cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवस्य पाचनतन्त्रम्
बृहदान्त्रम्
बृहदान्त्रस्य अन्तिमः भागः गुदा इति कथ्यते, यस्मिन् आहारस्य अवशिष्टः भागः सञ्चितः भवति, शौचस्य समये बहिः आगच्छति च बृहदान्त्रे पाचनकार्यविशेषः नास्ति । अत्र मुख्यतया जलस्य शोषणकार्यं भवति । यस्य परिणामेण मलस्य द्रवभागः न्यूनः भवति, मलः ठोसरूपं ग्रहीतुं आरभते । अत्र मलः चिरकालं यावत् तिष्ठति, अत एव आहारस्य अपच्यभागेषु आन्तरेषु विद्यमानस्य जीवाणुस्य क्रिया अपि अत्र भवति । यस्य फलस्वरूपं सल्फाइड्-डाय-आक्साइड्, कार्बन-डाय-आक्साइड्, अमोनिया इत्यादयः बहवः विषाक्तवायुः निर्मीयते । एते वायुः आन्तरेषु प्रविश्य विकारं जनयन्ति अवशोषिताः भूत्वा रक्तं प्राप्य शरीरे रोगं जनयन्ति ।
अस्य अतिरिक्तं आन्तरिकजीवाणुः अपि केचन लाभप्रदाः पदार्थाः उत्पादयन्ति, येषु विटामिन बी मुख्यं भवति । अत एव रेचकदवाः पुनः पुनः न प्रयोक्तव्याः यतोहि आन्तरेषु स्थिताः एते जीवाणुः नष्टाः भवन्ति यस्मिन् विटामिनस्य उत्पादनं न्यूनं भवति तथा च शरीरे तेषां न्यूनतायाः कारणेन रोगाः उत्पद्यन्ते।
अन्नपाचनतन्त्रम्
अन्नस्य पाचनं त्रिषु स्थानेषु भवति - मुखे, उदरे, क्षुद्रान्त्रे च । एतेषु स्थानेषु अन्नस्य विभिन्नाः भागाः पच्यन्ते ।
मुखे पाचनम्
अन्नं प्रथमं मुखेन चर्वितं भवति तथा च अस्मिन् चर्वणप्रक्रियायां मुखस्य लारग्रन्थिभ्यः उत्पन्नं लारं अस्मिन् आहारे मिश्रितं भवति। तस्मिन् एव काले जिह्वायां स्थिताः रसगुल्माः रसं गृह्णन्ति । तेन सह अन्नस्य स्थूलरूपमपि अत्र नश्यति, अन्नं च ग्रसनीयं भवति । अस्मिन् अवस्थायां लारेषु दृश्यमानः टायलिन् इति एन्जाइमः कार्बोहाइड्रेट् इत्यस्य उपरि प्रतिक्रियां कृत्वा सरलरूपेण परिणमयति । अत एव अन्नं चिरं चर्वितं चेत् मधुरस्वादं प्रारभते । कार्बोहाइड्रेट् इत्यस्य आंशिकं पाचनं मुखस्य अन्तः भवति ।
उदरे पाचनम्
जठरे अन्नस्य पाचनं जठररसेन भवति । अयं रसः अनेकानां पदार्थानां मिश्रितः रूपः अस्ति, अस्मिन् जलक्लोरिक-अम्लः, जठरस्य आक्सीन्टिक-कोशिकाभिः उत्पादिताः एन्जाइमाः च सन्ति । अत्र अम्लस्य सन्निध्यात् अन्नं अम्लप्रकृतिं भवति ।उदरस्थः श्लेष्मा उदरस्य भित्तिषु कृशं आवरणं धारयति, यस्मात् कारणात् उदरस्थः अम्लः उदरस्य भित्तिषु हानिं न करोति ।
उदरे उत्पद्यमानस्य अम्लस्य एकं कार्यं अस्ति यत् सः अन्नेन सह आगच्छन्तं जीवाणुम् अपि नाशयति तथा च एतेन सह अन्नस्य पाचने महत्त्वपूर्णं कार्यं गृह्णाति। अस्मिन् प्रोटीनपाचक एन्जाइम पेप्सिन् भवति । इदं पेप्सिन् एन्जाइमं हाइड्रोक्लोरिक-अम्लेन सह मिलित्वा एकं प्रबलं विक्रियां निर्माति यत् प्रोटीन्-इत्यस्य उपरि कार्यं कृत्वा तान् पेप्टोन-रूपेण परिणमयति । एवं प्रकारेण प्रोटीनानां आंशिकं पाचनं उदरं भवति । अत्र अन्यः एन्जाइमः रेनिन् दुग्धप्रोटीनम् पचति, सः कैल्शियमेन सह मिश्रयित्वा केसिनेट् निर्माति, अत्र स्थितस्य पेप्सिन् इति एन्जाइमस्य अल्पमात्रायां पचति मेदः मेदः अम्लेषु परिणमयति । तदनन्तरं एतत् आहारं इतः क्षुद्रान्त्रं प्रति प्रेष्यते, तत्र सम्पूर्णतया पच्यते, अवशोष्यते च ।
क्षुद्रान्त्रे पाचनम्
अस्मिन् आहारे क्षुद्रान्त्रे त्रयः स्रावाः दृश्यन्ते-
(क) यकृतात् स्रावः - पित्तरसः
(B) अग्नाशय स्राव - अग्नाशय रस
(C) पाचन स्राव (एन्जाइम)।
(A) प्रथमः स्रावः यकृत् (यकृत्) तः बहिः आगच्छति यः पित्ताशये सङ्गृह्य ग्रहणीयां प्रविशति । अन्नस्य पाचने सहायकं भवति (liver) यकृत् - मानवशरीरस्य बृहत्तमा ग्रन्थिः अस्ति, यस्य भारः १.५ किलोग्रामः भवति । तत्र ग्रामः । प्रतिदिनं एकलीटरपर्यन्तं हरितपीतपाचनद्रवपित्तं उत्पादयति । सामान्यस्थितौ न अनुभूयते, परन्तु यदा रोगी वर्धते तदा अङ्गुलीभिः अनुभूयते । अस्मिन् यकृते दृश्यमानाः यकृतकोशिकाः पित्तं (पित्त) जनयन्ति । अयं यकृत् शरीरस्य अतीव महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति । एतत् यकृत् ग्लाइकोजनरूपेण ग्लूकोजं संगृह्णाति तथा च आवश्यकतायां (यदा शरीरे ऊर्जा न्यूना भवति) एतत् ग्लाइकोजनं पुनः ग्लूकोजरूपेण परिवर्तयति । एवं रक्ते ग्लूकोजस्य परिमाणं नियन्त्रयति । एतत् यकृत् एव आहारेन सह आगच्छन्तं विषं, अन्यमार्गात् आगच्छन्तं विषं च सञ्चयति ।
कालान्तरे पित्तद्वारा एतानि विषाणि अपसारयति वा एतानि विषाणि यकृत् मध्ये दीर्घकालं यावत् तिष्ठन्ति । रक्तस्य मृतकणान् भङ्गयति, पित्तवर्णस्य हीमोग्लोबिनं करोति, लोहतत्त्वं पुनः कार्यं करोति । अस्य कारणात् यदा रोगे बहूनां रक्तकोशिकानां भङ्गः भवति तदा अस्य यकृतस्य परिमाणं वर्धते । अस्मिन् यकृते मेदः द्रावणीयाः विटामिनाः अपि सञ्चिताः भवन्ति । अस्मिन् विटामिन-के-विटामिनस्य साहाय्येन थॉम्बिन्-नामकं प्रोटीनं निर्मीयते, यत् रक्तस्य जठरीकरणे सहायकं भवति, तत्सहितं हेपारिन् इति पदार्थं अपि निर्मीयते, यत् रक्तस्य जठरीकरणे सहायकं भवति ।गर्भावस्थायां एतत् यकृत् रक्तं जनयितुं उत्तरदायी भवति रक्तकोशिका।अपि कार्यं करोति
उपर्युक्तानि तथ्यानि शरीराय यकृतस्य महत्त्वं सिद्धयन्ति। अस्य यकृतस्य पुनर्जननक्षमता अतीव उत्तमः भवति (Greatest Power of regeneration) अस्य कोशिकानां पुनर्जन्मः अतीव शीघ्रं भवति परन्तु यदा कश्चन व्यक्तिः अत्यधिकं औषधं वा उत्तेजकं वा सेवते तदा एतत् यकृत् शरीरे तेषां दुष्प्रभावेभ्यः दुर्बलं भवति।तस्य नाशप्रक्रियायां, स्वस्य क्षमतां नाशयति।मद्यस्य दुष्प्रभावात् शरीरं रक्षितुं तस्य परिश्रमं कर्तव्यं भवति, येन तस्य कोशिका: नष्टाः भूत्वा क्रमेण निर्माणं त्यक्त्वा असाध्यतां प्राप्नुवन्ति।
यकृत्तः यत् पित्तं निर्गच्छति तत् २४ घण्टापर्यन्तं यकृत्-अन्तर्गतं निर्गच्छति तथा च पित्तमूत्रिकायां (पित्तपुटम्) सङ्गृह्यते, अत्र संगृहीतं पित्तं क्षुद्रान्त्रे पतति, एतत् पित्तम् अस्ति पाचनार्थं प्रयुक्तम्।दृष्ट्या अस्य महत्त्वं नास्ति यतोहि अस्मिन् एन्जाइमः न लभ्यते। अस्य बृहत्तमं कार्यं आहारमाध्यमं अम्लात् क्षारीयं प्रति परिवर्तयितुं भवति येन आन्तरिकाः एन्जाइमाः अस्मिन् आहारे कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । अस्य द्वितीयं कार्यं आन्तराणां गतिं उत्तेजयितुं यथा आहारः अग्रे गन्तुं शक्नोति ।
एतत् पित्तं मेदःपाचने सहायकं भवति, मेदः सह मिलित्वा साबुनयुक्तं विलयनं भवति, यस्य परिणामेण मेदः शीघ्रं अवशोष्यते पित्तस्य एकं कार्यम् अपि अनेकानाम् आहारपदार्थानाम् अवशोषणे सहायकं भवति । एवं पित्तं न पचति किन्तु अन्नपचने सहायकं भवति इति स्पष्टम् ।
(ख) अग्नाशयस्य रसः, अग्नाशयात् स्रावः। अयं स्रावः अग्नाशयेन उत्पद्यते - अग्नाशयेन वा क्लोमे ग्रन्थिना (Pancrease) सप्तइञ्चदीर्घा द्विइञ्चविस्तृता ग्रन्थिः अस्ति यस्य भारः उदरस्य अधः सप्ततिग्रामः भवति । इयं द्विविधा द्विविधा आन्तरिकबाह्यस्रावः उत्पद्यते ।अस्य अग्नाशयस्य अन्तः Inslects of Langer Han's इति अनेकाः द्वीपाकाराः सन्ति रक्ते विद्यमाना शर्करा दह्यते, येन ऊर्जा प्राप्यते । यदा इन्सुलिन् नामकस्य अस्य हार्मोनस्य अभावे कोशिका: रक्ते विद्यमानं शर्करा (Glucose) दहनं कर्तुं न शक्नुवन्ति तथा च रक्ते रक्तशर्करा क्रमेण वर्धयितुं आरभते, यदि एषा स्थितिः दीर्घकालं यावत् तिष्ठति तर्हि क अदग्धशर्करायाः बृहत् परिमाणं निर्मातुं शक्यते ।बहुभिः उपयोगी लवणं जलं च सह मूत्रेण सह शरीरात् बहिः आगन्तुं आरभते । शरीरस्य एषा स्थितिः मधुमेहः इति रोगः इति प्रसिद्धः अस्ति । अस्य रोगस्य अतिशयेन शरीरं कृशं, कृशं, आलस्यं च भवति ।
ग्लूकागोन हार्मोन ग्लूकोजं वसां च अवशोषयितुं सेवनस्य संतुलनं स्थापयितुं च क्षमतां नियन्त्रयति, एवं प्रकारेण द्वयोः हार्मोनयोः रक्ते (Blood sugar) नियन्त्रितम् अस्ति
अग्नाशयतः उत्पन्नः अग्नाशयस्य स्रावः अपि क्षुद्रान्त्रस्य अस्मिन् भागे पतति।प्रोटीन, मेदः, कार्बोहाइड्रेट् च पचयन्तः एन्जाइमाः तस्मिन् वर्तन्ते। प्रोटीन् पचयति इति मुख्यः एन्जाइमः ट्रिप्सिन् अस्मिन् निवसति । एतत् एन्जाइमं प्रोटीन् इत्यस्य उपरि कार्यं करोति, प्रोटीन् शीघ्रं पचति च । अस्मिन् स्रावे मेदःपचकाः एन्जाइमाः सन्ति ये मेदः मेदः अम्लेषु ग्लूकोरलेषु च विभजन्ति, ते च अस्मिन् रूपेण अवशोषिताः भवन्ति ।
(ग) - पाचन रस (एन्जाइम)।
अस्य क्षुद्रान्त्रात् उत्पद्यते । एषः पाचनरसः सर्वाधिकं तीव्रः महत्त्वपूर्णः च स्रावः अस्ति ।अस्मिन् दृश्यमानाः एन्जाइमाः आहारस्य सर्वान् भागान् पूर्णतया पच्य सरलतररूपेण परिणमयन्ति
लघु आन्तरे अवशोषणम् - अस्मिन् समये अस्माभिः यत् भोजनं गृहीतं तत् रूपं गृहीतं यत् शरीरं तत् स्वीकुर्वितुं शक्नोति। कार्बोहाइड्रेट्, प्रोटीन्, मेदः च तेषां अन्त्योत्पादरूपेण जेजुनम्-मध्ये प्रविशन्ति । अस्मिन् काले एते सर्वे पदार्थाः विलयनावस्थायां भवन्ति । एते कोशिकाझिल्लीं पारं आगन्तुं शक्नुवन्ति । क्षुद्रान्त्रस्य अस्मिन् भागे विलस इति बहवः अङ्गुलीसदृशाः निर्माणाः अस्य आहारस्य अवशोषणस्य कार्यं कुर्वन्ति ।
पच्यमानं भोजनं आन्तरिकस्य अर्धपारगम्यझिल्लीद्वारा प्रसृत्य वृक्ककोशिकासु लसिकाकोशिकासु च प्राप्नोति । क्षुद्रान्त्रे एषा अवशोषणप्रक्रिया द्वौ चतुर्घण्टापर्यन्तं यावत् भवति ।
बृहदान्त्रे अवशोषणं निर्वहनं च
पोषकद्रव्याणां विमोचनानन्तरं इदानीं एतत् स्थूलं भोजनं बृहदान्त्रे आन्तरे प्रविशति । बृहदान्त्रस्य क्लोन्ड् भागे बहवः विघटनकारी सहजीवजीवाणुः सन्ति ये अस्य आहारस्य किण्वनं कुर्वन्ति, सड़न्ति च । अस्याः प्रक्रियायाः कारणेन कार्बनडाय-आक्साइड्, मीथेन, हाइड्रोजन, नाइट्रोजन, अमोनिया इत्यादयः वायुः निर्मीयते । तदनन्तरं अयं मलभागः अग्रे गच्छति तस्मात् जलस्य परिमाणम् अत्र अवशोष्यते, अधुना शरीरस्य कृते अयं अनुपयोगी मलभागः गुदा (गुदाम) इति स्थाने सङ्ग्रहं कर्तुं आरभते यत् बृहदान्त्रस्य अन्तः भवति।The भागः गुदद्वारा शरीरात् बहिः निष्कासितः भवति।
क्षुधा
अन्नग्रहणं प्रति शरीरस्य उत्तेजकः अस्ति। यदा उदरं रिक्तं भवति तदा तत्र उपस्थिताः ज्ञानतन्तुः (Receptors) मस्तिष्के स्थितं केन्द्रं हाइपोथैलेमस् इत्यस्मै तस्य विषये सूचनां ददति । शरीरे ग्लूकोजस्य स्तरः न्यूनः भवति चेदपि शरीरं भोजनस्य आवश्यकतां अनुभवति । मनुष्येषु पाचनतन्त्रं मुखात् आरभ्य बृहदान्त्रस्य अन्तिमभागं गुदापर्यन्तं गच्छति । मुखस्य दन्तैः चर्वणात् भोजने विभिन्नाः प्रकाराः भौतिकरासायनिकपरिवर्तनानि भवन्ति । उदरस्थे हाइड्रोक्लोरिक-अम्लस्य मिश्रणं, यकृत्-तः पित्तस्य, अग्नाशयात् अग्नाशयस्य रसस्य च मिश्रणं कृत्वा भोजनस्य रूपं प्रकृतिं च परिवर्तयति तथा च जटिलरूपस्य स्थाने सरलरूपेण परिणमति
लघु आन्तरे खलनायकाः कोशिका: दृश्यन्ते, ये आहारस्य एतत् सरलं रूपं पोषकद्रव्यरूपेण गृह्णन्ति। इतः अयं पौष्टिकः रसः रक्तद्वारा सर्वशरीरे वितरितः भवति । पोषकरसस्य विमोचनानन्तरं अन्नस्य मलभागः बृहदान्त्रे क्षिप्यते । बृहदान्त्रे जलस्य अवशोषणप्रक्रिया अस्मात् भागात् भवति । एतदतिरिक्तं बृहदान्त्रे विद्यमानस्य जीवाणुस्य अस्मिन् भागे कार्यं कृत्वा केचन विटामिनाः अपि संश्लेषिताः भवन्ति । अन्तिमे च एषः निरर्थकः भागः; बृहदान्त्रस्य अन्तिमभागे गुदद्वारा मलः शरीरात् बहिः क्षिप्यते । यावत् एषा तन्त्रं सम्यक् कार्यं करोति तावत् शरीरे पूर्णपोषणं ऊर्जा च प्राप्यते, यदा तु अस्याः तन्त्रस्य सम्यक् कार्यं न भवति चेत् शरीरे विकृतिः रोगः वा भवति
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
वीरप्प मोयिलि
वर्गः:भारतीयराजनेतारः वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:१९४० जननम्
पुदुच्चेरीमण्डलम्
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति पाण्डीचेरीमण्डलम् । भौगोलिकतया तमिळ्नाडुभूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पाण्डीचेरीनगरम् अथवा पुदुचेरी ।
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोंडगांव, रत्नागिरीमण्डलं
कोंडगांव(मराठी: कोंडगांव, हिन्दी: कोंडगांव, आङ्ग्ल: Kondgaon) इति ग्रामं महाराष्ट्रराज्यस्य रत्नागिरीमण्डलस्य संगमेश्वरोपमण्डलस्य ग्राममस्ति | एतत् ग्रामं काजळीनद्याः तीरे विकसितमस्ति । २०११ तमस्य वर्षस्य जनगणतेः अनुसारं कोंडगावस्य जनसङ्ख्या ३,३५० । अत्रत्या मुख्यभाषा मराठी । अस्य ग्रामस्य समीपे नाणीजधाम, मार्लेश्वर, गणपतीपुळे, रत्नागिरि, विशालगड इत्यादीनि मनोहराणि स्थानानि सन्ति ।
कोंडगांव समुद्रस्तरतः ३७ मीटर्मिते विद्यते । अयं ग्रामः महाराष्ट्रस्य राजधान्याः मुम्बईतः ३५० कि मी दूरे विद्यते ।
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
माहेमण्डलम्
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
माहे
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति माहेमण्डलम् । भौगोलिकतया केरलभूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति माहे ।
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शाल्मलिः
left|thumb|शल्मलिवृक्षमूलम् thumb|कुसुमितवृक्षः
परिचयः
वृक्षषु एव अतिवैभवयुतः शल्मलिवृक्षः(Silk Cotton Tree) । भारतदेशे सर्वत्र अयं प्ररोहति चेदपि दक्षिणभारते अधिकं दृश्यते । संस्कृतकवेः बाणभट्टस्य कादम्बरीति गद्यकाव्ये विन्ध्याटवीप्रसङ्गे कस्यचित् महतः शाल्मलिवृक्षस्य विस्तारकं वर्णनं दृश्यते । तमिळुकव्येषु अपि अस्त्य वर्णनं श्रूयते । अस्मिन् पुष्पाणि अधिकानि विकसन्ति किन्तु तानि निर्गन्धानि भवन्ति । अयं वृक्षः डिसेम्बर् मासे अयं पर्णपाती भवति । तूलिनी, रम्यपुष्पः, निर्गन्धपुष्पः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् ।
सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
शाल्मलिवृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Bombax Ceiba,/ Salmalia Malabarica इति । अस्य कुटुम्बः Bombacaceae । Silk Cotton Tree इति आङ्ग्लभाषया कथयन्ति । निबिडैः पञ्चदलैः युक्तस्य अस्य पुष्पस्य रक्तवर्णः भवति । पुष्पमध्ये अधिकाः पुङ्केसराः भवन्ति । यदा वृक्षः कुसुमितः भवति तदा पत्राणि न भवन्ति इति विशेषः । १०-१२से.मी. द्रीर्घाणि हर्द्वर्णीयानि फलनानि । पक्वेषु फलेषु कृष्णवर्णनि गच्छन्ति स्वयम् उन्मीलयन्ति च । फालानाम् अन्तः तूलकानि भवन्ति यानि तेषां बीजप्रसारणे सहाय्यम् आचरन्ति । व्यानुना बीजसंश्लिष्टानि तूलकानि अन्यत्रं नीयते ।
प्रयोजनानि
शाल्मलिवृक्षे श्वेतवर्णस्य रक्तवर्णस्य इति भेदद्वयम् अस्ति । वृक्षस्य त्वचः परिगणनेन सकण्टकः निष्कण्टकः इति पुनः भेदद्वयं भवति । वृक्षस्य दारूणि मन्दिराणां रथानां अग्निपेटिकनां अग्निशालाकानं चनिर्माणे उपयुज्यते । फलगततूलकाः शय्यासु उपधानेषु च उपयुज्यन्ते । खगाः चित्रोडः कपयः आश्रिय्त्य जीवन्ति । वृक्षस्य निर्यासः भेषजरूपेणापि उपयुज्यते । मौर्यानां प्रशासनकाले भारतदेशे राज्यानां सीमाप्रदेशस्य निदेशः एतैः वृक्षैः भवति स्म । thumb|शल्मलितूलकः
गृहस्थाश्रमः
द्वितीयो गृहस्थाश्रमः सर्वेषु आश्रमेषु श्रेष्ठः इति प्रतिपादितं शास्त्रकारैः । यतः अस्मिन् एव आश्रमे धनम् अर्जयित्वा अन्यान् त्रीन् आश्रमान् पोषयित्वा समाजधारणायाः कार्यं सम्पादयति गृहस्थः । यावन्तश्च सुखोपभोगाः अभिलषिता मनुष्यस्य तेषां सर्वेषां यथावद् अनुभवः अनुमतः अस्मिन्नेव आश्रमे । अत्रैव विवाहबन्धने प्रविश्य स्त्रीसुखम् आस्वाद्य पुत्रादीन् उत्पाद्य तांस्तान् इन्द्रियविषयान् उपभुज्य आत्मा संतोषयितव्यः किन्तु एतत् सर्वं न अनिर्बन्धम् उपभोक्तव्यम् । अपि तु समाजहितस्य अविरोधेन साधयितव्यम् इति उपदिष्टं शास्त्रकारैः । तदर्थम् एतादृशानि कर्तव्यानि विहितानि येन तादृशं समाजहितसाधनम् अनायासेन सम्पद्येत । महाभारते गृहस्थस्य कर्तव्यानि एवम् उपवर्णितानि –
गृहस्थधर्मः
पाणिग्रहणसंस्कारसमनन्तरं गृहस्थः गृहस्थधर्मान् अनुसरति । गृहे तिष्ठतीति गृहस्थः । स च तावत् द्वे यज्ञोपवीते धृत्वा वैष्णवं दण्डं कमण्डलं च धारयति । स्नानादिनियमाचारस्सन् नित्यमौपासनं च कुर्वन् पाकयज्ञायाजी भूत्वा मनुष्ययज्ञेन अतिथीन्, दयासत्यादिगुणैः ऋषीन्, पुत्रैश्च पितॄन्, जलैःपुष्पाद्यैश्च देवान् च अर्चयति इति वैखानसधर्मसूत्रे विशेषतया गृहस्थधर्माः उपदिश्यन्ते । गृहस्थः गृह्याग्नौ गार्ह्याणि कर्माणि, श्रोताग्रिषु श्रोतानि च करोति । ऋतुरात्रिषु स्वभार्यामुपगच्छति । भार्यया सह न अश्नाति । असत्यवादं वर्जयति च । गृहस्थस्तावत् सर्वप्राणिहितस्सन् अद्रोहेणैव जीवति इति वैखानसधर्मसूत्रे विशेषतया प्रतिपाद्यन्ते ।
समाजधारणार्थं विशेषोपयुक्तः गृहस्थाश्रमः
अथ चतुर्षु आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः सर्वश्रेष्ठः इत्युक्तं सर्वैः शास्त्रकारैः । धर्मस्य उद्देशः समाजधारणम् । तथा समाजधारणार्थं गृहस्थः एव अधिकाधिकं परिश्रमं कुरुते । कालिदासकृते रघुवंशे रघुः कौत्सं कुशलं पृच्छन् ब्रूते – इत्यतः केवलं गृहस्थाश्रमे वर्तमानस्य केषांचित् प्रमुखानां कर्तव्यानां विवेचनमत्र क्रियते ।
चतुर्विधानाम् ऋणानां संशुध्दिः
तत्र कृतज्ञताज्ञापनं भवति भारतीयानां वैशिष्ट्यपूर्णं जीवनमूल्यम् । तच्च ऋणशोधपरिकल्पनायां तथा गृहस्थेन कर्तव्येषु पञ्चमहायज्ञेषु अनुस्यूतं वर्तते । ऋणशोधपरिकल्पनायाः मूलं तु वेदे एव उपलभ्यते । तत्र तैत्तिरीयसंहितायां श्रूयते- 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिः ऋणैः ऋणवान् जायते । ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणी यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचर्यवासी ।’ तै.सं. ८-३-१०-५ मनुरप्याह –ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ ६-३५
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मरीचिका (भौतविज्ञानम्)
मरुस्थले कदाचिद् यात्रिणः दूरतोऽवगच्छन्ति यत् कस्मिंश्चिद् स्थाने जलं वर्तते किन्तु यदा ते तत्र गच्छन्ति तर्हि जलं न प्राप्नुवन्ति । वर्ण्यते यत् इत्यमेव पिपासितः मृगः जलम् अवगम्य स्थानादेकस्मात् अन्यं प्रतिधावति अन्ते च पञ्चत्वं प्राप्नोति । अतएव प्रतारणा चेयं मृगतृष्णिकेति नाम्नाभिधीयते । कारणञ्चास्य प्रकाशस्य पूर्णपरावर्तनमस्ति । सूर्यतापाद मरुस्थलीयाः सिकताः अत्युष्णाः भवन्ति तत्स्प्रशेन भुवोऽभ्याशवर्ती वायुः सर्वाधिक उष्णो भवति वायोश्च ऊर्ध्ववर्तिनाम् आवरणानां तापः क्रमशः ह्रसति । अतएव वायोः ऊर्ध्ववर्तीनि आवरणानि अधोवर्तिनाम् आवरणानाम् अपेक्षया सधनानि भवन्ति पृथ्वी प्रति गमनशीलाः किरणाः सघनमाध्यमात् विरलमाध्यमे प्रविशन्ति अभिलम्बाच्च ते दूरम् अपसरन्ति । अन्ते च तेषाम् आपतनकोणः क्रान्तिकाद् कोणाद् बृहद् भवति किरणश्च ते परावर्तिताः भूत्वा उपरि प्रत्यावर्तन्ते । यर्हि ते किरणः यात्रिणाः नेत्रं प्राप्नुवन्ति तर्हि तेन वृक्षः तस्यां दिशि अवलोक्यते यतः किरणाः तस्य नेत्र प्रति गच्छान्ति । किन्तु, क्तैपयकिरणाः वृक्षशिखरात् साक्षादेव यात्रिणः नेत्रं प्राप्नुवन्ति । एतेन स वृक्षान् तेषां प्रतिबिम्बान् च वाथार्थ्थेण तद्वदेव पश्यति यथा सरोवरे । यहि यात्रो तत्स्थानं प्राप्नोति तर्हि तत्र जलं न् अप्राप्यते तथाच तदेव दृश्यं भूयोऽग्रं सरति । वृक्षात् नेत्रं यावत् किरणानाम् आगमनं चित्रे प्रदर्शितम् ।
शीतप्रधानप्रदेशेषु मृगमरीचिका
अतिशितप्रधानेषु देशेषु वायोर अघोवर्ति आवरणम् ऊर्ध्ववर्त्यावरणापेक्षया शितलं भवति । एतादृश्यां दशायां दूरस्थं वस्तु, यथा जलयानप्रभृतिभ्यः आगन्तुकः प्रकाशः , ऊर्ध्वं प्रति गमनसमये अभिलम्बात् (Normal ) दूरं प्रति अपवर्तितो भवति अन्ते च पूर्णपरावर्तितो भूत्वा द्र्ष्टुः नेत्रं प्रति प्रत्यावर्तते । अतएव तद्वस्तु वायौ तदवैपरीत्येन लम्बितं दृश्यते यथा चित्रे प्रदर्शितम् । उदारणम् - कस्यश्चिद नद्याः वास्तविकं गम्भीरत्वं ४ मीटर परिमितम् अस्ति तर्हि तत्याः आभासिकं गम्भीरत्वं किं भविष्यति । वास्तविकं गम्भीरत्वम् /आभासिकं गम्भोरत्वम् = µ (जलार्थम्) आभासिकं गम्भीरत्वम् = वास्तविकं गम्भीरत्म्/ µ = ४/१.३३ मीटराणि = ३ मी० प्रायेण
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आग्नेयभाषाः
आग्नेयभाषाः (आस्ट्रो-एशियाटिक वा मोन्-ख्मेर् इति अपि ज्ञायते) आग्नेयजम्बुद्वीपे मुख्यभूमौ दक्षिणजम्बुद्वीपे च विशाला भाषाकुटुम्बः । एताः भाषाः सम्पूर्णे थाईलैण्डदेशे, भारते, बाङ्गलादेशे, नेपालदेशे, चीनदेशस्य दक्षिणभागे च विकीर्णाः सन्ति । आग्नेयभाषायाः वक्तारः प्रायः ११.७ कोटिः (११७ मिलियन्) सन्ति । एतेषु भाषासु केवलम् वियतनामी, ख्मेर्, मोन् च भाषासु दीर्घकालिकः अभिलेखितः इतिहासः अस्ति । केवलम् द्वयोः एव आधुनिक राष्ट्रभाषारूपेण आधिकारिकपदवी अस्ति - चम्पादेशे (वियतनामदेशे) वियतनामीभाषा, कम्बोडियादेशे ख्मेरभाषा । मोन् म्यानमारदेशे थाईलैण्डदेशे च मान्यताप्राप्ता देशीयाभाषा अस्ति । म्यानमारदेशे वाभाषा वाराज्यस्य वास्तविक-आधिकारिकभाषा अस्ति । सान्तालीभाषा भारतस्य २२ अनुसूचितभाषासु अन्यतमा । शेषभाषाः अल्पसङ्ख्यकसमूहेन भाष्यन्ते, एतेषां आधिकारिकपदवी नास्ति च ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
वानप्रस्थाश्रमः
गृहस्थाश्रमे सर्वान् सुखभोगान् भुक्त्वा अपि तेषु आसक्तिम् अकृत्वा इन्द्रियशक्तिषु शिथिलीभूतासु तृप्तात्मना गार्हस्थ्यभारं पुत्रेषु निक्षिप्य वनं समाश्रीयते । सोऽयं तृतीयो वानप्रस्थाश्रमः । अत्र वनं समाश्रित्य स्वकर्तव्यपालनपुरस्सरं चतुर्थाश्रमस्य पूर्वसिद्धता कर्तव्या अथवा व्यक्तिगतजीवनानुरागम् अपास्य तीर्थयात्रादेशपर्यटनादिद्वारा अथवा समाजसेवाम् एव नारायणसेवा इति मत्वा समष्टिहिताय प्रयतितव्यम् । तत्र अग्निपुराणे (१६०-३) एवम् उक्तम्-
व्युत्पत्तिः
जीवनस्य तृतीय आश्रमोऽस्ति ‘वानप्रस्थः’ । प्राचीनयुगे ‘वानप्रस्थ’शब्दस्य वैखानसशब्दः प्रयुक्त इति ज्ञायते । ‘वने प्रकर्षेण नियमेन च तिष्ठति चरतीति वनप्रस्थः’ ‘वनप्रस्थ एव वानप्रस्थः’ इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः ‘मिताक्षरा’ व्याख्यायाः कथनेन नियमपूर्वकं वने चरणं हि वानप्रस्थाश्रम इति ज्ञायते । अस्मिन् आश्रमे संयमपालनं योगादिकर्मसु विशिष्टप्रवृत्तिश्च प्रमुखं कर्म ।
वानप्रस्थाश्रमस्य कर्तव्यानि
वार्धक्ये समागते पत्नीं पुत्रेषु विसृज्य अथवा तया साकं धर्माचरणाय ब्रह्मसाक्षात्काराय च वनं गच्छेत् । तत्र च नित्यम् आत्मपरमात्मनोः तत्त्वं विचिन्तयन् संसारबन्धनाद्विषण्णो भवेत् । विषयोपसेवनस्य परित्याग आश्रमस्यास्य प्रथमं कर्तव्यम् ।
कृष्टां भूमिं च नाक्रामति ।
धान्य धनसञ्चयनं न करोति ।
सर्वभूतेषु दयालुस्सन् समः क्षान्तः शुचिः निरसूयकः निःस्पृहः माङ्गल्यवान् ईर्ष्याकार्पण्यवर्जी जटाश्मशृरोमनखानि धारयन् त्रिकालस्नानि धराशयो वन्यैरेव चरुपुरोडाशान् निर्वपति । वेदवेदान्तेन ध्यानयोगी सन् तपः समाचरति । शरीरं शोषयन् उत्तरोत्तरं तीव्रं तपः करोति । अत्र श्रामणिकाग्निकुण्डं परिशीलयामः । श्रमणां तपसां एतन्मूलं श्रामण्कं भवेत् । अनेन विधानेन एनमाग्निं संसाध्य विशेषहोमं निर्वहति ।
श्रामणकाग्निकण्डलक्षणम्
श्रामणकाग्निकुण्डं त्रिवेदिसहितं, ऊर्ध्वेवेदिस्तावत् द्वात्रिंशदङ्गुलायता चतुरङ्गुलविस्तारा उन्नता च । मध्यमा वेदिः पञ्चाङ्गुलविस्तारा उन्नता भवति । अस्मिन् अग्निकुण्डे वानप्रस्थः नित्यमौपासनहोमं हुत्वा महाव्याहृतीभिश्च अग्निं साधयति । श्रामणकाग्निकुण्डमेतत् वानप्रस्थधर्मे विशेषतया अस्मिन् वैखानसधर्मसूत्रे परिदृश्यते ।
वानप्रस्थस्य उल्लेखाः
इत्यनेन महाभारतस्य शान्तिपर्वस्थश्लोकेन वानप्रस्थाश्रमप्रवेशः सुस्पष्टः । इति तत्रस्थेन श्लोकान्तरेण गृहस्थस्तदाश्रमकृत्यानि साधु निर्वाह्य सपत्नीकोऽपत्नीको वानप्रस्थाश्रमं प्रविशेदिति ज्ञायते । वार्धक्ये समागते इन्द्रियाणां शैथिल्यकारणात् विषयेभ्यो विरागभावना नैसर्गिकी । तथापि गार्हस्थ्यं प्रति वैराग्योत्पादनाय गार्हस्थ्यदोषा महाभारते एवम् उपवर्णिताः । तथा हि- धनार्जनादिसांसारिकदायित्वमापूर्य, ऋणेभ्यो मुक्तिं प्राप्य, गृहभारं कर्त्तव्यनिष्ठेषु पुत्रेषु आरोप्य, सर्वविधानि कर्त्तव्यानि परिसमाप्य, विषयपराङ्मुखः सन् वनमभ्येत्यात्मोन्नति कुर्यादिति वानप्रस्थाश्रमस्य व्यवस्थां पूर्वजाः मुनिकविजनाः मुक्तकण्ठं प्रशंसन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आश्रमव्यवस्था वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
दन्तः
thumb|right|200px|मानवदन्ताः
अयं दन्तः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । दन्तः मुखस्य अन्तः भवति । एकस्य प्राणिनः मुखे ३० अपेक्षया अधिकाः दन्ताः भवन्ति । अतः दन्ताः इत्येव प्रयोगः समीचीनः । अयं दन्तः आङ्ग्लभाषायां tooth (तूत) इति उच्यते ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
छत्तीसगढीभाषा
छत्तीसगढी अथवा छत्तीसगढ़ी (देवनागरी) (ओडियालिपिः- ଛତିଶଗଡ଼ି) छत्तीसगढराज्यस्य अन्येषां राज्यानां च प्रायः १.६ कोटि: (१६ मिलियन्) जनानां भाषितम् एकं हिन्द्-आर्य उपभाषा अस्ति। अधिकतया भारतस्य छत्तीसगढ, ओडिशा, मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र च राज्येषु भाषितम् अस्ति । इयम् आङ्ग्लहिन्दीभाषयोः सह भारतस्य छत्तीसगढराज्ये आधिकारिकभाषा वर्तते । हिन्दीभाषायाः (अपभ्रंशत्वेन भारतीयराष्ट्रियजनगणनाया: गणना कृता अस्ति च) सह अस्य निकटसम्बन्धः अस्ति, परन्तु द्राविडीयभाषाभिः सह बहु व्याकरणिकसादृश्यानां साझां करोति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
दन्तपाली
thumb|right|200px|मानवदन्तपाली
इयं दन्तपाली अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । दन्तपाली दन्तानाम् अधः भवति । अस्यां दन्तपाल्याम् एव दन्ताः तिष्ठन्ति । एषा दन्तपाली आङ्ग्लभाषायां Gums अथवा Gingiva इति उचयते ।
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यानम् मण्डलम्
भारतस्य कश्चन केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति पाण्डीचेरी अथवा पुदुचेरी । अत्र चत्वारि अस्ंयुक्तमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति यानम् जनपदम् । भौगोलिकतया आन्ध्रप्रदेशस्य भूभागे एतत् मण्डलं विद्यते । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति यानम्, पाण्डीचेरी ।
वर्गः:पुदुच्चेरीकेन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलानि वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नाटकम् (रूपकम्)
नट अवस्पन्दने इति धातोः चौरादिकात् ’ण्वुल्तृचौ’ इति कर्तरि ण्वुलि नाटकशब्दः । नाटयति सहृदयानां हृदयं सन्तोषजननेन नर्तयति इत्यर्थः । अस्य लक्षणं तावदिदम् - नाटके रामायणमहाभारतादौ प्रसिद्धं किञ्चिदितिवृत्तं भवति । अत्र मुखम्, प्रतिमुखम्, गर्भः, विमर्शः, निर्वहणं चेति पञ्चापि सन्धयो भवन्ति । सन्धिः नाम कथावस्तुनः खण्डः । अत्र नायकादिषु विलासः अभ्युदयः इत्यादीनां गुणा वर्ण्यन्ते ।
अत्र दुःखजनकस्य सुखजनकस्य च वृत्तान्तस्य वर्णनं भवति । शृङ्गारादिरसविशिष्ठेऽस्मिन् अवरतः पञ्च अङ्का भवन्ति, अधिकता दश, तदुक्तं साहित्यदर्पणे - ’पञ्चादिका दशपराः तत्राङ्काः परिकीर्तिताः’ ॥ तत्र मालविकाग्निमित्रे पञ्च अङ्काः सन्ति । वेणीसंहारे अभिज्ञानशाकुन्तले च षट् । उत्तररामचरिते सप्त । एवं नाटकान्तरेऽपि ज्ञेयम् ।
अत्र प्रसिद्धः कश्चित् राजा नायको भवति । स सत्कुलप्रसूतः धीरोदात्तः विक्रमी गुणयुक्तश्च भवति । धीरोदात्तस्य लक्षणं तावत् साहित्यदर्पणे इदमुक्तमस्ति -
यः आत्मश्लाघां न करोति, सहनागाम्भीर्यपराक्रमैः गुणैः युक्तो भवति, सुखे दुुःखे च विकारं न प्राप्नोति, अङ्गीकृतस्य कार्यस्य च साधु निर्वाहको भवति स धीरोदात्त इत्यर्थः । स क्वचित् दिव्यो भवति, यथा - कृष्णादिः । क्वचित् अदिव्यः अर्थात् मर्त्यः, यथा - दुष्यन्तादिः । क्वचिच्च दिव्यादिव्यो भवति, यथा - रामादिः । अयं साक्षात् महाविष्णुः इति दिव्यः । मनुष्यवत् रोदनादिकं करोतीति मर्त्यः । तस्माददिव्यः ।
अत्र ये रसा अपि सम्भवन्ति तेषु कश्चिद्रसः प्रधानो निणेर्यः । रसान्तरं तु अप्रधानम् । उपसंहारावसरे तु आकस्मिकघटनस्य योजनेन अद्भुतरसो निबन्धनीयः ।
नायकस्य चात्र पञ्चषाः प्रबलाः सहाया भवन्ति, यथा - श्रीरामस्य सुग्रीवः, विभीषणः, लक्ष्मणः, आञ्जनेया इति चत्वारः । ते सर्वेऽपि नायककार्यस्य सिद्धौ यतमाना भवेयुः । अत्र अङ्कानां संयोजनं गोपुच्छाग्रसमानतया भवेत्, तदुक्तम् - ’गोपुच्छाग्रसमानं तु बन्धनं तस्य कीर्तितम्’ ॥ यथा गोपुच्छे कानिचित् रोमाणि दीर्घानि भवन्ति कानिचित्तु ह्रस्वानि । एवं नायकस्य कार्याणि कानिचित् दीर्घाणि भवन्ति । अत एव विलम्बेन तेषां सिद्धिः । कानिचित्तु लघूनि । अत एव शीघ्रं सिद्धिः ।
केचित्पुनः गोपुच्छाग्रसमानतया भवेदित्यस्य ’यथा गोपुच्छं मूले मूले पीनं भवति अग्रे अग्रे तु कृशं तथा नाटके अङ्का आदौ आदौ महन्तो भवन्ति अन्ते अन्ते तु लघवः’ इत्येवं विवरणं कुर्वन्ति ।
वर्गः:रूपकाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ब्रह्मचर्याश्रमः
प्रथमे ब्रह्मचर्याश्रमे गुरुगृहं गत्वा ब्रह्मचर्यव्रतं स्वीकृत्य सकलशास्त्राणां विद्यानां च अध्ययनं क्रियते । योग्यतासम्पादनस्य अयं कालः । तत्तद्वर्णेभ्यः आश्रमेभ्यश्च विहितानां कर्तव्यानां सम्यक् ज्ञानं वर्णाश्रमव्यवस्थायाः यशसे आवश्यकमेव आसीत् । तद् अत्रैव सम्पाद्यते स्म । शास्त्रकारैः तथाविधा संस्कारक्षमा शिक्षापद्धतिः आविष्कृता यया संपूर्णसमाजस्य एकात्मतां हृदि धारयित्वा स्वकर्तव्यनिष्ठा जीवनाधारतत्त्वरूपेण सर्वैः स्वीकृता अभवत् । अध्यापनं तु ब्राह्मणाधीनम् । स्वस्य तपः पूतजीवनस्य आदर्शं छात्राणां पुरतः उपस्थाप्य वर्णानाम् अग्रेसरत्वं प्रस्थापितं खलु ब्राह्मणैः । एवं ब्रह्मचर्याश्रमे भाविनः जीवनस्य पूर्वसिद्धता इव क्रियते स्म । गरुडपुराणे (१-४९५) ब्रह्मचारिणः कर्तव्यानि एवम् उपदिष्टानि-
शब्दस्य व्युत्पत्तिः
वेदाध्ययनं ब्रह्मचर्यस्य पालनपूर्वकं करणीयमिति विधिः । य एवमाचरति स ब्रह्मचारी इति कीर्त्यते । अत्र ब्रह्म शब्दस्य वेदः इति अर्थः । तदध्ययनार्थं व्रतमप्युपचारद् ब्रह्म । ब्रह्मचरितुं शीलमस्य यद्वा ब्रह्म तपोज्ञानं वा चरति अर्जयत्यवश्यम् इति ब्रह्मचारि शब्दस्य व्याख्यालभ्योऽर्थः । क्षमाशीलो, जितेन्द्रियो, गुरुशुश्रूषातत्परः, ब्रह्मज्ञानेच्छुकश्च यो भवति स ब्रह्मचारी भवतीति महाभारतानुसारं ज्ञायते -
ब्रह्मचारिणः ब्रह्मैव सर्वमस्ति । तदेव समिधः, अग्निः, जलं, गुरुः, ब्रह्मणि समाहितबुद्धिरिति पण्डिताः वर्णयन्ति । तदुक्तं महाभारते - ब्रह्मैव समिधस्तस्य ब्रह्माग्निर्बह्मसम्भवः ।
ब्रह्मचर्याश्रमस्य नियमाः
अस्मिन् विद्याध्ययनमेव प्रधानं कर्म । केवलेन स्वाध्यायेनापि पूर्णता न भवति । तद्वेषभूषापि भिन्ना स्यात् । स्नानादिना स्वास्थाम्, अनिन्द्याचरणेन च मनः शौचं प्रपद्येत । सायं प्रातः सन्ध्योपासनं, भिक्षाटनं, गुरुशुश्रूषणम् इत्यादींश्च कर्मनियमाननुपालयेत् । यथोक्तं महाभारते - अपि च मनुस्मृतेः वचनानुसारं-
ब्रह्मचर्यस्य फलम्
इहलोके परमपुरुषार्थसाधनं ब्रह्मयर्चमेव । यज्ञस्यापि यत्फलं तद्ब्रह्मचर्यवांल्लभते । ब्रह्मचर्येणेव ईश्वरं पूजयित्वा आत्मानमनुविन्दते - इति छान्दोग्योपनिषदः कथनम् । यथा - ये स्त्री विषयतृष्णात्यागेन शास्त्राचार्योपदेशम् आत्मसात्कुर्वन्ति तेषामेव ब्रह्मलोक: ।इति। ‘यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्तेपदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये’- इति गीतायां भगवत: वचनानुसारमपि ‘ब्रह्मचर्यं’ मोक्षसाधकमस्तीति स्पष्टम् । इत्यादिभिरुपर्युक्तै: महाभारतस्योद्योगपर्वपद्यै: ब्रह्मचर्याश्रमे ‘ब्रह्मचर्यस्य ’स्वरूपं किमिति प्रकाशितम् ।
ब्रह्मचारिणः कर्तव्यानि
नित्यं गुरोरभिवादनं,स्वाध्यायसम्पादनं, निरभिमाननम्, अक्रोध:, शिष्यवृत्त्या विद्यार्जनं, पवित्रमाचरणं चेति, इमानि ब्रह्मचर्यस्य प्रथमकर्त्तव्यम् ।
गुरुणा यत् कृतं ताद्विज्ञाय, तेनैव कार्यमात्मन: सिद्धमिति मन्मन एव प्रसीदनं ब्रह्मचर्यस्य तृतीयं लक्षणम् ।
विनादक्षिणादिना आश्रम त्याग: गुरो: बहूपकृतमिति मनसि चिन्तनं वा नोचितमिति ब्रह्मचर्यस्य तुरीयं लक्षणम् ।
द्विविधम्
नैष्ठिकमुपकुर्वाणं चेति । तत्र नैष्ठिकब्रह्मचारी ‘गृहस्थाश्रमं’ प्रवेष्टुं नार्हति । नैष्ठिकब्रह्मचर्यं नाम ‘आ जन्म ब्रह्मचर्यपालनम्’ इत्यर्थ: । यो ‘आजन्म ब्रह्मचर्यं  विधानमनुपालयितुमीहते तं नैष्ठिको भवितुमाचार्योपदिशति ।अन्यथा ‘गृहस्थाश्रमं  ततो  ‘वानप्रस्थाश्रमं ’ ततश्च ‘संन्यासाश्रमम्’ इति जाबालोपनिषदि वर्णितम् । “ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृहीभवेद् गृहीभूत्वा वनी भवेद्वनीभूत्वा प्रव्रजेत् । यदिवेतरथा ब्रह्मचत्यादेव प्रव्रजेत् गृहाद्वा बनाद्वा । यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् "-इति ॥
एवं भारतीयभूमौ ब्रह्मचार्याश्रमस्य महत्त्वमवलोक्यते । आश्रमेऽस्मिन् नैष्ठिक:,उपकुर्व्वाणश्चेति ब्रह्मचारी द्विविध: । य आजन्मब्रह्मचर्यव्रतानुपालन-असमर्थोऽस्ति सः गुरुकुले कानिचन वर्षाणि ब्रह्मचर्येण विद्याध्ययनं सम्पाद्य, यथाशक्ति गुरुदक्षिणां प्रदाय, गुरोरनुज्ञया समावर्तन संस्कारमासाद्य गुहस्थाश्रमं प्रविशेत्- तथा हि-
नेष्ठिक ब्रह्माचारी त्रीण्यपि ऋणानि ज्ञानार्जनेनैवापाकरोति । त्रिभ्य ऋणेभ्यस्तस्य मुक्तिर्नापेक्ष्ते । तदृणं ज्ञानयज्ञ एव लयं याति ।
चतुर्विधम्
गायत्रीमात्रमध्ययनमस्येति गायत्रः । गायत्रब्रह्मचारी तावत् उपनयनानन्तरं त्रिरात्रम् अक्षारलवणाशीसन् गायत्रीमधीत्य सावित्रव्रतसमाप्तिपत्यन्तं व्रतचारी भवति । ब्राह्मवेदमधीयतेऽनेनेति ब्राह्मः । ब्राह्मब्रह्मचारी तावत् सावित्रव्रतानन्तरं भैक्षाचरणं व्रताचरणं च कुर्वन् द्वादशवर्षपर्यन्तं वा गुरुकुले स्थित्वा सूत्रसहितवेदाध्ययनं करोति । प्रजापतिर्नारायणो देवता अस्य ध्येयत्वेनेति प्रजापत्यः । प्राजापत्यब्रह्मचारी तावत् ब्रह्मचर्यशीलस्सन् नारायणपारायणो भूत्वा वेदवेदाङ्गार्थान् विचारयति । निष्ठाब्रह्मचर्यमेवनियमो अस्येति नैष्ठिकः । नैष्ठिकब्रह्मचारी तावत् काषाय अजिन वल्कलधारीसन् जठी, मेखली, दण्डी, अक्षारलवणाशीसन् यावदात्मनो विप्रयोगः भवति, तावत्पर्यन्तं गुरुकुलेस्थित्वा भैक्षान्नं प्राश्नाति ।
अलङ्कारसम्प्रदायः
अलङ्कारसम्प्रदायो भामहेन प्रवर्त्तितोऽपि तद्ग्रन्थव्याख्यातृभिः रूद्रटोद्भटादिभिरेव स्थिरता प्रापितः । काव्येऽलङ्कारस्य प्राधान्यमपि येन केनापि रूपेण दण्डिनो ऽपि स्वीकृतमासीदेव । एतत्सम्प्रदायानुसारिणां मते अलङ्कारा एव काव्यजीवातवः । अलङ्कारहीनं काव्यस्वीकरणं तथैवोपहास्पदं यथोष्णतारहितमग्निस्वीकरणम् । एतदेवोक्तं पीयूषवर्षिजयदेवे न -
ब्रह्मचर्याश्रमः
चतुर्विधम्
इति ब्रह्मचारिभेदाः वैखानसधर्मसूत्रे विशेषतया विलक्षणतया च परिदृश्यन्ते ।
अलङ्कारसम्प्रदायः
अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलङ्कृती।
असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलङ्कृती ॥
ब्रह्मचर्याश्रमः
ब्रह्मचर्यस्य महत्त्वम्
इति महाभारतश्लोकमिदमेव स्पष्टयति यत् ‘ब्रह्मचर्यं इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति ॥
अलङ्कारसम्प्रदायः
अलङ्काराणां विकासः क्रमशः सञ्जातः । वैदिकसाहित्ये चोपमारूपकाद्यलङ्काराणां नामानि दृश्यन्ते । तत्रोपमा यथा- "ईयुषीरागमुपमा शाश्वतीनाम् ।" "तदप्युपमाऽस्ति ।" तद्यथा - 'प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो .... एनमेवायं पुरुषः ....।' "अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाटयः ।" साङ्गरूपकं यथा -
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।
ब्रह्मचर्याश्रमः
ब्रह्मचर्यस्य महत्त्वम्
तदत्रावश्यकमस्ति सरीरेन्द्रियाणां मनोबुध्द्योर्बलम् इदं च बलं वीर्य रक्षणादेव भवति  । अतः सर्वतो वीर्यं परिरक्षणीयमिति ब्रह्मचर्यव्रतमस्मानुब्दोधयति ।
अलङ्कारसम्प्रदायः
बुद्धि तु सारथीं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च॥
अलङ्काराणां विधिवन्निरूपणं सर्वप्रथमं भरतमुनिप्रणीतनाट्यशास्त्रे दर्शनीयम् । तत्रैवमस्ति -
ब्रह्मचर्याश्रमः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आश्रमव्यवस्था वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अलङ्कारसम्प्रदायः
उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा।
अलङ्कारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥
अष्टमशताब्द्यां विद्यमानेन उद्भटेन निजकाव्यालङ्कारसारसंग्रहे एकचत्वारिंशदलङ्काराणां वर्णनं कृतम् । नवमशताब्दी सम्भूतेन रुद्रटेन वास्तवौदार्यातिशयश्लेषाणामलङ्कारमूलत्वं निरूप्य तेषु तारतम्यस्य वर्गीकरणाय चाभिनवप्रयासः कृतः । एतदनन्तरं कुवलयानन्दा दिनिबन्धेषु पञ्चविंशत्यधिकशतमलडारा भेदोपभेदैनिरूपिताः सन्ति परन्त्वेतेषु अलङ्कारसंख्याया वर्धनं परिभाषायाः परिवर्तनपर्यन्तमेव सीमितमासीत् ।
एतत्सम्प्रदायप्रथमप्रवर्तकः आचार्यो हि वक्रोक्तिनामकमलङ्कारं यादृशं निरूपितवान् एतत्परवर्त्याचार्यो वामनस्तु तमेव किञ्चित् परिवृत्य स्वीकृतवान् । अलङ्कारविभजनाय कतिपयसिद्धान्ता अपि मूलरूपेण निर्णीताः सन्ति । विषयेऽस्मिन् आवलीकर्त्तुः विद्याधर स्य अतियुक्तियुक्तं वैज्ञानिकं निरूपणमस्ति । एतेन महानुभावेन हि औपगम्यविरोधतर्कान् अलङ्कारमूलविभेदकान् मत्वाऽस्मिन्नेव विषयेऽतिसुन्दररूपेण समीक्षा विहिता । अलङ्कारविकासानुसन्धानाय कतिपयाऽन्योऽपि प्रयत्नो विहितः ।
अलङ्कारा अपि शैल्या उत्कृष्टतायां सहायकाः भवन्ति । लौकिककटक-कुण्डलादयोऽलङ्कारा यथा शरीरादिकं भूषयन्ति, तथा काव्यगतानुप्रासादयः शब्दार्थरूपं बाह्यकाव्यशरीरमेव अलङ्कुर्वन्तीति न भ्रमितव्यम् । ते खलु काव्यात्मभूतरसमप्युपकुर्वन्ति, इत्यवश्यमस्ति तेन सम्बन्धः ।
यस्माद् हृदयप्रदेशात्काव्यमात्रस्योत्पत्तिर्भवति, तद् हृदयोल्लासादेवालङ्काराणामप्युत्पत्तिर्भवत्येवेति । स्त्रीणामपि भौतिकालङ्कारधारणे मानसिक एव उल्लासस्तिष्ठति, तदुल्लासाभाव एव विधवा नार्योऽलङ्कारधारणं न कुर्वन्ति । अत एव हृदयस्यौज उल्लासो वा अलङ्काराणां मूले माननीयो भविष्यति । रसानुभूतावप्यलङ्काराः सहायकाः भवन्ति उपमारूपकादयो हि मानसिकचित्रद्वारा स्पष्टता प्रदानमेव न कुर्वन्ति, प्रत्युत-अर्थान्तरन्यास-दृष्टान्त-प्रतिवस्तूपमा उदाहरणाद्यलङ्कारद्वारा विचाराणां पुष्टिमपि कुर्वन्ति । भ्रान्ति-सन्देह-स्मरणोप्रक्षाद्यलङ्कारद्वारा नानारूपैः सादृश्योपस्थापनं क्रियमाणं भवति । एवमेव क्रमालङ्कारेण यथासंख्यालङ्कारेण वा रचनायां क्रमोपस्थितिर्भवति, व्यतिरेकविभावना-संगति-विषम-व्याघातद्वारा विरोधस्य चमत्कारः उत्पन्नीकृताः भवन्ति तथा दर्शिताः भवन्ति यत् ब्रह्मणः सृष्टेः कविसृष्टौ विलक्षणता वर्त्तते इति। अन्योक्ति-समासोक्ति-सूक्ष्मातिशयोक्तिद्वारा उक्तिवैचित्र्यवचनचातुर्यकारः प्रदर्शितो भवति । कारणमाला-एकावली-मालादीपकसारादिशृङ्खलामूलकालङ्कारद्वारा प्रभावस्य वर्द्धनं कृतं भवति । लोकोक्तिद्वारा भाषायां सजीवता प्रापिता भवति । शब्दालङ्कारद्वारा शब्दमाधुर्यस्य सृष्टिःकृता भवति । एतेन रसादिभिरालङ्कारिकाः पूर्णपरिचिता एव भवन्तीति विज्ञायते ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अलङ्कारस्य सम्प्रदायाः
श्रीमद् राजचन्द्र
लघुचित्रम्|श्रीमद् राजचन्द्र
श्रीमतः राजचन्द्रस्य (શ્રી મદ્ રાજચન્દ્ર, shree mad rajchandra ) मूलनाम लक्ष्मीनन्दन इति आसीत् । किन्तु पिता रावजीभाई चतुर्थे वर्षे तस्य नाम्नः परिवर्तनं कृत्वा, तस्मै रायचन्द इति नाम अददात् । समाजे तस्य जैनकवित्वेन, दार्शनिक त्वेन, आध्यात्मिकनेतृत्वेन च ख्यातिरस्ति ।
जन्म
१८६७ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य ९ तमे दिनाङ्के गुजरातराज्य स्य बाबानिया पोर्ट इति स्थले श्रीमतः राजचन्द्रस्य वा रायचन्द इत्यस्य जन्म अभवत् ।
बाल्यं, शिक्षणं च
श्रीमत् राजचन्द्रः स्वस्य विद्यारम्भ काले एव सप्तमकक्षापर्यन्तानि पुस्तकानि अधीतवान्, तस्य तादृशी मेधाशक्तिः आसीत् ।  सः प्रथमकक्षायां शिक्षकं  सम्पूर्णं पुस्तकं कण्ठस्थम् अश्रावयत् ।  तेन अयं साधारणः बालकः नास्ति इति सर्वैः ज्ञातम् । अष्टवर्षाणां वयसि काव्यानि रचयित्वा राजचन्द्रः जनानां विश्वासं प्रामाणयत् । अपि च रामायणमहाभारत वत् ग्रन्थान् विनिर्म्य 'ववाणिया' नामके लघु-ग्रामे सः सर्वेषां प्रीतिपात्रः अभवत् ।
कच्छप्रान्ते सम्माननम्
दशवर्षणां वयसि राजचन्द्रः सभासु भाषणानि कृत्वा सम्माननं प्राप्नोति स्म । तस्य भाषणानि लेखत्वेन सन्देशपत्रे प्रकटितानि अभूवन् । तेन च सः बहून् पुरस्कारान् प्रापत् । तस्य ख्यातिः आकच्छ प्रान्तं प्रसृतारभवत् । एकदा दीवान मणिभाई जशभाई इत्ययं तं कच्छ नगरम् आह्वयत । कच्छप्रान्तस्य धरायां धर्म विषये प्रवचनानि दत्त्वा सः सर्वान् सम्मोहितान् अकरोत् इति ।
श्रीमतः राजचन्द्रस्य आध्यात्मिकं, व्यावसायिकशिक्षणं च
श्री मत् राजचन्द्रः स्वस्य २४ वर्षणां वयसि महात्मनः आध्यात्मिकगुरुपदम् अलमकरोत्, तादृक् आध्यात्मिकज्ञानी आसीत् । सः महात्मनः वर्षद्वयं कनिष्ठः आसीत्, तथापि महात्मा तं पूजयति स्म । तस्य प्रज्ञायाः विषये अनेकाः जैनमुनयः अपि  चर्चयन्ति स्म । स्वस्य त्रयोदशवर्षाणं वयसि सः पितुः आपणे उपविशति स्म, समये प्राप्तौ सति लिखति स्म । सः जैनग्रन्थानाम्, आगमानाम्, अन्यधर्मस्य ग्रन्थानां च अध्ययनम् करोति स्म । पञ्चविंशति पुस्तकानि पठित्वा तस्य अवधानशक्तेः विकासः अभवत् । सः नीतिपूर्वकं कृतेन व्यवसायेन बहुलाभान्वितः अभवत् । ततः परं मुम्बई -नगरस्य शिखरस्थेन ज़वेरी रेवाशङ्कर जगजीवन इत्यनेन सह वस्त्रादीनां व्यवसायम् आरभत ।
विवाहः
२१ वर्षणां वयसि तस्य सहव्यपारिणः ज्येष्ठभ्रातुः ज़लकबाई नामिकया कन्यया सह तस्य विवाहः अभवत् । कालान्तरे तस्य गृहे द्वौ पुत्रौ, द्वे पुत्री च अभवताम् ।
वने गमनम्
इत्थं स्वस्य सांसारिकस्य जीवनस्य उन्न्त्या सह आध्यात्मिकस्य  जीवनस्यापि उन्नतिरावश्यकी इति विचिन्त्य सः मुम्बई -नगरात् वनं प्रति अगच्छत् । तत्र सः एकान्ते निवासं कृत्वा स्वात्मानं विस्मृत्य समाधौ गतः । एतादृशी गम्भीरता तेन बाल्यादेव प्राप्ता । सप्तवर्षाणां वयसि यदा अमीचन्द नामकस्य जनस्य मृत्युः अभवत्, तदा तस्य चितां दृष्ट्वा स्वस्य पूर्वजन्मस्य स्मरणम् अभवत् । तस्मात् दिनात् सः शान्तः धीरगम्भीरश्च अभवत् ।
शतावधानस्य प्रयोगः
यदा राजचन्द्रः षोडशवर्षणां वयसि आसीत्, तदा शास्त्री शङ्करलाल भट्ट इत्यस्य अष्टावधानीत्वेन बहुप्रसिद्धिः आसीत् । तत् दृष्ट्वा राजचन्द्रः अपि अष्टावधान स्य प्रयोगम् अकरोत् । ततः परं सहस्राधिकानां जनानां पुरतः तस्य प्रदर्शनम् अकरोत् स्वसिद्धिं च प्रादर्शयत् । एतेन प्रयोगेन सः 'हिन्दनो हीरो' इति उपाधिं प्राप्तवान् । तदनन्तरं बोटाद -नगरे शेठ हरिलाल इत्यस्य सम्मुखे सः द्विपञ्चाशत् अवधानस्य प्रयोगम् अकरोत् । अपि च फरामजी इन्स्टिट्यूट् मध्ये शतावधानस्य प्रयोगम् अकरोत्, येन जनाः आश्चर्यचकिताः अभवन् । तस्य शतावधानस्य सिद्धिः मुम्बई -नगरस्य सर्वेषु वर्तमानपत्रेषु प्रकटिता अभवत् । राजचन्द्रस्य प्रयोगेण मुम्बई -नगरस्य न्यायवादिनः (judge) शतावधान स्य विद्या यां रुचिः अवर्धत । तथा इमे प्रयोगाः विदेशे अपि भवेयुः इति सः ऐच्छत् । किन्तु राजचन्द्रः सर्वम् अजानात् । धनस्य, प्रसिद्धेः च कारणात् आध्यात्मिकमार्गात् स्वस्य अधोगतिः मा भूत् इति विचार्य अद्यारभ्य शतावधानस्य प्रयागाः न करिष्यामि इति  उद्घोष्य सः सञ्यमं च अधरत् ।
ग्रन्थप्रकाशनम्
सः अष्टावधानम् अकरोत् ततः परं मोक्षमाला इति चिन्तनात्मकं पुस्तकं प्राकाशयत् । जैनाचार विषये सः निर्भीकः आसीत् । सः वैराग्यविलासनामनि सामयिके पञ्चसहस्रश्लोकैः अलङ्कृतः नेमिराज इति ग्रन्थः, सर्वाधिकप्रसिद्धम् आत्मसिद्धिशास्त्रं च प्राकाशयत् । तच्च बहुलोकप्रियतां प्रापत् ।
राजचन्द्रस्य उच्चभावना
अनुचिते काले संसारस्य त्यागकर्ता जनः विकृतः भवति इति राजचन्द्रः अमन्यत । अतः कालानुगुणं संसारमुपभुज्य जनः ऊर्ध्वं गन्तुं शक्नोति इति सः अमन्यत । अतः विवाहं कृत्वा सः अपि संसारी अभवत् । तदानीम् उपदेशकर्तारः अनुभवसिद्धं ज्ञानं न, अपि तु पुस्तकस्य ज्ञानम् एव प्रकटयन्ति स्म । अतः जनानाम् उपरि राजचन्द्रस्य  कथनस्य उपदेशस्य वा प्रभावः न भवति स्म । सः समाजस्य आध्यात्मिकाय विकासाय स्त्रियः अपि शिक्षिताः स्युः इत्यपि अमन्यत । अत एव सः स्वस्य प्रथमं पुस्तकं स्त्रीनीतिबोधः इति प्राकाशयत् । सः गीताम् अपठत् । अतः कृष्णोक्तेषु पुर्वजन्मनः सिद्धान्तानाम् उपरि तस्य श्रद्धा आसीत् । मनुस्मृतौ दर्शितेषु वर्णभेदादीनां प्रति सः उदारः आसीत्, किन्तु परधर्मिधिभिः सामाजिकः व्यवहारः मा भूत् इत्यपि अमन्यत । तदानीं जैनधर्मे विभागपरम्परायाम् आधिक्यम् अभवत् । अतः जनाः भ्रान्ताः सन्तः स्वधर्मं विस्मृत्य अन्यं मार्गम् अनुसरन्ति स्म ।
मृत्युः
महतां, ज्योतिर्धराणां च जीवनं स्वल्पं भवति इति एकं दोर्भाग्यम् अस्ति । अस्य जीवने अपि तथैव अभवत् । १९०१ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य ९ तमे दिनाङ्के ३३ वर्षणां वयसि सः दिवङ्गतः ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मकरन्द दवे
जन्म, परिवारश्च
वजेशङ्कर इत्यस्य गृहे पञ्चानां सन्ततीनां जन्म अभवत् । तेषु कनिष्ठः मकरन्दःः आसीत् । तस्य जन्म १९२२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य १३ तमे दिनाङ्के अभवत् इति । तस्य जन्मनः प्राक् तस्य माता स्वप्ने एकं दिव्यं बालकं दृष्टवती । तस्य नाम महाशङ्कर इति प्रसिद्धम् अभवत् । किन्तु गृहे सर्वे तं बाबू इति नाम्ना एव आह्वयन्ति स्म । ते आहत्य पञ्चभ्रातरः भगिन्यश्च आसन् ।
बाल्यं, शिक्षणं च
बाबू बाल्यादेव शान्तः, एकान्तप्रियश्च आसीत् । यदा सः षड् वर्षीयः अभवत्,तदा पिता गोण्डल -ग्रामस्य प्राथमिकशालायां तं प्रैषयत् इति । कालान्तरे शालायाः विद्यार्थिनः तस्य मित्राणि अभवन् । सः अभ्यासुः आसीत् । अभ्यासक्रमस्य पाठान् पिपठिषति स्म । बहुवारं सः उदरे पीडा अस्ति इत्यादिषु किमपि एकं कारणम् उक्त्वा शालां न गच्छति स्म । एकदा पिता सप्रेम कारणम् अपृच्छत्, तदा तस्य वर्गस्य छात्राः बीभत्सं वार्तालापं कुर्वन्ति इति सः पितरम् असूचयत् ।
क्रीडां प्रति रुचिः
मकरन्दःः दवे बाल्ये क्रिकेट्-क्रीडा यां बहु आसक्तः आसीत् । सः उत्तमः क्षेपकः आसीत् । सः प्रतिसायङ्कालं मित्रैः सह क्रीडति स्म । सदा शान्तः दृश्यमानः सः मित्रैः सह बहु-क्रीडति स्म । तस्य क्रीडा कौशलं सर्वेभ्यः अरोचत । इत्थं सर्वेऽपि जनाः तस्मिन् स्निह्यन्ति स्म ।
उच्चशिक्षणम्
गोंडल -ग्रामे मेट्रिक् कक्षां यावत् अभ्यासं कृत्वा मकरन्दः अधिकम् अभ्यस्तुं राजकोट नगरस्य धर्मेन्द्रसिंह इति कॉलेज् मध्ये अभ्यासार्थं गतः । मनुभाई अपि तत्रैव अभ्यासं करोति स्म । एतावुभो महात्म नः कथनेन स्वतन्त्रतां प्रति आसक्तौ अभवताम् । १९४२ तमे वर्षे सः देशार्थम् अभ्यासम् अत्यजत् खादी-वस्त्रम् अधरत् च । सः अभ्यासम् अत्यजत्, किन्तु स्वाध्यायं नात्यजत् । स्वाध्ययनेन सः स्वस्य विकासम् अकरोत् इति ।
पठनस्य विकासः
१९४२ तमे वर्षे सः महाविद्यालयस्य (collage) अभ्यासम् अत्यजत् । ततः परं १९४३ तमे वर्षे सः कुमार-दैनिकेेन सह संलग्नः अभवत् । 'उर्मिनवरचना'मासिकपत्रिकायां,  'जयहिन्द'-दैनिकवर्तमानपत्रे च अयं लेखकत्वेन कार्यम् आरभत इति । ततः प्राक् सः धार्मिकं पठनम् अकरोत् । अतः सः स्वस्य विकासम् अकरोत् इति ।
धार्मिकपठनम्, अन्यासां भाषाणां पठनं च
मकरन्दः धार्मिकवृत्तिमान् जनः आसीत् । अतः तेन धार्मिकम् अध्ययनम् अपि कृतम् । सः वैदिक दृष्टान्तान्, बौद्धसिद्धानां, नाथयोगिनां, निर्गुण-सगुणमार्गयोः, सतां च विषये अध्ययनम् अकरोत् इति । इत्थं तस्य ज्ञान स्य विकासः अभवत् इति । सः ऊर्दूभाषाम् अपठत् । ऊर्दूभाषायाः श्रेष्ठानां गजलकाराणां पुस्तकान्यपि अपठत् इति । ततः परं सः बङ्गालीभाषा म् अपि अपठत् इति । तस्य गृहे जनाः एकत्रिताः भवन्ति स्म, ते सर्वे साहित्यरसिकाः रवीन्द्रनाथस्य बलाका इति पुस्तकं पठन्ति स्म । इत्थं मकरन्दःः दवे एतादृक् साहित्याध्ययनेन वाचं प्रादात्, तन्नाम साहित्य रचनायां गतिमान् अभूत् ।
आध्यात्मिकविस्फोटः
यदा मकरन्दः दवे प्रमाणिकताद्वारा 'जय हिङ्द'- दैनिके कार्यरतः आसीत्, तदा तस्य जीवने आध्यात्मिकः विस्फोटः अभवत् । रात्रौ सः शयनरतः आसीत् । सहसा तस्य नाभिस्थलात् हरि बोल हरि बोल इति रवः निर्गतः । तस्य भ्रमः अस्ति इति मत्वा सः जलम् अपिबत् । इतस्ततः भ्रमणं च अकरोत् इति । द्वितीयायां रात्रौ सः अनुभवः पुनः जातः । तेन पुनः स्वस्य भ्रमः अस्ति इति विचारितम् । तृतीयरात्रौ त्वं गोंडल -ग्रामं गच्छ । तत्र एकेन जनेन शाकं ते मेलनं भविष्यति सः सर्वं बोधयिष्यति इति । किन्तु सः स्वयं गन्तुं नेच्छति स्म । इत्थम् उभयोः संवादः अभवत् । अन्ते एकदा तन्त्रिणः स्वामिना सह कलहः अभवत् । सर्वैः कर्मकरैः तन्त्रिपक्षे स्थित्वा वृत्तेः त्यागः कृतः । तदनन्तरं पुनः रवः आगतः इदानीं दायित्वं नास्ति गच्छतु इति । अन्ते मातुः आशीर्वादेन सह जुनागढ -नगरे गन्तुम्  व्यचारयत् इति । ततः सः परं पितरं स्वप्ने अपश्यत् । जुनागढ -नगरे न गन्तव्यम्, जुनागढ -नगरमत्र आगमिष्यति इति अवदच्च ।
नाथालाल जोशी इत्यस्य आगमनम्
द्वितीये दिवसे कृष्णभक्तः नाथालाल जोशी जुनागढ -नगरात् समागतः । वार्तायाम् असत्यामपि नाथालाल स्वयमेव 'हरि बोल' इति रवस्य विषये अवदत्, भवति  ईश्वर स्य अनुग्रहः अस्ति इत्यपि अवदत् । ततः परं मकरन्दः मातुः, कुटुम्बस्य च किं भविष्यति ? इति अपृच्छत् । भगवतः नामस्मरणं करोतु, रात्रौ द्वादशवादने आवश्यकानि वस्तूनि प्राप्स्यसि इति । इत्थं "योगक्षेमं वहाम्यहम्" इति अनुभूतिः जाता । ततः परं नाथालालभाई तस्य परं मित्रम् अभवत् । अतः तेन सह अध्यात्मस्य, निजजीवनस्य च चर्चा कृता ।
शक्तिपातस्य अनुभवः
एकदा नाथालालभाई इत्यनेन सह शक्तिपातस्य विषये चर्चा जाता । मकरन्दःः दवे तस्मिन् विषये नामनति स्म । सः आध्यात्मिकमार्गे पुरुषयत्नेन सर्वं सिद्ध्यति  इति मन्यते स्म  । नाथालालभाई तस्योपरि हस्तम् अस्थापयत् । मकरन्दः भाई तस्य अक्ष्णोः तेजः अपश्यत् । तदनन्तरं रात्रौ स्थितिपरिवर्तनम् अभवत् । मकरन्दःः  स्वयं सागरस्य मध्ये अस्ति, तस्य परितः  प्रकाशस्य सागरः अस्ति इति अनुभूतवान् । अन्तः करणात् आनन्दः भवति स्म । बहिः प्रेमानुभूतिः भवति स्म । एतत् सर्वं सः नाथालाल इत्यस्मै अबोधयत् सः तं दधि,पुरिकां च अभोजयत् । सः शान्तः अभवत् च ।  अयम् अनुभवः अभवत् । अतः जगतः केन्द्रे निर्मलः प्रकाशः अस्ति इति तेन अङ्गीकृतम् ।
आध्यात्मिकेन विकासेन सह साहित्यिकविकासः
भक्त्या, साधनया, नाथालाल इत्यस्य मार्गदर्शनेन च मकरन्दस्य आध्यात्मिकः विकासः अभवत् । तेन सह साहित्यिकः विकासः अपि अभवत् इति । १९५१ तमे वर्षे तस्य 'तरणा' इति एकः काव्यसङ्ग्रहः प्रकटितः अभवत् । अयं ग्रन्थः तेन स्वस्य मात्रे समर्पितः । तत्र मातुः विषये अलिखत् यत् “માડી તુ વરસી જ્યારે વ્હાલની વાદળી સમી, અનાયાસે ઉરે ઉગ્યુ અર્પુ તે ચરણે નમી
साहित्ययात्रा
નાની એવી ફૂલ કેરા વેણી માથે ઝૂલે ।
ततः परं 'गोरज' इति काव्यसङ्ग्रहः प्रकाशितः अभवत् । अयं काव्यसङ्ग्रहः तेन दयाबेन इत्यस्यै समर्पितः । सा सन्त ज्ञानेश्वर इत्यस्य वचनेषु विश्वसिति स्म । सा मदरन्द दवे इत्यस्मिन्नपि  श्रद्दधाति स्म । स्वस्य पुत्रेभ्योऽपि मातुलस्य जीवनात् प्रेरणा ग्राह्या इति कथयति स्म ।
अन्यकाव्यसङ्ग्रहाः
१९६१ तमे वर्षे मकरन्दः दवे इत्यस्य 'सुरजमुखी'-काव्यसङ्ग्रहः प्रकाशितः अभवत् । १९६४ तमे वर्षे 'संज्ञा' इति काव्यसङ्ग्रहं प्राकाशयत् । १९६८ तमे वर्षे 'સંગતિ' काव्यसङ्ग्रहः, 'તાઈકો' इति पुस्तकं च प्राकाशयत् । ततः परं १९७२ तमे वर्षे जीवनस्य सम्बन्धिनां वार्तानां 'પીડ પરાઈ' इति नामकं पुस्तकम् १९७८ तमे वर्षे  'યોગપથ' इति पुस्तकं च प्राकाशयत् । १९८० तमे वर्षे सः 'અમલ પ્યાલી', आध्यात्मिकवार्तायुतं 'સહજને કિનારે' इति पुस्तकं च प्राकाशयत् । १९८१ तमे वर्षे 'માટીનો મહેકતો સાદ'  इति पुस्तकं प्राकाशयत् । अस्मिन् पुस्तके सः बलराम स्य कृष्णे कियत् प्रेम आसीत् ? इति निरवर्णयत् । तत् पुस्तकं सः स्वस्य अग्रजाय मनोजाय समर्पितवान् इति ।
मकरन्दः भाई इत्यस्य गृहम्
गोंडल -ग्रामे मकरन्दस्य गृहं सर्वेषां कृते समययापनस्थलम् आसीत् । तत्र निवृत्तिरपि प्रवृत्तिः भवति स्म । सर्वे वार्तां श्रोतुं तत्र गच्छन्ति स्म । मकरन्दस्य माता प्राङ्गणे शयनरता भवति स्म । सा बाबू इति वदेत् चेत्, सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा मकरन्दः मातुः सेवायाम् उपस्थितः भवति स्म । एतेषामागमनेन त्वं रुष्टा  भवसि ? इति सः मातरम् अपृच्छत् । माता न इति अवदत् च ।
मकरन्दः भाई इत्यस्य विनोदवृत्ति
१)	पठनचिन्तनाभ्यां मकरन्दे गम्भीरता आसीत्, किन्तु विनोदवृत्ति अपि आसीत् । तस्य बहूनि उदाहरणानि सन्ति । एकदा सः उद्वाप(Shaving)म्  अकरोत्, तदा प्रतिवेशी भवतः उद्वाप(Shaving)म् समीचीनं न जातम् इति अवदत् । मकरन्दः उत्तरे अहं श्रेष्ठः नापितः नास्मि इति अवदत् । २)	एकदा तस्य पृष्ठभागे वेदना भवति स्म । ततः परं भावनगर स्य  प्रजारामभाई रावल इत्यनेन आपणात् लशुनम् आनीय गृहे तैलं निर्मितम् । तेन सः मकरन्दस्य अङ्गमर्दनम् अकरोत् । तथापि तस्य पीडा शान्ता न जाता अपि तु पीडायां वृद्धिः अभवत् । तथापि सः महर्षि अरविङ्द इत्यस्य कथाम् अश्रावयत् इति । अन्ते मम शरीरं प्रयोगभूमिः अस्ति इति विनोदम् अकरोत् । ३)	मकरन्दाय ભજીયા इति बहु रोचते स्म । अतः सः ભજીયા ભજન इति द्वयोः शब्दयोः धातुः समानः अस्ति तत् स्वल्पम् अपि भिन्नं नास्ति इति विनोदं करोति स्म । ४)	एकदा गोंडल -ग्रामस्य कवि अशोक जोशी  यदि मूर्खजनाः प्रधानाः भवन्ति, भगवान् इव भवन्ति, मठाधिपतयः भवन्ति तर्हि वयं निष्फलाः किमर्थं ? इति प्रश्नम् अपृच्छत् । मकरन्दः अवदत् ते भगवते धनं, सत्तां च ददातु इति याचनया प्रार्थयन् । आवां साक्षात् भगवन्तम् अयाचताम् । त्वं स्मर ! एकदा आवाभ्यां मोदकभक्षणस्य इच्छा कृता आसीत्, तदा प्रतिवेशी आगत्वा मोदकम् अयच्छत् इति । अतः भगवन्तं यत् प्रार्थयामः सः तत् ददाति इति सविनोदं तम् अबोधयत् । सः अवगच्छत् च ।
विवाहः
शब्दायात्रां कुर्वन् मकरन्दः दवे इत्ययं कुन्दनिका बहेन इत्येताम् अमिलत् । सा नवनीत इति गुजराती मासिकस्य सम्पादिका आसीत् । तत्र कार्यं कुर्वतोः उभयोः परिचयः अभवत् । ततः परं पत्रव्यवहारस्य आरम्भः अभवत् । कालान्ते उभयोः विचारे समानता अस्ति इति उभाभ्यां ज्ञातम् । एकदा मकरन्दः दवे कुन्दनिका बहेन इत्येतां पत्रम् अलिखत् । पत्रं पठित्वा कुन्दनिका बहेन आश्चर्यं गता । मकरन्दः दवे इत्यस्य माता अपि सः विवाहितः भवेत् इति इच्छति स्म । सः स्वेच्छया विवाहं करिष्यति इति मातरम् असूचयत् । अन्ते कुन्दनिका बहेन इत्यस्याः विषये कुटुम्बिजनान्, स्वमित्राणि च सूचयित्वा दाम्पत्यजीवनस्य आरम्भम् अकरोत् । समानविचारधारायाः दम्पती प्रतिदिनं चर्चां विधत्तः स्म । कुन्दनिका बहेन इतीयं मकरन्दः दवे इत्यस्य लेखेषु भाषाकीय परिवर्तनस्य आवश्यकता चेत्, तत् सूचयति स्म ।
मकरन्दस्य आध्यात्मिकाः रचनाः
मकरन्दः दवे इत्ययं धार्मिकवृत्तियुक्तः आसीत्, शक्तेः उपासकः साधकश्च आसीत् । अतः लेखस्य विषयेषु परिवर्तनम् अभवत् । पुराणा नां वाचनान्ते तस्य मनसि अन्येषां विचाराणां स्फुरणा जाता । ताः स्फुरणाः तेन 'हंसा करो पुरातन बात' इति नाम्ना पुस्तकरूपेण प्रकाशिताः । कालान्तरे १९८३ तमे वर्षे त एव विचाराः 'गर्भदीप' इति पुस्तके प्रकािताः अभवन् । तस्मिन्नेव वर्षे 'चिरन्तना' इति एकं पुस्तकं प्रकटितम् अभवत् । यस्मिन् अवतारस्य कथानां वर्णनम् अस्ति । १९८४ तमे वर्षे विष्णु-सहस्र,१९८५ तमे वर्षे उपनिषदा धारितं चिदानन्दा,१९८७ तमे वर्षे भजनसम्बन्धि भजनरस इति पुस्तकं प्रकटितम् अभवत् । ततः परं તપોવન ની વાટે, બ્રહ્મવીણા   इति पुस्तकद्वयं प्रकटितम् अभवत् । १९९३ तमे वर्षे હવાબારી इति काव्यसङ्ग्रहः प्रकटितः कृतः । तदनन्तरं १९९६ तमे वर्षे વિશ્વચેતનાના વણજારા, આભલા  इति पुस्तकद्वयं प्रकाशितम् । १९९९ तमे वर्षे નરસિંહના પદો, २००२ तमे वर्षे  જનમ જનમ ની કૂંચી  इति पुस्तकं च प्रकाशितम् ।
नन्दिग्राम संस्थायाः स्थापना
मकरन्दः दवे सुप्रसिद्धया लेखिकया कुन्दनिका बहेन इत्यनया सह मुम्बई -नगरे वसति स्म । तथापि तयोः मनसि किमपि ईश्वराय रुचिकरं भवेत् तादृशं किमपि कर्तव्यमिति प्रतिदिनं विचारयतः स्म । कालान्तरे वलसाड -ग्रामात् २० कि.मी दूरं वाङ्कल -ग्रामे नन्दीग्राम नामिकां संस्थाम् आरभत । दीनजनानां सेवायाः आरम्भः तेन ततः कृतः ।