यं समयं व्यर्थीकरिष्यति । अथवा तु शास्त्रनिषिद्धे कर्मणि समयं नाशयिष्यति । एवं तस्य पतनं भविष्यति । स्वरूपात् कर्मणः त्यागस्य अपेक्षया कर्मणि कुर्वन् कर्मभिः सह सम्बन्धविच्छेदः श्रेष्ठः अस्ति । यतो हि कामना, वासना, फलासक्तिः, पक्षपातः इत्यादयः कर्मभिः सह सम्बन्धं साधयन्ति । तस्य सम्बन्धस्य कृते मनुष्यस्य कर्मणः, अकर्मणः अपि भेदः न भवति । कामना इत्यादीनां त्यागस्य उद्देश्येन कर्मयोगस्य आचरणं करोति चेत्, कामनादीनां त्यागे सुगमता भवति ।
'शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः' – अर्जुनस्य मनसि तादृशः भावः आसीत् यद्, यदि कर्म एव न कुर्मः, तर्हि कर्मणा सह स्वतः एव सम्बन्धः भवेत् इति । अतः भगवान् विविधाभिः युक्तिभिः अर्जुनं कर्म कर्तुं प्रेरयति । तासु युक्तिषु एकस्याः युक्तेः वर्णनं कुर्वन् भगवान् वदति यद्, हे अर्जुन ! त्वया कर्माणि तु करणीयानि एव । अन्यस्य कस्यापि विषयस्य तु त्यजतु कर्म विना त्वं स्वस्य शरीरस्य निर्वाहः अपि असम्भवः भविष्यति इति । यथा ज्ञानयोगे विवेकेन संसारात् सम्बन्धविच्छेदः भवति, तथैव कर्मयोगेऽपि कर्तव्यकर्मणः औचित्येन अनुष्ठाने कृते संसारात् सम्बन्धविच्छेदः भवति । अतः ज्ञानयोगापेक्षया कर्मयोगः निम्नतरः इति कदापि न चिन्तयनीयम् । कर्मयोगी शरीरं संसारस्य मत्वा तत् संसारस्य सेवायाम् एव योजयति । अर्थात् शरीरे तस्य ममत्वं न भवति । सः स्थूल-सूक्ष्म-कारण-शरीराणाम् एकता स्थूल-सूक्ष्म-कारण-संसारेण सह एव करोति । अपरत्र ज्ञानयोगी स्वस्य एकता ब्रह्मणा सह अस्ति इति सिद्ध्यति । एवं कर्मयोगी जडतत्त्वानाम् एकतां साधयति, ज्ञानयोगी च चेतनत्त्वस्य एकतां साधयति इति ।
मर्मः
अर्जुनस्य कर्मणि अरुचिः अस्ति । अर्थात् तस्य आग्रहः कर्मत्यागे अस्ति । केवलम् अर्जुनस्य एव न अपि तु परमार्थमार्गस्य बहवः साधकाः प्रायः एतस्मिन् विषये एव भ्रमिताः भवन्ति । यद्यपि तेषाम् अच्छा साधनस्य एव भवति, ते साधनं कुर्वन्ति अपि, तथापि ते स्वस्य मनोवाञ्छितपरिस्थितिम्, अनुकूलतां, सुखबुद्धिं च कदापि न त्यजन्ति, अतः तेषां साधने महती बाधा उद्भवति । यः साधकः तत्त्वप्राप्तौ सुगताम् अन्विषति, तथा च शीघ्रं हि तत्त्वप्राप्तिं कर्तुम् इच्छति, सः वस्तुतः सुखप्रमी अस्ति, न तु साधनप्रेमी । यः सौगमेयन तत्त्वप्राप्तिं कर्तुम् इच्छति, तेन अधिका प्रतिकूलता सोढनीया भवति । तथा च यः शीघतया तत्त्वप्राप्तिम् इच्छति, तेन विलम्बः सोढनीयः भवति । यतो हि सुगमतायाः, शीघ्रतायाः च इच्छा साधकस्य ध्यानं 'साधने' न अपि तु 'फले' कर्षयति । तेन साधनानुसरणे साधकः जामितः भवति, तत्त्वप्राप्तै विलम्बः अपि भवति । यस्य दृढविश्वासः अस्ति यत्, यत्किमपि भवेद् अहं तत्त्वं प्राप्नोमि एव इति, तर्हि तस्य ध्यानं सुगमतां, शीघ्रतां च प्रति न गच्छति । तत्परतया यदा समान्यमनुष्यः स्वकार्यं प्रति प्रवृत्तः भवति, तदा सः सुखदुःखयोः चिन्तां न करोति, तर्हि साधकस्य तु किं वक्तव्यम् ?
अत्र ज्ञातव्यं यद्, उत्कष्ठा, शीघ्रता इत्यते भिन्ने इति । आसक्तिपूर्वकं साधनं कुर्वाणः साधकः साधने एव सुखभोगं करोति, तस्मिन् यदि विलम्बः अथवा विघ्नः उत्पद्यते, तर्हि क्रुद्धः भवति । ततः साधने तस्य दोषदृष्टिः उत्पद्यते । परन्तु प्रेमपूर्वकं साधनं कुर्वाणः साधकः साधने विलम्बम् उत विघ्नं दृष्ट्वा आर्तभावेन रुदति । तद् आर्तभावेन रोदनमेव उत्कण्ठा इति । एवं शीघ्रतायाम् अन्तरम् अस्ति । शीघ्रतायां साधकस्य ध्यानं सुखसुविदादिषु भवति । अर्थात् एकवारं तत्त्वप्राप्तिः भवेत्, ततः विश्रामं करिष्यामि इति । परन्तु उत्कण्ठायां साधकः स्वस्य साधने एव आरामं मनुते । यतो हि साधनं विना किमपि करणीयं नास्ति । अतः एतदेव साधनं करणीयम् अस्ति, तत् सुगमतया उत काठिन्येन प्राप्नुयात् । अतः तस्य साधकस्य सर्वा शक्तिः साधने एव युक्ता भवति । एवं तस्य तत्त्वप्राप्तिः शीघ्रा भवति । परन्तु यः शीघ्रतया सिद्धिम् इच्छति, सः साधकः साध्यं विलम्बेन प्राप्नोति । यतो हि विलम्बस्य कारणेन सः निरासः अपि भवितुम् अर्हति । अतः साधकेन साध्यापेक्षया साधनस्य सम्माननम् अधिकं करणीयम् ।
शाङ्करभाष्यम्
यत एवमतः-नियममिति। नियतं नित्यं शास्त्रोपदिष्ठं यो यस्मिन्कर्मण्यधिकृतः फलाय चाश्रुतं तन्नियतं कर्म तत् कुरु त्वं हेऽर्जुन, यतः कर्म ज्यायोऽधिकतरं फलतो हि यस्मात्तदकर्मणोऽकरणादनारम्भात्।कथं ? शरीरयात्रा शरीरस्थितिरपि च ते तव न प्रसिद्धिं न गच्छेदकर्मणोऽकरणात्। अतो दृष्टः कर्माकर्मणोर्विशेषो लोके ।।8।।
अधिकवाचनाय
8 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सर् जेम्स् सिम्सन्
thumb|150px|right thumb|150px|left|एडिन्बर्ग्-नगरे उद्याने विद्यमानः सर् जेम्स् सिम्प्सनस्य विग्रहः
(कालः – ०७.०६.१८११ तः ०६.०५.१८७०) अयं (SIR JAMES YOUNG SIMPSON) प्रसवावसरे निश्चेतन-औषधस्य प्रयोगं प्रथमवारम् अकरोत् । अयं स्काट्लेण्ड्देशस्य एडिन्बरोसमीपस्थे कस्मिंश्चित् ग्रामे १८११तमे वर्षे जून्मासस्य सप्तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य सर् जेम्स् सिम्प्सनस्य पिता अत्यन्तं निर्धनः, रोटिकायाः आपणस्य चालनं कुर्वन् आसीत् । अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् तस्य पित्रोः सप्तमः पुत्रः आसीत् । बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् सर् जेम्स् सिम्प्सन् १४ वयसि एव एडिनोबरो विश्वविद्यालयं प्रविष्टवान् । २१तमे वयसि वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अध्ययनस्य अन्तिमे वर्षे अनेन प्रतुतं संशोधनालेखनम् एतावत् अद्भुतम् आसीत् यत् तेन तत्क्षणम् एव प्रख्यातस्य प्राध्यापकस्य साहाय्यकरूपेण उद्योगः प्राप्तः ।
अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् १८५३तमे वर्षे विक्टोरियाराज्ञ्याः आप्तवैद्यरूपेण नियुक्तः अभवत् । तस्याः राज्ञ्याः सप्तमे प्रसवे यशस्वितया क्लोरोफारमस्य उपयोगम् अकरोत् । क्लोरोफारं यदा प्रासादं प्रविष्टं तदनन्तरं तस्य अग्रे गमनम् अतीव सुलभम् अभवत् । तेन कृतस्य संशोधनस्य निमित्तं तस्मै “सर्” पदवी प्रदत्ता । सर् जेम्स् सिम्प्सन् एतावान् प्रसिद्धः अभवत् यत् सः १८७०तमे वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के यदा मृतः तदा सम्पूर्णे लण्डन्-नगरे कर्मविरामः घोषितः आसीत् ।
लेत्चे
लेत्चे इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:इटली देशस्य नगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुरीमण्डलम्
ऒरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः पुरी नगरः |
खूंटी
इत्येतन्नगरं झारखण्ड -राज्यस्य खूंटी-मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
पुरीमण्डलम्
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
खूंटी
वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जामताड़ा
जामताड़ा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भारतसर्वकारः
भारतसर्वकारः (भारत सरकार, Government of India), आधिकारिकरूपेण सङ्घीयशासनम् इत्युच्यते, अपि च केन्द्रीयशासनमिति ज्ञायते। इदं शासनं भारतस्य संविधानद्वारा संस्थापितमासीत्। अस्तीदं २८ राज्यानां सप्त सङ्घराज्यक्षेत्राणां च शासकाधिकरणम्, समाहत्य यानि भारतगणतन्त्रमिति उच्यन्ते। अस्य संस्थितिः नवदिल्ली (भारतस्य राजधानी) इत्यत्र अस्ति।
नागरिकानां शासनार्थे मूलभूतानि नागराणि आपराधिकानि वा विधानानि संसदि एव विधिनिर्माणद्वारा स्थाप्यन्ते। कानिचित् एतादृशानि विधानानि सन्ति- सिविल् प्रोसीजर् कोड् इत्येतत्, भारतीयदण्डसंहिता, आपराधिकप्रक्रियासंहिता च। सङ्घीयेऽथ च राज्यीयेषु सर्वकारेषु कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च शाखा वर्तते। ७३तमेन ७४तमेन च संविधानसंशोधनेन स्थानीयशासनार्थं पञ्चायतराज्यप्रणाली संस्थाबद्धीकृता।
सम्बलपुरमण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः सम्भल्पुर नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भारतसर्वकारः
संसदीया शासनप्रणाली
भारते तु युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशस्य वेस्टमिन्स्टर्-प्रणालीं प्रायेणाधृत्य संसदीया शासनप्रणाली विद्यते। एतस्य व्यवस्थापिका संसद् अस्ति। एषा तु द्विसदनात्मिका, तत्र च द्वे सदने- 545-सदस्यात्मिका लोकसभा इति निम्नतरसदनम्, तथा च 250-सदस्यात्मिका राज्यसभा इति उच्चतरसदनम्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतस्य सर्वकारः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हजारीबाग
हजारीबागमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति।
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्टार् वॉर्स् एपिसोड १ : द फैण्टम् मेनेस्
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् मेनस्, स्टार् वार्स्:दि फ़ांटम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सोनपुरमण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः सुबर्नपुर नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वेदव्यासस्मृतिः
भगवान् वादरायणो वेदव्यासो ऽत्यन्तं योगजन्मा महामनीषी आसीत् । महाभारतम् श्रीमद् भागवतादयस्तत्कृता ग्रन्था भारतीयजन-जीवनस्यालोकस्तम्भ इवादर्शस्थानीया युगे दुगे सन्मार्गं निर्दिशन्तः शोभन्तेतराम्, व्यासस्मृतावस्यां विशेषतो गृहस्थाश्रमस्य नियमाः सम्यक्तया वर्णिताः सन्ति । गृहस्थः पुरुषः सस्त्रीकः सन् धर्मम्, अर्थं कामञ्च यथाविधि पालयेत् । स्त्रीः प्रातरुत्थाय स्नानादि नित्यकर्म समाप्य सकलगृहकर्माणि कृत्वा पाकक्रियया स्वामिनं स्वपरिवारञ्च सर्वथा सन्तोयेत् । पुरुषोऽपत्नीकः किमपि धर्मकृत्यं कर्त्तुं न शक्नुयादिति स्मृति र्निषिध्यति । गृहस्थस्य चरितं कथं सुनर्मलं निरामयं च भवेत् कथञ्च स्त्रीः पुरुषस्यार्धाङ्गिनी सती स्वधर्मं परिपालयेत् विषयेऽस्मिन् व्यासस्मृतौ विस्तरशो विधिनिषेधयोः व्याख्या विधीयते । वर्णाश्रम-धर्मस्य षोडशसंस्काराणां तीर्थाटनादिप्रसङ्गस्य च सविस्तरं वर्णना दृश्यते । मानवसमाजस्य कल्याणाय ये ये कार्यकलापा येन विधिना सम्भवेयुः । तेषां यथाविधि शास्त्रीयो निदेशो निरूप्यते ।
वेदव्यासस्मृतौ चत्वार एवाध्याया वर्त्तन्ते । तेषु प्रथमाध्याये गर्भाधानादि-षोडशसंस्काराणां नित्यकर्माणि स्त्रीधर्माः रजः स्वलाधर्माश्च निरुपिताः । तृतीयाध्याये स्नानविधिः पूर्वाहणकृत्यम्, तर्पणविधिः पाकयज्ञादिविधिः गृहस्थाह्निक-वर्णनादिकञ्च प्रदिपादितम् । ततः चतुर्थाध्याये गृहस्थाश्रम-प्रशंसा तीर्थधर्म-दान-धर्म-वर्णनम् सत्पात्र -विचारः ब्राह्मणप्राशंसादिकञ्च सम्यग् विचारितम् ।
स्मृतावस्यां शोभनं नीतिवचनं यथा-
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:स्मृतयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विसर्गः
विसर्गापरपर्यायो विसर्जनीयः
कण्ठे वायोः आकर्षणात् जायमानं महाप्राणसूचकं बिन्दुद्वयम् । उदा - कः, अः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संस्कृतव्याकरणम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सुन्दरगढमण्डलम्
ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः सुन्दरगर् नगरः |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अनुस्वारः
अनुस्वारस्य निर्णयः सन्ध्याधारितः भवति। व्याकरणशास्त्रे सूत्रमाध्यमेन अनेके नियमाः घोषिताः।
म् स्थाने अनुस्वारः
यदा पदान्तम्कारात् परे व्यञ्जनानि भवन्ति, तदा मकारस्य स्थाने अनुस्वारः भवति।
उदाहरणम् : रामम् + वन्दे → रामं वन्दे
केशवम् + प्रति = केशवं प्रति
परसवर्णनियमः
वर्गः:सन्धयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः(३७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः मुनीनाम् अपि अहं व्यासः कवीनाम् उशना कविः ॥ ३७ ॥
अर्थः
यादवानां कृष्णः अस्मि । पाण्डवानां धनञ्जयः अहमेव अस्मि । मुनीनाम् अपि अहं व्यासः । क्रान्तदर्शिनां शुक्राचार्यः ।
गुमला
गुमला मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं...
अशोच्यानन्वशोचस्त्वम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुन स्य शोकनिवृत्त्यै उपदेशम् आरभते । पूर्वस्मिन् श्लोके सञ्जयः धृतराष्ट्र म् अर्जुनस्य युद्धोपरामस्य निर्णयं श्रावयित्वा तूष्णीं स्थितम् अर्जुनं भगवान् एतानि वचनानि अवदत् इत्युक्तवान् । एतस्मात् श्लोकात् भगवान् अर्जुनाय उपदेशम् आरभते । भगवान् अवदत् यत्, यस्य कृते शोकः अनावश्यकः उच्यते, तादृशः शोकः त्वया क्रियते । पाण्डित्यपूर्णवचनानि वदन् असि, परन्तु ये मृताः उत ये न मृताः, तेषां पण्डिताः शोकं न कुर्वन्ति इति ।
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच-
पदच्छेदः
अशोच्यान्, अन्वशोचः, त्वम्, प्रज्ञावादान्, च, भाषसे । गतासून्, अगतासून्, च, न, अनुशोचन्ति, पण्डिताः ॥
अन्वयः
त्वम् अशोच्यान् अन्वशोचः । प्रज्ञावादान् च भाषसे । पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति।
भावार्थः
मनुष्यः शोकं तदा करोति, यदा सः संसारस्य प्राणिस्थितिपदार्थान् विभागद्वये विभजते । "एतत् मम", "एतत् न मम" च । एते मे कुटुम्बकाः, एते न मे कुटुम्बकाः । एते मे वर्णीयाः (जातिनः), एते न मे वर्णीयाः । एते मे आश्रमिणः, एते न मे आश्रमिणः । ये "मम" इत्यनेन स्वीकृताः, तेषु ममता, कामना, प्रीतिः, आसक्तिः च भवति । ताः सर्वाः शोक-चिन्ता-भय-उद्वेग-सन्तापादीनां दोषाणां कारणं भवन्ति । गीतायाः प्रथमाध्यायस्य प्रप्रथमे श्लोके धृतराष्ट्रः सञ्जयम् अपृच्छत् यत्, मामकाः पुत्राः, पाण्डवाः च युद्धभूमौ किं कुर्वन्तः सन्ति ? इति । यद्यपि पाण्डवेभ्यः धृतराष्ट्रः पितृतुल्यः आसीत्, तथापि धृतराष्ट्रः स्वस्य पुत्रेषु एव ममतां सेवते स्म । एवं तस्य मनसि स्वपुत्रान् प्रति, पाण्डुपुत्रान् प्रति च पक्षपातपूर्वकः भेदः आसीत् यत्, एते मे, ते न मे चेति ।
या ममता धृतराष्ट्रस्य मनसि आसीत्, सैव ममता अर्जुनेऽपि उत्पन्ना । परन्तु अर्जुनस्य ममता धृतराष्ट्रस्य ममतातुल्या नासीत् । अर्जुने धृतराष्ट्रवत् पक्षपातः नासीत्; किञ्च सः सर्वान् स्वजनत्वेन सम्बोधयति । स तु दुर्योधनमपि स्वजनेषु परिगणयति । तात्पर्यम् अस्ति यत्, अर्जुनस्य कुरुवंशीये षु ममता आसीत् । तस्याः ममतायाः कारणत्वादेव कौरवानां मरणशङ्कया अर्जुनः शोकमग्नः आसीत् । तं शोकं दूरीकर्तुम् एव भगवान् अर्जुनाय गीतोपदेशं ददाति, यस्योपदेशस्य आरम्भः एतस्मात् श्लोकादेव भवति । उपदेशान्ते भगवान् अर्जुनम् अनुचितं शोकं त्यक्त्वा केवलं मे आश्रयी भव इति कथयति । किञ्च संसाराश्रयेणैव शोकः उत्पद्यते । अनन्यभावेन मे (भगवतः) आश्रये स्वीकृते शोक-चिन्ता-कामनादिभ्यः त्वं मुक्तः भविष्यसि इति ।
'अशोच्यानन्वशोचस्त्वम्' – निखिले संसारे पदार्थद्वयम् अस्ति । सद्, असद् च (शरीरं, शरीरी च) । तयोः शरीरी अविनाशी अस्ति, शरीरं विनाशि च । तौ उभौ पदार्थौ अशोच्यौ स्तः । अविनाशिनः कदापि विनाशो न भवति, अतः शोकाय अवसरः न । विनाशिनः विनाशः निश्चितः । अतः एकक्षणं यावत् सः स्थायी न भवति । एवं तस्य शोकः अपि अयोग्यः । तात्पर्यम् अस्ति यत्, शरीरम् उद्दिश्य, शिरीरिणं चोद्दिश्य शोकः सर्वथा अविवेककारणः, मूर्खताकारणः एव । मनुष्यस्य सम्मुखं जन्ममृत्यू, लाभहानी इत्यादिमाध्यमेन परिस्थितिः उपतिष्ठते । सा परिस्थितिः प्रारब्धफलं भवति । अर्थात् मनुष्यस्य पूर्वकृतानां कर्मणां फलम् । तत्फलानुगुणम् अनुकूलप्रतिकूलपरिस्थित्योः उद्भवः भवति । तयोः परिस्थित्योः अनुगुणं क्रमेण सुखानुभूतिः, दुःखानुभूतिः च मूर्खत्वम् अस्ति । यतो हि अनुकूला, प्रतिकूला वा परस्थितिः आरम्भान्तयुक्ता भवति । अर्थात् सा स्थितिः आदौ नासीत्, अन्ते च न भविष्यति । या स्थितिः आद्यन्तयोः न भवति, सा मध्ये अपि स्थायिनी न भवति । यदि सा स्थितिः स्थायिनी अभविष्यत्, तर्हि तस्याः अन्तः कथम् अभविष्यत् ? यदि अन्तः भवेत्, तर्हि स्थिरा कथं भवेत् ? एवं मनुष्यः प्रतिक्षणं नश्यमानयोः प्रतिकूलानुकूलपरिस्थित्योः कारणेन हर्ष-शोकौ कृत्वा, सुखि-दुःखिनौ भूत्वा च केवलं मूर्खतामेव प्रदर्शयति ।
'प्रज्ञावादांश्च भाषसे' – एकत्र त्वं पाण्डित्यपूर्णविषयान् वदसि, अपरत्र शोकम् अपि करोषि ? अतः त्वं केवलं जल्पसि । वास्तव्येन त्वं पण्डितः नासि; किञ्च यदि त्वं पण्डितः अभविष्यः, तर्हि कदापि शोकं नाकरिष्यः । कुलस्य नाशे सति कुलधर्माणां नाशो भविष्यति । धर्मनाशे सति स्त्रियः दूषिताः भविष्यन्ति । दूषिताभ्यः स्त्रिभ्यः वर्णसङ्कराः पुत्रादयः भविष्यन्ति । ते वर्णसङ्कराः कुलघातिनः कुलं नरकीकरिष्यन्ति । पिण्ड-तर्पणयोः अभावे पितृपतनं भविष्यति । एतादृशैः ते पाण्डित्यपूर्णवचनैः सिद्ध्यति यत्, शरीरं नाशवद् अस्ति, शरीरी चावनिनाशी । एवं कुलादीनां पतनभयं तु न भवेदेव । अतः ते शोकः अनुचितः ।
'गतासूनगतासूंश्च' – सर्वेषां पिण्डप्राणवियोगः अवश्यम्भावी एव । एवं केषाञ्चन पिण्डप्राणवियोगः जातः, केषाञ्चन भविष्यति च । अतः शोकः अयोग्यः । ये मृताः, तेभ्यः शोकः अयोग्यः । यतः मृतेभ्यः शोके सति प्राणी दुःखी भवति । यथा मृतात्मभ्यः यद् पिण्डजलादि दद्मः, तत् ते परलोके प्राप्नुवन्ति, तथैव मृतात्मभ्यः ये अश्रूणि सारयन्ति, तानि अश्रूणि मृतात्मना परवशे भूते सति भोक्तव्यानि भवन्ति । ये जीवन्तः सन्ति, तेभ्यः अपि शोकः न कर्तव्यः । यथा तेषां पालनं कथं भविष्यति ?, तेषां जीवनं कीदृशं भविष्यति ?, तेषां साहाय्यं के करिष्यन्ति ? इत्यादयः चिन्ताप्रश्नाः न करणीयाः । किञ्च चिन्तया, शोकेन च कोऽपि लाभः न भवति ।
शरीराङ्गानि मे शिथिलानि जायमानानि सन्ति, मुखं शुष्कं भवद् अस्ति इत्यादयः विकाराः शरीरेण सह तादात्म्यभावत्वात् उत्पद्यन्ते । यतो हि शरीरेण सह तादात्म्ये सत्येव शरीरस्य पालकानां प्रति ममत्वम् उत्पद्यते । स्वजनानां मरणाशङ्कया एव अर्जुनस्य मनसि चिन्ता, शोकश्च उत्पद्यते, तयोः फलत्वादेव तस्य शरीरे उपर्युक्ताः विकाराः जायन्ते ।
अर्जुनस्य शोकस्य कारणत्वेन भगवान् 'गतासून्', 'अगतासून्' इत्ययोः पदयोः उपयोगं करोति । 'गतासून्' अर्थात् ये मृताः । 'अगतासून्' अर्थात् येषां प्राणाः न व्यपगताः (जीविताः) । "पिण्डोदयाभावात् पितृपतनं भवति" इति अर्जुनस्य चिन्ता 'गतासून्'-चिन्ता अस्ति । "येभ्यः वयं राज्यादीनाम् इच्छां कुर्मः, ते तु युद्धाय मे सम्मुखं स्थिताः सन्ति" इति अर्जुनस्य चिन्ता 'अगतासून्'-चिन्ता अस्ति । द्विप्रकारीका चिन्ता सा शरीरेण सह तादात्म्यत्वादेव जायते । एवं सा द्विप्रकारीका सा चिन्ता मूलतः तु चिन्ता एव । यतः 'गतासून्', 'अगतासून्' इत्येतौ च नाशवन्तः एव । 'गतासून्', 'अगतासून्' – एतयोः कृते कर्तव्यकर्माचारः चिन्तायाः विषयः न । 'गतासून्' इत्येतेभ्यः पिण्डोदकक्रिया कर्तव्यम् अस्ति, 'अगतासून्' इत्येतेभ्यश्च व्यवस्थापनं, निर्वाहश्चापि कर्तव्यम् अस्ति । कर्तव्यं कदापि चिन्तायाः विषयः न भवति । विचारैः कर्तव्यबोधः भवति, चिन्तया च विचारनाशः ।
'नानुशोचन्ति पण्डिताः' – सदसतोः विवेकशीला बुद्धिरेव 'पण्डा' । सा 'पण्डा' येषां विकसिता अस्ति अर्थात् ये सदसतोः स्पष्टतया विवेकं कर्तुं सक्षमाः, ते एव पण्डिताः । सदसतोः विवेकत्वात् पण्डिताः शोकं न कुर्वन्ति । किञ्च सदसतोः यथार्थदर्शनेन कदापि शोकः न जायते । स्वयं सद् अस्ति, शरीरम् असच्च । असतं सतं मत्वा शोकः उत्पद्यते । अर्थात् शरीरादयः नित्याः इति भ्रमत्वादेव शोकः भवति । सतः चिन्ता, शोकश्च कदापि न भवति ।