cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा...
पदच्छेदः
बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा विन्दति आत्मनि यत् सुखम् स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखम् अक्षयम् अश्नुते ॥ २१ ॥
अर्थः
शब्दादिषु बाह्येषु इन्द्रियविषयेषु यः अनासक्तः भवति सः आत्मनि यत् प्राप्नोति ब्रह्मयोगेन युक्तान्तःकरणः सः तदेव सुखम् अक्षयं प्राप्नोति ।
शाङ्करदर्शनम्
किंच ब्रह्मणि स्थितो बाह्यस्पर्शेषु बाह्याश्च ते स्पर्शाश्च बाह्यस्पर्शाः स्पृश्यन्त इति स्पर्शाः शब्दादयो विषयास्तेषु बाह्यस्पर्शेष्वासक्त आत्मान्तःकरणंदयस्य सोऽयमसक्तात्मा विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन्विन्दति लभते आत्मनि यत्सुखंतद्विन्दतीत्येतत्। स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ब्रह्मणि योगः समाधिर्ब्रह्मयोगस्तेन ब्रह्मयोगेन युक्तः समाहितस्तस्मिन्व्यापृत आत्मान्तःकरणं यस्य स ब्रह्मयोगयुक्तात्मासुखमक्षय्यमश्रुते प्राप्नोति। तस्माद्बाह्यविषयप्रीतेः क्षणिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेदात्मन्यक्षयसुखार्थीत्यर्थः ।।21।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्लेषालङ्कारः
नानार्थसंश्रय: श्लेष: वर्ण्यावर्ण्योभयाश्रय:
नानार्थसंश्रय: अनेकार्थगोचरः शब्दविन्यासः श्लेष इति लक्षणम् । तत् त्रिविध: ।
1) वर्ण्याश्रयः प्रकृतानेकार्थविषयशब्दविन्यअसरूपः प्रकृतश्लेषः।
2) अवर्ण्याश्रयः अप्रकृतानेकार्थविषयशब्दविन्यासरूपः अप्रकृतश्लेषः।
3) उभयाश्रयः प्रकृताप्रकृतानेकार्थगोचर: शब्दविन्यासः प्रकृताप्रकृतश्लेष इति। सर्वदोमाधवःपायात् स योऽगंगामदीधरत् ।
सर्वं ददातीति सर्वद: सकलाभीष्टप्रदाता, माया: लक्ष्म्याः धव: पति: विष्णु: य: अर्गं पर्वतं गोवर्धनं, गां पृथिवीं च अधीघरत् धुतवान् स: पायात् रक्षेत् इत्येक: प्रकृतार्थ: । सर्वदा उमाया: धव: शिवः, य: गंगामधीधरत् स: पायादिति द्वितीयोऽप्यर्थ: प्रकृत एवेति प्रकृतश्लेषः। अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना ।
तव मुखं हरिणा सूर्येण आहितसक्तिना कृतासक्तिना अब्जेन पद्मेन तुल्यं इत्येकोsर्थ: । त्वन्मुखं हरिणेन मृगेण आहितसक्तिना कृतसङ्गेन अब्जेन चन्द्रेण तुल्यमिति द्वितीयोऽर्थ:। उभयोरपि पद्मचन्द्रयो: उपमानत्वेन अप्रकृतत्वाद् अप्रकृतश्लेष: । उच्चरद्भूरिकीलाल: शुशुभे वाहिनीपतिः ॥
उच्चरद् भूरि कीलालं उदकं यस्य स: वाहिनीनां नदीनां पति: समुद्रः शुशुभे इत्यप्राकरणिकार्थ: ।
तथा च श्लिष्टपदानां प्रताप्रकृतार्थगोचरत्वात् प्रकृताप्रकृतश्लेष: ।(अत्र प्रताप्रकृतयोः सादृश्यं प्रतीयते)
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:अलङ्काराः
अखो
अखाभगतः सप्तदशे शताब्दे वर्तमानः आसीत् । अखाभगतः अग्रगण्येषु गुजरातीप्राचीनकविषु स्थानं लभते । यवनकाले जातेषु त्रुषु वशिष्ट गुजरातीसाहित्यकारेषु अखोभगतः अन्यतमः । अखो जेतलपुरात् आगत्य अमदावाद्नगरे वासमकरोत् । अद्यापि 'खाडिया'विस्तारस्य 'देसाईनी पोळ' इत्यत्र गृहम् 'अखा ओरडा' रूपेण ज्ञायते । एषा स्थानं प्राचीनकविषु एकतमं परिचाययति ।
thumb|right|200px
छप्पाकाव्यम्
सत्यस्य बोधानन्तरं सः छप्पाकाव्यस्य लेखनं प्रारभत । अखाभगतस्य छप्पाकाव्ये समाजे विद्यमानम् आडम्बरं प्रति तिरस्कारः दृश्यते । "एक मुरखने एवी टेव, पथ्थर एटला पूजे देव" एतादृशेषु पद्येषु धर्मस्य आवरणेन प्रचलन्तीम् अन्धश्रद्धां विवृणोति ।
अखाभगतः ७४६ छप्पाकाव्यानि लिखितवान् । तानि ४४ अङगेषु विभक्तानि सन्ति । यद्यपि अखाभगतः स्वयमेव काव्यस्य विभागं न कृतवान् । परन्तु गुजरातीभाषायाः विद्वांसः काव्यस्य विषयवस्तूनाम् आधारेण काव्यस्य विभाजनं कृतवन्तः ।
द्रोषनिवारकः अंगवर्गः वेषनिन्दा अङगम् अशपुश्यतानिन्द अहगम् स्थूलदोष –अस्गम् प्रपञ्च-अङगम् सूक्ष्मदोष-अङ्गम् भाषा-अङ्गम् खलज्ञानि-अङ्गम् जडभक्ति-अङ्गम् सगुणभक्ति-अङ्गम् दम्भभक्ति-अङ्गम् ज्ञानदग्ध-अङ्गम् दशविधज्ञानि-अङ्गम् विभ्रम-अङ्गम् कूटफल-अङ्गम् गुणग्राहक-अङ्गवर्गः गुरु-अङ्गम् सहज-अङ्गम् कवि-अङ्गम् वैराग्य-अङ्गम् विचार-अङ्गम् क्षमा-अङ्गम् तीर्थ-अङ्गम् स्वातीत-अङ्गम् चेतना-अङ्गम् कृपा-अङ्गम् धैर्य-अङ्गम् भक्ति-अङ्गम् सन्त-अङ्गम् सिद्घांतप्रतिपदक—अङ्गवर्गः माया-अङ्गम् मति-अङ्गम् महाभक्ष-अङ्गम्
वर्गः:गुजरातराज्यस्य कवयः वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ओलम्पिया
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२२३
२२३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
नवगढ
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सिद्धार्थनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सिद्धार्थनगर।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
चार्ल्सटन्
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मरीचचूर्णम्
thumb|right|200px|मरीचचूर्णम् thumb|200px|left|कृष्णं श्वेतं च मरीचम् एतत् मरीचचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् चूर्णं भारते तु सर्वत्र अपि उपयुज्यते । मरीचस्य चूर्णम् एव मरीचचूर्णम् । एतत् मरीचचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Pepper Powder इति उच्यते । कुत्रचित् मरीचं भर्जयित्वा चूर्णीकुर्वन्ति, कुत्रचित् तथैव चूर्णीकुर्वन्ति । एतत् मरीचचूर्णं क्वथितनिर्माणे, सारनिर्माणे, केषाञ्चन उपहाराणां निर्माणे, औषधत्वेन चापि उपयुज्यते ।
‎
वर्गः:चूर्णानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पवन् कल्याण्
पवनकल्याणः (Pawan Kalyan) तेलुगुचलच्चित्रक्षे प्रमुखः अभिनेतात्वेन विद्यते । चिरञ्जीवेः वंशीयः अपि एषः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेतारः वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनेकवक्त्रनयनम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥
अन्वयः
आग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
शब्दार्थः
आग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
अर्थः
आग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
10 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ध्रुवसन्धिः
अयोध्याकुले जातः ध्रुवसन्धिः हिरण्याभस्य पौत्रः । पुष्यः एतस्य पिता । अतः एतस्य अपरं नाम पौष्यः इति । तस्य पत्नीद्वयम्। लीलावती मनोरमा चेति । मनोरमा निषधदेशाधिपतेः वीरसेनस्य पुत्री । लीलावत्याः पुत्रं शत्रुजितं उत्तराधिकारिरूपेण नियोक्तुम् इच्छति ध्रुवसन्धिः । तदा मनोरमा पुत्रस्य सुदर्शनस्य यौवराज्याभिषेकं कर्तुम् इच्छन्ती पितुः वीरसेनस्य समीपे स्वेच्छां प्रकटयति । वीरसेनः अयोध्यायाः उपरि आक्रमणं करोति ।जामातृश्वशुरयोः युद्धे वीरसेनस्य मरणं भवति । मनोरमा पुत्रेण सुदर्शनेन सह देशन्तरं गत्वा प्रयागे भारद्वाजमहर्षेः आश्रमे तिष्ठति । पुत्रविरहेण ध्रुवसन्धिः मरणं प्राप्नोति । लीलावत्याः पुत्रः शतृजित् मातुलस्य युधाजितः साहाय्येन राजा अभवत् । किन्तु अनन्तरं सुदर्शनः एव राजा भविष्यति । ‎
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रुद्रटः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
]
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माडिसन्
संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य नगरः अस्‍ति।
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चायम्
thumb|left|200px|क्षीरसहितं चायम् thumb|150px|शीतलं चायम् thumb|200px|left|विभिन्नानि चायानि, तेषां पत्राणि च
चायम् उत्साहवर्धकं पेयम् अस्ति । मूलतः एतत् भारतदेशस्य पेयं न । एतत् चायं भारते अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते । जलस्य अनन्तरं प्रायः चायम् एव व्यापकरूपेण उपयुज्यमानं पानीयम् । एतत् चायम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चायं किञ्चित्प्रामाणेन तिक्तं, कषायरुचियुक्तं च भवति । एतत् चायं बहुविधं भवति । तेषु कृष्णचायं, हरितचायं, श्वेतचायम्, ऊलाङ्ग्चायम् इति विधचतुष्टयं प्रसिद्धम् अस्ति । तानि सर्वाणि अपि चायानि यद्यपि एकेन एव सस्येन निर्मीयन्ते, तथापि तेषां पत्राणां संस्करणस्य विधानं विभिन्नं भवति । एतत् चायं कुत्रचित् क्षीरं योजयित्वा पीयते, अन्यथा तथैव पीयते । क्षीररहितं चायम् औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एतत् चयं सर्वादा उष्णं, कदाचित् शीतलं च पीयते ।
चषकमितं क्वथितं चायं तावतः एव प्रमाणस्य काफीपेयस्य अपेक्षया अत्यन्तं न्यूनप्रमाणेन "केफिन्" अंशयुक्तं भवति । अनेकासु संस्कृतिषु चायेन महत्त्वयुतं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । केषुचित् देशेषु "चायोत्सवाः" अपि आचर्यन्ते । चायस्य निर्माणे अपि बहवः क्रमाः अनुस्रियन्ते । कुत्रचित् सर्वं योजयित्वा क्वथयन्ति, कुत्रचित् जलं क्वथयित्वा अनन्तरं तत्र सर्वं योजयन्ति । विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः क्रमाः सन्ति । चायसस्यस्य पत्राणि चित्वा तानि शुष्कीक्रियन्ते । ततः तानि चायपत्राणि चूर्णीक्रियन्ते । तदेव चायचूर्णम् इति उच्यते । तेन चायचूर्णेन एव चायं निर्मीयते । चायपत्राणां चूर्णीकरणं विना तथैव अपि चायं निर्मान्ति । चायस्य निर्माणावसरे बहवः आहारपदार्थाः इच्छानुसारं तत्र योज्यन्ते । कुत्रचित् चाये शर्करां क्षीरं योजयित्वा पिबन्ति । कुत्रचित् चाये मधु, निम्बूकरसः, पुदिनापत्रं, नवनीतं, लवणं, शुण्ठी, मद्यसारम् इत्यादिकम् अपेक्षानुगुणं योज्यन्ते । लघुचित्रम्|चाएम
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पेयानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चीनदेशीयः विशालप्राचीरः
चीन-देशे राज्यस्य रक्षां कर्तुं प्राचीरस्य निर्माणं तदा आरब्धं, यदा (अंग्रेजी :Qi), यान (अंग्रेजी :Yan), जाहो (अंग्रेजी :Zhao) इत्येताभ्यां राज्याभ्यां बाण-असीनाम् आक्रमणेभ्यः आत्मरक्षायै मृत्तिकां, पाषाणान् च संयाने नुदित्वा ईष्टिकानां प्राचीरः किन-साम्राज्यस्य (अंग्रेजी :Qin) अन्तर्गततया निर्मितः। एतत् साम्राज्यं लघूनां राज्यानाम् एकत्रीकरणं कृत्वा अखण्ड-चीन-देशस्य रचनाम् अकरोत्। किन-साम्राज्यात् पूर्वतनैः शासकैः निर्मिताः विभिन्नाः प्राचीराः संयोजिताः, तैः चीन-देशसय् उत्तरसीमायाः निर्माणम् अभवत्। पञ्चम्याः शताब्द्याः अनन्तरम् अनेके प्राचीराः निर्मिताः, येषां सम्मिलितं प्रारूपमेव चीनदेशीयः विशालप्राचीरः उच्यते। प्रसिद्धतमेषु प्राचीरेषु अन्यतमः २२०-२०६ क्रिश्टाब्दात् पूर्वं चीन-देशस्य प्रथम-सम्राजा किन-शी-हुआंग इत्यनेन निर्मितः। तस्य प्राचीरस्य केचन अंशाः इतोऽपि अवशिष्टाः। एषः प्राचीरः मिंग-वंशेन निर्मितात् प्राचीरात् दूरे उत्तरदिशायां निर्मितः अस्ति। नवीन-चीन-देशस्य अतीव-लम्बमाना-सीमा आक्रमणकारिभ्यः पदाक्रान्तयोग्या आसीत्, अतः किन-शासकैः चीन-देशस्य अन्यसीमा विस्तीर्य अन्यसीमाभिः सह योजिता। एतस्य कार्यस्य कृते परिश्रमस्य, संसाधनस्य च आवश्यकता आसीत्। प्रचीरनिर्माणस्य सामग्रीं सीमां यावत् नयनं कठनम् आसीत्। यतः श्रमिकैः स्थानीयसंसाधनानाम् उपयोगं कृत्वा निकटवर्तिनः पर्वतस्य पाषाणैः, मृत्तिकया च प्राचीरस्य निर्माणं कृतम्। कालान्तरे विभिन्नैः साम्राज्यैः प्रचीरस्य समीकार्यं कृतम्। तेषु हान, सुई, उत्तरी इत्यादिभिः प्रचारीस्य निर्माणं, वर्धनं च कारितम्। सम्प्रति एषः प्राचीरः विश्वेस्मिन् चीन-देशस्य विख्यातिं वर्धयति। युनेस्को-द्वारा १९८७ तः विश्वपरम्परास्थानकत्वेन सः घोषितः।
बाहरी कड़ियाँ
वर्गः:चीनदेशः
२२४
२२४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
२२४ २२४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
गङ्गासती
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य कवयः
ये हि संस्पर्शजा भोगाः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य द्वाविंशतितमः (२२) श्लोकः  ।
पदच्छेदः
ये हि संस्पर्शजाः भोगाः दुःखयोनयः एव ते आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
अन्वयः
कौन्तेय ! ये संस्पर्शजाः भोगाः ते आद्यन्तवन्तः दुःखयोनयः एव हि । बुधः तेषु न रमते ।
शाङ्करदर्शनम्
इतश्च निवर्तयेत्-ये हि यस्मात्संस्पर्शजा विषयेन्द्रियसंस्पर्शेभ्यो जाता भोगा भुक्तयो दुःखयोनय एव तेऽविद्याकृतत्वात्। दृश्यन्ते ह्याध्यात्मिकादीनि दुःखानितन्निमित्तान्येव। यथेह लोके तथा परलोकेऽपीति गम्यत एवशब्दात्। न संसारे सुखस्य गन्धमात्रमप्यस्तीति बुद्ध्वा विषयमृगतृष्णिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेत्। नकेवलं दुःखयोनय आद्यन्तवन्तश्चादिर्विषयेन्द्रियसंयोगो भोगानामन्तश्च तद्वियोग एवात आद्यन्तवन्तोऽनित्या मध्यक्षणभावित्वादित्यर्थः। कौन्तेय, न तेषु रमते बुधोभोगेषु विवेक्यवगतपरमार्थतत्त्वोऽत्यन्तमूढानामेव हि विषयेषु रतिर्द्दश्यते यथा पशुप्रभृतीनाम् ।।22।।
अधिकवाचनाय
वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
‌सेरसिप
सेरसिपमण्डलस्य केन्द्रत्वेन नगरमिदं विद्यते ।
वर्गः:मिजोरामराज्यस्य नगराणि वर्गः:मिजोरामराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शिरोवेदना
200px|thumb|शिरोवेदना ‘’’शिरोवेदना’’’ (Headache) कश्चन रोगः । मस्तिष्के विद्यमाना वेदना । कपालस्य (मस्तिष्कस्य)अन्तर्भागे बहिर्भागेच विद्यामानाः रक्तनालाः, पटलाः , मांसखण्डाः च वेदनां मनसे सूचयन्ती (संवेदयन्ति)। कपालस्य अन्तर्भागे बहिर्भागेच विद्यामानाः रक्तनालाः यदि आभोगायन्ते तर्हि शिरोवेदनायाति ।
योगचिकित्सा
उक्तानां योगासनानां करणेन रक्तसञ्चारः सरलतया भवति । तेन शिरोवेदना अपगच्छति । शिरोवेदनायाः उपशमनार्थं योगशास्त्रे कानिचन आसनानि उक्तानि । तानि एतानि भवन्ति, शिरशासनम् सर्वाङ्गसनम् हलासनम् शवासनम् वज्रासनम्
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:रोगाः वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दिव्यमाल्याम्बरधरं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
अन्वयः
(तच्च रूपम्) अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ।
अर्थः
भगवान् कृष्णः अर्जुनाय तादृशं स्वरूपं प्रदर्शयामास यस्मिन् बहूनि मुखानि नेत्राणि उतवस्तूनि 	दिव्याभरणानि लोकोत्तरशस्त्राणि च आसन् । तच्च स्वरूपम् अत्यन्तं विस्मयकरं द्योतमानं व्याप्तं च आसीत्।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
11 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पौष्यः
अयोध्याकुले जातः ध्रुवसन्धिः हिरण्याभस्य पौत्रः । पुष्यः एतस्य पिता । अतः एतस्य अपरं नाम पौष्यः इति । तस्य पत्नीद्वयम्। लीलावती मनोरमा चेति । मनोरमा निषधदेशाधिपतेः वीरसेनस्य पुत्री । लीलावत्याः पुत्रं शत्रुजितं उत्तराधिकारिरूपेण नियोक्तुम् इच्छति ध्रुवसन्धिः । तदा मनोरमा पुत्रस्य सुदर्शनस्य यौवराज्याभिषेकं कर्तुम् इच्छन्ती पितुः वीरसेनस्य समीपे स्वेच्छां प्रकटयति । वीरसेनः अयोध्यायाः उपरि आक्रमणं करोति ।जामातृश्वशुरयोः युद्धे वीरसेनस्य मरणं भवति । मनोरमा पुत्रेण सुदर्शनेन सह देशन्तरं गत्वा प्रयागे भारद्वाजमहर्षेः आश्रमे तिष्ठति । पुत्रविरहेण ध्रुवसन्धिः मरणं प्राप्नोति । लीलावत्याः पुत्रः शतृजित् मातुलस्य युधाजितः साहाय्येन राजा अभवत् । किन्तु अनन्तरं सुदर्शनः एव राजा भविष्यति । ‎
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काजल् अगरवाल्
काजल् अगरवाल् एषा एका चलच्चित्रक्षेत्रे अभिनेत्री वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:जीवतव्यक्तयः वर्गः:१९८५ जननम्
मिसूरी
मिसूरी संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. राजधानी - जेफरसन सिटी
लौङ्गत्लाय
लौङ्गत्लायमण्डलस्य केन्द्रत्वेन नगरमिदं विद्यते ।
वर्गः:मिजोरामराज्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:मिजोरामराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
राबर्ट्स्गञ्ज
भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति सोनभद्रमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राबर्ट्स्गञ्ज।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
साइहा
साइहामण्डलस्य केन्द्रत्वेन मण्डलमिदं विद्यते ।
वर्गः:मिजोरामराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दयानन्द-स्वामी (स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य)
दयानन्दः स्वामी स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य साधुषु अन्यतमः । तस्य पद्यानि स्वामिनारायमन्दिरेषु भक्ताः नित्यं गायन्ति ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वाहनस्पर्धा
वाहनस्पर्धा द्विविधा भवति
" रथ-द्विचक्रिका -मरुत्तर-यान-मृत्तैला-द्विचक्रिका’ यानानि । एतेषां सञ्चालनप्रक्रियासु वैचक्षण्यं प्राप्ता जना वाहनस्पर्धासु भागं गृह्णन्ति । स्वं स्वं वाहनमारुह्य नियते मार्गे नियतेन समयेन निश्चितया पद्धत्या धावन्तः स्पर्धावन्तः प्रयोगितासु स्पर्धन्ते । क्रीडामहोत्सवेषु एतासां समावेशात् एताः अपि क्रीडारूपेण मान्याः सन्ति- जगति कश्चनापि प्राणी यन्त्रं-यानं वा मनुष्यस्य वहनं कर्तुं शक्नोति तदधिकृत्य वाहन-स्पर्धा आयोजयितुं शक्यन्ते तत्र गजोष्ट्र-धावन-रथधावनादि-प्रतियोगिताः तु प्रसिद्धा एव । अतः ताःन विविच्य द्वे विविच्येते ।
(१) टूर् द फ्रांस्
अन्तराष्ट्रिय- महत्त्वदृष्टया तथा लोकप्रियतायाः आधारेणा द्विचक्रिका (साइकिल)-याः प्रतियोगिता इयं विश्वस्य अतीव दीर्धा प्रतियोगिता मन्यते । अस्याः आयोजने १,०५,००,०० रुप्यकाणां प्रायेण व्ययो भवति, अतो 'वर्ल्डकप प्रतियोगिता’अनन्तरम् इयम् एव द्वितीयं स्थानं बिभर्ति । विजेत्रे क्रीडकाय त्रि-लक्षमुद्राणां पुरस्कारो दीयते । २४ चतुर्विंशति -दिनेषु पूर्यमाणायामस्यां प्रतियोगितायां द्विचक्रिकाचालकः ३०० मीलमितां दूरतां पारयति । मध्ये नानाविधानि कष्टान्यापतन्ति । कदाचित् आतपः कदापि झञ्झावातः क्वचित् आरोहः क्वापि अवरोहः कुत्रचिद हिमः कुत्रापि सिकता, इत्थमशान्तौ शान्तौ च वर्तमानो वाहको गन्तव्यं प्राप्नोति । फ्रान्सदेशे इटलीदेशे चास्याः प्रतियोगितायाः सुबहुः प्रचारो विद्यते ।
अस्य १३५ भ्रमणानि (राउण्ड) भवन्ति । प्रतिदिनं चालकः प्रतिघण्टां २३-२४ मीलमितां यात्रां करोति । कठिने मार्गे न्यूनता आगच्छति सरले च मार्गे तस्य गतिः ७० मीलमिताऽपि भवति ।
(२)मृत्तैलयानधावनस्पर्धा (मोटर् रेस्)
संसारस्य विभिन्नेषु यूरोप-अमेरिकादि-देशेषु प्रतिवर्षं यान-धावन-प्रतियोगिता इमाः आयोज्यन्ते । मोटर-यानानां निर्माण आकारयोः आधारेण वर्गीकरणं विधाय सर्वसाधारणरूपेण प्रयुज्यमानानि (स्टाककार) क्रीडार्थं निर्मितानि यानानि (खेलकार) तथा विशेषाङ्नाधारेणा निर्मापितानि 'ग्राण्डप्रिक्स्’ यानानि पृथक् पृथग् विभज्य प्रतियोगितासु स्वीक्रियन्ते । यानचालकेषु केचन नियमिताः चालकाः केचन चानुरागवन्तः चालकाः भवन्ति ।
स्वचालित-मोटर्-यानानां निर्माणं १८८० तमवर्षस्य निकटे प्रारभत । तदाप्रभृत्येव धावनप्रतियोगिताऽपि प्रारब्धा । १८९५ वर्षाद् नियमितरुपेण प्रतियोगिता प्राचलत्। तदानीं केवलं यानस्य गतिः एव निर्णयाय अलं नाभूदपि तु तस्य सुदृढत्वं निरापत्त्वमपि परीक्षणीये अभूताम्। प्रथमा स्पर्धा फ्रान्सदेशे अभवत्, तस्यां पेरिसतो बोर्दे (Bordeau) पर्यन्तं गमनं निर्णीतमासीत् । फ्रान्स-निर्मितं 'पानहार्ड्’ यानम् अस्यां प्रथमं स्थानमलभत । सर्वतो महत्त्वपूर्णा प्रतिस्पर्धा 'ग्राण्डप्रिक्स्’ नाम्ना ख्याता अस्ति । एवमेवान्याः अपि यानधावन-प्रतिस्पर्धाः भवन्ति । यथा -
यानचालकाः एतासु प्रतियोगितासु सर्वतः प्रथमं यानं धावयित्वा गन्तव्यं प्रापयितुं यतन्ते तस्मात् अनेकाः दुर्घटनाः भवन्ति तासु चालकानां दर्शकाणां तथा यानस्थितानां जनानां मरणमपि भवत्येव । अतः सम्प्रति आसां प्रतियोगितानाम् अवरोधाय सर्वे अपि प्रयत्नशीलाः वर्तन्ते ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चालनक्रीडाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दण्डी
कालः परिवारश्च
दण्डिनः स्थितिकालः सन्दिग्ध एव । अत्र समालोचकाः सुबन्धु-बाण-दण्डिनः, बाणदण्डिसुबन्धवः, सुबन्धु-दण्डि-बाणाश्चेति त्रिविधक्रमसमर्थका दृश्यन्ते । अधिकाः तु प्रथममेव पक्षमाश्रित्य प्रचलिताः दृश्यन्ते। एतावदेव ज्ञायते यत्स दाक्षिणात्यः । बाणभट्टः तं न स्मरतीति तस्य स्थितिकालस्य पूर्वसीमा, अभिनवगुप्तस्तं लोचने स्मरतीति तस्यापरसीमा।
अवन्तिसुन्दरीकथाऽनुसारेण दण्डी दामोदराऽऽख्यस्य प्रपौत्रः आसीत्। दामोदरस्य चतुर्षु सुतेषु कनिष्ठस्य वीरदत्तस्य सुत आसीद् दण्डी । तस्य माता गौरी । कथ्यते दामोदरः भारविरेव किंवा भारवेरन्तरङ्गसुहृदासीत् । सः विष्णुवर्धनाख्यस्य सिंहविष्णोः काञ्चीनरेशस्य सभापण्डित आसीत् । दामोदरस्य पुत्रो वीरेश्वरदत्तोऽपि सिंहविष्णुसुतस्य महेन्द्रवर्मणः सभापण्डित आसीत् । तथैव तत्सुतो दण्डी महेन्द्रवर्मणः सुतस्य नरसिंहवर्मणस्तत्सुतस्य राजवर्मणश्च सभाध्यक्ष आसीत् । नरसिंहवर्मणः स्थितिकालः ७४७-७८२ मितवैक्रमाब्दानभितः । एवमेव अवन्तिसुन्दरीकथायाम् -
भिन्नतीक्ष्णमुखेनाऽपि चित्रं बाणेन निर्व्यथः।
व्याहारेषु जहौ लीलां न मयूरः::::::::::।।
इति बाणो मयूरश्च कवी स्मृतौ दृश्येते । अनेन अवन्तिसुन्दरीकथायां वर्णितायाः कादम्बर्याः वर्णनस्य बाणवर्णितकादम्बरीवर्णनेन सह साजात्येनापि दण्डिनो बाणपरवर्तित्वं मन्यते। बाणः ७१५ मितवैक्रमाब्दे तनुं तत्याजेति मन्यते। तदनन्तरवर्तित्वेन दण्डिनः ७३०-८०० मितवैक्रमाब्दकालः स्थितिकालत्वेन विद्वत्सु सम्मतिः।
दण्डिनः प्रासादिकगुणगुम्फितां सरलां भाषां विलोक्य केचित्तं बाणपूर्ववर्तिनमेव मन्यन्ते । तेषां मते सति तस्य बाणपरवर्तित्वे तस्य भाषयाऽपि बाणप्रवर्तितशैल्या प्रभावितया भाव्यं स्यान्न हि भाषयाऽपि तथा प्रतीयत इति। किन्तु नेदं युक्तियुक्तं प्रमाणं मन्यते यतो हि बाणपश्चाद्वर्तिनः सर्वे बाणमेवानुकुर्वन्तीति नैव राजाज्ञा कुत्रापि । कवेस्तु स्वकीयं वैशिष्ट्यं भवति । कमनीयपदावल्येव दण्डिनो वैशिष्टयम् । कल्पितेऽपि प्रमाणबाहुल्ये दण्डिनो यथार्थतः स्थितिकालस्तु ७००-८५० मितवैक्रमाब्दान्तरालः मन्यते। तेन ७५० मितवैक्रमाब्दपश्चाद्वर्तिना तु न कदापि भाव्यं यतो हि ७५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमती विज्जका तं स्पष्टमेव स्मरति ।
नीलोत्पलदलश्यामां विज्जकां मामजानता।
वृथैव दण्डिना प्रोक्ता सर्वशुक्ला सरस्वती॥ इति ।
विज्जका द्वितीयपुलकेशिनः पुत्रस्य चन्द्रादित्यस्य पट्टराज्ञी विजयभट्टारिकैव नान्या।
रचनाः
दण्डी संस्कृतसाहित्ये मूर्तिमत् कविरेव। कथ्यते हि -
जाते जगति वाल्मीकौ कविरित्यभिधाऽभवत्।
कवी इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि।। इति ।
दण्डिनः कृतित्वेन सन्त्यनेके ग्रथाः प्रसिद्धाः । यथा -
१. दशकुमारचरितं - गद्यकाव्यं कथारूपम् ।
२. काव्यादर्शः - लक्षणग्रन्थः
३. अवन्तिसुन्दरीकथा - गद्यकाव्यम्
४. छन्दोविचितिः
५. कलापरिच्छेदः
६. द्विसन्धानकाव्यम्
७. वातमन्दिरम्
केचिदत्र मृच्छकटिकं गृह्णन्ति किन्तु वातमन्दिरमेव तत् । तेष्वपि त्रयो नितान्तं ख्याताः -दशकुमारचरितं, काव्यादर्शः, अवन्तिसुन्दरीकथा (सम्भवतः)। कलापरिच्छेदः काव्यादर्शस्यैवाग्रिमो भागो न तु स्वतन्त्रग्रन्थः । एवमेव छन्दोविचितिरपि । यथोक्तं काव्यादर्शो -
'इत्थं कलाचतुःषष्ठिविरोधः साधु नीयताम्।
तस्याः कलापरिच्छेदे रूपमाविर्भविष्यति।।
'पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा ।
छन्दोविचित्य सकलस्तत्प्रपञ्चो निदर्शितः ।।
दण्डिनो द्विसन्धानकाव्यमित्थं भोजराजेन शृङ्गारप्रकाशे स्मृतम् -
'द्वितीयस्य ( द्विसन्धानप्रकारस्य ) उदाहरणं यथा दण्डिनो धनञ्जयस्य द्विसन्धानप्रबन्धौ'
दशकुमारे यादृशी भौगोलिकी स्थितिवर्णिताऽस्ति तदनुसारेण तु दण्डी प्रभाकरवर्धनसमकालिको दृश्यते । तदनुसारेण तस्य बाणपूर्ववर्तित्वं सिध्यति अपि च गद्यकाव्यस्य प्रथमप्रयोक्तत्वञ्च । किन्तवेतन्न तथा प्रामाणिकं यतो हि कवयः श्रुतं वा कल्पितमप्यर्थं लीलया वर्णयन्ति यथा नैषधीयचरिते दमयन्ती स्वयंवरसभायां सप्तानामेव द्वीपानां राज्ञां विशेषतो जम्बूद्वीप स्य अवन्ति-गौड-मथुरा -काशी -अयोध्या -पाण्ड्य-महेन्द्र-काञ्ची -नेपाल -मलय -मिथिला -कामरूप-उत्कल-कीकटमहीपतीनामुपस्थितिवर्णनम् । अपरञ्च हर्षनिर्वाणानन्तरमपि भारतस्य दशा तथैव सञ्जाताऽऽसीद्या प्रभाकरवर्धनसमये आसीत् । काव्यादर्शे दण्डी कथयति यत् -
'इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यद्राजवर्मणः।
प्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय इत्यवगम्यताम्॥' इति ।
शैली
दण्डी न केवलं विद्वान्, तस्य कल्पना उदात्ता बदुमुखी च । नास्य प्रबन्धः सुबन्धो रिव प्रत्यक्षरश्लेषमयो नापि च बाणस्येव रुचिरस्वरुवर्णपदानि । अस्य तु पदानि प्रसादमधुराणि ललितललितानि भावगभितानि च । समालोचकाः आमनन्ति यत्, स्पष्टता, भव्यभावसमभिव्यक्तिः कोमलकल्पनाकमनीयता, विचारवेशद्यञ्चास्य कृतिगतं वैशिष्ट्यम् । कविरसौ अनुप्रासमयपदविन्यासे एव रमते । तेनैवोक्तं भवेत् -  'दण्डिनः पदलालित्यम्' इति । अस्य पात्राणां सजीवता रोचिष्णुहास्यविलासः हृदयङ्गमा व्यङ्गभङ्गी च सर्वेषां कृते प्ररोचकाः । यथा हि -
'कुमारा माराभिरामा रामास्तपौरुषा रुषा भस्मीकृतारयो रयोपहसितसमीरणा रणाभियानेनाभ्युदयाशंसं राजानमकार्षः।'
निभाल्यतामस्य कवित्वकमनीयताऽत्र -
सुभग कुसुमसुकुमारं जगदनवद्यं विलोक्य ते रूपम्।
मम मानसमभिलषतित्वं वित्तं कुरु तथा मृदुलम्॥ इति ।
एवमेवास्य वर्णनकौशलस्योदाहरणं यथा -
'तत्र चकोरलोचनावचितपल्लवकुसुमनिकुरस्वं महीरुहसमूहं शरदिन्दमुख्या मन्मथसमाराधनस्थानञ्च नताङ्गीपदपङ्क्तिचिह्नितं शीतलसकततलञ्च सुदतीमुक्तमुक्तं माधवीलतामण्डपान्तरपल्लवतल्पं च विलोकयन् ललनातिलकविलोकनवेलाजनितशेषाणि स्मारं स्मारं मन्दमारुतकम्पितानि नवचतपल्लवानि मदनाग्निशिखा इव चकितो दर्शं दर्शं मनोजकर्णेजपानामिव कोकिलकोरमधुकराणां क्वणितानि श्रावं श्रावं मारविकारेण क्वचिदप्यवस्थातुमसहिष्णुः परिबभ्राम' इत्यादि ।
सत्यमेवोक्तमेकेन समालोचकेन यद्दण्डिनो दशकुमारचरिते नानाविधा, रोमाञ्चकारिघटनाः सन्ति । ग्रन्थस्यास्य मुख्यो रसस्तु वीर एव किन्तु प्राधान्यमद्भूतस्यापि ।
इति महाकविः राजशेखरः स्वस्य सुभाषितहारावलिग्रन्थे वदति । संस्कृतसाहित्ये गद्यकविषु दण्डी (Dandi) बहु प्रख्यातः अस्ति। गद्यकाव्येषु याद्र्शी कुतूहलता दण्डिना प्रदर्शिता ताद्र्शी कुतूहलता आसक्तिः च केनापि न प्रदर्शिता। दण्डिनः सप्त कृतयः समुपलभ्यते।
दशकुमारचरितम्
दशानां कुमाराणामतिपौरुषपराक्रमवर्णनमेवाऽस्य ग्रन्थस्य विषयः । मगधेशकुमारस्य राजवाहनस्य तन्मित्राणां नवानां देशविदेशाटनानुभवानां मनोहारि वर्णनमत्र दृश्यते।
दशकुमारचरितस्य सन्त्यनेके टीकाग्रन्थाः । अस्य पूर्वपीठिकायाः पददीपिकाऽभिधा टीका लभ्यते प्राचीना, नवीना च शेषराजशर्मणश्चन्द्रकलाऽऽख्या । मध्यभागस्य पदचन्द्रिका कवीन्द्राचार्यसरस्वतीकृता, शिवरामप्रणीता भूषणाऽऽख्या, लघुदीपिका च भानुचन्द्रकृता टीकाः । उत्तरपीठिकायाः न काऽपि टीका लभ्यते । पूर्वपीठिकायाः मध्यभागस्य च ताराचरणभट्टाचार्यप्रणीता बालविबोधिनी नाम्नी टीकाऽपि दृश्यते।
अवन्तिसुन्दरीकथा
अवन्तिसुन्दरीकथा दण्डिनोऽपरा कृतिः। ग्रन्थोऽयमपि हर्षचरित मिव कतिपयैः पद्यैरारभ्यते । अत्रापि वाल्मीकि -व्यास -सुबन्धु -गुणाढ्य -शूद्रक -भास -प्रवरसेन-कालिदास -नारायण-बाण -मयूराख्यानां कवीनां नामग्रहणं कृतमस्ति । तत्र कतिपयपद्यानां मध्यभागः खण्डितोऽपि दृश्यते । ततश्च गद्येन ग्रन्थारम्भः कृतोऽस्ति । अत्र बाणस्य कादम्बरी पुनरुक्तेव दृश्यते भाषाभाववर्ण्यविषयादिदृष्ट्या। दण्डिना 'ओजःसमासभ्यस्त्वं गद्यस्य जीवितमिति' यदुक्तं तदवन्तिसुन्दरीकथायामेव चरितार्थं भवति न तु दशकुमारचरिते ।
आर्यभटीयम्
आर्यभटेन गणितज्योतिषविषये लिखितः ग्रन्थः। तत्र वराहकल्पस्यास्य सप्तमे मन्वन्तरे वर्तमानाष्टाविंशच्चतुर्थुगस्य कल्पादेः खखषट्वर्गमिते (३६००) सौराब्दे गते त्रयोविंशतिवर्षे आचार्यार्यभटः पुरातनानि कालक्रियागोल- लौकिकगणित – प्रतिपादकानि शास्त्राणि कालदैर्घ्यायत्तसम्प्रदायविच्छेदग्रन्थवैकल्यादि जनितेन दृग्गणितविसंवादेनाकिञ्चित्करण्यालोच्य समदृग्गणितं ज्योतिश्शास्त्रं चिकीर्षुः तादृशज्योतिर्ज्ञानबीजलाभाय ज्योतिश्छक्रग्रहादेरादिवक्तारं भगवन्तं स्वयम्भुवम् अमलैस्तपोभिराराधयामास । ततः प्रसन्नो भगवांस्तस्मै तादृशमतीन्द्रियम् अतिरहस्यभूतं कालक्रियागोलज्ञानबीजमुपदिदेश । ततोऽयमाचार्यार्यभटस्तदुपदिष्टं सर्वं बीजभूतं दशभिर्गीतिसूत्रैः, तत्परिकरभूतलौकिकगणितबीजं स्वबुध्या आभ्यूहितम् | एकेनार्यसूत्रेण च संक्षिप्य लोके प्रकाशयामास । ततोऽष्टाधिकशतैरार्यसूत्रैर्गणित–कालक्रिया –भूगोलबीजोपयोगं दिङ्मात्रेण दर्शयामास । तदिदमाचार्यार्यभटमुखारविन्दनिर्गतं प्रबन्धद्वयात्मकं ज्योतिश्शास्त्रमस्माभिर्व्याचिख्यासितम् ।
दण्डी
सन्दर्भः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:षष्ठमशताब्द्याः कवयः
आर्यभटीयम्
प्रतिपाद्यो विचाराः
तत्र त्रीणि वस्तूनि प्रतिपाद्यतया प्रतिज्ञातानि-गणितं, कालक्रिया, गोल इति। तत्र गणितं सङ्कलित–व्यवकलितादिमिश्रक-क्षेत्रश्रेणी–कुट्टाकारादि चानेकविधम्। इह तु ज्योतिश्शास्त्रप्रतिपाद्ययोः कालक्रिया - गोलयोर्यावन्मात्रं परिकरभूतं तावन्मात्रमेव सामान्यगणितं प्रतिपाद्यतया प्रतिज्ञायते। कालस्य क्रिया कालक्रिया। कालपरिच्छेदोपायभूतं ग्रहगणितं कालक्रियेत्यर्थः। ब्रह्माण्डकटाहान्तर्त्याकाशमध्यस्थं ग्रहनक्षत्रकक्ष्यात्मकं खमध्यस्थ समघनवृत्तभूमिकं अपक्रमाद्य शेषविशेषोपेतं प्रवहवायुप्रेरणान्नित्यं पश्चिमाभिमुखं गच्छत् स्थलजलसीमास्थानां सर्वाश्चर्यमयं कालचक्र–ज्योतिश्छक्र-भपञ्जरादि शब्दवाच्यो गोलः। स च वृत्तक्षेत्रत्वात् चतुरश्राद्यनेक क्षेत्रकल्पनाधारत्वाच्च गणितविशेषगोचर एव। एवमेतानि त्रीणि वस्तूनि व्याख्यातानि। एतत् त्रयमपि प्रत्येकं द्विविधम् – उपदेशमात्रावसेयं, तन्मूलन्यायावसेयं चेति। तत्र एतावद् युगप्रमाणम्, एतावन्तो युगे ग्रहमन्दशीघ्रीच्चपातनक्षत्राणां परिवर्ताः, एतावान्मन्दपरिधिः, एतावान् श्रीघ्रपरिधिः, एतवान् ग्रहाणां परमापक्रमः, एतावांश्चन्द्रादीनां परमविक्षेपः, एतावद् ब्रह्मदिनप्रमाणम्, तद्गतमेतावद्, एतावती युगे योजनात्मिका ग्रहगतिः, एतावती ग्रहकक्ष्या इत्येवमादिकं वस्तुजातम् उपदेशमात्रावसेयम्। एतदुपदेशं विना प्रमाणान्तरेणावगन्तुं न शक्यते। एतस्यातीन्द्रियस्य ग्रहगतिबीजस्य निरवशेषप्रतिपादनाय दशगीतिसूत्रारम्भः। एतावतैव कृत्स्नं गणितस्कन्धगतार्थजातं परिसमाप्तम्। इतोऽन्यत्सर्वं न्यायसिध्दत्वाद् बुध्दिमद्भिरभ्यूह्य प्रतिपादयितुं शक्यते। तथा हि गणितपादोक्तानि चतुरश्र- त्र्यश्रक्षेत्रादिफलानि, त्रैराशिकादीनि कुट्टाकारपर्यन्तानि च गणितानि तावल्लौकिकगणितन्यायसिध्दानि सर्वैरभ्यूहितुं शक्यन्त एव। काक्रियापादोक्तान्यपि तथाविधान्येव। भूदिनानि तावद् रविनक्षत्रभगणयोरुपदेशाल्लोकसिध्देन द्वियोगन्यायेन तयोरन्तरं कृत्वा ज्ञातुं शक्यते। तानि च ग्रहादिमध्यमानयने प्रमाणराशिः। युगरविमासाश्च युगरव्यब्दोपदेशाद् वर्षस्य च द्वादशमासत्वेन लोकसिध्दत्वाद्, युगरव्यब्दद्वादशगुणनवैव सिध्यन्ति। रविशशियोगस्य चान्द्रमासत्वाद् रविशशिभगणविशेष एव चान्द्रमासा भवन्ति। एकस्य चान्द्रमासस्य त्रिंशत्तिथ्यात्मकत्वेन प्रसिध्दत्वात् ते त्रिंशदगुणिता युगतिथयः स्युः अवमदिनस्य शशिसावन दिनान्तरत्वाद् युगसावनयुगचन्द्रदिनान्तरं युगावमदिनानि। आन्द्रसौरमासान्तरस्य अधिकमासत्वप्रसिद्धः युगादिमासानयनमपि स्पष्टम्। एवम् एतैः परिकरभूतैरिष्टकालत्रैराशिकेन गत सौरमासतिथिषु याताधिकावमादीनि संसाध्य गतमासतिथिषु तद्योगशोधनेन कलियातदिनानि ज्ञातुं शक्यन्ते। तानि च इच्छाराशिः। फलराशिश्च इष्टग्रहादेर्युगभगणाः। एवमेतैस्रैराशिकगणितेन ग्रहमध्यमाः सिध्यन्ति। उच्चमध्यमे ग्रहमध्यमे च ज्ञाते उच्चमध्यमसमो ग्रहमध्यम एव स्फुटः। तयोः कक्ष्यामण्डलस्योच्चनीचरेखायाः परमविश्लेषो राशित्रयम्। तत्रत्येन मध्यमस्फुटान्तरेण व्यासार्धेन निष्पन्नाः पठिताः परिधयः। इष्टकालग्रहोच्चान्तरस्य त्रैराशिकेन तात्कालिकमध्यमस्फुटान्तरमानीय मध्यमग्रहतत्संयोगवियोगाभ्यामेव पारमार्थिकग्रहसिध्दिः। तथा शीघ्रोच्चोपदेशो येषामस्ति ते शिघ्रोच्चस्वान्तरोत्त्पन्नेन फलेनापि संस्कृताः पारमार्थिका भवन्ति। इत्येतान्यन्यानि च कालक्रियापादोक्तानि अर्थजातानि सर्वाण्युपद्शमूलन्यायावसेयान्येव। तथा गोलपादोक्तान्यपि तथाविधान्येव। तथा हि – स्थलजलसीमायां लङ्कामधिकृत्यापक्रमोपदेशात् पूर्वपराया उत्तरेण दक्षिणेन चापक्रान्तं किञ्चिदुन्मण्डलमस्तीति शक्यं कल्पयितुम्। अपमण्डालात् प्रभृति विक्षेपोपदेशात् तदुत्तरतो दक्षिणतश्च स्थितं किञ्चिन्मण्डलमस्तीत्यपि शक्यं कल्पयितुम्। एवमन्यान्यपि गोलपादोक्तान्यर्थजातानि बीजोपदेशवत् सुतरां न्यायपथमधिरोहन्ति।
ग्रन्थपरिचयः
अस्मिन् ग्रन्थे अष्टाधिकशतपद्यानि सन्ति। अतः एव एतत् पुस्तकम् आर्यशताष्टकम् इति प्रसिद्धम् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे चत्वारः खण्डाः सन्ति। भास्करः एतत् पुस्तकम् अश्मकतन्त्रम् इति कथयति।
सः ग्रन्थे वदति -
मात्रगणनं त्रिकोणमात्रम् च
आर्यभट उवाच -
सः सैन् इति अनुपातम् ज्य इति अकथयत् कोसिन् इति अनुपातम् कोज्य इति च।
सुर्यग्रहचलनम्
"अचलानि भानि पश्चिमाग्नि"-आर्यभटः
ग्रहणम्
सः भूरदयः ग्रहाः सुर्यस्य ज्योतिम् म्रिष्ट्वा एव शोभन्ते इति उवाच। सः ग्रहणम् भूछायया एव कृतम् न तु राहुकेतुभ्याम् इति उक्तवान्।
भूचक्रपरिधिः
सः भूचक्रपरिधिः 39,968.0582 कि.मी इति सम्यक् उक्तवान्।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
आर्यभटीयम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
रुद्रभट्टः
रुद्रभट्टः (Rudrabhatta) एकः संस्कृतकविः वर्तते । एतेन श्रृङ्गारतिलकम् इत्याख्यः ग्रन्थः लिखितः ।रुद्रटः अपिच रुद्रभट्टः एकः एव इति सर्वत्र विवादः श्रूयते । परन्तु राजशेखरः तस्य स्वीये ग्रन्थे सर्वत्र रुद्रः इति प्रयोगं कृतवान् अतः रुद्रभट्टः अपि च रुद्रटः भिन्नौ एव स्युः ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तैत्तिरीयसंहिता
तैत्तिरीयसंहितायाः प्रसारः दक्षिणभारते अस्ति । अांशिकरूपेण महाराष्ट्र प्रदेशः समग्ररूपेण च आन्घ्रद्रविडदेशीयाः अस्याः शाखायाः अनुयायिनः सन्ति। अस्याः संहितायाः स्वकीयाः ब्राह्मण-आारण्यक-उपनिषद्-श्रौतसूत्र-गृह्यसूत्रप्रभृतयः अक्षुण्णाः सन्ति । तैत्तिरीयसंहितायाः परिमाणमपि न्यूनं नास्ति । आचार्यसायणस्य इयं स्वकीया शाखाऽऽसीत् ।
भाष्यम्
शुक्लयजुर्वेदे वर्णितविषयाणामिव अस्याः विषयाः सन्ति। पौरोडाश-याजमान-वाजपेय-राजसूयप्रभृतिनानायागानुष्ठानानां विशदं वर्णनमत्राप्यस्ति । यज्ञस्य मुख्यस्वरूपस्य निष्पादकत्वेनास्याः संहितायाः विद्वत्तापूर्णभाष्यं सर्वप्रथम् आचार्यसायणेन लिखितम् । किञ्च तस्मादपि पूर्वतरं भाष्यं भट्टभास्करमिश्र स्य ( एकादशशताब्द्याः) समुपलब्धं भवति । ज्ञानयज्ञनाम्ना भाष्यमिदं विख्यातमस्ति। अधियज्ञार्थादतिरिक्तः आध्यात्मिकाधिदैविकपक्षयोरपि मन्त्राणामर्थो भाष्ये यत्र तत्र कृतोऽस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वेदस्य संहिताः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्...
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः आत्मनः शोकरहितत्वं प्रदर्शयति । पूर्वयोः उभयोः श्लोकयोः भगवान् आत्मनः नित्यत्वं निरूपयति, तस्य उपसंहारत्वेन एतस्मिन् श्लोके आत्मनः नित्यत्वेन सह आत्मनः शोकरहितत्वम् अपि बोधयति । सः वदति यत्, अयं देही प्रत्यक्षं न दृश्यते, एषः न चिन्तनविषयः, तस्मिन् न कोऽपि विकारः उत्पद्यते च । एवं देहिनं ज्ञात्वा शोकं मा कुरु इति । कः
पदच्छेदः
अव्यक्तः, अयम्, अचिन्त्यः, अयम्, अविकार्यः, अयम्, उच्यते । तस्मात्, एवम्, विदित्वा, एनम्, न, अनुशोचितुम्, अर्हसि ॥
अन्वयः
अयम् अव्यक्तः । अयम् अचिन्त्यः । अयम् अविकार्यः उच्यते । तस्मात् एवम् एनं देहिनं विदित्वा अनुशोचितुं न अर्हसि ।
अर्थः
एषः आत्मा इन्द्रियाणाम् अगोचरः इति हेतोः अचिन्त्यः अस्ति । अस्य कोऽपि विकारः न भवति । अस्य आत्मनः एतादृशं स्वरूपं ज्ञात्वा त्वं दुःखम् अनुभवितुं नार्हसि ।
भावार्थः
'अव्यक्तोऽयम्' – यथा शरीरं, संसारः इत्यादयः स्थूलरूपेण दरीदृश्यन्ते, तथा एषः आत्मान स्थूलरूपेण न दृश्यते । किञ्च सः स्थूलदृष्टिरहितः । 'अचिन्त्योऽयम्' – मनोबुद्ध्यायः अपि दर्शनपराः एव, परन्तु चिन्तनीयाः । किन्तु सः देही तु चिन्तयविषयः एव नास्ति । किञ्च सूक्ष्मदृष्टिरहितः सः । 'अविकार्योऽयमुच्यते' – एषः देही विकाररिहतः उच्यते । किञ्च तस्मिन् किञ्चिन्मात्रमपि परिवर्तनं न भवति । सर्वेषां कारणं प्रकृतिः अस्ति । तस्यां कारणभूतायां प्रकृतौ अपि विकृतिः अस्ति । परन्तु देहिनि तु न कापि विकृतिः शक्यते । किञ्च स कारणसृष्टिरहितः ।
शाङ्करभाष्यम्
किंच अव्यक्तोऽयमिति । अव्यक्तः सर्वकरणाविषयत्वान्न व्यज्यते इत्यव्यक्तोऽयमात्मा । अतएवाचिन्त्योऽयं, यद्धीन्द्रियगोचरं वस्तु तच्चिन्ताविषयत्वमापद्यतेऽयंत्वात्मानिन्द्रियगोचरत्वादचिन्त्योऽतएवाविकार्यः। यथा क्षीरं दध्यातञ्चनादिना विकारि न तथायमात्मा । निरवयवत्वाच्चाविक्रियः, नहि निरवयवं किंचिद्विक्रियात्मकंदृष्टम् । अविक्रियत्वादविकार्योऽयमात्मोच्यते । तस्मादेवं यथोक्तप्रकारेणैनमात्मानं विदित्वा त्वं नानुशोचितुमर्हसि हन्ताहमेषां मयैते हन्यन्ते इति ।।25।।
भाष्यार्थः
सः आत्मा बुद्ध्यादीनां करणानां विषयः नास्ति । अतः अव्यक्तः । एवं सः अचिन्त्यः अपि । किञ्च यस्य पदार्थस्य इन्द्रियगोचरत्वं भवति, सः एव चिन्तनविषयः अपि । परन्तु आत्मनः इन्द्रियगोचरत्वाभावाद् अचिन्त्यत्वम् । सः आत्मा अविकारी अस्ति । अर्थाद्, दध्यादीनां सह सम्पर्केण दुग्धे विकारः भवति, तथा आत्मनि न शक्यते । सः आत्मा अवयवरहितः (निराकारः) अपि । तस्माद् कारणाद् अपि सः अविकारी । यतो हि अवयवरहितस्य पदार्थस्य विकारः शक्यते । अतः विकाररहितत्वात् आत्मा अविकारी उच्यते । उपर्युक्तम् आत्मविषये ज्ञात्वा त्वया शोकः न करणीयः । 'अहं हन्ता', 'अहं घातकी' इत्यादि सर्वं मिथ्या अस्ति ।
रामानुजभाष्यम्
छेदनादियोग्यानि वस्तूनि यैं प्रमाणैर्व्यज्यन्ते, तैरयमात्मा न व्यज्यत इत्यव्यक्तम् । अतश्छेद्यादिविजातीयम् । अचिन्त्यश्च सर्ववस्तुविजातीयत्वेन तत्तत्स्वभावयुक्ततया चिन्तयितुमपि नार्हम् । अतश्चाविकार्यं विकारानर्हम् । तस्मादुक्तलक्षणमेनमात्मानं विदित्वा तत्कृते नानुशोचितुमर्हसि ॥२.२५॥
भाष्यार्थः
छेदनादियोग्यानि वस्तूनि यैः प्रमाणैः व्यक्तानि भवन्ति, तेभ्यः प्रमाणेभ्यः एषः आत्मा व्यक्तः न भवति, अतः आत्मा अव्यक्तः अस्ति । एवं येषां वस्तूनां छेदनादिकार्यं शक्यं, तेभ्यः पदार्थेभ्यः एषः आत्मा विजातीयः अस्ति अर्थाद् सर्वथा भिन्नः अस्ति इति । सर्वेभ्यः वस्तुभ्यः विजातीयत्वाद् तेषां वस्तूनां स्वभावः तस्मिन् आत्मनि आरोप्य तस्य आत्मनः चिन्तनम् अपि असम्भवम् अस्ति । अतः सः अचिन्त्यः, अविकारी च अस्ति । आत्मनः उक्तानि लक्षणानि ज्ञात्वा, त्वया तस्य आत्मनः कृते शोकः न करणीयः ।
अधिकवाचनाय
25 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लक्ष्यसाधनक्रीडा
लक्ष्यसाधनक्रीडा(Archery) प्रसिद्धक्रीडासु अन्यतमा ।
कश्चन निश्चित लक्ष्यं निर्धार्य धनोः साहाय्येन बाणचानकला एव लक्ष्यसाधनं भवति । युद्धविधेः अनुसारेण लक्ष्यसाधनं बहु प्राचीनम् इति मन्यते । लक्ष्यसाधनस्य आरम्भविषये सम्यक्तया कोपि न जानति । भारतीय वेदशास्त्र-स्मृति-पुराणादि अनुसारं भारते अपि बहु पुराकालात् आरब्धं वर्तते । युरोप्-आदि पूर्वीयदेशेषु अपि लक्ष्यसाधनं बहु पुराकालात् आसीदिति श्रूयते । एषा न केवलं युद्धसम्बद्धी अपि तु क्रीडा, कुशलता, अभ्यासः च वर्तते ।
इतिहासः
लक्ष्यसाधनं भारते बहु पुराकालादारभ्य वर्तते । वेदे लक्ष्यसाधनविषये बहुधा श्रूयते । संहिता, ब्राह्मणादिषु च वज्रस्य हस्ते धनुर्बाणस्य उल्लेखः लभ्यते । धनुर्धरस्य यात्रा सर्वदा आपत्ति रहुतः सकुशलशरीत्या च भवति इति कौशीतकि ब्राह्मणे वर्तते । भीष्मः षट्-हस्त लम्बायमानबाणः प्रयुक्तवान् आसीत् । रघुवंशमहाकाव्ये रामलक्ष्मणयोः धनुषः विषये वर्णितं वर्तते । अभिज्ञाशाकुन्तले दुश्यन्तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलं वर्णितं वर्तते । महाभारते अर्जुनः धनुर्विद्यायां कुशलतमः इति तु स्पष्टमेव ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
वर्गः:क्रीडाः वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तापी-गैस-परियोजना
तापी-गैस-परियोजना अन्तर्राष्ट्रीया परियोजना वर्तते। तापी-शब्दः तुर्कमेनिस्थानस्य,अफगानिस्थानस्य,पाकिस्थानस्य, इंडिया (भारतस्य) च आदि अक्षराणां समाहारः अस्ति। एषः तापी- शब्दः उक्तान् सर्वान् चतुरः देशान् सहसा व्यक्तं करोति। त = तुर्कमेनिस्थानम् ,अ =अफगानिस्थानम् ,प =पाकिस्थानम्, इ = इंडिया (भारतम्)। एषाः परियोजना   तुर्कमेनिस्थानात् आरभ्य  क्रमेण  अफगानिस्थानं, पाकिस्थानं च भूत्वा भारतपर्यन्तं गमिष्यति।
२२५
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
तापी-गैस-परियोजना
तापी-योजना
एतस्यां योजनायां ३३ अर्बुदं घन-मीटर-परिमितं 'गैस' प्रतिवर्षम् अफगानिस्थानस्य हेरात-कंधार-महोनगरयोः मार्गेण पाकिस्थानं भूत्वा भारतस्य सीमान्तनगरं फाजिल्का-नगरं पञ्जाब-राज्यं यावत् प्राप्स्यति।
२२५
बाह्य-सूत्राणि
२२५ २२५ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तापी-गैस-परियोजना
व्ययः
१० अर्बुदं डॉलर
रूचियुक्ताः देशाः
बाङ्गलादे शः अपि एतस्यां योजनायां प्रदर्शितवान्।
सन्दर्भः
वर्गः:जम्बुद्वीपः
तारा
thumb|तारा ताराः आकाशमध्ये ज्योतिस्रोतारः।
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शेयेन्
चेयेन् अमेरिका संयुक्त संस्थानस्य वयोमिङ्राज्यस्य राजधानी अस्ति।
उल्लेखः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
घुश्मा
स्थाननिर्देशः
पूर्वं कर्णाटकस्य चक्राधिपत्ये किञ्चन यादवराज्यम् आसीत् ।  तस्य राजधानी देवगिरिः आसीत् ।  बहुवर्षाणि यावत्  एतद् नगरं सम्पद्भरितम् आसीत् ।  किन्तु मल्लिक् काफूर् इत्यस्य कुतन्त्रेण यादवानां राज्यस्य निर्नामः भवति । देवगिरेः नाशः भवति ।  एतस्य नगरस्य समीपे धूमशकटस्थानकम् अस्ति ।  इतः २० किलोमीटर् दूरे प्रख्यातानाम् एल्लोरागुहाणां समीपे वेरुळग्रामस्य समीपे घुश्मेश्वरः (घुश्मेश्वरज्योतिर्लिङ्गम्) अस्ति ।  एतद् ज्योतिर्लिङ्गं भारतस्य १२ ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । एतस्य क्षेत्रस्य महिमानं द्योतयितुं काचित् घटना जाता । एतादृश्यः घटनाः अनेकाः स्युः ।  कालगर्भे ताः विलीनाः सन्ति ।  किन्तु द्वापरयुगस्य आरम्भे घटिता काचित् घटना अद्यापि ज्वलन्ती जीवति ।
जीवनस्य कथा
देवगिरिपर्वतस्य समीपे कश्चन सद्ब्राह्मणः नित्यनैमित्तिकेषु, दैनन्दिनकार्येषु मग्नः आसीत् । तस्य नाम सुधर्मः इति । तस्य पत्न्याः नाम सुदेहा इति आसीत् । एतौ बहु अन्योन्येन सुखेन जीवनं यापयन्तौ आस्ताम् । एतयोः जीवने न्यूनता नाम तयोः अपत्यं नासीत् ।
तदर्थम् अन्यं विवाहं करोतु इति पत्नी सुदेहा पत्युः अनुरोधं कुर्वती आसीत् "अस्माकं वंशस्य अभिवृद्ध्यर्थं भवता द्वितीयः विवाहः करणीयः” इति ।	"तादृशी त्वरा किमर्थम् ? भवत्याः आयुः समाप्तं  वा ? अपत्यं न भवेत् वा ?” इति पृष्टवान् । तदा सुदेहा "यदि दातुं शक्यं तर्हि भगवान् एतावता अपत्यदानम् अकरिष्यत्  एव । किन्तु तस्य अनुग्रहः मयि नास्ति ।  अतः अहं माता न अभवम् ।  मम अनुजा घुश्मा अत्यन्ता सुशीला, धर्मपरायणा च अस्ति ।  तस्याः कारणतः  भवतः किमपि कष्टं न भवति ।  आवाम् अग्रजे अनुजे च परस्परम् अनुसरन्त्यौ एकत्र सुखेन भवावः ।  आवां मिलित्वा कथं भवावः इति विषये भवान् निश्चिन्तः भवतु…..” इति उक्तवती । मम अनुजया सह विवाहं करोतु इति सुदेहा पुनः पुनः अनुरोधं कृतवती ।  तस्याः अनुरोधकारणेन सुधर्मः तस्याः वचनम् अङ्गीकृतवान् ।
शिवभक्ता घुश्मा
सुधर्मः घुश्मां परिणीतवान् । घुश्मा आबाल्यात्  शिवभक्ता आसीत् ।  परमात्मनि शङ्करे तस्याः अपारश्रद्धाभक्तिः आसीत् ।  प्रतिदिनं सा मृत्तिकया एकाधिकशतं शिवलिङ्गानि कृत्वा  तेभ्यः विधिपूर्वकं पूजां कृत्वा अनन्तरं समीपे सरोवरे तानि विसर्जयति स्म । विवाहानन्तरमपि पतिगृहे एषा स्वस्य उपासनायाः क्रमम् अनुवर्तितवती आसीत् । पतिः अपि धर्मिष्टः इत्यनेन तस्याः दैवभक्त्याः, उपासनायाः  च सः प्रोत्साहनं करोति स्म । अग्रजा- अनुजयोः मध्ये तु अपारं प्रेम आसीत् । द्वेऽपि बहु प्रेम्णा व्यवहरतः स्म । सुधर्मं भगवान् अनुगृहीतवान् । परिणामेन घुश्मा गर्भवती जाता ।    कालान्तरे कञ्चित् सुन्दरं पुत्रं प्रसूतवती । पुत्रस्य जन्मनः अनन्तरम् अग्रजानुजयोः मध्ये असमाधानस्य खातः निर्मितः अभवत् । सुदेहायाः किं जातम् इति न ज्ञायते ।  प्रकृतिसहजं स्यात् सपत्नीमात्सर्यम् ।  स्वस्य अपत्यं नास्ति । तया अपत्यं प्राप्तं किल इति तस्याः अन्तरङ्गे द्वेषः स्यात् ।  अनुजायां तस्याः द्वेषभावः अधिकः जातः । पुत्रः जातः इत्यनेन सहजतया सुधर्मः अपि घुश्मायाम् अधिकां प्रीतिं प्रदर्शयति स्म । सः स्वस्य अवधानं पूर्णं घुश्मायां स्थापितवान् इत्यनेन सुदेहायाः कोपः अधिकः जातः । दिनानि अतीतानि । बालः ज्येष्ठः जातः । यौवनं प्राप्तवान् ।  कयाचित्  सुयोग्यया ब्राह्मणकन्यया सह सुधर्मः तस्य विवाहं कारितवान् । आश्रमं प्रति स्नुषाम् आनीतवान् । "अस्मिन् गृहे मदीयं किम् अवशिष्टम् अस्ति ? एतद् गृहं घुश्मायाः, तस्याः पुत्रस्य, तस्याः स्नुषायाः च अभवत्”  एवं रीत्या सुदेहा लौकिकासमानतायाः विषये चिन्तयन्ती आसीत् ।  एवं दुर्भावनया तस्याः असूया अधिका अभवत् ।  कदाचित् स्नुषा गृहकार्ये मग्ना आसीत् ।  पुत्रः एकान्ते शयनकक्षायां निद्रां कुर्वन् आसीत् ।  तदा सुदेहा तत्र आगतवती ।  तस्यां द्वेषस्य अग्निः प्रज्ज्वालितः आसीत्  । आत्मानं नियन्त्रयितुं सा न शक्तवती ।  पुत्रस्य उपरि आक्रमणं कृत्वा कण्ठं गृहीत्वा श्वासावरोधकपूर्वं तं मारयित्वा मृतशरीरं स्वीकृत्य समीपस्थे सरोवरे क्षिप्त्वा आगतवती ।  किञ्चित् कालानन्तरं स्नुषा यदा शय्यागारं प्रविष्टवती तदा तत्र पतिः नासीत् ।  तत्रत्यानि रक्तमयानि वस्त्राणि दृष्ट्वा सा विलापं कुर्वती आसीत् ।  घुश्मा तु एतं विषयमेव न जानाति स्म ।  सा आनन्देन स्वस्य पूजाप्रार्थनादिषु लीना आसीत् ।  यथापूर्वं पूजितानि लिङ्गानि विस्रष्टुं यदा घुश्मा सरोवरं गतवती तदा तस्याः पुत्रः आर्द्रवस्त्रेण सरोवरात् बहिः आगत्य मातुः प्रणामं करोति । "मातः ! अहं मारितः आसम् । किन्तु भवत्याः पूजाफलेन, भगवता अनुग्रहेण च पुनः जीवन्  एवम् आगतवान् अस्मि” इति उक्तवान् । तस्य कष्टानि परिहृतानि जातानि इव कल्मशरहितः भूत्वा विशेषतेजसा सः प्रकाशते स्म । विमाता तं कथं मारितवती, कथं सरोवरे क्षिप्तवती इति सर्वं विवृतवान् ।
घुश्मायाः औदार्यम्
एतद् सर्वं श्रुत्वा घुश्मा पुत्रस्य समाधाननं कारयन्ती प्रेम्णा वदति "पुत्र ! सुदेहा भवतः माता  अस्ति ।  तस्याः क्षमां करोतु ।  एतां घटनाम् अन्यत्र न वदतु” इति । अग्रजायाः एतादृशेन स्वभावकारणेन घुश्मा बहुदुःखिता जाता ।  पुत्रवधस्य पापात् तस्याः मोचनं  स्वस्य कर्तव्यम् इति चिन्तितवती ।  ताम् उत्तमां कर्तुं तस्यै ईश्वरानुग्रहं दापयितुं च घुश्मा तपः आरब्धवती । अनेकदिनानि यावत्  कठिनतपः आचरितवती ।  एतेन सुदेहा अपि प्रभाविता अभवत् ।  सुधर्मः अपि पत्न्याः तपसि साहाय्यं करोति स्म ।  घुश्मायाः हृदये एका एव प्रार्थना – “ हे प्रभो ! भवान् मम अग्रजां क्ष्यामतु । यदि भवान् मयि प्रसन्नः अस्ति तर्हि मम सहोदरीं पापमुक्तां करोतु ।  तस्यै चित्तशुद्धिं ददातु ।  ताम् अनुगृह्णातु” इति ।  भक्तपराधीनः श्रीशङ्करः भक्तायाः इतोऽप्यधिकां परीक्षां  कर्तुं न इष्टवान् ।  अविलम्बेन एव तस्याः पुरतः अहिधरः(शिवः) चन्द्रमौळी सन्  त्रिशूलं गृहीत्वा प्रत्यक्षः अभवत् ।  सा पुरतः उपस्थितस्य परमात्मनः  पूर्णमनसा स्तुतिं कृतवती ।  "अग्रजायाः क्षमां करोतु” इति प्रार्थितवती घुश्मा । "भवती भवत्याः अग्रजायाः क्षमां कर्तुं शक्नुयात् । अहं क्षमां न करोमि” इति वदति शङ्करः । भगवान् शङ्करः अपराधं न सहते ।  किन्तु घुश्मा पुनः भगवतः अङ्गीकारः यथा भवेत्  तथा प्रार्थितवती ।  तदा सन्तुष्टः शङ्करः "भवत्याः भक्त्या अहं सन्तुष्टः अस्मि ।  भवत्याः इच्छानुसारं वरं पृच्छतु” इति वदति ।  तदा घुश्मा "भगवन् ! भवता सर्वदा अत्रैव स्थातव्यम् ।  सर्वे अत्रैव भवन्तं पूजयन्तु ।  भक्ताः भवतः पूजया निष्पापिनः भूत्वा भवतः पुण्यधाम प्राप्नुवन्तु” इति वरं याचितवती ।  "तथास्तु !” इत्युक्त्वा शङ्करः अदृश्यः भूत्वा अर्चावतारे ज्योतिर्लिङ्गस्य रूपेण तत्रैव स्थितवान् । सुदेहायै परमात्मना सद्बुद्धिः प्रदत्ता आसीत् । सा अनुजायाः क्षमां प्रार्थितवती । अनन्तरम् अग्रजा अनुजा द्वेऽपि परमात्मनः पूजायां मग्ने जाते । पत्युः सेवां कुर्वत्यौ, गोब्राह्मणानां, दीनदलितानां सेवायां निरते अभवताम् । ""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रृङ्गारतिलकम्
रुद्रभट्टेन लिखितः ग्रन्थः श्रृङ्गारतिलकम् (Shrungaarathilakam) इति । अस्मिन् ग्रन्थे परिच्छेदत्रयं विद्यन्ते ।
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दिवि सूर्यसहस्रस्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेत् युगपत् उत्थिता यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासः तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥
अन्वयः
यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः युगपत् उत्थिता भवेत् सा महात्मनः तस्य भासः सदृशी स्यात् ।
अर्थः
आकाशे यदि युगपदेव सहस्रं सूर्याः उत्थिताः स्युः तर्हि तेषां या कान्तिः स्यात् सा कान्तिः महानुभावस्य तस्य नारायणस्य कान्तेः तुल्या भवेत् ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
12 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
२२६
२२६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
शून्यम् (सङ्ख्या)
शून्यं नाम किमपि नास्ति अथवा मौल्यरहितम् इति अर्थः । मौल्यराहित्यं गणितशास्त्रे कथम् प्रमुखं पात्र वहति इति इतिहासे गणितसिद्धान्तानम् अध्ययनं कृतवतां गणितशास्त्रज्ञानाम् आश्चर्यजनकः प्रश्नः ।
इतिहासः
पाश्चात्त्यजगतः गणितज्ञानां शून्यम् इत्यस्य परिकल्पनमेव नासीत् । पाश्चात्त्यचिन्तनं तर्कान्तफलं पौर्वात्यचिन्तनं ध्यनान्तफलं च भवतः । अनेन हेतुना एव शून्यस्य अर्थवैशिष्ट्यं पौर्वात्यानाम् एव सुलभम् अभवत् । यतः शून्यस्य परिकल्पनं भारतीयधर्मपरम्परायां सहजम् अस्ति । शून्यं तु निर्गुणब्रह्मणः प्रतीकम् अस्ति इति शास्त्रज्ञाः वदन्ति । इतिहासम् अवलोकते चेत् क्रि.श. ५२०तमे काले दशमांशपद्धतेः आरम्भः आर्यभटेन सह अभवत् । सः शून्यस्य ख इति स्थानधारकम् उपयुक्तवान् आसीत् । तस्य पश्चात् ब्रह्मगुप्तः शून्यं ब्राह्मीसङ्ख्यापद्धत्यां योजितवान् । अस्य लेखाः यदा अरब् भाषया अनूदिताः तदा शून्यप्रकरणम् अरब्लोकं गतम् । ततः पाश्चात्त्याः तत् प्राप्य इण्डो अरेबिक् सङ्ख्या इति नाम अकुर्वन् । एवं शून्यस्य परिकल्पना क्रि.श. १२००तमे वर्षे पश्चिमदेशान् अगच्छत् । तावत्पर्यन्तम् ऐरोप्यदेशेषु रोमन् सङ्ख्यापद्धतिः अभ्यासे आसीत् । तेषां शून्यस्य परिकल्पना एव नासीत् । सर्वाभवस्य ते नुल्ला (“nulla”) इति पदम् उपयोजयन्ति स्म । अभावोऽपि निर्दिष्टसङ्ख्या इति कल्पना तेषां नासीत् । सङ्ख्यानां स्थानमौल्यपद्धतिः ब्याबिलोनियापरम्परायाम् अपि आसीत् । क्रि.पू. १७००तमे वर्षे सेक्साजेसिमल् स्थानमौल्यपद्धतिम् उपयोजयन्ति स्म । किन्तु तत्रापि शून्यस्य परिकल्पनम् एव नासीत् ।
शून्यस्य प्राधान्यम्
वर्गः:गणितशास्त्रम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
द डार्क् नैट्
thumb|right द डार्क् नैट् (The Dark Knight) एकः बाट्मान् श्रेणी चलनचित्रः अस्ति। चित्रस्य निर्देशकः क्रिस्टफ़र् नोलन् अस्ति। नायकः क्रिस्टियन् बेल्, मागी गिलेन्हाल्, हीथ् लेड्जर् च।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
नैट्, द डार्क् वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोण्डपल्ली
विजयवाडातः समीपे विद्यमानम् उद्यमशीलं नगरम् । अत्र कोण्डपळ्ळीपाञ्चालिकाः इति प्रख्यातानां पाञ्चालिकानां निर्माणं भवति । पारम्पारिकतया अत्र एतासां काष्ठपाञ्चालिकानां निर्माणं प्रचलति । तासु दशावतारस्य, शिबिकायां गच्छन्त्याः वध्वाः, नृत्यं कुर्वत्याः नर्तक्याः, वरण्डसहितस्य गजस्य पुत्थलिकाः प्रधानाः सन्ति । अत्र समीपे (विजयवाडतः २५ कि.मी) प्रदेशे गुहादेवालयाः सन्ति । कोण्डपल्लीदुर्गम् ऐतिहासिकं सुप्रसिद्धं च ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य दुर्गाणि वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम् (आईएटीएः MAA, आईसीएओः VOMM ), एतत् माद्रास इंटरनेशनल एयरपोर्ट इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति। चेन्नई(माद्रास), इति भारतवर्षस्य दक्षिणस्यां दिशि तिरूसूलम् इति नगरे स्थितम्। एतत् भारतवर्षस्य सर्वापेक्षयाबृहदन्ताराष्ट्रियप्रवेशद्वारेषु अन्यतममस्ति। एतत् विमानक्षेत्रम् भारतवर्षस्य तृतीयव्यस्ततममस्ति(देहल्लीमुम्बाई इत्यनयोः अनन्तरम्)। एतत् एकमन्तर्राष्ट्रियं केन्द्रं भवति येन २००७ तः प्रायः १२ कोटियात्रीणां निर्वाहं कृतमस्ति। किञ्च २५तः अधिकविमानपङ्क्त्याः सेवां प्रददाति। भारतवर्षे मुम्बाई इति नगरात् परम् इदं द्वितीयं बृहत् केन्द्रमस्ति। इदं स्थलं मीनमबाक्कम् किञ्च तिरसूलम् इत्यनयोः पार्श्वे स्थितं वर्तते। यत्र यात्रीणां प्रवेशः तिरूसूलनामके नगरे भवति। किञ्च वस्तुनां प्रवेशः मीनमबाक्कमनामके नगरे कर्तुं शक्यते।