cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मृच्छकटिकम्
नामकरणम्
किन्तु अन्यविदुषां दृष्ट्या घटनौत्सुक्यमेव शब्दस्य उत अर्थस्य दृष्ट्याः अतिरमणीयम्, आकर्षकं च वर्तते। एतस्य नामकरणस्यापि एतदेव मूलं रहस्यं वर्तते। यत्र भारतीयनाटकानाम् उद्देश्यः केवलं रसनिष्पत्तिः वर्तते; तत्र प्रचलितपरम्परायाः दिशान्तरणं कृत्वा एतत् प्रकरणं जीवनस्य भौतिकतां, कर्मसंकुलतां, सङ्घर्षं च प्रति आग्रहवद् अस्ति। एतस्य प्रत्येकं घटना आन्तरिक्यः उत बाह्याः च, कमपि वैषम्यम् उत सङ्घर्षं प्रकटयति। एतदेव कारणम् अस्ति यत्, संस्कृतस्य अन्यनाटकेभ्यः भिन्ना एतस्याः प्रत्येकं पङ्क्तिषु जीवनस्य ऊष्मा दरीदृश्यते। चारुदत्तस्य उत शकारस्य चरित्रे क्षमायाः, हत्यायाः उत प्रतिशोधस्य कार्याणि विद्यन्ते, तानि प्रकरणस्यास्य आकर्षणं न सन्ति। प्रत्युत तेषां कारणेन तासां घटनानां यः मनोवैज्ञानिकः आरोहः, अवरोहश्च दर्शितः अस्ति, स एव एतस्य प्रकरणस्य प्राणः वर्तते। अतः प्रवहणपरिवर्तनं घटना-सम्भूतं ‘मृच्छकटिकम्' नाम सूपयुक्तं मन्यते। समग्रे प्रकरणे नाम्नः अन्वर्थकी क्षमता व्याप्ता अस्ति।
शूद्रकः
संस्कृतनाटयसाहित्यस्य प्रगल्भप्रकरणं ‘मृच्छकटिकं' राज्ञः शुद्रकस्य कृतिरूपेण विख्याता अस्ति। स्वप्रकारस्य एतत् एकलनाट्यं मन्यते। तत्र सहसा प्रणयकथात्मकं प्रकरणं, धूर्तसंकुलभाणं, राजनीतिकनाटकं च अन्तर्भवति। तत्सर्वं दूग्ध-जलवत् मिश्रितं प्रतीयते। संस्कृतसाहित्ये एषः एकाकी नाटककारः वर्तते, यः स्वयुगस्य सामाजिकसमस्याः स्वनाटकविषयत्वेन स्व्यकरोत्। जीवनस्य, समाजस्य च विसङ्गतीः आधारिकृत्य हृदयद्रावकाः घटनाः, व्यङ्ग्याः च उचितदिशायां निर्देशिताः सन्ति, तेन सह सर्वं पूर्णतया प्रतिबिम्बितम् अपि कृतमस्ति।
कर्तृत्वे शङ्काः
कः? कदा? च प्रकरणमिदं रचितवान् इत्येतयोः प्रश्नयोः एतावता न किमपि दृढोत्तरं प्राप्तम् अस्ति। मृच्छकटिकस्य प्रस्तावनायां लिखितानां श्लोकानां ३, ४, ५, ६, ७ अनुसारारं द्विजेषु श्रेष्ठः शूद्रकनामा कश्चन राजा आसीत्। वेदवेदान्तादिविद्यासु सः पारङ्गतः आसीत्। हस्ति-शिक्षायाः, अनेककलानां च सः ज्ञाता आसीत्। दशाधिकदिनोत्तरं शतं वर्षे स्वपुत्राय राजभारं दत्त्वा अग्नि-प्रवेशम् अकरोत्। स एव राजा शुद्रकः उज्जयिन्याः सार्थवाहस्य, दरिद्र-चारुदत्तस्य,  वसन्तसेनायाः प्रणयगाथां नीत्वा प्रकरणस्यास्य रचनाम् अकरोत्। एतस्याः प्रस्तावनायाः कारणेनैव शुद्रकः मृच्छकटिकस्य रचनाकारः मन्यते। अत्रापि केचन प्रश्नाः समुद्भवन्ति। यथा प्रस्तावनायाः श्लोकपञ्चकं शूद्रकस्यैव वा? यदि आम्, तर्हि सः स्वयं स्वायोः ईयत्तां यथार्थतया वक्तुं कथं पारयति? दशाधिकदिनोत्तरं शतं वर्षे सति अग्निप्रवेशं करिष्यति इति लेखनं सः कथं कृतवान् इत्यादयः।
'लब्ध्वा चायुः शताब्दं दशदिनसहितं शुद्रकोऽग्नि प्रविष्टः' । इत्यनेन अनुमीयते यत्, तस्य मृत्युः कदा कथं चाभवत् इत्युल्लेखः सन्देहान् पुष्टयति इति। तदतिरिक्तम् ‘एतत् कविः किल', 'कविर्बभूव', 'चकार सर्वं किल शूद्रको नृपः' अत्यत्र 'किल' ‘चकार' ‘बभूव' अत्यस्य उल्लेखालोके मन्यते यत् शूद्रकस्य देहत्यागात् दीर्घकालोत्तरं एते श्लोकाः रचनायाः प्रस्तावनायां योजिताः इति। ततः प्रश्नः उत्पद्यते यत्, यदि एतस्याः प्रस्तावनायाः श्लोकपञ्चकं शूद्रकरचितं नास्ति, तर्हि तत् कः योजितवान्? किमर्थं च?, किं शुद्रकः ऐतिहासिकजनः वा? यदि आम्, तर्हि कालः कः? एते केचन जटिलप्रश्नाः सन्ति, येषु अनेके विद्वांसः स्वस्य विभिन्नानि अभिमतानि अयच्छन्। किन्तु, अद्यावधौ एतेषां किमपि सर्वसम्मतं समाधानं प्रस्तुतं नाभवत् इति मन्यते।
शुद्रकः कः आसीत्? शूद्रकः संस्कृतसाहित्यस्य कश्चन बहुचर्चितः जनः मन्यते। स्कन्दपुराणे कस्यचित् शूद्रकस्य उल्लेखः प्राप्यते। केचन तमेव ऐतिहासिकं पुरुषं ‘मृच्छकटिक'स्य कर्तृत्वेन पश्यन्ति। केचन तं आन्ध्रवंशस्य प्रथमराज्वेन अङ्गीकुर्वन्ति। तस्य नाम सिशुकः उत सिमुकः अथवा सिप्रकः। प्रो० स्टेन कोनो इत्यस्य मतानुसारं आभीरवंशस्य राज्ञः शिवदत्तस्य अपरं नाम शूद्रकः आसीत्। तमेव केचन मृच्छकटिकस्य रचयितारं मन्यन्ते। 'वेतालपञ्चविंशति कायां', कल्हण -कृत राजतरङ्गिण्यां, कथासरित्सागरे च शूद्रक-सम्बद्धाः अनेकाः कथाः सन्ति। पं० चन्द्रबली पाण्डेय-महोदयः शुद्रकम् आन्ध्रवंशीयं वासिष्ठी-पुत्रं पुलुमाविं स्वीकरोति। 'अवन्तिसुन्दरीकथासार'ग्रन्थे इन्द्राणिगुप्तस्य अपरं नाम शूद्रकः विद्यते। वासिष्ठी-पुत्रः पुलुमाविः एव शूद्रकः मन्यते। बाण स्य हर्षचरिता त् ज्ञायते यत्, शुद्रकः स्वशत्रोः चकोरराज्ञः कथं स्वराज्यरक्षणं करोति इति। कादम्बर्यां शुद्रकः विदिशायाः राजा वर्तते। दण्डिनः दशकुमारचरिते अपि शुद्रकस्य उल्लेखः प्राप्यते। एतेषाम् उल्लेखानाम् आलोढनं कृत्वा सारः समुद्भवति यत्, यथा कालान्तरे उदयनेन सह सम्बद्धाः अनेकाः कथाः प्रचलिताः अभवन्, तथैव कालान्तरे शुद्रकः अपि अनेकेषां कथानां नायकः जातः स्यात्।
विभिन्नमतानि
डॉ० पिशेल-महोदयस्य मतानुसारं ‘मृच्छकटिक'स्य रचयिता दण्डी वर्तते। तस्यानुसारं दण्डिनः त्रयः कृतयः आसन् 'त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च'। तासु 'काव्यादर्शः', 'दशकुमारचरितं' च प्राप्यते, परन्तु तृतीया न प्राप्यते, सा तृतीया ‘मृच्छकटिकम्' एव इति । केचन तस्य खण्डनं कुर्वन्तः कथयन्ति यत्, यदि दण्डिनः कृतिः एषा अभविष्यत्, तर्हि शूद्रकस्य नाम्ना सा किमर्थं प्रसिद्धास्ति इति। तथैव श्रीनेरुरकर-महोदयः मृच्छकटिकस्य कर्तृत्वेन भास म् अङ्गीकरोति। किन्तु, तस्य विरोधे वादः अस्ति यत्, प्रस्तावनायां शूद्रकः 'राजा' इत्युक्तः परन्तु दण्डी उत भासः राजा नास्ति।
डॉ० सिलवा लेवी-महोदयः मृच्छकटिकं शुद्रकस्य कृतित्वेन न अङ्गीकरोति। कस्यचित् अन्यकवेः एनां रचनां शूद्रकस्य नाम्ना प्रसिद्धा कृता इति तस्य मतम्। तस्य तर्कः अस्ति यत्, शुद्रकस्य नाम्ना प्रसिद्धेः पृष्ठे रचनाविषये भ्रमोत्पादित्वा रचनायै सम्मानार्जनस्य उद्देशः वर्तते इति। किन्तु डॉ० लेवी-महोदयस्य कल्पनायाः विरोधनं कुर्वन् केचन तस्य मतं तथ्यपूर्णं न स्वीकुर्वन्ति, यतः केवलं कृतेः के सम्मान-हेतवे कोऽपि स्वरचनां अन्यस्य नाम्ना प्रचारितं न कुर्यादेव इति।
डॉ० कीथ अपि ‘मृच्छकटिकं' शूद्रकस्य रचनां न स्वीकरोति। तस्य कथनमस्ति यत्, सर्वप्रथमं तु शुद्रकः कोऽपि ऐतिहासिकः जनः नास्ति, कश्चन कविश्च भासस्य चारुदत्ते आर्यक-विद्रोह-कथायाः मिश्रणं कृत्वा मृच्छकटिकम् अरचयत्। कीथ-महोदस्य मतविरोधे केचन कथयन्ति यत्, डॉ० कीथ-महोदयस्य प्रथमे कथ्ये बलं नास्ति, यतः संस्कृतसाहित्ये, यस्य शूद्रकस्य अनेकविधाः प्रशंसाः प्राप्यन्ते, सः विना प्रमाणं काल्पनिकपात्रत्वेन स्वीकरणं युक्तिसङ्गतं न प्रतीयते। द्वितीयकथनम् अपि विवादास्पदं वर्तते इति।
नवीनमतानुसारं राजा शुद्रकः ऐतिहासिकः पुरुषः मन्यते। कालक्रमे लोककथानाम् अविरतम् आरोपणं तस्य ऐतिहासिकस्वरूपम् अलोपयत्। मृच्छकटिकस्य रचयितृत्वस्य प्रश्ने, अभिनव-आलोचकः इमां कृतिं शुद्रकस्य कृतित्वेन नाङ्गीकरोति। तस्य कथनानुसारं भासस्य दरिद्रचारुदत्तस्य अपूर्णतां दृष्ट्वा कश्चन कविः आवश्यकं संशोधनं, परिवर्तनं, परिवर्द्धनं च कृत्वा नवकल्पनानुसारं निजन्धर्याः कल्पनाप्रसूतस्य अथवा गुणाढ्यस्य ‘बृहत्कथा'याः गोपालदारक-आर्यकस्य विद्रोहकथां योजयित्वा ‘मृच्छकटिक'स्य प्रारूपं व्यवस्थितम् अकरोत्। तेनैव विशेषकारणेन कृतिनाम शूद्रकस्य नाम्ना प्रसिद्धा कृता, न तु स्वनाम्ना इति।
प्रस्तावनायां शूद्रकस्य परिचयात्मकेषु पद्येषु शुद्रकस्य वर्णनं 'परोक्षभूते लिट्'-द्वारा कृतं वर्तते। ततः सर्वेऽयं प्रश्नं पृच्छति यत्, यदि एवं अस्ति तर्हि कविः किमर्थं स्वकृत्या सह स्वनाम नायोजयत् इति। विविधचिन्तकाः तस्य प्रश्नस्य उत्तरं दातुं प्रायतन्त। डॉ० भोलाशङ्करव्यासः 'संस्कृत कवि दर्शन' नामके पुस्तके द्वे कारणे यच्छति — प्रथमस्तु मूलनाटकं, यस्य आधारेण ‘मृच्छकटिक'स्य रचना जाता अस्ति, सः भासस्य रचना आसीत्, अतः तस्याः समग्ररचनायाः स्वरचितत्वं वक्तुं कविः आत्मग्नानिम् अनुभविष्यत्। द्वितीयमस्ति यत्, नाटके यस्याः राष्ट्रिय-सामाजिक-राजनैतिक-परिस्थितीनां चित्रणं कृतमस्ति, ताः तत्कालीनस्य राजवर्गस्य, समाजस्य उपहासं कर्त्री दरीदृश्यन्ते। मृच्छकटिके ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, सम्पूर्णसमाजश्च असंस्कृताः वर्णिताः । ब्राह्मणः वेश्यागामी, चौरः, द्रुतकरः, चाटुकारी च प्रदर्शितः तथा च क्षत्रियः क्रूरः, अपकर्मी, दुराचारी च । राजा नीचजात्याः वेश्याभिः सह व्यभिचारं करोति, नीचजात्याः जनाः उच्चपदेषु आसीनाः च भवन्ति स्म। न्यायस्य स्थितिरेव नासीत्। राजाज्ञा सर्वोपरि आसीत्। सम्पूर्णस्य मृच्छकटिकस्य परिशीलनेन विद्वद्भिः प्राप्तं यत् कविः स्वयुगस्य मध्यमवर्गे, राजन्यवर्गे च व्यङ्गं कृत्वा एतस्याः कृतेः पल्लवनम् अकरोत्। एताः व्यङ्ग्यात्मकाः रेखाः परस्परं विरोधं कुर्वन्ती, व्यापृवन्ती, सामान्यगोपनीयताकथयन्ती च कटाक्षं कुर्वन्ति। एतादृशः क्रान्तिकारी कविः तस्मिन् काले राजदण्डात् स्वरक्षायै अन्यस्य नाम्ना रचनाम् अघोषयत्। परन्तु उक्तस्य अनुमानस्य तथ्यात्मिकं पृष्ठबलं नास्ति, अतः सर्वे कृतिमिमां शुद्रककृतित्वेन अङ्गीकुर्वन्ति।
= रचयितुः व्यक्तित्वम् =
मृच्छकटिकस्य रचनाकारस्य कल्पना, अभिव्यञ्जना च समग्रतया तत्कालीनस्य जीवनस्य विस्तृतं परिचयं कारयति। तस्य परिचयस्य गूढा, धूमिला, अदृश्या परन्तु अर्थपूर्णा छविः पठितृभिः सह गम्भीरं, सूक्ष्मं च सम्बन्धं स्थापयति। कवेः नाटकस्य भाषा, गाम्भीर्यं विहङ्गावलोकने यावती स्पष्टा दरीदृश्यते, तावती आन्तरिकरूपेण जीवनवत् सूक्ष्मतां, सूक्ष्मतरां गम्भीरतां स्पृशति। जीवनम् एतादृशमस्ति इति प्रदर्शकः कविः महान् मन्यते, परन्तु विभिन्नसम्भावनाभिः सह जीवनम् एतादृशमपि भवितुम् अर्हति इति प्रदर्शकः कविः महत्तरः मन्यते। अनेन अनुमीयते यत्, मृच्छकटिकस्य रचयितुः वव्यक्तित्वम् अतीव विशालं भवेत्। प्रकरणस्य सूक्ष्मतत्त्वैः विद्वत्सु मतम् अस्ति यत्, कविः दाक्षिणात्यः भवेदिति। वसन्तसेनायाः हस्तिनः नाम ‘खुण्डमोटकः' इति दाक्षिणात्यं नाम वर्तते। धनया तत्र 'नाणकम्' इति शब्दप्रयोग कृतश्च। एतादृशैः प्रमाणैः निष्कर्षोऽयं लब्धः मन्यते।
मृच्छकटिकस्य रचनाकालः
मृच्छकटिकस्य अन्तःसाक्ष्य स्केय आधारेण मन्यते यत्, गुप्तवंशीयानां शासनोत्तरं हर्षवर्द्धनं यावत् भारते कोऽपि सार्वभौमः राजा नोत्पन्नः। उत्तरभारते अनेके शासकाः आसन्, उज्जयिन्यां गुप्तानाम् आधिपत्यं समाप्तम् अभवत्। मालवस्य राजनैतिकस्थितिः अतीव शोचनीया आसीत्। हणानां चतुर्दिक् आक्रमणेभ्यः हिन्दूसमाजः पीडितः आसीत्, तस्य समाजस्य सर्वे आदर्शाः मृद्भवनवत् क्षतविक्षताः अभुवन्, तेषाम् आध्यात्मिकभावः जलबुद्बुगदवत् खण्डितः जातः आसीत्। सामाजिकस्य, राजनैतिकस्य च जीवनस्य सर्वाः मर्यादाः छिन्नाः जाताः। लघुक्षत्रियराज्ञाम् अधःपतनं जातमस्ति। तेषां वीरतायां न्यूनता दरीदृश्यते स्म। ते विलासीनतायाम् आबद्धाः आसन्। राज्ञः अनेक वाङ्गानां शरणम् अपि स्वीकुर्वन्ति स्म। तेन तेषां वीर्यं पतितं जातमासीत्। प्रस्तुतस्य प्रकरणस्य राज्ञः पालकस्यापि भुजिष्याः आसन्, तासु एका  शकारस्य भगिनी अपि अन्यतमा। अतः शकारः अपि काणेलीमाता अर्थात् व्यभिचारिण्याः पुत्रः उक्तः। राज्ञां विलासितायाः कारणेन हि राज्यस्य सम्पूर्णा शासन-व्यवस्था उच्छृङ्खला भवति स्म। राज्ञां परिवारजनाः न्यायाधीशान् भीतन् कृत्वा न्यायं कारयन्ति स्म। राजा प्रजायाः, प्रजा राज्ञः च असन्तुष्टा आसीत्। सूर्यास्तोत्तरमेव राजमार्गे द्युतकराः, लम्पटाः, विटाः, वेश्याः, खलाः च अटनम् आरभन्ते स्म। राजमार्गे एव एतेषु परस्परं कलहोऽपि भवति स्म। नगर-रक्षायाः कापि व्यवस्था नासीत्। महिलानां सूर्यास्तोत्तरं गृहात् बहिर्निर्गमनं शक्यं नासीत्। राजा स्वयं स्वशुत्रुभ्यः सर्वदा आतङ्कितः भवति स्म। अवसरे प्राप्ते राजा शत्रूणां दमनं कुर्तं तत्परः भवति स्म। राजविद्रोहस्य सर्वदा आशङ्का भवति स्म। दुष्टतत्त्वानि राज्ञः विरुद्धं दुर्गोष्ठीं कुर्वन्ति स्म। सिंहासनासीनं राजानं मारयित्वा घण्टासु कश्चन नवीनः राजा सिंहासनारूढः भवति स्म। कायस्थाः, श्रेष्ठिनः च अप्रामाणिकतया व्यापारं कुर्वन्ति स्म। तथापि राष्ट्रस्य आर्थिकी स्थितिः सम्पन्ना आसीत्। चारुदत्तः स्वयं सार्थवाहः आसीत्। अत्यधिकं दानं कृत्वैव सः दरिद्रः जातः आसीत्। वसन्तसेनायाः समृद्धि-वर्णनेन मन्यते यत्, समाजे गणिकानां सम्माननम् आसीत्। तदा वेश्याः वर्गद्वये विभक्ता आसीत्। गणिकाः नृत्यगीतादिना स्वाजीविकाम् अर्जयितुं शक्नुवन्ति स्म उत स्वजीविकां त्यक्त्वा कुलवधूः अपि भवितुम् अर्हन्ति स्म। ब्राह्मणाः अपि स्वस्य विवाहितारूपेण तासाम् अङ्गीकारं कुर्वन्ति स्म। चारुदत्तः, शवलकः च अपि ब्राह्मणौ आस्ताम्। द्वयोः क्रमशः वसन्तसेना, मदनिका च कुलवध्वौ आस्ताम्। वेश्याः रूपाजीवा आसन् । तासां वर्गः भिन्नः आसीत्।
देशे दासप्रथायाः प्रचलनम् आसीत् । मदनिका वसन्तसेनायाः दासी आसीत्। शविलकः चौर्यं कृत्वा तां दास्यात् मोचयितवान्। चारुदत्तस्य, शकारस्य चापि चेटाः आसन्। स्वामिनः ऋणं निवर्त्ये तेऽपि स्वतन्त्रां प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म। मध्यमे, निम्ने च वर्गे द्युतक्रीडा सामान्यतया प्रचलने आसीत्। । ते राज्यात् संवैधानिकतया मान्यता-प्राप्ताः आसन्। द्युतक्रीडायां कपटकर्तुः विरुद्धं न्यायालये अभियोगः शक्यः आसीत्। ये आजीविकां न प्राप्नुवन्ति स्म, ते द्युतोपजीवी भवन्ति स्म। द्युतशालायाः प्रमुखः सभिकः उच्यते स्म।
बौद्धधर्मस्य स्थितिः अत्यन्तम् अस्थिरा आसीत्, परन्तु बौद्धभिक्षूणां चारित्रिकं पतनं न जातमासीत्। समाजे तेषां सम्माने न्यूनता न दरीदृश्यते स्म। परन्तु जनाः तान् सशङ्कया पश्यन्ति स्म। वैदिकः, ब्राह्मणः च धर्म एव राजधर्मः आसीत्। शैवानां, शाक्तानां च एषः एव उत्थानकालः। मृच्छकटिकस्य रचयिता अपि शैवः मन्यते। मृच्छकटिकस्य रचयिता संस्कृते, प्राकृते च समानम् अधिकारं धारयति स्म। प्रकरणेऽस्मिन् शौरसेनी, मागधी, प्राकृतम् इत्यादिभिः सह शकारी, ढक्की सदृशासु विभाषासु, देशभाषासु च नाटककारस्य पूर्णाधिकारः आसीत्। ढक्की-विभाषा अपभ्रंशस्य एव कश्चन प्रकारः अस्ति। मृच्छकटिकस्य माथूरस्य उक्तयः उकार-बहुलाः सन्ति। एतेषां सर्वतथ्यानाम् आधारेण विद्वांसः निष्कर्षं निष्कासयन्ति यत्, मृच्छकटिकस्य रचना कालिदासस्य, हर्षस्य च समयस्य विभाषां प्रति सङ्केतयति। नैतावदेव, उक्तवर्णिता सामाजिकी, राजनैतिकी, धार्मिकी च स्थितिः मृच्छकटिकं ईसायाः पञ्चमीशताब्द्याः उत्तरार्द्धस्थम् उत षष्ठमशताब्द्याः पूर्वाधस्थं च सूचयति इति।
मृच्छकटिके प्राकृतम्
प्राकृतप्रयोगस्य दृष्ट्या संस्कृतस्य अन्यनाटकानां तुलनया मृच्छकटिकस्य भन्नमेव महत्त्वमस्ति। प्रकरणऽस्मिन् यावान् प्राकृतस्य उपयोगः भवति, तावान् संस्कृतस्य न कस्मिन्नपि अन्यनाटके भवति। मृच्छकटिकस्य विवृत्ति-लेखकस्य पृथ्वीधरस्य अनुसारं नाटकेऽस्मिन् - सूत्रधारः, नटी, रदनिका, मदनिका, वसन्तसेना, तस्याः माता, चेटी, कर्णपूरकं, धूता, शोधनकः, श्रेष्ठी — एतानि एकादश पात्राणि शौरसेनीं वदन्ति। वीरकः, चन्दनकः च अवन्तिकां वदतः। विदूषकस्य भाषा प्राच्या वर्तते। संवाहकः, वसन्तसेना, चारुदत्तस्य त्रयः चेटाः, भिक्षुः, रोहसेनः - एतानि षड् पात्राणी मागधीं वदन्ति। शकारः, शकारी च प्राकृतभाषायाः प्रयोगं कुरुतः। चाण्डालौ चाण्डाल्याः प्रयोगं कुरुतः। माथुरः द्युतकरः ढक्कीं वदति। पृथ्वीधरः एतासां भाषाणां लक्षणाणि सङ्क्षेपेण स्वस्य विवृत्याः प्रारम्भे प्रादात्। मार्कण्डेयस्य कवीन्द्रस्य प्राकृत-सर्वस्वे तासां विस्तृता विवृतिः प्रदत्ता अस्ति। पृथ्वीधरस्य मते शौरसेनी, मागधी, प्राच्या, अवन्तिका च प्राकृतमेव सन्ति। शकारी, चाण्डाली, ढक्की च विभाषाः इति। मृच्छकटिकस्य शौरसेनी, मागधी, वरुरुचिः इत्यादयः प्राकृतिकवैयाकरणात् प्रभावितं परिनिष्ठतप्राकृतं वर्तते। आवन्ती, प्राच्या च शौरसेन्याः अवान्तरभेदत्वेन तिष्ठतः। पृथ्वीधरस्य मतानुसारम् अवन्ती लोकोक्तिबहुला अस्ति, तत्र च 'र'कारस्य स्थाने 'ल'कारस्य उच्चारणं भवति। प्राच्यां स्वार्थकानां ककाराणां बहुलता भवति। डॉ० भोलाशंकरव्यासस्य मतमस्ति यत्, मृच्छकटिकस्य वीरकः, चन्दनकः, विदूषकः वा यां भाषां वदति, तस्यां पृथ्वीधरेण लिखितलक्षणाणि न घटन्ते। आवन्त्यां मध्यगस्य 'त'कारस्य लोपः दरीदृश्यते। प्राच्य्यां सः 'द'काररूपेण सर्वत्र उपलब्धः वर्तते। शकार्याः प्रमुखविशेषता अस्तव्यस्तोक्तिरूपेण मन्यन्ते। मागधीवत् शकारी, चाण्डाली च मध्ये श, ष, स इत्षां स्थाने केवलं 'श' प्राप्यते। 'र'कारस्य सर्वत्र ‘ल'त्वेन उच्चारणं भवति। मागध्याः प्रथमाविभक्त्याः एकवचनरूपवत् अत्रापि ‘एकारान्त'रूपेण एव प्राप्यन्ते - ‘मणुश्शे 'हो' चारुदत्ते इत्यादि । माथुरस्य ढक्की अपभ्रंशस्य सङ्केतं तु अवश्यमेव करोति, परं सा तस्य कालस्य एव अन्यायाः असंस्कृतभाषावत् प्रतीयते।
मृच्छकटिकस्य कथाभागः
अत्र रुपके चारुदत्तवसन्तसेनयोः प्रणयकथायाः सरसं चित्रणं कृतं, परं तेनैव सह तत्कालिकसमाजस्य चित्रमप्यङ्कितम्, एतत्प्रकरणगतकथा भागद्वयेविभक्ता । प्रथमो भागश्चारुदत्तवसन्तसेनयोः प्रेमकथालङ्गितां निनीषति, द्वितीयश्च भाग आर्थकस्य राज्यप्राप्तिं प्रगुणयति । प्रथर्मोऽशो भासकृतस्य दरिद्रचारुदत्तनामकस्य रुपकस्य शब्दसोऽर्थशश्चानुकरणं करोति । द्वितीर्योऽशश्च कविप्रतिभासृष्टः । द्वयोरंशयोर्योजने कवेश्चातुर्यं स्फुटम् । दशाङ्कनिबध्देऽत्र रुपके कविना क्वचन गुणवति वदान्यतया दरिद्रे च विप्रे चारुदत्ते वैश्यकुलोत्पन्नाया वसन्तसेनाया वेश्याया निरुपधिः प्रेमा, शकारस्य तत्रानुरागोदयस्तस्यामनुरगमनवदधत्यां द्वेषस्तन्मूला तद्वधप्रवृत्तिः, ततश्च न्यायालये चारुदत्तस्य प्राणदण्डः, भाग्यवशात्तदुज्जीवनम्, राज्यपरिवर्त्तनेनार्यकस्य राज्यप्राप्तिश्चारुदत्तवसन्तसेनयोर्विवाहश्छेत्यादयोऽर्था निपुणं वर्णिताः ।
चरित्राणि
वसन्तसेना उज्जयिन्या वेश्या याऽत्र प्रधाननायिका । वेश्यापि सा प्रेम कर्तुं जानाति, मात्राऽऽगृहीताऽपि सा शकारे नानुरागं भजते । शकारे तद्वधप्रवृत्तेऽपि सा स्वगुणैरेव जीवति । तस्यां न केवलं प्रेमप्रकर्षः, परं स्त्रियामपेक्षिता दयादाक्षिण्यादयोऽपि प्रचुरमात्रायामुपलभ्यन्ते । धूता पतिपरायणा सा हि स्वपतिप्रीतये कष्टसहनोद्यता । सा हि सपतिकलङ्कप्रक्षालनाय स्वईयान्यमूल्यान्याभरणान्यपि वसन्तसेनायास्तुच्छानामाभरणानां परिवर्त्ते दातुमुद्यता । शकारो नितान्तगर्वी चारुदत्तस्याकारणशत्रुश्च । स हि वसन्तसेनायाः कण्ठं मर्दयति तद्देषं च चारुदत्तस्य शिरसि न्यस्यति, तथापि चारुदत्तस्तस्मै क्षमां ददाति ।
तत्कालिकी समाजदशा
शूद्रकस्यैकैवेयं मृच्छकटिकं नाम कृतिस्तत्कालिकसमाजदशायाः प्रस्फुटितं चित्रं प्रकटीकरोति । तस्मिन्समये उज्जयिनी भारतस्य समृध्दा नगरी, फलतस्तत्र चौर्यद्यूतयोः प्ररुढः प्रचारोऽवर्त्तत । वेश्यालयानां प्राचुर्यं विलासितायाः प्रमाणम् । मनुस्मृतिर्न्यायालयेष्वाद्रियमाणाऽऽसीत् । ब्राह्मणा अपि व्यापारार्जितविभवाः श्रेष्ठिनः कथ्यन्ते स्म । राज्ञां प्रभुत्वमधिकं परं ते मन्त्रिणां सहयोगमपेक्ष्यैव कार्यं चालयन्ति स्म । चैत्यानि विहाराश्च भूयसा निरमीयन्त यत्र रोगिणां शुश्रुषाऽपि व्यधीयत । क्रितदासप्रथाऽवर्त्तत । राजशक्तेर्दुर्बलतायाः प्रधानं प्रमाणं कियतैव कालेन राज्यपरिवर्त्तनं दृश्यते । बौध्दधर्मो यद्यपि सम्पन्नदशस्तथापि तत्र दोषाः समाविष्टा आसन् ।
शैली
शूद्रकस्य शैली सरला, प्रसाद-गुण- गुम्फिता चास्ति । लम्बायमानस्य वृत्तस्य प्रयोगोऽतिन्यून एव । नूतनो भावः, अभिनवोऽर्थः स्थले-स्थले प्राप्यते । नाटकस्य मुख्यो रसः श्रृंङ्गारः । वर्षर्तुवर्णनं शूद्रकेण कियन्मनोहरं विशदीकृतमिति न कदापि विस्मर्तव्यम् । विविधाः चमत्कृतसूक्तयः नाटके दरीदृश्यन्ते, कविना न्यायालयस्य वर्णनं कियत्सुन्दरं कृतमिति दृश्यताम् – अनेन प्रकारेण शूद्रकः मृच्छकटिकनाटके यत्र तत्र समाजस्य, राज्ञः, तथा राजकर्मकस्य, वेश्यायाः चौरस्य च एतादृशं चित्रं प्रतौति यत् नाटकपठनेन तत्कालीनसमाजस्य चित्रम् अस्माकं सम्मुखे आलिखित-चित्रमिवावभासते । किमधिकं मृच्छकटिकनाटकं सफलं समाजिकं नाटकमिति न केषाञ्चित् विमतिः ।
शूद्रकस्य काव्यशैली सरलतमा, दीर्घः समासो, गाढो बन्धश्च नानेनादृतः । नवानां भावानामुद्भावने जागरुकमतेरस्य काव्ये शृङ्गारस्य पुष्टं रुपं दृश्यम् । वर्षाया वर्णनं नितान्तहृद्यम् । हासप्रयोगेऽपि कवेरस्य साफल्यम । यज्ञोपवीतस्योपयोगे विचार्यमाणे- यज्ञोपवीतं हि नाम ब्राह्मणस्य महदुपकरणद्रव्यं विशेषतोऽस्मद्विधस्य, कुतः- सर्वांशतो विचारेण नाटकमिदमतिसफलम् । आधुनिकयुगेऽप्यस्य चमत्कारित्वमक्षुण्णमत एव पाश्चात्त्या आलोचका नाटकमिदं प्रशंसन्ति ।
कथा
एषा चारुदत्तस्य कथा अस्ति। सः नटीम् वसन्तसेनाम् कामयति। परम् एकः राजसभास्थः अपि ताम् प्रलुभ्यति। एषा कथा हास्या बोधना चास्ति।
‎
मृच्छकटिकम् वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:पञ्चमशताब्द्याः कृतयः वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
भूगोलम्
भूगोलशास्त्रं पृथिव्याः विषयकं ज्ञानम् अस्‍ति । पृथिव्यां सप्त महाद्वीपा: सन्‍ति -- एशिया, यूरोप, अफ्रीका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, आस्ट्रेलिया, अण्टार्क्टिका ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भूमिशास्त्रम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
येषां त्वन्तगतं पापं...
पदच्छेदः
येषां तु अन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ २८ ॥
अन्वयः
येषां तु पुण्यकर्मणां जनानां पापम् अन्तगतं ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः दृढव्रताः मां भजन्ते ।
अर्थः
पुण्यं कर्म समाचरतां पापं यदा समाप्तप्रायं भवति तदा ते दृढसल्पाः शीतोष्णसुखदुःखादिद्वन्द्वजन्येन मोहेन मुच्यमानाः मां प्राप्नुवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
28 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१३४९
१३४९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३४९ १३४९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महेन्द्र सिंह धोनी
महेन्द्र सिंह धोनी कश्चन प्रसिद्धः भारतीयक्रिकेट्-क्रीडालुः । भारतीयक्रिकेट्-गणस्य नायकः । तदीये नायकत्वे भारतेन २००७ ऐसिसि विश्व ट्वेण्टि२०, २००७-०८ सिबि सरणिः च जिता । २००८ तमे वर्षे आस्ट्रेलियागणं पराजित्य बार्डर्-गवास्कर्-प्रशस्तिः आसादिता भारतीयक्रिकेट्गणेन । श्रीलङ्कायां न्यूझिलेण्ड्देशे च सम्पन्ने ओ डि ऐ सरणिः ऐदम्प्राथम्येन जितस्य गणस्य नायकः आसीत् अयम् । उत्तमप्रदर्शनाय २००८ तमे वर्षे २००९ तमे वर्षे च ऐसिसि ओडिऐ उत्तमक्रीडालुप्रशस्तिः (प्रथमः भारतीयक्रीडालुः) अनेन प्राप्ता अस्ति । राजीवगान्धि खेल् रत्नप्रशस्तिः, पद्मश्रीप्रशस्तिः च अनेन प्राप्ता अस्ति । फोर्ब्स्-पत्रिकया अनुष्ठितात् विषयसङ्ग्रहणात् ज्ञायते यत् विश्वे अत्यधिकवेतनं प्राप्नुवत्सु दशसु क्रिकेट्-क्रीडालुषु महेन्द्र सिंह धोनी अन्यतमः इति ।
वैयक्तिकजीवनम्
महेन्द्र सिंह धोनी बिहारस्य राञ्चीनगरे (अद्यतनीयं झारखण्डराज्यम्) १९८१ तमे वर्षे जुलैमासस्य ७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । पिता पान् सिंह, माता देवकीदेवी । तस्य पूर्वजाः   उत्तराखण्डस्य अल्मोरामण्डलस्य लाम्गढप्रदेशस्य ल्वालिग्रामस्थाः । महेन्द्रस्य पिता पानसिंहः उत्तराखतग्ग् राञ्चीम् आगत्य तत्रत्ये मेकान्-संस्थायाः उपसहायकरूपेण कार्यम् अकरोत् । तस्य सहोदरी जयन्ती गुप्ता, सहोदरः नरेन्द्र सिंह धोनी । २०१० तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य ४ दिनाङ्के सः डेह्राडून्-मूलां साक्षि सिंह रावत् नामिकां परिणीतवान् । महेन्द्रः जान् अब्राहमस्य, रजनीकान्तस्य, आडम् गिल्क्रिस्टस्य च अभिमानी । क्रीडालुः सचिन् तेण्डुल्करः, अभिनेता अमिताबच्चनः, गायिका लता मङ्गेश्कर् इत्येतेषां साधनेन महेन्द्रः बाल्ये प्रभावितः जातः ।
झारखण्डे राञ्चीमण्डलस्थे श्याम्लिप्रदेशस्थे डिएवि जवाहर विद्यामन्दिरे महेन्द्रः विद्याभ्यासम् अकरोत् । आदौ सः बेड्मिण्टन्क्रीडायां पादकन्दुकक्रीडायां च उत्तमक्रीडालुरूपेण मण्डलस्तरे अपि प्रसिद्धः आसीत् । विद्यार्थिजीवने महेन्द्रः पादकन्दुकक्रीडागणस्य उत्तमः सीमारक्षकः आसीत् । पादकन्दुकगणस्य प्रशिक्षकाः महेन्द्रस्य सामर्थ्यम् अवगत्य तं क्रिकेट्क्रीडनाय स्थानीयक्रिकेट्कूटं प्रति प्रेषितवन्तः । ततः पूर्वं महेन्द्रेण यद्यपि क्रिकेट्क्रीडायां भागः न स्वीकृतः आसीत् तथापि स्वीयेन क्षेत्ररक्षणकौशल्येन सः वैशिष्ट्यं प्रादर्शयत् । अनन्तरं सः कमाण्डो क्रिकेट्कूटस्य पूर्णकालिकं (१९९५-१९९८) क्षेत्ररक्षकोत्तरदायित्वं प्राप्नोत् । तत्र तेन उत्तमप्रदर्शनं दत्तम् इत्यतः सः ऊनषोडशवर्षीयाणां १९९७-९८ वर्षीये वीनू माङ्कड् ट्रॊफि - स्पर्धायै चितः जातः । तत्र अत्युत्तमं प्रदर्शनम् अददात् । महेन्द्रः दशमकक्ष्यायाः अनन्तरं क्रिकेट्क्रीडाविषये एव अधिकम् अवधानम् अददात् ।
क्रीडनशैली
महेन्द्रः कश्चन दक्षिणहस्तताडकः क्षेत्ररक्षकश्च । पार्थिव पटेल्, अजेय रात्रा, दिनेश कार्तिक् प्रभृतयः इव महेन्द्रः अपि अल्पवयसि एव भारतीयेषु ’ए’ क्रिकेट् गणेषु उत्तमप्रदर्शनेन राष्ट्रियक्रिकेट्गणस्य प्रतिनिधिरूपेण चितेषु क्षेत्ररक्षकेषु अन्यतमः विद्यते । १९९८-९९ क्रिकेट् वसन्तावसरे बिहारक्रिकेट् गणस्य परतया प्रथमतया अक्रीडत् । २००४ तमे वर्षे भारत-ए-प्रतिनिधिरूपेण केन्याप्रवासाय चितः । त्रिकोणसरणिषु पाकिस्तान-ए गणस्य विरुद्धं गौतमगम्भीरेण युगलक्रीडायां बहूनि शतकानि तेन साधितानि । अनन्तरेषु वर्षेषु भारतस्य राष्ट्रियगणाय चितः जातः ।
सरणिप्रशस्तिः
ODI शतकाः :
३६८
३६८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३६८ ३६८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बेन अमोस
बेन अमोस(Ben Amos) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शारदा
देवी शारदा शक्तिमूर्तिः अस्ति। सा च सरस्वती इति । (अयं देवी सरस्वती वीणापाणी नास्ति इति द्रष्टव्यम्)। तस्य मन्दिरं काश्मीरस्य नीलमनद्याः तटे शारदापीठे स्थितम् अस्ति । शक्तिपीठः अस्ति यत्र सतीः दक्षिणबाहुः पतितः। आदिशङ्कराचार्यविरचिते अष्टादशमहाशक्तिपेठस्तोत्रे अस्य उल्लेखः अस्ति । वाराणस्यंग विशालाक्षी कश्मीरेशु सरस्वती। काश्मीरीविद्वांसानां शिक्षणकेन्द्रम् आसीत् । लघुचित्रम्| शारदा शक्तिपीठ
मुर्तितत्वम्
ध्यानमन्त्रानुसारं देवी षड्भुजा सिंहसेना । सर्वप्राप्तिप्रदाता यः शारदा। तस्य त्रिनेत्रं, पूर्णिमा इव उज्ज्वलं मुखम्; तस्य षट् उज्ज्वलहस्तेषु शूलं (शक्तिशस्त्रम्), धनुः, बाणः, घण्टाः, अमृतस्य घटः; रत्नयुक्तं च कुम्भम् । शार्दा शिलायां निहितहासदेवी त्रिलोकजननी सूर्याग्निलोचना षड्भुजः सर्वशक्तिमान् रूपम्। नमो भगवत्यै या साधवभक्त्या लभ्यते।। सिंहासनस्थः शारदा शीघ्रमेव इष्टं फलं पूरयतु !
सर्वज्ञपीठः
मुख्यतीर्थेन सह अस्मिन् मन्दिरे ६४ सोपानयुक्तं सिंहासनं वा आसनं वा आसीत् । एतत् सिंहासनं "सर्वज्ञपीठम्" (सर्वज्ञसिंहासनम्) इति । परन्तु चतुषष्ठी कला इति प्रसिद्धेषु ६४ विद्यासु केवलमेक एव विद्यारोहणयोग्यः आसीत् । तथाविधः विद्वान् सर्वज्ञः (सर्वज्ञः) इति निर्दिष्टः। तदतिरिक्तं सिंहासनस्य चतुर्पार्श्वाभिमुखाः ४ प्रवेशद्वाराः आसन् । एतानि द्वाराणि तदा एव उद्घाटितानि यदा कश्चन विशिष्टः विद्वान् तेषां स्वदिशातः समीपं गच्छति स्म । अतः राष्ट्रस्य विभिन्नभागेभ्यः बहवः ऋषयः विद्वांसः च तत्र गच्छन्ति स्म । ते दार्शनिकबौद्धिकविमर्शान् आयोजयन्ति तेन स्वविशेषज्ञतां बहुपक्षीयरूपेण प्रस्तुतयन्ति। अस्मिन् वादविवादे सम्पूर्णे भारते बहवः विद्वांसः भागं गृहीत्वा सर्वजनत्वेन नामाङ्किताः अभवन् । उत्तरपूर्वाभिमुखाः त्रयः अपि द्वाराः उद्घाटिताः आसन् ।
आदि शंकरस्य प्रभावः
अपरपक्षे अद्वैतसिद्धान्तस्य प्रस्तावकः श्रीआदिशङ्कराचार्यः दक्षिणभारते उपलब्धिभिः परिपूर्णः आसीत् । अद्वैतदर्शनस्य प्रचारार्थं सः देशस्य परिभ्रमणं कृतवान् | तस्य उपलब्धिभिः सः अमरः अभवत् । सर्वाणि स्थानानि सः गतः; श्री शंकराचार्य ने आध्यात्मिक चमत्कार किया। एतादृशं एकं स्थानम् आसीत् काश्मीरस्य शारदामन्दिरं यत्र सः वादविवादेषु भागं गृहीतवान् । सर्वेषां आश्चर्यं यत् सः शान्ततया अनेकेषां विद्वान् क्षिप्तानाम् सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं दत्तवान् । अन्ते बहुयुगानां अनन्तरं दक्षिणमुखं द्वारं उद्घाटितम् । श्री शंकराचार्यः सर्वज्ञसिंहासनम् आरुह्य। काश्मीरे प्राप्तानां उपलब्धीनां अनन्तरं शंकराचार्यः चतुर्णां पक्षेषु एतादृशानां शारदापीठानां स्थापनां चिन्तितवान् । अतः सः शृङ्गेरी – कर्नाटक (दक्षिणे – चतुर्णां प्रथमः) इत्यत्र पीठं स्थापितवान् । तदनन्तरं पुरी (पूर्व), द्वारका (पश्चिम) इत्यत्र शेषत्रयम्।
इतिहास
षष्ठ - १२ शताब्द्याः मध्ये सारदा पीठ् भारतीय उपमहाद्वीपस्य विश्वविद्यालयेषु अन्यतमम् आसीत् |     धार्मिकसंस्थारूपेण काश्मीरीपण्डितानां त्रयाणां प्रसिद्धेषु "तीर्थेषु" अथवा तीर्थस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । अन्ये द्वे मार्तण्डसूर्यमन्दिरं अमरनाथमन्दिरं च  ।२००५ तमे वर्षे भूकम्पेन अस्य क्षतिः अभवत् ।
शारदा कुल
यथा पूर्वभारते कालीकुलः, दक्षिणभारते श्रीकुलः, तथैव काश्मीरे शारजाहकुलः अस्ति। अस्य गोत्रस्य मुख्या देवी शारदा अस्ति | अपि च बिमला, सरस्वती, ब्राह्मणी, बागबादिनी, स्वरा, धीदेवी, भद्रबक इत्यादयः अस्य कुलस्य देवीः सन्ति ।
चिदम्बरदीक्षितः
'''चिदम्बर नमस्तेऽस्तु चिन्तितार्थप्रदायिने। '''औदुम्बरसदावास चिदम्बर नमोऽस्तुते ॥
पीठिका
यथा भगवद्गीतायां श्रीकृष्णः "धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" इति वदन् अस्ति तथा बहवः महात्मानः भारतभूमौ सञ्जाताः भूत्वा धर्मरक्षणं कृतवन्तः सन्ति । एतेषु सत्पुरुषेषु भक्तोद्धारकः श्रीशिवचिदम्बरदीक्षितस्वामी प्रमुखः ।
जननं बाल्यं लीलाश्च
२५० वर्षेभ्यः प्राक्, सामान्यतः क्रि.श.१७५८ तमे वर्षे बेळगावीमण्डलस्य सवदत्ती-उपमण्डलस्य मुरगोडुसमीपे श्रीक्षेत्रकेङ्गेर्यां कार्तिकषष्ठ्यां श्रीचिदम्बरदीक्षितमहास्वामिनः जन्म अभूत् । एतस्य पिता श्रीमार्ताण्डदीक्षितः, माता श्रीमती लक्ष्मीः । अनयोः दम्पत्योः बहुवर्षाणि यावत् सन्ततिः नासीत् । सन्तानप्राप्त्यर्थं केवलं दूर्वारसस्य सेवनं कुर्वन्तौ द्वादशवर्षाणि यावत् आकाशचिदम्बरक्षेत्रे कठिणतपः आचरितवन्तौ । अस्य प्रतिफलरूपेण श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य जन्म अभूत् । श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य पूर्वजाः बिजापुरमण्डलस्य गोठे ग्रामवासिनः । तस्मिन् काले पिता मार्ताण्डदीक्षितः ग्रामे महान् तपस्वी इति प्रख्यातः आसीत् । धारवाडमण्डलस्य कृष्णेन्द्रगुरुरिति ख्यातिं प्राप्तवान् अनन्तशास्त्री, सिद्धेश्वरस्वामी च मार्ताण्डदीक्षितस्य वयस्यौ आस्ताम् ।
मुरगोडुग्रामे वसन् मार्ताण्डभट्टः सवदत्ति-उपमण्डलस्य बेडसूरुग्रामस्य जक्कनगौडस्य पुत्रीं लक्ष्मीम् ऊढवान् आसीत् । एतौ दम्पती मुनवळ्ळिग्रामे सोमयागं कृतवन्तौ । अत एव मार्ताण्डभट्टः इति तस्य नाम मार्तण्डदीक्षितः इति अभवत् ।
चिदम्बरः बाल्ये अलौकिकलीलाः कुर्वन् संस्कृताध्ययने पाण्डित्यं प्राप्तवान् । १६८५ वर्षे मार्ताण्डदीक्षितः स्वीयपुत्रस्य उपनयनसंस्कारं सोगलश्रीक्षेत्रे अनेकैः ब्राह्मणवटुभिः साकम् अकरोत् । अस्मात् चिदम्बरः तेजस्वी, वाक्पटुः च अभवत् । चिदम्बरः बाल्ये एव सर्ववेदान्, उपनिषदः, अष्टादशपुराणानि च अधीत्य प्रकाण्डपण्डितः इति प्रसिद्धः अभवत् । शूलनिवारणं, ब्राह्मणसंरक्षणं, कुष्ठनिवारणं, मान्त्रिकस्य गर्वभङ्गं, दारिद्र्यविमोचनं, जलसुवर्णीकरणं, मृतपुत्रसञ्जीवनम् इत्यादिलीलाः श्रीचिदम्बरदीक्षितः तस्य जीवितावधौ कृतवान् अस्ति ।
जीवनम्
चिदम्बरः १६९७ वर्षे सत्तिगेरी इति ग्रामस्य श्रीलिङ्गोपन्तस्य पुत्रीं सरस्वतीं तथा शेल्लिकेरिग्रामस्य भीष्मप्पस्य पुत्रीं सावित्रीं च ऊढवान् आसीत् । अग्रे श्रीचिदम्बरः आत्मोद्धारेण सह लोकोद्धारकार्यमपि कृतवान् । लोककल्याणार्थं धर्मबोधनकार्यमपि कृतवान् । अन्नदानम् अतिथिसत्कारः च मानवस्य महाधर्मौ इति सः बोधितवान् । लोककल्याणार्थं सः गोण्णागरग्रामे यत् महायज्ञं कृतवान् तदेव एतस्य निदर्शनम् । सर्वधर्मसमन्वयकारः श्रीचिदम्बरदीक्षितः जाति-मत-दरिद्र-धनिकादिभावनया विना सर्वान् लोकान् सन्तुष्य, तेषां कष्टानि परिहृत्य स्वस्य जीवने धन्यथां, सार्थकतां च प्राप्तवान् । एषः अवतारपुरुषः श्रीशिवचिदम्बरदीक्षितमहास्वामी भक्तान्, आराधकान् अथवा यान् कान् अपि दण्डनेन विना तेषां दोषान् शान्तचित्तेनैव परिहरति स्म । पश्चात्तापः एव प्रायश्चित्तः इति सः बोधयति स्म । "पश्चात्तापः एव प्रायश्चित्तः" इति तत्त्वं श्रीचिदम्बरदीक्षितः स्वयमपि अनुसरति स्म । स्वस्य सुललितोपदेशामृतेन जनानां कृते सन्मार्गम् उपद्दिश्य तान् ज्ञानप्रवृत्तान् करोति स्म । गरगग्रामस्य मडिवाळप्पः चिदम्बरमहास्वामिनः यज्ञकाले उग्राणाधिपतिः आसीत् । गरगग्रामस्य श्री मडिवाळप्पः, तस्य शिष्याः च, चिदम्बरदीक्षितस्य समकालीनाः । श्रीसिद्धारूढः, अङ्कलगिग्रामस्य अडिवेप्पः, अक्कलकोटेग्रामस्य महास्वामी, पुणेनगरस्य पेश्वाः, पटवर्धनाः, मैसूरुनगरस्य दिवानाः च श्री चिदम्बरदीक्षितमहास्वामिनः शिष्यवर्गे प्रमुखाः आसन् । शृङ्गेर्याः शारदापीठस्य श्रीशङ्करभारती महास्वामी, उडुपीमण्डलस्य श्री भुवनेन्द्रतीर्थः च श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य महिम्नः श्लाघनं कृतवन्तौ स्तः । श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य लीलानां विषयाः इतिहाससंशोधकस्य वासुदेवशास्त्रिणः लेखनसङ्ग्रहे उल्लिखिताः सन्ति । तस्मिन् काले मिरज् संस्थानस्य (१८०२ वर्षतः १८०६ वर्षपर्यन्तम्) पत्रेषु श्रीचिदम्बरस्य अलौकिकलीलानां विषयस्य सङ्ग्रहाः सन्ति ।
चिदम्बरः जाति-मतानां भेदम् अकृत्वा दीन-दलितानाम् उद्धरणं  कृतवान् । तस्य स्पर्शमात्रेण रोगाः परिहृताः भवन्ति स्म । वन्ध्याः सन्तानं प्राप्तवत्यः । दुर्भिक्षे अन्नसन्तर्पणं कृत्वा अन्नपूर्णां हस्तवशां कृतवान् एषः महापुरुषः । सर्वधर्मसमन्वयकारः एषः देवलापुरः, कुसुगल्, कुन्दगोळ, हुब्बळ्ळी, शिरहट्टि, ओक्कुन्द, सत्तिगेरि, हावनूरु, मुनवळ्ळि, असुण्डि, बेटसूरु, अम्मिनभावि, नवलगुन्द, दोडवाड, लक्षेश्वर, धारवाड इत्यादिषु प्रदेशेषु सञ्चारं कृत्वा भक्तानाम् उद्धरणं कृतवान् । पुणेनगरस्य पेश्वाः, पटवर्धनः, गोखले, मैसूरुनगरस्य दिवान् पूर्णय्यमहोदयः च श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य प्रभाववलये आसन् ।
गोण्णागारग्रामस्य मलप्रभानद्यः तटे लोककल्याणार्थं श्रीचिदम्बरदीक्षितः कञ्चन महायज्ञं कृतवान् । तदा शृङ्गेरीमठाधीशः श्री शङ्करभारती महास्वामी, उडुपीमण्डलस्य श्री भुवनेन्द्रतीर्थः च अगतवन्तौ । बापू, गोखले, जमखण्डिसंस्थानस्य परशुरामपन्तः, अक्कलकोटेग्रामस्य महाराजाः, अवरादि फलहारेश्वरस्वावमी, गरगग्रामस्य मडिवाळेश्वरः, हुब्बळ्ळीप्रदेशस्य सिद्धारूढस्वामी च अस्मिन् यज्ञे सहभागिनः आसन् । दिनपञ्चकस्य अस्मिन् यज्ञे ३० लक्षजनानां भोजनव्यवस्था आसीदिति अधिकृताधाराः सन्ति ।
सन्तराजारामः चिदम्बरमहास्वामिनः अन्तरङ्गस्य भक्तः आसीत् । सः चिदम्बरदीक्षितम् उद्दिश्य १५१४९९ अभङ्गानि मराठीभाषया रचितवान् । ख्यातः मराठी कविः सुखरामगर्देमहोदयः "श्रीमन्त चरित" इति १५०० पद्यानां काव्यरूपेण ग्रन्थं रचितवान् । प्रख्यातः संस्कृतकविः शिवशास्त्रीमहोदयः, पाच्छापुरस्य भोजराजदेशपाण्डेमहोदयः च चिदम्बरस्य महिम्नः संस्कृतेन कञ्चन उद्ग्रन्थं रचितवन्तौ स्तः ।  विशेषतया श्रीराजारामः, शिवशास्त्री च चिदम्बरस्य भक्तिप्रकाशे वर्धितवन्तौ । परन्तु तयोः अभिप्रायाः मनोभावाः च परस्परं विरुद्धदिशि आस्ताम् । एकः उत्तरध्रुवः इव अन्यः दक्षिणध्रुवः इव आस्ताम् । सन्तराजारामः श्रीचिदम्बरदीक्षिते विष्णुरूपं दृष्टवान्, शिवशास्त्री तस्मिन् शिवस्य अपरावतारं दृष्टवान् । अभिप्रायेषु द्वाभ्यां भिन्नता आसीत् किन्तु चिदम्बरस्य भक्तिविषये तयोः एकमत्यम् आसीत्  । सामान्यगृहस्थः इव जीवनं यापितवान् श्रीचिदम्बरदीक्षितः लोककल्याणार्थम् अलौकिककार्याणि कृत्वा कर्णाटकराज्ये, महाराष्ट्रराज्ये च सञ्चारं कृत्वा अवतारपुरुषः इव ख्यातः अभवत् ।
देहत्यागः
श्रीचिदम्बरदीक्षितस्वामी शालिवाहनशकवत्सरे १७३७ (क्रि.श.१८१५)तमे वर्षे पुष्यशुक्लचतुर्थ्यां मुरगोडुग्रामस्य केङ्गेर्यां निर्वाणं प्राप्य स्वस्य अवतारं समाप्य, पञ्चमहाभूतेषु लीनः अभवत् ।
श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य ज्येष्ठपुत्रः श्रीदिवाकरदीक्षितः अपि पितुः सदृशं महान् महिमासम्पन्नःअस्ति । प्रथमस्वातन्त्र्यान्दोलने सहभागी भवन् सः सवणूरुग्रामस्य नवाबम् औदुम्बररूपेण दर्शनं दत्तवान् इति इतिहासे आधाराः सन्ति । निराडम्बरजीवनं यापितवान् श्रीचिदम्बरदीक्षितः अन्नदानं, विद्यादानं, अतिथिसत्कारः, एतत् सर्वं मानवस्य मूलधर्माः इति बोधितवान् । इदानीं चिदम्बरजयन्तीं बेळगावी, रायचूरु, हावेरी, दावणगेरे, दुग्गत्ति, बिजापुर, बेङ्गळूरु, मैसूरु इत्यादि नगरेषु, महाराष्ट्र-आन्ध्रप्रदेशराज्येषु च प्रतिवर्षम् आचर्यते ।
मुरगोडुग्रामे केङ्गेरी श्रीक्षेत्रे प्रस्तुतपीठाधिपतिः श्रीशङ्करदीक्षित-इनामदारः अस्य पीठस्य परम्परायां तस्यैव विशिष्टव्यक्तित्वेन आदर्शप्रायः अस्ति । श्रीचिदम्बरदीक्षितमहास्वामिनः महिमां, बोधनाः च अस्मिन् आधुनिकयुगे प्रसारं कृत्वा "श्रीचिदम्बरप्रतिभा" इति त्रैमासिकपत्रिकां प्रारम्भितवान् । अमरसन्देशसदृशं जाति-मतानां भेदेन विना सकललोकानां अतिथिसत्कारः, आदरातिथ्यं च श्रीचिदम्बरदीक्षितस्य जन्मोत्सवदिने प्रचलति । एतदेव तस्य दिनस्य विशेषः अस्ति । एतत् श्रीचिदम्बरतत्त्वानि, ध्येयाः च अद्यतनेषु दिनेष्वपि जाग्रतावस्थायां विद्यन्ते इति दर्शयति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शारदालिपिः
शारदालिपिः (शारदा - 𑆯𑆳𑆫𑆢𑆳 वा 𑆯𑆳𑆫𑆢𑆳 𑆬𑆴𑆥𑆴, Śāradā script) कश्मीरप्रदेशस्य एका पुरातनी लिपिः । इयं च लिपिः प्राचीनब्राह्मीलिपेः परिवृत्तं रूपम्  ।
परिचयः
शारदालिपेः उपयोगः भारतीय-उपमहाद्वीपस्य उत्तरपश्चिमप्रदेशपर्यन्तं सीमितः आसीत् । शारदालिपेः उद्भवकालः प्रायः क्रैस्तवीय तृतीयशतके अभूत् । क्रैस्तवीय नवशतकतः पञ्चदशशतकपर्यन्तम् अस्याः लिपेः स्वर्णयुगः आसीत् । चीनदेशीयपर्याटकः 'अल् बरुणी' स्वभारतभ्रमणविषयकग्रन्थे अस्याः लिपेर्नाम सिद्धमातृका इति उल्लिखितवान् । अस्य कारणमासीत् शारदावर्णमालायाः प्रारम्भः सर्वदा "ओम् स्वस्ति सिद्धम्" इति लेखनपश्चात् एव भवति । कश्मीरप्रदेशस्य अधिष्ठात्री देवी 'शारदा' ततः प्रदेशस्य नाम 'शारदादेशः' 'शारदमण्डलम्' वा उच्यते स्म । वस्तुतः शारदादेशे उयुज्यमाना लिपिः 'शारदा' नामप्राप्ता इति विद्वज्जनमतम् । पञ्चदशशतकानन्तरं शारदालिपेः प्रयोगः बहुन्यूनः अभवत् । नागरी-गुरुमुखी-टाकरीलिपीणां जननस्रोतः एषा एव लिपिः ।
लिपेरुत्पत्तिः
दक्षिण-एशियाभूखण्डस्य हिमालयपार्वत्यप्रदेशस्य प्राचीनलिपिषु 'शारदा' अतीव समादृता । उत्तरब्राह्मीलिपितः अस्याः लिपेर्जन्म जातम् इति विदुषां मतम् । एषा लिपिः बहुषु देशेषु (पाकिस्ताने,अफगानिस्ताने, कज़ाकिस्ताने अपि) प्रचलिता आसीत् । शारदालिपिना रचिताः बहुपाण्डुलिपयः विभिन्नदेशेषु विद्यन्ते । शारदालिपिना रचितमातृकानां सम्पादनतः तथा शिलालेखोद्धारतः हिमालयप्रदेशस्य संस्कृतिः इतिहासश्च इतोपि सुस्पष्टतया ज्ञायते ।
विस्तारः गुरुत्वञ्च
काबुलप्रदेशे (वर्तमाने अफगानिस्ताने) प्राप्तशिलालेखतः प्रसिद्धस्य हिन्दुराजवंशस्य विषये ज्ञायते । 'ओहिन्द'-'गिल्गिट्' राजवंशयोः इतिहासोऽपि अस्याः लिपेः आविष्करणानन्तरं ज्ञातः । क्रैस्तवीय नवमशतकानन्तरवर्तीकाले भाषासाहित्ये तथा विविधशास्त्रेषु कश्मीरप्रदेशः मूर्धनीरूपेण स्थितः आसीत् एवं बह्व्यः कृतयः अनया लिपिना रचिताः आसन् । न तु केवलं शास्त्रकृतयः राजाभिलेखा-राजमुद्रास्वपि शारदालिपेः प्रयोगः आसीत् । एतादृशानि गूढकारणानि अस्याः लिपेः सूक्ष्माध्ययनं प्रति शोधकर्तारं प्रेरयति । प्राचीनब्राह्मी तथा खरोष्ठीलिपिसदृशः अस्याः लिपेर्कालः प्रारम्भिकमध्ययुगे आसीत् । प्राचीनयुगतः मध्ययुगीय-सामाजिकपरिवर्तनकाले एषा लिपिः संयोगसूत्ररूपेण स्थिता । तदानीन्तनस्य हिमालयप्रदेशस्य साहित्य-संस्कृतेः वाहिका एषा एव लिपिः आसीत् । दौर्भाग्यवशतः क्रैस्तवीय पञ्चदश-शतकानन्तरवर्तीकाले एषा गुरुत्वपूर्णा लिपिः लुप्ता जाता ।
प्रतिनिधिलिपयः
ब्राह्मीलिपिः प्राचीनभारतस्य राष्ट्रियलिपिरासीत् । एषा लिपिः समयावर्तनेन सह बहुपरिवर्तनस्य स्तराणाम् अतिक्रमणं कृतवती । शारदालिपेरपि विकृतयः आगतासीत् ततः पृथक् लिपीनां जननम् अभवत् । शारदालिपेः प्रतिनिधिलिपयः यथा- नागरीलिपिः, बाङ्गलालिपिः, ओडियालिपिः, माराठीलिपिः इत्याद्याः । वस्तुतः एताः लिपयः उत्तरब्राह्मीतः विकासिताः आसन् ।
शारदालिपेः निदार्शनानि
Sharada remained an alphabet par excellence of Kashmir till the present century and owed its name to the valley which from ancient times bore the alternative name of Sharada-desha and Skarada-mandala owing to its tutelary deity Sharada, the Goddess of Learning. The other name of the alphabet was Siddha-matrika by which name the script is referred to by Alberuni10. This name is due to the fact that the alphabet starts with the benediction Om Swasti Siddham. The alphabet continued to be used in Himachal Pradesh and Punjab up to the 13th century when it was replaced by its descendant, the Devashesha which in turn gave rise to the modern alphabets of Gurmukhi and Takari. In Kashmir, however, its use continues to this day though it is confined to the older generation of the priestly class.
Considering the extent of the region over which the Sharada alphabet remained in use for a long time, the number of Sharada epigraphic records discovered so far is by no means very large. Hardly one hundred and odd inscriptions have been discovered so far, 13 in north Western Pakistan, 34 in Kashmir, 6 in Jammu, 5 in Ladakh, 39 in Himachal Pradesh and one in Delhi.
On the basis of the Sharada characters used in these records three successive stages of development of the Sharada alphabet can easily be discovered. The earliest phase is represented by the inscriptions and coins of 9th-10th centuries, the second by those of the 11th-13th centuries and the third and final by the epigraphic and literary records of the 14th and subsequent centuries.
While the use of the Sharada alphabet in the inscriptions dates from the 8th century A.D. its use in the manuscripts, however, is not known earlier than the 12th century when we find it first used in a manuscript discovered from the village Bakhshali in the Peshawar district of Pakistan11. The manuscript, the title of which is lost, contains an important work on Mathematics, but bears no date. On palacographic grounds, however, it can be assigned to the 12th century. Next in date is an old birch bark manuscript of Munimata- mani-mala which is the earliest known Sharada manuscript discovered so far in Kashmir, assignable on palacographich ground to the 14th century 12. The other early known manuscripts are the birch bark manuscript of Shakuntala 13, birch bark manuscript of the Adi and Sabha Parvan of the Mahabharata and the birch bark manuscript of Kathasarit- sagara,15 all assignable to 16th century.>
शारदालिपेः यूनिकोड संङ्केतः
वर्गः:लिपयः
चन्द्रशेखरसिंह
लघुचित्रम् चन्द्रशेखरः (चंद्रशेखर) १९९०तमे भारतराष्‍ट्रस्‍य नवम: प्रधानमन्‍त्री अभवत्‌। एतेन मेरी जेल डायरी इति हिन्दीभाषायां प्रसिध्‍दं पुस्‍तकं लिखितम्‌ ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:जनतादलस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः वर्गः:१९२७ जननम् वर्गः:२००७ मरणम् वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:विंशतिशताब्द्याः कवयः
लाल बहादूर शास्त्री
पूर्वजीवनम्
पूर्वम् आङ्लशासिते भारतदेशे, संयुक्तप्रान्तेषु,मुघल्-सराई इत्यत्र दम्पती शारदा श्रीवास्तवप्रसादः रामदुलारी च आस्ताम् । तयोः पुत्रः लालबहादूरः १९०४ तमे वर्षे अक्टोबर्मासस्य २ दिनाङ्के जन्म प्राप्तवान् । श्रीमान् शारदाप्रसादः आदौ विद्यालये शिक्षकः आसीत् । अनन्तरम् [[इलाहाबाद|अलाहाबादे राजस्वकार्यालये सः लिपिकारः अभवत् । यदा शिशुः त्रिमासीयः आसीत् तदा सः मातुः अङ्कात् च्युतः सन् गङ्गानद्याः तीरे कस्यापि गोपालकस्य कण्डोले पतितः । सन्तानहीनः सः गोपालकः अयं देवस्य प्रसादः इति मत्वा तं शिशुं स्वगृहम् अनयत् । लालबहादूरस्य पितरौ आरक्षककार्यालये अभियोगम् अकुरुताम् । रक्षकाश्च तं शिशुम् अन्विष्य तयोः कृते प्रत्यर्पयन् ।
यदा सः सार्धैकवर्षीयः जातः तदा तस्य पिता दिवङ्गतः । तस्य माता तं भगिनीभ्यां सह पितुः गृहं नीत्वा तत्रैव अवसत् । दशवर्षपर्यन्तं लालबहादूरः स्वमातामहस्य हजारीलालमहोदयस्य गृहे न्यवसत् । मुघल-सराई मध्ये सः चतुर्थकक्ष्यापर्यन्तम् अपठत् । अग्रिमाध्ययनाय सः वारणासीम् अगच्छत् । तत्र सः मातुलेन सह न्यवसत् । हरिश्चन्द्र-उच्च-पाठशालां प्राविशत् च । एकदा वाराणस्यां गङ्गायाः अपरतीरे स्थितं प्रदर्शनं द्रष्टुं सः मित्रैः सह अगच्छत् । ततः गृहं प्रतिनिवर्तितुं धनाभावकारणतः नौकाशुल्कं दातुम् असमर्थः. मित्रेभ्यः धनं याचितुं न इच्छन् सः नद्यां कूर्दित्वा अपरतीरं प्राप्तवान् ।
बाल्यकाले पुस्तकपठनं तस्मै रोचते स्म । गुरुनानकस्य श्र्लोकेषु तस्य महती अभिरुचिः आसीत् । भारतीयराष्ट्रवादी, समाजशोधकः स्वतंत्रतासेनानी बालगङ्गाधरतिलकः तस्य दृष्ट्या पूजार्हः आसीत् । तन्मध्ये वाराणस्यां गान्धिमहात्मनः वचनेभ्यः नितरां प्रभावितः सः आत्मनः जीवितं राष्ट्रसौवायै समर्पितवान् । सः 'श्रीवास्तव' इत्येतत् स्वकुलस्य नाम अपि त्यक्तवान् यतः सः जातिवादस्य विरोधी आसीत् । १९२९ मध्ये गान्धिमहात्मना आरब्धे असहकारान्दोलने सः भागम् अवहत् । तत्र सः गृहीतः चेदपि बालकः इति कारणतः सः मोचितः । अनन्तरं सः वाराणस्यां काशीविद्यापीठे राष्ट्रवादी इति एव आत्मनः नामलेखनं कृतवान् । तत्र वर्षचतुष्टयं यावत् अपठत् । तत्र डा भगवानदासेन दर्शनशास्त्रविषये कृतैः व्याखानैः सः अतीव प्रभावितः । काशीविद्यापीठेन १९२६ तमे वर्षे सः 'शास्त्री’ इत्यनेन उपाधिना पुरस्कृतः । यद्यपि अयम् उपाधिः विद्यापीठेन निवेशितः तथापि अयम् उपधिः तस्य नाम्ना सहितं संयुक्तः अभवत् । सः जनसेवकसंस्थायाः आजीवनसदस्यः अपि अभवत् तथा मुजपफरपुरमध्ये हरिजनानाम् उद्धाराय कार्यं कर्तुं प्रारभत । कालान्तरेण सः तस्याः संस्थायाः अध्यक्षः अभवत् । १९२७ तमे वर्षे शास्त्रिमहोदयः मिर्जापुरवासिनीं ललितादेवीं परिणीतवान् । यद्यपि तस्मिन् समये प्रभूतायाः वरदक्षिणायाः परम्परा आसीत् तथापि शास्त्रिमहोदयः केवलं एकं चक्रं खादीवस्त्रं वरदाक्षिणारूपेण स्वीकृतवान् । १९३० मध्ये गान्धिमहात्मनः लवणसत्याग्रहसमये सः स्वातंत्र्यसंग्रामाय आत्मानं समर्पितवान् । सः सार्धवर्षद्वयं कारागृहे आसीत् । एकदा यदा सः कारागृहे आसीत् तदा तस्य एका पुत्री अतीव रोगग्रस्ता अभवत् । अतः सः पञ्चदशदिनानि यावत् कारागृहात् मुक्तः । परन्तु तस्य गृहस्य प्राप्तेः पूर्वमेव तस्य पुत्री मृता । तस्याः दाहसंस्काराणां अनन्तरं सः स्वेच्छया विरामकालस्य समाप्तेः पूर्वमेव स्वयं कारागृहं प्रतिनिवर्तयामास । एकवर्षस्य अनन्तरं, यदा तस्य पुत्रः ज्वरेण तीव्रतया पीडितः अभवत् तदा सः एकसप्ताहं यावत् गृहं गन्तुम् अनुमतिम् अयाचत । अनुमतिः प्राप्ता किन्तु तस्य पुत्रः तु रोगात् मुक्तः न जातः । परिवारेण प्रार्थितोऽपि सः कारागृहाधिकारिभ्यः दत्तं वचनं पालयन् कारागृहं प्रत्यनिवर्तत ।
सर्वकारे (शासने)
भारतस्य स्वातंत्र्यप्राप्तेः पश्चात् शास्त्रीवर्यः तस्य स्वराज्ये उत्तरप्रदेशे लोकसभासचिवरूपेण नियुक्तः । श्री गोविन्दवल्लभपन्तस्य मन्त्रिमण्डले सः रक्षणपरिवहनमन्त्री अभवत् । तदा सः ऐदम्प्राथम्येन महिलाः निर्वाहिकारूपेण न्ययोजयत् । यदा सः रक्षणविभागस्य मन्त्री आसीत् तदा दुर्निग्रहस्य अविधेयस्य जनसम्मर्दस्य अपसारणाय दण्ड्प्रहारस्थाने जलोत्क्षेपं प्रयोक्तुम् आदीशत । १९५१ मध्ये सः अखिभारतीयकांग्रेस्समितेः महासचिवरूपेण नियुक्तः । जवहरलालनेहरु प्रधानमन्त्रिरूपेण नियुक्तः । शास्त्रीवर्यः मतप्रार्थिनां चयनाय, प्रासिद्धिदिशा निर्देशनाय, निर्वाचनकार्यकलापाय उत्तरदायी आसीत् । १९५२,१९५७, १९६२तमेषु वर्षेषु प्रचलितेषु भारतीयसार्वत्रिकनिर्वाचनेषु कांग्रेस्पक्षेण विजयः यः प्राप्तः तस्मिन् सः महत्वपूर्णां भूमिकां निरवहत् ।
१९५१ तमे वर्षे नेहरुमहाभागः राज्यसभासदस्यत्वाय तस्य नामङ्कनं कृतवान् । १९५१ तः १९५६ पर्यन्तं केन्द्रीयमन्त्रिमण्डले सः रेल् -मन्त्रिरूपेण तथा परिवहनमन्त्रीरूपेण कार्यभारं निरूढवान् । १९५६ मध्येमहबूबनगरे १४४ जनानां मरणाय कारणीभूतायाः एतदुर्घटनायाः पश्चात् सः त्यागपत्रं दातुमुद्युक्तः । तथापि नेहरुमहाभागः तस्य त्यागपत्रं न स्वीकृतवान् । मासत्रयानन्तरं तमिलनाडुराज्ये अरियालुर इत्यत्र जातायां रेलुदुर्घटयां १५५ जनाः मृताः । तस्य नैतिकोत्तरदायित्वं स्वीकुर्वता तेन त्यागपत्रं समर्पितम् । लोकसभायाम् एतां दुर्धटनामुद्दिश्य भाषमाणः नेहरुमहाभागः एवं प्रतिपादितवान् यत् "शास्त्रिवर्यस्य त्यागपत्रं मया यत् स्वीकृतं तत् 'सः दोषी’ इति मत्वा न अपि तु संवैधानिक औचित्यस्य तत् उदाहरणाय भवेत् " इति अवदत् । नागरिकाः शास्त्रीवर्यस्य अभूतपूर्वम् आचरणं प्रशशंसुः । १७५७ मध्ये सार्वत्रिकनिर्वाचनानन्तरं शास्त्रिवर्यः आदौ परिवहनसञ्चारमन्त्रिरूपेण, तदनन्तरं वाणिज्योद्योगमन्त्रिरूपेण च दायित्वं निरवहत् । १७६१ तमे वर्षे गृहमन्त्री अभवत् । भ्रष्टाचारनिवारणार्थं के सन्तानं- महोदयस्य अध्यक्षतायां समितेः संरचनायां स एव कारणीभूतः अभवत्।
प्रधानमन्त्री
जवाहरलालनेहरुमहोदयः स्वस्य अधिकारावधौ एव तन्नाम १९६४तमे वर्षे मेमासस्य २७ तमे दिनाङ्के दिवङ्गतः । जूनमासस्य ९ दिनाङ्के शास्त्रीवर्यः प्रधानमन्त्रिपदे नियुक्तः । कांग्रेस् पक्षस्य अद्यक्षः के कामराजः अस्य कारणीभूतः । यद्यपि विनीतः मृदुभाषी तथापि शास्त्रीवर्यः नेहरु इव समाजवादी आसीत् इत्यतः दक्षिणपन्थिनः सम्प्रदायवादिनः च तं मोरारजीदेसायिमहोदयस्य अभ्युदये बाधकः इति भावयन्ति स्म । ११ जून १९६४ मध्ये आकाशवाण्यां कृते प्रथमभाषणे प्रधानमन्त्री शास्त्री अवदत् यत् "प्रत्येकराष्ट्रस्य जीवनकाले ताद्दशः कश्चन निर्णायकक्षणः आगच्छति यदा राष्ट्रम् इतिहासस्य परिवर्तनघट्टे तिष्ठति । कस्यां दिशायां केन मार्गेण गन्तव्यम् इति वरणम् अनिवार्यं भवति । किन्तु अस्माकं न कापि समस्या भवितुम् अर्हति । अस्माकं मार्गः सरलः स्पष्टः च अस्ति - 'देशे स्वातन्त्र्यसमृद्धियुक्तस्य सामाजिकलोकतन्त्रस्य निर्मितिः, विश्वमैत्रीभावः, विश्वशान्तेः रक्षणञ्च प्राधान्यम् आवहति" इति । शास्त्रीवर्यः स्वभाववैशिश्ट्यकारणात् परस्परविरोधिमतेषु सत्सु अपि सुवर्णमध्यमार्गं स्थापयितुं प्रयतते स्म । परन्तु आत्मनः अल्पे कार्यकाले राष्ट्रस्य आर्थिकसङ्कटस्थितौ आहाराभावस्य समस्यायाः परिहरणे सः निष्प्रभावः अभवत् । तथापि भारतीयजनमानसे तं प्रति महान आदरः आसीत् । भारतस्य हरितक्रान्तिं अग्रे नोदयितुं स तस्यैव जनादरस्य उपयोगं कृतवान् । तेन भारतदेशः अन्नाधिकदेशः अभवत् (अन्नाधिक्यं प्राप्नोत् )। एतत् सर्वं द्रष्टुं सः न जीवति स्म इत्येव खेदावहः विषयः । पाकिस्तानेन सह द्वाविंशतिदिनानां युद्धे, लालबहाद्दूरशास्त्रीवर्यः भारतस्य आहारोत्पादनवर्धनं मनसि निधाय तस्य प्रामुख्यम् अवगमयितुं 'जय जवान' जय किसान्’ इति घोषवाक्यम् अयच्छत् ।हरितक्रान्तिं दृढतया प्रतिपादयन् सः श्वेतक्रान्तेः अपि निमित्तभूतः अभवत्। १९६४ वर्षस्य आक्टोबरमध्ये कैरामण्डलस्य यात्रया अतीव प्रभावितः सः 'आणन्द' इत्यत्र यः यशस्वी प्रयोग कृतः तं शेषराष्ट्रमपि अनुकरोतु इति प्रचोदितवान्।  १९६५ मध्ये तस्य प्रधानमंत्रीकार्यकाले राष्ट्रीय-दुग्ध-विकास-संस्था स्थापिता । यद्यपि सः समाजवादी आसीत् तथापि भारतदेशः आर्थिकव्यवस्थां नवीकरोतु इति शास्त्रीवर्यः प्रतिपादयति स्म । तस्य प्रधानमंत्री कार्यकाले सः रशिया, युगोस्लाविया, इंग्लैंड्,केनडा तथा बर्मा (म्यानमार्) देशान् अभ्यगच्छत् ।
पाकिस्थानेन सह युद्धम्
शास्त्रिशासनस्य प्रमुखा समस्या आसीत् पाकिस्थानदेशः आगस्ट १९६५ मध्ये द्वीपकल्पस्य कच्छप्रदेशस्य अर्धभागस्योपरि आत्मनः प्रभुत्वं प्रतिपादयन् उपद्रवकारिणीः सेनाः भारतवर्षं प्रेषितवान् । ताः भारतस्य केनचित् सैन्यगणेन सह युद्धमकुर्वन् । कच्छप्रदेशे जातस्य संग्रामविषये लोकसभामुद्दिश्य प्रस्तुते आत्मनः निवेदने शास्त्रिवर्यः प्रात्यपादयत् यत् "वयम् आर्थिकविकासार्थं योजनानां प्रकल्पानां कृते च प्रथमप्राशस्त्यं यच्छन्तः अस्माकं सीमितसाधनानम् उपयोगं कृतवन्तः स्मः। अतः यः कोऽपि वस्तुनिष्ठतया अस्माकम् उद्देशं यदि पश्येत् तर्हि एतत् सुस्पष्टं भवेत् यत् सीमाघटनानां चोदने अथवा युद्धवातावरणनिर्माणे च भारतदेशस्य न कापि आसक्तिः भवितुं शक्यते इति। एतादृशीषु परिस्थितीषु शासनस्य कर्तव्यं न केवलं सुस्पष्टम् अस्ति अपि तु तस्य प्रभाविरूपेन क्रियान्वयनं निश्चितम् --’यावत्पर्यंतम् आवश्यकता अस्ति तावत्पर्यन्तं दारिद्र्येण भवनं वरं मन्यामहे । परं वयम् अस्माकं स्वातंत्र्यस्य नाशनं न सहामाहे। (अनुमन्यामहे)" जून १९६५ मध्ये आंग्लदेशस्य प्रधानमंत्री श्री हरेल्ड विल्सन् एकां योजनां प्रस्तुतवान् । तदनुसारं पाकिस्थानदेशः तस्य पञ्चाशतप्रतिशतस्य प्रदेशस्य स्थाने दशप्रतिशत् भागम् अलभत् । किन्तु पाकिस्थानस्य आक्रामकमनोभावः(मनोरथाः) काश्मीरप्रान्ते केन्द्रितः । यदा पाकिस्थानदेशीयाः सशस्त्राः अक्रमप्रवेशकाराः जम्मुकाश्मिरराज्यं प्रवेष्टुम् आरब्धवन्तः तदा शास्त्रिवर्यः स्पष्टम् उक्तवान् यत् "बलस्य बलेन उत्तरं दास्यामःइति। सप्टेम्बर् १९६५ मध्ये न केवलं भारतशासनं भञ्जयितुम् अपि तु सहानुभूतिं प्राप्य क्रान्तिं चोदयितुं युद्धोद्युक्तानां पाकिस्थानीभटानां तथा आक्रमप्रवेशकाराणां च उपप्लवाः आरब्धाः । क्रान्तिः न अभवत् । भारतदेशः स्वसैन्यं युद्धविरामरेखापारम् अप्रेषयत् (इदानीं नियन्त्रणरेखा)। लाहोरसमीपे अन्ताराष्ट्रियसीमारेखाम् अतिक्राम्य गतवन्तं पाकिस्थानदेशम् अभर्त्सयत् (अतर्जयत्)।१९६५ मध्ये भारतपाकयुद्धे प्रचलति सति चीन देशः भारतं प्रति एकं पत्रं प्रेषितवान् । तस्मिन् पत्रे चीनभूमौ भारतेन सैन्यसामग्री स्थापिता अस्ति । यदि सा न प्रतिस्वीक्रियते तर्हि भारतदेशः चीनदेशस्य कोपभाजनः भविष्यति 'इति सङ्केतः आसीत् । एवं चीनदेशस्य भारतोपरि आक्रमणस्य सम्भावनायां सति अपि शास्त्रीवर्यः अघोषयत यत् "चीनदेसस्य अयमारोपः मिथ्या । यदि चीनदेशः भारतस्योपरि आक्रमणं करिष्यति तर्हि वयम् अस्माकं स्वातंत्र्यरक्षणार्थं युद्धं करिष्यामः। अयम् अस्माकं दृढनिश्चयः इति ज्ञायताम् ।अस्मद्राष्ट्रस्य अखण्डतायाः परिरक्षणार्थं चीनदेशस्य बलम् अपि अपर्याप्तमेव भवेत् " इति । चीन देशात् न किमपि प्रत्युत्तरं प्राप्तम् । २३ सप्टेम्बर् दिने अन्ततो गत्वा, संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य युद्धविरामस्य आदेशात् भारत-पाक युद्धं समाप्तम् । शास्त्रीवर्यः युद्धविरामदिने राष्ट्रं प्रति आकाशवाणीप्रसारणे एवमवदत् - "यद्यपि उअभयोः देशयोः शस्त्रधारिणोः सैन्ययोः कलहः समाप्तः तथापि इतोऽपि अधिकं महत्वपूर्णं कार्यं नाम् संयुक्तराष्ट्रसङ्घः तथा सर्वे शान्त्युपासकः इतोऽपि गम्भीरतरं युद्धं समाप्येताम् इति । एतत् कथं शक्यम् ? अस्माकं मते अस्य एकमेव उत्तरं अस्ति तत् नाम शान्तिपूर्णं (पूर्वकं) सहास्तित्वम् । भारतदेशेन सदैव सहास्तित्वतत्त्वस्य पुरस्कारः कृतः एवं च जगति सर्वत्र तस्य पालनार्थं प्रचारः कृतः । विविधदेशानां मध्ये ये केऽपि च मतमेदाः भवन्तु, राजनैतिक-आर्थिक प्रणालीषु ते परस्पर भिन्नाः सन्तु नाम, ये विषयाः तान् विभजन्ते ते अतीव गहनाः भवन्तु नाम राष्ट्राणां मध्ये शान्तिपूर्णं सहास्तित्वं शक्यं भवेत्" इति ।
ताश्कन्द् मध्ये मृत्युः
युद्धविरामस्य घोषणायाः पश्चात् शास्त्रीवर्यः पाकिस्थानाध्यक्षः मुहम्मद् अयूब खान् महोदयः च अलेकसै कोसिजिन् महोदयेन ताश्कन्द् इत्यत्र आयोजिते शिखर- सम्मेलने भागम् ऊढवन्तौ ।१० जनवरी १९६६ दिनाके शास्त्रिवर्यः तथा खानमहोदयः ताश्कन्दघोषणापत्रे स्वाक्षरीं कृतवन्तौ । अन्येद्युः इतः पूर्व द्विवारं हृदयाघातेन पीडितः शास्त्रिवर्यः मध्यरात्रौ १.३२ वादने नूतनहृदयाद्यातेन मृतः । विदेशे, स्वकार्यकाले मृतः सः एकमेव प्रधानमंत्री आसीत् । शास्त्रिवर्यस्य मृत्योः गूढम् यद्यपि अधिकारिकरीत्या हृदयाघातेन मृतः इत्येव प्रतिपादितम् तथापि श्रीमती ललितादेवी शास्त्री पतिः विषप्रयोगेन मृतः इति सातत्येन आरोपं कृतवती । तस्य मृतशरीरं नीलवर्णेन परिवर्तितम् आसीत्। तस्मिन् विषप्रयोगः कृतः इति अन्येऽपि बहवः अमन्यन्त। जूनमासे कश्चन रशियन् पाचकः विषप्रयोगं कृतवान् इति गृहीतः अनन्तर सः सर्वेभ्यः आरोपेभ्यः निरपराधिः इति मुक्तः ।