cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवस्य उत्सर्जनतन्त्रम्
मूत्र निर्माण
मूत्रे रक्तस्य उपस्थितिः संक्रमणस्य लक्षणम् अस्ति।
मूत्रकरणम्
वृक्कतः छाननेन अनन्तरं मूत्ररूपेण निर्गताः पदार्थाः मूत्रमार्गेण मूत्रपिण्डे मूत्राशयं प्रति आनयन्ति।मूत्राशयस्य ६००-८०० मिलिलीटर मूत्रं प्राप्तुं क्षमता भवति। यदा मूत्राशये ३०० मिलिलीटर मूत्रं सञ्चितं भवति तदा मस्तिष्के सूचितं भवति, मस्तिष्के तस्य नियन्त्रणस्य केन्द्रं मस्तिष्कप्रकोष्ठे भवति यदा एतत् केन्द्रं उत्तेजितं भवति तदा आन्तरिकमूत्रमार्गस्य उद्घाटनं उद्घाट्यते तथा च यदा तत्र स्थितः संकोचनस्नायुः शिथिलः भवति तदा मूत्रं बहिः निष्कासितुं आरभते बालकेषु मस्तिष्कस्य पूर्णविकासस्य अभावात् मूत्रमूत्राशये स्थितस्य स्फिंक्टरस्नायुस्य उपरि पूर्णं नियन्त्रणं न भवति, यस्मात् कारणात् बालस्य मूत्रस्य उत्सर्जनस्य नियन्त्रणं न लभ्यते, परन्तु यथा यथा मस्तिष्कस्य विकासः भवति तथा तथा age.भवति, तथैव संकोचनस्नायुनियन्त्रणं प्राप्य मूत्रस्य अपि नियन्त्रणं भवति। मानवमूत्रस्य उत्पत्तिविषये DH इति हार्मोनस्य प्रत्यक्षः प्रभावः भवति यदा अस्य हार्मोनस्य स्रावः न्यूनः भवति तदा मूत्रं कृशं भवति, मूत्रस्य परिमाणं च वर्धते । एवं सति मूत्रं करणस्य इच्छा भवति पुनः पुनः । एषा स्थितिः बहुमूत्रम् इति कथ्यते । यत्र तु प्रत्युत शरीरे मूत्रस्य न्यूनोत्पादनं निष्पादनं वा अनुरिया इत्युच्यते । वृक्कस्य संरचनायाः कार्यस्य च अध्ययनेन उत्सर्जनकार्यस्य महत्त्वपूर्णः भागः मनसि आगच्छति, यस्य माध्यमेन शरीरं चयापचयक्रियायाः परिणामेण उत्पादितानि हानिकारकपदार्थानि उत्सर्जयति एतादृशी शरीरशुद्धिप्रक्रिया, येन शरीरस्य मलानि द्रवमूत्ररूपेण शरीरात् बहिः निष्कासितानि भवन्ति । यावत् एषा तन्त्रं सुष्ठु कार्यं करोति तावत् शरीरं विकाररहितं तिष्ठति, परन्तु यदा एषा तन्त्रं स्वकार्यं सम्यक् कर्तुं न समर्था भवति तदा एतादृशे सति शरीरे मलस्य परिमाणं (यूरिया, यूरिक अम्लम्)  वर्धते।शरीरे च रोगाः उद्भवितुं आरभन्ते।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
मौक्तिकदाम
मौक्तिकदाम।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
जजाविह मौक्तिकदाम जजौ च। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६०
।ऽ। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽ।
ज ज ज ज।
यति: पादान्ते।
उदाहरणम् - सशक्तमधर्ममतं विकलं च, यदार्जुन धर्ममतं स्वयमेव। सृजामि तदाहमसाधुवधाय, सतामवनाय युगानुयुगं च॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्रावणमासः
भारतीयकालमाने अयं मासः पञ्चमः । अस्मिन् मासे भारतीयपर्वाणि अधिकानि आचर्यन्ते । श्रवणनक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः ।
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
दर्शन् रङ्गनाथन्
दर्शन् रङ्गनाथन् (जून् ४, १९४१-जून् ४, २००१) भारतीयजैविकरसायनशास्त्रज्ञा आसीत् । जीवजैविकरसायनशास्त्रे प्रोटिन्-रचनासम्बद्धविषये तया संशोधनं कृतम् ।
आकराः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
द्राविडीयभाषाः
द्राविडीयभाषाः वा द्राविड़ीयभाषाः (अथवा कदाचित् द्राविडिकभाषाः ) मुख्यतया दक्षिणभारते, ईशान्यश्रीलङ्कायां, नैर्ऋत्यपाकिस्थानदेशे २५ कोटिः (250 मिलियन्) जनानां भाषितानां भाषाणां कुटुम्बः अस्ति । औपनिवेशिकयुगात् आरभ्य, मारिषसदेशे, ब्रह्मादेशे (म्यान्मारदेशे), सिंहपुरदेशे (सिङ्गापुरदेशे), मलेशियादेशे, इण्डोनेशियादेशे, कलिङ्गद्वीपे (फिलीपीन्सदेशे), संयुक्ताधिराज्ये, आस्ट्रेलियादेशे, फ्रान्सदेशे, केनडादेशे, शर्मण्यदेशे (जर्मनीदेशे), दक्षिण-आफ्रिकादेशे, संयुक्तराज्येषु च लघु किन्तु महत्त्वपूर्णाः आप्रवासीसमुदायाः अभवन् ।
वितरणम्
१९८१ तमे वर्षात् आरभ्य भारतस्य जनगणनायां केवलं १०,००० तः अधिकाः वक्तारः युक्ताः भाषाः एव ज्ञापिताः, यत्र १७ द्राविडीयभाषाः अपि सन्ति | १९८१ तमे वर्षे एतेषु भारतस्य जनसङ्ख्यायाः प्रायः २४% भागः आसीत् ।
२००१ तमे वर्षे जनगणनायां तेषु २१.४ कोटिः (214 मिलियन्) जनाः आसन्, ये भारतस्य कुलजनसङ्ख्यायाः १०२ कोटिः (1.02 बिलियन्) जनसङ्ख्यायाः २१% भागः आसीत् । तदतिरिक्तं भारतात् बहिः बृहत्तमः द्रविडीयभाषिणां समूहः श्रीलङ्कादेशे तमिळ्भाषिणां सङ्ख्या प्रायः ४७ लक्षं (4.7 मिलियन्) भवति । द्रविडीयभाषाभाषिणां कुलसङ्ख्या २२.७ कोटि- (227 मिलियन्) जनानाम् अस्ति, यत् भारतीय उपमहाद्वीपस्य जनसङ्ख्यायाः १३% परिमितम् अस्ति ।
द्राविडीयभाषानां बृहत्तमः समूहः दक्षिणद्राविडीयः अस्ति, यत्र प्रायः १५ कोटि-(150 मिलियन्) भाषिणः सन्ति । तमिळ्, कन्नड, मलयाळभाषाः भाषिणः ९८% भागं भवन्ति, यत्र क्रमशः ७.५ कोटयः (75 मिलियन्), ४.४ कोटयः (44 मिलियन्), ३.७ कोटयः (37 मिलियन्) देशीभाषिणः सन्ति ।
तदनन्तरं बृहत्तमं दक्षिण-केन्द्रीयशाखा अस्ति, यत्र ७.८ कोटयः (78 मिलियन्) देशीभाषिणः सन्ति, येषु बहुसङ्ख्यकाः तेलुगुभाषिणः सन्ति । येषां प्रथमभाषा तेलुगुभाषा नास्ति तेषां सह तेलुगुभाषाभाषिणां कुलसङ्ख्या ८.४ कोटयः (84 मिलियन) जनानाम् अस्ति । अस्मिन् शाखायां मध्यभारते भाष्यमाणा आदिवासीभाषा गोण्डी अपि अन्तर्भवति ।
द्वितीया लघुशाखा उत्तरशाखा अस्ति, यत्र प्रायः ६३ लक्षं (6.3 मिलियन्) वक्तारः सन्ति । एषः एव उपसमूहः अस्ति यस्य भाषा पाकिस्थानदेशे भाष्यते — ब्राहुईभाषा ।
लघुतमा शाखा केन्द्रीयशाखा अस्ति, यत्र केवलं प्रायः लक्षद्वयं (200,000) वक्तारः सन्ति । एताः भाषाः अधिकतया आदिवासीः सन्ति, मध्यभारते भाष्यन्ते च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
कृपः
बाल्यम्
एषः कश्चन ब्राह्मणः । गौतमवंशस्य शरद्वान् नामक मुनिः यदा तपोनिरतः आसीत् तदा इन्द्रः तस्य तपोभङ्गार्थं जालवति (जानपदि) नामिकाम् अप्सरसं प्रेषयति ।  शरद्वान् तां दृष्ट्वा मोहितः अभवत् ।  शरवणे एव तस्य वीर्यस्खलनम् अभवत् ।  अनुक्षणम् एव बालबालिकायोः जननमभवत् ।  तस्मिन् समये एव भीष्मस्य पिता शन्तनु चक्रवर्ती मृगयार्थं वनमागतवान् आसीत् ।  कृपाभरितः सः शिशू स्वीकृत्य नगरम् आगतवान् ।  बालाय कृपः, बालिकायै कृपी च इति  नामकरणं कृत्वा पालितवान् ।
जीवनम्
किञ्चित्कालानन्तरं शरद्वान् शन्तनोः समीपम् आगत्य तौ बालौ स्वस्य एव इत्युक्त्वा कृपाय उपनयनसंस्कारं कृत्वा धनुर्विद्यारहस्यम् उपदिश्य तम् अस्त्रविद्याविशारदं कृतवान् । अनन्तरं कृपाचार्यः पाण्डवानां, कौरवाणां च धनुर्विद्यागुरुः आसीत् । एषः  रुद्रगणांशसम्भूतः ।  शन्तनोः अनन्तरमपि भीष्मस्य आश्रये स्थित्वा पाण्डवेषु अभिमानभरितः चेदपि भीष्मः इव कौरवपक्षे आसीत् ।  उत्तरगोग्रहणसन्दर्भे कर्णं बहु निन्दयति ।  भारतयुद्धे कौरवाणां पक्षतः युद्धं कृत्वा अर्जुनात् पराजयं प्राप्तवान् ।  एषः अर्जुनस्य श्लाघनं कृतवान् ।
द्रोणस्य मरणानन्तरं दुर्योधनः कर्णाय सेनाधिपतेः दायित्वं दत्तवान् । तदा कृपः सेनाधिपतिः भवितुम् अश्वत्थामा एव योग्यः, कर्णस्य सा योग्यता नास्ति इति  यदा कर्णस्य तिरस्कारं करोति तदा कर्णः एतस्य जिह्वाकर्तनस्य प्रतिज्ञां कृतवान् ।  पाण्डवसेनाधिपतिं धृष्टद्युम्नं युद्धे जितवान् ।  भारतयुद्धस्य १८ दिने दुर्योधनस्य मरणानन्तरम् अश्वत्थामा रात्रौ पाण्डवानां शिबिरं गत्वा तान् यदा मारयति तदा एषः अश्वत्थामानं बहुबुद्धिवादं वदति ।  महाभारतस्य युद्धानन्तरं कौरवसेनासु अवशिष्टेषु त्रिषु एषः अन्यतमः ।  कृतवर्मा, अश्वत्थामा, कृपः च ।  युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकस्य अनन्तरमपि एषः पाण्डवानाम् आश्रये आसीत् ।  शरद्वतः पुत्रः इति कारणेन एतं शारद्वत इति, गौतमवंशस्थः इति कारणेन गौतमः इत्यपि एतस्य नामानि सन्ति ।  एषः परीक्षितस्यापि अस्त्रविद्यायाः गुरुः आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भाद्रपदमासः
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दीपकालङ्कारः
अर्थः
प्रस्तुताप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयो दीपकम् । यथा कलभमहीपालयोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्भानक्रियान्वयः ।
अत्र प्रस्तुतानां नृपाणाम् अप्रस्तुतानां मण्यादीनां च शोभैकधर्मान्वयः । प्रस्तुतैकनिष्ठः समानो धर्मः प्रसङ्गादन्यत्र उपकरोति प्रसादार्थमारोपितो दीपः इव रथ्यामिति दीपसाम्याद्दीपकम् ।
पालिभाषा
पालिः (Pali) इत्येषा प्राचीनभारतस्य काचित् भाषा। भाषैषा हिन्दयोरोपीय भाषापरिवारस्य सदस्याऽस्ति। एषा तु बौद्धत्रिपिटकस्य भाषा इति प्रसिद्धा। पालिभाषायाः लेखनं ब्राह्मीपरिवारीयासु लिपिषु क्रियते।
दीपकालङ्कारः
बाह्यसम्पर्कः
दीपकः
पालिभाषा
'पालि'शब्दस्य व्युत्पत्तिः
पालिशब्दस्य व्युत्पत्ति विषये विद्वत्सु नाना मतानि प्रचलितानि सन्ति। कश्चित् एनं पाठशब्दात् कश्चित् पायड (प्राकृत इति) शब्दात् व्युत्पन्नः मन्यते। जर्मनविद्वान् मैक्सवैलेसरः तु पालिं पाटलि इत्यस्य संक्षिप्तरूपं उक्त्वा एतन्मतं व्यक्तवान् यदेतस्य सम्बन्धः पाटलिपुत्रस्य प्राचीनभाषया सह अस्ति।
दीपकालङ्कारः
बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पालिभाषा
'पालि'शब्दस्य व्युत्पत्तिः
एतेभ्योऽप्यधिकं द्वयोः मतयोः विदुषामधिका नतिः। एकं तत्र पण्डितविधुशेखरभट्टाचार्यस्य मतम्, यस्मात् पालिशब्दः पङ्क्तिशब्दात् व्युत्पन्नः। एतस्य च मतस्य समर्थनं प्राचीनेन एकेन पालिकोशेन अभिधानप्पदीपिकाऽऽख्येन (12 तमशताब्दस्य) भवति। यस्मात् तत्र तन्ति (तन्त्रम्), बुद्धवचनं, पन्ति (पङ्क्तिः) इति शब्देष्वपि पालेरर्थः पङ्क्तिरित्येवास्ति। पूर्वोक्तयोश्च द्वयोः अर्थयोः पालिशब्दस्य ये प्रयोगाः लभन्ते, तेषामपि सार्थकता अनेनैव सिध्यते। बुद्धवचनानां पङ्क्ति पाठस्य वा पङ्क्ति इति रूपेण एतस्यार्थः बुद्धघोषस्य प्रयोगेषु युज्यते। तथापि ध्वनिविज्ञानानिसारेण पङ्क्तिशब्दात् पालेः व्युत्पत्तिः योक्तुं न शक्यते। तदपेक्षया पङ्क्तेरर्थे प्रयुक्तेषु देशजशब्देषु पालिशब्दस्य सम्बन्धः युज्यते, ते यथा- पालि, पाठ्ठ, पाडू इत्यादयः। पश्चाच्च पालिशब्दः संस्कृतेऽपि प्रचलितः दृश्यते। अभिधानप्पदीपिकायाञ्च यत् पालेर्व्युत्पत्तिः पालेति रक्खतीति पालि इति दर्शिता तेनापि मतस्यैतस्य समर्थनं भवति। परन्तु पालिमहाव्याकरणस्य कर्त्रा भिक्षुणा जगदीशकश्यपेन पालेः पङ्क्तिरित्यर्थे ग्रहणे काश्चित् आपत्तयः प्रदर्शिताः। तेन च तस्योत्पत्तिः मूलत्रिपिटकग्रन्थेषु प्रयुक्तात् परीयाय (पर्याय) शब्दात् दर्शयितुं प्रयत्नं कृतम्। सम्राजोऽशोकस्य भाब्रूस्थे शिलालेखे त्रिपिटकीयस्य धर्मपरियायशब्दस्य स्थाने मागधीप्रवृत्तिमनुसृत्य धम्मपलियायशब्दस्य प्रयोगः लभ्यते, यस्यार्थः बुद्धोपदेशाः बुद्धवचनानि वा इति भवति। कश्यपस्य मतेन अस्मादेव पलियायशब्दात् पालिरिति जातः।
मूलेषु त्रिपिटकेषु भाषायाः नाम न लभ्यते। परन्तु बुद्धघोषाद्याचार्यैः बुद्धोपदेशानां भाषा मागधी इति उक्ता। विसुद्धिमग्ग इत्यस्मिन्, महावंस इत्यस्मिँश्च एषा मागधी सर्वेषां प्राणिनां मूलभाषात्वेन उक्ता। तस्य स्थाने पालिशब्दस्य प्रयोगस्तु 14 तमशताब्दात् पूर्वे न दृश्यते। आम्, बुद्धघोषेन स्वकीयासु अट्ठकथा इत्याख्यासु पालिशब्दः प्रयुक्तं नूनम्, परमेतत् न भाषायाः अर्थे, प्रत्युत बुद्धवचनार्थे अथवा मूलत्रिपिटकपाठार्थे प्रयुक्तः। तत्रापि तत् तं पाठं अट्ठकथातः पृथक्कृत्य दर्शयितुं प्रयुक्तः। एवं तेन क्वचिदुक्तं- एतस्य पालिरेवमस्ति, किन्तु अट्ठकथायाम् एवमस्ति। अथवा, न पाल्यामस्ति न अट्ठकथायामस्ति इति। बुद्धघोषात् किञ्चित्कालपूर्वे लिखिते दीपवंशे (परीक्षितव्यम्) ततश्च पश्चाद्रचिते महवंशेऽपि पालिशब्दस्य एतयोः द्वयोरर्थयोः प्रयोगो दृश्यते। अनेनैव च अर्थप्रयोगेन पालिशब्दः तत्साहित्यार्थे तद्भाषाऽर्थेऽपि प्रयोक्तुमारब्धः।
पालि-प्राकृत-व्याकरणम्
संस्कृतनैकटयदृष्ट्या प्राकृतापेक्षया पालिः पूर्ववर्तनी भाषा। पालिभाषायामपि कतिपयैविपश्चिद्भिर्याकरणग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिः केचित् पाठात्, केचित्तु पङ्क्तिशब्दतो मन्यन्ते । एवमेव परियायशब्दात् पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिर्मता दृश्यते । अस्माकं मते तु पालिशब्दस्य योनिः पल्लि: पल्लवशब्दो वा सम्भवति । पल्लिशब्दो हि ग्रामवाचकः, ग्रामीणैर्भाषितत्वात् पल्लिभाषा :- क्रमशो लकारलोपेन पूर्वस्वरदीचें पालिः सम्भवति । अपरञ्च प्रथमाचार्यों भरतो निर्दशति ।
मागध्यवन्तिजा प्राच्या सूरसेन्यर्द्धमागधी ।
वाह्रीका दाक्षिणात्याश्च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः ।।
इति । एवमेव-
योधनागरिकादीनां दाक्षिणात्याऽथ दीव्यताम् ।।
वाह्नीकभाषोदीच्यानां खसानाञ्च स्वदेशजा ।।
तथैव महाभारते भारतीयनदीदेशादिनामकथनप्रसङ्ग : भीष्मपर्वणि नवमेऽध्याये उक्तमस्ति -
शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह । (६७)
खाशीराश्चान्तचाराश्च पह्नवा गिरिगह्वराः ।' (६८) ।
अत्र हि भरतस्य कथनानुसार दीव्यतामुदीच्यानां वाह्नीकभाषा पह्नवनरेशस्य गिरिगह्वरस्य देशभाषा सम्भवतीत्यपि प्रबलस्तर्कः । भौगोलिकदृष्टयाऽपि पह्लवजनपदो गिरिगह्वरः कपिलवस्तुजनपदश्च नातिदूरे स्तोऽधुनाऽपि । पह्लवजनपदो हि सम्प्रति ‘पालपा' इति कथ्यते जनैः। तत्र हि पालसेनवंश्या राजानः शतश आसन् । राज्यमिदं १८४२ वैक्रमाब्दे नेपालाधिराज्येऽन्तर्भावितम् । पालपा हि पर्वतीयराज्येषु सदैव शक्तिसमृद्धं राज्यमासीदिति तदितिहासतो ज्ञायते । तदीयेन राज्ञा मुकुन्दसेनेन नेपालेश्वरो रत्नमल्लो.. भोटशाकातिचारान्मोचित आसीदिति नेपालदेशेतिहासे पठ्यते । पालपावसिन एव भरतशास्त्रे वाह्लीकपदेन व्यवहृताः। तेषामेव भाषा पह्नवी कालान्तरे। पालिः सजाता यस्या नवीनतमं रूपं नवपालिः सम्प्रति नेसालीतिसंज्ञया. नेपालदेशस्य राजभाषाऽस्ति ।
मतमिदमपि यद्यपि चिन्त्यमेव यतो हि शाक्यमुनिना स्वमतोपदेशाय प्रयुक्ता भाषाऽवश्यमेव कोसलव्यापिनी तुः स्यादेव ।। स्वयमेव शाक्यसिंहः कोसलराजवंश्यः पह्लवी हि पह्नवानां भाषा तदा कोसलमूलभाषाऽऽसीदिति न शक्योमिञ्च तुम् । तथापि भरतशासनानुसारेण मागधीअवन्तिजा - प्राच्या - सूरसेनी - अर्द्धमागधी - बाह्रीका-दाक्षिणात्यासुपलिशब्दो। वाह्लीकशब्दमेव नैकटचेन स्पृशति । अपरञ्च तेन बाह्निकभाषा दीव्यतामुदीच्यानां भाषा कथिता पालिसंशयमेवौदीच्या भाषा कपिलवस्तु-मल्लपुरी-.. वैशाली-प्रभृतिजनपदातां राजभाषाऽपि । तेन वयं पालिशदं पहलवेन वा. बाह्लीकेन सहैव संयोजयितुं विवशाः स्मः । तथाचिन्तनयास्मान् विष्णुिपुराणमपि बलान्नियोजयति । तत्रोक्त यत्सगरेणं शकयवनकाम्बोजपारदपह्नवाः हुन्यमाना वसिष्ठं शरणं जग्मुः ।
ते च तेन सगरसङ्गरपरिपालनाय निजधर्मद्विजसंगपरित्यागं कारिताः ते तथा स्वसंस्कृतितश्च्याविता निश्चयमेव कालान्तरे मूलभाषां विस्मृत्य असंस्कृतामेव भाषामशिश्रियन्निति किमाश्चर्यम् । सैव भाषा स्थाननैकटयेन शाक्यै हीतेति च न तथाऽसङ्गतम् । ते च शाक्याः कपिलवस्तुतो मागधेन न अजातशत्रुणा प्रताडिताः स्थानमुत्सृज्य गिरिकन्दरासु प्रविष्टाः सन्तः पश्चिमतः समागतानां खसानां सङ्गत्या भाषाविकारमभंजन्त नवपालिरिति संज्ञिता ' साम्प्रतिकनेपालीभाषाया योनिरिति च सुसङ्गतमेव । प्रतिभाति । स्यादपि यद्वा तद्वा । बुद्धकालात्पूर्वमेव पालिभाषया साहित्यिक रूपं गृहीतमासीदिति तु सर्वसम्मतमेव । तेन तस्य व्याकरणसाहित्यमपि निश्चयमेव सुसम्बद्धमासीदित्यनुमीयते । सम्प्रेयस्याः पञ्च व्याकरणसम्प्रदायाः । स्मृता दृश्यन्ते-कच्चायन-बोधिसत्त : सव्वंगुणाकरमोग्गल्लान -सद्दनीतिभेदात् ।
तत्र कच्चायनं हि व्याकरणं कात्यायनप्रणीतं मन्यते । किन्तु कोऽसौ कात्यायन् इति तु न शक्यते । इदमित्थन्तया वक्तम् । केचित्पाणिनिशिष्यं कात्यायनमेव कच्चायनस्य कर्तारं मन्यन्ते । अपरे तु तमशोकसमकालिकम् । केचितु कञ्चायने चान्द्रव्याकरणकाशिकयोः प्रभावमालक्ष्य तत्काशिकान्तरवत इत्यपि मन्यन्ते - यथार्थस्तु गुहायां निहितः । अश्वघोषस्यास्मरणादेव कच्चायनकारस्य तदवरवर्तित्वं तु नैव सिध्यति । प्राकृतप्रकाशस्तु वाररुच एव मन्यते । वररुचिना हि पालिप्रकृतिकशब्दाः किमर्थ न निरूपिता इति विषयोऽयमन्वेषणस्य । स हि महाराष्ट्री-पैशाची-शौरसेनी-मागधी प्राकृतान्येन व्याकरोति । असौ हि विक्रमसमकालिकत्रिपिटकस्य सङ्कलनं वा प्रणयनमशोकात्प्रागेव सम्पन्नमासीदिति तु - तस्यं श्रमणेभ्यः ‘अप्पमादवग्गो' श्रवणादेव ज्ञायते ।
सामान्यतो धम्मपदस्य सङ्कलनं बुद्धमहानिर्वाणोत्सद्योऽनन्तरमेव राजगृहसभायां सम्पन्नमिति जना विश्वसन्ति । वैशालीपाटलिपुत्रसम्मेलनयोस्तस्य व्याख्या प्रवतता । पालिभाषा यस्यां छम्मपदंसदृशग्रन्थः प्रणीत आसीत् सहस्राधिकवर्षपर्यन्तमपि अव्याकृतैवासीदिति न शक्यते विश्वसितुम् । यद्यपि बुद्धघोषो महाकच्चायन चरितप्रसङ्ग तं वैयाकरणत्वेन नैव स्मरति तथापि न तावदेव पुष्टं प्रमाणं महाकच्चायनस्य कच्चायनव्याकरणकर्तृत्वनिरसनाय (अधिकांशैतिह्यविदः कच्चयनव्याकरणं बुद्धशिष्यमहाकच्चायनप्रोक्तमेव मन्यन्ते । पूर्वव्याख्यातत्वादेव प्राकृतप्रकाशकारस्तन्नानुवदति ग्रन्थे । कच्चानशब्दो वा कच्चायनशब्दः कात्यायनमेव सङ्केतयति। ग्रन्थगौर्वदृष्ट्या कच्चायनं हि व्याकरणं महाकच्चायन प्रणीतमेव सुम्भवति कामं बुद्धघोषेण वा अश्वघोषेण नैवापि स्मृतं स्यात् ।
कच्चायनो हि केवलं सूत्राणां कर्ता। तस्य च वृत्तिभागः सङ्घनन्दिना प्रणीतः, प्रयोगश्च ब्रह्मदतेन, न्यासस्तु विमलबुद्धिनेति । उक्तमेव -
कच्चायनेन कर्ता योगो वृत्ति चं 'संघनन्दिनो ।
पयोगो वम्मदत्तेनः न्यासो विमलबुद्धिना।।
तत्र हि सुत्राणां सङ्ख्या ६७५ मता यद्यपि न्यासे ७१० सूत्राणि । व्याख्यातानि । सूत्रसंहतिरियं चतुषु कल्पेषु विभक्तम्-सन्धि-नाम-आख्यात- कृद्विधानाख्येषु । बुद्धधियदीपङ्रेण तत्र सन्धि-नाम-कारक-समास-तद्धितःआख्यात-कृदिति सप्तकोण्डान्यस्यः स्मृतानि ।
विमलबुद्धेः न्यासः मुख्यदत्तदीपनीतिसंज्ञितः छपदभिक्षोन्यसप्रदीपःतस्यैत्र कच्चायनसुत्तनिश; धम्मसेनापतेः ५६८ कारिकात्मिका कच्चायनकारिका, स्थविरसंघरक्खितस्य सम्बन्धचिन्ता, स्थविरसद्धम्मसिरि 'इत्येतस्य सद्दत्थभेदचिन्ता,बुद्धधियदीपङ्करस्य रूपसिद्धिः धम्मकीत्तेर्बालावतारः, भदन्तनागिनोख्यस्य सद्दसारथजालिनी,स्थविरमहामसाख्यस्थ कच्चायनभेदः तस्यैव कच्चायनसारः, क्यच्वाऽऽख्यस्य सद्दविन्दुः, महायिजितावी इत्येतस्य कञ्चायनवण्णना, तस्यैव वाचकोपदेसाख्यः, सिरिसद्धम्भालं कारस्य (?) अभिनवचुलिनिरुत्तिः, अज्ञातकर्तृकं वलित्पबोधन, अज्ञातकर्तृ का धातुमंजूषाख्या च कच्चायनव्याकणमधिकृत्य कृताः पालिव्याकरणग्रन्थाः ।
अपरश्च वैयाकरणसम्प्रदायो मोग्गलायनस्य । अयं हि ‘मागधसदृलक्खण इत्यष्यभिधीयते । अस्य प्रणेता महाथेरमोग्गलायनाख्यनो मोग्गल्लायाख्यो वा। मोग्गल्लानस्य स्थितिकालोऽपि न विवादबाह्यः । स हि लङ्कनस्थितस्य अनुराधापुरस्य यूपारामविहार निवासी राज्ञः परक्कमभुजस्य समकालिक राजाऽसौ वैक्न मद्वादशतकोत्तरार्द्धस्थितिमानिनित्यनुमितः । ग्रन्थोऽयं भदन्तैन । आनन्दकौसल्यायनेन भाषान्तरितम् । अत्र हि ८१७ सूत्राणि सन्ति । एषां हि । सूत्राणां वृत्तिः सूत्रकोरेणैव प्रणीता तेषां पञ्चिका च। सर्वाङ्गपूर्णेऽस्मिन् । व्याकरणे सूत्रपाठातिरिक्त उणादिपाठ गणपणप्रभृत्यङ्गान्यपि लभ्यन्ते।
पियदस्सी इत्येतस्य पदसाधनं, वनरत्नमेघंकरोख्यस्य प्रयोगसिद्धिः वाचिस्सरराहुलस्य सोग्गल्लानपञ्चिकाप्रदीपः, अज्ञातकर्तृ को धातुपाठेश्व मोग्गल्लायनव्याकरणसम्बद्धग्रन्थाः ।
सद्यनीतिश्च पालिव्याकरण सम्प्रदायेऽपरः । अस्य च प्रणयनं भिक्खु अगवंस इत्याख्येन कृतम् । स हि ब्रह्मदेशीयस्य राज्ञां नरपतिसिन्धोगु रुरिति स्मृतः । अस्य च स्थितिकालः १२२४-१२६० मितवैक्रमाब्दाभितः। अत्र हि २७ अध्यायाः पदधातुसुत्तमालाख्येषु त्रिषु भागेषु विभक्तः । सुत्तमालायां हि १३९१ सूत्राणि सन्ति । इदं हि मनासद्दनीतिश्कुल्लकसद्दनीतिश्चेति द्वयोविभागयोविभक्तम् । तत्र हि प्रथमेऽष्टादशाध्यायाः महासहनीतिरित्याख्याता. शेष नवाध्यायाचे चुल्लकेसनीतिसंज्ञिताः ।
हिंगुलबलजिनरतनभिक्षुप्रणीतो,' धात्वत्थदीपनी, व्याकर सम्बद्धग्रन्थः । बोधिसत्तव्याकरण-सव्वगुणाकरव्याकरणविषये न तथा किमपि सम्प्रत्यपि शांतम् एतदतिरिक्तमपि सन्त्यन्येऽपि स्फुटव्याकरणग्रन्थाः पालिभाषासम्बद्धाः । ते चेत्थम् -
सामणरधम्मदस्सी इत्तेतस्य वच्चवाचकाख्यग्रन्थः, तस्योपरि सद्धम्मनन्दिनष्टीका, मंगलभिक्षो गन्धद्विसंज्ञिनः, ब्रह्मदेशनरेशस्य क्यच्वाऽऽख्यस्य सुवया प्रणीतः विमत्यत्थप्पकरणाख्यो ग्रन्थः, अरियवंसप्रणीतं गन्धाभरणं, ज़म्बुधनप्रणीता संवण्णनानयदीपनी, कीत्तिसिरराजसिंहस्य कारकपुष्ठमञ्जरी, सद्धम्मपालस्य सद्दवृत्तिः अज्ञातकर्तृकं सुधीरमुखमण्डनं, भिक्खुविचित्ताचारस्य नयंलक्खणविभावनी, सद्दविन्दुः, सद्दकलिका, सद्दविनिच्छयश्च ।
अंभूतवादो। निरयं उपेति
विभावरीछन्दः
विभावरी।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२
पालिभाषा
पालि-प्राकृत-व्याकरणम्
उमो पि ते पेच्च समा भवन्ति
विभावरीछन्दः
विभावरी तु सा जरौ जरौ यत:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६१
पालिभाषा
पालि-प्राकृत-व्याकरणम्
निहीनकामा मनुजा परत्थ ।।
प्राकृतभाषोत्पत्तिविषये पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । केचन प्राकृतं प्रकृतिः संस्कृतं तत आगतं प्राकृतमिति वदन्ति, अपरे तु प्रकृत्या स्वभावेन सिद्धं " प्रकृतं प्रकृतीनां साधारणजनानामिदं प्राकृतमित्यपि कथयन्ति । पूर्वपक्षे * प्रकृतिसंस्कृतशब्दयोः समन्वयो नैव तिष्ठति, अपरपक्षे च स्वभावस्य लक्षणं नैव । स्पष्टम् । अतो द्वावेव पक्षौ चित्यो दृश्येते । समाधानपक्षधरास्तु विश्वसन्ति यत्प्राकृतस्य साहित्यिक रूप संस्कृतं संस्कृतस्य सामान्यरूपं प्राकृतमिति ।
अनादिकालादेव द्विविधैव भाषा प्रचलिता दृश्यते, एका शिष्टसम्मता स्थिरप्रकृतिका अपरा जनमामान्यभाषिता तदपेक्षया अस्थिरप्रकृतिका । प्रथमा हि साहित्यिकस्वरूपा अपरा च भाषिता । भाषिता हि आषा देशकालजनानुरूपं भिद्यत एव । यदा हि ऋषिभिर्वेदमन्त्री दृष्टास्तदापि भाषितभाषाया पृथगस्तित्वं नैव प्रत्याख्यातुं शक्यते । संस्कृतं हि देववाणी प्राकृतश्च मनुष्यवाक् । अधुनाऽपि कस्याश्चिदपि 'देशभाषाया द्वे, रूपे दृश्येते शिष्टं सामान्यभाषितञ्च । तथैव संस्कृतप्राकृतविषयेऽपि । शिष्टैर्यत्प्रवर्तितमा यच्च सामान्यजनैः प्रवर्ततमिति समानप्रकृतिकाया अपि भाषाया द्वे धारे भवत एव । तेन न तु सर्वतः संस्कृतमेव प्राकृतत्वेन परिणतं सम्भवति न हि प्राकृतमेव संस्कारं लब्ध्वा संस्कृतभाषारूपेण प्रचलितमित्यपि । उभे एव धारे अनादिकालादेव प्रचलिते आस्तां शिष्टा सामान्या एकस्या एव नद्या द्वे धारे इवे । शिष्टा हि स्वं रूपं यथावद्रक्षतुं समर्थाऽभवत् सामान्य तु जनजिह्वागनुसारेणानेकधाऽत्मानं व्यभजत् ।
विभावरीछन्दः
।ऽ। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ
पालिभाषा
पालि-प्राकृत-व्याकरणम्
यकारस्य जकारोच्चारणम्-यो देवानां प्रथमं, यो देवेभ्य आतपति इति वैदेः प्राकृतेऽपि जं भंट्टा आणवेदि, जह, जेण। तथैव षकारस्य खकारो चारण-षण्मुखः खण्मुखः । वर्षा इत्यस्य वरेखा वरिखा वा वरखा। ऋकारस्य वेदे 'रे' इत्युच्चारणम् यथा ‘अमृतस्य' इत्यस्य अम्र तस्य इति प्राकृते । 'रि' इति यंथा ऋषिरित्यस्य रिखि वा रिसि । वेदे हिस' च्छ' इत्युच्चारणम् यथा तत्सवितुरित्यस्यं तच्छवितुरिति । प्राकृतेऽपि तथैव वच्छाओ। वेदे हि । इनार्थं प्रयुक्तो “न' शब्दः प्राकृते विशेषतोऽपभ्रंशोऽपि तस्मिन्नेवार्थे प्रयुज्यते ।
तेनैव प्रकृतिर्न तु संस्कृतं. न तु स्वभाव एवं अपितु प्रकृतिभाषितं प्राकृतं ।. संस्कृतजनभाषितं संस्कृतमिति । रामायणे हि वाल्मीकीये सुन्दरकाण्डे -
विभावरीछन्दः
यति: पादान्ते।षड्भि: षड्भि: इति केचित्।
उदाहरणम् -
पालिभाषा
पालि-प्राकृत-व्याकरणम्
यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव, संस्कृताम् ।
विभावरीछन्दः
अधर्मपोषणं च धर्मनाशनं, यदा यदा भवेत्तदा तदा स्वयम्। सृजाम्यहं सतां सुरक्षणाय चासतां विनाशनाय भारत स्मर॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पालिभाषा
पालि-प्राकृत-व्याकरणम्
इत्युक्त्वां' शिष्टसामान्यभाषाद्वयस्यावस्थितिः स्वीकृताऽस्ति । तदाऽपि द्विजातिवाक् तदितरवाक् च भिन्नैवाऽऽसीत् । :: प्राकृतस्य हि प्राचीनतमत्वेनास्माभिर्जातं रूपं हि पालिरेवः। तेनैव पालिभाषा शेषप्राकृतभाषांभ्यः शिष्टैं: पृथंगेव व्यवहृता दश्यते । प्राकृतेषु च यद्यपि । साहित्यिकदृष्ट्या महाराष्ट्री सर्वोत्कृष्टा मता। वैयाकरणैश्च तामेव प्रथम विविच्य शौरसेनीं 'शेषमहाराष्ट्रीवत्' इति निर्दिष्टा तथैव ‘महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः' इति चोपदिष्टं शिष्टः । तथापि स्वरूपदृष्टया तु प्राकृतक़मश्वत्थं मतः शिष्टः- पैशाची, चूलिका पैशाची, शौरसेनी, मागधी, महाराष्ट्री अर्द्धमागधी च । किन्तु क्रमोऽयं न सर्वसम्मतः । भरताचार्यस्तु ।
माध्यन्तिजा प्राच्या सागधी वर्दमागधी।
बाहिलकी दाक्षिणात्या च सप्त भाषाः प्रकीर्तिताः।।
हेमचन्द्राचार्यसदृशीर्वाचीनाचार्यास्तु प्राकृतं (महाराष्ट्री)शौरसेनी,मागधी,पैशाची, चूलिका पैशाची,अपभ्रंशश्चेति षडेव भाषा इति । तत्रापि महाराष्ट्रीशौरसेन्योः प्रकृतिः संस्कृतं शेषाणां तु शौरसेन्येवेति प्राकृतप्रकाशे स्पष्टम् । सूक्ष्मभेदावेधारणे तु भेदास्त्वनेके सम्भवन्ति किन्तु भाषिक संरचना दृटष्चा पञ्च एवं भाषाः संस्कृतं,पालिःप्राकृतम्,अपभ्रंशः मिश्रश्च । संस्कृतं हि वैदिक-लौकिक भेदेन द्विविधम् - पालिस्तुः प्राचीनार्वाचीनभेदेन द्विविधः, प्राकृतश्च पैशाची-शौरसेनी-मागधी महाराष्ट्रीभेदेन चतुर्विधा, अर्द्धमागधी हि मागधी-शौरसेन्योरन्तर्वैतन्येव । अपभ्रंशश्च देशभेदादनेकविधाः । एवं मित्रं तु देशभाषा: हिन्दीनेपालीप्रभृतयः ।
प्राकृतस्य हि सन्त्यनेके व्याकरणग्रंथाः शिष्टसम्मताः । तेषु कतम आद्य. इति विषये पण्डितानां नैकमत्यम् । केचिद् वररुचिकृतः ‘प्राकृतप्रकाश एवाद्यव्याकरणं इत्यामनन्ति । अपरे तु चण्डप्रोक्त ‘प्राकृतलक्षणम्' एवाद्यव्याकरणं. मन्यन्ते । ऐतिहासिकक़मेण वाररुचमेव व्याकरणमाद्य मतम् । अपरञ्च चॅण्डौं हि अपभ्रंशमपि. स्मरति न तु वररुचिः । वाररुचस्य व्याख्या भीमहेन कृता प्राकृतलक्षणस्य तु व्याख्याने षड्भीषाचन्द्रिकाऽपि स्मृतेति ।
वररुचेः प्राकृतप्रकाशः चण्डाख्यस्य प्राकृतलक्षणं, हेमचन्द्रस्य- सिद्धहैमशब्दानुशासनम्, क्रमदीश्वरस्य संक्षिप्तसारः, मलयगिरेः शब्दानुशासन, त्रिविक्रमदेवस्य प्राकृतव्याकरणं, सिंहराजस्य प्राकृतरूपावतारः, लक्ष्मीधरस्थ षड्भाषाचन्द्रिका, मार्कण्डेयस्य षड्भाषचंद्रिका, रामचंद्रतर्कवागीशस्य प्राकृतः । कल्पतरुश्च प्राकृतव्याकरणग्रंथाः । एवमेव लङ्कश्वरस्य प्राकृतकामधेनुः सामंतभद्रस्य प्राकृतव्याकरणं, नरचंद्रस्य प्राकृतप्रबोधः, शेषकृष्णस्य प्राकृतेः । चंद्रिका, वामनाचार्यस्य प्राकृतचंद्रिका, रघुनाथंशर्मणः प्राकृतानन्दः, नृसिंहस्य प्राकृतप्रदीपिका, चिब्नबोम्मभूपालस्य प्राकृतमणिदीपिका, अययदीक्षितस्य प्राकृतमणिदीपः, 'भीमकवेः षड्भाषाचंद्रिका, दुर्गुणाचार्यस्यः षड्भाषरूपमालिका, नामोवाख्यस्य षड्भाषासुबंतल्यादर्शः, षड्भाषामञ्जरी, षड्भाषीवातकम्, षड्भाषासुबंतादर्शःशुभचंद्रस्य प्राकृतव्याकरणे, श्रुतसागरस्य औदार्यचिंतामणिः, भोजस्य प्राकृतव्याकरणम्, पुष्पवननाथस्य प्राकृतव्याकरणम् चेति प्राकृतव्याकरणानि श्रुतानि ।
चण्डाख्यस्य - प्राकृतलक्षणं हि अपभ्र शमपि व्यवहरति । अत्र हिः । विभक्तिस्वरव्यञ्जनविधानाख्यास्त्रयः पादाः । अस्प ग्रंथकतुरेव वृत्तिः । समुपलभ्यते । हेमचन्द्रस्य सिद्धहमशब्दानुशासने सप्तमाष्टमाध्यायी प्राकृतसम्बद्धौ । अत्र हिं. चूलिकाप्राकृतम् आर्षप्राकृतञ्चेति द्वौ भेदावधिकौ । अत्र हि ग्रंथकर्तुरेव । स्वोपज्ञवृत्त्यतिरिक्तम् उदयसौभाग्यगणिनः ढुण्ढिकापरपर्याया प्राकृतप्रक्रियावृत्तिः प्रसिद्धा। ग्रंथस्यास्य प्रणयनकालः १२२९ मितवैक्रमाब्दः । एवमेव क्रमदीश्वरकृतस्य संक्षिप्तसाराख्यस्य शब्दानुशासनस्य चरमो भागः प्राकृतसम्बद्धो यस्य ग्रंथकर्तुरेव स्वोपज्ञवृत्यतिरिक्त जूमरनन्दिकृता रसवती, चण्डीदेवशर्मकृता प्राकृतदीपिका, विद्याविनोदाचार्यकृता प्राकृतापादटीकाः " प्रसिद्धाः ।
त्रिविक्रमदेवस्य प्राकृतव्याकरणं हि केचिद् वाल्मीकिसूत्रव्याख्यामामनन्ति । अपरे तु स्वसूत्रव्याख्यामिति वदन्ति,अन्ये तु हेमचंद्रसूत्रवृत्तिरित्यपि कथयन्ति है:षड्भाषाचंद्रिकाकारोऽपि प्रथममेव मतं समर्थयति । अस्य च कालः १९९३१३५७ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । सिंहराजस्य प्राकृतरूपावतारस्त्रिविक्रमसूत्रानुयायी । अस्य प्रणयनकाल% १३०० मितवैक्रमाब्दमभितः । लक्ष्मीधरस्य षड्भाषचंद्रिका त्रिविक्रमव्याख्यातसूत्राण्येव ; व्याख्याति है । अस्य समयस्तु १६१० वैक्रमाब्दमभितः ।
मार्कण्डेयस्य प्राकृतसर्वस्वमार्याच्छन्दोमयं स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् ।
रामशर्मतर्कवागीशस्य प्राकृतकपतृङ्गः पद्यमयो लक्क धकृतकृतकामधेनु:मनुवृत्य कृतः ।।. प्राकृतलक्षणकारेण.. अपभ्रंशादीनां लक्षणमित्थं निर्दिष्टम्, अपभ्रशंस्य यथा—न लोपोऽपभ्र शेऽधोरेफस्य यथा वस्तु आमी : पैशांच्या यथा ‘पैशाचिक्यां रणयोनौ यथा अले अले, मागध्या यथा- मागधियां रस्योलशी । यथा शेशे शौरसेन्या यथा-शौरसेन्यां तकारस्य दकारो वा भवति । यथा-- गदं गयं। अपभ्रंशे लिङ्गमतन्त्र भवति । प्राकृतविषये सङ्ग्रहश्लोकाः ।
प्राकृतानान्तु सिद्धिः स्यात्तैश्चत्वारिंशदूक्षरैः ।।
ऋलू वर्षी विनैकारौकाराभ्यां च दश स्वराः ।
शषावसंयुक्तौ विनै बान्ये हलो मताः ॥
क्वचिदुष्माऽन्ययुक्प्रायोऽन्यवर्गीयुंजोऽत्रंन ।।
कु, क़, क्त, क्य, क, क, क्व, के, इत्येतेषां क इत्ययुम् ।
ङ्ग ग ग्न ग्य, ग्र, गं लगानां ग्ग इत्यादेश इष्यते ॥
प्राकृते न द्विवच्ते: सुप्तिां चोपपद्यते ।
हलन्तता नास्ताहलां सूत्रैलपादिशासनात् ।
लिङ्गानां वैपरीत्यञ्च संस्कृतात् प्राकृते भवेत् ।।
द्वितीयादिविभक्तीनां स्थाने षष्ठी क्वचिद् भवेत् ।
चतुथ्र्यो अपि षष्ठी स्यानित्यमेकबहुत्वयोः ।।
तादर्थे तु चतुथ्यः स्यादेकत्वे सा विकल्पिता।
वधात् परस्य ङे स्थाने षष्ठी ङयि च वा भवेत् ।
द्वितीया सप्तमीस्थाने कुत्रचित् सूत्रचोदिता ।।
नियमो नात्मनेभाषा प्रस्मैपदिनोरिह।
शबादिप्रत्ययानान्तु प्रयोगो नात्र सम्मतः ।।
एतत् सर्वं बहून् ग्रंथान् सूत्राण्यालोच्य निश्चितम् ॥
बाह्यतन्तूनि
शब्दकोशाः :
ग्रन्थाः :
पालेः अध्ययनम् :
चर्चासमूहाः :
पालिक्रमादेशाः उपकरणानि च :
वर्गः:भारतीयभाषाः
जोसेफ़ लुयि लग्राञ्जे
परिचयः
जोसेफ़ लुयि लग्राञ्जे ( २५ जनवरी १७३६- १० एप्रिल १८१३ ) इटालिदेशीय: गणितज्ञ: ज्यौतिषिक: च आसीत् । स: गणित-विश्लेषणक्षेत्रे, सङ्क्या सिद्धान्ते , शास्त्रीयगणितशास्त्र, खगोलीययन्त्रशास्त्रादीनां क्षेत्रेषु महत् योगदानम् कृतम् । क्रि.श १७६६ तमे वर्षे स्विस्स लियोनार्ड आय्लरस्य फ़्रैन्च दिआलम्बर्टस्य च निर्देशनेन स: प्रश्यन् अकादमी आफ़ सायिन्सस् इत्यस्य संस्थाया: गणितविभागस्य निर्देशक: अभवत् । स: अत्र द्वादशवर्षेभ्य: कार्यं कुर्वन् बहूनि ग्रन्थानि विरचयति स्म, यानि बहूनि फ़्रेन्च अकादमी आफ़ सायिन्सस् संस्थया पुरस्कृतानि अभवन् ।
किन्या आबे
किनिया अबे (जन्म ३ मार्च १९६९) जापानी-फेन्सर् अस्ति । १९९२ तमे वर्षे ग्रीष्मकालीन-ओलम्पिक-क्रीडायां सः व्यक्तिगत-पन्नी-स्पर्धायां स्पर्धां कृतवान् सः १९९२ तमे वर्षे व्यक्तिगत-पन्नी-स्पर्धायां स्पर्धां कृतवान्
जोसेफ़ लुयि लग्राञ्जे
परिचयः
लग्राञजस्य यन्त्रशास्त्र-विश्लेषण विषयक: ग्रन्थ: बर्लिन् नगरे क्रि.श १७८८ तमे वर्षे प्रकाशितम् अभवत् । अयं ग्रन्थ: न्यूटननन्तरं शास्त्रीय यन्त्रशास्त्रस्य संहिता इवाभवत् । अयमेव कृति: भविष्ये गणितात्मकभौतशास्त्रस्य अभिवृद्धये आधार: अभवत् नवदशशताब्धे ।
किन्या आबे
जन्मस्थानम्
किनिया आबे इत्यस्य जन्म जापान देशस्य होन्शु -नगरस्य उत्तरप्रान्तस्य अकिता-नगरे अभवत् ।.
बाह्यलिङ्काः
वर्गः:१९६९ जननम् वर्गः:जीवतव्यक्तयः
जोसेफ़ लुयि लग्राञ्जे
परिचयः
क्रि.श १७८७ तमे वर्षे, ५१ आयुषि स: बर्लिन् नगरात् पारिस् नगरं अगच्छत् । स: मृत्युपर्यन्तम् अत्रैव निवसति स्म । फ़्रेन्च महाक्रान्तौ एष: प्रमुखं पात्रं निर्वहति स्म । स: क्रि.श १७९४ तमे वर्षे इकोले महाविद्यालये गणितविश्लेषणस्य प्रथम: प्राध्यापक: अभवत् । स: बिरु दे लाङ्गित्युड् संस्थाया: संस्थापकसदस्य: अपि आसीत् । तदनन्तरं क्रि.श १७८९ वर्षे फ़्रेन्चदेशे अमात्य: अभवत् ।
पुरस्कारा:
आय्लर् लग्राञ्जस्य नामं बर्लिन् संस्थाया: निर्वाचनार्थं प्रस्तावयति स्म तदनन्तरं क्रि.श १७५६ तमे वर्षे तत्र नियुक्तो अभवत् । क्रि.श १७९० वर्षे रायल् सोसय्टि आफ़ एडिन्बराह संस्थाया: सदस्यत्वेन नियुक्तो अभवत् । १८०६ तमे वर्षे मननीयसंस्थाया: रायल् स्वीडिश् अकादमी आफ़ सायिन्सस् वैदेशिकसदस्य: अभवत् । १८०८ फ़्रेन्च राष्ट्रादिपति: नेपोलियन् एतस्मै “ लिजियन् आफ़ हानर्” “कौन्ट आफ़ एम्पैर् “ इति पदवीद्वयेन सम्मानयति स्म । १८१३ वर्षे तस्य मरणस्य सप्ताहपूर्वं  “ ग्रान्ड क्राय्श आफ़ दि आर्डर् आफ़ रियूनियन् “  इति गौरवेन पुरस्कृतो अभवत् । मरणानन्तरं पारिस् नगरस्य पान्थियान् तस्य देहस्य अन्तसंस्कार: कृत: । १७६४ तमे वर्षे ज्योतिषिकशास्त्रे चन्द्रमण्डलस्य विषये तस्य अन्वेषणार्थं फ़्रेन्च अकादमी आफ़ सायिन्सस् पुरस्कारेण सम्मानित: । अयमेव पुरस्कार: पुन: तस्मै १७७२,१७७४,१७७८ वर्षे च दत्तम् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:इटलीदेशः
उत्तररामचरितम्
उत्तररामचरितम् प्रसिद्धं संस्कृतनाटकम् । अस्य रचयिता भवभूतिः ।
कविपरिचयः
भवभूतिना स्वपरिचयार्थं स्वकृतिषु कश्चिदंशः लिखितः । तदनुसारेण तस्य पितुर्नाम नीलकण्ठः, मातुर्नाम जतुकर्णी आसीत् । भट्टगोपालः तस्य पितामहः,  ज्ञाननिधिः गुरुश्च ।  भवभूतिः काश्यपगोत्रीयः ब्राह्मणः आसीत् । विदर्भदेशस्य पद्मपुरनगरं तस्य जन्मस्थानं वर्तते । श्रीकण्ठपदलाञ्छनो भवभूतिर्नाम’ इत्यनुसारेण श्रीकण्ठ'' तस्य उपाधिरासीत् । व्याकरणन्याय-मीमांसाशास्त्रेषु प्रवीणत्वात् सः पदवाक्यप्रमाणज्ञः इत्युपाधिना समलङ्कृतोऽभवत् । स्वपाण्डित्यविषये भवभूतिना स्वयमेवोद्घोषितम यत् – यं ब्राह्मणमियं देवी वाग्वश्येवानुवर्तते इति। कल्हणकृत –राजतरङ्गिण्याः अनुसारेण भवभूतिः कान्यकुब्जनृपतेः यशोवर्मणः आश्रितः आसीत् । अतः तस्य स्थितिकालः ६५० ईसवीतः ७५० इसवीयसमीपे भवेत् । महाकवेः भवभूतेः तिस्रः रचनाः प्राप्यन्ते –
उत्तररामचरितस्य कथा
सप्ताङ्कात्मके अस्मिन् नाटके रामायणस्य उत्तरार्धं प्रदर्शितमस्ति । अत्र रामस्य वनात् प्रत्यागमनानन्तरं राज्याभिषेकादारभ्य सीतामेलनपर्यन्तं सम्पूर्णकथा प्रदर्शिता अस्ति । वाल्मिकियरामायणे सीतायाः पातालगमनात् रामकथा दुः खपर्यवसायिनी अस्ति, परन्तु भवभूतिः नाट्यपरम्परायाः अनुकरणं कृत्वा उत्तररामचरितं सुखान्तं निर्मितवान् । तथाहि प्रथमाङ्के चित्रदर्शनं, तृतीयाङ्के छाया – सीतायाः कल्पना, सप्तमाङ्के गर्भङ्कयोजना च एतादृशीः मौलिककल्पनाः भवभूतेः काव्यसृष्टिम् अलङ्कुर्वन्ति  । भवभूतिकृत –उत्तररामचरितस्य कथानकं वाल्मीकिरामायणमेव अनुसरति, किन्तु पद्मपुराणस्थरामकथायाः अपि प्रभावः नाटके दृश्यते । महाकविना मूलकथायां नाट्योपयोगीनि अनेकानि मौलिकपरिवर्तनानि कृतानि । तद्यथा – उत्तररामचरितं भवभूतेः नाट्यप्रतिभायाः सर्वोत्तमनिदर्शनमस्ति । रामायणमाश्रित्यसप्ताङ्ककथावृत्तेः श्रीरामस्य राज्याभिषेकात् लोकापवादेन सीतानिर्वासनं ततश्च सीतारामसम्मेलनं यावत् कथा वर्णिताऽस्ति । नाट्यसौविध्यदृष्ट्या कथानके प्रथमांके चित्रदर्शनम्, तृतीयाङ्के छायासीतायाः कल्पना, चतुर्थाङ्के वाल्मीक्याश्रमे कौशल्या –जनकादीनां सम्मेलनम्, सप्तमेऽङ्के गर्भनाटकयोजना, सीता- रामयोः समागमश्च इत्यादयः बहवः कथाभागाः कविकल्पना –विलासप्रसूताः सन्ति । चरित्रचित्रणदृष्ट्यापि रामः आदर्शप्रजापालकः, सीता पतिव्रता आदर्शभारतीयाङ्गना चास्ति । वसिष्ठस्य आदर्शकुलगुरुत्वं सर्वविदितमेव । लव कुश- चन्द्रकेतूनां बालस्वभावयुक्तं चरित्रं सर्वान् आकर्षति । उत्तररामचरिते प्रधानरसः करुणो वर्तत्ते । भवभूतिकृते कारुण्ये ग्रावणोऽपि रुदन्ति, अन्येषां तु का कथा । नाटके भावपक्षस्य प्राधानयमस्ति । मानवीयमनोभावानां विश्लेषणे मार्मिकचित्रणे च भवभूतिः अद्वितीयो वर्तते ।
शैली
भवभूतेः शैली प्रसादमाधुर्यगुणयुक्ता, भाषा भावानुरुपास्ति । लवस्य भाषा आश्रमोचिता वर्तते, किन्तु जनकमुखात् दार्शनिकज्ञानयुक्ता एव भाषा निः सरति । भवभूतिः चरित्रचित्रणे असाधारणपटुः वर्तत्ते । नाट्यपात्रेषु सजीवता, सक्रियता, स्फूर्तिः, उत्साहः, भावप्रकाशनस्य अद्भुतसामर्थ्यं, संघर्षशक्तिश्च विद्यते । तेषु मानवोचितसर्वेऽपि गुणाः दृश्यन्ते । सीतावियोगे रामस्य करुण-विलापः, लवकुशयोः बालोचितचाञ्चल्यं, किन्तु गुरुन् प्रति आदरभावः, तमसा-आत्रेयी –वासन्ती –मुरला-इत्यादिषु नार्योचित-गुणानां स्वाभाविकवर्णनं समुपलभ्यते । भवभूतेः प्रत्येकमपि पात्रं सांस्कृतिकादर्शम् उपस्थापयति । यथा, रामे कर्तव्यनिष्ठा, सीतायाम् आदर्शस्त्रीत्वं लवकुशादिषु क्षत्रियोचितवीरत्वं, वाल्मीकौ शान्तिसद्भावना च प्रस्फुटी भवति ।विदूषकस्याभावात् नाटके गाम्भीर्यं परिलक्ष्यते । इत्यं भवभूतेः नाट्यपात्रेषु गम्भीरता, भावुकता, आदर्शवादिता, आत्मसंयमः कर्त्तव्यनिष्ठभावना सर्वत्र दृश्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:परिशीलनीयानि
आवृत्तिदीपकालङ्कारः
अर्थः
दीपकस्यानेकोपकारार्थतया दीपस्थानीयस्य पदस्य अर्थस्य उभयोर्वा आवृत्तौ त्रिविधमावृत्तिदीपकम् । क्रमेणार्धत्रयेणोदाहरणानि दर्शितानि ।
उदाहरणान्तरम्
एवं चावृत्तीनां प्रस्तुताप्रस्तुतोभयविषयत्वाभावे अपि दीपकच्छायापत्तिमात्रेण दीपकस्य व्यपदेशः ॥
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतीयसाङ्ख्यिकी संस्था
thumb|200px|भारतीयसांख्यिकसंस्था बेङ्गलूर् भारतीयसांख्यिकसंस्था (Indian Statistical Institute) एषा सार्वजनिका संशोधनसंस्था तथा विश्वविद्यालयः च अस्ति । अस्याः संस्थापकः  प्रशान्तचन्द्रमहलनोबिस् अस्ति । १९३१ तमे वर्षे अस्याः आरम्भः अभवत् । एषा सांख्यिकसंस्थासु प्राचीनतमा अस्ति । प्रथमतः कोलकताविश्वविद्यालयेन सम्बद्धा आसीत् । १९५९ तमे वर्षे एषा राष्ट्रस्य प्रमुखसंस्थारूपेण उद्घोषिता अभवत् । अस्याः अङ्गसंस्थाः देहल्यां  बेङ्गळूरुनगरे अपि स्तः । कोलकता देहली बेङ्गळूरु  एतेषु स्थानेषु अध्यापने अवधानं दीयते । अन्यत्र  हैदराबाद्नगरे  मन्त्रणे संशोधने च कार्यं प्रचलति । सांख्यिकशास्त्रे, गणिते, सङ्गणकविज्ञाने, अर्थशास्त्रे, प्रबन्धविषये, तन्त्रांशाध्ययने च  अध्ययनं अध्यापनं च भवति । अत्र स्नातकपूर्वस्तरे स्नातकोत्तरस्तरे च अध्यापनं प्रचलति । अस्याः ध्येयवाक्यमस्ति – भिन्नेष्वैक्यस्य दर्शनम्
Other links
वर्गः:प्रशासनिकसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भोजपुरम्
भोपालनगरतः २८ कि.मी दूरे रायसेनमण्डले भोजपुरनामकं स्थानमस्ति । अत्रत्यः शिवदेवालयः भोजराजेन निर्मितः । द्वादशत्रयोदशशतककालीनः अपूर्णः देवालयः एषः । एतत् ‘उत्तरभारतस्य सोमनाथः इति कथयन्ति । चतुरस्राकारे देवालये चत्वारः स्तम्भाः सन्ति । तेषामुपरि अर्धगोलाच्छादकः (Tomb) अस्ति । एकैकः स्तम्भः ४० पादमितोन्नतः । शिवलिङ्गस्य परिधिः १७.७ पादपरिमित २३.५ पादोन्नतायां चतुरस्रवेदिकायां शिवलिङ्गः स्थापितः अस्ति । ७.५ पादमितोन्नतः शिवलिङ्गः एषः । गोहरगञ्जतः ८ कि.मी दूरे एतत्स्थानमस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
म्याथयास् जेकब् ष्लेडन्
(कालः – ०५. ०४. १८०४ तः २३. ०६. १८८१)
अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् (Matthias Jakob Schleiden) सस्यानां कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः । अयं १८०४ वर्षे एप्रिल्-मासस्य ५ दिनाङ्के जर्मनीदेशस्य ह्याम्बुर्ग् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अयं न्यायशास्त्रम् अधीत्य तद्विषये प्रशिक्षणम् अपि प्राप्तवान् आसीत् । परन्तु तस्य मनः तां वृत्तिं न अङ्गीकरोति स्म । तस्मात् कारणात् जीवने जुगुप्सां प्राप्य आत्महत्यार्थम् अपि प्रयत्नम् अकरोत् । किन्तु सः तस्मिन् प्रयत्ने सफलः नाभवत् । तदनन्तरं सः विनोदार्थम् अभ्यस्तं सस्यशास्त्रम् एव जीवनाधाररूपेण स्व्यकरोत् । अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् सस्यानां वर्गीकरणम् एव प्रमुखलक्ष्यरूपेण स्वीकृतवतां विज्ञानिनां विरोधं कुर्वन् १८३८ तमवर्षात् आरभ्य सस्यानाम् अङ्गांशान् गभीरतया अभ्यस्तवान् । एतत् एव कार्यं प्राणिनां विषये अग्रिमे वर्षे (१८३९) थियोडोर् स्छ्वान् अकरोत् । अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् जीवकोशे विद्यमानं कोशकेन्द्रम् एव सम्यक् अभ्यस्य "जीवकोशस्य विभागस्य कोशकेन्द्रस्य च सम्बन्धः अस्ति” इत्येतं विषयं संशोधितवान् । अयं म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् १८३९ तमे वर्षे ज्ना–विश्वविद्यालये प्राध्यापकपदं प्राप्नोत् । अयं डार्विनस्य विकासवादम् अङ्गीकृतवान् आसीत् । सः म्याथयास् जेकब् ष्लेडेन् १८८१ तमे वर्षे जून्-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के जर्मन्-देशस्य फ्र्याङ्क्फर्ट् इति प्रदेशे विधिवशः सञ्जातः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काळिङ्गसर्पः
thumb|250px काळिङ्गसर्पः ५.६ मी. दीर्घः भवितुम् अर्हति। विश्वे अतीवदीर्घः विषपूरितश्च भवति। अस्य गणीयाः सर्पाः भारते तथा इतर-आग्नेय-एशियादेशेषु लभ्यन्ते। एते अधिकतया अरण्यप्रदेशेषु लभ्यन्ते। कालिङ्गसर्पः नागजातीयः(cobra) न भवति। अस्य नागस्य च कः भेदः? अस्य शिरोधरस्य तथा नागस्य च भिद्यते इति विशेषः। काळिङ्गसर्पाः नागसर्पाणाम् अपेक्षया (आकारे) दीर्घाः भवन्ति। अस्य काळिङ्गस्य शिरोधरे ‌”^” ईदृशं चिह्नं भवति। किन्तु अन्येषु नागसर्पेषु नेत्राकरचिह्नस्य रेखा भवति। काळिङ्गसर्पस्य जीवसङ्कुलस्य “ओफियोफगस्” इति नाम भवति। अस्य पदस्यार्थः “सर्पभक्षकः” इति। काळिङ्गसर्पस्य विषः साक्षात् मानवस्य नाडिषु प्रविशति। एकवारं दशति चेत् नरः मृतः भवति। तावान् विषयुक्तः सर्पविशेषः भवति। एते एष्याखण्डस्य अपायकारिकाळिङ्गसर्पाः भवन्ति।
परिचयः
काळिङ्गसर्पः दीर्घः बलयुतञ्च भवति। अस्य दैर्घ्यं ३.६ तः ४ मी. परिमितं भवति। प्रायः अस्य भारः ६ किलोपरिमितं भवति। गात्रे बृहत् सर्पः भवति चेत् अपि चलने शीघ्रगामी, सूक्ष्मग्राहीच भवति। हरितवर्णः, कृष्णवर्णः, पिङ्गलश्च वर्णयुक्ताः काळिङ्गसर्पाः भवन्ति। देहस्य अधोभागे हरिद्रामिश्रितवर्णः भवति। प्रोटेरोग्लिप् सदृशदन्तरचना अस्ति। अर्थात् मुखस्याग्रे विषदन्तौ भवतः। स्त्रीसर्पस्यापेक्षया पुरुषसर्पः गात्रे बृहत् दृश्यते। सामन्यतः अस्य आयुः २० वर्षाणि भवति।
आवसस्थलम्
काळिङ्गसर्पाः दक्षिणाग्नेय एशीयाखण्डेषु दृश्यन्ते। सामान्यतः अन्ये सर्पाः यथा दृश्यन्ते तथा न दृश्यन्ते बहिः। अतीवोन्नतेषु अरण्यप्रदेशेषु दृश्यन्ते। अधिकतया सरोवराणां परितः भवन्ति। अरण्यानां नाशः जायमानः अस्तीत्यतः काळिङ्गसर्पाणां सङ्ख्या क्षीयमाणा अस्ति।
मृगया
अन्यसर्पाः इव काळिङ्गसर्पाः द्विजिह्वया रासायनिकसङ्केतान् जिघ्रन्ति। शरीरस्य सूक्ष्मभागेन गन्धं जिघ्रति। अनन्तरं अग्रे विद्यमानजन्तुभिः सह मृगयां करोति। दिशां ज्ञातुं द्विजिह्वां बहिः संस्थाप्य ज्ञास्यन्तीति। १०० मीटरपरिमिते दूरे विद्यमानं जन्तुं स्वघ्राणशक्त्या ज्ञातुं शक्ताः भवन्ति। भूमेः कम्पनेनापि ज्ञातुं शक्ताः भवन्ति। स्वमुखात् विषं मृगया समये प्रसारयति। समनन्तरं जन्तुं कवलयति। अन्येषां सर्पाणाम् इव अस्य दन्ताः क्रमेण न भवन्ति। रात्रौ काळिङ्गसर्पाः न दृश्यन्ते। तथापि एते मृगयानिमित्तं सर्वदा सिद्धहस्ताः भवन्ति इति विज्ञानिनां मतम्। प्रख्याताः सरीसृपतज्ञाः दिवाचराः एते काळिङ्गसर्पाः इति कथयन्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:प्राणिनः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दृष्टान्तालङ्कारः
लक्षणश्लोकः
यत्र उपमानोपमेयवाक्ययोः भिन्नावैव धर्मौ बिम्बप्रतिबिम्बभावेन निर्दिष्टौ तत्र दृष्टान्तः । त्वमेव कीर्तिमान् इत्यत्र कीर्तिकान्त्योः बिम्बप्रतिबिम्बभावः ।
उदाहरणान्तरम्
ननु अत्र उपमानोपमेय्वाक्ययोर्ज्ञानमेक एव धर्म इति प्रतिवस्तूपमा युक्ता । मैवम् अचेतने विवक्षितत्वात् । अत्र उदाहरणे पदावृत्तिदीपकाद्विशेषः पूर्ववत् प्रस्तुताप्रस्तुतविषयत्वकृतः द्रष्टव्यः ।
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकस्य जलबन्धाः
पीठिका
जीवनं जीवनाधारम् इति उक्तिः प्रसिद्धा एव । जलस्य सलिलम्, उदकम्, वारि, नीरम्, जीवनम् इति पर्यायपदानि सन्ति । जलेन विना पशुपक्षिवृक्षमानवानां जीवनं न शक्यते । अतः जलम् जीवनस्य मूलम् आधारः एव । वेणी,उत्पालिका, पालिः, रोधना,पङ्कारः इत्यादीनि जलबन्धस्य अन्य नामानि । जलस्य मूलं तु पर्वताः एव । पर्वतस्य कन्दरेषु नर्झरी उद्भूय प्रवहति । मार्गे विविधाः आपगाः सङ्गम्य नदीरुपमवाप्नोति । एषा एव जीविनां जीवनस्य अधारा भवति । जलस्य कूपादयः अन्यान्यमूलाः भवन्ति चेदपि नद्यः एव प्राधान्येनावलम्बिताः मानवैः । सागरे सङ्गन्तुं प्रधाववन्त्यः नद्यः मध्यमार्गम् महाबन्धं निर्मीय अवरुध्य च विवधोद्देशार्थं जलं सङ्गृह्णन्ति । अस्य एव जलबन्धः इति नाम । जलबन्धात् एव कुल्याभिः विद्युदुत्पादनार्थं कृष्यर्थं पानार्थं वा जलं नीयते ।
वर्गः:कर्णाटकराज्यम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
3.41 श्रोत्राकाशयोः संबंधसंयमाद्दिव्यम् श्रोत्रम्
व्यासभाष्यम्
सर्व्श्रोत्राणामाकाशं प्रतिष्ठा सर्वशब्दानां च । यथोक्तम्—तुल्यदेशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्वं सर्वेषां भवतीति । तच्चैतदाकाशस्य लिङ्गमनावरणं चोक्तम् । तथामूर्तस्यानावरणदर्शनाद्विभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य । शब्दग्रहणानुमितं श्रोत्रम् । बधिराबधिरयोरेकः शब्दं गृह्णात्यपरो न गृह्णातीति, तस्माच्छोर्त्रमेव शब्दविषयम् । श्रोत्राकाशयोः संबन्धे कृतसंयमस्य योगिनो दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते ॥४१॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
प्राचीनभूगर्भशास्त्रम्
भूमेः गोलाकृतिम् ऐदम्प्राथम्येन मागल्लनामकः प्रतिपादितवान् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । संस्कृतभाषायां तु आप्राचीनकालतः व्यवहारः भूगोलम् इत्येव । एषः व्यवहारः एव खलु समर्थयति भूमेः गोलाकारताम् ? धिक् मेकालेपुत्राणां विशेषबुध्दिम् । अपि च गोलपरिभाषायाम् उच्यते –
भूमिः पञ्चभूतात्मिका, कपित्थफलाकारिका च इति अत्र स्पष्टतया निरुपितम् अस्ति । कपित्थफलाकाराकत्वं नाम दैर्ध्याधिक्ययुक्तगोलत्वम् । भूकेन्द्रं प्रति सर्वम् आकृष्टं भवति । अन्यत् किमपि अनाश्रित्य आकर्षणशक्त्या (परेशशक्त्या) निरालम्बा भूमिः व्योम्नि तिष्ठति इति एतस्मात् श्लोकात् ज्ञायते ॥ आर्यभटः भूव्यासम् अधिकृत्य वदति-ञिला भूः इति । तन्नाम भूव्यासः १०५० योजनमितः भवति । (१०५० =१२=१२६०० किलोमीट्टर् ।) आधुनिकाः अपि एतत एव परिमाणं प्रतिपादयन्ति ॥ भूमिः एव भ्रमति इति, सौरमण्डलम् अपि पराशक्तिं केन्द्रीकृत्य भ्रमति इति च अस्मत्पूर्वजैः सिध्दान्तितम् । कालिदासस्य काले भूशास्त्रविज्ञानं कथम् आसीत् इति मेघदूतस्य पठनात् स्फुटीभवति ॥ भूभृत् इति पर्वतस्य पर्यायपदम् । पर्वताः भूतोलनं साधयन्ति इति आधुनिकाः अपि अङ्गीकुर्वन्ति । श्रीकृष्णविलासकाव्ये भूमिब्रह्मसंवादे भूस्थितिः,भुकम्पनम् सूर्यरश्मिमहिमा इत्यादयः विषयाः काव्यशैल्या प्रतिपादिताः सन्ति । दिनचलनं, वार्षिकचलनम्, अयनं, ग्रहणं, समरात्रम् इत्यादयः बहवः विषयाः अतिप्राचीनकाले एव भारते चर्चिताः आसन् ।भूगुरुत्वाकर्षणाविषये भास्कराचार्येण विशदतया प्रतिपादितम् ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
124-132,
वर्गः:भूमिशास्त्रम् वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तिप्पगोण्डनहळ्ळिजलबन्धः
पीठिका
तिप्पगोण्डनहळ्ळिजलबन्धः अथवा टि.जि.हळ्ळि जलबन्धः इति चामराजसागरः इति वा अस्य नाम । अर्कावती कुमुदावती नद्योः सङ्गमस्थाने एव अयं जलबन्धः निर्मितः । बेङ्गळूरुतः मागडिताल्लूकुकेन्द्रं गमनमार्गे २५कि.मी.द्रूरे अयं जलाशयः अस्ति । बेङ्गळूरुमहानगरस्य जलदाहस्य उपशमनार्थम् अयं जलागारः भारतरत्नं सर् एम्.विश्वेश्वरय्य मार्गदर्शनेनक्रि.श.१९३३तमे वर्षे निर्मितः।
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
निदर्शनालङ्कारः
विवरणम्
अत्र दातृपुरुषसौम्यत्वस्य उपमेयत्वस्य उपमेयवाक्यार्थस्य पूर्णेन्दोरकलङ्कत्वस्य उपमानवाक्यार्थस्य यत्तद्भ्यामैक्यारोपः ।
उदाहरणान्तरम्
अत्र बुधजनसेवायाः अरण्यरोदनादीनां च यत्तद्भ्यामैक्यारोपः ।
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मणिनगरम्
गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद्नगरस्य कश्चन प्रदेशः अस्ति मणिनगरम् । एतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन विधानसभाक्षेत्रम् अपि ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकचत्वारिंशत्तमः(४१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः 	शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टः अभिजायते ॥
अन्वयः
योगभ्रष्टः पुण्यकृतां लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनां श्रीमतां गेहे अभिजायते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
41 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
3.42 कायाकाशयोः संबंधसंयमाल्लघतूल समापत्तेश्चाऽऽकाशगमनम्
व्यासभाष्यम्
यत्र कायस्तत्राकाशं तस्यावकाशदानात्कायस्य, तेन सम्बन्धः प्राप्तिः । तत्र कृतसंयमो जित्वा तत्सम्बन्धं लघुषु तूलादिष्वापरमाणुभ्यः समापत्तिं लब्ध्वा जितसम्बन्धो लघुः । लघुत्वाच्च जले पादाभ्यां विहरति, ततस्तूर्णनाभितन्तुमात्रे विहृत्य रश्मिषु विहरति, ततो यथेष्टमाकाशगतिरस्य भवतीति ॥४२॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
प्रदूषणम्
प्रकृति: मानवजीवनाय महत्वपुर्णा अस्ति | अधुना पर्यावरणप्रदषणस्य समस्या न केवलं भारतस्य अपितु समस्तलोकस्य समस्या वर्तते | जलं, वायु: अद्य उपलभ्यते तत्सर्व दूबितम् च दृश्यन्ते | प्रदूषणम् इत्युक्ते परिसरे मालिन्यं |
AirPollutionSource  Oil-spill
नगर मालिन्यं
नगर मालिन्यस्य मुख्य कारणम् रासायनिक  उद्योग उत्पाद्य रासायना: सन्ति |  उद्योग  परिवर्तनस्य  कारणम् नगर प्रदूषणम् वर्धति  | परिसर मालिन्यस्य  मुख्य  कारणम् प्रतिदिनम्  वर्धमाना  जनसंख्या अस्ति | अनेक मृगणां मरण  कारणम्   मालिन्यं अस्ति |   प्रदूषणस्य कारणम् पर्यावर्णे विविध रोगा: जायन्ते | वायु ग्राम परिसरे  यावत् शुधं अस्ति  तावत् परिसरमालिन्यात् अत्रनास्ति | एते कारणात् परिसर  रक्षाया: अति  अवश्यकता  वर्तते |
वायुमालिन्य
प्रकाश मालिन्य
प्लास्टिक् मालिन्य
भूमालिन्यम्
जल मालिन्यं
289x289अणवः|Nrborderborderentrythreecolorsmay05-1-
जलं एव जीवनम् इति उक्त्त्यनुसारम् अस्माकं जीवने जलस्य अवश्यकता वर्तते | पृथिव्या: जीवनानां आवश्यकं तत्वम् अस्ति जलं | जलस्य रक्षणं अस्माकं परमं कर्तव्यम् अस्ति |
जल प्रदूषणम् मुख्य कारणम् मानव अस्ति | प्रतिदिनम् १४००० मनुष्यस्य मरण कारणम् जल प्रदूषणम् अस्ति |  सरोवर, नध्य , समुद्र इत्यादिषु अनपेक्षिताना वस्तून संयोगेन जलमालिन्यम् भविष्यति | रासायनिकवस्तूनि कारणम् जलं जीविनां प्राणधारणाय योग्यं न भवति | जलमालिन्यस्य प्रमुख कारणम् रासायनिक  उद्योग  उत्पाद्य रासाय अस्ति | रासया शक्यते पी. सी . बि, कीटनाशक , पेट्रोलियम्  अस्ति|
प्रकाश मालिन्यं
प्रकाश मालिन्यस्य अर्थम् प्रकाशेन  उपस्तिति  मालिन्यं इति | प्रकाश मालिन्यस्य कारणम् मानव: अस्ति | उद्योगीकरणम् प्रकाश मालिन्यं वर्धति |
प्लास्टिक्   मालिन्यं
प्लास्टिक्   मालिन्यस्य अर्थम् प्लास्टिक्  पदार्थ संकलनं | अनेक मृगाणां मरण कारणं प्लास्टिक् मालिन्यं भवति | प्लास्टिक् मालिन्यं नान् डिग्रेडबल् अस्ति अत: परम् मालिन्यं भवति | प्लास्टिक्   मालिन्यं  कारणाथ  जल तत भूमि मालिन्यं अपि भवति |
भूमिमालिन्यं
332x332अणवः|Soil pollution
भूप्रदूषण- समस्या नाम भूमौ अवशिष्टपदार्थानां निक्षेपणमिति । वस्तुतः मृतिकाक्षरणेन, विविधस्त्रोतादागतैः रासायनिकप्रदूषणैः भू- उत्खननेन, ज्वालामुख्यद्गारेण वा भू-प्रदूषणं भवति । सामान्यदृष्ट्या निम्नलिखित- कारणेन भूप्रदूषणं भवति ।