cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
असतः साधकत्वविमर्शः
असतः साधकत्वम्
असम्बध्दस्य चाव्यावर्तकत्वात् । अतः कश्चित् ज्ञानगत् एव धर्मोऽभ्युपगन्तव्यः ।
किञ्च त्वन्मते तत्तद्वृत्तेस्तत्तदाकारत्वेन चैतन्यस्य् च तत्प्रतिबिम्बितत्वेन वा तदभिव्यक्तत्वेन वा मम तु तत्तज्ज्ञानस्य तत्तदीयस्वाभावत्वेन वा तत्तद्व्यवहारजननशक्तत्वेन वा स्वत एव वैलक्षण्यम् । एव्ं च सत्यासत्यसर्पज्ञानयोः स्वत एव वैलक्षण्ये सिध्दे ज्ञानस्यैव भयादिजनकत्वं नार्थस्येति ।
तदुक्तमाचार्यपादैः –
एतेन- इत्यादिखण्डनोक्तासत्कारणता अस्यैव श्लोकस्याकारप्रश्लेषेण पठितुं शक्येति न सत्कारणातावादभङ्गः । ‘कथमसतः सज्जायेत्’ इत्यादिश्रुत्या ‘नासतोऽदृष्टत्वाद’ इत्यादिसूत्रेण, ‘असद्भ्यः शशविषाणादिभ्यः सदृत्पत्त्यदर्शनाद्’ इत्यादिस्वीयभाष्येण च विरुध्दाऽन्यत्र निरस्ता च । तस्माद्धेतुव्याप्त्यादीनामसत्त्वेऽसिध्दयादि दुर्वारमिति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अद्वैतवेदान्तः वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बुलढाणामण्डलम्
thumb|right|300px|कार्पाससस्यानि
thumb|right|300px|लोणार सरोवर:
thumb|right|200px|शेगाव स्थानम्
बुलढाणामण्डलं (बुलढाणा जिल्हा, Buldhana District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं बुलढाणा इत्येतन्नगरम् । बुलढाणामण्डलं 'शेगाव' इति गजाननमहाराजस्य समाधिस्थलाय आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् । अमरावती इति महाराष्ट्रराज्यप्रशासनविभागे अन्तर्भूतं मण्डलमिदं ।
कृषि: उद्यमा:
अस्य मण्डलस्य अर्थव्यवस्थाया: प्रमुखाङ्गं कृषि: । कार्पास:, यवनाल:(ज्वारी), गोधूम:, तण्डुल:, 'बाजरी', कलाय:, किण:(मका), इक्षु: इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य सस्योत्पादनानि सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् कृषि: वर्षाजलावलम्बिता वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् कार्पासोत्पादनं प्रायश: सर्वत्र भवति अत: कार्पासावलम्बिताः हस्तोद्यमा: प्रचलन्ति । सहकारी-शर्करोत्पादन-उद्यमा: प्रचलन्ति अत्र । अत्र 'घोङ्गडी' इति आच्छादनप्रकारनिर्माणं, लघु-खाद्यतैलनिर्माणोद्यमा: इत्यादय: कृष्यवलम्बिता: लघु-उद्यमा: सन्ति ।
जनसङ्ख्या
बुलढाणामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २५,८६,२५८ अस्ति । अस्मिन् १३,३७,५६० पुरुषा:, १२,४८,६९८ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १५.९३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४६ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.१४% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रयोदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
लोकजीवनम्
मण्डलेऽस्मिन् ग्रामेषु निवसन्त: जना: बहव: सन्ति । तेभ्य: आरोग्य-शिक्षण-व्यसनमुक्ति: इत्यादीनां सुविधानां योजना: प्रचलन्ति । मण्डलेऽस्मिन् काश्चन सामाजिकसंस्था: अपि कार्यरताः सन्ति, या: जनजातीनां विकासार्थं यतन्ते । सहकारिगणेभ्य: विद्युच्छक्त्त्युत्पादनकेन्द्रम्, उद्यमा: च सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् बालाजी-मन्दिरम्, देऊळगावराजे, चिखली-पिम्पळगाव, शेगाव इत्येतेषु स्थानेषु यात्रा: प्रचलन्ति । तेभ्य: ज्ञायते यत् अत्रस्था: जना: उत्सवप्रिया: सन्ति ।
व्यक्तिविशेषा:
मण्डलमिदं केषाञ्चन विभूतिनां जन्म-कार्यस्थं वा वर्तते । तेषु केचन - शेगाव इत्यस्मिन् स्थाने गजाननमहाराजस्य समाधिस्थलम् अस्ति । गजानन महाराज शेगाव स्थानम् आगत्य जनै: सह वासं करोति स्म । केचन ग्रामवासिन: तं गुरुस्थानेऽपि मन्यन्ते । अत: आत्यन्तिकश्रद्धया भक्तजनै: शेगाव ग्रामे तस्य मन्दिरं, समाधिस्थलं च निर्मापितम् । शिवाजीमहाराजस्य माता राज्ञी जिजाबाई इत्यस्या: जन्मस्थानमस्मिन् मण्डले वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि
दधि
thumb|200px|right thumb|200px|right|बङ्गालस्य मिष्टि-दधि एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरेण निर्मीयमाणम् एतत् दधि आङ्लभाषायां Curd इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः एव । यद्यपि दधि दुग्धस्य रूपान्तरं तथापि गुणे दधि-दुग्धयोः महान् भेदः अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दधि । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दधि योजयन्ति । “श्रीखण्ड”नामकं भक्ष्यम् अपि निर्मीयते दध्ना । नवरात्रावसरे देवतापूजासु दध्यन्नस्य एव नैवेद्यं भवति । ललितासहस्रनाम्नि “काकिनीरूपधारिणी माता दध्यन्नम् अपेक्षते” इति उक्तम् अस्ति ।
“स्वादिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा । शूलाद्यायुधसम्पन्ना पीतवर्णाऽतिगर्विता ॥ १०४ ॥
मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्दिन्यादिसमन्विता । दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी ॥ १०५ ॥“ इति ।
दधि कस्य न प्रियम् । विना दधि विशिष्टं भोजनं न भवति । इति दध्न: गुणा: उक्ता: । (किन्तु दध्न: उपयोगे नियन्त्रणं नियमश्च विहित: इति न विस्मर्तव्यम् । उक्तं च - ‘कफपित्तकरं दधि ।’ भा. प्र) दधि शोफं जनयति
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दध्नः स्वभावः
thumb|200px|right|जलांशं निष्कास्य दृढीकृतं दधि एतत् दधि पचनार्थं जडम् एव । किञ्चित् प्रमाणेन उष्णवीर्यम् अपि । वातं शमयति, रक्तवर्धकं च । शरीरे शुक्रधातुं, मेधस् च वर्धयति, बलं वर्धयति, शोथम् उत्पादयति च । रक्तपित्तकारकम् एतत् दधि जीर्णानन्तरम् आम्लं भवति ।
वर्गः:गव्यम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भारते भ्रष्टाचारः
भारते तु भ्रष्टाचारः इत्येकः गम्भीरविषयः अस्ति, तथाऽयमस्य अर्थव्यवस्थां कुप्रभावितं करोति। २००५ ख्रिष्टाब्दे ट्रान्स्पैरेन्सी-इन्टर्नेश्नल् इत्यनेन कारितेऽध्ययने एकस्मिन् ज्ञातं यत् ६२% भारतीयाः लोककार्यालयेषु कार्यस्य सम्पादनार्थं प्रत्यक्षतया उत्कोचप्रदाने अथवा प्रभावप्रयोगे अनुभवं गताः सन्ति।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सामाजिकसमस्याः वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कृतकोपग्रहाः
स्वाभाविकाया ग्रहाणां प्रति तॊषां कक्षां परिभ्रमन् उपग्रहाः सन्ति । भूमिः एकः ग्रहः । तस्य् उपग्रहः चन्द्र्ः । एताद्दशी व्यवस्था नैसर्गिकी । किन्तु कृतकॊपगहाः मानव निर्मिताः सन्ति । विंशाति शतकॆ विज्ञान तथा तन्त्रज्ञान् (सैन्स् अण्ड् टेक्रामलजि ) अभिवृद्धि पथॆ वर्तॆतॆ । भारत दॆशॆ प्रप्रथमतया 'आर्यभट' नाम् कृतकॊपग्रहम् आकाशॆ उदययन्ं कृतम् । तत् तु पृथ्वि कशां विहाय गत्वा अनॆकानि अन्तरिक्ष विषयानि ज्ञातं तथा प्रॆषितं च । तत् सहायॆन अधुना अनॆकाः प्रयॊगाः कृताः । इन्साट् बि इति कृतकोपग्रह्ः इदानिं आर्यभतटस्य कार्यं कुर्वन्नस्मि । वयं तु इदानिं दूरदर्शन द्वारा यत् दॆश विदॆशानां चित्राणि द्दश्यन्तॆ, सर्वमॆतत् कृतकॊपग्रहाणां सहाय्यॆन एव । उपग्रह सहायॆन अन्यग्रह् प्रवॆशमपि जातं मनुष्यॆभ्य्ः । 'नासा' इति प्रसिद्ध्ः अन्तरीक्ष विषय सम्भन्धी संस्था अमॆरिका दॆशॆ वर्ततॆ । भारतॆ अपि सर्वकारॆण इस्रॊ इति सघनमपि वर्ततॆ । कर्नाटकस्य 'हासन' नगरॆ उपग्रह नियन्त्रण कॆन्द्रं अस्ति । उपहग्रह द्वारा शैक्षणिक प्रसर कार्य अपि इदानीं दॆशॆ सर्वत्र असमि । ऎवं कृतकॊपग्रहाः आधुनिक कालॆ नैकाः उपयुक्ताः सन्ति ।
वर्गः:खगोलविज्ञानम् वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
समाधिपादः
पातञ्जलयोगसूत्रग्रन्थे चत्वरः पादाः सन्ति । तत्र प्रथमः पादाःसमाधिपादः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
समाधिपादः वर्गः:समाधिपादः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भक्तिवेदान्तस्वामी प्रभुपादः
लघुचित्रम् वैदिकसाहित्यस्य उक्त्यनुगुणं भागवान् श्रीकृष्णः प्रायः ५००वर्षेभ्यः पूर्वम् श्री चैतन्यमहाप्रभुः भूत्वा पश्विमबङ्गालराज्ये मायापुरे अवतरणं कृतवान् । अयं कश्चन सुवर्णावतारः । चैतन्यमहाप्रभुः  हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे। हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे॥  इति भगवतः पवित्रनामस्मरणम् अभ्यासे आनीतवान् । अपि च एतत् सप्तसागरान् तीर्त्वा सर्वदेशेषु गुञ्जति इति भविष्यवाणीम् उक्तवान् । अस्य वाणी अभयचैतन्येन, भक्तिवेदन्तस्वामिप्रभुपादेन,च सत्यीकृतम् ।
बाल्यं वेदान्तप्रवेशः च
श्रीलप्रभुपादः इति विश्वप्रसिद्धः यतिः इस्कान् भक्तिपथस्य संस्थापकस्य बाल्यनाम अभय डे इति । एषः क्रि.श १८९६तम वर्षस्य सप्टम्बर् मासस्य प्रथमे दिने (कृष्णजन्माष्टम्याः अग्रिमे दिने) कोलकतायाःटालिगुञ्ज् इति उपनगरे अजायत । पिता गौरमोहन डे, माता रजनी । एतयोः दम्पत्योः प्रियसूनुः एव अभय डे । पुत्रस्य जातकं दृष्ट्वा ज्योतिर्विद् उक्तवान् यत् अयं स्वस्य ७०तमे वयसि भारतस्य समुद्रं तीर्त्वा विश्वे सर्वत्र कृष्णभक्तेः प्रसारं कृत्वा १०८ श्रीकृष्णमन्दिराणि स्थापयिष्यति इति भविष्यवाणीम् अवदत् । भगवतः श्रीकृष्णस्य परमभक्तः गौरमोहनः प्रतिदिनं श्रीकृष्णस्य अर्चनम्, कीर्तनं, नैवेद्यं च आचरति स्म । पितुः कृष्णभक्तिं दृष्ट्वा बालकः अभयः अपि भगवतः ज्ञानस्य सेवायाः च इच्छुकः अभवत् । अभयस्य अभ्यर्थनानुसारं तम् उत्तमं वैष्णवं कारयामि इति धिया तस्मै राधाकृष्णस्य कांचित् मूर्तिम् अयच्छत् । तदारभ्यः पितरम् अनुसरन् अभयः राधाकृष्णस्य पूजाम् आरब्धवान् । राधाकृष्णाय अर्पितं नैवेद्यं केवलं एषः खादति स्म ।
जगन्नाथरथयात्रा
ओडिशायाः जगन्नाथपुर्यां सहस्रवर्षेभ्यः आचर्यमाणा रथयात्रा बालकस्य अभयस्य मनसा आकृष्टम् । अहमपि एतादृशीं रथायात्राम् आचरामि इति अस्य मनसि आशा समुत्पन्ना । अस्य उत्कटेच्छां पितरम् उक्तवान् । पिता सर्वविधं साहाय्यम् अकरोत् । बालकः अभयः स्वमित्रैः सह निरन्तरं सप्तदिनानि कोलकतानगरस्य वीथीषु वैभवेन श्रीजगन्नाथरथयात्रम् अकरोत् । गौरमोहनः स्वगृहे यतिवर्यान् आनीय तान् सम्पूज्य पुत्रः श्रीराधाकृष्णस्य अनुपमः भक्तः यथा भवेत् तथा आशीर्वक्तुम् प्रार्थयति स्म । क्रमेण अभयः उन्नताध्ययनार्थं कलकतायाः प्रसिद्धं महाविद्यालयं प्रविष्टवान् ।
भक्तिसिद्धान्तसरस्वतीठाकूरस्य सन्दर्शनम्
अभयः क्रि.श. १९२२तमे वर्षे कस्यचिन्मित्रस्य सूचनानुगुणं तदानीन्तनकालस्य प्रसिद्धवैष्णवविद्वांसस्य गौडीयमठस्य संस्थापनाचार्यं श्रीमत् भक्तिसिद्धान्तसरस्वतीं ठाकूरं इत्येनं सन्दर्शितवान् । प्रथमदर्शने एव श्रीलभक्तिसिद्धान्तसरस्वती ठाकूरः अभयं (श्रीलप्रभुपादम्) आदिष्टवान् यत् भगवद्गीतायाः दिव्यसन्देशम् आङ्ग्लभाषया प्रचारं करोतु इति । ठाकूरस्य तेजसा पाण्डित्येन च महता प्रभावितः श्रीलप्रभुदः तम् अध्यत्मगुरुः इति अङ्गीकृत्य तस्य सेवा एव जीवनस्य महालक्ष्यम् इति भावितवान् । एकादशवर्षानन्तरं क्रि.श १९३२तमवर्षस्य नवेम्बर् मासस्य २१तमे दिने श्रीलप्रभुपादः ठकूरेण दीक्षां प्राप्य तस्य शिष्यः अभवत् । पश्चात् अस्य नाम अभचरणदासः इति अभवत्।
गुरोः देहत्यस्य पश्चात्
श्रीलप्रभुपादः यथासाध्यं गौडीयमठस्य संवर्धने सहायः अभवत् । क्रि.श. १९३७तमवर्षस्य जनवरिमासस्य प्रथमे दिने श्रील भक्तिसिद्धान्दसरस्वती ठाकूरः देहत्यागम् अकरोत् । तस्य पश्चात् कः इति प्रश्नस्य समीचीनमुत्तरं नासीत् । तथापि श्रीलप्रभुपादः अविचलितः स्वस्य गुरोः आदेशं सम्पूरयितुम् बद्धकटिः भक्तिसेवाम् अनुवर्तितवान् ।
आङ्ग्लभाषया अध्यात्मप्रसारः
क्रि.श. १९४४ तमे वर्षे श्रीलप्रभुपादः ब्याक् टु गाड् हेड् (Back to Godhead) इति नाम्नः आङ्ग्ल्पत्रिकाम् आरब्धवान् । अनेन माध्यमेन आध्यात्मिकज्ञानस्य प्रचारम् अकरोत् । भारते आध्यात्मिकसंस्थां स्थापयितुं पूर्वमपि केचन प्रयत्नं कृतवन्तः । क्रि.श. १९५३ तमे वर्षे जान्सीप्रदेशे लीग् आफ् डिवोटीस् (League of Devotees) इति भक्तगणः आरब्धः । श्रीलप्रभुपादस्य पत्रिका अन्यदेशेषु अपि वितीर्णा । गुरुवचनानुगुणं क्रि.शा १९५४ तमे वर्षे संसारं त्यक्त्वा वानप्रस्थाश्रमम् आश्रित्य अग्रे क्रि.श. १९५९ तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य प्रथमदिने संन्यासदीक्षाम् अपि स्वीकृतवान् । पश्चात् त्रिदण्डिभिक्षु आभयचरणारविन्द भक्तिवेदान्तस्वामी अभवत् ।
भागवतपुस्तकानाम् अनुवादः रचनं च
केवलेन पत्रिकामाध्यमेन ब्रह्ममध्वगौडीयवैष्णवसिद्धान्तानां प्रचारं करोति स्म । कस्यचित् सेनाधिकारिणः सूचनानुसारं पुस्तकानि लेखितुम् आरब्धवान् । अस्य प्रथमः ग्रन्थः ईसि जर्नि टु प्लानेट्स् (Easy journey to other planets) क्रि.श. १९६०तमवर्षे प्रकाशितः । तत्पश्चात् प्रभुपादः स्वजीवनस्य अत्युकृष्टं योगदानं भगवद्गीतायाः आङ्ग्लानुवादं कृतवान् । स्वजीवितकालस्य अग्रिम १७वर्षाणि ईशोपनिषत्, चैतन्यचरितामृतम्, भक्तिरसामृतसिन्धुः, उपदेशामृतसिन्धुः इत्यादीनि अशीत्यधिकपुस्तकानि व्यरचयत् ।
इस्कान् संस्थायाः आरम्भाः
सनातनधर्मस्य दिव्यसन्देशः विश्वाद्यन्तं प्रसारणीयः इति श्रीलभक्तिसिद्धान्तस्य आदेशं सम्पूरयितुं श्रील प्रभुपादः क्रि.श. १९६५तमे वर्षे सुमति मोरार्जि इत्यस्य जलदूतः इति नौकायाने अमेरिकादेशम् अगच्छत् । एकवर्षस्यानन्तरं क्रि.श. १९६६ तमेवर्षे न्यूयार्क् नगरे अन्ताराष्ट्रिय कृष्णप्रज्ञा संस्थाम् (इस्कान् इति प्रसिद्धाम्) अस्थापयत् ।
विश्वपर्यटनम्
क्रि.श. १९६६ तः १९७७ तमवर्षपर्यन्तं समग्रं विश्वं द्वादशवारं सञ्चर्य प्रतिष्ठापितानां मन्दिराणां सङ्ख्या १०८. विरचितानि पुस्तकानि ८० अधिकानि । स्वसन्देशान् पालयतां ४ सहस्रशिष्यानां गणं निर्मितवान् ।
दैवाधीनः
श्रीलप्रभुपादः अस्यां जगति प्रकटितस्वलीलां समाप्य क्रि.श. १९७७ तमवर्षस्य नवेम्बर् मासस्य चतुर्दशे दिने वृन्दावने दैवलीनः अभवत् । महान् वैष्णव इति पूज्यमानः श्रीलप्रभुपादस्य दिव्यचरित्रं सर्ववर्गस्य श्रद्धालूनां मार्गदर्शनं करोति । अस्य ग्रन्थानां ज्ञानराशेः अध्ययनम् अस्माकं जीवनं द्योतयित्वा भगवतः सान्निध्यं गन्तुं साहाय्यं करोति ।
अस्य पुस्तकानि
"
वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य धार्मिकव्यक्तयः वर्गः:परिशीलनीयानि वर्गः:इस्कोनसंस्था
गोपालकृष्ण गोखले
बाल्यम्, शिक्षणञ्च
गोपालकृष्णगोखले महाशयः ज्येष्ठो देशभक्तः । महात्मगान्धि-महाभागस्यापि राजनैतिकक्षेत्रे गुरुः । एषः नीति-संयम-सहनानां संगमभूमिः आसीत् । अयं महाराष्ट्रे कोतलूकग्रामे षट्षष्ट्यधिकाष्टादशशततमे (१८६६) क्रिस्ताब्दे अजायत । तस्य पिता कृष्णरायगोखलेमहाशयः । त्रयोदशे वयसि गोपालः पितृवियोगं प्राप्तवान् । तथापि तस्य विद्यार्जने आसक्तिः कुण्ठिता न जाता । रात्रौ वीथीदीपर्प्रकाशे एव सः अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । एकदा शालायां गुरुः शिष्येभ्यः गणीतप्रश्नमेकं दत्त्वा गृहे तस्य उत्तरं ज्ञात्वा आगच्छन्तु इति आदिशत । समीचीनमुत्तरं गोपाल एव विलिख्य आनीतवान् । नान्ये छात्राः । अतो गुरुः गोपालम् एवं प्राशंसत् - "गोपाल ! बुद्धिमत्तायां त्वं सर्वप्रथमोऽसि । एहि, प्रथमं स्थानं स्वीकुरु" इति। एवमुक्तोऽपि गुरुणा गोपालः तूष्णीम् अवनतवदनः अतिष्ठत् । वस्तुतः गोपालोऽपि प्रश्नस्योत्तरं ज्येष्ठछात्राणां साहाय्येन अकरोत्, न स्वबुदध्या । अतः स्वप्रशंसां शृत्वा अपराधिभावेन लज्जित अभवत् । अवदच्च सर्वं यथार्थम् । गुरुः गोपालस्य आर्जवं ज्ञात्वा अतुष्यत् । गोपालः अष्टादशे वयसि मुम्बय्यां ‘एलफिन्स्ट्न्’ महाविद्यालये बि.ए. पदवीं प्राप्तवान् ।
उद्योगः
अनन्तरम् उन्नतन्यायशास्राध्ययनं कर्तुम् उद्युक्तः अभवत् । तदध्ययनसमकालमेव बालागङ्गधरतिलकमहोदयेन स्थापितायां "न्यू इंग्लीष् पाठशालायाम् अध्यापनवृत्तिम् अङ्गीचकार। तिलकमहाभागस्य मराठपत्रिकायां विचारोद्वोधकानि लेखनान्यपि प्रकटयामास । "डेककन् एजुकेशन् सोसैटि" इति ख्यातायाः संस्थायाः स्थायिकार्यकर्ताऽपि भूत्वा पञ्चसप्तत्यनधिकेन मासिकवेतनेन जीवननिर्वाहमकरोत् । गोपालः गाम्भीर्यं, सेवातत्परता इत्यादिभिः सद्गुणैः सर्वमान्योऽभवत् । अत एव तदानीन्तनेन आङ्ग्लसर्वकारेण मुम्बयीविश्वविद्यालयस्य गौरवसदस्यस्थानं तस्मै प्रदत्तम् । पूनापुरसभाद्यक्षः अभवत् ।
राजनैतिकक्षेत्रे परिश्रमः
अनन्तरं सः नवनवत्यधिकष्टादशशततमे(१८९९) क्रिस्ताब्दे मुम्बयीशासनसभायां निर्वाचितसदस्योऽभवत् । प्रमाणिकैः तर्कबद्धैश्च रागद्वेषरहितैश्च विचारैः काले काले आङ्ग्लशासनमबोधयत् । सर्वाः अपि समस्याः सामोपायेन परिहर्तुं शक्याः इति तस्य अभिप्रायः आसीत् । अतः सः प्रजानां तथा शासनस्य च प्रेमादरपात्रमभवत् । भारतराष्ट्रीयकाङ्ग्रेस्-संस्थायाः चतुर्थादारभ्य दशमपर्यन्तं सर्वेषु अधिवेशनेषु अविरतं भागमवहत् । काङ्गेस् पक्षस्य कार्यदर्शिपदम् अध्यक्षपदं च प्राप्तवान् । तदानीं देशे सर्वत्र स्वातन्त्र्यसंग्रामः आरब्धः आसीत् । तत्र गोखलेमहोदयस्य नेतृत्वे काङ्ग्रेस् -पक्षसदस्याः प्रधानं भागमवहन् । गोखले-महोदयः सौम्यवादी आसीत् । तिलकमहाभागस्तु उग्रवादी आसीत् । तथपि तयोः मनोज्ञं सौहार्दमासीत् । गोपालः भारतसेवकसङ्घ्ं संस्थाप्या हिंसामार्गं विनैव मातृभूमिसेवां शिक्षणप्रसारं लोकजागरणं च सम्पादयितुं प्रायतत । महादेवगोविन्दरानडेमहाशयः गोपालस्य राजनैतिकक्षेत्रे गुरुः आसीत् । रानडे-गोखलेसम्बन्ध इव गोखले-गान्धीसंबन्धोऽपि गुरुशिष्यभावात्मकः आसीत् । महात्मा गान्धिमहोदयः दक्षिणाफ्रिकादेशे भारतीयानाम् उपरि क्रियमाणस्य अन्याय्यस्य विरुद्धम् आन्दोलनं प्रारभत । एतद्विषये भारते सहानुभूतिसम्पादनाय गान्धिमहोदयः भारतम् आगच्छत् । गोखलेसमीपे किञ्चित्काले वसन् तस्य सरलजीवनेन अविरतकार्यपरतया वात्सल्यभावेन च बलादाकृष्टः अभवत् । ततः गान्धिवर्यस्य मनोरथं ज्ञात्वा गोखलेमहोदयः दक्षिणाफ्रिकादेशं गत्वा गान्धिवर्येण कृतम् आन्दोलनं भारतीयानां परिस्थितिं च साक्षात् अपश्यत् ।
विनोदप्रसङ्गः
तत्र एकदा स्वारस्यकरः कश्चन विनोदप्रसङ्गः समभवत् । गोखलेवर्यस्य सम्माननार्थं भारतीयैः कश्चन समारम्भः आयोजितः । तदर्थं तेन तत्र गन्तव्यम् आसीत् । गमनावसरे धर्तुं गोखलेमहोदयः स्वीयम् उत्तरीयम् अपश्यत् । परन्तु तत् असमीकृतम् आसीत् । अतः स्वयं समीकरेण समीकर्तुम् आरभत । गान्धिमहाभागः विलम्बो भवतीति स्वयमेव समीकर्तुं प्रावर्तत । तदा गोखलेमहोदयः "महाशय ! न्यायालये वादसामर्थ्यं भवतः अस्तीति मे विश्वासः वर्तते । परन्तु वस्त्रसमीकरणे भवतः सामर्थ्यं कथमहं विश्वासिमि । अमूल्यमेतद्वस्त्रं रानडेमहाशयेन प्रीत्या मे उपायनीकृतम् ! समीकरणावसरे त्वया माभूदिदं दग्धम् " इति सपरिहासम् अवदत् । गान्धिमहाभागः बहुजागरूकतया समीकरोमीति वदन् कथमपि गोखले-हस्तात् उत्तरीयं गृहीत्वा समीकरणमकरोत् । गोखलेमहभागात् प्रशंसामपि अलभत ।
मरणम्
पञ्चदशाधिकनवदशशततमे (१९१५) क्रिस्ताब्दे गान्धिमहाशयः दक्षिणाफ्रिकादेशे स्वीये आन्दोलने विजयी भूत्वा भारतं प्रत्यागच्छत् । तदा गोखलेमहोदयः भारतसेवकसन्घे तं सम्मानयितुं सभाम् आयोजयत् । किन्तु तस्मिन्नेव दिने मूर्च्छां गतः गोखलेमहोदयः सप्ताहानन्तरं पञ्चत्वम् अगच्छत् । गान्धीमहाभागः तस्य संस्मरणार्थम् एकवर्षं यावत् पादरक्षां विना सञ्चरणव्रतं स्वीचकार ।
अग्रिमाध्ययनाय
गोपालकृष्णगोखले वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः
पादः
thumb|right|200px|मानवपादाः
अयं पादः शरीरस्य किञ्चित् अङ्गम् अस्ति । अनेन पादेन एव प्राणिनः सर्वे भ्रमणं कुर्वन्ति । अयं पादः आङ्ग्लभाषायां Leg इति उच्यते ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आलङ्कारिकाः
आलङ्कारिकाः काव्यस्य तत्त्वानां विवेचनं कुर्वन्ति। काव्यं कीदृशं भवेत्, तत्र किं किं भवेत्, किं किं न भवेत् इत्यादिकं चिन्तनं कर्तुम् आलङ्कारिकाः विवचनं कुर्वन्ति। भट्टिः, रुद्रभट्टः, भट्टभौतः, प्रतिहारेन्दुराजा, भट्टेन्दुराजा, महिमभट्टः, राजानतिलकः, सिङ्गभूपालः,  कविकर्णपूरः च सदृशाः अनेके अलङ्काराः स्वग्रेन्थेषु विवेचनम् अकुर्वन्।
नन्दिकेश्वरः
'साधिकारं नन्दिकेश्वरः' इति राजशेखरेण स्मृतः, पञ्चसायकप्रणेत्रा कामशास्त्राचार्यत्वेन प्रख्यापितः, सङ्गीतरत्नाकरप्रणेत्रा शार्ङ्गदेवेन सङ्गीताचार्यत्वेन श्रद्धितः, योगतारावली-नन्दिकेश्वरतिलक-प्रभाकर-विजय-लिङ्गधारणचन्द्रिका-ताललक्षणाद्यनेकपरस्परविरुद्धसम्प्रदायसम्बद्धविविधग्रन्थानां प्रणेतृत्वेन च संम्मतो नन्दिकेश्वराख्यो विपश्चित्कः किंकालिकः इत्यादिविषये नैकवाक्ये किमपि कथयितुं न सुशकम् । विषयेऽस्मिन्नेतावदेव अनुमीयते यत्, उक्तानां सर्वेषामेव ग्रन्थानां प्रणेत्रा नैकेन नन्दिकेश्वरेण भाव्यम् । यथैव पृथक्पृष्ठभूमिकाश्चत्वारो बृहस्पतयः उपस्थाप्यन्ते दर्शनकृत्स्मृतिकृत्सूत्रकृद्राजशास्त्रकुत् रूपेण तथैव नन्दिकेश्वराः अपि अनेके सम्भवन्ति । अलङ्कारशास्त्रसम्बद्ध अभिनयदर्पणकृन्नन्दिकेश्वरस्तु तण्डुलशब्देनाऽत्यभिहितोऽपि कथ्यते । अस्य स्थितिकालविषये तु एतावदेव कथयितुं पार्यते यत्स भरतमुनिपूर्ववर्ती किन्तु कियत्कालपूर्ववर्तीति तु नैवानुमातुमपि सुशकम् । सामान्यतः पाणिनिः शिलालिकृतनटसूत्रं स्मरति । नन्दिकेश्वरो रसविषयकप्राचीनतमाचार्यत्वेन शिलालितोऽपि पूर्ववर्ती सम्भवति । तन्नाम्ना एकमुपपुराणमपि स्मर्यते । सर्वैः सम्भूय रसाधिकरणप्रवक्ता नन्दिकेश्वरः विक्रमपूर्वसहस्राब्दीमभितः स्थितिमानित्यनुमीयते । अभिनयदर्पणस्तु तस्य नन्दीश्वरसंहितायाः पात्रसम्बद्धः परिच्छेदः । भरतो हि अङ्गहार-करणरेचकादीनामभिनयो नन्दिकेश्वरादधीतवान् इत्यभिनवभारतीतो ज्ञायते । नन्दिकेश्वरविषये स्थितिकालमधिकृत्य यत्रकुत्र यत्किञ्चिदप्युक्तं तत्सर्वं शुष्कानुमानमेव।
शिलालिः
शिलालिनामा कश्चिद्विपश्चिद् नटसूत्रं प्रणिनायेति ‘पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः' इति पाणिनीयसूत्रतो ज्ञायते । न ततोऽधिकं किञ्चिदपि ज्ञातमस्ति तद्विषये । सम्भवति एतान्येव नटसूत्राणि भरतनाट्यशास्त्रस्य पृष्टभूमिः ।
भरतमुनिः
अलङ्कारशास्त्रे नाट्याधिकरणमधिकृत्य द्वौ भरतावुपस्थाप्येते वृद्धभरतो भरतमुनिश्च । सामान्यतस्तु मनु-याज्ञवल्क्य-हारीत-वसिष्ठ-पराशरादीनां नामस्वपि वृद्धवशेषणं संयुक्तं दृश्यते। तथैव भरतेन सहापि व्यवहृतं मन्यते । तत्र तत्र वृद्धविशेषणसंयोजनेन तस्य तस्य प्राचीनरूपं स्मृतं स्यात् । कथ्यते नाट्यशास्त्रं हि मूलतो द्वादशसाहस्री संहिता आसीत्, तस्याः प्रणेता हि वृद्धभरतशब्देन, सङ्केतितः सम्भवति । भरतनामसम्बद्धं नाट्यशास्त्रं शतसाहस्रो कृतिमन्यते । सम्प्रति यन्नाट्यशास्त्रमुपलब्धमस्ति तत्र सप्तत्रिंशदध्यायाः सन्ति क्वचित्तु षट्त्रिंशत् एव । अस्य हि त्रयो भागाः सूत्रं कारिका भाष्यञ्च । एतदपि सम्भवति यद्भरतेन सूत्राणि ग्रथितानि स्युः । अनन्तरं तदनुवर्तिभिस्तन्नाम्ना कारिकाभाष्यभागौ संयोजितौ । यतो भरतस्थितिकालः सर्वैरपि प्रमाणैः शिलालितो नातिपश्चाद्वर्ती दृश्यते किन्तु नाट्यशास्त्रवाक्यानि तु बहुपश्चात्कालसम्बद्धानि दृश्यन्ते । बहवो विद्वांसः सम्प्रति समुपलब्धनाट्यशास्त्ररचनाकालं विक्रमपूर्वद्वितीयशतकमभितं आकलयन्ति किन्तु नाट्यशास्त्रस्योपरि राहुलकृतटीका स्मरति अभिनवगुप्तः। राहुलस्तु विक्रमपूर्वचतुर्थशतकमभितः प्रणीते 'मणिमेकलये' इति ख्याते तामिलमहाकाव्ये स्मर्यते इति तत्स्थितिकालस्तस्मादपि पूर्ववर्ती भवेदेव । तेन व्याख्यातं नाट्यशास्त्रमवश्यमेव ततो न्यूनमपि द्विशताब्दीपूर्वं भवेदेव । तेन भरतस्य पूर्वसीमा तु विक्रमपूर्वषष्ठशतकादपि पूर्वमेव प्रतीयते । अपरञ्च, नाट्यशास्त्रे यादृशो भाषाविभागः कृतस्तदनुकूलकालस्तु महानन्दात्पूर्वतन एवं सम्भवति । तत्र हि 'बाह्लोकभाषोदीच्यानां खशानाञ्च स्वदेशजा' इत्याद्युक्तमस्ति । महानन्ददिग्विजयानन्तरं तत्प्रतिपक्षभूताः खशाः प्रणेशरियैतिहासिको वदन्ति । स्यादपि यद्वा तद्वा । पण्डितानां बहुमतं तु नाट्यशास्त्रपूर्णाहुतिकालस्तु विक्रमपूर्वद्वितीयशतकसन्निकट एवेत्यामन्यते । केचित् विक्रमानन्तरचतुर्थशतकसन्निकट इत्यपि।
नाट्यशास्त्रं हि नाट्यविषयस्य साङ्गोपाङ्गविवेचको ग्रन्थः । अत्र हि ५००० सव्याकाः श्लोकास्तथा कियद्भागो गद्यमयोऽपि । षष्ठसप्तमाष्टाविंशतितमाध्यायेषु केवलं गद्यभाग एव । नाट्यशास्त्रे हि त्रयोंऽशाः सूत्रं भाष्यं कारिकाश्च । एतदतिरिक्तं तत्र अनुवंश्यश्लोकाश्च यत्र तत्र दृश्यन्ते । एतावतानुमातुं शक्यते यद्ग्रन्थस्यास्य मूलभागः सूत्रात्मक आसीत् । तस्य तादृशं रूपं षष्ठसप्तमाध्याययोः सम्प्रत्यपि दृश्यते । तदनन्तरं सूत्रोपरि भाष्यं प्रणीतम् । सम्भवति कोह्लाचार्यः सूत्रोपरि भाष्यं प्रणीतवानासीत् । तदनन्तरं कारिकाः प्रणीताः सम्भवत्यासां प्रणेता शाण्डिल्यनामा भरतप्रशिष्यः । तदनन्तरञ्च वत्सधूतलेनानुवंश्यश्लोकाः संयोजिताः । नाट्शास्त्रे एवेदं स्वीकृतं यन्नाट्यशास्त्रमिदं कोहलशाण्डिल्यवत्सधूतलैः प्रचारितमासीदिति। यथोक्त -
'शेष प्रस्तारतन्त्रेण कोहलः कथयिष्यति' इति ।
इदं हि स्वविषयस्य सर्वोत्कृष्ट आकरग्रन्थः । इदञ्च भारतीयललितकलायाः काव्यशास्त्रस्य च विश्वकोश एव । अत्र हि प्राधान्येन वर्ण्यविषयो नाट्यमेव । किन्तु तत्रानुषङ्गिकरूपेण सङ्गीत -छन्दोऽलङ्कारा दीनामपि प्रौढं प्रामाणिकञ्च विवेचनं कृतमस्ति । अत्र हि नाट्यप्रकरणातिरिक्तम्, अष्टौ रसास्तेषां स्वरूपस्य विभावादितत्त्वानां च निरूपणम्, उपमा -रूपक -दीपक -यमकाख्याश्चत्वारोऽलङ्काराः षट्त्रिंशत्काव्यलक्षणानि, दशगुणाः, दश काव्यदोषाः साङ्गोपाङ्गं विवेचिताः । नाट्यविषयेऽपि इतिवृत्तपात्ररसरङ्गमञ्चरङ्गशिल्पाभिनयभाषाप्रयोगप्रवृत्तिवृत्तिसङ्गीत-गीत-दृष्टिप्रभृतितत्त्वानां पूर्णं वैज्ञानिकञ्च विवेचनं कृतमस्ति । तत्र हि प्रथमेऽध्याये नाट्योत्पत्तिः द्वितीये प्रेक्षागृहनिर्माणं, तृतीये रङ्गदेवतापूजनं, चतुर्थे ताण्डवसम्बद्धकरणानाम् अङ्गहाराणाञ्च विवेचनं, पञ्चमे पूर्वरङ्गविधानं, षष्ठे रसविवेचनं, सप्तमे भावादिविवेचनम्, अष्टमेऽभिनयप्रसङ्गे उपाङ्गाभिनयः, नवमे हस्ताभिनयः, दशमे शरीराभिनयः, एकादशे चारोविधानं भौममाकाशञ्च, द्वादशे मण्डलविधानं, त्रयोदशे रसानुकूलगतिप्रचारः, चतुर्दशे प्रवृत्तधर्माभिव्यञ्जना, पञ्चदशे छन्दोविभागः, षोडशे वृत्तानां सोदाहरणलक्षणं, सप्तदशे वागभिनयो यत्र लक्षणालङ्कारकाव्यदोषगुणानां वर्णनम्, अष्टादशे भाषाभेदोऽभिनयप्रयोगश्च, एकोनविंशे काकुस्वरव्यञ्जना, विंशे दशरूपकलक्षणम्, एकविंशे नाटकसम्बद्धपञ्चसन्धिसन्ध्यङ्गानां विधानं, द्वाविंशे चतुर्विधवृत्तिविधानं, त्रयोविंशे आहार्याभिनयः, चतुर्विंशे सामान्याभिनयः, पञ्चविंशे बाह्योपचारः, षड्विंशे चित्राभिनयः, सप्तविंशे सिद्धिव्यञ्जननिर्देशः, अष्टाविंशे आतोद्यविधानम्, एकोनत्रिंशे ततातोद्यविधानं, त्रिंशे सुषिरातोद्यविधानम्, एकत्रिंशे तालविधानं, द्वात्रिंशे ध्रुवाविधानं, त्रयस्त्रिंशे वाद्यविधानं, चतुस्त्रिंशे पात्रविवेकः, शेषेषु प्रकीर्णविषया इति संक्षेपेण नाट्यशास्त्रविषयक्रमः ।
अस्य हि बहवष्टीकाकाराः । तत्र राहुलोद्भट-लोल्लट-शङ्कक-भट्टनायक-भट्टयन्त्र-अभिनवगुप्त-कीर्तिधरमातृ'गुप्ताचार्याः प्राचीनटीकाकाराः केचन प्रसिद्धाः । यथोक्तं सङ्गीतरत्नाकरे -
'व्याख्यातारो भारतीये लोल्लटोद्भटशङ्काः।
महाभिनवगुप्तश्च श्रीमत्कीर्तिधरोऽपरः॥'
तत्रापि अभिनवगुप्तस्य अभिनवभारती सर्वातिशायिनी व्याख्या । अस्योपरि हर्षनाम्ना केनचिद्विचक्षणेन वार्तिकग्रन्थोऽपि प्रणीत आसीदिति अभिनवभारतीतो ज्ञायते । अत्र च नान्यदेवस्य सरस्वतोहृदयालङ्कारटीकाऽपि प्राचीनतरा।
कोहलः
कोहलाचार्यः अलङ्कारशास्त्रिभिः शास्त्रप्रवक्तृत्वेन सादरं स्मर्यते । नाट्यशास्त्रेऽपि तस्य शास्त्रव्याख्यातृत्वेन समुल्लेखो दृश्यते । यथोक्तं तत्र -
नैतावन्मात्रमपितु कोहलो नाट्याचार्यत्वेन नैकेषु अलङ्कारग्रन्थेषु स्मर्यते । कुट्टिनीमतकारो दामोदरस्तं प्राचीननाट्याचार्यत्वेन स्मरति । सङ्गीतरत्नाकरकारः शार्ङ्गदेवः कोहलं स्वस्योयजीव्यं मन्यते । काव्यानुशासनकारो हेमचन्द्रस्तं भरतमनुस्मरति । यथा -
'प्रपञ्चस्तु भरतकोहलादिशास्त्रेभ्योऽवगन्तव्यः ' इति ।
रसार्णवसुधाकरः शिङ्गभूपालः कोहलं भरतशाण्डिल्यदत्तिलमतङ्गैः सह नाट्यशास्त्राचार्यत्वेन स्मरति । कोहलनाम्ना सह एकं 'तालशास्त्रम्' अपि सम्बद्धं दृश्यते । 'दत्तिलकोहलीयं' नामैकं सङ्गीतशास्त्रमपि इति श्रूयते । अभिनवगुप्ताचार्यः कोहलं नाट्यशास्त्रप्रवक्तारमेव मन्यते । यथा -
'अभिनयत्रयं गीतातोद्ये च पञ्चाङ्गं नाटयम् ।
......कोहलादिमतेन एकादशाङ्गत्वमुच्यत' इति ।
अनेन तु तस्य शास्त्रकर्तृत्वमेव व्यञ्ज्यते न तु शास्त्रव्याख्यातृत्वमात्रम् । भरतमते हि नाट्यस्य पञ्चाङ्गानि भवन्ति आङ्गिक-वाचिका-हार्येत्यभिनयत्रयं गीतमातोद्यञ्च । कोहलमते तु नाट्यस्यैकादशाङ्गानि भवन्ति चतुर्विधोऽभिनयस्त्रिविधं गीतञ्चतुर्विधमातोद्यञ्चेति । शारदातनयोऽपि भावप्रकाशने 'इत्याह कोहलः' इत्यादिवाक्यैः तं नैकवारं स्मरति समुद्धरति च तस्य मतम् । यद्यपि कालिदासः केवलं भरतमेव नाट्याचार्यत्वेन स्मरति 'मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतीष्वष्टरसाश्रयः प्रयुक्तः '। तथाप्येतावन्मात्रेण कोहलस्य प्राचीनत्वं नाट्याचार्यत्वञ्च नैव विलुप्यति । भरतस्य प्रधानशिष्यत्वेन कोहलो भरतसमकालिकः मन्यते।
कोहलेन सहैव दत्तिल-वत्स-धूतलप्रभृत्याचार्या अपि तत्र तत्र स्मर्यन्ते किन्तु तेषामैतिह्यं न ततोऽधिकं ज्ञातम्।
मेधाविरुद्रः
मेधाविरुद्रस्य अपरं नाम मेधावी इति। सः अलङ्कारशास्त्रस्य प्रथमः प्रवक्ता । तस्य ग्रन्थस्तु सुम्प्रति नैवोपलभ्यते किन्तु तस्य अलङ्कारशास्त्रसम्बद्धसिद्धान्ताः यत्र तत्र समुद्धृताः सन्ति। काव्यशास्त्रस्य प्रथमाचार्यो हि भामहः तम् उद्धरति।
भामहः
भामहः प्राचीनालङ्कारिकेषु अन्यतमः । यद्यपि भामहदण्डिनोः पौर्वापर्यं भामहस्य स्थितिकालश्च सर्वाधिकविवादविषयः सम्प्रत्यपि अनिर्णीतश्च तथापि विदुषां बहुमतं भामहस्य काव्यशास्त्राद्याचार्यत्वं समर्थयति । भामहो हि दण्डिनोऽसदृशमेव स्वपूर्ववर्तिनः सम्बद्धविदुषोऽसकृत्स्मरति ।
दण्डी
काव्यशास्त्रस्य द्वितीयाचार्यत्वेन दण्डी स्मृतः । यद्यपि दण्डिनः स्थितिकोलो नाद्यापि निर्णीतस्तथापि तस्य प्रेयोऽलङ्कारोदाहरणे -
इति कथनात्तस्य राजवर्मणः समकालिकत्वं मन्यते । राजवर्मा हि नरसिंहापराभिधानः काञ्चीनरेशः (७३७-७७९) मितवैक्रमाब्दानभितः सिंहासनारूढः आमिदित्येतिहासिकाः वदन्ति । दण्डी हि बाणभट्टं मयूरञ्च स्मरति अवन्तिसुन्दरीकथायां तञ्चाभिनवगुप्तो लोचने समुद्धरतीति तस्य स्थितिकालस्येयमेव पूर्वापरसीमा। अतो हि सामान्यतः ७१५-७९० मितवैक्रमाब्दानभितो दण्डिनः स्थितिकालः मन्यते। तस्य हि काव्यादर्शो, दशकुमारचरित म्, अवन्तिसुन्दरीकथा चेति त्रयो ग्रन्थाः प्रसिद्धाः । केचित् छन्दोविच्छित्तिः, कलापरिच्छेदश्च तस्यैव ग्रन्थावित्यपि मन्यन्ते द्विसन्धानाख्यकाव्यमपि।
वामनः
वामनस्य हि "काव्यालङ्कारसूत्राणि" विषयप्रतिपादनदृष्ट्या महर्घ्याणि । स हि रीतिसम्प्रदायस्य आचार्यः । वामनो हि काश्मीरकस्य राज्ञो जयापीडस्य मन्त्री असीदिति राजतरङ्गिणी कारस्य 'वामनाद्याश्च मन्त्रिणः ' इति वचनात् ज्ञायते । जयापीडस्य स्थितिकालः ८३६-८७० मितवैक्रमाब्दानभित इति राजतरङ्गिणीतो ज्ञायते । तेन स एव तस्य स्थितिकालोऽपि । अर्थात् ८१०-८८० मितवैक्रामाब्दानभितो वामनस्य स्थितिकालः । काशिकावृत्तिकारो वामनस्तु तस्माद्भिन्नः प्राचीनश्च ।
वामनस्य काव्यालङ्कारसूत्रेषु पञ्चाधिकरणानि सन्ति । तत्र शारीरकं नाम प्रथममधिकरणं यत्र प्रयोजनस्थापना, अधिकारचिन्ता, रीतिनिश्चयः, काव्याङ्गानि, काव्यविशेषाश्च चित्रिताः । दोषदर्शनं नाम द्वितीयमधिकरणं यत्र पदपदार्थदोषविभागो वाक्यवाक्यार्थदोषविभागश्च विषयौ। एवमेव गुणविवेचनाख्ये तृतीयेऽधिकरणे गुणालङ्कारविवेकः शब्दगुणविवेकोऽर्थगुणविवेचनञ्च निरूप्यविषयाः । आलङ्कारिकं नाम चतुर्थमधिकरणं यत्र शब्दालङ्कारविचारः, उपमाविचारः, उपमाप्रपञ्चाधिकारश्च विवेच्यविषयाः । पञ्चममधिकरणं प्रयोगिकं नाम यत्र काव्यसमयः शब्दशुद्धिश्च सप्रपञ्च निरूपिते । ग्रन्थस्यास्य त्रयो भागाः सूत्राणि वृत्तिरुदाहरणप्रत्युदाहरणे च । अस्य वृत्तिभागश्च सूत्रकृता स्वयमेव प्रणीतः । उदाहरणेषु कानिचित्तु स्वयमेव वृत्तिकारेण प्रणीतानि कानिचित्तु कुमारसम्भव -रघुवंश -मेघदूत -विक्रोवेशीय -अभिज्ञानशाकुन्तल -किरातार्जुनीय -मृच्छकटिक -अमरुकशतक -उत्तररामचरित -महावीरचरित -वेणीसंहार -कादम्बरी -हर्षचरित -प्रभृतिग्रन्थेभ्योऽपि गृहीतानि सन्ति । ग्रन्थस्यास्य गोपेन्द्रतिप्पभूपालप्रणीता कामधेनुसंज्ञिता, महेश्वरप्रणीता सहदेवकृता च व्याख्याः सन्ति प्राचीना यदाऽर्वाचीनासु लोकमणिदाहालप्रणीता कलाऽऽख्या व्याख्या प्रकाशिताऽस्ति ।
वामनाचार्यस्य मतानुसारेण गुणालङ्कारसंस्कृतौ शब्दार्थौ काव्यम् । रीति रात्मा काव्यस्य । काव्यं हि ग्राह्यं भवत्यलङ्कारादेव । अलङ्कृतिरलङ्कारः इति । करणव्युत्पत्या तु पुनः अलङ्कारशब्दः अयम् उपमादिषु वर्तते । अलङ्करणञ्च दोषहानेन गुणालङ्कारादानेन च । तच्च शास्त्रादेव भवति न तु स्वेच्छया। काव्यं हि दृष्टार्थं सद्यः प्रीतिकरत्वात् । तददृष्टार्थञ्च कीर्तिहेतुत्वात् । तेनानन्दः कीर्तिश्च काव्यप्रयोजनम् । कवयो द्विधा अरोचकिनः सतृणाभ्यहारिणश्च । पूर्वे हि शिष्या भवन्ति विवेकित्वात् । नेतरे विवेकशून्यत्वात् । काव्यस्यात्मा रीतिः । सा हि विशिष्टपदरचना । विशेषस्तु गुणात्मा। रीतिस्त्रिधा वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली च । तत्र समग्रगुणाः वैदर्भी ओजःकान्तिमती गौडीया। माधुर्यसौकुमार्योपपन्नाः पाञ्चाली। गुणसाकल्याद्वैदर्भी गाह्येतरद्वयापेक्षया ।
लोको विद्या प्रकीर्णञ्च काव्याङ्गानि । कवित्वबीजं प्रतिभानम् । काव्यं द्विविधं गद्यं पद्यञ्च । गुणविपर्यात्मानो दोषाः । असाधु, कष्टं, ग्राम्यमप्रतीतमनर्थकञ्च पददोषाः । तत्र व्याकरणविरुद्धमसाधु । श्रुतिविरमं कष्टम् । लोकमात्रप्रयुक्तं ग्राम्यम् । शास्त्रमात्रप्रयुक्तमप्रतीतम् । पुरणार्थप्रर्युक्तमनर्थकम्। अन्यार्थनेयगूढार्थाश्लीलक्लिष्टानि पदार्थदोषाः । तत्र रूढित्यागेन यौगिकमात्रार्थोपादानमन्यार्थम् । स्वयं प्रकल्पितार्थं नेयार्थम् । अप्रसिद्धार्थप्रयुक्तं गूढार्थम् । असभ्यार्थान्तरमसभ्यस्मृतिहेतुश्चाश्लीलम् । व्यवहितार्थप्रत्ययं क्लिष्टम् । भिन्मवृत्तयतिभ्रंशविसन्धयो वाक्यदोषाः । व्यर्थेकार्थसन्दिग्धाप्रयुक्तापक्रमलोकविद्याविरुद्धानि वाक्यार्थदोषाः ।
काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः । काव्यशोभातिशयहेतवोऽलङ्काराः। गुणा नित्यास्तदभावेन काव्यत्वासिद्धेः । ओजः-प्रसाद-श्लेष-समता-समाधि-माधुर्य-सौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिकान्तयो बन्धगुणाः । ते एवार्थगुणाः । यमकोऽनुप्रासश्च शब्दालङ्कारौ । उपमादयोऽर्थालङ्कारः। उपमा द्विविधा पूर्णा लुप्ता च । हीनत्वाधिकत्वलिङ्गवचनभेदासादृश्यसम्भवा उपमादोषाः । प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपञ्चः । ते च प्रतिवस्तु-समासोक्ति-अप्रस्तुतप्रशंसा अपह्नुति-रूपक-श्लेष-वक्रोक्ति-उत्प्रेक्षा-अतिशयोक्ति-सन्देह-विरोध-विभावना-अनन्वय-उपमेयोपमा-परिवृत्ति-दीपक- निदर्शना-अर्थान्तरन्यास-व्यतिरेक-विशेषोक्ति-व्याजस्तुति-व्याजोक्ति-तुल्ययोगिता-आक्षेप-सहोक्ति-विशेषोक्ति-समाहित-संसृष्टिप्रभृत्यः । नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण। अतिप्रयुक्तं देशभाषा पदमपि प्रयोज्यं भवति । एवमेव लक्षणाशब्दाश्च। वामनप्रणीतं शास्त्रमिदं लुप्तप्रायं मुकुलभट्टेन पुनः समुद्धृतमिति काव्यालङ्कारटीकाकृतः सहदेवस्थ वचनाज्ज्ञायते।
उद्भटः
उद्भटस्य अपरं नाम भट्टोद्भटोऽपि प्रसिद्धम्। काव्यालङ्कारशास्त्रपरम्परायां भट्टोद्भट्टस्य काव्यालङ्कारसारसंग्रहः प्रसिद्धः। स हि काश्मीरकस्य जयापीडाख्यस्य राज्ञः सभापतिरासीदिति -
विद्वान् दीनारलक्षेण प्रत्यहं कृतवेतनः।
भट्टोऽभूदुद्भटस्तस्य भूमिभर्तुः सभापतिः।।
इति राजतरङ्गिणीकारवचनाज्ज्ञायते । तेन हि भट्टोद्भटोऽपि वामनसमकालिको वा तस्मात्किञ्चिज्ज्येष्ठः। तस्य हि त्रयो ग्रन्थाः प्रसिद्धाः भामहविवरणं, कुमारसम्भवकाव्यं, काव्यालङ्कारसारसंग्रहश्च । भामहविवरणं हि भामहस्य काव्यालङ्कारस्य टीका । यद्यपि सा सम्प्रति नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र तत्र सश्रद्धं स्मृता दृश्यते, विशेषतः प्रतिहारेन्दुराजप्रणीतायां काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहलघुवृत्तौ । तथैवोद्भटेन भरतनाट्यशास्त्रस्य व्याख्या कृताऽऽसीत् -
भट्टोऽभिनवगुप्तश्च श्रीमत्कीर्तिधरोऽपरः।।
इति सङ्गीतरत्नाकरे शार्ङ्गधरवचनाज्ज्ञायते । किन्तु साऽपि सम्प्रति लुप्तैव । तस्य हि कुमारसम्भवकाव्यमपि काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे उदाहृतभागमात्रं लभ्यते । तेन सम्प्रति भट्टोद्भटस्य एक एव ग्रन्थो लभ्यते काव्यालङ्कारसारसंग्रहो नाम । ग्रन्थोऽयं षट्सु भागेष्वलङ्कारान् विभज्य पठति । तत्र ७९ कारिकाः सन्ति । प्रथमे हि वर्गे पुनरुक्तवदाभासछेकानुप्रास-अनुप्रास-लाटानुप्रास-रूपक-उपमा-दीपक-प्रतिवस्तूपमाः निरूपिताः । द्वितीये हि वर्गे आक्षेप-अर्थान्तरन्यास-व्यतिरेक-विभावना-समासेक्ति-अतिशयोक्तयो निरूपिताः। तृतीये वर्गे यथासङ्ख्य-उत्प्रेक्षा-स्वभावोक्तयः, चतुर्थे तु प्रेयोरसवदूर्जस्वि-पर्यायोक्तसमाहित-उदात्त-श्लिष्टाः, पञ्चमेतु अपह्नति-विशेषोक्ति-विरोध-तुल्ययोगिता-अप्रस्तुतप्रशंसा-व्याजस्तुति-निदर्शना-उपमेयोपमा-सहोक्तिः-परिवृत्तयः, षष्ठे तु अनन्वय-ससन्देह-संसृष्टि-भाविकानि निरूपितानि सन्ति। ग्रन्थेऽस्मिन् कोङ्कणेन प्रतिहारेन्दुराजेन लघुविवृतिनाम्नी वृत्तिः प्रणीताऽस्ति । तस्याः अयं पुष्पिकापद्यम् -
मीमांसासारमेघात्पदजलधिविधोस्तर्कमाणिक्यकोशात्।
साहित्यश्रीमुरारेर्बुधकुसुममधोः सौरिपादाब्जभृङ्गात्।।
श्रुत्वा सौजन्यसिन्धोर्द्विजवरमुकुलात् कीर्तिवल्ल्यालबालात्।
काव्यालङ्कारसारे लघुविवृतिमधात् कोङ्कणः श्रीन्दुराजः।।
प्रतिहारेन्दुराजस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरदशमशतकपूर्वार्द्धमितः। एतदतिरिक्तं ग्रन्थेऽस्मिन् राजानकतिलकस्यापि व्याख्याऽऽसीदिति मन्यते। उद्भटेन हि पुनरुक्तवदाभास-काव्यलिङ्ग-छेकानुप्रास-दृष्टान्त-सङ्कराः इति पञ्चालङ्काराः नवीनतयोद्भाविताः । स हि दण्डिसम्मतान् लेशसूक्ष्महेत्वलङ्कारान् नैव गृह्णाति । स हि रसवदाद्यलङ्करान् साधु व्याख्याति । इत्येतावदेव तस्य वैशिष्टयम् । तन्मते तु गुणालङ्कारौ काव्यस्य नित्यधर्मौ काव्यशोभाधायकौ।
रुद्रटः
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारः काव्यशास्त्रपरम्परायामपरः प्रकाशः । रुद्रटो हि काश्मीरः शतानन्दापराख्यस्य भट्टवामुकस्य तनयः । स हि वामनमुपजीवीति वामनपरवर्ती तं च राजशेखरः ‘काकुवक्रोक्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयमिति रुद्रटः' इति स्मरतीति राजशेखरपूर्ववर्ती। राजशेखरस्य समयः ९७७ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । तेन हि रुद्रटस्य स्थितिकाल: ९००-९७० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः ।
केचित् श्रृङ्गारतिलकमपि रुद्रटकृतं मन्यन्ते किन्तु दुर्गाप्रसादटिप्पणानुसारेण तु तद् रुद्रभट्टकृतिर्न तु रुद्रटस्य । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारो हि आर्यासु निबद्धः। तत्र दशमरसत्वेन प्रयोरसस्य कल्पना दृश्यते । श्रङ्गारतिलकं तु वाणिकच्छन्दसि गुम्फितम् । तत्र नवैव रसाः प्रतिपादिताः सन्ति । एवञ्च काव्यालङ्कारस्य प्रयोजनं समस्तकाव्याङ्गविवेचनमेव, किन्तु शृङ्गारतिलकस्य तु नाट्योक्तरसस्थितैः काव्येऽपि प्रतिपादनमेव।
रुद्रभट्टस्य शृङ्गारतिलकं रसपक्षपाती काव्यलक्षणग्रन्थः । अत्र हि त्रयः परिच्छेदाः । प्रथमे हि परिच्छेदे नवानां रसानां भावानां नायक-नायिकाभेदसामान्यस्य च वर्णनमस्ति । द्वितीये विशेषतो विप्रलम्भशृङ्गारः सप्रपञ्चं विवेचितोऽस्ति । तृतीये हि इतररसानां वृत्तीनाञ्च वर्णनं दृश्यते । यद्यपि रुद्रट-रुद्रभट्टौ समानव्यक्तित्वेनैव बहुशो गृहीतौ प्राचीनग्रन्थेषु तथापि काव्यालङ्कार-श्रृङ्गारतिलकयोः रचनावैषम्यान्न तथा प्रतिभाति । यथा प्रथमो हि अलङ्कारे विशेदयति, अपरो रसाय । प्रथमो हि दशरसान् विवेचयति, अपरो हि नवानेव । आद्यो हि मधुरादि पञ्च हि वृत्तीः पठति, अपरस्तु कैशिकीप्रभृतिचतस्र एव। आद्यो हि सङ्क्षेपेण नायकनायिकादि प्रस्तौति, अपरस्तु विशदरूपेण । रुद्रभट्टस्यापि स्थितिकालस्तु स एव ।
आनन्दवर्धनः
आनन्दवर्धनः ध्वन्यालोक स्य रचनाकारत्वेन प्रसिद्धः। ध्वनिशास्त्रस्य व्याख्याकृत्त्वेन स हि सर्वानेवाचार्यानतिशेते। स हि यद्यपि स्वपूर्ववर्तिषु भामह -भट्टोद्भटातिरिक्तं नाम्ना न कमपि गृह्णाति तथापि तस्य -
मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।
प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः॥
इति राजतरङ्गिणी वचनात् स्थितिकालो वैक्रमदशमशतकपूर्वार्द्धो मितः । अवन्तिवर्मा हि ९१०-९४१ मितविक्रमब्दानभितः सिंहासनासीनः आसीत् । तेनानन्दवर्धनोऽपि ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानित्यनुमीयते।
मुकुलभट्टः
मुकुलभट्टः भट्टकल्लटस्य पुत्रो काश्मीरकः। सः ९३०-१००० मितवैक्रमाब्दानभितः आसीत्स्थितिमान् । तस्य हि चतुर्दशश्लोकात्मिका अभिधावृत्तिमातृका सम्प्रत्युपलभ्यते । तत्र हि लक्षणाऽप्यभिधाया एव भेदत्वेन निरूपिताऽस्ति । असौ हि ग्रन्थकारः प्रतिहारेन्दुराजस्य गुरुः ।
भट्टनायकः
भट्टनायको हि ध्वनिमतं दूषयति तन्मतञ्चाभिनवगुप्तेन दूषितमिति आनन्दवर्धन-अभिनवगुप्तयोः अन्तरालवर्ती स आचार्यः । भट्टनायकस्य प्रसिद्धः ग्रन्थो हृदयदर्पणः । किन्तु स सम्प्रति नैवोपलभ्यते । भट्टनायको हि ध्वनिं निराकरोति किन्तु काव्यस्य रसवत्त्वं तु समर्थयति । अत एव तमुपहसन्नभिनवगुप्तः कथयति -
'वस्तुध्वनं दूषयता रसध्वनिस्तदनुग्राहकः समर्थ्यत इति सुष्ठुतरो ध्वनिध्वंसोऽयम्' इति ।
रुय्यक प्रणीतायाम् अलङ्कारसर्वस्वटीकायाम् अलङ्कारविमशिन्यां जयरथः कथयति - "भट्टनायकेन तु व्यङ्ग्यव्यापारस्य प्रौढोक्त्याभ्युपगतस्य काव्यांशत्वं ब्रुवता न्यगभावितशब्दार्थस्वरूपस्य व्यापारस्यैव प्राधान्यमुक्तम् । तत्रापि अभिधाभावकत्वलक्षणव्यापारद्वयोत्तीर्णो रसचर्वणात्मा भोगादपरपर्यायो व्यापारः प्राधान्येन विश्रान्तिस्थानतयाऽङ्गीकृतः" इति ।
भट्टनायको हि रसोत्पत्तिविषये नवीनं दृष्टिकोणमादत्ते । स हि शब्दस्य त्रिविधं व्यापारं मन्यते । अभिधा, भावकत्वं, भोजकत्वञ्च। तत्राभिधाव्यापारेण काव्यस्य सामान्योऽर्थ उपस्थितः भवति। भावकत्वाव्यापारेण सीतारामादीनां विशेषस्वरूपमपकृत्य तान् साधारणीकरोति । भोजकत्वव्यापारेण सामाजिकान् रसानुभवं कारयति । यथोक्तम् -
अभिधा भावना चान्या तद्भोगीकृतिरेव च।
भावनाभाव्य एषोऽपि शृङ्गारादिगणो मतः।
तद्भोगीकृतिरूपेण व्याप्यते सिद्धिमान् नरः।। इति।
काव्यानुशासनविवेके हेमचन्द्रः स्मरति - "भट्टनायकस्त्वाह - रसो न प्रतीयते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यते । स्वगतत्वेन हि प्रतीतौ करुणे दुःखित्वं स्यात् । न च सा प्रतीतिर्युक्ता सीतादेरविभावत्वात् स्वकान्तास्मृत्यसंवेदनात् । देवतादौ साधारणीकरणयोग्यत्वात् । समुद्रोल्लङ्घनादेरसाधारण्यात् । न च तत्त्वतो रामस्य स्मृतिरनुपलब्धत्वात्। न च शब्दानुमानादिभ्यस्तत्प्रतीतौ ताटस्थ्यमेव भवेत्तत्प्रीतिरनुभवस्मृत्यादिरूपा रसस्य युक्ता।" इति
राजशेखरः
राजशेखरो हि विदर्भाभिजनः कान्यकुब्जवास्तव्यो राज्ञो महेन्द्रपालस्य तत्सुनोर्महीपालस्य च सदसि प्राप्तप्रधानासनः । तस्य पिता दुर्दुकाख्यो माता शीलवती प्रपितामहश्चाकालेजलदः । बालरामायण स्य प्रस्तावनायां सः स्वयंमेव कथयति -
समूर्ती यत्रासीद् गुणगण इवाकालजलदः, सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा।
न चान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो, महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले।।
स हि उपाध्यायस्तेन ब्राह्मणः । तस्य पत्नी अवन्तिसुन्दर्याख्या । सा हि चौहानवंशजेति तस्या क्षत्रियकुलोत्पन्नत्वं प्रकल्प्य केचिद्राजशेखरमपि क्षत्रियमेव मन्यन्ते । किन्तु तन्मन्दम् । क्षत्रियो न कदाऽप्यात्मानमुपाध्यायशब्देन सङ्केतयति । कामं ब्राह्मणः क्षत्रियकन्यामुपयन्तुमधिकृतः । यथोक्तं महाभारते अनुशासन पर्वणि -
भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते।
आनुपूर्व्याद् द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः॥ इति ।
तेन हि क्षत्रियकन्यापरिणयनमात्रेण न कस्यापि क्षत्रियत्वं सिध्यति। अपरञ्च, चाहु आनकुलं, न हि निर्विवादत्वेन चह्वानकुलमेव न च चह्वानत्वं क्षत्रियमात्रस्य लक्षणम्। ब्रह्मक्षत्रप्रसूते अस्मिन्नार्यवंशवृक्षे बहवः उपाधिविशेषा उभावेव ब्राह्मणक्षत्रियौ सङ्कतयन्ति । नैव च क्षत्रियकन्यापरिणयनमात्रेण ब्राह्मणस्य क्षत्रियत्वमेव सिध्यति । स हि आत्मानम् ‘उपाध्याय' इति स्पष्टमेव कथयति । तेन तस्य ब्राह्मणत्वं निर्विवादमेव मन्यते।
स हि कान्यकुब्जेश्वरस्य महेन्द्रपालस्य सभापण्डित इति तस्य स्थितिकालः ९१०-९८० मितवैक्रमाब्दान्तरवर्तीति निश्चितो यतो महेन्द्रपालः ९६० मितवैक्रमाब्दं यावन् महीपालश्च ९७४ मितवैक्रमाब्दं यावत् कान्यकुब्जभुवं शशासेति निश्चितमेव । स हि काव्यमीमांसा यां वाक्पतिराजोद्भटानन्दवर्द्धनादीन् स्मरति । तेषु हि वाक्पतिराजोद्भटौ काश्मीरकस्य जयापीडस्य समकालिको यो हि ८३६-८७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् । तथैवानन्दर्धनोऽवन्तिवर्मणः सभापण्डितो यस्य हि ९१४-९४१ वैक्रमाब्दानभितः स्थितिकालः । यशस्तिलकचम्पूकारः सोमदेवस्तं स्मरतीति तस्य सोमदेवपूर्ववर्तित्वं तु निश्चप्रचमेव । तेन स हि आनन्दवर्धनात् प्राक् सोमदेवाच्च प्राक् स्थितिमानिति । तस्य चाभिजनो विदर्भेषु वत्सगुल्मग्रामो यत्र स काव्यपुरुषस्य साहित्यविद्यया वध्वा सह परिणयं कथयति ।
काव्यमीमांसा हि साहित्यविद्यायाः अष्टादशस्वधिकरणेषु प्रथमेन कविरहस्याख्येन सह सम्बद्धा । तत्र हि अष्टादशैवाध्यायाः शास्त्रसंग्रह-शास्त्रनिदेश-काव्यपुरुषोत्पत्ति-शिष्यप्रतिभा-व्युत्पत्तिकविपाक-पदवाक्यविवेक-वाक्यविधिकाकुप्रकार-पाठप्रतिष्ठा-काव्यर्थयोनि-अर्थानुशासन-कविचर्या-राजचर्या-शब्दार्थहरणोपाय-कविविशेष-कविसमय-देशकालविभाग-भुवनकोशा वर्णिताः क्रमेण । अयं हि ग्रन्थः काव्यविद्यायाः विश्वकोश एव । साहित्यविद्यायाः सङ्क्षेपेण सर्वाङ्गविवेचको ग्रन्थोऽयं सर्वत्र समादृतः । केचिदिदं काव्यविद्यायाः सम्प्रदायान्तरवत् कविशिक्षासम्प्रदायप्रवर्तनं मन्यन्ते । तस्य हि एतदतिरिक्तं बालरामायण -बालभारत -विद्धशालभञ्जिका -कर्पूरमञ्जरी ति चत्वारो ग्रन्थाश्च । तत्र कर्पूरमञ्जरी हि सट्टकम् । ग्रन्थस्यास्य मधुसूदनमिश्रप्रणीता मधुसूदनी विवृतिर्लभ्यते।
धनञ्जयः
नानावश्यकविस्तारः प्रस्तुतिः क्रमबद्धता ।
वस्तुनेतृरसादीनां सङ्क्षेपात् पूर्णचिन्तनम् ।।
पूर्वाचार्यमतोल्लेखोऽस्वीकार्ये तस्य खण्डनम्।
स्वमतस्थापना चैव वैशिष्ट्यं दशरूपके।।
नाट्ये शमविरोधोऽथ त्रिभेदा नायिका तथा।
शृङ्गारस्य त्रयो भेदा दशरूपविशेषता।।
यथेच्छशब्दनिर्वाहच्छन्दोगौरवकारणात्।
लघुदीर्घसमासानां ब्यत्ययो नवकल्पना।।
अनेकरूपविन्यासश्शब्दानां सूत्रधृद् यथा ।
पारिभाषिकशब्दानां बाहुल्याद्विनियोजनम् ।
निद्रार्थे स्वापशब्दस्य व्याध्यर्थे अतिरूपतः।। इत्यादि।
अत्र हि त्रिशतमिताः कारिकाः सन्ति सुसन्नद्धाः । ग्रन्थोऽयं चतुर्षु प्रकाशेषु विभक्तः । प्रथमे हि प्रकाशे ग्रन्थप्रयोजनं नाट्यलक्षणं पञ्चसन्धयः अर्थोप्रक्षेपकाश्च सप्रपञ्चं निरूपिताः। द्वितीये हि नायिकानायकभेदवृत्यादीनां निरूपणम् । तृतीये नाटकलक्षणं तत्स्वरूपञ्च सप्रपञ्चं निरूपितम् । चतुर्थो हि प्रकाशो रसविवेचकः । धनञ्जयमते रसो हि सामाजिके एवोत्पद्यते । स च विभावादिभिः स्वाद्यत्वमानीयते । रामादिगतधीरोदात्ताद्यवस्था परित्यक्तविशेषाः सत्यो रसहेतवो भवन्ति । काव्यार्थभेदादात्मानन्दसमुद्भवः स्वादः । स च चेतसो विकास-विस्तर-क्षोभ-विक्षेपरूपेण चतुर्विधः । ग्रन्थस्यास्य विषये कलाटीकायाः भूमिकाभागे विस्तरेण विवरणं प्राप्यते।
कुन्तकः
राजानककुन्तकः काव्यशास्त्रजगति वक्रोक्तिसम्प्रदायप्रवर्तकः । तस्य हि वक्रोक्तिजीवितं काव्यालङ्कारग्रन्थेषु महनीयम् । स हि आनन्दवर्धन मतमुल्लिखतीति इयमेव तस्य स्थितिकोलस्य पूर्वसीमा। महिमभट्टो हि तं नामत एवं गृह्णाति इति तस्यावरसीमा । तेन कुन्तको हि काश्मीरो वैक्रमदशमशतकोत्तरार्द्धभवः । राजशेखर स्तं नैव स्मरतीति कुन्तकस्य तत्परवर्तित्वं स्पष्टमेव मन्यते।
कुन्तको हि वक्रोक्ति मेव काव्यसर्वस्वं मन्यते । तन्मते स्वभावोक्तिः नैव अलङ्कारः । तत्र हि चत्वारः उन्मेषाः । प्रथमे हि काव्यस्वरूपविचारो वक्रताप्रकारनिरूपणञ्च कविमार्गनिरूपणं तत्तद्गुणविश्लेषणञ्च । द्वितीये वर्णविन्यासपदवक्रतायाः भेदोपभेदेन सह विवेकः । तृतीये वाक्यवक्रतास्वरूपनिर्धारणम् । चतुर्थे तु प्रकरणप्रबन्धगतवक्रताप्रतिपादनमिति।
वैदग्ध्यभङ्गिभणितिरेव वक्रोक्तिः । सा च षड्विधा - वर्णविन्यासवक्रता-पदपूर्वार्धवक्रता-प्रत्ययाश्रयवक्रता-वाक्यवक्रता-प्रकरणवक्रताभेदात् । काव्यमार्गस्त्रिविधः सुकुमार-मध्यम-विचित्रभेदात्। ग्रन्थस्यास्य परमेश्वरदीनस्य सुधाख्या, लोकमणिदाहालस्य कलाख्या च प्रथमोन्मेषव्यापिटीकाग्रन्थौ । एतस्य विस्तृतं विवरणं कलाटीकायाः भूमिकायां प्राप्यते।
महिमभट्टः
काव्यकाञ्चनकषाश्ममानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि।। इति स्मरति ।
तेन कुन्तकस्थितिकाल एव तस्यापि स्थितिकालस्य पूर्वसीमा । एवं हि हेमचन्द्रः स्वप्रणीतस्य काव्यानुशासन स्य स्वोपज्ञविवृतौ पङ्क्तिशोऽक्षरश्च उद्धरति । इयमेव महिमभट्टस्य स्थितिकालस्यावरसीमा । हेमचन्द्रो हि १२०० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् । एवमेव श्रीहर्षः कान्यकुब्जेश्वरस्य जयचन्द्रस्य सभापण्डितो व्यक्तिविवेक नामत एवं स्मरति -
काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽदृतः।। इति कथनेन ।
ग्रन्थस्यैतस्य हि टीकाकृद् राजानको रुय्यकः । स हि श्रीकण्ठचरितप्रणेतुः मङ्खस्य गुरुः । तेन हि तस्य स्थितिकालो विक्रमान्तरद्वादशशतकपूर्वार्द्धमितः । अतो हि महिमभट्टस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरं ११००-११८० मिताब्दानभितः आपततीति विपश्चितां मतम्। ग्रन्थस्यास्य प्रयोजनं ध्वनेरनुमानेऽन्तभवनम् । स स्वयमेव कथयति -
अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम्।
ध्वनिव्याख्यानानन्तरं बहवो हि ध्वनिविरोधिन आचार्या अपि अभूवन्, येषु हि मुकुलभट्ट -धनञ्जय -भट्टनायक -कुन्तक -महिमभट्टाः अप्यासन् । तेषु हि मुकुलभट्टभट्टनायकौ मीमांसकौ अभिधाप्राधान्यवादिनौ । मीमांसाशास्त्रे हि व्यञ्जनायाः ध्वनेश्च न किमपि स्थानम् । महिमभट्टो हि नैयायिको यतो हि स प्रमेयभूतं ध्वनिं तु साधारणरूपेण किन्तु प्रमाणभूतान्युदाहरणानि विशेषरूपेणानुमानेऽन्तर्भावनाय प्रयतते ।
व्यक्तिविवेके त्रयो विर्मशाः । तत्र हि प्रथमे विमर्शे ध्वनिलक्षणसन्दूषणम्, द्वितीये शब्दानौचित्यविचारस्तृतीये तु ध्यनेरनुमानेऽन्तर्भावोपदर्शनम् । ग्रन्थस्यास्य रुय्यकव्याख्यानातिरिक्तं मधुसूदनस्य विवृतिरपि लभ्यते। एतदतिरिक्तं महिमभट्टस्य तत्त्वोक्तिकोशाख्यो ग्रन्थोऽप्यासीद्यत्र प्रतिभा तत्त्वं निरूपितमासीत् किन्तु स सम्प्रति नैवोपलभ्यते ।
क्षेमेन्द्रः
यथा हि आनन्दवर्धनोदयेन काव्ये ध्वनिसम्प्रदाय उदितो यथा वा वामना गमनेन रीतिसम्प्रदायो यथा वा कुन्तक प्रयासेन वक्रोक्तिसम्प्रदायो राजशेखरा भ्युदयेन कविशिक्षासम्प्रदाय श्च तथैव क्षेमेन्द्रस्य प्रवेशेन औचित्यविचारसम्प्रदायः काव्यशास्त्रे समारब्धः । क्षेमेद्रो हि अभिनवगुप्त स्य शिष्यः इति कथ्यते । सोऽपि काश्मीरः । तस्य पिता प्रकाशेन्द्रः सिन्धुश्च माता । क्षेमेन्द्रप्रणीतत्वेन बहवो ग्रन्था निर्दिष्टाः सन्ति, येषु हि औचित्यविचारचर्चा, सुवृत्ततिलकं, कविकण्ठाभरणञ्चेति ग्रन्थत्रयी काव्यशास्त्रसम्बद्धा । स हि काश्मीरकानन्तराजसमकालिक इति तस्यैव कविकण्ठाभरणे उल्लिखितम् अस्ति। यथा -
तस्य श्रीमदनन्तराजनृपतेः काले किलायं कृतः। इति।
राज्ये श्रीमदनन्तराजनृपतेः काव्योदयोऽयं कृतः।।
इत्योचित्यविचारचर्चायां कथनाज्ज्ञायते । अनन्तराजो हि १०८५-११२० मितवैक्रमाब्देषु काश्मीरभुवं शशासेति राजतरङ्गिणीतो ज्ञायते । तस्य हि पुत्रः कलशाख्यः ११२० मितवैक्रमाब्दादेव राज्येऽधिकृत आसीद्यद्यपि अनन्तराजः ११५८ मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित आसीत् । तेन क्षेमेन्द्रस्यापि तावानेव स्थितिकालोऽर्थात् १०६०-११५० मितवैक्रमाब्दान्तराले स हि स्थितिमान्।
औचित्यविचारचर्चायां हि औचित्यमेव काव्यस्य जीवनं मतमस्ति । तत्र पद-वाक्य-प्रबन्ध-अर्थ-गुण-अलङ्कार-रस-क्रिया-कारक-लिङ्ग-वचन-विशेषण-उपसर्ग-निपात-काल-देश-कुल-व्रत-तत्त्व-सत्त्व-अभिप्राय-स्वभाव-सारसङ्ग्रह-प्रतिभा-अवस्था-विचार-नाम-आशीःप्रभृतिकाव्याङ्गेषु औचित्यं निर्दिष्टमस्ति । अद्यापि औचित्यं तत्पूर्ववर्तिभिराचार्यैरपि सिद्धान्तितमेव, निरौचित्यस्य काव्यत्वं न कोऽपि मन्यते, तथापि तस्य काव्यजीवितत्वेन तु क्षेमेन्द्रेणैव निर्दिष्टमिति तस्यौचित्यसम्प्रदायप्रवर्तकत्वं मन्यते।
कविकण्ठाभरणे हि कवित्वप्राप्ति-कविशिक्षाकथन-चमत्कारकथन-गुणदोषविभाग-परिचयप्राप्त्याख्याः पञ्चसन्धयः। सुवृत्ततिलके हि वृत्तावचय-गुणदोषकथन-वृत्तविनियोगाख्यास्त्रयो विन्यासाः। औचित्यविचारचर्चायाः रमाख्या रमाशङ्करत्रिपाठिप्रणीता प्रतिपदव्याख्या, लोकमणिदाहालप्रणीता लीलाविवृतिश्च ज्ञाताष्टीकाः । यथोक्तं लीलाख्यविवृत्याः प्रारम्भवाक्ये -
मेधाविनं भामहदण्डिरुद्रान् क्षेमेन्द्रमादौ मनसा प्रणम्य।
मृडार्चको लोकमगिर्दहालो व्याख्याम्यथौचित्यविचारचर्चाम्।। इति।
भोजदेवः
भोजराजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं काव्यशास्त्रेतिहासे प्रसिद्धः वर्तते। भोजो हि धारानगरीशः सरस्वतीलक्ष्मीभूमीनां समान एवाश्रयः । मालवेशः स काश्मीरकानन्तराजसमकालिक इति।
स च भोजनरेन्द्रश्च दानोत्कर्षेण विश्रुतौ।
सूरी तस्मिन् क्षणे तुल्यं द्वावास्तां कविबान्धवौ।।
इति राजतरङ्गिणी वचनाज्ज्ञायते । स चेति अनन्तराजः कुलशपिता । अनन्तराजश्च १०२०-११५८ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानिति राजतरङ्गिणीतो ज्ञायते । एतदतिरिक्तं १०७८ मितवैक्रशाब्दे कृतं भोजस्य दानपत्रमपि लभ्यत इति तस्यापि स्थितिकालः १०३०-१११० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तीति समनुमीयते । भोजराजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं, शृङ्गारप्रकाश श्च काव्यसम्बद्धग्रन्थौ ।
सरस्वतीकण्ठाभरणे ५ परिच्छेदाः सन्ति । एतस्मिन् ६४३ कारिकाः सन्ति । प्रथमे परिच्छेदे काव्यस्य गुणदोषाणां विस्तृतं विवेचनं विद्यते। द्वितीये परिच्छेदे शब्दालङ्काराणां, तृतीयपरिच्छेदे अर्थालङ्काराणां, चतुर्थपरिच्छेदे च उभयालङ्काराणां वर्णनं कृतं वर्तते। पञ्चमे परिच्छेदे भोजराजः रसानां, भावानां पञ्चसन्धीनां चतसृणां वृत्तीनां च वर्णनमकरोत्।
शृङ्गारप्रकाशे हि षट्त्रिंशत्प्रकाशाः । तत्र हि आद्याष्टप्रकाशेषु शब्दार्थविषयकवैयाकरणमतानि निरूपितानि । नवमे गुणाः, दशमे दोषाः, एकादशे महाकाव्यं, द्वादशे नाट्यञ्च सप्रपञ्च निरूपितानि । शेषेषु चतुविंशतिप्रकाशेषु साङ्गोपाङ्गं रसाः विवेचिताः । भोजमते तु शृङ्गार एव सर्वरसेश्वरः सर्वरसानां रसश्च । यथोक्तम् -
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतरौद्रहास्यबीभत्सवत्सलभयानकशान्तनाम्नः।
किन्तु तन्मते यः शृङ्गारः स न केवलं युनोः परस्पराकाङ्क्षात्मापितुः । धर्मार्थकाममोक्षाख्य-चतुर्विधभेदात्मकः । काव्यशास्त्रकानने हि शृङ्गारप्रकाशः सर्वाधिकदीर्घकायं पुष्पं प्राप्यते।
मम्मटः
मम्मटाचार्यस्य काव्यप्रकाशः काव्यशास्त्रजगति प्रसिद्धः ग्रन्थः। स हि काव्यशास्त्रस्य सहस्राब्द्यजतानुभवं संगृह्णाति । भोजमनु मम्मट एवोदेति सर्वमान्यालङ्कारिकरूपेण । स हि दशमोल्लासे उदात्तालङ्कारोदाहरणे -  'यद्विद्वद्भुवनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम्।' इति प्रस्तौति । तेनास्य स्थितिकालस्य पूर्वसीमा तु भोजसमय एव अर्थात् १०२०-१११० मितवैक्रमाब्दमितः कालः । तेन हि सामान्यतः १०५०-११३० मितवैक्रमाब्दानभितो मम्मटस्य स्थितिकालः सिध्यति । स हि प्रायो भोजसमकालिको वा किञ्चिन्मात्रोत्तरकालवर्ती ।
सागरनन्दी
सागरनन्दिनो नाटकलक्षणरत्नकोशो नाट्यविषयप्रतिपादकः । धनञ्जयस्य (१०००-१०८० वै०) दशरूपकप्रणयनस्यैकशताब्द्यनन्तरं प्रणीतोऽसौ ग्रन्थः । नन्दिवंशोद्भवः सागरो राजशेखरस्य बिद्धशालभञ्जिकामुद्धरतीति तस्य राजशेखरस्थितिकाल एव पूर्वसीमा। राजशेखरो हि वैक्रमशमशतकोत्तरार्द्धभवः । समुपलब्धप्रमाणतो हि सागरनन्दिनः स्थितिकालो वैक्रमानन्तरद्वादशशतकोत्तरार्द्ध इत्यनुमीयते । अत्र हि नाटकलक्षणं कथावस्तुनः स्वरूपं, तस्यावस्थार्थप्रकृति-सन्धि-सन्ध्यङ्ग-सन्ध्यन्तर-पताकास्थानक-वृत्ति-लक्षण-भूषण-गुण-रसभावादि-भाषाविधान-पात्रविवेक-नायकनिरूपण-नायिकाविनेक-रूपकोपभेदप्रभृतिविषयाः सप्रपञ्चं निरूपिताः सन्ति । ग्रन्थोऽयं नाट्यविद्यायाः समग्रमवयवं तु नैव प्रस्तौति तथापि यदेव निरूपितं तत्सटीकं निरूपितमस्ति ।