cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अद्य धारा निराधारा… निरालम्बा सरस्वती…
1902 तमे वर्षे केनचित् अनामिकेन छायाचित्रग्राहकेण अस्य यवनप्रार्थना-केन्द्रस्य छायाचित्रं स्वीकृतम् । 1903 तमे वर्षे श्रीमान् के.के.लेलेवर्य:, यश्च धारानगर्या: (धारप्रदेशस्य) अध्ययनाधीक्षक: (Superintendent Of Education) आसीत् स: - अर्जुनवर्मकालीनं संस्कृतप्राकृतमिश्रितं शिलालेखं दृष्टवान् ‘कमाल्मौलामस्जिद्’(भोजशाला)भित्तिषु । भोजराजस्य उत्तराधिकारी राजा अनुजवर्मा (1210 - 1215) आत्मानं भोजराजस्य अंशावतारं कथयति स्म । तत्सम्बद्धं सुचारुरीत्या उत्कीर्णं शिलाशासनम् अवलोकयितुं शक्यं भोजशालाया: प्रवेशसमनन्तरमेव । ‘बालसरस्वती’ इति ख्यात: कवि: मदन: ‘विजयश्रीनाटिका’ इति रूपकं रचयामास । ता: पङ्क्तय: तत्र उत्कीर्णा: सन्ति
मान्य: प्रफुल्लगोराडियावर्य: स्वीये लेखने लिखति - ‘‘2001 तमे वर्षे मया धारानगरस्य प्रवास: कृत: । भोजराजेन एकादशे शतके निर्मिता भोजशाला अवश्यं द्रष्टव्या इति मम तीव्रा इच्छा अवर्तत । किन्तु यदा अहं तत्र गत:, तदा मम प्रवेश: तत्रत्यै: आरक्षकै: निराकृत: । भूतपूर्व: सांसद: अहम् इति ज्ञात्वा अपि तै: एवम् आचरितम् । मया उर्दुभाषया व्यवहार: कृत: इत्यत: ‘शुक्रवासरे भवान् तत्र उपस्थाय प्रवेशं प्राप्तुम् अर्हति’ इति अकथयत् आरक्षकाधीक्षक: । तस्य एवं कथने इदं कारणम् आसीत् - प्रतिशुक्रवासरं यवनेभ्य: प्रवेश: कल्प्यते स्म प्रार्थना (नमाज्) निमित्तम् । किन्तु हिन्दूनाम् अन्या एव कथा । यदा मया उक्तं - ‘नाहं यवन:, अपि तु हिन्दु:’ इति, तदा तेन उक्तं - ‘तर्हि भवता आगामिवसन्तपञ्चमीपर्यन्तम् अवश्यं प्रतीक्षणीयम् । नान्य: पन्था:’ इति । 1997 तमे वर्षे दिग्विजयसिङ्गवर्यस्य सर्वकारेण घोषित: अयं पक्षपातपूर्ण: निर्णय: एव स्वस्य असहायकाताया: कारणम् इति विवृतवान् स: आरक्षकाधीक्षक: ।’’
अन्ताराष्ट्रियस्तरे ख्यात: इतिहासतज्ज्ञ: भूगर्भशास्त्रज्ञश्च डा विष्णु-श्रीधरवाकणकरवर्य: 1961 तमे वर्षे लण्डन्नगरं गत्वा तत्रत्यस्य सरस्वतीविग्रहस्य विषये अध्ययनं कृतवान् । तस्य विग्रहस्य प्रत्यानयनाय तेन प्रयत्न: अपि विहित: । एतत्सम्बद्धतया स: प्रधानमन्त्रिणं नेहरूवर्यं, 1977 तमे वर्षे इन्दिरागान्धिवर्यां च सन्दृष्टवान् । किन्तु तेन न किमपि फलं सिद्धम् ।
एषु दिनेषु तन्नाम सप्टम्बर्मासस्य 25 तमे दिनाङ्के जनतापक्षस्य अध्यक्ष: सुब्रह्मण्यस्वामिवर्य: भोजशालां प्रति सन्दर्शनाय गत: आसीत् । स्वयं सर्वमपि प्रत्यक्षं दृष्ट्वा तेन लण्डन्नगरस्य न्यायालये अस्य सरस्वती-विग्रहस्य प्रत्यानयनाय अभियोग: कृत: वर्तते । किं ब्रिटिश्सर्वकार: एनं विग्रहं प्रतिदद्यात् ? तत्रत्या: भक्ता: तु सरस्वत्या: मूलविग्रहस्य प्रत्यागमनमेव प्रतीक्षमाणा: पूजादिकं निर्वर्तयन्त: वर्तन्ते । प्रति-शुक्रवासरं यवना: तत्र प्रार्थनां कुर्वन्ति । प्रतिमङ्गल-वासरं हिन्दव: पूजां कुर्वन्ति । अवशिष्टेषु दिनेषु कस्यापि प्रवेश: नास्ति तत्र । यदि सुब्रह्यण्य-स्वामिवर्यस्य अभियोग: फलप्रद: स्यात्, तर्हि विदेशे विद्यमाना: सर्वेऽपि भारतमूला: विग्रहा: अवश्यं प्रत्यागच्छेयु: । मुख्यमन्त्रिणि शिवराजे शासति - ‘अद्य धारा सदाधारा सदालम्बा सरस्वती’ इति कालिदासस्य श्लोकपङ्क्ति: किम् अन्वर्थतां प्राप्नुयात् इत्यस्य तु काल: एव उत्तरं दातुं प्रभवेत् ।
ज्ञानपीठपुरस्कारम् अलङ्करोति सरस्वतीज्ञानपीठप्रशस्ति: विविधासु भारतीयभाषासु, भाषासाहित्य-क्षेत्रे कृतभूरिपरिश्रमेभ्य: प्रतिभावद्भ्य: श्रेष्ठविद्वद्भ्य: प्रदीयते इति तु सर्वै: ज्ञातपूर्व: विषय: । प्रशस्तिविजेतृभ्य: विद्वद्भ्य: वाग्देव्या: सरस्वत्या: विग्रह: प्रदीयते । अयं च विग्रह:, एकादशे शतके धारा-नगरे भोजराजेन विनिर्मितस्य सरस्वती-मन्दिरस्य सरस्वतीविग्रहम् आधारीकृत्य उत्कीर्ण: । तथैव तेभ्य: दीयमाने कांस्य-फलके अपि अस्या: एव रूपम् उत्कीर्णं वर्तते । वाग्देव्या: सरस्वत्या: चतुर्षु हस्तेषु कमण्डलुग्रन्थकमलादिकं स्फुटम् अवलोकयितुं शक्यम् । सर्वेऽप्येते सङ्केता: ज्ञानस्य आध्यात्मिकदृष्टेश्च प्रतिबिम्बत्वेन परिगण्यन्ते ।
(सम्भाषणसन्देशः - डिसेम्बर् २०११
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संस्कृतलेखाः
टङ्क
= प्रस्थावना = लघुचित्रम्|263x263अणवः|          MONEY OF INDIAN CURRENCY अस्माकं स्वस्थजीवनाय धनम् एतावत् आवश्यकम् इति न संशयः । अस्माकं कृते जीवनं जीवितुं समाजे उत्तमाः आँकडा: निर्वाहयितुं च धनं प्रायः सर्वं भवति। जीवनस्य आवश्यकानि आरामाः, सुविधाः च आनयितुं आवश्यकतां पूरयति धनमेव । यदि कस्यचित् धनं भवति तर्हि सः/सा स्वजीवने किमपि प्राप्तुं शक्नोति। इदं धनं यत् अस्मान् सद्व्यक्तित्वस्य विकासे, आत्मविश्वासस्य सुधारणे, ऋणयोग्यतां, क्षमतासुधारं कर्तुं, क्षमतावर्धनं कर्तुं, अस्माकं साहसं महता स्तरं यावत् वर्धयितुं च समर्थं करोति। धनं विना वयं अस्मिन् जगति असहायः एकान्ते च अनुभवामः यत्र कोऽपि साहाय्यं कर्तुं साहाय्यं च कर्तुं सज्जः नास्ति। वर्तमान भौतिकवादी जगति धनम् अतीव महत्त्वपूर्णं शक्तिशाली च वस्तु अस्ति यस्य विना जीवितुं जीवितुं च न शक्यते । अधुना गलतरीत्या अधिकं धनं अर्जयितुं दुष्टाः मानवतायाः नैतिकनैतिकमूल्यानां अवनतिं कृत्वा भ्रष्टाचारस्य, घूसस्य, तस्करीयाः, समाजस्य धनिकजनानाम् हत्यायाः, अन्येषां निर्दयकार्याणां साहाय्यं गृह्णन्ति आलस्याः जनाः धनं अर्जयितुं गलतमार्गान् अनुसरन्ति यतः ते अवगच्छन्ति यत् एते मार्गाः सरलाः सुलभाः च सन्ति तथापि सत्यं नास्ति। न्यूनसमये, परिश्रमेण च अधिकं धनं अर्जयितुं शक्यते किन्तु दीर्घकालं यावत् न; नूनं सः अचिरेण समये नष्टः स्यात् यतः सः गलत् दुर्बलमार्गं अनुसृत्य गच्छति। ये जनाः मानवतायाः सर्वान् नियमान् अनुसृत्य धनं अर्जयन्ति ते न्यूनं धनं अर्जयन्ति परन्तु दीर्घकालं यावत् ते समाजस्य उच्चपदवीधारिणः व्यक्तित्वं भवन्ति। भ्रष्टाचारं कुर्वन्तः जनाः अन्यदेशेषु स्वधनं कृष्णधनरूपेण रक्षन्ति यत् ते सामान्यजनात् निगूढं भवन्ति तथा च तस्य धनस्य उपयोगं दुष्टकार्यार्थं वा शारीरिकविलासितावर्धनार्थं कुर्वन्ति। परन्तु समाजस्य सामान्यजनाः गलत्-विधिना धनं अर्जयन्तः जनाः बहु आदरं कुर्वन्ति यतः तेषां भयं भवति तथा च किञ्चित् लोभः भवति यत् यदा यदा आवश्यकं भवति तदा तदा सम्मानं दत्त्वा प्रतिदानरूपेण किञ्चित् धनं प्राप्तुं शक्नुवन्ति इति। सामान्यतः भै वा दादा वा दोन् वा इति उच्यन्ते । धनं समयं क्रेतुं वा स्थातुं वा न शक्नोति तथा च जीवनं सम्यक् मार्गे चालयितुं अस्माकं सर्वेषां कियत् अपि अत्यन्तं आवश्यकं यथार्थं प्रेम, परिचर्या च दातुं न शक्नोति। इदं समयं प्रेम च दातुं न शक्नोति तथापि सुखं, आत्मविश्वासं, सन्तुष्टिं, मानसिकतया शारीरिकतया च कल्याणस्य भावः ददाति, सर्वान् कष्टानां समाधानं कृत्वा जीवनं सुलभं करोति, इत्यादीनि बहवः।धनं जीवनस्य मूलभूततमं आवश्यकता अस्ति यस्य विना स्वस्य पूर्तिं कर्तुं न शक्यते दैनन्दिनकार्यक्रमस्य मूलभूताः आवश्यकताः आवश्यकताः च। धनस्य महत्त्वं प्रेमस्य वा परिचर्यायाः वा महत्त्वेन सह वयं कदापि तुलनां कर्तुं न शक्नुमः। यदा धनस्य आवश्यकता भवति तदा प्रेम्णः एतां आवश्यकतां पूरयितुं न शक्नोति तथा च यदि प्रेम्णः आवश्यकता भवति तर्हि धनेन एतां आवश्यकतां पूरयितुं न शक्यते। स्वस्थजीवनाय उभयोः अपि अत्यन्तं आवश्यकता वर्तते किन्तु तेषां महत्त्वं महत्त्वं च पृथक् पृथक् भवति। उभयम् अपि अस्माभिः तात्कालिकरूपेण अपेक्षितम् अतः वयं द्वयोः अपि एकस्मिन् स्केले क्रमेण स्थापयितुं न शक्नुमः। अस्माकं सर्वत्र धनस्य आवश्यकता वर्तते यथा भोजनं खादितुम्, जलं वा दुग्धं वा पिबितुं, टीवीं द्रष्टुं, समाचारं द्रष्टुं, वृत्तपत्रस्य सदस्यतां ग्रहीतुं, वस्त्रं धारयितुं, प्रवेशं प्राप्तुं इत्यादीनि बहवः आवश्यकताः |
= व्युत्पत्ति विज्ञान = लघुचित्रम्|196x196अणवः|HOLED CHINESE COINS, ALSO KNOWN AS CASH "नगद" इति आङ्ग्लशब्दस्य मूलतः "धनपेटी" इति अर्थः आसीत्, अनन्तरं "धनपेटी" इति गौणः अर्थः अभवत् । अयं गौणप्रयोगः १८ शतके एकमात्रः अर्थः अभवत् । "नगद" इति शब्दः मध्यफ्रेञ्चभाषायाः caisse ("धनपेटी") इत्यस्मात् निष्पन्नः, यः पुरातन इटालियन cassa इत्यस्मात् निष्पन्नः, अन्ते च लैटिनभाषायाः capsa (box) इत्यस्मात् निष्पन्नः ।
= नगदधारणस्य प्रेरणा = आर्थिकसिद्धान्ते (कीनीजियन अर्थशास्त्रस्य अनुसारं) नगदस्य (विशेषतः दृष्टिनिक्षेपाणां) नगदधारणं मोटेन त्रयाणां प्रेरणानां कारणं भवति-
लेनदेनप्रेरणं आर्थिकविषयाणां व्यावसायिकआवश्यकतानां कवरं करोति, एहतियातप्रयोजनं तरलतायाः प्रयोजनार्थं धनं धारयितुं संकटस्थितीनां च व्यवस्थां कर्तुं कार्यं करोति, तथा च अनुमानस्य प्रेरणा, जॉन मेनार्ड केन्सस्य मते, भविष्यस्य व्याजदरविकासानां विषये अनिश्चिततायाः परिणामः भवति तथा च सम्बद्धं भवति वित्तीयनिवेशान् प्रति। लघुचित्रम्|265x265अणवः|MACROECONOMICS एतस्य विशुद्धरूपेण आर्थिकमहत्त्वस्य अतिरिक्तं नगदप्रयोगस्य अन्ये पक्षाः अपि सन्ति-
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:व्यवसायः
सूक्ष्मशिक्षणम्
""सूक्ष्मशिक्षणम्(Micro teaching)""
सूक्ष्मशिक्षणस्य विकासः-
Ø    1963 तमे वर्षे अमेरिकादेशे स्टेनफोर्डविश्वविद्यालये   सूक्ष्मशिक्षणप्रक्रियायाः आरम्भः अभवत्।
Ø    सर्वप्रथमं कीथस्कैन तथा बुशमहोदयौ अस्मिन् कार्यं कृतवन्तौ।
Ø    पुनः1967 तमे वर्षे भारते '''डी.डी. तिवारी''' महोदयेन एषा प्रक्रिया आरब्धा ।
सूक्ष्मशिक्षणस्यार्थः
§ सूक्ष्मशिक्षणं प्रशिक्षणस्य एका प्रक्रिया वर्तते।
§ एतस्योद्देश्यं वर्तते नियमिताध्यापनप्रक्रियासु काठिन्यस्य सरलीकरणम्।
§ अस्यां प्रक्रियायां छात्राध्यापकः 5 तः 10 छात्राणाम् एकं लघुसमुहं पाठयति।
§ एतस्य मापदण्डः कक्षायाः आकारे आश्रितो भवति।
सूक्ष्मशिक्षणस्य परिभाषाः-
'''प्रो. बी. के पासीमहोदयानुसारम्-'''
“सूक्ष्मशिक्षणं काचित् नियन्त्रिता अभ्यासपद्धतिः, या विशिष्टशिक्षणकौशलेषु अवधातुं नियन्त्रितपरिस्थितिषु शिक्षणाभ्यासं कर्त्तुं च आनुकूल्यं कल्पयति।“
सूक्ष्मशिक्षणस्य स्वरूपम्-
सूक्ष्मशिक्षणचक्रावधिः-
प्रसादः
प्रसिध्दार्थपदवत्त्वं प्रसादः (Prasada) । यत्र पदानि झटित्यर्थसमर्पकानि भवन्ति तत्र प्रसादो गुणो भवति । वामनस्तु बन्धशैथिल्यं प्रसादः इति स चौजोगुणमिश्रितो भवेदिति च व्याचख्यौ । यथा –
‎
वर्गः:काव्यगुणाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्लेषः
यत्र बहूनां पदानामेकपदवदवभासमानत्वं तत्र श्लेषः(Shlesha) । सन्धिवशात् बहून्यपि पदान्येकपदवत् भासमानानि भवन्ति । कदाचित् तुल्यस्थानजनितानां वर्णानां समाहारेणाऽपि श्लेषस्सिध्यति । इमं श्लेषं विद्यानाथो मिथस्संश्लिष्टपदत्वमिति प्रत्यपादयत्  । यथा – अत्र पाठसमयेऽनुरुपसङ्गमवशात्पदानामेकपदवदवभासमानत्वप्रतीतेः, श्लेषः । यत्र पदयोर्मध्ये एकस्य हलन्तत्वमपरस्य हलादित्वं च भवति तत्र प्रायशः संश्लेषो दुर्घटो भवति । यत्र च पदान्ताद्यो रेकत्र हल् अपरत्राच च भवति तत्र संश्लेषस्साधु भातीति वक्तुं शक्यते ।
‎
वर्गः:काव्यगुणाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सङ जेगी
सङ जेगी(कोरिया:성재기 成在基, 1967 - 2013) अस्ति दक्षिण कोरिया मानवाधिकार कार्यकर्ते आणि नागरी हक्क कार्यकर्ते, तत्त्वज्ञानम् तत्वज्ञानी.
ऊर्जाविभागः
पीठिका
शक्त्या विना किमपि कर्तुं न शक्यते यथा आयारेण मानवः शक्तिं सम्पाद्यं विविधानि कार्याणि करोति तथा विविधानि कार्याणि यन्त्रोपर्करणैः सम्पादययितुं विद्युतः अवश्यकता अस्ति एव । राज्ये विविधमूलात् ऊर्जायाः सम्पादनं संरक्षणं सद्विनियोगः च अस्य विभागस्य कार्यम् ।
वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
2.52 ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्
व्यासभाष्यम्
प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानावरणीयं कर्म, यत्तदाचक्षते—« महामोहमयेनेन्द्रजालेन प्रकाशशीलं सत्त्वमावृत्य तदेवाकार्ये नियुङ्क्ते » इति । तदस्य प्रकाशावरणं कर्म संसारनिबन्धनं प्राणायामाभ्यासाद्दुर्बलं भवति प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा चोक्तम्—तपो न परं प्राणायामात्ततो विशुद्धिर्मलानां दीप्तिश्च ज्ञानस्य इति ॥५२॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
हरिस्वामी
हरिस्वामी उव्वटस्य पूर्ववर्ती आसीत्। सः सम्पूर्णशतपथब्राह्मण स्य भाष्यमरचयत्। पराशरगोत्रीयस्य नागस्वामि नः पुत्रोऽयम् अवन्तिनृपतेः विक्रमस्य धर्माध्यक्षः आसीत्। सौभाग्येनास्य लिखिते भाष्ये भाष्यरचनाकालस्य निर्देशोऽपि प्राप्यते। तदनुसारेणास्य भाष्यस्य निर्माणकालः ३७४० कलिवर्षः अर्थात् ख्रीष्टस्य ५३८ ईशवीयः अासीत्। अनेन सिद्धो भवति यदयं विक्रमस्य षष्ठशतके विद्यमानः आसीत् इति। एतस्य गुरोः नाम स्कन्दस्वामी आसीत्।
भाष्यम्
शतपथब्राह्मण स्य भाष्यम् अनेन लिखितम्॥ एतस्य समयः सप्तमशतकमिति निश्चित्य वक्तुं शक्यते । यतो हि स्वयं हरिस्वामिना उपपत्तिक्रमेण शतपथब्राह्मणस्य प्रारम्भे स्कन्दस्वामिनं निजगुरुं स्वीकृत्य स्वपरिचयञ्च दत्तम्।
'नागस्वामी तत्र..............श्रीमुहस्वामिनन्दनः ।
तत्र याजी प्रमाणयज्ञ आढ्यो लक्ष्म्या समेधितः ॥ ५ ॥
वीणे शेषण्ण
वीणे शेषण्ण ' (Veene Sheshanna) इत्येव ख्यातः मैसूरुसंस्थानस्य आस्थानविद्वान् आसीत् । कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धः वैणिकः आसीत्। अस्य पिता बक्षि चिक्करामप्पः अपि मुम्मडिकृष्णराज वडेयर् काले मैसुरुसंस्थानस्य आस्थानपण्डितः आसीत् । पित्रा मैसुरुसदाशिवराव् इत्यनेन च सङ्गीतम् अधीतवान् शेषण्णः विणावादने विशेषं प्रावीण्यं सम्पादितवन् । वीणया सह पियानो, बाहुलीना, सितार् इत्यादिवाद्यानि अपि वादयति स्म । शेषण्णः काश्चन कृतयः अपि रचितवान्।
हरिस्वामी
भाष्यम्
तन्नन्दनो हरिस्वामी प्रस्फुरद् वेदवेदिमान् ।
त्रयी व्याख्यानधौरेयोऽधीततन्त्रो गुरोर्मुखात् ॥ ६ ॥
वीणे शेषण्ण
कौटुम्बिकपरिचयः
शेषण्णस्य पिता चिक्करामय्यः माध्वविप्रः, मुम्मडिकृष्णराज वडेयर् इति मैसू्रुमहारजस्य आस्थानसङ्गीतपण्डितः आसीत् । अस्य वीणाभक्षि चिक्करामप्पः इत्येव सम्बोधननाम आसीत् । माता अपि सङ्गीतकुलादागता। शेषण्णः स्वस्य दशमे वयसि एव महाराजस्य अग्रे गीतस्य पल्लवीं गीत्वा सम्मानितः अभवत् । सङ्गीतस्य आरम्भिकपाठान् पिता एव अपाठयत् । दुर्दैवात् शेषण्णस्य त्रयोदशमे वयसि तस्य पिता विधिवशः अभवत् । किन्तु सङ्गीताभ्यासम् अनुवर्तयन् वीणासुब्बण्णस्य पितुः दोड्डशेषण्य इत्यस्य आश्रयं गतवान् । अस्य अग्रजा वेङ्कम्मा अनुजस्य सङ्गीताभ्यासार्थं विषेषां प्रमतिं दत्त्वा सहकृतवती । सङ्गीतकला शेषण्णाय भगवतः वरप्रसादः आसीत् । सततपरिश्रमेण अवदानं प्राप्य स्वतन्त्रां वीणाशैलीं रूपितवान् । वीणावाद्यं स्वाधीनं कृत्वा विशिष्टान् प्रयोगान् कृत्वा यशस्वी अभवत्। यङ्कमपि सम्मोहयत् वीणावाद्यं शेषण्णः करोति स्म। मनोधर्मसङ्गीतम् एव अस्य सङ्गीतगोष्ठ्याः प्रधानः भागः आसीत् । चितानां केषाञ्चन कीर्तनानां वादनं करोति स्म । तिल्लानं, जावळीं च अन्ते वादयति स्म । स्वररसिकानां तदेव आकर्षणं भवति स्म। समग्रे जीवने कुत्रापि अस्मितां न प्रदर्शितवान्। आहा, भले, भेश्, साधु, उत्तमम्, इत्यादीनि नादानुसन्धानस्य उद्गारपदानि अज्ञात्वा एव मुखात् निस्सरन्ति स्म । शेषण्णः प्रायः २०विधवाद्यानां सुललितं वादनसमर्थः आसीत् । बाहुलीना, पियानो, स्वरबत्, जलतरङ्गः, नागस्वरः, हार्मोनियम्, मयूरवाद्यम्, मृदङ्गम्, इत्यादीनि वाद्यानि सरसतया वादयति स्म । कदाचित् सङ्गीतगोष्ठ्याः अवसरे कोपि वाद्यसङ्गतिः नागतः चेत् स्वयं वादयति स्म ।
हरिस्वामी
भाष्यम्
यः सम्राट् कृतवान् सप्तसोमसंस्थास्तथार्कश्रुतिम् ।
वीणे शेषण्ण
वीणावादनसाम्राट्
पाश्चात्त्यसङ्गीतविद्वासः शेशण्णं The king of Veena player इति सगौरवं सम्बोधयन्तिस्म । शेषण्णस्य वीणा न केवलं वाद्यविशेषः किन्तु नाददेवतायाः उपासनायाः साधनम् एव आसीत्। सङ्गीतविद्यायाः अक्षयो निधिः शेषण्णः प्रतिदिनं ८होराकालम् अभ्यासं करोति स्म । अस्य संयमः कलाप्रेम बद्धता च साधकैः अनुकरणियाः अनुसरणीया च । मैसूरुसदाशिवराय इत्यस्मिन् सङ्गीतगुरौ अभ्यसं कृतवान् इति शेषण्णः अपि त्यागराजस्य परम्परायाम् एव आगतः इति अभवत् ।
हरिस्वामी
भाष्यम्
व्याख्यां कृत्वाऽऽध्यापयन्मां श्रीस्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ॥ ८ ॥
वीणे शेषण्ण
आस्थनस्य सङ्गीतसभाभूषा
आस्थानस्य वेशभूषायां शेषण्णः शोभते स्म। अत्यन्तं माननीयः अकर्षकः च जनः इति भाति स्म। अन्येषाम् अपेक्षया अस्य वेशाभूषा सरला आसीत्। परमशुक्लवेष्टी, कृष्णवर्णस्य प्रवारकः, अस्योपरि श्वेतपुटिताङ्गवस्त्रम्, श्वेतशिरोवेष्टः च अस्य वेषभूषा आसीत् । निबिडश्मश्रुयुतः, विशालभाली ललाटे अक्षतानि शोभन्ते स्म । चलनावसरे सर्वदा ग्रीवा स्तिरा भवति स्म। प्रकाशमाने नेत्रे, अतिकायः नासीत् तथापि दूरादेव अभिज्ञातुं शक्यते स्म अयं शेषण्णः इति। वीणावादनार्थम् एव भगवता अनुग्रहिताः इव दीर्घाः अङ्गुल्यः च अस्य बाह्यरूप आसीत्। वीणावादनरतः भवति चेत् योगीम् अपि अतिक्रम्य तपः मुखे एव दृश्यते स्म। स्वस्य २६तमे वर्षे वयसि कर्णाटकस्य राजभवनेषु मठमन्दिरेषु आढ्यानां गृहेषु च सङ्गीतगोष्ठीः सञ्चालितवान्।
हरिस्वामी
भाष्यम्
हरिस्वामी स्वभाष्यरचनायाः समयोऽपि दत्तवान् । निदर्शनं यथा —
वीणे शेषण्ण
सर्वत्रराजगौरवम्
भारतस्य स्वातन्त्र्यात् पूर्वं नैके राजानः एतं सम्मानं कृतवन्तः। बरोडामहारजः बरोडानगरे प्रचालिते सङ्गीतसमारोहस्य अन्ते स्वर्णस्यन्दने शोभायात्राम् अकरोत् । इङ्ग्लेण्डस्य राजा पञ्चमः जार्जः देहलीनगरे आयोजितां सङ्गीतसभां श्रुत्वा शिषण्णस्य वर्णतैलचित्रं कारयित्वा लण्डन्नगरे बङ्किङ्ग् ह्याम् राजभवने अस्थापयत् । क्रि.श. १९२४ तमे वर्षे प्रचालिते काङ्ग्रेस् अधिवेशने महात्मा गान्धिः सहवर्तिनः च स्वकार्याणि त्यक्त्वा वीणासङ्गीतम् अनेकहोराकालं श्रुत्वा मन्त्रमुग्धाः अभवन् । वीणाशेषण्णः भावपूर्णवीणावादनेन विशिष्टशैल्या च भारतदेशे एव कलाप्रपञ्चस्य अत्युन्नतं स्थानम् अवाप्नोत् ।
हरिस्वामी
भाष्यम्
'यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशत्शतानि वै ।
वीणे शेषण्ण
वैणिकशिखामणिः
तदानीम् एव प्रशासनाधिकारं प्राप्तवान् मुम्मडिकृष्णराज वडेयर् इति मैसूरुमहाराजः शेषण्णस्य वीणावादनमाधुर्येण नितरां प्रभावितः तस्मै वैणिकशिखामणिः इति उपादिम् अयच्छत् । तत्पश्चात् सिंहासनारूढः जयचामराज वडेयर्  शेषण्णं राजभवनस्य आस्थानपण्डितः इति नियोजितवान् । सुब्बण्ण्स्य गानम्, शेषण्णस्य वीणावादनम्, महाराजस्य बाहुलीनावादनम् च अतिविरलभावनुसन्धस्य सङ्गीतमेला आसीत् । शेषण्णः मैसूरुराजसंस्थानस्य प्रतिष्ठा भाग्यं च इति परिगणितः आसीत्। रामनाथपुरस्य भास्कर सेतुपति महाराजः नवरात्रोत्सवस्य आरम्भदिनेषु शेषण्णस्य वीणावादनं निरत्नरं श्रोतुम् इच्छां प्रकटितवान्। शेषण्णः नवरात्रोत्सवस्य सर्वदिनानि मैसूरु राजभवने विणानादसुधां प्रवाहितवान्। अनेन सन्तुष्टः राजा शेषण्णस्य कनकाभिषेकं कृत्वा गजारोहणशोभायात्राम् अकारयत् । तदनन्तरकालेषु बहुकालं यावत् प्रतिवर्षम् अस्य वीणावादनकार्यक्रमः भवति स्म ।
हरिस्वामी
भाष्यम्
चत्वारिंशत्समाश्चान्यास्तदा भाष्यमिदं कृतम् ॥'
स्कन्दस्वामिनः कालः प्रायः ६८२ विक्रमाब्दस्तथा ६२५ ख्रीष्टाब्दः सिद्धो भवति । हरिस्वामिनः भाष्यरचनाकालः ६३८ ई. इति मन्यते । यतो हि हरिस्वामी स्वभाष्यरचनायाः समयोऽपि दत्तवान् । निदर्शनं यथा —
वीणे शेषण्ण
बरोडासंस्थाने
सय्याजिराव गायकवाडः अस्य महारज्ञ्यः च सततं दिनत्रयं शेषण्णस्य वीणावादनं कार्यक्रमं व्यवस्थाप्य सकलराजसम्माननैः पुरस्कृत्य स्वोपयोगस्य रथम् अस्मै अयच्छत् । तज्ञावूरु कृष्णस्वामी नायकस्य गृहे कदाचित् सङ्गीतगोष्ठी अभवत् । तत्र शेषण्णेन सह महावैद्यनाथ अय्यर्, शरभशास्त्री, तिरुक्कोडि कावल् कृष्ण अय्यर् इत्यादयः विद्वासः सम्मिलिताः । येषां परस्परनिर्णयेन कमलमुद्रायाः अङ्गुलीयकं पारितोषिकरूपेण दीयते इति । वैद्यनाथ अय्यरः वीणावादनचतुरः शिषण्णः एव एतत् पारितोषिकमर्हति । अस्य मनोधर्मः ऊहातीतः. वीणामाधुर्यं मनमोहकम् अतः अस्मै एव दद्मः इति अवदत् ।
बरोडाराजपरिवारस्य रसग्रासः
बरोडा महाराजः कदाचित् मैसूरुराजभवनस्य सङ्गीतसभायाम् अतिथिरूपेण आगतः । तदा शेषण्णस्य वीणावादनगोष्टीम् अशृणोत् । स्वस्य विश्रान्तिसमये अपि पुनः श्रोतुकामः अभवत् । तदा पुनः शेषण्णः तस्य मनोविनोदार्थं कर्णाटकसङ्गीतस्य हिन्दुस्तानीसङ्गीतस्य पाश्चत्यस्य च मिश्रणं कृत्वा श्रावितवान् । तस्मिन् अवसरे राजभवने वडेयर् महाराजः नासीत् । पश्चात् आगत्य परमसन्तुष्टः शेषण्णम् आस्थानम् आमन्त्र्य शेषण्णस्य समयस्फूर्तिं प्रशंसितवान् ।
बेळगाविकाङ्ग्रेस् अधिवेशने
क्रि.श. १९२४ तमे वर्षे महात्मागान्धेः आध्यक्ष्ये बेळगाविनगरे प्रचालिते काङ्ग्रेस् अधिवेशने शेषण्णस्य विणावादनं व्यवस्थितम् आसीत् । तादानीम् अस्य आयुः ७२वर्षाणि आरोग्यमपि परिपूर्णं नासीत् । अतः अर्धहोराकालस्य कार्यक्रमं प्रदर्शितुम् अङ्गीकृतवान् आसीत् । किन्तु एकघाण्टायाः पश्चात् अपि श्रोतारः अचलाः उपविष्टाः । महात्मना गान्धिना सह सरोजिनी नायडु, जवाहरलाल नेह्रू, मोतिलाल नेह्रू, मदन मोहन मालवीयः, लाला लजपतरायः,  बाबू राजेन्द्रप्रसादः इत्यादयः नेतारः अपि गानलीनाः निश्शब्दाः च उपविष्टाः । सोमवासरे माहत्मनः गान्धेः मौनव्रतम् आसीत् । तथापि मौनं विमुच्य वीणावादनस्य प्रशंसामकरोत् ।
हरिस्वामी
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
वीणे शेषण्ण
विंशतशतकस्य वैणिकाग्रेसरः वग्गेयवरः च
वीणावादनशेषण्णः विंशतशताब्दस्य वाग्गेयकारः अपि । यतः एषः नैकाः कृतयः वर्णान्, स्वरजतीः च व्यरचयत् । आहत्य अस्य ५३ सङ्ख्याकानि रचनानि सन्ति । वर्णा अपि विद्वत्पूर्णाः सन्ति । खण्डद्रवः, मिश्रत्रिपुटः, खण्डः, त्रिपुटः इत्यादिषु लयेषु एते रचिताः सन्ति । रागमालिकावर्णद्वयं, १४,१८ रागान् आश्रयति । शेषः इति नामाङ्कनम् अस्य रचनेषु सन्ति कानिचन जयचामराज वडेयर्, कृष्णराज वडेयर् इति नामाङ्कितानि सन्ति । अस्य तिल्लानानि अतीव आकर्षणीयानि । रालपल्ली अनन्तशर्मा, वासुदेवाचार्यः, इत्यादयः अस्य कृतीः प्राशंसन् । अस्य सर्वाः कृतीः मैसूरुनगरस्य सङ्गीतकलावर्धिनी सभा प्रकटितवती ।
विणावादनेन प्रभावितः आङ्ग्लाधिकारी
ब्रिटिश् चक्रवर्ती पञ्चमस्य जार्जस्य पट्टाभिषेके देहल्यां प्रचालिते शेषण्णस्य वीणावादनम् आयोजितम् । अस्य वादनेन बहुधा अकृष्टः जार्जः अस्य स्मरणे तैलवर्णचित्रमेकं रचयित्वा बङ्किङ्ग् ह्यम् राजसौधं नीतवान् ।
शिष्यवृन्दः
शेषण्णस्य वीणाविषारदशिष्याः मैसूरुवीणापरम्परायै महद्योगदानं कृतवन्तः । तेषु केचन सन्ति यथा...
जलतरङ्गवादनसङ्गीतम्
उत्तरभारतस्य कश्चित् विद्वान् मैसूरुमहाराजस्य आस्थाने जलतरङ्गस्य सङ्गीतकं प्रादर्शयत् । राजा श्रुत्वा सन्तुष्टः प्रभावितः च । श्रोतृगणे उपविष्य श्रुतवान् शेषण्णः पश्चात् महाराजं सन्दृश्य जलतरङ्गवाद्यं स्वहस्ते स्थापयितुम् अनुमतिं प्राप्तवान् । रात्रावेव समर्पणभावेन जालतरङ्गवादनस्य अभ्यासं कृत्वा अन्येद्युः महाराजस्य सन्निधौ जलतरङ्गसङ्गीतकं प्रदर्शितवान् । अन्ते उत्तरभारतस्य सङ्गीतकोविदः मञ्चे आगत्य शेषण्णम् अभिनन्दितवान् ।
वीणावादनस्य मैसूरुशैली
इदानीं वीणावादनस्य या प्रसिद्धा मैसूरुशैली वर्तते तस्याः निरुपकः शेषण्णः एव । इतः पूर्वं सितारवाद्यम् इव विद्यमानम् अलाबुकाम् अङ्गे नोदयित्वा वादनस्य अभ्यासः आसीत् । किन्तु शेषण्णः पद्मासने उपविष्य वादनस्य रूढिम् आरब्धवान् । अङ्गुलिद्वयेन तन्त्रीनोदनस्य शैलीम् आरभ्य तन्त्रिद्वयं परस्परं स्पर्शं न प्राप्नोतो इति व्यवस्थाम् अपि कृतवान् ।
गुणस्य मात्सर्यं कुतः
अन्यराज्येभ्यः आगताः कलाविदः मैसूरुमहाराजस्य सभायां सङ्गीतप्रदर्शनात् पूर्वं शेषण्णस्य पुरतः प्रदर्शनीयम् आसीत् । विद्यापक्षपाती शेषण्णः कलाविदं सगौरवं पश्यति स्म । गुणस्य किं वा मात्सर्यम् इति अस्य भावः ।
नादोपासनगेहः शेषण्णगृहम्
प्रतिदिनं शेषण्णस्य गृहे विद्वद्गोष्टयः प्रचलन्ति स्म । श्रीकृष्णजन्माष्टमी, श्रीरामनवमी, इत्यादिषु पर्वदिनेषु सार्वजनिकानां सौकर्यार्थं शेषण्णस्य गुहस्य प्रासादे वीणावादनसङ्गीतकम् अयोजयति स्म । अयं कार्यक्रमः दशदिनात्मकः भवति स्म । राजभवनं गन्तुम् अशक्तानाम् अत्र अवकाशः भवति स्म । स्वस्य अन्तिमदिनेषु मरणात् भीतः नासीत् किन्तु वीणां त्यक्त्वा गन्तव्यम् इत्येव अस्य दुःखम् आसीत् । वीणाविशारदः आस्थानविद्वान् वीणाशेषण्णः क्रि.श १९२६ तमे वर्षे जुलैमासस्य २५दिनाङ्के दिवङ्गतः ।
आधाराः
मैसूरु सुब्रह्मण्यम्, डा. वि. एस्. सम्पत्कुमारः, प्रो. वि. रामरत्नम्, मैसूरु ए. राजा राव इत्येतेषां लेखाः । सङ्गीतसमय इति एस्. कृष्टमूर्तेः लेखनम् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
षड्गुरुशिष्यः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः प्रातिशाख्यात् आरभ्य अतीव विशालः दरीदृश्यते। अतः 'शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य' योग्यम् एव उक्तम्। [शिक्ष भाव अ+टाप् = आ = शिक्षा ] वेदानां प्राणभूतेषु वेदाङ्गेषु शिक्षायाः प्राथमिकमेकं महत्त्वपूर्ण विशिष्टञ्च स्थानमस्ति । शिक्षेयं वेद-पुरुषस्य घ्राणमिति कथिताऽस्ति (शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य)। येन प्रकारेण पुरुषः सर्वेषामङ्गानां यथाविधि विनिवेशितेऽपि मुखसौन्दर्यादिभिः परिपूष्टेऽपि घ्राणेन विना चमत्कृति न दधाति, गर्हणीयतामेव भजते तथैव वेद पुरुषस्य स्वरूपं वेदाङ्गेन शिक्षारूपघ्राणेन विना नितान्तमशोभनं विकृताकारं वा परिलक्ष्यते।
शिक्षाया व्युत्पत्तिलभ्यमर्थं व्युत्पादयन् वेदभाष्यकारा: सायणाचार्याः कथयन्ति यत्— 'स्वरवर्णाधुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षा' इति । एतेनेद मायातं यत्-वेदाङ्गेषु तच्छास्त्रं शिक्षा नाम येन ऋग्वेदादि वेदमन्त्राणामविकलं यथास्थित्युच्चारणं विशुद्धञ्च स्यादिति । अस्मात्कारणादेव सुविज्ञा विद्वांसः कथयन्ति यत्-शिक्षाशास्त्रमिदं वेदाङ्गमिति ।
शिक्षासङ्ग्रहप्रस्तावनायामाचार्यपादैः श्रीमद्भिः रामप्रसादत्रिपाठिभिरुक्तं यत् "शिक्षयति या सा शिक्षा', 'शक्तुं शक्तो भवितुमिच्छा शिक्षा' इति द्वे व्युत्पत्ती शिक्षा शब्दस्य प्रदर्शिते । शब्दोऽयं योगरूढः । शिक्षयति या सा शिक्षा इति योगशक्तेरेव आश्रयणे यस्य कस्यापि विषयस्य शिक्षको ग्रन्थः शिक्षाशब्देन व्यवह्रियते' । इति ।
अस्य महनीयस्य शिक्षाशास्त्रस्य प्रयोजनमुक्तमस्ति तैत्तिरीयोपनिषदि यथा-- 'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः-वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः' । तत्र वर्ण इति पदेनाकारादेः ग्रहणम्, 'स्वर' इत्यनेन उदात्तादेः, मात्रया ह्रस्व-दीर्घ-प्लुतानां, बलेन स्थानप्रयत्नौ गृहयेते, साम्ना निषादादिः, सन्तानेन विकर्षणादिः' । इति शिक्षा-प्रयोजनम् । अस्य विश्लेषणञ्च यथा-वेदाध्यय नस्य स्थिरा प्राचीना च प्रणाली इयमस्ति यत्-आदौ गुरुः ( शिक्षकः ) कस्यापि मन्त्रस्योच्चारणं स्वरविज्ञानसहितं स्वयमेव करोति पश्चाच्च तदुच्चारणं सावधान तया शिष्यः श्रुत्वा अवधारणञ्च कृत्वा तदनुसरणं करोति । अत एव वेदस्यकं नाम विद्यतेऽनुश्रवः, अर्थात्- 'अनु पश्चात् श्रूयते यः स अनुश्रवः' इत्येव कारणमस्ति यत्-लिपिबद्धस्य प्रकाशितस्य ग्रन्थस्याधारमाधृत्याध्येता पाठकः निन्दायाः पात्रतां समुपयाति । यतो हि भगवतः पाणिनेः शिक्षायामेतादृशः पाठकः पाठकाधम इत्युक्तः । तथा हि -
'गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः ।
अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः' ।
एवमेव वेदस्य तथाविध्युच्चारणाय स्वर-ज्ञानस्यातीवापेक्षा भवति । प्र. स्वरा भवन्ति---उदात्तानुदात्तस्वरितभेदैः । उच्चस्वरेणोच्चरितत्वात् उदात्तः मन्दस्वरेणोच्चरितत्वात् अनुदातः, द्वयोश्च समाहारेणोच्चरितत्वात् स्वरित इति सूत्राणि निर्दिश्य पाणि निना प्रोक्तम्।
अपि चैभ्योऽनुदात्तेभ्यः कश्चिदप्यनुदात्तः स्वरो विशेषावस्थासु स्वरितरूपे परि वतितो भवति । स्वरविज्ञानशास्त्रस्यैतदनुशीलनं वेदातिरिक्तमन्यत्र न क्वाप्युपलभ्यते । ___ वेदे स्वरप्राधान्यस्य मुख्य कारणमस्त्यर्थनियमनम् । अत्रायमाशयः-शब्दस्य कत्वे सम्भवेऽपि स्वरभेदात्तस्यार्थभेदो जायते । स्वरे एकला सामान्याऽपि त्रुटिर्यदि जायते तदाऽर्थान्तरमनर्थो वा जायते । एतादृशी त्रुटिरक्षम्या भवति । अत एव यज्ञस्य विधिपूर्वकनिर्वाहः समेषां कृते कठिनो व्यापारः । अस्मिन् विषये-एका सुप्राचीना आख्यायिका पूर्वत एव प्रचलिताऽस्ति । तदित्थम् -पुरा वृत्रासुरेण स्वरिपोरिन्द्रस्य सर्वतोमूलेन विनाशाय बृहद्यज्ञस्यकस्यायोजनं कृतम् । श्रूयते तस्मिन् यज्ञे ऋत्विजामपि संख्या पर्याप्ताऽऽसीत् । होमस्य मुख्यो मन्त्र आसीत्-'इन्द्र शत्रुर्वर्धस्व' यस्यार्थोऽस्ति यत्--इन्द्रस्य शत्रु: घातक: विजयं प्राप्नुयात् । अनेन प्रकारेण 'इन्द्रशत्रुः' इत्यस्मिन् शब्दे 'इन्द्रस्य शत्रुः' इत्थं षष्ठीतत्पुरुषसमासोऽभिप्रेत आसीत् । अयमर्थस्तदैव सिद्धो भविष्यति यदा 'इन्द्रशत्रु:' अन्तोदात्तो भवेत् । परञ्च ऋत्विजामतकितभावादन्तोदात्तस्य स्थाने आधुदात्तस्य ( इन्द्रशब्दे 'इ' इत्युपरि ) उच्चारणं विहितम् । अनेन स्वरपरिवर्तनेनायं शब्द: तत्पुरुषसमासात् बहुव्रीहिः सञ्जातः । फलस्वरूपमस्यार्थः सञ्जातः- 'इन्द्रः शत्रुः यस्य' – इन्द्रो यस्य घातको ऽस्ति । अनेन प्रकारेण यजमानाय विपरीतमेव सिद्धम् । अत एव पाणिनीयशिक्षायां स्पष्टमुद्घोषितं पाणिनिना महावैयाकरणेन -
'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्' ।
एतदेव कारणमस्ति यत् प्राचीने वैदिके काले गुरवो वेदमन्त्राणां समुचितो च्चारणविषये सावधाना: सतर्काश्चासन् । तथैवेयं परम्परा निष्णातवैदिकेष्वद्यापि तेनैव प्रकारेणाव्याहतगतिना क्वचिदंशेन क्वचित्पूर्णेन च समागच्छति ।
अत्रेदमैतिहयं सुप्रसिद्ध मस्ति यत्--महाभाष्यकारेण पतञ्जलिना तद्वैदिका चार्यस्य गुरोरुल्लेखो महताऽऽदरेण कृतो यो हि-उदात्तस्वरस्य स्थानेऽनुदात्तस्वरस्यो च्चारयितुः शिष्यस्य मुखे चपेटिकां दत्वा शुद्धोच्चारणं कारयति स्म । तद्यथा -
'उदात्तस्य स्थाने अनुदात्तं ब्रूते खण्डिकोपाध्यायः तस्मै शिष्याय चपेटिकां ददाति' " इति ।
एतस्मात्कारणादेव 'शिक्षा' वेदाङ्गेषु प्रथमेति चर्चिता। अत्रैतदपि ध्यातव्यं यत् - प्रत्येकस्य वेदस्योच्चारणार्थ स्वीया शिक्षा विद्यते । यस्यां शिक्षायां तत्त्द् वेदानुकूलमुच्चारणविधानं विद्यते ।
शिक्षासाहित्यविवरणं तत्पृष्ठभूमिश्च
शिक्षाया तु द्वौ भेदौ भवितुमर्हतः-वैदिकी शिक्षा लौकिकी च शिक्षा । साम्प्रतं वैदिकोशिक्षाया एव विवरणं प्रस्तोमि तदनन्तरं सलक्षणोपसंहारपूर्वकं लौकिकी शिक्षायाः । अत्र शिक्षाया विशिष्टार्थो भविष्यति वैदिकमन्त्राणां तत्प्रयुक्तविशेष शब्दानाञ्चोच्चारणविधेः शिक्षको ग्रन्थः । येषामध्ययनं विधाय वेदमन्त्राणां शब्दानाञ्च यथार्थबोधने समर्था भवन्ति । किन्तु विद्वांसः कथयन्ति यत्-शिक्षा-प्रातिशाख्य योर्मध्ये पारस्परिकसम्बन्धविषये मतैक्यं नास्ति । सामान्यरूपेण शिक्षाः प्राचीना नामृषीणां नामभिः सम्बद्धा भवन्ति । किञ्च तासु रचनासु अनेकाः प्राचीना रचनाः न सन्त्यपितु अर्वाचीनाः स्वीक्रियन्ते विद्वद्भिः । केषाञ्चन मते प्राति शाख्यं शिक्षाग्रन्थानामाधारमाधाय रचितमस्ति । यद्यपि केचन शिक्षा-ग्रन्थाः प्राति शाख्यालम्बनं विधाय निर्मिताः सन्ति । शिक्षासाहित्यस्य विपुलं भाण्डारमस्ति तत्रोपलब्धानां विवृतानां कतिपयानां शिक्षाग्रन्थानामिहोपस्थापनं विधीयते । तद्यथा
व्यासशिक्षा
वैदिकसाहित्यस्येतिहासे यत्र क्वापि 'व्यासशिक्षा'नामकस्य ग्रन्थस्य चर्चा तू विद्यते, किन्त्वस्मिन् वर्ण्यविषयाः के सन्ति इत्यस्य विवरण लभ्यते । अस्योपरि वेङ्कट रामशास्त्रिणो विरचितो 'वेदतेजस'नामको व्याख्या
व्यासशब्दस्यार्थो भवति--'विव्यास वेदान् यस्मात् स तस्माद् व्यास इति स्मृतः' । अतः व्यासशिक्षेयं वै विषयिका शिक्षा वर्तते ।
भरद्वाज( भारद्वाजो धा) शिक्षा
अस्य शिक्षाग्रन्थस्योल्लेखा इतिहासग्रन्थेषु प्रकारद्वयेन मिलन्ति । भवतु नाम भरद्वाज एव भारद्वाजः, अथवा भरद्वाजेन प्रणीता शिक्षा भरद्वाजशिक्षा, अथवा भरद्वाजापत्येनाचार्यगुरुणा द्रोणेन निमितेयं शिक्षा । भरद्वाजः सप्तर्षिष्वेको महनीयः ऋषिवर्तते । भवतु नाम । यद्वा तद्वा । ___भारद्वाजशिक्षाग्रन्थस्य विषये संस्कृतसाहित्यस्येतिहासे (गैरोलाकृते ) विवरणं प्राप्यते यत्--भण्डारकर-रिसर्च-इन्स्टीच्यूट-पूनातः एका भारद्वाजशिक्षा प्रकाशि ताऽस्ति, तस्यान्तिमश्लोकोद्धरणात् तट्टीकाकर्तुश्च नागेश्वरभट्टस्य मतानुसारमयं शिक्षाग्रन्थो भरद्वाजप्रणीतोऽस्ति । परञ्च मीमांसकमहोदयाकरणशास्त्रस्येति हासलेखकैरुक्तं यत्--पश्चाद्वत्ति संस्करण मिदमस्ति । स्यान्नामेदं संस्करणं १९२९ ईसवीये मद्रासाद् प्रकाशितं महामहोपाध्यायपण्डितवेङ्कटरामशर्मणा सम्पादितं स्यात् । उपाध्यायप्रणीते वैदिकसाहित्ये किमपि विशिष्टं विवरणं तत्रोपलभ्यते । तद्यथा--
अस्य शिक्षा-ग्रन्थस्य सम्बन्धः तैत्तिरीयसंहितया सह प्रतीयते । इयं च शिक्षा 'संहिता शिक्षा' इति अभिधया व्यवहृता भवति । यतो ह्यस्याः प्रधानं लक्ष्यं संहितापदानां विशुद्धिवर्तते, तदर्थं विशिष्टनियमानां. विवरणमस्ति । क्वचिच्च विशिष्टशब्दानां सङ्कलनमप्यस्ति । तैत्तिरीयसंहितायां 'वृजिन्'शब्दस्योपलब्धि र्भवति, परञ्च जकारस्योदात्तस्वरयुक्ते सत्ययं शब्दः अकारयुक्तो 'वृजन' शब्दो भवति ( वृजने ज उदात्तश्चेत् अकारेण सहोच्यते )। अनेनैव प्रकारेण 'पशु' शब्देऽन्तोदात्ते सति परशुरूपे परिणतो भवति । एतादृशा नियमा अत्र प्रदर्शिताः सन्ति । अक्षर क्रमेण ग्रन्थस्य सङ्कलनमस्ति । शिक्षाया अन्यविषयाणामत्राभावः । शिक्षेयं प्राचीना प्रतिभाति । श्रीनिवासविरचिता काप्यभिनवा 'सिद्धान्तशिक्षा' विषयप्रतिपादनेऽनु गमनं करोति । सति वैशिष्टयेऽपि शिक्षा-संग्रहग्रन्थे नाम्ना अस्योल्लेखो न दृश्यते ।
पाणिनीयशिक्षा ­­­
अध्ययनाध्यापनयोः शैक्षणिके जगति पाणिनीयशिक्षा-याज्ञ वल्ल्यशिक्षे नितरां सुप्रसिद्ध स्तः । तथापि पाणिनीयशिक्षा शिक्षासङ्ग्रहेऽष्टाविंशति तमे क्रमे चचिताऽस्ति । भवेन्नामात्र कालक्रमस्य विषयः ।
एतत् सत्यमस्ति यत्-'यद्यपि समेषां शिक्षाग्रन्थानां प्रतिपाद्यविषयः उच्चारण विधिरेवास्ति, तथापि एषु वर्णानां संख्या-स्थान-करणादिविषये बहुतरं वैषम्यमपि उपलभ्यते । आसु शिक्षासु पाणिनीयशिक्षा यादृशीं प्रसिद्धि प्राप्ता तादृशीं प्रसिद्धि मन्या शिक्षा नाप्तवती । तथ्योक्तिरियम् ।
अपरञ्चाचार्यपादैरुक्तं यत्--इयं शिक्षा अतिशयेन प्रसिद्धा लोकप्रिया चास्ति । सा च लौकिक-वैदिकोभयशास्त्रोपकारत्वात् अत्यधिका महत्त्वपूर्णा विद्यते । अस्यां शिक्षायां पंष्टिपरिमिताः श्लोकाः सन्ति । येषु उपचाणविधिसमन्वितानां विषयाणां सक्षेपेण महदुपकारकं विवरणमुपन्यस्तमस्ति । तद्यथा-शिक्षासङ्ग्रहे तत्रोच्चारण विधिद्विविधः सामान्यतो विशेषतश्च । यो विधिर्वर्णसामान्यं विषयीकरोति स सामान्यतः यथा--'व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान्' इत्यादिः । यश्च वर्णविशेषं विषयीकरोति । विशेषतः । यथा--'अलाबु वीणानिर्घोपः' इति । तदित्थमत्र-वर्णसामान्योच्चारण विधिः, अनुस्वारोच्चारण विधिः, रङ्गवर्णोच्चारणविधिः, उच्चारणे 'प्रातःसवनानि व्यवस्था च, इत्येतत् प्राधान्येन प्रतिपादितम् ।
एवम्भूताया महिमामण्डितायाः पाणिनीय शिक्षाया रचयितुर्विषये विद्वांसः सन्दिग्धाः सन्ति । ग्रन्थान्ते पाणिनेरुल्लेखो दाक्षीपुत्र इति नाम्ना कृतोऽस्ति । तत्प्रशं. सायाञ्चानेके श्लोकाः प्रदत्ताः सन्ति । अपरञ्चानेकत्र दृश्यते 'पाणिनिमुनिप्रणीतं शिक्षाशास्त्रम्' इत्यप्ययुक्तमेव प्रतिभाति । पाणिनिता प्रोक्तं पाणिनीयमिति विग्रह एव विरोधप्रदर्शने हेतुः । विद्वांस इत्यपि कथयन्ति यत्--पाणिनिः अस्य शिक्षा ग्रन्थस्य लेखको नास्ति, न वा भवितुमर्हति । पाणिनिमतानुयायिना केनापि वैयाकरणे नास्योपयोगिनो ग्रन्थस्य रचना विहिता इति । अस्मिन् विषये पण्डितप्रकाण्डैरिति हासलेखकः श्रीमद्भिर्युधिष्ठिरमीमांसकैः ‘शिक्षासूत्राणि' इत्यस्य भूमिकायां राष्ट्र भाषायां विस्तृतं पाण्डित्यपूर्ण विवेचनं कृतमस्ति तत्सारांशो यथा--
'पाणिनीयशिक्षायाः सम्प्रति पाठद्वयं मिलति, प्रथमः सूत्रात्मको द्वितीयः श्लोकात्मकश्च । सूत्रात्मक-श्लोकात्मकयोः पाठयोरपि लघु-वृद्धसंज्ञकौ द्वौ पाठौ स्तः ।
आधुनिकेषु पाणिनीयवैयाकरणेषु पाणिनीयशिक्षायाः श्लोकात्मकपाठ एव प्रसिद्धो ऽस्ति । वैदिकाश्चापि वेदाङ्गान्तर्गतायाः श्लोकात्मिकायाः पाणिनीयशिक्षाया एव पाठं कुर्वन्ति । श्लोकात्मिकाया पाणिनीयशिक्षाया लघुपाठे पञ्चत्रिंशत् ( ३५ ) श्लोकाः सन्ति । वृद्धपाठे षष्टिपरिमिता श्लोकाः सन्तीति पूर्वमपि चचितम् । तत्र लघुपाठो याजुषपाठः वृद्धपाठश्च ऋक्पाठः । लघुपाठविषयेऽत्र मीमांसकमहोदयानां सुस्पष्टं मतमस्ति यत्--सं० १९३६ वैक्रमाब्दे प्रयागेऽनुसन्धित्सुना महात्मना श्रीमता स्वामिना दयानन्दसरस्वत्या पाणिनीयशिक्षाया यो हि लेखः सम्प्राप्तः, सः त्रुटितो लघुपाठात्मक एवासीत् । श्लोकात्मिकायाः पाणिनीयशिक्षायाः प्रथमः श्लोको वर्तते--
'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा ।
शास्त्रानुपूयं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः' ।
अत्र 'पाणिनोयं मतं यथा' इति वचनेन सुस्पष्टं भवति यत्--श्लोकात्मिका शिक्षा मूलतः पाणिनि-प्रोक्ता न विद्यते। सा तु केनाप्यन्येन पाणिनीयं मतमाधृत्य रचिताऽस्ति । इलोकात्मिकायाः पाणिनीयशिक्षायाः प्रकाशनाम्न्याष्टीकाया रचयितु मते--अस्याः शिक्षायाः प्रवक्ता पाणिनेः अनुजः आचार्यः पिङ्गलोऽस्ति । तथा चोक्तं तत्र प्रकरणे-'ज्येष्ठभ्रातृभिविहितो व्याकरणेऽनुजस्तत्रभवान् पिङ्गलाचार्यः, तन्मत मनुभाव्य शिक्षा वक्तुं प्रतिजानीते--अथ शिक्षामिति ।।
अनेन प्रकारेण ग्रन्थस्यान्तःसाक्ष्येन टीकाकर्तुश्च साक्ष्येन सर्वथा सुस्पष्टं भवति यत्--श्लोकात्मिकायाः पाणिनीयशिक्षायाः तल्लघुयाजुषपाठो भवेत्, स्यान्नाम वृद्धार्चपाठो वा, उभावपि पाठौ पाणिनिप्रोक्तौ न स्तः । अस्मिन् विषयेऽधुनापि विदुषामालोचकानां मध्ये वैमत्यं तिष्ठति । डॉ० रघुवीरमहोदयैरापिशलशिक्षा सूत्राणां हस्तलेखद्वयं प्राप्त्यनन्तरं श्रीसरस्वतीनां मतं संस्थापितम् । श्रीमता एम० ए० पदभाजा मनमोहनघोषेण तु स्वसम्पादितपाणिनीयशिक्षासूत्रे भूमिकायां तन्मतं खण्डि तम् । अलमत्र विवादेन ।
अत्र पाणिनीयशिक्षायां वर्ण्यविषयाः सन्ति---वर्णानां विधिपूर्वकमुच्चारणविधिः, तेषां समीक्षितानां वर्णानां संख्या निर्धारणम्, कण्ठ-ताल्वादिस्थानानि, आभ्यन्तरा बाह्याश्च प्रयत्नाः, अनुस्वारस्य यमानां चोच्चारणे विशेषाः, रङ्गस्योच्चारणे विशेषः, उरस्य हकारनिरूपणम्, जिह्वामूलीयोपध्मानीययोविमर्शः, वर्णोच्चारणे गुणदोष समीक्षणम् । वैदिकानां वेदाध्ययनरीतिः, त्रिभिः श्लोकैर्महर्षेः पाणिनेः स्तुतिः । इयं शिक्षा शिक्षासंग्रहे पुष्पिकायां वेदाङ्गनासिका शिक्षा निर्दिष्टा विद्यते । अत एतत्सुनिश्चितं भवति यत् वेदानां स्वाध्याये पाणिनीयशिक्षाया नितरामुपयोगिता सिद्धयति ।
आपिशलशिक्षा पाणिनीयशिक्षा च
पाणिनीयशिक्षासूत्राणि आपिशलशिक्षासूत्रः सहाधिकांशतः समतां धारयन्ति । द्वयोः सूत्रयोः पाठानां तुलनया एतत्तु स्पष्टमेवास्ति यत् द्वयोः पाठः साम्यं वित्ति । यत्र च पारस्परिकं वैषम्यमस्ति--तत्र प्रवक्तृ-भेद एव कारणमस्ति । अथवा पाठान्तरमूलकं वा। पाणिनीयपाठे ऊष्मवर्णानां पक्षान्तरे विवृतकरणं प्रयत्नं कथितमस्ति तथा आपिशलिपाठे न । अयम् आपिशलि आचार्यः पाणिनेः पूर्ववर्ती आसीत् । यतो हि सिद्धान्तकौमुद्याम् अच्सन्धिप्रकरणे—'वा सुप्यापिशलेः' इति सूत्रमस्ति । तत्र वृत्तौ--अवर्णान्ता दुपसर्गाकारादौ सुब्धातौ परे वृद्धिर्वा स्यात् । अत्रैवोक्तं यत्--आपिशलिग्रहणं पूजार्थम् । इत्यनेन सिद्धयत्ययमाचार्यपाणिनेरपि पूजनीय आसीत् । द्वयोः सूत्रयोः साम्यमपि तथैव वर्तते । आपिश लिशिक्षासूत्रे-स्थान-करण-अन्तःप्रयत्न-बाह्यप्रयत्न स्थानपीडन-वृत्तिकार-प्रकरण-प्रक्रम-नाभितल-प्रकरणादीनि अष्टौ प्रकरणानि विद्य मानानि सन्ति । येषु अक्षराणामुत्पत्तिः, स्थान-प्रयत्नादीनाञ्च विवरणं विद्यते । पाणिनेः शिक्षासूत्रस्य वृद्धपाठे लघुपाठे वाऽपि आपिशलिशिक्षासूत्राणामिव क्रम प्रकरणादीनाञ्च साम्यमस्ति । इत्येव नहि सूत्रेष्वपि विशेषरूपेण समतोपलभ्यते । अपि च आपिशल्याधाचार्यसूत्राणामुद्धरणं श्रीमता वृषभदेवेन वाक्यपदीयटीकायां, हेमचन्द्राचार्येण स्वव्याकरणस्य बृहद्वृत्तौ, न्यासकारेण च स्वन्यासे उद्धृतमस्ति ।
चान्द्रशिक्षा
व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे आचार्यचन्द्रगोभिनश्चर्चा भूयसी वर्तते । इमे प्राचीना बौद्धवैयाकरणा आसन् । एभिर्यथा पाणिनेरष्टाध्यायीमवलम्ब्य महा भाष्यञ्चानुशील्य स्वव्याकरणस्य रचना कृता, तद्वत् पाणिनीयशिक्षासूत्राणामाधार माधृत्य स्ववर्णसूत्राणां रचना विहिता। एषां सूत्राणां संख्या एकपञ्चाशत् (५१) विद्यते । ऐतिहासिका विद्वांसः कथयन्ति यत्-इमानि सूत्राणि शर्मण्यदेशे प्रकाशिते चान्द्रव्याकरणस्यान्ते रोमनाक्ष रेषु मुद्रितानि मन्ति । तत्र प्रथमं सूत्रं--'स्थानकरण प्रयत्नेभ्यो वर्णा जायन्ते' अन्तिमञ्च सूत्रम् 'अन्तःस्थाद्विप्रभेदा रेफजिताः सानना सिका निरनुनासिका च' विद्यते ।
याज्ञवल्क्यशिक्षा
इयं प्राचीना शिक्षा महर्षिणा याज्ञवल्क्येन प्रणीता विद्यते। याज्ञवल्क्यश्च मिथिलादेशस्यालङ्कारभूतः परमपिर्धर्मशास्त्रप्रणेताऽऽसीत् । याज. वल्क्यस्मृतौ 'मिथिलास्थः स योगीन्द्र' इति चचितत्वादयं योगिनाप्यग्रगण्य आसीत । मिथिलायां यजुर्वेदस्य सामवेदस्य च पठन-पाठनं प्राचीनकालादेव प्रवर्तते स्म । कथयन्ति सूधीजना यत् 'यजुआर, सामरि, अथरी' इत्यादयो ग्रामा वेदाध्ययनस केन्द्रभूता आसन् । याज्ञवल्क्यस्याश्रमभूतो ग्रामः योगिवनजगवन' अद्यापि तद्यशोगाथा गायति । __इयं शिक्षा परिमाणे बृहत्तमा विद्यते। अत्र श्लोकानां संख्या २३२ विद्यन्ते। अस्याः शिक्षायाः सम्बन्धः शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयीसंहितया वर्तते । अस्यां शिक्षायां वैदिकस्वराणामुदाहरणस्सह विशिष्टं विस्तृतञ्च वर्णनं प्रस्तुतमस्ति । लोप-आगम प्रकृतिभावानाञ्च चतुर्विधानां सन्धीनां विवेचनमप्युपलभ्यते । वर्णानां विभेदः, स्वरूपम्, पारस्परिक साम्यं वैषम्यं वा इत्येतेषां सुस्पष्टं वर्णनं विद्यते ।
शिक्षासंग्रहे प्रस्तावनायां भाष्यरूपेणतस्य विवेचनमस्ति, तद्यथा -
'अस्यां शिक्षायां वर्णसमूहं चतुर्धा विभज्य स्वराः, स्पर्शाः, अन्तःस्थाः, ऊष्माणः, इत्येवं रीत्या वर्णाः प्रतिपादिताः । अतोऽविशिष्टा अनुस्वारजिह्वामूलीयोपध्मानीय नासिक्यानुनासिक्यरङ्गा यमाश्च अत्र उक्ताः । यद्यप्यत्र एषां वर्णानां सङ्कलिता संख्या न निर्दिष्टा, नापि क, ख इत्येवं रीत्या विशिष्य वर्णाः प्रतिपादिताः, तथापि एतद् ग्रन्थानुशीलनायां अप्रतिषिद्धं परमतम् अनुमतं भवति, इति न्यायं पुरोधाय अष्टषष्टिर्वर्णाः शिक्षाकाराभिमता इति निष्कर्षः आसादितोऽस्माभिः, इत्यादि प्रतिपादनेन शिक्षाया वैशिष्टयं सुतरां सिद्धचति' । अस्याः शिक्षायाः प्रारम्भिकश्लोको यथा-
लक्षणं वर्णयिष्यामि दैवतं स्थानमेव च' ।। १ ।।
अन्तिमश्लोको यथा -
'युक्तियुक्तं वचो ग्राहयं न ग्राहयं गुरु गौरवात् ।
सर्वशास्त्र रहस्यं तद् याज्ञवल्क्येन भाषितम् ॥ २३२ ॥
वाशिष्ठी शिक्षा
इयं पुरातनी शिक्षा महर्षिणा वशिष्ठेनानुप्राणिता निर्दिष्टा च विद्यते।
तद्यथा तत् शिक्षाप्रारम्भे एव -
'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि वाशिष्ठस्य मतं यथा ।
सर्वानुक्रममुखत्य ऋग्यजुषोस्तु लक्षणम्' ॥१॥
कात्यायनी शिक्षा
महर्षिणा कात्यायनेन प्रणीतेयं शिक्षा कात्यायनी शिक्षा कथ्यते । अस्यां शिक्षायां केवलं त्रयोदश श्लोकाः सन्ति । येषु वेदे प्रयुक्तस्वराणां तत्रापि विशेषेण स्वरितस्य लक्षणोदाहरणपूर्वकं निरूपणमस्ति । पर्यवसाने च स्वरित लक्षणचतुष्टयस्य जात्याभिनिहितक्षेप्रप्रश्लिष्टस्य पितृदानवद् हस्तं कृत्वा स्वरयितव्य मिति पितृश्रवणमुक्तम् । पितृणां तर्पणकाले पिण्डदानसमये वा यादशाकारं हस्तं कृत्वा अन्नं पिण्डो वा दीयते तादृशाकारता एवं हस्तस्य जात्यादि स्वरितोच्चारणकाले इत्याशयः । तद्यथा प्रथमे श्लोके
'यदात्तात्परं नीचं स्वार्थं तत्परतो न चेत् ।।
उदात्तात्स्वरितं वा स्याद्यत्र स्यात्स्वरित वदेत् ।।१।।
अन्तिमश्लोको यथा -
'यतीचं पदकाले तत्संहिताया तथैव च ।।
उक्तं वा नीचहीनं चेपितृश्रवणं तद्भवेत् ॥ १३ ॥
पाराशरी शिक्षा
महर्षिणा पाराशरेण विरचितेयं शिक्षा पाराशरी-शिक्षा कथ्यते। अस्याः शिक्षाया महती उपयोगिता निर्दिष्टा ग्रन्थकारेण । तदनुसारं सर्व शास्त्रेषु अस्याः शिक्षाया महत्त्वं गीयते । तत्र स्पष्टरूपेणोद्घोषितमस्ति यत्
'यथा देवेषु विश्वात्मा यथा तीर्थेषु पुष्करम् ।
तथा पाराशरी शिक्षा सर्वशास्त्रेषु गीयते' ॥
अस्यां शिक्षायां षष्टयुत्तरैकशतसंख्यकाः ( १६० ) इलोकाः सन्ति । तेषु स्वरवर्ण सन्ध्याद्यावश्यकविषयाणां मार्मिक विवेचनमस्ति । शिक्षासम्म भूमिकायां शिक्षाया व्याल्याने विद्यते यत्-'अस्या शिक्षायामपि विमानस्य त्रिवतस्य विरूपत्य त्रिस्थानस्य त्रिगुणस्य प्रणवस्य विचारं विधाय वेदान्तर्गतप्रथमकण्डिकासू अक्षर संख्यादिविचारः, स्वराणां पौर्वापर्यविचारः, को लघुः कश्च लघुतरः, को गुरुः, की गरुतरः एवं वर्णानां विन्यासविचारः, वर्णोच्चारणे यथास्थितिभावः, कार्यः प्रमादो न विद्यते। अत एवोक्तं पाराशरेणान्तिमायां शिक्षायाम्--
‘एवं ज्ञात्वा पठेद्यस्तु स गच्छेद् वैष्णवं पदम् ।
शब न मे प्रियो द्विजः कश्चिच्छुद्धपाठी त्वतिप्रियः ॥ १५९ ॥
इयं शिक्षा महर्षिणा पाराशरेण विप्राणां हितकाम्यया, शिष्याणामुपकाराय परलोकहिताय च प्रोक्ता।
अपरञ्च-अस्यां शिक्षायां सन्ति बहुविधाः लोकोपयोगिन्यः शिक्षाः याः मानवान् सन्मार्गे उन्मुखी कुर्वन्ति प्रेरयन्ति च ज्ञानाय । तद्यथा  -
'पठित्वा चतुरो वेदान् सर्वशास्त्रमनेकधा।
यो हि ब्रह्म न जानाति मूर्खः पाठे शठो यथा ॥ १४९ ।।
अन्यच्च
'यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य ।
तथा हि विप्राः स्मृतिवेदपूर्णा ज्ञानेन हीना: खरवद्वहन्ति ।। १५० ॥
आहारनिद्राभयमैथुनञ्च समानमेतत्पशुभिर्नराणाम् ।
ज्ञानं हि तेषामधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः ॥ १५१॥
इत्यलं पल्लवितेनास्याः शिक्षाया वैशिष्टय विषये।
माण्डव्यशिक्षा
महर्षिणा माण्डव्येन विरचितेयं शिक्षा माण्डव्यशिक्षा कथ्यते। सा क्वचित् माण्डवी शिक्षाऽपि निगद्यते। अस्यां शिक्षायां विशेषतः ओष्ठ्यवर्णानां विवेचनमस्ति । तद्यथा ग्रन्थारम्भे -
'अथातः सम्प्रवक्ष्यामि शिष्याणां हितकाम्यया।
माण्डव्येन यथा प्रोक्ता ओष्ठ्यसंख्या समाहृता' ॥
अस्याः शिक्षाया आन्तरङ्गिकः सम्बन्धः शुक्लयजुर्वेदेन सह विद्यते । अत्र विशेषतः वाजसनेयीसंहितायां समागतानामोष्ठयवर्णानां सङ्ग्रहो विद्यते । ग्रन्थकारेण समग्रा संहिता विधिवदधीत्योपादेयोऽयं ग्रन्थो विलिखितः । अन्येभ्यः शिक्षा-ग्रन्थेभ्योऽस्य वैशिष्टयमवलोकनेनैव प्रतीयते।
अन्यशिक्षाग्रन्थानामपेक्षया स्वराणां वर्णानां तथा न विचारः कृतः यथा ओष्ठयवर्णानां विपुलांशेनात्र विचारः सन्निवेशितः । इत्येव नहि सूक्ष्मदृष्टया अवलोक नेन प्रतीयते यदत्र यजुर्वेदसंहितायां प्रत्येकस्मिन् अध्याये कियत्संख्यकानि बकारघटि तानि पदानि सन्ति । तानि च कतिवारं अध्याये प्रयुक्तानि सन्ति इत्यपि प्रत्यपादि । भाषाव्यवहारे लेखने च बहुधा दृश्यते यद्विद्वांसोऽपि यथास्थित्युच्चारणं न कुर्वन्ति ।। कुत्र वकारोच्चारणं कर्त्तव्यं कुत्र च बकारोच्चारणं कर्त्तव्यमित्यत्र त्रुटि: जायते । लेखने तु कथैक नास्ति । अलङ्कारशास्त्रे यमकाद्य लङ्कारेषु-अनुप्रासादिषु वा वर्ण साम्येन यथार्थोच्चारणं न कुर्वन्ति ।
धकार-नकारयोरैक्यमुद्घोषयन्ति । एतदव्यवस्था साङ्कर्ये वा मूले वेदे मा भवतु, इत्याशयेन परिगणनमावश्यकमासीत् । अत्रायमाशयः-- प्रचलितायां भाषायामनेकत्र शब्दव्यवहारेषु साङ्कर्यं दृश्यते तत्र प्रवीणः शाब्दिकैः किर्ते शक्यते । मुख्यतः वकार-बकारयोः शब्दयोः सम्भाषणे लेखने वा हदि शडा जागति, किमत्र भाव्यमिति वकारः बकारो वा यथा 'वाल्हीक'शब्दे 'बाहीक' शब्दे वा। पुराणेषु काव्येषु स्मृतिषु वा प्रकरणादीनामूहापोहेन निश्चेतुं शक्यते यत् किमत्र भाव्यमिति । न च तादृशी स्थितिवेदे दृश्यते-तत्र तु क्वचित् व्यत्ययभावे नान्यवर्णप्रयोजने भिन्न वर्णोऽपि योग्यतां लभते, यथा--'तमसो गा अदुक्षत्'-इत्यस्मिन स्थाने धकारसम्भावित स्थाने दकार एव साधुः गण्यते। इत्यादि निर्णयार्थमेवेयं शिक्षा प्रवर्त्तते ।
विद्वज्जनाः विदन्ति यदथर्ववेदीयदन्त्योष्ठविधिर्नामकः ग्रन्थोऽस्ति. यस्मिन् अथर्ववेदसंहितायां समागतानां वकार-बकारप्रयुक्तानां पदानां परिसंख्यानं विद्यते । अतः इयं शिक्षा सोद्देश्या परोत्कृष्टा च विद्यते। अस्यां शिक्षायां चत्वारिंश न्मन्त्रमिताः ( ४० ) शिक्षाः सन्ति ।
अमोघानन्दिनी शिक्षा
इयं शिक्षा यथार्थनाम्नी वर्तते । अत्र ग्रन्थक; यथा प्रतिज्ञातं तदनुसारेण इयममोघानन्दकारिणी शिक्षा विद्यते। अर्थात् अमोघम् आनन्दं प्रददाति या साऽमोघानन्दिनी । अस्मिन् विषये ग्रन्थादावुक्तं यत्
'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि ह्यमोघानन्दकारिणीम् ।
यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वत्र विजयी भवेत् ।।
अस्यां शिक्षायां त्रिशंदुत्तरशतश्लोकाः (१३०) ( इति यावत् ) श्लोकाः सन्ति ।
येषु स्वराणां वर्णानाञ्च सूक्ष्मातिसूक्ष्मो विचारो वर्त्तते । यथोक्तं तत्रैव -
'ओष्ठ्या दन्त्या लघुश्चैव पुनरेव लघूत्तरः ।
नादनासिक्यसहिताँल्लक्षणानि पृथक् पृथक् ॥
इति निरूपणानन्तरं संहिताग्रन्थे ओष्ठ्यादिवर्णानां परिसंख्यानमादौ कृतम् । तत्र पञ्चविंशतिकारिकापर्यन्तं वकारघटिताः, तद्घटिताश्च शब्दाः परिगणिताः, तत्र सूक्ष्म-सूक्ष्मातिस्वरूपाणां विवेचनं विद्यते । अस्यां शिक्षायां सर्वतोऽधिकं वैशिष्टय न्त्विदमस्ति यत् वर्णानामुच्चारणे सर्वदा अनुभूतानां विषयाणामेवोपमाभावेन तुलनां करोति ग्रन्थकारः । तद्यथा कतिपयपद्येषूदाहरणमुखेन प्रस्तूयते -
'शून्ये गृहे पिशाचोऽपि गर्जते न च दृश्यते ।
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या उपज्ज्मन्निति निदर्शनम् ॥ ५० ॥
लोहकार इवा, कर्म भस्मसात् कुरुते यदि ।
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः संवत्सरो निदर्शनम् ।। ५४ ॥
यथा मीनार्थिनः पक्षिणऽउत्पतन्ति पतन्ति च।
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कल्ल्याण्य इति दर्शनम् ॥ ५६ ।।
कूर्मपृष्ठं परित्यज्य कर्त्तव्यमश्वस्थपत्त्रवत् ।
एवं हि कुरुतेऽभिशो देवस्य त्वेति दर्शनम् ।। ५७ ॥
कुक्कुटः कामलुब्धो वा ककारद्वयमुच्चरेत् ।
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कुक्कुटोऽसि निदर्शनम् ।। ५८ ॥
यथा बालस्य सर्पस्य निश्श्वासो लघुचेतसः ।
एवमूष्मा प्रयोक्तव्यो हकारपरिजितः ॥ ६१॥
यथा पुत्रवती स्नेहाच्चुम्बती च पुनः पुनः ।
तन्मुखं कुरुते प्राज्ञो युञ्जानऽइति दर्शनम् ।। ६२ ॥
यथा कामातुरा नारी शब्दं करोति यादृशम् ।
तच्छब्दं कुरुते प्राज्ञः सिॐ ह्यसि निदर्शनम् ॥ ६३ ॥
यथा मर्कटयोयुद्धं रोषेण प्रतिधावति ।
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः किकिदीवि निदर्शनम् ॥ ६४ ॥
मूत्रं करोति वडवा योनि कुर्वीत यादृशीम् ।
तन्मुखं कुरुते प्राज्ञः स दुन्दुभे निदर्शनम् ।। ६५ ।।
एवमत्र-पिशाचस्य गर्जनं, लौहकारस्य भर्जनं, पक्षिणां पतनोत्पतनं, कुक्कुटानां गतिः, बालस्य सर्पस्य श्वासचलनं, कामातुरायाः नार्यः कामावस्थाचरणम्, वडवायाः मूत्रविधानक्रियास्वरूपम्, इत्येते लौकिकविषयाः सन्ति, येषामुदाहरणमुखेन वर्ण शिक्षायां व्यवहाराः सन्ति ।।
अस्याः शिक्षाया एकं सङ्क्षिप्तं संस्करणमप्युपलभ्यते । यस्मिन् केवलं सप्तदश ( १७ ) श्लोकाः सन्ति ।
माध्यन्दिनी शिक्षा
यतः माध्यन्दिनमहर्षिणा प्रणीतेयं शिक्षा वर्तते, अतो माध्यन्दिनी शिक्षा निगद्यते । कोऽयं माध्यन्दिनो माध्यन्दिनं वा, माध्यन्दिनस्तु वाजसनेयिसंहिताया एका शाखा, माध्यन्दिनन्तु शुक्लयजुर्वेदस्यका शाखा यस्यानुसरणं माध्यन्दिनः करोति।
अस्यां शिक्षायां विशेषतः द्वित्वनियमानां विचारः प्रवर्त्तते । तथा चाह अ ग्रन्थकारः--
'स्वराद् द्वित्वमवाप्नोति व्यञ्जनं व्यञ्जने परे ।
हरौ न यद्यचः पूवौं निमित्तं व्यञ्जनस्य च ॥