cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आलङ्कारिकाः
रुय्यकः
राजानकरुय्यकस्य अलङ्कारसर्वस्वस्य काव्यशास्त्रजगति प्रवेशोऽपि महत्त्वमावहति । रुय्यको हि काश्मीरः काव्यप्रकाशस्य सङ्केताख्यां टीकां प्राणैषीदिति स्पष्टमेव तस्य मम्मटान्तरवर्तित्वम् । तथैव सः १२०२ मितवैक्रमाब्दमभितः प्रणीतान्मङ्घकस्य श्रीकण्ठचरिताच्छ्लोकानुद्धरतीति तस्य मङ्खकसमकालिकत्वम् । मङ्खको हि तस्य शिष्य इत्यपि प्रसिद्धिः । तेन हि रुय्यकस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरद्वादशशतकपूर्वार्द्ध इति मन्यते । तस्य हि काव्यप्रकाशस्य संकेतटीका, व्यक्तिविवेकस्य टीका, सहृदयलीला, अलङ्कारसर्वस्वञ्च प्रसिद्धाः ग्रन्थाः।
अलङ्कारसर्वस्वे हि एकादश शब्दालङ्कारा अशीतिमितार्थालङ्काराश्च निरूपिताः सन्ति । अस्य हि सन्ति तिस्रः प्रकाशिता अप्रकाशितास्ततोऽव्यधिकाष्टीकाः । तासु हि श्रीविद्या चक्रवर्तिनः सञ्जीवनी, समुद्रबन्धस्य विवरणं, जयरथस्य विमर्शिनी च ज्ञाताः। श्रूयतेऽस्य अलकप्रणीता टीकाऽपि।
हेमचन्दः
हेमचन्द्राचार्यस्य काव्यानुशासनं स्वविषये सर्वाङ्गपूर्णग्रन्थः । सामान्यतो भोजीयं सरस्वतीकण्ठाभरणं विशेषतो मम्मटं काव्यप्रकाशमुपजीवति ग्रन्थेऽस्मिन् काव्यप्रयोजन-कारण-स्वरूप-गुण-दोष-अलङ्कार-रस-शब्दार्थ-रूपभेद-पदवाक्यार्थदोष-नायकादिकाव्यभेदाश्च सप्रपञ्चं निरूपिताः सन्ति ।
हेमचन्द्रो हि ११४५ मितवैक्रमाब्दे जनिं लब्ध्वा १२२९ मितिवैक्रमाब्दे निर्वाणं प्राप्तवान् । स हि अनहिलपट्टनस्य चालुक्यवंश स्य राज्ञः सिद्धराज स्य ( ११५०-१२०० वै०) सभापण्डितस्तत्पुत्रस्य कुमारपाल स्य च गुरुः । तत्प्रणीताः सन्त्यनेके ग्रन्था येषु सिद्धहैमशब्दानुशासनं व्याकरणसम्बद्धं, काव्यानुशासनं काव्यशास्त्रीयञ्च प्रसिद्धौ । काव्यानुशासनस्य स्वोपज्ञा अलङ्कारचूडामणिसंज्ञिना वृत्तिरस्ति । अष्टास्वध्यायेषु प्रविभक्तोऽयं ग्रन्थ स्वपूर्ववर्तिमतमतान्तरं साधु संगृह्णाति । सवृत्तिकस्यैव ग्रन्थस्य काव्यानुशासनं नाम न तु मूलमात्रस्य । तस्य च विवेकाऽऽख्या स्वोपज्ञव्याख्याऽपि लभ्यते । बृहत्कलेवरेऽपि ग्रन्थेऽस्मिन् न किमपि नवीनं वस्तु ।
रामचन्द्र-गुणचन्द्रौ
रामचन्द्रगुणचन्द्रप्रणीतो हि नाट्यदर्पणः काव्यशास्त्रेऽपरो ग्रन्थः । ग्रन्थोऽयं नाट्यविषयसम्बद्धः प्रायेण दशरूपकानुसारी । ग्रन्थेऽस्मिन् चत्वारो विवेकाः । तत्र प्रथमे हि विवेके नाट्यनिर्णयो द्वितीये प्रकरणाचेकादशरूपकनिर्णयः, तृतीये वृत्तिरसभावाभिनयविचारः चतुर्थे तु सर्वविधरूपकसाधारणलक्षणविचारश्च विषयाः । शान्तस्य नाट्येपि नवमरसत्वसाधनं ग्रन्थस्यास्य वैशिष्ट्यम् । यथोक्तं तत्र -
संसारभयवैराग्यतत्त्वशास्त्रविमर्शनैः।
शान्तोऽभिनयनं तस्य क्षमाध्यानोपकारतः।।
युग्मकर्तृकस्य ग्रन्यस्यास्य ग्रन्थकाराभ्यामेव प्रणीता वृत्तिरपि लभ्यते । गुणचन्द्रस्य तु पृथग्ग्रन्थो नैवोपलभ्यते किन्तु रामचन्द्रस्य हि १९० मिताः ग्रन्थाः आसन्निति मन्यते । तौ हि हेमचन्द्रस्य साक्षाच्छिष्यावास्तामिति मन्यते। तेन हि तयोः स्थितिकालः ११५०-१२३१ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती । कथ्यते हि रामचन्द्रोऽजयपालेन १२३१ तमे वैक्रमाब्दे मृत्युदण्डेन घातित इति।
वाग्भटः (प्रथमः)
काव्यशास्त्रेतिहासे वाग्भटस्य प्रवेशः स्वकीयवैशिष्टयमादधाति । अस्य हि वाग्भटालङ्कारसंज्ञको ग्रन्थः काव्यशास्त्रीयः । केचित्तु काव्यानुशासन-अष्टाङ्गहृदय-प्रभृतिग्रन्थानां प्रणेतृत्वनामुमेव गृह्णन्ति, किन्तु यथार्थता का तद्भिर्नैव । काव्यानुशासनकारो हि गुणनिरूपणप्रसङ्गे स्वयमेव 'इति दण्डिवामनवाग्भटादिप्रणीता दश काव्यगुणा वयन्तु माधुर्यौजःप्रसादलक्षणांस्त्रीनेव गुणान्मन्यामहे । शेषास्तेष्वन्तर्भवन्ति' इति कथयति । पुनश्च स तत्रैव 'यदाह-माधुर्यौजःप्रसादाख्यस्त्रयस्ते न पुनर्दश"................... इत्यादिकाव्यप्रकाशकारिकामुद्धरति । तेन स्पष्टमेवेदं यद् वाग्भटालङ्कारस्य प्रणेता वाग्भटः काव्यानुशासनकृतोऽन्य एव पूर्ववर्ती च । असौ हि सोमाख्यस्य पुत्रः । तस्य हि स्थितिकालः ११३०-१२३० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः स हि ११५०-१२११ मितवैक्रमाब्दानभितः सिंहासनासीनस्य जयसिंहस्य मुख्यामात्यो गुरुश्च अष्टाङ्गहृदय कृद् वाग्भटस्तु सिंहगुप्तसूनुः वाग्भटालङ्कारकृतोऽन्य एव । काव्यानुशासनकृद् वाग्भटस्तु नेमिकुमारस्य सुत इति ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञवृत्तितो ज्ञायते । सिंहगुप्तस्य पिताऽपि वाग्भटाख्यः स्वाऽऽसीदिति -
भिषग्वरो वाग्भट इत्यभून्मे पितामहो मागधरोऽस्मि यस्य।
सुतोऽभवत्तस्य च सिंहगुप्तस्याऽप्यहं सिन्धुषु लब्धजन्मा।। इति कथनाज्ज्ञायते ।
तेन हि चत्वारो वाग्भटनामधारिणो विचक्षणा दृश्यन्ते । एको वाग्भटालङ्कारस्य प्रणेता सोमाख्यस्य सूनुर्जयसिंहस्य गुरुः ११३०-१२३० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान्, द्वितीयस्तु काव्यानुशासनस्य प्रणेता नेमिकुमारसूनुः महानविर्नलोटकपुरवास्तव्यः, तृतीयो हि अष्टाङ्गहृदयस्य प्रणेता अष्टाङ्गसंग्रहस्य च कर्ता सिंहगुप्तसूनुः सिन्धुवास्तव्यश्चतुर्थस्तु तस्यैव पितामहश्च ।
वाग्भटालङ्कारो हि काव्यशास्त्रसम्बद्धो ग्रन्थः। अत्र हि पञ्चपरिच्छदाः । अत्र हि काव्यशास्त्रस्य सर्वोऽपि विषयाः साररूपेण निरूपिताः । अस्य हि जिनवर्धनप्रणीता, सिंहदेवगणिप्रणीता, क्षेमहंसगणिप्रणीता, अनन्तभट्टगणेशप्रणीता, राजहंसोपाध्यायप्रणीता चेति पञ्च व्याख्याग्रन्थाः सन्ति ।
अरिसिंहामरचन्द्रौ
अरिसिंहामरचन्द्राभ्याञ्च प्रणीता काव्यकल्पलता काव्यशास्त्रेतिहासे प्राप्तास्पदा । उभावेव जिनदत्तसूरिणः शिष्यौ काव्यकल्पलतावृत्तौ हि चत्वारि प्रतानानि, छन्दःसिद्धिः, शब्दसिद्धिः, श्लेषसिद्धिरर्थसिद्धिश्चेति । अनयोः हि स्थितिकालो विक्रमानन्तरत्रयोदशशतकपूर्वार्द्ध इत्यनुमितः ।
देवेश्वरः
देवेश्वरस्य कविकल्पलताऽपि प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीया, अस्य हि स्थितिकालो वैक्रमचतुर्दशशतकमितः । असौ हि काव्यकल्पलताया एव छाया । कालश्चास्य वैक्रमत्रयोदशशतकोत्तरार्द्धमितः।
वाग्भटः ( द्वितीयः )
वाग्भटस्य हि नेमिकुमारसूनोः काव्यानुशासनं काव्यशास्त्रसम्बद्धं विषयं सङ्क्षेपेण वर्णयति । अस्य हि स्थितिकालो विक्रमानन्तरत्रयोदशशतकोत्तरार्द्धमितः । ग्रन्थोऽयं हेमचन्द्रानुसारी । ग्रन्थस्यास्य ग्रन्थकर्तुरेव स्वोपज्ञा वृत्तिः लभ्यते। अत्र हि पञ्चाध्यायाः । तत्र प्रथमे हि काव्यसमय-काव्यस्वरूप-भाषाभेदादिविवेचनं, द्वितीये शब्दार्थदोषनिरूपणं गुणविवेचनञ्च, तृतीये ह्यर्थाङ्कारविवेकः, चतुर्थे शब्दालङ्कारविचारः, पञ्चमे तु रसनिरूपणमिति ।
जयदेवः
जयदेवस्य चन्द्रालोको नितरां निरूपणीयो ग्रन्थः । यद्यपि जयदेवस्य देशकालविषये सम्प्रत्यपि विवाद एव पण्डितानां तथापि एतावन्तु निर्णीतमेव यच्चन्द्रालोकस्य प्रसन्नराघवस्य च प्रणेता एक एव जयदेवो महादेवस्य तनयः सुमित्राकुक्षिजः । गीतगोविन्दकार स्तु भोजदेवाख्यस्य सुतो राधादेवी गर्भजः । चन्द्रालोककारो हि जयदेवो रुय्यकोद्भावितविकल्पाद्यलङ्कारान् परिस्करोति इति तस्य रुय्यकपरवर्तित्वं विश्वनाथो हि प्रसन्नराघवस्य 'कदलिः केदलिः करभः करभः करिराजकरः' इत्यादिपद्यमर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यस्योदाहरणे समुद्धरतीति तस्य तत्पूर्ववतत्वञ्च । रूप्यकस्य स्थितिकालो द्वादशशतकपूर्वार्द्धमितो विश्वनाथस्य च पञ्चदशशतकपूर्वार्द्धमितो तयोरन्तरालवर्तिनो जयदेवस्य पीयूषवर्षस्य स्थितिकालः १२६०-१३४० मितैक्यमाब्दानभितः आपतति ।
चन्द्रालोके हि दश मयुखाः । तत्र प्रथमे ग्रन्थप्रयोजनं, काव्यकारणं, काव्यस्वरूपकथनं, शब्दत्रैविध्यकथनं, द्वितीये दोष-निरूपणं, तृतीये लक्षनिरूपणं, चतुर्थे गुणविवेकः, पञ्चमेऽलङ्कारनिरूपणं, षष्ठे रसनिरूपणं, सप्तमे व्यञ्जनीया ध्वनेश्च निरूपणम्, अष्टमे गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य निरूपणं, नवमे लक्षणनिरूपणं, दशमेऽभिधाविवेक इति।
ग्रन्थस्यास्य प्रद्योतमस्य शरदागमः, वैद्यनाथस्य रमा, गागाभट्टस्य राका, नन्दकिशोरशर्मणः पौर्णमासी, विरूपाक्षस्य शारदाशर्वरी तथैव चन्द्रालोकदीपिका, निगूढार्थदीपिका, बालचन्द्रचन्द्रिका एवमेव कृष्णमणेः विमलाख्या, हरेकान्तमिश्रस्य इन्दुश्री-संज्ञिता, गौरीनाथपाठकस्य चन्द्रिका च ज्ञाताः केचन व्याख्याग्रन्थाः ।
विद्याधरः
विद्याधरस्य एकावली काव्यशास्त्रे स्तुतिसाहित्यं प्रवेशयति । स हि १३३७-१३७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतः उत्कलाधिपतेः नरसिंहदेवस्य सभापण्डितः आसीत् । तेन तावन्मित एवास्य स्थितिकालोऽपि । एकावल्याः मल्लिनाथप्रणीता तरला टीका लभ्यते । ग्रन्थेऽस्मिनष्टावुन्मेषाः काव्यस्वरूप-वृत्तिविचार-ध्वनिभेद-गुणीभूतव्यङ्ग्य-गुण-रीति-दोष-शब्दालङ्कारार्थालङ्काराख्याः । ग्रन्थोऽयं काव्यप्रकाशमलङ्कारसर्वस्वञ्चोपजीवति । अत्र नरसिंहदेवस्य उत्कलनरेशस्य ग्रन्थकर्ता स्वयम्प्रणीतानि स्तुतिपद्यानि उदाहृतानि सन्ति । स स्वयमेव कथयति -
"एषु विद्याधरस्तेषु कान्तासम्मितलक्षणम्।
करोमि नरसिंहस्य चाटुश्लोकानुदाहरन्।।" इति ।
विद्यानाथः
विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रयशोभूषणमपि ऐकावलीमेवानुसरति । ग्रन्थोऽयम् आन्ध्रप्रदेश स्य, काकतीयदशस्य राज्ञः प्रतापरुद्रस्य प्रशंसायां ग्रन्थर्त्रेव प्रणीतानि पद्यान्युदाहरणत्वेनोपस्थापितानि सन्ति । तस्य च स्थितिकालः १३५५-१३७४ वैक्रमाब्दानभितः । तावन्मित एव विद्यानाथस्यापि स्थितिकालः । अत्र हि नायकप्रकरणं, काव्यप्रकरणं, नाटकप्रकरणं, रसप्रकरणं, दोषप्रकरणं, गुणप्रकरणम्, अलंकारप्रकरणञ्चेति सप्त प्रकरणानि । नायकप्रकरणे नायकगुणाः नायकस्वरूपं, नायकविशेषाः, शृङ्गारनायकाः पीठमर्दादयः शृङ्गारनायिका अलङ्कार्यालङ्कारभावस्य तथा रसप्राधान्यालङ्कारप्राधान्यवस्तुप्राधान्यादीनाञ्च विवेचनं, काव्यप्रकरणे काव्यस्वरूपं, शब्दत्रैविध्यं, वृत्तित्रैविध्यं, वृत्तयो रीतयः, काव्यविशेषाः, महाकाव्यादिलक्षणं, क्षुद्रबन्धनिरूपणं, नाटकप्रकरणे नाट्यस्वरूपं, पञ्चसन्धयः, आमुखं, वीथ्यङ्गानि नाटकलक्षणं, नाटकोदाहरणं सप्रपञ्चं निरूपितानि । ग्रन्थस्यास्य मल्लिनाथसुतस्य कुमारस्वामिनो रत्नापणाख्या टीका लभ्यते ।
विश्वनाथः
कविराजविश्वनाथस्य साहित्यदर्पणं काव्यशास्त्रस्य विश्वकोश एव । विश्वनाथो हि कलिङ्गदेश्यो महासन्धिविग्रहकः । स हि -
सन्धौ सर्वस्वहरण विग्रहे प्राणनिग्रहः।
अलावुद्दीननृपतौ न सन्धिर्न च विग्रहः।।
इति १३५३-१३७३ मितवैक्रमाब्दामभितः स्थितिमन्तं तदाख्यं देहलीशासकं स्मरति, येन हि समाक्रम्य एकशिलाऽवलण्ठिताऽऽसीत् १३६५ मिते वैक्रमाब्दे । तेन हि विश्वनाथेन तदनन्तरवर्तिना भाव्यमिति तस्य पूर्वसीमा स्थितिकालस्य । काश्मीरेषु हि जम्मूप्रदेशस्थपुस्तकालये १४४० मितवैक्रमाब्दे पुनर्लिखिता साहित्यदर्पणस्य प्रतिर्लभ्यते इति नूनमेव तेन तत्पूर्ववर्तिना भाव्यमिति तस्यावरसीमा स्थितिकालस्य । तेन हि १३६५-१४४० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्ती सः । तत्रापि प्रचारं पुनर्लेखननिमित्तं न्यूनमपि त्रिंशद्वर्षभितसमयं परिकल्प्य १३३०-१४१० मितवक्रमाब्दसमयो विश्वनाथस्थितिकालस्य।
विश्वनाथस्य हि कृतयः साहित्यदर्पणः, काव्यप्रकाशदर्पणः, राघवविलासमहाकाव्यं, कुवलयाश्वचरितकाव्यं, प्रभावतीपरिणयनाटिका, चन्द्रकलानाटिका, नरसिंहविजयकाव्यं, प्रशस्तिरत्नावली चेति।
काव्यशास्त्रविषये वस्तुतस्तु विश्वनाथो मम्मटमेवानुसरति किन्तु मम्मटं यत्र तत्र दूषयत्यपि । विशेषतः काव्यप्रकाशसम्मत-काव्यपरिभाषां स सर्वात्मना दोषयति स्थापयति च स्वसम्मतं लक्षणं 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति । सन्त्यनेकाष्टीका यासु ग्रन्थकारस्यैवात्मजस्य अनन्तदासस्य लोचनाख्या व्याख्या, महेश्वरराख्यस्य विज्ञप्रिया टीका, रामचरणतर्कवागीशस्य विवृतिः, जीवानन्दविद्यासागरस्य विमला, गुरुनाथदिद्यानिधिभट्टाचार्यस्य मूलविवृतिसंस्कृतिः, शिवदत्तस्य रुचिरम्, हरिदाससिद्धान्तवागीशस्य कुसुमप्रतिमा, कृष्णमोहनस्य लक्ष्मीः, शेषराजशर्मरेग्मीमहाभागस्य चन्द्रकला, लोकमणिदाहालस्य कलाख्या च ज्ञाताः ।
साहित्यदर्पणस्य परवर्तिग्रन्थेषु प्रभावः सुतरां स्पष्टः। रसविवेचनेऽलङ्कारनिरूपणे काव्यभेदविवेके च तत्पश्चाद्वर्तिनः साहित्यदर्पणमेवोपजीवन्ति इति नात्युक्तिः।
शारदातनयः
शारदातनयस्य भावप्रकाशनमपि समुल्लिखितं भवति । स हि दशरूपक-शृङ्गारप्रकाश-काव्यप्रकाशादिस्थकारिकां यथास्वरूपमृद्धरति तेन स मम्मटपरवर्ती । तथैव १३७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् शिङ्गभूपालस्तस्य भावप्रकाशनं स्मरतीति तस्य परसीमा स्थितिकालस्येयमेव । तेन हि शारदातनयस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरचतुर्दशशतकपूर्वार्द्धमतः । भावप्रकाशनं हि नाटकविषयसम्बद्धम् । अत्र हि भावाः, रसस्वरूपं, रसभेदाः, नायकनायिकाविवेकः, नायिकाभेदाः, शब्दार्थसम्बन्धः, नाट्येतिहासः, दशरूपकं, नृत्यभेदाः, नाट्यप्रयोगवर्णनञ्च क्रमेण विवेचितविषयाः ।
शिङ्गभूपालः
आन्ध्रमण्डलगृहीतजनुषो विक्रमानन्तरचतुर्दशशतकमितस्थितिकालवतः शिङ्गभूपालस्य रसार्णवसुधाकरो हि नाट्यविषयको ग्रन्थः । तत्र हि रञ्जकरसिक-भावाख्यास्त्रयः उल्लासाः ।
भानुदत्तः
मैथिलस्य,गणेश्वरपुत्रस्य वैक्रमपञ्चदशशतकस्थितिमतो भानुदत्तस्य रसमञ्जरी अप्येतद्विषयको ग्रन्थः । अत्र हि रससम्बन्धविषयो निरूपितो विशेषत आलम्बनाधृत्य । ग्रन्थस्यास्य एकादशाधिकाष्टीको लभ्यन्ते यत्र गोपालाचार्यस्य (१४८५ वै० ) विमलाख्या टीका प्रसिद्धा। शेषास्तु अनन्तपण्डितस्य व्यङ्ग्यार्थकौमुदी, नागेशभट्टस्य प्रकाशः, शेषचिन्तामणेः परमिलः, गोपालभट्टस्य रसिकरञ्जिनी, विश्वेश्वरपर्वतीयस्य समञ्जसा, रङ्गशायिनः, आमोदः, आनन्दशर्मणो व्यङ्ग्यार्थदीपिका, महादेवस्य भानुभावप्रकाशः, व्रजराजस्य रसिकरञ्जनम्, अज्ञातकर्तृकः स्थूलतात्पर्यार्थविवेकः, बदरीनाथस्य सुरभिश्च ।
रूपगोस्वामी
चैतन्यमहाप्रभु शिष्यस्य वृन्दावनवासिनो रूपगोस्वामिनः मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो वङ्गाभिजनस्य नाटकचन्द्रिका उज्ज्वलनीलमणिश्च नाट्यविषयकग्रन्थौ । नाटकचन्द्रिकायां हि नाटकसम्बद्धलक्षणनायकसन्धिसन्ध्यङ्गानां सम्यग्विवेचनमस्ति, उदाहरणानि च ललितमाधवाद्गृहीतानि । अस्य हि बलदेवविद्याभूषणस्य विश्वनाथभट्टाचार्यस्य व्याख्ये स्त इति केषाञ्चन मतम्। एतदतिरिक्तं हि रूपगोस्वामिनः सन्त्यन्ये पञ्चदशग्रन्थाः।
उज्ज्वलनीलमणिस्तु रससम्बद्धो ग्रन्थः । अत्र हि नायकभेदास्तत्सहायभेदाः, हरिप्रियाप्रकरणं, राधाप्रकरणं, नायिकाभेदाः, यूथेश्वरीभेदाः, दूतीभेदाः, सखीप्रकरणं, उद्दीपनविभावाः, अनुभावाः, सात्विकभावाः, व्यभिचारिभावाः स्थायिभावाः, शृङ्गारविषयश्चेति प्रतिपादितविषयाः । अस्य हि जीवगोस्वामिनो लोचनरोचनी, विश्वनाथस्य उज्ज्वलनीलमणिकिरणश्च ज्ञातव्याख्याग्रन्थौ।
उभावेव ग्रन्थौ भरतमनुसरतो न तु विश्वनाथं विशेषतः गोपीकृष्णसम्बन्धे । विश्वनाथस्तत्र रसाभासमेव मन्यते गोपीनाथस्तु नायिकात्वेन, किन्तु रूपस्तु तन्न मन्यते । यथोक्तम् -
यत्परोढोपपत्योस्तु गौणत्वं कथितं बुधैः।
तत्तु कृष्णञ्च गोपीञ्च विनेति प्रतिपाद्यताम्।।
केशवमिश्रः
केशवमिश्रस्य अलङ्कारशेखरो हि अलङ्कारसम्प्रदायस्यान्यतमो ग्रन्थः । ग्रन्थोऽयं कारिकारूपेण निबद्धः । अत्र हि काव्यलक्षणं, रीतिः, शब्दशक्तिः, अष्टविधपददोषाः, अष्टादशविधवाक्यदोषाः, अष्टविधार्थदोषा, पञ्चविधशब्दगुणाः, चतुर्विधार्थगुणाः, दोषाणां गुणभावः, अलङ्काराः, रूपकाणि च विवेचितानि । ग्रन्थोऽयमष्टासु रत्नाख्येषु अध्यायेषु विभक्तः । तत्र हि ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञा वृत्तिः लभ्यते । स हि शौद्धोदनिप्रणीतमलङ्कारशास्त्रं स्मरति किन्तु तत्सम्प्रति नैवोपलभ्यते। केशवमिश्रो हि १६२० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानिति तस्य काङ्गडामहीपालमाणिक्यचन्द्रसमकालिकत्वाज्ज्ञायते ।
कर्णपूरः
विक्रमानन्तरं १५८१ मितवत्सरजातस्य वङ्गाभिजनस्य अलङ्कारकौस्तुभः काव्यशास्त्रपरम्परायामन्यतमो ग्रन्थः । अत्र हि दश किरणाख्या अध्यायाः । अत्र हि काव्यलक्षण-ध्वनि-गुणीभूतव्यङ्ग्य-रस-भाव-गुणशब्दार्थालङ्कार-दोष-रीतयः सप्रपञ्चं निरूपिताः सन्ति ।
कविचन्द्रः
कर्णपूरात्मजस्य कविचन्द्रस्य 'काव्यचन्द्रिका' षोडशप्रकाशेषु विभक्ता ।
शोभाकरमित्रः
शोभाकरमित्रस्य अलङ्काररत्नाकरः सूत्रशैल्यां निबद्धः । अत्र हि भामहोक्तदिशैव षट् शब्दालङ्काराः शताधिका अर्थालङ्काराश्च निरूपिताः । अस्य ग्रन्थस्य हि ग्रन्थकारेणैव व्याख्याऽपि प्रणीता। अस्य स्थितिकालस्तु चतुर्दशशतकमितवैक्रमाब्दानभितः ।
अप्पयदीक्षितः
अप्पयदीक्षितस्योदयः काव्यशास्त्रेऽपि चमत्कारातिशयं पुष्णाति । तस्य हि चतुरधिकशतमिता ग्रन्थाः सन्तीति ज्ञायते । तेषु हि चित्रमीमांसा, कुवलयानन्दः, वृत्तिवार्तिक ञ्च काव्यशास्त्रसम्बद्धग्रन्थाः । अप्पयदीक्षितो हि दाक्षिणात्य इति तु प्रसिद्धमेव । तस्य च स्थितिकालो वैक्रमसप्तदशशतकमभितोऽनुमितः। असौ हि द्रविडो भारद्वाजगोत्रीयो रङ्गनाथस्यात्मजः । वेङ्कटेशस्तस्य पोषकः । अस्य हि जन्म केचित् १५७७ तमे, अपरे १६०७ तमे, केचित् १५११ तमे, केचित् १६२५ तमे वैक्रमाब्दै मन्यन्ते । एतावत्तु निश्चितमेव यद् अप्पयदीक्षितो द्विसप्ततितमेऽब्दै शिवसायुज्यमाप्तवानिति । स हि ४७३८ मित-कलिगताब्दपर्यन्तं जीवित एवासीदिति नीलकण्ठविजयाज्ज्ञायते । स च कालः १६९६ वैक्रमाब्दसमः । तेन हि तस्य जनिः १६२५ मितवैक्रमाब्दमभित एव सम्भवति इति वायुनन्दनपाण्डेयस्य विवेचना साध्वी दृश्यते । कुवलयानन्दो हि तस्य प्रस्तुतविषयसम्बद्धा प्रथमा रचना, ततश्च चित्रमीमांसा, ततो हि वृत्तिवार्तिकमिति ।
कुवलयानन्दो हि अर्थालङ्कारसम्बद्धो ग्रन्थोऽर्थादर्थचित्रमीमांसेयम् । अत्र हि १२३ अलङ्काराः निरूपिताः, यत्र षण्णवतिस्तु जयदेवस्य चन्द्रालोकाद्यथावदेव गृहीताः, शेषाः सप्तदश स्वयमेवोद्भाविता वाऽन्येभ्यो गृहीताः। ते च प्रस्तुताङ्कुर-अल्पकरक-दीपक-मिथ्याध्यवसिति-ललित-अनुज्ञा-मुद्रा-रत्नावली-विशेषक-गूढोक्ति-विवृतोक्ति-युक्ति-लोकोक्ति-छेकोक्ति-निरुक्ति-प्रतिषेधविधयः । ग्रन्थस्यास्य गङ्गाधरस्य रसिकरञ्जनी (१७०५ वै०) तत्सदुपह्ववैद्यनाथस्य अलङ्कारचन्द्रिका, आशाधरस्य अलङ्कारदीपिका, नागेशभट्टस्य अलङ्कारसुधा, विषमपदव्याख्यानं षट्पदानन्दस्य, न्यायवागीशभट्टाचार्यस्य काव्यमञ्जरी, मथुरानाथस्य कुवलयानन्दटीका, सुखीरामस्य कुवलयानन्दटिप्पणं, देवीदत्तस्य लघ्वलङ्कारचन्द्रिका, बेङ्गलसूरेः बुधरञ्जनी च व्याख्याग्रन्थाः।
चित्रमीमांसा हि अप्पयदीक्षितस्य द्वितीया कृतिः। ग्रन्थोऽयमर्थालङ्कारसम्बद्धः । तत्र प्रसङ्गात्काव्यभेदोऽपि वर्णितः । अत्र हि उपमा-उपमेयोपमा-अनन्वय-स्मरण-रूपक-परिणाम-सन्देह-भ्रान्तिमद्-उल्लेख-अपह्नति–उत्प्रेक्षा-अतिशयोक्तिसंज्ञिता द्वादशैवालङ्कराः निरूपिताः । ग्रन्थस्यास्य धरानन्दस्य सुधाख्या, बालकृष्णस्य गूढार्थप्रकाशिका, अज्ञातकर्तृकश्चित्रालोकः, लोकमणिदाहालप्रणीता लीलाख्या च व्याख्याग्रन्थाः । चित्रकाव्यविवेचकोऽयं ग्रन्थः स्वप्रकृतौ उत्कृष्टः मन्यते । ग्रन्थोऽसावपूर्ण एव स्थितः । वृत्तिवार्तिकमस्य तृतीयो ग्रन्थः प्रकरणसम्बद्धः । अत्र हि द्वावेव परिच्छदौ यत्र प्रथमे मुख्यशक्तिनिर्णयो द्वितीये तु लक्षणाशक्तिनिर्णयः कृतः । ग्रन्थोऽयमपि अपूर्ण एव दृश्यते ।
इतः पूर्वमेव सम्भवतो विक्रमानन्तरकादशोत्तरार्द्ध एव स्थितिमता धर्मदाससूरिणा विदग्धमुखमण्डनं परिकल्प्य शब्दचित्रमीमांसा प्रणीताऽऽसीत् । ग्रन्थोऽसौ चतुर्षु परिच्छेदेषु विभक्तः । अत्र हि प्रहेलिकास्तथाऽनुक्रमेण व्यस्तजातिः, भेद्यभदेकजातिः, चित्रजातिः, प्रहेलिकाजातिः, कर्तृगुप्तं, कर्मगुप्तं, करणगुप्तं, सम्प्रदानगुप्तमपदिानगुप्तं, सम्बन्धगुप्तमधिकरणगुप्तं, मात्राच्युतकमित्यादयः काव्यप्रकाराः वर्णिताः सन्ति । अन्यस्यास्य सन्त्यनेकाष्टीकाः यासु जिनप्रभस्य टीका, स्वात्मारामस्य टीका, ताराचन्द्रस्य विन्मनोहरा, १९९ नरहरिभट्टस्य श्रवणभूषणं, गौरीकान्तस्य टीका, त्रिलोचनस्य सुबोधिनी, दुर्गादासस्य व्याख्या, शिवचन्द्रस्य विवृतिः, परमेश्वरानन्दस्य व्याख्या, शेषराजशर्मरेग्मीमहाभागस्य चन्द्रकलाख्या च प्रसिद्धाः कतिपयास्तु तत्रापि नामतः श्रुता एव । विश्वेश्वरपण्डितस्य कवीन्द्रवर्णाभरणं परम्परामेवेमामनुसरति ।
जगन्नाथः
जगन्नाथस्य पण्डितराजस्याऽभ्युदयः काव्यशास्त्रे नव्यपरम्परोद्योतकः । तस्य हि रसगङ्गाधरः काव्यसिद्धान्तान् नव्यन्यायपरम्परया व्याख्याति । पण्डितराजस्य स्थितिकालोऽपि नैव विवादबाह्यः । स हि शाहजहान स्य सभापण्डित आसीदिति तस्य शाहजहानसमकालिकत्वं, शाहजहानश्च १६८५ मितवैक्रमाब्दे राज्यमवाप च्यावितश्च राज्यात् १७१५ मितवैक्रमाब्दे इति पण्डितराजस्य वैक्रमसप्तदशशतकोद्भवत्वं प्रतीयते १६९८ मितवैक्रमाब्दे आसफअली-महाशयस्य निधनानन्तरं पण्डितराजो देहली तत्याजेति जनश्रुतिः। स स्वयमेव 'दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवीनं वयः।' इति कथयति इति मुगलप्रासादप्रवेशकाले स न्यूनमपि त्रिंशद्वर्षवयस्कस्तु आसीदेव तत्र तेन पञ्चदशवर्षाणि व्यतीतानि । तेन यदा स देहलीं त्यक्तवांस्तदा स पञ्चचत्वारिंशद्वर्षवयस्क आसीदिति तस्य जन्म १६५५ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमातुं शक्यते । १७०० मितवैक्रमाब्दमभितोऽप्पयदीक्षितस्तनु तज्याजेति तयोरपि समकालिकत्वं सिध्यति । पण्डितराजो हि १७२० मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित एवाऽऽसीदिति तस्य आसफविलासतो ज्ञायते ।
पण्डितराजो हि तैलङ्गो ब्राह्मणः । पिताऽस्य पेरुभट्टो माता च लक्ष्मीदेवी । अस्यानेके ग्रन्थाः ज्ञाताः सन्ति, यत्र रसगङ्गाधरः काव्यशास्त्रशम्बद्धो ग्रन्थः । ग्रन्थेऽस्मिन् द्वे एव आनने दृश्येते, ग्रन्थश्चायमपूर्ण एव । अत्र हि काव्यस्वरूपं, काव्यभेदाः, रसविवेकः, शब्दगुणानां लक्षणं, अर्थगुणानां लक्षणं, भावलक्षणं, ध्वनिविवेकः, शक्तिविवेकः, अलङ्कारनिरूपणं च प्रतिपादितविषयाः । ग्रन्थस्यास्य नागेशभट्टस्य गुरुमर्मप्रकाशः, मञ्जुनाथस्य सरला, बदरीनाथस्य चन्द्रिका, केदारनाथ-ओझामहाभागस्य रसचन्द्रिका, मधुसूदनस्य मधुसुदनी च ज्ञाताष्टीकाः। ग्रन्थस्यास्य टीकाल्पत्वेऽस्य दुरूहतैव कारणम् । नागेशस्य मर्मप्रकाशटीकामादाय बहुविधानि खण्डनमण्डनान्यपि प्रवर्तितानि दृश्यन्ते । मर्मप्रकाशो दुषितो मञ्जुनाथेन । तस्यैव मर्मोद्घाटनं कृतं जग्गूवेङ्कटाचार्येण । हरिनाथेन च तस्य कण्टकोद्धारः कृत इति ।
आशाधरः
व्यञ्जनां नर्ममर्मज्ञाः कवयः कमना जनाः॥"
अलारदीपिका तु त्रिविधप्रकरणात्मिका यत्र प्रथमे हि प्रकरणे कुवलयानन्दकारिकाव्याख्या, द्वितीये हि रसवदाद्यलङ्काराः सलक्षणं निरूपिताः । परिशिष्टालङ्काराः सङ्करसृष्टादयो निरूपिताः, इत्थं हि तत्र १२५ अलङ्काराः निरूपिताः । असौ हि अप्पयदीक्षितमुपजीवतीति तस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तराष्टादशशतकमभित इत्यनुमीयते ।
नरसिंहः
नरिसंहस्य भञ्जराजयशोभूषणं विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रयशोभूषणशैल्या प्रणतोऽलङ्कारग्रन्थः । भञ्जराजो हि वैक्रमाष्टादशशतकस्थितिमान् वैसुरराज्यप्रधानामात्यः । अत्र हि सप्तविलासाख्या अध्याया येषु नायक-काव्य-ध्वनि-रस-दोष-नाटक-अलङ्काराः क्रमेण विवेचिताः।
शिवरामः
शिवरामत्रिपाठिनो रसत्नहारः काव्यस्य रसविषषं विवेचयति, एषः हि ग्रन्थो दशरूपकमुपजीवति । अत्र हि -
रसांश्च नायिकाभेदावस्थामान सखीगुणाः
नायकास्तत्सहायाश्चालङ्काराः सत्त्वजीस्तथा॥
सञ्चारिणः सात्त्विकाश्च भावी रीती रसाश्रिते
रसदृष्टय इत्येवं स्तवका हारगुम्फने॥ इति ।
ग्रन्थस्यास्य स्वोपज्ञा लक्ष्मीविहाराख्या टीका, लोकमणिदाहालप्रणीता केलाव्याख्या च लभ्येते । ग्रन्थकारो हि त्रिलोकचन्द्रस्य पौत्रः कुष्णरामस्य पुत्रः । स हि नागेशं स्मरतीति तस्य वैक्रमाष्टादशशतकोत्पन्नत्वं सिध्यति अस्यैव नक्षत्रमालाऽऽख्योऽपरकाव्यशास्त्रसम्बद्धग्रन्थः।
विश्वेश्वरः
लक्ष्मीधरतनुजस्य कूर्माचलदेशीयस्य पाण्डेयकुलभूषणस्य वैक्रमाष्टादशशतकान्तिमपादे स्थितिमतः पण्डितवरस्य विश्वेश्वरस्य सन्त्यलङ्कारसम्बद्धाः पञ्च ग्रन्थाः। अलङ्कारकौस्तुभः, अलङ्कारमुक्तावली, अलङ्कारप्रदीपः, रसचन्द्रिका, कवीन्द्रकण्ठाभरण ञ्च । अलङ्कारकौस्तुभे हि एकषष्ट्यर्थालङ्कारा उपमादयो नव्यशैल्या सप्रपञ्चं विवेचिताः । अस्य हि ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञा व्याख्या लभ्यते । ग्रन्थोऽयं निर्णयसागरमुद्रणालयतो मुद्रितोऽपि दुर्लभप्राय एवं पुनः मुद्रितश्चौखम्बासुरभारतीप्रकाशनात्।
"नानापक्षविभावनकुतुमलङ्कारकौस्तुभं कृत्वा।
सुखबोधार्य शिशूनां क्रियते मुक्तावली तेषाम्॥" इति।
अलङ्कारप्रदीपश्चास्यापराकृतिः । कुवलयानन्दशैल्यामस्य गुम्फनम् । अत्र हि मूलतः १३० अलङ्कारास्तद्भेदाश्च वर्णताः । रसचन्द्रिका हि रसविवेचिका । अत्र हि रससम्बद्धो विषयः सप्रपञ्चं निरूपितोऽस्ति । अस्यैव कृतिनः रसमञ्जरीटीकाऽपि समुपलभ्यते इति ज्ञायते।
प्रणम्य वाचां जननीमपवर्गा कवीन्द्रकर्णाभरणं स्वकीयम्।
विना प्रयासं प्रतिपत्तिहेतोर्विश्वेश्वरेण क्रियते स्फुटार्थम् ।। इति।
सन्दर्भाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विष्णु दे
विष्णु दे १९०९ सम्वत्सरे जुलाई मासस्य १८ दिनाङ्के जन्मम् अलभत्। सः १९८२ सम्वत्सरे डिसेम्वर मासस्य ३ दिनाङ्के दिव्याङ्गतः। सः एकः प्रसिद्धः वङ्गभाषायां कविलेखकञ्च चलच्चित्रसमालोचकः आसीत्। १९७१ सम्वत्सरे तस्य स्मृतिसत्ताभविष्यत् इति पुस्तकार्थं सः भारतस्य प्रसिद्धः साहित्यपुरस्कारं ज्ञानपीठं लव्धवान्।
शिक्षा च व्यवसायिकजीवनम् - विष्णु देः पिता अविनाशचन्द्रदेः एकः अ्याटर्नि आसीत्। विष्णु दे कलकातायां मित्रइन्सटिटिउट च संस्कृतकलिजियेटविद्यालये अधीतवान्। १९२७ सम्वत्सरे माध्यमिकपरीक्षायाम् उत्तीर्णात् अनन्तरं वङ्गवासीमहाविद्यालये आइ. ए. पठणार्थम् गतवान्। १९३२ सम्वत्सरे सेन्टपलस् महाविद्यालयः तः सः आङ्गलभाषायां स्नातक इति सम्मानं प्राप्तम्। अनन्तरं सः कलकाताविशविद्यालयः तः आङ्गलभाषायां आचार्या इति प्राप्तम्। !९९३५ सम्वत्सरे यः रिपन महाविद्यालये (अधुना इयं महाविद्यालयस्य नाम सुरेन्द्रनाथ महाविद्यालयः) शिक्षकरूपेण योगदानं कृतम्। अतः पर १९४४ सम्वत्सरं तः १९४७ सम्वत्सरं पर्यन्तं सः प्रेसिडेन्सि महाविद्यालयः च १९४७ तः १९६९ सम्वत्सरं पर्यन्तं तेन मौलाना आजाद महाविद्यालये आध्यापकरुपेण आसन्।
साहित्य कीर्तिः - १९२३ सम्वत्सरे कल्लोलपत्रिका प्रकाशनाय एकम् आन्दोलनं अभवत्। तस्य आन्दलनस्य निर्देशकः आसीत् कवि विष्णु देः एकः मार्गदर्शकः। रवीन्द्रोत्तरवङ्गपद्यां तस्य अवदानं वङ्गसाहित्ये एकं प्रसिद्धं स्थानम् अधिकृतवन्तः। १९३० सम्वत्सरे यदा कल्लोल पत्रिकायाः प्रकाशना स्थगितं जातं तदानन्तरं सः सुधीन्द्रनादत्तस्य परिचयपत्रिकायां योगदानं कृतम् एवं तत्र सम्पादकरूपेण १९४७ सम्वत्सरं पर्यन्तं कार्यं अकरोत्। तस्य कवितायां मूलं उपजीव्यविषयः भवति मनुष्यः, तेषां संग्रामं च राजनीतिपरिस्थितिः, तत्र तस्मिनकालीन् जीवनयात्रा, देश च कालस्य , राजनीतिः च समाजस्य प्रतिध्वनिः सर्वत्र प्रतिफलितम्। तस्य लेखनीशैल्याम् आदौ प्राच्य च प्रतीच्यौ द्वौ संस्कृतौ प्रभावं सम्यक् प्रतिफलितम्। देशीयपुराणं , इतिहासं , दर्शनं, शिल्पसाहित्यं तः इउरोप्याक्लासिक च आधुनिकशिल्पसाहित्यस्य प्रभावम् अधिकं अवलोकितम्। इतोपि द्वौ विश्वयुद्धौ मध्यवर्तीनां समयः , द्वितीयविश्वयुद्धं , दुर्भिक्षं, आन्दोलनम् इत्यादीनि विषयाः तः स्वाधीनतानन्तरं वहुनि आन्दोलनानि वा तद् संक्रान्तं जीवनयात्रा सर्वं तस्य काव्ये सम्यकरूपेण दृश्यते। सः वामपन्थ्यादर्शनेन उद्वुद्धं आसीत्। एतत् व्यतीतं सः कविः एस. एलियटस्य रचनाशैल्या च भावनाया प्रभावितम् । सः ( छडानो एइ जीवन) इति नाम काचन आत्मजीवनी अलिखत्। एतत् विहाय अनुवादस्य उपरि सः बहवः कार्यं कृतवान्। तस्य अनुवाद ग्रन्थानां मध्ये एलियट्, पलअ्यालुयारओमाओ-त् - सेतुङेः काव्याः सन्ति।
विष्णु दे सह शिल्पकलायां विशरद् सोहराओयार्दी च शिल्पीविद् यामीनिरयस्य वन्धत्वाभावः आसीत्। सः अङ्कनशिल्पकलायाम् उपरि कान्चन पुस्तकं रचितम्। यथा - आर्ट अफ यामिनीरय, द्य पेन्टिंस अफ रवीन्द्रनाथचेगोर (१९५८) च इण्डियाअ्यादमडार्नआर्ट (१९५९)। सः क्यालकाटा ग्रुपसेन्टार , सोभियेतफ्रेण्डशिपअ्याशेसियेसन , प्रगतिलेखकशिल्पीसंघः , इन्डियानपिपलसथियेटारअ्यासोसियेसन, भारतीयगणनाट्यसंघः इत्यादैः संस्थाया सह युक्तम् आसीत्। सः अङ्कनम् अपि कृतवान्।
तस्य साहित्ये प्रमुखावदानाय सः साहित्यअकादेमि पुरस्कारं, नेहरुस्मुतिपुरस्कारं च ज्ञानपीठपुरस्कारं लब्धवान्। इतोपि सः सोभियेतल्याण्डअ्याओयार्ड प्राप्तवान्।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
३३७
३३७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३३७ ३३७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महाकविकालिदासम्
महाकविकालिदासं विंशशतकस्य श्रेष्ठनाटकेषु अन्यतमं वर्तते । अस्य प्रथमाभिनयः १९६२ ख्रीष्टाब्दे कालिदाससमारोहावसरे उज्जयिन्यां समपद्यत । रूपकेऽस्मिन् नटी संस्कृतं ब्रवीति, किन्तु नाटकान्तरीयप्रस्तावनासु सा प्राकृतमाश्रित्य व्यवहरति।
विषयवस्तु
अत्र दशपुरे नाम नगरे विद्यावतीति राजकुमारी वर्तते । तत्स्वयंवरे पराजिताः समरेन्द्र-नरेन्द्र-मथुरेशास्त्रयो राजकुमाराः कालिदासं व्यलोकयन् । कालिदासस्तु मूढ आसीत् । तैर्विचारितं यद्
तथैनं मूढमासाद्य जेतव्यः प्रमदामदः।।
प्रथमांके राजसभा समवेतास्ति । त्रयोऽपि राजकुमारास्ते कालिदासं पुरस्कृत्य समुपस्थिताः समभूवन् । विद्यावती सभास्थानमाजगाम । संकेत-शास्त्रार्थः सकपटं समारब्धः । विद्यावती अङ्गुलीयकपरिलसितां तर्जनीं प्रदर्शयामास । तत्पक्षधरेण सोमशर्मणा तद्व्यंग्यार्थः तु एवं व्यक्तीकृतः -
अधिगगनमनेकास्तारकाः सन्ति दीप्ता
जगदपि परिपूर्णं वस्तुभिश्चित्ररूपैः।
विलसति सकलानां व्यापकः सर्गरक्षा-
लयकृदखिलसारः कः पदार्थः स एकः।।
कालिदासेन तर्जनी, मध्यमा चाङ्गुल्यौ प्रदर्शिते | नरेन्द्रोऽस्याशयमेवं व्यक्तीचकार -
मायामदृष्टमुत वा प्रकृतिं सहायीकुर्वन् मुदा मृदमिव द्वितयं पदार्थम्॥
एवंविधशास्त्रार्थप्रपञ्च अन्ततोगत्वा कालिदासो विजयी घोषितः। तस्य विद्यावत्या सह विवाहोऽजनि।
द्वितीयांके कालिदासस्य बालिशतायाः शनैः शनैः रहस्योद्घाटनं संवृत्तम् । रुदती विद्यावती ब्रवीति -
हा दुर्दैवम् । धिग्धिङ्मे विद्याविभवम् । यदहं विद्याहीनस्य हस्तयोः पतितास्मि । तया पुनरपि कथितम् -
'अस्ति कश्चिद् वाग्विशेष उत्तरञ्चेत् प्रदीयताम्॥'
भृशं तिरस्कृतः कालिदासो विद्याप्राप्त्यर्थं नर्मदातटे श्मशानघट्टे काल्याः समाराधनं प्रारेभे । भगवत्याः सकाशान्नित्यं विद्यामेव याचते स्म | तद्भक्तिपरितुष्टा काली तमब्रवीत् -
'तथास्तु। वाग्विभूतिमान् भव, विश्वविजयी भव। हिमाचल इव सुरसरस्वती-रस-माधुरीप्रभवो भव।'
तस्मिन्नेव समये पतिं गवेषमाणा कञ्चुकीसहाया विद्यावती तत्राजगाम । तत्र पुनरपि तयोः सम्मेलनं समभूत् ।
कालिदासो विक्रमादित्य स्य केनचित् शिविकावाहकेन बलाद् गृहीतः राज्ञश्चान्तिकं प्रापितः । कालान्तरे लोकोत्तरकाव्यप्रणयनपाटवं कवेर्विलोक्य सर्वेऽपि चकितचकिता अजायन्त । कस्मिश्चिद्दिने कविगोष्ठी समारब्धा राजसभायाम् । समस्यासीत् -
'न हि सुखं दुःखैर्विना लभ्यते।'
सर्वैः कविभिः स्वरचनाः क्रमशः श्राविताः । कालिदासस्य सर्वाधिकरसमयं पद्यमिदमासीत् -
श्लाघ्यं नीरसकाष्ठताडनशतं श्लाघ्यः प्रचण्डातपः
श्लाघ्यं पङ्कविलेपनं पुनरिह श्लाघ्योऽतिदाहोऽनलैः।
यत्कान्ताकुचकुम्भ-बाहुलतिकाहिल्लोललीलासुखं
लब्धं कुम्भवर त्वया न हि सुखं दुःखैर्विनालभ्यते।।
एतत्समाकर्ण्य विक्रमादित्योऽब्रवीत् -
'धन्यतमोऽसि कालिदास! अनवद्या ते रचनाशक्तिः।'
पञ्चमाङ्के हिमालये काचिद् वनचरी विद्यावत्या निकटमागच्छति । सा स्वामिनं बलाहकं तद्विषये पृच्छति । सम्यग् ज्ञात्वा स्वकीयकुटीरे तस्याः स्वागतं विहितवती । कालिदासोऽपि प्रियतमान्वेषणनिरतस्तत्राययौ । राजा विक्रमोऽपि तत्राजगाम । कालिदासविद्यावत्योः प्रेम-प्रकर्षोज्ज्वलं सम्मेलनमभवत्।
विशेषम्
विष्कम्भके कथानायकः कालिदास एवैकमात्रं पात्रं वर्तते । प्रथमाङ्कस्य पूर्वं विष्कम्भके न केवलं सूचनाः प्रत्युत दृश्यानि सन्ति । एतत्सर्वमभारतीयम् । एकोक्तीनां बाहुल्यमस्मिन्नाटकेऽपि दृश्यते । रूपकेऽस्मिन्नङ्कावतार इवाङ्कांशावतारोऽपि समुपनिबद्धः । एतदपि सर्वमभारतीयमेव। गर्भाङ्कस्य नूतनरूपं नाटकेऽस्मिन् वर्तते । चतुर्थाङ्के रङ्गमञ्चे अभिज्ञानशाकुन्तल स्य पञ्चमाङ्कस्य दृश्यं समाविष्टमस्ति ।
जीवेनाङ्के नूतनदृश्योपस्थापनार्थं पटी-परिवर्तनस्य विधिः सम्यक्तया समादृतः । छायातत्त्वं प्राचुर्येणोपलभ्यते । पञ्चमाङ्के हिमालयो नाट्यस्थलीस्वरूपं सम्प्राप्य नाटकस्यौदार्यं परिवर्धयति । गीतराशिभिः कालिदास-नाटकं सुवासितं वर्तते । वैतालिका नेपथ्यतो गायन्ति -
एहि सुजनगण वाणीपूजनपुण्यदिवस इह तीर्थे।
सद इदमतिथे सदयमलङ्कुरु विद्याविलसितकीर्ते।
उद्धरणानि
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि वर्गः:कालिदासः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भर्तृहरिः
भर्तृहरिः (Bharthruhari) संस्कृतभाषायाः परम: विद्वान् कविश्चासीत् । अर्वाचीनकोशे एवम् उल्लिखितम् अस्ति - भर्तृहरेः पिता वीरसेनः इति । अयं वीरसेनः कश्चन गन्धर्वः । तस्य चत्वारः पुत्राः - भर्तृहरिः, विक्रमादित्यः, सुभटवीर्यः, मैनावती च । जम्बूद्वीपस्य अधिपस्य एकमात्रपुत्री सुशीला एव भर्तृहरेः माता । अधिपस्य पुत्रसन्ततिः न आसीत् इत्यतः भर्तृहरेः कृते राज्यम् अयच्छत् । अयम् उज्जयिनीं राजधानीं कृत्वा राज्यशासनम् अकरोत् । ततः विक्रमादित्याय राज्यं दत्त्वा सुभटं सेनाधिकारिपदे नियोज्य निर्गतः इति ।
केषुचित् मराठिग्रन्थेषु भर्तृहरेः पिता गन्धर्वसेनः । तस्य चतस्रः पत्न्यः । गन्धर्वसेनस्य प्रथमः पुत्रः भर्तृहरिः ।
कालविचारः
केचन कथयन्ति यत् भर्तृहरिः सप्तमशतमानस्य पूर्वार्धे आसीत् इति । किन्तु क्रि.श .६५१ तमे वर्षे दिवङ्गतं वाक्यपदीयकारं भर्तृहरिमेव शतकत्रयकारः भर्तृहरिः इति परिगणयद्भिः एवम् उक्तं स्यात् इति भाति । आचार्य दण्डिः क्रि श ९ शतमाने आसीत् । अलङ्कारशास्त्रज्ञः भामहः दण्डेः अपि पूर्वः । भामहात् भर्तृहरिः प्राचीनः यदि स्यात् भामहः स्वस्य अलङ्कारशास्त्रग्रन्थे उदाहरणरूपेण वा भर्तृहरेः श्लोकान् अलेखिष्यत् ।
विष्णुशर्मकृते पञ्चतन्त्रे भर्तृहरेः श्लोकाः उदाहृताः सन्ति । पर्षियादेशस्य शासकस्य राजा खस्त्रु अनुशरिवान् (क्रि श ५३१-७९) इत्येतस्य अनुज्ञानुगुणं पञ्चतन्त्रग्रन्थः पेह्लविभाषया अनूदिता अस्ति । अतः पञ्चतन्त्रस्य कालः क्रि श ५३१ तः बहु पूर्वमिति भासते । एतैः आधारैः भर्तृहरिः पञ्चमशतमानस्य मध्यभागे उत्तरभागे वा आसीत् इति भासते ।
शतकत्रयं किम् एतेनैव रचितम् ?
अनेन कविना नीतिशतकम्, शृङ्गारशतकम्, वैराग्यशतकम् च इति शतकत्रयं रचितम् इत्येतस्मिन् विषये विभिन्नाः विविधान् अभिप्रायान् सूचयत्नि । किन्तु अयम् अभिप्रायः आधाररहितः इति भाति । यतः भर्तृहरेः विषये एते उल्लेखाः उपलभ्यन्ते -
शृङ्गारशतकम्
अस्मिन् शतके स्त्रीसौन्दर्यम्, प्रणयलीला, पुरुषहृदयवशीकरणम्, अनुभवदिविषये लिखितवान् अस्ति । इदं सः स्वस्य यौवने लिखितवान् स्यात् ।
वैराग्यशतकम्
अस्मिन् शतके आशापाशविमुखता, उच्चनीचतारतम्यनिरसनम्, लाभालाभनिवृत्तिः, मनोस्थैर्यम्, ईश्वरसेवा, अवधूतचर्या, मोक्षमार्गादिषु विषयेषु बोधनं लभ्यते । इदं सः स्वस्य वृद्धाप्ये लिखितवान् स्यात् इति भाति ।
काव्यशैली
अत्रत्या शैली सुलभा, मञ्जुला, अर्थगौरवयुक्ता, आकर्षिका च वर्तते । संस्कृतस्य सामान्यज्ञानवन्तः अपि इदं पठित्वा अवगन्तुं शक्नुवन्ति । अत्र उपयुक्तं वृत्तं सुलभं लघु च विद्यते । अत्रत्याः उपमानोपमेयादयः स्वाभाविकाः इत्यतः पठितृषु नूतनभावोत्पादकाः सन्ति ।
कानिचन उदाहरणानि
भर्तृहरिः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पञ्चमशताब्द्याः कवयः
सन्धिप्रकरणम्
yadayam
सन्धिप्रकरणम्
उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः। ( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।)
सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः
स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः)
यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) सवर्णदीर्घसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः
सवर्णदीर्घसन्धिः
उदा॰ -
अल्प + अपराधः = अल्पापराधः। (अ + अ = आ)
तव + आसनम् = तवासनम्। (अ + आ = आ)
माला + अधिपस्य = मालाधिपस्य। (आ + अ = आ)
आगता + आर्या = आगतार्या। (आ + आ = आ)
मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः। (इ + इ = ई)
प्रसीदति + ईशः = प्रसीदतीशः। (इ + ई = ई)
दासी + इच्छति = दासीच्छति। (ई + इ = ई)
नारी + ईक्षते = नारीक्षते। (ई + ई = ई)
गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः। (उ + उ = ऊ)
वापीषु + ऊर्मयः = वापीषूर्मयः। (उ + ऊ = ऊ)
पितृ + ऋणम् = पितॄणम्। (ऋ + ऋ = ॠ)
गुणसन्धिः
(अ - अर् अल्, ए, ओ  एतेषां गुण इति नाम। पाणिनीसूत्रम् - अदेङ्‍‍गुणः। पा॰ १।१।२ ) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः लृकारे परे अल्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुणसन्धिः।
उदा॰ -
राम + इति = रामेति। (अ + इ = ए)
परम + ईश्वरः = परमेश्वरः। (अ + ई = ए)
यथा + इष्टम् = यथेष्टम्। (आ + इ = ए)
महा + ईश्वरः = महेश्वरः। (आ + ई = ए)
सूर्य + उदयः = सूर्योदयः। (अ + उ = ओ)
जलस्य + ऊर्मयः = जलस्योर्मयः। (अ + ऊ = ओ)
ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः। (अ + ऋ = अर्)
तव + लृकारः = तवल्कारः। (अ + लृ = अल्)
वृद्धिसन्धिः
(आ - आर् आल्, ऐ, औ एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः।
उदा॰ -
एक + एकम् = एकैकम्। (अ + ए = ऐ)
सर्वदा + एतत् = सर्वदैतत्। (आ + ए = ऐ)
देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्। (अ + ऐ = ऐ)
कथा + ऐतिहासिकी = कथैतिहासिकी। (आ + ऐ = ऐ)
वन + औषधिः = वनौषधिः। (अ + औ = औ)
दिव्या + औषधिः = दिव्यौषधिः। (आ + औ = औ)
प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति। (अ + ऋ = आर्)
यण्सन्धिः
(य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः।
उदा -
इति + आदि = इत्यादि
मधु + अरिः = मध्वरिः
पितृ + अंशः = पित्रंशः
लृ + आकृतिः = लाकृतिः
पूर्वरूपसन्धिः
पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ)
उदा -
के + अपि = केऽपि
को + अपि = कोऽपि
सो + अयम् = सोऽयम्
रामो + अवदत् =रामोऽवदत्
यान्तवान्तादेशसन्धिः
ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः।
उदा -
हरे + ए = हरये
नै + अकः = नायकः
विष्णो + ए = विष्णवे
उभौ + अपि = उभावपि
प्रकृतिभावः
वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्व्ररे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः।
उदा -
साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः
व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः)
यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति।
प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः
श्चुत्वसन्धिः
सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः।
उदा -
तत् + च = तच्च
गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः
मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम्
रामस् + शेते = रामश्शेते
ष्टुत्वसन्धिः
उदा -
रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः
पतत् + डयते = पतड्डयते
जश्त्वसन्धिः
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः।
उदा -
सत् + गुणः = सद्गुणः
प्राक् + एव = प्रागेव
षट् + एते = षडेते
अप् + धिः = अब्धिः
अनुनासिकसन्धिः
पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः।
उदा॰ -
वाक् + मयः = वाङ्मयः
चित् + मयः = चिन्मयः
अनुस्वारसन्धिः
पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति।
उदा॰ -
देवम् + वन्दे = देवं वन्दे
एवम् + रूपेण = एवं रूपेण
परसवर्णसन्धिः
अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः।
उदा -
अं + कितः = अङ्कितः
दं + डः = दण्डः
इदं + च = इदञ्च
आनं + दः = आनन्दः
ङमुडागमसन्धिः
ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः।
उदा -
वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति
रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति
कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव
प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा
सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः
छत्वसन्धिः
अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः।
उदा - तत् + शिवः = तच्छिवः
उत् + श्वासः = उच्छ्वासः
एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम्
तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा
तुगागमसन्धिः
ह्रस्वात् स्वरात् छकारे परे तयोर्मध्ये (तुक्) तुगागमः भवति। तुगागमे सति श्चुत्वं भवति चकारस्य च छत्वम्। पाणिनिसूत्रम् - छे च 6.1.73
स्वर + छ = स्वर + च्छ
उदा
अनु + छेदः = अनुच्छेदः
वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
किन्तु दीर्घे स्वरे सति विकल्पेन तुगागमः भवति। पा.सू. - पदान्ताद्वा 6.1.76
उदा.
शिखरिणि + छन्दः = शिखरिणीच्छन्दः शिखरिणीछन्दः
मात्रा + छन्दः = मात्राच्छन्दः / मात्राछन्दः
पदवी + छात्राः = पदवीच्छात्राः / पदवीछात्राः
विसर्गसन्धिः
विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति।
प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः
सकारादेशः
विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति।
कः + चित् = कश्चित्
रामः + तत्र = रामस्तत्र
रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः
धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्कारः
उकारादेशः
ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति।
उदा -
देवः + अयम् = देवोऽयम्
रामः + अत्र = रामोऽत्र मनः + रमा = मनोरमा
शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः
रामः + जयति = रामो जयति
रेफादेशः
उदा -
मुनिः + नमति = मुनिर्नमति
रविः + उदेति = रविरुदेति
वधूः + एषाः = वधूरेषा
विसर्गलोपः
आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते।
उदा -
देवाः + यान्ति = देवा यान्ति
सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः
अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच
वेदः + इति = वेद इति
उल्लेखः
वर्गः:सन्धयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ऊटी
गिरिधामसु अत्यन्तं प्रसिद्धम् एतत्। एतस्य अपरं नाम उदकमण्डलम् (सरोवराणां स्थानम्) इति नीलगिरिपर्वतप्रदेशे स्थितेषु सर्वगिरिधामसु अतीव जनप्रियम्। सागतस्तरतः ७५०० पादपरिमितोन्नतस्थाने अस्ति एतत् गिरिधाम। अत्र वातावरणं सदा शीतलं भवति ल। ग्रीष्मकालेऽपि अधिका उष्णता न भवति। निसर्गरमणीये अस्मिन् गिरिधाम्नि ग्रीष्मसमये जनानामागमनं बहु भवति। उदकमण्डलप्रदेशे अनेकानि रमणीयानि स्थानानि सन्ति। पाटलपुष्पोद्यानम् ( Rose Garden) मुकुर्तीसरोवरं, राजगृहाणि, दोड्डबेट्ट,  रेसकोर्स, टैगर हिल्  इत्यादीनि  प्रसिद्धानि सन्ति।
मुकुर्तिसरोवरम्
मुकुर्तीसरोवरे नौकाविहारः अतीव मोदाय भवति । स्वयञ्चालितनौकाविहारः सुरक्षितः सुव्यवस्थितः च अस्ति । सरोवरस्य पार्श्वे एव सुन्दरे उपवने बालानां विनोदाय विविधक्रीडानां व्यवस्था अस्ति ।
पाटलपुष्पोद्यानम्
अस्मिन् सहस्रसङ्ख्यया विविधवर्णात्मकानि मनोहराणि पाटलपुष्पाणि  सन्ति । पाटलपुष्पेषु विरलानि यथा हरितानि  कृष्णानि च पुष्पाणि अत्र द्रष्टुं शक्यानि । नयनानन्दकरे अस्मिन् उद्याने पुष्पसस्यानि सुचारुरूपेण आरोपितानि सन्ति ।
दोड्डबेट्ट
अत्युन्नतप्रदेशः इत्यतः दोड्डबेट्ट (महापर्वतः) इति प्रसिध्दः । दक्षिणभारते तृतीयः उन्नतः पर्वतः एषः ।अस्योन्नतिः सागरतीरस्तरतः ६४० पादपरिमिता अस्ति । अत्र अश्वारोहणं कर्तुं शक्यते ।
बोटानिकल् गार्डन्
उदकमण्डलनगरे स्थितेषु प्रेक्षणीयस्थलेषु बोटानिकल् गार्डन् (सस्योद्यानम्) अतीव सुन्दरम् अस्ति । राजगृहस्य समीपे एतदस्ति । क्रिस्ताब्दस्य १८४३ तमे वर्षे अस्य निर्माणं कृतमस्ति । उद्यानस्य विस्तारः २२ हेक्टेरमितः अस्ति । अत्रत्यानि पुष्पाणि सस्यानि च अतीव सुन्दराणि सन्ति । लण्डननगरे स्थितम् के.ई.डब्ल्यु-उद्यानमिव एतदस्ति । विविधभागेषु इटालियन्, जपानीस् पुष्पसस्यानि सन्ति । कश्चन प्राचीनवृक्षकाण्डम् उद्याने अस्ति । एतत् अतीवप्राचीनम् अत्यद्भुतम् इति कथयन्ति ।यतः एतस्य कालः कतिचनकोटीवर्षप्राचीनः । उद्याने सहस्त्रसङ्ख्यया विविधजातीयाः वृक्षाः सन्ति । आलङ्कारिकाणि सस्यानि, प्राणिरुपेण व्यवस्थितानि सस्यानि सन्ति ।अत्र सस्यमयूरः, सस्यचिक्रोडः मिक्कीमौस्, कुब्जसस्यानि च  आकर्षणीयानि सन्ति । विविधवर्णानां सस्यानि अत्र सन्ति । तृणावृतां भूमिं विविधाकृतौ संस्कृतानां सस्यानां वैभवम् अत्र पश्यामः । प्रतिवर्षम् अत्र फलपुष्पप्रदर्शनं भवति । आर्किड् सस्यानि औषधीसस्यानि विदेशीयसस्यानि अपि सन्ति । भारतमातुः सुन्दरं कृतकचित्रम् अत्रास्ति । तथैव सस्यैः निर्मितम् राज्यसीमावैभवम् अत्र दृष्टुं शक्नुमः  । उदकमण्डलसमीपे कलहतीजलपातः, पौकारजलबन्धः, डाल्फिननोस् (१० कि.मी) सिम्सपार्क, कोयागिरि (२६ कि.मी) गाल्फ् क्रीडाङ्गणम्, लोज जलपातम्, कूनूरु गिरिधाम (२९ कि.मी) इत्यादीनि च दर्शनीयानि सन्ति । उदकमण्डले सर्वस्थानानां दर्शनाय स्वायत्तवाहनव्यवस्था कर्तुं शक्यते । रात्रौ सदा शैत्यम् भवति। दिने ग्रीष्मकालेऽपि अधिका उष्णता न भवति । समीपे ‘टी एस्टेट्स्’(चायोद्यानानि)  सुन्दररुपेण विराजन्ते ।
वायुमार्गः
कोयम्बत्तूरुसमीपे स्थितं विमाननिस्थानम् ।
धूमशकटमार्गः
चेन्नैतः नीलगिरि एक्स्प्रेस् ( ब्ल्यू मौण्टन् एक्स्प्रेस्) यानम् । ऊटीनगरे धूमशकटनिस्थानम् अस्ति ।
भूमार्गः
हासन, मैसूरु, मेटुपाळ्यं, चेन्नैतः वाहनसौलभ्यम् अस्ति । मैसूरुतः एकदिनप्रवासव्यवस्था अस्ति । ऊटीदृश्यवैभवस्य वीक्षणार्थं सर्वकारीयव्यवस्थापि अस्ति ।
व्यवस्थाः
ऊटीनगरे वसतिगृहाणि उपहारगृहाणि दासप्रकाशहोटेल, होटेल् तमिळ्नाडु इत्यादीनि सन्ति ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
गिजुभाई बधेका
गिजुभाई बधेका (ગિજુભાઈ બધેકા, Gijubhai Badheka) गुजरातराज्यस्य सर्वोत्कृष्टेषु शिक्षकेषु अन्यतमः । बालशिक्षणस्य क्षेत्रे अद्वितीयकार्यत्वात् आभारतं सः स्मर्यते । बालानां सश्मश्रुः माता (મુછાળી માઁ) इति सः प्रसिद्धः । यतो हि माता यथा स्वपुत्रस्य हितं चिन्तयन्ती आजीवनं समर्पयति, तथैव सः बालानां भविष्यस्य रक्षणार्थं, योग्यविकासस्य मार्गान्वेषणे च स्वस्य सम्पूर्णं जीवनं समार्पयत् । अप्रशिक्षितानां शिक्षकाणाम् अत्याचारैः भारतीयभविष्यस्य विकासः अवरुद्धः आसीत् । तस्य अवरोधस्य समाधानं कृत्वा स्वनवीनविचारैः तेन बालशिक्षणक्रान्तिः कृता ।
स्वस्य शिक्षणेन सः जनान् अबोधयत् -
भारतस्य भविष्यं बालाः सन्ति । तेषां योग्यरीत्या मानसिकविकासः, शारीरिकविकासः, आध्यात्मिकविकासः च पितरोः, शिक्षकाणां, समाजस्य च दायित्वम् अस्ति । अन्ततो गत्वा बालकानां भविष्यम् एव अस्माकं सर्वेषां भविष्यम् अस्ति । अतः पूर्णशक्त्या बालविकासस्य दायित्वं सर्वैः ऊह्यम् एव ।
जन्म, परिवारश्च
गुजरातराज्यस्य सौराष्ट्रविभागस्य छेला-नद्याः तीरे विकसितस्य वळा-ग्रामस्य भट्टोपा-वीथिकायां बधेका-परिवारः निवसति स्म । बधेका-परिवारस्य मुख्यव्यक्तिः भगवान् बधेका स्वपत्न्या काशीबाई इत्यनया सह सांसारिकजीवनं सुखेन यापयति स्म । १८८५ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासस्य पञ्चदशे (५/११/१८८५) दिनाङ्के पुत्ररत्नस्य जन्मना तयोः सुखिपरिवारे आनन्दवर्षा अभवत् । तौ पुत्ररत्नं प्राप्य सन्तुष्टौ आस्ताम् । तौ दम्पती स्वभावेन सरलः, मधुरभाषी, धार्मिकः च आस्ताम् । अतः तयोः दम्पत्योः पुत्रे अपि सरलतायाः, माधुर्यस्य, धार्मिकतायाः च पारिवारिकसंस्काराः आसन् । तौ दम्पती प्रेम्णा स्वपुत्रं ‘गिरजो’ इति निर्दिशतः स्म । परन्तु तस्य वास्तविकनाम गिरजाशङ्करः आसीत् । सः ब्राह्मणपुत्रः गिजु एव बालकानां ‘सश्मश्रुः माता’ (મૂછાળી માઁ) इति प्रसिद्धः गिजुभाई बधेका ।
बाल्यं, प्राथमिकशिक्षणञ्च
भट्टोपा-वीथिकायां ‘गिरजाशङ्करः’ इत्यस्य मित्रमण्डलं सर्वदा तस्य प्रतीक्षायां भवति स्म । ‘गिरजाशङ्करः’ यदा गृहात् बहिः गच्छति स्म, तदा सर्वाणि मित्राणि मिलित्वा विभिन्नाः क्रीडाः क्रीडन्ति स्म । वळा-ग्रामं परितः वनम् आसीत् । बालकाः वनं प्रति न गच्छेयुः इति ग्रामे भूतानां, प्रेतानां च कथाः प्रचलिताः आसन् । गिरजाशङ्करः अश्रृणोत्, “ग्रामस्य समीपं पीलुडी-नामकं स्थलम् अस्ति । तत्र मातुलस्य भूतः अस्ति” इति । गिरजाशङ्करः अपरस्मिन् दिने मित्रैः सह तत् स्थलं क्रीडितुम् अगच्छत् । तत् वटवृक्षैः आच्छादितं रमणीयं स्थलम् आसीत् । अतः गिरजाशङ्करः तस्य मित्राणि च आनन्देन क्रीडां प्रारभन्त । क्रीडन्तः बालकाः सायङ्कालपर्यन्तं तत्र अक्रीडन् । अतः गृहं प्रतिगमने विलम्बः अभवत् । गृहजनाः ग्रामस्य वीथिकासु बालकानां अन्वेषणम् आरभन्त । सर्वे चिन्तिताः सन्तः इतस्ततः भ्रमन्तः आसन् । तस्मिन् एव काले दूरात् बालकानां दलम् उल्लासेन, आनन्देन सह ग्रामं प्रत्यागच्छति स्म । सर्वे बालकान् अपृच्छन्, “यूयं कुत्र आस्त” ? इति । “वयं तु क्रीडितुं पीलुडी-स्थलं गताः आस्म” इति गिरजाशङ्करः अवदत् । सर्वे आश्चर्यचकिताः सन्तः बालकान् पश्यन्तः आसन् । कोऽपि किमपि अन्यं प्रश्नं पृच्छेत् तस्मात् पूर्वम् एव गिरजाशङ्करः दृढस्वरेण अवदत्, “तत्र मातुलस्य भूतः नास्ति । तत् तु क्रीडितुम् अतिरमणीयस्थलम् अस्ति” इति । गिरजाशङ्करस्य निर्भीकोत्तरेण ग्रामवासिनः अपि किंवक्तव्यमूढाः अभवन् । सर्वैः अङ्गीकृतं यत्, “गिरजाशङ्करे साहसं, निर्भयता, नेतृत्वशक्तिः इत्यादयः उत्तमगुणाः सन्ति” इति । ततः सर्वे बालकाः पौनःपुन्येन पीलुडी-स्थलं क्रीडितुं गच्छन्ति स्म ।
माध्यमिकशिक्षणम्
धूडी-विद्यालये यदा गिरजाशङ्करस्य अध्ययनं पूर्णम् अभवत्, तदा सः माध्यमिकशिक्षणार्थं स्वमातुलस्य गृहम् अगच्छत् । गिरजाशङ्करः भावनगरे स्थिते स्वमातुलस्य गृहे निवस्य अध्ययनं प्रारभत । तस्य मातुलः हरगोविन्दः नगरस्य प्रतिष्ठितः सज्जनः व्यक्तिः आसीत् । जनेषु तं प्रति बहुमानम् आसीत् । अतः तस्य पुत्रौ चीटिकाम् अस्वीकृत्य बस्-यानेन आवागमनम् कुर्वन्तौ आस्ताम् । ग्रामवासी गिरजाशङ्करः तु नगरस्य पद्धत्या अनभिज्ञः आसीत् । मातुलपुत्रौ यथा यानेन आवागमनं कुर्वन्ति स्म, तथैव सः अपि प्रारभत । एकदा मातुलः बालकानां कृत्यविषये अजानत् । सः स्वबालकान् आहूय प्रेम्णा अबोधयत्, “यूयं येन यानेन आवागमनं कुर्वन्तः स्थ, तत् यानम् अस्माकं नास्ति । तेन यानेन प्रवासं कर्तुं चीटिकायाः आवश्यकता भवति । यदि यूयं चीटिकाम् अस्वीकृत्य एव यानेन प्रवासं कुरुथ, तर्हि यूयं सामाजिकम् अपराधं कुर्वन्तः स्थ । नैतिकरीत्या अपि एतत् कार्यम् अयोग्यं वर्तते । अतः कदापि यूयम् एवं मा कुरुत । भविष्यत्काले यदि कदापि यानेन प्रवासस्य इच्छा भवति, तर्हि मां सूचयत । अहं चीटिकाम् आनीय तुभ्यं दास्यामि” इति । “यस्मिन् वस्तुनि अस्माकम् अधिकारः नास्ति, तस्य उपभोगः न कर्तव्यः” इति मातुलस्य कथनसारस्य गिरजाशङ्करः आजीवनं पालनम् अकरोत् ।
माध्यमिकशिक्षणकाले किशोरावस्थायां प्राप्तः गिरजाशङ्करः अध्ययनस्य महत्त्वं जानाति स्म । सः अध्ययनाग्रही गृहकार्यं कृत्वैव शालां गच्छति स्म । शिक्षकः यत् अपाठयत्, तस्य मननं सः सर्वदा करोति स्म । यदि कश्चन सहपाठी पाठविषये समस्याम् अनुभवति स्म, तर्हि गिरजाशङ्करः तस्य समस्यानां समाधानाय प्रयासं करोति स्म । गिजुभाई इत्यस्य मित्रं, सहाध्यायी, प्रख्यातसाहित्यिकः रामनारायणः स्वजीवन्याम् अलिखत्, “गिजुभाई इत्यस्मिन् विद्यमानाः प्ररिश्रम-परोपकार-साहसानां गुणाः मया विद्यार्थिकाले एव अनुभूताः आसन् । तस्य एकैव विचारधारा आसीत् यत्, मनुष्यः परिश्रमेण सत्कार्येण च महत् लक्ष्यमपि प्राप्तुं शक्नोति” इति ।