cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सङ्गीतम्
सङ्गीतम् (Music) इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।
इतिहासः
मानवः युद्धेषु उत्सवेषु प्रार्थनावसरे, भजनसमये च गानवादसस्य उपयोगं कुर्वन् आगतः । अस्मिन् प्रपञ्चे सर्वजनाङ्गेषु यस्य कस्यचिदपि वाद्योपकरणस्य उपयोगः प्रचलन् अस्ति । यथा वंशीत्यादीनि सुशिरवाद्यानि , कानिचन तन्त्रीवाद्यानि , कानिचन चर्मवाद्यानि , अथवा घनवाद्यानि च । भरतमुनेः पूर्वं भारते गानस्य गीतम् इति वदन्ति स्म । वाद्यैः सह साहित्यं न भवति स्म दाड् दिडदिड इत्यादीनि शुष्कपदानि एव उपयोजनयन्ति स्म । अस्य निर्गीतं अथवा बहिर्गीतं वेति वदन्ति स्म । गीतं वाद्यं तथा नृत्यं त्रयं सङ्गतमुच्यते । इति उक्त्यनुगुणं कालक्रमेण गीतं वाद्यं नृत्यम् इत्यादीनां समतोलितं मिश्रणं सङ्गीतम् इति अवदन् । भारतात् बहिः अन्यदेशेषु केवलं गीतवाद्ये सङ्गीतम् इति वदन्ति । तत्रं नृत्यं काचित् भिन्ना कला । भारते नृत्यं सङ्गीते एव अन्तर्नीतं यतः नृत्येन सह गीतं वद्यं च भवतः एव । स्वरः लयः च गीतन सह सम्मिलन्ति एव । किन्तु नृत्येन सह केवलं लयः एव भवति न तु स्वरः । अतः अत्र सङ्गीतं नाम गीतस्य वाद्यस्य च चिन्तनं क्रियते ।
परिभाषा
सङ्गीतस्य आदिमः स्त्रोतः प्राकृर्तिकरवः एव । प्राचीनयुगे मानवः प्रकृत्याः विविधनादान् शृण्वन् अवगन्तुं यतते स्म । प्रकृत्याः सर्वविधनादाः सङ्गीतस्य आधाराः भवितुं नार्हन्ति । अतः येन ध्वनिना भावः उत्पादितः भवति तादृशनादान् परिशील्य सङ्गीतस्य अधारं कुर्वन्तः तान् ध्वनीन् लयेन सह योजयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः स्युः । प्रकृत्याः यः नादः मनुष्यस्य मनः संस्पृश्य उल्लासं जनयति सः एव मानवस्य सभ्यतायाः विकासेन सह सङ्गीतस्य साधनम् अभवत् । अस्मिन् चिन्तने मतभेदाः सन्ति एव । दार्शनिकाः परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी इति चतृषु नादप्रकारेषु मध्यमा एव सङ्गीतोपयोगी स्वरः इति वदन्ति । नवदशशतकस्य उत्तररार्धे भरतेन्दुः हरिश्चन्द्रः इति विद्वान् " मानवस्य मानवीयसंवेदनया सह एव सङ्गीतस्य उत्पत्तिः अभवत् " इति अवदत् । अपि च सः सङ्गीतं गीतस्य वादनस्य नृत्यस्य अभिनयस्य समुच्चयः इति अवदत् ।
प्रादुर्भावः
प्राच्यशास्त्रेषु सङ्गीतस्य उत्पत्तेः विषये कौतुकयुताः कथाः सन्ति । देवेन्द्रस्य सभायां वादाकाः नर्तकाः गायकाः च आसन् । अप्सराः नर्तनं कुर्वन्ति स्म किन्नराः वाद्यं वादयन्ति स्म । अस्याः कलायाः गान्धर्वविद्या इति नाम । गान्धर्वकलायां गीतस्य अतीव प्राधान्यं भवति । आदौ गानम् आगतम् । तदनन्तरं वाद्यं, गीतायाः प्राधन्यं तु आसीदेव । अतः एव गितं नृत्यं वाद्यं वा भवतु तस्य सङ्गीतम् इति अभिधानं दत्तम् । भारतीयसर्वासु भाषासु सङ्गीतम् इति पदं गानम् इति अर्थे एव उपयुज्यते । सङ्गीतम् इति पदं सम् उपसर्गपूर्वकं गै धातुना निष्पन्नम् । ऐङ्ग्लोसैक्सन् भाषायाम् अस्य रूपान्तरम् 'सिङ्गन्'(singan) इति अस्ति । अधुनिकाङ्ग्लभाषायां 'सिङ्ग् ' (sing) इति रूपम् अवाप्नोत् । ऐस्लेण्ड् इति देशस्य भाषयां अस्य रूपं सिङ्गज(singja) इति, डैनिश् भाषयां सैञ्ज् इति, डच् भाषायां त्सिङ्गन् (Synge) इति, जर्मन्भाषायां सिङ्गन् (singen), अरब्बी भाषायां गाना इति वदन्ति । सर्वप्रथमः सङ्गीतग्रन्थए सङ्गीतरत्नाकरे गायनवदननृत्यानां सङ्गमम् एव सङ्गीतम् इति पदेन व्यवहारः कृतः ।  वस्तुतः गीतशब्देन सह सम् उपसर्गं योजयित्वा सङ्गीतम् इति पदं निष्पन्नं यस्य अर्थः सम्यक् गीतम् इति । नृत्यवादनैः सह कृतं गानं सङ्गीतं भवति । शास्त्रेषु सङ्गीतं साधना इति अपि उक्तम् । प्रामाणिकरूपेण अवलोकयामः चेत् प्राचीनसभ्यतायाः अवशेषेषु मूर्तिषु, भित्तिचित्रेषु दृश्यते यत् सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वम् एव सङ्गीतं परिचितम् आसीत् । देवदेवताः सङ्गीतस्य प्रेरकाः इति न केवलं भारतदेशे किन्तु पाश्चिमात्यदेशेषु अपि एतादृशः विश्वासः अस्ति । यूरोफ् अरब् फारस् इत्यादिषु देशेषु सङ्गितस्य विषये पदानि सन्ति । सङ्गीतार्थं युनानी भाषायां मौसिकी (musique), ल्याटिन् भाषायां मुसिका (musica), फ्रांसीसी भाषायां मुसीक् (musique), पोर्तुगीस् भाषायां मुसिका (musica), जर्मन् भाषायां मूसिक् (musik),इब्रानी, अरबी, फारसी भाषायां मोसीकी इति पदैः सङ्गीतपदस्य व्यवहारः । सर्वेषु पदेषु अवश्यं साम्यः अस्ति एव । ये सर्वे पश्चिमदेशीयाः शब्धाः युनानी भाषायाः म्यूज़्'' (muse) इति शब्देनैव निष्पन्नाः । युनानी परम्परयां म्यूज़् नाम कव्यसङ्गीतयोः दीवी इति विश्वासः । तेषां कोशे अस्य अर्थः दीपः इति । गनस्य प्रेरणादायिनी देवी इति अस्य विवरणम् । यूनानीजनाः म्यूज़् ज्यौस (zeus) कन्या इति भावयन्ति । ज्यौस् इति पदं तु संस्कृतभाषायाः द्यौः इत्यस्य रूपन्तरमेव यस्य अर्थः स्वर्गः इति । यूनान्याः ज्यौस्, म्यूज़् च शब्दौ ब्रह्मसरस्वत्योः सदृशौ स्तः ।
भारतीयसङ्गीतम्
भारतीयसङ्गीतस्य जन्म वेदमन्त्राणाम् उच्चारणेन एव ज्ञातुं शक्यते । सङ्गीतस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः भरतमुनेः नाट्यशास्त्रं भवति । अन्ये सङ्गीतसम्बद्धाः ग्रन्थाः नाम बृहद्देशी, दत्तिलम्, सङ्गीतरत्नाकरः च भवन्ति ।
एतेषां शुद्धस्वराणाम् उपरि अथवा अधः विकृतस्वरः आगच्छाति । स, प स्वरयोः विकृतस्वरः न भवति । रे,ग,द, नी स्वराः यदा अधः भवन्ति तस्य कोमलस्वराः इति कथयन्ति । म स्वरस्य विकृतस्वरः उच्चः भवति तस्य तीव्रस्वरः इति वदन्ति । समकालीनभारतीये शास्त्रीयसङ्गीते शुद्धाः विकृताः चेति १२ स्वराणाम् उपयोगः भवति । पुरातनकालादेव भारतीयस्वरसप्तकानां संवादसिद्धिः अस्ति एव । महर्षेः भरतस्य एतेषां स्वराणाम् आधारेण २२श्रुतयः प्रतिपादिताः । एषः तु केवलं भारतीयसङ्गीतस्य विशेषः एव ।
भारतीयसङ्गीतस्य प्रकाराः
भारतीये सङ्गीते प्रथानतयाः त्रयः भेदाः सन्ति ।
अस्मिन् पुनः उपभेदाः भवन्ति एव । '''भारतीयशास्त्रीये सङ्गीते प्रधानौ भेदौ स्तः ।
हिन्दुस्तानीसङ्गीतं मुगल् राज्ञां छत्रछायायां विकसितम् । कर्णाटकसङ्गीतं तु मन्दिराणाम् अश्रयेण विवृद्धम् । अतः एव दक्षिणभारतस्य कृतिषु भक्तिरसः अधिकः, हिन्दुस्तानीसङ्गीते शृङ्गारः अधिकः दृश्यते । उपशास्त्रीयसङ्गीते ठुमरि, टप्पा, होरी, कजरी, लावणि, सोभाने, इत्यादयः भावन्ति ।
सुगमसङ्गीते जनसाधारणेषु प्रचलितानि एतानि भवन्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सङ्गीतम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
काञ्चनकुञ्चिकम्
काञ्चनकुञ्चिकस्य रचना १९५६ ईसवीयाब्दे समभवत् । सूत्रधारस्य मारिषेण सह वार्तालापे संस्कृतरूपकप्रेक्षकाणामभावस्योपरि कविना महान् खेदोऽभिव्यक्तः । प्रकरणस्यास्याभिनयो वसन्तोत्सवे सम्पन्नः।
कथवस्तु
सुकुमारनामा सुशिक्षितो वृत्तिविहीनो ‘बहू-बाजारे' अनुरूपकार्याभावे त्रीन् बालकानध्याप्य यथाकथञ्जिजीविकां निर्वहति । तस्य मातापितरौ दिवङ्गतावास्ताम् । तस्य मित्रं प्रशान्तो नाम चिकित्सकस्तं द्रष्टुं तस्य च चिन्तायां समभागी भवितुमायातः । स्वचिन्तानिमग्नः सुकुमारः प्रशान्तं नावलोकयामास । तदा प्रशान्तोऽवदत् - मन्ये यद् भवतोऽक्षिणी दृष्टिशून्ये सञ्जाते । ततः स उपनेत्रं निःसार्य तस्य चक्षुषोरवरोपयाम्बभूव । तदा सुकुमारोऽब्रवीत् - वयस्य ! नास्मि प्रज्ञाचक्षुः अपि तु अन्यमनस्कतया भवन्तं नावलोकितवान् । ततः स वृत्तिविहीनतायाः कष्टमाचख्यौ । कस्यचित् प्रभावशालिनो महापुरुस्य संस्तुतिं विना केवलं योग्यतया न कार्यं सञ्चलतीत्यपि स्वकथने योजितवान् । प्रशान्तोऽकथयत्तर्हि कोऽपि व्यवसायो विधीयताम् । अहं कुसीदं विनैव तुम्यमावश्यकं धनं प्रदास्यामि । सुकुमारेणोक्तं नाहं धनमादास्यामि, यतो हि मित्रेभ्यो धनग्रहणात् सख्यं त्रुट्यति । अन्ते सुकुमारेण निवेदितं सुरञ्जनवयन-यन्त्रालये रासायनिकस्य आवश्यकता विद्यते । यदि भवान् तदधिकारिणा परिचितः तर्हि मम नियुक्तिं कारय ।
चिरञ्जीवस्य कार्यालये बहूनि पत्राणि समागतान्यासन् । तत्र दशरूप्यकाणां विज्ञप्ति-व्ययलेखोऽप्यासीत् । विज्ञप्तिनं तेन प्रेषिता, अपि तु तदात्मजया विद्युत्प्रभया स्वविवाहाय प्रेषितासीत् । तदानीमेव जनार्दनठक्कुरः चिरञ्जीवस्य विवाहं प्रास्तावयत् अकथयञ्च यदि वयसः षष्टितमे वर्षे वर्तसे तेन किम् ? पुत्राभावाद् विवाहः कार्यः । मया चन्द्रनगरे गतवर्ष एव आयुषः सप्ततिमतीतस्य प्रतापनाराणस्य परिणयः कारितः । अस्मिन् वर्षे तस्य पुत्रोपलब्धिरपि सञ्जाता । चिरञ्जीविनोक्तं नाहं वार्धके विवाहं करिष्यामि । विद्युत्प्रतिभायाः विवाहायास्मि चिन्तितः । अथ चाकारिता विद्युत्प्रभा सखीसमेता समागता । इयं तु कमपि कविवरं वरीतुमिच्छतीति विद्युत्प्रभायाः सखी विशदयामास । ततो देशदुर्दशाया बोधकं दृश्यं वर्तते । सिद्धेश्वराभिधानस्य व्याधितस्य अभिभावकस्य पार्श्वे औषधिं क्रेतुं रूप्यकाणि नासन् । चिकित्सकः प्रशान्तः तस्मै दयते; पञ्च रूप्यकाणि तस्मै औषधिक्रयणाय प्रयच्छति ।
प्रशान्तस्य चिकित्सालये निषण्णः सुकुमारः तस्मै तद्विज्ञापनं प्रदत्तवान् यस्मिन् विद्युत्प्रभया विवाहार्थम् आवेदननामन्त्रितम् । प्रशान्तस्तमावेदनं कर्तुं तत्कालं प्रेरयामास । यदा सुकुमार आत्मानमयोग्यं समर्थितवान्, तदा प्रशान्तस्तद्धस्तमवलोक्य विचार्योक्तवान् - "स्वभाग्येन ते धनं नास्ति । स्त्रीभाग्येन तु प्रभूतम्।" अनया धनवत्या सह ते विवाहं ब्रह्मापि न शक्नोत्यन्यथाकर्तुम्।
सुकुमारेण कथितम् - अहं कविः नास्मि । तत्र पुनः कविताकरणम् अनिवार्यम् । प्रशान्त उत्तरं ददौ – कवितारचनं मोदकभक्षणमिव सुकरम् । ततः विद्युत्प्रभायाः सेवकः पूर्णचन्द्र आयातः । दीयतां मे केशकृष्णकारिणी काचिदौषधिरित्युक्तवान् । औषधं गृहीत्वा स प्रशान्तेन पृष्टो विद्युत्प्रभाया विषये सर्वमुक्तवान् ।
अथ सुकुमारः सुरञ्जन-वयन-यन्त्रालये वृत्तिं प्राप्त्यर्थम् अन्तर्व्यूहाय तत्र गतवान् । प्रशान्तोऽपि तेन सह तत्र गतः । स यन्त्रालयस्वामिनः धुरन्धरस्य पुरतः सुकुमारस्य संस्तुतिं कृतवान् -
सखायमिष्टः सुकुमारनामा सुस्पष्टभाषी सरलश्च शिष्टः।
विज्ञानवारांनिधिपारदृश्वा सुधीश्च साधुश्च विशुद्धवृत्तः॥
अथ सुकुमाराय प्रशान्तो मासस्य द्विशतकरूप्यकाणां वृत्तिं दापयामास। ततो धुरन्धरोऽतिरिक्तं कार्यं निर्दिष्टवान् – प्रतिदिनं सायं स्नातकपरीक्षार्थिनीं मम कन्यामध्यापयेति।
प्रहिणोति शरं यदि स्मरो गतिरेका युवयोः करग्रहः।।
पञ्चमाङ्के प्रथमतो हास्यपरिपाको विलसति । पूर्णचन्द्र औषधेन केशान् कृष्णीकृत्य स्वपत्नीं भीषयामास । स चोरवद् गत्वा तस्याः करग्रहणं चक्रे | सा गर्जनसिंह चुक्रोश – पश्य, अयं कश्चिद् मम पातिव्रत्यं खण्डयितुमिच्छति । अयं कोऽयं दस्युः कन्याया अन्तःपुरं प्रविष्टोऽस्ति । गर्जनसिंहो लकुटसनाथः समागत्य पूर्णचन्द्रं गले जग्राहापृच्छच्च – "कथय रे दास्याः पुत्र, कस्त्वम् ? कथं वा मामतिक्रम्य गृहं प्रविष्टः" इति। पूर्णचन्द्र उवाच - अहं पूर्णचन्द्रो, न दस्युः । त्वं मां सर्वदा वृद्धजरद्गव इति व्याहरसि तेनायमारम्भः।
एकस्मिन् दिवसे सुकुमारमित्रस्य पत्रं विद्युत्ग्रतिभा प्राप्तवती । तेन किञ्चित् प्रभावितापि नायिका तस्याकवित्वात् तम्प्रति नासीत् प्रवृत्ता । अन्ततः कविप्रतिभाया विकसनाय सुकुमाराय मासैकस्य समयः प्रदत्तः ।
षष्टेऽङ्के यदुत्तरं सुकुमारपत्रस्य विद्युत्प्रतिभा प्रदत्तवती तत् स प्रशान्ताय श्रावयति -
गवामिव धियो येषां त एव गविताप्रियाः।
अतः स्वकविताशक्तिः सप्रमाणं प्रदश्यताम्।।
(अत्र गद्यमयी कविता गवितेति शब्दिता)। श्रुत्वैतत् प्रशान्त आशावान् सञ्जातः सुकुमार-विवाहविषये । सुकुमारेणैका कविता विरचिता -
त्वं राजसे पल्लविनीव वल्ली तुच्छोऽहमासे तृणगुच्छतुल्यः।
यदस्ति नौ दुस्तरमन्तरं तन्—न मेलनं सम्भवतीह लोके।।
सुकुमारेण कथितं तस्या दर्शनमन्तरां शोभनकवितानिर्माणं न संभवति । तदा प्रशान्तेन तस्याश्चित्राय प्रयतितम् । नायिकायाः सेवकसाहाय्येन तस्याश्चित्रमुपलब्धम्।
विद्युत्प्रभयोक्तं – प्रशान्तस्तु सुविदित एव । तेन सह तव गान्धर्वविवाहः कथं न सम्पद्यताम् । ततः कुन्दकलिकाया हृदये पीडास्ति । अतः सास्वस्था वर्तते - इत्यपदिश्य चिकित्सकः प्रशान्त आहूतः। स आगत्य रोगपरीक्षणाय प्रथमं हस्तं द्रष्टुमियेष। तदा विद्युत्प्रभा रुग्णायितां कुन्दकलिकामुवाच - पाणिः प्रसार्यताम् । अत्रभवता ग्रहणीयः सः ।'•••••••'आर्य । दृढं धार्यतामयं पणिर्नो चेत् पुनर्पसारितो भवेत्।
ततः प्रशान्तः सम्यक् परीक्षणाय हृत्परीक्षणयन्त्रं कुन्दकलिकाया वस्त्रावृते वक्षसि स्थापयित्वा तस्यापरभागं स्वकर्णकुहरयोर्निदधे । अथ यदोपचाराय सूचीमुखेनौषधं तस्याः शरीरे प्रवेशयितुमैच्छत् । तदा कुन्दकलिका नाहं रुग्णेति सस्मितमुदितवती । अथ चिकित्सक कथितवान् - तर्हि कस्मादिदं नाटकं रचितम् । तदानीं विद्युत्प्रभा कुन्दकलिकायाः पितुः पत्रं प्रादर्शयत्। पत्रं निपठ्य प्रशान्तेनोक्तं – तत्तथा भवितुं शक्नोति । तत्रैका बाधा वर्तते । यावन्मदीयः सखा विवाहितो न भविष्यति तावदहमपरिणीतो वर्तिष्ये । स च -
कवितापक्षपातात्ते मग्नो नैराश्यसागरे।।
विद्युत्प्रभायाः कृते समस्येयमुपस्थिता । कथं तस्याश्चिरसञ्चितः स्वप्नः पूर्वेत ?। इतश्च सुकुमारः कवितारचनाभ्यासे लीनोऽविद्यत। प्रशान्तस्तस्मै तस्य दिनस्य सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवान्।
नवमेऽङ्के विद्युत्प्रभायाः स्वयंवरो भवति । तत्र पुलक-सुकुमारयोः प्रतिस्पर्धासीत् । पुलकोऽपि कवितामाध्यमेन विद्युत्प्रभायाः परिचितः आसीत् । नायिका प्रथममन्तव्यूहे (Interview) पुलकमाकारयामास । विद्युत्प्रभायाः प्रश्नानुसारं पुलकेनोक्तं - आविद्यार्थिजीवनं कवितां करोमि । अद्यावधि कोऽपि ग्रन्थो न मुद्रितः । भवत्यास्माकं कावितास्तु पठिता भविष्यन्ति । पुलकस्य उत्तरैः विद्युत्प्रभा तस्य विषये सम्यग् धारणां निर्मातुं नाशक्नोत् । ततो नायिका प्रशान्तं पुस्तकालये स्थातुं निर्दिश्य सुकुमारम् अन्तव्यूहम् आहूतवती । षट्पद्यात्मिका सुकुमारकृतिर्वस्तुतः शोभनासीत् । तस्याश्चरममिदं पद्यम् -
दिष्ट्या सारथ्यमस्मिञ्छ्रयसि यदि मे जीवनपथे
पन्थानं स प्रयायाद्विषममपि विनोद्घातविपदः।
दैवात्प्रेमप्रवाहैः स्नपयसि यदि ममाभीप्सिततमे
साफल्येनाभिरामं सपदि मम भवेदूषरजनुः।।
अथ कुन्दकलिकयोक्तं – किमेतस्य प्रमाणं यदिमाः कविता भवद्भिरेव विरचिताः ? श्रुत्वैतत् सुकुमारचुक्रोधावोचच्च – यदि भवत्याः मम योग्यताया उपरि सन्देहस्तर्हि स ममाग्निप्रवेशादपि दूरीकर्तुं न शक्यते । एषोऽहं यामीति कथयित्वा यावत्सुकुमारः प्रतिष्ठते, तावद् विद्युत्प्रभा द्वारमवरुरोध। अश्रुपूरितनयनया तयोक्तं न भवानतः परमितो गन्तुमर्हति । भवता कुन्दकलिकायै कुप्यताम् । मया भवतः किमनिष्टं रचितम् । अथ तदानीं कुन्दकलिकापि क्षमामयाचत। सुकुमारेण उक्तं - परिहासशरेण मम वधस्य कतमोऽधिकारो भवत्याः ? तया भटित्युक्तम् - अहं तावद् भवतां स्याली न भवामि किम् ? ततः सा विद्युत्प्रभायाः पाणिं सुकुमारपाणौ निदधे | पाणिग्रहणानन्तरं सुकुमारो विद्युत्प्रभामुक्तवान् -
शरीरिणी त्वं कविता श्रितासि मां
यतस्ततोऽहं कविरेषशाश्वतः।
स्वकीयभासा रहितोऽपि चन्द्रमा
यथा भवत्यर्करुचा मनोहरः।।
ततः पुस्तकालयसंस्थितेन प्रशान्तेन कथितं – किमेकाकिनैव पाणिग्रहणानन्दं लप्स्यसे ? तदा चिरञ्जीवः कुन्दकलिकायाः पाणिं प्रशान्तपाणौ धृतवान् । ततो माल्यविनिमयः संवृत्तः।
नाट्यशिल्पम्
नाटकेऽस्मिन् रङ्गमञ्चसङ्केता अङ्कारम्भ उपलभ्यन्ते । प्रथमपङ्क्तिम् आरभ्य षट्पङ्क्तिं यावत्तेषां विस्तारः । एतादृग् दीर्घा रङ्गसङ्केता विदेशिप्रभावस्य सूचकाः सन्ति । प्रस्तावनायां संस्कृतनाटकप्रेक्षकाभावस्य सम्यगुपस्थापना विहिता।
विष्णुपदो हास्यप्रियः कविः । स पदे पदे दर्शकं हासयति । अस्मिन् छायातत्त्वस्य बहून्युदाहरणानि विलसन्ति। प्रवेशक-विष्कम्भक-चूलिकापक्षकाणामभावोऽस्मिन् विद्यते । अर्थोपक्षेपकोचिता सामग्री एकोक्त्या पत्रादिना च प्रेक्षकस्य सम्मुखे समुपस्थापिता।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
क्रिस्टियन् हुगेन्स्
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
Other
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
भारतस्य राष्ट्रियपक्षी
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियद्योतकानि
३९९
३९९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३९९ ३९९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अयोध्या प्रसाद उपाध्याय
बाहरी लिंक
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः
वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः (Global Positioning System (GPS)) इत्येषा जागतिकस्थाननिर्णयोपेता दिक्सूचीव्यवस्था विद्यते । कृतकोपग्रहैः प्राप्यमाणां सूचनाम् उपयुज्य प्रतिग्राहियन्त्राणि स्वीयं स्थानं वेगं दिशां च निश्चिन्वन्ति । सर्वेषु अपि ऋतुषु भूमौ भूमेः समीपे वा यत्र चतुर्णां तदधिकानां वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणाम् अनवरुद्धपरिधौ विद्यते चेत् तत्रत्यं स्थानं समयञ्च निर्दुष्टं ज्ञापयति इयं व्यवस्था । इयं व्यवस्था आप्रपञ्चे सेनायाः, नागरिकाणां वाणिज्योद्यमीनाञ्च सामर्थ्यम् अवर्धयत । इयं व्यवस्था अमेरिकादेशस्य प्रशासनेन निरूह्यते । वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतेः प्रतिग्राहियन्त्रयुतेन केनापि इयं व्यवस्था निश्शुल्कं प्राप्तुं शक्या ।
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था अमेरिकादेशस्य सेनाविभागेन अभिवृद्धा व्यवस्था । अस्याः अधिकृतं नाम विद्यते न्याव्स्टार् जिपिएस् इति । अस्याः निर्वहणं नियन्त्रणं च अमेरिकादेशस्थायाः वायुसेनायाः । अस्याः निर्वहणाय (उपग्रहपरिवर्तनं संशोधनम् अभिवृद्धिः इत्येतेषां निमित्तम्) ७५० यु एस् डालर्मितः व्ययः क्रियमाणः विद्यते । इयं व्यवस्था मूलतया अमेरिकादेशस्य सैनिकानाम् उपयोगाय विनिर्मितः चेदपि जगति सार्वजनिकोपयोगाय निश्शुल्कं प्रदत्ता वर्तते ।
इयं व्यवस्था दिक्सूचीरूपेणमात्रं न अपि तु भूचित्रनिर्माणाय, सर्वेक्षणकार्याय, वाणिज्यवैज्ञानिककार्येभ्यः च उपयुज्यते । निर्दुष्टसमयावगमाय अपि अस्य उपयोगः क्रियते ।
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था
इयं वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था त्रिसृभिः उपव्यवस्थाभिः युक्ता वर्तते - अन्तरिक्ष-नियन्त्रणोपव्यवस्थयोः निर्माणं निर्वहणं कार्याचरणं च अमेरिकादेशस्य वायुसेनाविभागेन क्रियते । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थान्तर्गताः उपग्रहाः आकाशात् सङ्केतान् प्रेषयन्ति । याः प्रतिग्राहियन्त्राणि एतेषां सङ्केतानां द्वारा स्वीयम् आयामत्रयोपेतं स्थानम् (अक्षांशः, रेखांशः, औन्नत्यम्) स्पष्टं समयञ्च निश्हिन्वन्ति ।
अन्तरिक्षोपव्यवस्था
विश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः निर्वाहाय २४ तः ३२ उपग्रहाः कार्यनिरताः भवन्ति । प्रत्येकम् उपग्रहः स्वीयं दिक्सूचिसन्देशं द्विविधसङ्केतानां द्वारा प्रेषयन्ति – स्थूलांशप्राप्तिसङ्केतः(Coarse Acquisition Code – C/A Code) यथार्थसङ्केतः(Precision Code – P Code) च । स्थूलांशप्राप्तिसङ्केतः ग्राहकेभ्यः निश्शुल्कम् उपलभ्यते । यथार्थसङ्केतः गुप्तरूपेण उपलभ्यते यश्च अमेरिकासेनाविभागेनैव उपयुज्यते । २०१२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासतः ३२ उपग्रहाः अस्यां व्यवस्थायां कार्यरताः सन्ति । अतिरिक्तोपग्रहाः व्यवस्थायाः विश्वासार्हतां प्राप्तिञ्च अवर्धयन् । भूमौ निश्चितबिन्धुतः नव उपग्रहाः दृश्यन्ते इत्यतः यथार्थसूचनाः प्राप्तुं शक्याः ।
नियन्त्रणोपव्यवस्था
नियन्त्रणोपव्यवस्था चतुर्भिः भागैः युक्ता - प्रधाननिग्रहणकेन्द्रेण अमेरिकावायुसेनायाः उपग्रहनियन्त्रणजालस्य (AFSCN) राष्ट्रिय-जियोस्पेशियल्-इन्टेलिजेन्स्-एजेन्सि-सम्बद्धस्य आवेक्षणकेन्द्राणां च सम्पर्कः विद्यते । हवायि, क्वाजलेन् अटोल्, असेन्शन् ऐलेण्ड्, डिगो गार्सिय, कोलरडो स्प्रिङ्ग्स्, कोलरेडो अण्ड् केप् केनवरेल् इत्येतेषु विद्यमानैः अमेरिकावायुसेनावेक्षणकेन्द्रैः उपग्रहाणां सञ्चारमार्गाः आवेक्ष्यन्ते । एतैः सह इङ्ग्लेण्ड्, अर्जेण्टैन, एकुडेर्, बह्रैन्, अस्ट्रेलिया, वाशिङ्ग्टन् डि सि इत्येतेषु केन्द्रेषु विद्यमानानि आवेक्षणकेन्द्राणि सहकुर्वन्ति । २०११ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्मासस्य १४ दिनाङ्के अमेरिकावायुसेनया घोषितं यत् वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः ओसिएक्स् प्राथमिकप्रारूपावलोकनं सम्पन्नम्, ओसिएक्स् तन्त्रांशः अग्रिमवर्धनाय सिद्धं विद्यते इति । २०१४ तमे वर्षे मेमासे आरप्स्यमाणायाः ’जिपिएस् ऐऐए’ कार्यस्य अनुमोदनाय सिद्धं विद्यते ओसिएक्स् तन्त्रांशः इत्येषः महत्त्वपूर्णः अंशः विद्यते ।
ग्राहकोपव्यवस्था
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः ग्राहकयन्त्रं ग्राहकोपव्यवस्था इति निर्दिश्यते । एतानि विविधैः विन्यासैः उपलभ्यन्ते । हस्तघटीषु अपि इदं योज्यते ।
वैश्विकस्थितिसूचकग्राहकानि
ग्राहकयन्त्राणां प्रमुखाः भागाः - एरियल्, ग्राहक-संस्करणव्यवस्था, सूक्ष्ममानस्फटिकान्दोलकः (Crystal Oscillator) च । एतानि यन्त्राणि वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहैः प्रसार्यमाणान् सङ्केतान् संस्कुर्वन्ति । सकृत् द्वादशतः विंशत्युपग्रहैः प्रसार्यमाणान् सङ्केतान् ग्रहीतुं समर्थानि भवन्ति चेदपि ततः गरिष्ठान् सङ्केतान् स्थाननिर्णयाय उपयुञ्जते ।
कार्यनिर्वहणं कथम् ?
स्थाननिर्णयाय वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाः उल्लेखबिन्दुरूपेण उपयुज्यन्ते । पूर्वोक्तरीत्या त्रिषु आयामेषु स्वस्य स्थानं निर्णेतुं त्रिभिः उपग्रहैः प्रसारितान् सङ्केतान् अपि च तस्य निर्णयस्य निर्दुष्टतायै अपेक्षितायाः समकालीनतायाः प्राप्त्यै च चतुर्थोपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुङ्क्ते । एतत् कथमिति अधः विव्रियते ।
प्रथमं सोपानम्-उपग्रहैः त्रिपार्श्वीकरणम्
ग्राहकयन्त्रं कस्माच्चित् उपग्रहात् ११,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति चिन्त्यताम् । उपग्रहात् प्रसार्यमाणाः विद्युन्मानतरङ्गाः उपग्रहं परितः कस्मिंश्चित् काल्पनिकगोलरूपेण प्रसार्यते इति भाव्यताम् । अस्माकं ग्राहकयन्त्रात् ११,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इत्यतः ग्राहकं ११, ००० मैल्-त्रिज्ययुतस्य गोलस्य उपरि बिन्दौ विद्यते इत्यर्थः । गोलस्य आवरणे असङ्ख्याः बिन्दवः विद्यन्ते । एषु असङ्ख्यबिन्दुषु प्रतिग्राहयन्त्रं कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इति ज्ञातुम् अन्यस्य उपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुज्य ततः स्वस्य दूरस्य मापनं करोति ।
ग्राहकयन्त्रम् अस्मात् उपग्रहात् १२,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति भाव्यताम् । अधुना ग्राहकयन्त्रं प्रथमे काल्पनिकगोलमात्रे एव न अपि तु १२,००० मैल्-त्रिज्ययुतस्य गोलस्य आवरणे अपि विद्यते इत्यवगतम् । इदं गोलद्वयं परस्परं छेदयतः । अस्मात् छेदात् गोलयोः उपरि यत् वृत्तं सम्भवेत् तस्य परिधौ विद्यमानेषु असङ्ख्यबिन्धुषु अन्यतमे बिन्धौ विद्यते ग्राहकयन्त्रम् । (इदं वृत्तं कल्पयितुम् एवं चिन्त्यताम् - कन्दुकद्वयं परस्परं प्रणुद्य तस्य स्पर्शबिन्धुषु लेखन्या अङ्क्यते चेत् लभ्यमानं वृत्तम् इति) अस्य वृत्तस्य परिधौ अपि असङ्ख्याः बिन्दवः भवन्ति इत्येतत् स्मर्तव्यम् । एतेषु बिन्दुषु ग्राहकयन्त्रं कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इत्येतस्य ज्ञानाय तृतीयस्य उपग्रहस्य आवश्यकता भवति । तृतीयात् उपग्रहात् ग्राहकयन्त्रं १३,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति भावयामश्चेत् १३,००० त्रिज्ययुतं गोलं (तृतीयम्) पूर्वोक्तं वृत्तं बिन्दुद्वये छेदयति ।
कस्मिंश्चित् निर्दिष्टे काले ग्राहकयन्त्रम् एकत्रैव भवितुम् अर्हति इत्यतः अनयोः कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इति ज्ञातुं चतुर्थस्य उपग्रहस्य साहाय्यं प्राप्तुं शक्यम् । किन्तु तन्नापेक्ष्यते यतः बिन्दुद्वये एकः बिन्दुः अत्यधिके दूरे विद्यते, असम्बद्धवेगेन चल्यते इति भासते (उपग्रहसमूहस्य कारणतः, व्यवस्था जङ्गमशीला च इति कारणतः) इत्यतः इदं भ्रमजनकं बिन्दुं ग्राहकयन्त्रान्तर्गतं गणकयन्त्रं झटिति निराकरोति । एवं ग्राहकयन्त्रं स्वीयं स्थानं त्रिषु आयामेषु निर्णिनोति । चतुर्थोपग्रहात् दूरं मीयते चेदपि तस्य उपयोगः अन्यकारणाय एव भवति ।
द्वितीयं सोपानम्-उपग्रहैः दूरस्य मापनम्
उपग्रहैः प्रसार्यमाणानां तरङ्गणां वेगः ज्ञातपूर्वः इत्यतः उपग्रहेभ्यः आगताः तरङ्गाः ग्राहकयन्त्रं प्राप्तुं स्वीकृतः समयः ज्ञायते चेत् उपग्रह-ग्राहकयन्त्रयोः दूरं ज्ञातुं शक्यते ।
तृतीयं सोपानम्
विद्युन्मानतरङ्गाणां वेगः १८६,००० मैल्स्/सेकण्ड् विद्यते इत्यतः मापनं भवति कष्टसाध्यम् । ग्राहकयन्त्रस्य साक्षात् उपरि विद्यमानात् उपग्रहात् तरङ्गाणाम् आगमनाय ०.०६ क्षणमात्रं भवति । अतः समयस्य मापनाय उपग्रहे ग्राहकयन्त्रे च अत्यन्तं निर्दुष्टा घटी अपेक्षिता भवति । यतः अनयोः घट्योः १ मैक्रोक्षणस्य (१/१००० क्षणम्) भेदः भवति चेदपि स्थानस्य निर्देशने २०० मैल्परिमितः भेदः सम्भवति ! उपग्रहेषु अतिनिर्दुष्टाः अणुघट्यः विद्यन्ते । किन्तु ग्राहकयन्त्रेषु अणुघट्यः योजयितुं न शक्यते यतः तेन घटीनां गात्रं मूल्यं च अत्यधिकं भविष्यति । अतः ग्राहकयन्त्रेषु विद्यमानानां स्फटिकघटीनां स्तरः केनचित् विशिष्टेन तन्त्रेण अणुघट्याः स्तरं प्रति उन्नीयते । इदं तन्त्रं वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायां प्रमुखं पात्रं वहति । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था मूलतः स्थाननिर्णयाय दिशाज्ञानाय उपयुज्यते चेदपि जगतः बहूनि ग्राहकयन्त्राणी समकालीकानि सन्ति इत्यतः अस्याः उपयोगस्य आयामाः असङ्ख्याः जाताः । गणकयन्त्रजालेषु, चलनचित्रोपकरणेषु, एटिएम् यन्त्रेषु च एककालिकतायाः प्राप्त्यर्थम् अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः आधिक्येन क्रियते । समयस्य निर्दुष्टतायाः सम्पादनाय उपयुज्यमानं तन्त्रं नाम चतुर्थोपग्रहात् दूरस्य मापनम् ! त्रिभिः उपग्रहैः दूरस्य मापनं कृत्वा आयामत्रये निर्दिष्टबिन्दोः स्थानं निर्दुष्टतया ज्ञातुं यथा शक्यं तथैव चतुर्थात् उपग्रहात् दूरमापनद्वारा ग्राहकयन्त्रस्य समयम् उपग्रहस्य समयानुगुणं योजयितुं शक्यते ।
चतुर्थं सोपानम्-अन्तरिक्षे उपग्रहस्थानावगमनम्
सर्वेषां ग्राहकयन्त्राणां गणकयन्त्रस्मरणकोशे पञ्चाङ्गकार्यप्रणालिः काचित् समायोजिता भवति । अनया पञ्चाङ्गकार्यप्रणाल्या अन्तरिक्षे वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणां सर्वेषां स्थितिः प्रतिक्षणमपि ग्राहकयन्त्रेण ज्ञायते । उपग्रहाणां भ्रमणकक्ष्या अत्यन्तं निर्दुष्टा चेदपि अमेरिकारक्षणाविभागेन एते उपग्रहाः निरन्तरं परिशील्यमानाः भवन्ति । एतदर्थं निर्दुष्टराडार्-यन्त्राणाम् उपयोगः क्रियते । अनेन उपग्रहाणाम् औन्नत्यं स्थानं वेगश्च मीयन्ते । चन्द्रस्यगुरुत्वाकर्षणशक्त्या, सौरवायोः हेतुना वा व्यत्यस्तं भवेत् इति कारणतः नैरन्तर्यपरिशीलनेन लोपदोषाः अभिज्ञायन्ते । एते दोषाः 'एफेमरीस्-दोषाः' इति निर्दिश्यन्ते । उपग्रहस्य स्वस्थानप्राप्तिपर्यन्तं यावत् एते दोषाः ग्राहकयन्त्रैः प्राप्यन्ते । एतान् दोषान् परिगणय्य एव ग्राहकयन्त्राणि स्थाननिर्णयं करिष्यन्ति ।
पञ्चमं सोपानम्-दोषाणां समीकरणम्
उत्तमेन ग्राहकयन्त्रेण स्थानं निर्दुष्टतया निर्णॆतुं केचन अंशाः परिगणयितव्याः । ते के इति अत्र विव्रियते -
उपयोगाः
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था सैनिकानाम् उपयोगाय आदौ संरचिता । ततः नागरिकाणाम् उपयोगाय च व्यवस्था परिकल्पिता ।
सैनिकोपयोगाः
क्षिपणीनां मार्गनिर्देशनाय इयं व्यवस्था उपयुज्यते । युद्धभूमौ सैनिकाः स्वीयं स्थानम् अवगन्तुं नियन्त्रणकेन्द्रेभ्यः स्वीयस्थानस्य ज्ञापनाय च इयम् उपयुज्यते । वैश्विकोपग्रहेषु परमाणुस्फोटव्यवस्था (United States Nuclear Detonation Detection System) विद्यते । परमाणुपरीक्षायाः निषेधपत्रस्य अङ्गीकरणानुरोधाय अमेरिकासर्वकारेण अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः क्रियते ।
नागरिकोपयोगाः
वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थया प्राप्यमाणस्य स्थान-चलन(वेग)-समयादयः प्रायशः सर्वासु व्यवस्थासु उपयुज्यन्ते । ए टि एम् यन्त्रव्यवस्था, दिक्सूचिव्यवस्था, भूखण्डचलनम् इत्यादिषु उपयुज्यते । सि डि एम् ए चरदूरवाणितन्त्रज्ञानेषु समानसमयस्य प्राप्त्यै अस्याः उपयोगः क्रियते । पाश्चात्यदेशेषु समरेखायां कर्षणाय अपि क्षेत्रेषु अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः क्रियते । अस्याः उपयोगः अपरिमितः विद्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:भूमिशास्त्रम्
पुण्डरीक
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रस्थानत्रयम्
प्रस्थानत्रयं नाम एते त्रयः अपि प्राधान्येन आत्मविचारं कुर्वन्ति ।
वर्गः:प्रस्थानत्रयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१३८८
१३८८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३८८ १३८८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
क्षेमधन्वा
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अफझलपुरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति गुल्बर्गालोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति अफझलपुरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ३४। अफझलपुरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या गुलबर्गामण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि गुल्बर्गालोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । अफझलपुरविषये अधिकविवरणार्थम् अफझलपुरम् इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
रन्न
कन्नडस्य गौरान्वितः कविः रन्नः(Ranna) । कविरत्नत्रयेषु अन्यतमः ।
काव्यानुशासनम्
काव्यानुशासनं (Kavyanushasana) हेमचन्द्रेण लिखितः कश्चन अलङ्कारग्रन्थः । अत्र सूत्रभागस्य काव्यानुशासनमिति, वृत्तिभागस्य अलङ्कारचूडामणिरिति स्वयं ग्रन्थकारः एव एकं लघुव्याख्यानं लिखितवान् । काव्यानुशासने अष्टौ अध्यायाः सन्ति । अत्र काव्यलक्षणं, अर्थविधाः, रसाः, भावाः, दोषाः, गुणाः, अलङ्काराश्च वर्णिताः ।
रन्न
जन्म विद्याभ्यासः
स्वग्रामः इदानीन्तनस्य बागलकोटेमण्डलस्य मुधुवोऴऴ । बागलकोटेमण्डलं कर्णाटकराज्ये अस्ति । क्रि .श ९४९ तमे वर्षे एतस्य  जन्म अभवत् । पिता जिनवल्लभेन्द्रः  माता अब्बलब्बे  ,कङकणविक्रेतृणां वंशजाः । रन्नस्य जन्म रमणीयपरिसरे अभवत् ।कर्णाटकस्य दक्षिणभागस्य श्रवणबेळगोळ  प्रदेशे विद्यमानस्य अजितसेन- गुरोः समीपे विद्याभ्यासं कृतवान्  । जक्की ,शान्तिः द्वे पत्न्यौ  । रायः इति पुत्रः, अब्बे इति पुत्री च आस्ताम् । चावुण्डरायस्य स्मारणार्थं रायः  अत्तिमब्बायाः स्मराणार्थं अब्बे इति नामकरणं कृतवान् ।
काव्यानुशासनम्
भावाः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रन्न
कृतयः
रन्नः चालुक्यचक्रवर्तिनः तैलपस्य आस्थाने “कविचक्रवर्तिः ” इति बिरुदं प्राप्तवान् आसीत् । रन्नकविना ,अजितपुराणं, साहसभीमविजयं  चक्रेश्वरचरितं  परशुचरितं  इति चत्वारः ग्रन्थाः रचिताः  इति उल्लेखः  अस्ति ।  अजितपुराणं  जैनधार्मिक ग्रन्थः अस्ति  । अस्मिन् ग्रन्थे तीर्थंकरणाम्  इतिहासः रचितः, तथा विशिष्टशैल्या अस्ति इति कारणतः “धीरशान्तः” इति प्रसिद्धः अस्ति । साहसभीमविजये  भीम-दुर्योधनयोः प्रमुखपात्रं तथा दुर्योधन-कर्णयोः मित्रप्रेम, दुश्शसनादीनाम्  असदृशं भ्रातृप्रेम  इत्यादीन् विषयान् जनाः यथा सम्यक् स्मरेयुः तथा विशिष्टशैल्या चित्रितवान् । कविरन्नः पम्पकवेः स्फूर्तिं प्राप्तवान् । भासकवेः “ऊरुभङगः ”   “वेणीसंहारम्”  इति नाटकतः प्रभावितः जातः । कन्नडसाहित्यक्षेत्रे  रन्नमहाकविः अमोघरत्नमेव  आसीत्  ।
काव्यानुशासनम्
भावाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रन्न
कृतयः
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माखनलाल चतुर्वेदी
बाहरी लिंक
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
देवानीक
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जेवर्गीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति गुल्बर्गालोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति जेवर्गीविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ३५। जेवर्गीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या गुलबर्गामण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि गुल्बर्गालोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । जेवर्गीविषये अधिकविवरणार्थम् जेवर्गी इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नालन्दाविश्वविद्यालयः
नालन्दा अद्यतनबिहारे स्थित: पुरातनविश्वविद्यालय: अस्ति। एतत् स्थानम् ४२७ तमवर्षादारभ्य ११९७तमवर्षं यावत् प्रमुखबौद्धपीठम् आसीत्। चीनपारसिकयवनदेशेभ्यः छात्राः पठितुम् आगच्छन्ति स्म। ११९७ तमे वर्षे भक्तियार् खिल्जी एतत् अनाशयत्।
संस्थापनम्
नालन्दाविश्वविद्यालयः ४२७ तमे वर्षे कुमारगुप्तेन स्थापित:। गुप्तसाम्राज्यस्य राजा कुमारगुप्तेन स्थापितः नलन्दाविश्वविद्यालयः वर्धनसाम्राज्यस्य राजा श्रीहर्षस्य काले अत्यन्तः प्रसिध्दः अभवत् ।
शिक्षणम्
अत्र छात्राः विज्ञानं, ज्योतिषं, चिकित्सां, तर्कविद्यां, योगशास्त्राणि, वेदान्, बौद्धग्रन्थान् च पठन्ति स्म। ते वैदेशिकतर्कम् अपि पठन्ति स्म।
विश्वविद्यालये दशसहस्त्रं (१०, ०००) छात्राः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । तेभ्यः सर्वेभ्योऽपि अन्नम्, वासव्यवस्था, वस्त्रम्, औषधम् इत्यादिकं निश्शुल्कमासीत् । दूरस्थेभ्यः देशेभ्योऽपि अध्ययनार्थं छात्राः अत्र आयान्ति स्म । काञ्ची, बङ्गालः, वल्लभिः इत्यादिभ्यः प्रदेशेभ्योऽपि विद्वांसः प्राध्यापकरुपेण आगच्छन्ति स्म । विद्यालयऽस्मिन् छात्राणां प्रवेशपरीक्षा एव विशिष्टा आसीत् । अध्ययनार्थम् आगच्छन् प्रत्येकं विद्यार्थि अपि तत्रत्यैः पण्डितद्वारपालकैः या मौखिकपरीक्षा क्रियते, तस्यां परीक्षायां उत्तीर्णः भवेत् । यदि अनुत्तीर्णः तर्हि प्रवेशः न प्राप्यते स्म । एतेन तदानीन्तनशिक्षणस्य स्वरुपं ज्ञायते ।
अत्र अध्ययनविषयाश्च बौध्दमततत्त्वं, वैदिकमततत्त्वं, तर्कः, भाषाशास्त्रम्, अलङ्कारशास्त्रम्, आयुर्वेदः, खगोलशास्त्रं, लोहशास्त्रं, शिल्पशास्त्रम् इत्यादयः आसन् । अत्र शिक्षणमाध्यमत्वेन संस्कृतमासीत् ।
अन्तम्
११९३ तमे वर्षे भक्तियार् खिल्जीनामक: कश्चित् ऐस्लामिकतुरुष्कः इमम् विश्वविद्यालयम् अनाशयत्। अनेके श्रमणाः हताः, ग्रन्थाः च दग्धाः अभवन्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:बिहारराज्यम् वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३८९
१३८९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३८९ १३८९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
शारदातनयः
शारदातनयः (Sharadatanaya) एकः संस्कृतस्य कविः वर्तते । एषः काश्यपगोत्रोद्भवः । पितुः नाम भट्टगोपालः इति । एतस्य कालांशः प्रायः क्रिस्तशक ११ तः १३ शताब्दः इति भासते । शारदातनयः भावप्रकाशः इत्याख्यं ग्रन्थं लिखितावान् ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
४००
४०० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
४०० ४०० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
पारिपात्र
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
दाडिमवृक्षः
दाडिमवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः भारतस्य अत्यधिकेषु प्रदेशेषु वर्धते । केषुचित् प्रदेशेषु केवलं न वर्धते । तद्विना अफघानिस्ताने, बलूचिस्थाने, इराक् इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । अयं वृक्षः न महान् अपि तु लघ्वाकारकः । अस्य वृक्षस्य त्वक् धूसरवर्णीयं मृदु च भवति । अस्य वृक्षस्य पर्णानि २.५ – ६.३ से.मीयावत् दीर्घानि भवन्ति । पर्णस्य उपरितनः भागः कान्तियुक्तः भवति । अस्य वृक्षस्य पुष्पं ३ – ८ से.मीयावत् दीर्घं केसरवर्णीयं च भवति । अस्य दाडिमवृक्षस्य फलानि ३.८ – ७.५ से.मीयावत् व्यासयुक्तं भवति । thumb|200px|left|दाडिमफलम् तस्य फलस्य त्वक् दृढं भवति । फलस्य अन्तः अनेकानि बीजानि भवन्ति । बीजानाम् उपरि कृशं, पारदर्शकं, मधुररसयुक्तं, पाटलवर्णीयं च किञ्चन आवरणं भवति । इमानि फलानि औषधत्वेन यथा उपयुज्यन्ते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । एतेषां वृक्षाणां पर्णानि उपयुज्य ताक्रम् अपि निर्मीयते । अस्य वृक्षस्य त्वक्, फलं पर्णं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । thumb|left|200px|दाडिमबीजानि thumb|left|200px|उद्घाटितं दाडिमफलम्
इतरभाषाभिः अस्य दाडिमवृक्षस्य नामानि
अयं दाडिमवृक्षः आङ्ग्लभाषया“पोमोग्रानेट्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Punica Granatum इति । हिन्दीभाषया अयं वृक्षः “अनार्” इति, तेलुगुभाषया“दडिमा” इति, तमिळ्भाषया “मदलाय्” इति, मलयाळभाषया“मटालम्” इति, कन्नडभाषया“दाळिम्बे मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दाडिमस्य प्रयोजनानि
अस्मिन् दाडिमे २२.२% यावत् “ट्यानिन्” नामकः अंशः भवति । तथैव शर्करा, निर्यासः, १५% “पेक्विन्” नामकः अंशः, “पेलेक्ट्रिन्”, “ऐसोपेलेक्ट्रिन्”, “प्युनिकोट्यानिक्” इत्यादयः अंशाः अपि भवन्ति । अस्यः रसः कषायः, आम्लः च । विपाके अयं मधुरः भवति । अयं शीतवीर्यः चापि ।
२.	अपक्वस्य अथवा अवर्धितस्य दाडिमफलस्य कषायः अतिसारं (सर्वविधम् अतिसारं) निवारयति । सः कषायः रक्तस्रावम् अपि शमयति ।
३.	अस्य फलस्वरसः १ औन्स् यावत्, त्वचः कषायः ५ चमसान् यावत् सेवितुं शक्यते ।
४.	अस्य फलं बलवर्धकम् । दुर्बलानां, निश्शक्तानां च हितकरम् ।
६.	इदं दाडिमं बुभुक्षां वर्धयति, मुखे जातान् पिटकान् अपि शमयति ।
७.	दाडिमम् अरुचौ, क्रिमिबाधायां, आम्लपित्ते चापि उपयुज्यते ।
८.	 अनेन दाडिमेन निर्मितानि “दाडिमाष्टकचूर्णं”, “दाडिमावलेह्यं”, “दाडिमादिचूर्णम्” इत्यादिकानि आयुर्वेदस्य औषधानाम् आपणेषु उपलभ्यन्ते । वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
विषया विनिवर्तन्ते...
विषया विनिवर्तन्ते इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः केवलम् इन्द्रियेभ्यः विषयविच्छेदी स्थितप्रज्ञः न सिद्ध्यति इति स्पष्टयति । अग्रिमे श्लोके भगवता उक्तं यत्, इन्द्रियाणां विषयेभ्यः सर्वदा विच्छेदे सति यस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति, स एव स्थितप्रज्ञः इति । तेन कोऽपि एवं चिन्तयेत् यत्, या कापि व्यक्तिः संयमिनी अस्ति, सा ज्ञानिनी इति । तस्य खण्डनं कुर्वन् भगवान् एतस्मिन् श्लोके विषयविच्छेदिस्थितप्रज्ञयोः अवस्थितं भेदं वदति ।
पदच्छेदः
विषयाः, विनिवर्तन्ते, निराहारस्य, देहिनः । रसवर्जम्, रसः, अपि, अस्य, परम्, दृष्ट्वा, निवर्तते ॥
अन्वयः
निराहारस्य देहिनः विषयाः रसवर्जं विनिवर्तन्ते (किन्तु) अस्य रसः अपि परं दृष्ट्वा (स्थितस्य) निवर्तते।
समासः
रसवर्जम् = रसं वर्जयित्वा – भावे णमुल्प्रत्ययः उपपदसमासश्च ।
कृदन्तः
दृष्ट्वा = दृशिर् + क्त्वा
तद्धितान्तः
देहिनः = देह + इनि (मतुबर्थे) । देहः अस्य अस्मिन् वा अस्ति ।
अर्थः
यः रोगपीडितः भवति तस्य निराहारत्वात् विषयाः सर्वेऽपि अपगच्छन्ति । किन्तु तद्विषयकस्नेहः न अपगच्छति । किन्तु सः यदा अवहितः सन् परतत्त्वम् अनुसन्दधाति तदा विषयस्नेहोऽपि अपगच्छति ।
भावार्थः
निराहारिणां (इन्द्रियाणां विषयेभ्यः विच्छेदकर्ता) मनुष्याणां विषयाः तु निर्वृत्ताः भवन्ति, परन्तु तेषां मनुष्याणां विषयान् प्रति विद्यमानस्य रसस्य (ईप्सायाः) निवृत्तिः न भवति । परन्तु एषः स्थितप्रज्ञः मनुष्यः तु परमात्मतत्त्वानुभवोत्तरं रसनिवृत्तः भवति ।
'विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः रसवर्जम्' – मनुष्यः निराहारी द्विविधाः भवति । प्रथममं तु स्वेच्छया, रुग्णतायाः कारणेन वा भोजनस्य त्यागः । द्वितीयं तु सर्वान् विषयान् परित्यज्य एकान्तवासः अर्थात् इन्द्रियाणां विषयेभ्यः विच्छेदः । अत्र इन्द्रियाणां विषयेभ्यः विच्छेदकः साधकः 'निराहार' इति उक्तः । रोगिणां मनसि चिन्तनं भवति यत्, "किं करवाणि ? शरीरे पदार्थसेवनस्य सामर्थ्यं नास्त्यधुना, परन्तु यदा अहं स्वस्थः भविता, तदा तेषां पदार्थानां सेवनं कर्तास्मि" इति तस्य अन्तःकरणे रसबुद्धिः तु विद्यते एव । एवम् इन्द्रियाणि विषयेभ्यः विच्छेदे कृते सति विषयेभ्यः तु निवृत्तिः भवति, परन्तु साधकस्य अन्तःकरणे विद्यमानः विषयरसः सहसा निवृत्तः न जायते । विषयेषु स्वाभावकरीत्या यस्य रागः नास्ति, यस्मिन् तीव्रवैराग्यः अस्ति, सः साधकः एव साधनावस्थायां रसबुद्धेः निवृत्तः भवति । परन्तु येषु साधकेषु तीव्रवैराग्याभावं भवति, तेभ्यः साधकेभ्यः भगवान् अवदत् यत्, विषयाणां त्यागे सत्यपि तेषां रसबुद्धिः निवृत्ता न भवति इति ।
'रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते' – परमात्मतत्त्वस्य अनुभवे सति एतस्य स्थितप्रज्ञस्य रसबुद्धिः निवृत्ता भवति । रसबुद्धेः निवृत्तिः एव तं स्थितप्रज्ञीकरोति । रसबुद्धेः निवृत्त्युत्तरं साधकः स्थितप्रज्ञः भवति इति नियमः नास्ति । परन्तु स्थितप्रज्ञे सति रसबुद्धेः निवृत्तिः भवति इति नियमः अस्ति । 'रसोऽप्यस्य' इत्यस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, रसबुद्धिः साधकस्य अहङ्कारे अर्थात् 'अहम्' इति भावे आश्रिता भवति । रसबुद्धेः स्थूलरूपमेव रागः उच्यते । अतः साधकः स्वस्य अङ्कारादेव रसं निष्कासयेत् । तेन चिन्तनीयं यत्, अहं तु निष्कामी अस्मि । रागः, कामना च मह्यं बाधे स्तः इति । एवं रसबुद्धिः निवृत्ता भवति । ततः परमात्मतत्त्वस्य अनुभवे सति सः रसः सर्वथा निवृत्तः भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
तत्र विषयाननाहरतः आतुरस्यापि इन्द्रियाणि कूर्माङ्गानीव संह्रियन्ते न तु तद्विषयो रागः स कथं संह्रियते इति उच्यते  - विषया इति।
यद्यपि  विषयाः  विषयोपलक्षितानि विषयशब्दवाच्यानि इन्द्रियाणि  निराहारस्य  अनाह्रियमाणविषयस्य कष्टे तपसि स्थितस्य मूर्खस्यापि विनिवर्तन्ते देहिनो  देहवतः रसवर्जं रसो रागो विषयेषु यः तं वर्जयित्वा। रसशब्दो रागे प्रसिद्धः स्वरसेन प्रवृत्तः रसिकः रसज्ञः इत्यादिदर्शनात्। सोऽपि रसो  रञ्जनारूपः सूक्ष्मः  अस्य  यतेः  परं  परमार्थतत्त्वं ब्रह्म  दृष्ट्वा  उपलभ्य अहमेव तत् इति वर्तमानस्य  निवर्तते  निर्बीजं विषयविज्ञानं संपद्यते इत्यर्थः। न असति सम्यग्दर्शने रसस्य उच्छेदः। तस्मात् सम्यग्दर्शनात्मिकायाः प्रज्ञायाः स्थैर्यं कर्तव्यमित्यभिप्रायः।।
भाष्यार्थः
विषयान् ग्रहीतुम् असमर्थस्य रोगिमनुष्यस्यापि इन्द्रियाणि विषयेभ्यः विच्छिन्नानि भवन्ति, अर्थात् कच्छपाङ्गवत् सङ्कुचितानि भवन्ति । परन्तु विषयसम्बन्धिरागः (आसक्तिः) नष्टः न भवति । तस्य नाशः कथं भवितुम् अर्हति ? इति उच्यते –
यद्यपि विषयाणाम् अग्राहिणः, कष्टकरे तपसि स्थितस्य, देहाभिमानिनः अज्ञानिपुरुषस्यापि विषयशब्दवाच्येन्द्रियाणि विषयेभ्यः निवृत्तानि भवन्ति, तथापि तेषाम् अज्ञानिनां विषयेषु विद्यमानेभ्यः रसेभ्यः निवृत्तिः न भवति । तेषु विषयेषु तेषाम् आसक्तिः (रागः) तु सर्वदा भवति । रसशब्दः 'राग'-(आसक्ति)शब्दवाचकः । यतः 'स्वरसेन प्रवृत्तो रसिको रसज्ञः' इत्यादिवाक्यानि प्रसिद्धानि, प्रचलितानि च ।
साधकस्य सा रागात्मिका सूक्ष्मासक्तिः अपि परमार्थतत्त्वरूपिणः ब्रह्मणः प्रत्यक्षदर्शनेन निवृत्ता भवति अर्थात् 'अहमेव ब्रह्म' इति दृढे भावे तस्य साधकस्य विषयविज्ञानं निर्बीजं भवति । अभिप्रायः अस्ति यत्, विना यथार्थज्ञानं रागस्य मूलोच्छेदः असम्भवः, अतः यथार्थज्ञानात्मकबुद्धेः स्थिरता साधनीया इति ।
== रामानुजभाष्यम् == एवं चतुर्विधा ज्ञाननिष्ठा पूर्वपूर्वोत्तरोत्तरनिष्पाद्या इति प्रतिपादितम्। इदानीं ज्ञाननिष्ठाया दुष्प्रापतां तत्प्राप्त्युपायं च आह -
इन्द्रियाणाम् आहारो विषयाः  निराहारस्य  विषयेभ्यः प्रत्याहृतेन्द्रियस्य  देहिनो विषयाः  विनिवर्तमाना  रसवर्जं विनिवर्तन्ते। रसो  रागः विषयरागो न निवर्तते इत्यर्थः। रागः  अपि  आत्मस्वरूपं विषयेभ्यः  परं  सुखतरं  दृष्ट्वा  विनिवर्तते।
एवं चतुर्धा ज्ञाननिष्ठा अस्ति । ताः निष्ठाः पूर्वपूर्वोत्तरोत्तरनिष्पाद्याः अर्थाद् आरोहक्रमेण सिद्ध्यन्ति इति उक्तम् । अधुना ज्ञानननिष्ठायाः दौर्लभ्यं, ज्ञाननिष्ठायाः प्राप्त्युपायं च वदति –
विषयाः इन्द्रियाणाम् आहारः । निराहारिणः मनुष्यस्य अर्थाद् यः इन्द्रियाणि विषयेभ्यः विनिवर्तते, तस्य ये विषयाः विमुक्ताः भवन्ति, ते रसं विना विमुक्ताः भवन्ति । आसक्तिः इत्युक्ते रसः । तात्पर्यम् अस्ति यद्, विषयाणां त्यागे विषयाणाम् आसक्तिः न निवर्तते । परन्तु विषयाणाम् अपेक्षया अत्यन्तं श्रेष्ठम् अतिशयसुखमयम् आत्मस्वरूपं प्राप्य अर्थात् आत्मस्वरूपस्य साक्षात्कारे सति आसक्तिः अपि विनिवर्तते ।
अधिकवाचनाय
59 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जनसङ्ख्यास्फोटः
जगति विंशतितमे शतके अभूतपूर्वतया जनसंख्य वृद्धिः अभवत् । अयतेवः जनसंख्यास्फोटः इति कथ्यते ।
जनसंख्यस्फोटस्य परिणामाः
देशस्य प्रगतये निर्मिताः समस्तयोजनाः विफलाः भवन्ति । जीवनावश्यकवस्तूनि नोपलभ्यन्ते । पर्याप्त - आहाराभवात् चौर्यादिना दुष्कर्मणा जीवनं यापयन्ति । जनेषु परस्परम् असूया कलहः हननं च प्रवर्धते । आर्थिकसमस्या जनान् ऋणसागरे निमज्जयति । अरण्यानां विनाशः, क्रुषिभूमेः नाशः, परिसरदूषणं च प्रवर्धते । जनाः उध्योगहीनाः, वसतिहीनः, भवन्ति । बालकर्मकराः, सनमाजविरोधिनो जनाः, चौर्यं लुण्ठनम् - इयदिरूपेण समसमस्याः संवर्धयन्ति । निरुध्योगेन सह अनारोग्यं, दारिद्र्यं, निरक्षरता च संवर्धते ।
निवारणोपायाः
जनेभ्यः छात्रेभ्यः च जनसंख्यस्फोटस्य दुष्परिणामान् अधिकृत्य जनसंख्यशिक्षणं प्रदातव्यम् । कुटुम्बयोजना आनेतव्या । विध्यासंस्थाः जनसंख्याशिक्षणविषये महत्तरं पात्रं निर्वहेयुः । भाषणा, आकाशवणी, दूरदर्शण, चलनचित्र मूलके जनसंख्यानियन्त्रणस्य प्रचारः करणीयः । समाजसेवासंस्थाः, धर्मिकनेतारः च अस्मिन् विषये जनान्दोलनं कुर्युः । जनसंख्यावृध्दि इयम् अस्माकं देशस्य प्रधाना समस्या अस्ति। जनसन्ख्यायां भारतस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति। दिने दिने तीव्रगत्या जनसंख्या वर्धयति, अतः अयं खलु चिन्तायाः विषयः अभवत्। जनसंख्या वर्धनेन अन्याः अनेकाः समस्याः समुत्पन्नाः। जनसंख्या वर्धिता तस्मात् यानानां संख्या अपि वर्धिता। अधुना प्रीतिनगरे अनेकानि मोटरवाहनानि चलन्ति, तस्माच्च प्रदूषणं वर्धते। प्रदूषणं सर्वेषाम् आरोग्याय हानिकारकं भवति। यदि एके परिवारे अनेके बालकाः भवन्ति, तर्हि तेषां अध्ययनं, परिधानं, भोजनम् इत्यादिपूर्त्यर्थं पर्याप्तधनस्य आवश्यकता भवति। एकस्य कुटुम्बप्रमुखस्य धनार्जनं पर्याप्तं न भवति। धनस्य अभावत् सर्वे सदस्याः सुखं न प्राप्नुवन्ति। बलकाः शिखां न लभन्ते, स्त्रियः भोजनं न लभन्ते। अतः एव परिवारनियोजनम् आवश्यकम्। यदि मनुष्यः सुखमिच्छति, तर्हि लघुपरिवारः स्थान्।
परिवारनियोजनार्थम् अनेकाः योजनाः प्रवर्तिताः। यदा इन्दिरागान्धी महोदया देषस्य प्रधानमन्त्री आसीत्, तदा तस्याः पुत्रेण संजयगान्धी महोदयेन परिवार नियोजनार्थम् अतीव प्रयत्नाः कृताः। तस्य प्रयत्नैः जनसंख्या सीमिता अभवत्। किन्तु अधुना भारते प्रतिदिनम् अनेक सहस्त्रं बलकाः जन्म गृहन्ति। तेषां मध्ये निरक्षराणां संख्या अधिका वर्तते। अतः परिवारनियोजानस्य महत्वं सर्वेषु नगरेषु, ग्रामेषु अपि प्रसारणीयम्। अधुना अस्य प्रचारः दूरदर्षने तथा आकाशवाण्यामपि क्रियते।
यदि परिवारनियोजनस्य समस्यायाः समाधानं भवेत्। तर्हि अन्याः समस्याः न उद्भवन्ति। परिवारस्य सुखं, परिवारनियोजने अस्ति। यदि परिवारः सुखी भवेत् तदा देशः सर्वे देशवासिनः अपि सुखं प्राप्नुवन्ति।
वर्गः:सामाजिकसमस्याः वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
बल
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सङ्गमित्रा
सङ्गमित्रा अशोकस्य पुत्री आसीत्। सा अपि बौद्धधर्मं स्वीकृत्य भिक्षुणी अभवत्। सा स्वभ्रात्रा महेन्द्रेण सह बौद्धधर्मं संस्तोतुम् लङ्काम् गतवती।
अन्यानि दृश्टव्यानि पृष्टानि
महान् अशोकः
वर्गः:बौद्धधर्मः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
केनेथ् जी विल्सन्
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उक्थः
सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रूप्यकम्
वर्गः:भारतीयनाणकम् वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियद्योतकानि
गुर्मिट्कलविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति गुल्बर्गालोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति गुर्मिट्कलविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ३९। गुर्मिट्कलविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या गुलबर्गामण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या अपि गुल्बर्गालोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । गुर्मिट्कल् विषये अधिकविवरणार्थम् गुर्मिट्कल् इति पृष्टम् पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अहं सर्वस्य प्रभवो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अहं सर्वस्य प्रभवः मत्तः सर्वं प्रवर्तते इति मत्वा भजन्ते मां बुधाः भावसमन्विताः ॥ ८ ॥
अन्वयः
अहं सर्वस्य प्रभवः मत्तः सर्वं प्रवर्तते इति मत्वा बुधाः भावसमन्विताः मां भजन्ते ।
अर्थः
अहं (परब्रह्म) सकलस्य मूलकारणम्, मत्तः (परब्रह्मणः) एव निखिलं जगत् सम्भवति इति मत्वा भावसहिताः पण्डिताः मामुपासते ।
रामानुजभाष्यम्
विभूतिज्ञानविपाकरूपां भक्तिवृद्धिं दर्शयति— अहं सर्वस्य विचित्रचिदचित्प्रपञ्चस्य प्रभव उत्पत्तिकारणम् । सर्वं मत्त एव प्रवर्तते । इतीदं मम स्वाभाविकं निरङ्कुशैश्वर्यं सौशील्यसौन्दर्यवात्सल्यादिकल्याणगुणगणयोगं च मत्वा बुधा ज्ञानिनो भावसमन्वितां मां सर्वकल्याणगुणान्वितं भजन्ते । भावो मनोवृत्तिविशेषम्, मयि स्पृहयालवो मां भजन्त इत्यर्थम् ॥१०.८॥
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
08 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उलूकः
एषः विश्वे प्रायः सर्वत्र दृश्यते । दक्षिणामेरिकाखण्डं विहाय अन्यखण्डेषु वसति । प्रायः सामान्यतया यत् वयं पश्यामः सः गृहकाकः (Corvus resplendence) सम्पूर्णकृष्णवर्णं काकं वनकाकः इति वदन्ति ।एतस्य नामान्तरं वायसः इति एषः प्रायः वने दृश्यते । तस्य नेत्रे बुहु वशालतया भवतः। अयं रौत्रावेव उड्डयति तस्य आहारान्वेषनं करोति। प्रयः तस्य आहारं भविष्यति लघु मूषकः,सर्पश्च। मयूरः भारतदेशे प्रायः सर्वत्र द्दश्यते । क्रि.पू. ३२६ तमे वर्षे चक्रवर्ती अलेकसाण्डारः यदा आक्रमणाय भारतम् आगतवान् तदा सः मयूराणां सौन्दर्यं दृष्ट्वा नितरां व्यामुग्धः सन् ‘प्रतिगमनसमये केचन मयूराः नेतव्याः ’ इति निर्णीतवान् आसीत् इति श्रूयते । संस्कृतभाषायां मयूरस्य पर्यायपदम् अस्ति बर्ही इति एतस्य बर्हे नेत्ररुपाः आकाराः बहवः भवन्ति इत्यतः एताद्दशं नाम तस्य । दीर्घः नीलः कण्ठः व्यजनसद्दशं पुच्छं, रमणीया शिखा इत्यादिभिः युक्तः मयूरः पक्षिजातिषु एव सुन्दरतमः । मयूरस्य पुच्छं दीर्घं भवति । पुच्छी पिञ्छाः भवन्ति बहवः । प्रतिपिञ्छम् ‘चन्द्रकः नामकं नेत्राकारकम् अर्धचन्द्राकारकं वा चिह्नं भवति । यदा सः पुच्छं प्रसारयति तदा सहस्त्रनेत्रयुक्ताताभ्रमः जायते प्रतिवर्षं मयूरस्य पुच्छस्य पिञ्छाः पतन्ति, नूतनाः उत्पद्यन्ते च । तान् सङ्गृह्य रमणीयानि व्यजनानि निर्मीयन्ते । चक्रवर्तिना शाहजहानेन निर्मितं मयूरसिंहासनं तु जागति प्रसिद्धम् । एतस्मिन् मयूरपिञ्छाः योजिताः सन्ति । पर्शियादेशीयः (अद्य तस्य देशस्य नाम इरान् इति ) आज्क्राम्कः नादिरशाहः अमूल्यम एतत् मयूरसिंहासनं स्वस्य देशं पर्ति नीतवान् । भगवान् श्रीकृष्णः स्वस्य शिखायां मयूरपिञ्छं धरति । भगवतः शिवस्य पुत्रस्य कार्तिकेयस्य वाहनम् अपि मयूरः एव ।
वर्गः:पक्षिणः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
१३९०
१३९० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१३९० १३९० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मालवा
भारतस्य पश्चिम-मध्य भागे स्थितः एकः प्राकृतिक भागः अस्ति। भौगोलिके मालवा इति ज्वालामुखि विस्फोटस्य परिणामः अस्ति। विंध्याचल शृंख्लायाः उत्तर भागे मालवा स्थितः अस्ति। मध्यप्रदेशस्य पश्चिम भागस्य जिलाः राजस्थानस्य दक्षिण-पूर्व भागस्य जिलाः च मालवा भागे स्थिताः अस्ति। प्राचीन काले मालवा राज्य एकः भिन्नः राजनीतिक खण्डः आसित। प्राचीन काले उज्जैन नगरः मालवा भागस्य राजनैतिक, आर्थिक सांस्कृतिक राजधानी आसित। वर्तमान समये इन्दौर नगरम् अस्य भागस्य आर्थिक राजधानी आसित। अस्य भागस्य लोकस्य मुख्य उद्योगः कृषिः अस्ति। सोयाबीन अस्य भागस्य प्रमुख कृषि उत्पादनम् अस्ति। अत्र वस्त्र उद्योगः प्रमुखः अस्ति।