cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कम्पनी कानून
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:न्यायदर्शनम्
प्
अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः अल्पप्राणवर्णः । पवर्गस्य प्रथमः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०
नानार्थाः
“पः कुबेरः समाख्यातः पश्चिमे च प्रकीर्तितः। पवने पः समाख्यातः पः स्यात् पाने च पातरि” – एकाक्षरकोशः “ पो ना वाताण्डपूतेषु पाने पातरि कीर्तितः”- मेदिनीकोशः “पः पुमान् पवने शैले प्राकारे कौस्तुभे रणे। शुभलग्नेऽथ पं क्लीबे हेम्नि” - नानार्थरत्नावलिः “स्त्रीलिङ्गे त्वम्बुधारायां सुधायां संमतौ च पा” – नानार्थरत्नावलिः
वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नारिकेलतैलम्
thumb|200px|right|कूप्यां सङ्गृहीतं नारिकेलतैलम् thumb|right|200px|शुष्कनारिकेलानि thumb|left|200px|यन्त्रद्वारा नारिकेलतैलस्य सज्जीकरणम् thumb|200px|right|तैलनिर्माणार्थं नारिकेलानां शुष्कीकरणम् thumb|200px|left|साम्प्रदायिकपद्धत्या नारिकेलतैलस्य निर्माणम्
नारिकेलेन निर्मितं तैलम् एव नारिकेलतैलम् । वस्तुतः शुष्कनारिकेलेभ्यः तैलं निर्मीयते । अन्यथा नारिकेलानि शुष्कीकृत्य एव तैलस्य निर्माणं क्रियते । एतत् नारिकेलम् आङ्ग्लभाषायां Coconut इति उच्यते । तस्य तैलं Coconut oil इति उच्यते । एतत् नारिकेलतैलम् अधिकतया आहारत्वेन उपयुज्यते । तवता एव प्रमाणेन औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन चापि उपयुज्यते । जगतः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अपि अस्य नारिकेलतैलस्य उपयोगः अस्ति एव । भारते तु अस्य नारिकेलतैलस्य उपयोगः महता प्रमाणेन क्रियते ।
अस्य नारिकेलतैलस्य प्रयोजनानि
वर्गः:तैलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कनीनिका
thumb|left|200px|मनुष्यस्य कनीनिका
इयं कनीनिका शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । इयं नेत्रस्य अन्तर्भागे विद्यते । कनीनिका आङ्लभाषायां Pupil इति उच्यते ।
बाह्यसम्पर्कत्नतुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
עין
भीमसेनः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
फ्
अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः महाप्राणवर्णः । पवर्गस्य द्वितीयः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
द्राक्षा
thumb|200px|right thumb|200px|left
एषा द्राक्षा अपि भारते वर्धमानः फलविशेषः । इयं द्राक्षा अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा द्राक्षा आङ्ग्लभाषायां Grape इति उच्यते । एषा द्राक्षा न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु उपयुज्यते । “तापसप्रिया” इत्येतत् द्राक्षायाः अपरं नाम । एषा द्राक्षा मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे तथा कटूनां खाद्यानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते । एषा द्राक्षा मुख्यतया द्विधा विभज्यते । शुष्का द्राक्षा, अशुष्का द्राक्षा च इति । अशुष्कद्राक्षा वर्णानुग्णं पुनः द्विधा विभज्यते – हरितवर्णीया, कृष्णवर्णीया च इति । अत्र उच्यमाना द्राक्षा तु शुष्का द्राक्षा एव । एषा शुष्का द्राक्षा Dryfruits इति यानि उच्यन्ते तेषां शुष्कफलानां गणे अन्तर्भवति । thumb|150px|left|द्राक्षाबीजस्य तैलम् thumb|right|200px thumb|200px|right|विभिन्नानि शुष्कफलानि
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः द्राक्षायाः स्वभावः
thumb|150px|left|द्राक्षारसः thumb|200px|right|द्राक्षालता
एषा द्राक्षा मधुररसयुक्ता । द्राक्षा आम्लयुक्तमधुरा भवति । एषा द्राक्षा शीतवीर्या ।
“द्राक्षातिमधुराम्ला च शीता पित्तार्ति दाहजित् । मूत्रदोषहरा रुच्या वृष्या सन्तर्पणी पणरा ॥“ (राजकोषे आम्रादिवर्गः)
thumb|200px|left|अशुष्का द्राक्षा
वर्गः:शुष्कफलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यत्रोपरमते चित्तं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः।
पदच्छेदः
यत्र उपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति ॥
अन्वयः
यत्र योगसेवया निरुद्धं चित्तम् उपरमते, यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति ।
अर्थः
यस्मिन् अवस्थाविशेषे योगाभ्यासेन निरुद्धं चेतः उपरतिं प्राप्नोति, यस्मिन् च अवस्थाविशेषे आत्मना आत्मानं पश्यन्, आत्मनि एव सन्तुष्टः भवति । ( तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
20 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पुट्टराज गवायी
पुट्टराज गवायी क्रि.श. १९१४तमे वर्षे मार्च मासस्य तृतीये दिने हावेरीमण्डलस्य हानगल् जनपदस्य होसपेटे समीपस्थे वेङ्कटापुरे अजायत । माता सिद्धम्मा पिता रेवण्णय्य । पुत्रोदयस्य षण्मासाभ्यन्तरे शिशोः नेत्रवेदना आरब्धा । ग्रामस्य कस्याश्चित् वृद्धायाः सूचनानुगुणं माता सिद्धम्मा अर्कसस्यनिर्यासं योजितवाती । परिणामवशात् सम्पूर्णः दृष्टिनाशः अभवत् । बालकः अन्धः अभवत् ।
बाल्यं शिक्षा च
पुट्टराज गवायी हावेरीमण्डले जातः केवलम् । अस्य बाल्यं यौवनं वार्धक्यं च अस्य कर्मभूमौ गदगस्य वीरेश्वरपुण्याश्रमे एव यापितम् । यदा एषः द्विवर्षः आसीत् तदा एव मातापितरौ दिवङ्गतौ । अनाथं पुट्टय्यं मातुलः चन्द्रशेखरय्यः संवर्धितवान् । अष्टवर्षाणि स्वस्य सङ्गीतज्ञानम् बालकस्य पुट्टय्याय दत्तवान् । पश्चात् तं नवलगुन्दस्य गविमठम् आनीय तत्रागतस्य पञ्चाक्षरी गवायीइति सङ्गीतज्ञस्य आश्रये मुक्तवान् । अन्धगुरो अन्धशिष्यः च प्रपञ्चमेव प्रकाशयन्ति इति न केनापि ऊहितं तेषु दिनेषु । मठं परितः विद्यमानैः पण्डितैः पुट्टय्यः सङ्गीतम्, सङ्गीतवाद्यवादनम्, संस्कृतकन्नडयोः व्याकरणम् च अधीतवान् । सहपाठिनां बोधनयोग्यं ज्ञानं प्राप्तवान् । कर्णाटकसङ्गीते, हिन्दुस्तानीसङ्गीते च परिणतिं प्राप्तवान् । अपि च तबला, हार्मोनियम्, बाहुलीना, सारङ्गी, शहनायी, इत्यादीनि सङ्गीतवाद्यानि वादनेऽपि कुशलः अभवत् ।
पीठाधिपतिः
अष्टवर्षीयः बालः सङ्गीताध्ययनार्थं छात्रत्वेन आगतः पुट्टय्यः पुट्टराज गवायी भूत्वा पञ्चाक्षरी गवायीवर्यस्य आशीर्वादेन निष्ठया विश्वासेन च कार्यं कुर्वाणः वीरेश्वरपुण्याश्रमस्य पीठाधिपतेः पदम् अधिरूढवान् । क्रि.श. १९४४तमे वर्षे आश्रमस्य अभिवृद्धौ अनाथान्धानां प्रमतौ एव शिवार्चनं दृष्टवान् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः इत्युक्तिं कार्यपथे आनीतवान् ।
==दिनचरी= प्रातः चतुर्वादने उत्थाय योगाभ्यासं कृत्वा कूपस्य शीतजलेन स्नात्वा शुद्धवसनं धृत्वा पूजागृहं प्रविष्टः पुट्टराजः बाह्यप्रपञ्चमेव विस्मरति स्म । पूजानिष्टः भूत्वा त्रिसन्ध्याम् उपसते स्म । इष्टलिङ्गस्य पूजायाः विषये अपि पुट्टराजः प्रसिद्धः आसीत् । बालानां पाठः, ज्येष्ठानां पुराणकथाः, पौराणिकनाटकानां मार्गदर्शनम्, आश्रमागतभक्तानाम् कुशलोपरि चिन्तनम्, आश्रमस्य बालानाम् अशनवसनादियोगक्षेमचिन्तनम् इत्यादिभिः पुट्टराजगवायी कार्यव्यापृतः भवति स्म । विभूतिः, कुङ्कुमम्, बिल्वपत्रम्, चन्दनं, रजतपात्रम्, कर्पूरः, रुद्राक्षिमाला,मुकुटम्, गन्धवर्तिका, पञ्चामृतम्, गण्टायुग्मम्, च सुक्रमेण योजितानि आसन् । पद्मासने उपविष्टगुरोः मन्त्रपठणम्, गण्ठाद्वयस्य वादनम् इत्यादीनां दर्शनम् एव भक्तानां सौभाग्यम् आसीत् । प्रतिदिनं ४-५होराः रुद्राभिषेकं, जपानुष्ठानं कृत्वा पुट्टराज गवायी प्रसादं स्वीकृत्य बहिरागच्छति स्म । प्रातः चतुर्वादने शयनादुत्थाय सङ्गीताभ्यासं करोति स्म । प्रातः सायं च ४होराकालं बालानां सङ्गीतपाठं बोधयति स्म ।
क्षेत्रे योगदानम्
शताधिकाः अन्धाः विकलाङ्गबालाः पुट्टराजस्य गुरुत्वेन सङ्गीताभ्यासं कुर्वन्ति स्म । अन्धत्वस्य दौर्बल्यं जित्वा जीवने किमपि साधयितुं छात्रेषु आत्मविश्वासं वर्धयति स्म । सङ्गीतं, प्रवचनं, पुराणकथाः च जीवनोपायाः भवितुमर्हन्ति इति पाठयति स्म । अगाधम् अध्ययनं कृत्वा यशः प्राप्तवन्तः अस्य शिष्याः श्रेष्ठाः गायकाः सञ्जाताः । वैयक्तिककीर्तेः अथवा धनस्य लोभः पुट्टराजस्य नासीत् । अर्जितं धनम् अर्चितां विद्यां च लक्षाधिकविकलाङ्गेभ्यः वितरति स्म । एतावत् एव करोति चेत् श्रेष्ठः गुरुः इति भवति स्म । किन्तु लिङ्गपूजां कुर्वाणः विशेषाम् आध्यत्मिकां शक्तिं प्राप्तवान् । लिङ्गवताम् एकतां साधयितुं लिङ्गदीक्षायः महात्म्यं दर्शितवान् । लिङ्गपूजां कुर्वन् कठोरव्रतनियमान् पालयन् स्वयं देवः इति भक्तैः समोध्यमानः आसीत् ।
मठस्य निर्वहणम्
आश्रमस्य निर्वहणव्ययार्थं धनसङ्ग्रहं कर्तुं ग्रामात् ग्रामं सञ्चरति स्म । अतः निरन्तरं प्रवासः पुट्टराजस्य कर्तव्यम् अभवत् । ९२वर्षस्य पुट्टय्यः व्याधिनापीडितः अपि एतत् कार्यं न त्यक्तवान् एव । गुरुणा पञ्चाक्षरी गवायीवर्येना दत्तमार्गसूच्यानुसारं पुट्टराजः चलति स्म । अतः चलन् भगवान् इत्येव प्रथितः अभवत् ।
व्यक्तित्वम्
स्वर्णाभरणानि, आभूषाः सुग्रासभोजनम् इत्यादिषु पुट्टराजः कदापि व्यामोहं न प्रदर्शितवान् । भक्तानां सन्तोषे एव आत्मसन्तोषं पश्यति स्म । सर्वसङ्गपरित्यागी योगी आभरणानि अनिच्छन् केवलं रुद्राक्षिमालां धृत्वा भक्तानां सन्तोषं दृष्ट्वा आप्ययते स्म । व्यक्तेः व्यक्तित्वं ज्ञातुं हृदयवैशाल्यम् आवश्यकम् । बाह्यलक्षणं दृष्ट्वा व्यक्तेः मापनं न शक्यते इति पुट्टराजं दृष्ट्वा वक्तुं शक्यते स्म ।
यशः
सङ्गीते साहित्ये अध्यात्मविषये अस्य श्रद्धा असदृशा अस्ति । कस्यचिदेकस्य जीवने कस्मिंश्चित् एकस्मिन् क्षेत्रे साधयितुं शक्यम् इति तर्कम् असत्यं कृत्वा विविधेषु क्षेत्रेषु यशः प्राप्तवान् । सङ्गीतस्य विविधवाद्यानि युगपत् वादयन् सर्वान् चकितान् करोति स्म । नवरसानां समवायेन प्रवचनसुधाः प्रवाहयति स्म । प्रवचनस्य मध्ये अनुरूपं सङ्गीतवाद्यानि उपयोजयन्ति स्म । उभयगानकुशलः सङ्गीतक्षेत्रस्य अतिरथः इति विश्रुतः । गुरोः पञ्चाक्षरी गवायीवर्यस्य इहलोकत्यागस्य पश्चात् "श्री वीरशैव पुण्याश्रमम् " सम्यक् सञ्चालयितुं सङ्गीतं, पुराणप्रवचनम्, कृतिरचनं चाश्रित्य २५नाटकानि कन्नडभाषया रचितवान् । तेषु प्रमुखाः एवं सन्ति । क्रि.श. १९६९तमे वर्षे नवम्बरमासस्य दशमे दिने पञ्चाक्षरवाणी  इति मासपत्रिकाम् आरब्धवान् ।
पुष्पकविमानम्
पुष्पकविमानं हिन्दूपौराणिक -महाकाव्ये रामायणे वर्णितं वायु-वाहनम् अस्ति| तस्मिन् लंका याः राजा रावणः यात्रां करोति स्म। एतस्य विमानस्योल्लेखः एव सीताहरणस्य प्रकरणेऽपि प्राप्यते। रामायणस्य अनुसारं राम-रावणयोः युद्धोद्धरं श्रीराम -सीता -लक्ष्मणाः लङ्कायाः नवघोषितेन राज्ञा विभीषणेन तथा अन्यैः सेवकैः सह लङ्कायाः अयोध्या म् अगच्छन्। एतद्विमानं मूलतः धनदेवतायाः, कुबेर स्य पार्श्वे आसीत्, किन्तु रावणः स्वानुजात् भ्रातुः कुबेरात् बलपूर्वकं सुवर्णमण्डितया लङ्कापुर्या सह एतद्विमानम् अपि अपाकर्षयत्।   यदा रावणः कुबेरात् तस्य नगरीं लंकापुरीं तथा च एतद्विमानं बलपूर्वकम् अपाकर्षयत्, ततः कुबेरः वर्तमानस्य तिब्बत-प्रदेशस्य समीपे नवीनायाः नगर्याः अलकापुर्याः निर्माणम् अकरोत्। रावणस्य वधोत्तरं भगवान् रामः एकत् विमानं नीत्वा अयोध्यां प्रति अगच्छत्। ततः एतस्य मूलस्वामिने कुबेराय एतत् प्रत्यार्पयत्। रामः एकवारम् एव एतस्य पुष्पकविमानस्य उपयोगं विभीषणस्य भावेन निवदने कृते सति अकरोत्।
पुट्टराज गवायी
प्रशस्तिपुरस्कारसम्माननानि
पुट्टराज गवायीवर्यस्य यशः सेवां च परिगणय्य नैके पुरस्काराः एतम् अलमकुर्वन् ।
पुष्पकविमानम्
अन्येषु ग्रन्थेषु उल्लेखितम् अस्ति यत्, पुष्पकविमानस्य प्रारुपम् एवं निर्माणविधिः अङ्गिराऋषिणा  जातः आसीत्। तथा च एतस्य निर्माणं, शृङ्गारः च देव-शिल्पिना विश्वकर्मणा अभवत्। भारत स्य प्राचीनहिन्दूग्रन्थेषु बहुत्र विमानानां, युद्धे प्रयोगस्य विस्तृतं वर्णनं प्राप्यते। तत्र रावणस्य पुष्पकविमानस्यापि उल्लेखः प्राप्यते। तद्विहाय अन्येषां सैनिकक्षमतायुक्तानां विमानानाम् उपरि आरुह्य गतवान्, सविमानं युद्धकाले अदृश्यः अभवत् विमानेन शत्रो पृष्ठे प्रतिडयनम् इत्यादिषु विमानस्य वर्णनं प्राप्यते। प्राचीनकाले विमानानां मुख्यतः द्वौ विभागौ प्राप्येते। प्रथमे तु मानवनिर्मितानि विमानानि, यानि आधुनिकविमानवद् एव पक्षसहितानि आसन्। तथा च द्वितीये प्रकारे आश्चर्यजनकविमानानि, यानि मानवनिर्मितानि न भवन्ति स्म, अपि तु तेषाम् आकारः, प्रकारश्च आधुनिकावशकाशयानवत् (UFO) भवति स्म।
पुट्टराज गवायी
तुलाभारः
पुट्टराजस्य तुलाभारचक्रवर्ती इत्यपि उपाधिः अस्ति । राज्यस्य अन्यराज्यानां च बहुषु ग्रामेषु सर्ववर्गस्य भक्तजनाः २२८० सङ्ख्याधिकाः तुलभारसेवाः अभवन् । तद्वारा अगताः सकलसम्पदः अन्धानाथानां विकलाङ्गानां छात्राणां योगक्षेमार्थं विनियुक्तवान् । अस्य तुलाभारविषयः गिन्निस् अभिलेखपुस्तके लिखितः अस्ति ।
पुष्पकविमानम्
विशेषगुणाः
इतस्मिन् विमाने अनेकाः विशेषताः आसन्। यथा - १. एतत् विमानं यात्रिमां सङ्ख्यायाः, वायुघनत्वस्य च अनुसारं स्वमेव स्वाकारं लघुं, बृहतं च कर्तुं सक्षमम् आसीत्। २. कुत्रापि आवागमनाय मनसः गतिना एतत् गन्तुं सक्षमम् आसात्। ३. आकाशेन सह एतत् भूमौ अपि चलति स्म। ४. स्वामिनः इच्छितगतिना डयितुं सक्षमे विमानेऽस्मिन् अनेकयात्रिणां भारः वोढुं क्षमता आसीत्। यतो हि एतत् विमानं गगने स्वस्य स्वामिनः इच्छानुसारं भ्रमणं कर्तुं सक्षमम् आसीत्, अतः एतस्य स्वामी कुबेरः अन्येभ्यः देवेभ्यः अपि यात्रायै यच्छति स्म।
पुट्टराज गवायी
शिष्यवृन्दः
पण्डितः बसवराज राजगुरुः, पण्डितः पञ्चाक्षरी स्वामी मत्तिकट्टि, एम्. वेङ्कटेशकुमारः, बसवराज गोनाळ, डि.कुमारदासः बसवराज राजगुरुः फकीरेश कणवि, शिवराज गवायी, सिद्धराम गवायी कोरवार्, श्री बि.एस्. मठ, श्रीमती बि.एस्. मठ, इत्यादयः अस्य पुण्याश्रमे पुण्याश्रयेण अधिगतवन्तः च ख्याताः सङ्गीतशिष्याः । अस्मिन् पुण्याश्रमं अन्धबालानां सङ्गीतस्वरेण गुञ्जमानं दृष्ट्वा आश्चर्यचकितः कन्नडभाषायाः ख्यातः अभिनेता डा. राजकुमारः अत्र मासत्रयं स्थित्वा पूज्येन पुट्टराजेन सङ्गीताभ्यासम् अकरोत् । अस्य अभिमानेन अस्य नाम्नि लोकार्पिते अस्य जीवनचरित्रस्य चलच्चित्रे 'गानयोगि गुरुवे ' इति गीतं राजकुमारः गीतवन् ।
लिङ्गैक्यम्
स्वस्य ९८तमे वयसि अनारोग्येन बाधितः पुट्टराजः बेळगावीनगरस्य के.एल्.ई.चिकित्सालये प्रवेशितः । कृतश्वासोच्छासस्थितौ एव कानिचन दिनानि गतानि । सर्वविधचिकित्सा अपि निश्फलम् अभवत् । वैद्यगणः एव अस्य प्राणरक्षणार्थं बहुविधप्रयत्नम् अकरोत् । किन्तु क्रि.श २०१०तमे वर्शे सप्टम्बर् मासस्य १७दिनाङ्के मध्याह्ने पुट्टराज गवायी इहलोकम् अत्यजत् । वेङ्कटेशकुमारः, नरसिंहवडवाटी इत्यादयः अन्ताराष्ट्रियस्तरे प्रख्याताः अस्य शिष्याः अहोरात्रं सङ्गीतगोष्ठीः कृत्वा श्रद्धाञ्जलिं समर्पयन् ।
पुष्पकविमानम्
ग्रन्थेषु उल्लेखः
लघुत्तम|300x300पिट|[[गुजरातराज्य स्य मोढेरा -प्रदेशे स्थितस्य सूर्यमन्दिरस्य  स्तम्भे रावणद्वारा पुष्पकविमानेन सीताहरणस्य दृश्यम्]]
पुट्टराज गवायी
पुट्टराजस्य भविष्यवाणी
पुट्टराजगवायीवर्यस्य मुखात् निसृतानि वचनं 'दिव्यवाणी ' इत्येव भक्तानां विश्वासः आसीत् । मितभाषिणः अस्य वचनानि भक्तानां मार्गदर्शकम् आसीत् । तस्य मुखात् आगता वाणी श्रोतॄन् मन्त्रमुग्धान् करोति स्म । कदाचित् अस्य वाक् कठोरा तिक्तसत्या च भवति स्म । अस्य भविष्यवाणी निखरतया सम्भवति स्म ।
कांश्यपुत्थली
क्रि.श. २०१०तमे वर्षे गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद् नगरे जासु इति महिलया निर्मिता पुट्टराजस्य कांस्यपुत्तलिका वीरेश्वरपुण्याश्रमम् आप्नोत् । १५पादपरिमितौन्नत्यम्, १.५टन् भारस्य एषा मूर्तिः अद्यापि मठे शोभते । अस्य मरणस्य २०दिनेषु एव एतादृशीमूर्तिः निर्मिता इति अस्याः महिलायाः कौशलं ज्ञायते ।
पुष्पकविमानम्
विमानस्य निर्माणम्
ऋगवेदे द्विशताधिकं (२००) वारं विमानस्य विषये उल्लेखः प्राप्यते। तत्र विविधानि विमानानि अन्तर्भवन्ति। यथा तिमञ्जिला-त्रिभुजाकाराणां त्रिचक्रयुक्तानां विमानानाम् उल्लेखः विद्यते। तेषु अनेकेषां विमानानां निर्माणम् अश्विनीकुमाराभ्यां कृतम् आसीत्। तौ विमानवैज्ञानिकत्वेन प्रसिद्धौ आस्ताम्। एतेषु साधारणतया त्रयः यात्रिणः प्रवासं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म। तेषां विमानानि उभयतः पक्षौ भवतः स्म। विमनोपकरणानां निर्माणे मुख्यतः त्रीणां धातूनाम् उपोयगः भवति स्म - स्वर्णं, रजतं, लौहः च। वेदेषु विमानानाम् अनेके प्रकाराः आकाराः च उल्लेखिताः सन्ति। उदाहरणतया अग्निहोत्रविमाने द्वे ऊर्जास्रोतसी (engine), हस्तिविमाने तु अधिकानि ऊर्जास्रोतांसि भवन्ति स्म। कस्यापि विमानस्य स्वरूपम्, आकारश्च सद्यकालीनानां किंगफिशर-पक्षिणः अनुरूपं भवति स्म। जलयानम् अपि आसीत् यत् वायौ, जले च उभयत्र यात्रां कर्तुं सरक्षमम् आसीत्। कारा-नामकं विमानं वायौ, जले च चलति स्म। त्रिताला-नामकं विमानं त्र्यट्टात्मकम् आसीत्। त्रिचक्र-रथ-नामकं त्रिचक्रयुक्तं विमानम् आकाशे डयते स्म । कस्यचित् रथस्य सदृशं प्रतीयमानं विमानं वाष्पेन अथवा वायुना चलति स्म। विद्युत-रथ-नामकं विमानं विद्युच्छक्त्या चलति स्म।
समराङ्गणसूत्रधार-नामके ग्रन्थे विमानानां विषये तथा च तैः सह सम्बद्धानां सर्वेषां विषयाणाम् अद्भुतज्ञानं प्राप्यते। ग्रन्थस्य निर्माणं २२५ तः अधिकपदेषु निर्माणं, उड्डयनं, गति), सामान्यम्, आकस्मिकम् अवतरणं च, पक्षिणां संयोगेन दुर्घटनादिनाम् उल्लेखः प्राप्यते।।
पुट्टराज गवायी
लीलावान्
पुट्टराजः जीवितकाले अनेकाः लीलाः प्रदर्शितवान्। तस्य शिष्यवृन्दः इदानीमपि ताः स्मरन्ति । तस्य कांस्यप्रतिमास्थाने सविस्मयघटनाः दृष्ट्वा गवयी अमरः इति वदन्तः सन्ति । अन्यग्रामस्य भक्तजनाः एतम् आमन्त्रयन्ति चेत् बिल्वपत्रं शमीपत्रं च अस्ति चेत् आगच्छामि इति वदन्ति स्म । यतः एतैः पत्रैः विना अस्य इष्टलिङ्गपूजा न भवति स्म । कूपजलं विना अन्यजलं न पिबति स्म । अतः शमीबिल्ववृक्षाणां कूपस्य च समीपे एव स्य प्रतिमा प्रतिष्ठापिता अस्ति । पुट्टय्यज्जस्य नाम्नि निर्मीयमाणस्य सङ्गीतशालां धार्मिकभवनं च पुट्टय्यज्जः शुभारम्भं न कृतवान् इति अभावः ग्रामस्थानां मनसि अस्ति ।
पुष्पकविमानम्
पुष्पकस्य उल्लेखः
प्राचीने हिन्दूसाहित्ये देव-शिल्पिना विश्वकर्मणा निर्मितानाम् अनेकेषां विमानानां वर्णनं प्राप्यते। यथा वाल्मीकि-रामायणस्य अनुसारं शिल्पाचार्येण विश्वकर्मणा पितामहस्य ब्रह्मणः प्रयोगाय पुष्पकविमानस्य निर्माणं कृतम् आसीत्।
पुट्टराज गवायी
मातृग्रामप्रेम
मातुः ग्रामस्य देवगिरेः सम्पर्कं पुट्टराजः सर्वदा प्राप्तवान् । प्रतिवर्षं तत्र गत्वा सप्ताहं यावत् स्वशिष्यबन्धोः शिवमूर्तय्यस्य गृहे उषित्वा गच्छति स्म । अस्य स्मरणे सङ्गीतवाद्योपकरणानि देवगिरिग्रामे सन्ति ।
पुष्पकविमानम्
बाहरी कड़ियाँ
वर्गः:रामायणम्
पुट्टराज गवायी
बाह्यानुबन्धाः
गानविरतः गानयोगी पुट्टराजस्य दृश्यावली
पुट्टराजस्य वार्ताः
शाश्वतस्थानम्
गदगस्य चलन् भगवान् पुट्टराजः
Thousands Mourn Music Doyen Puttaraj Gavai's Passing
गानलीनः पुट्टय्यज्जः
गानसामपकः गवायी
सकलवाद्यकण्ठीरवः
गनस्थानम् अनाथाश्रमः
खृगलः अगोचरः
ಗಾನಯೋಗಿ ಪಂಡಿತ ಪುಟ್ಟರಾಜ ಗವಾಯಿ ಲಿಂಗೈಕ್ಯ
ಪುಟ್ಟರಾಜರ ಗೂಗಲ್ ನ್ಯುಸ್
ಪಂ| ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಗವಾಯಿ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ  ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ
Kannada Newspaper
पुट्टराजदृश्यावली
वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः
पटोललता
इदं पटोलसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इयं लता इति कारणात् आधारम् अवलब्य वर्धते । इयं लता अधिकतया गङ्गानद्याः तीरे, उत्तरप्रदेशे, बङ्गाले च वर्धते । अन्येषु प्रदेशेषु अपि वर्धते । अस्याः लतायाः पर्णानि हृदयस्य आकारकाणि अथवा आयताकारकाणि भवन्ति । तानि पर्णानि कर्कशस्पर्शाणि भवन्ति । पर्णानि ३ – ४ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, २ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । अस्याः लतायाः पुष्पाणि श्वेतवर्णीयानि । अस्याः पटोललतायाः फलानि लम्बाकारकाणि, २ – ४ अङ्गुलतः २-४ पादपरिमितानि दीर्घाणि च भवन्ति । तानि फलानि आरम्भे वर्धनावसरे श्वेतमिश्रित – हरितवर्णीयानि, अनन्तरं वर्धनानन्तरं (पक्वानन्तरं) पीतवर्णीयानि अथवा रक्तवर्णीयानि भवन्ति । अस्याः अपक्वे फले २ % यावत् प्रोटीन् इत्यंशः, ०.३ % यावत् मेदस्, २.२ % यावत् कार्बोहैड्रेट्, ०.५ % यावत् खनिजं भवति । अस्याः लतायाः  पर्णे ५ % यावत् प्रोटीन्, १.१ % यावत् मेदस्, ५.६ % यावत् कार्बोहैड्रेट्, ३ % यावत् खनिजं चापि भवति । बीजे २६.३ % यावत् तैलांशः अस्ति । अस्याः लतायाः फलानि आहारे शाकत्वेन उपयुज्यन्ते ।
इतरभाषाभिः अस्य पटोलसस्यस्य नामानि
इदं पटोलसस्यम् आङ्ग्लभाषया........... इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Trichos Anthes Diodila इति । हिन्दीभाषया“परवल” इति, तेलुगुभाषया“कोम्बु पोटालिल” इति, तमिळभाषया“कम्बुपादालायि” इति, मलयाळभाषया“काट्टु पोटोलम्” इति, कन्नडभाषया“पडवल” इति, बङ्गभाषया "चिचिङ्गा" इति उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पटोलसस्यस्य प्रयोजनानि
अस्य पटोलसस्यस्य रसः तिक्तः । इदं लघुगुणयुक्तं, रूक्षं चापि ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुमन पोखरेल
नेपालदेशस्य कवि अस्ति । पोखरेलस्य जननं क्रि.श. १९६७ तमे वर्षे सितंबरमासस्य एकविंशतिए दिने नेपालदेशस्य विराटनगरे अभवत् । अस्य पिता मुकुन्दप्रसाद पोख्रेलः माता भक्तादेवी च ।  सद्यःकाले एव अस्यै लेखकायै सार्कः साहित्यप्रशस्तिः घोषित अस्ति ।
उद्धरणम्
वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः वर्गः:नेपाली साहित्यकाराः वर्गः:सार्कः साहित्यप्रशस्तिभाजः वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
भ्
अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः महाप्राणवर्णः । पवर्गस्य चतुर्थः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०
नानार्थाः
“भः शंभौ भ्रमरे भावे शुक्रेऽशौ जलदे पुमान्”- नानार्थरत्नावलिः "क्लीबे तु गगने राशौ तारायां पुण्ड्रचक्रयोः"- नानार्थरत्नावलिः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ब्
अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः अल्पप्राणवर्णः । पवर्गस्य तृतीयः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०
नानार्थाः
“बकारो वरुणः प्रोक्तो कलशे बः फलेऽपि च। वक्षः स्थले च बः प्रोक्तो गदायां समुदाहृतः” – एकाक्षरकोशः “बः कुम्भे वरुणे बिन्दौ विकल्पे च गुरौ मदे। विभूतिकारे कलहे पक्षे गर्भे च पर्वणि”- नानार्थरत्नावलिः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शाकम्भरीमन्दिरम्
भौगोलिकावस्थितिः
वर्तमनामसाम्भरपत्तनात् १९ कि.मी. दूरे पश्चिमदिशायां शाकम्भरीदेव्याः मन्दिरं विद्यते । २७.१०, ७५.६१ अक्षांशे मन्दिरम् अस्ति । राजस्थानराज्यस्य अजमेरमण्डलान्तर्गततया एतत् मन्दिरं विद्यते । प्रबन्धकोशग्रन्थानुसारं ६०८ विक्रमसंवत्सरे (ई. ५५१) वासुदेवः श्रीस्थलाख्ये स्थाने आखेटशालायाः निर्मापिता । सा आखेटशाला शाकम्भरीमन्दिरात् ५ कि.मी. देरे कोरसीना-ग्रामस्य समीपे गिरिकायाः तले श्रीस्थल-आख्ये स्थले विद्यते । अद्यापि तत्र पुरातत्त्वविभागस्य जनाः अन्वेषणं कुर्वन्तः सन्ति ।
इतिहासः
पार्वतीदेव्याः शाकम्भरीनामकरणस्य कथा मार्कण्डेयपुराणे प्राप्यते । मार्कण्डेयपुराणस्य देवीमाहात्म्ये उल्लिखितं यत्, चतुर्दशतमे वैवस्वतमन्वन्तरे भीषणदुर्भिक्षे (अकालस्थितौ) सति दुर्गादेवी शाकद्वारा बुभुक्षितानां जनानां पोषणम् अकरोत् । अतः देव्याः तं स्वरूपं "शाकम्भरी" इत्युच्यते ।
पृथ्वीराजविजयमहाकाव्ये नामकरणस्य भिन्ना कथा प्राप्यते । तत्र उल्लिखितं यत्, शाकम्भर-आख्यः एकः गन्धर्वः आसीत् । सः देव्याः परमभक्तः आसीत् । तस्य तपसा प्रसन्ना माता वरं याचयितम् अकथयत् । सः गन्धर्वः लौकिकवस्तूनां त्यागं कृत्वा "देवि ! अत्र निवसतु" इति न्यवेदयत् । तस्य इच्छा आसीत् यत्, देवी "शाकम्भरी" इत्याख्येन नाम्ना पूर्णविश्वे पूज्यमाना स्यात् इति । ततः मातुः आशीर्वादेन शाकम्भरीदेव्याः पूजा आरब्धा इति ।
वासुदेवानन्तरं सामन्तराजः शाकम्भर्याः राजा अभवत् । बिजौलिया-तः प्राप्तेन शिलालेखानुसारं, पृथ्वीराजविजयमहाकव्यानुसारं यानि प्रमाणानि प्राप्यन्ते, तैः सिध्यति यत्, वासुदेवानन्तरं सामन्तराजः एव शाकम्भर्याः राजा अभवत् । सः माणिक्यराज इत्यपि प्रसिद्धः आसीत् । डॉ. रामवृक्षसिंह इत्यस्य मतम् अस्ति यत्, सामन्तराजः, माणिक्यराजश्च अभिन्नौ स्तः इति । डॉ. कैलाशचन्द्र जैन इत्यस्य मतानुसारं "माणिक्यराजः" इति सामन्तराजस्य उपनाम स्यात् इति । इतिहासविदां मतानुसारं श्रीस्थलादेव सामन्तराजेन स्वराज्यस्य सञ्चालनं कृतं स्यात् । परन्तु सामन्तराजस्य काले शाकम्भर्याः समीपे एव राजधानी स्थापिता स्यात्, न तु शाकम्भर्याम् एव । तस्मिन्नेव काले लावणजलाशयस्य लवणव्यापारः निखिलभारते प्रसिद्धः स्यात् ।
शाकम्भरीदेव्याः अवतरणकथा
प्राचीनकाले दुर्गम-नामकः कश्चन दैत्यः आसीत् । तस्य अत्याचारेण जनाः त्रस्ताः आसन् । त्रिषु लोकेषु तस्य भयं व्याप्तम् आसीत् । वैदिककार्याणि, अनुष्ठानानि, धार्मिककार्याणि च कोऽपि न करोति स्म । यतो हि सर्वत्र हिंसायाः, असुरक्षितायाः च वातावरणम् आसीत् । राक्षसस्य अत्याचारेण सह जनाः अन्यसमस्याभिः अपि पीडिताः आसन् । बहुभ्यः वर्षेभ्यः अकालः आसीत् । वर्षाणाम् अभावेन अन्नादीनाम् अभावः, पशूनां मृत्युः, बालकानाम् आर्तनादः च चतसॄषु दिक्षु व्याप्तः आसीत् ।
जनेषु व्याप्तस्य दुःखस्य निवारणं कर्तुं देवाः शिवालिकपर्वते(मूलस्थानं) दुर्गादेव्याः स्तवनम् आरभन्त । ते देवाः मात्रे प्रार्थनाम् अकुर्वन् यत्, हे मातः ! भवती एतस्मात् दुर्गमदैत्यात्, अस्याः विपदः च जनानां रक्षणं करोतु इति । ततः देवानाम् अनुरोधेन दुर्गामाता शाकम्भरीदेव्याः स्वरूपं धृत्वा तस्य दुर्गमदैत्यस्य संहारम् अकरोत् । अकालपीडिचानां जनानां शाकेन पोषणम् अकरोत् । ततः अम्बिकेश्वर्षिः समीपस्थायाः गिरिकायाः शिखरं प्रति अङ्गुलीनिर्देशम् अकरोत् । सः अवदत्, हे राजन् ! तस्मिन् शिखर एव शाकम्भरीदेव्याः प्राकट्यम् अभवत् । तत्रैव गम्भीरगर्जनया सह शाकम्भरीदेवी देवेभ्यः दर्शनम् अयच्छत् । एवं मे गुरोः शौनकर्षेः मुखात् मया श्रुतम् आसीत् तथा च स्वतपोबलेन, आन्तःस्फुरणया च मया अनुभुतम् अस्ति ।
अम्बिकेश्वर्षिः अवदत्, अहं विश्वस्तः अस्मि यत्, भवतः भक्तिभावेन, समर्पणभावेन च शाकम्भरीदेवी भवते दर्शनम् अवश्यं दास्यति । अहं भवते कञ्चित् अनुष्ठानं कथयामि, तस्य पूर्तौ देवी प्रत्यक्षा भविष्यति इति । ततः राजा तस्याः शिवालिक गिरिकायाः शिखरं गत्वा ऋषेः कथनानानुसारं स्तोत्रम् आरभत ।
दीनान्बिलोक्य सुडनां करुर्णा नेत्र । शाकप्रदानपरिपालन तत्परे ! त्वाम् ‌! हे दुर्गमासुरबधाय धृतावतारे । शाकम्भरीं भगवतीं शरणागतोऽस्मि ।। १ ।। महाकालीस्वरूपेण मधुकैचभमोहिनी ष पद्मजश्च स्वयात्रातः शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। २ ।। महालक्ष्मीस्वरूपेण महिषासुरमर्दिनी । देवतेजोद्भवे मातः शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। ३।। कालिके कौशिकीरूपे धूम्रलोचनमर्दिनी । चामुण्डे चण्डमुण्डघ्ने शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। ४ ।। ब्रह्माणी चैव रुद्राणी कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही नारसिंहीश्च शिवदूती तथैव च ।। ५ ।। इन्द्राणी च जनन्योऽष्टौवर्वत्स्वरूपाः पृथक् पृथक् । रक्तबीजबधार्थाय शिवालिकवासिनी नमोऽस्तुते ।। ६ ।। शुम्भस्यैव निशुम्भस्य मर्दिनी जगदम्बिका । नारायणी स्वमेवासि शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। ७ ।। भीमा च भ्रामरी नन्दा दुर्गा वै रक्तदन्तिका । त्वमेव सर्व शत्रुघ्ने शिवालिकवासिनी नमोऽस्तुते ।। ८ ।। तारा, छिन्ना च बगला बाला त्रिपुरसुन्दरी । त्वद्रूपाः कमलाषूमा शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। ९ ।। गायत्री चैव सावित्री तथा वेदान्तरूपिणी । स्वाह स्वधा त्वमेवासि शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। १० ।। सर्वत्र सर्वरूपाणि सर्वेशां सर्वशक्तयः । त्वमेवासि जगद्धात्री शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। ११ ।। सर्वशास्त्रस्वरूपासि, मन्त्रतन्त्रस्वरूपिणी । सर्वयन्त्राधिरूढासि शाकम्भरी नमोऽस्तुते ।। १२ ।। नित्यं वससि भक्तानामालयेषु च कामदा । कुलदेवी स्वरूपेण शाकम्भरी सदाऽव माम् ।। १३ ।। पर्वतेषु च दुर्गेषु काननेषु महार्णवे । चरन्ते नगरे ग्रामे शाकम्भरी सदाऽव माम् ।। १४ ।। यक्षरक्षः पिशाचेक्ष्यः डाकिनी शाकिनी भयात् । सर्पसिंहगजादिभ्यः शाकम्भरी सदाऽव माम् ।। १५ ।। राजद्वारे रणोद्यूते सङ्कटे राष्ट्रविप्लवे । भद्रकालीस्वरूपेण शाकम्भरी सदाऽव माम् ।। १६ ।। तिष्ठन्तं चैवगच्छन्तं मुञ्जातशयनेरतम् । जगद्धात्रीस्वरूपेण शाकम्भरी सदाऽव माम् ।। १७ ।।
उक्तस्तोत्रस्य समाप्तौ भयङ्करी गर्जना अभवत् । ततः शाकम्भरीदेवी राज्ञः सम्मुखं प्रकटिता । शाकम्भरीदेव्याः स्वरूपे लीनः राजा अचेतः अभवत् । अम्बिकेश्वरः किञ्चित् दूरे स्थितः शाकम्भरीदेव्याः लीलां पश्यन् आसीत् । तस्मिन्नेव काले गिरिकायाम् आकाशवाणी अभवत् यत्, हे राजन् ! अहं तव अनुष्ठानेन प्रसन्ना अस्मि । इच्छितवरं याचस्व इति । परन्तु अचेतनः राजा आकाशवाणीं न श्रुतवान् । अतः अम्बिकेश्वरः राजानं सञ्ज्ञिनम् अकरोत् । ततः राजा अयाचत्, मम राजधान्यां परितः या भूमिः अस्ति, सा भूमिः रजतमयी भवेत् इति । राज्ञः मनोरथस्य प्रत्युत्तरत्वेन "तथाऽस्तु पुत्र !" इति आकाशवाणी अभवत् । ततः पुनः आकाशवाणी अभवत् यत्, समीपे देवांशी-आख्यः अश्वः अस्ति, तस्मिन् स्थित्वा त्वं यावन्तं भागं स्वच्छीकर्तुं प्रभविष्यसि, तावान् भागः रजतमयः भविष्यति । परन्तु यदि त्वं पृष्ठे द्रक्ष्यसि, तर्हि तव कार्ये बाधा उद्भविष्यतीति ।
शाकम्भरीदेव्याः आदेशानुसारं अश्वारूढः राजा स्वराज्यं परितः २४ क्रोशान् यावत् स्थानं स्वच्छ्यकरोत् । ततः सः तस्यां गिरिकायां गत्वा अपश्यत् यत्, राज्यं परितः इप्सिता भूमिः रजतमयी अस्ति इति । ततः सः स्वप्रासादं गत्वा शाकम्भरीदेव्याः प्राकट्यस्य, वरदानस्य च सर्वं वृत्तान्तं स्वमात्रे अकथयत् । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा माता अति वेदनाम् अन्वभवत् । सा स्वपुत्रम् अवदत्, एतत् त्वया किं कृतम् ? सुखभोगस्य वरदानस्य याचना उचिता भवति । परन्तु त्वया यत्कृतम् अस्ति तेन राज्यस्य हानिरेव भविष्यति । तस्याः रजतभूमेः आकर्षणेन अनेके शत्रवः अस्माकं राज्यस्योपरि आक्रमणं करिष्यन्ति । एतत् वरदानम् अस्माकं कृते अनर्थकारि एव भविष्यति । अतः त्वं पुनः गत्वा वरतरं वरं याचस्व ।
ततः राजा तां गिरिकां पुनः आरुह्य शाकम्भरीस्तोत्रस्य आरम्भम् अकरोत् । राज्ञः भक्तिभावेन प्रसन्ना शाकम्भरीदेवी राज्ञे पुनः दर्शनम् अयच्छत् । ततः पुनः आकाशवाणी अभवत् यत्, तव कं मनोरथं पूर्णं करवाणि ? पुत्र ! इति । राजा अवदत्, हे मातः ! मम तां रजतमयीभूमिम् परिणमयतु इति । राज्ञः कथनानुसारं शाकम्भरीदेवी रजतभूमिं पर्यणमयत् । ततः राजा यदा तां भूमिम् अपश्यत्, तदा तत्र श्वेतलवणह्रदः (लावणजलाशयः) आसीत् । शाकम्भरीदेव्याः आशीर्वादेन लावणजलाशयस्य उत्पत्तिः अभवत् । तेन शाकम्भरीसाम्राज्यस्य आर्थिकशक्तौ अति वृद्धिः अभवत् । यस्यां गिरिकायां मातुः प्राकट्यस्थलम् आसीत्, तत्र स्वयम्भूतायाः शाकम्भरीदेव्याः मूर्तिः प्रकटिता । तस्याः मूर्तेः सम्मुखम् एकमासं यावत् शाकफलानि भुञ्जन् वासुदेवः शाकम्भरीदेव्याः स्तुतिम् अकरोत् । किंवदन्ती अस्ति यत्, यस्मिन् दिने शाकम्भरीदेव्याः मूर्तिः प्रकटिता, तस्मिन् दिने पौषमासस्य पूर्णिमा आसीदीति ।
=== पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यानुसारम् ===
पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यस्य रचयिता काश्मीरवासी जयानकः चतुर्थे, पञ्चमे च सर्गे लावणजलाशयस्य उल्लेखं करोति । तत्र जयानकः उदलिखत्, एकदा राजा वासुदेवः आखेटाय वनम् अगच्छत् । तत्र एकस्मिन् रम्यस्थले सः विश्रामम् अकरोत् । ततः तेन चिन्तितं यत्, अत्र एकम् आखेटगृहस्य निर्माणं भवेदिति । अतः तेन तत्र आखेटगृहस्य निर्माणं कारितम् । ततः राजा यदा कदापि आखेटाय गच्छति स्म, तदा सः तस्मिन् आखेटगृहयेव विश्रामं करोति स्म । कस्मिश्चित् दिने आखेतात् क्लान्तः राजा यदा आखेटगृहं प्रविष्टः, तदा आखेटगृहस्य शय्यायां सः कञ्चन दिव्यपुरुषं विश्रान्तम् अपश्यत् । सः दिव्यपुरुषः गन्धर्वः आसीत् । स्वाखेटगृहे पर्यङ्के शयानं गन्धर्वं दृष्ट्वा राजा आश्चर्यचकितः अभवत् । ततः तेन दृष्टं यत्, तस्य गन्धर्वस्य मुखात् एका चमत्कारिणी गुलिका अधः अपतत् । सा गुलिका एव गन्धर्वाय आकाशविचरणाय शक्तिं प्रददाति स्म । राजा कौतूहलवशात् तां गुलिकां स्वहस्ते स्व्यकरोत् । तस्मिन्नेव काले गन्धर्वः जागृतः सन् स्वदिव्यगुलिकाया अन्वेषणम् आरभत । व्यग्रं गन्धर्वं दृष्ट्वा राजा तस्मै गन्धर्वाय दिव्यगुलिकां समार्पयत् । राज्ञः उदारव्यवहारं दृष्ट्वा गन्धर्वः अतिप्रसन्नः अभवत् ।
राजा तं गन्धर्वं स्वपरिचयं वक्तुं न्यवेदयत् । ततः सः गन्धर्वः अवदत्, अहं गन्धर्वः अस्मि, मे नाम विद्याधरः अस्ति । मम पिता गन्धर्वः आसीत्, तस्य नाम "शाकम्भर" इत्यासीत् । मम पिता कठोरतपस्यां कृत्वा पार्वती देवीं प्रसन्नाम् अकरोत् । मम पितुः कठोरतपस्यया प्रसन्ना देवी पार्वती मम पित्रे ईप्सितवरं दातुम् ईष्टवती । मम पिता भौतिकसम्पदाम् अनिच्छन् 'पार्वतीदेवी एतस्यां भूमौ निवासं कुर्यात्' इति वरम् अयाचत् । तदारभ्य माता पार्वती अत्र शाकम्भरीदेव्याः स्वरूपे निवसन्ती अस्ति । राज्ञः उदारव्यवहारेण प्रसन्नः सन् गन्धर्वः राज्ञे अकथत्, हे राजन् ! भवान् अश्वारोहणं कुर्वन् भूमौ एकस्य शूलस्य कर्षणं कृत्वा स्वराजधानीपर्यन्तं गच्छतु । परन्तु एकवारमपि पृष्ठे न पश्यतु इति । इत्युक्त्वा गन्धर्वः विद्याधरः अदृश्यः अभवत् ।
विद्याधरस्य आज्ञानुसारं शूलं भूमौ कर्षयन् अश्वारूढः राजा स्वराजधानीं गन्तुम् उद्यतः अभवत् । वेगेन स्वराजधानीं प्रति गच्छन् राजा समुद्रस्य गर्जनाम् अशृणोत् । तेन अनुभूतं यत्, समुद्रस्य विशालजललता (Wave, लहर) तस्य अनुसरणं करोति इति । राजा यावत् वेगेन धावति स्म, तावत् तस्याः जललतायाः ध्वनिः उग्रः भवति स्म । तेन ध्वनिना राज्ञः मनसि कौतूहलस्य स्थितिः समुद्भूता । अन्ततो गत्वा राजा विद्याधरस्य वचनं विस्मृत्य पृष्ठे अपश्यत् । यदा राजा पृष्ठे अपश्यत्, तदा तत्र विद्याधरः प्रकटः अभवत् । सः अवदत्, राजा भवान् मम वचनस्योलङ्घनम् अकरोत् । यदि भवान् एवं नाकरिष्यत्, तर्हि एषः समुद्रः रजतसमुद्रे परिवर्तितः अभविष्यत् । अधुना एषः लावणजलाशये परिवर्ततः अभवत् । परन्तु क्षोभः मास्तु । एषः लावणजलाशयः अनन्तकालं यावत् भवतः वंशजानाम् अधिकारे भविष्यति । एतस्य जलाशयस्य कीर्तिः निखिलविश्वे भविष्यति इत्युक्त्वा विद्याधरः अदृश्यः अभवत् ।
विद्याधरस्य वचनस्य पुष्टतायै राजा तस्य जलाशयस्य जलस्य सेवनम् अकरोत् । ततः तेन ज्ञातं यत्, विद्याधरस्य वचनानुसारम् एतस्य जलाशयस्य जलं लावणिकम् अस्ति इति । राजा ततः शाकम्भरीदेव्याः मन्दिरम् अगच्छत् । तत्र मातुः पूजार्चनां कृत्वा सः स्वराजधानीम् अगच्छत् ।
सुरजनचरितमहाकाव्यम्
सुरजनचरितमहाकाव्यस्य रचयिता वङ्गप्रदेशीयः महाकविः चन्द्रशेखरः अस्ति । मुघलशासकस्य अकबर् इत्यस्य समये हाडाराजवंशस्य 'राव सुरजन' इत्येषः बनारस-चुनार-प्रदेशयोः शासकः आसीत् । तस्य सुरजनस्य आग्रहेण चन्द्रशेखरः सुरजनचरितमहाकाव्यस्य रचनाम् अकरोत् । एतस्य ग्रन्थस्य आरम्भः निश्चयेन सुरजनस्य शासनकाले अभवत्, परन्तु ग्रन्थसमाप्तौ पूर्वमेव सुरजनस्य मृत्युः जातः आसीत् । एवं भोजसत्तायाः काले सुरजनमहाकाव्यं जनसम्मुखं प्रस्तुतम् अभवत् । यद्यपि एषः ग्रन्थः हाडावंशीयैः सह सम्बद्धः अस्ति, तथापि चौहानवंशीयाः हाडावंशीयानां पूर्वजाः आसन् इत्यस्मात् कारणात् तेषाम् अपि उल्लेखः ग्रन्थेऽस्मिन् प्राप्यते । ग्रन्थेऽस्मिन् शाकम्भरीलावणजलाशयस्य वर्णनं विस्तरेण प्राप्यते । यथा अम्बिकेश्वरस्य कथा, पृथ्वीराजमहाकाव्यस्य कथा चास्तः, तथैव एतस्याः कथा वर्तते । सुरजनचरितमहाकाव्यस्य द्वितीये, तृतीये, चतुर्थे च सर्गे लावणजलाशस्य उल्लेखः प्राप्यते । तत्र उल्लिखितं यत्,
शाकम्भर्याः चन्दन-नामकस्य राज्ञः मृत्योः अनन्तरं, तस्य पुत्रः व्रजः राजा अभवत् । सः अतिप्रतापी राजा आसीत् । तेन अनेकानि विजयाभियानानि कृत्वा स्वराज्यस्य सीमाविस्तारः कृतः । व्रजस्य मृत्योपरान्तं तस्य पुत्रः विश्वपतिः (वाक्पतिः इति नाम अपि प्रसिद्धम्) शाकम्भर्याः राजा अभवत् । शाकम्भर्याः विशालशासनस्य राजनि सत्यपि विश्वपतिः व्याकुलः आसीत् । यतो हि तस्य स्वभावः स्वाभिमानी आसीत् । तस्य मतानुसारं यत् राज्यं तेन प्राप्तम् अस्ति, तत् पूर्वजानां पुरुषार्थस्य परिणामेन प्राप्तम् अस्ति । तेन स्वयं तु कोऽपि विशेषपुरुषार्थः न कृतः इति ।
स्वव्याकुलतायाः विषये राजा राजसभायां मन्त्रिभिः सह मन्त्रणाम् अकरोत् । विश्वपतेः गुरोः पुत्रः राज्ञः व्याकुलतायाः विषये अजानत् । तस्य नाम सुनयः आसीत् । सुनयः विश्वपतेः मित्रम् अपि आसीत् । एकदा सः राज्ञः समीपं गत्वा अवदत्, नीतिकुशलविदुषां मतम् अस्ति यत्, यावत् कोऽपि प्रश्नं न पृच्छति, तावत् उत्तरं न दातव्यम् इति । तथापि अहं भवतः आश्चर्ययुक्ताम्, उद्वेगशीलां च स्थितिं दृष्ट्वा किञ्चित् निवेदयामि । हे राजन् ! एतत् सुन्दरं, विशालं च राज्यं भवतः अधिकारे अस्ति । स्वमित्रैः सह उचितं व्यवहारं कृत्वा, शत्रूणां निकन्दनं कृत्वा च भवान् अलौकिककृत्यानाम् उदाहरणानि जगतः सम्मुखम् उपास्थापयत् । भवतः प्रजा भयेन, सङ्कटैः च कदापि व्याकुला न भवति । चतसॄषु दिक्षु यज्ञादिधार्मिकक्रियाः भवन्ति । तैः यज्ञैः सन्तुष्टः इन्द्रः अपि योग्यवर्षाः करोति । कर्मठपुरुषे श्रेष्ठ ! हे राजन् ! स्वराज्याय भवता यत्किमपि करणीयम् आसीत्, तत् सर्वं भवता कृतम् अस्ति इति मे मतम् । गहनचिन्तनान्तरम् अपि भवतः व्याकुलतायाः किमपि कारणम् अहं ज्ञातुं न शक्तवान् ।
सुनयस्य वचनं श्रुत्वा राजा प्रत्युदतरत्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! भवतः स्नेहयुक्ता, युक्तियुक्ता, अनुकूला च वार्ता मे मनः विनीतम् अकरोत् । तथापि अहम् अन्यराजसदृशं स्वं साधारणमेव पश्यामि । अत एतावती सम्पत्तिः अपि मे मनः शान्तं कर्तुं न शक्नोति । यदि कैलासपर्वतादपि शुभ्रा, चिरस्थायी च कीर्तिः विश्वस्मिन् व्याप्ता न भवेत्, तर्हि तरुणस्त्रीणां कटाक्षाणां, क्षणिकसाम्राज्यस्य च को वा लाभः ? इति ।
अखण्डब्रह्माण्डं सह चरित गाण्डीव वलयः, स्वदोर्दण्डेनैव प्रसभमपहर्तुं प्रभुरपि ।। समाराध्य श्रुद्धासमुचिततपोभिः पशुपतिं, प्रप्रेदे रौद्रास्त्रं स किल नरनामा नरहरिः ।।
अर्थात्, मनुष्यश्रेष्ठः अर्जुनः, यस्य अपरं नाम "नरः" आसीत्, तस्य हस्ते विद्यमानः गाण्डीवधनुः तस्य वलयः आसीत् । सः स्वभुजदण्डस्य पराक्रमेण आब्रह्माण्डं हठात् वशीकर्तुं समर्थः आसीत् । तथापि सः पूर्णश्रद्धया तपस्यां कृत्वा भगवन्तं शङ्करं प्रसन्नं कृत्वा पाशुपतास्त्रं प्रापत् । अत एव भवानपि कस्मिँश्चित् निर्जनस्थाने हृदयं विशुद्धं कृत्वा परात्परशिवस्य अनुष्ठानं करोतु । किञ्च शुम्भदैत्यस्य हन्त्री, सिद्धिदात्री भगवती अस्माकं प्रदेशे शाकम्भरीनाम्ना विख्याता अस्ति । तस्याः शाकम्भरीदेव्याः पूजनेन अपि स्वमनोरथाः सिद्धाः भविष्यन्ति इति ।
सुनयस्य मुखात् नीतिवाक्यानि श्रुत्वा राज्ञः विचारमग्नः अभवत् । ततः सुनयस्य वचनानां पूर्णरीत्या परिशीलनं कृत्वा हर्षप्राप्तः राजा स्वगुरुपुत्रं प्रति कृतज्ञतां प्रादर्शयत् । ततः एकस्मिन् दिने स्वराजकार्यस्य दायित्वं स्वमन्त्रिभ्यः दत्त्वा राजा विश्वपतिः शाकम्भरीदेव्याः मन्दिरं प्रति प्रस्थानम् अकरोत् । तेन सह सुनयः अपि अगच्छत् । शाकम्भरीदेव्याः मन्दिरं प्रविश्य देव्याः याथाविधिः तौ पूजाम् अकरुताम् । तत्पश्चात् यज्ञादिकर्मभिः देवान् प्रसन्नान् कर्तुं राजा क्रमेण वनस्य फलानि, कन्दमूलानि, हरितपत्राणि, शुष्कपत्राणि च भुत्वा अन्तिमे बुभुक्षायाः तृष्णाम् अपि अत्यजत् । ततः मृन्निर्मितायां पीठिकायां एकस्य दर्भासनस्योपरि अशेत । क्रमेण एतावत्करणेन एकमासस्य कालः व्यतीतः । एवं सङ्कल्पविकल्पेभ्यः परो भूत्वा राजा शनैः शनैः शाकम्भरीदेव्याः ध्यानं कृत्वा तां स्वान्तःकरणे प्रास्थापयत् ।
विघ्नरहितेन, निरन्तरेण योगाभ्यासेन शाकम्भरीदेवी प्रसन्ना भूत्वा राज्ञः सम्मुखं प्रकटिता । स्वप्नावास्थायां शाकम्भरीदेव्याः दर्शनं कृत्वा राजा आश्चर्यं नानुभवति स्म, परन्तु जाग्रतावस्थायां यदा शाकम्भरीदेवी प्रत्यक्षा अभवत्, तदा सः शाकम्भरीदेव्याः विराड्रूपस्य दर्शनम् आश्चर्यपूर्णभावेन कुर्वन् आसीत् । ततः सहसा तस्य मुखात् शाकम्भरीदेव्याः स्तुतिः निर्गता । शाकम्भरीदेवी तस्मै अभयदानं दत्त्वा अवदत्, हे नृपश्रेष्ठ ! ईप्सितं वरं याचस्व इति । मातुः आशीर्वादेन राज्ञः हृदये विह्वलतायाः भावः समुद्भूतः । सः अवदत्, हे जननि ! भवत्याः करुणायाः योग्यः अस्मि इति ज्ञानमेव मे जन्मनः साफल्यम् अस्ति । हे भुवनवन्दिते ! देवानां समूहेभ्यः अपि यस्याः साक्षाद्दर्शनं दुर्लभम् अस्ति, तस्याः दर्शनात् अधिकः मत्कृते को विशेषः भवेत् ? चञ्चलाञ्चलयुक्तानां तरुणीनां, रत्न-सुवर्ण-साम्राज्यादीनां च क्षणिकोपभोगस्य मे कृते किमपि महत्त्वं नास्ति । अतः हे देवि ! भवती मह्यम् एतादृशं वरं यच्छतु, येन निखिलविश्वे मे कीर्तिः शाश्वतिकी भवेदिति ।
उत्तमस्य भक्तिमितः, निष्कपटस्य राज्ञः वचनं श्रुत्वा शाकम्भरीदेवी प्रसन्ना भूत्वा अवदत्, हे राजन् ! एषः शाकम्भरः देशः मम निरन्तराश्रयेण पवित्रः अस्ति । मम नाम्ना एव देशोऽयं "शाकम्भरी" इति विख्यातः अस्ति । मत्कृपया एषा भूमिः लवणयुक्ता भविष्यति । स्वाश्वम् आरूह्य पृष्ठे अदृष्ट्वा भवान् यावति क्षेत्रे धाविष्यति, तावत् सम्पूर्णं क्षेत्रं लवणमयं भविष्यति इति । एवम् उक्त्वा शाकम्भरीदेवी अन्तर्दधे । ततः शाकम्भरीदेव्याः आदेशानुसारं राजा एकस्मिन् अश्वे आरूढः अभवत् । ततः ईप्सितस्य क्षेत्रस्य भ्रमणं कृत्वा राजा शाकम्भरीदेव्याः मन्दिरम् अगच्छत् । पुनः शाकम्भरीदेवीं नमस्कृत्य सः स्वराजधानीम् अगच्छत् ।
उद्धरणम्
वर्गः:राजस्थानराज्यस्य मन्दिराणि
उदासीनसंस्कृतविद्यालयः
काश्यां विराजतॆ अयं विद्यालयः | अस्मिन् विद्यालयॆ शतं छात्राः पठन्ति | अत्र काश्याः विद्वांसः आगत्य पाठयन्ति |
वर्गः:संस्कृतविद्यापीठानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रक्तम्
thumb|right|200px|व्रणतः स्रवत् रक्तम्
शरीरे जीवकणानां वाहकम् अस्ति इदं रक्तम् एव । रक्तम् एव सर्वेषां जीविनां पोषकशक्तिः । इदं रक्तं किञ्चित् अमूल्यं जीवद्रवम् अस्ति । रक्तम् आङ्ग्लभाषायां Blood इति उच्यते । रक्ते "प्लास्म" नामकः कश्चन जीवरसः भवति । रक्तं रक्तवर्णस्य रक्तकणैः, श्वेतरक्तकणैः, प्लेट्लेट् नामकैः जीवकोशैः च निर्मितं भवति । समीचीनस्य आहारस्य सेवनेन शरीरे रक्तस्य समतोलनं रक्षितुं शक्यते ।
प्लास्मजीवरसः ९१-९२ % यावत् द्रवैः, अवशिष्टः भागः घनवस्तुभिः निर्मितः अस्ति । तत्रापि ७.५ % यावत् ससारजनकः, यूरिय, आसिड्, क्रियाटिनिन्, अमोनिया, अमैनो आसिड्, ग्जान्थिन् इत्यादिभिः पदार्थैः, अवशिष्टः भागः सोडियं, पोटाषियं, क्याल्षियं, मेग्नेषियं, फास्फरस् इत्यादिभिः निरवयवपदार्थैः च निर्मितः अस्ति । रक्ते सोडियं, पोटाषियं, लवणांशाः निर्दिष्टप्रमाणेन यदि न भवन्ति तर्हि तेषाम् अनारोग्यं भवति । रक्तवर्णस्य रक्तकणेषु २० विधाः रक्तसमूहाः सन्ति । तेषु "ए", "बि", "एबि", "ओ" च अत्यन्तं प्रमुखाः । रक्ते "हिमोग्लोबिन्" अंशः यदि न्यूनं भवति तर्हि रक्तस्य पुनःपूरणं करणीयं भवति । रक्ते रक्तवर्णस्य श्वेतवर्णस्य च रक्तकणानाम् अनुपातः १:२०० प्रमाणेन भवति । तन्नाम एकस्य श्वेतरक्तकणस्य अनुपातरूपेण २०० रक्त-रक्तकणाः भवन्ति । श्वेतरक्तकणेषु अपि बहुविधाः सन्ति । ते सर्वे सदा शरीरं सैनिकाः इव रक्षन्तः भवन्ति ।
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकोविंशतितमः(२१) श्लोकः।
पदच्छेदः
सुखम् आत्यन्तिकं यत् तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् वेत्ति यत्र न च एव अयं स्थितः चलति तत्त्वतः ॥
अन्वयः
यत्र यत्तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् आत्यन्तिकं सुखं वेत्ति, यत्र च स्थितः अयं तत्त्वतः न एव चलति ।
अर्थः
यस्मिन् अवस्थाविशेषे अनिर्वचनीयम्, अनन्तम्, बुद्ध्या एव ग्राह्यम्, इन्द्रियैः ग्रहीतुमशक्यं सुखं वेत्ति, यत्र च अवस्थाविशेषे तस्मिन् सुखे स्थितः आत्मनः स्वरूपात् न चलति ।(तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
21 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यया धर्ममधर्मं च...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकत्रिंशात्तमः(३१) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥
अन्वयः
पार्थ ! यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति सा बुद्धिः राजसी ।
अर्थः
पार्थ ! यया धर्मस्य अधर्मस्य शास्त्रसम्मतस्य कार्यस्य तदसम्मतस्य च अकार्यस्य यथावत् ज्ञानं न भवति सा बुद्धिः राजसी इति कथ्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
31 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सुदाबसस्यम्
thumb|foliage
इदं सुदाबसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । सामान्यतया इदं सस्यं वाटिकासु वर्धते । अस्य सस्यस्य कश्चन तीक्ष्णः गन्धः भवति । तस्मात् कारणात् सर्पाः गृहसमीपं न आगच्छन्ति इति भारतीयानाम् अनुभवः । अस्मिन् “मिथैल् नोनैल् कीटोन्” नामकः अंशः भवति । सः एव अंशः तस्य तीक्ष्णस्य गन्धस्य कारणीभूतः । अस्य सस्यस्य पर्णं रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
इतरभाषाभिः अस्य सुदाबसस्यस्य नामानि
अस्य सुदाबसस्यस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Ruta Graveolens इति । इदं सस्यं हिन्दीभाषया “सिताब” इति, तेलुगुभाषया “सदपक” इति, तमिळ्भाषायाम् “अर्वद” इति, मलयाळभाषया “अरुत” इति कन्नडभाषया “नागदाळि” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सुदाबसस्यस्य प्रयोजनानि
अस्य सुदाबस्य रसः तिक्तः । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् । अस्य गुणः लघु तीक्ष्णः च ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकसर्वकारः
इतिहासः
एशियाखण्डे उपशोभितस्य भारतदेशस्य २८राज्येषु कर्णाटकम् अन्यतमम् अस्ति । अस्य आधुनिककर्णाटकस्य स्थापना १९५६ तम वर्षस्य नवम्बरमासस्य प्रथमे दिनाङ्के अभवत् । अस्य पूर्वतनं नाम मैसूरुराज्यम् इति । क्रि.श. १५३७ तमे वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन बेङ्गळूरुनगरं निर्मितमस्ति । तदेव इदानीमपि अस्य राज्यस्य राजधानीति तिष्ठति ।
वैशिष्ट्यम्
कर्णाटकं भारतस्य दक्षिणभागे स्थितं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य एतत् वैषिष्ट्यम् अस्ति यत् अत्र तीरप्रदेशाः विशालप्रदेशाः पर्वतप्रदेशाः च सन्ति । एतत् प्रथमं राज्यं यत्र ८ ग्रन्थकर्तारः ज्ञानपीठप्रशस्तिभूषिताः सन्ति । कर्णाटकस्य राजधानी बेङ्गलुरु अस्ति। एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयभागे विराजते ।
प्रशासनम्
कर्णाटकराज्यस्य प्रशासनं तु सांविधानिकरीत्या राज्यपालस्य नायकत्वे सञ्चाल्यमानं लोकतन्त्रात्मकरीत्या निर्वाचितम् अस्ति । राज्यस्य राज्यपालः बहुमतेन जयं प्राप्तवतः पक्षस्य मुख्यमन्त्रिणं मन्त्रिमण्डलं च रचयति । प्रजातन्त्रात्मकदेशे राज्यस्य राज्यपालः तत्तद्राज्यस्य साम्प्रदायिकः नायकः भवति । तथापि राज्यस्य दैनन्दिननिर्वहणस्य दायित्वं तु मुख्यमन्त्रिणा नियन्त्रिते मन्त्रिमण्डले एव न्यस्तं भवति । प्रशासनस्य आनुकूल्यार्थं विविधयोजनानां जनसौलभ्यार्थं च राज्यसर्वकारस्य छत्रच्छायायां विविधाः विभागाः प्रकल्पिताः । यथा.....
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकस्य नद्यः
परोपकारार्थं वहन्ति नद्यः । नद्यः पर्वतात् उद्भवन्ति। प्रथमं ताः निर्झररूपेण वहन्ति । अनन्तरं विस्तृताः भवन्ति । अनेकाः उपनद्यःताभिः सङ्गम्य बृहन्नद्यःभवन्ति । भारते नदीनां तटेषु कुटीरं निर्मीय  मुनयः तपः कुर्वन्ति स्म ।
वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अधर्मं धर्ममिति या...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अधर्मं धर्मम् इति या मन्यते तमसा आवृता सर्वार्थान् विपरीतान् च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥
अन्वयः
पार्थ ! तमसा आवृता या बुद्धिः अधर्मं धर्मम् इति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी ।
अर्थः
पार्थ ! या बुद्धिः तमोगुणेन आवृता अधर्मं धर्मः इति जानाति, सर्वान् अपि अर्थान् विपरीतानेव 	जानाति सा बुद्धिः तामसी इति कथ्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
32 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)
जम्मूकाश्मीरम् (काश्मीरी: 𑆘𑇀𑆮𑆩𑇀 𑆠 𑆑𑆯𑆵𑆫𑇀 (शारदा), जॊम तॖ कऺशीर (देवनागरी), جۆم تہٕ کٔشیٖر (अरबी); डोगरी: जम्मू ते कश्मीर) भारतत्वेन केन्द्रशासितप्रदेशेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । बृहत्तरस्य काश्मीरक्षेत्रस्य दक्षिणभागः अस्ति ।
जम्मूकाश्मीरकेन्द्रशासितप्रदेशस्य निर्माणस्य जम्मूकाश्मीरपुनर्गठनम् अधिनियमः २०१९ इत्यस्य अन्तः एव प्रावधानं समाहितम् आसीत् येन २०१९ अगस्तमासे भारतस्य संसदस्य उभयसदनैः तत् पारितम् अभवत् । ३१ अक्टुबर् २०१९ वर्षात् एव प्रभावेण अधिनियमेन जम्मूकाश्मीरपूर्वराज्यं पुनः द्वौ केन्द्रशासितप्रदेशौ, जम्मूकाश्मीरं लद्दाख् च, कृतम् ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः
म्
अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठनासिकम् अस्ति। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः अल्पप्राणवर्णः । पवर्गस्य पञ्चमः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०
नानार्थाः
“मः शिवश्चन्द्रमा वेधाः” – एकाक्षरकोशः “मो यमे समयेऽपि स्यात् विषे च मधुसूदने” – मेदिनीकोशः “मः शम्भौ धातरीन्द्रे च जले तु स्यान्नपुंसकम्। मः शिरो मा च मध्ये च बन्धने मः प्रकीर्तितः ” – रत्नकोशः “मा स्त्री पद्मालयायां स्यात् पुंलिङ्गश्चन्द्रशेखरे” – मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
संगठनात्मकव्यवहारसिद्धान्ताः
संगठनात्मकव्यवहारः (OB) इति संगठनात्मकपरिवेशे मानवव्यवहारस्य अध्ययनम् । यतो हि प्रत्येकं व्यवसायः अद्वितीयः भवति तथा च उद्योगेन भिन्नः भवति, अधिकांशव्यापाराः कर्मचारिणां सन्तुष्ट्या सह सन्तुलितं सकारात्मकं उत्पादकं च संगठनं भवितुं लक्ष्यं साझां कुर्वन्ति । प्रायः नेतारः संगठनात्मकव्यवहारस्य उपयोगं कुर्वन्ति यत् ते अवगन्तुं शक्नुवन्ति यत् दलाः कथं कार्यं कुर्वन्ति तथा च कार्यक्षेत्रे व्यक्तिः कथं कार्यं करोति, कथं कार्यं करोति च । अस्मिन् लेखे वयं 'संगठनात्मकव्यवहारः किम्?'
संगठनात्मकव्यवहारसिद्धान्ताः संस्थायाः विविधपक्षेषु सुधारं कर्तुं नेतारः प्रबन्धकाः च मार्गचित्ररूपेण कार्यं कुर्वन्ति, यथा-
समीचीनकर्मचारिणः अन्वेषणम् कार्यसन्तुष्टि सुनिश्चित करना कर्मचारिणः उत्तमरीत्या अवगन्तुम् संगठनात्मक संस्कृति का विकास उत्तमं दलं निर्माय महान् नेतारः विकसिताः उच्चतर उत्पादकता सुनिश्चित करना नवीनतां प्रवर्धयन् नैतिकव्यवहारं प्रोत्साहयन् सकारात्मकं कार्यवातावरणं निर्माय कार्यस्थले घटमानानां चुनौतीनां आधारेण प्रबन्धकः विविधरणनीतयः उपयोक्तुं शक्नोति, यथा कार्यस्थलमूल्यांकनपद्धतीनां परिवर्तनं, क्षतिपूर्तिसंरचनायाः परिवर्तनं, संगठनात्मकव्यवहारस्य उन्नयनार्थं कार्यस्थलस्य पुनर्गठनं च
संगठनात्मकव्यवहारस्य के लाभाः सन्ति ? मानवसंसाधन (HR) व्यावसायिकाः संगठनात्मकव्यवहारसंशोधनात् प्राप्तान् निष्कर्षान् प्रयोक्तुं शक्नुवन्ति येन समीचीनपदे समीचीनजनाः नियुक्ताः भवन्ति। एकं व्यापकं संगठनात्मकं प्रतिरूपं कम्पनीयाः संस्कृतिं सुधारयितुम्, मानवसंसाधनव्यावसायिकान् योग्यान् अभ्यर्थिनः नियुक्तुं सक्षमं कर्तुं शक्नोति तथा च कार्यस्थलसंस्कृतिः कर्मचारिणां कार्यप्रदर्शने कथं योगदानं ददाति इति विषये प्रबन्धकान् शिक्षितुं शक्नोति। अपि च, ओबी प्रबन्धकं अवगन्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति यत् कर्मचारिणः कुशलतया कार्यं कर्तुं किं प्रेरयति। एतेन नेतारः कम्पनीनां वेतनसंरचनायाः पुनर्गठनं कर्तुं, कार्यप्रदर्शनमूल्यांकनेषु सुधारं कर्तुं, कार्यस्थलस्य नैतिकताम् वर्धयितुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति । यदा नेतारः स्वकर्मचारिणः प्रेरयन्ति तदा तस्य अनुवादः लाभप्रदता उत्पादकता च वर्धते ।
संगठनात्मकव्यवहारस्य अन्ये केचन लाभाः सन्ति- १.
कार्यस्थलविविधतायाः प्रबन्धनम् कर्मचारिणः सशक्तीकरणम् नवीनतां परिवर्तनं च उत्तेजयन् नैतिकव्यवहारस्य सुधारः ग्राहकसेवावर्धनम् कर्मचारिणां कार्यजीवनस्य सन्तुलनं निर्मातुं साहाय्यं करणं जनानां कौशलं वर्धयन् संगठनात्मकव्यवहारस्य परिणामः भिन्नः भवितुम् अर्हति, यतः प्रत्येकस्मिन् संस्थायाः विविधव्यक्तित्वयुक्ताः कर्मचारीः सन्ति । अधिकांशसंस्थाः स्वस्थं उत्पादकं च कार्यवातावरणं प्रदास्यन्ति यत् कर्मचारिणः संस्थायां दीर्घकालं यावत् स्थातुं प्रेरयति।
संगठनात्मक व्यवहार के नुकसान प्रत्येकं कम्पनी संगठनात्मकव्यवहारस्य सिद्धान्तान् विचारान् च भिन्नरूपेण प्रयोक्तुं शक्नोति, यस्य परिणामः भिन्नः परिणामः भवति । एतेन नैमित्तिकदोषाः भवितुम् अर्हन्ति, यथा-
अल्पकालिकचिन्तनम् कार्यस्थले संगठनात्मकव्यवहारं प्रयोजयन् प्रबन्धकाः स्वस्य दीर्घकालीनसाङ्गठनिकलक्ष्याणां विचारस्य स्थाने वर्तमानकार्यवातावरणस्य सुधारणस्य अल्पकालिकलाभेषु अधिकं ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति OB इत्यस्य उद्देश्यं विचारयितुं महत्त्वपूर्णं यत् भवन्तः केवलं लक्ष्यं कर्तुं संगठनात्मकव्यवहारस्य मनमाना पक्षान् चयनं कर्तुं न अपितु संस्थायाः कृते परिणामान् प्राप्तुं कथं तत् प्रयोक्तुं शक्नुवन्ति। ओबी सिद्धान्तानां विषये दलं शिक्षयित्वा तथा च सर्वेषां संगठनात्मकव्यवहारस्य परिवर्तनस्य उद्देश्यं अवगच्छति इति सुनिश्चित्य भवान् अधिकप्रभाविणी दीर्घकालीनरणनीतयः प्रयोक्तुं शक्नोति।
REFERENCE LINK:
भद्रा
(kannada: ಭದ್ರಾನದೀ) भद्रानदी कर्णाटकस्य काचन नदी । भद्रा दक्षिणघट्टप्रदेशे क्रुदेमुखप्रदेशे गङ्गामूलप्रदेशे उद्भवति । एषा दक्षिणप्रस्थभूमौ पूर्वदिशं प्रति वहति ।एतस्याः तिस्रः उपनद्यः सन्ति । ताः हेब्बे समीपे सोमवाहिनी, तडबेहळ्ळ, ओडिरायनहळ्ळ इति । होरनाडु-बाळेहोन्नूरु-बाळेहोळे-नरसिंहराजपुर-नगराणि अस्याः तटे एव सन्ति । लक्क्कवळ्ळि समीपे अस्याः एकः बन्धः निर्मितः अस्ति । ततः एषा भद्रावतीं प्रवहति । भद्रा तुङ्गानद्या शह् शिवमोग्गसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे सम्मिलति ।अनन्तरं कृष्णानद्याः उपनदी भवति ।
संगठनात्मकव्यवहारसिद्धान्ताः
https://www.iedunote.com/organizational-behavior https://in.indeed.com/career-advice/career-development/what-is-organisational-behaviour
भद्रा
वर्गः:[[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हरिदेवमन्दिरम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया