cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
अतिशयोक्तिः
पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति शितः शराः ॥
इत्यत्र नीलोत्पलत्वविशिष्टत्वम् नेत्रे वर्तते । यतः नीलोत्पलपदमत्र साध्यवसनया लक्षणया नेत्रबोधकत्वमिति स्वावच्छिन्नवाचकपदनिष्ठवृत्तिज्ञानेनेत्यस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभेदानुयोगिकत्वस्य च नेत्रे सत्त्वात् । इदं त्वतिशयोक्तेः सामान्यलक्षणमेव बोध्यम् ।. (८) वात्त ( कालान्तरे स्वभावोक्तिः जात्यादिश्च नाम्नाख्याता )चमत्कारजनकत्वे सति अपराङ्गत्वे सति वार्तात्वम् वार्ताऽलङ्कारत्वम् । यथा -
गोरपत्यं बलीवर्दो घासमत्ति मुखेन सः ।।
यथासङ्ख्यम्
प्रथमं निर्दिष्टानां पदार्थानां क्रमेण उद्देश्यानु- प्रथमस्य प्रथमेनैव, द्वितीयस्य द्वितीयेनैवेत्यादिक्रमेण संख्यामनतिक्रम्य समिति यथासंख्यनामालङ्कार उच्यते । तथा च येन क्रमेण यावत् संख्याकोममुदिष्टास्तेनैव क्रमेण पश्चादपि तेषां तावत्संख्याकेषु पदार्थेषु सम्बन्धो संख्यनामालङ्कार इति निष्कर्षः । तद्यथा--
‘शत्रुमित्रविपत्ति च जय रञ्जय भञ्जय ।
विशेषोक्तिः
अथ कथमपि विशेष प्रकाशयितुं सत्यामप्येतस्यां त्पत्तिरूप निबध्यते तदा विशेषणप्रतिपादनायोक्तिरिति यौगिकत्वमप्यश्रयति, तेन सत्सु कारणेषु कार्याभावरूपस्य उक्तिरस्यामिति । सहकारिसम्पन्ने कारणे कार्यानुपपत्तिवशेषोक्तिरिति फलितार्थः । यथा--
‘हृदि स्नेहक्षयो नाभूत् स्मरदीप ज्वलत्यपि' ।
अत्र स्नेहक्षयकारणस्य ज्वलद्दीपस्य सत्त्वेऽपि स्नेहक्षयरूपकार्यानुत्पत्तिरूप विशेषोक्तिरिति ।
विरोधः
यत्र चमत्कारजनकः परमार्थतः विरोधाभावेऽपि आपाततो विरोधो भासते स विरोधालङ्कारः । यथा -
'''‘विनापि तन्वि ! हारेण वक्षोजौ तव हारिणौ' ।'''
अत्र हाररहितस्य हारवत्वम् विरुद्धम् । हाररहितावपि मनोहरानिति ।
निन्दास्तुतिः
निन्दास्तुतिभ्यां वाचाभ्यां गम्यत्वे स्तुतिनिन्दयोः ।।
यत्र स्तुतिरभिधीयमानाऽपि प्रमाणान्तराद् बाधितस्वरूपा निन्दायां पर्यवस्यति तन्नासत्यत्वान्निन्दारूपास्तुतिरित्यनुगमेन तावदेका निन्दास्तुतिः । तत्राऽपि निन्दाशब्देन प्रतिपाद्यमानी पूर्ववर्बाधितरूपास्तुतिः पर्यवसिता भवति सा द्वितीया निन्दास्तुतिः । स्तुतिनिन्दारूपत्वस्य विच्छित्तिविशेषस्य भावादप्रस्तुतप्रशंसातो भेदः । तेन चमत्कारित्वे सति निन्दाभिन्नत्वे सति स्तुतिनिन्दान्यतरपर्यवसायि स्तुतिनन्दान्यतरत्वं निन्दास्तुतित्वम् । अन्ये तु स्तुत्योस्तुतेरित्यस्य व्याजस्तुतिं वदन्ति । यथा--
‘क: स्वधुनि विवेकस्ते पापिनो नयसे दिवम् ।
अत्र निन्दया स्तुतिगम्यते ।।
निर्दशना
क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः ।
तितीषुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ।।
अत्रोडपेन सागरतरणवन्मदीयमत्या सूर्यवंशवर्णनमसम्भावितमित्युपमायां पर्यवसानान्निदर्शनाऽलङ्कारः । इति ।।
अनन्वयः
‘एकस्योपमानोपमेयत्वेऽनन्वयो मतः ।' इति लक्षणम्। यथा-
धर्मार्थकामेषु सभां प्रपेदे यथा तथैवावरणेषु वृत्तिम् ।।
इत्यत्र यथा तथा शब्दाभ्यां यथाहरिस्तथा हर इत्यत्रैवेकस्यैव रामस्योपमानोपमेयत्वेऽपि समुच्चयोपमैवात्र नत्वनन्वयः । तस्य धर्मार्थकामेषु, अनुजेषु. च समवृत्तिमात्रस्यैव प्रतिपाद्यत्वेन सदृशान्तरव्यवच्छेदे तात्पर्याभावात् । यत्र च द्वितीयसादृश्यव्यवच्छेदस्तत्रैवान्वयः सर्वसम्मतः–गगनं गगनाकार मित्यादौ एवञ्चानन्वयाऽलङ्कारलक्षणमतिव्याप्तमितिचेच्छृणु - उपमानतावच्छेदकधर्मविशिष्टसादृश्यमत्वमेवानन्वयालङ्कारत्वमिति ।
2) अग्निपुराणम्
( नवीनालङ्काराः १४ सर्वे ३१ )
( १४+८८=१०२-७१=३१ ) अग्निपुराणेऽलङ्काराणां विवेचनमतीव संश्लिष्टमस्ति । पूर्वनिर्दिष्टेष्वष्टाशीत्यलङ्कारेषु चतुर्दशनवालङ्कारान् संयोज्य तथैकसप्तत्यलङ्कारान् विहाय मात्रैकत्रिशदलङ्काराणां विवेचनं कृतमनेन अग्निपुराणकत्र व्यासेन मुनिना । तेषु शब्दालङ्कारेषु पूर्वप्रतिपादितानामनुप्रास-यमक-चित्रालङ्कारातिरिक्तानां छाया-मुद्रा-उक्ति-युक्ति-गुम्फना-वाकोवाक्य-दुष्कराणाञ्च प्रतिपादनमभूत् । तथाऽर्थालङ्कारेषु स्वरूपसादृश्य-उत्प्रेक्षा-अतिशय-विभावना-विरोध-हेतु-समालङ्कारेषु समालङ्कार एवैको नवीनालङ्कारोऽस्ति । उभयालङ्कारेषु प्रशस्तिकान्ति-औचित्य-संक्षेप-यावदर्थत्व-अभिव्यक्तयः षड्नवीनाऽलङ्कारा प्रतिपादिताः सन्ति ।
एतेषु चतुर्दशालङ्कारेषु निम्नलिखिता अलङ्कारा एवालङ्कारत्वेन व्यवहृतम् परवत्तभिरलङ्कारिकैरिति ।
मुद्रा
प्रकृतार्थपरैः शब्दैः सूचनीयार्थस्य सूचने मुद्रालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति प्रकृतार्थबोधकपदकरणकसूच्यर्थसूचनत्वमिति मुद्रालङ्कारः । यथा -
“नितम्बगुर्वी तरुणी दृग्युग्म विपुला च सा' ।
अत्र नायिका वर्णनपरेण युग्मविपुलापदेनास्यानुष्टुप्छन्दसः युग्मविपुला : नामत्वरूपसूच्यर्थसूचनेन मुद्रा बोध्या ।।
उक्तिः
चमत्कारजनकत्वे सति कार्यातिशयहेतुभिन्नर्धामककार्यातिशयहेतुत्वकल्पनत्वं उक्तित्वम् । यथा -
'कचाः कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः' ।
अत्र तमालगतनैत्यातिशयाहेतौ यमुनातटारोहणे तद्धेतुत्वकल्पनम् ।
युक्तिः
स्वस्य मर्मगोपनीय क्रियया यत् परस्य वञ्चनं सा युक्तिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति स्वमर्मगोपननिमित्तक क्रियाहेतुकपरवञ्चनत्वं युक्त्यलकारत्वम् । यथा -
त्वामालिखम्तीं दृष्ट्वान्यं धनुः पौष्पं करेऽलिखत्। इति नायकं प्रति सख्युक्तिः । इह पुष्पचापलेखनक्रियया मन्मथ मया लिखित इति भ्रान्त्युत्पादनेन त्वविषयक स्वगतानुरागगोपनाय परवञ्चनं विवक्षितमिति ।
समालङ्कारः
परस्परमनुरूपयोः पदार्थयोः सम्बन्धस्य वर्णननम् समालङ्कारः । अनुरूपं योग्यत्वम् । यथा--
‘स्वानुरूपं कृतं सदम हारेण कुचमण्डलम् ।'
इह हारकुचमण्डलयोः सौन्दर्येण औचित्येन वानुरूपयोः संयोगस्य तादृशस्य वर्णनमस्ति । विशेषलक्षणानि पुनः-‘कार्यस्य कारणेन सारूप्यं द्वितीयः समः । यथा--
‘नीचप्रवणता लक्ष्मि जलजायास्तवोचिता ।'
इह लक्ष्म्याः जलजातत्वेन जलरूपकारणस्येव नीचासक्तता वणता । अनिष्टं विना यमर्थं कर्तुमुद्यतस्तत्सिद्धिः तृतीयः समः । यथा -
‘युक्तो वारणलाभोऽयं स्यान्न ते वारणार्थिनः ।'
इह वारणार्थिनस्ते वारणलाभो युक्तो न स्यादपितु स्यादेवेति ।
भट्टिकवेः योगदानम्
( २१+१७= ३८ ) भट्टिकाव्यस्य रचनाकाले यावन्मात्रालङ्काराः प्रचलिताः आसन् तेषामुदाहरणानि प्रदर्शितानि कविना स्वभट्टिकाव्ये । तेष्वलङ्कारेष्वाक्षेप-समासोक्तिप्रेय-रसवत्-ऊर्जस्वि-पर्यायोक्ति-समाहित-उदार-अपह्नति-व्याजस्तुति-उपमारूपकतुल्ययोगिता-उपमेयोपमा-सहोक्ति-परिवृत्ति-ससन्देह-उत्प्रेक्षावयव-संसृष्टि-आशीहेतु-निपुणाश्चेत्येकविंशतिरलङ्काराः नवीनाः सन्ति ।
अनेन प्रकारेण विष्णुधर्मोत्तरस्योनविंशतिरलङ्कारेषु-निन्दा-स्तुती' परित्यज्य भट्टिकाव्येऽष्टात्रिंशदलङ्काराः उदाहृताः सन्ति । अत्र यमकस्य विंशतिभेदाः प्रदर्शिताः । एवञ्चादिमध्यावसानभेदाद्दीपकस्यापि त्रयोभेदाः प्रदर्शिताः ।
आक्षेपः
प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया।।
आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति द्विविधं यथा ॥
अपह्रतिभिन्नत्वे सति चमत्कारजनकत्वे सति निषेधत्वमाक्षेपत्वम् । विशेषलक्षणानि तु चमत्कारजनकत्वे सति स्वेनोक्तार्थस्य किञ्चिन्निमितमधिसन्धाय प्रतिषेधादाक्षेपः । निषेधाभासत्वमाक्षेपत्वम् । यथा--
नरेन्द्रमौले न वयं राजसन्देशहारिणः ।
अत्र सन्देशहारकस्य नाहं सन्देशहारकेति कथनमयुक्तम् इति तादृशकथनं सर्वेऽपि राजानः भृत्यभावेन रक्षणीया इत्यत्र पर्यवस्यति ।
समासोक्तिः
विशेषणानां साम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः । भाधारणविशेषणमात्रेणोपस्थापिता प्रस्तुतधार्मिकव्यवहाराभेदेन यत्र प्रस्तुतधामको व्यवहारो भासते सा समासोक्तिः । एवञ्च साधारणविशेषणमात्रविशिष्टव्यवहारविशिष्टप्रस्तुतधार्मिकव्यवहारत्वम् समासोक्तित्वम् । यद्वायत्र प्रस्तुतवृत्तान्ते वय॑माने विशेषणसाम्यबलात् अप्रस्तुतवृतान्तस्यापि परिस्फूतिस्तत्र समासोक्त्यलङ्कारः । यथा--
'अयमैन्दीमुखं पश्य रक्तं चुम्बति चन्द्रमा ।' इति ।
अत्र चन्द्रवृतान्तेन कामुकवृत्तान्तोऽवगम्यते । विशेषणसामर्थ्यात् रक्तोऽनुरक्तश्चेति ।
प्रेयोऽलङ्कारः
विभावानुभावाभ्यां व्यञ्जितो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिशदभेदाः देवतागुरुशिष्यद्विजपुत्रादावभिव्यज्यमाना रतिश्च भावः । स च भावो यत्रापराङ्गम् तत्र प्रेयोऽलङ्कारः । प्रेयोऽलङ्कार एव भावालङ्कारपदेनापि उच्यते । यथा -
‘कदा वाराणस्याममरतटिनीरोधसि वसन् ।
वसानः कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम् ।।
अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन ।।
प्रसीदेत्याक्रोश निमिषमिव नेष्यामि दिवसान् ।।
अत्र शान्तरसस्य कदेति पदसूचितचिन्ताख्यो व्यभिचारिभावोऽङ्गम् ।
ऊर्जस्विः
अनौचित्येन प्रवृत्तो रसोभावश्च क्रमेण रसाभासभावाभासावुच्येते तौ च यत्रापरस्याङ्गे भवतस्तत्रोर्जस्विनामाऽलङ्कारः । यथा -
त्वत्प्रत्यर्थिवसुन्धरेशरमणीः सन्त्रासतः सत्वरम्
यान्तीर्वीरविलुण्ठितुं सरभसं याताः किराताः वने ।
तिष्ठन्ति स्तिमिताः प्ररूढपूलकास्ते विस्मृतोपक्रमा
स्तासामुत्तरलैः स्तनैरतितरां लोरिपाङगैरपि ।'
अत्र कविनिष्ठप्रविषयकरतिभावस्य शृङ्गाराभासोऽङ्गम् ।
त्वयि लोचनगोचरं गते सफलजन्मनृसिंहभूपतेः ।।
अजनिष्ठ ममेंति सादरं युधि विज्ञापयति द्विषां गणः ॥
अत्र कवेः प्रभुविषयस्य रतिभावस्य तद्विषयकद्विषदगणरतिरूपो भावाभासोङ्गम् ।
पर्यायोक्तिः
‘पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते ।'
यत्र पर्यायेण भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण विवक्षितार्थस्योक्तिः कथनम् तत्र ।
यद्वा-‘गम्यस्यापि भङ्गयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम् ।' (अ० स०) यदेव गम्यत्वं तस्यैवाभिधाने पर्यायोक्तम् । गम्यस्य सतः कथमभिधानमिति चेत्, गम्यापेक्षया प्रकारान्तरेणाभिधानस्याभावात् । न हि तस्यैव तदैव विच्छित्यागम्यत्वं वाच्यत्वं सम्भवति । अतः कार्यमुखद्वारेणाभिधानम् । कार्यादेरपि तत्र प्रस्तुतत्वेन वर्णनार्हत्वात् । अतएवाप्रस्तुतप्रशंसातो भेदः । तद्यथा -
देहि मत्कन्दुकं राधे परिधाननिगूहितम् ।
इति विसंसयन्नीवीं तस्या कृष्णो मुदेस्तु नः ।।
समाहितालङ्कारः
भावस्य प्रशमावस्थाभावशान्तिः । भावशान्तेः पराङ्गत्वे समाहितालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अपराङ्गत्वे सति भावशान्तित्वं समाहितालङ्कारत्वम् । यथा -
पश्यामः किमयं प्रपद्यतः इति स्थैर्यं मयालम्बितम्
किं वा नालपतीत्ययं खलु शठः कोपस्तयाप्याश्रितः ।
इत्यन्योऽन्यविलक्ष्य दृष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे
सव्याजं हसितं मया धृतिहरो मुक्तस्तु बाष्पस्तया ।।'
अत्र शृङ्गारस्य कोपशान्तिरङ्गम् ।।
उदारालङ्कारः
यत्र महतां महत्वप्रतिपादकसाधर्म्यम्, प्रस्तुतस्य अङ्गसम्पादकं भवेत्तत्रोदारोऽलङ्कार उच्यते । यथा -
‘तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी ।
निवसन्बाहुसहायश्चकार रक्षः क्षयं रामः ॥
अत्रेतादृशो महान् रामो दण्डकायावर्णनीयाया अङ्गम् । उदारोऽलङ्कार एवोदात्तालङ्कारपदेनापि उच्यते ।।
अपह्नतिः
उपमेयतावच्छेदकनिषेधसामानाधिकरण्येनारोप्यमाणमुपमानतादात्म्यमपतिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति वाक्यार्थोपकारकत्वे सति उपमेयतावच्छेदकनिषेधविशिष्टोपमानाभेदत्वम् अपहृतित्वम्, इति सामान्यलक्षणम् । यथा -
'नायं सुधांशुः किं तह व्योमगङ्गासरोरुहम् । इति ।
स च द्विविधोऽपह्रत्यलङ्कारः – शुद्धापह्नतिः, हेत्वपह्नतिश्च । शुद्धापह्नुतिः – अन्यस्यार्थे । यथा-
नायं सुधांशुरिति ।
‘स च एव युक्तिपूर्वश्चेत्युच्यते हेत्वपह्नतिः
यथा -
'नेन्दुस्तीव्रोनिश्यकैः सिन्धोरोऽयमुत्थितः । इति ।
‘अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापह्रतिस्तु सा ।'
'नायं सुधांशुः किं तह सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ।'
‘भ्रान्तापह्नतिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे ।' इति ।
यथा-
'तापं करोति सोत्कम्प ज्वरः किं न सखि स्मरः ।
निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृक्पातकैतवात् ।। इति पञ्चभेदाः भवन्ति ।
एतदन्यतमत्वमपि लक्षणं सम्भवति ।
व्याजस्तुतिः
मुखे निन्दावगतौ यत्स्तुतौ पर्यवसानं स्तुतेर्वा मुखेऽवगमो निन्दायां पर्यवसानं तद्व्याजस्तुतिर्वाच्यम् । कथमुभयोरनेनाभिधानमिति चेत् आद्यस्य व्याजेन स्तुतिरिति ग्रहणात् अन्यस्य तु । व्याजरूपी स्तुतिरिति ।
‘हे हेलाजितबोधिसत्त्वे जिते’त्यादि
उपमारूपकम्
रूपयति एकतां नयतीति रूपकम् । रूपंको लक्षणाविशेषः रूपयुक्तं करोतीत्यर्थः सोऽस्मिन्नस्तीति रूपकालङ्कारः । अलङ्कारत्वे सति अर्थोपकारकत्वे सति उपमेयतावच्छेदकविशिष्टतादात्म्यवत्वम् रूपकत्वम् । यथा—
मुखं चन्द्र इत्यत्र चन्द्रप्रतियोगिकतादात्म्यवन्मुखमित्याकारक। शाब्दबोध इति
तुल्ययोगिता
औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेन प्रस्तुतानाम | प्रस्तुतानां वा समानधर्माभिसम्बन्धे तुल्ययोगिता । यद्वा
‘वण्र्यानामितरेषां वा धर्मेक्यं तुल्ययोगिता । तेनानेकप्रस्तुतमात्रसम्बन्धंत्वप्रकारकचमत्कारजनकज्ञानविषयैकधर्मानेकाप्रस्तुमात्रसम्बन्धत्वप्रकारकचमत्कारजनकज्ञानविषयैकधर्मान्यतरवत्वं तुल्ययोगित्वम् ।
यथा-
‘सङ्कुचन्ति सरोजानि स्वैरिणी वदनानि च ।। अत्र प्रस्तुततुल्ययोगितेति ।
उपमेयोपमा
‘धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि ।' इत्यत्रोपमानतावच्छेदकार्थत्वविशिष्टत्वस्य ‘धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीः' इति सादृश्ये सत्वाल्लक्षणसमन्वयः।
सहोक्तिः
‘सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ।'
परिवृत्तिः
'परिवृत्तिवनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ।'
चमत्कारजनकत्वे सति न्यूनाधिकयोः परस्परविनिमयत्वं परिवृत्त्यलङ्कारत्वम् । तद्यथा -
‘अङ्गानि दत्त्वा हेमाङ्गि प्राणान् क्रीणासि चेन्नृणाम् ।
ससन्देहालङ्कारः
उपमानेन तत्त्वञ्च भेदं च वदतः पुनः ।
ससन्देहवचस्तुत्यै ससन्देहं विदुर्यथा ।।
अत्र प्रकृतस्य समेन सादृश्यज्ञानप्रयोज्यो यः संशयः संशयज्ञानं ससन्देहनामालङ्कारः । तद्यथा -
मरकतमणिमेदिनीधरो वा तरुणतरस्तरुरेष वा तमालः ।
रघुपतिमवलोक्य तत्र दूरदृषिनिकरैरिति संशयप्रपेदे ।।
उत्प्रेक्षावयवः
तद्भिन्नत्वेन तदभाववत्वेन वा प्रमितस्य पदार्थस्य रमणीयववृत्ति तत्समानाधिकरणान्यतरतद्धर्मसम्बन्धनिमित्तकं तत्त्वेन तद्वत्वेन वा सम्भावनमुत्प्रेक्षावयवोऽलङ्कारः । यथा -
‘लिम्पतीव तमोङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।।
संसृष्टिः
एतेषामलङ्काराणां यथासम्भवं क्वचिन्मेलने चारुत्वातिशयोपलम्भात् नरसिंहन्यायेन पृथगलङ्कारावस्थितौ तन्निर्णयश्चेत्थं भवति । तिलतण्डुलन्यायेन स्फुटावगम्यभेदालङ्कारमेलने संसृष्टिः । यथा--
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।।
अत्र पूर्वार्द्ध उत्प्रेक्षा, उत्तरार्द्ध उपमा, इत्यर्थालङ्कारयोः संसृष्टिः ।।
आशीः
‘आशीरिष्टजनाशंसा ।'
इष्टजनस्य स्वप्रियपुंसः आशंसा अभिमतप्राप्तीच्छा आशीर्वादः आशीर्नाम नाट्यालङ्कारः । यथा---
'ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता भव ।
पुत्रं त्वमपि सम्राजं सेव पुरुमवाप्नुहि ॥'
हेतुः
कार्येण सह कारणस्य वर्णनं हेत्वलङ्कारः । तथा च -
‘आशावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुध्रुवाम् ।
अत्र स्त्रीमानच्छेदनरूपकार्येण सह शीतांशुवर्णनम् ।
निपुणः
दोषेऽपि गुणं दृष्ट्वा तदभ्यर्थनायमपि नाट्यालङ्कारः । यथा -
‘विपदः सन्तु नः शश्वद्यासु सङ्कीर्यते हरिः ।
भामहस्य योगदानम्
( द्वौ नवीनालङ्कारौ सर्वेऽष्टात्रिंशत् )
(२+३६=३८ ) अष्टात्रिंशदलङ्काराणामेव निरूपणं कृतं भामहेन । भट्टिकवेरुदारालङ्कार एव उदात्तपदेनोच्यतेऽत्र। पाठभेदस्वीकरणेऽपि नास्त्युदारोदात्तयोरर्थभेदः किमपि । भामहदष्ट्या सर्वत्राऽलङ्कारविषये वक्रोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते 'कोऽलङ्कारोऽनया विना । वक्रोक्ति विना हेतु-सूक्ष्म-लेशानामप्यनेनालङ्कारत्येनाङ्गीकृतमनेन । तथा निपुणस्य निरूपणमेवाकृतम् । उपमायाः भेदरूपेणैव प्रतिवस्तूपमालङ्कारस्य विवेचनं कृतमनेन । यथा
समानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमोच्यते ।
यथेवानभिधानेऽपि गुणसाम्यप्रतीतितः ॥
भामहनिरूपिताष्टात्रिंशदलङ्कारेषु-अप्रस्तुतप्रशंसा-भाविकौ चालङ्कारी द्वावेवाभिनवौ स्तः । तत्र -
अप्रस्तुतप्रशंसा
अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः ।
अप्रस्तुतप्रशंसेति सा चैवं कथ्यते यथा —
चमत्कारजनकत्वे सति प्रस्तुतपरत्वे सति अप्रस्तुतवर्णनत्वमप्रस्तुतप्रशंसात्वम् । यथा -
'एकः कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते ।'
अत्र शकुन्तप्रशंसया एकराजसेविपुरुषस्य प्रशंसा भवति ।
भाविकः
भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम् ।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः ।।
देशकालाभ्यां स्वभावेन विप्रकृष्टार्थस्य साक्षात् ग्रहणायोग्यस्यापि सामग्रीबलेन प्रत्यायमाणत्वं स्फुटतया पुरः स्फुरदूपत्वेनैव प्रतीतिर्भाविकत्वम् । इह प्रत्यक्षेणैव अर्थः स्फुटतया प्रतीयतेऽनुमानशब्दादिभिस्त्वस्फुटतया । तत्र शब्दादपि सामग्रीवशेन पुनः स्फुरदूपतयैवावगतिर्भाविकम् ।
दण्डिनः योगदानम्
( त्रयोऽभिनवालङ्काराः, सर्वे सप्तत्रिंशदलङ्कारः )
(३+४२=४५-८=३७) दण्डिनः सप्तत्रिंशदलङ्कारेषु त्रयोऽभिनवालङ्कारा एव निरूपिताः सन्ति । ते चावृत्तिः, सूक्ष्मः, लेशाश्च ।। (१) आवृत्तिः–'विविधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्तिदीपकम् ।'
चमत्कारजनकवण्वण्र्योभयसम्बन्धत्वप्रकारकज्ञानविषयावृत्तधर्मवत्त्वम्, आवृत्तित्वम् । यथा -
‘वर्षयम्बुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी ।' इति ।
सूक्ष्मः
हेतुश्च सूक्ष्मलेशौ च वाचामुत्तमभूषणम् ।
इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सौक्ष्म्यात् सौक्ष्म्य इति स्मृतः ॥
इह सूक्ष्मः स्थूलमतिभिरसंलक्ष्यो योऽर्थः, स यदा कुशाग्रमतिभिरिङ्गिताकाराभ्यां संलक्ष्यते तदा तस्य संलक्षितस्य विदग्धं प्रतिप्रकाशन सूक्ष्मालङ्कारः ।
यथा-
‘मयि पश्यति साकेशैः सीमन्तमणिमावृणोत् ।।
केशकरणकाच्छादनरूपचेष्टया अस्तंगते सूर्ये त्वयाऽगन्तव्यमिति सङ्केतकालः सुच्यते । तेन पराशयाभिज्ञस्य साकूतचेष्टितं सूक्ष्मालङ्कारोऽत्र बोध्यम् ।
लेशः
‘हेतुश्च सूक्ष्मलेशौ च वाचामुत्तमभूषणम् ।।
दोषगुणयोः गुणदोषकल्पनं लेशः । यथा--
'''अखिलेषु विहङ्गषु हन्त ! स्वच्छन्द चारिषु ।।'''
अथ माधुरभाषित्वस्य गुणस्य पञ्जरबन्धहेतुतया दोषत्वं कल्पितम् ।
उद्भटस्य योगदानम्
( षडभिनवालङ्काराः सन्ति ) | (६+४५=५१-१०=४१) पूर्वप्रतिपादितेषु पञ्चचत्वारिंशदलङ्कारेषु यमक-निपुण-उपन्यास-निन्दास्तुतिउत्प्रेक्षावयव-उपमारूपक-आवृत्ति-आशी-सूक्ष्मलेश इति दशालङ्कारान् परित्यशैकचत्वारिंशदलङ्काराणां निरूपणं कृतमनेन ग्रन्थकारेण स्वकाव्यालङ्कारसारसंग्रहे। तेष्वेकचत्वारिंशदलङ्कारेषु पुनरुक्तवदाभास-छेकानुप्रास-लाटानुप्रास-प्रतिवस्तुपमा-काव्यलिङ्ग-दृष्टान्ताश्चेति षडभिनवालङ्काराः निरूपिताः सन्ति । ते यथा -
पुनरुक्तवदाभासः
एवञ्च विभिन्नरूपयोर्वस्तुतो भिन्नार्थकयोरपि शब्दयोरापाततः एकार्थकतया प्रतीतिः पुनरुक्तवदाभास इति । मम्मटभट्टस्तु-‘अत्रकस्मिन्पदे परिवत्तते नालङ्कार इति शब्दाश्रयः । अपरस्मिस्तु परिवर्तितेऽपि न हीयते, इत्यर्थनिष्ठः । इत्युभयालङ्कारोऽयम् । किन्तु शब्दवैचित्र्यस्योत्कटतया पुनरुक्तवदाभासः शब्दालङ्कारमध्ये एव गणितः । आमुखतुल्यार्थत्वस्य च शब्दधर्मत्वेन शब्दाश्रयत्वाच्छब्दालङ्कार एवेति । अलङ्काररत्नाकरः । तद्यथा-
‘भुजङ्गकुण्डलीत्यक्तशशिशुभ्रांशुशीतगुः ।
जगन्त्यपि सदापायादव्याच्चेतो सदाहरः ।।
छेकानुप्रासः
‘लोकोक्तेरर्थान्तरव्यञ्जकता चेति छेकानुप्रासः । यथा -
‘भुजङ्ग एव जानीते भुजङ्गचरणं सखे । अत्र चमत्कारजनकत्वे सति लोकोक्तिनिष्ठार्थान्तरव्यञ्जकत्ववर्णनत्वमेव छेकानुप्रासत्वमिति ।।
लाटानुप्रासः
शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे तात्पर्यमात्रतः । लाटानुप्रासः ॥ इति । यथा -
‘स्मेरराजीवनयने लोचने कि निमीलिते।'
अत्रार्थमात्रस्य पौनरुक्त्येशब्दस्य च तद्भावे लाटानुप्रासः ।
प्रतिवस्तूपमा
उपमेयस्य च कविभिः सा प्रतिवस्तूपमा यथा ॥
साधारणो धर्मः उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च कथितपदस्य दुष्टतया अभिहितत्वात् शब्दभेदेन यदुपादीयते सा वस्तुनो वाक्यार्थत्वस्य उपमानत्वात् प्रतिवस्तुपमालङ्कारः । यथा -
'तापेन भाजते सूरः शूरश्चापेन राजते।'
अत्र दीप्तिरूपस्यैकस्यार्थस्य भ्राजराजशब्दाभ्यामुपादानेन वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नत्वम् । तेन सूर्यशूरयोराथिकोपमानोपमेयभाव इति । तेन
काव्यलिङ्गम्
समर्थनाक्षेपार्थसमर्थनं काव्यलिङ्गालङ्कारः ।। तथा च चमत्कारजनकत्वे सति समर्थनाक्षेपसमर्थनत्वं काव्यलिङ्गम् । यथा -
''' 'जितोऽसि मन्द ! कन्दर्प ! मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ।।'''
कन्दर्पजयस्य दुष्करत्वेन साक्षेपत्वमिति समर्थनाय मच्चितेऽस्ति त्रिलोचनः इत्युपादानात् । येन त्वं भस्मसात् कृतः स मम हृदये वसति अतस्त्वं मया जितः इति अर्थावबोधः ।
दृष्टान्तः
चमत्कारजनकत्वे सति उपमानवृत्तिधर्मविशिष्टोपमेयधर्मवत्वं दृष्टान्तालङ्कारत्वम् । यथा--
त्वमेव कीर्त्तिमान् राजन् विधुरेव हि कान्तिमान् ।'
अत्र कीत्तकान्त्योः बिम्बप्रतिबिम्बभावेन राज्ञि विधुर्सादृश्यप्रतीतिरिति ।
वामनस्य योगदानम्
( द्वौ नवीनालङ्कारौ, सर्वे द्वात्रिंशत् ) काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ वामनस्तु वक्रोक्तिस्तथा व्याजोक्तिरिति द्वावेवाभिनवालङ्कारी मन्यते । हेतु-स्वभावोक्ति-संकर-वार्ता-लेश-निपुण-दृष्टान्त-काव्यलिङ्ग-उपन्यास-निन्दास्तुति-आशी-आवृत्ति-पर्यायोक्त-प्रेय-रसवत्-ऊर्जस्वि-उदात्तभाविक-सूक्ष्म-लाटानुप्रास-छेकानुप्रासादीनामेकविंशतिपूर्वप्रतिपादितानामलङ्काराणां प्रत्याख्यानकृत्वा मात्रैकचत्वारिंशदलङ्काराणामेवात्र विधानं कृतवान् । (२+५१=५३-२१=३२ )।
वक्रोक्तिः
श्लेषकाकुभ्यामभिप्रेतार्थात् अन्यार्थस्य प्रकल्पनम् वक़ोत्यलङ्कारत्वम् । यथा -
‘मुञ्चमानं दिने प्राप्तं नेह नन्दी हरान्तिके ।'
यद्यपि हरस्य समीपे नन्दी नास्ति अर्थात् तव समीपे स्वामी अस्ति । दिनं प्राप्त अर्थात् रात्रिर्गता । मानस्यावसरो नास्ति तथापि त्वं मानं न त्यजसि इति सखी प्रति सख्युक्तिः । नन्दीत्यत्र पदे श्लेष इति ।
व्याजोक्तिः
अन्यहेतुकथनेन यदाकारस्य गोपनं तत् व्याजोक्तिः। यद्वा प्रकाशीभवदर्थस्य छलेनापलापः व्याजोक्तिः । यथा---
‘सखि पश्य गृहारामपरागै रश्मिधूसरा'
अत्र चौर्यरतकृतसंकेतभूपृष्टलुण्ठनलग्नधूलिसमुदायस्य गृहारामपरागैर्गोपन
मिति ।
रुद्रटस्य योगदानम्
(पञ्चत्रिंशदभिनवालङ्कारास्तथैकत्रिंशत्पूर्वप्रतिपादितालङ्काराः प्रतिपादिताः ) ( ३५+५३=८८-२२= ६६ )
समुच्चयः
बहूनां युगपद् भावभाजां गुम्फः समुच्चयः अथवारमणीयत्वे सति युगपदबहुपदार्थसम्बन्धत्वं समुच्चयालङ्कारत्वम् । समानकालभवनभाक् बहुंपदार्थानां वर्णनं समुच्चयः । यथा
‘नश्यन्ति पश्चात् पश्यन्ति त्रस्यन्ति च भवद्विषः ।'
भावोदयः
भावस्योगमावस्था भावोदयः । स यद्यपराङ्गं तदा भावोदयालङ्कारः । यथा -
तदद्य विश्रम्य दयालुरेधि मे दिनं निनीषामि भवद्विलोकिनी ।
अदशि पादेन विलिख्य पत्रिणा तथैव रूपेण समः स मत्प्रियः ॥
अत्र नलं प्रति दमयन्त्याः दिनं निनीषामीत्यनेनोत्सुकतारूपभावोदयः शृङ्गाररसस्याङ्गम् ।
विषमः
परस्परानुरूप्यरहितयोः पदार्थयोः यत्र सम्बन्धो वय॑ते तत्र विषमालङ्कारः । यथा--
''क्वेयं शिरीषमृद्वङ्गी क्व तावन्मदनज्वरः ।' इहाङ्गनायां शिरीषमृदुवर्णनेनास्याः दुःखासहिष्णुतायाः मदनज्वरो युक्त इति लौकिकव्यवहाराविषयस्याननुरूपस्य मदनज्वरस्य सामानाधिकरणप्रतीत्यालक्षणसमन्वयः।
अनुमानम्
अनुमितिकरणमनुमानम् । अनुमितित्वं चानुमिनोमीति मानससाक्षात्कारसाक्षिको जातिविशेषः । व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयजन्यज्ञानं वानुमितिः । अस्य च कविप्रतिभोल्लिखित्वेन चमत्कारित्वे काव्यालङ्कारतेति । शुद्धानुमानं यथा -
विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ।।
परिकरालङ्कारः
चमत्कारजनकत्वे सति प्रकृतार्थोपपादकार्यव्यञ्जनविशेषणत्वं परिकलिङ्कारत्वम् । यथा -
सुधांशुकलितोतंसस्तापं हरतु वः शिवः । इति । सुधांशुना कलितः कृतः उत्तंसः शेखरो येन सः शिवः वः युष्माकं तापं हरतु नाशयतु इत्यर्थः । शैत्येन तापस्य हरणात् ‘सुधांशु' इति विशेषणं साभिप्रायमिति लक्षणसमन्वयः ।।
परिसंख्या
‘स्नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेषु नतध्रुवाम् ।'
अत्र स्त्रीहृदये स्नेहक्षयं निषिद्धय दीपेषु स्नेहक्षयः कथितः ।
कारणमाला
कारणमाला सेयं यत्र यथापूर्वमेति कारणताम् ।
अर्थानां पूर्वार्थाद् भवतीदं सर्वमेवेति ।।
यदा पूर्वपूर्वं क्रमेणोत्तरमुत्तरं प्रतिहेतुत्वं भजते, वदा कारणमाला ख्योऽयमलङ्कारः । यथा -
भवन्ति नरकाः पापात् पापं दारिद्रयसम्भवम् ।
दारिद्रयमप्रदानेन तस्माद्दानपरो भव ।।
अत्र वस्तुपदेन कार्यकारणान्यतरं ग्राह्यम् ।
अन्योऽन्यः
यान्योऽन्यमुपकारः स्यात् तान्योऽन्यं नामालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति पदार्थविशिष्टपदार्थवर्णनत्वमन्योन्यालङ्कारत्वम् । यथा-
‘कमलेन पयः पयसा कमलम् ।'
उत्तरालङ्कारः
‘किञ्चिदभिप्रायसहितं गूढमुत्तरमुत्तरालङ्कारः । यथा-
‘यत्रासौ वेतसी पान्थ तत्रेयं सुतरा सरित् ।।
सरित्तरणमार्गं पृच्छन्तं प्रति तं पुरुषं कामयमानायाः नायिकाया उत्तरमिदम् ।
सारालङ्कारः
यत्रोत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वप्रतियोग्यमुत्कर्षवत्त्वं कथ्यते स सारालङ्कारः । स च श्लाघ्यगुणोत्कर्षकः, अश्लाघ्यगुणोत्कर्षकः उभयरूपश्च । तद्यथा प्रथमः
‘अन्तविष्णोस्त्रिलोकी निवसति फणिनामीश्वरे सोऽपि शेते' ।। द्वितीयः -
तृणाल्लघुतरस्तुलस्तुलादपि च याचकः ।
वायुना कि न नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति । ।
उभयरूपो यथा--
गिरिर्महान् गिरेरब्धिर्महान् अब्धेर्नभो महत् ।
अत्र ब्रह्मपर्यन्तेषु महत्त्वं श्लाघ्यगुणः, प्रकृतार्थाशायामश्लाघ्यगुण इति ।
मीलितालङ्कारः
यदि स्वसादृश्याद्भ दो न लक्ष्यते तदालितालङ्कारः । यथा--
‘रसो नालक्षि लाक्षाया चरणे सहजारुणे ।'
अत्र चरणयोः सहजारुण्येन स्वसदृशाल्लाक्षारसस्य ज्ञानं न जायते । '
एकावली
एकावलीति सेयं यत्रार्थपरम्परा यथालाभम् ।
आधीयते यथोत्तरविशेषणा स्थित्यपहोभ्याम् ॥
पूर्वं पूर्वं प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत्स्थापनं निषेध वा सम्भवति सा द्विधा बुधैरेकावली भण्यते ।
प्रथमः–'नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कण द्वौ स्तम्भदोलितौ ।'
द्वितीयम्-‘न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं ।
न पङ्कजं तद् यदलीनषट्पदम् ।।
मतालङ्कारः
प्रत्याख्यानं कृतमस्यालङ्कारस्य मम्मटभट्टेन ।
अन्योक्तिः
अन्योक्त्यलङ्कारस्यान्तर्भावोऽभवदन्यस्मिन्नलङ्कारे परवत्तिभिरालङ्कारिकैः ।
प्रतीपम्
यत्रानुकम्प्यते समुंपमाने निन्द्यते वापि ।
उपमेयमतिस्तोतुं दुरवस्थमिति प्रतीपं स्यात् ।।
अलङ्कारत्वे सति वाक्यार्थोपकारकत्वे सति प्रसिद्धोपमानप्रतिकूलधर्मवत्त्वम् प्रतीपत्वम् । प्रतिकूलत्वञ्च तिरस्टारप्रयोजकत्वम् । उपमानोपमेयभावस्य विवक्षाधीनत्वेन चन्द्र इव मुखमित्यत्र मुखस्यापि उपमानत्वं भवतीत्युप. मायामतिव्याप्तिवारणाय प्रसिद्धेति । एवञ्च कविकुले प्रकृते चन्द्रस्यैवोपमानत्वं प्रसिद्धमिति नातिव्याप्तिः । उदाहरणं यथा -
‘त्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्वक्त्रसदृशो विधुः ।'
अत्र प्रसिद्धोपमानस्य पद्मादेः न्यूनत्वबोधनाय नेत्रसादृश्यं विवक्षितम् ।
भ्रान्तिमान्
अर्थविशेषं पश्यन्नवगच्छेदन्यमेव तत्सदृशम् ।
निःसन्देहं यस्मिन्प्रतिपत्ता भ्रान्तिमान्स इति ।।
यत्र प्रतिपत्त्यार्थविशेषमुपमेयलक्षणं पश्यंस्तत्सादृश्यादन्यमेवार्थं उपमान-. लक्षणं निःसंशयमवबुध्यते स इत्यमुना प्रकारेण भान्तिमानलङ्कार इति । यथा--
‘अयं प्रमत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेत्ति पङ्कजम् ।'
सा भ्रान्तिः पशुपक्ष्यादिगती यस्मिन् वाक्यसन्दर्भेऽनूद्यते स भ्रान्तिमान् ।
प्रत्यनीकम्
तस्य विरोधीत्युक्त्वा कल्पयेत्प्रत्यनीकं तत् ।।
यत्र बलवतः प्रतिपक्षस्य दुर्बलेन प्रतिपक्षेण प्रतीकारः कत्तुं न शक्यत इति तत्सम्बन्धिनो दुर्बलस्य यत् तं बाधितुं तिरस्कारः क्रियते । तत् प्रत्यनीकमलङ्कारः । यथा--
नेत्रनेत्रानुगौ कर्णावुत्पलाभ्यामधः कृतौ ।
उत्पन्नाभ्यां विजेतुमशक्ययोः स्वजयकारिणोः नेत्रयोः अनुसारिणौ । कण तिरस्कृताविति ।
पूर्वाऽलङ्कारः
मम्मटभट्टमतानुसारेण कार्यकारणस्य विप“यरूपातिशयोक्तावस्य पूर्वालङ्कारस्यान्तर्भावो वर्तते । |
पुलवामा
भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति पुलवामामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पुलवामा ।
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
साम्यम्
तत्सामान्यगुणादिककारणया तद्भवेत्साम्यम् ।।
परस्परमनुरूपयोः पदार्थ योः सम्बन्धस्य वर्णनम् साम्यालङ्कारः । अनुरूपत्वं योग्यत्वम् । तच्च युक्तमिति लौकिकव्यवहारविषयत्वम् । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति स्वविशिष्टसम्बन्धवर्णनत्वम् साम्यालङ्कारत्वम् ।। यथा -
‘स्वानुरूपं कृतं सद्म हारेण कुचमण्डलम् ।।
इह हारकुचमण्डलयोः सौन्दर्येण औचित्येन वानुरूपयोः संयोगस्य तादृश्यस्य वर्णनमस्ति । कार्यस्य कारणेन सारूप्यम् । यथा -
'नीचप्रवणता लक्ष्मि जलजायास्तवोचिता ।'
इह लक्ष्म्याः समुद्रजलजातत्वेन जलरूपकारणस्येव नीचासक्तता वणता अनिष्ट विना यमर्थं कत्तु मुद्यतस्तत्सिद्धिस्तृतीयं साम्यम् । यथा -
युक्तो वारणलाभोऽयं स्यान्न ते वारणार्थिनः ।
इह वारणार्थिनस्ते वारणलाभो युक्तो न स्यादिति ।।
स्मरणम्
वस्तुविशेषं दृष्ट्वा प्रतिपत्ता स्मरति यत्र तत्सदृशम् ।
कालान्तरानुभूतं वस्त्वन्तरमित्यदः स्मरणम् ।।
उदाहरणं यथा -
अरविन्दमिदं वीक्ष्य खेलत्खञ्जनमञ्जुलम् ।
स्मरामि वदनं तस्याश्चारुचञ्चललोचनम् ॥
तद्गुणालङ्कारः
यस्मिन्नेकगुणानामर्थानां योगलक्ष्यरूपाणाम् ।
संसर्गे नानात्वं न लक्ष्यते तद्गुणः स इति ।।
यत्र परिमितगुणस्य वस्तुनः समीपर्वात प्रकृष्टवस्तुगुणस्य स्वीकरणं स तद्गुणस्तस्योत्कृष्टगुणस्य गुणाः अस्मिन्निति कृत्वा । न चेदं मीलितं तत्र हि प्रकृतं वस्तुवस्त्वन्तरेणाच्छादितत्त्वेन प्रतीयते । उदाहरणं यथा -
नीतो नासान्तिकं तन्व्या मालत्याः कुसुमोत्करः ।
बन्धूकभावमानिन्ये रागेणाधरवत्तना ।।
अधिकालङ्कारः
यत्रान्योऽन्यविरुद्ध विरुद्धबलवत् क्रिया प्रसिद्धं वा ।
वस्तुद्वयमेकस्माज्जायत इति तद्भवेदधिकम् ।।
यत्राधारेसुमहत्याधेयमवस्थितं तनीयोऽपि ।
अतिरिच्येत कथञ्चित्तदधिकमपरं परिज्ञेयम् ॥
आधाराधेययोरन्यतरस्यातिविस्तृतत्वसिद्धिफलकस्यातिन्यूनकल्पनमधिकम् । उदाहरणं यथा -
अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम् ।
भाति मातुमशक्योऽपि यशोरात्रिर्यदत्र ते ।।
असङ्गतिः
विस्पष्टे समकालं कारणमन्यत्र कार्यमन्यत्र ।
यस्यामुपलभ्येते विज्ञेया संगतिः ज्ञेयम् ।।
ययोः कार्यहेत्वोः भिन्नदेशत्वं विरुद्धं तयोस्तन्निबध्यमानमसङ्गतिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति कार्यताविशिष्टकारणत्वमसङ्गतित्वम् । यथा
पिहितम्
परवृत्तान्तज्ञातुः साकूतचेष्टितं पिहितालङ्कारः । उदाहरणं यथा -
'प्रिये गृहागते प्राप्ते कान्तातल्पमकल्पयत् ।।
अत्र गृहागते कान्ताशयनमकल्पयत् । रात्रौ सपत्नीगृहे जागरणत्वं श्रान्तोऽसि इति शयनकल्पनरूपसाभिप्रायकचेष्टा कामिन्याः वर्तते ।
व्याघातः
अन्यैरप्रतिहतमपि कारणमुत्पादनं न कार्यस्य ।
यस्मिन्नभिधीयते व्याघातः स इति विज्ञेयः ।।
यं कञ्चिदुपायमवलम्ब्य केनचिद्यन्निष्पादित वस्तु तत्ततोऽन्येन केनचित् । तत्प्रतिद्वन्द्विना तेनेवोपायविशेषेण यदन्यथा क्रियते स निष्पादित वस्तुव्याहतिहेतुत्वात् व्याघातः । उदाहरणं यथा -
विरूपाक्षस्य जयनीस्ताः स्तुवे वामलोचना ।।
असम्भवः
कस्यचित्पदार्थस्य निष्पत्तेरसंभावनीयत्ववर्णनत्वमसम्भवत्वम् । उदाहरणं यथा -
‘को वेद गोप शिशुकः शैलमुत्पाटयेदिति' ।
अत्र गोपबालककतृकशेलकर्मकोद्धरणस्यात्यन्तासम्भावितस्य कथनम् ।
तत्त्वालङ्कारः
अस्याप्यलक्कारत्वं नाङ्गीकृतं परवत्तभिराचार्यंः। '
वक्रोक्तिः
श्लेषकाकुभ्यामभिप्रेतार्थात् अन्यार्थस्य प्रकल्पनं वक़ोत्यलङ्कारत्वम् । यथा -
‘मुञ्चमानं दिने प्राप्तं नेह नन्दी हरान्तिके।'
यद्यपि हरस्य समीपे नन्दी नास्ति अर्थात् तव समीपे स्वामी अस्ति । रात्रिर्गता। मानस्यावसरो नास्ति तथापि त्वं मानं न त्यजति इति सखि प्रत्युक्तिः ।
श्लेषः
उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य साध्यते ।
गुणक्रियाभ्यां नाम्ना च श्लिष्टं तदभिधीयते ॥
चमत्कारजनकत्वे सति नानाधर्मावच्छिन्नार्थनिरूपितनानाशक्तिमच्छब्दजनत्वम् श्लेषत्वम् । यथा---
'सर्वदो-माधवः पायात् स योग-गामदीधरत् ।'
स सर्वदः सर्वद्यता माधवः विष्णुः पायात् रक्षेत् योऽगं गोवर्धननामकं पर्वतं गां पृथ्वीं धृतवान् इति विष्णुपक्षे, अन्यपक्षे उमाधवः पायात् यो गङ्गाम् अदीधरत् ।
चित्रालङ्कारः
तेष्वाद्यमुच्यते श्लोकद्वयी सज्जनरञ्जिका ॥
कामिनीव भवत्खङ्ग लेखाचारुकरालिका ।
काश्मीरसेसारक्ताङ्गीशत्रुकण्ठान्तिकाश्रिता ।।
यत्र खड्गादि सन्निवेशविशेषेण न्यस्ताः वर्णाः खड्गाद्याकारं प्रकटयन्ति तत्र चित्रालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति खड्गादिसभिवेशप्रयत्नत्वं चित्रालङ्कारत्वम् ।
भोजराजस्य योगदानम्
(२१+१०२= १२३-५१=७२ ) निजसरस्वतीकण्ठाभरणे सुविस्तरेणालङ्काराणां विवेचनं कृतम्भोजराजाचार्येण । शब्दालकारेषु जाति-गति-रीति-वृत्ति-भणिति-शय्या-पठिति-गूढप्रश्नोत्तर-ध्येय-श्रव्य-दृश्य-अभिनयान्तास्त्रयोदशानामभिनवालङ्काराणां निरूपणं कृतमनेन । अग्निपुराणवणतदुष्करालङ्कारस्य प्रत्याख्यानं कृत्वा चित्रालकारस्य प्रश्न-प्रहेलिकारूपप्रभेदयोरलङ्कारत्वम् स्वतन्त्ररूपेण स्वीकृत्य, प्रश्नालङ्कारस्य स्थाने प्रश्नोत्तराऽलङ्कारः अङ्गीकृतमनेन । अर्थालङ्कारेषुभयोलडकारेषु च भेद-वितर्क-प्रत्यक्ष-उपमान-आगम-अर्थापत्ति-अभाव-उल्लेखान्ताः टालङ्काराः नव्याः सन्ति । प्रश्नोत्तरस्य स्वतन्त्ररूपेणालङ्कारत्व स्वीकरणेa भोजराजस्यैकविंशतिर्नव्यालङ्कारा एव भवन्ति एवंप्रकारेण पूर्वोक्तेषु अधिकशतमलङ्कारान् विहाय मात्रद्वासप्ततेरलङ्काराणां प्रतिपादनं कृतमनेन भोजराजाचार्येण ।।
प्रत्यक्षालङ्कारः
इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं यक्षत्वम् तस्य कविप्रतिभोल्लिखितत्वेन चमत्कारित्वे काव्येऽलङ्कारिता । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यज्ञानत्वं प्रत्यक्षालङ्कारत्वम् । यथा -
क्रान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धौ ।
स्वादुनिप्रणिदितालिनिशीथे निर्ववारमधुनीन्द्रियवर्गः ॥
अत्रेन्द्रियतृप्त्या तज्जन्य प्रत्यक्षालङ्कारत्वम् ।।
उपमानालङ्कारः
उपमानोपमेयसादृश्यज्ञानजन्यज्ञानत्वमुपमितित्वम् । तच्चोपमिनोपमीतिमानसप्रत्यक्षसाक्षिकजातिविशेषः । तदाश्रयकरणमुपमानम् । तस्य कविप्रतिभोल्लिखितत्वेन चमत्कारित्वे काव्येऽलङ्कारिता । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अनुमितिकरणत्वं अनुमानालङ्कारत्वम् । यथा--
‘यथारन्ध्र व्योम्नश्चलजलद धूमः स्थगयति स्फुलिङ्गानां रूपं दधति च यथा कीटमणयः । यथा -
विद्युज्ज्वालोल्लसितपरिपिङ्गाश्च ककुभः
तथा मन्ये लग्नः पथिकतरुखण्डे स्मरदवः ॥'
रूपसङ्कीर्णमिदम् । शुद्धानुमानं यथा -
‘निलीयमानैविगैविनिमतवद्भिश्च पङ्कजैः
अर्थापत्तिः–चमत्कारवर्णनत्वे सति कैमुतकन्यायेनार्थसिद्धेवर्णनत्वमर्थापत्यलङ्कारत्वम् । यथा -
‘स जितस्त्वन्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम्' येन चन्द्रेण पदमानि जितानि सोऽपि त्वन्मुखेन जितः तेन मुखेन पदमानि जितानि इति किमु वक्तव्यमर्थात् तानि जितान्येवेत्यर्थापत्त्यावगम्यते ।
उल्लेखः
'बहुभिर्बहुधोल्लेखादेकस्योल्लेख इष्यते ।
तथा च -
चमत्कारजनकत्वे सति एकत्ववद् वस्तुविशिष्टज्ञानत्वमुल्लेखत्वम् । प्रथमसम्बन्धस्योदाहरणं यथा -
'गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीत्त भीष्मः शरासने' ।
अत्र ग्रहीतृभेदाभावेऽपि विषयभेदादेकस्य बहुधोल्लेख इति । अतः परं । नाटयालङ्काराः सन्ति ।
मम्मटभट्टस्य योगदानम
( सप्तनव्यालङ्काराः सर्वे १२३ अलङ्काराः )
( ६+ १२३= १३०-५६=७४ ) काव्यप्रकाशे मम्मटभट्टेन षड्शब्दालङ्काराणां, षष्टिः अर्थालङ्काराणाञ्च तथा गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रसङ्गे सप्तरसवदाञ्चलङ्काराणां प्रतिपादनं कृतम् । एतेष्वलङ्कारेषु रसवद्वर्गस्यालङ्कारेषु भावोदयः, भावसन्धिस्तथा भावशवलता स्त्रयोऽलङ्कारा एवमतद्गुण-विनोक्ति-सामान्यास्तथा स्वतन्त्ररूपेण मालादीपकाख्यश्चत्वारोऽभिनवालङ्काराः सन्ति । उदात्तालङ्कारस्तु दण्डिनः उदारालङ्कारस्यैव प्रकारान्तरमस्ति । अनेन प्रकारेण पूर्वोक्तेषु त्रयोविंशत्यधिकशतमलक्कारेषु मम्मटेन सप्ताभिनवालङ्कारान् संयोज्य पूर्वप्रतिपादितान् षट्पञ्चाशदलङ्कारान् विहाय केवलं चतुःसप्तत्यलक्काराणां निरूपणं कृतम् ।
भावोदयः
भावस्योगमावस्था भावोदयः । स यद्यपराङ्ग तदा भावोदयालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अपराङ्गत्वे सति उद्गमावस्थापन्नभावत्वं भावोदयालङ्कारत्वम् । यथा -
तदद्य विश्रम्य दयालुंरेधि मे दिनं निनीषामि भवद् विलोकिनी।
अदश पादेन विलिख्य पत्रिणा तथैव रूपेण समः स मत्प्रियः ॥
भावसन्ध्यलङ्कारः
द्वयोविरुद्धयोर्भावयोः परस्परस्पर्धा भावसन्धिः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति अपराङ्गत्वे सति परस्परस्पर्धापन्नभावत्वं भावसन्ध्यलङ्कारत्वम् । यथा -
एकाभूत् कुसुमायुधेषुधिरिव प्रव्यक्तपुङ्खावली।
जेतुर्मङ्गलपालिकेव पुलकै रम्या कपोलस्थली ॥
लोलाक्षीं क्षणमात्रभावविरहक्लेशासहां पश्यतो ।
भावशबलता
क्वाकार्यं शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा
दोषाणां प्रशमाय नः श्रतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् ।
कि वक्षन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा
चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ।।
अत्र क्रमेण वितक्यौत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शबलता विप्रलम्भशृङ्गारस्याङ्गम् ।
अतद्गुणः
स्वसम्बद्धो योऽन्यपदार्थः । तद्गुणानङ्गीकरणमतः गुणालङ्कारः । तथा च - चमत्कारजनकत्वे सति स्वसम्बन्धीन्यपदार्थगुणानङ्गीकरणवर्णनत्वमतद्गुणालङ्कारत्वम् । यथा -
‘चिरं रागिणि मच्चित्ते निहितोऽपि न रञ्जसि ।
अत्र बहुकालानुरागवति मम चित्ते बहुकाले निहितोऽपि त्वं नानुरागयुक्तो भवसि ।।
विनोक्तिः
हृद्यत्वे सति विनार्थसम्बन्धित्वं विनोक्तित्वम् । विशेषलक्षणन्तु–चमत्कारजनकत्वे सति किञ्चिद्विना वय॑स्य दुष्टत्वं विनोक्ति| त्वम् यथा -
‘विद्या हृद्यापि सावद्या विना विनयराम्पदश् ।'
प्रस्तुतं किञ्चिद्विनारम्यं रम्यं चेत् साऽपि विनोक्तिः, यथा -
"विनाखविभात्येषा राजेन्द्र ! भवतः सभा ।'
तथा च - किञ्चिद्व्यतिरेकेण प्रस्तुतस्य रम्यत्वारम्यत्वान्यतरवर्णनत्वम् विनोक्तित्वमिति प्रकारद्वयसाधारणं लक्षणमिति केचित् ।।
सामान्यम्
स्वसादृश्याद् यदि व्यावर्तकधर्मो ने लक्ष्यते तदा सामान्यालङ्कारः । यथा -
'पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुध्रुवाम् ।'
अत्र कमलसमुदायगतकामिन्याः कमलसदृशमुखाज्ञानस्य वर्णनम् । तथा च । चमत्कारजनकत्वे सति स्वसादृश्यप्रयोज्यव्यावर्तकधर्मज्ञानाभाववद्वर्णनत्वं सामान्यत्वम् । मीलितालङ्कारे एकेनापरस्य भिन्नस्वरूपानवभासरूपमीलनं क्रियते । सामान्यालङ्कारे तु भिन्नस्वरूपावभासेऽपि व्यावर्तकविशेषो न लक्ष्यते इति भेदः ।
मालदीपकालङ्कारः
चमत्कारजनकत्वे सति तत्क्रियादिविशिष्टवर्णनत्वं मालादीपकत्वम् । यथा--.
‘स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः । अत्र स्थितिक्रियासम्बन्ध्यवर्ण्यस्मरविषयकत्वं तत्क्रियासम्बन्धिवयं हृदयविषयकत्वं च वर्णने वर्त्तते ।
रुय्यकस्य योगदानम्
( चत्वारोऽभिनवालङ्काराः )
(४+१३०=१३४-५२= ८२ ) अस्मिन् ग्रन्थे रुय्यकप्रतिपादितेषु श्यशीत्यलङ्कारेषु परिणाम-विचित्रविकल्प-निमीलिताख्याश्चत्वारोऽभिनवालङ्काराः एवास्य स्वनिर्मिताः सन्ति । अस्यालङ्कारिकस्य समयेऽलङ्काराणां संख्या चत्वारिंशदधिकशतमासीत् । किञ्चानेन तेषु द्वापञ्चाशदलङ्कारान्विहाय मात्र द्वयशीत्यलङ्काराणां प्रतिपादनं कृतम् ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
प्रबुद्धरौहिणेयस्य षडङ्कस्य प्रकरणस्य रचयिता रामचन्द्रो जैनमुनिर्वादिदेवस्य जयप्रभसूरेः शिष्यो द्वादश्याः शताब्द्याश्चरमे भागे जन्मना भुवमलङ्कुर्वाणः स्वातन्त्र्यप्रेमस्थेमानं स्तुवन् कालकूटचतुष्टयीं परिभाषते स्म -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
परिणामालङ्कारः
‘परिणामः क्रियार्थश्चेद् विषयी विषयात्मना ।' तथा च–'परिणमति यत्र विषयः प्रस्तुतकार्योपयोगाय ।'
तथा यत्रारोपविषयः प्रकृतिकार्यसिद्धयर्थमारोप्यमाणात्मतया परिणमति तत्र यथार्थाभिधानः परिणामालङ्कारः । तथा च-चमत्कारजनकत्वे सति विषयतावच्छेदकविशिष्टविषयित्वं परिणामत्वम् । यथा -
‘प्रसन्नेन दुगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा ।'
प्रबुद्धरौहिणेयम्
अन्यासक्ते जने स्नेहः पारवश्यमथार्थिता।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
परिणामालङ्कारः
अत्र मदिरेक्षणाकतृ कवीक्षणमब्जकरणकं न सम्भवति । अतोऽब्जं नेत्ररूपेण । परिणमति । कमलस्य नेत्ररूपेण परिणामात् ।
विचित्रालङ्कारः
फलेच्छया 'विपरीतः प्रयत्नश्चेत् विचित्रालङ्कारः । तथा च चमत्कारजनकत्वे सति फलविशिष्टप्रयत्नत्वं विचित्रालङ्कारत्वम् । यथा -
प्रबुद्धरौहिणेयम्
अदातुश्च प्रियालापः कालकूटचतुष्टयी।।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
विचित्रालङ्कारः
‘नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादपि लब्धं समुन्नतिम् ।'
प्रबुद्धरौहिणेयम्
विण्टरनित्स-महाभागः अस्याविर्भावकालं ११८५ ख्रीष्टाब्दं निर्धारयति।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
विकल्पः
'विरोधे तुल्यबलयोविकल्पालङ्कृतिर्मता' ।
रमणीयविरुद्धयोर्पाक्षिकीप्राप्तिविकल्पः । एकस्मिन् र्धामणि स्व-स्वप्रापकप्रमाणप्राप्तयोरतस्तुल्यबलयोविरुद्धत्वादेव युगपत् प्राप्तेरसम्भवात् पाक्षिक्येव प्राप्तिः पर्यवसन्ना। तथा च-चमत्कारजनकत्वे सति पदार्थविशिष्टैकधर्मकप्राप्तित्वं विकल्पत्वम् । यथा -
‘सद्यः शिरांसि चापान् वा नमयन्तु महीभुजः ।
अत्र सन्धिप्रमाणप्राप्तस्य महीभुजकत्र्तृ कशिरोनमस्य विरुद्धं यत् विग्रहप्रमाणप्राप्तं चापनमनं समबलं भवतीति लक्षणसमन्वयः ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
पाटच्चरो लोहखुरो मरणकाले स्वपुत्रं रौहिणेयमुपदिष्टवान् - महावीर-वाणी मा ते कर्णयोः पतेदिति कुलव्रतं त्वयानुसरणीयम् । ततः परं स कुलाचारध्वंसिनीं जिनवाणीं प्रति बद्धवैरो बभूव । रौहिणेयः पितरि मृते कदाचिद् वसन्तोत्सवदत्तोल्लासान् नागरान् स्व-स्वप्रेयसी-कण्ठनिषक्त-बाहून् मकरन्दोद्याने सविलासानालोक्य भूयिष्ठां सुन्दरीं कामपि स्वार्थं हर्तुमचिन्तयत् -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
मीलितम्
‘वस्तुना वस्त्वन्तरनिगूहनं मीलितम् ।'
सहजैनागन्तुकेन वा लक्ष्मणा यद्वस्त्वन्तरेण वस्त्वन्तरं निगृह्यते तदन्वर्थाभिधानं मीलितम् । न चायं सामान्यालङ्कारः तस्य हि साधारणगुणयोगाद्भदालक्षणं रूपम् । अस्य तूत्कृष्टगुणेन निकृष्टगुणस्य तिरोधानमिति महानयोवशेषः । तथा च-चमत्कारजनकत्वे सति स्वदृश्यदोषहेतुकाभेदसंसर्गकपरप्रकारकज्ञानविशेषताश्रयस्वगुणवर्णनत्वं मीलितत्वम् । यथा -
'रसो नालक्षि लाक्षाया चरणे सहजारुणे ।'
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
वणिग् वेश्या कविर्भट्टस्तस्करः कितवो द्विजः।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
प्रथमवाग्भटस्य योगदानम्
(नवीनालङ्कारस्य कल्पनाभावः, पूर्वप्रतिपादितेष्वलङ्कारेषु ऊनचत्वारिशदलङ्काराणामेव विवेचनं कृतमनेन ।)
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
यत्नापूर्वोऽर्थलाभो न, मन्यन्ते तदहर्वृथा।।
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
प्रथमवाग्भटस्य योगदानम्
प्रथमवाग्भटाचार्येण निजवाग्भटालङ्कारे मात्रोनचत्वारिंशदलङ्काराणामेव प्रतिपादनं कृतम् । अस्य प्रश्नोत्तरालङ्कारोऽपि नास्ति नवीनः । यतो हि भोजराजेन सरस्वतीकण्ठाभरणेऽस्य प्रतिपादनं कृतम् । अनेनैव प्रकारेण हेमचन्द्रस्य, काव्यानुशासने विवेचितेषु सप्तत्रिंशदलङ्कारेषु परावृत्यलङ्कारः नाममात्रादेवाभिनवोऽस्ति । काव्यप्रकाशस्य पर्यायस्य परावृत्यलङ्कारस्य च स्थाने काव्यानुशासने एकः परावृत्यलङ्कारः स्वीकृतोऽस्ति । अतः इयमपि हेमचन्द्रस्याभिनवी कल्पना नास्त्येव ।
शोभाकरमित्रस्य योगदानम्
( ३९+१३४=१७३-६४=१०९) ( ऊनचत्वारिंशदभिनवालङ्काराणां प्रतिपादनं : कृतमनेन तथा पूर्वप्रतिपादितानां सप्तत्यलङ्काराणां वर्णनं कृतम्, सर्वे वणतालङ्काराः नवाधिकशतमस्ति ।)
शोभाकरमित्रेण स्वकीयालङ्काररत्नाकरे षट्शब्दालङ्काराणां तथा त्रयोऽधिकशतमर्थालङ्काराणां प्रतिपादनं कृतम् । अर्थालङ्कारेषु असम-प्रतिमाविनोद-व्यासङ्ग-वैधयं-अभेद-प्रतिभा-क्रियातिपत्ति-निश्चय-विध्याभास-सन्देहाभास-विकल्पाभास-विपर्यय-अचिन्त्य-अशक्य-व्यत्यास-समता-उद्रेक-तुल्य-अनादरआदर-अनुकृति-प्रत्यूह-प्रत्यादेश-व्याप्ति-आपत्ति-विधि-नियम-प्रतिप्रसव-तन्त्र-प्रसङ्गवर्धमानक-अवरोह-अतिशय-शृङ्खला-विवेक-परभाग-उद्भेद-गूढान्ताः ऊनचत्वारिंशदलङ्काराणां नवीनोद्भावना कृताऽनेन । अयं हि कारणमालातः भिन्नः शृङ्खलानामकस्यालङ्कारस्य कल्पना कृतवान् । अनेन प्रकारेण पूर्वनिष्पादितेषु चतुस्त्रिशदधिकशतमलङ्कारेषु ऊनचत्वारिंशदभिनवालङ्कारान् संयोज्य शोभाकरमित्रेण त्रयःसप्तत्यधिकशतमलङ्काराणां संख्या वधता । किञ्च तेषु चतुःषष्ट्यलङ्कारान् विहाय नवाधिकशतमलङ्काराणामेव विवेचनं कृतम् ।।
वस्तुतस्तु राजानकरुय्यकस्य समकालीनोऽत्यन्तविरोधी च विद्वदग्रणीराचार्यंशोभाकरमित्रः स्वीयालङ्काररत्नाकरे रुय्यकप्रतिपादितानामनेकालङ्काराणां लक्षलक्षणभेदोपभेदांश्च नवनवोन्मेषशालिन्यामलङ्कारधियाऽलोच्याकरीधरोत्येव नूतनानप्यनेकालङ्कारानुद्भाव्य सौन्दर्यस्य सूक्ष्मावलोकिनीं स्वीयां बुद्धिमुपस्थापयति । रुय्यकोक्तपौनरुक्त्यवर्गीयेषु पञ्चस्वप्यलङ्कारनिकरेष्वर्थालङ्कारत्वेनाभिमतयोलटानुप्रासपुनरुक्तवदाभासयोरर्थालङ्कारतां निरस्य तयोः शब्दालङ्कारतावस्थापिताचार्यवरेण शोभाकरेण । अलङ्कारपक्षपातिनानेन, विदुषा रुय्यकापेक्षया पञ्चचत्वारिंशदधिकालङ्काराः प्रतिपादिताः । यद्यप्यनुपदमालोचकाः एते रुय्यकस्य तथाप्यत्र तेषां नवीनालङ्काराणां स्वरूपप्रदर्शन यथावसरं लक्ष्यसङ्केतपुरःसरं विवेचनं चाभीष्टं नः नत्वालोचनपद्धतिः पंक्तिश्च। क्रमेण पूर्वोक्तानामलङ्काराणां स्वरूपविवेचनम् । न चोदाहरणानि सर्वेषामलङ्काराणां प्रस्तूयते विस्तरभयात् ।।
असमः
उपमानस्य सर्वथैव निषेधे भवत्यसमालङ्कारः ।
प्रबुद्धरौहिणेयम्
कथावस्तु
अथासावात्मानमन्तर्धाय कस्यापि धनिकस्य सदने मदनवतीं नामाङ्गनां रम्यतमां पति-सौभाग्यफलया चारुतया बद्धासूयां निरवग्रह-सौभाग्यसमुन्नयनपरेणोपपतिना सहालपन्तीं कल्लोलिनीमिव सागरं विहाय नदेन संगम्यमानामपश्यत् । शीतले कदलीगृहे कामविलासं निर्वोढूकामौ तौ कृतनिश्चयक्रमे सस्पृहं वियुज्य पुष्पावचयाय मदनशयनप्रयोजनकाय पृथक्-पृथक् दिशौ गतौ। एकाकिनी मदनवती मदनाभिष्वङ्गतरङ्गिताङ्गीं पुष्पाण्यवचिन्वानां वर्णयति -
अलङ्काराणां क्रमिकविकासः
असमः
तद्विपर्ययः समस्तद्विरहोऽसमः (अ० र० सूत्रं १० वृत्तिश्च ) ।
तद्यथा -