प्रश्नशास्त्रम्(ज्योतिषम्)
स्वर्णारूढप्रश्नः-राशिचक्रं भूमौ विलिख्य चक्रमध्यस्थिते पद्मे पीठपूजापुरस्सरं दक्षिणामूर्तिस्वरूपिणं शिवं पञ्चाक्षर्या आवाह्य पूजयेत्. तत्परिवारत्वेन द्वादशराशीन्, तद्दिवसीयग्रहस्थित्यनुसारं राशिषु नवग्रहान् गुलिकं च राशिचक्रे पूजयेत् । राशिचक्रं परितः- काञ्चनं दर्पणं पुष्पमक्षतं फलसञ्चयः । ताम्बूलं वसनं ग्रन्थश्चाष्टमङ्गलमिष्यते ।। समुत्खं दर्पणं स्वर्णं पुष्पाक्षतफलानि च । ताम्बूलं ग्रन्थं अष्टमङ्गलमुदीरितम् ।। ताम्बूलं अक्षतं चैव क्रबुकं दारुभाजनं । अम्बरं दर्पणं ग्रन्थं दीपमित्यष्टमङ्गलम् ।। इत्युक्तान् अष्टौ मङ्गलपदार्थान् न्यसेत्। पूजायाः ब्रह्मार्पणान्ते वाग्देवीं गुरुं च अष्टमङ्गलेषु पूजयेत् । दीपे श्रियं च पूजयेत्। एकस्मिन् मुखे लक्ष्मीचिह्नयुक्तं स्वर्णं पत्रे विन्यस्य कुसुमैः अक्षतैरपि योजयेत् । तत्पत्रं वामहस्ते निधाय अन्येन पाणिना पिधाय साष्टशतं पञ्चाक्षरीं अन्यानपि मनून् यथाशक्ति जपेत् । ततः कन्या, कुमारः, राशिग्रहस्थितिज्ञानशून्यो वा अपरः, राशिचक्रस्थितराशिस्थानेषु दैवप्रेरणया एकत्र स्वरेणविन्यासपूर्वकम् आरूढनिर्णयं कुर्यात् । दीपविघ्नराजग्रहेश्वरान् पुष्पैराराध्य, साक्षतपुष्पकं स्वर्णं अञ्जलौ गृहीत्वा, चक्रं त्रिःप्रदक्षिणीकृत्य, दैवेन सम्प्रेर्यमाणः राशिचक्रे एकत्र राशौ स्वर्णं निक्षिपेत् । एवं स्वर्णेन यं राशिं स्पृशति स एव आरूढराशिः । एवं स्वर्णविन्यासेन निर्णीतः आरूढराशिः स्वर्णारूढराशिरित्युच्यते। उत्तरत्र वक्ष्यमाणं अष्टमङ्गलविभागम् अकृत्वा, केवलं स्वर्णारूढराशिं निश्चित्य प्रश्नकर्म क्रियते चेत् सः स्वर्णारूढप्रश्नः इत्युच्यते । एवं पूजिते राशिचक्रे स्वर्णविन्यासावसरे, राशिचक्रस्य उत्तरदिग्भागे दैवज्ञः अष्टोत्तरशतं वराटिकाः सम्पूज्य, ताः संस्पृशन् मूर्तित्वेपूर्विकान् मन्त्रान् जप्त्वा, स्वर्णविन्यासक्षणे एव, वराटिकाः उदक्पूर्वं त्रिधा विभजेत् । एष एव अष्टमङ्गलविधिः । त्रिष्वपि स्थानेषु अष्टौ अष्टौ वराटिकाः त्यक्त्वा शिष्टाः वराटिकाः संरक्ष्याः । शिष्टाः एव अष्टमङ्गलसङ्ख्याः ज्ञेयाः । ताः सङ्ख्याः आधारीकृत्य- वामस्थेन फलं भूतं वर्तमानं तु मध्यतः । दक्षिणस्थेन भावीनि फलानि च विचिन्तयेत् ।। इत्याद्युक्तदिशा भूतवर्तमानभविष्यत्कालिकानां फलानां निरूपणं क्रियते । अस्मिन् प्रश्नकर्मणि स्वर्णविन्यासेन आरूढनिर्णयः, अष्टमङ्गलसंख्याविभागश्च वर्तते । एषः स्वर्णाष्टमङ्गलप्रश्नः इत्युच्यते । प्रश्नविभागे एषः स्वर्णाष्टमङ्गलप्रश्नः प्रश्नशास्त्रोक्तैः सर्वैः विधिभिः उपेतः अत्युन्नतं स्थानं अर्हति । अष्टमङ्गलप्रश्नः इति पदस्य औचित्यम्- शुद्धायां भूमौ राशिचक्रं विलिख्य तत् परितः काञ्चनं, दर्पणं, पुष्पमक्षतं, फलसञ्चयं, ताम्बूलं, वसनं, ग्रन्थश्चेति अष्टौ मङ्गलवस्तूनि विन्यस्य राशिचक्रस्य पूजा क्रियते ।पूजावसाने ब्रह्मार्पणात् परं वाग्देवीं गुरुं च अष्टमङ्गलेषु संवन्द्य, ततः परं चक्रे स्वर्णविन्यासः क्रियते । अष्टौ मङ्गलवस्तूनि पूज्यन्ते इति हेतोः अयं प्रश्नः अष्टमङगलप्रश्नः इत्याख्यायते । किन्तु शास्त्रदृष्ट्या एतावता एव अस्य एतन्नाम न भवति । यतः स्वर्णारूढ प्रश्ने अपि अष्टमङ्गलवस्तूनां विन्याससम्प्रदायः दृश्यते । प्रश्नशास्त्रे तु राशिचक्र पूजानन्तरं स्वर्णविन्यासावसरे साष्टकशतस्य वराटिकानां त्रेधा विभागविधिरेव अष्टमङ्गलकर्म इत्युच्यते । एतदेव  ‘प्रारभेताष्टमङ्गलम्’ इति प्रश्नमार्गे अष्टमङ्गलमिति नाम्ना निर्दिष्टम् । त्रेधा विभक्तानां वराटिकानां प्रत्येकस्मिन् विभागे अष्टशः वराटिकाः त्यक्त्वा शिष्टाः सङ्ख्याः अष्टमङ्गलसङ्ख्याः इत्युच्यन्ते । तत्र वामस्थेन भूतकालचिन्तनं, मध्यस्थेन वर्तमानकालचिन्तनं, दक्षिणस्थेन भाविफलचिन्तनमिति त्रैकाल्यजफलं दैवज्ञैः चिन्त्यते । एतद् अष्टमङ्गलकर्म अस्य प्रश्नस्य प्रधानोंऽशः । अत एव पूर्वोक्तांशद्वयेन अष्टमङ्गलप्रश्नः इति अस्य प्रश्नस्य अन्वर्थं नाम । अस्मिन् प्रश्नकर्मणि अष्टानां मङ्गलवस्तूनां विन्यासः, स्वर्णनिक्षेपः, अष्टमङ्गलसंख्याविभागश्च वर्तते । यस्मिन् प्रश्ने वराटिकानां विभागो नास्ति, तस्मिन् स्वर्णारूढप्रश्नेऽपि अष्टमङ्गलवस्तूनां विन्यासः क्रियते । तथापि तस्य प्रश्नस्य अष्टमङ्गलप्रश्नः इति न व्यवहारः। किन्तु वराटिकानां त्रेधा विभागरूपं अष्टमङ्गलकर्म यत्र वर्तते तत् कर्मयुक्त एव अष्टमङ्गलप्रश्नः इति नाम भजते। अतः अष्टानां मङ्गलवस्तूनां विन्यासः, स्वर्णनिक्षेपेण आरूढनिर्णयः वराटिका विभागेन अष्टमङ्गलसङ्ख्यानयनं च यस्मिन् प्रश्ने वर्तते स एव ‘स्वर्णाष्टमङ्गलप्रश्नः’ इति प्रश्नशास्त्रे अत्युन्नतस्थाने विराजते । अस्य स्वर्णाष्टमङ्गलप्रश्नस्य चिन्तनावसरे प्रधानदैवज्ञेन सह अन्ये द्वित्राः त्रिचतुराः वा दैवज्ञाः भवन्ति । तेऽपि प्रश्नविमर्शं कुर्वन्ति । अन्ये धर्मशास्त्रज्ञाः शिल्पशास्त्राज्ञाः आगमशास्त्रज्ञाश्च सदसि समवेताः भवन्ति । दैवज्ञैः कृतानां चिन्तनानां विमर्शकः अपरः प्रश्नकारः दैवज्ञः भवति । सः देशभाषायां ‘चोद्यकारः’ इति कथ्यते । तस्य पूर्वपक्षं शास्त्रवचनैः निराकृत्य दैवज्ञः फलानि निर्णयति । एवं शास्त्रीयविमर्शेन फलनिर्णयः अष्टमङ्गलप्रश्ने भवति । ताम्बूलप्रश्नः पूर्वोक्ते स्वर्णप्रश्ने, स्नर्णाष्टमङ्गलप्रश्ने च स्वर्णनिक्षेपकालस्य लग्नस्फुटः ग्रहस्फुटाश्च  गृह्यन्ते । किन्तु प्रष्ट्रा दत्तानां ताम्बूलानां संख्यामाधारीकृत्य आरूढराशिं निर्णीय यत्र फलप्रवचनं क्रियते सः ताम्बूलप्रश्नः इति कथ्यते । स च ताम्बूलारूढनिर्णयः प्रश्नमार्गे ताम्बूलसंख्यां द्विगुणां शरघ्नां सैकां हरेत्सप्तभिरत्र शिष्टैः । सूर्यादिकानामुदयोऽत्र कल्प्यो ग्रहोदयो यत्र स लग्नराशिः ।। इति प्रतिपादितः । ताम्बूलसंख्यां दशभिः संगुण्य एकं तत्र संयोज्य सप्तभिः विभजेत् । शिष्टसंख्यातुल्यः सूर्यादितः ताम्बूलग्रहो ज्ञेयः । सः ग्रहः तद्दिने यस्मिन् राशौ वर्तते, सः ग्रहोदयराशिरेव ‘ताम्बूलारूढराशिः’ भवति । तद्राशिं केन्द्रीकृत्य ग्रहाणां भावफलादिकथनं   क्रियते । अत्र ताम्बूलप्रदानसमयस्य लग्नस्फुटं  ग्रहस्फुटानपि स्वीकृत्य षडारूढकल्पनं फलचिन्तनं च क्रियते । अत्र स्वर्णनिक्षेपः, राशिचक्रपूजा, अष्टमङ्गलविभागादयः न सन्ति । प्रष्ट्रा दत्तेषु ताम्बूलेषु आदिमैः द्वादशताम्बूलैः छिद्रह्रस्वदिर्घादिलक्षणानि विलोक्यापि द्वादशभावचिन्तनं क्रियते । पूर्वाह्ने ताम्बूलदानं चेत् उपरि आरभ्य, अपराह्ने चेत् अधस्तात् प्रभृति द्वादशभाव सम्बन्धिताम्बूलानि गणयन्ति । एषः ताम्बूलप्रश्नः इत्युच्यते ।  स्वर्णारूढप्रश्ने, स्वर्णाष्टमङ्गलप्रश्ने च अङ्गतया दत्तानां ताम्बूलानां चिन्तनं क्रियते, न तु प्रधानतयाः ।। आरूढप्रश्नः- प्रष्टुः नामनक्षत्रे सङ्कल्प्य, दैवज्ञः वराटिकाः संस्पृशन् ‘एतन्नक्षत्रसञ्जातस्यैतन्नाम्नोऽस्य पृच्छतः’ इत्यादिसङ्कल्पश्लोकान् परिजप्य, मूर्तित्वेपूर्वकान् मन्त्रान्नपि जपन् मन्त्रजपान्ते दैवप्रेरणानुसारं वराटिकासङ्घात् काश्चन वराटिकाः दक्षिणहस्तेन स्वीकृत्य अन्यत्र स्थापयेत् । लब्धवराटिकाभ्यः द्वादश-द्वादश वराटिकाः  सन्त्यज्य शिष्टवाराटिकाः ज्ञेयाः । अत्र मेषादितः शिष्टवराटिकासंख्यातुल्यराशिरेव आरूढराशिरिति स्वीक्रियते । दक्षिणह                                                                                                                                                स्तेन वराटिकास्वीकारसमयस्यैव उदयलग्नं ग्रहस्फुटानपि ज्ञात्वा फलनिरूपणं क्रियते । अत्र राशिचक्रपूजा, स्वर्णनिक्षेपः, अष्टमङ्गलविभागश्च न वर्तन्ते । केवलं आरूढनिर्णयः विद्यते इति  हेतोः अस्य आरूढप्रश्नः इति नाम । अत्रापि अङ्गत्वेन ताम्बूलदानं तद्वशात् फलचिन्तनं च बहुभिः दैवज्ञैः क्रियते । अनेन क्रमेण आरूढनिर्णयः प्रश्नग्रन्थेषु कुत्रापि प्रतिपादितः न दृश्यते । किन्तु लोके एषः सम्प्रदायः दृश्यते । अष्टमङ्गलप्रश्ने तत्कालप्रश्नादिषु च सर्वेषु परिहारनिर्णयादिषु अनेनैव क्रमेण आरूढराशिः स्वीक्रियते । एवम् आरूढनिर्णयभेदेन प्रश्नस्य नामभेदाः भवन्ति । तेषु फलनिर्णये शास्त्रोक्तानां केषाञ्चन अङ्गानां लोपाच्च तारतम्यं स्यादेव । अतः प्रश्नशास्त्रे पूर्वोक्तचतुर्विधप्रश्नकर्मणां स्थानं एवं निर्णेतुं शक्यते । 1.	अष्टमङ्गलप्रश्नः । 2.	स्वर्णारूढप्रश्नः । 3.	ताम्बूलारूढप्रश्नः । 4.	आरूढप्रश्नः । ( ताजिकप्रश्नः) अतः यथा लोके न्यायाङ्गव्यवस्था वर्तते तथैव अत्र, स्वर्णाष्टमङ्गलप्रश्ने निर्णीतानां विषयाणां परमं प्रमाणं भवति। तदुक्तनिर्णयाणाम् अन्यैः प्रश्नैः निराकरणं कर्तुं न शक्यते । प्रश्ने आरूढस्यैव प्राधान्यम्- केरलाद्बहिः पृच्छाकालिकोदयलग्नं केन्द्रीकृत्यैव प्रश्ने फलानि कथ्यन्ते इति हेतोः अस्य प्रश्नशास्त्रमिति अन्वर्थं नाम । केरलीयपद्धतौ तु स्वर्णविन्यासेन आरूढराशिः निर्णीयते । स्वर्णविन्यासकालिकोदयलग्नमपि प्रश्नचिन्तायां स्वीक्रियते । संशीतिर्जायते द्वयोः कस्य प्राधान्यमिति । कृष्णीयादिषु केरलीयप्रश्नग्रन्थेषु, प्रश्ने प्रश्नकालिकोदयलग्नात् आरूढाश्च फलं चिन्तयेदिति कथितमस्ति । केरलप्रश्नशास्त्रे आरूढलग्नयोः उभयोः तुल्यं प्राधान्यं दृश्यते । अतः प्रश्नग्रन्थोक्तश्लोकेषु लग्नशब्देन आरूढराशिरपि गृह्यते । ‘पापे लग्नगते पराजयशिरोरुक्’इत्यादिषु श्लोकेषु लग्नमिति पदेन आरूढराशिरपि स्वीक्रियते । उत्तरभारतीयप्रश्नग्रन्थेषु लग्नपदमेव वर्तते न तु आरूढपदम् । यथा दैवज्ञवल्लभायाम्- यातुः पृच्छालग्नतः सप्तमस्य स्वामियायाद्यावता वक्रभावम् । कालेनैति प्रस्थितस्तावतेति प्राहुस्त्वेते प्रश्नतत्त्वप्रवीणाः ।।	 इति । अत्रत्यलग्नपदेन केरलीयचिन्तने आरूढराशिः गृह्यते । प्रश्नमार्गकारः प्रश्नः खलु उदयारूढप्राधान्येन द्विधा मतः इति उदयलग्नात् कदा चिन्तयेत्, आरूढात् कदा विमृशेदिति विभागं ग्रन्थान्तरवचनैः दर्शयति । किन्तु अस्य विमर्शस्य अन्ते प्रश्नमार्गकारः स्वमतमेव दृढीकरोति । निरन्तरोद्यतां भानां कस्याप्यस्त्युदयः सदा । तथाप्यारूढवाञ्छा यत् ततोऽस्यैव प्रधानता ।। इति । राशिचक्रस्य निरन्तरगतिसद्भावात् प्रश्नकालिकोदयलग्नस्य सर्वदा सद्भावः । प्रायः घण्टाद्वयम् एकमेव उदयलग्नम् । घण्टाद्वयान्तरेण प्रश्नकर्तृणां समेषाम् उदयलग्नमेकमेव भवति । अतः फलनीर्णयार्थम् आरूढराशिः स्वीकृतः । पृच्छकारूढराशेः सन्धिस्थित्यादिना दुर्ज्ञेयत्वेन, भगवत्पूजापूर्वकं स्वर्णविन्यासेन आरूढराशिः निर्णीतः । अनेन एकस्य राशेः उदयसमये प्रश्नभेदेन यः कोऽपि राशिः आरूढराशिः भवेत् । प्रश्नकालिकोदयलग्नस्य सद्भावेऽपि आरूढराशेः पृथक् स्वीकरात् केरलीयप्रश्नपद्धतौ आरूढराशेः प्राधान्यम् । आरूढराशिं केन्द्रीकृत्य फलनिर्देशः प्रशनः इत्युच्यते । आरूढोदयलग्नांशच्छत्रस्पृष्टाङ्गराशयः । चन्द्राधिष्ठितराशिश्च चिन्त्याः षट् प्रश्नकर्मणि ।। इति । अष्टमङ्गलप्रश्नकर्मणि फलनिर्दाशे सूक्ष्मफलप्राप्त्यर्थं, फलस्फुटतां च प्राप्तुं षडारूढः क्रियते । एतेषु षडारूढप्रश्नेषु प्रश्नक्रिया सम्भवस्य पूर्णतां प्राप्तुं शक्यते ।