cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः
माध्यन्दिनी शिक्षा
अत्र चत्वारिंशत् गद्यखण्डेषु वणितेयं शिक्षा विद्यते। अस्याः पुष्पिकायामुक्त मस्ति यत्--‘एवं चतुष्षष्टयुत्तरशतं लोपाः । एकादशोत्तरमष्टादशशतैः सहेति' । एतेनैवास्याः शिक्षाया वैशिष्टयं सिद्धयति ।
अत्रैका 'लघुमाध्यन्दिनीया शिक्षा' अपि विद्यते। यस्यां शिक्षायां वैदिकसन्धि विचारो विसर्गोच्चारणविधिः उदात्तादीनामगुल्या निर्देशप्रकारश्चेति विषयत्रयं ह प्राधान्येन निरूपितम् । इयं पद्यात्मिका वर्तते । अष्टाविंशतिः श्लोका अत्र विराजन्ते ।।
वर्णरत्नप्रदीपिका शिक्षा-प्रस्तुतेय शिक्षा वर्णरत्नप्रदीपिका वस्तुतः वर्ण (अक्षर )रलाना प्रदीपिका-प्रकाशिफा विद्यते । अयं महनीयः शिक्षाग्रन्थो भारद्वाजगोत्रोत्पन्नेन केनापि--अमरेशनामकेन विदुषा विरचितः। तथा चोक्तं वर्णरत्नप्रदीपिकायामेव -
'उत्पन्नो यः स्तुते वंशे बुद्धिमान् कृतनिश्चयः ।
अमरेश इति ख्यातो भारद्वाजकुलोद्वहः' ।।
अयम् अमरेशः भगवतः श्रीकृष्णस्य परमोपासक आसीदिति तद्ग्रन्थेनैव प्रमाणी भवति । तत्र कल्याणप्राप्त्यर्थं सर्वात्मना श्रीकृष्णं स्तौति, तद्यथा--
'श्रेयो दिशतु नः कृष्णः कंसमातङ्गकेशरी ।
राधाकेलिकलाऽभिज्ञो गोपीवादकुतूहली' ।
इयं शिक्षा प्रातिशाख्यानुसारिणी वर्तते तथा च बालानां वर्णज्ञानादिहेतवे पाठशुद्ध यर्थञ्च विरचिताऽस्ति । अस्मिन् शिक्षाग़न्थे--सप्तविंशत्युत्तरशतद्वय( २२७ ) श्लोकाः सन्ति । तेषु तेषु श्लोकेषु वर्णानां स्वराणां सन्धीनाञ्च साङ्गोपाङ्गं विस्तरेग विवेचनमस्ति । संक्षेपेणतत्कथने न कापि विप्रतिपत्तिर्वर्तते यदियं शिक्षा मन्त्र रहस्यस्य मञ्जूषा वर्तते इत्येव नहि एतत् सर्वं विदित्वा कोऽप्यध्येता ब्रह्मलोके सादरं महीयते = पूज्यते । अस्य शिक्षाग्रन्थस्य पठनस्य धारणस्य च फलश्रुतिरपि विलक्षणव । तद्यथा
'अनेन विधिना वेदं योऽधीते श्रद्धया द्विजः ।
रहस्यं यो न जानाति लक्षणं चार्षकादिकम् ।
सोऽध्यापनेन योग्यः स्याज्जपहोमादिकर्मसु ॥ २२६ ॥
अमरेशकृतामेतां शिक्षां यो धारयेत्सुधीः ।
विद्वज्जनसभामध्ये जयं स लभते ध्रुवम् ॥ २२७ ॥
केशवी शिक्षा
प्रस्तुतेयं शिक्षा प्रतिज्ञासूत्रानुसारिणी विद्यते । अस्याः शिक्षाया रचयिता मुनेः आस्तीकस्य वंशजस्य गोकुलदैवज्ञस्य पुत्रः केशवदैवज्ञ आसीत् । अयं केशवदैवज्ञो ज्योतिषशास्त्रस्यापि मर्मज्ञो विद्वान् आसीत् । आस्तीकमुनेश्वास्तिकता तु सुप्रसिद्धैवास्ति । यस्य आख्यां श्रुत्वैव क्रोधयुताः सर्पा अपि इतस्ततः पलायन्ते । एवम्भूतस्य महिमान्वितस्य महामुनेः अयम् अपत्यश्रेणीकः ।
इयं शिक्षा प्रकारद्वयस्योपलब्धा भवति । तत्र प्रथमायां शिक्षायां माध्यन्दिन शाखासम्बद्धानां परिभाषाणां विस्तृतं विवेचनमस्ति । प्रतिज्ञासूत्रस्य नवसंख्यकानां सूत्राणां विस्तृतेनोदाहरणमुखेन व्याख्यानमत्र सन्निविष्टमस्ति । अपरञ्च-वेदमात्र विषयकः सन्धिविचारोऽप्यादितः अन्तं यावत् कृतः । अस्य द्वितीया शिक्षा च पद्यात्मिका वर्तते, यस्याम् एकविंशतिपद्येषु स्वरस्य विस्तृतः विचारः विद्यते ।
मल्लशमंशिक्षा
यतः श्रीमता मल्लशर्मणा वेदाध्ययनस्य प्रक्रियां सूदढीकरणाय हस्तस्वरप्रक्रियादीनां योजनां विधायेयं शिक्षा विनिर्मिता, अत इयं शिक्षा मल्लशर्म शिक्षा कथ्यते वेदाध्ययनतत्परैर्वैदिकैः । अयं मल्लशर्मा स्वपरिचयं शिक्षान्ते ददाति, तदनुसारमयं कान्यकुब्जदेशीय-उपमन्युगोत्रीय-अग्निहोत्री-वाक्पतितनूज-पितृभक्त घाटमपुरवासि-मल्लशर्मा आसीत् । तथा चोक्तं तत्र शिक्षायाम्-
'श्रीमता कान्यकुब्जेन हयुपमन्य्वग्निहोत्रिणा ।
श्रीमद्वेदस्वरूपाणां श्रीमद्वाक्पतिशर्मणाम् ।।
सूनुना पितृभक्तेन मल्लविप्रेण धीमता'।
अस्यां शिक्षायां पद्यानां संख्या पञ्चषष्टिमिता ( ६५ ) विद्यते । तथा चार शिक्षाया रचनाकाल: १७८१ वैक्रमे वर्षे, कातिके मासे, शुक्लपक्षे एकादश्यां शा दिवसे समाप्तिमगादिति तत्रस्थश्लोकाभ्यां प्रमाणितो भवति । तद्यथा--
'विक्रमार्कगताब्देषु चन्द्रवस्वगभूमिष ।
ऊर्जमासे सिते पक्षे ह्येकादश्यां शनेदिने ।
कृतेयं बालबोधाय स्वहस्तस्वरप्रक्रिया' । इति ।
स्वराङ्कुश-शिक्षा
अस्यां शिक्षायामादितः समाप्तिपर्यन्तम् उदात्तादिस्वराणामेव प्राधान्येन विवेचनमस्ति । तथा चोक्तं ग्रन्थकारेण ग्रन्थादावेव--'वक्ष्येऽहं स्वरनिर्णय । मि'ति । पञ्चविंशतिपद्येषु ग्रथितयं शिक्षा श्रीमता जयन्तस्वामिना विरचिता। केचन विद्वांसो रावणकृता 'स्वराङकुशा शिक्षा' इत्यपि प्रतिपादयन्ति, तच्छोधनीयम् । यतो हि पुष्पिकायान्तु उक्तमस्ति यत्
स्वराङ्कुशेति विख्याता बह्वचां स्वरसिद्धये ॥ २३ ॥
एतदनन्तरमपि श्लोकद्वयमुपलभ्यते ।
अतोऽत्र पञ्चविंशति श्लोकाः सन्ति ।
षोडशश्लोकी शिक्षा
यतः षोडशसंख्यकैः श्लोकैरियं शिक्षा परिपूर्णा भवत्यत षोडशश्लोकी शिक्षेयमभिहिता भवति । श्रीमता रामकृष्णेनेयं शिक्षा विरचिताऽस्ति । अस्यां शिक्षायां त्रिषष्टि वर्णाः परिसंख्याताः सन्ति । तेषु वर्णेष द्वाविंशतिसंख्यकाः स्वराः, त्रयस्त्रिशद् संख्यकानि व्यञ्जनानि, चतुस्संख्यकाः यमाः एतदतिरिक्तमनु स्वारविसर्गजिह्वामूलीयोपध्मानीयाश्च सम्मिलिताः भवन्ति । अपरञ्चात्र-द्वाविंशति स्वरसंख्याप्रतिपादनेन न दीर्घलकारो गृहीतः ग्रन्थकारेण ।
अस्याः शिक्षायाः प्रवक्ता स्वयं स्वयम्भूः विद्यते, अन्यच्च वाच उच्चारणविधि रस्याः प्रयोजनकर्तृत्वं विद्य ते । तत्रादावेव ग्रन्थकारः प्रोवाच -
यथा संव्यवहारेषु स्वयं प्रोक्ता स्वम्भवा' ॥
अपरञ्चास्याः शिक्षायाः प्रतिदिनं पठनेन 'यत्किञ्च जगत्यां जगत्' तत्सर्वं प्राप्नो तीति वैशिष्टयम् । तथा चाह ग्रन्थकारोऽन्तिमे श्लोके -
'शिवा यान्निसृतां शिक्षा प्रयतो यः पठेदिह ।
पुत्र-कीत्ति-धनायुष्मान्त्स्वर्गेऽतिमश्नुते' ॥
अवसाननिर्णयशिक्षा
'नमस्कृत्य तु तं देवं शङ्करस्य सुतं प्रभुम् ।
यस्य प्रसादाद्देवस्य बुद्धिभेदोऽत्यभून्मम' ॥
अपरञ्चास्याः शिक्षाया निर्माणकाल: परवतियुगे १९४६ मिते वर्षे ग्रन्थपुष्पिकया प्रमाणितो भवति । तद्यथा पुष्पिकायाम्  -
'रसवेदाङ्केन्दुमिते (१९४६) फाल्गुने शुक्लपक्षके ।
पूर्णिमायां गुरोर्वारेऽवसानान्यङ्कितानि वै॥
स्वरभक्तिलक्षणपरिशिष्टशिक्षा
द्विचत्वारिंशत्पद्येषु ग्रथितेयं शिक्षा यथार्थ - नाम्नी स्वरभक्तिलक्षणपरिशिष्टशिक्षा कथ्यते । इयं शिक्षा च महर्षिणा कात्यायनेन न विरचितेति ग्रन्थपुष्पिकया एव ज्ञायते, तद्यथा -
ज्ञात्वैतन्मनुजो याति ब्रह्मलोकं सनातनम् ।
इति कात्यायनेनैव परिशिष्टं कृतं मुदा ॥
अपरञ्चास्यां शिक्षायामष्टौ स्वराः वर्णिताः सन्ति । तेषां नामानि च सन्ति –
(१) तैरोविराम, (२) क्षेत्र, (३) तैरोव्यञ्जन, (४) तथाभाव्य, (५) अभिनिहित, (६) जात्य, (७) पादवृत्त, (८) प्रश्लिष्ट इति । एतेषामुदा हरणानि च वैदिकानि ग्रन्थे निर्दिष्टानि सन्ति ।
अन्यच्च - वर्णोच्चारणविधानं, करिण्यादिपञ्चविधस्वराणां लक्षणानि मन्त्रभागे समागतानि चोदाहरणानि प्रयुक्तान्यत्र सन्ति । तथा चाह ग्रन्थकारो ग्रन्थादौ -
'अथातः सम्प्रवक्ष्यामि सर्वलक्षणलक्षिताम् ।
शिक्षा समासतस्तत्र स्वरास्त्वष्टौ प्रकीतिताः ।।
तैरो विरामः क्षेप्रश्च तैरो व्यञ्जकस्तथा।
भाव्योऽभिनिहतो जात्यः पादवृत्तश्च सप्तमः ॥
प्रश्लिष्ट इति विज्ञेयाः.......
अनेन प्रकारेणेयं शिक्षा सर्वलक्षणलक्षिता विद्यते ।
प्रातिशाख्यप्रदीपशिक्षा
विविधमहिमामण्डितेयं शिक्षा शिक्षा-ग्रन्थेषु मुख्यतमा विद्यते । अस्योपादेयत्वं निर्विवादमस्ति । अस्याः शिक्षाया लेखकः सदाशिवतनयः बालकृष्णनामकः कश्चिद् विपश्चिद् विद्यते इति तद्ग्रन्थेनैव सूच्यते । तद्यथा -
'सदाशिवतनूजेन बालकृष्णेन धीमता।
प्रातिशाख्यप्रदीपाख्या शिक्षा सम्यङ् निरूप्यते ॥
अस्यां शिक्षायां प्राचीन ग्रन्थोक्तमतान्याहृत्य स्वर-वर्णादीनां शिक्षायाः सर्वविध विषयाणां पुष्कलं विवेचनमुपलभ्यते । यथोक्तं ग्रन्थकारेणैव--
'प्रातिशाख्यं च शिक्षाश्च सम्यगालोच्य यत्नतः ।
वैदिकानां सुबोधाय सम्यक् पाठस्य सिद्धये ॥
अत्र पर्व वेदाध्ययनप्रकारो याज्ञवल्क्यमतेन निरूपितः । तदनु उच्चरुदाना सत्राणां प्रतिज्ञासूत्रानुसारं व्याख्यातमस्ति । एवमेव कतिपयपाणिनीयसूत्राय सन्ध्यादीनां विचारोऽपि सुव्यवस्थितो वर्तते । आकृत्या विषयनिरूपणेन चेयं महत्तमा विद्यते।
नारदीयशिक्षा
(सामवेदीया विशेषतः ) अस्याः शिक्षायाः संज्ञावधारणराप निश्चीयते यदियं देवर्षिणा नारदेन प्रवर्तिताऽऽसीत् । अस्या महनीयायाः शिक्षा व्याख्यात्रा श्रीमता भट्टशोभाकरेणाप्युद्घोषितं यत्
'प्रणम्य परमात्मानमृक्सामस्वरविग्रहम् ।
मुनिना नारदेनोक्तां गिक्षां व्याख्यातुमिष्यते ॥
इयं शिक्षा वस्तुतः सर्वेषां वेदानां स्वरोच्चारणविधि प्रतिपादयति किन्तु साम वेदस्य प्राधान्यं विद्यते। अत एव विद्वांमः मामवेदसम्बद्धेयं शिक्षा स्वीकुर्वन्ति । अस्मिन् विषये भट्टमहोदयेन व्याख्यातं यत् -
'अथ सामसंहिताध्ययनादनन्तरमत इति संहिताध्ययनात् क्षिप्रं सर्वेषां शास्त्राणा मृक्सामगतानां निश्चय सम्यक् स्वरूपप्रतिपत्तिवेदमयोच्यमानं जानीयादिति भगवा नारदः सामान्येन शिष्यं प्रत्याह—सामान्यभूत ओङ्कारगतस्वरूपः उच्च-नीच-विशेषे उच्चतरे-उच्चतमे नीचे-नीचविशेषे नीचतरे नीचतमे च स्थानाभिव्यज्यमानः स्वरा न्यत्वं नाना स्वरतां प्रतिपाद्यत इति' । अन्यच्च
ऋक्सामयजुरङ्गानि ये यज्ञेषु प्रयुञ्जते ।
अविज्ञानाद्धि शास्त्राणां तेषां भवति विस्वरः ॥ ४ ।।
सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा।
अल्पग्रन्थं प्रभूतार्थं श्रव्यं वेदाङ्गमुत्तमम्' ।
अत्रायमाशयो विद्यते यत्-सामवेदस्वराणां मूलभित्तिपरिज्ञानायेयं शिक्षा अतिशयेनोपयोगिनी विद्यते । कण्डिकासु विभक्तेयं शिक्षा द्वितीयप्रपाठके पूर्णा भवति ।
कतिपयोपयोगिन्यः शिक्षाः
'यथा खनन् खनित्रेण भूतले वारि विन्दति ।
एवं गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ।।
सुश्रूषारहिता विद्या यद्यपि मेधागुणः समुपयाति ।
बन्ध्येव यौवनवती न विद्या फलवती भवति' ।।
गौतमी शिक्षा ( सामवेदीया )
महर्षिणा गौतमेन प्रवर्तितत्वादियं शिक्षा गौतमी शिक्षेति नाम्न्या कथयन्ति सामवं दिकाः । अस्यां शिक्षायां प्रपाठकद्वयं वर्तते । प्रथमे प्रपाठके अष्टौ नव वा द्वितीये प्रपाठके च सप्तसंख्यका अवान्तरनियमाः सन्ति । पर्यन्ते संसूचितमस्ति यत्-'गौतमेनोक्तं न सप्ताक्षरात्परः संयोगो भवत्येषा सहस्र वर्मात्मा नानावर्तिविभूषिता, संयोगशृङ्खलानाम साम वेदनिबन्ध नादिति ।
अत्र प्रारम्भे एव 'अथ त्रयस्त्रिशद् व्यञ्जनानि भवन्तीति प्रतिपाद्य व्यञ्जनानां त्रयस्त्रिशद् संख्या निर्धारिता, अनन्तरं त्रिविधः संयोगपिण्डो भवति इत्युक्तं, तद्यथा - अपिण्डो दारुपिण्ड उर्णपिण्डश्च। तत्र यमसहितमयस्पिण्डम्, दारुपिण्डमन्तस्थैर्ययुक्तम्, यमान्तस्थवर्जन्तूर्णापिण्डमित्यन्तस्थयमसंयोगे विशेषो नोपलभ्यत इत्यशरीरं यम विद्यादन्तस्थः पिण्डनायकः । विंशतिः आनन्त्याः भवन्ति ।
अपि च द्वचक्षराणां, यक्षराणां, चतुरक्षराणां, पञ्चाक्षराणां, पडक्षराणां सप्ताक्ष राणां च द्विर्भावाः समुदाहृताः सन्ति ।
लोमशी शिक्षा (सामवेदीया)
प्रस्तुतेयं शिक्षा सामवेद-अध्येतृणां साम गानां परमोपकारिका विद्यते नास्त्यत्र सन्देहावसरः । किं भूतेयं लोमशी इति सुस्पष्टं न प्रतीयते । शिक्षायाः प्रारम्भे लिखितमस्ति यत् -
'लोमश्यां प्रवक्ष्यामि गर्गाचार्येण चिन्तिताम् ।
इति निर्देशानुसारं महात्मना गर्गाचार्येण सुचिन्तितेयं शिक्षा वर्तते इति प्रतिभाति ।
अस्यां शिक्षायामष्टौ खण्डाः सन्ति, तत्र प्रथमे खण्डे नव श्लोकाः, द्वितीये षड् श्लोकाः, तृतीये सप्त श्लोकाः, चतुर्थे नव श्लोकाः, पञ्चमे एकादश श्लोकाः, षष्ठे सप्त श्लोकाः, सप्तमे चतुर्दश श्लोकाः, अष्टमे चैकादश श्लोकाः सन्ति ।
अस्यां शिक्षायामुपर्युक्तेषु श्लोकेषु कम्पस्यानुप्रासिकी चर्चा विद्यते । तद्यथा -
'केन कम्पातितः कम्पः संयोगो येन कम्पते ।
एवमेव रङ्गस्य स्वरव्यञ्जनभेदाभ्यां वैविध्यमुक्तमस्ति । तद्यथा -
द्विमात्रो मात्रिको वापि नसिमूलं समाश्रितः ।
माण्डूकी शिक्षा ( अथर्ववेदीया )
महर्षिणा मण्डूकाचार्येण शिक्षितेयं शिक्षा 'माण्डूकी शिक्षा' निगद्यते। इयं शिक्षा च विशेषतोऽथर्ववेदेन सम्बन्धिता विद्यते । भवेन्नाम सामवेदस्य स्वराणामपि यथाकथञ्चित् चर्चा विद्यते । अस्यां शिक्षायाम् एकाशीत्युत्तरं शतमेकं श्लोकानां संख्या विद्यते । एषु श्लोकेषु द्रुतादिवृत्तीनां साधु लक्षणादिकं निरूपितमस्ति । तथा हि -
'तिस्रो वृत्तयः सुक्रान्ता द्रुतमध्यमविलम्बिता ।
यथानुपूर्व प्रथमा द्रुता वृत्तिः प्रशस्यते ॥१॥
मध्यमैकतरा वृत्तिहर्यन्तरा हि विलम्बिता।
नैनां बुधः प्रयुञ्जीत तदीच्छेद् धर्मसम्पदाम् ॥ २ ॥
अपरञ्च -
'दोषाप्रकाशस्तु विलम्बितायां वर्णा द्रुतायां न तु सूपलक्षाः ।
तस्माद् द्रुतां चैव विलम्बितां च त्यक्त्वा नरो मध्यमया प्रयुज्यात्' ॥५॥
अन्यच्च-सामवेदीयस्वराणां विषये महत्त्वपूर्ण वर्णनमस्ति यत्
'सप्तस्वरास्तु गीयन्ते सामभिः सामगैर्बुधः ।
चत्वार एव छन्दोभ्यस्त्रयस्तत्र विजिताः ॥ ७ ॥
षड्ज ऋषभगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा।
एतदतिरिक्तमस्यां शिक्षायां विद्या हानिविद्योच्चयविषये च महत्त्वपूर्णाः सार्व देशिक्यः सार्वकालिक्यश्च शिक्षा उपदिष्टाः सन्ति । तद्यथा -
काश्चन शिक्षाः -
'आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदन्तु पण्डिताः ।
स्त्रियो मधुरमिच्छन्ति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ १७८ ॥
आचार्योपासनाद्योगात् तपसा प्राज्ञसेवनात् ।
विगृह्य कथनात्कामात् षड्भिविद्या प्रपद्यते ॥ १७९ ॥
आलस्यान्मूर्खसंयोगाद् भयाद् रोगनिपीडनात् ।
अत्याशक्त्या च मानाच्च षड्भिविद्या विनश्यति ॥ १८ ॥
'मण्डूकेन कृतां शिक्षां विदुषां बुद्धिदीपिनीम् ।
यो हि तत्त्वेन जानाति ब्रह्मलोकं स गच्छति' ॥ १८१ ।।
क्रमसन्धानशिक्षा
विदन्ति सर्वे वैदिका विद्वांसो यत्-यजुर्वेदसंहितायां चत्वा- वा रिंशदध्यायाः सन्ति । सैषा संहिता लोके वेदे च सुप्रसिद्धाऽस्ति। भगवतः शिवस्य वि रुद्राष्टाध्यायी अत्रैव सन्निहिताऽस्ति । तत्र कस्मिन्नध्याये कतिसंख्यकानि क्रमसन्धानानि सन्ति। अथवा कस्मिन् अध्याये क्रमसन्धानाभावो विद्यते, एतत्सर्वमस्यां शिक्षायां वि निर्दिष्टाऽस्ति । तथा च ग्रन्थकर्ता प्रतिज्ञातमस्ति आदावेव
'यथा समाम्नातक्रमावसानं सङ्क्रमेषु ।
क्रमशास्त्रानुसारेण सन्धानं प्रोच्यतेऽधुना' ॥१॥
क्रमानुसन्धानं यथा अध्यायेषु-प्रथमाध्याये द्विचत्वारिंशत् । एकोनविंशतिद्वितीया-. ध्याये, तृतीयाध्याये त्रीणि, चतुर्थे क्रमसन्धानाभावः, पञ्चमाध्याये सप्त, षष्ठाध्याये - क्रमसन्धानाभावः, सप्तमाध्याये द्वे, अष्टमाध्याये क्रमसन्धानाभावः, नवमाध्याये द्वे, दशमाध्याये क्रमसन्धानाभावः, एकादशाध्याये द्वे, द्वादशाध्याये एकम्, त्रयोदशाध्याये चत्वारि, चतुर्दशाध्याये त्रीणि, पञ्चदशाध्यायेऽष्टौ, षोडशसप्तदशाध्यायौ क्रमसन्धान- वि रहितौ, अष्टादशाध्याये द्वे, एकोनविंशतितमाध्याये क्रमसन्धानाभावः । विंशति तमाध्याये चत्वारि, एकविंशतितमाध्याये क्रमसन्धानाभावः । द्वाविंशाध्याये द्वे, त्रयो- भा विशाध्याये त्रीणि, २४-२५-२६-२७तमाध्यायेषु क्रमसन्धानाभावः, अष्टाविंशाध्याय ता द्वे, २९-३०-३१-३२-३३-३४-३५-अध्यायेषु क्रमसन्धानाभावः, षत्रिंशदध्याये द्वे, र सप्तत्रिशदध्याये द्वे, अष्टात्रिंशाध्याये एकम्, एकोनचत्वारिंशाध्याये क्रमसन्धाना भावः, चत्वारिंशाध्याये क्रमानुसन्धानमेकम् । एवं पञ्चदशाधिकैकशतं क्रमसन्धानानि नि भवन्ति । इति क्रमसन्धान-शिक्षा।
गलदृक् शिक्षा
गलत् ऋचः शिक्षा-इति गलदृक् शिक्षा कथ्यते । अस्याः प्रदे शिक्षाया: प्रतिपाद्यविषयोऽस्ति-शुक्लयजुर्वेदसंहिताभागे केष्वध्यायेषु कियत्संख्यकाः ऋचः गलिताः पथभ्रष्टाः सन्ति--इत्येतस्य समीचीनं विवरणमस्ति । उदाहरणरूपेण पस्तयते यद्येन प्रकारेण संहितायाः षष्ठेऽध्याये प्रथमा ऋग्गलिता विद्यते--रेवतीरम
मित्यत्र देवस्य त्वा एवं पञ्चत्रिंशत् । अपो देवा इत्यत्र 'सोमस्य त्विपिरिमं देवा मा ऋक'। एतदनुसारेणैव प्रायशः सम्पूर्णायां संहितायां गलितभावापन्नानामचां निरूपणं प्रकृष्टरूपेण समाचरितमस्ति ।
मनःस्वार-शिक्षा
शिक्षा-संग्रहे मध्ये चचितेयं शिक्षा यजुर्वेदसंहितया सम्बद्धा वर्तते । उदात्तादीनां विचारस्यैवात्र प्राधान्यं विद्यते । ग्रन्थप्रारम्भे प्रथमश्लोके अस्याः प्रणेतविषये कथितमस्ति यत् पूराकाले इयं शिक्षा ब्रह्मणा निर्मिता पश्चाच्च लोक व्यवहाराय भगवता याज्ञवल्क्येन महर्षिणा भाषिता । तद्यथा तत्र प्रोक्तमस्ति
'मनःस्वारं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा निमितं पुरा।
भगवद्याज्ञवल्क्येन भाषितंल्लोकहेतवे' ।
अस्याः शिक्षायाः प्रारम्भ इत्थं भवति–'अथ त्रिपदा द्विरवसाममध्येऽनुदात्तानि । अथाधिमध्येऽनुदात्तानि भवन्ति । एवमुदात्तादीनां चतुःषष्टिः ( ६४ ) श्रेणय सन्ति । ___एवमस्यां शिक्षायां विचारक्रमे संहितायां याः त्रिपदा ऋचः सन्ति तासु कियत्यो अन्तोदात्ताः, कियत्यो मध्योदात्ताः, कियत्यो, काश्च आधुदात्ताः नकारान्ता तकारान्ता वा तासां कियती संख्या विद्यते । इत्यादि विषयाणां सूक्ष्मतया विश्लेषणपूर्वक विवरणमस्ति।
तदित्थं शिक्षासाहित्यस्य यथोपलब्धं विवरणमुपन्यस्तमस्ति । परञ्च शिक्षा-संग्रहे विसर्गाङ्गुलिप्रदर्शनप्रकारः, यजुविधानशिक्षा, स्वराष्टकशिक्षा—क्रमकारिका शिक्षा आदि विविधशिक्षासमुच्चयानां वर्णनमुपलभ्यते । एता: शिक्षाः विशेषेण महर्षिणा याज्ञवल्क्येन यजुर्वेदसंहितायाः ग्रन्थिविमोचनाय प्रवत्तिताः सन्ति । यथा-प्राति शाख्यप्रदीपशिक्षायाम् एव विसर्गाङ्गुलिप्रदर्शनप्रकारोऽङ्गभूतोऽस्ति।
उपर्युक्तानामेतेषां शिक्षाग्रन्थानां सम्यगनुशीलनेन सम्यग्रीत्या प्रतीयते च यत्प्राचीनमहर्षिभिः आचार्यैश्च वेदाङ्गभूताया: शिक्षायाः कीदृशं वैज्ञानिकमध्ययनं कृतमासीत् यदद्यावधि भाषावैज्ञानिका अपि चमत्कृता: सन्तः भूयसी प्रतिष्ठां तेभ्यो वितरन्ति स्वयं च तेषामग्रे नताः विनताः वा भवन्ति । अद्यापि तेषां यशोवैजयन्ती तत्क्षेत्रे उद्धयते । साम्प्रतं पाश्चात्यविद्वांसः अपि वर्णोच्चारणविद्यान्तर्गतस्यास्य विषयस्याध्ययनं कुर्वन्ति ।।
प्राचीने भारते वर्तमानकालवद् तदुपयुक्तसाधनानामभाव आसीत् । तथापि-अस्य भाषाविज्ञानस्य महत्त्वपूर्ण गवेषणायुतं वर्णनमनुशीलनञ्च प्राचीनानाम् ऋषि-महर्षीणां तपःपूतजीवनस्यैव फलमस्ति । तत्फलञ्चाद्यापि तत्तवैदिकसंहितानां मन्त्राणामुच्चा रणं तथैव भवति यथा तन्मन्त्राणां दर्शनकाले श्रवणकाले वाऽसीत् । वैदिकविज्ञाना नुसारेणोच्चारणस्य परम्परा इयती विशुद्धा वर्तते यत्-आर्यावर्तस्य कस्यापि प्रदेशस्य निवासी वैदिकः अन्यप्रदेशस्थितेनाध्येत्रा समाने स्वरे तन्मन्त्राणामुच्चारणं करोति अहो वैलक्षण्यं शिक्षाशास्त्रस्य । यत्र भारतीयाखण्डतायाः दर्शनं भवति । न तत्र प्रदेशानुशासनं न वा सम्प्रदायविशेषस्य विभिन्नता ।
शिक्षास्वरूपम्
शिक्षा हि नाम विद्योपादानस्य मूलकारणम् । शिक्षाया मूलधातुरव शिक्ष विद्योपादाने इत्यस्ति । परञ्च यथाऽऽधुनिके काले साक्षरा एव शिक्षिता भवन्ति तद्वत प्राचीनकालेन । तदा तू शिक्षायां चारित्रिक-शिक्षणस्यैव प्राधान्यमासीत ज्ञानगरिम्णोऽपि चरित्रमहिमा गरीयानुक्तः । यः केवलं ज्ञानवान् न सः पूणा मनुष्यः स एव ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च यो हि ज्ञानेन सह चारित्र्यस्यापि साधकः । यतो हि सच्चारित्र्ये णव मानवजीवनं साफल्यमधिगच्छति । प्राचीने भारतेऽस्यैव चरित्रबलस्य शिक्षा सम्पूर्ण विश्वे-दीयते स्मेति नाविदितं केषाञ्चिदपि विपश्चिदपश्चिमानाम् । यथोक मनुस्मृती
'एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः' ।।
आशयोऽयमत्र यद् भारतीयाश्चरित्रवन्त आसन्, अत एवान्यदेशस्था मानवाः स्व-स्वसदाचारपरिपालनरीतिमशिशिक्षन् । तदित्थं प्राचीने भारते शिक्षायाः प्रमुखोद्देशः चारित्र्यप्राप्तिः । अपि च मानवानामाभ्यन्तरिकी या च मौलिकी सत्ता विद्यमाना विद्यते तां परिस्फुटनमेव शिक्षाया लक्षणं लक्ष्यञ्चास्ति । आशयोऽयमत्र यत्पूर्णमानवताप्राप्तिरेव शिक्षेति ।
अतस्तद्युगे शिक्षा सैषा कलाऽऽसीद्यया व्यक्तिः, व्यक्त्या समाजः, समाजेन च राष्ट्राभ्युदयनिःश्रेयसयोस्सिद्धिः प्राप्यते स्म । किञ्च सामाजिकदृष्ट्या शिक्षा मनुष्याणां प्रारम्भिको विकासः, तस्या इहलोक-परलोकयोश्च कृतेऽतिशायिन्यपेक्षाऽऽ सीदिति । एवञ्च कस्यापि देशस्य जनस्य च प्राणदायिनी शिक्षैव भवति । स्वीय संस्कृतिरहिता शिक्षा नूनं श्रेयसे न कल्पते। वस्तुतः शिक्षा स्वोपादेयगुणेनैवान्वर्थ संज्ञां धत्ते । तदभावे काष्ठमयो हस्तीव निष्प्रयोजनीयतां प्रकटयति ।
संक्षेपेणेदमायातं यत्-प्रज्ञापरिष्कारो हि नाम शिक्षायाः प्रधानतममुद्देश्यम्, शक्तेरिच्छा शिक्षा। कर्त्तव्ये कर्मणि शक्तिप्राप्तेरिच्छैव शिक्षा । येषां प्रज्ञापरिष्कृतिः सञ्जायते ते शिक्षिताः। किम्बहुना—यया वयं स्वकर्तव्ये निरताः स्याम्, यया च कर्तव्यं बोध्यते सैव शिक्षेति-कथयन्ति सुधीवराः ।
अपरञ्च शिक्षाशब्दस्यार्थ एवास्ति प्राणिनामाभ्यन्तरस्थितं ज्ञानं बहिर्विक सनम् । अत एव 'शिक्षा'शब्दस्यांग्लपर्यायः ‘एजुकेशन' ( Education ) शब्दः यस्यार्थ एव भवति-आभ्यन्तरस्य वस्तुनो बाह्यप्रकटनम् । यदि च बाह्यतः किम प्याभ्यन्तरे पात शिक्षायाः प्रयोजनं स्याच्चेत् ‘एजूकेशन' इत्यस्य स्थाने 'इजेक्सन शब्दस्य प्रयोगो भवेत् ।
अत्रेदं तात्पर्य यत्प्राक्तने काले शिक्षा-प्रणाल्युद्देश्यं यन्मनुष्याणामीश्वरप्रदत्तशक्तीना सम्यग्विकासैस्तं वास्तविकेऽर्थे मानवत्वप्राप्तिः आसीद्यया सर्वतोभावेन जीवनदर्शनस्य ज्ञानं भवदासीत् । अत एव प्राचीन ( वैदिकयुगीन )शिक्षा-पद्धतौ न केवलमर्थार्जनमेव लक्ष्यमपि तु मानसिकः (शारीरिकः ) बौद्धिकः आत्मिकश्च विकास एव शिक्षाया सख्यं लक्ष्यमासीत् । तथा च यया शिक्षयाऽऽत्मा पूर्णोन्नतो भवेत्, यया च स्थूल-सूक्ष्म भारणशरीराणि पूर्णतामाप्नुयुः सैवादर्श शिक्षा प्राचीनैः परिगण्यते ।
एवमेव बौद्धकाले जातकयुगेऽपि शिक्षाया आदर्श स्थितिः आसीत् । विशेषतो दाने शिक्षाया लक्ष्यं विषयज्ञानार्जनमेव नासीत् । शिक्षा जीवनमयी भवति स्म । जीवनस्य प्रत्येकानं सबलं रचयति स्मेति कृत्वा योग्यसामाजिकनिर्माणाय शिक्षा दीयते स्म।
'शिक्षा शुभ्राऽभयकरा ज्ञानमुद्रासमन्विता।
अक्षसूत्रा सकुण्डा च द्विभुजा दण्डपङ्कजा' ।
शिक्षाशब्दप्रयोगः
आधुनिककालवत् प्राचीनकालेऽपि शिक्षाविद्भिर्भारतीयः “शिक्षा'शब्दप्रयोगो विस्तृत-सङ्कुचितयोः अर्थयोः कृतः । तत्र विस्तृतार्थे सर्वांशेन स्वात्मानं सुसंस्कृती करणमेव 'शिक्षा', सङ्कुचितार्थे च-आजीविकाप्राप्तिपूर्वकम् अध्ययनम् । तेन विस्तृतार्थे शिक्षा प्रकाशिकोक्ता । अतः शिक्षा प्रकाशस्य तत् स्रोतः यज्जीवने सन्मार्ग प्रदर्शकम् । विचारकस्य एकस्य कथनमस्ति यत् शिक्षोद्भूतं ज्ञानं मनुष्यस्य तृतीयं नेत्रं येन समस्तजीवनोपयोगि-तत्त्वानामधिगमो भवति । उक्तञ्च
'ज्ञानं तृतीयं मनुजस्य नेत्रं समस्ततत्त्वार्थविलोकिदक्षम् ।
तेजोऽनपेक्षं विगतान्तरायं प्रवृत्तिमत् सर्वजगत्त्रयेऽपि' ॥
अत एव महाभारतेऽप्युक्तम्
'नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः।
तथैव मुक्तिहेतुः अपि विद्यैवोक्ता, यथा हि-'सा विद्या या विमुक्तये'।
अन्यच्च-विद्यया = शिक्षया वा यज्ज्योतिः प्राप्यते तत् सर्वसंशयोच्छेदनकारक मनागतविषयोद्बोधकच मतम् । येन शिक्षा नाधिगता सोऽन्ध इव कथितः । तथा चोक्तम् -
'अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।
सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥
किम्बहुना विद्या कल्पलतेव सर्वदिक्षु हितकारिणी मता । तथा हि –
'मातेव रक्षति पितेव हिते नियुङ्क्ते कान्तेव चापि रमयत्यपनीय खेदम् ।
लक्ष्मी तनोति वितनोति च दिक्षु कीति किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या'।
इत्थं प्राचीनकाले विद्या इहलोक-परलोकयो: पुरुषार्थचतुष्टयस्य च साधि कोक्ता। सा च द्वि विधे। यथोक्तं मुण्डके-द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च । तत्रापरा-ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः, शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते । परस्परे मिलित्वैव पूर्णा भवति । अत: उभयोविद्ययोर्यथावकाशं शिक्षा ग्रहीतव्या।
वैदिकी शिक्षा
शिक्षाशब्दस्य प्रयोगो विद्योपादानार्थं केवलं लौकिके संस्कृते एव नापितु वेदेष्व प्युपलभ्यते । यथा हि ऋग्वेद-सामवेदयोः अधोलिखितेषु मन्त्रेषु -
'शिक्षा ण इन्द्र राय आ पुरु विद्वां ऋचीषम अवानः पार्ये धने' ।
अनेन्द्रं सम्बोध्य कथितमस्ति यत् त्वं धनमादाय मां ज्ञानं देहि-इति, तथा च शत्रुभ्यो धनमाहृत्य तेन संरक्षणं कुरु।
अपि च प्राचीनशिक्षायाः सुस्पष्टं निदर्शनमुपलभ्यते यजुर्वेदे—यत्र कन्यकाभ्यः कुमारेभ्यश्च शिक्षणार्थं वस्वादयो विद्वांसः प्रार्थ्यन्ते -
'वसवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्त्वद् रुद्रास्त्वा धूपयन्तु त्रैष्टुभेन छन्द साङ्गिरस्त्वदादित्यास्त्वा धूपयन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वत् । विश्वे त्वा देवा वैश्वानरा धूपयन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्त्वदिन्द्रस्त्वा धूपयन्तु वरुणस्त्वा धूपयतु विष्णुस्त्वा धूपयतु' ।
अत्र धूपयन्तु-धूप भाषार्थः ( चुरादिः ) । सुगन्धितानादिभिः विद्या-सुशिक्षाभ्यां, सत्यव्यवहारग्रहणेन, राजविद्यया, राजनीत्या संस्कुर्वन्तु, इति दयानन्दर्षिः । अन्यासां शिक्षाणान्तु वेदेषु उल्लेखाः सन्त्येव, शारीरिकी शिक्षामधिकृत्यापि महान्तो महनीया विचारा मन्त्रद्रष्टारो ऋषयोऽकुर्वन् । तेषु केचन यथा -
'इदं वपुनिर्वचनं जनासश्चरन्ति यन्नद्यस्तस्थुरापः ।
द्वे यदी विभृतो मातुरन्ये इहेह जाते यम्या सबन्धू' ॥
सूक्तेऽस्मिन् कथितमस्ति यदिदं शरीरं मनन-श्रवणयोर्योग्यमस्ति । यथा पृथिव्यां नद्यः प्रवहन्ति तद्वच्छरीरे नाड्यः सिञ्चनार्थं तिष्ठन्ति, सिञ्चनेन च शारीरिकी स्फूर्ति र्जायते । तथैवान्यत्र मरुद्गणमभिलक्ष्य सम्बोधितं यद्यूयं शरीरे बलमाधानाय सान्नम् आगच्छन्तु । वयं येन अन्नं बलं दानबुद्धिञ्च प्राप्नुमः । यथोक्तञ्च -
'एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः ।
एवमेवाथर्ववेदस्य कस्मिन् सूक्ते शरीरमेव सर्वकार्यभूतं प्रतिपादितमतः शारीरिकी माप्राप्त्यै शरीरसंरक्षणमावश्यकमिति । यथा हि -
'व्रजं कृणुध्वं स हि वो नृपाणो वर्मा सीव्यध्वं बहुला पृथूनि ।
पुरः कृणुध्वमायसीरघृष्टा भाव: सुस्रोच्चमसो दृहंता तम्' ॥
अत्रेन्द्रियेभ्यः शिक्षा दीयते यच्छरीरं परिपालय यतो हि तस्मादेव युष्माकं रक्षणं भवति । उपर्युक्तभावाभिप्रायं यजुर्वेदेऽपि शरीरमधिकृत्य कथितमस्ति । यथा वा -
'तव शरीरं पतयिष्णवर्वन्तवचित्तं वात इव ध्रजीमान् ।
अयं शिक्षणे वीरपुरुषमभिलक्ष्य कथ्यते यत् त्वच्छरीरं वेगगमने समर्थः स्यादिति । तथैव सैनिकाः देशरक्षणे निरन्तरं सन्नद्धा स्युः इति । एवं वेदेष्वनेकत्र शिक्षणस्य च!पलभ्यते।
शिक्षाभेदाः
प्राचीनकाले गुरुकुलप्रणालि-शिक्षायां ब्रह्मचारिणां दण्डधारणस्य या व्यवस्था आसीत् साप्यात्मरक्षाय एव । ते यष्टिसञ्चालनं प्रत्यहं कुर्वन्ति स्म । तथैव बलवच्छ रीरकामेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो नित्यं प्रातःकाले प्राणायाम-सूर्यनमस्कारौ आवश्यको आस्ताम् ।
अत्रेदं तात्पर्य यच्छिक्षाऽन्तर्योतिनिदर्शकस्य ज्ञानस्य शक्तिप्राप्तेश्च स्रोतः । अपि च यया शारीरिकी, मानसिकी, बौद्धि की, आत्मिकी च शक्तिः प्राप्यते । रामायण काले तु व्यावहारिकी नैतिकी चापि शिक्षे दीयते स्म।
शिक्षाया अधिग्रहणम्
प्राचीनभारतीयशिक्षाया अधिगमस्त्रेधा विभक्तोऽस्ति । मातृ-पितृ-आचार्यप्रभावः । मातुः उदरे नवमासपर्यन्तं न केवलं शरीराकृतेः परिवर्धनं पुष्टिर्वा भवत्यपि तु तत्र प्राथमिकी शिक्षा अपि संसर्गरूपेण बालको बालिका वा गृह्णाति स्म। माता तस्मिन् काले यथा चरति तथा तत्प्रभावः गर्भस्थ शिशौ पतति । अपि च जन्मग्रहणानन्तरं न्यूनातिन्यूनं पञ्चवर्ष यावत्तु मातुः शिक्षयैव बाल: स्वकर्तव्ये कर्मणि नियुक्तो भवति । अत एव प्राचीनमहर्षिभिः मातुः गौरवं सर्वातिशायित्वं प्रत्यपादि। तद्यथा गौतमीये धर्मसूत्रे -
'आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणां (पित्रादीनां ) मातेत्येके' ।
तत्रैव महर्षिवशिष्ठमतेन तु--
'उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता।
पितुर्दशगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते' ।
एवं मातुः गौरवेण बालानां शारीरिक शिक्षा पञ्चवर्ष यावदन्तमवश्यमेव मिलन स्म । अनन्तरमुपनीते सति-अनुपनीते वा पितुः सकाशादेव शिक्षाया विनियोगः । तथा च प्रारम्भिकः शिक्षकोऽपि पितैव, पितुः अनन्तरम् आचार्यश्च ज्ञानोपदेष्टा मतः । किं बहुनोक्तेनेत्यस्मिन् विषये 'अशिक्षितास्त्रं पितुरेव मन्त्र वद्' इत्युदाहरणं रघोः | सुप्रसिद्ध मेव । वस्तुतस्तु शिक्षाया आरम्भः उपनयनानन्तरमेव भवति स्म । यतो हि - आपस्तम्बधर्मसूत्रे -
जन्मना जायते शूद्रः संस्कारैर्द्विज उच्यते।
एतेनेदमप्यायातं यच्छूद्राणामपि यदि संस्कारो भवेत्तदा तेऽपि शिक्षाऽधिगमे इतोऽप्यधिकं साफल्यं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । गौतमधर्मसूत्रे 'उपनयनं द्वितीयं जन्म' इति प्रतिपाद्य द्विजन्मत्वसिद्धिः उक्ता । यथा -
'तदुपनयनं द्वितीयं जन्म । यतो हि शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ।
अत्रास्य माता सावित्री, पिता त्वाचार्यः । तेन द्विजन्मत्वसिद्धिः । उपनयनावस्था कालश्च साधारणेन नियमेन -
शिक्षाकालः
गर्भाष्टमेऽन्दे ब्राह्मणस्य, एकादशेऽब्दे क्षत्रियस्य द्वादशे च वैश्यस्योक्ताः  । विशेषप्रयोजनवशेन च नवमे पञ्चमें वा काम्यम्  । एतदेव मनुना व्याख्यातं यत्-
'ब्रह्मवर्चसकामस्य कुर्याद् विप्रस्य पञ्चमे ।
राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे ॥
से ब्रह्मवर्चसकाममष्टमे आयुष्काम, नवमे तेजस्काम, दशमेऽन्नाद्यकामं, कादशे इन्द्रियकामं, द्वादशे पशुकामम्।
त्याद्यदाहरणः सिद्ध यति यत्-प्राचीने काले आध्यात्मिक्याः, शारीरिक्याः शिक्याश्च शिक्षायाः प्रारम्भकालः पञ्चमाद् वर्षादारभ्य द्वादशवर्षं यावदिति । तथा चोपनयनकालविशेषे -
'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, शरदि वैश्यमित्युक्तम्' ।
एतदुपनयनञ्च नान्यत् किञ्चिद् बुद्धेः संस्कार एवोपनयनम् । शिक्षाप्राप्तौ च बुद्धि संस्कतानामेव प्रवेशः । बुद्धि संस्काराय गायत्र्याः सावित्र्या: वा स्मृतिः ( स्मरणं). नितान्तमपेक्षिताऽऽसीत् । कालातिक्रमे सति सावित्र्यपि संस्कर्तुं विरता भवति । तदुक्तं गौतमधर्मसूत्रे -
'आषोडशाद् ब्राह्मणस्यापतिता सावित्री।
द्वाविंशते राजन्यस्य द्वयधिकाया वैश्यस्य' ।।
तथैव मनुरप्याह -
'आषोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते ।
आद्वाविंशतः क्षत्रियस्य आचतुर्विशतेविंशः' ।
इत्येवमुपनयनस्यैव नहि शिक्षाप्राप्तेः श्रीगणेशस्यापि परमं वयः । अतः यथा कालमुपनीतशिष्यो व्रतबन्धपुरस्सरमाचार्य प्रत्युपेत्य सकल्पं सरहस्यं वेदविज्ञानं गृह्णाति स्म ।
आचार्यादीनां लक्षणानि
तदा तु - उपनीय कृत्स्नं वेदमध्यापयेत् स आचार्यः ।
अपि च – यस्मात् धर्मान् आचिनोति स आचार्यः ।
अत्र धर्मशब्दः कर्त्तव्यतावचन इत्युक्तम् । ... 'कर्तव्यञ्च दृष्टार्थं षाड्गुण्यादि । अदृष्टार्थमग्निहोत्रादि । उपर्युक्तयोः एतयोः लक्षणयोरेव विशिष्ट व्याख्यानं स्मृति-पुराणयोः उपलभ्यते । यथोक्तमुभयत्र -
'उपनीय तु यः शिष्य वेदमध्यापयेद् द्विजः ।
सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्य प्रचक्षते' ।
एतावन्मात्रमेव न, ज्ञानयज्ञस्याद्योऽरणिः । यज्ञे यथा अग्नेः उत्पत्तिः काष्ठयोः घर्षणेनैव भवति, तद्वत् आचार्य आद्योऽरणिः अन्तेवासी चोत्तरारणिः ।
अत्राचार्यस्य प्रवचनमेव सन्धानं तेनान्तेवासी विद्यासन्धि सुखावहां प्राप्य नित प्रमोदते । अत एव-उपनिषदि अधिविद्यव्याख्यायाम् आचार्यः पूर्वरूपम, अन्तवार उत्तररूपं, विद्यासन्धिः प्रवचनं सन्धानमिति प्रतिपादितम्।
एवं प्राचीनशिक्षायाम् आचार्यस्य महत्त्वपूर्ण विशिष्टञ्च स्थानमासीत् । परञ्च तस्मादप्युत्कृष्टतरं स्थानं प्राचार्यस्य । आचार्यस्य समीपे प्राचार्ये समागते पूर्व प्राचार्यस्यैवाभिनन्दनम् । तदित्थम् उक्तम् आपस्तम्बधर्मसूत्रे—'आचार्य-प्राचार्य सन्निपाते प्राचार्याय-उपसगृह्य उपसजिघृक्षेद् आचार्यम्' ।
यथा प्राचार्यसमीपे आचार्यः पदेन न्यूनस्तद्वद् उपाध्यायः आचार्यान्न्यूनः । यत्राचार्यः सकल्पान् सरहस्यान् वेदान् अध्यापयति, तत्र उपाध्यायः श्रुतेः एकदेशमेव अध्यापयति । अतः उपाध्यायः उपशिक्षकः । पुराकाले तल्लक्षणं यथा -
'योऽध्यापयेकदेशं श्रुतेरङ्गान्यथापि वा।
वृत्त्यर्थं स उपाध्यायो विद्वद्भिः परिगीयते ॥
एतदेव सूत्ररूपेण वाशिष्ठधर्मशास्त्रेऽप्युक्तम् -
'यस्त्वेकदेशं स उपाध्यायः ।
'यस्यागमः केवलजीविकायै तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति ।
अन्तेवासी-धर्मः
न चापररात्रमधीत्य पुनः प्रतिसंविशेत् ।
सर्योदयानन्तरं यदि कोऽपि ब्रह्मचारी शयान एवास्ति तदा असौ अहोरात्रं यावद् दण्डभाग भविष्यति । तदुक्तं हि -
सर्याभ्यूदितो ब्रह्मचारी तिष्ठेदहरहभुजानोऽभ्यस्तमितश्च रात्रि जपन् सावित्रीम्' ।
मर्योदयात्पूर्वमेवोत्थानेन स्वास्थ्याय महाँल्लाभः । छात्रेभ्यः प्रत्याह्निकं कर्तव्ये कर्मण्यास्ताम् 'अग्नीन्धनभैक्षचरणे' प्रत्यह हवनार्थं दूरात् समिदानयने व्यायामलाभः । चरणार्थञ्च भ्रमणेनापि जङ्घयोर्जव' इत्युपलब्धिः । बौधायनधर्मसूत्रस्यैकस्मिन् सूत्रे धावनक्रियायाश्चचितत्वादिति ज्ञायते यदध्यापकाः कादाचित्करूपेण धावन्ति स्म अत एव छात्रा अपि अनुधावन्ति स्म।
इत्थं भारते पुरा या शिक्षा प्रचलिता आसीत् सा निश्चयेन प्राचीनभारतीय संस्कृति-परिपुष्टाऽऽसीत् । तस्मात्तदानीं शिक्षाया गौरवपूर्ण सर्वाधिक महत्त्वं सुप्रतिष्ठितमासीत्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वेदाङ्गानि
क्षिप्रानदी
क्षिप्रानदी भारतदेशस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य एका प्रमुखा नदी अस्ति । एषा भारतस्य सप्तपुण्यतमनदीषु अन्यतमा अपि अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य नद्यः वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
2.53 धारणासु च योग्यता मनसः
व्यासभाष्यम्
किं च, प्राणायामाभ्यासादेव प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य (यो.सू. १.३५ इति वचनात्॥५३॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
पृथुकाः
thumb|200px|right
अयं पृथुकः अपि कश्चन सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं पृथुकः आङ्लभाषायां Flattened rice इति उच्यते । पृथुकः व्रीह्या एव निर्मीयते । प्रायः भारते सर्वत्र पृथुकस्य उपयोगः क्रियते । व्रीह्याः भेदानिगुणं पृथुकाः अपि बहुविधाः भवन्ति । किन्तु सर्वेभ्यः व्रीहिभ्यः अपि पृथुकस्य निर्माणं कर्तुं न श्क्यते । दक्षिणभारते तु पृथुकः मह्ता प्रमाणेन उपयुज्यते । पृथुकः प्रातःकालस्य उपाहारत्वेन अपि उपयुज्यते, सायङ्कालस्य अल्पाहारत्वेन अपि उपयुज्तये । उपवासावसरे भोजनस्य स्थानं बहुधा पृथुकः एव अलङ्करोति । पृथुकः देवाय नैवेद्यरूपेण अपि समर्प्यते । भगवतः श्रीकृष्णस्य परमप्रियः अयं पृथुकः । सुधामा कृष्णस्य मेलनार्थं गमनावसरे पृथुकम् एव नीतवान् आसीत् इति । एतादृशः पृथुकः सदा हस्तलभ्यः एव ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पृथुकस्य स्वभावः
thumb|200px|right|खादनार्थः सज्जीकृतः पृथुकः अयं पृथुकः पचनार्थं जडः ।
वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कृष्णखदिरवृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेसिया अरबिका वैल्ड् इति अस्ति । अरिमेधः, अजभक्ष्यः, बब्बुलः  इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि विमोसि इति । भारतस्य उष्णवलयेषु रोहति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा... आङ्ग्लम् - दि बबुल्, इण्डियन् गं ट्री, । The Babul, Indian gum Tree कन्नडम् - जालि, करिजालि, गोब्फ़्ब्ळि, बब्बुळि  । ಜಾಲಿ, ಕರಿಜಾಲಿ, ಗೊಬ್ಬಳಿ, ಬಬ್ಬುಳಿ | हिन्दी - बाबुल्, किकार्, बब्ला । तमिळु - करु वेलम् । கரு வெலம் | तेलुगु - नल्ल तुमा । నల్ల తుమా । मराठि - बभूल, वेदिबुल । मलयाळम् - करु वेलम्, करुवेलकम् । കരു വെല്ം, കരുവേലകം | अस्य वृक्षस्य औन्नत्यं १८मी. पर्यन्तम् अपि भवति । वल्कलं कृष्णवर्णस्य भवति । संयुक्तपर्णाणि नाम एकसमिन् दण्डे १०-२० पर्णानि संलग्नानि भवन्ति । पत्रस्य दीर्घता ५-१०से.मी. भवति । पुष्पाणि गुच्छेषु भवन्ति । पत्रस्य कक्षे पुष्पगुच्छं तिष्ठति । कुसुमानि पीतवर्णितानि सुगन्धितानि भवन्ति । कृष्णखदिरवृक्षः जूनतः अक्टोबर्मासानां मध्ये कुसुमितः तिष्ठति । अस्य भस्मवर्णीयं फलं १०-१५से.मी.दीर्घं १.५.विशालं च भवति । प्रत्येकं पले १०-१२सङ्ख्याकानि अण्डाकाराणी बीजानि भवन्ति । वृक्षस्य वंशाभिवृद्धिः वीजेनैव भवति ।
उपयोगाः
कृष्णखदिरावृक्षस्य फलानि कफनियन्त्रणस्य रक्तस्रावसंरोधनस्य औषधेषु उपयोजयन्ति । पत्ररसं शर्करया सह खादति चेत्  कफशमनं भवति । लैङ्गिकस्य गनोरिया इति रोगस्य नियन्त्रणार्थम् अस्य कषायं योग्यं भवति । पत्रपेषः वर्णस्य लेपनं भवति । वृक्षत्वचः रसेन सह स्तन्यं सम्मिश्र्य नेत्रयोः लिम्पति चेत कञ्जक्टिवैटिस् रोगोपशमनं भवति । घृतभर्जितस्य अस्य निर्यासस्य भक्षेणेन लैङ्गिकनिश्शक्तिः नश्यति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यादवपायेङ्ग्
चरितम्
1979 तमे वर्षे, निर्वृक्षे  पुलिने सः बहून् मृतान्  सर्पान् दृष्टवान्  | अधिकतापस्य कारणात् मृताः सर्पाः ओघेन  पुलिनेषु स्थापिताः आसन् | तत् दृश्यं दृष्ट्वा सः तत्र 20 वेणुवृक्षकान् रोपितवान् | तस्मिन्  एव वर्षे जोरहाटजनपदे कोकिलमुखात् पञ्च-किलोमीटर-दूरे स्थिते अरुणाचपोरी-ग्रामे गोलाघाट् जनपदस्य सामाजिकवनविभागेन  200 हेक्टेर् - मिते प्रदेशे वृक्षारोपणकार्यक्रमः प्राचलत् यत्र  सोऽपि कार्यं करोति स्म | सः कार्यक्रमः पञ्चवर्षानन्तरं समाप्तः तथापि अन्येषु श्रमिकेषु गतेषु अपि सः वृक्षारोपणम् अनुवर्तितवान् | रोपितनां सस्यानां संरक्षणेन सह इतोऽपि अधिकानां वृक्षाणां रोपणं तेन विहितं येन सः प्रदेशः वनं भवेत् |
वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः वर्गः:१९६३ जननम् वर्गः:असमराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
थामस् हेन्रि हक्स्लि
thumb|left|200px|थामस् हेन्रि हक्स्लि पौत्रेण जूलियन्नेन सह (कालः – ०४. ०५. १८२५ तः २९. ०६. १८९५)
अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि (Thomas Henry Huxley) विकासवादस्य समर्थकः । अयं १८२५ तमे वर्षे मेमासस्य ४ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता विद्यालये शिक्षकः आसीत् । अस्य थामस् हेन्रि हक्स्लेः प्राथमिकं शिक्षणं द्वितीये वर्षे एव समाप्तम् । तथापि सः स्वाध्ययनेन एव विद्यार्थिवेतनं सम्पाद्य लण्डन्-विश्वविद्यालये वैद्यकीयविद्यार्थिरूपेण प्रवेशं प्राप्नोत् । अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि १८४५ तमे वर्षे वैद्यशिक्षणं समाप्य वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अनन्तरं १८४६ तः १८५० पर्यन्तं ४ वर्षाणि यावत् आस्ट्रियादेशे नौकावैद्यरूपेण कार्यम् अकरोत् । तदवसरे सः थामस् हेन्रि हक्स्लि बहुत्र प्रवासम् अकरोत् । अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि अपि चार्ल्स् डार्विन्, आल्फ्रेड् व्यालेस् इव प्रकृतिचरित्रे आसक्तः आसीत् । ’हेल्लिफिश्’ इति ये मीनाः उच्यन्ते तेषां वंशस्य “सिलेण्टरेट्” इति नामकरणम् अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि एव अकरोत् । अयं १८५१ तमे वर्षे रायल् सोसैट्यां चितः अभवत् । तदनन्तरं १८५४ तमे वर्षे रायल् स्कूल् आफ् मैन्स् मध्ये “प्रकृतिचरित्र”-विभागे प्राध्यापकपदम् अपि प्राप्नोत् । अयं थामस् हेन्रि हुक्स्लि शरीरविज्ञानस्य विषये गभीरं ज्ञानं सम्पादितवान् आसीत् । सः केशाणाम् अधः विद्यमानं कञ्चित् कोशं संशोधितवान् । तस्य कोशस्य नाम अद्यापि “हक्स्लिकोशः” इत्येव अस्ति ।
अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि वैज्ञानिक्याः पद्धतेः आराधकः आसीत् । अतः सः विज्ञानविषयाः प्राथमिकविद्यालयेषु अपि पाठनीयाः इति आग्रहम् अकरोत् । तस्य आग्रहस्य कारणतः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य शिक्षणस्य पद्धतिः अपि प्रगतिं प्राप्नोत् । विकासवादं जनप्रियम् अकरोत् इत्येतत् एव थामस् हेन्रि हक्स्लेः जीवनस्य प्रमुखं कार्यम् । विकासवादस्य विरोधं ये कुर्वन्ति स्म तान् सर्वान् धिक्कृत्य प्रबलतया डार्विनं समर्थितवान् अयम् । विकासवादस्य समर्थनावसरे कदाचित् आक्स्फर्ड् मध्ये काचित् घटना प्रवृत्ता । तत्र ब्रिटिश् असोसोयेषन् द्वारा सभा आयोजिता आसीत् । सभायां विद्यमानः विल्बर्फोर्स् इत्याख्यः कश्चन क्रैस्तधर्मगुरुः अस्य थामस् हेन्रि हक्स्लेः उपहासं कुर्वन् – “मर्कटाः भवतः पूर्वजाः इति वदति खलु, ते भवतः पितुः बान्धवाः वा उत मातुः वा ?” इति अपृच्छत् । तदा थामस् हेन्रि हक्स्लि – “यदि मम प्रपितामहादयाः के इति वक्तव्यं भवति तर्हि तदा अपि अहं निष्कपटान् मर्कटान् एव चिनोमि, न तु विज्ञानक्षेत्रे सम्पूर्णतया अज्ञानी चेत् अपि यत्किमपि भाषमाणं मनुष्यम् ।“ इति प्रत्युत्तरम् अददात् । तदनन्तरम् अग्रे सः उपहासं कर्तुम् उद्युक्तः विल्बर्फोर्स् किमपि न अवदत् एव । अयं थामस् हेन्रि हक्स्लि जनप्रियः विज्ञानलेखकः आसीत् । सः जीवनस्य अन्तिमं कालं धर्मसम्बद्धानां प्रश्नानाम् उत्तरं यच्छन् यापितवान् । सः १८९५ तमे वर्षे जून्-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
गिरिमल्लिकावृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम भवति होलर्र्हेन एण्टिडैसेण्ट्रिका इति । इन्द्रकालिङ्गः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः अपोसैनेसि इति । भारतस्य नित्यहरिद्वर्णकाननेषु नितरां रोहति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा... आङ्ग्लम् - दि ईस्टर् ट्री, कोनेस्सि बार्क् । Cauch Tree, Black cauchu कन्नडम् - कोडमुरक, हलगत्तिमर, तोडचग, बेप्पाले   । ಕೊಡಮುರಕ, ಹಲಗತ್ತಿಮರ, ತೊಡಜಗ, ಬೆಪ್ಪಾಲೆ | हिन्दी - कुर्चि, धुदि । तमिळु - वेपलि । வெபபி| तेलुगु -कोडग । కొడగ। मराठि - कुड, कोडग फंडरकुड । मलयाळम् - कुट्टुकप्पुल, कुडिजि । കുട്ടുകപ്പുല, കുഡിജി |
अयं गिरिमल्लिकावृक्षः कश्चित् लघुवृक्षः ३मी.पर्यन्तं वर्धते ।अस्य मन्दभस्मवर्णीयां त्वचि छेदरेखाः भवन्ति । अभिमुखसंयुक्तानि पर्णानि १०-२०से.मी दीर्घाणि १२से.मी.विशालनि तीक्ष्णहरिद्वर्णीयानि च भवन्ति । शाखायाः अन्ते एव पुष्पगुच्छानि जायन्ते । पुष्पदलमण्डलं प्रणाल्याकारे भवति । पुष्पानां वर्णः शुक्लः । ३.५से.मी. दीर्घः परागाशयः भवति । गिरिमल्लिकावृक्षाः मार्चमासतः मेमासस्य अवधौ कुसुमिताः भवन्ति । मुरुङ्गीफलमिव सुदीर्घं किन्तु यमलफलम् अस्य वृक्षस्य विशेषः । फलान्तर्गतस्य बीजस्य वर्णः पिङ्गलः । अस्य दीर्घबीजस्य उपरि चीनांशुकः इव केशाः सन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः
उद्यानस्य शोभां वर्धयितुं गिरिमल्लिकावृक्षान् आरोपयन्ति । अस्य वल्कलानि बल्योत्पादने उपयोजयन्ति । ज्वरः अतिसारः मूलव्याधिः इत्यादिरोगशमनार्थं वैराणुनाशार्थम् उपयुज्यते । आस्तमारोगस्य कामलारोगस्य च निवारणस्य औषधेषु अस्य बीजानि वल्कलानि च उपयोगाय भवन्ति । उत्कीर्णताकार्ये पिठोपकरणनिर्माणे च सस्य दरुणाम् उपयोगः भवति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मल्लिकामारुतम्
मल्लिकामारुतस्य दशाङ्कस्य प्रकरणस्य रचयिता कर्त्तोद्दण्डः केरलेषु पञ्चदश्यां शताब्द्यां प्रादुरभूत्। जमोरिनमानविक्रमस्य समसामयिको लेखको वैष्णव आसीत्।
कथावस्तु
विद्याधरचक्रवर्तिचन्द्रवर्ममन्त्रिणो विश्वावसोः कन्या मल्लिका महायोगीश्वर्या मन्दाकिन्या मारुतेन कुन्तलराजमन्त्रिणो ब्रह्मददत्तस्य पुत्रेणोदूढा । एवं तयोः प्रणवृत्तिं पदं चकार । श्रीलङ्कराजोऽपि मल्लिकामकामयत, ततश्च नायकयोः प्रणयपथे प्रत्यूहो जातः । किञ्च मारुतस्य मित्रं कलकण्ठो विष्णुरावस्य दुहितरं रमयन्तिकां मल्लिकायाः सखीमाकाङ्क्षत् । सिंहलराजेन मुक्तेभ्यो हस्तिभ्यो भयाक्रान्ते नायिके नायकाभ्यां रक्षिते । श्रीलङ्कराजस्ततो दूतेन मारुतं सन्दिदेश-मित्रं ते कलकण्ठो मृत इति । तदाकर्ण्य मरणोद्यतं मारुतं समेत्य कलकण्ठो ररक्ष। अथ रक्षोभिरपहृतां मल्लिकां रक्षितवान् मारुतस्तैरपहृतस्तान् युधि विजित्याजगाम । ततो श्रीलङ्कराजेनापहृतां तां मन्दाकिनी मारुतेनामिलत् । कलकण्ठोऽपि रमयन्तिकां गृहीत्वान्यतो जगाम इत्येवं कुसुमपुरे घटनाभिरिदं परिसमाप्यते।
औत्सुक्यं संवर्धयन्त्यो घटनाः सवैचित्यं योजिता मल्लिकामारुतं विशेषयन्ति । यथा पञ्चमेऽङ्के मल्लिकां जन्मान्तरे लिप्सुर्मारुतः स्वकण्ठधृतकृपाणं मल्लिकायाश्चीत्कारमाकर्ण्य तां व्योम्नि पतन्तीं क्रोडे चकार । तामन्विष्यन्नागतो राक्षसो मारुतं ब्रवीति - त्वामेव कोमल-कलेवरमाम्रपेषं पिष्ट्वा पिबामि मधुरं रुधिरं यथेष्टमिति । ततः स्कन्धे निधाय तमेव हरन् राक्षसस्तेन कृतशिरा दिव्यपुरुषत्वं गत इति कल्पनोत्तररामचरितस्य शम्बूकवधमनुहरति । अनेकत्र मन्दाकिनी योगविद्यया प्रकटयत्यघटितघटनाः। पाणिनीये काव्यशास्त्रे च जागरूकशेमुषीक उद्दण्डो नैव तदायामे | क्वचिदौद्दण्ड्यं भजते । अत्र सानुप्रासा काव्यसंसृतिः विभावयति संगीतलहीम्। यथा -
अमी पुनरुदञ्चिता मधुर-गुञ्जदिन्दिन्दराः
सुगन्धि-मलयानिला मदन-गर्व-नाडिन्धमाः।
अशोक - तरु - ताडन - क्वणित-कामिनी-नूपुरा
सा बाला मम हृदयं तस्मिन्नेव क्षणे प्रविष्टाभूत्।
लावण्यामृतधारा परिपीता नेत्रचुलुकाभ्याम्।।
क्वचिच्च ‘शिव शिव’ प्रयोगो हनुमन्नाटक स्य स्मारयति । यथा -
एतानस्याः शिव शिव तनुत्यागबद्धोद्यमायाः
कल्याणाङ्ग्या करुणमधुराञ्शृण्वतो मे विलापान्।
दाक्षिण्येन द्रवति दययोल्लीयते मोहवृत्त्या
ग्लायत्यार्त्या स्फुटति हृदयं हर्षतः स्फायते च ॥
यथा वा -
दूयते शिव शिव यौ सरोजताम्रौ सैरन्ध्री - करतल - दत्त - लाक्षयापि।
पादौ तौ तिमिरविसंष्ठुले स्थलेऽस्मिन् संचारं चकितदृशः कथं सहेते॥
इत्यादिषु भावधारा न क्वचित् सातत्यं जहाति । प्रकारे गुणवचनस्य द्वित्वमपि जातु तनोत्येव सौभाग्यम् । यथा -
उत्तुङ्ग - स्तनभर - तान्ततान्त - मध्यं विश्लिष्यद्घन - कच - वान्तवान्त - सुनम्।
'''वक्त्राब्ज - भमदलि - भीतभीत. नेत्रं मुग्धाक्षी मम धुरि मन्दमन्दमेति॥ '''
एकोक्तयः प्रायेणोपनिबद्धा भावगम्भीरिमाणं मानयन्ति ।
तां दुर्लभामपि तपोभिरनल्पतप्तैर्जाने तथाप्यभिलषामि कुरङ्गनेत्राम्।
नोहार - भूधर - किरीट - विलासमालौ भागीरथीमिव जनो मलयाचलस्थः॥
अत्रोपमा भौगोलिकं किमपि तत्त्वं प्रत्यक्षयति भावभूमभूमिम्। यथा वा -
यत् तिर्यग् वलितं यदश्रुललितं यच्चाञ्चले कूणितं
तत्सर्वं किमु दीर्घयोर्नयनयोर्नैसर्गिको विभ्रमः।।
आहोस्विन्मनुग्रह - व्यसनिनो मारस्य लीलायितं
धिङ् मां येन गतत्रपेण किमपि प्रत्याशया कल्प्यते॥
एकोक्तयस्तावद् दीर्घा रङ्गे वैरस्यमेव जनयन्ति । तथापि ताः काव्य| रूपेण विनोदयन्ति । यथा -
उपचित - घनरागो राग - कल्पव्रतत्याः प्रसभमखिल - विघ्नध्वान्त - संघस्य वृष्ट्या ।
कमलमिव करेण प्रातरर्को नलिन्याः कुवलयनयनायाः किन्तु पाणिं ग्रहीष्ये।।
लघवो महान्तश्च भावा अहमहमिकामनुबध्नन्त आकाशसरितीव तारकाः कविवाचि निरन्तरा उद्यन्ति । नासौ तेषामेकतममपि निराशयतीति कवेश्चयन-वैधुर्यमेव प्रकाशयति । अयमेव हेतुर्यत् क्वापि नावश्यका अप्येकोक्तय आपतन्ति । यथा -
पश्याम्बिके प्रणत-कामित-कल्पवल्लि सा मल्लिका प्रियतमा यदि दुर्लभा स्यात् ।
अस्तु स्वहस्त-करवाल-विदून-कण्ठं वक्त्रं ममाद्य पदयोस्तव रक्तपद्मम्।।
उद्दण्डस्य काव्ये आनन्दनिष्यन्द इव रस्यते सुधेव स्वाद्यते हृदयतल्प इव शय्यतेऽक्षय्य इव क्वचिदनुभूयते सारस्वतो निधिः । गीतिप्रकर्षस्तावद् वियोगप्रस्तावेषु हृद्यतां वहति । यथा-
उपरि पतति चण्डे चन्द्रिका-श्वेत-वह्नौ मरुति किरति विष्वक् पुष्पधूलीकुकूलम्।
प्रविशतु मदनाग्नि-प्लुष्ट-शेषं वपुर्मे परिचलदलिघूमं पल्लवाङ्गार-तल्पम्॥