cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
झांसी लक्ष्मीबाई
आशा न नष्टा
आङ्ग्लेयाः झान्सीराज्यं हस्तगतं कृतवन्तः। ततः आरभ्य राज्ञ्याः दिनचर्यायाम् अधिकं परिवर्तनम् आगतम् । प्रतिदिनं प्रातः चतुर्वादनतः अष्टवादनपर्यन्तं स्नानं, ध्यानं, पूजा, प्रार्थना इत्यादिषु समयं यापयति स्म। अष्टवादनतः एकादशवादनपर्यन्तम् अश्वारोहणं, गोलकास्त्र- खड्ग भल्लादीनां प्रयोगस्य अभ्यासं च करोति स्म । तस्मिन् समयेऽपि अश्वम् अत्यन्तवेगेन चालयन्ती एव भवति स्म । क्षुधार्तेभ्यः, निर्धनेभ्यः आहारवितरणानन्तरं स्वयमपि भोजनं करोति स्म । भोजनानन्तरं किञ्चित्कालं यावत् विश्रान्तिः, अनन्तरं रामायणपठनं च करोति स्म। सायं लधुव्यायामं कृत्वा अनन्तरं पुनः कञ्चित्कालं यावत् धार्मिकग्रन्थानां पठनं, धार्मिकप्रवचनश्रवणम्, अन्ते इष्टदेवताप्रार्थनां च कृत्वा निद्रां करोति स्म । एतां दिनचर्यां सा नियमेन, समयपालनेन च अनुसरति स्म ।
सङ्घर्षणार्थं सज्जता
अत्याचारान्, अन्याय्यानि च ये सहन्ते ते मृतसमानाः। न्याय्यस्य आदरणमेव नीतिः। अन्याय्यस्य पुरतः शिरोनमनं भीरूता एव। अधिकपीडनेन गोलकास्त्रम् अपि शकलीभवति। पशवः अपि क्रूरत्वं विरुध्द्य प्रतीकारार्थं सिध्दाः भवन्ति। तेन कीदृशपरिणामाः भवन्तिति चिन्तयन्तः न तिष्ठन्ति । सन्तानराहित्यकारणतः राज्याधिकाराद् भ्रष्टाः राजानः, तेषां कुटुम्बानि, तेषाम् अनुचराः, इतस्ततो गता तेषां सेना, तेषां शुभाशंसकाः सर्वे असन्तृप्त्या ज्वलन्तः आसन् । तात्यातोपे, रघुनाथसिंहः, जवहरसिंहः इत्यादयः स्वातन्त्र्यप्रियाः रहसि लक्ष्मीवर्यया सह मिलन्ति स्म । ते स्वीयप्रजानाम् अभिप्रायम् , असन्तृप्तिं च तस्यै निवेदयन्ति स्म ।
राज्यस्य भौगोलिकस्थितेः, सामाजिकानां, प्रमुखाणां पवित्रक्षेत्राणां, आङ्ग्लेयान् विरुध्द्य योध्दुं पञ्जाबराज्ये सिध्दायाः सिक्खसेनायाः निर्माणविधेः च सा सूक्ष्मदृष्ट्या अध्ययनं कृतवती आसीत्। अश्वम् आरुह्य यदा सा बहिः गच्छति स्म तदा सा पुरुषवेषं धरति स्म । अयसा निर्मितं शिरस्त्राणं धृत्वा, तस्योपरि उष्णीषं वेष्टयति स्म । वक्षःस्थले अपि अयसः कवचं धरति स्म। तस्याः पार्श्वद्वये भुशुण्डिः, छुरिका च भवति स्म । एतैः सहैव सा खड्गमपि हस्ते गृह्णाति स्म। अश्वारोहणे निपुणायाः राज्ञ्याः लक्ष्मीवर्ययाः कथियवालप्रान्तस्य श्वेताश्वाः प्रियतराः आसन्।
राज्ञी काशीं गत्वा केशान् वापयित्वा तत्रत्यायाः राजनैतिकस्थितेः अध्ययनं करणीयमिति च चिन्तितवती। आङ्ग्लाधिकारिणः तस्याः यात्रायै अनुमतिं न दत्तवन्तः। तं विषयं ज्ञात्वा राज्ञी " देशस्य यदा स्वातन्त्र्यप्राप्तिः भविष्यति, तदा एव स्वकेशान् वापयिष्यामि। अथवा श्मशाने एव तद् भविष्यति " इति प्रतिज्ञां कृतवती। आङ्ग्लेयानां कृत्यैः असन्तुष्टाः नानासाहेबः, रावसाहेबः, देहलीचक्रवर्ती बहदुरशाहः, अयोध्याराजस्य (नवाबस्य) सहचराः च तदा तदा एकत्र समाविष्टाः भवामः इति भावयन्तः आसन्। राज्ञ्याः मनसि अपि तादृशम् एव चिन्तनम् आसीत् । कोऽपि धार्मिककार्यक्रमः यदा भवति तदा ते मेलितुं शक्नुवन्ति स्म।
समैक्यम्
दत्तकपुत्रः दामोदररावः सप्तवर्षीयः जातः । तस्य उपनयनार्थं व्यवस्था प्रचलति स्म । राज्यस्य आङ्ग्लाधिकारिणे एकम् अभ्यर्थनापत्रं प्रेषितवन्तः। राज्यकोशे दामोदररावनाम्ना विद्यमानेषु षट्लक्षरूप्यकेषु उपनयनव्ययनिमित्तं एकलक्षरुप्यकाणि स्वीकर्तुं तस्मिन् पत्रे अनुमतिं प्रार्थितवन्तः। किन्तु 'दामोदररावः इतोऽपि बालः। केऽपि चत्वारः तस्य पक्षतः प्रतिश्रोष्यन्ति चेदेव तत् धनं दद्मः' इति निरुध्दवान् आङ्ग्लाधिकारी। राज्ञ्या तदापि अपमाननं समनुभूतम् । तान् नियमान् अङ्गीकृत्य, धनं स्वीकृतवती। एतस्य उपनयनस्य सन्दर्भे नायका सर्वे मिलितवन्तः। तेषां मध्ये रहसि चर्चाः जाताः, गोष्ठ्यः प्रचलिताः च। तस्मिन् समये यत्र चर्चाः भवन्ति स्म, तस्य भवनस्य चतसृषु दिक्षु महिलाः एव रक्षणं कृतवत्यः। तत्र नायकाः कांश्चन मुख्यान् विषयान् ज्ञातवन्तः। 'तिलकधारणाय अनुमतिं न दत्तवन्तः' इति आङ्ग्लसैन्ये स्थिताः हिन्दुसैनिकाः खिन्नाः आसन्। एवमेव 'वराहवसालेपितानि गोलकानि बलात्कारेण प्रयोजयन्ति' इति महम्म्दीयसैनिकाः कुपिताः आसन् । सेनायां तीव्रा असन्तृप्तिः प्रवृध्दा आसीत् । राज्ञी 'त्वरा खलु अविवेकिनां लक्षणम्। सेनायाम् अपि योग्यसज्जता नास्ति। एवमेव युध्दकारणेन प्रजानां कष्टं  भवेत् । नो चेत् प्रजानां सहानुभूतिः नष्टा स्यात् 'इति स्वाभिप्रायं प्रकटितवती। एतम् अभिप्रायं सर्वे अङ्गीकृतवन्तः।
अग्निज्वाला
गीतैः, उत्सवैः, मनोरञ्जककार्यक्रमैः सैन्ये असन्तृप्तिः इतोऽपि ज्वालनीया इति महिलाः अपि कटिबद्धाः। या काऽपि प्रगतिः भवतु सा वार्ता राज्ञीं प्राप्नोति स्म । फेब्रवरीमासे पूर्णिमायाः अनन्तरम् एकस्मिन् दिने राज्ञै सूच्यते स्म । तात्यातोपे राज्ञ्या मेलितुमागतवान् । सः स्वेन सह एकं पत्रम् आनीतवान् । तस्मिन् पत्रे " इतोऽपि विलम्बः नोचितः। हृदये गाहितानि शूलानि इतोऽपि कियत्कालं सहामहे । उत्तिष्ठन्तु न्याय्यं प्राप्तुं आत्मसमर्पणाय सिध्दाः भवन्तु । केचन दुष्टाः पालकाः एतं देशं दास्यतागर्ते क्षिप्तवन्तः सन्ति । तान् बहिष्कुर्वन्तु । देशं स्वतन्त्रं कुर्वन्तु । स्वीयाधिकारान् रक्षन्तु " इत्यासीत् । समयः इदानीं नानु कूलः इति राज्ञ्याः अभिप्रायः आसीत् । किन्तु तात्या तु 'सेनायाम् असन्तृप्तिः तीव्रस्तरे अस्ति, आयुधानि, विस्फोटनसामग्री च सिध्दा अस्ति, धनसम्पादनञ्च आसाध्यं न भवति'इति तां विश्वासितवान् । मेमासस्य एकत्रिंशत् दिनाङ्के रविवासरे देशे सर्वत्र प्रजाभिः एककाले क्रान्तिः करणीया इति निश्चितम्। कमलं विद्यादेव्याः सरस्वत्याः, धनदेव्याः लक्ष्म्याः च प्रतीकम् । तदेव कमलं एतस्याः क्रान्तेः चिह्नम् अभवत् । किन्तु बारकपुरे निश्चितदिनात्  पूर्वमेव क्रान्तिः आरब्धा। मेमासस्य दशमदिनाङ्के मीरठनगरे क्रान्त्याः ज्वालाः विजृम्भिताः। मीरठ तथा देहली एवं नगरद्वये सैनिकाः एकत्रिताः। देहलीसिंहासनं स्वायत्तीकृतवन्तः । बहदुरशाहं भारतदेशचक्रवर्तिनं घोषितवन्तः।
सैनिकानां क्रान्तिः
इतिहासे यथा उक्तं तथा भारतीयाः पराजिता इति तु सत्यमेव । किन्तु दास्ये तप्यमानः कश्चन देशः स्वातन्त्र्यार्थं युध्दं कृत्वा बहुवारं पराजयं प्राप्तवान् चेदपि सः लज्जास्पदः विषयो नास्ति । सजीवसमाजस्य लक्षणं सः युध्द्यन्नेव अवतिष्ठेदिति । एषः कश्चिद् गौरवप्रदो विषयः । ईशवीये १७५२ तमे वर्षे मुघलचक्रवर्तिनः पुरतः जानुभ्याम् अवन्म्य वाणिज्यार्थम् अनुमतिं यदा प्रार्थितवन्तः तदा आङ्ग्लेयानां केवलं त्रयः भाण्डाराः एव आसन्, २० चतुरस्रक्रोशमिता भूमिरेवासीत् । शतवर्षेषु लक्षयोजनानां भूमिः तेषां वशं गता । देशस्य आर्थिकराजनैतिकस्थानद्वयं स्ववशे कृत्वापि सन्तॄप्तिं न प्राप्तवन्तः आङ्ग्लेयाः । भारतदेशेन तेषां मतधर्मोऽपि स्वीकरणीय इति ते भावयन्ति स्म । क्रैस्तमतं देशे प्रसारयितुं शतधा प्रयतन्ते स्म । एतदपि प्रजानाम् उद्वेजनस्य एकं कारणं जातम् ।
वह्निः प्रासरत्
राज्ञ्याः दिनचर्यायां किमपि परिवर्तनं नासीत् । पूजा, प्रार्थना इत्यादि दैनन्दिनकार्याणि कुर्वती एव युध्दार्थं सन्नाहं करोति स्म । कस्मिंश्चित् दिने कोऽपि तां पृष्टवान् " राज्ञि ! इदानीं एतद् युध्दशिक्षणादिकं किमर्थम् ? इतोऽपि अधिकसमयं भगवतः सेवायै भवती दातुं प्रभवति खलु " इति । राज्ञ्याः उत्तरं किमिति जानन्ति वा ? " अहमेका क्षत्रियमहिला अस्मि । मम कर्तव्यमहं करोमि । देशस्य, न्यायस्य रक्षणं क्षत्रियाणां कर्तव्यमस्ति । युध्दार्थं सर्वदा अस्माभिः सिध्दैः भाव्यम् । शत्रोः पुरतः शिरोनमनं मे असह्यो विषयः । काचित् निस्सहाया विधवा इव रुदन्ती मर्तुम् अहं न इच्छामि । मम लक्ष्यार्थम् अहं युद्धं करोमि । हसन्ती एव मरणम् आह्वयामि ।" इति ।
जून्मासे चतुर्थदिनाङ्के मीरठ्नगरे क्रान्तिः जाता । तस्मिन् एव दिने झान्सीमध्ये अपि हानिकारकाः काश्चन सूचनाः अदृश्यन्त । एकः हवाल्दार् (दलनायकः) कांश्चन सैनिकान् स्वीकृत्य आङ्ग्लेयैः नूतनतया निर्मितं स्टारफोर्ट् इति दुर्गं प्रविष्टवान् । तत्रत्ययुध्दसामग्रीं, धनं सर्वं च स्वायत्तीकृतवान् । शिबिरेषु स्थितानां महिलानां बालानांच पुरातनदुर्गे व्यवस्था कृता । आङ्ग्लाधिकारिणः राज्ञ्याः साहाय्यं प्रार्थितवन्तः । "परिस्थितिं नियन्त्रणे आनेतुं शक्नुमः इति अस्माकं सम्पूर्णविश्वासः अस्ति । किन्तु अस्मिन् कष्टसमये भवती अपि अस्माकं साहाय्यं करोतु" इति ते प्रार्थितवन्तः । "मम समीपे सेना वा आयुधानि वा न सन्ति । भवताम् अङ्गीकारः अस्ति चेत् प्रजारक्षणार्थं सेनायाः समीकरणं कर्तुम् अहं सिध्दा अस्मि " इति सा तान् उक्तवती । आङ्ग्लेयाः अङ्गीकृतवन्तः । किन्तु अनन्तरदिने सैनिकाः कञ्चन् अधिकारिणं यदा गोलास्त्रेण मारितवन्तः तदा ते भयभ्रान्ताः अभवन् । कश्चन अधिकारी धावन् राज्ञ्याः समीपम् आगतवान् -"वयं पुरुषाः, अस्माकं विषये भीतिः नास्ति । न्यूनातिन्यूनम् अस्माकं महिलाभ्यः, बालेभ्यः च भवत्याः भवने आश्रयं ददातु" इति प्रार्थितवान् ।
'तादृशवाग्दानं किमपि मा करोतु’ इति सहचराः राज्ञीं सूचितवन्तः । तथापि सा निर्भीकतया उक्तवती- " अस्माकं युध्दं केवलम् आङ्ग्लपुरुषैः सहैव, नतु तेषां महिलाभिः, बालैश्च । अस्मिन् विषये अहं मम सैनिकान् न निरुन्धे चेत् तेषां नेत्री कथं भवामि । आङ्ग्लमहिलाभ्यः, बालेभ्यश्च अस्माकं प्रासादे रक्षणं कल्प्यते " इति । राज्ञी वाग्दानं कृत्वा तूष्णीं न स्थितवती । तेषां कृते आश्रयं द्त्तवती, यावत् युद्धं प्रचलति स्म तावत् वासभोजनव्यवस्थया सह सर्वव्यवस्थाम् अपि कल्पितवती । नायकरहिता सेना आङ्ग्लेयान् जितवती । ते सैनिकाः झांसीराज्यस्य लुन्ठनं कर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः । राज्ञी तेभ्यः किञ्चित् धनं दत्तवती । तेन धनेन ते सन्तृप्ताः अभवन्, देहलीं प्रति प्रस्थिताश्च ।
अराजकं यथा न भवेत् तथा सर्वव्यवस्थां राज्ञी कल्पितवती । दलनायकः, ग्रामाधिकारिणः सर्वे राज्यभारं स्वीकर्तुम् राज्ञीम् ऐककण्ठ्यं प्रार्थितवन्तः । सा अङ्गीकृतवती । पुनः दुर्गे झान्सीराज्यपताका व्यराजत । झान्सीमध्ये रात्रिन्दिवं युध्दसन्नाहः प्रचलति स्म । नूतनानि आयुधानि निर्मितानि । चतुष्पञ्चदिनानि अतीतानि । तावदभ्यन्तरे राज्ञीं प्रति एका नूतना आपद् आगता । 'झान्सी परिपालिका काचन् अबला महिला’ इति विचिन्त्य सदाशिवरावनामकः कश्चन राज्ये एकस्मिन् कोणे क्रान्तिं कृत्वा आत्मानं राजा इति प्रकटितवान् । राज्ञी अनुक्षणं तत्र गत्वा तां क्रान्तिं शमितवती । तावता 'सर् रोज्’ इत्यस्य नायकत्वे आङ्ग्लसेना झांसीराज्यं प्राप्तवती। " आयुधानि परित्यज्य मित्रैः सह बहिरागत्य मया सह मिलतु " इति सः लक्ष्मीवर्यां प्रति सन्देशं प्रेषितवान् । राज्ञी तिरस्कृतवती । सा 'यत्र कुत्रापि गच्छामि चेत् अपि सैन्येन सहैव गच्छामि’ इति प्रत्युत्तरं प्रेषितवती ।
ईशवीय १८५७तमवर्षस्य जूनमासतः १८५८ मार्च-मासाभ्यान्तरं दशमासान् यावत् झान्सीपालनसमये लक्ष्मीबायी राज्ये अनेकपरिवर्तनानि आनीतवती । कोशः पुनः धनेन पूरितः । सैन्यं पुनर्व्यवस्थितं जातम् । पुरुषसेनया सह महिलासेना अपि निर्मिता । पुरातनानि आयुधानि तीक्ष्णीकृतानि । नूतनानि आयुधानि निर्मितानि । तेषु दिनेषु झान्सीपट्ट्णे सर्वस्मिन् गृहे युध्दसज्जता एव दृश्यते स्म । सर्वं महाराज्ञ्याः पर्यवेक्षणे एव प्रचलति स्म । १८५८ मार्च मासे २३ दिनाङ्के रोज् इत्यस्य नायकत्वे आङ्ग्लसेना झान्सीराज्यं प्रति युध्दं प्रकटितवती । १२ दिनपर्यन्तं लघुराज्यं झान्सी विज्यपराजययोर्मध्ये डोलायमानम् आसीत् । एकत्र विजयो लभ्यते चेत् अन्यत्र पराजयः प्राप्यते स्म । अनेके समर्थाः नायकाः विगतजीवाः अभवन् । दौर्भाग्यवशात् बाह्यतः किञ्चित् साह्यम् अपि न लब्धम् ।
अपरा दुर्गादेवी
आङ्ग्लेयानां सेनां विजृम्भ्य, झान्सीराज्यं यदा प्राविशत् तदा राज्ञी आयुधानि धृत्वा युध्दाय सन्नद्धा अभवत्। पुरुषवेषं धृत्वा अपरदुर्गादेवी इव अयुध्द्यत् । सा यत्र प्रत्यक्षीभवति स्म तत्र आङ्ग्लसेना पलायते स्म । झान्सीराज्यस्य महिलासैन्यं पुरुषैः समानम् आसीत्। महिलाभिः कृतं वीरोचितं युध्दं दृष्ट्वा स्वयम् आङ्ग्लसेनानायकः रोज आश्च्र्यचकितो जातः । क्रमशः स्थितिः स्ववशात् च्यवते इति ज्ञातवती राज्ञी । तत्क्षणं स्वीयजनानां समावेशं कल्पितवती । " अस्माकं सैन्याधिपतिः, वीरसैनिकाः, शतध्निदलानि च नष्टानि सन्ति। दुर्गस्थेषु पञ्चसहस्रसैनिकेषु अधुना पञ्चशतं अपि जीविताः न सन्ति । दुर्गमपि सुरक्षितं नास्ति । अतः वयं यावच्छक्यं शीघ्रं एतं प्रदेशं त्यक्त्वा गच्छामः । पुनः सैन्यं समीकृत्य आक्रमणं कुर्मः " इत्युक्तवती । सर्वे तस्याः वचनम् अङ्गीकृतवन्तः ।
कांश्चन वीरान् स्वीकृत्य राज्ञी शत्रुसैनिकानां पङ्क्तीः विदारयन्ती झान्सीतः बहिः सवेगं निर्गतवती । बोकर् इति कश्चन आङ्ग्लाधिकारी अल्पां सेनां स्वीकृत्य ताम् अनुधावितवान् । तदा यः सङ्घर्षः जातः तस्मिन् सः व्रणितः भूत्वा मन्दवेगः अभवत् । राज्ञ्याः अश्वोऽपि तस्मिन् घर्षणे मृतः किन्तु राज्ञी न विचलिता । ततः सा 'काल्पि’ इति स्थानं गत्वा तात्यातोपेमहोदयेन, रावसाहेबेन च मिलितवती ।
दीपनिर्वापणात् पूर्वम्
राज्ञ्याः सूचनां सर्वे अङ्गीकृतवन्तः । अल्पसेनया यदा तात्या तत्र गतवान् तदैव तत्रत्यसेनातः अधिकसंख्याकाः तस्य पक्षं प्राप्तवन्तः । ग्वालियर्महाराजः आगरां गत्वा आङ्ग्लेयानां शरणं गतः । तावत्पर्यन्तम् उत्तमम् एव आसीत् । किन्तु पूर्वतनमूर्खत्वम् एव पुनरावृत्तम् । राज्ञीं, तस्याः सुहृदः च विहाय सर्वे दलपतयः आनन्दे मग्नाः । राज्ञ्या दूरदृष्ट्या कृतां सूचनां ते न परिगणितवन्तः? । एतादृश-आनन्देभ्यः दूरं स्थिता राज्ञी ग्वालियर् दुर्गस्थानि मुख्यस्थानानि परिशील्य कानिचन परिवर्तनानि सूचितवती । किन्तु अन्यदलपतयः तस्याः सूचनाः न लक्षितवन्तः ।
युध्दम् समाप्तम्
इतोऽपि कञ्चित्कालं प्रतीक्षां कर्तुं सिध्दो नासीत् रोज् । ईशवीये १८५८ तमे वर्षे जूनमासे १७ दिनाङ्के युध्दं पुनरारब्धम् । राज्ञी पुरुषवेषं धृत्वा युध्दाय सिध्दा अभवत् । रोज् एकं कुतन्त्रं रचितवान् । ग्वालियर्तः पलायनं कृत्वा आगरामध्ये आङ्ग्लेयानाम् आश्रयं प्राप्तवन्तं जयाजीरावसिन्धियां ग्वालियर् प्रति आनीतवान् । " महाराजं जयाजीरावं पुनः सिंहासने प्रतिष्ठापयितुमेव वयं युध्दं कुर्मः । अतः पुनः ये एतत्पक्षम् आगन्तुम् इच्छन्ति तान् सैनिकान् क्षाम्यामः " इति रोज् प्रकटितवान् । तदा एव पेश्वाजनानां विवेको जागरितः । राज्ञ्याः पुरतः मुखं दर्शयितुमपि ते लज्जाम् अनुभूतवन्तः । तात्यां प्रेषितवन्तः । राज्ञी तस्य पुरतः स्वस्य युध्दव्यूहं प्रदर्शितवती । तात्या तं व्यूहं समर्थितवान् ।
राज्ञ्याः सेना सङ्ख्यापरतया यद्यपि अल्पा, तथापि दलनायकानाम् असाधारणसाहसस्य युध्दव्यूहस्य, राज्ञ्याः पराक्रमस्य च कारणेन तस्मिन् दिने आङ्ग्लसेना अत्यधिकतया हानिं प्राप्तवती । तस्य दिनस्य विजयगौरवं सर्वमपि राज्ञ्या एव प्राप्तम् । अनन्तरदिने १८ दिनाङ्के आङ्ग्लेयाः सूर्योदयात पूर्वमेव युध्दभेरीः निनादितवन्तः । महाराजेन जयाजीरावेण प्रकटितां क्षमाभिक्षां स्वीकृत्य केचन सैनिकाः आङ्ग्लपक्षम् आश्रितवन्तः । रावसाहेबस्य समीपे स्थितेन सेनावाहिनीद्वयेन आङ्ग्लपक्षः अवलम्बितः इति वार्ताऽपि आगता । राज्ञी लक्ष्मीबायी रामचन्द्ररावदेशमुखम् आहूतवती - " अद्य युध्दस्य अन्तिमदिनमिति भाति । यदि अहं मरणं प्राप्नोमि, तर्हि मम पुत्रस्य दामोदररावस्य जीवितं मम जीवितादपि मूल्यवत् इति गणयतु । तं जागरुकतया पालयतु " इति सूचितवती ।" मम मरणानन्तरं मम पार्थिवशरीरं अन्यमतधर्मीयाणां हस्ते न पतेत्" इत्यपि सा प्रार्थितवती ।
रोज् समीपे अधिका सैनिकशक्तिः आसीत् । क्रान्तिकारिणां सेना आङ्ग्लसैनिकैः विनाशिता । तेषां शतघ्न्यः अपि आङ्ग्लेयैः प्राप्ताः । एका महोर्मिरिव आङ्ग्लेयसेना ग्वालियरदुर्गाभिमुखं कूर्दितवती । इतः अन्यत्र गमनं विना मार्गान्तरं न दृश्यते राज्ञ्याः । अश्वस्य खलीनं दन्तैः गृहीत्वा हस्तद्वयेन खड्गद्वयं धृत्वा सा अग्रे गच्छन्ती आसीत् । केचन पठाननायकाः, रघुनाथसिंहः, रामचन्द्ररावदेशमुखः इत्यादयः अपि तया सह प्रस्थिताः । आङ्ग्लेयसेना तान् परितः व्यूहं रचितवती । रक्तप्रवाहाः प्रवहन्ति स्म । पश्चिमस्यां दिशि अस्तं गच्छ्न् सूर्योऽपि रक्तवर्णं प्राप्तवान् । अन्धकारः व्यापृतः । कश्चन् आङ्ग्लसैनिकः राज्ञ्याः अत्यन्तसमीपम् आगतवान् । तस्याः वक्षः स्थलं लक्ष्यीकृत्य भल्लं क्षिप्तवान् । राज्ञी तं सैनिकं स्वखड्गेन खण्डितवती । तस्याः शरीरं सर्वमपि व्रणयुक्तमासीत् । रक्तं प्रवहति स्म । तथापि विश्रान्तिं स्वीकर्तुं समयः नासीत् । आङ्ग्लसेना पृष्ठतः अनुधावन्ती आसीत् । राज्ञी यदा स्वर्णरेखानदीं पारयति स्म तदा केनचन आङ्ग्लसैनिकेन प्रयुक्तं गोलकम् तस्याः दक्षिणभुजं प्रविष्टम् । अनुक्षणं वामहस्तस्थेन खड्गेन सा रोजस्य शिरः कर्तितवती ।
अश्वः अपि राज्ञ्याः सहकारं कर्तुं नाशकत् । राज्ञ्याः एकः हस्तः युध्दाय अयोग्यः जातः । उदरात् रक्तं स्रवति स्म । शरीरे सर्वत्र व्रणाः जाताः । अक्षिद्वयं स्वयं निमील्यते । तस्याः दुरवस्थां दृष्ट्वा तस्याः अङ्गरक्षकः गुल् महाम्मदः अपि रोदनं कृतवान् । रघुनाथसिंह-रामचन्द्ररावादीनां साहाय्येन राज्ञी अश्वात् अवरुढा । " इदानीम् एकं क्षणमपि विलम्बं कर्तुं नैव शक्नुमः। त्वरया समीपस्थं बाबागङ्गदासस्य आश्रमं गच्छामः" इत्युक्तवान् रघुनाथसिंहः । रुदन्तं राज्ञ्याः दत्तकपुत्रं दामोदररावम् अश्वे आरोहितवान् रामचन्द्ररावः । तेषां रक्षकरूपेण रघुनाथसिंहगुल् महम्म्दौ अनुधावितवन्तौ । तस्मिन अन्धकारे एव बाबा गङ्गादासः रक्तसिक्तं राज्ञ्याः मुखं ज्ञातवान् । शीतेन जलेन तस्याः मुखं क्षालितवान् । गङ्गाजलं पायितवान् । राज्ञी किञ्चिदिव जागरिता । कम्पमानेन कण्ठस्वरेण एकवारं 'हर हर महदेव' इति तु उक्तवती । अनन्तरं पुनः तस्याः शरीरं निश्चेतनं जातम् ।
किञ्चित्कालानन्तरं अतिकष्टेन पुनः नेत्रे उन्मील्य बाल्ये स्वेन अभ्यस्तायाः भगवद्गीतायाः श्लोकान् शनैः उच्चरन्ती आसीत् । तस्याः कण्ठस्वरः क्रमशः क्षीणः अभवत् । 'हे कृष्ण ! भवन्तम् अहं प्रणमामि’ इति तस्याः अन्तिमवचनानि । झान्सीराज्यस्य भाग्यरेखा अस्तङ्गता । रघुनाथसिंह- गुलमहम्म्द्- दामोदररावादीनां नेत्रेभ्यः अश्रुधाराः प्रसृताः । बाबागङ्गदासः पवित्रस्वरेण उक्तवान् " प्रकाशस्य अन्तः नास्ति । प्रतिकणं सः निगूढं तिष्ठति । योग्ये समये स्वयं प्रकाशते च" इति। राज्ञ्याः पार्थिवशरीरं तत्रैव अग्निज्वालाभिः दाहितम् ।
चैतन्यमूर्तिः महिला
thumb|झान्सी स्थितः मन्दिरे रानीलक्ष्म्याः मूर्तिचित्रम् झान्सीराज्ञी लक्ष्मीबायी केवलं भारतदेशे एव न, अपि च सर्वस्मिन् विश्वे महिलाजातेः गौरवं कल्पितवती । तस्याः जीवनं पवित्रम् । परिपूर्णनारीत्वस्य, साहसस्य, अमरदेशभक्तेः, आत्मसर्पणस्य च उत्तेजकरी गाथा एव तस्याः जीवितम् । सा महिला, तथापि सिंहसमानतेजस्विनी । राजकर्येषु चतुरा । अन्यसमयेषु साधारणमहिलाभिः समाना । आयुधं धृत्वा युद्धरङ्गे स्थिता सा अपरकालीदेवी एव । वयः अल्पं, तथापि तस्याः दीर्घदर्शितायां, दृढनिर्णये च पक्वता स्पष्टं दृश्यते स्म ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं...
श्लोकः
अर्जुन उवाच
झांसी लक्ष्मीबाई
चैतन्यमूर्तिः महिला
पितुः लालनम् अनुभूय भर्त्रा सह श्वशुर्गृहप्राप्त्यनन्तरं सा एका आदर्शपत्नी इव सर्वोत्तमं व्यवहारं कृतवती । पत्युः मरणानन्तरं जीविते विरक्ताऽपि स्वकर्तव्यं न विस्मृतवती । सा निष्ठावती आर्या । अन्यमतधर्माणां विषये तस्याः सम्पूर्णसहिष्णुता आसीत् । यत्र कुत्रापि युध्दार्थं गच्छति चेत् तस्याः सेनायां हिन्दुभिः सह महम्म्दीयाः अपि अग्रे सहचराः भवन्ति स्म । लक्ष्मीबायी ईशवीये १८३५ तमवर्षस्य नवम्बरमासस्य १९ दिनाङ्कतः १८५८ तमवर्षस्य जून् मासस्य १८ दिनाङ्कपर्यन्तं इत्युक्ते २२ वर्षाणि ६ मासान् च जीवितवती । गाढान्धकारे काचित् विद्युल्लता इव विद्योत्य तिरोभूता सा । राज्ञ्या सह अनेकवारं युध्दं कृत्वा पराजयं प्राप्य, अन्ते तां पराजितवान् सर् रोज इति आङ्ग्लसैन्याधिकारी । सः तस्याः विषये अवदत् -
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य एकविंशतितमः (२१) श्लोकः ।
झांसी लक्ष्मीबाई
चैतन्यमूर्तिः महिला
"क्रान्तिकारिणां सर्वेषां मध्ये अत्यन्तं साहसवती, सर्वेभ्यः अत्युत्तमा सेनानेत्री च राज्ञी लक्ष्मीबायी" इति ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं...
पदच्छेदः
सेनयोः, उभयोः, मध्ये, रथम्, स्थापय, मे, अच्युत ॥
झांसी लक्ष्मीबाई
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं...
अर्थः
हे कृष्ण ! अनयोः कौरव पाण्डवसेनयोः मध्यभागे मम रथं स्थापय ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
21 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
निस्सान् मोटार् कम्पनि
निस्सान् मोटार् कम्पनि लिमिटेड् (Nissan Motor Company Ltd ) (Japanese: 日産自動車株式会社 Nissan Jidōsha Kabushiki-gaisha) काचित् जपानीया मोटार्वाहननिर्माणसंस्था । २०११ तमस्य वर्षस्य सर्वेक्षणानुगुणं निस्सान्संस्था जगति वाहननिर्मात्रीषु महासंस्थासु षष्ठे स्थाने अतिष्ठत् । आदौ दत्सुन्वाणिज्यनाम्ना स्वीयानि वाहनानि विपणिं प्रति प्रेषयति स्म । २०११ तमे वर्षे अस्याः संस्थायाः जागतिककेन्द्रकार्यालयः योकोहमे विद्यमानं निशिकुं प्रति परिवर्तितम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोल्लूरु
कोल्लूरु (Kollur) कर्णाटकराज्यस्य उडुपीमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं यात्रास्थानं विद्यते । पुराणानुसारं महारणपुरम् इति इदं प्रसिद्धम् आसीत् । पश्चिमपर्वतश्रेणीषु कोडचाद्रिपर्वतस्य सानुप्रदेशे श्रीमूकाम्बिकादेवालयः महर्षिणा परशुरामेण निर्मितः इति पौराणिकाधारः अस्ति । अत्रत्या देवता पर्वतेश्वरी पार्वती श्रीमूकाम्बिकादेवी । इदं सिद्धपीठम् । श्रीशङ्कराचार्याः तपः आचरणीयम् इति निश्चित्य अत्र आगत्य श्रीचक्राराधनं कृतवन्तः इति इतिहासे उल्लेखः अस्ति ।
गर्भगृहे स्वर्णरेखासहितः शिवलिङ्गः अस्ति । अत्र मूकाम्बिकादेवी शिवेन सह आगत्य लिङ्गरूपेण प्रत्यक्षा भूत्वा मूकासुरं घातितवती । अतः कोल्लूरु शिवशक्त्याः सङ्गमः इति वदन्ति। शक्तिक्षेत्रम् इत्यपि इदं प्रसिद्धम् । पञ्चमुखगणेशः अत्रत्यम् अन्यत् आकर्षणम् । दक्षिणभारतीयाः भक्ताः अत्र महता प्रमाणेन आगच्छन्ति । श्रीवादिराजस्वामिनः अत्र आगत्य देवीं कात्यायनीं 'दुर्गे' इति प्रार्थितवन्तः । प्रतिदिनम् अत्र होमहवनादिकम् अन्नदानं च प्रचलति।
वसतिः
देवालयस्य वसतिगृहाणि सन्ति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दीव
दीव भारतस्य दमन-दीवकेन्द्रशासितप्रदेशस्य दीव-मण्डलस्य एकं नगरम् अस्ति । इदं नगरं अरबसागरे स्थितः कश्चन द्वीपः। गुजरातसमीपे भवति।
वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अष्टाध्याय्याः प्रक्रियाग्रन्थाः
अष्टाध्यायाः प्रक्रियाग्रन्थाः व्याकरणं सुचारुतया बोधयितुं निर्मिताः ग्रन्थाः।
प्रयोजनम्
उभावेव महाप्रज्ञौ युधिष्ठिरमीमांसकबलदेवाचायौं तथ्यमिदमेकस्वरेण स्वीकुरुतो यत्प्रक्रियानुसारिकातन्त्रादिलघुव्याकरणानामुदय एव । पाणिनीये समग्रे व्याकरणेऽपि प्रक्रियाक्रमस्याभ्युदयाय प्रेरकोऽभूत् । वस्तुतस्तु पाणिनीया अष्टाध्यायी व्याकरणस्य. शास्त्रीयपरिचयायैव सुगुम्फिताऽऽसीद्विशेषतस्तेष शिष्टानां कृते येषां संस्कृतमेव मातृभाषाऽऽसीत् । सा हि नैव शब्दसिद्धचंभिक मुखी यतः शब्दसिद्धयस्तु तेषां सहजैव । पाणिनिना हि सङ्क्षेपीकृत्य व्याख्या नायैव ग्रन्थारम्भ कृत. आसीत् । तेनैव तस्य यथार्थज्ञानाय समेग्नमध्ययन मावश्यक भवति । कालक्रमेणैकतः संस्कृतं हि जनभाषातः शिष्टभाषावै परिणतं तु प्रथममेवाऽऽसीदेव पुनश्च शिष्टभाषातोऽपि पण्डितभाषायों परिणतं सत् शिष्टव्यहारतोऽपि दूरङ्गतम् । तेन सामान्यशब्दरूपज्ञानमपि दुष्करें सञ्जातं येन रूपसिद्धेरावश्यकतोदिता । तत्समाधानाय शर्ववर्मप्रभृतिभिः प्रक्रियानुसारिलघुव्याकरणमाविष्कृतम्, येन स्वल्पेनैवोपायेन रूपसिद्धिः । सम्भवति स्म येषाञ्च लक्ष्यं व्यावहारिकज्ञानमेव । तेषाञ्चाल्पाभ्याससाध्यत्वाद् व्यवहारानुकूल्याश्च जनास्तत्राकृष्टाः सञ्जाता येन पाणिनीयं हि समग्रं व्याकरणं - पण्डितेभ्योऽपि पलायनपरमभूत् । तेनैवाचार्यैः प्रयोगानुकूल्येन सूत्राणां विन्यास आरब्धो यस्मात्प्रक्रियापद्धतिः प्रारब्धा ।
प्रक्रियाक्रमे हि रूपसिद्धिदष्ट्या सूत्राणि समुपस्थाप्य ते एकस्मिन् क्रमे एक एव विधिनिदष्टो भवति । तादृशः क्रमश्च सामान्यतः संज्ञा-सन्धि-सुबन्त-तिङन्त-कृदन्त-कारकः समास-तद्धितेत्यष्टासु भागेषु विभक्तः । संज्ञाप्रकरणे हि संज्ञाविधिरुच्यते यानि हि संज्ञाविधायकानि सूत्राणि सन्ति तानि तत्र संगृहीतानि कामं तान्यष्टाध्यायां यत्र कुत्र पठितानि स्युः । सन्धिप्रकरणे हि क्रमेण अज्झलविसर्गस्वादि। सन्धिसम्बद्धसूत्राणि सङ्कलितानि । सुबन्तप्रकरणे हि क्रमेण अजन्तहलन्तशब्दानों त्रिष्वेव लिङ्ग षु रूपसाधकसूत्राणि संगृहीतानि । तिङन्तप्रकरणे भ्यादिदशगणी धातूनां रूपाणि साधितानि तथैव सनाद्यन्तानां नामधातूनाञ्च । तत्र हि धातून पदप्रक्रिया भावकर्मविधिलंकारविधिश्च निर्दिष्टाः । कृदन्ते हि धातुभ्यः प्रातिपदिकोत्पत्तिविधिरवतारितः । कारके कारकप्रयोगविधिनिर्दिष्टः । समासे हि * केवल-अव्ययीभाव-तत्पुरुष-बहुब्रीहि-द्वन्द्व समासानां स्वरूपं समासान्तप्रत्यया एकशेषादिसमासान्तविधिश्च निदष्टाः । तद्धिते हि प्रातिपादिकात्प्रातिप्रादिकोत्तिविधिरवतारितः । एवञ्च परिशिष्टत्वेन स्त्रीप्रत्ययाव्ययादिप्रकरणान्यपि स्वरप्रंकियो वैदिकप्रकरणञ्चापि स्वक्रमे निर्दिष्टानि । एवं हि प्रक्रियाक्रममनुसृत्य पाणिनीयसूत्राणि विस्थापितानि । तेन रूपसिद्धिक्रमस्तु लघ्वाभ्यासूसाध्यंः संज्जातः किन्तु सुत्राणां विस्थापनेन अनुवृत्यभावाद् ,वृत्तिग्रंथस्य प्राबल्यं सञ्जातं सूत्रापेक्षया ।
वृत्ति विना सूत्राणि अदृष्टार्थानीव सञ्जातानि । अनुवृत्तिरेव पाणिनीयसूत्राणां जीवनम् । अनुवर्तकसूत्राणि हि अनुवर्तकसूत्रेभ्यः * पृथक् स्थापितानि मातृतः पृथक्स्थापिताः स्तनन्धया इव सञ्जातानिं । संज्ञाप्रकरणारम्भे स्थापितं हि हलन्त्यमदृष्टार्थकमेव । तस्य तुपजीव्यं उपदेशेऽजनु-'. नासिके इत्' इति । तद्विरहे तस्मादपि ‘उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात्' इति वृत्तिरेव प्रबलतरा संजाता । एवमेव ‘यू स्त्रपाख्यौ नदी’ -इत्येतस्मात्पृथक्कृतस्य ‘शेषोध्यसखि' इत्येतस्य ‘शेषपदं किन्नामावबोधयेत् । केवलं प्रसङ्गसम्बद्धसूत्राणामैकत्रसङ्कलनमेवास्य क्रमस्य वैशिष्ट्यमवशिष्ट म् । प्रभावेणास्य अष्टाध्याय्याः पठनपाठनक़मश्च समूल विनष्टः । तदानीं नाभिमन्यु नै च जयापीड एवासीद्यो हि विच्छिन्नप्रायं महाभाष्यं पुनरुद्धरेत् । किन्तु धरित्री नैव कदापि विधवा भवति । तत्कार्यञ्च विरजानन्दप्रभृतिभिर्मनीषिभिः समारब्धम् । सम्प्रत्यपि आर्यसामाजिकविद्यालयेषु अष्टाध्यायीक़मेणैव व्याकरणमध्याप्यते । आशुबोधार्य प्रवतितोऽपि, प्रक्रियाक्रमो वृत्त्युदाहरणप्रत्युदाहरणशङ्कातत्समाधानादिभिरष्टाध्यायीक़ मादपि सुदीर्घतरः सञ्जातो येन व्याकरणं द्वादशवर्षश्राव्यं सञ्जातं, ज्ञानं तु दूरे एवं।
तदेषः प्रक्रियाक्रम आरब्धो धर्मकीतिना ११४० मितवैक्रमाब्दे । रूपावता.. रस्य प्रणयनेन । ततश्चार्य कृम इत्थं प्रवर्तितः अज्ञातकर्तृ के प्रक्रियारत्नं (१३०० वै०), विमलसरस्वतेः रूपमाला (१४०० वै० ) रामचन्द्रस्य प्रक्रियाकौमुदी (१४५० वै०), भट्ठोजिदीक्षितस्य सिद्धान्तकौमुदी (१६२०.वै०) नारायणभंट्टस्य प्रक्रियासर्वस्वम् (१७०० वै० ), सोमनाथशर्म्मणः प्रतिसंस्कृता सिद्धान्तकौमुदी ( २०१५ वै० ) च । ताँश्च ग्रन्थानधिकृत्य प्रवर्तिता अनेके व्याख्याप्रन्थाः यथा रूपावतारस्य शङ्कररामकृतानीविः, अज्ञानकर्ते का धातुप्रत्ययपञ्जिक।, रामचन्द्रस्य प्रक्रियाकौमुदीमधिकृत्य कृतः शेषकृष्णस्य • प्रकाशः, विठ्ठलाचार्यस्य ‘प्रसादः' चक्रपाणिदत्तस्य प्रक्रियाप्रदीपः' अर्फनने नार्यस्य ‘प्रक्रियादीपिका', वारणवनेशस्य' अमृतसृतिः' विश्वकर्मणः, “प्रक्रिया व्याकृतिः" नृसिंहस्य व्याख्याने, “अज्ञातकर्तृको निर्मलदर्पणः" जयन्तस्य तत्वचन्द्रः, विद्यानाथस्य प्रक्रियारञ्जनम्, वरदराजस्य विवरणस्, काशीनाथस्य प्रक्रियासारः, भट्टोजिदीक्षितस्य सिद्धान्तकौमुझेमधिकृत्य भट्टोजेरेव प्रौढमनोरमा तदुपरि च हरिदीक्षितस्य बृच्हछब्दरत्नं लघुशब्दरत्नञ्च, लघुशब्दरत्नोपर्यपि अनेकाष्टीकाः यथा भैरवमिश्रस्य शब्दरत्नप्रकाशिका, सभापतिशमपाध्यायस्या रत्नप्रभा, जगन्नाथशास्त्रिणो ज्योत्स्ना, माधवशास्त्रिणः; प्रभा, चैत्यद्याः । ज्ञानेन्द्रसरस्वतेस्तत्वबोधिनी, नीककण्ठस्य सुखबोधिनी,रामानन्दस्य तत्वदीपिको, रामकृष्णस्य रत्नाकरः, नागेशभट्टस्य लघुशब्देन्दुशेखरः बृहच्छब्देन्दुशेखरश्न, लघुशब्देन्दुशेखरोपरि उदयशंङ्करस्य ज्योत्स्ना, वैद्यनाथस्य चिदस्थिमाला, भट्टी विषयी-चन्द्रकला-नागेशोक्तिं-प्रकाशिकाश्चान्याश्चाष्टाधिकाः नित्यानन्दपर्वती यस्य शेखरदीपकश्च; रङ्गनाथस्यं पूर्णिमा, वासुदेवस्य बालमनोरमा, कृष्ण मित्रस्य रत्नार्णवः, तिरुमलस्य सुमनोरमा, तोष्पलस्य प्रकाशः, अज्ञातकेतू का लघुमनोरमा-शब्दसागरे शब्दरसार्णव-सुधाञ्जनाख्याः, लक्ष्मीनृसिंहस्य विलास, शिवरामस्य रत्नाकरः, इन्द्रदत्तस्य, व्यूढमिश्रस्य बालबोधः, बल्लभस्य मानसरञ्जनी, गोपालशास्त्रिणः सरला, च तथैव तत्खण्डनरूपेण प्रणीता ग्रन्थाः यथा शेषवीरेश्वरपुत्रस्य प्रौढमनोरमाखण्डनं, चक्रपाणिदत्तस्य परमतखण्डने, जगन्नाथस्य मनोरमाकुचमर्दनं, नारायण भट्टस्य प्रक्रियासर्वस्वमधिकृत्य कोलवर्मदेवस्य प्रकाशिका व्याख्या, सोमनाथशर्मण; अतिसंस्कृतसिद्धान्त कौमुदीसधिकृत्य तस्यैव स्वोपज्ञविशेषविवृतिश्च ।
एवमेव भट्टॉजिदीक्षितस्य सिद्धान्तकौमुद्यां एवं संक्षेपणेन वरदराजांख्येन विपश्चिता प्रणीता मध्यसिद्धान्तकौमुदी,, तस्या अंपि सङ्क्षेपणैन कुता लघुसिद्धान्तकौमुदी, यामधिकृत्य सदाशिवजोशिनः सुधाव्याख्या नारायणदत्तस्य साररूणाटिप्पणी कनकलालठक्कुरस्य बालबोधिनी, गोपालशास्त्रिणो लघुटिप्पणी तथैव सोमनाथशम्र्मणः प्रतिसंस्कृतसिद्धान्तकौमुद्याः संक्षेपणेन लोकमणिदाहालप्रणीता प्रतिसंस्कृतमध्यसिद्धान्तकौमुदी तस्या अपि संक्षेपणेन तैनैव कृता प्रतिसंस्कृतलघुसिद्धान्तकौमुदी बालकौमुदी च ।
धर्मकीतेः रूपावतारः
‘अष्टाध्याय्याधारेण प्रणीतानां प्रक्रियानुसारिग्रन्थानां मध्ये सम्प्रत्युपलभ्यः प्राचीनतमो ग्रन्थो धर्मकीर्तेः रूपावतार एव । कर्ताऽस्य न्यायविन्दुप्रभृतिःग्रन्थानां. प्रणेतुर्धर्मकीर्तेबद्धपण्डिताद्भिन्न एव । तेन हि प्रकरणोपयोगीनि मष्टाध्यायीसूत्राणि सङ्कलय्य ग्रन्थोऽसौ प्रणीतः ।।
धर्मकीतिरपि प्राचीनपण्डिता यथा स्वस्थितिकालविषये न किञ्चिदपि सङ्कतयति । तेन हि तस्य निश्चितकालोऽज्ञातः । १२३० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता दुर्घटवृत्तिकृता शरणदेवेन धर्मकीर्तिस्तदीयो रूपावतारश्च स्मृतः ।
तेन स वैकं मद्वादशशतकपूर्ववर्ती । हेमचन्द्रो हि लिङ्गानुशासनस्य स्वोपज्ञविव'रणे “वाः वारि-रूपावतारे तु धर्मकीर्तिनाऽस्य नपुसकत्वमुक्तम्” इति स्मरति । स हि स्वकीयपञ्चाङ्गव्याकरणं' ११९७ मितवैक्रमाब्दमभितः प्रणीतवानिति धर्मकीर्तेस्तत्पूर्ववर्तित्वम् । धातुप्रदीपे हि मैत्रेयः प्रणेतृनामनिर्देशपूर्वक रूपावतारं स्मरति ।, मैत्रेयश्च ११६५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानिति धर्मकीर्तेरियमेवोत्तरसीमा। तत्र सः रूपावतारे तु णिलोपे प्रत्ययोत्पत्तेः आगेव कृते सत्येकाज्त्वाद् यदाहृतंश्वोचूर्यत' इति वचनमुद्धरति । धर्मकीर्तिहिं रूपावतारे पदमञ्जरीकारं हरदत्तमुल्लिखति । हरदत्तस्य कालस्तु १११५ मितवैक्रमाब्दमभित इति तस्य पूर्वसीमा । अत एव धर्मकीर्तेः काल उभयोः कालयोरन्तरालवतनि समये पततीति ११४० मितवैक्रमाब्दमभितो रूपावतारस्य प्रणयनकाल इति विद्वद्भिरनुमितम् ।
रूपावतारो हि द्वयोर्भागयोविभक्तः । तस्य पूर्वार्द्ध हिं सुबन्तप्रकरणं तच्चाटासु भागेषु विभक्तम् । उत्तरार्द्ध तु तिङन्तकृदन्तप्रबन्धः । धर्मकीर्तिः ग्रन्थादौ सर्वज्ञ प्रणयतीति तस्य बौद्धत्वमनुमीयते. तज्ज्ञैः । किन्तु सर्वज्ञशब्दस्तु' कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिनललोहितः' इति शम्भुपर्यायेष्वपि पठितमस्ति । तेन मतमिदं चिन्त्यमेव। धर्मकीर्तािह कुत्रत्य इत्यपि नैव ज्ञातमस्माकम् । रूपावतारे हि चत्वारष्टीकाग्रन्थाः सन्ति इति युधिष्ठिरमहाभार्गः सूचयति । तेषु हि शङ्करदेवस्य नीविनाम्नीटीका, अज्ञातकर्तृ का धातुप्रत्ययेपञ्जिको टीका च नामतो ज्ञाताः ।
कृष्णलीलांशुकस्य प्रक्रियारत्नम्
प्रक्रियाक्रमे समुपज्ञातो। द्वितीयो ग्रन्थः प्रक्रियारत्नम् । तद्य केन कदा प्रणीतमिति तु सम्प्रत्यपि ज्ञानबाह्यमस्माकम् । ग्रन्थोऽपि सम्प्रति नैव लभ्यते दैवस्य पुरुषकारवातिके स्मृतत्वात् प्रणयनमस्य वैक्रमत्रयोदशशतकपूर्वेत्येवानुमातुं शक्यते । तत्र हि प्रपञ्चतं चैतत् प्रक्रियारत्ने' इत्युल्लेखेनानुसीयते यत्कृष्ण | लीलांशुकमुनिरेवास्य प्रणेतेति । संस्कृतसाहित्ये हि इयं परम्पराऽन्यत्रापि | दृश्यते । यथा ‘दशितं शब्दकौस्तुभे' इति ।
धनेश्वरस्य प्रक्रियारत्नमणिः
१२५०-१३०० वैक्रमाब्दानभितः स्थितिमता वोपदेवगुरुणा धनेश्वरेण च प्रक्रियारत्नमणिनामको ग्रन्थः प्रणीत इति युधिष्ठिरमीमांसकलेखतो ज्ञायते। तद्विषये तदधिकं नैव ज्ञातम्।
विमलसरस्वतेः रूपमाला
विमलसरस्वतेः रूपमाला प्रक्रियाक्रमे तृतीयं पुप्पम् । अत्र हि कानिचिदेवाष्टाध्याय्याः सूत्राण्यादाय रूपसिद्धिक्रमेणोपस्थापितानि । ग्रन्थे संज्ञा-ॆसन्धिअजन्त-हलन्त-सर्वनाम-सङ्ख्या-नियतलिङ्ग-छान्दस-अव्यय-स्त्रीप्रत्यय-कारक-तिइन्त-कृदन्त-षत्वणत्व-तद्धित-समास-द्विरुक्त-षत्वसत्वणत्वादिमालामु विभक्तः । विमलसरस्वतेदेशकालविषये वयमनभिज्ञाः । स हि वैक्रमत्रयोदशशतके पूर्ववर्तीत्यनुमीयते एव प्रत्यक्षप्रमाणाभावात् ।
रामचन्द्रस्य प्रक्रियाकौमुदी
रामचन्द्रस्य प्रक्रियाकौमुदी प्रक्रियाक्रमे चतुर्थः किन्तु पूर्णतादृष्ट्या प्रथमः प्रयासः । यद्यप्यंत्रापि नैव सम्पूर्णसूत्राणां सन्निवेशस्तथापि व्याकरणप्रविविक्षुणां कृते ग्रन्थोऽयमुपकारकः । असौ हि रूपमालातो विस्तृतः सिद्धान्तकौमुदीतः । संक्षिप्त इंति मध्यममार्गमवलंम्बते । अत्र हि संज्ञा-सन्धि-सुबन्त-कारक-समासतद्धित-तिङन्त-कृदन्त-वैदिक-अव्यय-स्त्रीप्रत्ययादिप्रकरणानि-निरूपितानि ।
कर्ताऽस्य रामचन्द्र आन्ध्रदेशीयः शेषवंश्यः । तस्य पिता कृष्णाचार्यः पुत्रश्च नृसिंहः पौत्रोः विठ्ठलः । ग्रन्थस्यास्य प्रणयनकालो विक्रमानन्तरपञ्चदशशतकवर्षायभितोऽनुमितः । प्रणेतुरस्य स्थितिः कालश्च १४५०-१५२० वैक्रमवर्षाण्यभितः सम्मतः ।
प्रक्रियाकौमुद्याः कतिपयेषु वैशिष्ट्येषु लोकव्यवहारप्रयुक्तशब्दानां साधुः । तापरीक्षणमन्यतमम् । तेन हि स 'पाणिनीयसूत्रेरसाधियानामपि शब्दानां व्याकरणान्तरसहाय्येन वा स्वयं समूह्यापि साधुतां प्रतिपादयति । ग्रन्थे हि तादृशाः शब्दाः शताधिकाः परिगणिताः । तेन हिं ग्रंथकर्तुर्लक्ष्यैकचक्षुष्कत्वं सिद्ध्यति । तया साधने हि ग्रंथकता विशेषतः कातन्त्रव्याकरणान्मुग्धबोधाच्चोयकृतं दृश्यते । स कविप्रयोगांश्च स्वसाहाय्यं प्रतिपादयति । निदर्शनार्थं कानिचित्पेदान्यत्रोपस्थाप्यन्ते । विमानना सुभ्र, कुतः पितुगृहे' इति कालिदासः
हा पितः क्वासि हे सुभ्र":"भट्टिः
एवं शीर्षाणि शीर्णः, श्वेतौहः, श्वेतवाहः, सुधां सुदिवं, पूष्णि पूषणि पूर्षि, |' एकफली एकफेला, ब्रह्माणी, सूर्या सूर्याणी, तनुः तनूः पद्मगन्धिः पद्मगंन्धः, समान | पिण्डः सपिण्डः, सरूप : समान रूपः, कापथः कुपथः, कदाग्निः कवाग्नि काग्निः
यावन्तः यति, तावन्तः तति, दुर्भवणि दुर्भवानि, ममन्थतुः ममतुः, शोचिता. शोक्ता, अंसरत् असार्षीत्, पणायते पणायति, सोता सविता, ववमतुः वैमातुः,
माष्टं भ्रष्टा, रेधतुः धितुः,' दरिद्राञ्चकार ददरिद्र, देभतुः ददम्भतुः, 'दद्गम्भिथ देभिथ, चोरयति चोरति, अचकर्थात् अचीकथर, अचूचुरतु अचुचीरत्, धूनयलि धावयति, अबक्रीडति अवक़ीडते, अस्नोष्ट अस्माविष्ट, भाग्यं भेन्यं, जाप्यं जप्यं याज्यं यज्यं, जपितः जप्त, विश्वसितः विश्वस्तः, एषणा ईषणा, अक्षीय प्रक्षित्य, रविता: रोता, इत्यादिषु द्वितीयः पाठो व्याकरणदृष्ट्याऽपि साधितः । सामान्यतस्तु प्रथमपाठ एव सिद्धयति तेषाम् ।
सन्ति प्रक्रियाकौमुद्या अनेके व्याख्याग्रन्थाः। तेषु हि शेषकृष्णस्य (१४७५ वै०) प्रकाशव्याख्या, विठ्ठलाचार्यस्य (१५२० वै०) प्रसादटीका, चक्रपाणिदत्तस्य (१५५०-१६२५वै०) प्रक्रियाप्रदीपः, अफननैनार्यस्य प्रक्रियादीपिका, वारणवनेशस्य अमृतसृतिः विश्वकर्मणः प्रक्रियाव्याकृतिः, नृसिंहस्य व्याख्यानम्, अज्ञानकर्तुं को निर्मलदर्पणः, जयन्तस्य तत्वचन्द्रः, विद्यानाथस्य प्रक्रियारञ्जनम् वैरदराजस्य विवरणम्, काशीनाथस्य प्रक्रियासारश्च प्रसिद्धाः । तत्रापि प्रकाशप्रसीदव्याख्ये सर्वसम्मते ।।
प्रक्रियाकौमुदीमधिकृत्य आद्याप्रसादमिश्रस्य अनुसन्धानात्मको लेखः प्रक्रियाकौमुदीविमर्शो नितान्तमेव मननयोग्यः । कौमुदीयं प्रकाशव्याख्यायुतैव मुरलीधरमश्रेण संपाद्य प्रकाशिताऽस्ति ।
भट्टोजिदीक्षितस्य सिद्धान्तकौमुदी
प्रक्रियाक्रमे भट्टोजिदीक्षितस्य सिद्धान्तकौमुदी पताकायते । सम्प्रति तु निखिलेऽपि भारतवर्षे तस्या एव विजयदुन्दुभिरुच्चैः श्रूयते । तत्सचं सर्वे प्रक्रियाग्रन्थाः स्वंयमेव पाणिनीयाष्टकञ्च समायपि हतवर्चसो दृश्यन्ते । अस्या हि विंशत्यधिको व्याख्याकारातत्येव तेषां व्याख्याकाराश्च ति वैयाकरणानां ततिरेव तत्र संलग्न दृश्यन्ते ।
भट्टोजिदीक्षितो हि तैलङ्गो ब्राह्मण आन्ध्राभिजनः काशीवास्तव्यः । तस्य पिता लक्ष्मीधरभट्टः गुरुश्च प्रक्रियाकौमुदीकारस्य रामचन्द्राचार्यस्य भ्रातुष्पुत्रः शेषकृष्णः पुत्रो भानुजिदीक्षितः (संन्यासग्रहणानन्तरं रामाश्रमः) पौत्रश्न हरिंदीक्षितः (बृहच्छब्दरत्नकारः) (नागेशगुरुः), भ्रातुष्पुत्रो हि कौण्डभट्टः । । भट्टोजिरपि स्वस्थितिकालविषये नैव किञ्चिदपि सङ्कतयति । तेन तस्य स्थितिकालो बाह्यसाक्ष्यादेवोह्यः । स हि रामाश्रयस्य (भानुजिदीक्षितस्य) शिष्यो। वत्सराजों १६९८ मिते वैक्रमाब्दे स्वप्रणीते वाराणसीदर्शनप्रकाशिकाग्रन्थे तमपि प्रणमतिः । १६९०. मितेवैक्रमाब्देहि पुनलखितस्य शब्दकौस्तुभस्यः क्लस्तलेखो. विद्यत इति भट्टोजिदीक्षितस्य तत्पूर्वमेव स्थितिकाल इत्यनुमीयते, शेषकृष्णस्या, शिष्यत्वात्तेन तत्परर्वातना भाव्यमेव । अतस्तस्य स्थितिकालः सनमान्यतः १५५०-१६२० वैक्रमवण्यभित इति विचिन्त्यते । किन्तु, नैतदप्रत्याख्येयमुः। कथ्यतेऽसौ पण्डितराजजगन्नाथसमकालिकः इति ।
पण्डितराज्स्तु-दिल्लीश्वस्य शाहजहानस्य समकालिक इति । 'दिल्लीबल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवी वयः' इति कथनाज्ज्ञायते । स हि. १६८४ मितवैक्रमाब्दे सिंहासनमारोह्त्यैतिहांसिका वदन्ति । तथा सति भट्टोजिजगन्नाथयोः समकालिकत्वं नैव सिद्धयति । अपरञ्च भट्टोजिना अध्ययदीक्षितान्मीमांसाऽधीतेति श्रूयते । अप्ययदीक्षितस्तु १५७५-१६५० वैक्रमवषाण्यभितंः स्थितिमांन् । अनेन तु भंट्टोजेरप्ययदीक्षित दपि ज्येष्ठत्वं सिध्यति । तच्च श्रुताथैः सह नैव सङ्गच्छते । पुनश्च -
यष्टुं विश्वजिताः यता परिधरं सर्वे बुधाः निजता
भट्टोजिप्रमुखाः स पण्डितजगन्नाथोऽपि निस्तारितः ।
पूर्वेऽधे चरमे द्विसप्ततितमस्याब्दस्य सः विश्वज़िद्
याजीयश्च चिदम्बरे स्वमभजत् ज्योतिः सतां पश्यताम्।।
इति कथनेन अध्यय-भट्ठोजि-जगन्नथिनां सँयुक्तसमानकलिकत्वं सिध्यति । अपि च -
दृप्यद्राविडदुर्ग्रहप्रतिवशाम्लिष्टं गुरुद्रोहिणा
यम्लेच्छेति वचोऽविचिन्त्य सदसि प्रौढेऽपि भट्टोजिना ।
तत् सत्यापितमेव धैर्यनिधिनायेत्स व्यमृद्नात् कुचं
निर्वध्यास्य मनोरमामगंणय॑स्तनिष्फ्याद्यान स्थिताना |' इति कथनेनापि तथैव प्रतिभाति ।
पण्डितराजश्च चित्तमीमांसायाः रेस गङ्गाधरे खण्डनं कराँतीति जैगन्नाथस्य अध्ययदक्षिर्तेन सह सहकालिकत्वं वा तस्य तदुत्तरवर्तित्व सिध्यति । एतेने त्रयाण सिद्धेऽपि सर्मकालिकत्वे कालसमायोजनं नैव सुकरम्। भट्टोजिदीक्षितस्य स्थितिकालः १६९० सङ्ख्याकबैक्रमाब्दान्न कदापि परवर्ती सम्भवति सत्यपि तस्मिम् सुदीर्घायुषि । युधिष्ठिरमहाभागोऽपि पक्षममुर्मनिर्णेयं मन्यते जगन्नाथकालनिरूपणावसरे। तदनुसारेण । अप्पयस्य १५७५-१६५० वैक्रमवत्सरानभितः, भट्टोजेः १५७०-१६५० वैक्रमवर्षांण्यभितः जगन्नाथस्य १५७५-१६९० वैक्रमवत्सरानभितः स्थितिकालं निदिशति । वयन्तु एतन्मन्यामहे तत्र अप्पयस्थितिकालः १६०८-१६८० मैक्रमाब्दाः भट्ठोजिस्थितिकालस्तु १६१०-१६९० वैक्रमाब्दाः जगन्नाथस्य तु १६३०-१७२५ वैक्रमाब्दाः ।
पूर्वंप्रक्रियायामतिगहनविस्तृतत्वादिदोषेण बालव्युत्पादनायोगात् कुमुदानाभियं कौमुदीति व्युत्पत्या तरणिकिरणसहिष्णूनां कुमुदानां चन्द्रिका यथा विकाशमाधत्ते तापं चापयास्यति तद्वदियमलसप्रायाणां व्युत्पत्तिमाधत्ते” इति यथा प्रक्रियाकौमुद्याः प्रयोजनमुक्तं शेषकृष्णेन तथैव लौकिकशब्दसम्बद्धानां : सर्वेषामेव पाणिनीयसूत्राणां प्रक्रियाक्रमेण समावेशनं वैदिकप्रक्रियायां पृथगेव निरूपणञ्च सिद्धान्तकौमुद्याः प्रयोजनं प्रतिमाति । वस्तुतस्तु रूपसिद्धिदृष्टया परमावश्यकानिसुत्राण्येव प्रक्रियाकौमुद्यां सङ्गृहीतान्यासन् ।
नारायणभट्टस्य प्रक्रियार्सर्वस्वम्
नारायणभट्टेन केरलदेशनिवासिनी सिद्धान्तकौमुदीप्रत्याख्यानरूपेण प्रक्रिया संर्वस्वं नाम ग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । ग्रंथोऽयं संज्ञाप्ररिंभाषादिक्शतिखण्डेषु विभक्तः । ग्रन्थेऽस्मिन् सवण्येव पाणिनीयसूत्राणि यथाप्रकरणं यथास्थाने सन्निवेशितानि । प्रकरणानां विभागः क्रमश्च सिद्धान्तकौमुद्यापेक्षया भिन्न एव । ग्रन्थोऽयं सरस्वतीकण्ठाभरणमुपजीवति ।
नारायणस्य पितः मातृदत्तः । अस्य हि स्थितिकोलः १६५७१७३३ मितवैक्रमाब्दानभिंतोऽनुमितः । अनेनं हि क्रियाक्रमः, चमत्कारंचिन्तामणिः, धातुकाव्यम्, अपाणिनीयप्रमाणता चेत्याद्यष्टत्रिशद्ग्रन्थाः प्रणीत इति श्रूयते । धातुकाव्यं हि काव्यमालायां प्रकाशितमस्ति ।
सोमनाथशर्मणः प्रतिसंस्कृता सिद्धान्तकौमुदी
नेपाल देशीयेनं पण्डितृराजेन सिग्द्यालोपावेन सोमनाथशर्मंणा महाप्राज्ञ न. सिद्धान्तकौमुदीमावश्यकस्थले प्रतिसंस्कृत्य विशेषविवृत्या च समलङ्कृत्य प्रतिसंस्कृतसिद्धान्तकौमुदीग्रन्थः प्रणितोऽस्ति । पण्डितराजस्यास्य पिता जगन्नाथः-- माता च लक्ष्यभिधा । स्वकीयं वृत्तान्तं स्मरन् पण्डितराज़ो लिखति--
स्वयता मिरिजात्मजः प्रथमतः शान्तिः सुता निर्धेवा।।
दोलाख्या ललिताऽप्यपत्यरहिताशींतेरुपान्ते वयः।
अन्तेंवासिपरम्परास्वभिरुचि सस्नेहमातन्वती ।
विद्यासन्ततितन्तुदीपकविभां पुष्णात्वसौ कौमुदी' इति ।
अनेन हि पण्डितराजेनानेन अशीतेरुपान्ते वयसि ग्रंथोऽयं । प्रणीत इति ज्ञायते । अस्य हि स्थितिकालः १९४०-२०२९ वैक्रमाब्दाः । ग्रंथश्च २०१५ वैक्रमाब्दे पूरितः । ग्रन्थोऽयं पूर्वोत्तराद्ध भागयोविभक्तः । पूर्वार्द्ध हि उपक्रम-वर्णसमाम्नायप्रत्याहार-स्वरभेद-व्यञ्जनभेद-स्थानप्रयत्नसांवय॑संज्ञाविशेष-परिभाषाविधिसन्धि चितुस्क-पदप्रकरण-सुबन्तप्रकरण-सर्वनामप्रकरण - विशेषणप्रकरण-अव्यय-प्रकरण । लिङ्गप्रकरण-स्त्रीप्रत्यय-वचनप्रकरण-विभक्तिप्रकरण-समासप्रकरण-तद्धितप्रकरणेषु । विभक्तः, उत्तरार्द्धश्च तिङन्तकृदन्तप्रकरणयोः । ग्रंथास्यास्योपादेयतामादाय गिरिधरशमचतुर्वेदः स्वकीयविशिष्टसम्मतौ कथयति -
"नेपालभिजनैविद्वत्प्रकाण्डैः श्रीसोमनाथसिग्द्यालमहाशयँ । प्रतिसंस्कृतविशेषविवृतिसहिता वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी बहुषु प्रकरणेषु मयालोचिताअत्र महाविदुषी ग्रन्थकृता मूलस्यापि प्रतिसंस्कारो विहितः, तदुपरि विवृतिरपि च लिखिता। छात्राणां जिज्ञासिता विषय मूल एव संनिवेशिताः, यथा कथं भाषायां उद्गम इति आगममार्गेणारम्भ एव दर्शितं किं नाम संस्कृतभाषायां लिङ्गतत्त्वमिति स्त्रीप्रत्ययारम्भे विभक्तीनां कथं क्रियाभिः सम्बन्ध इति शाब्दबोधप्रकारचे कारकप्रकरणे इत्यादि । अन्यदपि यत्र यत्रापेक्षितम्, तत्रोदाहरणबाहुल्यं मूल एव संनिवेशितम् । प्रक्रियासु च मूलपरिष्कारेः उदाहरणबाहुल्यञ्च विशेषेण, श्रम; कृतः । गणेषु श्रीमता. भट्टोजिदीक्षितेन’ - सर्वोऽपि धातुपाठः संगृहीतः, अत्र तु येषां विरलः प्रयोगः, नैव वा येऽद्यत्वे प्रयुज्यन्ते, ते घातवो निष्कासिताः।
विश्वेश्वरभट्टः
सविद्वत्पदवाक्यमाननिगमाकुपारपारङ्गतः ।
श्रीलक्ष्मीधरलब्धबोधजनुषा विश्वेश्वरेणोदिते ।
श्रीसिद्धान्तसुधानिधौ सुधिगणैरध्यायमध्यायजं।
ध्यायं ध्यायमिहाभिधेयमधुना शोधाय धीयताम् ।।
अत्र हि पदार्थचर्चाऽनुसूता दृश्यते ।
विप्रराजेन्द्रस्य शब्दाङ्करः
विप्रराजेन्द्रांऽऽख्येन विदुषाः सङ्गृहीतोऽर्भकाञ्जमव्याख्यासहितः शब्दाकुप्ति प्रकरणेऽस्मिन् स्मर्तव्यः । लघुग्रन्थोऽयं छात्राणामुपकारकः ।
इन्द्रदत्तोपाध्यायस्य फक्किकाप्रकाशः
गर्गवंशावतंसेन उपाध्यायोपनांमकेन इन्द्रदत्तेन फक्किकांप्रकाशनामको ग्रंथः प्रणतोऽस्ति । अत्र हिं सिंद्धान्तकौमुदीगढफक्किकार्थः प्रकाशितोऽस्ति । ग्रन्थोऽयं कोरकप्रकरणान्त एव मुद्रितो दृश्यते ।
वरदराजः मध्यसिद्धान्तकौमुदी
भट्टोजिदीक्षितशिष्येण वरदराजाख्येन विदुषा सिद्धान्तकौमुद्या एव सारसङ्क्षेपंरूपेण मध्यसिद्धान्तकौमुदी नाम प्रक्रियाग्रंथः प्रणीतोऽस्ति । लघुकलेवराऽप्येषा समासतः सिद्धान्तकौमुदीसम्भवं समस्तं ज्ञानं समुद्भावयति । नाऽत्र. हि वरदराजस्य सम्पादनमात्रत्वं चिन्त्यं तथामते सेति तु भट्टोजिदीक्षितस्याप्ति न ग्रंथकर्तुं कत्वं तेनाऽपि महाभाष्यतः सिद्धान्तान् सङ्कलय्य सम्पादितत्वात् । यथैव भट्टी जिदीक्षितेन स्वपूर्ववर्तग्रन्थेभ्यः स्वरूपं सारश्चादाय विस्तृतरूपेण. सिद्धान्तकौमुदी सम्पादिता तथैव वरदराजेन नितान्तावश्यकशब्दसाधनमात्रावश्यकसिद्धान्तास्तेभ्य एवादाय मध्यकौमुदी प्रणीतेति वरदराजस्पापि ग्रन्थऋतृकत्वं सिद्धयति । तेन ह्यस्य वैलक्षण्यं । सिद्धान्तकौमुदीतोऽस्त्येव । मध्य
सिद्धान्तकौमुद्यां हि सिंद्धान्तकौमुदीतंः प्रकरणविपर्यासों दृश्यते सोऽपि सहेतुक... स्तर्कसम्मतश्च । सिद्धान्तकौमुद्यां हिः अव्ययप्रकरणानन्तरं स्त्रीप्रत्यय-कारक-समास-तद्धितानां तदनु तिङन्तस्य संयोजना दृश्यते । तद्विपरीतं मध्यकौमुद्यां | तु अव्ययानन्तरं तिङन्तकृदन्तसंयोजनं तदनन्तरमेव कारकसमासतद्धितस्त्री. प्रत्ययप्रकरर्णानां सन्निवेशः । तथा संयोजनेऽयमेव हेतुतिंङन्तस्य ज्ञानं विना | अंकथितञ्च कतृ करणयीस्तृतीया' प्रभृतिसूत्राणां बोधो दुष्करः। कारकस्य क्रियान्वयित्वात्प्रथमं क्रियाविवेक एवावश्यकः। न केवलं कारकाणामपितु समासस्यापि तिङन्तानुर्वातत्वं सिध्यति यतस्तिङन्तज्ञानं विनो उपपदमतिङ् कुगतिप्रादयः” ककरणे कृता बहुलम्' इत्यादिसूत्रविषयस्य कुतो ज्ञानम् । एवमेव 'कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः' 'तिङश्च' 'प्रभृतिसूत्राण्येव तद्धितस्य तिङन्तकृदन्तोत्तरस्थितिं ज्ञापयन्ति । तथैव ‘द्विगोः' टिड्ढाणम्' प्रभृतिसूत्राणि बालबोधिनी व्याख्या, नारायणदत्तस्य टिप्पणी, पदमप्रसादस्य सुबोधिनी टीका च समुपलभ्यन्ते ।
वरदराजस्य सारकौमुदी, गीर्वाणपदमञ्जरी चापि व्याकरण विषयकग्रन्थौ । अस्य हि स्थितिकालः १६५०-१६२० मितवैक्रमाव्दानभितोऽनुमितः।तथैव भट्टोजिदीक्षितस्य शिष्येष्वन्यतमेन नीलकण्ठेन प्रणीता ‘शब्दविद्या अपि स्मर्तव्यो । व्याकरणसम्बद्धोऽयं ग्रन्थः प्रक्रियादर्शनस्य व्याख्याता । । एकञ्च शशिदेवविरचिता व्याख्यानप्रक्रिया व्याकरणस्य दार्शनिकमपि पक्ष स्पृशति । हरिकृष्णस्य 'निपातोपसर्गद्योतकवाचकत्वविचारः' प्रसङ्ग ऽस्मिन् विचारणीयो ग्रन्थः । तारानाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्यस्य 'शब्दार्थ रत्नम् च प्रकरणेऽस्मिन् समुल्लेखनीयो ग्रन्थः ।
भट्टोजिदीक्षितस्य वैयाकरणकारिकाव्याख्यानरूपं तंदीयभ्रातुष्पुत्रेण श्रीमती कौण्डभन प्रणीतं वैयाकरणभूषणं तस्यैव साररूपो वैयाकरणभूषणसारश्चं प्रकरणेऽस्मिन् सर्वातिशायित्वेन स्मर्येते। सारे हि हरि बल्लभस्य भूषणसारदर्पणः, कृष्णमित्रस्य सारव्याख्या, हरिरामस्य काशिका, वनमालिनो वैयाकरणमंतोन्मज्जिनी, गोपालशास्त्रिणः सरला, श्रीरामप्रसादत्रिपाठिनः सुबोधिनी, वालकृष्णपञ्चोलिनः प्रभा, अज्ञातकर्तृका शाङ्करी, अनिर्णीतकर्तृ का कान्तिश्च कतिपयाः प्रसिद्धष्टीकाः सन्ति । वैयाकरणभूषणे हि मनुदेवभट्टाचार्यस्य' टिप्पणी परिशिष्टात्मिका 'रूपाली' च प्रसिद्धा।
एवं हि भवानन्दस्य कारकचक्र माधवप्रणीतमाधवीटीकोपेतं, चारुदेवशास्त्रिणः ‘शब्दापशब्दविवेक' 'रामाज्ञापाण्डेयस्य व्याकरणदर्शनभूमिका भागीरथप्रसादत्रिपाठिनो ‘धात्वर्थविज्ञानं' गोकुलनाथोपाध्यायस्य 'पदवाक्यरत्नाकरः' यदुनाथमिश्रप्रणीतगूढार्थदीपिकासंवलितश्चेतिप्रभृतयो ज्ञाता अज्ञाताश्चान्ये बहवो ग्रन्थाः परम्परामिमां पुष्णन्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:अष्टाध्यायी
लाला हरदयाल
लघुचित्रम्|लाला हरदयाल लालाहरदयालः लाला हरदयालः (जीवितकालः - क्रि.श. १८८४तः अक्टोबरमसस्य १४दिनाङ्कतः क्रि.श. १९३९तमवर्षस्य मार्चमासस्य चतुर्थदिनपर्यन्तम्) भारतस्य स्वातन्त्रसङ्गग्रास्य महानायकेषु अन्यतमः आसीत् । एषः तस्मिन् गणे अन्तर्गतः यः विदेशेषु स्थितान् भारतीयान् भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तये कार्यं कर्तुं प्रेरेपयति स्म । एततदर्थं लाला हरदयालः अमेरिकादेशे गदरपक्षम् अस्थापयत् । तत्र भारतीयप्रवासिनां हृदये प्रचण्डां देशभक्तिं जागरितवान् । एषा प्रेरणा उत्तरोत्तरं संवृद्धा अभवत् । काकोरिकाण्डस्य ऐतिहासिकनिर्णयस्य आगमस्य पश्चात् क्रि.श. १९२६तमवर्षस्य मे मासे अन्यभारतीयाः लालाहरदयालं भारतम् अनेतुं प्रयत्नमकुर्वन् । इन्तु ब्रिटिश् सर्वकारः अनुमतिं नायच्छत् । पश्चात् क्रि.श. १९३७तमे वर्षे पुनः बहुवारं कष्टात् अनुमतिः प्राप्ता । किन्तु भारतागमनमार्गे एव क्रि.श. १९३९तमे वर्षे मार्चमासस्य चतुर्थे दिने अमेरिकदेशस्य फिलेडेल्फिया नगरे रहस्येन अस्य मृत्युः अभवत् ।
बाल्यं कुटुम्बः च
लालाहरदयालस्य जन्म क्रि.श. १८८४तमवर्षस्य अक्टोबरमास्य देहलीनगरस्य गुरुद्वारस्य शीशगञ्जस्य पृष्ठभागे चीराखाना इति स्थाने अभवत् । अस्य माता भोली रानी तुलसीदासस्य रामायणं वीरपूजा इत्यादीनि उदातभावनायुतसाहित्यानि बोधयति स्म । उर्दूफर्सीभाषयोः पण्डितः पिता गौरीदयाल माथुरः पुत्रं विद्याव्यसनीम् अकरोत् । अस्य सप्तदशमे वयसि सुन्दरया कन्यया सह विवाहः सम्पन्नः । वर्षद्वयस्य पश्चात् पुत्रप्राप्तिः अभवत् । किन्तु कतिपयदिनानतरं शिशोः मृत्युः अभवत् । क्रि.श. १९०८तमे वर्षे अस्य द्वीतीयं सन्तानं पुत्री जाता । लालावर्यः अल्पवयसि एव आर्यसमाजेन प्रभावितः अभवत् ।
शिक्षा
लाला हरदयालस्य आरम्भिकी शिक्षा स्वनगरे एव केम्ब्रेज् मिशन् इति शालायाम् अभवत् । पश्चात् देहलीनगरस्य सेण्ट् स्टीफेन्स् महाविद्यालयतः संस्कृतभाषाया स्नातकपदवीं प्राप्तवान् । तत्पश्चात् पञ्जाबः|पञ्जाबस्य विश्वविद्यालयतः संस्कृतभाषाया स्नातकोत्तरपदवीम् आप्नोत् । अस्यां परीक्षायाम् अधिकाङ्कप्राप्तिकारणेण २००पौण्ड छात्रवृत्तिः अपि सम्पादिता । हरदयालः अनया छात्रवृत्या एव क्रि.श. १९०५तमे वर्षे लण्डनं गत्वा आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालये अध्ययनार्थं प्रविष्टवान् । तत्रापि लालावर्यः छात्रवृत्तिद्वयं प्राप्तवान् । हरदयालस्य एषा एका विशेषा शक्तिः आसीत् यत् सः पञ्चकार्णाणि युगपत् कर्तुं शक्नोति स्म । १२होराणां पूर्वसूचनां दत्त्वा अस्य मित्राणि शेक्स्फियरस्य नाटकं हरदयालस्य मुखात् श्रुण्वन्ति स्म ।
स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य सक्रियः
पूर्वमेव हरदयालः मास्टर् अमीरचन्दस्य गुप्तक्रान्तिकारिसङ्घटनस्य सदस्य आसीत् । तेषु दिनेषु लण्डन् नगरे श्यामजी कृष्णवर्मा अपि वसति स्म । अयं वर्मा देशभक्तेः प्रचारार्थम् इण्डिया हौस् इत्यस्य सङ्घटनस्य प्रतिष्ठापनम् अकरोत् । इतिहासस्य अध्ययनस्य परिणामरूपेण अङ्ग्लशिक्षापद्धतेः अनुसरणं पापः इति विचिन्त्य क्रि.श. १९०७तमे वर्षे महापूरे निमज्जतु ऐ.सी.एस्. इति उक्त्वा आक्स्फर्डविश्वविद्यालयं त्यक्तवान् । पश्चात् लण्डन्नगरे देशभक्तसमाजं संस्थाप्य असहयोगस्य प्रछारं कर्तुमारब्धवान् । अयं विचारः बहुदिनानन्तरं क्रि.श. १९२०तमे वर्षे गान्धिमहात्मनः कर्णगतः । ललाहरदयालस्य अयं अभिप्रायः आसीत् यत् भारतस्य स्वातन्त्र्यप्रप्तये जनेषु राष्ट्रियभावस्य जागरणं कृत्वा सर्वकारस्य सम्पूर्णस्वरूपं ज्ञात्वा पश्चात् युद्धस्य सिद्धता कार्या इति । अनेन एव विशेषपरिणामः भविष्यति । कतिपयदिननां पश्चात् क्रि.श. १९०८तमे वर्षे भारतम् प्रत्यागतवान् ।
यङ्ग् मेन् इण्डिया सङ्घटनस्य संस्थापनम्
तेषु दिनेषु यूनां मनोरञ्जनार्थं यङ्ग् मेन् क्रिश्चियन् असोसियेषन् (वै.एम्.सि.ए) इति कञ्चित् सङ्घटनम् आसीत् । तदा हरदयालः लाहोर् नगरे स्नातकोत्तरमपवीं पठन् आसीत् । काकतालीयः इव वै.एम्.सि.ए. सचिवेन सह कञ्चित् विषयमधिकृत्य विवादः अभवत् । ललावर्यः सपदि एव वै.एम्.सि.ए.समानन्तरं यङ्ग् मेन् इण्डिया इति सङ्घस्य प्रतिष्ठापनम् अकरोत् । लाला हरदयालस्य महाविद्यालये मोहम्मद अल्लामा इक्बाल् इति प्राध्यापकः दर्शनशास्त्रं पाठयति स्म । अनेन सह लालावर्यस्य मधुरं बान्धव्यम् आसीत् । हरदयालः यदा सङ्घटनस्य उद्घाटानं कर्तुं इक्बालं प्रार्थितवान् तदा सः अतीव सन्तोषेण अङ्गीकृतवान् । अस्मिन् समारोहे मोहम्मद् इक्बालः स्वस्य प्रसिद्धं रचनं सारे जहाँ से अच्छा हिन्दोस्ताँ हमारा गीतवान् । प्रायः कस्यचिदपि कार्यक्रमस्य अध्यक्षः गीतं गीतवान् इति प्रथमः स्यात् । अनेन लघुगीतेन सभासदः अतीव प्रभाविताः । कार्यक्रमस्य अन्ते इक्बालेन पुनः तद्गीतं श्रावयितुं प्रार्थयन् ।
भारतागमनम्
लाला हरदयालः भारतम् प्रत्यागत्य सर्वप्रथमं पुणेनगरं गत्वा लोकमान्यं बालगङ्गाधर तिलकं सन्दृष्टवन् । तत्पश्चात् किमभवत् इति कोऽपि न जानाति एषः पटियालां गत्वा सन्न्यासं स्वीकृतवान् । शिष्याणां पुरतः त्रिसप्ताहं यावत् लोकस्य क्रान्तिकारिणां जीवनविषये विवेचनं कृतवान् । तत्पश्चात् लाहोर्नगरं गत्वा पञ्जाबी इति आङ्ग्लदैनिकपत्रिकायाः सम्पादनकार्ये मग्नः अभवत् । अस्य अनालस्यं, निरहङ्कारः, सरलता, वैदुष्यं, भाषाप्रभुत्वं, वुद्धिप्रखरता, राष्ट्रभक्तिः, इत्यादीनां गुणानां कारणेन कोऽपि जनः प्रथमदर्शनेन एव मुग्धः भवति स्म । एषः सर्वदा स्वस्य पत्राणि हिन्दीभाषया लिखति स्म । दक्षिणभारतीयानां कृते संस्कृतेन लिखति स्म । आङ्ग्लशिक्षापद्धत्या राष्ट्रियचरित्रं नष्टं, भवति । आङ्ग्लाः  स्वेषां क्रिस्तमतस्य प्रसारेण अस्मासु दास्यत्वस्य स्थितिं निर्मितवन्तः । अद्य लालाहरदयालस्य वचनं राष्ट्रेसत्यभूतं दृष्टुं शक्यते ।