cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः
महर्षिः पाणिनिः तत्कृतयश्च
यतो हि गणपाठे पठितस्य 'शलकु शलङ्कं च' इति सूत्रानुसारं शालङ्केर्मूलं 'शलङ्कु' इत्यस्ति शलङ्कः न हि । इत्येव न हि कैयटेन प्रदीपे, हरदत्तेन पदमजा, वर्धमानेन चापि गणरत्ने--''शालङ्केर्मूला प्रकृति: 'शलङ्क' इत्येवानुमोदिता । अन्यच्च 'शालङ्कि' इत्येतद् पदं गणपाठे (२।४।५९ ) पठितमस्ति तदनुसारमेतत् पदं पिता-पुत्राभ्यां द्वाभ्यामपि प्रयुक्तं भवेत् । महाभाष्ये 'शालङ्घनश्छात्रा शालङ्काः' इति पाठः समुपलभ्यते । यद्यस्मिन् पाठे शालङ्के: निर्देशः 'पाणिनये' भवेत्तदा तु पाणिनेः पितामहस्य नाम 'शलङ्क' इति भवितव्यम्" । अत्र पण्डितवरेण्यानां युधिष्ठिरमीमांसकमहोदयानां मतमस्ति यत् पाणिनेः पितुर्नाम 'पणिन्' पितामहस्य च शलङ्क आसीदिति ।
पाणिनेर्मातुर्नाम - पाणिनिः 'दाक्षीपुत्र' इति नाम्ना निर्दिष्टस्तेन सुस्पष्टं भवति यत्तेषां मातुर्नाम 'दाक्षी' इत्यासीत् । अनेनैव नाम्ना इत्यनुमीयते सम्भाव्यते च यत् पाणिनेर्मातामहस्य नाम दक्षः प्रतीयते ।
कस्तावत् मातुल?- संग्रहकारस्यकं नाम 'दाक्षायण' इत्यासीत् । तथा चोक्तं 'शोभना खलु दाक्षायणस्य संग्रहस्य कृतिः । अपरञ्च महाभाष्ये ( २।३१६६ । काशिकायाञ्चक ( ६।२।६९ )मुदाहरणमस्ति- 'कुमारी दाक्षः'। अत्र दाक्षायणमेव 'दाक्षिः' इति नाम्न्या स्मृताऽस्ति । प्रतीयते यत् पाणिनेः 'पाणिन' 'पाणिनि' गोत्र-युवप्रत्ययान्तत्वाच्च द्वे नामन्यास्ताम् तद्वत् संग्रहकारस्य व्याडेरपि दाक्षि दाक्षायणश्चेति नामद्वयमासीत् । एतेन पाणिनेर्मातुल: सुप्रसिद्धः संग्रहकारो व्याडि. रासीद, तस्य च 'दाक्षि' 'दाक्षायण' इति नामद्वयमथाप्यासीत् । 'व्याडि' इति पदं क्रोड्यादिगणे पठितमस्ति तदनुसारं व्याडे भगिन्याः नाम 'व्याडी' इति भविष्यति । परञ्चान्ये ग्रन्थकाराः संग्रहकारं व्याडि पाणिनेः मातुलेयः ( मातुलपुत्रः ) इति स्वीकुर्वन्ति । तदन्ये न मन्यन्ते । ते व्याडेरेव दाक्षि दाक्षायणश्चेति नामद्वयं दाढनोद पोषयन्ति । अलमत्र विवादेन । ।
पाणिनेः अनुजः- इत्यस्मिन् विषये ग्रन्थेषुल्लेखा एव प्रमाणम् । तत्र ऋक्सर्वानु क्रमण्याः वृत्तिकारेण षड्गुरुशिष्येण वृत्तो 'भगवता पिङ्गलेन पाणिन्यनुजेन' इति प्रतिपाद्य तथा च श्लोकबद्धायाः पाणिनीयशिक्षायाः 'शिक्षाप्रकाश'नाम्न्याष्टीकायाः रचयित्रा छन्द-सूत्रकारो पिङ्गलः पाणिनेः अनुज इति प्रख्यापितः ।।
पाणिनेः शिष्या:-महावयाकरणस्य व्याकरण प्रणेतुर्महामुनेः पाणिनेः कियन्तः शिष्या आसन् इति गणयितुं न पारयामो वयम् । वस्तुतः द्वौ प्रकारको शिष्यो भवतः । प्रत्यक्षशिष्यः अप्रत्यक्षशिष्यश्च । तत्र तावत् प्रत्यक्ष शिष्याणां विषये यत्किञ्चिद् विचारयामः । भगवता महर्षिणा पाणिनिना स्वशास्त्रस्य प्रवचनमनेकवारं स्वशिष्यान् प्रतिकृतमिति महाभाष्याध्ययनेन ज्ञायते । काशिकायाञ्चोदाहरणद्वयं प्राप्यते- 'पूर्व पाणिनीयाः' 'अपरपाणिनीयाश्च'। इत्यनेन ज्ञायते यत्-पाणिनेः शिष्यपरम्परा भागद्वये विभक्ताऽऽसीत् । अपरञ्च पाणिनीयसूत्रपाठस्य लघुः वृद्धश्चेति द्वौ पाठौ प्राप्नुतः । अत्र सम्भाव्यते यत्---द्वयोः शिष्यपरम्परयोः सम्बन्धोऽष्टाध्याय्याः द्विविध पाठयोः प्रवचनेन भवेत् । अन्यच्च-महाभाष्यस्य 'उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम्' इत्युदाहरणेन ज्ञायते यत्-पाणिनेः एकस्य शिष्यस्य नाम आसीत् 'कौत्सः' । संस्कृत वाङ्मये त्वनेके कौत्साश्चर्चिताः सन्ति, तेष्वेको वरतन्तुशिष्योऽप्यासीत् । पाणिनेः शिष्यः कौत्सः कुत्रत्य आसीदित्यधुनापि न ज्ञायते।
पाणिनेनियासस्थानम् - एषां देशादिविषये परिज्ञानं तत्तद्ग्रन्थेषु उल्लेखा एव प्रमाणम् । काशिकायाः पैलादिगणे ( २।४।५९) 'शालाङ्कि' इति पदस्य स्थितत्वात् सुस्पष्टं भवति यत्-गोत्रमिदं प्राग्देशीयं नास्ति । एतेनानुमानं भवति यत्-प्राग्देशात् भिन्न देशः एषां निवासस्थानमासीत् । अपरञ्च पाणिनेः 'शालातुरीय'नाम्नः आधारं स्वीकृत्येति कथनीयो भवेद्यत्-पाणिनेः पूर्वजाः शलातुर ग्रामस्य निवासिन आसन् । एतत्स्थानं पुरातत्त्वविदा मते-अटकस्योपकण्ठं 'लाहुर' ग्राम एव प्राचीनः 'शलातुरः' विद्यते। अन्यच्च-अष्टाध्याय्याः उदाहरणः सुस्पष्ट प्रतीयते यत्-पाणिनिः बाहीकदेशस्य लघुस्थानेभ्योऽपि परिचित आसीत् । इत्यनेनेति तु स्वीकर्तव्य एव भवति यत्--पाणिनिः बाहीकदेशस्याथवा तन्निकटवर्तिनः स्थानस्य निवासी आसीत् ।
पाणिनेः समयः - महर्षिः पाणिनिः कस्मिन् समये बभूवेत्यद्यापि ऐतिहासिकः अनुसन्धानपरायणविद्वत्सु अनेके मतभेदास्तिष्ठन्ति । पाश्चात्यविद्वद्भिर्बहुप्रयासेनेसवीय पूर्व चतुर्थशतकादारभ्य षष्ठशतकपूर्वमस्य काल: स्वीकृतः। अन्तःसाक्ष्यर्बहिर्भूतैः साक्ष्यश्चानेकविधैः प्रमाणः स्वीये व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे पण्डितप्रवरा: श्रीमन्तो युधिष्ठिरमीमांसकाः प्रमाणयन्ति यत्-सामान्यतया पाणिनेः कालो वैक्रमाव्दात् २९०० वर्ष पूर्वमासीदिति । एतदेव हि नहि---अस्मिन् विषये विभिन्नानि मतान्युप तिष्ठन्ते ।
तेषु कानिचित् मतानि यथा--सर्वश्रियः सत्यव्रतसामश्रमिणः २४०० ईसवीयपूर्वम्, गोल्डस्टुकरस्य ७०० ई० पू०, बेलवलकरस्य ७०० ई० पू०, भाण्डार करस्य ७०० ई० पू०, वासुदेवशरण-अग्रवालस्य ५०० ई० पू०, मैक्डोनलस्य ५०० ई० पू०, मोक्षमूलरस्य ३५० ई० पू०, वेबरस्य ३०० ई० पू० कीथस्य च ३०० ई० पू० । तथाप्यस्य निष्कर्षः यथावदस्ति । विदुषां प्रत्यनोऽद्यापि तिष्ठति ।
पाणिनेः जीवनवृत्तम्- अतीव खेदजनकोऽयं विषयो यत् महनीयस्यास्य पाणिनेः जीवनवृत्तमद्याप्यज्ञातमेव । अस्मिन् विषये ग्रन्थानामुद्धरणान्येव शरणम् । महाभाष्यस्य सङ्केतानुसारं पाणिनेः कुलमतीव समृद्धमासीत् ।
तस्यैकमुदाहरणमस्ति--'ओदनं पाणिनीयाः', विद्वांसोऽस्योदाहरणस्याशयं निःसारयन्ति यत्-पाणिनिप्रोक्तस्य व्याकरणस्याध्येतृभ्यश्छात्रेभ्य ओदनस्यापि व्यवस्थाऽऽसीदिति । एतेनास्य समृद्ध त्वं सूच्यते । अपि च पाणिनेः मातामहकुलमपि समृद्धमासीत् ।
इत्येव नहि--एतदतिरिक्तं विद्या-वैभवदृष्टया एतद् कुलद्वयमतीव समृद्धमासीत् । महात्मनो व्याडे: बहुविध शास्त्रप्रवचनं दूरादूरं सुप्रसिद्धमासीत् । तेषां संग्रहग्रन्था ध्येतृणां विद्वत्सु सविशेषा ख्याति रासीत् । विद्वांसो ब्राह्मणाः स्वदुहितृणां विवाहः संग्रहशास्त्रनिष्णातैः युवकैः सह कतुं लालायिता भवन्ति स्म । अत एव परवतिकालेऽपि सैपा स्थितिः विद्यमानाऽऽसीत् । तथा चाधुनिके काले
'अचीकमत् यो न जानाति यो न जानाति बर्बरी।
अजर्घा यो न जानाति तस्मै कन्या न दीयते ॥ इति कस्यापि विदुषः ।
एतदतिरिक्तं किमपि जीवनवृत्तं नोपलभ्यते । परञ्चाश्चर्यविषयोऽयं विद्यते यत् महिम्ना मण्डितस्य महतो महर्षेः पाणिनेः जीवनस्यान्तिमवृत्तान्तस्य ( घटनायाः) सङ्केतो न जाने कथं सुरक्षितस्तिष्ठति । तत्र सङ्केतस्थानं यथा पञ्चतन्त्रे समुद्धत मस्ति-सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः' । एतेन ज्ञायते यत्-पाणिनेः प्राणान् सिंहो जहारेति । अत्रैव श्लोके पाणिनेः अनुजस्य पिङ्ग लस्य मत्योरपि वर्णनं विद्यते । तथा च मकरेण समुद्रतटे पिङ्गलो निगलिप्तः । भागिनेय मातुलयोर्म पुनितान्त खेदमावहति । पाणिनीयवैयाकरणेषु वयं किं वदन्ती विद्यते यत्--पाणिनेः मृत्युः त्रयोदश्यामभूत् । मास-पक्षयोश्चाज्ञानात् प्राचीना वैयाकरणा: प्रतित्रयोदशीमनध्यायत्वेनामनन्ति । त्रयोदश्यां तिथौ पठन-पाठनादिकं वर्जयन्ति ।
पाणिनिप्रणीता ग्रन्थाः - अधुना लोकविश्रुतस्य महर्षेर्पाणिनेस्तेषां ग्रन्थानामत्र चर्चा विधीयते याभी रचनाभिस्तेऽमराः सजाताः । तेषां कीर्तिविश्वे प्रसृता । तत्रादौ व्याकरणस्य--पाणिनीयव्याकरणस्य सामान्यं नाम 'शब्दानुशासनम'स्ति । अस्मिन् शब्दानुशासने ( काशिकायाम् ) अष्टावध्यायाः सन्ति, तस्मादियं 'काशिका' 'अप्टा ध्यायी' इति नाम्न्या सुप्रसिद्धा विद्यते। अपि चाष्टाध्यायेषु विभक्तत्वादियं काशिका 'अष्टक' इत्यपि नाम भजते । प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारः पादा भवन्ति । एवं सहस्र चतुष्टयसूत्राणि तत्र सन्ति ।
महर्षिणा पाणिनिना स्वव्याकरणं मुख्यरूपेण लोकभापायां ( संस्कृते ) लिखित मस्ति । सहैव वैदिकभाषाया नियमानामपि संक्षेपेण निदर्शनं कृतम् । अस्मात् कारणात् व्याकरणमिदं लोक-वेदयोः प्रातिनिध्यं करोति। पाणिनीयव्याकरणस्य सर्वतोऽधिकं वैशिष्टय मस्ति--स्वरप्रकरणम् । उदात्तादिस्वराणां शब्दार्थेन सह घनिष्ठः सम्बन्धो विद्यते । स्वरपरिवर्तनेनार्थे परिवर्तनं जायते । इदानीं काले यद्यपि ( लोक भाषा ) संस्कृतादुदात्तादिस्वराणां लोपोऽभवत्, वैदिकग्रन्थेभ्यश्च स्वरचिह्नानि लुप्तानि, तथापि पाणिनेः स्वरशास्त्रे या सूक्ष्मेक्षिका वर्तते ( स्वरे विशेषः महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य--काशिकायाम् ४।२।७४ ),
तेन ज्ञायते यत्--तस्मिन् काले उदात्तादि स्वराः व्यवहार्या आसन् । सामान्यजना अपि--उदाहरणे स्वराणां परिचयं रक्षन्ति स्म । तथा हि--व्यासनद्याः दक्षिणे तटे दत्तनिर्मितेभ्यः कूपेभ्य 'अन्तोदात्त'शब्दस्य प्रयोगो भवति स्म। उत्तरीयतटस्य च कूपेभ्यः 'आधुदात्त' शब्दस्य प्रयोग उपलभ्यते । एवञ्च यदि पाणिनिः उत्तरवर्तिनां वैयाकरणानामिव स्वरशास्त्रस्योपेक्षां कुर्यात्तदा तस्य व्याकरणस्य न्यूनातिन्यूनश्चतुर्थांशो भागो लघुत्वेन स्यात् । अन्यच्च लोकभाषायां स्वराणामव्यवहारेऽपि वैदिकग्रन्थेषु अस्य शास्त्रस्य महती उपयोगिता विद्यते ।
अष्टाध्यायी- महामुनेः पाणिनेः अयमेको तादृशो ग्रन्थो विद्यते, येनास्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता वर्तते । अपरञ्चाष्टाध्याय्याः सूत्रपाठस्य पौर्वापर्यमियत् सुसम्बद्धमस्ति यत्-तेषु सूत्रेषु कान्यपि सूत्राणि इतस्ततो परिवर्तने कृते सति ग्रन्थकारस्य समस्तं प्रयोजनमेव नष्टं भवति । तत्र पाणिनिना अनुवृत्तेः पौर्वापर्यक्रमस्य च विषये सविशेष ध्यानं प्रदत्तम् । अनुवृत्तेः सूत्रक्रमेण सम्बन्धत्वात् अध्येतारं वृत्त्यनुपाठस्यावश्यकता न भवति । कार्यदृष्टयाऽपि पौर्वापर्यस्य दृढः सम्बन्धो विद्यते । 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' 'पूर्वमासिद्धम्' इत्यनयोनियमाः सूत्रपाठे किञ्चिदपि परिवर्तने कृते सति विरोधा उपस्थिता भवन्ति । सत्यपि काठिन्ये पाणिनीयवैयाकरणाः सिद्धान्तकौमुद्यादि प्रक्रिया ग्रन्थानामाधारमाधुत्य व्याकरणास्याध्ययनाध्यापनादिकं कथं कुर्वन्तीति न जाने ।
पाणिनिना स्वशब्दानुशासनस्य परिशिष्टरूपाणि-'धातुपाठः', 'गणपाठः', -- 'उणादिसूत्रम्', 'लिङ्गानुशासनम्' इत्येतानि चतुःसंख्यकानि पुस्तकानि च विरचितानि । केचन विद्वांसः 'उणादि'ग्रन्थं शाकटायनस्य कृतिमामनन्ति । उणादिसूत्राणां दौ प्राचीनौ पाठौ स्तः । तत्र प्रथमः पञ्चपादी पाठः, द्वितीयश्च दशपादी पाठः । अन्यच्च पाणिनिना स्वाष्टाध्याय्याः वृत्तेरपि प्रवचनं कृतम् । एतच्च बहुभिः प्रमाणः व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे विद्वद्वरेण याज्ञिकेन संसाधितमिति ।
पाणिनीयशिक्षा- 'शिक्षा' वेदाङ्गस्य प्रथममङ्गम्। अस्याञ्च वर्णानां यथा विहितमुच्चारणं कथं कर्तव्यमित्यस्य विषयस्य सूक्ष्मरूपा विवेचना विद्यते । अस्मिन् समये पाणिनि-नाम्न्या एका श्लोकबद्धा शिक्षा प्रचलिता विद्यते ।
एतस्याः शिक्षायाः पाठद्वयमुपलभ्यते । एकस्मिन् त्रिंशत् श्लोकाः सन्ति, द्वितीये च षष्टिपरिमिताः । शिक्षाप्रकाशनाम्न्याष्टीकाया रचयितुर्मते श्लोकबद्धायाः शिक्षाया रचना पाणिनेः अनुजेन पिङ्गलेन कृताऽऽसीत् । अस्याः श्लोकवद्धायाः शिक्षायाः प्रथमश्लोकेन विदितो भवति यत्-पाणिनिना शिक्षाग्रन्थोऽवश्यमेव विरचितो भवेत् । तस्यैवाधारेऽस्य ग्रन्थस्य रचना बभूवेति । श्लोकबद्धायाः शिक्षायाः समधिक प्रसारत्वात् मूलरूपा पाणिनीय शिक्षा लुप्तप्रायाऽभूत् । अपरञ्च पाणिनेः मूलशिक्षा ग्रन्थस्योद्धारस्य श्रेयः स्वामिनं दयादन्दसरस्वती विद्यते । महता प्रयत्नेन तैः १८७९ ईसवीये वर्षेऽस्य शिक्षाग्रन्थस्यैको हस्तलेखः सम्प्राप्तः, १८८० ईसवीये च हिन्दी भाषाव्याख्यया तह प्रकाशितश्च । इयं शिक्षा श्लोकबद्धा विद्यते । अस्यामष्ट प्रकर णानि सन्ति ।
जाम्बवती-विजयः- 'आदौ व्याकरणं काव्यमनुजाम्बवतीजयम्' इत्यनेन जाम्ब वतीविजयस्य ख्यापनं सिद्ध यति । महाभाष्यकारेण पतञ्जलिना 'व्याकरणस्य' लक्षणं कुर्वता लिखितं यत्-'लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम्' । अतो यत्र पाणिनिना शब्दानां लक्षणेभ्यः 'अष्टाध्यायी' विरचिता, तत्र तेषां लक्षणानां लक्ष्यानां परिज्ञानाय जाम्बवतीविजयकाव्यस्यापि रचना कृता । अस्मिन् काव्ये श्रीकृष्णस्य पाताले प्रविश्य जाम्बवत्याः विजयस्य परिणयस्य च कथा वर्णिता विद्यते । अतोऽस्यापरं नाम पाताल विजयोऽप्यस्ति । अस्यानेके श्लोकाः श्लोकांशो वा विविधग्रन्थेषुद्धताः सन्ति । एभिरुद्ध रणयिते यदस्मिन् महाकाव्ये न्यूनातिन्यूना अष्टादश सर्गाः अवश्य मेवासन् ।
अस्मिन् विषये डॉक्टर पीटर्सनप्रभृतयः पाश्चात्यविद्वांसस्तदनुगामिनश्च भण्डारकरादयो भारतीया विद्वांसोऽपि अस्य काव्यस्य लालित्यपूर्णां सरसां रचना मवलोक्य कथयन्ति यत्-एतत् काव्यं सूत्रकारस्य पाणिनेः रचना नैव भवितुमर्हति । यतो हि-शुष्कानां कर्णकटुत्वदोषयुक्तानां सूत्राणां रचयिता जनः एतादृशो लालित्य पूर्णः सरसश्च ग्रन्थः कथङ्कारं निर्मापयेत् ? पाश्चात्यानामियं कल्पना सर्वथा प्रमाण शून्या विद्यते । अन्यच्च-एकस्यैव विद्वज्जनस्य विभिन्न विषयाणां रचनासु भाषा भेदोऽवश्यमेव भवति ।
प्रत्यक्षमिदं दृश्यते । अतो भाषाभेदसदृशस्य बलहीनस्य स्वकल्पितस्य मिथ्या निकषस्याधारे आधृतं पाश्चात्यमतं सर्वथा हेयं गर्हणीयञ्च भवति । भारतीये संस्कृतवाङ्गये जाम्बवतीविजयं निःसन्दिग्धरूपेण सूत्रकारस्य पाणिनेरेव रचना स्वीकृता विद्यते । किम्बहुना-स्वयं महाभाष्यकारेण पतञ्जलिना महाभाष्ये पाणिनिः कवित्वेन चर्चितः । इत्येव नहि-ऐतिहासिकविदुषा राजशेखरेण, श्रीधरेण, क्षेमेन्द्रेण, शरणदेवेन च सूत्रकारः पाणिनिः एव महाकाव्यस्य र प्रख्यापित। महाराजसमुद्रगुप्त विरचिते श्रीकृष्णचरित्रे यद्यपि ग्रन्थस्य खपिता पाणिनेः वर्णनस्यांशो नष्टस्तथापि मुनेः कात्यायनस्य महाकवेर्माघस्य च । पाणिनेः काव्यकारस्य निर्देशः समुपलभ्यते । एभिः प्रमाणैश्चिन्त्या: खल वैदेशि विद्वांसः । इत्यलं पल्लवितेन ।।
द्विरूपकोषः - लन्दनस्थितस्य ‘इण्डिया आफिस'स्य पुस्तकालये ७८९० संग कस्यको कोषग्रन्थोऽस्ति । अस्मिन् केवलं ६ पत्राणि सन्ति । ग्रन्थस्यान्ते लिखित मस्ति-इति पाणिनिमुनिना कृतं द्विरूपकोशं सम्पूर्णमिति । अयं कोषः सूत्रकारस्य पाणिने कृतिविद्यतेऽन्यस्य वा' इति अज्ञातमस्ति ।
पूर्वपाणिनीयम्- एतन्नाम्नः एकः २४ सूत्रात्मको ग्रन्थः कतिपयवर्षपूर्वं सौरा ष्ट्रात् ( काठियावाड ) प्रकाशितो विद्यते । अस्यानुसन्धाता सम्पादकश्च श्री पं० जीवा राम वैद्यः वर्तते । एष ग्रन्थस्तेन पाणिनिकृतसिद्धयर्थमनेकानि कारणान्युपन्यस्तानि परञ्च तानि सर्वाणि कल्पना प्रसूतानि सन्ति ।
कात्यापरपर्यायः कात्यायनः
व्याकरणशास्त्रविदुषां समवाये पाणिनीयव्याकरणस्य महन्महत्त्वं विद्यते । तत्र पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलीनां त्रयाणां मुनीनामुच्चैः स्थानमस्ति । इमे मुनयः म्याकरणस्य विशिष्टा व्याख्यातारः सन्ति । तत्रापि पाणिनिस्त्वस्य व्याकरणस्य प्रवर्तक एव । परवर्तिवैयाकरणा एतान् प्रणम्यैव ग्रन्थ रचनां कुर्वन्ति । यथा सिद्धान्तकौमुद्याः रचयित्रा श्रीमता भट्टोजिदीक्षितेन कौमुद्याः मङ्गलाचरणावसरे प्रणमितं मुनित्रयम् । तद्यथा -
मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च ।
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते ॥
एतेन सिद्धयति यत्-एते मुनयः क्रमेण प्रमाणभूता: सन्ति-'यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमिति दिशा । एषां त्रयाणां मुनीनां मध्ये कात्यायनो मध्यमस्थानीयः । वृत्ति रचनायामस्य वृत्तिकारस्य कात्यायनस्य यथा प्रसिद्धिस्तथाऽन्येषां न। अत्रैतदपि ध्यातव्यं यत्-सुप्रसिद्ध महाभाष्ये पतञ्जलिना कात्यायनकृतवार्तिकानामेवविशेषतो व्याख्यानं कृतम् । अस्य महामुनेः अनेकानि नामान्युपलभ्यन्ते । तत्र पुरुषोत्तम देवेन स्वकीये 'त्रिकाण्डशेषे' कोशग्रन्थे पञ्च नामानि निर्दिष्टानि, तद्यथा-कात्यः, कात्यायनः, पुनर्वसुः, मेधाजित, वररुचिश्चेति । अत्र तनिर्दिष्टानां नाम्नां यथाक्रम विवरणमुपस्थाप्यते -
कात्यः - गोत्रप्रत्ययान्तमिदं नाम विद्यते । एतच्च पतञ्जलिना स्वमहाभाष्ये वार्तिककाररूपेण निर्दिष्टम् । तच्च यथा-'प्रोवाच भगवान् कात्यस्तेनासिद्धिर्यणस्तु ते' अत्र 'कात्य'नाम्नैव कात्यायनस्य ग्रहणम् । अपरञ्च बोधायनश्रौतसूत्रेऽप्येतनाम समुपलभ्यते।
कात्यायन:- यथा पूर्वमेव प्रतिपादितं यत् कात्य एव कात्यायन इति । एतद्विषये विदुषां मतमस्ति यत्-गोत्रप्रत्ययान्तमिदं नाम विद्यते । अस्य नाम्नः संसाधनं भवति-'जीवति तु वंशे युवा' इति पाणिनिसूत्रेण वंशे पिता-पितामहादी जीवति सति पौत्रादेर्यदपत्यं तस्य 'युवसंज्ञा' भवति । तथा च 'वृद्धस्य च पूजायाम्' इत्यनेन वार्तिकेन पूजायामित्यस्मिन् अर्थे गोत्रापत्यस्यैव युवसंज्ञा जायते, तेन–कतस्य युवापत्यं = कात्यायन इति सिद्धयति । अस्योद्धरणं महाभाष्ये ( ३।२।११८) 'न स्म पुराऽनद्यतन इति ब्रुवता कात्यायनेनाह' इति ।
पुनर्वसुः - यद्यप्यस्य नाम्न: प्रामाणिकी स्थिति!पलभ्यते तथापि प्राप्तसङ्केता. नुसारेण यत्किञ्चिदुपस्थाप्यते । पुनर्वसुरित्यस्माज्जातः पुनर्वसुः । भाषावृत्तावस्यो ल्लेखो यथा--'पुनर्वसुर्वररुचिः' इत्येव प्राप्यते । यत्तु महाभाष्ये 'पुनर्वसू च माणवको' इत्युपलभ्यते तत्तु कात्यायनं न स्वीकरोति ।
मेधाजितः - कात्यायनस्य अस्य पर्यायस्य त्रिकाण्डशेषे कोषे एव नाम्ना दग्गोचरीभवति नान्यत्र ।
वररुचिः- कात्यायनस्यास्य नाम्नश्चर्चा बहुत्र विद्यते । तत्र महाभाष्ये पतञ्ज लिना वाररुचकाव्यस्य चर्चा कृता। वाररुचे: काव्यस्यापरं नाम स्वर्गारोहणकाव्य मिति । महाराजेन समुद्रगुप्तेन कृष्णचरिते स्वर्गारोहणकाव्यस्य रचयिता वररुचिरिति स्वीकृतः । सोऽयं वररुचिः कात्यायन एव । तद्यथा अस्योल्लेखः कृष्णचरिते--
'य: स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि ।
काव्येन रुचिरेणैव ख्यातो वररुचिः कविः ॥
अपरञ्च--
'न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकर्यः ।
काव्येऽपि भूयोऽनुचकार तं वै कात्यायनोऽसौ कविकर्मदक्षः ॥
अन्यच्च-अस्मिन् विषये ख्यातिप्राप्ताः मोक्षमूलर( मैक्समूलर )महोदयाः प्राकृतप्रकाशकारं वररुचि कात्यायनञ्चैकमेव स्वीकुर्वन्ति । लन्दनस्थिते 'इण्डिया हाउस पुस्तकालये' स्थितायां सर्वानुक्रमण्यां 'अत्र शौनकादिमतसंग्रहीतुर्वररुचेरनु क्रमणिका' इत्यनेन पाठेन ते भ्रान्ताः । एवञ्च मेदिनीकोशे उक्तमस्ति 'कात्यायनो वररुचौ विशेषे च मुनेः पुमान्' एतेन प्रमाणितो भवति यत्--द्वावप्येक एवेति निश्चितम् । अत्रानेकविधाः किंवदन्त्यः प्रसिद्धाः सन्ति; केचिद्वदन्ति-वररुचिः वासवदत्ताप्रणेतुः सुबन्धोर्मातुलोऽयम् ।
केचिच्च विश्वसन्ति यत् वररुचिः हर्ष विक्रमादित्यस्य समकालिक आसीत् । परञ्च पाणिनि-सूत्राणां वार्तिककाराः पूर्वोक्त कात्यायनाद्भिन्नाः प्रतीयन्ते। एतदेव हि नहि कदाचित् केऽपि कथयन्ति यत्--- कात्यायन: भाष्यकारस्य पतञ्जले: समकालिक आसीत् । केचन द्वयोर्भेदमामनन्ति, कथयन्ति च-कात्यायनः वररुचेः आचार्यः । मतद्वयमिदमस्वीकार्यमस्ति । कात्या यनस्य विषये एतत्तु कथनीयमेव यत-- अयं पाणिनेः पश्चात् पतञ्जलेश्च पूर्वमेवासीत् ।
श्रूयतेऽनुमीयते च यत्-कात्यायननामकः कश्चिदेको जनः भगवतः बुद्धस्य शिष्योऽप्यासीत्, परञ्चाश्चर्यस्य विषयोऽयं यत्--ख्यातनाम्ना वैदिक ऋषिणा की सह अस्य बुद्ध शिष्यस्य कात्यायनस्य कः सम्पर्को भविष्यति । तेजस्तिमिरयो. धिकरण्यं कुतः । कात्यायनेन मुनिना पाणिनेः व्याकरणस्यातिरिक्तं शव संहिताया माध्यन्दिनप्रातिशाख्यस्य सर्वानुक्रमण्याः वैदिककल्पसूत्रस्य च रचना गोल्डस्टूकरस्य कथनमस्ति यदेतैः माध्यन्दिनप्रातिशाख्यानन्तरं पाणिनेः सत्रा वार्तिकस्य रचना कृताऽऽसीत् ।
गोल्डस्टूकर-वेबराभ्यां द्वाभ्यामपि कात्यायनः पूर्वदेशीय इति प्रतिपादित, परञ्च विद्वन्मूर्द्धन्याः समीक्षकाः रामकृष्णगोपालभण्डारकरमहोदयाः महाभा वाक्यमेकमुद्धृत्य कथयन्ति यत्--नहि कात्यायनः पूर्वदेशीयः, अपि तु दाक्षिणाय आसीत् । कात्यायनस्य वार्तिकमेकमस्ति--'यथा लौकिकवैदिकेषु' । एतल्लक्ष्यीकत्य पतञ्जलिः कथयति--'प्रियतद्धिता हि दाक्षिणात्याः, यथा लोके वेदे च प्रयोक्तव्य वैदिकेष्विति प्रयुञ्जते । एतेन प्रमाणितो भवति यत्--कात्यायनो दाक्षिणात्य एवासीत् । इत्यलं वररुचेः कात्यायनस्य विचारप्रसङ्गे। तथा च पूर्वोक्तयोस्तृतीय. चतुर्थयोः 'पुनर्वसु-मेधाजित्' इत्यनयोर्नाम्नोः सम्बन्धे विदुषां मध्ये मतभेदस्तिष्ठति । तेषां मते--एतस्माद्भिन्नोऽयं कात्यायन इति ।
महाभाष्यप्रणेता पतञ्जलिः निखिलविद्यानिष्णातस्य शेषावतारस्य महाभाष्यकारस्य पतञ्जलेविषये तथा सर्वाङ्गीणमितिवृत्तं नोपलभ्यते यथा विदुषामपेक्षा विद्यते । अत्रापि समीक्षकाणां विदुषां भणितिरेव प्रमाणम् । अस्य महात्मनो महनीयकीर्तेः पतञ्जले: योगविद्यायां शब्दशास्त्रे आयुर्वेदशास्त्रे च महत्त्वपूर्णा रचनामवलोक्य यथार्यसमीक्षण केनचिद्विदुषा पद्यमेकं विरचितं तच्च यथा---
योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलि प्राञ्जलिरानतोऽस्मि ॥
अस्य पद्यस्य प्रामाणिकता विषये केचन विद्वांसः सहमता: न सन्ति । परञ्चास्य प्रामाणिकता विषये विचार एव न समुचितः । अस्मिन् पद्ये पद्यकारस्य भावना द्रष्टव्या। अस्मिन् पद्ये तु केवलं महामुनेः पतञ्जलेः तत्तत् शास्त्रेषु प्रवीणतायाः, तं प्रतिश्रद्धायाश्च वर्णनं विद्यते । इति तु सुविदितमस्ति विदुषां समवाये यत् पतञ्जलि: योगशास्त्रेऽपि पारङ्गम आसीत् । अस्य पातञ्जलयोगदर्शनं सुप्रसिद्धमेव । व्याकरणशास्त्रे महाभाष्यस्य रचनां विधाय देशे-विदेशेष्वपि परां ख्यातिमधिगतवान् ।
एतेन महता शुष्कमत एव नीरसं कठिनं दुरवगाहमपि व्याकरणशास्त्रं सरसया वाण्या लिखितेन भाष्येण नीरसं वाक्सूत्रं रसाप्लुतमकरोत् । अहो ! वाण्या: विलासे रसोद्भति परम्परावाग्देवताप्रसादादेव भवति । अस्य भाष्यस्य तथा प्रचारः प्रसारोऽभवत यद ध्ययनं कृत्वा समस्ते विश्वस्मिन् विद्वांसश्चमत्कृता अभवन् । किम्बहुना महाभाष्येति शब्दोच्चारणेनैव पातञ्जलमहाभाष्यस्यावबोधो जायते । महाभाष्यमिदं सर्वेषु पाणि नीयसूत्रेषु नोपलभ्यते । अध्ययनाध्यापनक्रमे विद्वांसः स्वच्छात्रान् उद्बोधयन्ति यत् -
पुराकाले भोजपत्रेषु, तालपत्रेषु किंवा पिप्पलादिपत्रेषु ग्रन्थलेखनपरिपाटी आसीत्, महाभाष्यमपि प्रायः पिप्पलपत्रेषु लिखितमासीत् । कदाचिद् दैवयोगेन भगवतः पतञ्जले: आश्रमे अजः अजा वा तत्र समागत्य भाष्यलिखितानि पत्राणि तेन तया वा भक्षितानि तदारभ्यैषा जनश्रुतिः सजाता यत्-महाभाष्यमजभक्षितमिति । सूत्राणा मुपरि अनुपलब्धभाष्यस्य एतदेव।
महामुनेः पतञ्जले: काल:- यस्मिन् महाभाष्ये भारतीयसंस्कृतेः संस्कृत शास्त्राणाञ्च प्रतिच्छाया पदे पदे दर्पणे दृश्यमिव प्रतिभाति, तत्प्रणेतुर्विषये एव विदुषां मध्ये कर्षणापकर्षणभावाः स्फुरन्ति । तेनैकमत्यं धारयन्ति । अस्मिन् विषये विद्वद्व रेण्याः अनुसन्धानजगति प्रवीणाः महामान्या युधिष्ठिरमीमांसकाः सादरं स्मर्यन्ते । तैः महता प्रयत्नेन, विभिन्नमतान्यालोच्य यन्मतं सुनिश्चितं तदेवादरणीयमस्माकम् । एतन्मतञ्च यथा—'चन्द्रगोमिद्वारा परिष्कृतवर्तमानपाठमाधारीकृत्य महाभाष्यकारस्य पतञ्जले: कालनिर्धारणं सर्वथाऽन्याय्यम्' । यदि मदीयप्रदर्शितः २००० वि० पू० काल: कथञ्चित् विद्वद्भयो न रोचते चेत् तथापि अमुष्यकालो विक्रमपूर्वतः १२०० वर्षाद् उत्तरकालिकः कथमपि नैव सम्भवति' इति ।
किं नाम भाष्यत्वम् - महाभाष्यत्वं च कथम्- सुविदितमस्ति तत्रभवतां विदुषां मध्ये यन्महामुने पाणिनेः सूत्राणामुपरि मुनिसत्तमस्य कात्यायनस्य वार्तिकपाठाः सन्ति । ये साम्प्रतं स्वातन्त्र्येण नोपलभ्यन्ते । एनमेवाश्रित्य महर्षिणा पतञ्जलिना भाष्यरचना कृता। किमिदं भाष्यमिति जिज्ञासायाम्-सहसा विष्णुधर्मोत्तरे दृष्टिपातो जायते । तस्य तृतीये खण्डे चतुर्थाध्याये भाष्यस्य सुस्पष्टं लक्षणं विद्यते । तद्यथा
सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुसारिभिः ।
स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥
अत्रायमाशयो यत्-सूत्रानुसारिभिः वाक्यरित्यनेन वार्तिकसम्बन्धिसर्वचनैरिति भावस्तेन पाणिनिसूत्राणामुपरि कात्यायनवार्तिकवाक्यरिति यत्र= यस्मिन् स्थले सूत्रार्थः विशदं व्याख्यानं भवति, अपि च स्वपदानि = स्ववाक्यानि यत्र वर्ण्यन्ते तत्र भाष्यत्वं भवति । महच्छब्दयोजनेन चेति सूच्यते यत् पूर्वमपि किमपि भाष्य मासीत् तस्मादपि श्रेष्ठतरं यतो हि पतञ्जलेः पूर्वमप्यनेके व्याख्यातारो वार्तिकस्या भूवन् । ते चेमे सन्ति-हेलाराजः राघवसूरिः राजरुद्रप्रभृतयः ।
जन्मभूमि-वंशादि परिचयः - एतयोविषये परोक्तिरेव प्रमाणम् । सुप्रसिद्धन समीक्ष केण वैयाकरणेन श्रीमता नागेशेन पतञ्जलेर्मातुर्नाम 'गोणिका' इति ख्यापितं तथा चोक्तम्-'गोणिकापुत्रो भाष्यकार' इति । विदुषां मध्ये इयं किंवदन्ती विद्यते यत् पतञ्जलेर्जन्मभूमिः गोनर्ददेशोऽस्ति । पतञ्जलेरेकमपरं नाम 'गोनर्दीय' इत्यपि कथ्यते । अयं गोनर्ददेशः कुत्रास्ति इत्यपि अनुसन्धेय एव । भण्डारकरमहोदयाः एतत्स्थानं 'गोण्डा' इत्यामनन्ति । प्राकृतव्याकरणानुसारं 'ई' इत्यस्य स्थाने 'ह' अथवा 'ड्ड' इति भवत्यतो गोनत्-गोनड्ड इत्युच्चतस्म। एतद् विपरीतं. कनिंघमस्य स्वभूगोले कथनमस्ति-गोण्डा इति संस्कृत-गौडादुद्भूतोऽस्ति ।
अत्र विशेषेण सम्भाव्यते यत्-संस्कृतगोनर्दशब्दादेव गोण्डा इत्यभवत् । पतञ्जलिस्तर निवासी आसीत्। काशिकाया: १।१।७५ सूत्रे वृत्तौ च गोनर्दीय, भोज यादयः कतिपयशब्दा उदाहरणत्वेन व्याख्याताः सन्ति । इमे गोनीयाः । देशवासिनः सन्ति तथा च पतञ्जलि: गोनर्दीयः कथितः अतोऽसौ प्राच्यवैय कर आसीदिति । अपरञ्च कैयटेनानेकत्र पतञ्जलि: आचार्यदेशीयः कथितः । गोला स्टुकर-वेबरयोर्मते आचार्यदेशीयस्यार्थः आचार्यदेशस्थो जनः, आचार्यश्चायं कात्यायन निर्देशवाचकः । पतञ्जलयः प्राच्यदेशीयाः आसन् अतोऽस्य सिद्धान्तस्यानुसारं कात्या यनोऽपि तद्देशीयसम्भूतो भविष्यति । अत्रेति तु पूर्वमेव सुनिश्चितं यत् कात्यायन: दाक्षिणात्य इति । अत गोल्डस्टुकरस्य मतं चिन्त्यम् । अन्यच्च--पतञ्जलेविषये प्रसिद्धिरियं वर्तते यत् -इमे किञ्चित्कालपर्यन्तं काश्मीरे वसन्ति स्म । महाभाष्या तिरिक्त तेषां पाणि निव्याकरणेऽनेकानि वार्तिकान्यपि सन्ति, येषां संज्ञा 'इष्टि' रित्यभिधीयते ।
कैयटेन महाभाष्यस्योपरि एका टीका विरचिता, यस्याः नाम 'भाष्यप्रदीप' इत्यस्ति । तदनन्तरं नागोजीभट्टेन 'प्रदीपोद्योत'नाम्नी टीका भाष्यप्रदीपे लिखिता। तदनु टीकायाः शृङ्खला समुदिता। भर्तृहरिकृते वाक्यपदीयनामके भाष्ये एका टीका विद्यते । एतदतिरिक्तं 'कारिका' नाम्न्या एका छन्दोमयी रचना दृष्टिगोचरा भवति । वाक्यपदीयस्य द्वितीये काण्डे लिखितमस्ति यत्--पतञ्जलिना व्याडिप्रणीतं संग्रह विलुप्तप्रायं दृष्ट्वा 'सवार्तिकस्य पाणिनीयभाष्यस्य' रचना कृता ।
मुख्यार्थबोधकः स्फोटवादः
वेदान्तिनां मते यथा 'ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या' इति घोषणया जगतः मिथ्यात्वं सिद्धयति तद्वत्--वैयाकरणविदुषां मते शब्दोऽपि समुत्पत्त्यनन्तरं विनाशशीलो भवति । परश्चात्र स्फोटेन शब्दानामर्थज्ञानं जायते। किम्भूतोऽयं स्फोटः इति जिज्ञासायां विद्वांसः कथयन्ति यत्-वर्णस्य, पदस्य, वाक्यस्य वा सुस्पष्टाथों यस्य साहाय्येन स्फुटितो भवति, प्रकाशितो भवति स एव स्फोटः ।
अपरञ्च-अथ ज्ञानस्योपयुक्तं शक्तिशालिनं पदार्थविशेषमेव स्फोटमिति कथयन्ति, तथा च येनार्थबांध वर्णस्य साहाय्यं भवति तं वर्णस्फोटः, येन पदार्थबोधे उपयुक्तता भवति तं पदस्फोट येन च वाक्यस्यार्थबोधने क्षमता भवति तं वाक्यस्फोट इति कथ्यते । एतदेव स्कार गतं पार्थक्यमस्ति । वर्णानां समूह एव पदं भवति तथा च 'सूपतिङन्तं पदम् । व्याहरन्ति वैयाकरणाः । एवञ्च पदानां समूहो वाक्यं भवति । वर्णाः पदानि च क्षणमात्रं तिष्ठन्ति । अतोऽनेकवर्णानां पदानां वा एकस्मिन् समये समावेशो न भविष्यति । एतादशस्य समावेशस्याभावे पदस्य वाक्यस्य वा सङ्गठनं न भवितुमर्हति । परि णामतः पदार्थज्ञानं वाक्यार्थस्य शाब्दज्ञानमपि न सम्भवमस्ति । वाक्यपदीये भर्तृहरेः सुस्पष्टं मतमस्ति यत् विश्वे तादशं किमपि ज्ञानं नास्ति यत् शब्दसम्पर्केण विना तस्य जनिर्भवेत् । अतः ज्ञानमेव शब्देन सह ग्रथितं भवति । अस्यामवस्थायामर्थ बोधस्यानुकूलं स्फोटनामकमेकं पदार्थमवश्यमेव स्वीकरणीयमिति ।
वर्णस्फोटस्य विषये माधवाचार्यस्य मतमस्ति यत्-यो हि वर्णैरभिव्यक्तो भवेत् स एव वर्णस्फोटः । अपरञ्च वर्णसमूहस्य वाचकत्वेऽसम्भवे सति यस्याः शक्तेः साहाय्ये नार्थबोध उत्पद्यते स एव स्फोट: । तथोक्तः स्फोट: वर्णेनैव व्यक्तो भवति । अत एव विद्वांसः स्फोटमर्थप्रतीतिजनकं नित्यं शब्दविषयकमामनन्ति । अत्र शब्दो द्विधा नित्यशब्दः, अनित्यशब्दश्च । स्फोटरूपः शब्दः नित्यः प्रकृतो वा भवति । वर्णरूपः शब्दश्चानित्यो वैकृतो वा भवति ।
यथा अव्याहतरूपेण कीटानामनुगमनेनैव तेषां पंक्तिरुदीर्यते, नंहि क्रमभङ्गे सति । तथैव वर्णसमूहोऽपि क्रमानुसारे णव स्थास्यन्ति तदैवार्थबोधकाः स्युरिति । अतः 'नव'शब्देन 'वन'शब्दस्यार्थबोधस्य न किमपि कारणं प्रतीयते । शारीरिकभाष्यस्य भामतीटीकायां सुगृहीतनामधेयाः वाचस्पति मिश्राः तौतिकाचार्यस्य--
यावन्तो यादृशा ये च पदार्थप्रतिपादने ।
वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥
इत्येकं श्लोकमुद्धत्यास्यैव मतस्य समर्थनं कुर्वन्ति ।।
अन्यच्च--वेदान्तशास्त्रे तु एतादृशः पूर्वपक्षः उत्तरपक्षश्च विद्यमानो वर्तते । एतत्सत्यम् । परञ्च महाभाष्यस्य विचारानुसारं द्वयोः पक्षयोः तर्कस्य आवश्यकता न भवति । भाष्यकाराः कथयन्ति यत्--उच्चारणस्य द्वितीये क्षणे एव वर्णस्य विनाशो जायते । अतो वर्णसमूहस्य पौर्वापर्यत्वं भविष्यत्येव नहि । अलमत्र वर्णविवादेन । तथापि स्फोटात्मकस्य शब्दब्रह्मणः साहाय्येनैव वर्णप्रत्ययस्योद्दीप्तिर्भवति । शास्त्रे कथितमस्ति-'ब्रह्मेदं शब्दनिर्माणम्' ।
कात्यायनस्य गुरुः मीमांसावृत्तिकार उपवर्षः वर्णवादी आसीत् । तेनैव 'शब्द इति चेत् न' इत्यस्य शारीरकभाष्ये उक्तमस्ति-वर्णा एव तु शब्द इति भगवानुप वर्षः । वर्णसमूह एव प्रतीतिमुत्पादयति। एतत्प्रकारके मते सति ते स्फोटवादस्य प्रामाण्यं न स्वीकुर्वन्ति । एषां मते--अयमेव सः शब्दः इत्याकारिकाया प्रत्यभिज्ञा भवति सैव वर्णनित्यत्वस्य प्रतिपादिका विद्यते।
मीमांसादर्शने शब्दानां नित्यता-स्थापनाय जैमिनिना यानि सूत्राणि विस तानि सूत्राणि स्फोटविषये गृहीतव्यानि भवेयुः । यतो हि स्फोटपक्षमादाय यो लोचना भवेत् तदा सूत्राणां गौरवं मुस्थिरं स्यात् । अस्यामालोचनायामनेकशा समन्वयो विद्यते । जैमिनि-पतञ्जल्यादिमुनीनां मतेऽनक्यं नास्ति ।
स्फोटवादिनां मतमस्ति यत्-यथा द्रव्यस्य द्वौ प्रकारौ भवतः-व्यावहार पारमार्थिकश्च, तद्वत् शब्दस्यापि प्रकारद्वयं भवति-वैकृतः प्राकृतश्चेति । वा पदीये भर्तृहरेः उक्तिरियं विद्यते -
स्फोटश्च ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते ।
वृत्तिभेदे निमित्तत्वं वैकृतं प्रतिपद्यते ।।
भर्तृहरेरेतत्कथनस्य कारणं विद्यते महाभाप्यस्य व्याख्यानं; तद्यथा--'ध्रुवं कूटस्थ मविचाल्यनपायोपजनविकार्यानुत्पत्त्यवृद्धयव्यययोगि यत् तन्नित्यमिति । तदपि नित्यं यस्मिन् तत्त्वं न विहन्यते'।
अत्रायमाशय:-स्फोटवादिनां हृद्गतो भावोऽयमस्ति यत्--अभिघातादिप्रयत्न यंत् श्रोत्रग्राह्यो भवति, स एव शब्दस्य वैकृतभागः कार्यभागो भवति, तथा चोपलव्धे रनन्तरं स्वयमभिज्वलितो भूत्वा यत् पदवाक्यादिबुद्धि-निर्ग्राह्यार्थविशेषमभिव्यञ्जयति स एव शब्दस्य नित्यः प्राकृतो वा भागो विद्यते । इत्थं व्याख्याने जैमिने: सूत्रमिदं स्फोटवादस्य बाधकं नास्तीति मन्ये । महामुनेः जैमिने:- 'समं तु तत्र दर्शनम्' 'सतः परमदर्शनं विषयानागमात्' 'प्रयोगस्य परम्', 'आदित्यवद् योगपद्यम्', 'वर्णान्तरमविकारः' इत्येतेषां पञ्चसूत्राणां निर्गलिताशयोऽयं विद्यते यत्-वर्णसमूह स्यान्तर्गतौ प्रकृति-विकृतिभावो न भवतः, अतः शब्दाः नित्याः सन्ति ।
वर्णविकारविषयकं मीमांसकानां सिद्धान्तं वैयाकरणाः न स्वीकुर्वन्ति । पाणिनि सम्प्रदाये तु प्रचलितेयमुक्ति: -
वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वो चापरौ वर्णविकारनाशी ।
धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ।।
एतस्योदाहरणं यथा -
वर्णागमो गवेन्द्राद्रौ सिंहे वर्णविपर्ययः ।
षोडशादौ विकारः स्याद् वर्णनाशः पृषोदरे ।
किञ्च-'नादवृद्धिः परा' इत्येतद् जैमिनिसूत्रस्याशयोऽयं विद्यते यत्-उच्चार कस्यानेकत्वात् शब्दस्य नादः वृद्धिमाप्नोति । अत्र जैमिनि-पतञ्जल्योरैकमत्यं तिष्ठति ।
स्फोट: शब्दः । ध्वनि: शब्दगुणः । कथम् । भेर्याघातवत् तद् यथा भेर्याघातो भरा माहत्य कश्चित् विंशति पदानि गच्छति, कश्चित त्रिंशत, कश्चित् त्रयस्त्रिंशत् । स्का स्तावानेव भवति ध्वनिकता वृद्धि: । अत्रेदं तात्पर्यमस्ति यत्-नादस्याथवा व भंवति परञ्च स्फोटस्तु कूटस्थस्येवाविकृतभावेन तिष्ठति । जैमिनिशबरस्वामि नादः कथ्यते-पतञ्जलिस्तमेव ध्वनिरिति समर्थयति । इत्थमुपरि यस्य । सिद्धान्तस्य प्रतिपादनमभूत, स च सिद्धान्तः न श्रुतिप्रमाणितः इति केचन प्रतिपादयन्ति, कोऽपि टीकाकारः क्वाप्युल्लेखं करोति ।
परञ्चैतद् कथनं केनापि प्रकारेण समुचितं नैव प्रतिभाति । महाभाष्यादौ तु अस्योल्लेखः कथञ्चित् कस्मिन्नपि रूपेऽभू देव । ‘एवं तर्हि स्फोटः शब्दः । ध्वनिः शब्दगुणः । कथं भेर्याघातवत् ।
यदि वयं पुराणेषु स्फोटविषयकानां मतामतानामनुसन्धानं कुर्मस्तदास्यौचित्ये दृष्टिपातस्य सम्भवः । स्मृतिविरोधस्य परिहाराय वेदमेव चरमप्रमाणरूपे स्वीक्रियते । परञ्च सिद्धान्तानुकूलोऽर्थः यदि वेदे तिरोहितोऽथवा प्रच्छन्नो भवेत्, तथा च स्मृतावपि तस्य विषये किमपि प्राप्तं न भवेत्तदा इतिहास-पुराणादिकमेव प्रमाणत्वेन स्वीकरणीयम् । 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थमुपळहयेत् । इत्येव नहि, स्कन्दपुराणे तु कथितमस्ति यत् -
'यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिबुद्धिना।
उभयोर्यन्न दृष्टं हि तत्पुराणे प्रगीयते' ॥
अपरञ्च ‘महाभारतम्' एको बृहत्कायग्रन्थोऽस्ति । हरिवंशपुराणमस्यैवाङ्गस्था नीयमस्ति । 'एकाक्षरा वै सर्वे वाक्', 'ऊकारो वै वाक्', 'उकारो वागेवेदं सर्वम्' इत्यादिकं श्रुतेः तात्पर्यमादायान्तरं प्रणवस्वरूपं स्फोटात्मकं भगवन्नामलक्षितं कृत्वा कथयति–'अक्षराणामकारस्त्वं स्फोटस्त्वं वर्णसंश्रयः' । अस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत् अक्षराणां मध्ये प्रणवस्यादि बीजमपि त्वमेवासि, एवञ्च वर्णसमूहस्याश्रयभूता स्फोटशक्तिरपि त्वमेवासि ।
श्रीमद्भागवतेऽपि द्वादशस्कन्धस्य षष्ठाध्याये यो हि श्लोक: 'समाहितात्मनो ब्रह्मणः' समागतस्तस्यापि तात्पर्यमिदमेव ।
परमेष्ठिब्रह्मणः यः सूक्ष्मतमो नाद; उत्पद्यते स एव शब्दब्रह्म विद्यते । तदा चित्त वृत्तनिराधो भवति तदा योगिनः नादरूपशब्दब्रह्मणोऽनुभवं कुर्वन्ति । अस्मादेव सूक्ष्मतमनादात् त्रिमात्रात्मक ओङ्कारः अनिर्वाच्यरूपेण स्वयं प्रकाशितो भवति । तथा च स एव नादः स्फोटस्य ब्रह्मणो वा वाचको विद्यते । अनेन प्रकारेण भागवतस्य मते वर्णसमूहः उत्पत्ति-विनाशशील: परञ्च स्फोटस्तु शब्दब्रह्मत्वात् अखण्डो नित्यश्च ।
वर्णानामुत्पत्तिर्भवति अतस्तेषां विनाशोऽप्यनिवार्यरूपेण भवति । इत्येतस्य प्रमाणं न केवलं भागवतपुराणे एवापितु ब्रह्माण्डपुराणेऽपि प्राप्यते । ब्रह्माण्डपुराणन्तु कथयति यत् —दन्तताल्वोष्ठादीनामाश्रयेणोच्चरितो भवति, तस्मिन् क्षणे वर्णसमूहमुत्पत्तिशील मिति कथयित्वा 'यत्कृतकं तन्नष्टम्' इति सिद्धान्तानुसारं सः विनाशशीलोऽस्ति । अतोऽत्र जिज्ञासा भवति यत्-वर्णसमूहः क्षरोऽस्ति तदा तमक्षरं कथं कथ्यते । अत्र अक्षरविधानस्य कारणमस्ति यत्--वर्णराशे: वैकृतभाग एव क्षरः = विनाशशीलोऽस्ति, परञ्च तस्य प्राकृतभागः स्फोटरूपं शब्दब्रह्मनित्यमखण्डञ्चास्ति अतोऽक्षरो विद्यते।।
सांख्यदर्शने कथितमस्ति यत्--'प्रतीत्यप्रतीतिकं न स्फोटात्मकः शब्दः' । अस्मिन् स्थले व्याख्यातुजिज्ञासा. विद्यते यत्-यदि वर्णादेव प्रतीतेरुत्पत्तिर्भवति तदा अस्य मध्ये एकस्यातिरिक्तस्य स्फोटस्य कल्पनायाः काऽऽवश्यकता। वर्णेन स्फोटः, स्फोटेन चार्थस्य प्रतीतिर्भवति । अस्याः कल्पनाया अपेक्षया इदमेव समुचितमस्ति यत् - वर्णेनार्थस्य प्रतीतिर्भवति । सांख्यकाराणां मते--'यत्परः शब्द स शब्दार्थः'। मा काराणां मतममान्यमस्ति ।
एषां शास्त्रे प्रकृतिपुरुषातिरिक्तं ब्रह्मतत्त्वादीनां का न विद्यते । यतो हि स्फोट: ब्रह्मतत्त्वस्यान्तर्गतो विद्यते, अतो यदि सांख्ये वर्णवादी ग्रहणं स्फोटस्य चास्वीकृति रस्ति चेत् किमत्र चित्रं वैचित्र्यं वा । एवञ्च नया गित अपि सांख्यकारस्येव स्फोटवादस्यावश्यकतां न स्वीकुर्वन्ति । तेषां कथनमस्ति यत वर्णोच्चारणेन यस्मिन् समये पदस्यार्थो ज्ञायते तस्मिन् समये वर्णातिरिक्तस्य स्फोट कल्पनैव निष्प्रयोजना। तेषां मते वर्ण एव शब्दः, तथा च वर्णस्योच्चारणं भवति अतः उत्पत्तिशीलो विद्यते। 'यत्कृतकं तदनित्यम्' इति निर्देशानुसारेण शब्दस्य नित्यता न कदापि स्वीकरणीया ।
नैयायिकाः शब्दानामुत्पत्तिमवलोक्य शब्दानामनित्यत्वं कथयन्ति । सामान्यरूपेण दश्यते यत्-~-यस्योत्पत्तिर्भवति तस्य नाशोऽपि जायते । यथा-घटपटादीनाम् । आकाशस्योत्पत्तिर्न भवति, अत: विनाशोऽपि न जायते । नैयायिकानां मते शब्दोऽपि घटपटादिवत् निर्माणशीलोऽस्ति, अतोऽनित्यो विद्यते ।
नैयायिकचिन्तनधारायां पञ्चावयवाः स्वीक्रियन्ते । ते च यथा--प्रतिज्ञा, हेतुः उदाहरणम्, उपनयः निगमनञ्चेति । मीमांसायां दृष्टौ शब्दं नित्यं द्रव्यञ्च कथ्यते । शब्दस्य नित्यतायाः सम्बन्धे सन्देहस्य किं कारणम् अस्ति ? नैयायिका उत्तरयन्ति यत्-सर्वेषां वस्तूनामुत्पत्तिविनाशो दृश्येते । शब्दोऽप्युत्पत्तिशील: अतोऽनित्यो विद्यते । नित्यता बोधकत्वमेवास्य हेतुः। उत्पत्यव वस्तु विनाशशीलं भविष्यति । अस्य किं प्रमाणम् ।
नैयायिका घटपटादीनामुदाहरणानि प्रयच्छन्ति । तुल्यजातित्व कारणात् शब्दोऽपि घटादिवत् कृतकत्वोऽस्ति, कारणमनित्यमित्युपनयः । उपनयेनायं सिद्धान्तः सुस्थिरो यत् शब्दोऽनित्य इति । न्यायसरणिः कस्याप्यतीन्द्रियपदार्थस्य समाधाने समर्था नास्ति। श्रुतेरुच्चर्घोषणा विद्यते—'नैषा तर्केण मतिरापनेये'ति । अयमत्राशयः-तर्कबुद्धया कदापि तत्त्वस्य प्राप्ति व भविष्यति । एतस्य कथनस्य पुराणमप्यनुवदति, तद्यथा -
'अनित्या खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत् ।
प्रकृतिभ्यः परं यश्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥
अर्थात् यः (भावः ) त्रिगुणातीतः स एवानित्यः । अचिन्त्यस्य पदार्थस्य सम्बन्धे तर्कबुद्धेरवतारणा व्यर्था विद्यते । स्फोटः शब्दः ब्रह्मस्वरूपो विद्यते अतोऽयं अखण्डः गुणातीतः नित्यं वस्तु विद्यते। स्फोटस्यान्यदुदाहरणं नास्ति, स्वयमेव स्वस्योपमा विद्यते ।
'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः ।
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव' ।
भर्तृहरयोऽप्येतदेव कथयन्ति, तद्यथा -
'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् ।
विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः' ।
वर्गः:व्याकरणम् वर्गः:वेदाङ्गानि
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्विसप्ततितमः(७२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
कच्चिदेतत् शृतं पार्थ त्वया एकाग्रेण चेतसा कच्चित् अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः ते धनञ्जय ॥
अन्वयः
पार्थ ! त्वया एकाग्रेण चेतसा एतत् श्रुतं कच्चित् । धनञ्जय ! ते अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः कच्चित् ।
अर्थः
अर्जुन ! त्वया अवहितेन चित्तेन इदं श्रुतं किम् ? अर्जुन ! तव अविवेकः अपगतः किम् ?
काव्यालङ्कारयोः क्रमिकविकासः
काव्यालङ्कारयोः विकासक्रमः वेदकालात् दरीदृश्यते। संस्कृतकाव्यस्योदयो यद्यपि, प्रशान्तपावने तपोवनेऽजायत, तथापि तस्य को राज्ञां प्रासादेष्वभूदिति सत्यादपेतम् । कालिदासो-विक्रमादित्यमन्तरा र एवास्थास्यत् । हर्षवर्धनं विना बाणस्य सम्भवो नासीत् । कविसमादरो भिः क्रियमाण एव तानुत्तमकाव्यनिर्माणाय प्रेरयत् । राजानो हि केवीना. दियन्त । राज्ञामाश्रये कवित्वं प्रस्फुटतिस्म । राज्ञामेव रङ्गशालासु तेषां कृतयो. अध्यनीयन्त । राज्ञामाश्रयमवाप्यव संस्कृतकाव्यं सर्वांशतो विकासमभजत ।
काव्यस्य विकासक्रमः
संस्कृतकाव्यानि वेदं पुराणं महाभारतञ्च बीजभावेनाश्रयन्ति । वेदेषु वर्णनपराणां मन्त्राणामुपलब्धिः प्रत्यक्षाभवा परोक्षभावेन काव्यबीजत्वं भजते । तद्यथा -
प्रपर्वतानामुशती उपस्थादश्व इदं विषिते हासमाने।
गावेव शुभ्रे मातरारिहाणे विपाट्छुतुद्री पयसा जवेते ।।
ऋग्वेदस्यास्मिन् मन्त्रे उत्तमकाव्यस्य सर्वतत्त्वानि सन्ति । अत्र शृङ्गारवात्सल्यरसयोरभिव्यक्तिर्भवति । माधुर्यगुणस्तयोपमालङ्कारस्य चमत्कारिकसौन्दर्यमपि अस्ति । ऋग्वेदस्यव निम्नलिखितमन्त्रः स्वातिशयोक्त्यलङ्कारस्य गहनतमभावानामभिव्यक्तिहंतो प्रसिद्धोऽस्ति
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षमभिष्वजाते
तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्मनन्योऽभिचाकशीति । ।
अतिशयोक्तिवर्णनप्रसङ्गे 'इयं चातिशयोक्तिदेऽपि दृश्यते ।' यथा-द्वा सुपर्णेत्यादि । अत्र द्वौ सुपणो सयुजी सखायो इति लौकिकप्रयोगस्थाने छान्दसो व्यत्ययः । जीवेश्वरी नित्यो मुक्तावस्थायां समानी संसारेण सम्बद्धौ, परं जीवः कर्मफलं भुक्ते, ईश्वरः कर्मफलमभुजानोऽपि प्रकाशते । यजुर्वेदस्य निम्नलिखित- मन्त्रे वाचकलुप्तोपमा तथा यमकालङ्कारस्य सुन्दरविन्यासोऽपि दर्शनीय एव
सप्ततेऽग्ने समिधः सप्तजिह्वा सप्तऋषयः सप्तधाम प्रियाणि ।
सप्तहोत्राः सप्तधात्वा यजन्ति सप्तयो नीरापृणस्वघृत्तेन स्वाहा ।।
अथर्ववेदस्य अप्सरासूक्ते, राष्ट्रसूक्ते, सूर्यासूक्ते चादिकाव्यस्योत्तमा उदा हरणानि सन्ति । यथा -
ये त्रिषप्ताः परियन्ति विश्वारूपाणि बिभ्रतः ।
वाचस्पतिर्बला तेषां तन्वो अद्य वधातु मे ।
अथर्ववेदानुसारेण 'वेदः' परमात्मनः अमरकाव्यमस्ति । यथा -
'पश्य देवस्य काव्यं न ममार न जीर्यति।'
उपनिषत्साहित्येऽपि काव्यस्य विविधानि तत्त्वानि मिलन्ति । यथा -
धनुगृहीत्वौपनिषदं महाँस्त्रं शरं ह्यपाशानिशितं सन्धयीत
आयम्यतद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि ।।
तथैव -
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।
कर्षितुसारथीं विद्धि मनः प्रग्रहमेव वा ।।
वेदेषु वर्णितानां कथानामाधारेण यद्यपि लौकिककाव्यप्रणयनं प्रायो नाजा यत, तथापि कालिदासो विक्रमोर्वशीये वेदवणितामेवोर्वशीपुरूरवसोः स्नेहकथां सन्दृब्धवान् ।
राज्ञामाश्रयेषु स्थिता अपि संस्कृतभाषाकवयः केवलं तेषामेव वर्णनानि प्रस्तुवन्त इति यदाधुनिका आलोचका आक्षिपन्ति तदसारमेव, यतो मेघदूते कालिदासः साधारणभृत्यस्य यक्षस्यैव प्रणयकथाममरतामनयत्, दरिद्रचारुदत्ते भासोऽपि तथैव दरिद्राश्रयकथामुपस्थापितवान्, शूद्रकोऽपि मृच्छकटिके तथैव दरिद्रवृत्तमुपस्थापितवान् ।
संस्कृतभाषाकाव्यानां विकासस्यालोचनायां प्रक्रान्तायामिदं न विस्मर्त्तव्यं यदत्र साहित्ये प्रथमं रसं बन्धुमध्यवसायः प्रवर्त्ततेस्म । वाल्मीकिना हि काव्या नामादिकाव्ये स्वरामायणे करुणरसस्य या धारा प्रवाहिता सा सततं स्यन्दमाना एव स्थास्यति । वर्णनप्रवृत्तावनुदिनमुपचीयमानायामपि कालिदासप्रभृतयो महा कवयो रसबन्धायैव व्याप्रियमाणाः प्राप्यन्ते ।
अनन्तरकालोत्पन्नाः पुनः कवयो रससापेक्षाः सन्तोऽपि ज्ञानगरिमाणमुप दर्शयितुं कवितामरचयन्, तादृशानां कवीनां मध्ये श्रीहर्षः प्रधानम् । यद्यपि हर्षस्य काव्ये ज्ञानगरिमान्तीनः प्रतिभाति, तथा रशपेशलता सर्वत्र प्राप्यत एव ।  कतिपये पाश्चात्यविद्वांसः संस्कृतकाव्यानां मूलं प्राकृतकाव्यमाहुः, तदनु चितम्, नहि संस्कृतकाव्यानि प्राकृतमूलानि, प्राकृतकाव्यानां तावत्प्राचीनानाम श्रवणात् । नाप्यनुवादरूपत्वे संस्कृतकाव्यस्रोतसि एतावती प्रखरता समागन्तुमशक्ष्यत ।
संस्कृतकाव्यधाराया रामायणादि हिमवत्प्रसूतत्त्वेऽपि प्रथमे काव्यग्रन्थाः कतम इति चिन्तायां श्रूयमाणनामधेयाः पाणिनिवररुचि प्रभृतयो यानि काव्यानि  रचितवन्तस्त एव ग्रन्थास्तथेति प्रतिपत्तुं शक्यन्ते ।
अलङ्कारशास्त्रस्य विकासक्रमः
यस्मिन् खल्ववगते काव्यस्य निर्माणे स्वरूपदोषगुणालङ्कारादीनामवधारणे च शक्तिरुन्मिषति तदलङ्कारशास्त्रम् । यथा च व्याकरणः भाषायां व्युत्पत्य, अपेक्ष्यते तथा अलङ्कारशास्त्रमपि काव्ये नैपुण्यायापेक्ष्यते ।  प्रारम्भतः एव स्वपरिसरे सुष्ठुपदार्थानवलोकयितुं सुमधुरशब्दांश्च शब्दान् श्रोतुं जनाः अभिलषन्तः जीवन्ति । अतएव त्वस्माकं ऋषयः परमात्मानं प्रार्थयन्ति -
'सुचक्षाहमक्षीभ्यां भूयासम्, सुश्रुतकर्णाभ्याम् भूयासम्'
तेन शिवसुन्दराभ्यां सत्यस्य यदा सहयोगो भवति तदा भुवि मङ्गलो जायते । तथैवापारे काव्यसंसारे मनोहरशब्देन सह माङ्गल्यार्थस्य यदा परस्परं समन्वयो भवति तदैव तत्र चारुत्वस्य विधानोऽपि भवति । 'मङ्गल्याय च मनोहराय च।'
स्वाभाविकसौन्दर्यस्य तथोत्कर्षाधायकैरलङ्कारैः परिवधित सौन्दर्यस्य च हाव-महत्त्वानाञ्च सम्बन्धे कवयः समालोचकाश्च नैकमतो भवन्ति सर्वदा ।  गावादी महाकविकालिदासस्तु कृत्रिमाभूषणापेक्षया स्वाभाविकसौन्दर्यस्यैव  श्रेयस्त्वं स्वीकरोति -
'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।'
विपरीतस्त्वस्य भामहाचार्येण कृत्रिमाभूषणं विना कान्तमनोहरदेहमपि  सशोभितो न भवतीति मन्यते ।
'न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताऽननम् ।'
इयमेव दृष्टिद्वयं नीत्वा काव्ये गुणालङ्कारविषये तेषां कार्यमहत्व-तारतम्या होता निरूपणमलङ्कारशास्त्रे समजनि । अलङ्कारसम्प्रदायस्य कतिपयाचार्याः अलङ्कारानेव काव्यसौन्दर्यस्य समुत्पादको धर्मः मत्वाऽलङ्कारस्य विशालजाले एव गुण-सन्धि-सन्ध्यङ्ग-वृत्ति-वृत्यङ्ग-लक्षण-रस-भावादीन् संग्रहीतुं प्रयत्नो विहितवन्तः ।
'काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते ।
तथा च -
यच्च सन्ध्यङ्ग-वृत्त्यङ्ग-लक्षणाद्यागमान्तरे ।  व्यावणितमिदं चेष्टमलङ्कारतयैव नः ॥ -तत्रब, २।२६७ रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्वि-समाहिताद्यलङ्काराः रसभावादींश्चात्मसातं कृत्वा काव्ये
भावपक्षोपरि कलापक्षस्य विजयघोषणा कृतवन्तः । किन्तु नीरक्षीरविवेकि भिराचार्यैरलङ्कारस्य कार्यसीमा तथा तदीया महत्तायाः युक्तिपूर्वकेन निरूपणं कृतम्। आचार्यदण्डिना प्रतिपादितालङ्कारस्य काव्यशोभा-सम्पादकत्वस्य खण्डनं कृत्वा काव्यशोभाकरेण धर्मेण मण्डितं गुणमेव महत्वमदददाचार्यवाम नेन । यथा-'काव्यशोभाया कर्तारो धर्मा गुणाः' (का० ल० ३।१।१) । पुनश्च गुणेन सम्पादितशोभायामुत्कर्षाधायककार्यमेवालङ्कारस्येति मान्यता तस्य । 'तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः' ( तत्रैव ) । फलतः गुणस्य नित्यता स्पष्टमेव 'पूर्वे नित्याः' तथाऽलङ्कारस्त्वनित्यः आनुषङ्गिकश्चेति वामनो वदति ।
काव्ये गुणालङ्कारयोः स्थान-महत्त्व-कार्यादीनां निरूपणप्रसङ्गे आचार्य वामनेन दृष्टान्तद्वयं समुपस्थापितम् । ललनायाः ललितरूपसदृशः केवलं शुद्ध गुणयुक्तकाव्यमपि आह्लादको भवति । सुष्ठु अलङ्कारः विभूषिते सति तद्रूपः यथाधिकमनोहरो भवति तथैव गुणविशिष्टकाव्यमपि सुन्दरालङ्कारः विभूषिते सत्यधिकालादको भवति । यथा -
युवतेरिव रूपमङ्गकाव्यं स्वदते शुद्धगुणं तदप्यतीव ।
किञ्च जरतीजीर्णशरीरे विविधालङ्काराणामाडम्बरो यथा हास्यास्पदो भवति तथैव गुणरहितकाव्येऽलङ्काराणां समावेशनं वैरस्यावहो भवति । यथा -
यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमङ्गनायाः ।
अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते ॥  ( तत्रैव द्रष्टव्यम् )
अलङ्कारत्वम्
आचार्यवामनस्तु शोभातिशयहेतुरूपादुपरिनिर्दिष्टालङ्कारादतिरिक्तसौन्दर्य रूपानलङ्कारानपि मान्यतां ददाति ‘सौन्दर्यमलङ्कारः' (१।१।२) । सौन्दर्यरूपो ऽयमलङ्कारो दोषहानात् गुणालङ्कारयोरादानाच्च कवेः, येन काव्ये काम्यत्व मुपादेयत्वञ्च समायाति–'काव्यग्राह्यमलङ्कारात्'(१।१।१) अलङ्कृतिरलङ्कारः' इति भावव्युत्पन्नो दोषापगमगुणालङ्कारसंवलनकृतसौन्दर्यपरः तत्प्रतिपादकत्वा देवास्यालङ्कारता । भावार्थकघञ्प्रत्ययान्तालङ्कारशब्देऽस्मिन् सौन्दर्यबोधस्य क्षमताऽस्ति नवेति विवेचनीयः प्रश्नः । यथा 'पचनं पाकः' अत्र पाकशब्दात् प्रतिपादितपचनव्यापारे 'पचति' क्रियायातोऽभिहितव्यापारात् किञ्चित् भिन्नो सत्यपि भावः अर्थात् व्यापाररूप एवासीत् तथैवालङ्करणम् 'अलङ्कारः' अत्रापि भावप्रत्ययान्तालङ्कारशब्दालङ्करणव्यापारस्यैव प्रत्यायको भविष्यति, न  तु सौन्दर्यस्येति । 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' ( पा० सू० ५।१।१२४ ) अनेन सूत्रेण 'सुन्दरस्य भावः सौन्दर्यम्' अत्र भावप्रत्ययान्ते सत्यपि सौन्दर्य शब्दादभिहितः 'भावः' अलङ्कारशब्देन प्रतिपादितभावात् सर्वथा भिन्न एवास्ति । विशेषणवाचकः सुन्दरशब्दान्निष्पन्नो 'सौन्दर्यम्' सुन्दरस्य भावः अर्थात् तद्धर्म प्रतिपादक एव भवति । किञ्चालं पूर्वकात् कृ धातोः निष्पन्नभावप्रत्ययान्तः अलङ्कारशब्दः अलङ्करणव्यापारस्यैव बोधको भवति । अनेन रूपेणोभयोः अलङ्कार-सौन्दर्यशब्दयोर्मध्ये व्युत्पत्तिलभ्यार्थस्य भिन्नत्वात् अलङ्कारस्य सौन्दर्य नाम्ना व्यपदेशो हि सुसङ्गतः प्रतीतो न भवति । यद्यपि व्याकरणसिद्धान्तानु सारेण कृत्प्रत्ययात्प्रतिपादितो भावः अर्थात् व्यापारः द्रव्यवत्प्रकाशितो भवति 'कृदभिहितो भावः द्रव्यवत् प्रकाशते ।' सौन्दर्यार्थे यदि अलंकारशब्दोऽयं योगरूढशब्दश्चेत् तहि परवत्तिभिराचार्यैरपि तस्मिन्नर्थे परिगृहीतो भवति । किञ्चाचार्यवामनं विहाय नैकोऽपि आचार्यः अलङ्कारशब्दस्य प्रयोगः सौन्दर्याऽर्थे कृतवानस्ति । अतः लौकिकालङ्कार इव काव्येऽपि सौन्दर्यस्यातिशयाधाने साधनमात्रमेवास्ति । अतोऽलङ्कारशब्दस्य 'यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलङ्कारः प्रकीर्यते' इदमेव लक्षणम् तथा अलंक्रियतेऽनेनेति' करणव्युत्पत्तिनिष्पन्नो यमकोपमादिबोधकोऽयमलङ्कारशब्द इति ।
अलङ्कारशास्त्रम्
एनमलङ्कारशास्त्रं कदा केन प्रथममाविष्कृतमिति निर्णतुं न शक्यमस्माभिः । किञ्च प्रसिद्धेषु सर्वेषु, अलङ्कारनिबन्धेषु कालिदासकृतेरुद्धरणात् कालिदासा  तरकालमेवास्य बाहुल्येन चर्चाजनीति सम्भाव्यते ।
दण्डिना भामहेन वा इदं शास्त्रं प्रथममाविष्कृतमिति । ताभ्यां प्राक्तनस्या बडारशास्त्रनिर्मातुरनुपलम्भात् । तयोः परमप्राचीनत्वं यथा -
कवी, इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि ॥' इति प्राचीनपद्येन प्राचीनतरः कविवरश्वायमिति नात्र सन्देहः । परन्तु शुद्रककविकृते मृच्छकटिकनाम्नि नाटके विद्यमानस्य -
असत् पुरुषसेवेव दृष्टिविफलतां गता ॥
इति पद्यस्य यत्प्रथमार्द्धं तस्य स्वकृतकाव्यादर्श, उपादानात् शूद्रक कवेरर्वाचीन इत्येव निश्चीयते । भामहोऽपि प्राचीनतरस्तेन हि 'प्रतापरुद्रयशो भूषणे' विद्यानाथेनोक्तम् -
'पूर्वेभ्यो भामहादिभ्यः सादरं विहिताञ्जलिः ।
वक्ष्ये सम्यगलङ्कारशास्त्रसर्वस्वसंग्रहम् ॥'