cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
वैय्याकरणाः
पौष्करसादिः
पौष्करसादिरपि तैत्तिरीयमैत्रायणीयादिप्रातिशाख्येषु महाभाष्ये च वैयाकरणत्वेन स्मृतः । ‘इन्द्रचन्द्रापिशलिय॑मावपौंष्करैः' इत्युक्त्वा वैयाकरणत्वेन स्मृतः पौष्करसादिः पुष्करसतः पुत्र इति । पुष्करसच्छब्दाद् बाह्लादित्वादि अनुशर्तिकादीनाञ्च इत्युमयपदवृद्धिः ।। पुष्करें सीदतीति पुष्करसत् तस्यापत्यं. पौष्करसादिः । पौष्कुरसादिता कृष्ण-यजुर्वेदस्यैका शाखाऽपि प्रोक्ता इति तस्य विकमार्कातृतीयसहस्राब्दीपूर्वमेव स्थितिकाल इत्यनुमीयते । पुष्करसादिनाम्नैकं वातकं. पाणिनीयव्याकरणपरिशिष्टात्मकवातकाचे पठितमस्ति । तच्च यथा--
‘चयो द्वितीया शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्' । इति पौष्करसादिमतेन शर्परे चयो द्वितीयाभवति । चय इति चटतकपानाम् ।
काशकृत्स्नः
काशकृत्स्नः पाणिन्यनुल्लिखितोऽपि महावैयाकरण आसीत् । ऐन्द्रसम्प्रदायानुयायित्वेन प्रसिद्धं. काशकृत्स्नव्याकरणमौदीच्यसंस्कृतसम्बद्धम्। सर्वोऽपि पार्वत्यभाषापरिर्वारः काशकृत्स्नधातुपाठेन सह, संवदते । तत्रापि नेपालीयभाषा तु प्रत्यक्षमेव काशकृत्स्नव्याकरणानुपायिनी । काशकृत्स्नं । 'हि वादरायणः स्मरति ब्रह्मसूत्र ‘अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' इति कथनेन। महाभाष्ये ऽपि पाणिनीयेन सह काश कृत्स्नशब्दानुशासनमपि स्मर्यते । प्रदीपे वाक्यपदीये काशिकावृत्तौ च बहुत्र स स्मर्यते । काशिकायां ‘त्रिके काशकृत्स्नम्' इत्युक्तम् । पुनश्च तत्रैव काशकृत्स्नं गुरुलाधवम् इत्यपि स्मृतम् । क्षीरस्वामी हि काशकृत्स्नस्य विशिष्टं मतमुद्धरति पदानुसारं श्वसधातोनिष्ठायामिष्निषेधो भवति । तेन आश्वस्तविश्वस्तशब्दौ सिध्यतः ।। कैयटो हि प्रदीपे शताच्च ठन् यतावग्रन्थे ‘इति काशकृत्स्नीयं सूत्र स्मरति । हेलाराजश्च वाक्यपदीयटीकायां काशकृत्स्नसम्प्रदाये ‘तदर्हम्' इति सूत्रस्याभावं निर्दिशति । भर्तृहरिश्च स्वोपज्ञवृत्तौ वाक्यपदीयस्य' 'धातुः साधने दिशि लिङ्ग किमिति--इति सूत्रद्वयं स्मरति तत्र विबृतिकारो बृषभदेवः काशकृत्स्नीयं मन्यते ।
काशकृत्स्नं हि व्याकरणं सरप्रति समग्रं तु नैवोपलभ्यते किन्तु चन्नवीरकविसम्पादितः काशकृत्स्नधातुपाठः १३५ संख्याकैः सूत्रैः सह युधिष्ठिरमीमांसकेन संस्कृतेऽनूद्य प्रकाशितोऽस्ति । तेन सम्प्रति काशकृत्स्नस्य त्रयो ग्रन्थी लभ्यन्ते काशकृत्स्नेतन्त्रं, काशकृत्स्नधातुपाठः मीमांसाशास्त्रञ्च । | काशकृत्स्नतन्त्रे हि १४२ सूत्राणि उपलभ्यन्ते सम्प्रति । तत्र भर्तृहरिढ़ें सूत्रे कैयटोऽपि द्वे एव तथैव क्षीरस्वामी, एवञ्च चन्नवीरः १३५ सूत्राणि स्मरन्ति ।
वैयाघ्रपद्यः
‘गुणं त्विगन्ते नपुंसके, व्याघ्रपदां वरिष्ठः' इति । काशिकायां स्मृतो. वैयाघ्रपद्यः वसिष्ठस्य व्याघ्रयोन्यां जातस्य व्याघ्रपदस्य पुत्रः । स हि शतपथब्राह्मणे जैमिनिब्राह्मणे च स्मृतस्तथैव शाख्यायनारण्यके च । स हि पराशर। समकालिक इति । तस्य स्थितिकालो विक्रमपूर्वचतुस्सहस्राब्दी. सम्भवति । ऑष्किकी शुष्कजङ्घा च' इति वैयाघ्रपद्यकारिका काशिकायां उद्धृता । कांशिकायमेव ‘दशका वैयाघ्रपदीयाः' ‘दशकं वैयाघ्रपदीयं इतिवचनाद् वैयाघ्रपद्यस्य व्याकरणं दशाध्यायेषु विभक्तमासीत् । तथैव काशिकायामेव -
सम्बोधने तूशनसत्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् ।
माध्यन्दिनिर्वष्टि गुणंत्विगन्ते नपुसकेव्याघ्रपदां वरिष्ठः ।।
इगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठो वैयाघ्रपद्यः गुणमिच्छति यथा हे त्रपोः इति । इतोऽधिकमेतद्विषये न वयं जानीमः ।
माध्यन्दिनिः
माध्यन्दिनिश्चापरः पाणिनिपूर्ववर्ती वैयाकरणः स हि मध्यन्दिनाख्यपुत्रः बाह्वादिभ्यच इति अणं । बाधित्वा इनः ।' मध्यन्दिनो - हि याज्ञवल्क्यस्य साक्षांच्छिष्यः । शुक्लयजुर्वेदमाध्यन्दिनीयशास्त्रायः प्रवक्ता। तस्य पुत्रों माध्यन्दिनिन्यूनमपि विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीतोऽपि प्रागेव स्थितिमान्। माध्यन्दिनिहवैयाकरण आसीदिति तु, काशिकाया समुद्धृतात् ।
'सम्बोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् ।
माध्यन्दिनिर्वष्टि:::::::::::::::::::।
इति वचनात् तथा च रूपमालायां प्रक्रियाकौमुदीभूमिकायाञ्च समुद्धृतात् । ‘इक’ षष्ठेऽपि सम्बुद्धौ गुणो माध्यन्दिनेर्मते ।
इति वचनाच्च ज्ञायते । इतोऽधिकं तद्वयाकरणविषये न वयं किमपि विद्मः ।, तस्य हि माध्यन्दिनी शिक्षा सम्प्रति मुद्रिता लभ्यते । ।
रौढिः
विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीमभितः स्थितिमतो रौढेरपि व्याकरणकर्तृत्व तु काशिकादिकृतसमुद्धरणतो ज्ञायते किन्तु तत्प्रणीतग्रन्थस्तु सम्प्रति नैव लभ्यते । महाभाष्ये समुद्धृतात् ।। ‘सिद्धन्तु रौढयादिषुपसङख्यानात् सिद्धमेतत्, कथं ? रौढयादिषुपससङ्ख्यानात् । रौहयःदिषुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । के पुत्रा रौढ्यादयः ? ये क्रोड्यादय:। इत्यादिवचनात् रौढिव्याकरणस्यावस्थितिज्ञेयते । पुनश्च महाभाष्ये घृतरौढीयाः इत्युदाहृतम् । काशिकायां तस्य हि घृतप्रधानो रौढिस्तस्य छात्रा इति व्युत्पत्तिःकृता ।
शौनकिः
शौनकिरप्यन्यतमो वैयाकरण आसीत् किन्तु तस्यापि व्याकरणं तुः सम्प्रति नैवोपलभ्यते । तस्य हि : व्याकरणस्यास्तित्वं ग्रन्थान्तरोद्धरणतः एव ज्ञायते । यथा च चिकित्सास्थानव्याख्यां जज्झट उल्लिखति - 'कारणशब्दस्तु व्युत्पादितः' -
'करोतेरपि कर्तृत्वे दीर्घत्वं शास्ति शौनकिः ।।
भट्टिकाव्य स्य जयमङ्गलाटीकायां स्मृतं -
‘धाकृञोस्त निनह्योश्च बहुलत्वेन शौनकिः ।
अवाप्योरुपसर्गयोरल्लोपं विकल्पेन वाञ्छतीति ।
अयञ्च ऋक्प्रातिशाख्यकर्तुः शौनकस्य पुत्र इत्यस्य स्थितिकालोऽपि । विक्रमपूर्व तृतीयसहस्राब्दीममितो मतः । एतदतिरिक्त शौनिकविषये नास्माकं । किमपि विदितमस्ति ।
गौतमः
गौतमोऽपि व्याकरणप्रवक्ता मतो यद्यपि ; व्याकरणग्रन्थः सम्प्रति नैवोपलभ्यते । महाभाष्यस्य । आपिशलपाणिनीयव्याडीयगौतमीयाः इति वचनादपि गौतमस्य व्याकरणकर्तृत्वमनुमातुं शक्यते । तथैव तैत्तिरीयप्रातिशाख्यस्य -
‘प्रथमपूर्वो हकारश्चतुर्थस्तस्य सस्यानं प्लाक्षिकौडिन्यगौतमपौष्करसादिनां' इति वचनात्, मैत्रायण प्रातिशाख्ये तस्य मतस्योल्लेखाच्च 'गौतमो हि वैयाकरणः इति सिध्यति । तस्य हि स्थितिः शौनक्यादिसमकालिकेत्यनुमानम् । एतदधिकं नास्माकं किमपि ज्ञातं तद्विषये ।
व्याडिः
व्याडिः बहुर्चाचतो वैयाकरणः कोशकारश्च । तस्यापि व्याकरणग्रंथस्तु नैवोपलभ्यते किन्तु स वैयाकरणत्वेन बहुधा स्मृतोऽस्ति शौनको हि ऋक्प्रातिशाख्ये व्याडेर्मतान्युद्धरति । भाषावृत्तौ पुरुषोत्तमो गालवेन सह व्याडिमपि स्मरति’ ‘इको यण्भिर्व्यवधानं ' व्याडिगालवयोरितिवक्तव्यं' इतिवचनेन । यथा त्रियम्बकः त्र्यम्बकः । तत्र शब्दानुशासनकर्तारं गालवं तु पाणिनिः ‘इको ह्रस्वांऽङयो गालवस्य’ ‘तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद् गालवस्य, 'अङ्गायँगालवयोः' 'नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानां' इति स्मरति किन्तु व्याडि नैव । महाभाष्ये आपिशलपाणिनीयव्याडीयगौतमीयाः । इति इति कथितमस्ति । व्याडिदाक्षायण-दाक्षिप्रभृतिनामभिरपि स्मृतमस्ति । तस्य स्वसा दाक्षी यस्या गर्भजः पाणिनिः । व्याडिह पुण्यराजो नागेशश्च बहुवारं स्मरति सङ्ग्रहकाररूपेण । बालचरितमहाकाव्ये, अमरकोषटीका, परिभाषापाठः व्याडीयपरिभाषावृत्तिः लिङ्गानुशासनविकृतिवल्ली कोषग्रंथचास्य कृतित्वेन सम्मताः । केचिद्व्याङि-पाणिनीयाष्टाध्याय्याः प्रथमवृत्तिकारमपि मन्यन्ते, वयमपि तदनुभोदामहे स्वान्तः करणसाक्ष्येण ।
एतदतिरिक्ता अपि मान्या वैयाकरणा । आसन्नेव दाक्षिकौडिन्यप्रतय किन्तु तेषां विषये वयं स्वल्पमपि न जानीमहे ' इति नैवौद्यमः कृतस्तेषामनुसूचनाय । केवलं तेभ्यो नमः शब्दपारायणपारङ्गतेभ्यः । इत्थं महेश्वरादरम्य व्याडिपर्यंयन्ताः पाणिनिपूर्ववतिनो वैयाकरणाः । यथामति सङ्क्षेपेणानुसूचिताः । तेषां विषये यथाऽधीतं यथाश्रुतं वा यथाऽनुः भितं तदेवोपस्थापितम् प्रकरणेऽस्मिन् यो हि स्थितिकालो निर्दिष्टः स सर्व एव । युधिष्ठिरमीमांसकमतावलम्बको नास्माकं तत्र सम्मतिविमती । आगामिप्रकरणे पाणिनीयाष्टाध्याय्यामुल्लिखितानामाचयाणां विषये किचिदुच्यते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:वैय्याकरणाः वर्गः:व्याकरणम्
मूलक
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३८८
३८८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३८८ ३८८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शतरथः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
रायबाग
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति रायबाग-उपमण्डलम् ।
भौगोलिकता
रायबाग-उपमण्डलस्य निर्देशाङ्कौ १६.४८°उत्तरे, ७४.७८° पूर्वे.[1] । सामान्यतः औन्नत्यं ५९०मीटरमितम् (१९३५फीट्)। अस्य उपमण्डलस्य अभिवृद्धिः तावती न जाता । कदलीफलस्य, इक्षुदण्डस्य च कृषिः विपुलतया अस्ति । अत्र अतिप्राचीनं ब्रिटिषकालीनं किञ्चन रेलनिस्थानकम् अस्ति ।
इतरविवरणानि
२००१ तमवर्षस्य जनगणनानुसारम् अस्य उपमण्डलस्य जनसंख्या १८,९८४ मिता । एतेषु पुरुषाः ५२%, महिलाः ४८% । साक्षरताप्रमाणं ६८%, तन्नाम भारतस्य साक्षरताप्रमाणस्य (५९.५%) अपेक्षया अधिकम् । पुरुषाणां साक्षरता प्रमाणं ७५%, महिलानां ६०% । १४% साक्षराः ऊनषड्वर्षियाः ।
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बोलिविया
thumb|right|200px thumb|right|200px thumb|Uyuni
बोलिविया दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे विद्यमानः कश्चन देश: ।
External links
वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रतापरुद्रविजयम्
प्रतापरुद्रविजयस्य अपरं नाम विद्यानाथविडम्बनं वर्तते । विद्यानाथः चतुर्दशशतके ‘प्रतापरुद्रयशोभूषणं' लिलेख । पुस्तकमिदं डा० राघवस्य स्नातकोत्तरपाठ्यक्रमे निर्धारितमासीत् । विद्यानाथस्याहृद्याभिः प्रौढोक्तिभिरुद्विग्नो राघवमहोदयः प्रस्तुतं नाटकं प्रणिनाय ।
प्रतापरुद्रो दिग्विजयाय प्रतिष्ठते । सेनासञ्चाररजसा सूर्य आवृतः । सूर्यस्यावृतत्वाद् मध्याह्नस्य किञ्चिदनन्तरमेव सन्ध्या समापन्ना । ब्राह्मणाः सन्ध्यामुपासितुं, स्त्रियः सायन्तनमण्डनार्थं, पक्षिणो नीडान् उलूकाश्च विहर्तुं युगपदेवाचलन् । मन्दिरस्य बुभुक्षुरुपासकः शीघ्रमेव प्रसादोपलब्धये सायन्तनीं पूजां समापयितुं शिवायतनं प्रातिष्ठत ।
विषयवस्तु
प्रथमेऽङ्के नन्दनवनगतौ पौलोमीमहेन्द्रौ सहकारवृक्षस्य अधस्ताच्छिलातलसंस्थितौ असामयिकं प्रदोषमालोकयतः । अथ शीघ्रमेव पौलोम्या अक्षिणी रजसावृते संवृत्ते । इन्द्रस्यापि नेत्रसहस्रं रेणुरुद्धं बभूव । सोऽश्विद्यमाजुहाव । रुद्धदृष्टिः शची इतस्ततो धावन्ती क्रीडासरसि पपात । सरसो जलसंयोगात् तदक्षिगतेन रजसा कर्दमायितम् । तदा सा पीडातिशयात् तत्रैव विसंज्ञा संजाता।
तिथयः
शुक्ल-कृष्पक्षयोः तिथयः त्रिंशत् भवन्ति।
१३७४
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
तिथयः
वर्गः:तिथयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१३७४
बाह्य-सूत्राणि
१३७४ १३७४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
प्रतापरुद्रविजयम्
विषयवस्तु
द्वितीयेऽङ्के शत्रु राज्ञो राजधान्याः समीपवर्तिनि विपने राजकुलशरणार्थी सन् तिष्ठति स्म । सम्मर्देऽस्मिन् गावो मृगा वानप्रस्थाश्चाभावग्रस्ता अभूवन् । यतो हि एते नृपाः अपपदा ह्यः केचन फलादिभिराहारमकुर्वन् । अन्ये केचन फलादीन्यलभमानाः सर्वमपि तृणं भुक्तवन्तः । अपरे केचित् तलोपरि किञ्चिदपि नासादयन्तः कन्दादिमृगयया भूमिमखनन् । पश्य, पश्य, अधस्ताद् वराहकुलघोणोत्खाता इव गर्तास्तत्र तत्र विलोक्यन्ते ।
इन्द्रस्याक्षीणि येन केन प्रकारेण अश्विभ्यामुपचरितानि । उपचारान्तराल एव कर्दमनिमग्नामेकाकिनीं शचीमसुरा हृतवन्त इति समाचारमिन्द्र आसादितवान् । अथान्धकारः सर्वा दिशः आवृणोत् । क्व गतो दिवाकर इति पृष्टश्चर उक्तवान् यत्सोऽसुरभयान् मेरुगुहामध्यास्ते । निशाचराणाम् आक्रमणमाकलय्य सुरगुरुः सन्धिवार्तां सुहितां मेने । एतस्मिन्नेव समये दैत्यपतिरागत्य जगर्ज -
आः क्वायं स देवेन्द्रहतकः । कुत्रास्ते स द्विजपाशः सुरगुरुः । आः तिष्ठत जर्जरनिर्जरकीटाः इति।
तृतीयाङ्कात् पूर्वं विष्कम्भके मातलि-नारदावागच्छतः । नारदो मातलिमब्रवीत् - इन्द्रस्य विपत्तिं इष्ट्वाहं शिवेनोक्तः - “मातलिं भूलोकं प्रेषय । स च देवरक्षायै प्रतापरुद्रमानयतु। सर्वं शं भविष्यति इति।’’
नारदप्रदत्तपरिचयानुसारं मातलिर्भूलोकात् प्रतापरुद्रमानयामास । तं दृष्ट्वैव दैतेया दुद्रुवुः । । चतुर्थाङ्कात् पूर्वे विष्कम्भके मातलिर्बृहस्पतिं ब्रूते - सर्वं तु सुसम्पन्नं, किं तु इन्द्रस्य अनेकान्यक्षीणि प्रतापरुद्रस्य प्रतापज्वालावलोकनेनान्धीभूतानि।
बृहस्पतिरुवाच — अमृतशाली चन्द्रमाः असफलः संवृतोऽश्विद्वयमपि । दृष्ट्या तदानीमेव चन्द्रिका दृष्टा, यथा सहस्रनयनस्य चिकित्सा सम्पन्ना।
चतुर्थेऽङ्के ब्रह्मा, विष्णुः, महेशः, देवर्षिः, वीररुद्रः, इन्द्रादयश्च रङ्गपीठेऽवलोक्यन्ते । वीररुद्रेण साकं सिंहासनम् अलङ्क्रियतामिति परमेश्वरो महेन्द्रमादिदेश । अथ च परमेश्वर उभौ प्रशस्य सन्ध्याकाले वीररुद्रस्य परमेश्वरप्रतिष्ठाभिषेकं विधाय सर्वानब्रवीद् - वयं सर्वे एकशिलामासाद्य वीररुद्रस्य साम्राज्याभिषेकम् आचरिष्यामः।
शिल्पम्
यद्यपि प्रतापरुद्रविजये चत्वारोऽङ्काः सन्ति, किंत्विदं रूपकं विशुद्धं प्रहसनं विद्यते । यथा हि लेखकेन स्वयमेवोक्तम्
This is the humorous story built out of all these absurdities.
नाट्यशास्त्रानुसारमीदृश्यां रचनायां प्रवेशक-विष्कम्भकयोरभाव एवेष्टः । अस्मिन् द्वितीयाङ्कात् पूर्वं यो विष्कम्भकः सम्प्रयुक्तः स रूपकस्य पृष्ठचतुष्टयं व्याप्नोति । तृतीयाङ्कात् पूर्वं प्रयुक्तो विष्कम्भकः केवलं सूचनामेव न वितरति, अपि तु स कार्यपरकोऽप्यस्ति । तृतीयाङ्कस्य प्रारम्भे देवद्वयवातङ्कोचिता नास्ति । अयमंशः सर्वथार्थोपक्षेपकः । डा० राघवमहोदयोऽङ्कस्यार्थोपक्षेपकस्य चान्तरं न कृतवान् । इयं शास्त्रीया त्रुटिरपवादात्मिका विद्यते ।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:महाराणाप्रतापः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चाक्यार्कूत्त्
केरलीयकलारूपं भवति चाक्यार्कूत्त्। कैरल्यां "कूत्त्" इति पदं कर्दनम् (ശബ്ദിക്കല്‍) इति संस्कृतपदस्य तद्भवं भवतीति पण्डिताः वदन्ति । एवं चाक्यार् इति कैरलीपदस्य 'श्लाघ्यवाक्' (നല്ല വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുന്നവന്‍) इत्यर्थः । पुराणेतिहासादिषु विद्यमानाः कथाः सविस्तरं प्रतिपादयति चाक्यारः । वाचिकाभिनयप्रधानं कलारूपं भवति कूत्त् । सभायामुपस्थितान् प्रेक्षकानपि कथापात्रत्वेन परिकल्प्य मनुष्यसाधारणानि दौर्बल्यानि समकालिकजीवितेषु दृश्यमानान् प्रश्नान् च सरसया रीत्या सः प्रतिपादयति । तस्य हास्यप्रयोगसामर्थ्यं विशेषतः प्रस्तावमर्हति ।
दीपालङ्कृतं रङ्गं प्राप्य नम्प्यार् 'मिषाव्' इति वाद्ये प्रथमं तालक्रममाचरति । ततः चाक्यारः प्रविश्य 'चारि' इति विश्रुतं नृत्तमाचरति। पुनश्च पीठिकायाः अवतारणानन्तरं चम्पूग्रन्थेभ्यः अथवा प्रबन्धेभ्यः स्वीकृतान् श्लोकान् सविशेषया रीत्या आलपति । द्वितीयपादस्य चतुर्थपादस्य च आलापनानन्तरं मिषाव् इत्यस्मिन् तालं वादयति नम्प्यारः तदनन्तरं श्लोकार्थम् अन्वयक्रमेण विवृण्वन् चाक्यारः स्वपाटवं प्रदर्शयति ।
सरस्वतीनदी
सरस्वती नदी नाम्ना एका नदी पुरा काले आसीत्। सरस्वतीनदी यत्र लुप्ताऽभवत्, तस्य स्थानस्य नाम ‘विनशनम्' अस्ति। तस्याः पुनरुद्गमस्थानस्य अभिधानम् ‘प्लक्षप्रासवणम्' अस्ति। विनशनात् चतुश्चत्वारिंशत् दिनपर्यन्तं निरन्तरम्, अश्वगत्या चलित्वैव प्लक्षप्रासवणस्य उपसर्पणम्भवति। न तावदेतावद् एव सरस्वतीदृषद्वत्योः मध्यवर्तीप्रदेशस्य तथा तयोः सङ्गमस्थानस्य अपि निर्देशो लभते। सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णः सङ्केतः एवम् अस्ति - प्रजापतेः वेदिस्वरूपेण कुरुक्षेत्रस्य मान्यता - 'एतावतो वात्र प्रजापतेर्वेदिर्यावत् कुरुक्षेत्रमिति' । प्रजापतेः यज्ञस्य प्रतीकत्वेन ‘कुरुक्षेत्रम्' यज्ञवेदि सिद्धो भवति। अर्थादस्मिन्नेव प्रदेशे ब्राह्मणानां सङ्कलनं कृतमासीत्। यज्ञयागस्यापि पूर्णप्रतिष्ठाऽस्मिन्नेव प्रान्तेऽभवत्। मनुस्मृतौ दृषद्वती-सरस्वत्योः उभयोः देवनद्योः मध्यवर्त्तीप्रदेशः ‘ब्रह्मावर्त्त'-नाम्ना ख्यातोऽभवत्। याज्ञिकसंस्कृत्याः केन्द्रं पीठस्थलञ्च इदमेव स्थानमस्ति, यत्र ब्राह्मणानां यज्ञप्रक्रियायाः पूर्णविकासः सम्पन्नोऽभवत्। अस्यैव प्रान्तस्य भाषा ‘राष्ट्रभाषा' अभवत्। अत्रत्यः आचारः समस्तभारतवर्षस्य मान्याचारोऽभवत्। अत्रत्य संस्कृतिरेव समस्तभारतवर्षस्य संस्कृतिरस्ति।
राजनीतिः
राजनीतिः सर्वकारेण राज्यं शासितुम् उपयुज्यमाना, प्रजानां योगक्षेमाय प्रसार्यमाणा नीतिः, अपि च लोकनिर्वृतिसम्पादनस्य एका कला भवति । "राज्यभारतन्त्रम्" इति अस्य पर्यायपदं भवेत् ।
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शिलाजः
शिलाजः
राजनीतिः
& & & & & &
शिलाजः
शिलाजः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१२. भक्तियोगः
अध्यायस्य सारः
भक्तियोगो गीताज्ञानस्य अमृतफलम् अस्ति । अयमेव 'राजविद्या’ शब्देनापि प्रोक्तः । अपि चायं सर्वेषां रहस्यानां रहस्यम् अस्ति । भक्तिं विना साधकस्य साधनरुपम् आचरणम् अपूर्णमेव तिष्ठति । विराटरुपिणो दर्शनस्यान्ते भगवान् श्रीकृष्णः प्रतिपादयति यद देवदुर्मभस्य विराटरुपिणः साक्षात्कारो न वेदेन, न तपस्यया, न दानेन, च चेज्यया विधातुं शक्यते अपितु अनन्यभक्त्यैव सः सम्भवति । अनयैव जीवः ईश्वरं प्रत्यक्षं द्रष्टुं क्षमते, तत्त्वतो ज्ञातुं शक्नोति, भगवता सह ऐक्यभावमपि लब्धुं क्षमते ! अनन्यभक्तितत्त्वस्य स्वरुपम् श्रीमद्भगदगीतायामेवं प्रकारेण निरुपतिम् –
यज्ञ-दान तपः प्रभृतीनि सर्वाणि कर्त्तव्यकर्माणि भगवद्रूपाणि मत्वा साधनारतः भगवन्त मेव परमाश्रयं मत्वा तत्प्राप्त्यर्थं सततं प्रयत्नशीलः भक्तियोगस्य अनुष्ठाता, अनासक्तः, सर्वप्रणिषु शत्रुभावारहितो जनो भक्तोऽस्ति । भक्तस्य साधनायाः स्वरुपमेव भक्तिरस्ति । भगवत्प्राप्तिरेव भक्तेः फलं विद्यते । श्रीमद्भगद्गीता लोकल्याणाय सगुण- सकाम –भक्तिमार्गाय उपदेशं प्रददाति । भक्तिः उपासनापद्धतिम् अवलब्य प्रवर्तिताऽस्ति । गीताया भक्तियोगे इतरसाधनेभ्योऽविरोधोऽस्ति । गीताया भक्तियोगे भक्तस्य महत्त्वं सर्वोपरि निर्धारितम् अस्ति । भक्ताश्चतुर्विधाः प्रतिपादिताः सन्ति-आर्तभक्ता, जिज्ञासुभक्ताः अर्थार्थिनो भक्ताः ज्ञानिनो भक्ताः । एषु चतुर्षु ज्ञानिनां श्रेष्ठता प्रतिपादिताऽस्ति । ज्ञानी भक्तो भगवत आत्मसरुपो भवति । यथोक्तम् –“ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते”। एवं श्रीमद्भगवद्गीता विविधमार्गेषु समन्वयं प्रदर्श्य साधनमार्गं सुगमं सुलभं च करोति ।
गीतोक्तम्तानुसारेण कर्म-ज्ञान- ध्यान-भक्तिमार्गः एकस्यैव ईश्वारस्य प्राप्त्युपायाः सन्ति । अध्यात्मसाधकः एषां मार्गाणां यथेच्छम् उपयोगं कर्त्तुं शक्नोति । गीतायाः साधनामार्गस्य प्रारम्भो निष्कामकर्मणा अनन्यशरणागतिभावेन च भवति । निष्कामकर्मणोऽनुष्ठानेन, नियमपूर्वकं ध्यानयोगस्य अभ्यासेन साधको ब्रह्मभावं प्राप्नोति । तस्य चेतसि समत्वभावना जागर्ति । एषैव ब्राह्मी स्थितिः गीतायां प्रतिपादिता । यदा ब्राह्मी स्थितिः समुदिता भवति, तदा साधकः उत्कृष्टां भक्तिं लभते । भक्तेरुदयानन्तरमेव परमज्ञानस्य अधिकारी भवति । परमज्ञानेनैव भगवतः स्वभावं स्वरुपं विभूतिगुणानाञ्च यथार्थतो जानाति । परमज्ञानस्यैव फलम् ईश्वरोपलब्धिरस्ति । ईश्वरोपलब्धये प्रतत्तिरावश्यकी अस्ति। प्रपत्तिमार्गोऽन्यमार्गाणां नैसर्गिकं पर्यवसानमस्ति । गीतायाः गुह्यं ज्ञानमिदमेवास्ति । उक्तञ्च –
वस्तुतो ज्ञानकर्मणोरुभयोः समन्वयः भक्तौ दृश्यते । भक्त एव यथार्थतः ज्ञानी कर्मयोगी च भवितुं शक्यते । स्वयं भगवता श्रीकृष्णेनोक्तम् शास्त्रज्ञानस्य, प्रत्यक्षदर्शनस्य, भगवदैक्यस्य च प्राप्तिरनन्यभक्त्यैव सम्भवति । सात्त्विकीं श्रद्धां दैवीं सम्पत्ति च विना अनन्या भक्तिर्नैव जायते । अतो भगवदभक्त्यै अभय –सत्त्व शुद्धयादि –सद्गुणानाम् उपार्जनं नितान्तम् आवश्यकमस्ति । इमेऽपि सदगुणाः सात्त्विकश्रद्धयैव उदभवन्ति, अतो दैवैसम्पत्तिं लब्ध्वा कर्मज्ञानयोश्च तदुपयोगं विधाय अनन्या भक्तिरेव आचरणीयेति गीतायाः सन्देशोऽस्ति ।
भक्तिज्ञानयोर्मध्ये आन्तरिकविरोधो न मन्तव्यः । यतो हि यावत् ज्ञानं न भविष्यति तावत् भक्तिः कुतः सम्भवा ? ज्ञानेनैव ईश्वरानुरागः समुदेति । भक्तिं विना ज्ञानमपि नीरसं वर्तते, ज्ञानं विना च भक्तिः नेत्रहीनेवास्ति । उभयोः परस्परं सम्बन्धोऽस्ति । अतः ज्ञानसम्पन्न एव जनः यथार्थभक्तो भवति । यश्च भक्तोऽस्ति, सः न कदापि ज्ञानमुपेक्षते । ज्ञानी अपि भक्तेरुपेक्षां कर्त्तुं न क्षमते ।
एवं भगवद्गीतायाः दार्शनिकविचाराणमयमेवाशयोऽस्ति यत् ईश्वरं प्रति समर्पणभावनां कृत्वा कर्म कुर्वाणो जनः अनासक्तभावेन न कदापि कर्मबन्धने निपतति न च सांसारिकतैव तस्मिन् प्रभावं निपातयति, जीवनसंग्रामे स्वच्छन्दो भूत्वाऽसौ कर्मयोगी ज्ञानस्य उपयोगेन सह भक्तिमाचरमाणो मुक्तिं लभते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
0 वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ऐडविडः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३८९
३८९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३८९ ३८९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
विश्वसह १
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
कटकम्
कटकं ओड़िशायाः नगरम् अस्ति।
विश्वसह १
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कटकम्
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दिलीप २
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१३७५
१३७५ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३७५ १३७५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
इसिडोर ऐजक रबि
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्कले
वर्कले (जनार्दन) (०४७२) इत्येतत् स्थानं रोगपरिहारकं प्राकृतिकं स्थलम् इति ख्यातम् अस्ति । तिरुवनन्तपुरतः ५० कि.मी दूरे स्थितं जनार्दनक्षेत्रं यात्रास्थलं सागरतीरं च अस्ति । सागरतीरे रक्तशिलाः सन्ति । लवणयुक्तजलस्य उत्सांसि सन्ति । अत्र स्नानकरणेन चर्मरोगनिवारणं भवति । अतः जनाः अत्र आगत्य कतिचित् दिनानि उषित्वा स्नानं कुर्वन्ति । वर्कला धूमशकटनिस्थानम् अस्ति । वाहनसम्पर्कः सर्वनगरतः अस्ति । अत्रैव श्रीनारायणगुरोः स्मारकम् अपि अस्ति ।
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ऋतुसन्धिकालः
ऋतुर्यदा परिवर्तते तदा आहारविहारा अपि तदनुसारं परिवर्तनीया:।तथापि अभ्यस्तनामाहारविहाराणां सहसा त्यागो नोचित:। अनभ्यस्तानामपि सहसा स्वीकारो रोगाय भवति।अत: क्रमश: पूर्वर्तुचर्यायास्त्याग उत्तरर्तुचर्याया: सेवनमुपदिश्यते शास्त्रे। एतौ च त्यागस्वीकारौ ऋतुसन्धिकाले भवेताम्। ऋतुसन्धिकालो नाम पूर्वर्तोरन्तिम: सप्ताह: उत्तरर्तोरादिम: सप्ताह: च। अस्मिन्सप्ताह्द्वयात्मके काले शनै: शनै: पूर्वाभ्यासस्त्यक्तव्य:, उत्तराभ्यासोऽङ्गीकर्तव्य:।तदुक्तम् – ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहावृतुसन्धिरितिस्मृत:।तत्र पूर्वो विधिस्त्यज्य: सेवनीयोऽपर: क्रमात्। असात्म्यजा हि रोगा: स्यु: सहसा त्यागशीलनात्॥अष्टङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् ३.५८,५९
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः...
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनस्य द्वितीयप्रश्नस्य उत्तरं ददाति । "किं प्रभाषेत" इति अर्जुनस्य द्वितीयः प्रश्नः आसीत् । तस्य उत्तरं यच्छन् अत्र भगवान् श्रीकृष्णः स्थितप्रज्ञं द्वन्द्वतं वदति ।
पदच्छेदः
दुःखेषु, अनुद्विग्नमनाः, सुखेषु, विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः, स्थितधीः, मुनिः, उच्यते ॥
अन्वयः
दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीतरागभयक्रोधः मुनिः स्थितधीः उच्यते ।
कृदन्तः
विगतः = वि + गम्लृ + क्त (कर्तरि)
तात्पर्यम्
स्थितप्रज्ञस्य मनः दुःखेषु अनुद्विग्नं भवति । सः सुखेषु स्पृहावान् न भवति । रागात् भयात् क्रोधात् च सः अतीतः भवति ।
भाष्यार्थः
'सुखेषु विगतस्पृहः' – सुखे सति, सुखस्य सम्भावनायां सत्याम् अपि यस्य मनसि स्पृहा न भवति । अर्थात्, वर्तमानकाले अनुकूलतायाः परिस्थितौ सत्यपि "एषा स्थितिः सर्वदा एवमेव भवेत्" इति स्पृहा तस्य अन्तःकरणे नोद्भवति ।
'वीतरागभयक्रोधः' – संसारस्य पदार्थान् प्रति ममत्वं 'रागः' उच्यते । पदार्थेषु रागस्य स्थितौ अपरः कश्चन तस्य पदार्थस्य हानिं कुर्यात्, तं पदार्थं दूरीकुर्यात् इत्यादिभिः 'भयम्' उद्भवति । तस्मात् भयात् 'क्रोधः' समुद्भवति । परन्तु यस्य मनसि अन्यं सुखिनं कर्तुं भावः अस्ति, तस्य रागः स्वाभाविकतया दूरीभवति । रागः भयस्य, क्रोधस्य च मूलं भवति । रागे व्यपगते सः मनुष्यः भयात्, क्रोधात् अपि रहितः भवति । यावत्पर्यन्तम् आंशिकरूपेण उद्वेगः, स्पृहा, रागः, भयं, क्रोधः च भवति, तावत्पर्यन्तं सः साधकः उच्यते । तेभ्यः सर्वदा रहिते सति सः सिद्धः उच्यते ।
'स्थितधीर्मुनिरुच्यते' – तादृशस्य मननशीलस्य कर्मयोगिनः बुद्धिः स्थिरा, अचला च भवति । 'मुनि' इत्यस्य शब्दस्य वाण्या सह सम्बन्धः अस्ति । अतः भगवान् 'किं प्रभाषेत' इत्यस्य उत्तरत्वेन 'मुनि' इत्यस्य शब्दस्य उपयोगं करोति । परन्तु वस्तुतः 'मुनि' इत्यस्य शब्दस्य अर्थः केवलं वाण्याम् एव अवलम्बितः नास्ति । अतः भगवान् अग्रे 'मौन' इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगः मानासिकतपसः अर्थे अपि करोति ।
मर्मः
वासना, कामना इत्यादीनि रागस्य एव स्वरूपाणि भवन्ति । केवलं वासनायाः तारतम्यत्वात् (अनुपातानुसारेण) तस्याः विभिन्नानि नामानि सन्ति । यथा अन्तःकरणे गूढः 'रागः' 'वासना'त्वेन सम्बोद्ध्यते । वासनायाः अपरे नामनी 'आसक्तिः', 'प्रीतिः', 'आशा', 'लोभः', 'तृष्णा' च । किञ्चित् वस्तु अहं प्राप्नोमि इति वासना 'कामना' उच्यते । कामनासिद्धेः सम्भावना 'आशा' कथ्यते । कामनायाः परिपूर्तौ अपि अधिकं प्राप्तुम् इच्छा 'लोभः' मन्यते । लोभस्य अति 'तृष्णा' उच्यते । अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, उत्पत्तिविनाशशीलपदार्शेषु ममत्वं वासना, कामाना इत्यादिभिः भिन्ननामभिः परिलक्ष्यते ।
कर्मयोग स्य विषयत्वात् अत्र मननशीलं कर्मयोगी 'मुनिः' इति उक्तः । मननशीलातायाः तात्पर्यम् अस्ति यत्, सावधानतया मननम् । यस्य मनसि कामना, आसक्तिः इत्यादयः न भवेयुः । नैरन्तर्येण अनासक्तिः एव सिद्धकर्मयोगिनः सावधानत्वम् अस्ति । यतो हि अग्रे साधकावस्थायाम् अपि सः सावधानः आसीत्, तस्य फलस्वरूपमेव सः परमात्मतत्त्वे स्थिरः अस्ति ।
शाङ्करभाष्यम्
किञ्च दुःखेष्विति ।
दुःखेषु  आध्यात्मिकादिषु प्राप्तेषु न उद्विग्नं न प्रक्षुभितं दुःखप्राप्तौ मनो यस्य सोऽयम्  अनुद्विग्नमनाः।  तथा  सुखेषु  प्राप्तेषु विगता स्पृहा तृष्णा यस्य न अग्निरिव इन्धनाद्याधाने सुखान्यनु विवर्धते स  विगतस्पृहः। वीतरागभयक्रोधः  रागश्च भयं च क्रोधश्च वीता विगता यस्मात् स वीतरागभयक्रोधः।  स्थितधीः  स्थितप्रज्ञो  मुनिः  संन्यासी तदा  उच्यते।।
भाष्यार्थः
आध्यामिकादीनां त्रिविधानां दुःखानां प्राप्तौ यस्य मनः उद्विग्नं न भवति, अर्थात् क्षोभः न भवति, सः 'अनुद्विग्नमनाः' उच्यते । तथा च सुखानां प्राप्तौ स्पृहा, तृष्णा च न भवति, अर्थात् यथा ईन्धनक्षेपणे सति यथा अग्निः उग्रः भवति, तथा सुखप्राप्त्युतत्तरं यस्य लालसा न वर्धते, सः 'विगतस्पृहः' उच्यते ।
दीर्घबाहु
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः...
भाष्यार्थः
== रामानुजभाष्यम् == अनन्तरं ज्ञाननिष्ठस्य ततः अर्वाचीना अदूरविप्रकृष्टावस्था उच्यते -
प्रियविश्लेषादि दुःखनिमित्तेषु उपस्थितेषु  अनुद्विग्नमनाः  न दुःखी भवति  सुखेषु विगतस्पृहः  प्रियेषु सन्निहितेषु अपि निःस्पृहः  वीतरागभयक्रोधः  अनागतेषु स्पृहा  रागस्तद्रवितः  प्रियविश्लेषाप्रियागमनहेतुदर्शननिमित्तिं दुःखं भयम् तद्रहितः प्रियविश्लेषाप्रियागमनहेतुभूतचेतनान्तरगतो दुःखहेतुः स्वमनोविकारः क्रोधः तद्रहितः एवंभूतो  मुनिः  आत्ममननशीलः  स्थितधीः  इति  उच्यते।
इतः परम् अत्र ज्ञाननिष्ठस्य पुरुषस्य अर्वाचीनां स्थितिम् अर्थाद् अन्तिमस्थितेः समीपस्था या अवस्था अस्ति, ताम् उपस्थापयति –
प्रियवियोगादीनां दुःखनिमित्तकानाम् उपस्थित्यां सत्याम् अपि यः अनुद्विग्नचित्तः भवति अर्थाद् दुःखी न भवति, यः सुखेषु स्पृहारहितः भवति अर्थाद् प्रियपदार्थानां सन्नैकट्ये प्राप्तेऽपि यः तेषाम् इच्छां न करोति, यः रागभयक्रोधादिभ्यः रहितः भवति, तादृशः मुनिः स्थितप्रज्ञः उच्यते । अप्राप्तपदार्थेषु स्पृहा 'रागः' इति । प्रियवियोगस्य, अप्रियप्राप्तेः निमित्तं दृष्ट्वा यद् दुःखम् उत्पद्यते, तद् 'भयम्' इति । एवं प्रियवियोगस्य, अप्रियप्राप्तेः च निमित्ताद् अपरेषु जीवेषु जातस्य दुःखस्य हेतुभूतं यः मनसः विकारः अस्ति, सः क्रोधः इति । यः एतेभ्यः त्रिभ्यः दोषेभ्यः रहितः अस्ति, तादृशः मुनिः अर्थाद् आत्ममननशीलः पुरुषः स्थितप्रज्ञः उच्यते ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:साङ्ख्ययोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्रथम कुमारगुप्तः
कुमारगुप्तः पितुः विक्रमादित्यस्य विशालराज्यम् अनाहतं पालितवान्। सः दक्षः महाराजः आसीत्। सः ४१५ तमवर्षादारभ्य ४५५ वर्षपर्यन्तं प्रशासनं करोति स्म। तस्य अन्तिमदिनेषु बहुकष्टाणि अभवन्। परन्तु सः आक्रमकं पुष्यामित्रं विजित्य अश्वमेधयज्ञम् अकरोत्। तस्य विजयस्य अनन्तरं कार्तिकेयचित्रसहितानि नाणकानि मुद्रापितवान्।
प्रशासनम्
तस्य राज्यकाले चिरतदत्तः पुण्ड्रवर्धनभुक्तेः शासकः आसीत्। राजपुत्रः घटोत्कचः ऐरिकीणस्य शासकः बन्धुवर्मा च दशपुरस्य शासकः आस्ताम्। पृथ्विसेन: तस्य कालारम्भे मन्त्री,कुमार: अमात्यः चासीत्। ततः सः महाबलाधिकृतः अभवत्।
अभिलेखनानि
तस्य अनेकानि अभिलेखनानि सन्ति। तेषु बिल्सद्नगर्याम् ४१५ तमे वर्षे लेखित: शिलालेख: पुरातनः:
मरणम्
सः ४६७ तमे वर्षे मृत:। तस्य मरणात् अनन्तरम् गुप्तसाम्राज्यस्य अवनति: आरब्धा।
कुमारगुप्तः, प्रथम वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तिल्या
सः रामानुजस्य जीवितकालः । सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं तमिलुराज्यस्य चिदम्बरम् इति प्रदेशे गोविन्दराजस्वामी मन्दिरं बहुविशालं, प्रधानं च आसीत् । तस्मिन् काले तावत् विशालमन्दिरम् अन्यत् नासीत् । कुमुदिनि इति वाराङ्गना तत्र नृत्यसेवां करोति स्म । निश्चितदिनानां सायङ्काले सा आगत्य नृत्यसेवां कृत्वा ततः गच्छति स्म । तस्याः पुत्री तिल्या । देवालयस्य पार्श्वे एव कुमुदिन्याः गृहमासीत् । देवालये धनुर्मासे प्रातः सायं च तिरुप्पावै उपन्यासः भवति स्म । कुतूहलेन पञ्चवर्षीय बालिका तिल्या अपि तत्र गच्छति स्म । श्रेष्ठविद्वान् रङ्गाचार्यः प्रवचनं करोति स्म । एतेन प्रवचनेन तिल्या बहुधा आकृष्टा । प्रवचनस्य गोदादेव्याः धनुर्माससेवया एषा मोहिता जाता । सेवाद्वारा सा श्रीकृष्णं कथं प्राप्तवती इति तिल्या ज्ञातवती । स्वस्य हृदयेऽपि गोविन्दराजस्वामिनं प्रतिष्ठापितवती । तस्य विषये एव चिन्तनं करोति स्म । मात्रा शिक्षितं नृत्यं तस्मै गोविन्दाय एव अर्पितम् इति निश्चितवती ।
गोविन्ददासी
बाल्ये अङ्कुरिता एषा भावना यौवने इतोऽपि दृढा जाता । स्वस्य सर्वस्वमपि गोविन्दराजस्वामिने इति चिन्तितवती । सा अनुपमसौन्दर्यवती, नवयौवनकान्त्या प्रकाशिता अभवत् । तस्याः हासः पुष्पाणां निरस्यमिव, चलनं हंसचलनमिव, सम्भाषणं मौक्तिकानां वृष्टिः इव आसीत् । गोविन्दराजस्वामिना विना सा अन्यत्र कुत्रापि नृत्यं न करोति स्म । चिदम्बरस्य कवयः, गायकाः, रूपवन्ताः, धनिकाः च तस्याः नृत्यं पश्यन्ति स्म । देवाय तस्याः भावं दृष्ट्वा एते स्वेषां निमित्तमेव सा भावभङ्गिं प्रदर्शयति इति चिन्तयन्ति स्म । किन्तु तिल्यायाः ध्यानं तु गोविन्दराजस्वामेः प्राप्तेः विना अन्यत्र नासीत् ।  तस्य प्रीत्यर्थं, प्राप्त्यर्थं च सा नृत्यति स्म । वाराङ्गनावृत्त्याः प्रवेशार्थं माता कुमुदिनी अनुरोधं कृतवती ।  किन्तु तिल्या स्वस्य रूपयौव्वनसौन्दर्याणि भगवतः गोविन्दस्य सेवायामेव आरक्षितानि इति निश्चितवती ।
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३७६
१३७६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३७६ १३७६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सुमध्या
पुरुषोत्तमपुम् इति किञ्चन नगरम् आसीत् । सौन्दर्यस्य, सुव्यवस्थायाः शासने तन्नगरं प्रसिद्धमासीत् । तस्मिन् नगरे उन्नतस्तरस्य वेश्याः आसन् । तासु सुमध्या बहुप्रख्यातिं प्राप्तवती । सुमध्या सत्कुलप्रसूता आसीत् । तथापि दुष्टसहवासेन सा मार्गभ्रष्टा अभवत् । तेनमार्गेण एव गच्छन्ती अन्ते वेश्या अभवत् । बाल्ये मातापितुः रक्षणे सा शास्त्राध्ययनं कृतवती । बाल्ये प्राप्तस्य धार्मिकवातावरणस्य कारणेन सा धार्मिकानुशसनस्य बहुज्ञानं सम्पादितवती । अतः स्वस्य पतनेन बहुपश्चात्तापः आसीत् तस्याः । किन्तु एतेन मलिनजीवनेन मुक्तिं प्राप्तुम् अन्यः मार्गः नासीत् । तदर्थं खिन्नमनस्का सा स्वस्य जीवनस्य विषये एव असह्यं भावम् अनुभवति स्म । तस्मिन् एव नगरे कश्चन उत्तमः ब्राह्मणयुवकः आसीत् । तस्य नाम भद्रतनुः इति । यदा सः सुमध्यां दृष्टवान् तदारभ्य तस्याः सौन्दर्याराधकः अभवत् । कथञ्चित् तस्याः प्राप्त्यर्थं तस्य आग्रहः आसीत्  ।
अनुरक्तःभद्रतनुः
युवकः भद्रतनुः अपि बाल्ये उत्तमधार्मिकसंस्कारं प्राप्तवान् आसीत् । सदाचारसम्पन्न्नः अपि आसीत् । किन्तु दुष्टसहवासेन सः अपि दुष्टः जातः । मद्यपानद्यूतचौर्यादीनि दुर्व्यसनानि रूढिगतानि । दुरभ्यासाः शृङ्खला इव भवति । एकं स्पृशति चेत् अवशिष्टं सर्वं पृष्ठतः स्वयम् आगच्छन्ति ।  अतः सः धर्मनिन्दनामपि आरब्धवान् । परलोक देवानां विषये तस्य आसक्तिः एव दूरङ्गतः । पाखण्डः इव दृश्यते स्म । भद्रतनुः वेश्यानां सहवासम् अनुभूतवान् । गच्छता कालेन सुमध्यायाः समीपम् आगतवान् । सुमध्यायाः रूपेण सः बहुधा आकृष्टः । प्रतिदिनं तस्याः समीपं गच्छति स्म । कालक्रमेण सुमध्या अपि तं ब्राह्मणयुवकम् इच्छति स्म । कतिचन दिनानन्तरम् इच्छा प्रेमस्य रूपं प्राप्नोत् । सुमध्यायै स्वस्य कार्यविषये असह्यमभवत् । परिणामेन सा भद्रतनुं विहाय अन्यं पुरुषं गृहम् आगन्तुम् अवकाशं न दत्तवती । आगतान् सर्वान् निर्गमितवती । भद्रतनोः अधःपतनेन तस्याः दुःखम् अभवत् । एवं तस्य विषये दयया अनुकम्पेन च सा तस्मै मद्यपानं द्यूतः मांसाहरणं चौर्यं च बहुदुष्टगुणाः इति विवृतवती । तान् त्यक्तुम् अनुरोधं कृतवती । तेषां त्यागेन विना मत्समीपं नागच्छतु इत्यपि उक्तवती ।  तस्याः वचनानि तस्य हृदयं स्पृशन्ति । बहुपरिणामं जनयन्ति । परिणामेन सः दुर्व्यसनेन दूरं गच्छन् आसीत् । क्रमशः तान् त्यजन् आसीत् । दुर्व्यसनेन विमुक्त्या विना नागच्छतु इति तु सुमध्या उक्तवती आसीत् । किन्तु एकदिनमपि सा तस्य दर्शनेन विना स्थातुं न शक्नोति स्म । तस्य आगमनं निवारयितुं सा न शक्तवती । भद्रतनवे सुमध्यायाः समीपगमनेन विना जीवनस्य अन्यलक्ष्यं नासीत् । तस्य परिवर्तनस्य विषये तस्याः शङ्का आसीत् । किन्तु तस्याः अन्यभयमपि आसीत् ।  स्वस्य अनुरोधेन सः अत्र आगमनेन विना अन्यत्र गच्छति वा किम् ? इति । किं करणीयम् इति चिन्तितवती । तदा रात्रिः आसीत् । महती वृष्टिः अपि आसीत् । मध्यरात्रसमये भद्रतनुः सुमध्यायाः गृहस्य द्वारस्य कुट्टितवान् । सुमध्या द्वारम् उद्घाटितवती । तस्य वस्त्राणि आर्द्राणि आसन् । अन्तः आगत्य भद्रतनुः वस्त्रपरिवर्तनं कुर्वन् अवदत् । क्षमताम् सुमध्ये अद्य मम पितुः श्राद्धमासीत् । एतादृशानां तिथिश्राद्धानां विषये मम कश्चिदपि आसक्तिः नास्ति । किन्तु किं करोमि, जनेभ्यः भयम् अनुभोक्तव्यम् । कथञ्चित् सर्वाणि कार्याणि कृत्वा समापितवान् अस्मि । शीघ्रं शीघ्रं करणीयमिति चिन्तयन् एव आसम् । तथापि समयः अधिकः व्यतीतः । तत्र कार्याणि कुर्वन् आसम् किन्तु मम मनः पूर्णम् अत्रैव भवत्याम् आसीत् । मह्यं दैवपूजा, देवपूजा सर्वं भवती एव अस्ति । भवत्या विना मम किमपि नावश्यकम् । तस्य वचनानि श्रुण्वती आसीत् सुमध्या । तस्य अधःपतनं दृष्ट्वा सा खेदम् अनुभूतवती । स्वस्मिन् एतस्य कियत् मोहः कियत् अज्ञानी अस्ति एषः एतस्य अज्ञानं दूरीकरणीयमेव इति निश्चितवती ।
अज्ञानापाहा सुमध्या
सुमध्या मृदुवचनेन तु एतस्य परिवर्तनं न भवति इति ज्ञात्वा सा रोषेण उक्तवती । हे ब्राह्मण धिक्कारः भवन्तम् । भवत्सदृशस्य पुत्रस्य प्राप्तेः अपेक्षया भवतः पिता पुत्रहीनः चेदपि उत्तमम् अभविष्यत् । तस्य श्राद्धदिने पूज्यकार्याणि त्यक्त्वा अस्मिन् नरककूपे पतितुम् आगतवान् अस्ति । भवान् शास्त्रार्थानाम् अध्ययनेन ज्ञातवान् अस्ति । श्राद्धदिने स्त्रीसङ्गं करोति चेत् आत्मना सह पितॄणामपि अधःपतनं भविष्यति इति शास्त्रेषु न पठितवान् वा ? मत्सदृश्याः वेश्यायाः अस्थि मांसचर्मयुक्तशरीरे भवतः उन्मत्तताकारणं किमस्ति ? <Poem> हे मूर्ख दुर्मते मैथुनं यस्तु कुमते पितृवासरे । रेतोभोगिन एव स्युः पितरस्तस्य सोऽपि च ॥
यमदण्डान्तर स्थायि जीवितं च शरीरिणाम्। तथापि पातकं मूढ कुरुषे निर्भयः सदा ॥
जलबुद्बुदवन्मूढ क्षण विध्वंसि जीविनम् । किमर्थं शाश्वतधिया करोषि दुरितं सदा ॥
ललाटे लिखितं यस्य मृत्युरित्यक्षरद्वयम् । स कथं कुरुते पापं समस्त क्लेशदायकम् ॥
अहो माया महाविष्णोरेका बलवती क्षितौ । यतः पापमिवामित्रं सञ्चेतुं हर्षितो जनः ॥
स्थानं पापाय मा देहि निज देहे दुराशय । दहत्याश्रयमेनं हि वीतिहोत्र इव ज्वलन् ॥ </Poem>
(मृत्युः यदाकदापि वा आगच्छतु) सर्वेषां जीवीनां जीवनं यमराजस्य आधीन्ये भवति । एतद् ज्ञात्वापि भवान् निर्भयेण सदा पापकार्ये निमग्नः भवति किल ? एतद् जीवनं शाश्वतं किम् ? एतद् तु जलस्य उपरितन बुद्बुदः इव क्षणे एव नश्यति । एतद् शाश्वतमिति मत्वा प्रतिदिनं किमर्थं पापकार्याणि कुर्वन् अस्ति ? मृत्यु इति अक्षरद्वयस्य पदं प्रत्येकस्य ललाटेऽपि लिखितमस्ति । तथापि क्लेशदायकानि पापकार्याणि किमर्थं कुर्वन्ति वा न जाने   आहा   प्रपञ्चे भगवतः महाविष्णोः माया बहुशक्तिमती अस्ति ।  अतः एव शत्रुसमानाः पापानि वितीर्य आनन्देन स्थातुं यत्नं कुर्वन्ति ।  हे दुराशापीडित  भवान् भवतः शरीरे पापाय स्थानं न ददातु ।  यथा अग्निः स्वस्य आश्रयदातमेव दहति तथैव पापम् अपि स्वस्य आश्रयमेव भस्मीकरोति । 	अतः सोदर  सम्यक् चिन्तयतु   भवतः हृदयात् माम् दूरीकरोतु ।  तत्र परमात्मानं प्रतिष्ठापयतु ।  यः परमात्मनः शरणं गत्वा, तं भजन्ति, ते तस्य कठिणमायाप्रभावेण सहजतया दूरे तिष्ठन्ति ।  भगवान् बहुदयालुः ।  निश्चयेन सः भवतः रक्षणं करोति ।  एवम् उक्त्वा सुमध्या मौनमाश्रितवती ।
पश्चात्तपः वैराग्यं च
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
३९०
३९० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३९० ३९० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्विलान्
क्विलान् – तिरुवनन्तपुरतः ७२ कि.मी दूरे स्थितं वाणिज्यकेन्द्रमेतत् । कोल्लम् इत्यपि निर्दिश्यते एतत् । अष्टमुडिसरोवरम् आकर्षकम् अस्ति । अस्य तीरे नगरमस्ति । पूर्वं पोर्चगीस्जनाः डच्चजनाः च अत्र निवसन्ति स्म । पोर्चुगीसडच्चजनाङ्गयोः वाणिज्यविषये कलहः अभवत् । समीपे तुङ्गशेरिस्थले पोर्तुगीस् जनैनिर्मितरणदुर्गवशेषाः सन्ति । अत्र जलमार्गे चीनाडंशीयजालाः पगोडनौकाः च दृष्टुम् शक्यन्ते ।
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धनञ्जयपुरञ्जयम्
धनञ्जयपुरञ्जये विष्णुपद विरचिते नाटके सप्ताङ्का विलसन्ति । अस्य प्रकाशनं काञ्चनकुञ्चिके न सहैवाभवत्।
कथावस्तु
पल्ल्यां कुटीद्वारि धनञ्जयनामा वृद्धो ब्राह्मणः स्वभागधेयं क्रोशन् तिष्ठति स्म । तस्य पत्न्याः मृत्योः विंशतिसमाः व्यतीताः । तदा पुरञ्जयः शिशुरासीत् | अहमेव तं पुष्णामि स्म । सम्प्रति स मां न पृच्छति । इदानीमहं वाराणसीं गत्वा वयसश्शेषं गमयितुमिच्छामि । अक्षिणी प्रक्षीणे सञ्जाते । तत्र कथं यामि । एवं चिन्तयतस्तस्य पुत्रः पुरञ्जयो दिवसं गमयित्वा गृहमायातः । पित्रा पृष्टः स उवाच -अहं भवानिव न कूपमण्डूकः । अनुदिनं मया मलशाला गम्यते । जन केनोक्तं – मरणासन्नोऽहम् । यदि मम न ओष्यसि, तर्हि पश्चात्तप्यसि | अहं काश्यां विश्वनाथ स्य दर्शनं चिकीर्षामि । पुरञ्जयेन कथितम् - एतत् सुष्ठु । परन्त्वहं भवता सार्धं तत्र गन्तुं न शक्नोमि, यतो हि मम मल्लशालागमनम् अत्यावश्यकम् । अथात्यधिकं पितुराग्रहात् स तेन समं वाराणसीं गतः।
द्वितीयाङ्के पुरञ्जयः पितर्युपरते गङ्गा यास्तटे वृक्षतले निषण्णः पितरं प्रति कर्तव्यपालनात् परितुष्टः आलस्याद् यावन्नेत्रे निमीलयति, तावद् भवानीवल्लभं भूतेश्वरं पश्यति । शिवेनोक्तम् - अरे मूर्ख ! पश्य तव तातो नरके निमग्नः । यमदूतैस्ताडितो धनञ्जयो विलपति स्म - अहं तु शिवपुर्यामुपरतः, ततः कस्मान्मे नरकभोगः । नूनमिदं मया मम कुपुत्रस्य कारणाद् भुज्यते दुःखम् । इतश्च स्वप्ने पुरञ्जयो यमदूतान् भर्सयन्नुवाच - विरमत, पितुस्ताडनस्य फलं वः स्वादयामि । अहं भारतस्य विख्यातो मल्लोऽस्मि। नरकस्य द्वितीये दृश्ये शिवस्तम् अभर्त्सयत् - तवैव पापादयं पिशाचतां प्राप्य कष्टं भुङ्क्ते । तदा पुरञ्जयः शिव स्य चरणौ गृहीत्वा पितुः त्राणस्य उपायं पृष्टवान् । शिवोनोक्तं माहिष्मत्या नृपतेः समीपं गत्वा तस्यातिथिसेवापरायणताया एकदिवसस्य पुण्यं याचस्व । तावदेव स मत्सायुज्यं प्राप्स्यति।
तृतीयाङ्के पुरञ्जयो माहिष्मतीं गच्छन् मध्यमार्गं कञ्चन निषादं विलोकितवान् । मार्गं पृष्टो निषादोऽब्रवीत् - अद्य नक्तं वनादस्माद् गन्तुं न शक्यते । पूयतामद्य मे कुटीरम्।
चतुर्थाङ्के निषादस्तस्मै भोक्तुं फलानि प्रायच्छत् । ततस्तस्य वासः कुटीराभ्यन्तरे निर्दिश्य स्वयं तस्य रक्षायै धनुर्धरः कुटीराद् बहिः सावधानोऽतिष्ठत् | अथ पुरञ्जयः प्रातरुत्थाय निषादं रक्तरञ्जितं मृतमवलोकितवान् । सिंहस्तं जघान, यस्तस्य बाणेन हतः । तद् दृष्ट्वा स उवाच -
अभ्यागतार्थं त्यक्तासुस्त्वमाशु स्वर्गमुद्गतः।
ततः स काष्ठानि सञ्चित्य तस्य चरम सक्रियां चक्रे। षष्ठाङ्के पुरञ्जयो माहिष्मतीराजप्रासादमाससाद। तत्र स्वस्वागतार्थमागतान् राजपुरुषान् स ऊचिवान् – नाहं राजानम् अन्तरातिथ्यं स्वीकरिष्यामि।
राजानं प्रेषयत । अथ राजा समागत्य तस्य चरणयोः स्पृष्ट्वा प्रणनाम | स राज्ञे चुक्रोध - भवान् सेवकैः आतिथ्यं सम्पादयति अहो भवत आतिथ्यम् ? राजा क्षमां याचित्वाब्रवीत् - आसन्नप्रसवायाः पत्न्याः सुव्यवस्थायां व्यस्तोऽहं पूर्वं नागच्छम् । ततः पुरञ्जयः शिवाज्ञानुसारं तं तस्यैकदिवसस्य पितुः सङ्गतये पुण्यमयाचत | राजोवाच - अद्य भवान् ममातिथिशालायाम् आतिथ्यमनुभवतु । श्वोऽहं स्वकीयमाह्निकं पुण्यं भवतः पित्रे प्रदास्यामि ।
सप्तमा भूपतेः अतिथिभवने पुरञ्जयः सुष्वाप | स्वप्ने शिवस्तं संबोध्य ब्रवीति स्म - इदानीं त्वं ज्योतिर्मयमरीरं दिव्याम्बरधरं स्वपितरमवलोकय । धनञ्जयेनोक्तं - सम्प्रत्यहं मोक्षं लब्ध्वा शिवसायुज्यमनुभवामि । ततो हर्षनिर्भरः पुरञ्जयः शिवमुवाच - भगवन् ! भवतामनुग्रहेण मम पितुरुद्धारः समजनि । शिवेनोक्तम् - अयं माहिष्मतीनृपतेः प्रतर्दनस्य पुण्यप्रभावः । अद्य नक्तं राज्ञो गेहे यो जन्म प्राप्स्यति, स तव रक्षायां सिंहेन निहतो निषाद एव ।
प्रथमाङ्कस्यारम्भो धनञ्जयस्य एकोक्त्या भवति, द्वितीयाङ्कस्य च पुरयैकोक्त्या। पञ्चम-सप्तमाङ्कयोरारम्भे पुनः पुरञ्जयस्यैकोक्ती वर्तते । रङ्गनिर्देशाः प्राङ्मध्ये च विहिताः। चारित्रिकविकासस्य उच्चकोटिका कलना प्रस्तुतनाटकस्य विशिष्टा विभूतिः । हास्यप्रवणता तु विष्णुपदस्य प्रत्येकस्यां कृतौ विलसति । कविना नवनाट्यविधानैः सुसज्जैः नाटकैः न केवलं रसनिर्झरिणी प्रवाहिता, अपि तु तैः मानवतापूर्णस्य चारुजीवनस्य पद्धतिरपि निर्दिष्टा।
कोल्लम्
कोल्लं केरलस्य जनपदेषु अन्यतमं विद्यते। तिरुवनन्तपुरतः ७२ कि.मी दूरे स्थितं वाणिज्यकेन्द्रमेतत्। कोल्लम् इत्यपि निर्दिश्यते एतत्। अष्टमुडिसरोवरम् आकर्षकम् अस्ति। अस्य तीरे नगरमस्ति। पूर्वं पोर्चगीस्जनाः डच्चजनाः च अत्र निवसन्ति स्म। पोर्चुगीसडच्चजनाङ्गयोः वाणिज्यविषये कलहः अभवत्। समीपे तुङ्गशेरिस्थले पोर्तुगीस् जनैनिर्मितरणदुर्गवशेषाः सन्ति। अत्र जलमार्गे चीनाडंशीयजालाः पगोडनौकाः च दृष्टुम् शक्यन्ते।
वर्गः:केरळराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स्कन्दगुप्तः
स्कन्दगुप्तः गुप्तवंशे एकः महाराजः आसीत्। सः गुप्तराज्यस्य अन्तिमः महान् सम्राट् आसीत्। सः अनेकानि कष्टानि अन्वभवत्। तस्य पितृराज्यकाले मध्यभारतवासिनः पुष्यामित्रान् अजयत्। ततः तेन पश्चिमोत्तरदिशायाः आगतवन्तः हूणाः जेतव्याः। सः हूणान् विजित्य यशः प्राप्तवान्। परन्तु एतत् युद्धं राज्यस्य धनं निर्गमयति स्म। एतस्मात् कारणात् एव गुप्तसाम्राज्यं नष्टम् अभवत् इति केचन इतिहासकाराः विश्वासन्ति।
निष्काः
तस्य चतुर्विधाः निष्काः आसन्। ते धनुर्धरप्रकारः, राजारानीप्रकारः, छत्रप्रकारः अश्वारोहीप्रकारः च। रजतसिकासु अपि चतुर्विधाः आसन्। ते गरुडप्रकारः, ऋषभप्रकारः, वेदिकाप्रकारः मध्यदेशप्रकारः च।
स्कन्दगुप्तः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जम्बूवृक्षः
320px|thumb|पुष्पितः जम्बूवृक्षः
अयं जम्बूवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं च वृक्षः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्मिन् वृक्षे ६ विधाः सन्ति । महाफलः, नदीजम्बू, क्षुद्रफलः, ह्रस्वफलः, गोलाकारफलः, श्वाजम्बू चेति । अस्य वृक्षस्य फलानि, पर्णानि, बीजानि च औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अयं जम्बूवृक्षः संस्कृते “फलेन्द्रः” इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । अस्य “रोहिणीनक्षत्रवृक्षः” इति अपरं नाम अपि अस्ति । thumb|200px|right|जम्बूफलानां राशिः thumb|left|150px|जम्बूवृक्षः
इतरभाषासु अस्य जम्बूवृक्षस्य नामानि
अयं जम्बूवृक्षः आङ्ग्लभाषयाJambul इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Syzygium Jambolana इति । हिन्दीभाषया अयं वृक्षः “जामून्” इति, तेलुगुभाषया“नेरेड्’ इति, तमिळ्भाषायां “शम्बु” इति, मलयाळभाषया“रामजम्बूक्” इति, कन्नडभाषया“नेरळे” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य जम्बूवृक्षस्य प्रयोजनानि
अस्य जम्बूफलस्य प्रधानः रसः मधुरः । तदनुरसत्वेन आम्लः कषायः च भवति । इदं जम्बुफलं रूक्षं चापि । “महाफल” नामकानि फलानि आम्ल – मधुर – रुचियुक्तानि । शीतवीर्यानि च । १.	जम्बू कफं वातं चापि निवारयति । २.	मधुमेहेन पीडिताः अस्य बीजस्य वा पर्णस्य वा कषायं निर्माय दिने द्विवारं ५ – १५ ग्राम् मितं यावत् मधुना सह पिबेयुः । ३.	अस्य उपयोगेन शरीरस्य ज्वलनं, कण्ठवेदना, शरीरस्य शुष्कता, क्रिमिरोगः, अतिसारः, श्वासावरोधः इत्यादयः अपगच्छन्ति । ४.	कफकारणतः वा पित्तकारणतः वा अतिसारः जायमानः अस्ति चेत् अस्य उपयोगः हितकरः भवति । ५.	इदं जम्बूफलं रक्तदोषम् अपि शमयति । ६.	“महाफल” नामकानि फलानि मलस्तम्भनं कुर्वन्ति । उदरबाधां चापि शमयन्ति । ७.	इदं मूत्रं न्यूनीकरोति । जम्बूफलम्
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
एडवार्ड् वी एप्पलटन्
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वज्रः
शिलाजः
रायगढमण्डलम् (disambiguation)
रायगड मण्डल: नामांकित लेखनम् एकोत्तरम् सन्ति |
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लवणम्
thumb|150px|right|लवणनिर्माणम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लवणस्य स्वभावः
thumb|150px|right|लवणराशिः एतत् सैन्धवं लवणं पचनार्थं लघु । एतत् लवणं जीर्णानन्तरं स्वादुविपाकः भवति । एतत् लवणम् अनुष्णशीतवीर्ययुक्तम् । सामुद्रं लवणं पचनार्थं गुरु । एतत् लवणं लवणरसयुक्तम् । एतत् लवणं जीर्णानन्तरं मधुरविपाकः भवति ।
वर्गः:पाकसामग्री वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
क्रिकेट्-क्रीडा
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः (काष्ठपट्टिकाकन्दुकक्रीडा)
क्रिकेट्(Cricket)-क्रीडाया जन्म प्रायेण षडशतवर्षेभ्यः पूर्वम् अभूत् । इंग्लेण्डस्थे एडवर्ड प्रथमस्यैकस्मात् संग्रहात् प्राप्ताया दैनन्दिन्या इदम् अवगम्यते यत् क्रिकेटस्य सर्वतः प्रथमं क्रीडनं केण्टस्थिते निवेण्डने त्रयोदश्यां शत्यां समपद्यत इति । आक्स्फोर्ड्-पुस्तकालयस्य भित्तौ एकं चित्रम् आचित्रितं विद्यते यस्मिन् द्वौ क्रिस्तधर्मगुरू क्रिकेटं क्रीडमानौ चित्रितौ स्तः । एताभ्याम् अपि अस्याः क्रीडायाः प्रारम्भविषये ज्ञातुं शक्यते ।
एका सारसम्पन्ना गदासदृशी यष्टिः ‘क्रिक’ कथ्यते । तदानीं तस्यां यष्टेः अथवा यष्टित्रयस्य (विकेटस्य)प्रयोगो न अभवत्, एकः लधुगर्तकः भूमौ खन्यते स्म तथा कान्दुकिकः कन्दुकं तस्मिन् गर्ते पातयितुं प्रयतते स्म । पूर्वं क्रीडकः कन्दुकं ताडयति स्म तथाऽपरः कश्चन क्रीडकः तं कन्दुकं निगृह्णाति स्म। निगृहीते सति कन्दुके प्रथमः निर्गतः (आउट) मन्यते स्म । ततः परं गर्तस्य स्थाने चिह्नावगमाय यष्टित्रय्याः प्रयोगः आरब्धः ।
अस्य चतुः शतवर्षाणामानन्तर्येण क्रिकेट्-क्रीडायाः रूपं साम्प्रदायिकरूपेण साम्यं धारयत् प्रारभत । क्रीडने गर्तं परित्यज्य यष्टिद्वयं निखाय तदुपरि ६ इंचमितं प्रतिभूरूपेण यष्टिखण्डमेकं (गुल्लीं) संस्थाप्य खेलनम् आरब्धम् । क्रीडकः कन्दुकम् उपरि उत्थाप्य साम्प्रतमिव न अक्षिपत । तदानीं तु कन्दुकः हस्तं नीचैः नीत्वा क्षित्यते स्म । क्रिक-यष्टेः स्थानं (बैट-बल्ले)-यष्टिकया गृहीतम् । अस्या यष्टिकाया अधोभागः मनाग् वलितः अभवद् येन क्रीडार्थी कन्दुकं ताडयितुं प्राभवत् । तदा धावनसंख्या(रन्) कस्मिंश्चित् फलके चिह्ननिर्मित्या लिख्यते स्म ।
सन् १७७५ तमे वत्सरे अस्मिन् एकं विशिष्टं परिवर्तनम् अभूत् । स्थितिः इयम् आसीद् यत् 'कण्ट्-हेम्बलडन्’योः मध्ये काचन प्रतियोगिता प्राचलत् । तत्र हैम्बलडनाय जेतुं १४ धावनानि अपेक्षितानि आसन् तथा तस्य एकः क्रीडकः खेलने अवाशिष्यत । केण्टस्तं निर्गमयितुं बहु प्रयतितवान् परं कन्दुकः उभयोः अपि यष्टिकयोः मध्यात् निर्गच्छति स्म । स च कथमपि बहिर्गतः नाभूत् । केन्टस्य क्रीडका अतीव खिन्ना अभवः तथा तैः अस्मिन् विषये निर्णायका निवेदिताः । तदा द्वयोः यष्टिकयोः मध्ये अन्या अपि एका यष्टिः आरोपिता । इदमम् एव यष्टित्रयम् अधुना 'विकेट्’नाम्ना ख्यातम् अस्ति ।
प्रायः ५० वर्षपर्यन्तं कन्दुकक्षेपणाय हस्तम् अधः विधाय एव क्रीड्यते स्म । परम् एकेन कान्दुकिकेन उच्चैः हस्तं भ्रामयित्वा कन्दुकः क्षिप्तो येन ताडनयष्टि(बल्ला)धारी निर्गतिं प्राप्नोत् । ततः आरभ्य सैव परम्परा प्रचलिता या अद्यापि प्रवर्तते । अस्या एकं विशिष्टं कारणम् इदम् आसीद् यद यद् दलम् उच्चैः हस्तं भ्रामयित्वा कन्दुकं प्राक्षिपत तद् नीचैः हस्तं परिभ्राम्य क्षेपकानां दलम् अजयत् । एवं प्रकारोऽयं लोकप्रियतां प्राप्नोत् ।
यदा क्रीडाक्षेत्रं समभवत् तदा कान्दुकिकेन करभ्रामणपूर्वकं कन्दुके प्रक्षिप्ते सति धावनस्थल्यां (पिच् मध्ये) गर्तानां कारणात् तथा ततः सङ्घट्टय कन्दुकस्य उच्छलनाद भूयांस आघाताः भवन्ति स्म । ततः क्रीडकं सुरक्षयितुं पादाच्छादकयोः (लैग्गार्ड) हस्ताच्छादकयोः (दस्ताने)श्च प्रयोगः स्वीकृतः । इत्थं निरन्तरम् उन्नतिं लभमाना क्रीडा इयम् अधुना अतीव लोकरञ्जनी संवृत्ता । जनानां तु इयं धारणा अस्ति यद् 'मार्गे यत्र द्वौ पन्थानौ विभक्तौ भवतः तत्र च सूचनाफलके च एकतः स्वर्गं गमनाय अपरतः च क्रिकेट्स्पर्धास्थले गमनाय पथोः सूचना भवेत् तर्हि स्वर्गमार्गं परित्यज्य सर्वेऽपि क्रिकेट्-क्रीडास्थलीमेव गन्तुं चेष्टन्ते स्वर्गमार्गे नैवेति ।’
भारते अस्याः क्रीडायाः साम्प्रतिकरूपेण क्रीडनं व्यापाराय समागतानां वैदेशिकानाम् आगमनात् परं प्रवृत्तम् । ‘ईस्ट-इण्डिया-कम्पनी’ यदा अत्र प्रभुत्वम् अस्थापयत् तदा तस्याः बहवः सैनिकाः यत्र तत्र सम्भूय 'काष्ठपट्टिकाकन्दुकक्रीडां’ कुर्वन्ति स्म । प्राचीनाभिलेखेभ्य इदं ज्ञायते यत् सन् १८८३ वत्सरे विशिष्टा आंग्लपदाधिकारिणः भारतस्य राजधान्यां कलकत्तानगर्यां क्रिकेट्क्रीडनं कुर्वन्ति स्म इति ।
(क) क्रीडाङ्गणम्
सर्वप्रथमं ‘क्रिकेट्’ –क्रीडार्थम् एकस्याः अण्डाकारस्य वृत्ताकारस्य वा शाद्वलिताङ्गणस्य आवश्यकता भवति । अस्य आयाम-विस्तार-व्यासानां विषये नास्ति कश्चन विशिष्टः नियमः । अस्मिन् क्रीडाङ्गण(प्ले ग्राउण्ड)क्षेत्रे स्वल्पानि तृणानि अवश्यं कर्तितानि भवन्ति । उभयतः जवनिका पटो वा निबदघ्यते । पटयोः मध्ये तृणकर्तनपुरस्सरं भूमिः समतला विधीयते । तस्यां 'धावनस्थली’ निर्मियते यत्र कन्दुकप्रक्षेपो भवति । इदमङ्गणं ६ संख्यकाः क्रीड्का एव स्वाधिकारे रक्षन्ति ।