cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
वायुमालिन्यम्
वायोः संरचना
आक्सीजनम् -२०.९५ प्रतिशतं, नायट्रोजनम्- ७८.०० प्रतिशतं, आर्गनम् -०.९३ प्रतिशतं, कार्बनडाय-आक्साईड- ०.०४ प्रतिशतम्, अन्ये -०.०८ प्रतिशतमिति । यथा –
प्राकृतिकम् प्रदूषणम् (Natural Pollution)
इदं हि प्रदूषणं साक्षात् प्रकृत्या एव भवति, यस्य प्रभावः जीवधारिषु भवति । यथा- ज्वालामुखीविस्फोटः, पर्वतविशृङ्खलनं, चक्रवातः, वनाग्निः, तडितपतनं, समुद्रीयलवणस्य तटे भण्डारणमित्यादयः । जलप्लावनमपि प्रदूषणस्य प्राकृतिकं कारणं भवति । परमेतानि कारणानि पौनःपुन्येन न भवन्ति । यदि भवति, तर्हि स्वयं प्रकृत्या एव कालान्तरे अनुकूलं वातावरणं भवति । अनेन कोऽपि भयानकः दुष्परिणामः न भवति ।
मानवकृत –प्रदूषणम् (Man Created Pollution)
प्रदूषणमिदं नगरैः औद्योगिक-प्रतिष्ठानैश्च भवति । ग्रामेष्वपि यत्र पाचनक्रिया परम्परामनुसृत्य प्राकृतिक-ईन्धनेन (काष्ठेन, कोयला इत्यनेन,गोमयेन) भवति, तत्र तेषां धूम्रः अपि वायु- प्रदूषणं करोति । यतः धूम्रः विषाक्तः भवति । प्रायः पाचिका अनेन प्रदूषणेन पीडिता भवति । फलतः तां नासिकारोगः, चक्षुरोगः, अस्थमारोगः, हृदयरोगश्च भवितुमर्हति । समयानुसारेण महानसगैशमाध्यमेन इयं समस्या निवारिता भविष्यति, भवति च । एवमेव विविध-प्रकारकस्य ईन्धनस्य प्रयोगः सम्प्रति क्रियते, अतः समस्येयं नाति कठिना । एतदतिरिक्तमपि कारण द्वयं महत्वपूर्णं -
औद्योगिकप्रदूषणम् (Industrial Pollution)
सामान्यतः औद्योगिकप्रतिष्ठानस्य धूम्रनलिकातः (चिमनी) निस्सरितः धूम्रः अस्य वायुप्रदूषणस्य मुख्यं कारणं भवति ।
यतो हि अस्मिन् धूमे हानिकरानि बहूनि तत्त्वानि विराजितानि भवन्ति । तापविद्युत् – गृहे, रसायनशोधनकार्यशालायां, धातुशोधन- उद्योगेषु, सिमेण्ट –कर्गद- नायलोन –उर्णिकावस्त्र- कर्पासवस्त्रोद्योगेषु एतादृशानि कार्याणि भवन्ति, यस्मात् कार्यात् निस्सरितः धूमः सर्वाधिकं वायुप्रदूषणं करोति । वायौ कानि तत्त्वानि मिश्रितानि भवन्ति इति तु उद्योगस्य कार्यस्योपरि उपयुक्तानामिन्धनानामुपरि, प्रविधिनामुपरि च निर्भरः भवति । यत्र कोयला- नामकस्य ईन्धनस्य प्रयोगः भवति तत्र विषाक्तः कार्बनमोनोक्साइड् नामकः गैशः बहिरागच्छति । एल्युमीनियम् इति उद्योगेभ्यः फ्लोराइड नामकः यौगिकः बहिरागच्छति । नायलोन उद्योगेभ्यः कार्बनडाय-आक्साइड् हाइड्रोजनसल्फाइड च बहिरागच्छति । विद्युत्- तापगृहेभ्यः मात्राधिवयेन सल्फर इत्यस्य यौगिकं बहिरागच्छति । एवं प्रकारेण विविध- उद्योगेभ्यः वोवोधप्रकारकं तत्वं बहिरागत्य वायु-प्रदूषणं करोति ।
स्वचालितवाहनेभ्यः वायुप्रदूषणम् (Vehicular Pollution)
पेट्रौल-डीजलमाध्यमेन वा स्वचालितवाहनेभ्यः वायुमण्डलमधिकाधिकं प्रदूषितं भवति । इत्यपि वक्तुं शक्यते यत् नगरे सर्वाधिकं वायुप्रदूषणं वाहनमाध्यमेन एव भवति । अत्राऽपि पेट्रौलचालितेभ्यः वाहनेभ्यः अपेक्षया प्रदूषणमधिकं भवति । एवं प्रकारेण चतुः ष्ट्राँकयुक्तवाहनानामपेक्षया द्विष्ट्राकयुक्तानि बाहनानि वायुमण्डलमधिकं प्रदूषयति । प्रदूषणमिदं वाहनानां साइलेन्सरात् निस्सरितेभ्यः धूमेभ्यः भवति । प्रायः वाहनेभ्यः निम्नलिखितानि तत्त्वानि बहिरागत्य वायुमण्डलं प्रदूषयन्ति ।
वायुप्रदूषणनियन्त्रणाय कानूनव्यवस्था
वायुप्रदूषणं नियन्त्रयितुं भारतसर्वकारेण कानूनव्यवस्था कृता वर्तते । व्यवस्थायामस्यां वायु-प्रदूषणनियन्त्रणम् अधिनिमः १९८१ उल्लेखनीयः अस्ति । एतदतिरिक्तमपि पर्यावरण- संरक्षण- अधिनियमः- १९८६ इत्यनुसारेण ये नियमानां पालनं न कुर्वन्ति, तेषां कृते कठिना दण्डव्यवस्था परि-कल्पिताऽस्ति । प्रदूषकाः उद्योगाः यदि सचनां सम्प्राप्य अपि प्रदूषणं न नियन्त्रयन्ति तर्हि तेषां विद्युत् सौविध्यं, जलसौविध्यञ्च न दीयते । अपि च लक्ष्यमेकं यावत् आर्थिकः दण्डः, पञ्चवर्षं यावत् कारावासश्च कल्पितास्ति । इतः परमपि यदि प्रदूषणं न नियन्त्रयन्ति तर्हि पञ्चसहस्त्र- रुप्यकाणि प्रतिदिनं दण्डस्वरुपं सप्तवर्षं यावत् कारावासञ्च भवति । एतत्कृते उद्योगाधिपतिः, प्रबन्धकः, नियन्त्रकश्च दोषयुक्ताः भविष्यन्ति ।
मानवशरीरस्य शिरा, धमनी च
शिरायाः, धमन्याः च विषयः अतीव गहनः। मानवजातिषु विभिन्नधमनीनां संरचना कार्यं च, केशिकानां परिचयः, नाडी-माडी-कार्यस्य प्रक्रिया च अन्तःकरणीयाः सन्ति । हृदयस्य संरचनायाः कार्यस्य च अध्ययनं कृत्वा रक्तसञ्चारः संस्थायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति, यस्य माध्यमेन रक्तस्य आपूर्तिः सम्पूर्णे शरीरे भवति हृदयं कथं रक्तं करोति ? कः शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु रक्तं प्रदातुं कः कार्यं करोति ? कथं शुद्धं रक्तं अङ्गं प्राप्नोति, शुद्धं रक्तं च एतेभ्यः अङ्गेभ्यः पुनः आगत्य हृदयस्य हृदये सङ्गृह्णाति? एतेषां जिज्ञातानां समाधानार्थं रक्तापूर्तिः एतेषां रक्तवाहिनीषु [(वायरी धमनी च) व्याप्तं भवति] ।
धमनीनां संरचना, कार्यञ्च
धमनयः स्थूलभित्तिः [(भित्तिः)] पोतानि सन्ति । वयस्क-जनेषु फुफ्फुसीय-धमनीनां [(Pumonary arteries)] अतिरिक्त-समस्ताः धमयः शुद्धं [( ऑक्सीकृत)] रक्तं नयन्ति। दक्षिणवामफुफ्फुसधमनयः दक्षिणनिलयात् [(निलयात्]] अशुद्धं [(डिऑक्सिजनयुक्तम्)] रक्तं फुफ्फुसपर्यन्तं वहन्ति । सर्वेषां धमनीनां भित्तिः निम्नलिखितत्रिस्तरैः ऊतकैः [(कोटैः)]-
1. बाह्यकोटः अथवा Tunica Adventitia [(Tunica Adventitia)]- एतत् धमन्याः बाह्यतमं आवरणं निर्माति यत् धमनीयाः रक्षणमपि करोति । एषः स्तरः मुख्यतया कोलेजनतन्तुभ्यः, लोचनतन्तुभ्यः च निर्मितः भवति ।
2. मध्यपट्टिका अथवा ट्यूनिका माध्यम [(Tunica media)]- धमनीयाः मध्यपट्टिका भवति यत् बृहत्धमनीषु स्थूलतमं स्तरं भवति । इदं मुख्यतया कोलेजनतन्तुभिः, संयोजक ऊतकैः [(संयोजक ऊतकम्)], स्निग्धस्नायुकोशिकाभिः, लोचनतन्तुभिः च निर्मितं भवति ।
3. आन्तरिकपट्टिका अथवा Tunica intima [(Tunica intima)] - एषा स्तरः धमनीयां अन्तः एव तिष्ठति । वस्तुतः द्वयोः गुच्छयोः निर्मितम् अस्ति । एकः आन्तरिकः स्तरः अन्तःस्थकोशिकाभिः अथवा सरलैः स्क्वैमस उपकलाभिः निर्मितः भवति तथा च लोचनानां ऊतकानाम् एकः द्वितीयः स्तरः यः ट्यूनिका माध्यमस्य अन्तःस्थकोशिकानां च अन्तःस्थस्य स्तरस्य च मध्ये स्थितः भवति एतत् आस्तरणं रक्तस्य प्रवाहार्थं स्निग्धपृष्ठं ददाति ।
धमनीनां भित्तिनां रचना तेषां स्थूलतायाः आधारेण भवति । लोचदार ऊतकं महाधमनी [(Aorta)] तथा धमनीनां [(धमनी)] इत्यस्य ट्यूनिका माध्यमेषु अधिकं भवति तथा च मांसपेशी ऊतकं तुल्यकालिकरूपेण लघुधमनीषु अथवा धमनीषु [(धमनी)] अधिकं दृश्यते यस्मिन् रक्तवाहिनीयां स्नायुः नास्ति तस्य व्यासः सर्वदा समानः एव तिष्ठति, यतः स्नायुभिः नाडीनां व्यासः न्यूनीभवति, वर्धते च ।
धमनयः, धमनीकोशिकाः च मुख्यतया शरीरस्य कस्यापि भागे रक्तस्य आपूर्तिं नियन्त्रयन्ति, महाधमनी-धमनीयोः व्यासः परिमाणं च नित्यं तिष्ठति धमनीरक्तप्रवाहः तंत्रिकायाः ​​'Vasomotor center' इत्यनेन तस्य 'Vaso-Constrictor' तथा 'Vaso-Dilator' Nerve इत्यनेन नियन्त्रितः भवति - धमनीयाः भित्तिषु तन्तुः आगच्छन्ति, यस्य कारणेन भित्तिः उक्तं न्यूनीकर्तुं वा वर्धयितुं वा संकुचन्ति वा विस्तारयन्ति वा क्रमशः प्रवाहः ।
नाडीनां कार्यम्
रक्तसञ्चारतन्त्रे अशुद्धं [(आक्सीजनं विना)] रक्तं चालयन्ति ये नाडयः ते नाडीः [(नाडी)] इति उच्यन्ते । हृदयं प्रति गच्छन्ति वा नाडयः नाडी उच्यन्ते । अत एव फुफ्फुसात् शुद्धं रक्तं आनयन्ति ये चत्वारः नाडयः ते 'फुफ्फुसनाडीः' इति उच्यन्ते । किन्तु एतेभ्यः विहाय शरीरस्य अन्येषु सर्वेषु नाडीषु केवलं अशुद्धं रक्तं प्रवहति । नाडीनां उत्पत्तिः तस्मिन् एव स्थाने भवति यत्र केशिकाः समाप्ताः भवन्ति । केशिकाः शुद्धरक्तस्य पोषकाणि, प्राणवायुः च ऊतकयोः कृते प्रदातुं तेभ्यः उत्पन्नैः रासायनिक-अपशिष्टैः विशेषतः कार्बन-डाय-आक्साइड्-इत्यनेन पूरिताः भवन्ति अत्रैव एताः अशुद्धरक्तपूरिताः सूक्ष्मनलिकाः नाडीषु [(Vein)] परिणमन्ति । अस्मिन् स्थाने एताः नलिकां अतीव सूक्ष्माः भवन्ति ये 'शिराः' इति उच्यन्ते । सर्वाणि नाडयः एकत्र मिलित्वा एकत्र नाडीः [(Veins)] निर्मान्ति ये अग्रे बृहत्तराः नाडीः निर्मान्ति ये महान् नाडीः [(Vena Cavae)] इति उच्यन्ते एताः महानाडीः, श्रेष्ठशिराकवः [(Superior vena cava)], जघन्यमहानाडीः [(Inferior vena cava)] च क्रमशः शरीरस्य ऊर्ध्वाधः भागात् अशुद्धं रक्तं सङ्गृह्य दक्षिणे अलिन्दं प्रति प्रयच्छन्ति [ (अलिन्द)] हृदयस्य ।
शरीरे नाडीनां स्थितिः प्रायः त्वक् समीपे एव तिष्ठति, धमनयः तु प्रायः शरीरस्य अन्तःभागेषु एव तिष्ठन्ति । नाडीनां रक्तं हृदयं प्रति गच्छति। अतः हृदयं प्रति तेषां प्रवाहं गतिशीलं स्थापयितुं केषुचित् नाडीषु कपाटाः अथवा कपाटाः [(Valve)] सन्ति येन रक्तं केवलं हृदयं प्रति एव प्रवाहितुं शक्नोति सामान्यतया एतादृशाः कपाटाः बाहौ विशेषतः अधोबाहुषु अधिकं भवन्ति । शरीरस्य आन्तरिक-अङ्गेषु, वक्षःस्थल-उदर-नाडीषु कपाटानां अभावः भवति ।
नाडीभित्तिसंरचना धमनीनां यथा एव तिष्ठति । धमनीनां इव नाडीभित्तिषु अपि बाह्यसंकुचकः [(tunica adventitia)], मध्यसंकुचकः [(tunica media)], अन्तः संकुचकः [(tunica intima)] इति त्रिस्तरीयसंरचना भवति, परन्तु मध्यसंकुचने वा tunica media of the veins मांसपेशी-लोचना-उपस्थानां अभावात् धमनीनां भित्तिभ्यः अपेक्षया तेषां भित्तिः कृशतराः [(Thin)] तथा च संकुचिताः [(Collapsible)] भवन्ति तथा च तेषां बलं लचीलता च न्यूना भवति, अतः नाडयः कदा पतन्ति छिन्नानि वा विदीर्णानि वा।धमनीः तु मुक्ताः एव तिष्ठन्ति। केषुचित् नाडीषु कपाटाः [(Valve)] भवन्ति येन हृदयस्य पार्श्वे एव रक्तस्य प्रवाहः भवति । अतिकार्यं कुर्वतां नाडीनां कपाटाः दुर्बलाः भवन्ति, येन तेषां रक्तं अग्रे प्रेषयितुं पुनः प्रेषयितुं च क्षमता समाप्तं भवति । एतादृशाः नाडीः 'विस्तारिताः नाडयः वा वैरिकास् नाडीः' [(Varicose veins)] इति उच्यन्ते । एतेषु रक्तं स्थाने स्थाने सङ्गृह्यते यस्मात् ते समग्रं भूत्वा ऊर्ध्वतः ग्रन्थिवत् दृश्यन्ते ।
रक्तसञ्चारस्य संगठने धमनीनां नाडीनां च महत्त्वपूर्णा भूमिका अस्ति । सामान्यतया शुद्धरक्तवाहकाः नाडीः "धमनी" इति उच्यन्ते, अशुद्धरक्तवाहकाः रक्तवाहिकाः च "नाडी" इति उच्यन्ते । किन्तु एकं विशेषं यत् फुफ्फुसधमनयः अशुद्धं फुफ्फुसेषु नयन्ति, फुफ्फुसस्य रक्तनाडीः च शुद्धं रक्तं वहन्ति । एतेभ्यः विहाय शरीरस्य शेषधमनीषु केवलं शुद्धं रक्तं प्रवहति, नाडीषु च अशुद्धं रक्तं प्रवहति । एवं रक्तसञ्चारतन्त्रस्य महत्त्वपूर्णघटकत्वेन रक्तस्य आपूर्तिं कर्तुं नाडयः धमनयः च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति इति स्पष्टम् ।
सम्पत्कुमार्
सम्पत्कुमार् कर्णाटकप्रदेशस्य मैसुरुगनगरे संस्कृतसमाचारपत्रिकायाः सुधर्मायाः संपादक आसीत्। २०२० तमे वर्षे स स्वपत्न्या जयलक्ष्म्या सह साहित्यशिक्षाक्षेत्रे योगदानार्थं भारतसर्वकारेण पद्मश्रीसम्मानार्थं चयनितः अभवत्।
योगदानम्
सम्पत्कुमार् स्वपितुः संस्कृतपत्रिकायां सुधर्मायां सम्मिलितः भूत्वा संस्कृतपत्रकारितायां स्वस्य कार्यारम्भं कृतवान्। सुधर्मा सदा प्रचलेत् इति तस्य पितुः स्वप्नम् आसीत्। एतदर्थं स त्रिशंदधिकवर्षाणि यावत् सुधर्मायाः संपादकरूपेण संस्कृताय सेवते स्म।
यद्यपि सुधर्मायां लाभस्य अवसरो न्यून आसीत्। तदा अपि स १९९० तमे वर्षे पितुः मरणोपरान्तम् अपि कष्टं सोढ्वा ताम् स्वमृत्युपर्यन्तम् अचालयत्। सम्प्रति अस्याः पत्रिकायाः पञ्चसहस्राधिकाः प्रतयः प्रकाशिताः भवन्ति। अस्याः मूल्यं सामान्यपत्रवाहने वा अङ्कीयसंस्करणे वा ६०० रुप्यकाणि प्रतिवर्षं तथा पञ्जीकृतपत्रवाहने १२०० रुप्यकाणि प्रतिवर्षम् अस्ति।
मृत्यु
सम्पत्कुमार् एकविंशत्योत्तरद्विसहस्रतमे वर्षे जुन मासस्य त्रिंशति दिनाङ्के हृदयाघातेन दिवङ्गतो जातः। देशस्य श्रेष्ठा राजनेतारः च लेखकाः च परिजनाः च मित्राणि च तस्मै श्रद्धाञ्जलीन् आर्पयन्। येषु प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी  तथा तत्कालीनः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री बि एस् यड्ड्यूरप्पः अपि आस्ताम्। मृत्युसमये स चतुःषष्ठिवर्षीयः आसीत्। अधुना तस्य पत्नी जयलक्ष्मीः के एस् सुधर्मां चालयति।
वर्गः:संस्कृतपुरस्कारभाजः वर्गः:संस्कृतयोजकाः वर्गः:पुरस्कारभाजः
कुशध्वजः
अयं कुशध्वजः महाराजस्य जनकस्य अनुजः । माण्डवी श्रुतकीर्तिः च अस्य पुत्र्यौ । भरतः शत्रुघ्नः च अस्य जामातारौ ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रामायणस्य पात्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पुष्पोत्सवः
चित्रपाठ्यम्=फूलवालों की सैर पत्रमुद्रा|लघुचित्रम्|पुष्पोत्सवस्य पत्रमुद्रा उत्सवप्रियः भारतदेशः। अत्र कुत्रचित् शस्योत्सवः भवति, कुत्रचित् पशूत्सवः भवति, कुत्रचित् धार्मिकोत्सवः भवति कुत्रचित् च यानोत्सवः। एतेषु एव अस्ति अन्यतमः पुष्पोत्सवः इति। अयं फूलवालों की सैर इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति।
जनाः एतानि पुष्पव्यजनानि योगमायामन्दिरे बख्तियारकाकी इत्यस्य समाधिस्थले च अर्पयन्ति। केचन पाटलपुष्पैः निर्मितानि, केचन कर्णिकारपुष्पैः, अन्ये जपाकुसुमैः, अपरे मल्लिकापुष्पैः, इतरे च गेन्दापुष्पैः निर्मितानि व्यजनानि नयन्ति।
अयम् उत्सवः दिवसत्रयं यावत् प्रचलति। एतेषु दिवसेषु वाताटानाम् उड्डयनम्, विविधाः क्रीडाः मल्लयुद्धं चापि प्रचलति। लघुचित्रम्|पुष्पव्यजनं प्राप्नुवन् तत्कालीनः उपराष्ट्रपतिः हामिद अंसारी विगतेभ्यः द्विशतवर्षेभ्यः पुष्पोत्सवः जनान् आनन्दयति। मध्ये इयं परम्परा स्थगिता आसीत्। परं स्वतन्त्रताप्राप्तेः पश्चात् इयं मनोहारिणी परम्परा पुनः समारब्धा। पुष्पोत्सवः अद्यापि सोल्लासं सोत्साहं च प्रचलति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:भारतम्
अत्रिः
अस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु अन्यतमः अयम् ऋषिः । अयं ब्रह्ममानसपुत्रः । कर्दमस्य पुत्री अनसूया अस्य पत्नी । अनयोः पुत्राः दत्तात्रेयः, दुर्वासमुनिः, चन्द्रः च । (आधारः - महाभारतम् - आदि ६६, सभा ११, मत्स्य १४४) । अस्य चन्द्रः आर्यमः इति उभौ पुत्रौ (शान्ति २०७) । अस्य नेत्रेण एव चन्द्रः अजायत । (भागवतम् ९ १४) । अस्य शत्रुञ्जयः विपाठः इत्यादयः पुत्राः । असुराः अत्रिं शतद्वारयुक्ते तुषाग्नौ अस्थापयन् । तदा अत्रिः अश्विनीदेवताः संस्तुतवान् । ताः प्रत्यक्षीभूय जलेन अग्निम् उपशम्य अत्रिम् अरक्षन् । ध्रुवस्य पितरम् उत्तानपादम् अत्रिः दत्तकरूपेण स्व्यकरोत् । बुधः अत्रिगोत्रीयः ।
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सप्तर्षयः वर्गः:स्मृतिकाराः
भारतीयविज्ञानपरिषद् (Indian Academy of Science)
1650px|thumb भारतीयविज्ञानपरिषद् (Indian Academy of Science) परिषदियं १९३४ तमे वर्षे प्रोफेसर् सि.वि.रामन् महोदयेन स्थापिता । अस्याः उद्घाटनं १९३४ तमवर्षयस्य जुलैमासस्य ३१ दिने सम्पन्नम् । तदा तत्र ६५ जनाः विज्ञानिनः सदस्याः आसन् । सि. वि. रामन् प्रथमसामान्यसदस्यानां सभायाम् अध्यक्षत्वेन चितः अभवत् । तस्य संविधानमपि अङ्गीकृतमभवत् । तस्य प्रथमसञ्चिकायां सर्वे कार्यकलापाः प्रकटिताः ।  इदानीं ९५० सदस्याः, ५१ गौरवसदस्याः, ६० पार्षदाः च सन्ति ।
उद्देशाः
अस्याः परिषदः मुख्यः उद्देशः विज्ञानशिक्षणं तस्य गुणवत्तावर्धनं च । अस्याः कार्यक्रमेषु वैज्ञानिकपत्रिकाप्रकटनं वति । अस्याः पत्रिकायाः नाम प्रमाणमिति । भौतशास्त्रविषयिका पत्रिका अस्ति । जीवशास्त्रे च पृथक् पत्रिका अस्ति । अस्याः सङ्केतः एवमस्ति । भारतीयविज्ञानपरिषद् सि.वि.रामन् मार्गः पत्रालयपेटिकासंख्या ८००५ सदाशिवनगरम् बेङ्गळूरु-५६ ०००५ भारतम्
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य आधिकारिकभाषाः
भारतदेशे राष्ट्रभाषा नास्ति । तथापि, भारतस्य संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३(१) विशेषतया उल्लेखं करोति यत् "सङ्घस्य आधिकारिकभाषा देवनागरीलिप्यां हिन्दी भविष्यति । आधिकारिकप्रयोजनार्थं प्रयोक्तव्यानां सङ्ख्यानां रूपं भारतीयसङ्ख्यानाम् अन्ताराष्ट्रियरूपं भविष्यति । भारतीयसंसदि कार्याणि केवलं हिन्दी अथवा आङ्ग्ल मध्ये एव कर्तुं शक्यते । आङ्ग्लभाषायाः प्रयोगं संसदीयकार्यवाही, न्यायपालिका, केन्द्र-राज्यसर्वकारयोः मध्ये सञ्चाराः इत्यादिषु आधिकारिकप्रयोजनेषु कर्तुं शक्यते । राज्यस्तरे/प्रदेशस्तरे विविधाः राजभाषाः सन्ति । भारतान्तर्गतराज्येषु विधानस्य माध्यमेन स्वाधिकारिकभाषां(ाः) निर्दिष्टुं स्वतन्त्रता अधिकारश्च स्तः । आधिकारिकभाषाणाम् अतिरिक्तं संविधानेन २२ क्षेत्रीयभाषाः, येषु हिन्दीभाषा अन्तर्भवति परन्तु आङ्ग्लभाषा न, अनुसूचितभाषारूपेण मान्यतां दत्ते ।
भारतस्य अनुसूचितभाषाः सूची
भारतस्य संविधानस्य अष्टमानुसूच्यां २२ अनुसूचितभाषाणां (Scheduled languages) सूची अस्ति । अधोलिखितायां सारणीयां भारतगणराज्यस्य २२ अनुसूचितभाषाः (२००८ मे-मासे तमे अष्टमानुसूच्यां निर्धारितम्) सूचीबद्धाः सन्ति, तैः प्रदेशैः सह यत्र ते अधिकतया भाष्यन्ते अथवा राज्यस्य राजभाषारूपेण प्रयुक्ताः सन्ति । तथापि, राज्यानि अनुसूचितभाषातः स्वाधिकारिकभाषाचयनं कर्तुम् अनिवार्यं न भवन्ति । सिन्धीभाषा कस्मिन्नपि राज्ये आधिकारिकी न भवति यद्यपि अष्टमानुसूच्यां सूचीबद्धा अस्ति ।
भाषा लिपिः
प्रत्येकायां आधिकारिकभाषायां निर्दिष्टा आधिकारिकलिपिः भवति यस्याः उपयोगेन आधिकारिकप्रयोजनार्थं लिखिता भवति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
सौरयूथः
रचनं विकासः च
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ममुआरा
सम्पर्कतन्तु:
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
रूपकालङ्कारः
लक्षणम्
चन्द्रालोके अस्य अलङ्कारस्य लक्षणमेवं विद्यते । विषय्युपमानभूतं पद्मादि, विषयस्तदुपमेयभूतं वर्णनीयं मुखादि। विषयिणो रूपेण विषयस्य रञ्जनं रूपकम्, अन्यरूपेण रूपवक्तरणात् । तच्च्च क्वचित्प्रसिद्धविषय्यभेदे पर्यवसितं, क्वचिद्भेदे प्रतीयमान एव तदीयधरारोपमात्रे पर्यवसितम् । ततश्च रूपकं तावद्विविधम् अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपकं चेति । द्विविधमपि प्रत्येकं त्रिविधम् । प्रसिद्धविषय्याधिक्यवर्णनेन तन्न्यूनत्ववर्णनेन अनुभयोक्त्या चैवं रूपकं षड्विधम् ।
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दमोहमण्डलम्
दमोहमण्डलम् (दमोह जिला, Damoh district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दमोह इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
दमोहमण्डलस्य विस्तारः ७,३०६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे कटनीमण्डलं, पश्चिमे सागरमण्डलम्, उत्तरे छतरपुरमण्डलं, दक्षिणे जबलपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सोनारनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं दमोहमण्डलस्य जनसङ्ख्या १२,६४,२१९ अस्ति । अत्र ६,६१,८७३ पुरुषाः, ६,०२,३४६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७३ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१० अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.७३% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- दमोह, तेन्दुखेडा, हटा, पथरिया, जवेरा, बटीयागढ, पटेरा ।
कृषिः वाणिज्यं च
अस्मिन् मण्डले वज्रचूर्णस्य उच्चतमः व्यापारः अस्ति । अस्मात् मण्डलात् आभारतं वज्रचूर्णः विक्रयणार्थं प्रेष्यते ।
नोहलेश्वर-मन्दिरम्
नोहलेश्वर-मन्दिरं नोहटा-ग्रामात् १ कि. मी. दूरे अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एकं भव्यं शिवलिङ्गम् अस्ति । शिवस्य अपरं नाम महादेव इति । अतः जनाः नोहलेश्वरमहादेव इति नाम्ना अपि इदं मन्दिरं जानन्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् ई. ९५०-१००० तमे वर्षे अवनि वर्मा इत्यनया राज्ञ्या कारितम् । सा राज्ञी चालुक्य-वंशीया आसीत् । जटाशङ्कर, गिरि दर्शन, निदानकुण्ड, सद्भावना शिखर इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://damoh.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/295-damoh.html वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
उर्मिला माण्डवी श्रुतकीर्तिः च
वयं रामायणे सीतादेव्याः,शबर्याः, मन्दोदर्याः, तारायाः च इत्यदीनां नामानि अधिकं श्रुणुमः । किन्तु लक्ष्मणशत्रुघ्नभरतादीनां पत्नीनां नामानि अधिकतया न श्रुणुमः एव । एतस्य कारणं न ज्ञायते ।  ताः अपि सीता इव पतिव्रताः एव आसन् ।  तथापि ताः सीतायाः छायाः इव स्थितवत्यः आसन् । माण्डवी श्रुतिकीर्तिः च राज्ञः जनकस्य सहोदरस्य कुशध्वजस्य कन्ये आस्ताम् । ऊर्मिला अपि जनकस्य एव पुत्री आसीत् । जनकस्य मूलनाम सीरध्वजः इति । सीतायाः विवाहेन सह माण्डव्याः, श्रुतिकीर्त्याः, ऊर्मिलायाः च विवाहाः भरततेन शत्रुघ्नेन लक्ष्मणेन च सह अभवन् ।
स्निग्धगुणवत्यः
भरतादिसहोदरेभ्यः रामस्य विषये यथा अलौकिकं प्रेम आसीत् तथैव माण्डवि इत्यादीनां सहोदरीणां सीतायाः विषये अनुपमं प्रेम आसीत् । एताः चतस्रः सहोदर्यः महाराजस्य दशरथस्य राजगृहं प्रविष्य तत्र अपूर्वसुखशान्तिसौहार्दताः च निर्मितवत्यः आसन् । एताः चतस्रः सहोदर्याः अपि असाधारणपतिव्रताः आसन् । एतासां हृदयेषु श्रद्धाभक्त्यादरभावाः आसन् । एताः सेवाद्वारा तिसॄणां श्वश्रूणाम् आनन्दवार्धिन्यः अभवन् । एषा मम स्नुषा, एषा सपत्न्याः स्नुषा इति भेदभावः कदापि श्वश्रूणां मनसि नागतः एव । एताः राजकुमार्यः स्वार्थत्याग सहनं धर्मपारायणता विनयः संयमः सेवा सौहार्दं सदाचारः सुशीलता इत्यादिभिः गुणैः सर्वेषां हृदयानि जितवत्यः ।  पत्युः विषये प्रेम भक्तिः, ज्येष्ठानां विषये श्रद्धा, आदरः, देवराणां विषये उदारता, वात्सल्यभावः च एतासां स्वाभाविकगुणाः आसन् । एतासां स्वभावकारणेन महाराजस्य दशरथस्य विशाले परिवारे कदापि विवादः कलहः वा न भवति स्म । कस्यापि हृदये काश्चिदपि स्वार्थभावना नासीत् । प्रत्येकम् अपि अन्येभ्यः सुखं सन्तोषं च दातुं सज्जाः आसन् । स्वस्य धर्मः इति मत्वा सर्वे एतस्य पालनां कुर्वन्ति स्म । एतस्मिन् एव स्वेषां सन्तोषम् अनुभवन्ति स्म ।
रामवियोगदुःखम्
मन्थरायाः प्रेरणया कैकेयी रामस्य वनवासं भवेत् इति यदा उक्तवती तदा माण्डवी अतीवलज्जिता अभवत् । सर्वेषाम् अपेक्षया अधिकः आघातः तस्याः हृदये अभवत् । श्वश्रोः अविवेकस्य कारणेन सा अनन्तरं तस्याः पतिः एव अधिककलङ्कितौ इति विचिन्त्य सा बहुदुःखम् अनुभूतवती । कौसल्या सुमित्रा च तु स्वस्य विषये शङ्कां न कुरुतः इति सा जानाति स्म । एतां योजनां स्त्रीः सती माण्डवी निरूपितवती इति अन्ये मनसि चिन्तयेयुः इति एषा दुःखितवती ।  स्वार्थसाधानार्थं श्वश्रूं पतिं च प्रभावयित्वा एतम् अग्निं ज्वालितवती इति जनाः चिन्तयितुं शक्नुवन्ति किल ? एतत् सर्वं चिन्तयित्वा तस्याः हृदयं क्वथते स्म । तस्याः हृदये कियती वेदना अस्ति इति तस्याः अश्रुधारा एव दर्शयति स्म । ऊर्मिलाश्रुतिकीर्त्यौ अपि एतया घटनया बहुदुःखम् अनुभूतवत्यौ । एताः स्नुषाः कस्मिन्नपि विषये अग्रे आगत्य विरोधं न कुर्वत्यः । एतासाम् सहोदरीषु तावती नम्रता आसीत् । देवतुल्यस्य ज्येष्ठसहोदरस्य श्रीरामस्य वनवासः । लक्ष्मीसमानायाः सहोदरीसीतायाः तपस्विनी इव अरण्यप्रवेशः । एतान् विषयान् चिन्तयित्वा तासां कोमलहृदयेषु क्षणमपि शान्तिः न  न्यवसत् । परन्तु एतासां तिसॄणां सहोदरीणाम् आन्तरिकवेदना अन्यैः न ज्ञायते स्म । सलक्ष्मणः श्रीरामः सीतासमेतः अरण्यं प्रविष्टवान् । एतेन सर्वे दुःखिनः अभवन् । देवतुल्यः श्वशुरः दारुणं शोकं सोढुं न शक्तवान् इत्यनेन परलोकं गतवान् । कौसल्या सुमित्रा च नितरां दुखिते । एतद् सर्वं दृष्ट्वा तिसॄणां सहोदरीणां हृदयानि छिन्नानि इव अभवन् ।
उर्मिलाभिमानः
सर्वासामपेक्षया अधिकं दुःखम् ऊर्मिला अनुभूतवती । तस्याः प्राणप्रियः, प्राणाधारः पतिः लक्ष्मणः वनवासं गतवान् आसीत् । तस्य दर्शनेन कुशलसमाचारज्ञानेन एषा वञ्चिता आसीत् । एतस्याः पतिः केनापि दुराग्रहीतः इति अरण्यं न गतवान् ।  स्वयं इच्छया प्रस्थितवान् आसीत् । पितृभ्यां सदृशयोः अग्रजप्रजवत्योः सेवार्थं सः ताभ्यां सह प्रस्थितवान् । इत्युक्ते सः तस्य आराध्यदेवानां सेवायाः शुभोद्देशेन अरण्यं प्रस्थितवान् । यदि ऊर्मिला तेन सह अगमिष्यत् तर्हि लक्ष्मणस्य कर्तव्यपालने क्लेशः भवति स्म । स्वस्य कारणेन स्वामिनः धार्मिककर्तव्ये विघ्नं कारयितुं  का पतिव्रता स्री इच्छति ? एवं चतुर्दशवर्षाणां विरहवेदनायाः भयाग्नौ स्वाम् दहन्ती एव ऊर्मिला जीवितवती । किन्तु पत्युः कर्तव्यपथे विघ्नं न कृतवती । धन्या सा ऊर्मिला या त्यगेनैकेन आदर्शनारी अभवत् । भरतः शत्रुघ्नेन सह मातुलस्य गृहात् प्रत्यागतवान् । द्वौ अपि कैकेय्याः कार्यस्य विरोधं कृतवन्तौ । सिंहासनस्य विषये तयोः आसक्तिः नासीदेव । अग्रजप्रजावत्याः वनवासस्य कष्टानि चिन्तयित्वा तौ असहमानौ रोदनं कृतवन्तौ । लक्ष्मणः एव अतीवः भाग्यशाली इति उक्तवन्तौ । तयोः चिन्तने तस्मिन् समये लक्ष्मणं विना अन्येषां बुद्धिः एव मृता आसीत् इति । किमपि विरोधवचनेन विना लक्ष्मणेन वनवासगमनम् अन्यायम् इति शत्रुघ्नः चिन्तितवान् । अन्यायं विरुध्य सः किमर्थं धनुर्बाणान् न उत्थापितवान् इति सः लक्ष्मणम् आक्षेप्तुम् आरब्धवान् । श्रीरामस्य राज्याभिषेके विघ्नकारकं सः किमर्थं न दण्डितवान् ? इति शतृघ्नः चिन्तयति । भरतशत्रुघ्नयोः एवं निस्वार्थं भावं दृष्ट्वा माण्डवीश्रुतिकीर्त्योः हृदये आनन्दः जातः । तयोः नेत्रेषु करुणानन्दभाष्पः प्रावहत् । पत्योः विषये तयोः अभिमानः संवृद्धः । अतः इदानीं कः वा श्रुतिकीर्तिमाण्डव्योः विषये शङ्कां करोति ? तयोः पत्योः विषयेऽपि कः वा कलङ्कं चिन्तयति । सर्वेषां मुखतः लक्ष्मणस्य स्तुतिं श्रुत्वा विरहिणी ऊर्मिला अमितम् आनन्दम् अनुभूतवती। भरतेन सह सर्वे श्रीरामस्य सीतायाः लक्ष्मणस्य च दर्शनार्थम् अरण्यं प्रस्थितवन्तः । या तान् वनं प्रेषितवती सा कैकेयी अपि श्रीरामदर्शनस्य पुण्येन वञ्चिता न जाता ।  किन्तु माण्डवी, श्रुतिकीर्ति, ऊर्मिळाः च तदापि अयोध्यायाः राजगृहे एव समाधानेन स्थितवत्यः । वयमपि गत्वा अग्रजायाः दर्शनं कृत्वा तस्याः पादयोः नमस्कुर्मः इति ताः चिन्तितवत्यः । तथापि तथा कर्तुं नाशक्नुवन् । ऊर्मिलायाः तु जीवनसर्वस्वम् अरण्ये एव आसीत् । सा दूरात् एव लक्ष्मणस्य दर्शनं कृत्वा हृदयं शीतलं कर्तुम् इष्टवती आसीत् ।  किन्तु न शक्तवती । तिसॄणां हृदयेऽपि पत्युः दर्शनार्थस्य उत्कण्टता आसीत् । किन्तु वियोगस्य अग्नौ दग्धाः ताः पतीनां धर्मपालने साहाय्यं कुर्वत्यः आसन् । अतः वियोगाग्निः अपि तासां सुखप्रदः आसीत् ।
भरतस्य प्रत्यागमनम्
भरतः अरण्यतः प्रत्यागतवान् । तेन सह अन्येऽपि प्रत्यागतवन्तः । अग्रजप्रजावतीभ्याम् अरण्ये यानि यानि कष्टानि सोढव्यानि भवन्ति तानि सर्वाणि कष्टाणि स्वस्य जीवने अनुभोक्तुं भरतः निश्चितवान् । सः अपि कन्दमूलानि खादन्, वल्कलवसनधारी जटाधारी सन् नन्दिग्रामस्य कस्मिंश्चित् कुटीरे उपविष्टवान् । शत्रुघ्नः तस्य सेवायां निरतः जातः । अयोध्यायाः राजभवने तिस्रः पत्न्यः चतुर्दशवर्षपर्यन्तम् एकैकदिनमपि अङ्गुलीगणनां कुर्वत्यः जीवनं यापितवत्यः । कस्याः अपि पत्युः दर्शनं नासीत् ।  अरण्ये अस्ति चेदपि सीता पत्युः सामीप्ये आसीत् । किन्तु माण्डवी ऊर्मिला श्रुतिकीर्तिः च राजगृहे स्थित्वापि पतिभ्यः अतिदूरे आसन् । एतासु अपि काचित् भिन्नता आसीत् । माण्डवी श्रुतिकीर्तिः च नन्दीग्रामतः  स्वपत्युः समाचारं प्राप्नुवन्ति स्म । किन्तु ऊर्मिलायाः ललाटे तदपि भाग्यं न लिखितम् ।
सुखजीवनं कैवल्यं च
एवं राज्ञः जनकस्य चतस्रः कन्याः अपि पितृगृहस्य, पतिगृहस्य च गौरवं परिगणयन्त्यः त्यागेन तपसा च जीवनं यापियन्त्यः आसन् । तासां मनसि कस्यापि विषये, कदापि दुर्भावना तु न उत्पन्ना । एवं त्यागतपसः फलरूपेण सर्वं शुभमेव अभवत् । दुःखस्य दिनानि अतीतानि । सुखदिनानि आगतानि । चतस्रः सहोदर्यः अपि एकत्र मिलितवत्यः । पतीनां समागमः अपि प्राप्तः। माण्डवी पुत्रद्वयं प्रसूतवती । तयोः तक्षः, पुष्कलः च इति नाम अकुर्वन् ।  द्वौ अपि वीरौ अभवताम् । पुष्कलः शत्रुघ्नेन सह सर्वदेशानाम् अटनं कृत्वा श्रीरामचन्द्रस्य अश्वमेधयज्ञसम्बद्धम् अश्वं रक्षितवान् । भरतेन सह तक्षपुष्कलौ च केकयदेशं गत्वा तत्र स्थितान् कोटित्रयगन्धर्वान् जितवन्तौ । तौ सिन्धूनद्याः उभयतटयोरपि विशालसाम्राज्यं प्रतिष्ठापितवन्तौ । गन्धर्वदेशे (सिन्धुप्रान्ते) तक्षस्य नाम्ना तक्षशिला इति नगरं स्थापयित्वा वर्धितवन्तौ । गान्धारदेशे (अद्यतनम् अफ्घानिस्तानम्) पुष्कलस्य नाम्ना पुष्कलावती (पेषावर) नामनगरस्य स्थापनां कृतवन्तौ । ऊर्मिलायाः अपि अङ्गदः,चन्द्रकेतुः च इति पुत्रौ अभवताम् । कारुपथ देशस्य प्रभुत्वम् अपि एतौ प्राप्तवन्तौ । अङ्गदः अङ्गदीयम् इति राजधानीं निर्मितवान् ।  चन्द्रकेतुः चन्द्रकान्तम् इति नगरं राजधानीम् अकरोत् । श्रुतिकीर्त्याः अपि बालद्वयम् आस्ताम् । एकः सुबाहुः, अन्यः शत्रुघाती  इति । सुबाहुः मथुरायाः राजा अभवत् । शत्रुघातिः वैदिशनगरस्य राजा अभवत् । अन्ते भरतादयः त्रयः सहोदराः अपि श्रीरामचन्द्रेण सह सरयूनद्याः गोप्रतारघाट्टे जले निमग्नाः, मूलं परमं धाम अगच्छन् । माण्डवी ऊर्मिला श्रुतिकीर्तिः च अपि स्वस्य स्वस्य पत्या सह सरयूनद्यां पतित्वा पतिदेवानां लोकं प्राप्नुवन् ।
‎
वर्गः:रामायणस्य पात्राणि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
दादा साहेब माळवङ्कर
दादासाहेब मावळङ्कर (दादासाहेब माळवङ्कर, Dada Saheb Mavlankar )इति उपनाम्ना प्रसिद्धः गणेश वासुदेव माळवङ्कर देशस्य संसदि प्रथमः अध्यक्षः आसीत् । मूलतः महाराष्ट्रियः ब्राह्मणः, किन्तु जन्म गुर्जरप्रान्ते अभवत् । गुजरातविश्वविद्यालय स्य स्थापनायाम् एतस्य महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति ।
जन्म परिवारश्च
दादासाहेब इत्यस्य जन्म १८८८ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के वडोदरा -नगरे अभवत् । तस्य पूर्वजाः महाराष्ट्र -राज्यस्य रत्नागिरि -मण्डलस्य वासिनः आसन् । महाराजा गायकवाड इत्यस्य समये ते वडोदरा -नगरमागताः । दादासाहेब इत्येतस्य पिता वासुदेव माळवङ्कर ब्रिटिश-सर्वकारस्य उच्चपदारूढः सेवकः आसीत् । तस्य कर्तव्यनिष्ठतावशात् प्रसन्नेन अधिकारिणा २५० वेतनात् ५०० वेतनयुक्तं पदं दत्तम् । किन्तु तेन पदोन्नतिः न स्वीकृता । तस्य मतम् आसीत् तस्य ज्येष्ठाः तस्मात् अवराः स्युः इति तस्मै न रोचते । अतः सः पदोन्नतिं नैच्छत् । पूर्वजानां विषये दादासाहेब इत्यनेन उक्तं यत् – “आनुवंशिकसंस्कारैः एव मम जीवननिर्माणम् अभवत् । मम पूर्वजानां संस्कारविषयेऽहं साभिमानं कथयामि यत् तेषां वर्तनं प्रामाणिकमासीत् । अस्माकं गृहे अप्रामाणिकं धनम्, असत्यं च लेशमपि न आगतम्”इति ।
बाल्यं शिक्षणञ्च
दादासाहेब इत्येतेन प्राथमिकं माध्यमिकञ्च शिक्षणं वडोदरा -नगरतः प्राप्तम् । १९०४ तमे वर्षे मेट्रिक् परीक्षामुत्तीर्य ततः परं दादासाहेब वैद्यः सन् समाजसेवां कर्तुम् ऐच्छत् । किन्तु मित्राणाम् आग्रहवशात् सङ्ग्राहकः (collector) न्यायदाता (judge) वा भवितुम् ऐच्छत् । कस्य विषयस्य अभ्यासः करणीयः इति विचारसमये तस्य पितुः अवसानम् अभवत् । तस्य परिवारस्य दायित्वम् अहमदाबाद -नगरस्थेन मातामहेन स्वीकृतम् । दादासाहेब इत्ययं तस्य एकैव दौहित्रः आसीत् । तस्य परिवारजनाः वडोदरा -नगरतः अहमदाबाद -नगरम् आगताः । किन्तु अहमदाबाद -नगरे तदानीं चिकित्साविद्यालयः नासीत् । तदर्थं तु मुम्बई -नगरं गन्तव्यं भवति स्म । मातामहः दौहित्रं दूरीकर्तुं नेच्छति स्म । अन्ते दादासाहेब इत्यनेन अहमदाबाद -नगरस्य गुजरातमहाविद्यालयं प्रविश्य बी.ए. इत्यस्य अभ्यासः आरब्धः । तदानीं देशे ‘बङ्गभङ्ग’ इति आन्दोलनं चलति स्म । दादासाहेब इत्ययमपि तत्र सम्मिलितः । अपरे वर्षे सुरत -नगरे कोङ्ग्रेस इत्यस्य अधिवेशनम् आसीत् । तत्र वैदेशिकवस्तूनां बहिष्कारस्य चर्चा अभवत् । किन्तु दादासाहेब इत्यस्य मते देशे तादृशः वस्तुनः निर्माणे सति वैदेशिकानि वस्तूनि स्वयमेव बहिष्कृतानि भविष्यन्तीति आसीत् । तेन बी.ए. इत्यस्मिन् विज्ञानविषयः चितः । विज्ञानचयने तस्य हेतुः आसीत् देशः उद्योगक्षेत्रे प्रगतिं प्राप्नोत् इति । अनया भावनया एव वडोदरा -नगरे एलम्बिक् वर्क्स् इत्यस्य, कोलकाता -नगरे केमिकल् वर्क्स् इत्यस्य आरम्भः कृतः । आरम्भकाले उद्योगं कर्तुम् इच्छा आसीत् किन्तु अनन्तरम् आचार्यः सन् उद्योगसहायकान् छात्रान् निर्मास्यामि इत्यपि विचारितम् । विचारवशात् दादासाहेब इत्यनेन एम्.ए. कर्तुं विचारितम् । तदर्थं मुम्बई -नगरं गन्तव्यम् आसीत् । किन्तु अहमदाबाद -नगरात् बहिर्गन्तुं तस्य मातामहस्य अनुमतिः नासीत् । एतादृश्यां स्थितौ पारिवारिकैः एल्.एल्.बी. कर्तुम् आदिष्टः सः । तदर्थमपि मुम्बई -नगरं गन्तव्यम् आसीत् किन्तु सार्धद्विमासं यावत् एव गन्तव्यम् आसीत् । अतः तस्य मातामहः तस्मै अनुज्ञाम् अयच्छत् । बी.ए. इत्यस्मिन् दादासाहेब द्वितीयश्रेण्यां समुत्तीर्णः अभवत् । मुम्बई -नगरस्य महाविद्यालये वर्षद्वयम् एल्.एल्.एम्. इत्यस्य अभ्यासं कुर्वन् १९११ तमे वर्षे दादासाहेब इत्ययं परीक्षायां प्रथमश्रेण्यां समुत्तीर्णः ।
गोपालकृष्णेन सह मेलनम्
पुणे -नगरस्य डेक्कन् एजुकेशन् सोसैटि इत्यस्मिन् आचार्यत्वेन सेवां दातुं तस्य इच्छा आसीत् । किन्तु तदर्थम् एम्.ए. आवश्यकम् आसीत् । अतः सः विचारः तेन त्यक्तः । तदानीङ्काले गोपालकृष्णेन सह तस्य मेलनम् अभवत् । गोपालकृष्णस्य सर्वेन्ट् ऑफ् इण्डिया सोसैटि इत्यनया संस्थया दादासाहेब इत्ययं प्रभावितः आसीत् । सः तस्याः एकां शाखां गुर्जरप्रान्ते उद्घाटयितुम् ऐच्छत् । अतः पुणे -नगरे स्थित्वा संस्थायाः विषये अध्ययनम् अकरोत् ।
दादासाहेब इत्यस्य अधिवक्तुः कार्यारम्भः
तदनन्तरं सेवाभावनया मुम्बई -नगरं गतः । तत्र स्वमित्रस्य प्रि. प्राध्ये इत्यस्य गृहे स्थितः । प्रि. प्राध्ये फिरोज शाह महेता इत्यस्य सहाध्यायी आसीत् । तेन दादासाहेब इत्ययम् अधिवक्ता सन् देशसेवां कर्तुं प्रेरितः । प्रि. प्राध्ये इत्येतस्य कथनोपरि विचारं कृत्वा दादासाहेब मुम्बई -नगरे अधिवक्तुः कार्यम् आरभत । किन्तु तस्य भाग्यम् अहमदाबाद -नगरे एव आसीत् । तस्य भगिन्याः निधनम् अभवत् । ततः परं तस्य मातामहस्य अपघातः अभवत् । अस्याम् स्थितौ परिवारजनेभ्यः दूरे वासः असम्भवः आसीत् । अतः १९१३ तः दादासाहेब इत्ययम् अहमदाबाद -नगरे अधिवक्तुः कार्यम् आरभत । दिवान बहादुर अम्बालाल सीकरलाल इत्येतेन सह चरोतर एजुकेशन् सोसैटि इत्यस्मिन्नपि सम्मिलितः । उभयत्र दायित्ववहनाय १४ घण्टां यावत् कार्यरतः भवति स्म । इत्थं विंशतिवर्षं यावत् अकरोत् ।
दादासाहेब इत्यस्मै महात्मनः उपदेशः
१९१३ तः १९२० यावत् दादासाहेब इत्ययम् अधिवक्तृत्वेन बहूनि कार्याणि अकरोत् । १९२० तमे वर्षे देशे असहकार-आन्दोलनस्य वायुः अचलत् । विद्यार्थिभिः शाला त्यक्ता, सर्वकारकर्मचारिभिः वृत्तिः त्यक्ता, व्यापारिभिः वैदेशिकवस्तूनां विक्रयणं त्यक्तम् । अतः महात्मा अधिवक्तृभ्यः स्वकार्यम् अवरोद्धुम् अवदत् । महात्मना दादासाहेब इत्ययमपि सूचितः । किन्तु दादासाहेब इत्यनेन उक्तं यत् – “अहं न्यायवादं न करोमि चेत् देशाय लाभः भविष्यति किम् ?” इति । महात्मा उक्तवान् – “भवान् अन्येषां चिन्तां किमर्थं करोति स्वकीयं दायित्वं वहतु इत्येव भवतः कृते अलम्” इति । महात्मनः कथनं सत्यमासीत् किन्तु दादासाहेब इत्यस्य मनसि परिवारचिन्तावशात् तत् न अरोचत । अतः तेन न्यायवादकार्यं न त्यक्तम् ।
दादासाहेब न्यायवादकार्यस्य त्यागः
तदानीमेव नागपुर -नगरे कोङ्ग्रेस इत्यस्य अधिवेशनमासीत् । तस्य आयोजनं दादासाहेब इत्येतेन कृतम् । अधिवेशनान्ते यदा दादासाहेब इत्ययम् अश्वयानेन बस-स्थानकं प्रति गच्छन् आसीत्, तदा मार्गे द्वौ बालकौ एकस्मै पटाय (piece of cloth) परस्परं युद्ध्यन्तौ आस्ताम् । दरिद्रतायाः इदं दृश्यं दृष्ट्वा तस्य हृदय परिवर्तनम् अभवत् । सः अरोदीत्, अधिवक्तुः कार्यं त्यक्त्वा असहकार-आन्दोलने सम्मिलितः ।
आन्दोलनानि
1)	१९२१ तमे वर्षे गुजरातराज्ये कोङ्ग्रेस इत्यस्य अधिवेशनस्य आयोजकत्वेन सम्पूर्णं दायित्वं दादासाहेब इत्यनेन स्वीकृतम् । 2)	१९३२ तमे वर्षे सत्याग्रह-आन्दोलने भागग्रहणाय सर्वकारः तं साबरमती-कारागारं प्रैषयत् । अहमदाबाद -नगरे तस्य उपस्थिते सति भयेन पुनः तं रत्नागिरिमण्डलं प्रैषयत् । 3)	१९४० तमे वर्षे हिन्द छोडो इत्यस्मिन् आन्दोलने भागं गृहीत्वा पुनः कारागारं गतः । तत्र १९ मासाः यावत् राजबन्दित्वेन बद्धः आसीत् । कारागारे नित्यं दैनन्दिनीम् अलिखत् ।
अन्यानि योगदानानि
अहमदाबाद -नगरस्य नगरपालिकायाः प्रमुखपदे चितः । स्वतन्त्रभारते दादासाहेब इत्ययं लोकसभायाः अध्यक्षपदारूढः अभवत् । तत्र सम्यक् दायित्वनिर्वहणात् जनैः लोकसभायाः पिता इति उपाधिः प्रदत्ता । दादासाहेब इत्यनेन महात्मनः मृत्योः अनन्तरं कस्तूरबा ट्रस्ट्, गान्धीस्मारक ट्रस्ट् इत्येतयोः रचना कृता । उभयोः प्रमुखपदे स्थित्वा सञ्चालनम् अकरोत् । गुजरातराज्ये विश्वविद्यालयमण्डलं रचयित्वा गुजरातराज्य स्य स्वतन्त्रविश्वविद्यालयं स्थापयितुम् व्यचारयत् । अहमदाबाद -नगरे एञ्जिनियरिङ्ग्, चिकित्सा इत्युभयक्षेत्रसम्बद्धान् महाविद्यालयान् च अरचयत् ।
मृत्युः
१९५५ तमे वर्षे दादासाहेब इत्येतस्य स्वास्थ्यम् असमिचीनम् अभवत् । तस्य रुग्णतायाः सन्देशं प्राप्य पुत्रः पुरुषोत्तमः अभ्यासं त्यक्त्वा पितुर्सेवायै विदेशात् भारतम् आगतः । अहर्निशसेवयाऽपि स्वास्थ्ये परिवर्तनं न अभवत् । अन्ते १९५६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के तस्य मृत्युः अभवत् ।
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गोपथब्राह्मणम्
गोपथब्राह्मणम् अथर्ववेदस्य एकमात्रं ब्राह्मणमस्ति। गोरथऋषिः अस्य रचयिता वर्तते। ब्राह्मणसाहित्ये ग्रन्थोऽयमुत्तरकालिकी रचना मन्यते । अस्मिन् ब्राह्मणेऽथर्ववेदस्य महिमा एव स्वभावतः गीयते । अथर्ववेद एव सर्वेष्वपि ब्राह्मणेषु सर्वश्रेष्ठः अग्रगण्यश्च मन्यते । अथर्वादेव वेदत्रयाणामुत्पत्तिः कथ्यते । न केवलमेतदेव प्रत्युत, ॐकारस्यापि येन विश्वमिदं सर्वं जातमुत्पत्तिरपि, अथर्ववेदादेवाभवत् ।
स्वरूपम्
अस्य द्वौ भागौ स्तः। १. पूर्वगोपथब्राह्मणम्, २. उत्तरगोपथब्राह्मणञ्चेति। प्रथमग्रन्थे पञ्चप्रपाठकाः सन्ति, द्वितीयग्रन्थे षट्प्रपाठकाश्च सन्ति । प्रपाठकानां विभाजनं कण्डिकास्वभवत् । तत्र कण्डिकानां संख्याः २५८ वर्त्तते ।
पूर्वगोपथब्राह्मणस्य प्रथमप्रपाठके ॐ कारस्य तथा गायत्र्याः महिम्नः सुष्ठु वर्णनमस्ति । द्वितीयप्रपाठके ब्रह्मचारिणो नियमानां विशिष्टवर्णनमस्ति । प्रत्येकं वेदस्याध्ययनाय द्वादशाब्दपर्यन्तं कालो निर्धारितोऽस्ति । तृतीयप्रपाठके यज्ञ स्य चतुर्णामृत्विजां कार्यकलापस्य वर्णनमस्ति। चतुर्थप्रपाठके ऋत्विजां दीक्षायाः विशिष्टवर्णनमस्ति । पञ्चमप्रपाठके प्रथमतः संवत्सरसत्रस्य वर्णनमस्ति । तदनन्तरमश्वमेध-पुरुषमेध-अग्निष्टोमादियज्ञानामपि विवरणमस्ति । उत्तरगोपथब्राह्मणस्य विषयवर्णनं न तावदेवं सुव्यवस्थितमस्ति । तथापि बहुविधानां यज्ञानां तथा तत्सम्बद्धाख्यायिकानामुल्लेखेन अपि भागोऽयं पूर्वापेक्षयाऽधिकं रोचते विद्वद्भ्यः ।
रचयिता, देशकालौ च
गोपथब्राह्मणस्य रचयिता निश्चयेन गोपथऋषिरेवास्ति । अथर्ववेदीयानाम् ऋषीणां नामावल्यां गोपथऋषेरपि नाम विराजत एव । किञ्च अन्यवेदानामृषीणां नामावल्यामस्य ऋषेः नाम नायति । अस्य ब्राह्मणस्य देशकालगतपरिचयः अनुमानेनैव ज्ञातुं शक्यते । अस्मिन् निर्दिष्टदेशे कुरु -पाञ्चाल -अङ्ग -मगध -काशी -कोशल-शाल्वमत्य-वश-उशीनरादीनां नामान्यायान्ति। अस्य रचयिता मध्यदेशीयः प्रतीतो भवति । अथर्ववेदीयप्रथममन्त्रस्योल्लेखः ‘शन्नो देवीरभिष्टयः' इत्यनेन मन्त्रैणैव करोति । येन तस्य पिप्पल्लदशाखाभविष्यतीत्यनुमीयते।
यास्केन स्वनिरुक्ते गोपथब्राह्मणस्य मन्त्रः उद्धतः। यथा - ‘एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धम्'। इत्यनेनोद्धरणेन सिद्धो भवति यद् अयं ग्रन्थः निरुक्तात् पूर्वकालिक इति। ब्लूमफील्ड-महोदयस्तु ब्राह्मणमिदं वैतानसूत्रादपि अर्वाचीनं मन्यते । किञ्च डा० कैलेण्ड-महोदय-कीथ-महोदयौ ग्रन्थमयं प्राचीनतरं मन्येते । विक्रमशतकस्य सहस्राब्दपूर्वकालिकेयं रचनाऽस्ति, इति सम्भाव्यते तथा विक्रमात् सहस्राब्दपूर्वमेव गोपथस्य सत्ता बभूवेति अनुमीयते।
विषयवस्तु
ग्रन्थेऽस्मिन् कतिपयाभिनवविचाराणां सङ्कलनमस्ति । अस्य अन्तिमे खण्डे अथर्वस्य विपुला प्रशंसा प्राप्यते। ब्रह्मणा कमलोपरि ब्रह्मणः उदयम् (पृ० १६), ब्राह्मणा नैव गान कर्त्तव्यम्, न नृत्यं कर्त्तव्यम्, माम्लागृधोऽपि न भवितव्यम्। ‘तस्माद् ब्राह्मणो नैव गायेन्न नृत्येन्न माम्लागृधः’। वेदमन्त्रस्य उच्चारणात्पूर्वम् ॐकारस्य उच्चारणं कर्त्तव्यम् । कस्याप्यनुष्ठानस्य पूर्वं वारत्रयमाचमनं करणीयम्। ऋग्वेदादनेकमन्त्राः समुद्धृताः सन्ति । किञ्च मन्त्राणामृषीणां विषये पार्थक्यं दृश्यते ।
भाषाशास्त्रदृष्ट्या गोपथब्राह्मणस्य सङ्केताः महत्त्वपूर्णाः सन्ति । ‘परोक्षप्रिया हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ।' इत्यादीनां शब्दानां निर्वचनस्य प्रसङ्गेष्वपि अत्रानेकोल्लेखाः प्राप्यन्ते। उदाहरणार्थम् —
(१) 'वरुणः' इत्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः वरणाद्भवति । राजा वरणेन भवति ( ‘तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्याचक्षते'।
(२) ‘मृत्युः' इत्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः ‘मृत्यु'-शब्दात् भवति ।
(३) 'अङ्गिरा' इत्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः 'अङ्गिरस् इति शब्दाद्भवति ।
(४) 'दीक्षितः' इत्येतस्य शब्दस्य व्युत्पतिः 'धीक्षित'शब्दाद्भवति। ‘श्रेष्ठां धियं क्षियतीति तं वा एतं धीक्षितं सन्तं दीक्षित इत्याचक्षते'।
सन्दर्भः
वर्गः:ब्राह्मणम्
विविधेषु कालेषु महिलानां स्थानमानः
समाजशास्त्रज्ञाः अपि बहु वर्षेभ्यः महिलानां स्थिति-गतिः, स्थानमानं सर्वं निर्णयं कृतवन्तः। अपि तु महिला समस्याः, महिलानां स्थानमाने व्यत्यासं इत्यादीनामपि निर्णयं कृतवन्तः एव आसन्। भारतीय इतिहासेsपि महिलानं स्थानमानेषु व्यत्यासः भवति। इतिहासे महिलानं स्थितिः पञ्च दशासु द्रष्टुं शक्यते। ते -
=वेदकाले= ऋग्वेदकाले महिलाः स्वातन्त्राः आसन्। आर्याः पुत्रान् इच्छन्ति स्म किन्तु स्त्री अथवा महिलानां समाजे स्वातन्त्र्यम् अपि आसीत्। महिलाः अपि वेदकाले विद्याभ्यासं कुर्वन्ति स्म। पर्धा पद्दति अपि वेदकाले न आचरन्ति स्म । किन्तु विवाहविच्छेदनपद्दतिः अप्रशंसनीया आसीत्। परन्तु कुटुम्बे सम्पूर्णस्वातन्त्रम् अपि तु अर्धाङ्गी इति गौरवेण समजः महिलाः पश्यति स्म। महिलाः कृषिकार्येषु तेषां पतीनां साहाय्यं कुर्वन्ति स्म। पितुः व्यवहारे एक भागः अविवाहितपुत्रिभ्यः आसीत्। महिलाः सामजिक अपितु धार्मिकजीवने बहु मुख्यं पात्रं वहन्ति स्म। बहु महिलाः विद्वत्सभायां भागं वहन्ति। विद्वत्भरितकाव्यानि अपि रचितवत्यः आसन्। तेषु गार्गी, मैत्रेयी, लोपामुद्रा इत्यादयः। अतः वेदकाले महिलाः पुरुषेण सह समानमिति परिगणितुं शक्यते।
=महाकाव्य काल्रे= महाकाव्य अर्थात् महाभारत-रामायणकालस्य इतिहासे महिला स्वातन्त्र्यस्य सुवर्णकालः इति परिगणयितुं शक्यते। महिलानां समाजे उन्न्ततस्थानमानम् असीत्। बहु महिलाः रामायण - महाभारतेषु उन्नतशिक्षणं प्राप्तवत्यः आसन्। रामयणम् आदर्शमहिलाः कथं भवेयुः इति निर्दिशति। महाभारते महिलाः सामजिक-धार्मिक समस्यानां परिहारं दत्तवत्यः । अतः महिलाः अपि सामजिक-धार्मिकजीवने मुख्यं पात्रं वहन्ति स्म इति ज्ञायते।
=स्मृतीणां काले = महिला - पुरुषयोः सम्बन्धानुसारेण महिलाः पितृभिः, भ्रातृभिः, पतिभिः अपि गौरवेण पूजनीया इति वदति मनुः। अन्यथा, सत्फलम् अनुभोक्तुं न शक्यते इति उक्तवान्। मनुः वदति "यः कुटुम्बः महिलाः गौरवेण पूजयन्ति, सन्तोषेण महिलाः रक्षति, सः कुटुंबः सन्तोषे अपि तु ऐश्वर्ये वृद्धिं प्राप्नोति। अपि तु देवताः सदा सन्तोषेण तत्रैव निवसन्ति इति तस्य अभिप्रायः। अपि तु मनुस्मृतेः कानिचन शासनानि महिलानाम् आसक्तेः विरुद्धम् आसीत्। तेषु : महिलाः उपनयनं कर्तुं न शक्यते। अतः विद्याभ्यासम् अपि न प्राप्नोति। मनुः आर्थिकस्वातन्त्र्यमपि महिला न प्राप्नोति इति अभिप्रैति। सः "भार्या, पुत्र, दासीनां कस्यापि व्यवहारे भागं न आसीत्। ताभिः सम्पादितम् ऐश्वर्यं तेषां यजमानाय दातव्यं इति। अपि तु मनुः वदति महिलाः सदा कोsपि मानवस्य वीक्षणेsपि भवितव्यम्-बाल्ये पितुः, यौवने पत्युः, पत्युः मरणानन्तरे पुत्रस्य वीक्षणां भवितव्यं इति।
=बौद्धकाले= बौद्धकाले महिलानां स्थानमानस्य उन्नतिः आसीत्। धार्मिकक्षेत्रे अपि महिलाः उन्नतस्थानं प्राप्तवत्यः। महिलाः 'भिक्षुणी'सङ्घाः इत्येतेषां द्वारा सांस्कृतिक-सामाजिककार्यक्रमेषु भागम् अवहन्। किन्तु महिलानाम् आर्थिकस्थानमाने कोsपि उन्नतिः नासीत्।
=माध्यान्दिनकाले= लघुत्तम|सति महिलानां स्थिति-गतिः अधमस्थाने आसीत्। महिलाः विद्याभ्यासं धार्मिकस्वातन्त्र्यं च न प्राप्नुवन्ति स्म। विधवापुनर्विवाहः अपि न प्रचलति स्म। पर्धा पद्धतिः, बाल्यविवाहः, सतीपद्दति इत्यादीनां प्रारंभः जातः। किन्तु भक्ति आग्रद्यः महिलाः धार्मिकस्वातन्त्रं प्राप्नुवन्ति स्म। एतस्य प्रभावेण सामिजिकस्वातन्त्त्र्यमपि प्राप्तम् । साधु-सन्तः धार्मिकपुस्तकानां पठनद्वारा विद्याभ्यसं कर्तुं प्रोत्साहं दत्तवन्तः। अतः समाजे महिलानां नवजीवनं आरब्धम्। किन्तु आर्थिकस्वातन्त्र्यं तु न आसीत् ।
=आधुनिककाले= आधुनिककाले महिलानां सर्वस्वातन्त्रमस्ति इति चिन्तनं कर्तुं न शक्यते। आर्थिक-धार्मिक-सामजिक स्वातन्त्रमस्ति। किन्तु आत्मरक्षणं कर्तुं न शक्यते। यत्र नार्यस्तु पूजन्ते रम्न्ते तत्र देवताः इति उक्तिं कदापि न विस्मरणीयम्।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
परिणामालङ्कारः
परिणामालङ्कारः (Parinamalankara)अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति – यत्र आरोप्यमाणो विषयी किञ्चित् कार्योपयोगित्वेन निबध्यमानः स्वतस्तस्य तदुपयोगित्वासंभवात् प्रकृतात्मना परिणतिमपेक्षते तत्र परिणामालङ्कारः । अत्रोदाहरणम् प्रसन्नेति । अत्र हि अब्जस्य वीक्षणोपयोगित्वं निबध्ये न तु दृशः । मयूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यात् । नचोपमितसमासाश्रयणेन दृगब्जमिवेति पूर्वप्राधान्यमस्तीति वाच्यम् । प्रसन्नेति सामान्यधर्मप्रयोगात् । "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे” इति तदप्रयोग एवोपमितसमासानुशासनात् । अब्जस्य वीक्षणोपयोगित्वं न स्वात्मना सम्भवति । अतस्तस्य प्रकृतदृगात्मना परिणत्यपेक्षणात् परिणामालङ्कारः । यथा वा – अत्रारोप्यमाण आतरः सौमित्रिमैत्रिरूपतापत्या गुहोपकारलक्षणकार्योपयोगी न स्वात्मना, गुहस्य रघुनाथप्रसादैकार्थिकत्वेन वेतनार्थित्वाभावात् ॥ परिणामोऽनयोर्यस्मिन्नभेदः पर्यवस्यति । कान्तेन पृष्टा रहसि मौनमेवोत्तरं ददौ ॥
वर्गः:अर्थालङ्काराः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विलियं हार्वे
(कालः – ०१. ०४. १५७८ तः ०३. ०६. १६५७)
अयं विलियं हार्वे (William Harvey) शरीरे रक्तस्य परिचलनक्रमस्य संशोधकः । एषः १५७८ तमे वर्षे एप्रिल्मासस्य प्रथमे दिनाङ्के इङ्ग्लेण्ड् देशस्य पोक्स्टोन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता थामस् हार्वे पुरसभायाः अध्यक्षः आसीत् । अयं विलियं हार्वे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये पदविशिक्षणं समापयत् । तदनन्तरम् इटलीदेशं गत्वा तत्रत्ये पादुअ–विश्वविद्यालये अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः पुनः लण्डन् नगरं प्रतिनिवृत्य वैद्यवृत्तिम् आरभत । अयं विलियं हार्वे गृहस्य अन्तरट्टम् एव प्रयोगालयं कृत्वा वैद्यकीयान् प्रयोगान् अकरोत् । सः सजीवान् एव प्राणीन् प्रयोगार्थम् उपयुक्तवान् । हृदयस्य स्थाने शरीरस्य चर्म विदार्य हृदयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ’हृदयं तदा तदा किञ्चित् कालं यावत् विश्रम्य पुनः कार्यारम्भं करोति । विश्रामावसरे हृदयं कठिनं भवति । पुनः कार्यारम्भे मृदु भवति । हृदयं यदा कठिनं भवति तदा लघु भवति । यदा मृदु भवति तदा च बृहत् भवति । तदवसरे हृदयस्य वर्णः अपि परिवर्तते । यदा हृदयं लघु कठिनं च भवति तदा हृदयं श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च बृहत् मृदु च भवति तदा रक्तवर्णीयं भवति ।’ इति अंशान् अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । बहुवारं वीक्षणस्य अनन्तरं तेन ज्ञातं यत् हृदयं नाम कश्चन मांसपिण्डः । यदा हृदयं लघु भवति तदा तत् रक्तं बहिः सम्प्रेष्य श्वेतवर्णीयं भवति । यदा च रक्तं हृदयं प्रविशति तदा तत् बृहत् रक्तवर्णीयं च भवति । अतः हृदयं किञ्चित् जलयन्त्रम् इव । रक्तं स्वीकृत्य पुनः बहिः प्रेषयति ।
अयं विलियं हार्वे यदा हृदयं जलयन्त्रम् इव इति ज्ञातवान् तदनन्तरं शरीरे रक्तस्य सञ्चारम् अभ्यस्तवान् । ’शुद्धरक्तनाडीषु रक्तं यदा प्रवहति तदा यदि आघातः भवति तर्हि रक्तम् अत्सवत् बहिरागच्छति । मलिनरक्तनाडीषु यदा प्रवहति रक्तं तदा आघातः भवति चेत् तथा न भवति’ इति विषयं प्रथवारं संशोधितवान् । रक्तनाडीषु प्रवहतः रक्तस्य प्रमाणम् अपि अयं विलियं हार्वे संशोधितवान् । प्रतिवारम् अपि हृदयं बौन्सद्वयमितं रक्तं प्रवाहयति । एषा प्रक्रिया प्रतिनिमेषं ७२ वारं प्रचलति । हृदयं प्रतिनिमेषम् एक-ग्यालन् अपेक्षया अधिकं, प्रतिदिनं १५०० ग्यालन् च रक्तं प्रवाहयति । रक्तं हृदयात् बहिः गत्वा पुनः हृदयम् एव प्रतिनिवर्तते इत्यपि प्रयोगाणां द्वारा संशोधितवान् अयं विलियं हार्वे । शुद्धाः तथा अशुद्धाः च रक्तनाड्यः एकस्याम् एव दिशि रक्तं प्रवाहयन्ति, रक्तं पुनः तेनैव मार्गेण प्रतिगन्तुं न शक्नोति इत्यपि सः संशोधितवान् । अस्य विलियं हार्वेस्य एतेषां प्रयोगाणां कारणतः एव हृदयस्य चिक्त्सा आरब्धा ।
अण्डेषु कुक्कुटशावकानां वर्धनं, सन्तानोत्पत्तिः, श्वासोच्छ्वासः इत्यादिषु विषयेषु अपि विलियं हार्वे संशोधनम् अकरोत् । जीवनस्य अन्तिमकालं सः एकान्ते वैज्ञानिकाध्ययनैः अयापयत् । १६५७ तमे वर्षे जून् मासस्य ३ दिनाङ्के सन्धिवातस्य तथा मूत्रकोशस्य पाषाणरोगस्य च कारणतः विलियं हार्वे दिवं गतः ।
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माधवी
परिचयः
माधवी काचित् लता भवति । सुन्दराणि पुष्पाणि एव अस्याः सम्पत् । एषियाखण्डस्य दक्षिणभागः अस्या मूलस्थानम् । माधवी, बासन्ती, अतिमुक्ता, भ्रमोत्सव इत्यादीनि अस्य अपरनामानि ।
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
हिप्टेज् बेङ्गालेन्सिस् इति अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम ।
प्रयोजनानि
गृहस्य पुरतः उद्यानेषु च अलङ्करणार्थं माधवीलताः प्रारोपयन्ति । अस्याः पुष्पाणाम् आकर्षकसुगन्धेन वातावरणम् आह्लादकरं भवति ।
कासुचित् भाषासु माधवीलता
लघुचित्रम्|माधवीलतायाः पुष्पाणि हिन्दी - मधवी, मदमालती, वसन्ती ।  आङ्ग्लम् -  कलस्टर्ड हिप्टेज ।  संस्कृतम् -  माधवी, बासन्ती, अतिमुक्ता, भ्रमोत्सव  ।  मराठी - हलद बेल, पिबली बेल, माधवी । बंगाली - माधवीलता, वोसन्ती । गुजराती   - माधवी, रक्तपित्त । नेपाली - चरपरे लहर । पंजाबी - बेकोर चुबक चोयर । कन्नड़ - आतिमुर्ति, माधवी, बसन्त दुति ।  तेलगू - अतिमुतम । तमिळु - आदिगम, आदिगन्दी । लैटिन - हिप्टेज मैडब्लोटा ।
3.26 भुवनज्ञानम् सूर्ये संयमात्
व्यासभाष्यम्
तत्रावीचेरुपर्युपरि निविष्टाः षण् महानरकभूमयो घनसलिलानलाकाशतमःप्रतिष्ठा महाकालाम्बरीषरौरवमहारौरवकालसूत्रान्धतमिस्राः । यत्र स्वकर्मोपार्जितदुःखवेदनाः प्राणिनः कष्टमायुर्दीर्घमाक्षिप्य जायन्ते । ततो महातलरसातलातलसुतलवितलतलातलपातालाख्यानि सप्त पातालानि । भूमिरियमष्टमी सप्तद्वीपा वसुमती, यस्या सुमेरुर्मध्ये पर्वतराजः काञ्चनः । तस्य राजतवैदूर्यस्फटिकहेममणिमयानि शृङ्गाणि । तत्र वैदूर्यप्रभानुरागान्नीलोत्पलपत्रश्यामो नभसो दक्षिणो भागः । श्वेतः पूर्वः, स्वच्छः पश्चिमः, कुरुण्डकाभ उत्तरः । दक्षिणपार्श्वे चास्य जम्बूः । यतोऽयं जम्बूद्वीपः तस्य सूर्यप्रचाराद्रात्रिन्दिवं लग्नमिव विवर्तते । तस्य नीलश्वेतशृङ्गस्य उदीचीनास्त्रयः पर्वता द्विसहस्रायामाः ।
तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहस्राणि रमणकं हिरण्मयमुत्तराः कुरव इति । निषधहेमकूटहिमशैला दक्षिणतो द्विसाहस्रायामाः । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहस्राणि हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतमिति । सुमेरोः प्राचीना भद्राश्वा माल्यवत्सीमानः । प्रतीचीनाः केतुमाला गन्धमादनसीमानः । मध्ये वर्षमिलावृतम् । तदेतद्योजनशतसाहस्रं, सुमेरोर्दिशि दिशि तदर्धेन व्यूढम् । स खल्वयं शतसाहस्रायामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणोदधिना वलयाकृतिना वेष्टितः । ततश्च द्विगुणा द्विगुणा शाककुशक्रौञ्चशाल्मलमगधपुष्करद्वीपाः सप्तसमुद्राश्च सर्षपराशिकल्पाः सविचित्रशैलावतंसा इक्षुरससुरासर्पिर्दधिमण्डक्षीरस्वादूदकाः । सप्तसमुद्रपरिवेष्टिताः वलयाकृतयो लोकालोकपर्वतपरिवाराः पञ्चाचद्योजनकोटिपरिसङ्ख्याताः । तदेतत्सर्वं सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूढम् । अण्डं च प्रधानस्थाणुरवयवो यथाकाशे खद्योत इति । तत्र पाताले जलधौ पर्वतेष्वेतेषु देवनिकाया असुरगन्धर्वकिन्नरकिम्पुरुषयक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचापस्मारकाप्सरोब्रह्मराक्षसकूष्माण्डविनायकाः प्रतिवसन्ति । सर्वेषु द्वीपेषु पुण्यात्मानो देवमनुष्याः । सुमेरुस्त्रिदशानामुद्यानभूमिः । तत्र मिश्रवनं नन्दनं चैत्ररथं सुमानसमित्युद्यानानि । सुधर्मा देवसभा । सुदर्शनं पुरम् । वैजयन्तः प्रासादः । ग्रहनक्षत्रतारकास्तु ध्रुवे निबद्धा वायुविक्षेपनियमेनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपर्युपरि सन्निविष्टा विपरिवर्तन्ते । माहेन्द्रनिवासिनः षड्देवनिकायाः—त्रिदशाः, अग्निष्वात्ताः, याम्याः, तुषिताः, अपरिनिर्मितवशवर्तिनः, परिनिर्मितवशवर्तिनश्चेति ।
ते सर्वे सङ्कल्पसिद्धा अणिमाद्यैश्वर्योपपन्नाः कल्पायुषो वृन्दारकाः कामभोगिन औपपादिकदेहा उत्तमानुकूलाभिरप्सरोभिः कृतपरिवाराः । महति लोके प्राजापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः—कुमुदाः, ऋभवः, प्रतर्दनाः, अञ्जनाभाः, प्रचिनाभा इति । एते महाभूतवशिनो ध्यानाहाराः कल्पसहस्रायुषः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधो देवनिकायः—ब्रह्मपुरोहिताः, ब्रह्मकायिकाः, ब्रह्ममहाकायिकाः, अजरामरा इति । एते भूतेन्द्रियवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्तरायुषः । द्वितीये तपसि लोके त्रिविधो देवनिकायः—आभास्वराः, महाभास्वराः, सत्यमहाभास्वरा इति । एते भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्तरायुषः । सर्वे ध्यानाहाराः ऊर्ध्वरेतस ऊर्ध्वमप्रतिहतज्ञाना अधरभूमिष्वनावृतज्ञानविषयाः । तृतीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकायः—अच्युताः, शुद्धनिवासाः, सत्याभाः संज्ञासंज्ञिनश्चेति । अकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्युपरिस्थिताः प्रधानवशिनो यावत्सर्गायुषः । तत्राच्युताः सवितर्कध्यानसुखाः । शुद्धनिवासाः सविचारध्यानसुखाः । सत्याभा आनन्दमात्रध्यानसुखाः । संज्ञासंज्ञिनश्चास्मितामात्रध्यानसुखाः । तेऽपि त्रैलोक्यमध्ये प्रतितिष्ठन्ति । त एते सप्त लोकाः सर्व एव ब्रह्मलोकाः । विदेहप्रकृतिलयास्तु मोक्षपदे वर्तन्ते, न लोकमध्ये न्यस्ता इति । एतद्योगिनां साक्षात्कर्तव्यं सूर्यद्वारे संयमं कृत्वा, ततोऽन्यत्रापि एवं तावदभ्यसेद्यावदिदं सर्वं दृष्टमिति ॥२६॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
वराङ्गपत्रम्
thumb|left|200px|वराङ्गसस्यस्य शाखा, पत्रं, पुष्पं चापि thumb|left|200px|वराङ्गपत्राणि thumb|200px|left|वराङ्गस्य पल्लवम्
3.26 भुवनज्ञानम् सूर्ये संयमात्
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
वराङ्गपत्रम्
एतत् वराङ्गम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । तस्य पत्रम् एव वराङ्गपत्रम् । एतत् वराङ्गपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वराङ्गम् आङ्ग्लभाषायां Cinnamon इति वदन्ति । भारतीयानां सर्वेषां गृहेषु विद्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु, प्रायः प्रतिदिनं पाके उपयुज्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु वराङ्गम् अपि अन्यतमम् । आयुर्वेदस्य औषधपद्धतौ तु वराङ्गस्य उपयोगः महान् एव अस्ति । अनेन वराङ्गेन बहुविधम् औषधम् निर्मीयते । एतत् वराङ्गम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । वराङ्गे ये औषधीयगुणाः सन्ति ते एव वरङ्गपत्रे अपि भवन्ति ।
3.26 भुवनज्ञानम् सूर्ये संयमात्
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
वराङ्गपत्रम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वराङ्गपत्रस्य स्वभावः
एतत् वराङ्गं पचनार्थं लघु । वराङ्गं तीक्ष्णम्, उष्णगुणयुक्तं च ।
3.26 भुवनज्ञानम् सूर्ये संयमात्
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु