भोजेश्वरमन्दिरम्
स्थापत्यशैली
मन्दिरमिदं उत्तरभारतस्य सोमनाथ त्वेन  अपि प्रसिद्धम् अस्ति। निरन्धारशैल्यां निर्मिते मन्दिरेऽस्मिन् प्रदक्षिणापन्थाः (परिक्रममार्गः) नास्ति। मन्दिरं ११५ फीट (३५ मी॰) विशाले, ८२ फीट(२५ मी॰) विस्तृते, १३ फीट(४ मी॰) उन्नते भूभागे अवस्थितम् अस्ति। तस्मिन् भूभागे साक्षात् मन्दिरस्य गर्भगृहम् एव निर्मितम् अस्ति, यस्मिन् शिवलिङ्गं स्थापितम् अस्ति। गर्भगृहस्य अभिकल्पनायोजनायां ६५ फीट (२० मी॰) विस्तृतः कश्चन वर्गः निर्मितः अस्ति, यस्य आन्तरिकं मानं ४२.५ फी॰(१३ मी॰) अस्ति। शिवलिङ्गम् उपर्युपरि स्थापितानां त्रयाणां चूर्णप्रस्तराणां शीर्षभागे स्थापितम् अस्ति। तस्य  औन्नत्यं ७.५ फी॰(२.३ मी॰), व्यासः १७.८ फी॰(५.४ मी॰) च अस्ति। शिवलिङ्गमिदं २१.५ फी॰(६.६ मी॰) विस्तृते वर्गाकाराधारे स्थापितम् अस्ति। आधारसहितं शिवलिङ्गस्य आहत्य औन्नत्यं  ४० फी॰ (१२ मी॰) तः अधिकम् अस्ति।  <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn   1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  मनकोडी    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  १९८७     <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn  1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  मनकोडी    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  १९८७    गर्भगृहस्य प्रवेशद्वारं ३३ फी॰ (१० मी॰) उन्नतम् अस्ति। प्रवेश-भित्तौ अप्सरसां, शिवगणस्य, नदीनां, देवीनां च छवयः अङ्किताः सन्ति। मन्दिरस्य भित्तयः बलुआ-प्रस्तराणां खण्डैः निर्मिताः वातायनरहिताः सन्ति। पुनरोद्धारपूर्वस्य भित्तिषु कोऽपि संश्लेषकः पदार्थः न प्रयुक्तः। उत्तरदक्षिणदिशः, पूर्वदिशः च भित्तिषु त्रीणि वातानुकूलानि निर्मितानि सन्ति, विशालकोष्ठकानि तेभ्यः आधारं यच्छन्ति। वातानुकूलस्य कोष्ठकाधारेण सह अलिन्दवत् दृश्यं प्राप्यते। सः वास्तव्येन अलिन्दः न परन्तु तथा दृश्यते। एते भूमिस्तरात् अतीवौन्नत्ये सन्ति, अतः भित्तौ एतेभ्यः अवकाशस्थानं न दृश्यते। उत्तरीयभित्तौ कस्याश्चित् मकराकृतेः नालिका अस्ति, या शिवलिङ्गे अर्पिताय जलाय निकासस्थानं प्रयच्छति। सम्मुखभित्तिं विहाय मकराकृतिः बाह्यभित्तीनाम् एकमात्रं शिल्पाकृतिः अस्ति। पूर्वदिशि देवीनाम् अष्ट शिल्पाकृतयः भित्तेः अन्तर्भागस्य शीर्षभागे  स्थापिताः सन्ति, यासु सद्यः केवलम् एका शिल्पाकृतिः एव प्राप्यते।  <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn  1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  मनकोडी    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  १९८७     <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn  1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  मनकोडी    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  १९८७     <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn  1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  मनकोडी    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  १९८७     <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn  1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  मनकोडी    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  १९८७    उपान्तस्य प्रस्तरान् चतुर्षु भागेषु कोष्ठकाणि आश्रयं यच्छन्ति। तेषु कोष्ठकेषु देवयुगलस्य मूर्तयः उत्कीर्णाः सन्ति। यथा - शिव-पार्वत्यौ, ब्रह्म-सरस्वत्यौ, राम-सीते, विष्णु-लक्ष्म्यौ च। प्रत्येकं कोष्ठकस्य सर्वभागे एका आकृतिः अङ्किता अस्ति। यद्यपि मन्दिरस्य उपरि अधिरचना अपूर्णा अस्ति, किन्तु स्पष्टतया ज्ञातयते यत्, अस्य शिखररूपः तीर्यकतलयुक्तः छदः निर्माणयोजनायां नासीत् इति। किरीट मनकोडी इत्यस्य अनुसारं शिखरस्य अभिकल्पना निम्नौन्नत्ययुक्त-पिरामिड-आकारवत् निर्मिता स्यात्, या समवर्णा इति प्रसिद्धा, सा च मण्डपनिर्माणे बहुधा प्रयुज्यते। ऍडम हार्डी इत्यस्य अनुसारं शिखरस्य आकृतिः फामसान-आकारस्य (बाह्यभागात् रैखिकी) निर्मिता स्यात्, परन्तु अन्यसङ्केतेभ्यः एषा भूमिज- आकारस्य प्रतीयते। एतस्य मन्दिरस्य छदः स्तूपाकारः अस्ति, परन्तु इतिहासकाराणाम् अनुमानम् अस्ति यत्, मन्दिरस्यास्य निर्माणं भारते इस्लाम-धर्मस्य आगमनात् पूर्वमेव जातम् आसीत्। अतः मन्दिरस्य गर्भगृहे निर्मितः स्तूपाकारः छदः भारते स्तूपानां निर्माणस्य प्रचलनम् इस्लाम-पूर्वे अपि आसीत् इति प्रमाणयति। परन्तु इस्लामि-स्तूपानां निर्माणशैल्या एतस्य निर्माणशैली भिन्ना आसीत्। अतः केचन विद्वांसः निर्माणमिदं भारते सर्वप्रथममं स्पूपसहितं भवननिर्माणत्वेन अङ्गीकुर्वन्ति। छदः अपूर्णः अस्ति, परन्तु अत्यधिकः उत्कीरर्णः अस्ति। ३९.९६ फी॰(१२.१८ मी॰) उन्नताः चत्वारः अष्टकोणीयाः स्तम्भाः तस्मै आधारं यच्छन्ति।  प्रत्येकं स्तम्भः त्रिभिः स्तम्भैः सह युक्तः अस्ति। एते चत्वारः स्तम्भाः, द्वादशः उपस्तम्भाः च मध्यकालीनमन्दिराणां नवग्रह-मण्डपवत् निर्मिताः सन्ति, येषु १६ स्तम्भान् संयुक्ततया प्रयुज्य नव भागेषु तत्स्थानं विभज्यते। तत्र नवग्रहाणां नव प्रतिमाः स्थापिताः सन्ति। मन्दिरस्यास्य प्रवेशद्वारम् अपि कस्यचित् अन्यहिन्दूभवनस्य प्रवेशद्वारस्य तुलनायां विशालम् अस्ति। द्वारमिदं ११.२० मी॰ उन्नतं, ४.५५ मी॰ विस्तृतं च अस्ति।  <div class="cx-template-editor-title" title="This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.">Sfn  1 <span data-key="1" title="Last name of first (or only) author" class="cx-template-editor-param-desc">  Bhattacharya    2 <span data-key="2" title="Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  २००७    3 <span data-key="3" title="Year for citations with two authors, or last name of third author for citations with three or more authors" class="cx-template-editor-param-desc">  ३२१    मन्दिरमिदं अतीव उन्नतम् अस्ति, प्राचीनमन्दिरस्य निर्माणकाले भारयुक्तान् प्रस्तरान् उपरि आनेतुम् उपह्वरः निर्मितः अस्ति। मन्दिरस्य निकटे निर्मितस्य जलबन्धस्य पार्श्वे अनेकानि शिवलिङ्गानि सम्प्राप्यन्ते। तत्स्थानमेव शिवलिङ्गनिर्माणाय प्रयुक्तं स्यात् इति अनुमानं भवति।