cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हकीकतरायः
अभियोगः
हिंसायाः स्थित्याम् अधिकारिषु केनचित् हकीकतरायस्य पितृभ्याम् उत्कोचः स्वीकृत्य पञ्जाबराज्यस्य 'नवाब' इत्यस्य पार्श्वे अभियोगः प्रेषितः। अतः पञ्जाबराज्यस्य 'नवाब' इत्याख्यस्य अधिकारिणः पार्श्वे अभियोगः गतः। निवेदनं तेन स्वीकृतं परन्तु तस्य कृते हकीकतरायः लाहौर-महानगरं प्रति स्वीकरणीयः आसीत्। यतो हि हकीकतरायः तेषां दृष्ट्या अपराधी आसीत्, अतः बाले सत्यपि अधिकारिणः तं पद्भ्यामेव लाहौर-महानगरं यावत् अनयन्। बालहकीकतरायस्य साहाय्यं कर्तुं तस्य पितारौ स्वजनैः सह लाहौर-महानगरं यावत् यात्राम् अकुर्वन्। हकीकतस्य पत्न्याः उपरि सङ्कटं दृष्ट्वा तां तस्य पितुः गृहम् अप्रेषयेतां च। हिन्दूनां दलस्य पृष्ठे एव स्यालकोट-प्रदेशस्य मुस्लिमसमाजः, मौलवीसमुदायः च यात्रां कृत्वा लाहौर-महानगरं प्रति अगच्छताम्। तेषां सर्वेषां मृत्युदण्डस्य याचना 'नवाब' इत्याख्यस्य अधिकारिणः सम्मुखम् अपि प्रस्थापिता।
अन्ततो गत्वा द्वयोः दिनयोः यात्रां कृत्वा हकीकतरायः लाहौर-महानगरं प्राप्तवान्। द्वितीये दिने सः पञ्जाबराज्य स्य तत्कालिनस्य 'नवाब' झकरिया खान (१७२६-४५) इत्यस्य समक्षम् उपस्थापितः। काझी अब्दुल हक इत्याख्यः 'मौलवी' हकीकतरायस्य विरुद्धं 'फतवा' इत्यादेशेन मृत्युदण्डस्य याचनां कृतवान् आसीत्। उभयोः पक्षयोः तर्कान् 'नवाब' इत्येषः अशृणोत्। तदा ज्ञातं यत्, हकीकतरायस्य उपरि कृताः आरोपाः मिथ्या सन्ति इति। तथापि अन्येषां मुस्लिम-जनानां विरोधस्य भयेन सः हकीकतरायाय मृत्युदण्डं घोषितवान्। परन्तु सः अन्तिमवारं हकीकतरायस्य इस्लामधर्माङ्गीकराय प्रयत्नम् अपि कृतवान्। अतः सः अकथयत् यत्, "वास्तव्येन एषः कश्चन बालकलहः इति अहं जानामि। तस्य कृते मृत्युदण्डः अयोग्य एव। परन्तु यदि त्वम् इस्लामधर्मं स्वीकरोति, तर्हि कापि हानिः नास्ति। भगवान्, 'अल्लाह' च एकः एव अस्ति। अतः चिन्ता मास्तु। त्वं यदि इस्लामधर्मं स्वीकरोषि, तर्हि अहं ३,००० रूप्यकाणां सम्पत्तिम् अपि दास्यामि" इति। परन्तु हकीकतरायः नाङ्ग्यकरोत्। अतः पितरौ स्वबालं बोधयितुम् एकस्याः रात्र्याः अवकाशं याचितवन्तौ, येन तौ स्वपुत्रम् इस्लामधर्माङ्गिकाराय सज्जीकर्तुं शक्नुयाताम्। 'नवाब' इत्येषः समयं दत्तवान् च।
रात्रौ हकीकतरायस्य पितरौ कारागारं प्रति स्वबालं बोधयितुम् अगच्छताम्। माता अपि स्वपुत्रस्य जीवनस्य रक्षणाय धर्मान्तरणाय उक्तवती। परन्तु हकीतरायः उक्तवान् यत्, अहं तादृशं धर्मं स्वीकर्तुं न शक्नोमि, यत्र झकिया इत्यस्य माध्यमेन अत्याचारस्य समर्थनं भवति। दर अल-हर्ब द्वारा महिलानां, बालकानां च दासतायाः, विश्वासस्य अन्तरे सति भेदभावस्य च आचरणं भवति, तादृशस्य धर्मस्य स्वीकारं कर्तुं न शक्नोम्यहम् इति।
अपरे दिने सभायां हकीकतरायः तस्मै 'नवाब'-उपाधिधारिणे अधिकारिणे प्रत्युत्तरं यच्छन् अवदत् –
मुझे है धर्म प्यारा, हंस के मैं बलिदान हो जाऊँ।
धर्म बदलने से बेहतर है कि मैं कुर्बान हो जाऊँ।।
भगवान् किमपि विचिन्त्य एव मह्यं हिन्दूत्वेन जन्म अयच्छत्। प्राणस्य रक्षायै किमर्थम् अहं स्वधर्मं त्यजानि? मम धर्मः प्राणेभ्यः अपि अधिकतरः अस्ति। किं मुस्लिमजनानां मृत्युः न भवति? मृत्युः तु जीवनस्य सत्यता अस्ति। धर्मान्तरणरूपिणः विषस्य आशयेन जीवनस्य अपेक्षया बलिदानं कृत्वा स्वर्गस्य अमृतम् अधिकं श्रेयस्करं भविष्यति इति।
मृत्युदण्डः
वास्तव्येन हकीकतरायेन कोऽपि राजकीयः उत राष्ट्रीयः द्रोहः अपराधः वा न कृतः आसीत्। अतः नियमानुसारं तस्मै दण्डं कर्तुं प्रशासनम् असमर्थम् आसीत्। अतः अन्ततो गत्वा मुस्लिमसमाजस्य अग्रणिभिः सूचितं यत्, एतस्मै यदि प्रशासनं मृत्युदण्डं न दातुं प्रभवति, तर्हि इस्मालन्यायेन (शरिया) वयम् एतस्मै मृत्युदण्डं दास्यामः। अतः प्रशासनम् एनम् अस्मभ्यं दद्यात् इति। प्रशासनम् अपि तेषां निवेदनं स्वीकृत्य हकीकतरायं समार्पयत्। समर्पणात् प्राक् मुस्लिमसैनिकैः हकीकतरायस्य हस्तौ उच्छेदितौ, येन सह गर्ते स्वरक्षां कर्तुं न प्रयतेत।
मुस्लिमजनैः तस्य कृते कुपसदृशः गर्तः (खड्डा) निर्मितः आसीत्। १८४९ तमे वर्षे गणेशदासबधेरा-द्वारा रचिते 'चार बागे पंजाब' पुस्तके वर्णनं प्राप्यते यत्, यदा सर्वे मुस्लिमजनाः हकीकतरायं पाषाणखण्डैः मारयन्ति स्म, तदा हकीकतरायस्य मुखात् केवलं "राम!, राम!" इत्येव निःसरति स्म।
मृत्युः
गर्ते एव पाषाणखण्डानां प्रहारेण हकीकतरायस्य मृत्युः अभवत्। मृत्योः अनन्तरं मुस्लिमजनाः तस्य पार्थिवदेहं त्यक्त्वा अगच्छन्। यदा हकीकतरायस्य मृत्योः समाचारान् तस्य पितरौ प्राप्तवन्तौ, तदा भागमलः शवस्य याच्ञाम् अकरोत्। सः हिन्दूपद्धत्या शवस्य अन्तिमसंस्कारं कारयितवान्। तस्मिन् दिने २३ फरवरी १७३४ दिनाङ्कः आसीत्। हिन्दूपञ्चाङ्गानुसारं तस्मिन् दिने वसन्तपञ्चम्याः पर्व आसीत्।
समाधिस्थलम्
हकीकतरायस्य मृत्योः अनन्तरं प्रतिमासं हिन्दूसमाजः तस्य स्थानस्य दर्शनार्थं गच्छन्तः आसन्। समाधिस्थले हकीकतरायस्य स्मरणार्थं तस्य पित्रा मन्दिरस्य निर्माणं कारितं, यत् अधुनापि तत्र वर्तते। पाकिस्थान -देशे निवसन्तः हिन्दवः प्रतिवर्षं वसन्तपञ्चम्याः दिने तत्र गत्वा हकीकतरायस्य स्मरणं कुर्वन्ति स्म। परन्तु पाकिस्थानसर्वकारेण तस्मिन् पर्वणि निषेधः घोषितः। तत्रस्थस्य किञ्चन नवा-ए-वक्त-नामकं समाचारपत्रं २००४ तमे वर्षे विरोधं कृत्वा अलिखत् यत्, वसन्तपञ्चम्याः दिने मोहम्मद इत्यस्य अपमाननस्य स्मरणे हिन्दवः वसन्तपञ्चम्याः उत्सवम् आचरन्ति इति।
भारतेऽपि हकीकतरायस्य स्मरणे कानिचन समाधिस्थलानि सन्ति। पञ्जाबराज्यस्य होशियारपुर -मण्डलस्य बाबा-भण्डारी इत्यस्य बोएली-स्थाने समाधिस्थलम् अस्ति। तत्र वसन्तपञ्चम्याः अवसरे हिन्दवः एकत्रिताः भवन्ति। तस्मिन्नेव राज्ये गुरदासपुर -मण्डलस्य बताला-नगरे हकीकतरायस्य मन्दिरं निर्मितम् अस्ति। तत्र सतिलक्ष्याः अपि मन्दिरं विद्यते। देहल्यां हकीकतनगरम् अपि हकीकतरायस्य स्मारकम् अस्ति।
साहित्यम्
१७८२ तमवर्षे अग्गारसिंह-नामकः कश्चन कविः "पञ्जाबी वर" शैल्यां "हकीकतराय दी वर" इत्याख्यं पुस्तकम् अलिखत्। महाराजा रणजीतसिंहः हकीकतरायं हुतात्मत्वेन अघोषयत्।
विंशाब्दस्य प्रथमे दशके, त्रयः वङ्ग -प्रदेशीयाः लेखकाः स्वस्य लेखे हकीकतरायस्य हुतात्मकथां प्राकाशयन्। आर्यसमाजः "धर्मवीर हकीकत राय" इत्याख्यस्य नाटक स्य रचनां कृत्वा तस्य नाटकस्य विना मूल्यं वितरणम् अकरोत्।
उद्धरणम्
वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:१७१९ जननम् वर्गः:१७३४ मरणम्
वीर बन्दा वैरागी
वीर बन्दा वैरागी (वीर बन्दा वैरागी, veer banda vairagi)  इत्येतं विहाय ये युद्धस्य हिंसकक्रियया दुःखयुक्ताः सन्तः वैरागिणः अभवन् तादृशाम् अशोकचक्रवर्तिसदृशां बहूनां योधानाम् उदाहरणानि इतिहासे प्राप्यन्ते । किन्तु धर्मग्लानिना खिन्नः सन् यः वैरागी अभवत् तादृक् एकैव योधः । स च वीर बन्दा वैरागी इत्याख्यः लक्ष्मणदासः ।
शिक्षणम्
राजौरी-नगरे पाठशालायाः अभावात् लक्ष्मणदासेन प्राथमिकं शिक्षणम् न प्राप्तम् । तदानीङ्काले क्षत्रियेभ्यः शस्त्रशिक्षणमेव महत्वपूर्णमासीत् । अतः डोङ्गरा-राजपूत लक्ष्मणदासः धनुर्विद्यायाम्, अश्वारोहे, मल्लयुद्धे च स्वाभाविकरीत्यैव निपुणः अभवत् ।
लक्ष्मणदासस्य गृहत्यागः
एकदा क्षात्र-धर्मानुसारेण लक्ष्मणदासः मृगयितुम् अगच्छत् । तत्र एकां हरिणीं दृष्ट्वा तां हन्तुं बाणेन प्रहारम् अकरोत् । किञ्चत्कालान्तरे हरिणी मृता । हरिण्याः उदरात् शिशुः अपि प्रसूतः सन् मृतः । तत् दृष्ट्वा लक्ष्मणदासस्य हृदयपरिवर्तनम् अभवत् । सः कतिचित् दिनानि मूकमिव वर्तनम् अकरोत्, मांसाहारम् अत्यजत् च । सः आत्मनि भारमनुभूय वैराग्यभावनया गृहम् अपि अत्यजत् ।
उभयोः नान्देड-ग्रामे निवासः
ततः परं गुरुशिष्यौ गोदावरी तटं गतौ । नद्याः तटे नान्देड-ग्रामे ताभ्यामेकः आश्रमः स्थापितः । तत्र गुरुणा स्वस्य सर्वाः विद्याः शिष्याय माधवदासाय प्रदत्ताः । अनन्तरं स्वल्पैव समये तौ निकटवर्ति-ग्रामेषु प्रसिद्धौ अभवताम् । एकदा नान्देड-ग्रामस्य कालिकामन्दिररस्य अर्चकेन माधवदासस्य कीर्तिः श्रुता । अतः तेन ईर्ष्यावशात् स्वस्य प्रमुखशिष्याः नान्देड-ग्रामस्य आश्रमं प्रेषिताः । किन्तु तस्य प्रमुखशिष्याः माधवदासस्य ज्ञानेन प्रभाविताः सन्तः तस्य शिष्यत्वं स्वीकृतवन्तः । अनेन अर्चकः उग्रतां प्राप्य स्वयमेव आश्रममगच्छत् । परन्तु स्वशिष्यवद् सोऽपि माधवदासस्य ज्ञानेन प्रभावितः सन् तस्य शिष्यत्वं स्वीकृतवान् । अस्मात् कारणात् माधवदासः समग्रे नान्देड-विस्तारे प्रसिद्धः अभवत् । अनेकैः वैरागिभिः तस्य गुरुत्वेन स्वीकारः कृतः ।
गोविन्दसिंहस्य उज्जैनगमम्
दिल्ली -नगरे यवनराजस्य औरङ्गजेब इत्याख्यस्य शासनमासीत् । सः हिन्दूनामुपरि अमानुषीम् अत्याचारं करोति स्म । दक्षिणभारते औरङ्गजेब इत्यनेन सह अमोघं युद्धं कर्तुं शिवाजी आसीत् किन्तु सोऽपि मृतः । शिवाजी-वद् उत्तरभारते औरङ्गजेब इत्यनेन सह युद्धं कर्तुं गुरुगोविन्दसिंहः आसीत् । सः स्वस्य चतुर्णां पुत्राणां बलिदानम् अददात् । तथापि कार्पण्यतां न गतः, अपि तु धर्मरक्षणाय आ-देशं भ्रममाणः आसीत् । जनेभ्यः उपदेशं दत्त्वा युद्धाय तान् सज्जीकुर्वन् आसीत् । तस्य मतम् आसीत् यत् “अत्याचारस्य उत्तरं भक्त्या न, अपि तु शक्त्या एव देयम्” इति । इत्थं प्रचारं कुर्वन् गोविन्दसिंहः उज्जैन-नगरं गतः ।
गुरुगोविन्दसिंहस्य माधवदासेन सह मेलनम्
उज्जैन-नगरे गोविन्दसिंहः दादू-पन्थस्य गुरुं नारायणदासम् अमिलत् । तदा दादू-पन्थस्य गुरुः नारायणदासः तम् अकथयत् “भवान् यादृशं वीरपुरुषम् अन्विष्यति तादृक् वीरपुरुषः नान्देड-ग्रामे वसति । सः साधुरूपेण मठाधिपोऽस्ति । किन्तु तस्य मुखारविन्दं क्षत्रिय-तेजसा युक्तमस्ति इति मया दृष्टम्” इति । गुरुगोविन्दसिंहः तम्मिलितुं रसयुतः अभवत् । सः नान्देड-नगरं गतः । तत्र सः नारायणदासेन यदुक्तम् तदेव तेजः माधवदासे अपश्यत् । माधवदासेनापि गुरुगोविन्दसिंह स्य पराक्रमाणां विषये श्रुतमासीत् । अतः तयोः मेलनम् अलौकिकम् अभवत् ।
माधवदासस्य क्षात्रधर्मप्रबुद्धिः
यदा गुरुगोविन्दसिंहः धर्मरक्षणाय माधवदासं शस्त्राणि ग्रहीतुम् अकथयत्, तदा माधवदासः अवदत् यत्, “मया संसारः त्यक्तः अस्ति । संन्यासी संसारे कथम् आगच्छेत् ?” इति । किन्तु गोविन्दसिंहेन पुनरुक्तम् – “सर्वे एवमेव विचारयन्ति चेद् धर्मरक्षणं के करिष्यन्ति ? देशधर्मयोः रक्षणे शस्त्रग्रहणमेव कर्मयोगः” इति । गुरुगोविन्दसिंहः माधवदासम् प्रबोध्य तस्य क्षात्रधर्मं प्रबुद्धम् अकरोत् । माधवदासेन धर्मरक्षणाय गुरुगोविन्दसिंहः आश्वस्तः । गुरुगोविन्दसिंहः माधवदासम् अमृतम् अपाययत्, गुरुबक्षसिंह इति नाम अयच्छत् च । किन्तु जनैः माधवदासः वीर बन्दा वैरागी इत्येव नाम्ना स्वीकृतः । गुरुगोविन्दसिंहे न तस्मै खड्गः धनुः च प्रदत्तम् ।
वजीर खान इत्यस्य वधः सरहिन्द-विजयः
औरङ्गजेब इत्याख्यस्य आदेशेन सूबा वजीर खान इत्यनेन गुरुगोविन्दसिंह स्य पुत्रौ भित्त्यां पूरितौ आस्ताम् । अतः माधवदासस्य खड्गः सूबा वजीर खान इत्यस्य रुधिरम् इच्छति स्म । क्रूरः औरङ्गजेब इत्याख्यः मृतः । किन्तु वजीर खान इत्येतं जीवितं दृष्ट्वा माधवदासः गुरुपुत्रयोः मरणवैरत्वेन सरहिन्द-नगरं जेतुम् ऐच्छत् । वजीर खान इत्यनेनापि वार्तेयं श्रुत्वा युद्धाय मोगलसेना सज्जीकृता । तदनन्तरम् उभयोः सेनयोः भीषणं युद्धमभवत् । माधवदासस्य सेनायाः नायकौ फतेह सिंह करम सिंह च आस्ताम् । माधवदासः शिखरस्थः आसीत् किन्तु तेन वजीर खान इत्येतं हन्तुं बाज सिंह सूचितः । सूचनया सज्जेन बाज सिंह इत्यनेन वजीर खान इत्यस्य भल्लास्त्रं तस्यैवोदरे प्रेषितम् । तथापि व्रणितेन वजीर खान इत्यनेन बाणः चालितः येन बाज सिंह इत्यस्य हस्तः व्रणितः अभवत् । इदं दृश्यम् दृष्ट्वा सेनानायकः फतेह सिंह क्रोधाविष्टः सन् वजीर खान इत्येतस्य मस्तकम् अछिनत् । नायके हते सति मोगलसैनिकाः युद्धभूमितः पलायिताः अभवन् । माधवदासस्य सैनिकैः सरहिन्द-नगरोपरि विजयः प्राप्तः ।
माधवदासस्य मानवता सेवा च
यस्मिन् मस्जिद-स्थले गुरुपुत्रौ भित्त्यां पूरितौ तत् स्थलं नाशयितुं सैनिकाः समुत्सुकाः अभवन् । किन्तु वीर बन्दा वैरागी इत्यनेन उक्तम् – “अस्माकं युद्धं धर्मपालकेन सह आसीत् धर्मस्थलेन सह न” इति । ततः परं वीर बन्दा वैरागी इत्ययं सरहिन्द-राज्यं बाज सिंह इत्यस्मै अयच्छत् । अन्ये माधवदासेन सह आनन्दपुरम् अगच्छन् । तत्र माधवदासः धनिकेभ्यः त्रस्तान् कृषकान् अमुञ्चत । अनन्तरं गुरुनाम्नः मुद्रां निर्मीय तदुपरि “गुरुनानक तथा गोविन्दसिंहस्य प्रतापेनैव अस्माभिः अक्षयं धनं प्राप्तम्” इति अलेखयत् ।
माधवदासस्य पराजयः पलायनं च
सरहिन्द-नगरोपरि हिन्दुसैनिकैः विजयः प्राप्तः इति सन्देशं श्रुत्वा बहादुर शाह इत्यनेन आसिक उद् दौला इत्यस्य नेतृत्वे अपरा सेना प्रेषिता । सेनया सह इलाहाबाद, मुरादाबाद, लाहोर इत्याख्यानां नगराणां जिहादी-जनाः मिलिताः । तेषां विशालायाः सेनायाः पुरतः माधवदासस्य लघ्वी सेना पराजयं प्राप्तवती । सरहिन्द-नगरं गतं, सिक्खसैनिकैः लोहगढ -दुर्गे आश्रयः प्राप्तः । मोगलसैनिकाः ताननुधावन्तः लोहगढ-दुर्गं प्राप्ताः । परिस्थितिं दृष्ट्वा माधवदासः पलायनम् अकरोत् ।
विवाहः
एकदा मोगलसैनिकाः कुटिलनीत्या माधवदासं कारागारं प्रैषयन् । माधवदासः कारागारं विभेद्य चम्बा-नगरं गतः । तत्र माधवदासस्य वीरगाथां श्रुत्वा प्रसन्नः सन् राजा तेन सह स्वकन्यायाः विवाहम् अकरोत् । वर्षान्ते माधवसदासस्य पत्न्युदरात् अक्षयसिंह-नामाख्यः पुत्रोऽभवत् ।
बहादुर शाह इत्यस्य मृत्युःपदप्राप्त्यै मुगलानां सङ्घर्षश्च
मोगलसेना माधवदासम् अन्वेषयन् आसीत् । अतः सः चम्बा-नगरात् जम्मू -नगरम् अगच्छत् । तदैव तत्र माधवदासेन बहादुर शाह इत्यस्य मरणसन्देशः प्राप्तः । बहादुर शाह इत्यस्य अवसानकारणात् दिल्ली-नगरस्य पदप्राप्त्यै मुगल-वंशीयेषु आन्तरिकसङ्घर्षः अभवत् । बहादुर शाह इत्यस्य पुत्रः जहादर शाह नामाख्यः पदम् आलङ्करोत् । किन्तु जहादर शाह इत्यस्य पैतृव्यः फारुख सियार इत्यनेन कुटिलनीत्या बलात् पदम् अलङ्कृतम् । इत्थं कलहपूर्णं वातावरणं दृष्ट्वा माधवदासेन लोहगढ, साठौरा इत्येतयोः स्थानयोः विजयः प्राप्तः । बादशाह फारुख सियार इत्यनेन लोहगढ प्रति सेना प्रेषिता । किन्तु माधवदासः सेनया सह भयङ्करं युद्धमकरोत् । माधवदासः सेनायाः शस्त्राणि सङ्गृह्य ताम् अपराजयत् ।
माधवदासस्य मृत्युः
स्वयं बादशाह फारुख सियार इत्यनेन माधवदासः वशीकृतः । तेन सह सप्तशतं सैनिकाः वशीकृताः । तस्मात् दिनात् सप्तदिनानि यावत् बादशाह फारुख सियार इत्यनेन प्रतिदिनं शतसैनिकाः मारिताः । तथा अष्टमे दिने माधवदासस्य क्रमः आसीत् । मुगल बादशाह फारुख सियार नामाख्यः तं मृत्योः प्राग् प्रतिक्षणं मारयितुम् ऐच्छत् । अतः सः तत्रोपस्थितः आसीत् । सः माधवदासम् अपृच्छत् त्वं कीदृशं मृत्युं वाञ्छसि ? वीर बन्दा वैरागी इत्यनेन उच्यते यत् – “यथा त्वमिच्छसि तथैव” । तथापि मुगल बादशाह फारुख सियार इत्यस्य क्रूरहृदये वीर बन्दा वैरागी इत्यस्य कथनं व्यर्थमासीत् । माधवदासः प्रतिक्षणं म्रियेदिति फारुख सियार ऐच्छत् । अतः माधवदासं तथा हन्तुं सः चाण्डालम् असूचयत् । चाण्डालेन सर्वप्रथमं माधवदासस्य पुत्रः अक्षयः मारितः । बलात् अक्षयस्य हृदयं माधवदासस्य मुखे स्थापयितुं चाण्डालेन प्रयत्नः कृतः । ततः परम् अत्युष्णां सुचुटीम् उदरे प्राविश्य, मांसं बहिर्निष्कास्य हस्तपादौ अकर्तयत् । अन्ते अक्षिणी निष्कास्य माधवदासस्य मस्तकं छित्त्वा तस्य हत्यामकरोत् । इत्थं १७१६ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य नवमे (९) दिनाङ्के षड्चत्वारिंशत् वर्षं यावत् जीवित्वा माधवसदासः स्वर्गारूढः अभवत् । तस्य कीर्तिविषये इतोऽपि जनमनांसि गायन्ति यद् –
“બંદાસિંઘ રખિ સિકખાં નાલ શીશ કટાયા, પર ધર્મન દાગ જરા નહિ લાયા.”
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य जनाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पार्थ नैवेह नामुत्र...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चत्वारिंशत्तमः(४०) श्लोकः ।
पदच्छेदः
पार्थ न एव इह न अमुत्र विनाशः तस्य विद्यते न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ॥
अन्वयः
पार्थ ! इह तस्य विनाशः न एव विद्यते । अमुत्र न । तात ! कल्याणकृत् हि कश्चित् दुर्गतिं न गच्छति।
अर्थः
हे अर्जुन ! यः योगमार्गात् भ्रष्टः भवति तस्य इह लोके परस्मिन् लोके वा पतनम्, अर्थात् पूर्वस्माद् हीनजन्मप्राप्तिः न भवति । यतः हे तात ! शुभस्य कर्ता कोऽपि जनः कथञ्चिदपि दुर्गतिं न प्राप्नोति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
40 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मुद्दणः
“मुद्दण” (Muddana) कवेः काव्यनाम अस्ति । वस्तुतः कवेः नाम लक्श्मीनारायणप्पः । उडुपि मण्डलस्य ‘नन्दऴिके’ ग्रामे जन्म अभवत् । पिता पाठाऴि तिम्मप्पय्यः ,माता महालक्ष्मम्मा ।माता स्व पुत्रं प्रीय्त्या मुद्दण इति आहुतमेव तस्य काव्य नाम अभवत् । अविभक्त कुटुम्बे प्रवृद्धः मुद्दणः अधिक पठणस्य अवसरः न आसीत् । अतः व्यायाम शिक्षकस्य प्रशिक्षणं प्राप्य  उडुपि प्रौढशालायां व्यायाम शिक्षक वृत्तेः अवलम्बनं करणीयम् अभवत् । मुद्दणस्य कृतयः रामाश्वमेध तथा अद्भुत रामायाणं, श्रीराम पट्टाभिषेकम् इत्येकं षट्पदि काव्यं , भगव्द्गीता तथा रामायणस्य कन्नडानुवादः ,कामशास्त्रम् उद्दिश्य लिखिता एकः ग्रन्थः , तथा गोदावरी इत्येकं काल्पनिकी कादम्बरि इत्यादि । “हृद्यमप्प गद्यवल्लि” इत्युक्ते काव्यस्य विषये यस्य आसक्तिः न भवति तस्य कृते हृदयस्पर्शी गद्यरूपे काव्यरचनां करोमि इति । मुद्दण सूक्ष्मरूपेण हास्य मिश्रित नूतन शैल्यां पत्नी मनोरमायाः कृते कथन क्थायाः वैखरि यस्य कस्यपि मनः आकर्शितं भवति । प्राचिनैः ग्रन्थैःप्रभावितः कवि मुद्दणः अनेकाः कृतयाः रचितवान् इति सर्व विधित । स्वयं लिखित हस्त प्रतिकृतयः, प्राचीनकृति एकं  च प्राप्तं इति पत्रिकायां प्रकटयितुं  प्रेशितवान् । सा एव पत्रिका“काव्य मञ्जरि”  । स्व नामं प्रकटीकर्तुं अनिष्टः   (Don’t like) मुद्दणः निःस्वार्थि इति वक्तुं शक्यते । स्वरचित “श्री रामा पट्टाभिषेकं ” कृतिं “महालक्ष्मी” इत्येक कवयित्री लिखितवती इत्यपि  उक्तवान् । दुरदृष्टकरम् इत्युक्ते ईदृषः अपूर्वं कविरत्न विधिन तस्य त्रयोदशि वयसि ग्रस्टम् (kabalisu)अभवत् । क्रि .श .१८६९तमे वर्षे जन्मजाता कविमुद्दण मरणं प्राप्तवान् १९०१ तमे वर्षे ।
वर्गः:कन्नडकवयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पन्ना
पन्ना (पन्ना, Panna) इत्येतन्नगरं मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतस्य पन्नामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जम्बीरम्
'''निम्बूकं निम्बुकं राजनिम्बूकमपरं स्मृतम् । '''निम्बूकमम्लं वातघ्नं पाचनं दीपनं लघु । '''राजनिम्बूफलं स्वादु गुरु पित्तसमीरजित् ॥१॥
एतत् निम्बूकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् निम्बूकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् निम्बूकम् आङ्ग्लभाषायां Lemon इति उच्यते । प्रायः भारते सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य निम्बूकस्य उपयोगः क्रियते एव । एतत् निम्बूकम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य निम्बूकसस्यस्य फलं, त्वक्, पत्रं च उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि न उपयुज्यन्ते । अनेन निम्बूकेन अवलेहः, पेयम्, उपसेचनम् इत्यादिकं सज्जीक्रियते । चित्रान्नसदृशाणाम् उपहाराणां निर्माणे अपि निम्बूकम् उपयुज्यते । एतत् निम्बूकं सौन्दर्यवर्धकरूपेण अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निम्बूकस्य स्वभावः
एतत् निम्बूकम् आम्लरसयुक्तम् । एतत् निम्बूकं पचनार्थं गुरु । एतत् निम्बूकं तीक्ष्णम्, उष्णवीर्ययुक्तं चापि । एतत् निम्बूकं जीर्णानन्तरम् अपि आम्लविपाकः एव भवति ।
निम्बूकरसः
निम्बूकस्य रसः एव निम्बूकफलरसः स च आङ्ग्लभाषया Lemon Juice इति उच्यते । निम्बूकफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । भारते तु अयं निम्बूकफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । घर्मकाले तु अस्य निम्बूकफलरसस्य उपयोगः अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन क्रियते ।
बाह्यस्म्पर्कतन्तुः
वर्गः:फलानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
जलम्
right|thumb|जलबिन्दुः जलम् (जल, Water) एव जीवनम् इति उक्त्यनुसारम् अस्माकं जीवने जलस्य आवश्यकता वर्तते । जीवनाय जलम् आवश्यकं वर्तते । तृष्णायां सत्यां जलेन एव निवारणं भवति । पृथिव्याः जीवानां कृते आवश्यकं तत्त्वम् अस्ति जलम् । अस्माकं सौभाग्यम् अस्ति यत् पृथिवी जलीयः ग्रहः वर्तते । जलं सौरमण्डले दुर्लभं वर्तते । अन्यत्र कुत्रापि जलं नास्ति । पृथिव्यां जलं पर्याप्तम् अस्ति । अतः पृथिवी नीलग्रहः (Blue Planet ) इति उच्यते । जलं निरन्तरं स्वरूपं परिवर्तते । सूर्यस्य तापेन वाष्पस्वरूपं, शीतले सति सङ्घनीकरणे मेघस्वरूपं, वर्षामाध्यमेन जलस्वरूपं धरति । जलं महासागरेषु, वायुमण्डले, पृथिव्यां च परिभ्रमति । जलस्य तत्परिभ्रमणं जलचक्रं कथ्यते ।
जलस्य वितरणम्
पृथिव्याः ७५% भागः जलेन आच्छादितः वर्तते । यद्यपि पृथिव्यां स्थलस्य अपेक्षया जलस्य मात्रा अधिका वर्तते, तथापि अनेकेषु देशेषु जलसमस्या अस्ति । किन्तु पृथिव्याः सम्पूर्णं जलं पातुं योग्यं नास्ति ।
पृथिव्याः ९७.३०% जलं महासागरेषु विद्यते । हिमाच्छादितं जलं २%, भूमिगतं जलं ०.६८%, तडागानाम् (lake) अलावणं जलं ०.००९%, स्थलीयसमुद्राणां, लवणीयतडागानां जलं ०.००९%, वायुमण्डले जलं ०.००१९%, नदीषु जलं ०.०००१% वर्तते ।
आधुनिके काले नाल-कूपमाध्यमेन जलसिञ्चनं क्रियते । जनाः तेन माध्यमेन जलसङ्ग्रहणं कुर्वन्ति । तज्जलस्य वितरणम् अपि कुर्वन्ति । सर्वकारः जनेभ्यः जलवितरणाय नगरे महाभाण्डानां रचनां करोति । तदनन्तरं तेषु महाभाण्डेषु नाल-कूपमाध्यमेन जलं प्रपूर्य जनेभ्यः जलवितरणं करोति । तज्जलं प्रतिगृहं प्राप्यते । किन्तु साम्प्रतं सर्वत्र जलस्य अशुद्धिः दृश्यते । तेन कारणेन बहवः रोगाः समुद्भवन्ति । वर्तमानकाले सर्वकारेण जलवितरणस्य व्यवस्था प्रचाल्यते । प्राचीनकाले जलस्य प्राप्तेः स्थानानि परिवर्तितानि । तेन जलस्य गुणदोषेषु अपि परिवर्तनं दृश्यते ।
जलस्य विभिन्ननामानि
इत्थं पुरा स्थानानुसारं जलनामानि भवन्ति स्म । जलस्य गुणाः अपि नामानुसारं भिन्नाः भवन्ति स्म ।
वायुमण्डले जलम्
वायौ जलबाष्पः प्राप्यते । ऋतूनां परिघटनायाम् अस्य महत्वपूर्णं योगदानं वर्तते । वायुमण्डले जलं तिसृषु अवस्थासु प्राप्यते । वायुः, द्रवमयं, कठोरं च । जलाशयेभ्यः बाष्पीकरणेन, पादपेषु बाष्पोत्सर्जनेन च वायुमण्डले आर्द्रता प्राप्यते । अतः एव बाष्पीकरणस्य, बाष्पोत्सर्जनस्य, सङ्घननस्य, वर्षायाः च प्रक्रियया वायुमण्डलस्य, महासागर स्य, महाद्वीप स्य च मध्ये जलस्य परस्परम् आदान-प्रदानं च भवति ।
वायौ उपस्थितः जलबाष्पः आर्द्रता कथ्यते । वायुमण्डले स्थितस्य जलबाष्पस्य वास्तविकमात्रा निरपेक्षार्द्रता कथ्यते ।
बाष्पीकरणं सङ्घननञ्च
बाष्पीकरणेन, सङ्घननेन च वायुमण्डले जलबाष्पस्य मात्रा अल्पाधिका भवति । बाष्पीकरणप्रक्रियया जलं द्रवरूपात् बाष्पावस्थायां परिवर्तते । ताप एव बाष्पीकरणस्य मुख्यकारणं वर्तते । यावत् वायोः गतिः तीव्रा भवेत् तावत् बाष्पीकरणस्य तीव्रता भवति ।
जलबाष्पस्य जलरूपे परिवर्तनं सङ्घननं कथ्यते । ऊष्मायाः ह्रासः एव सङ्घननस्य कारणं वर्तते । यदा आर्द्रवायुः शीतलः भवति, तदा तस्य जलबाष्पधारणस्य क्षमता नष्टा भवति । ततः अतिरिक्तः जलबाष्पः द्रवे सङ्घनितः भवति । यदा सः जलबाष्पः कठोररूपे परिवर्तते, तदा ऊर्ध्वपातनम् इति कथ्यते । सङ्घनने लघुकणाः सङ्घननकेन्द्रकाः कथ्यन्ते । वायुमण्डले तापमानस्य न्यूनता सङ्घननाय सु-अवस्था वर्तते ।
सङ्घननात् परं वायुमण्डलस्य जलबाष्पः, आर्द्रता च अवश्यायस्य (Dew), खबाष्पस्य (Mist), हिमस्य, मेघस्य च स्वरूपे परिवर्तते । स्थितेः तापमानस्य आधारेण सङ्घननस्य प्रकाराः वर्गीकृताः ।
हिमः
यदा सङ्घननं तापमानस्य ० º सेल्सीयस् इत्यतः अपि अधः गच्छति, तदा शीतलस्तरेषु हिमस्य निर्माणं भवति । शेषाः जलबिन्दवः लघुहिमकणेषु परिवर्तन्ते ।
खबाष्पः(Mist)
यदा अधिकमात्रायां जलबाष्पयुतः वायुः सहसा अधः पतति, तदा लघुकणेषु एव सङ्घननप्रक्रिया भवति । अतः खबाष्पः भवति । अस्य आधारः भूस्तरः वा भूस्तरस्य समीपे भवति । खबाष्पेन दृश्यता न्यूनं भवति । नगरीयकेन्द्रेषु, औद्योगिककेन्द्रेषु च धूमस्य अधिकतायाः कारणेन केन्द्रकानाम् अपि आधिक्यं भवति । तेन खबाष्पनिर्माणे साहाय्यं भवति । केन्द्राणां परितः सङ्घननप्रक्रिया भवति ।
मेघः
जलस्य लघुबिन्दुभिः, हिमस्य लघुकणैः मेघस्य निर्माणं भवति । सः अधिकोच्चतायां स्वतन्त्रवायौ जलबाष्पस्य सङ्घननेन निर्मीयते । मेघस्य निर्माणं भूस्तरात् अल्पोच्चतायाम् एव भवति । अतः मेघाः विभिन्नाकारेषु दृश्यन्ते । उच्चतायाः, विस्तारस्य, घनत्वस्य, पारदर्शितायाः, अपारदर्शितायाः च आधारेण मेघानां चतुर्षु रूपेषु विभाजनं कृतम् अस्ति । पक्षाभमेघः, कार्पासीयमेघाः, स्तरीयमेघः, वर्षामेघः च ।
पक्षाभमेघः
८,००० तः १२,००० मी. पर्यन्तम् औन्नत्ये पक्षाभमेघस्य निर्माणं भवति । यदा आकाशे अयं प्रशोचते, तदा इमे पक्षाः इव दृश्यन्ते । इमे सदैव श्वेतवर्णीयाः एव विद्यन्ते ।
कार्पासीयमेघः
कार्पासीयमेघः कार्पासमिव दृश्यते । इमे प्रायः ४,००० तः ७,००० मी. पर्यन्तम् औन्नत्ये निर्मीयन्ते । एतेषाम् आधारः समतलः भवति ।
स्तरीयमेघः
नाम्ना एव ज्ञायते यत् इमे स्तरयुताः मेघाः सन्ति । एतेषां निर्माणम् उष्मायाः ह्रासेन वा तापमाने वायूनां परस्परमेलने भवति ।
वर्षामेघः
वर्षामेघः कृष्णवर्णीयः वर्तते । अयं भूतलस्य समीपे भवति । सूर्यकिरणेभ्यः इमे अपारदर्शिनः भवन्ति । कदाचित् वर्षामेघाः अल्पौन्नत्ये भवन्ति, तेन भूस्तलं स्पृशन्ति इति भासते । वर्षामेघानां बृहद्जलबाष्पस्य आकृतिविहीनाः समूहाः वर्तन्ते ।
वर्षणम्
right|thumb|वर्षायाः स्थितिः स्वतन्त्रवायौ सङ्घननप्रक्रियया सङ्घनितकणानां स्वरूपं बृहत् भवति । यदा गुरुत्वाकर्षणबलेन वायोः प्रतिरोधकक्षमता न्यूना भवति, तदा ते कणाः भूस्तरेषु पतन्ति । अतः जलबाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियायाः आर्द्रतायाः मुक्तिः वर्षणं कथ्यते । अयं द्रवावस्थायां वा कठोरावस्थायां भवति । यदा जलरूपे वर्षणं भवति, तदा वर्षा कथ्यते, यदा तापमानं ० º सेल्सीयस् इत्यतः अपि अधः गच्छति, तदा हिमशिलारूपे वर्षणं भवति । सः हिमपातः कथ्यते ।
वर्षायाः प्रकाराः
उत्पत्त्याधारेण वर्षा त्रिषु प्रकारेषु विभक्ता अस्ति । संवहनीयवर्षा, पर्वतीयवर्षा, चक्रवातीयवर्षा च ।
१. संवहनीयवर्षा
उष्णवायुः अल्पभारेण संवहनधारारूपे उपरि गच्छति । वायुमण्डलस्य उपरिस्तरं प्राप्य अयं विस्तीर्यते । अनन्तरं तापमाने न्यूने सति जलं शीतलं भवति । तस्य परिणामेण सङ्घननप्रक्रिया भवति । तया कार्पासीमेघानां निर्माणं भवति । मेघगर्जनेन वर्षौघः भवति । किन्तु अयम् अल्पकालीनः एव वर्तते । इयं वर्षा प्रायः ग्रीष्मर्तौ, उष्णदिनेषु च भवति । इयं विषुवतीयक्षेत्रेषु, उत्तरीयगोलार्धस्य महाद्वीपानाम् आन्तरिकभागेषु च भवति ।
२. पर्वतीयवर्षा
यदा सन्तृप्तवायूनां समूहः पर्वतीयक्षेत्रं प्राप्नोति, तदा ऊर्ध्वगमने बाधा भवति । वायुमण्डलस्य बाह्यस्तरं प्राप्य वायुः विस्तीर्यते । न्यूनतापमानेन आर्द्रता सङ्घनिता भवति । तेन कारणेन वर्षा भवति । पवनाभिमुखपर्वतानाम् उपह्वरे (declivity) अधिकवर्षा भवति । अस्मिन् उपह्वरे वर्षणानन्तरं सः अपरम् उपह्वरं (declivity) प्राप्नोति । अनन्तरम् अधः गमने तापमानस्य वृद्धिर्भवति । तदा तस्य आर्द्रताधारणस्य क्षमतायाम् अपि वृद्धिर्भवति । तेन कारणेन पवनविमुखम् उपह्वरं (declivity) शुष्कं, वर्षाविहीनं च विद्यते । पवनविमुखं क्षेत्रं वृष्टिच्छायाक्षेत्रं कथ्यते । इयं पर्वतीयवर्षा, स्थलकृतवर्षा वा इति अपि कथ्यते ।
३. चक्रवातीयवर्षा
इयं वर्षा चक्रवातेन, अवदाबेन सह भवति । शीतलवायौ आर्द्रवायोः प्रवाहेन आर्द्रवायुः सङ्घनितः भवति, तेन चक्रवातीयवर्षा भवति । शीतोष्णकटीबन्धीयक्षेत्रेषु वर्षा चक्रवातैः एव भवन्ति । यदा चक्रवातस्य शीतवाताग्रे शीतलवायुः उष्णवायुं तीव्रतया ऊर्ध्वं क्षिपति, तदा सङ्घननप्रक्रिया अपि तीव्रतया भवति । तेन कारणेन मेघा गर्जनां कुर्वन्ति । मेघगर्जनया सह तीव्रवर्षा भवति । वर्षायां हिमखण्डानि अपि आपतन्ति । यदा उष्णवायुः वक्रीभूयः मन्दगतिना ऊर्ध्वं गच्छति, तदा सङ्घननम् अपि मन्दं मन्दं भवति । तेन वर्षा विस्तृतक्षेत्रेषु भवति । उष्णकटिबन्धीयचक्रवातैः ग्रीष्मकाले पर्याप्तवर्षा जायते ।
संसारे वर्षायाः वितरणम्
एकस्मिन् वर्षे पृथिव्यां विभिन्नक्षेत्रेषु विभिन्नमात्रायां वर्षा भवति । सा विभिन्न्तायाम् अपि भवति । यदा वयं विषुवत्-वृत्ततः ध्रुवं प्रति गच्छामः, तदा वर्षायाः मात्रा न्यूना भवति । महाद्वीपानाम् आन्तरिकभागानाम् अपेक्षया विश्वस्य तटीयक्षेत्रेषु अधिका वर्षा भवति । विश्वस्य स्थलीयभागानाम् अपेक्षया महासागरेषु अधिका वर्षा भवति । कारणं तत्र जलस्य आधिक्येन बाष्पीकरणप्रक्रिया सततं प्रचलति । विषुवत्-वृत्ततः ३५ º तः ४० º उत्तरे, दक्षिणाक्षांशानां मध्य-पूर्वीतटेषु अत्यधिकं वर्षा भवति ।
वार्षिकवर्षणस्य मात्रायाः आधारेण विश्वस्य मुख्यवर्षणप्रवृत्तिः अधो लिखितरूपेण ज्ञायते ।
महासागरीयं जलम्
महासागरीयं जलं सदैव गतिमत् भवति । किन्तु तडागानां जलं शान्तं भवति । भौतिकविशेषताभिः, बाह्यबलस्य प्रभावेण च महासागरीयजलं गतिं प्राप्नोति । महासागरीयजले द्विप्रकारके गती स्तः । क्षैतिजा, ऊर्ध्वाधरा च । महासागरीयधाराणां क्षैतिजगतिः अस्ति । ज्वार-भाटा ऊर्ध्वाधरगतिः वर्तते । तरङ्गः जलस्य क्षैतिजगतिः अस्ति । धारासु जलम् एकस्मात् स्थलात् अन्यत्र गच्छति । किन्तु तरङ्गेषु जलस्य गतिः न भवति। सूर्यचन्द्रमसोः आकर्षणेन जलस्य उच्चैः अधश्च गतिः भवति । अधस्थलात् शीतलजलस्य उत्प्रवाहः अवप्रवाहः महासागरीयजलस्य ऊर्ध्वाधरगतेः प्रकारौ स्तः । महासागरस्य गतीनाम् अपि विभाजनं कृतम् अस्ति यत् – तरङ्गः, ज्वार-भाटा, धाराः च ।
तरङ्गः
right|thumb|जलतरङ्गः महासागरीयं जलं सततम् उच्चैरधश्च पतति । सा स्थितिः तरङ्गः कथ्यते । वास्तविकत्वेन तरङ्गाः ऊर्जा वर्तते, जलं न । वायोः जलम् ऊर्जां प्राप्नोति । तेन तरङ्गाः उत्पद्यन्ते । महावाते वायुना विशालाः तरङ्गाः उत्पद्यन्ते । तैः अत्यधिकः विनाशः भवितुं शक्नोति । भूकम्पेन, ज्वालामुखिना, भूस्खलनेन च महासागरीयं जलम् अत्यधिकं विस्थापितं भवति । तेन कारणेन १५ मी. उन्नताः विशालाः ज्वारीयाः तरङ्गाः भवितुं शक्नुवन्ति । ते तरङ्गाः सुनामी इति कथ्यते । एतेषां तरङ्गानां गतिः ७०० कि. मी. प्रति घण्टा भवति । वायोः तीव्रतया तरङ्गस्य उच्चतमस्य बिन्दोः ज्ञानं भवति । गुरुत्वाकर्षणबलं तरङ्गानां शिखराणि अधः आकर्षयति । तरङ्गस्य अधः जलस्य गतिः वृत्ताकारा भवति ।
ज्वार-भाटा
सूर्यचन्द्रसोः गुरुत्वाकर्षणबलेन पृथिव्यां ज्वार-भाटा उत्पद्यते । यदा पृथिव्याः जलं चन्द्रमसः समीपम् आगच्छति, तदा चन्द्रसः गुरुत्वाकर्षणबलेन जलम् अभिकर्षितं भवति । तेन ज्वार भवति । पूर्णिमायां, अमावास्यायां च दिवसे पृथिविः, सूर्यः, चन्द्रमा च एकस्यां रेखायां भवति । तदानीं सर्वोच्चाः ज्वार उत्पद्यन्ते । सः बृहत् ज्वार इति कथ्यते । यदा चन्द्रमा स्वस्य प्रथमे वा अन्तिमे चतुर्थांशे भवति, तदा पृथिव्याः, सूर्यस्य च गुरुत्वाकर्षणबलं विपरीतदिक्षु भवति । तेन निम्न ज्वार भवति । सः लघु-ज्वार इति कथ्यते ।
उच्च-ज्वार नौकाचालने सहायकः भवति । मत्स्योद्योगे अपि उच्च-ज्वार साहाय्यं करोति । ज्वार-भाटा इत्यस्य उपयोगः विद्युदुत्पादनाय अपि क्रियते ।
ज्वार-भाटा इत्यस्य प्रकाराः
ज्वार इत्यस्य आवृत्त्यां, दिशि, गतौ च स्थानीयसामयिकी भिन्नता प्राप्यते । ज्वार-भाटा इत्यस्य विभिन्नेषु प्रकारेषु वर्गीकरणं तेषां प्रतिदिनम् उन्नतायाः वा आधारेण क्रियते ।
अर्ध-दैनिकः ज्वार (Semi-diurnal)
इयं सर्वसामान्यप्रक्रिया वर्तते । तस्यान्तर्गतं प्रतिदिनम् उच्चद्वयं, निम्नद्वयं च ज्वार इति अयम् उत्पद्यते । अस्य औन्नत्यं समानं भवति ।
दैनिकः ज्वार (Diurnal tide)
अस्यां प्रक्रियायां प्रतिदिनम् एकः उच्चः, एकः निम्नः ज्वार उत्पद्यते । तयोः औन्नत्यं समानं भवति ।
मिश्रितः ज्वार (Mixed tides)
यस्य ज्वार-भाटा इत्यस्य औन्नत्ये भिन्नता वर्तते सः मिश्रितः ज्वार-भाटा इति कथ्यते । अयं सामान्यतः उत्तर-अमेरिकामहाद्वीपस्य पश्चिमतटे, प्रशान्तमहासागरस्य बहुषु द्वीपसमूहेषु च उत्पद्यते ।
सूर्यचन्द्रपृथिवीनां स्थित्याधारितः ज्वार-भाटा (Spring tides)
उच्चज्वार इत्यस्य औन्नत्ये भिन्नता पृथिव्याः सापेक्षयोः सूर्यचन्द्रमसोः स्थित्या निर्भरा भवति । बृहत् ज्वार, निम्न ज्वार अस्मिन् वर्गे एव अस्ति ।
बृहत् ज्वार (Sring tides)
पृथिव्याः सन्दर्भे सूर्यचन्द्रमसोः स्थितिः ज्वार इत्यस्य औन्नत्यं प्रत्यक्षत्वेन प्रभावितं करोति । यदा त्रयः एकस्मिन् रेखायां स्थिताः भवन्ति, तदा ज्वार इत्यस्य उच्चता अधिकं भवति । सः बृहत् ज्वार इति कथ्यते । एताद्शी स्थितिः मासे वारद्वयं भवति । पूर्णिमायाम्, अमावास्यायां च ।
निम्नः ज्वार(Neap tides)
बृहत् ज्वार, निम्न ज्वार इत्येतयोः मध्ये सामान्यतः सप्तदिवसानाम् अन्तरं भवति । तस्मिन् समये चन्द्रमा, सूर्यश्च परस्परं समकोणे स्थितौ भवतः । तदा सूर्यचन्द्रमसोः गुरुत्वबलं परस्परं विरूद्धं कार्यं करोति ।
ज्वार-भाटा इत्यस्य महत्त्वम्
यद्यपि पृथिव्याः, सूर्यस्य, चन्द्रमसः च स्थितिः ज्वार इत्यस्य उत्पत्तेः कारणम् अस्ति । तेन कारणेन एतासां स्थितीनाम् अनुसारेण ज्वार-भाटा इत्यस्य पूर्वानुमानं कर्तुं शक्यम् अस्ति । अनेन नौकाचालकानां, धीवराणां (fisherman) च साहाय्यं भवति । नौकाचालने प्रवाहस्य अत्यधिकं महत्वं वर्तते । ज्वार इत्यस्य उच्चता अधिका महत्वपूर्णा वर्तते । ज्वार इत्यस्य उपयोगः विद्युतः उत्पादने अपि क्रियते ।
महासागरीयाः धाराः
महासागरीयधाराः महासागरेषु नदीनां प्रवाह इव वर्तन्ते । महासागरीयस्तरेषु नियमितरूपेण निश्चितदिशि जलधाराः प्रवहन्ति । ताः जलधाराः महासागरीयजलधाराः कथ्यन्ते । ताः उष्णाः, शीतलाः च भवन्ति । उष्णजलधाराः भूमध्यरेखायाः समीपे उत्पद्यन्ते । ताः धाराः ध्रुवान् प्रति प्रवहन्ति । शीतलजलधाराः निम्न-अक्षांशान् प्रति प्रवहन्ति । लेब्राडोर् महासागरीयजलधाराः शीतलजलधाराः सन्ति । गल्फस्ट्रीम् महासागरीयजलधाराः उष्णजलधाराः भवन्ति । उष्णजलधाराभिः स्थलस्य तापमानम् उष्णं भवति । यत्र उष्णशीतलाः जलधाराः प्राप्यन्ते तत्र मत्स्योद्योगः सर्वोत्तमः वर्तते । यदा शीतलाः उष्णाः जलधाराः परस्परं मिलन्ति, तदा नौकाचालने बाधा उत्पद्यते । महासागरीयजलधाराणां द्वे प्रकारके बले स्तः याभ्यां सा प्रभाविता भवति । प्राथमिकबलं, द्वितीयकबलं च । प्राथमिकबलं जलस्य गतिं वर्धयति । द्वितीयकबलं धाराणां प्रवाहस्य नियन्त्रणं करोति ।
जलस्य घनत्वे अन्तरं महासागरीयजलधाराणाम् ऊर्ध्वाधरगतिं प्रभावयति । अधिकलावणजलं निम्लावणजलस्य अपेक्षया अधिकं सघनं भवति । तदेव शीतलजलम् उष्णजलस्य अपेक्षया अधिकं सघनं वर्तते ।
महासागरीयधाराणां प्रकाराः
महासागरीयाः जलधाराः द्वयोः भागयोः विभक्ताः सन्ति । ऊर्ध्वजलधारा, गहनजलधारा च । महासागरीयजलस्य १०% भागः ऊर्ध्वजलधारा वर्तते । इमाः जलधाराः महासागरेषु ४०० मी. पर्यन्तम् सन्ति । महासागरीयजलस्य ९०% भागः गहनजलधारा वर्तते । महासागरेषु घनत्वस्य, गुरुत्वस्य च भिन्नतायाः कारणेन इमाः जलधाराः प्रवहन्ति । उच्चाक्षांशीयक्षेत्रेषु गहनधाराः प्रवहन्ति । कारणं तत्र न्यूनतापमानेन घनत्वम् अधिकं भवति ।
महासागरीयजलस्य तापमानम्
महासागरीयजलं भूमिः इव सूर्यस्य ऊर्जया उष्णं भवति । स्थलस्य तुलनायां जलस्य तापनशीतलनप्रक्रिया मन्दं वर्तते ।
बहवः कारकाः महासागरीयजलं प्रभावितं कुर्वन्ति । यथा – अक्षांशः, स्थलस्य, जलस्य च असमान वितरणं, सनातनवायुः, महासागरीयधाराः इति ।
एते सर्वे कारकाः महासागरीयधाराणां तापमानं स्थानिकरूपेण प्रभावितं कुर्वन्ति । निम्नाक्षांशेषु स्थितानां समुद्राणां तापमानम् अन्यसमुद्राणाम् अपेक्षया अधिकं भवति । किन्तु उच्चाक्षांशेषु स्थितानां समुद्राणां तापमानम् अन्यसमुद्राणाम् अपेक्षया न्यूनं भवति ।
महासागरीयजलस्य लवणता
सर्वेषु जलेषु खनिजलवणं मिश्रितं भवति । समुद्रजलेषु लवणस्य मात्रायाः निर्धारणं लवणता कथ्यते । लवणतायाः निर्धारणं १००० ग्रा. समुद्रजले मिश्रितस्य जलस्य मात्रया भवति । इयं PPT इति साङ्केतिकभाषायां गण्यते । लवणता समुद्रजलस्य महत्वपूर्णः गुणः वर्तते ।
महासागरीयलवणतायाः प्रभावकाः
जलस्य लवणता तापमानं, घनत्वं च परस्परं सम्बद्धं भवति । अतः तापमानस्य, घनत्वस्य च परिवर्तनं कस्यचित् क्षेत्रस्य लवणतां प्रभावितां करोति ।
जलस्य उपयुक्तमात्रा
आयुर्वेदे भगवता आत्रेयेण जलस्य बहवः भेदाः प्रदर्शिताः सन्ति । तेन लिखितं यत् – आकाशात् जलं पतति । पतनकाले तज्जलं वायुसूर्यौ संस्पृशति । तदा जलस्य गुणे परिवर्तनं भवति । पृथिवीं स्पृष्ट्वा जलं शीतोष्णस्निग्धरुक्षगुणयुक्तं भवति । तज्जलस्य प्रकारद्वयम् अस्ति ।
दिव्यजलम्, अन्तरीक्षजलं वा
आकाशात् पतितस्य जलस्य यदि भूमेः स्पर्शात् पूर्वमेव सङ्ग्रहः भवति तर्हि तज्जलं दिव्यजलम् इत्युच्यते । शीतलता, पवित्रता, कल्याणकारिता, सुस्वादुता, स्वच्छता इत्यादयः दिव्यजलस्य गुणाः सन्ति इति चरकाचार्येण उक्तम् अस्ति ।
इदं दिव्यजलं तर्पणकारकं, हृदयरहितं, आनन्दप्रदं, मेधावर्धकं, अव्यक्तरसयुक्तं, शीतलं, लघुः, अमृततुल्यं, प्राणधारकं, मूर्च्छावस्थायां शरीरसन्धायकं, श्रेष्ठतमं च वर्तते ।
दिव्यजलस्य प्रकाराः
आयुर्वेदे दिव्यजलस्य चत्वारः प्रकाराः दृश्यन्ते । “तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधं तद्यथा धारं कारं तौषारं हैममिति” ।
चतुर्षु प्रकारेषु धारं मुख्यम् अस्ति । तत् लघुत्वेन गुणाधिक्येन च उत्तमं कथ्यते । यज्जलं स्थूलवस्त्रे, सुवर्णपात्रे, रजतपात्रे, ताम्रपात्रे, स्फटिकपात्रे, मृद्पात्रे वा संगृहीतं भवति तज्जलं धारजजलं कथ्यते । धाराजजलस्य प्रकारद्वयं भवति ।
ऐन्द्रजलम्
मेघात् वर्षारूपेण यज्जलं शुद्धपात्रे संगृहीतं भवति, तदन्तरीक्षजलमेव ऐन्द्रजलमुच्यते । वृष्टेः जलं यस्मिन् पात्रे संगृह्यते, तदनुसारम् एव तस्य जलस्य गुणपरिवर्तनं भवति । अर्थात् सुवर्णपात्रं, रजतपात्रं, ताम्रपात्रं, मृत्पात्रं इत्यादीनां पात्राणामनुसारं जलस्य गुणधर्मः भवति ।
जलस्य गुणधर्मः
किन्तु वर्तमाने काले प्लास्टिक्-इत्यस्य अधिकः प्रयोगः भवति । महाभाण्डानां निर्माणाय अपि सिमेण्ट्-इत्यस्य उपयोगः क्रियते । तेन कारणेन जलस्य स्वभावः अपि परिवर्तते । जलस्य गुणदोषेषु अपि परिवर्तनं भवति । पृथिव्यां विभिन्नप्रकारकाः प्रदेशाः सन्ति । तेषामनुसारमेव जलस्य गुणाः परिवर्त्यन्ते । यदि जले पृथ्वीतत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं लवणाम्लरसयुक्तं भवति । यदि जले जलतत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं मधुररसयुक्तं भवति । यदि जले अग्नितत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं कषायरसयुक्तं भवति । यदि जले आकाशतत्त्वस्य आधिक्यं भवति, तर्हि तज्जलं अव्यक्तगुणयुक्तं भवति ।
भूमेः वर्णानाम् अनुसारमपि जलस्य रसनिर्माणं भवति इति चरकाचार्येण उक्तम् । जलस्य श्वेतभूमौ कषायरसः, पाण्डुभूमौ तिक्तरसः, कपिलभूमौ क्षारयुक्तरसः, उषरभूमौ लवणरसः, पर्वतीयभूमौ कटुरसः, कृष्णभूमौ मधुररसः, नीलभूमौ कषायमधुररसः च भवति । कृष्णश्वेतभूमौ वायुसूर्याभ्यां यज्जलं प्रभावितं भवति, तज्जलं पवित्रं भवति इति आयुर्वेदाचार्येण उक्तम् । किन्तु आधुनिके काले अनया रीत्या जलपरीक्षा, स्वादानुभूतिः च कठिना भवति । साम्प्रतं वयं पात्रे संगृहीतस्य जलस्य एव स्वादम् अनुभवामः ।
जलस्य शुद्धिः, अशुद्धयः च
वर्तमाने काले जलस्य प्राकृतिकस्रोतांसि प्रदूषितानि जातानि सन्ति । प्राकृतिकाशुद्धेः अपेक्षया मानवीयाशुद्धयः अधिकाः सन्ति । तेन कारणेन मानवानां स्वास्थ्योपरि प्रभावः दृश्यते । ग्रीष्मर्तौ, वर्षर्तौ च अनेकाः रोगाः समुद्भवन्ति । मनुष्याः रोगिणः भवन्ति, तेषु केचन मृत्युमपि प्राप्नुवन्ति च ।
शुद्धजलस्य लक्षणम्
यस्य जलस्य पानेन कष्टं न अनुभूयते, रोगाः न भवन्ति च तज्जलं शुद्धं कथ्यते । यस्य पानेन शीतलता अनुभूयते, उत्साहः वर्धते, ऊर्जा उत्पद्यते च, तज्जलं शुद्धं, पवित्रं च भवति इति ज्ञातव्यम् ।
अशुद्धजलस्य लक्षणम्
यज्जलं पिच्छलं, फेनिलं, सान्द्रं, घट्टं, दुर्गन्धितं, विकृतवर्णं, मलीनम्, अस्वच्छं च भवति तज्जलम् अशुद्धं ज्ञातव्यम् । आयुर्वेदे अपि षड्प्रकारकस्य अशुद्धजलस्य वर्णनं कृतमस्ति । आधुनिकविज्ञानस्य अनुसारं जलस्य द्विविधा अशुद्धिः वर्तते ।
१ विलीनाशुद्धयः (Dissolved Impurities) – जले या अशुद्धिः विलीयते सा विलीना इति कथ्यते । २ तलस्थाशुद्धयः (Suspended Impurities) – रजोमृत्तिकापङ्कादीभिः या अशुद्धिः स्यात्, सा तलस्थाशुद्धिः । याः कार्बनिकाशुद्धयः सन्ति ताः – प्राणीजन्याः, वनस्पतिजन्याः च । अनेन प्रकारेण यत्र जलस्य उद्गमः भवति । तत्रापि अशुद्धयः भवन्ति एव । यत्र जलस्य सञ्चयः भवति तत्रापि अनेकाः अशुद्धयः भवन्ति । याः अशुद्धयः प्राकृतिकाः भवन्ति, ताभिः अधिका हानिः न जायते । किन्तु याः मानवसर्जिताः अशुद्धयः सन्ति, ताभिः तु महती हानिः जायते । ताः अशुद्धयः भयङ्कराः सन्ति । प्लास्टिक्, नलिका, उद्योगः इत्यादिभिः जलं प्रदूषितं भवति । इत्यादिभिः उद्योगैः कार्बनिक-अकार्बनिकाशुद्धयः जायन्ते । ताभिः अशुद्धिभिः बहवः रोगाः उद्भवन्ति । उपर्युक्तानि सर्वाणि उद्योगानि मानवनिर्मितानि सन्ति । अतः मनुष्यः एव तासाम् अशुद्धीनाम् उत्तरदायी अस्ति ।
अशुद्धजलस्य दुष्प्रभावाः
पुरा जलप्रदूषणानि अल्पानि एव भवन्ति स्म । तेषु प्रदूषणेषु मानवनिर्मितकारणानि अपि अल्पानि आसन् । तदा रोगाः अपि अल्पाः भवन्ति स्म । आयुर्वेदस्य मतानुसारं दूषितजलस्य प्रभावेण बहवः रोगाः समुद्भवन्ति । यथा – आध्मानः, ज्वरः, पाण्डुः, कण्डूः, शूलः, गुल्मः, अतिसारः इत्यादयः रोगाः दूषितजलेन समुद्भवन्ति । दूषितजलजन्यविकाराः आधुनिकतया विभिन्नाः सन्ति । ते विकाराः निम्नलिखिताः सन्ति –
२ जलजप्राणिसंरभितकृमिजन्यविकाराः – गिनवर्म, टेपवर्म, सिस्टोसोमाइड् च ।
३ जलस्थविषजन्यविकाराः – सिलीनीयम्, केडमियम्, साइनाइड् च ।
पारदः इत्यादिभ्यः धातुभ्यः अपि जलम् अशुद्धं भवति । तेन जलेन अनेके विषजन्यरोगाः समुद्भवन्ति । यदि जले फ्लोराइड् तत्त्वस्य मात्रा अधिका भवेत् तर्हि अस्थिविकारः जायते । तेन फ्लोरोसिस् रोगाः भवन्ति ।
अनेन प्रकारेण दूषितजलेन मनुष्यः बहुभ्यः रोगेभ्यः ग्रस्तः अस्ति । जीवनपोषकत्वेन, रक्षकत्वेन च जलम् अस्ति । अतः यदि जलमेव दूषितं भवति तर्हि जलं स्वास्थ्याय हानिप्रदं भविष्यति । जलं प्रदूषितं न स्यात्, तादृशस्य वातावरणस्य आवश्यकता अस्ति ।
जलशोधनप्रकाराः
जलस्य शुद्ध्यर्थं प्रकारद्वयम् अस्ति । भौतिकपद्धतिः, रासायनिकपद्धतिश्च ।
भौतिकपद्धतिः
भौतिकपद्धतौ अपि चत्वारः प्रकाराः सन्ति । तद्यथा -
रासायणिकपद्धतिः
भारतीयसंस्कृतौ स्वास्थ्यरक्षणाय आयुर्वेदः उत्तमोत्तमं शास्त्रं मन्यते । आयुर्वेदे विभिन्नद्रव्यैः जलस्य शुद्ध्यर्थं प्रयोगाः प्राप्यन्ते । पुरातनकाले गोमेदमण्या, कमलमूलेन, वस्त्रेण इत्यादिभिः जलस्य शुद्धिः क्रियते । शुद्धौ सत्यां जले द्रव्याणां गन्धः अपि सम्मिलति स्म । तस्मात् गन्धात् साम्प्रतं अस्याः पद्धत्याः प्रयोगः न क्रियते ।
सुश्रुतसंहितायाम् अपि जलस्य शुद्ध्यर्थं प्रयोगाः लिखिताः सन्ति । धातुपात्रे, मृत्तिकापात्रे वा जलं स्थापयित्वा पानं करणीयम् । इतोपि नागकेशरचम्पकादिभिः पुष्पैः जलं शुद्धीकृत्य प्रयोगः कर्त्तव्यः । उष्णजलं स्वास्थ्याय लाभकरं वर्तते । उष्णजलं शीतलीकृत्य पानेन अपि स्वारोग्यं प्राप्यते । विविधरोगेभ्यः मुक्त्यर्थं जनाः उष्णजलं शीतलीकृत्य पानं कुर्वन्ति । तज्जलं स्वास्थ्यकारकं भवति ।
जलस्य शुद्धये यान्त्रिकी पद्धतिः अपि क्रियते । साम्प्रतम् अधिकेषु नगरेषु यन्त्रपद्धतिः प्रवर्तमाना दॄश्यते । किन्तु पुरा त्रिघटानां यन्त्रं निर्माय जलस्य शुद्धीकरणं क्रियते । त्रीन् घटान् क्रमानुसारं संस्थाप्य ऊर्ध्वघटयोः छिद्रं कृत्वा मध्ये वस्त्रं स्थाप्यते । ततः परम् ऊर्ध्वस्थितस्य घटस्य मध्ये सिकताः स्थाप्यन्ते । पुनः तस्मिन् घटे जलं पूरणीयम् । छिद्रात् जलं बहिर्निष्कास्य शुद्धं करणीयम् । मध्यस्थे घटे अङ्गारान् संस्थाप्य तेषां मध्यतः जलं शुद्धं भवति । किन्तु अस्मिन् प्रयोगे सूक्ष्मजन्तवः विद्यन्ते । अनेन कारणेन वर्तमानकाले अस्य प्रयोगः न क्रियते । यतो हि साम्प्रतं जले बहवः जन्तवः भवन्ति । अतः वर्तमानकालिकैः यन्त्रैः जलस्य शुद्धीकरणं क्रियते । तैः यन्त्रैः कीटकानां नाशः भवति ।
हिन्द-यूरोपीयभाषाः
हिन्द-यूरोपीयभाषाः (भारत-यूरोपीयभाषाः अथवा भारोपीयभाषाः) यूरोपखण्डस्य प्रचण्डबहुमतस्य, ईरानीयसमस्थलस्य, उत्तरभारतीय-उपमहाद्वीपस्य च मूलनिवासी भाषाकुटुम्बः अस्ति । आधुनिककाले अस्य कुटुम्बस्य काश्चन यूरोपीयभाषाः यथा आङ्ग्ला, फ्रेञ्च्, पुर्तगाली, रूसी, डेनिश्, डच्, स्पॅनिश् च औपनिवेशिकतायाः माध्यमेन विस्तारिताः सन्ति, अधुना अनेकेषु महाद्वीपेषु भाष्यन्ते च । हिन्दु-यूरोपीयभाषाकुटुम्बः अनेकेषु शाखासु वा उपकुटुम्बेषु विभक्तः अस्ति । यस्य ८ समूहाः अद्यत्वेऽपि भाषाभिः सह जीविताः सन्ति – अल्बेनियन, आर्मीनियन, इतालिक, जर्मेनिक, बाल्टो-स्लाविक, यूनानीय, सेल्टिक, हिन्द-ईरानीय; अन्ये च षट् उपविभागाः ये अधुना विलुप्ताः सन्ति ।
अद्यत्वे, अधिकांशवक्तृभिः सह व्यक्तिगतभाषाः भवन्ति – आङ्ग्ल, हिन्दी, स्पैनिश, बाङ्गला, फ्रेञ्च, रूसी, पुर्तगाली, जर्मन, फारसी, पञ्जाबी च, प्रत्येकं दशकोटिभ्यः (100 मिलियन्) अधिकैः वक्तृभिः सह । अन्ये बहवः भाषाः लघुः विलुप्ततायाः संकटे च सन्ति ।
समग्रतया विश्वस्य ४६% जनसङ्ख्या (३२० कोटिः वा ३.२ बिलियन्) प्रथमाभाषा इति हिन्द-यूरोपीयभाषां वदति, कस्यापि भाषापरिवारस्य सर्वोच्चः । एथ्नोलॉग् इत्यस्य अनुमानेन अत्र प्रायः ४४५ जीवन्ति भारत-यूरोपीयभाषाः सन्ति, तेषां द्वौ-तृतीयाभागाधिकाः (३१३) हिन्द-ईरानीयशाखायाः ।
मानवस्य श्वसनतन्त्रम्
श्वसनतन्त्रे संरचना कार्यं च मुख्यविषयौ स्तः । हृदयं, धमनी, नाडी इत्यादयः रक्तसञ्चारतन्त्रस्य मुख्यघटकानाम् अध्ययनं कृत्वा श्वसनतन्त्रं ज्ञातुं शक्यते । अन्नं विना वयं कतिपयान् दिनानि अवश्यमेव जीवितुं शक्नुमः, परन्तु यदि अस्माकं श्वसनं कतिपयनिमेषान् अपि स्थगितम् अस्ति तर्हि मनुष्यस्य जीवितुं कठिनं भवति अतः श्वसनस्य अर्थः अस्ति यत् प्राणवायुः अस्माकं जीवनस्य आधारः अस्ति। अस्माकं शरीरे आक्सीजनस्य आपूर्तिः केवलं श्वसनतन्त्रद्वारा एव भवति । अतः श्वसनतन्त्रम् अस्माकं शरीरस्य अतीव महत्त्वपूर्णा संस्था अस्ति । अतः ते के सन्ति - कथं च स्वकार्यं कुर्वन्ति इति ज्ञास्यामः।
श्वसनतंत्रम्
मनुष्यः कतिपयान् सप्ताहान् यावत् अन्नं विना कतिपयान् दिनानि यावत् जलं विना जीवितुं शक्नोति, परन्तु यदि श्वसनप्रक्रिया (Breathing) ३ तः ६ निमेषान् यावत् स्थगयति तर्हि मृत्युः भवति। शरीरस्य ऊतकानाम् विशेषतः हृदयस्य मस्तिष्कस्य च ऊतकानाम् आक्सीजनस्य नित्यं आवश्यकता भवति, यस्य आपूर्तिः अवश्यं कर्तव्या भवति । कतिपयेषु निमेषेषु प्राणवायुस्य अभावात् ऊतकाः निष्क्रियाः भवन्ति, हृदयस्पन्दनं स्थगयति, मस्तिष्कस्य तंत्रिकाः अपि किञ्चित्कालानन्तरं निष्क्रियतां प्राप्तुं आरभन्ते वस्तुतः प्राणवायुः एव जीवनम् । श्वसनतन्त्रं वायुमण्डलात् प्राणवायुस्य सेवनस्य कार्यं करोति । शरीरस्य प्रत्येकं कोशिका श्वसनतन्त्रद्वारा आक्सीजनस्य (Supply) आपूर्तिं प्राप्नोति तथा च कोशिकाभिः तस्य उपयोगानन्तरं कार्बनडाय-आक्साइड्-वायुः अपशिष्टरूपेण बहिः आगच्छति वस्तुतः श्वसनप्रक्रिया (Respiration) कोशिकानां वायुमण्डलीयवायुना च परस्परं आदानप्रदानं भवति ।
श्वास-कृतं वस्तुतः प्रश्वसन (प्रेरणा) निशासन (समाप्ति) च द्वयोः सर्वथा भिन्नयोः कर्मयोः संयुक्तरूपम् अस्ति । वायुमण्डलीयवायुः यया प्रक्रियायाः माध्यमेन गृह्यते सा श्वसनं (प्रेरणा) इति कथ्यते, निष्कासवायुः यया प्रक्रियायाः बहिः निष्कासिता भवति सा च निःश्वासः (Expiration) इति कथ्यते 'श्वसनस्य' एकः प्रक्रिया श्वासं गृहीत्वा पुनः निःश्वासं गृह्णाति ।
श्वसनतन्त्रे एतयोः प्रक्रियायोः द्वयोः भिन्नयोः स्तरयोः भवति प्रथमा क्रिया कोशिकानां वायुकोशयोः च मध्ये भवति (Alveoli), यत् 'बाह्य श्वसनम्' (बाह्य श्वसनम्) अथवा ' इति कथ्यते । फुफ्फुसः श्वसनम्'।' (फुफ्फुसः श्वसनम्) तथा रक्तकेशिका (केशिका) ऊतकयोः च मध्ये अन्यः मार्गः, यत् 'आन्तरिक श्वसनम्' (आन्तरिक श्वसनम्) अथवा 'ऊतकश्वसनम्' ( ऊतकश्वसनम्) ) इति उच्यते ।
श्वसनतन्त्रस्य संरचना कार्या च
श्वसनमार्ग (श्वसनमार्ग)- नासिकाच्छिद्रतः फुफ्फुसस्य वायुकोशपर्यन्तं निरन्तरतायां स्थिताः श्वसनअङ्गाः, येषां माध्यमेन वायुः गच्छति, ते श्वसनमार्गं निर्मान्ति ते निम्नलिखितक्रमेण स्थिताः-
1. नासिका वा नासिका (नासिका) ।
2. ग्रसनी (ग्रसनी)।
3. स्वरयंत्र ( स्वरयंत्र)
4. श्वासनली (श्वासनली).
5. श्वासनली अथवा ब्रोन्चस (Bronchus ), बहुवचने (Bronchi) ।
6. ब्रोन्कियोल्स (Bronchioles).
7. वायुपुटं (Alveoli) ।
8. फुफ्फुसः (Lungs) ।
नासिका (नासिका)
पर्यावरणस्य वायुः प्रायः नासिकाद्वारा एव श्वसनमार्गे प्रविशति।बाह्यनासिकाच्छिद्रः नासिकास्थः दृश्यमानः भागः अस्ति, यः नासिकास्थिभिः (Nasal bones) उपास्थिभिः च निर्मितः भवति।अस्य विशालः गुहा भवति यस्य नाम the नासिकागुहा @[ (Nasal cavity) इति उच्यते, यत् उपास्थिनिर्मितेन भेदकेन (Nasal septum) इत्यनेन दक्षिणे वामे च समानभागद्वये विभक्तं भवति यदा नासिकागुहा विभज्यते तदा अग्रे (बहिः) पृष्ठतः च द्वौ (नासिका) अथवा 'अग्रनासिका' (पूर्वनासिका) इति उच्यते, ये बहिः अन्तः यावत् धावन्ति।वायुः वह्यते च पृष्ठभागे ये छिद्राः अवशिष्टाः सन्ति ते 'पश्च नरेस्' (Posterior nares) इति उच्यन्ते ये ग्रसनीं प्रति वायुं वहन्ति (Pharynx) ।
कठोरतालुः मेक्सिला अस्थिः तालुः च (Palatine) अस्थिः मृदुतालुः च अनैच्छिकस्नायुभिः निर्मितः भवति । अस्य पार्श्वभित्तिः मेक्सिला-अस्थि, तालु-अस्थिस्य ऊर्ध्वाधर-प्लेट्, एथमोइड्-अस्थि, टर्बिनेट्-अस्थिभिः च निर्मिताः सन्ति ।
गुहां विभज्य नासिकासेप्टमस्य पश्चभागः एथमोइड् अस्थि (Perpendicular plate) इत्यस्य लम्बप्लेटेन निर्मितः भवति तथा च वोमर अस्थि तथा अग्रभागः हाइलाइन कार्टिलेज (Hyaline cartilage)  इत्यनेन निर्मितः भवति. नासिकाखण्डः नासिकागुहस्य मध्यभित्तिं निर्माति ।
नासिकागुहायां उभयतः पार्श्वभित्तिषु त्रीणि उत्तल-अस्थि-फलकानि दृश्यन्ते, येषां नाम सुपीरियर, मिडिल, इन्फेरियर नासिका-शंखा इति श्रेष्ठः मध्यमः च नासिकाशङ्खः एथमोइड् अस्थिस्य प्रक्षेपणः भवति तथा च अधमः नासिकाशङ्खः एव अस्थिः भवति, यः टर्बिनेट अस्थि इति अपि ज्ञायते एतेभ्यः त्रयेभ्यः नासिकाशङ्कुभ्यः नासिकागुहायाः प्रत्येकं अर्धं ऊर्ध्वं (उपरि), मध्यं (मध्यम् ) अधः (अधः) त्रयः नासिकामार्गाः इति विभक्ताः भवन्ति । एते वायुमार्गाः (Meatuses) भवन्ति, नासो-ग्रसनी (नासो ग्रसनी) प्रति गच्छन्ति । एतेषां त्रयाणां नासिकाशङ्खानां कारणात् नासिकाश्लेष्मस्य पृष्ठीयक्षेत्रं वर्धते ततः गच्छन् वायुः विस्तृततरं क्षेत्रं, उष्णतरं (Warmed) आर्द्रं च ( Moistured ) पारयति नासिकापुटं उभयतः स्थूलश्लेष्मपटलेन आवृतं भवति । घ्राणेन्द्रियस्य अङ्गाः श्रेष्ठनासिकाशङ्खस्य उपरि श्लेष्मायां स्थिताः भवन्ति । मध्यमस्य नीचस्य च नासिकाशङ्खस्य उपरि श्लेष्मकला अतीव नाडी (Highly vascular) रक्तकोशिकाभिः पूर्णा भवति ।
प्रत्येकं नासिकाच्छिद्रं (नासिकाच्छिद्रम्) पूर्वनासिकानारे [(नासिकावेष्टिबुल) अथवा बाह्यमुहाने उद्घाट्यते । नासिकाग्रसनी स्तरीयेन उपकलाभिः रेखाकृता भवति, यत् उपचर्मेण सह विलीयते । केचन स्निग्धाः ग्रन्थिः (Sebaceous glands) अग्रे नासिकापृष्ठे तिष्ठन्ति । अस्मिन् स्थाने केचन दृढाः केशाः अपि सन्ति । शेषस्य नासिकागुहायाः भित्तिः सिलिअटेड् स्तम्भ उपकलायुक्तेन श्लेष्मपटलेन रेखिता भवति । श्लेष्मस्रावकप्यालाकोशिका (प्याला वा श्लेष्मकोशिका) तस्मिन् एव तिष्ठन्ति । यस्य स्रावस्य कारणेन नासिकाच्छिद्रस्य श्लेष्मा आर्द्रः, स्निग्धः, चिपचिपः च तिष्ठति । नासिकायां विद्यमानाः केशाः रजःकणानां सूक्ष्मजीवानां च अन्तः प्रवेशं निवारयन्ति, वायुस्य छाननस्य कार्यं च कुर्वन्ति । एते सूक्ष्मधूलिकणाः जीवाणुः च श्लेष्मायां लसन्ति । श्लेष्मपट्टिकायाः ​​कूपाः श्लेष्माम् श्लेष्मरूपेण निगलनार्थं वा मूर्छितार्थं वा ग्रसनीपर्यन्तं परिवहनं कुर्वन्ति ।
अग्रनासिकाच्छिद्राणां पश्चात् नासिकाच्छिद्राणां च अतिरिक्तं नासिकागुहायां अन्ये केचन छिद्राः (Openings) सन्ति । ये यथा- १.
1. Paranasa Vivar (Paranasal sinuses) - एते मुखस्य अस्थिषु कपालस्थिषु च स्थिताः बन्दगुहाः सन्ति, येषु वायुः पूरितः भवति । एते वायुगुहाः (Air sinuses) इति अपि उच्यन्ते । अस्थीनां लघुकरणं कुर्वन्ति, शब्दस्य प्रतिध्वनिं कर्तुं च शब्दकक्षरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । अग्रभागस्य नासिकाः नेत्रगुहाया: उपरि अग्रभागस्य अस्थिस्य मध्यरेखां प्रति स्थिताः भवन्ति । एथमोइड् साइनस (Ethmoid sinuses) अनेकाः सन्ति, ते एथमोइड् अस्थिस्य तस्मिन् भागे स्थिताः सन्ति यत् नेत्रगुहां नासिकातः पृथक् करोति । स्फेनोइड्-अस्थिस्य मुख्यभागे स्फेनोइड्-नासिकाः भवन्ति । सर्वे वायुगुहाः अथवा परनासिका-नासिकाः श्लेष्म-झिल्ली-रेखायुक्ताः भवन्ति, निमेष-छिद्रैः (foramen) इत्यनेन नासिका-गुहायां उद्घाटिताः भवन्ति एते नवजातेषु न दृश्यन्ते। यदि नासिकायां शीतादिसंक्रमणं भवति तर्हि एतेषां अपि संक्रमणं भवितुम् अर्हति, यस्मात् कारणात् तेषु शोफः भवति । अयं रोगः साइनसशोथः (Sinusitis) इति कथ्यते ।
2. नासोलक्रिमल नली के छिद्र प्रत्येकं नेत्रात् नासिका-अश्रु-नली निर्गत्य नासिका-गुहायां उद्घाट्यते, यस्मात् माध्यमेन अतिशयेन अश्रुपाताः नासिकाम् आगच्छन्ति, एतत् कारणं यत् रोदनकाले नासिकातः जलं प्रवहति
ग्रसनी (ग्रसनी)- नासिकाद्वारा प्रविष्टः वायुः नासिकामार्गं लङ्घयित्वा ग्रसनीम् प्राप्नोति । ग्रसनीयाः ऊर्ध्वभागः स्फेनोइड् अस्थिस्य मुख्यभागेन निर्मितः भवति, अधोभागः अन्ननलिकाभिः सह सम्बद्धः भवति । कपालस्य आधारस्य समीपे तथा नासिकागुहा, मुखगुहा (Oral cavity) स्वरतन्त्रयोः पृष्ठतः १२ तः १४ से.मी.पर्यन्तं भवति । दीर्घः स्नायुयुक्तः लीनः, यस्य ऊर्ध्वान्तः विस्तृतः भवति । शरीररचनाशास्त्रस्य दृष्ट्या ग्रसनी उपरितः अधः यावत् निम्नलिखितत्रिषु भागेषु विभक्तं भवति-
1. नासिकाग्रसनी अथवा नासिकाग्रसनी (नासोग्रसनी) - नासिकागुहाया पृष्ठतः मृदुतालुस्तरस्य उपरि ग्रसनीस्य एषः भागः अस्ति, यस्मिन् पश्च नासिकाच्छिद्राणि (Posterior nsal nares) उद्घाट्यन्ते तथा च श्रवणनलिकाः केवलं पृष्ठतः एव च पार्श्वयोः कृते (श्रवणनलिकां) उद्घाटितम्, येन वायुः उभयतः मध्यकणान् (कर्णढोलकं) प्राप्नोति । नासिकागुहा इव नासिकाग्रसनी रोमयुक्तेन श्लेष्मपटलेन रेखिता भवति यत् निःश्वासितवायुस्य स्वच्छतायां सहायकं भवति । नासिकाग्रलस्य पश्चभित्तिषु तस्य छततः लम्बमानस्य लिम्फोइड् ऊतकस्य प्रक्षेपणं भवति यत् ग्रसनी टॉन्सिल अथवा एडेनोइड् इति कथ्यते । एडेनोइड्स् वर्धन्ते वा शोथाः भवन्ति (सूजनम्) परन्तु ग्रसनीयां बाधा भवति, यस्य कारणात् विशेषतः बालकाः मुखद्वारा श्वसनं आरभन्ते, श्रवणनलिकानां मुखं पिहितं भवितुम् अर्हति तथा च वक्तुं कष्टं भवितुम् अर्हति
2. मुख - ग्रसनी अथवा ओरोफैरिन्क्स (Oropharynx) - अयं ग्रसनी मुखगुहा (Oral cavity) इत्यस्य पश्चभागः अस्ति, यः मृदुतालुतः (Epiglotties) यावत् विस्तृतः भवति, यत्र श्वसनं पाचनं च (श्वसनं पाचनं च) श्वासनली (श्वासनली) तथा अन्ननलिका (अन्ननलिका) इति पृथक् भवति । मुखेन मुखेन द्रुतं अतल्लीनं च श्वसनं वा निगलनार्थं वा नलिका इति प्यूरुलसंकीर्णमार्गयुग्मेन पृथक् भवति ।अस्मिन् समये सः विस्तृतः भवति मुखग्रनिः स्तरितस्क्वामस उपकलाभिः रेखितः भवति ।
ओरोफैरिन्क्सस्य पार्श्वभित्तिः मृदुतालुस्य सम्पर्कं कुर्वन्ति। एतेषां प्रस्तरानाम् गुच्छानां मध्ये ? ये तालु-ग्लोसल-तोरणाः इति उच्यन्ते, तत्र लिम्फोइड-उपस्थानां उदग्राः सन्ति । एते तालु टॉन्सिल (Palatine tonsils) इति उच्यन्ते ।