cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
क्रिकेट्-क्रीडा
(ख) धावनस्थली रेखाविधानानि च
धावनस्थल्याः विस्तारः १० फुटमितो भवति । तस्यां २२ गजमितेऽन्तराले यष्टित्रय-द्वितयं (विकेट्द्वयं)समारोप्यते । यष्टित्रयात् चतुःफुटमिता भूमिः अग्रे उभयतः मुच्यते तथा एका रेखा यष्टित्रयस्य रेखायाः स्मानान्तरे क्रुष्यते या 'पौपिंगक्रीज' इत्युच्यते । अस्याम् एव रेखायां स्थित्वा यष्टिताडकः (बल्लेबाज) क्रीडति । यष्टित्रयं मध्याधारीकृत्य एका ऋज्वी रेखा दीयते या मध्ययष्टेः (स्टम्पतः ) उभयतः ५ फुट्दूरे भवति । इत्थं धावनस्थल्याः विस्तारः १० फुट्मितः क्रीयते । अस्याः रेखायाः तथा पौपिंग् क्रीजरेखाया मध्यवर्ति क्षेत्रं यष्टिताडकस्य भवति । यदि सः अस्मात् क्षेत्राद् बहिः गच्छति तथा यष्टिरक्षकः कन्दुकेन काष्ठखण्डं (गिल्लीं) निपातयति तर्हि स निर्गतः क्रियते । कन्दुकक्षेपणाय यष्टिधारकस्य पुरोवर्तिनो यष्टित्रयस्य उभयतः एका तादृशी रेखा कृष्यते यतो मध्ययष्टोर्द्वितीयतटावधिकमन्तरं ४ फुटमितं भवेत् । इत्थम् अस्याः रेखाया आयामः ८ फुट् ८ इंच मितो भवति तथा सर्वतो मध्ये केन्द्रयष्टिः (सेन्टर विकेट) भवति । एतां 'कन्दुक-क्षेपक-रेखां’ (बौलिंग क्रीज) इति कथयन्ति । कन्दुकक्षेपकः अत्रैव स्थित्वा कन्दुकं क्षिपति । रेखायाः उभयभोगयोरेका समकोण लध्वी रेखा भवति ययेदं स्पष्टरूपेण ज्ञायते यदियं कन्दुकक्षेपणरेखा (बौलिंग-क्रीज) विद्यते । कन्दुकक्रीडकेन अनयोः तटयोः दूराद् बहिर्भाग उपस्थाय कन्दुको न क्षेपणीयः । इमौ समकोणौ "रिटर्न-क्रीज" नाम्ना सम्बोध्येते ।
(घ) काष्ठपट्टिका (बल्ला अथवा बैट्)
अस्याः पट्टिकाया विस्तारः करस्यामपि स्थितौ ४ १/२ इञ्चतोऽधिको न भवति । आयामः ३८ इंचमितो भारश्च अस्या भिन्न-भिन्नस्थितिकः क्रीडकस्य रुच्यनुसारं स्वक्रियते । यस्यां नमनीयता भवेत् सैव पट्टिका हितावहा भवति यतः कन्दुकोऽनयैव ताड्यते । नवीनायां पट्टिकायामतसीतैलस्य मर्दनम् उचितं मन्यते । एतेन तस्याः सुदृढता वर्धते ताडने च सौविध्यं भवति । अस्या मुष्टिकाभागस्य धारणं द्वाभ्यां हस्ताभ्यां क्रियते, पट्टिकायाः अधोभागः समतमो भवति तस्मिन् भागेऽड्गुल्योऽङ्गुष्ठश्च भवन्ति । वामहस्तेन उपरितनः भागः तथा दक्षहस्तेन तदधोभागो गृह्यते । एवंविधग्रहणेन कन्दुकताडने सारल्यं भवति कन्दुकश्च न उच्छलति ।
(ङ) कन्दुकः(बाल्)
क्रिकेट्क्रीडायाः कन्दुकः ५ १/२ औसमितभारवान् भवति । वर्तुलता च अस्य ८ १३/१३ इञ्चतः ६ इञ्चावधिका । कन्दुकोपरि चर्मावरणम् आवश्यकम् । अन्तः कठोरतायै किमपि भारवद वस्तु सम्पूर्य तत्स्थाने सुदृढतया सीव्यते ।
क्रिकेट्क्रीडकाः तेषां नियमाश्च
श्वेतवर्णं गुल्फवधिकं तलभागे कीलकजटितं सुदृढं धावने सौविध्यकरम् ऊर्ध्वभागात् सूत्रबद्धम् उपानद्युगलं क्रीडकेन धार्यते ।
क्षेत्ररक्षणाय क्षेत्ररक्षका मुख्यत्वेन भिन्न-भिन्नेषु स्थानेषु स्थित्वा क्षेत्रं रक्षन्ति । तदर्थं तेषां स्थाननाम् निर्धारणम् इत्थं विद्यते -
कन्दुकताडकस्य वामभागशालिनीं पुरोवर्तिनीं यष्टित्रयीं प्रति 'आन् साइड' भवति तस्य दक्षभागशालिनीं पुरोवर्तिनीं यष्टिं प्रति च 'आफ् साइड्’ भवति । क्षेत्ररक्षका नायकस्यादेशानुसारं स्वस्वस्थानेषु तिष्ठन्ति ।
(क) क्रीडारम्भः
पूर्वं द्वावपि दलनायकौ क्रीडाङ्गणम् आगत्य मुद्रोत्क्षेपणं कुरुतः यत् कस्य दलं प्रथमं क्रीडिष्यतीति ? टास्-विजेतुः दलनेतुः अयम् अधिकारः भवति यत् सः स्वयं क्रीडेत् अथवा विपक्षदलं पूर्वं क्रीडयेत् । निर्णयानन्तरं क्रीडकदलस्य द्वौ ताडकौ क्षेत्रम् आगत्य यष्टित्रय्या निकटम् उपतिष्ठतः । द्वितीयं दलं च तौ क्रमशः क्रीडयतः । यष्टिरक्षकः (विकेट् कीपर) यष्टित्रय्याः पृष्ठे स्थित्वा कन्दुकम् अवरुणद्धि । अन्ये नव क्षेत्ररक्षकाः क्रीडाङ्गणं परितः कन्दुकम् अवरोद्धुं तथा धावन(रन्)संख्यावृद्धेः अवरोधाय तिष्ठन्ति ।
(ख) बहिर्गतत्वम्
यदि क्रीडयितृदलस्य कन्दुकक्षेपकः (गदबाज) कन्दुकं यष्टित्रय्या सङ्घट्ट्य काष्ठखण्डं पातयति तदा ताडकः बहिर्गतत्वं भजते । यदि ताडकः कन्दुकताडनसमये तम् उच्चैः उच्छालयेत् तथा विपक्षी क्षेत्रारक्षकः तं निगृह्णीयात् तदा स बहिर्गतः भवति । यदि ताडकस्य पादो दक्षयष्टेः समक्षं भवेदथ च क्षेपकेन क्षिप्तः कन्दुकः तस्य वामं पादं स्पृशति तदापि स निर्गतः मन्यते । इयं स्थितिः पदबाधा (‘लैग बिफोर् विकेट्’ LBW) इति कथ्यते । ताडकः कन्दुकं वेगेन सन्ताडय स्वसमक्षस्थ-यष्टित्रय्या निकटे निशिचतायां रेखायां गच्छति तथा समक्षस्थः अन्यः ताडकः तस्य स्थाने निश्चितरेखायाम् आगच्छति तदा एकं धावनं (रन्)भवति । अनयोः एकोऽपि ताडकः रेखायां नोपयाति तथा विपक्षदलस्य कोऽपि क्षेत्ररक्षकः कन्दुकं यष्टिरक्षकस्य निकटे प्रक्षिपदेथ च स हस्ते कन्दुकं नीत्वा काष्ठखण्डं पातेयेत् तदा समक्षस्थस्ताडकः बहिर्गतो भवति । एवमेव अन्येषां विधीनां पालनाभावेऽपि बहिर्गतत्वं क्रियते ।
(ग) कन्दुकक्रीडनम्
अस्यां क्रीडायां कन्दुको नानाविधिभिः क्रीडयते तस्य च नामान्यपि विभिन्नानि सन्ति । कन्दुकताडकस्य ताडनप्रक्रियायाः मुख्यतः अष्टौ प्रकारा मन्यन्ते । यथा -(१) स्ट्रोक्, (२) ड्राइव्, (३) स्क्वेयर् कट्, (४) डाउन दि गली (५)बैक-कट् अथवा लेट- कट्, (६) लैग -ग्लांस, (७) हुक्स्ट्रोक् तथा (८) पुल् शाट् ।
(घ) विकेट्-रक्षकः
अस्य सविधे प्रत्येकं कन्दुक आयाति स च सर्वदैव तं निगृहीतुं यतते । ताडकस्य अग्रे गमनात् परं योऽपि लाभो, प्राप्तुं शक्यते तं गृह्णाति । यष्टित्रयरक्षकस्य इमानि पञ्च ध्यातव्यानि सन्ति
(ङ) क्रीडाचक्रम्
क्रीकेटक्रीडाया द्वे अपि दले द्वयोर्द्वयोः चक्रयोः क्रीडतः । प्रथमचक्रस्य आरम्भो मुद्रोत्क्षेपणेन भवति । चक्रनिर्धारणेन समयनिर्घारणेन वाऽपि क्रीडितुं शक्यते । दलनायकः क्रीडाचक्रघोषणे अधिकरोति । एकं दलं प्रथमे चक्रे द्वितीयदलात् १५० अथवा २०० धावनानि न्यूनानि कृत्वा बहिर्भावति तदा द्वितीयदलस्य नेता तद् दलं तदैव द्वितीयचक्रं क्रीडितुं कथयति तदेव 'फालो आन्’ इति कथयते ।
(च) कन्दुकषट्कम् (ओवर्)
एकस्मिन् समये षड्वारं कन्दुकक्षेपणं 'ओवर्’ इति कथ्यते । इदं क्षेपणम् उभयतो भवति । एकक्रमे षड्वारं कन्दुकक्षेपणेन एका पूर्तिर्भवति । एकस्यां पूर्तावेक एव क्रीडकः कन्दुकं क्षिपति । यस्यां पूतौ किमपि धावनं न भवति तदा 'मैडन् ओवर्’ नाम्ना सम्बोध्यते ।
क्रिकेट्सम्बद्धाः केचन विशिष्टा निर्देशाः शब्दाश्च
क्रिकेट्-क्रीडा साम्प्रतं विश्वव्यापिनी विद्यते । अस्यां क्रीडायां जनरुच्यनुसारम् अनेके नियमाः यथावसरं परिष्क्रियन्ते, परिवर्त्यन्ते । बहवः नियमाः तु सूक्ष्मतमाः सन्तः अतीव महत्त्वं भजन्ते । क्रीडेच्छावतां निपुणानां क्रीडकानां साहचर्येण ते ज्ञातव्याः परिपालनीयाश्च । तथाऽपि अत्र निर्देशरूपेण केषाञ्चन सूचनाः उपस्थाप्यन्ते । यथा -
इत्थमियं क्रीडा सम्प्रति समस्तं विश्वं व्याप्य स्थिताऽस्ति । अस्यां प्रावीण्यं प्राप्तानां सङ्ख्यापि अतिदवीयसी विद्यते । विभिन्नस्य क्रीडकस्य विभिन्ने विषये वैशिष्ट्यम् आलोक्यते । यथा-
आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:क्रिकेट्-क्रीडा
१३७७
१३७७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
कनकदासजयन्ती
श्रीकनकदासमहोदयः श्रेष्ठहरिदासः सुन्दरकीर्तनकाराः महाभक्तः इति ख्याताः आसन् । जन्मकाले साधारणः, जीवने उत्तमसमाजसुधारकः, भक्तश्रेष्ठः श्रीकनकदास महोदयः काव्यकर्ता च आसन् । एत्स्य जयन्ती महोत्सवं कर्णाटकराज्ये प्रतिवर्षं डीसेम्बरमासे आचरान्ति । श्रीकनकदासस्य् पूर्वनाम तिम्मनायक इति आसीत् । हावेरी जिल्लायाः बाडनामके ग्रामे क्रिस्तशके १४८५ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान् । अजपालककुले जातस्यश्री तिम्मनायकस्य पिता बीरेगौडः माता च बच्चम्मा इत्यासीत् । श्रीबीरेगौडः बाडग्रामे अधिकारी आसीत् । तिम्मनायकस्य बाल्यसमये एव पितुः बीरेगौडस्य मरणम् अभवत् । अग्रे तिम्मनायकः अपि विजयनगरसाम्राज्ये सेनां प्रविष्टवान् । एकदा युध्दे तिम्मनायकः क्षतह्तः अभवत् । धीरः वीरति ख्यातः तिम्मनायकः तदा अतीव खिन्नः अभवत् । एकदा तिम्मनायकः सेवकैः कार्यं कारयन्नासीत् । तदा सुवर्णंभण्डारः लब्धः । तेन तिम्मनायकः कागिनेले क्षेत्रे आदिकेशवस्य मन्दिरं निर्मितवान् । तेन तिम्मनायकस्य कनक इति नाम अभवत् । कनकनायकः इति प्रसिध्दः विजयनगरसाम्राज्ये तिरुमलेताताचार्यैः सन्यासदीक्षां प्राप्तवान् ।  एवं कनकनायकः कनकदासः इति नाम प्राप्तवान् । श्रीव्यासरायाणां शिष्यो भूत्वा दासकूटे सम्मिलितः अभवत् ।
१३७७
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
कनकदासजयन्ती
कनकनायकस्य युध्दे क्षतहतस्य रणरङ्गे पतितस्य श्रीमन्नारायणस्य दर्शनं सञ्जातम् तेन सन्यासं स्वीकृतवान् कनकनायकः इति प्रसङ्गः विख्यातः अस्ति । श्री व्यासरायः व्यासकूटदासकूटयोः प्रमुखः आसीत् । मठेऽपि अजपालककुलसञ्जातः इति दूरे एव कनकदासः तिष्ठति स्म । एकदा श्रीव्यासरायः शिष्यानां परीक्षां कृतवान् । सर्वेषाम् एकैकं कदलीफलं दत्तम् । ते तु खादित्वा आगतवन्तः ।किन्तु कनकदासः देवः सर्वत्र अस्ति । सर्वम् च पश्यन्नस्ति’ इति मत्वा कदलीफलं श्रीगुरवे समर्पितःवान् । श्रीव्यासरायः कनकदासं श्रेष्ठः भक्तः इति घोषितवान् ।	 अपरप्रसङ्गे श्रीव्यासरार्याः ‘कः मोक्षं प्राप्तुं समर्थः इति पृष्टवन्तः । सर्वे तूष्णीं स्थिताः । कनकदासः ‘नानु होदरे होदेनु’ इत्युक्तवान् । सर्वे हसितवन्तः । कनकदासः यदा 'अहम् गतश्चेत् गच्छामि' इति 'अहङ्कारः गच्छति चेत् अहं मोक्षं प्राप्तुं समर्थः भवेयम्' इति वर्णितवान् । श्रीव्यासरायः कनकदासस्य श्रेष्ठं ज्ञानं प्रशंसितवान् ।
१३७७
बाह्य-सूत्राणि
१३७७ १३७७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कनकदासजयन्ती
श्रीकनकदासः तीर्थक्षेत्राणि सन्दर्शयन् उडुपि क्षेत्रं आगतवान् । एषः अजपालकः इति कारणात् देवालये प्रवेशं न दत्तवन्तः । तदा देवालयस्य पश्चाद् भागे आगत्य श्रीकनकदासः ‘बागिलनु तेरेदु सेवेयनु कोडु हरिये’ द्वारमपावृत्य सेवां देहि हरे इति प्रार्थितवान् । तदा देवालये श्रीकृष्णमूर्तिः एव कनकदासाभिमुखी अभवत् । आवारे एकं रन्ध्रम् अभवत् । श्रीकृष्णः तेन रन्ध्रेण दर्शनं दत्तवान् । तत् रन्ध्रं ‘कनकन किण्डी’ ‘कनक गवाक्षम्' इति प्रसिध्दम् अस्ति । तत्रैव अधुना कनकदासास्य  मूर्तिः स्थापिता अस्ति । श्रीकनकदासः दक्षिणभारते यात्रां कृतवान् । एषः प्रसिध्दकविः कीर्तनरचयिताः च आसीत् । अनेकानि भक्तिगीतानि कनकदासेन रचितानि । रामध्यानचरितं, हरिभक्तिसारं, नळचरित्रं, मोहनतरंङ्गिणी च कनकदासेन कृतानि काव्यानि सन्ति । कनकदासस्य अङ्कितं कागिनेलेयादि केशव इत्यस्ति । (कुलं कुलं कुलमिति मा युध्यध्वम् ) “कुल कुल कुलवेन्दु बडिदाडदिरि”,(सर्वेऽपि कुर्वन्ति उदरार्थं तनुदशर्भम्’  एल्लरु माडुवदु होट्टेगागि, ‘तल्लणिसदिरुकण्ड्य ताळुमनवे’,‘मा भव आतङ्कि मर्षय मनः’। 'भजिसि यदुकुलनन्दन' (भजत यदुकुलनन्दनम्) 'तनु निन्नदु जीवन निन्नदु' (‘तनुरियं तावकी, जीवनं तावकम्’) इत्यादी सुन्दराणि गीतानि सन्ति । ख्यातः समाजसुधारकः कनकदासः लोकव्यवहारं जनानाम् अनीतिं पद्येषु वर्णितवान्  । धीरसैनिकेः दक्षप्रशासकः, भक्तः कीर्तनकारः हरिदासश्रेष्ठः कनकदासः १३३ वर्षपर्यन्तं जीवितोः क्रिस्तशके १६०९ तमे वर्षे दिवंगतः । श्रीकनकदासस्य कीर्तनानां गानं, तस्य  काव्यचिन्तनं भावचित्रस्य  यात्रोत्सवः, इत्यादि कार्याणि कनकजयन्तीदिने प्रचलन्ति । कनकदासः भक्त्या ज्ञानेन समाजसुधारणेन च सदा स्मरणीयः अस्ति ।
श्रीगुप्तः
श्रीगुप्तः(२४०-२८०) गुप्तवंशस्य प्रथमः राजा आसीत्।
श्रीगुप्तः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महाभारततात्पर्यनिर्णयः
महाभारतं वैदिक संस्कृतेः विश्वरूपदर्शनं कारयति। अस्य उद्भोदककथाभागेन पामराः अपि सारं ज्ञाताः भवन्ति। महाभारतं गात्रदृष्ट्या विषयदृष्ट्या च विशिष्टं स्थानं भजते। ईदृशस्य महाभारतस्य समग्रविषयाणां निरूपणं कृतं भवति अस्मिन ग्रन्थे। ईदृशं कार्यम् अन्ये दार्शनिकाः न कृतवन्तः। आचार्यः जिज्ञासुजनेभ्यः महदुपकारं कृतवान् अस्ति। माहाभारततात्पर्यनिर्णयः ग्रन्थः मध्वाचार्यस्य कृतिषु श्रेष्ठस्थानं भजते। अयं ग्रन्थः गात्रेऽपि बृहत् भवति। ५ सहस्रादिकश्लोकाः अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति। ३२ अध्यायाः सन्ति अस्मिन् ग्रन्थे। "सर्वशास्त्रार्थनिर्णयः" प्रथमः अध्यायः भवति। सुवाक्योद्धारः द्वितीयः अध्यायः भवति। तृतीये अध्यायः “सर्गानुसर्गलयप्रादुर्भावनिर्णयः” भवति। अस्मिन्नेव अध्याये "रामकथानिर्णयस्य" आरम्भः भवति, समाप्तिस्तु नवमे अध्याये भवति। दशमे अध्याये वेदव्यासस्य अवतरस्य समग्रं चित्रणं दत्तम् अस्ति। एकादशाध्यायादारभ्य द्वात्रिंशत् अध्यायपर्यन्तं माहाभारतस्य निर्णयः कृतः भवति। महाभारततात्पर्यनिर्णयस्य वैशिष्ट्यान्तरं श्रीकृष्णस्य, पाण्डावानाञ्च कथाः स्पुटतया निरूपिताः सन्ति। रामयणस्य सीतापहरणम्, सीतापरित्यागः, महाभारतस्य द्रौपदीपञ्चपत्नित्वादि मूलविचारान् स्फुटतया निरूपितवान् अस्ति। मूलभारतस्य केचन श्लोकानां साक्षात् अर्थमपि निरूपितवान् अस्ति।
‎
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पुणेमण्डलम्
thumb|200px|यात्रासु जनाः
thumb|right|200px|पुणे विद्यापीठम्
thumb|right|200px|पुणेमण्डले एवं बहवः प्रेक्षणीयाः जलबन्धाः सन्ति
thumb|right|200px|कार्ले चैत्यगृहम्
पुणेमण्डलं (पुणे जिल्हा, Pune District) महाराष्ट्रराज्ये पश्चिममहाराष्ट्रविभागे स्थितं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्यकेन्द्रम् अस्ति पुणे इत्येतन्नगरम् | छत्रपति-शिवाजी-महाराजस्य तथा तस्य मातुः जिजाऊ इत्यस्याः चरणस्पर्शेन मण्डलस्य भूमिः पवित्रा सञ्जाता । शिवाजीमहाराजस्यानन्तरम् अत्र पेशवे-आधिपत्यम् आसीत् । एवम् अस्य मण्डलस्य इतिहासः अतीव स्फूर्तिदायकः ।
कृष्युत्पादनम्
'बाजरी', तण्डुलः, गोधूमः, चणकः, यवनालः(ज्वारी) इत्येतानि प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । तैः सह इक्षुः (बारामती-भोर-इन्दापुर-उपमण्डलेषु), द्राक्षाफलानि (बारामती-इन्दापुर-उपमण्डलेषु) अपि अत्र उत्पाद्यन्ते । ‘आम्बेमोहोर’ इति सुगन्धि-तण्डुलः भोर-उपमण्डले उत्पाद्यते, स च महाराष्ट्रे प्रसिद्धः । मावळविभागे उत्पाद्यमानः ‘इन्द्रायणी’तण्डुलः अपि आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धः ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
लोकजीवनम्
पश्चिममहाराष्ट्रविभागलोकजीवनम् अत्र दृश्यते । उद्योगक्षेत्रे एशियाखण्डस्य प्रथमा महानगरपालिका इति प्रसिद्धा पिम्परी-चिञ्चवड अस्मिन्नेव मण्डले तिष्ठति । शिरूर-जुन्नर-आम्बेगाव-वेल्हे इत्यादयः ग्रामाः अपि अस्मिन्नेव मण्डले अन्तर्भवन्ति । एवं लोकजीवने वैविध्यं दृश्यते । मण्डलेऽस्मिन् कृषिः, उद्यमाः, सेवाक्षेत्रं (Service sector to boost economy) च अर्थव्यवस्थादृष्ट्या महत्त्वपूर्णम् । पुणेनगर-परिसरे मुम्बई-पुणे-राष्ट्रियमहामार्ग-निर्माणानन्तरम् उद्योगक्षेत्रे बहुप्रगतिः जाता । अस्याः प्रगतेः प्रभावः जनानां व्यवहारे, वेशभूषायामपि दृश्यते । यद्यपि नगरेषु जनाः पाश्चिमात्यसंस्कृत्यनुसरणं कुर्वन्ति । तथापि केषुचन नगरेषु पारम्परिकता अपि द्रष्टुं लभ्यते । एतेषु पुणेनगरम् अन्यतमम् । नगरेषु गणेशोत्सवः, शिवजयन्तिः, दीपावलिः इत्येतान् उत्सवान् जनाः आचरन्ति । ग्रामीणजनाः कृषि-पशुपालन-व्यवसायेषु रताः । ग्रामेषु बैलपोळा, दीपावलिः, गणेशोत्सवः, शिवजयन्त्युत्सवः इत्येतान् उत्सवान् जनाः आचरन्ति । एतान् उत्सवान् विहाय जनाः देहू, आळन्दी, जेजुरी इत्यत्र याः यात्राः प्रचलन्ति, तासु अपि सहभागिनः भवन्ति । अस्मिन् मण्डले अनुसूचितजनजातिषु ‘महादेव कोळी/ठाकूर’-जातिः अधिका दृश्यते । तेषां विशिष्टा संस्कृतिः आम्बेगाव, मावळ, खेड, जुन्नर इत्येतेषु उपमण्डलेषु द्रष्टुम् उपलभ्यते । शिक्षणक्षेत्रेऽपि इदं मण्डलम् अग्रगण्यम् । ‘विद्येचे माहेरघर' अर्थात् विद्यास्रोतः इति पुणेनगरं प्रसिद्धम् । तदनुरूपं वातावरणं मण्डलेऽस्मिन् दृश्यते एव ।
वीक्षणीयस्थलानि
तीर्थस्थलानि -
ऐतिहासिकस्थलानि -
पुणेनगरे -
अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि -
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
रघुमहाराजः
सूर्यवंशस्य राजा रघुः खट्वाङ्गः इति राज्ञः पुत्रः । अस्य पुत्रः अजः । रघुः स्वपराक्रमेण समग्रभूमण्डलं जित्वा सङ्गृहीतसम्पदा विश्वजिद्यज्ञं समाचर्य सकलां सम्पत् दानेन विनियोजितवान् । पश्चात् वरतन्तोः शिष्यः कौत्सः स्वगुरुदक्षीनार्थं  १४कोटीः सुवर्णनिष्कान् सङ्ग्रहीतुं रघोः निकटम् आगत्य अयाचत । रघुमहाराजः ससन्तोषं स्वागतीकृत्य अर्घ्यपूजाद्रव्यानि मृत्पात्रे संस्थाप्य अतिथिपूजाम् अकरोत् । रघोः स्थितिं दृष्ट्वा आश्चर्यचकितः कौत्सः ते मङ्गलं भवतु अहं गुर्वर्थम् अन्यतः सम्पादयिष्याम् इति उक्तवा प्रस्थितः ।
सुवर्णवृष्टिः
अन्यतः गच्छन्तं कौत्सम् अवरुद्ध्य गघुः मा गच्छतु । दिनसेकस्य अवाशम् अनुगृह्णातु भवतः गुरुदक्षिणाकनकं सम्पाद्य दास्यामि इति आश्वासनं दत्तवान् । अन्येद्युः प्रातः एव कुबेरस्य राजसदने जैत्रयात्रामुदघोषयत् । वार्तां श्रुत्वा भीतः कुबेरः अयोध्यायाः रघोः राजकोशे सुवर्णवृष्टिम् अकरोत् । रघुः कौत्सं तत्रैव नीत्वा सर्वां सम्प्तत् स्वीकर्तुम् उक्तवान् । किन्तु कौत्सः १४कोटिनाणकानि सङ्गृह्य अवशिष्टानि तत्रेव गच्छान् आसीत् । तदा तमाहूय एषा सकला सम्पत् त्वदीया एव अवदत् । किन्तु कौत्सः सद्गुणभूषितं वंशोद्धारकं पुत्रं प्राप्नोतु । अयं प्रदेशः सुवर्णखनिः इति प्रसिद्धिमाप्नोतु । अस्मिन् पुण्यदिने वैशाखशुद्धद्वादश्याम् अत्र यः स्नानं करिष्यति सः पापविमुक्तो भूत्वा विष्णुलोकं गमिष्यति । इति आसिषम् उक्त्वा निर्गतः । पश्चात् रघुः अवशिष्टां सकला सम्पत् कोशे न विनिवेश्य ग्रामस्य विप्रेभ्यः वितीर्णवान् ।
वर्गः:प्राचीनराजाः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ब्रह्मा
ब्रह्मा जगतः प्रवर्तकः । जगतः पालनकर्ता विष्णुः,संहारकर्ता शिवः तथैव ब्रह्मा सृष्टिकर्तारूपेण स्थितः। वैदिकदेवता प्रजापतेः साकं अस्य अभेदः कल्पितुं शक्यते। किन्तु वेदान्तदर्शनस्य सर्वोच्चदिव्यसत्त्वा ब्रह्मोऽपलब्धिः योऽस्ति स तु भिन्नविषयः। ब्रह्मा अर्थात् प्रजापतिः ऋग्वेदे प्रधानदेवतात्वेन महिमामण्डितः। परन्तु संहिताकालस्य मुख्यदेवता अस्मिन् युगे गौणोऽभवत् । तथा गौणदेवता मुख्योऽभवत् । क्वचित् नवीनदेवतायाः परिकल्पनाऽप्यस्ति । ऋग्वेद स्य गौणदेवतासु प्रजापतिः अग्रगण्योऽस्ति । ऐतरेयब्राह्मणस्यारम्भे एव विष्णोः परमदेवत्वस्य सूचना प्राप्यते - ' अग्निर्वे देवानामवमो विष्णुः परमः'। रुद्रा य महादेवशब्दस्य प्रयोगः ब्राह्मणग्रन्थेषु स्पष्टतया उल्लिखितोऽअस्ति। प्रजापतेः पदं तु देवानाम् अग्रस्थानीयमस्ति । प्रजापतिरेव जगतः स्रष्टा अस्ति । प्रजापतिः देवानामपि स्रष्टाऽस्ति । प्रजापतिरेवास्य भूतलस्य सकलपदार्थानां सृष्टिकर्ताऽस्ति। स एव देवताः उत्पन्नं कृत्वा तासु बलस्य विभाजनं करोति । अनेन एव उर्जाविभागेन उदुम्बर वृक्षस्य जन्म बभूव । अतः प्रजापतेः महिमा ब्राह्मणग्रन्थेषु सर्वतो महीयानस्ति ।
अविधा
अपरपक्षे पुं-लिङ्गे ' ब्रह्मन् ' इति शब्दरूपस्य प्रथमाएकवचनरूपं ' ब्रह्मा ' भवति। अस्य प्रयोगः जगतः प्रवर्तकरूपेण एव प्रसिद्ध:। अस्य विषयैव अस्माकं निबन्धः।
उपाख्यानम्
सृष्टेः प्रारम्भकाले ब्रह्मणा प्रजपतयः रचिता। एते प्रजापतय एव मानवानाम् आदिपितरः भवन्ति। मनुस्मृतौ एतेषां नामानि वर्तन्ते।(मारीचि, अत्रिः, अङ्गिरसः, पुलस्तः, पुलहः, क्रतुजः, वशिष्टः, प्रचेतसः वा दक्षः, भृगुः, नारदश्च ) एते ' सप्तर्षिः' नाम्ना ख्यातः। एते ब्रह्मणः मानसपुत्राः भवन्ति। यथा अस्य (ब्रह्मणः) देवतानां विषये हस्ताक्षेपः न तथा नश्वरानां (मानवानां) विषये भवति। ब्रह्मा अत्रि-धर्मयोः पितारूपेऽपि स्थितः।
साङ्केतिकलक्षणानि
वर्गः:हिन्दुदेवताः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रायगडामण्डलम् (ओडिशाराज्यम्)
ओरिस्साराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् | अस्य मण्डलस्य केन्द्ं रायगढनगरम् |
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नमीबिया
External links
वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सेम्येल टेलर कोलरिज
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:विदेशीयाः
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
प्रसङ्गः
शब्दो द्विविधः । ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । ध्वन्यात्मकः शब्दः वायुगुणः । वस्तुगत्या शब्दस्य वर्णात्मकस्य द्रव्यत्वेनाकाशविशेषगुणत्वं नाभ्युपेयते । गुणत्वेऽपि न समवायः सन्निकर्ष इत्युक्तं तर्कताण्डवे । न च शब्दः गुणः सामान्यवत्वे सति अस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादित्यनुमानेन गुणत्वं प्रसाधितमिति चेत्,मैवम् । द्वैतसिध्दान्तरीत्या तमसि व्यभिचारात् । न्यायमतरीत्या प्रकाशप्रभायां व्यभिचाराच्च । तस्मात् वर्णात्मकः शब्दः द्रव्यरुप एव नाकाशविशेषगुणः, अपि तु श्रोत्रेन्द्रियग्राह्य इति । तदुक्तं प्रमाणपध्दतौ –वर्णात्मकस्य शब्दस्य द्रव्यत्वेन आकाशविशेषगुणत्वाभावात् । अतः सर्वेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः स्वस्वविषयप्रतियोगिकाभावेन च साक्षादेव रश्मिद्वारा सन्निकर्षः । अनेनेदमुदितं भवति । नास्मत्सिध्दान्ते तार्किकोक्तदिशा वीचीतरङ्गन्यायेन कदम्बमुकुलन्यायेन वा शब्दगतिरिष्टा । किन्तु इन्द्रियाणां तैजसत्वेन श्रोत्रस्यैव शब्ददेशं प्रति गमनस्य रश्मिद्वारोपपत्तेः रश्मिवर्तिनामिन्द्रियाणामभेदादेव विषयेन्द्रियाणां साक्षात्सन्निकर्ष इत्युक्तं भवति । अथवा न केवलं चक्षुषः प्रकाशरुपेण व्याप्तिरिष्टा, अपि तु समेषामपीन्द्रियाणाम् । चक्षुषो यथा रश्मिद्वारा विषयसन्निकर्ष उपपद्यते तथैव श्रोत्रादीनामपि रश्मिद्वारा विषयसन्निकर्षोपपत्तेः । शब्द एव वा स्वयं शब्दान्तरमनुत्पायन् श्रोत्रदेशं आगच्छति इत्यपि सुवचम् ।
ध्वनिव्यतिरिक्ताः वर्णाः
वर्णाः कूटस्थनित्याः सर्वगताश्च । ध्वनयो नाभसाः । उच्चारणेन उत्पद्यन्ते । तदभावे च नश्यन्ति । नाभसाध्वनय एव वर्णव्यञ्जकाः । ध्वनीनां विजातीयत्वादेव वर्णानां नित्यत्वे व्याप्तत्वेऽपि न सर्वदा सर्वेषां वर्णानां सर्वेषां प्रत्यक्षापत्तिः । “पूर्वश्रुतोऽयं गकारः” “श्रुता एव एते वर्णाः” इत्यादि प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यानुरोधेन वर्णानां नित्यत्वं व्याप्तत्वं च प्राक् प्रसाधितम् । ध्वनीनामेव वर्णत्वे क्वचित् ध्वनिश्रवणेऽपि वर्णाश्रवणं नोपपद्यते । ध्वनिरेव श्रुतो न वर्ण इत्यबाधितप्रतीतेश्च ध्वनिवर्णयोर्भेदः स्फुटं विज्ञायते । ध्वनेः वर्णव्यञ्जकत्वमते तु ध्वनिश्रवणेऽपि वर्णाश्रवणमुपपद्यते नाभेदमते । अतः ध्वनिवर्णयोर्भेदमभ्युपगम्य ध्वनेः वर्णव्यञ्जकत्वमेव अङ्गीकरणीयमिति स्थितम् । विस्तरस्त्वादर्शे द्रष्टव्यः । इदं पुनरिह विज्ञेयम् । वक्तृप्रयत्नप्रेरितो वायुरुरः प्रभृतिभिः स्थानैः संयुक्तः तत्र ध्वनिलक्षणं शब्दमुत्पादयति स च देशान्तरे प्रतिशब्दं यः शब्दः कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नाकाशप्रदेशे समुत्पन्नः तद्गुणो ध्वनिः तस्मिन् व्यज्यमानः वर्णः श्रोत्रेन्द्रियेण गृह्यते । ध्वनेः आशुतरविनाशित्वेन व्यञ्जकाभावे न सर्वदा वर्णोपलब्धिप्रसङ्गः । भूताकाशमेव श्रोत्रं तद्गुण् एव ध्वनिः भूताकाशं च स्वतः सावयवम् । अतः यद्देशवर्ती ध्वनिः तदवच्छिन्नमेव वर्णं व्यञ्जयतीति न सर्वेषामुपलब्धिः । शब्दः देशान्तरं गच्छतीति न्यायमतावष्टम्भेन प्रागुपपादितम् । वस्तुगत्या श्रोत्रस्यैव वा प्रथमशब्दस्यैव वा गमनमस्मत्सिध्दान्तः ।
गौतमः
गौतमः न्यायसूत्राणां रचयिता । गौतमस्य अपरं नाम 'अक्षपादः' इति । न्यायदर्शनस्य आधारः न्यायसूत्राणि एव । अतः न्यायदर्शनस्य अपरं नाम ’अक्षपाददर्शनम्’ इति ।  वेदाः, उपनिषदः, महाभारतम् इत्यादिषु ग्रन्थेषु यद्यपि तर्कशास्त्रस्य मूलभूताः अंशाः दृश्यन्ते, तथापि अस्य शास्त्रस्य व्यवस्थितं स्वरूपं गौतमेन एव कल्पितम् । गौतमः १५० तमे क्रिस्ताब्दे आसीत् इति भाव्यते । प्रभासक्षेत्रे सोमशर्मा नाम ब्राह्मणः आसीत् । तस्य चतुर्षु पुत्रेषु ज्येष्ठः एव गौतमः' इति ब्रह्माण्डपुराणात् ज्ञायते । गौतमेन रचितानां न्यायसूत्राणाम् आधारेण एव न्यायशास्त्रं शाखोपशाखारूपेण प्रवृद्धम् । सर्वशास्त्रकाराः अपि स्वसिद्धान्तस्य प्रतिपादनार्थं न्यायशास्त्रचिन्तनम् अवलम्बन्ते एव । गौतममहर्षेः उत्पत्तेः प्राक् न्यायदर्शनप्रतिपाद्याः वेदप्रमाणविषयाः यदि न निश्चिताः तथा श्रेयोमार्गे मानवानां प्रवृत्तिः न संभवति, इति शङ्क्य न्यायादिविद्यानां सर्वदा विद्यमानत्वात्, तदुक्तं न्यायमञ्जर्यां ’चरनैय्यायिकेन जयन्तभट्टेन’आदि सर्गात् प्रभृति वेदवत् इमाः विद्याः प्रवृत्ताः’ इति ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
शब्दः शब्दान्तरमुत्पादयन् श्रोत्रदेशं श्रोत्रस्य विषय इति यदुक्तं तत्रेदं विचारणीयम् । कथं विशयेन्द्रियसन्निकर्ष इति । तथा हि – न तावत् श्रोत्रस्य शब्ददेशं प्रति गमनमुपपद्यते श्रोत्रस्यामूर्तत्वात् नापि शब्दस्यागमनेन सम्भवति सन्निकर्षः । शङ्खादौ दृश्यमानो हि शब्दः स्वाश्रयं परित्यज्य कठमन्यत्र गन्तुं समर्थो भवति । न च शङ्खगत एव शब्दः शब्दान्तरमुत्पादयति सोऽपि शब्दान्तरम् । ततश्च वीचीतरङ्गन्यायेन कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नशब्दः शाब्दबोधं जनयतीति वाच्यम् । विचीतरङ्गन्यायेन शब्दोत्पत्तिक्रमस्य प्रमाणाभावेन दूषणियत्वात् । न च शब्दस्य शङ्खादिगुणत्वे प्रमाणाभावः शङ्खे शब्दः वीणायां शब्दः इत्यबाधितप्रतीतेः । स्मृतयश्चात्र भवन्ति – <i>शब्दस्स्पर्शश्च रुपञ्च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥
गौतमः
गौतमस्य जन्मभूमिः
न्यायदर्शनप्रणेता अक्षपादः प्रजापतेः अङ्गीरसस्य प्रपौत्रः, दीर्घतमसः पुत्रः, महान् तपस्वी च आसीत् । अस्यैव पत्नी अहल्या या च स्वभर्त्रा अभिशप्ता, भगवतः रामचन्द्रस्य पादनिर्गतरजस्पर्शेन विधूतपापा सञ्जाता । अहल्यागौतमयोः तनयः शतानन्दः मिथिलेश्वरस्य जनकराजस्य पुरोहितः आसीत् । अतः गौतमः अहल्यापतिः ’मैथिलः’ इति वक्तुम् अस्ति अवसरः इति केचन वदन्ति । गौतमोऽयम् अष्टादशपुराणकर्तुः भगवतः व्यासस्य गुरुः । कदाचित् व्यासगौतमयोः विवादः जातः, विवादे व्यासः गौतमस्य मतं पराकृत्य, ’एतेन शिष्टापरिग्रहः व्याख्यातः’ इति ब्रह्मसूत्रे तृतीयाध्याये द्वितीयपादे महद्दीर्घाधिकरणे सूत्रं प्रणीतवान् । तदनु सञ्जातकोपः गौतमः स्वशिष्यं व्यासं त्वं गुरुमतं खण्डयसि, अतः शिष्याधमो जातः, ’इतः परं त्वाम् अनेन चक्षुषा नैव द्रक्ष्यामि’ इति अवदत् । तत् श्रुत्वा व्यासस्य मनसि खेदः जातः। तदन्तरं स्वगुरोः गौतमस्य पादयोः पतित्वा ’मयि एतावान् कोपः --भवतः मास्तु’ इति साञ्जलीं प्रार्थितवान् । ततः विगतक्रोधः गौतमः योगशक्तिबलात् स्वपादे एकं चक्षुम् उत्पाद्य, तद्वारा तं शिष्यम् अपश्यत । अतः  गौतमस्य  नाम अक्षपादः इति । कदाचित् गौतमेन संगतः व्यासः वार्तालापावसरे गुरोः गौतमस्य मतं जीवब्रह्मणोः भेदं तर्कबलेन खण्डितवान् । तेन कुपितः तव मुखं चक्षुषा न द्रक्ष्यामि इति अवोचत् । तेन दुःखितमनः व्यासः, गुरुं प्रसन्नतां सम्पादयितुं पुरतः दण्डवत् प्रणाममकरोत् । तेन विगतक्रोधः गौतमः स्व पादे एकं चक्षुम् उत्पाद्य, तद्वारा अपश्यत् । इत्यपरा कथा ।
गौतमः उत गोतमः
न्यायदर्शनप्रवर्तकाचार्याणां नाम्नि केचन गौतमः उत गोतमः इति नाम्नि चर्चां कुर्वन्ति । तत्र केचन गोतमः इत्येव तस्य नाम इति अभिप्रयन्ति । तस्य प्रमाणत्वेन महाकवेः नैषधकर्तुः श्रीहर्षस्य युक्तिं प्रदर्शयन्ति तथा हि, न्यायदर्शनानुसारेण मुक्तिः आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरेव अर्थात् मुक्तिदशायां न किमपि ज्ञानं सुखादिकं वा, अतः पाषाणकल्पा मुक्तिः । चेतनानां शिलाभावाय मोक्षाय प्रणीतवान् गोतमः। स च न केवलं नाम्ना गोतमः किन्तु ’प्रकृष्टाः गौः’ गोतमः महावृषभः पशुरेवेति उपरितनश्लोकस्यार्थः अयं च न्यायसूत्रकर्तुः गोतमनामकत्वैव सङ्गच्छते ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
अपामेते गुणा ब्रह्मन् कीर्तिताः तव सुव्रत ॥
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
अस्य न्यायशास्त्रस्य = न्यायदर्शनस्य, आन्वीक्षिकीविद्याया वा जन्मदाता श्रीमहर्षिोतम आसीत् । अयञ्च महर्षिर्गोतमः खल त्रेताकालीनः प्रजापतेः श्रीअङ्गिरसः प्रपौत्रो दीर्घतमस पुत्रो महातपस्वी आदिन्यायशास्त्रप्रणेता चाऽऽसीत् ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
शब्दस्स्पर्शं च रुपञ्च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
अस्य जन्मभूमिहिमालयो, नाम नगाधिराजः श्रूयते । तत्रैव चाय महानुभावः कठिनतमां तपश्चर्यां कुर्वाण आसीत् ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
शब्दस्स्पर्शञ्च वायौ ते शब्दस्याकाश एव तु ॥ इति महाभारतोक्तेः । <i>विशेषस्तु विकुर्वाणात् अम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद्रसस्पर्शरुपशब्दगुणान्वितः ॥ इति श्रीमद्भागवते पृथिव्यादीनां शब्दगुणत्वोक्तेश्च । ततश्च शब्दस्य शङ्खादिरुपपार्थिवद्रव्यनिष्ठस्यामूर्तस्य गमनासम्भवेन श्रोत्रस्याप्यमूर्तत्वेन गमनासम्भवादेव सन्निकर्षानुपपत्तिः । शब्दस्य श्रोत्रदेशं प्रत्यागमनेन सन्निकर्षोपपदानम् अत्रोच्यते – महाभारतादिस्मृत्यनुसारेण शब्दस्य यत्पञ्चमहाभूतगुणत्वं तत्तथैवेत्यङ्गीकुर्मः । तथापि न सन्निकर्षानुपपत्तिदोषः । तथा हि –श्रोत्रेन्द्रियस्य रश्मिद्वारा गमनोपपत्तेरुक्तत्वात् । शब्दस्याप्यागमनेन सन्निकर्षोपपत्तेश्च । नन्वाश्रयं परित्यज्य शब्दस्यान्यत्र गमनं कथमिति चेत् पुष्पादिगन्धेषु दीपप्रभायां च स्वाश्रयं परित्यज्यान्यत्र गमनस्यानुभूतत्वेनेहापि तथाङ्गीकारे बाधकाभावात् । अत्र च प्रमाणानि – <i>तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा । रसा दिशः खं प्रतिपेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ इति पूतनाशब्दस्य सर्वत्रगमननोक्तेः । तथा – <i>प्रगायतीनामरविन्दलोचनं गोपाङ्गनानां दिवमस्पृशद् ध्वनिः । दध्नश्च निर्मन्थनशब्दघोषः प्रलीयते येन दिशाममङ्गलम् ॥ इत्यत्र दध्नः निर्मन्थनशब्दघोषः दिवमस्पृशदिति शब्दस्यागमनं स्फुटं प्रतीयते । तथैव श्रीमद्भागवते – <i>तदैव तस्मिन् निनदोऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् । यं वै स्वधिष्ण्योपगतं ह्यजादयः श्रुत्वा स्वधामाप्ययमङ्ग मेनिरे ॥ इति नृसिंहनिनादस्य दूरगमनप्रतिपादनेन शब्दस्यैवागमनेन श्रोत्रसन्निकर्षोपपत्तेः न काऽप्यनुपपत्तिः ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
अस्य पत्नी परमां प्रसिद्धि गता श्री 'अहल्या' नाम्नी अतीव सुप्रसिद्धा ऽऽसीत् । इयञ्चाऽहल्येति नाम्ना सुप्रसिद्धि गता महर्षेः पत्नी स्वीयपत्युर्महर्षे र्गोतमस्याऽभिशापेन पाषाणमयी शिला जाता ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
श्रोत्रदेशं प्रति शब्दागमनपक्षे तत्त्वप्रकाशिकासुधाविरोधशङ्कापरिहारः ननु शब्दागमनेन श्रोत्रसन्निकर्षव्युत्पादनं न मनोरमम् । सुधाविरोधात् । तथा हि – सुधायां “ चक्षुर्वत् श्रोत्रस्य गत्या सन्निकर्षोपपत्तेः “इत्युक्तेः, चक्षुर्वत् श्रोत्रस्यैव गमनोपपत्तेः” इति तत्त्वप्रकाशिकोक्तेश्चेति चेत्, अत्र ब्रूमः । मनुष्यादिश्रोत्रस्य गत्यभावेऽपि वराहश्रोत्रस्य गतिसद्भावेन तयोस्तद्विषयत्वात् । गृध्रस्य दूरस्थपदार्थदर्शनं यथा शास्त्रसिध्दं तथैव वराहश्रोत्रस्य दूरगमनोपपत्तेः । यद्वा चक्षुरिन्द्रियवत् श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणामपि प्रकाशरुपव्याप्त्यभ्युपगमेन गुणगुणिनोश्चाभेदेन श्रोत्रागमनस्य प्रमाणसिध्दत्वेन नानुपपत्तिगन्धोऽपि ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
तदनन्तरकालावच्छेदेन सच्चिदानन्दस्याऽऽनन्दकन्दस्याऽयोध्याचन्द्रस्य श्रीरामचन्द्रस्य मर्यादापुरुषोत्तमस्य पादपांसुभिस्तत्स्पर्शेन वा विधूतपापा सती सर्वथा विमुक्तशापा साऽभूदिति सर्वेऽपि दार्शनिकास्तदतिरिक्ताश्च विद्वासा विदाकुर्वन्ति, दिव्यञ्च शरीरं पुनर्दधौ, महर्षेः सद्भावनाभावितान्तःकरणे ततोऽप्यधिकं सम्मान प्राप्तवतीत्ययमस्तीतिहासः । अस्य च महर्षेर्गोतमस्य साक्षादात्मजः शतानन्दो मिथिलेश्वरस्य महाराजस्य पुरोहितोऽयमासीदित्यपि श्रूयते । तदत्र युक्तायुक्तत्वे स्वयमेव विचारणीये ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
श्रोत्रशब्दयोः सन्निकर्षः कथमिति शङ्का
वीचीतरङ्गन्यायेन शब्दान्तरोत्पादप्रक्रियानिराकरणे न तत्त्वनिर्णयविरोधः ननु वीचीतरङ्गन्यायेन शब्दपरम्परोत्पादः नाभ्युपगम्यते, अपित्वेक एव शब्दः देशान्तरं गच्छतीति यदुक्तं तन्न समीचीनम् । तत्त्वनिर्णयटीकाविरोधात् । तथा हि – तत्र “ वक्तृप्रयत्नप्रेरितो वायुः उरः प्रभृतिभिः स्थानैः सांयुक्तः तत्स्थानसंयुक्ताकाशे ध्वनिलक्षणं शब्दमुत्पादयति । स च देशान्तरे प्रतिशब्दम् । यस्तु कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नाकाशप्रदेशे तद्गुणो ध्वनिः तस्मिन् व्यज्यमानो वर्णः श्रोत्रेण गृह्यते” इति शब्दान्तरोत्पादनप्रतिपादनात् इति चेत्, अत्रोच्यते- नात्र तत्त्वनिर्णयटीकायां शब्दपरम्परोत्पादः सिध्दान्ततया अभिहितः । किन्तु वर्णानां नित्यत्वे व्याप्तत्वे चाङ्गीक्रियमाणे सर्वदोपलब्धिप्रसङ्ग इति परेणाक्षिप्ते तत्परिहारार्थं व्यञ्जकध्वनिसदसद्भावयोः वर्णग्रहतद भावौ उपपन्नाविति निरुपयितुं परसिध्दान्तावलम्बनेन वर्णपरम्परोत्पादनप्रकारस्य निरुपितत्वेन विरोधाभावात् । वीचीतरङ्गन्यायेन शब्दान्तरोत्पत्तिवादस्तु प्रमाणबहिर्भूतः शब्दात् शब्दान्तरोत्पत्तिः न श्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणसिध्दा । अपि तु देवदत्तवक्त्रोत्पन्नस्यैकस्यैव शब्दस्य सर्वैरपि श्रुतत्वानुभवेन शब्दान्तरोत्पादकल्पनायाः निर्मूलत्वात् । अन्यथा भेरीदण्डसंयोगजन्यस्य शब्दस्य शब्दान्तरोत्पत्त्यनन्तरं प्राथमिकस्य नष्टत्वेन पुनश्शब्दान्तरस्यैवान्यैः श्रुतत्वेन “ अयं शब्दः भेरिशब्द” इति वक्तुमशक्यत्वाच्च । श्रूयमाणस्य तदजन्यत्वात् न च साजात्यविषयिणीयं प्रतीतिः । भेरीशब्दस्य कदाप्यननुभूतत्वेन तत्साजात्यग्रहायोगात् तस्मात् शब्दपरम्परोत्पादस्य अद्यापि प्रमाणासिध्दत्वेनैक एव शब्दः स्वाश्रयं परित्यज्य दूर आगच्छतीति वक्तव्यम् । अत्र च श्रोत्रदेशं प्रति शब्दागमनप्रतिपादनपराणि प्रमाणानि प्रागुक्तान्येव । श्रोत्रेन्द्रियं वा प्रकाशरुपेण व्याप्तं विषयसन्निकृष्टं शाब्दबोधजनकम् इति न दोषगन्धः । अयं च विषयः पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणैः श्रीमत्सत्यनाथतीर्थश्रीमच्चरणैः अभिनवताण्डवे विस्तरेणोपपादित इति तत्रैवानुसन्धेयः सुधीभिरिति नेह विस्तार्यते ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
अयञ्चाऽऽदिन्यायशास्त्रविनिर्माता महर्षिर्गोतमः अष्टादशपुराणानां ब्रह्म सूत्राणाञ्च विनिर्मातुः श्रीव्यासस्य समकालीन आसीत्, गुरुशिष्यपरम्परापि च श्रूयते इत्यपि केचन वदन्ति ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
अहं ब्रह्मास्मीति श्रुत्यर्थविचारः
‘ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेव वेदाहं ब्रह्मास्मी’ति बृहदारण्यके वाक्यं श्रूयते । एतादृशवाक्यं जीवब्रह्मणोरभेदं ब्रूते । अहं शब्दः जीवे प्रयुक्तः । तथा चाहं ब्रह्मास्मीति जीवः जानाति । एवमेव “ य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते, सोऽहमस्मि” (छा), तथा “योऽसावसौ पुरुषः, सोऽहमस्मि, “कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति, “ नान्योऽतोऽस्ति द्र्ष्टा”, द्वितीयाद्वै भयं भवति” “निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीत्यादयः श्रुतयः जीवब्रह्मणोरेकत्वं बोधयन्तीत्यद्वैतिनामाशयः ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
अस्ति चेयं किम्वदन्ती यद्-'वेदव्यासो गोतमस्य शिष्य आसीत् । एतेन शिष्टापरिग्रहा व्याख्याताः' ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
अहं ब्रह्मास्मीति श्रुत्यर्थविचारः
श्रीमध्वाचार्याणामयमत्र सिध्दान्तः <i>अहं शब्दः जीवान्तर्यामिणि मुख्यः । तदुपष्टम्भकतया – सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते ।
एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरुपतः ॥ इति स्मृतिश्चात्र प्रमाणम् । अतः जीवान्तर्यामिणि परमात्मन्यहंशब्दप्रयोगः । तथा चाहं ब्रह्मास्मीति विष्णुः जानाति इत्यर्थः । एवमेव “ अहं नामा हरिर्नित्यं अहेयत्वात्प्रकीर्तित” इति श्रुतिरपि वदति । “अहं मनुरभवं सूर्यश्च” इत्यत्रान्तर्यामिण्यहंशब्दप्रयोगसद्भावाच्च । तथा चान्तर्याम्यैक्यमुच्यते । न तु जीवब्रह्मणोरेकत्वमित्याशयः । “ एवं य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि” इति छान्दोग्यवाक्यमपि नाभेदं बोधयति । कुत इति चेत् “ स एनान्ब्रह्म गमयति” इति भेदप्रतिपादकोत्तरवाक्यविरोधः भवति । यदुक्तं “ योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मीति” ईशावास्योपनिषदवाक्यमभेदं वदतीति तदपि न । “वायुरनिलममृत अथेदं भस्मान्तं शरीरं” इत्युत्तरवाक्यविरोधो भवति । तत्र शरीरस्थितवायोरेव यद्यमृतत्वं, तदा वायुस्थपरमात्मन अमृतत्वं कैमुतिकन्यायेन सिध्दमित्युच्यते । न तु तत्र जीवाभेदः प्रतिपाद्यते । तदुक्त्ं खण्डार्थे श्रीराघवेन्द्रतीर्थैः – “ ननौ परमेश्वरस्य यत्कल्याणरुपत्वमुक्तं, यच्च सोऽहमस्मीति जीवान्तर्गतस्य नित्यास्तित्वमुक्तं तन्न युक्तम् देहनाशस्य प्रत्यक्षादिसिध्दतया ।
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
इति सूत्रेण न्यायसूत्रकारमते परासिते गोतम उवाच-नाऽहमेनं शिष्याधमं शिष्यं व्यासं चाक्षुषप्रत्यक्षविषयीभूतं करोमि । एतच्छ्र त्वा भगवान् वेदव्यासो गुरोर्हदि प्रसन्नतां सम्पादनाय तेषां पादयोः पपात । ततश्च शिष्यनिरूपितसद्भावनाभावितान्तःकरणो गुरुर्गोतमो योगशक्तिबलात् स्वीये पादे चक्षुर्जनया मास । तेन च चक्षुषा महर्षिः स्वीयं शिष्यं व्यासं समवलोकितवान् । अत एव महर्षेर्गोतमस्याऽपरं नाम अक्षपादोऽपि जातः ।
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
टिप्पणी
१.	प्र.प.p -१४५ २.	प्र.प.आ – ४३० ३.	श्रीमद्भा. २-५-२९ झ्-५२ ४.	शीमद्भा. १०-७-१३ ५.	श्रीमदभा. ७-८-१६ ६.	अ.तां.झ्. ४५-४८
अजः
अजः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
द्वैतनये शब्दोपलब्धिक्रमः
टिप्पणी
वर्गः:अद्वैतवेदान्तः वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गौतमः
गौतमस्य व्यक्तित्वविनिर्णयः
महर्गोतमस्याक्षपादनामकरणविषये एका चास्तीयं किम्वदन्ती यत् श्रीगोतमोऽहनिशं शास्त्रीयविचारधारायां संलग्नतारूपकारणबशात् 'पतितः पतितः पुनरुत्पतसि' इति न्यायेनाऽस्य महर्षेः सर्वमपि शरीरं सर्वतः पतन जन्याऽऽघातव्याघातादिनाऽतीव गम्भीरं जातम् । ततश्चैकदा शास्त्रीयविचार चातुरीचमत्कृतचेता महर्षिरकस्मात् कूपे पतितः । कूपे पतितं दृष्ट्वा कश्चिद् देवविशेषः ततो निष्कास्य स्वकीयवरप्रदानेनाऽस्य पादयोरक्षिप्रदानं कृतवान् ।
अपरे पुनविद्वांस एवं व्याहरन्ति यत्-श्रीवात्स्यायनो भाष्यकारः सर्वत्र स्वीये भाष्ये आन्वीक्षिक्या, न्यायविद्याया न्यायशास्त्रस्य च समानार्थकत्वेनो ल्लिखितवान् । यथा -
'प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्याऽन्वीक्षणमन्वीक्षा, तया प्रवर्तते इति आन्वी क्षिकी = न्यायविद्या = न्यायशास्त्रम् । एवम् 'इमास्तु चतस्रो विद्याः पृथक् प्रस्थानाः प्राणभृतामनुग्रहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थीयमान्वीक्षिकी न्याय विद्या' इति ।
न्यायशास्त्रस्य महत्त्वम्
महषिर्गोतमद्वारा विनिर्मितस्यास्य न्यायशास्त्रस्येतराणि सर्वाण्येव व्याकरण-साहित्यप्रभृतीनि यानि सन्ति शास्त्राणि तानि सर्वथा न्यायशास्त्र मपेक्षन्ते । अनुभवसिद्धा चेयं किम्वदन्ती—'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रो पकारकम् । अत्र 'काणादम्' इति न्यायशास्त्रस्याप्यूपलक्षक, तेन न्यायशास्त्र स्यापि सर्वशास्त्रोपकारकत्वं विज्ञेयम् ।
अस्माकं गुरुवराः पं० श्रीशिवदत्त मिश्र महोदयाः इत्थं कथयन्ति स्म यत् सूक्ष्मेक्षिकया विचार्यमाणे तु न्यायशास्त्रमन्तरा 'यस्य ज्ञानदयासिन्धोः' इत्य स्यापि नहि कश्चिदर्थं विधातूं पारयिष्यति । यतस्तत्राऽयं प्रश्नो भवितुमर्हति यत् 'यस्ये'त्यत्र 'यत्'पदस्य कोऽर्थः ? 'यत्'पदोत्तरषष्ठीविभक्तेः कोऽर्थः ? इति ।
एवम्-यत्, तत्, युष्मत्, अस्मत्, किम्, प्रभृतीनां नानाविधानां शब्दानां शक्तिविनिर्णयः शक्तिवादग्रन्थेन 'शब्दशक्तिप्रकाशिका'ग्रन्थेनैव वा भवितुं शक्नोतीति सोऽपि न्यायग्रन्थ एवेति भावः ।
अपि च श्रुति-स्मृति-पुराणादिषु सर्वत्रैव न्यायशास्त्रस्य महत्त्वं सर्वश्रेष्ठत्वं च प्रतिपादितं वर्तते । यथा-'न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणि' चेति श्रुतिः सर्वप्रथमं न्यायशास्त्रमेवोल्लिखतीति तस्यैव प्राधान्यं निर्णीयते ।
तथैव - 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः' । एवम्-'पुराण न्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः' इत्यादि भगवत्कल्पमनुप्रभृतिवाक्यान्यपि न्यायशास्त्रस्य महत्त्वं गायन्ति ।
नैतावन्मात्रमेव पर्याप्तं न्यायशास्त्रस्य महत्त्वम्, न्यायशास्त्राध्ययनमन्तरा तु घटस्य 'अयं घट एव' पटस्य 'अयं पट एवे'ति नहि साधयितुं शक्यते । यतः 'लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुविनिर्णयः' । अपि च 'मानाधीना मेयसिद्धिः' इत्यभियुक्तोक्तं वाक्यद्वयं मेयभूतस्य वस्तुनः सिद्धये प्रमाणं नितान्तमावश्यक मिति सुस्पष्टं प्रतिपादयति ।
अपि च 'प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यात् अर्थवत् प्रमाणम्' ।
इत्यनेनापि सूत्रेण प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तौ जायमानायामेव प्रमाणमर्थवद् भवति । एवञ्च सकलप्रमेयभूतवस्तुविषयकज्ञानार्थमपेक्षितमाधारभूतं प्रमाण मेव चास्ति न्यायशास्त्रम् = न्यायदर्शनमिति । अत एव प्रमाणशास्त्र-तर्कशास्त्र न्यायशास्त्र-पदार्थशास्त्र-आन्वीक्षिकीशास्त्र-लक्षणशास्त्राणां सर्वेषामेव समानार्थ कत्वेन पर्यायवाचकत्वं स्वीक्रियते न्यायशास्त्रविशारदैः ।
महर्षिर्गोतमद्वारा जन्म प्राप्तमिदं न्यायशास्त्रं महषिर्वात्स्यायनेन भाष्य विधानेन परिष्कृतम् । तत्रैवेदमप्युक्तवान् वात्स्यायन:
'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।
आश्रयः सर्वधर्माणां सेयमान्वीक्षिकी मता' ।
प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि' इत्यनेन श्रीगोतमः प्रमाणशास्त्रा ऽभिन्नस्यास्य स्वीयन्यायशास्त्रस्य प्रामाण्यं दर्शितवान् ।
तत्रैव चिन्तामणिग्रन्थलेखकः श्रीगङ्गेशोपाध्यायोऽपि स्वीयबुद्धिवैभव साहित्यावच्छिन्नं परमार्थतो निरवच्छिन्नं महत्त्वं स्वीयेन 'जगदेव दुःखपङ्कनिमग्नमुद्दिीषुरष्टादशस्थानेष्वभ्यहिततमामान्वीक्षिकी परमकारुणिको मुनिः प्रणिनाय इति' । इत्यनेन ग्रन्थेन प्रदर्शितवान् ।
अपि च ईश्वरकृष्णोऽपि 'प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि' इत्यादि वदन् प्रमेयभूत पदार्थानां सिद्धये प्रमाणानां नितान्तमावश्यकतां दर्शयति स्म
देशनिर्णयः
अक्षपादापरपर्यायभूतस्य महर्षेः श्रीगोतमस्य स्थानं किमासीदित्युच्चार्यते विचार्यते च । न्यायशास्त्रस्य जन्मदाता महषिर्गोतमस्त्रेताकालीनः प्रजापते रङ्गिरसः प्रपौत्रो दीर्घतमसश्चायं पुत्रो महांस्तेजस्वी तपस्वी चासीत् । एव मस्य जन्मस्थानं हिमालयभूमि रस्तीत्यत्र महाविदुषः श्रीनृसिंहदेवशास्त्रिणोऽपि सम्मतिः ।
परन्तु इदानीन्तन कालावच्छिन्ना बिहारदेशान्तर्गतदरभङ्गाप्रान्तनिवासिनो मैथिलवंशावतंसा विद्वांसस्तदीयं स्थानम्, आश्रमस्थानम्, जन्मस्थानं वा मिथिलामेव वदन्ति विवदन्ते चात्र बहवः । बिहारप्रदेशे मिथिलादेशे 'गोतम टील्ला' इति नाम्ना प्रसिद्धि गतो गोतमाश्रमः कश्चिदासीत् स्थानविशेषः, यादृशस्थानवास्तव्योऽयं महर्षिरासीत् । परन्तु तन्निवासस्थानं श्रूयते न तु जन्मस्थानमिति ।
एवं कर्णाकर्णिकया परम्परया प्राप्तमिदमप्यस्त्येकं श्रूयमाणं विषयजातं यदेकदा सच्चिदानन्दः, आनन्दकन्दः, कौशल्यानन्दवर्धनो भगवान् श्रीरामचन्द्रः खलु विश्वामित्राऽऽश्रमात् मिथिलां गच्छन् गोतमाश्रमं प्राप्तवान् । अस्य महर्षे र्गोतमस्याऽऽत्मजः श्रीशतानन्दाभिधानः श्रीमिथिलेश्वरस्य महाराजस्य पुरोहित आसीत् । अत्र च युक्तत्वाऽयुक्तत्वे विद्वद्भिः स्वयमेव विचारणीये, यतोऽस्य विषयस्य विशेषगवेषणाश्रमसाध्यत्वात् ।
इदमपि च श्रूयते यत् श्रीरामचन्द्र विषयकसाक्षात्कारवान् महर्षिर्गोतमः पितृप्रवरश्रीदशरथस्य वनस्थलीनिवासादेशं श्रावणप्रत्यक्षं विषयीकृत्य भगवन्त मयोध्याचन्द्रं श्रीरामचन्द्र प्रति पृष्टवान् यत् पितृप्रवरस्य स चाऽऽदेशो नित्यो ऽनित्यो वेति ।
नित्यत्वञ्च ध्वंसाऽप्रतियोगित्वे सति प्रागभावाऽप्रतियोगित्वरूपम् । एवं स्थिते कदापि न गन्तव्यम्, आदेशस्य नित्यत्वात् ।
अनित्यश्चेत् सोऽस्ति आदेशस्तहि सत्वरमेव भवन्तो गृहं प्रति नच्छन्तु, यतो भवदागमनमात्रेणैवाऽऽदेशस्य पूर्णतां गतत्वात्, तस्य चाऽनित्यत्वात् । ततो निरुत्तरतां गतो भगवान् तस्मै शापं प्रदत्तवान् । तथाहि-
'यः पठेद् गौतमी भाषां शृगाली योनिमाप्नुयात्' इत्यादिरूपेणा ऽभिशापितवान् भगवान् रामः ।
'रांची'स्थस्य राजकीय-संस्कृत-महाविद्यालयस्यैकेन मैथिलेन विदुषा ऽस्मिन् विषये कथितं यत् इदानीन्तनकालावच्छेदेनापि मिथिलायामस्ति महानेव सुन्दरतमो गोतमाश्रमः । स च वसतिबाहुल्यरूपकारणवशाद् ‘गोतम स्थान' नामक ग्रामरूपेण परमां प्रसिद्धिं गतो वर्तते । ऐतिहासिका विद्वांसः, एवमन्येऽपि दर्शनकामनापरायणा दर्शनार्थिनस्तत्र गच्छन्त्येव ।
एतावता प्रबन्धेनेदमेव प्रतीयते यत् योऽस्ति मिथिलायां 'गोतमस्थान' नामको ग्रामविशेषः स केवलं तदीयतपोभूमिरूपो नहि जन्मस्थानरूपोऽपि इति ।
अत्रावधेयमस्ति यत् 'जन्मस्थाने'त्यत्र घटकीभूतजन्मपदार्थे विचार्यमाणे 'शरीरेन्द्रियबुद्धीनां निकाय विशिष्टः प्रादुर्भावो जन्म' ।
आहोस्वित्-'देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाभिः सम्बन्धो जन्म' ।
तत्र च खलु वृत्तिकारा इत्थं वदन्ति यत् 'विशिष्टशरीरसम्बन्धो जन्म'। 'आद्यशरीरप्राणसंयोगो जन्म'-न्या० सि० मु० विलासिनी टीका ।
यथा-अस्मदादीनां भवति जन्म । शरीरवृत्ति आद्यत्वञ्च स्वसमानजातीय शरीरध्वंसानधिकरणत्वरूपम् । तच्च जन्म महर्षे!तमस्य नानुभूयते । विशेषस्तु पुराणादिषु ज्ञातुं शक्यते इति ।
महर्षेः कालविनिर्णयः
न्यायशास्त्रस्य जन्मप्रदानकर्तुमहर्षिप्रवरश्रीगोतमस्य कालविषये = जन्मकालविषये, केवलमेतावन्मात्रमेवाऽहं शशिबालागौड़: खल वक्तुं शक्नोमि यदयं न्यायजगन्नवजीवनप्रदानकर्ता महर्षिर्गोतमस्त्रेताकालीनस्तथा व्याससम कालीन आसीत् ।
सावधारणरूपेण निश्चितरूपेण चाऽस्य महातपस्विनो जन्मकालो नहि केवलं मयाऽपि तु नहि केनापि निर्देष्टुं शक्यतेऽतस्तस्येदमित्थमेवेति सावधारण रूपेण निर्णतुं नहि कथमपि पारयितुं प्रभूयते इति महदेव दुष्करमिदम् ।
परन्तु अनुमानत एव मयेदं व्याहतुं शक्यते यत्तदीयकालास्तित्वविषयक प्रश्नस्यैतेनैव समाधानं विज्ञायताम्-यत् न्यायसूत्रेषु नागार्जुनस्य शून्यवादस्य खण्डनं यत्र कुत्रापि स्थलविशेषेषु कृतवान् महर्षिोतमस्तेनैवास्य श्रीगोतमस्य कालविषये भवतीदमनुमानं यत्-यदा दक्षिणभारतस्य निवासिब्राह्मणवंशा वतंसभूतस्य = श्रीनागार्जुनस्याऽस्तित्वकालो द्वितीयशताब्द्याः प्रारम्भकालो वर्तते तदाऽनेनाऽनुमीयते यत् तत्पश्चात्कालावच्छेदेनैव अर्थाद् द्वितीयशताब्द्याः पश्चात्कालावच्छेदेनैव न्यायसूत्राणां प्रणयनं कृतवान् महर्षिः ।
एतेनेदं सुस्पष्टमनुमीयते यत् द्वितीयशताब्द्या अन्तिमे काले न्यायसूत्राणां प्रणयनं समभूत्, आहोस्वित् तृतीयशताब्द्यामेव यस्मिन् कस्मिन्नपि काले जात मित्यानुमानिकधारयैवाऽहं शशिबाला गौड़ो विचारयामीति भावः ।
एवं स्वयं महर्षेर्गोतमस्याऽस्तित्वविषये स्थितिकालविषयेऽपि वा यदि मया विचार्यते तदाऽनुमानतः इदमेव प्रतीयते यदयं न्यायानुशीलनपरो महा तपस्वी 'ईशा' नामकस्य महापुरुषस्य द्विसहस्रपञ्चशतक २५०० वर्षेभ्यः पूर्व मेवाऽऽसीत् । इदञ्चानुमानं मदीयं सर्वथा चास्ति पौर्वापर्यक्रमानुसारेणा ऽव्यभिचारीति मन्तव्यम् ।
मया त्वत्र विषये इदमेव विचार्यते यन्महषिर्गोतमः पूर्वावस्था, मध्यावस्था, पर्यन्तं शास्त्रचिन्तनं कृतवान्, तदनन्तरकालावच्छेदेन च स जगन्नाथस्य काशीपते बाविश्वनाथस्य चिन्तनधारायां सन्निविष्टो जायमानः क्वचित् पर्वतीयकन्दरायामिदानीन्तनकालपर्यन्तमपि समाधिस्थो भूत्वा बाबाविश्वनाथस्य चिन्तासन्तानपरायणो भविष्यति । 'शिवराजविजय' नामके ग्रन्थे कमप्यन्यमेव महर्षि समुद्दिश्याऽयं विषयः समागतः ।
गौतमस्य कृतिः
गौतमस्य सुप्रसिद्धः न्यायदर्शनस्य आधारभूतः ग्रन्थः ’न्यायसूत्रम्’ भवति । गौतमनाम्ना महर्षिणा न्यायशास्त्रं विना ग्रन्थान्तरम् एतावत्पर्यन्तं नोपलभ्यते । अतः एव एकैव कृतिः प्रथितः अस्ति । इत्ययं विषयः महामहोपाद्यायैः उमेशमिश्रमहोदयैः ’हिस्टोरि आफ् इण्डियन् फिलोसफि’ (History of Indian Philosophy) नामके ग्रन्थे प्रतिपादितः ।
न्यायदर्शनग्रन्थे सूत्रार्थे पञ्चाध्यायाः, प्रत्यध्याये आह्निकद्वयं च सन्ति । सूत्रसंख्यायां सर्वेषां विदुषां भिन्नभिन्नाभिप्रायाः सन्ति । वाचस्पतिमिश्रकृतन्यायसूचितनिबन्धानुसारं न्यायदर्शने ८४ प्रकरणानि, ५२८ सूत्राणि च सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये प्रथमान्हिके अभिधेयप्रयोजनसंबन्धाः प्रमाणलक्षणानि, प्रमेयन्यायपूर्वाङ्गलक्षणानि, न्यायाश्रयसिद्धान्तलक्षणानि, प्रतिज्ञादि न्यायावयवस्वरूपाणि, न्यायोत्तराङ्गलक्षणम् इत्यादयः निरूपिताः । द्वितीयान्हिके तु वाद-जल्प-वितण्ड-कथानां, पञ्चविधहेत्वाभासानाम्, त्रयाणां छलानाम्, पुरुषशक्तिलिङ्गदोषसामान्यलक्षणस्य च विषयाः निरूपिताः । द्वितीये अध्याये प्रथमे आह्निके संशयपरीक्षणम्, प्रमाणसामान्यपरीक्षणम्, प्रत्यक्षपरीक्षणम्, प्रासङ्गिकी अवयविनिरूपणम्, अनुमानपरीक्षणम्, उपमानशब्दपरीक्षणञ्च प्रतिपादितम् । द्वितीयाह्निके प्रमाणपरीक्षणम्, शब्दनित्यत्वपरीक्षणञ्च कृतम् । तृतीयाध्याये प्रथमाह्निके इन्द्रिय-शरीर-मनोभ्यः अतिरिक्तः आत्मा इति च निरूप्य । तदनु आत्मनः नित्यत्वं प्रसाद्य शरीरनिरूपणम्, इन्द्रियनानात्वं निरूपितम् । तृतीयाध्याये द्वितीये आह्निके बुद्धेः अनित्यत्वम्, क्षणभङ्गः, बुद्धेः आत्मगुणत्वम्, बुद्धेः शरीरगुणव्यतिरेकनिरूपणम्, मनो निरूपणम्, शरीरस्य अदृष्टनिष्पाद्यत्वनिरूपणञ्च कृतमस्ति । चतुर्थे अध्याये प्रथमे आह्निके प्रवृत्तिदोषसामान्यपरीक्षणम्, दोषत्रैविध्यस्य प्रकरणम्, प्रेत्यभावपरीक्षणम्, शून्यतोपादाननिरूपणम्, ईश्वरोपादानप्रकरणम्, आकस्मिकत्वनिरूपणम्, फलदुःखापवर्गाणां परीक्षणम् इत्यादयः विषयाः निरूपिताः । चतुर्थे अध्याये द्वितीये आह्निके तत्त्वज्ञानोत्पत्तिनिरूपणम्, अवयवावयवनिरूपणम्, निरवयवनिरूपणम्, तत्त्वज्ञानविवृद्धितत्पालननिरूपणञ्च प्रतिपादितम् । पञ्चमे अध्याये प्रथमे आह्निके जातिप्रभेदाः, तेषामुत्तराणि च निरूपितानि । द्वितीये आह्निके निग्रहस्थानानि विस्तरेण प्रतिपादितानि ।
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:न्यायदर्शनम् वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:ऋषयः वर्गः:स्मृतिकाराः वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः
३९१
३९१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३९१ ३९१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
चूर्णोपलः
चूर्णोपलः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ग्रनैट् (शिला)
शिलाजः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
ग्रावा वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गयाना
right|150px right|200px thumb| गयाना दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे देश: अस्‍ति.
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:अमेरिकादेशः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यः सर्वत्रानभिस्नेहः...
यः सर्वत्रानभिस्नेहः इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुन स्य द्वितीयप्रश्नस्य उत्तरं ददाति । पूर्वस्मिन् श्लोके स्थितप्रज्ञः कथं वदतीति उक्त्वा अस्मिन् श्लोकेऽपि स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं वदति ।
पदच्छेदः
यः, सर्वत्र, अनभिस्नेहः, तत्, तत्, प्राप्य, शुभाशुभम् । न, अभिनन्दति, न, द्वेष्टि, तस्य, प्रज्ञा, प्रतिष्ठिता ॥
अन्वयः
यः सर्वत्र अनभिस्नेहः तत् तत् शुभाशुभम् प्राप्य न अभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (भवति) ।
तात्पर्यम्
स्थितप्रज्ञः देहजीवितादिषु सर्वत्र स्नेहरहितः भवति । सः शुभं प्राप्य न अभिनन्दति । अशुभं प्राप्य न द्वेष्टि । शुभाशुभयोः विषये सः निर्लिप्तः भवति ।
भाष्यार्थः
'यः सर्वत्रानभिस्नेहः' – यस्य सांसारिकवस्तुषु ममत्वं नास्ति । धनवैभवानां प्राप्तिः सर्वोपरितायाः, ततः धनवैभवानां नाशश्च सर्वस्वनाशस्य च बोधं जनयति इति वस्तुभिः सह एकात्मयुक्तः स्नेहः एव 'अभिस्नेहः' उच्यते । स्थितप्रज्ञस्य कर्मयोगिनः कस्मिँश्चित् वस्तुनि किञ्चिदपि अभिस्नेहः न भवति । वस्तु-व्यक्ति-पदार्थादीनां बाह्यसंयोगे सत्यपि आन्तरिकनिर्लिप्तता सर्वदा भवति ।
'तत्तत्प्राप्य शुभाशुभं नाभिनन्दति न द्वेष्टि' – यदा पूर्वप्रारब्धवशात् मनुष्यस्य जीवने अनुकूला, प्रतिकूला च परिस्थितिः उद्भवति, तदा सः अनुकूलपरिस्थितौ आनन्दितः, प्रतिकूलपरिस्थितौ दुःखी च न भवति । परन्तु यः साधकः परिस्थित्यनुसारम् आनन्दितः, दुःखी च न भवति, तस्य अन्तरं निर्लिप्तं भवति । 'तत्तत्' इत्यस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, साधकस्य जीवने याः अनूकूलाः, प्रतिकूलाः च परिस्थितयः समुद्भवन्ति, तासु परस्थितिषु कदापि साधकः हर्षद्वेषयुक्तः न भवति इति ।
'तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता' – तस्य बुद्धिः प्रतिष्ठता अर्थात् एकरूपा अस्ति । साधनावस्थायां तस्य या व्यवसायात्मिका बुद्धिः आसीत्, सा अधुना परमात्मनि निश्चला, अचला च अस्ति । तस्य बुद्धौ विवेकः पूर्णतया प्रबुद्धः अस्ति । तेन सः जानाति यत्, संसारे यत्किमपि प्रतिकूलमनुकूलं च जायमानम् अस्ति, तेन सह मम कोऽपि सम्बन्धः नास्ति इति । वस्तुतः भेदः शरीरे, इन्द्रियेषु, मन सि, स्वरूपे वा न भवति । किञ्च, स्वरूपस्य परिवर्तनं किञ्चिदपि न भवति । प्रकृतिः, प्रकृतेः कार्याणि च परिवर्तनशीलानि भवन्ति । अतः शरीरादिषु परिवर्तनं स्वाभाविकम् अस्ति । तत्र तु परिवर्तनं जायते एव । अतः तत्रापि परिवर्तनम् अभवत् इति वक्तुं न शक्यते । अर्थात् शरीरादिभिः स्वस्वभावः न त्यक्तः । स्वरूपेण स्वस्वभावः न त्यक्तः । तर्हि कस्य स्वभावे परिवर्तनम् अभवत् ? चेत्, बुद्धेः स्वभावे परिवर्तनम् अभवत् । शरीरादिभिः सह तादात्म्यस्य कारणेन यथा सांसारिकघटनानां प्रभावः बुद्धौ भवति स्म, तथा तादात्म्याभावे सांसारिकघटनानां, परिवर्तनस्य च प्रभावः बुद्धौ न भवति । एवं बुद्धिः प्रतिष्ठिता भवति ।
एतस्य द्वितीयायामः अपि अस्ति यत्, कस्यचित् मनुष्यस्य बुद्धिः यावती बलवती, तीव्रा वा स्यात्, परन्तु सा बुद्धिः परमात्मानं बुद्धेः, विचारस्य च स्तरे आनेतुं न शक्नोति । यतो हि बुद्धिः सीमिता अस्ति, परमात्मा च असीमितः । परन्तु तस्मिन् असीमिते परमात्मनि यदा बुद्धिः लीना भवति, तदा तस्यां सीमितायां बुद्धौ परमात्मानं विहाय किमपि न भवति । बुद्धेः तादृशी अवस्था एव प्रतिष्ठतावस्था उच्यते ।
मर्मः
कर्मयोगी क्रियाशीलः भवति । अतः भगवान् कर्मसिद्ध्यसिद्ध्ययोः निःस्पृहः, उद्वेगरहितश्च भवितुं कथयति । तथा च प्रारब्धानुसारं सम्प्राप्तायाः परिस्थित्याः च अभिनन्दनं, द्वेषः च न कर्तव्यः इति अत्र उक्तवान् ।
शाङ्करभाष्यम्
किञ्च - यः सर्वत्रेति ।
यः  मुनिः  सर्वत्र  देहजीवितादिष्वपि  अनभिस्नेहः  अभिस्नेहवर्जितः  तत्तत् प्राप्य शुभाशुभं  तत्तत् शुभं अशुभं वा लब्ध्वा न अभिनन्दति न द्वेष्टि  शुभं प्राप्य न तुष्यति न हृष्यति अशुभं च प्राप्य न द्वेष्टि इत्यर्थः।  तस्य  एवं हर्षविषादवर्जितस्य विवेकजा  प्रज्ञा प्रतिष्ठिता  भवति।।
भाष्यार्थः
यः मनुष्यः सर्वत्र अर्थात् शरीरे ,जीवने च स्नेहरहितः जातः अस्ति, यः शुभाशुभं प्राप्यापि प्रसन्नः, द्वेषी च न भवति, तस्य विवेकविषादरहितस्य मनुष्यस्य विवेकजनिता बुद्धिः प्रतिष्ठिता भवति ।
== रामानुजभाष्यम् == ततः अर्वाचीनदशा प्रोच्यते -
यः सर्वत्र  प्रियेषु  अनभिस्नेहः  उदासीनः प्रियसंश्लेषविश्लेषरूपं  शुभाशुभं प्राप्य  अभिनन्दनद्वेषरहितः सोऽपि स्थितप्रज्ञः।
आत्मतत्तवस्य या अर्वाचीना स्थितिः उक्ता, तस्याः अर्वाचीनायाः स्थितेः अपि अर्वाचीनाम् अर्थाद् तस्याः स्थितेः पूर्वतनीं स्थितिं वर्णयति –
यः सर्वत्र प्रियपदार्थेषु स्नेहरहितः अर्थाद् उदासीनः अस्ति, प्रियपदार्थानां संयोगवियोगरूपं शुभाशुभं प्राप्य हर्षद्वेषरहितः अस्ति, सोऽपि स्थितप्रज्ञः अस्ति ।
अधिकवाचनाय
वर्गः:साङ्ख्ययोगः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
व्याडिः
स्मरणम्
यद्यपि तस्य कृतिः सम्प्रति नैवोपलभ्यते तथापि ग्रन्थान्तरे स बहुत्र समुद्धतः दृश्यते । संग्रहलक्षणं यथा-
विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः ।
निबन्धो यः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः ।।