cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
धर्मसूत्रकाराः
संस्करणानि
२) भण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधनागार, पुना द्वारा जर्जबूहलरसंपादितमापस्तम्बधर्मसूत्रमुज्ज्वलाटीकासमेतं १९३२ खीष्टाब्दे प्रकाशितम् ।
३) चौखम्बा संस्कृत सिरिज, वाराणसीद्वारा १९६९ ख्रीष्टाब्दे उज्ज्वलाटीकया साकं डा. उमेशचन्द्रपाण्डेयमहोदयानां संपादनया प्रकाशितम्।।
४) हरदत्तकृतोज्ज्वलाटीकया साकमापस्तम्बधर्मसूत्रं कुम्भकोणं, तामिलनाडुप्रान्ते प्रकाशितम् ।
आपस्तम्बधर्मसूत्रस्य भाषा शैली चान्यधर्मसूत्रेभ्य: भिन्ना प्रतीयते। अत्र पाणिनीयव्याकरणस्योल्लंघनं दृश्यते । वाक्यसंरचनायामसंगतिः परिलक्ष्यते। आपस्तम्ब: बहूनामप्रचलितशब्दानां प्रयोगं करोति। शैलीदृष्ट्याऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रं मुख्यतः गद्यमयम् । तथाप्यत्र विंशतिः पद्यात्मकाः प्रयोगा अपि प्राप्यन्ते ।
वैशिष्ट्यम्
१. आपस्तम्ब: सामयाचारिकधर्मस्य प्रतिपादनं करोति।
२. आपस्तम्बस्य विचारः आधुनिक: व्यावहारिकश्च प्रतीयते।
३. कर्मसिद्धान्तोऽनेन व्यक्तीकृत:।
४. धर्मसूत्रेऽस्मिन् आचारस्य प्राधान्यं प्रदर्शितम् ।
५. क्रोध - हर्षादीनि प्राणीनां नाशकारणानीति आपस्तम्बः वर्णयति।
७. आपस्तम्बः षड्विधविवाहं स्वीकरोति ।
८. आपस्तम्बः विकल्पस्वरूपं प्रतिपादयति ।
तिरुवण्णामलै
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति तिरुवण्णामलैमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तिरुवण्णामलैनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हरिप्रसाद चौरासिया
पण्डित हरिप्रसाद् चौरासिया ( जननम् - जुलै १, १९३८, अलहाबाद ) हिन्दुस्थानिशास्त्रीयसङगीते अन्ताराष्ट्रियख्यातिं बासुरिवादने प्राप्तवान् । बासुरि इत्युक्ते वंशिवाद्ये विशेषः । चौरासिया शास्त्रीयसङ्गीतज्ञः चेदपि स्वकीय विशिष्टवादनशैल्या अन्यानपि जनान् विदेशीयानपि शास्त्रीयसङ्गीतदिशि आकृष्टवान् ।
पृष्ठभूमिका
हरिप्रसाद् चौरासियस्य जननं मल्लयुध्दकुशलानां वंशे जातम् । एतस्य पिता मल्लयुध्दपटुः आसीत् । बाल्ये वयसि एव माता दिवङ्गता । पितुः आशा आसीत् हरिप्रसादः मल्लयुध्दपटुः भवतु इति । परन्तु हरिप्रसादस्य सङ्गीते इच्छा । तदर्थं गुप्तरूपेण सङगीताध्ययनम् आरब्धवान् । सङ्गीताध्ययनं कुर्वन् प्रतिदिनं मल्लयुध्दकुशालां गत्वा विविधकलाः ज्ञातवान् । तदनन्तरं समानकाले सङ्गीतं पठित्वा मित्रस्य गृहे अभ्यासं कृतवान् । मल्लयुध्दकलाभ्यासेन तस्य देहदृढता प्राप्ता । श्वासकोशस्यापि बलमागतमिति कारणतः अद्यापि बहुकालपर्यन्तं वंशिवाद्यं वादयितुं शक्तोऽस्मीति चौरासियः वदति ।
शिक्षणं मार्गदर्शनञ्च
एषः १५ वयसि पर्श्वगृहस्य पण्डितराजारामस्य समीपे गानस्य अभ्यासम् आरब्धवान् । अनन्तरं वारणसीमध्ये पण्डितबालनाथसमीपे वंशिवादनस्य अभ्यासम् आरब्धवान् । बहुवर्षानन्तरं आकाशवाण्यां कार्यं कुर्वत्याः अन्नपूर्णायाः समीपे अन्नताभ्यासं कृतवान् । अन्नपूर्णादेवी तु बाबा अल्लावुध्दीन खानस्य पुत्री । हरिप्रसादः १९ वयसि ओरिस्सा रज्यस्य कटकमध्ये आकाशवाण्यां वंशिवादको भूत्वा वृत्तिमारब्धवान् । पञ्चवर्षानन्तरं एतस्य मुम्बयिनगराय स्थानान्तरणम् अभवत् । भारतस्य कलानगरं मुम्बयि । अत्र अन्नपूर्णादेव्याः मार्गदर्शनमपि प्राप्तम् । अत्र महानगरे वंशिवादनस्य प्रदर्शनेन सह अपरस्य सङगीतप्रपञ्चस्य अनावरणमपि अभवत् ।
सङगीतशैली
मुम्बयीनगरे एव सम्प्रदायस्य आधारस्य उपरि स्वकल्पनामपि योजयित्वा स्वकीयां नूतनशैलीम् आरब्धवान् । स्वस्य सङ्गीतस्य प्रकारण प्रतिभायाः उच्छ्रायस्थितिं प्राप्तवान् । एषः स्वकीयवंशिवादनशैल्यां द्रुपदशैल्याः अंशानपि मेलितवान् । अतः एतस्य आलापः दीर्घः गम्भीरः विशिष्टः च भवति । स्वजीवने प्रपञ्चस्य बहुषु देशेषु सङ्गीतकार्यक्रमान् सञ्चालितवान् । एषः भारतस्य अग्रगण्यशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः अस्ति । २००० तमे वर्षे पद्मविभूषणप्रशस्तिः एतस्मै गौरवपूर्वकं दत्ता । चलनचित्रसङ्गीतम् - एषः साम्प्रदायिकहिन्दुस्थानिसङ्गीतज्ञः केवलं न हिन्दिचलनचित्रस्य निर्देशकः अपि । पण्डितेन शिवशङ्करशर्मणा सह मिलित्वा   " शिवहरिः " इत्यस्य हिन्दिचलनचित्रस्य सङ्गीतनिर्देशनमपि कृतवान् । एतेन सङ्गीतनिर्देशनम् अन्येषामपि केषाञ्चित् चलनचित्राणां कृतमस्ति । तेषां नामानि लम्हे, चान्दनी, सिल्सिला, डर्, फासले इति ।
धर्मसूत्रकाराः
आपस्तम्बस्मृतिः
स्मृतिरियं जीवानन्दसंग्रहे, स्मृतिसन्दर्भे च प्रकाशिता विद्यते। तत्र दशाध्यायाः, २०७ अनुष्टुब्छन्दोबद्धाः श्लोकाश्च वर्तन्ते। स्मृतावस्यां शुद्धि-प्रायश्चित्तविषययो: वर्णनं विशेषत: दृश्यते । अत्राध्यायानुसारं वर्णितविषया: यथा -
हरिप्रसाद चौरासिया
जुगलबन्दि सङ्गीतसहयोगश्च
हरिप्रसादस्य वंशिवादनम्, पण्डितस्य शिवकुमारशर्मणः सन्तूसन्तूरद्वन्द्ववादनम् सङ्गीतरसिकानां मनः बह्वाकर्षत् । एतौ द्वौ मिलित्वा अनेकान् सङ्गीतकार्यक्रमान् दत्तवन्तौ । अन्यच्य एतौ द्वौ मिलित्वा अनेकध्वनिमुद्रिकाः अपि प्रकाशितवन्तौ ।
१ अप्रैल
१ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकनवतितमं (९१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकनवतितमं (९१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७४ दिनानि अवशिष्टानि ।
हरिप्रसाद चौरासिया
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः
धर्मसूत्रकाराः
आपस्तम्बस्मृतिः
प्रथमाध्याये - ३४ श्लोकाः, क्षतप्रायश्चित्तानि ।
हरिप्रसाद चौरासिया
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धर्मसूत्रकाराः
आपस्तम्बस्मृतिः
तृतीयाध्याये - १२ श्लोकाः, चण्डालगृहाश्रये प्रायश्चित्तम् ।
चतुर्थाध्याये - १२ श्लोकाः, चण्डालपात्राज्जलग्रहणे प्रायश्चित्तम् ।
पञ्चमाध्याये - १४ श्लोकाः, चण्डालस्पृष्टः सन् जलपाने प्रायश्चित्तम् ।
१ अप्रैल
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
धर्मसूत्रकाराः
आपस्तम्बस्मृतिः
षष्ठाध्याये - १० श्लोकाः, नीलीवस्त्रधारणे प्रायश्चित्तम् ।
सप्तमाध्याये - ३१ श्लोकाः, रजस्वलानियमाः।
अष्टमाध्याये - २१ श्लोकाः, द्रव्यशुद्धिः, शूद्रसंसर्गे प्रायश्चित्तं च ।
नवमाध्याये - ४३ श्लोकाः, विविधप्रायश्चित्तानि, कन्याविक्रयप्रायश्चित्तं च।
दशमाध्याये - १६ श्लोकाः, सहनशीलतायै उपदेशप्रदानं तथा यमस्य । नरकाधीश्वररूपेण धर्मराजरूपेण च वर्णनं चेति ।
कृतिरियं धर्मशास्त्रस्यांशमेकमावहति तथाऽस्य समीक्षणाज्ज्ञायते यद् याज्ञवल्क्यादत्यन्तमर्वाचीनेयमापस्तम्बस्मृतिः। आपस्तम्बस्य कियन्त: श्लोकाः अङ्गिरसोद्धृतत्वादङ्गिरसापेक्षयाऽऽपस्तम्बस्य प्राचीनत्वं प्रमाणीभवति। स्मृतिरियं नापस्तम्बेन रचिता। परन्तु तदनुयायिना केनापि शिष्येण लिखितेति अनुमीयते।
वसिष्ठः
महर्षिवसिष्ठः ऋग्वेदस्य मन्त्रद्रष्टा तथाऽनुयायी आसीत् । ऋग्वेदस्य सप्तममण्डलस्य प्रसिद्धमहर्षित्वेन वसिष्ठः स्वीकृतः। याज्ञवल्क्यस्मृतौ परिगणितेष धर्मशास्त्रप्रयोजकेषु वसिष्ठोऽन्तर्भवति । असौ महर्षिपराशरस्य पिताऽऽसीत्। कुमारिलमतानुसारमृग्वेदानुयायिनः धर्मसूत्रमिदमनुसरन्ति। वेदस्मृतिपुराणेषु बहवः वसिष्ठसंज्ञका: दृश्यन्ते। ब्रह्मण: दशमानसपुत्रेषु एक: वसिष्ठ आसीत् । सप्तर्षिषु एक: वसिष्ठोऽन्तर्भवति। सूर्यवंशीयनृपतेरिक्ष्वाकुराजस्य धर्मगुरुः पुरोहितश्च वसिष्ठ आसीत्। मत्स्यपुराणानुसार वसिष्ठस्य पुत्रः शक्तिः, पौत्रश्च पराशर आसीत् । राज्ञः दशरथस्य रामचन्द्रस्य च धर्मगुरुरपि वसिष्ठ आसीदिति रामायणे वर्णितमस्ति। वसिष्ठोऽपि गोत्रप्रवरयोः प्रतिष्ठाता आसीत्। वसिष्ठनाम्ना वासिष्ठतन्त्र इति तन्त्रग्रन्थः, वासिष्ठलिंगपुराणं, योगवासिष्ठमिति योगशास्त्र, वासिष्ठसिद्धान्त इति ज्योति:शास्त्रीयग्रन्थोऽपि दृश्यते।
वसिष्ठधर्मसूत्रं नर्मदा- बिन्ध्ययोः मध्यभागे प्रसिद्धिं लभते। भाषाशैली दृष्ट्याऽस्यास्तित्वं बौधायनधर्मसूत्रापस्तम्बधर्मसूत्रयोरनन्तरमेवेति कथ्यते । वसिष्ठधर्मसूत्रे गौतम -यम -प्रजापति - मनुप्रभृतीनां नामान्युद्धृतानि वर्तन्ते। अत: वसिष्ठ एतेभ्योऽर्वाचीन आसीदिति तर्कयितुं शक्यते । धर्मशास्त्रेतिहासकार: पि. भि. काणेमहोदय: वसिष्ठधर्मसूत्रस्य प्रणयनकालं ख्रीष्टात् पूर्वं तृतीयशतकत: ख्रीष्टात् पूर्वं प्रथमशतकमध्य एव स्थापयति ।
धर्मसूत्रस्य प्रतिपाद्यविषया:
वसिष्ठधर्मसूत्रे त्रिंशदध्यायाः, १०३९ सूत्राणि च वर्तन्ते । वसिष्ठधर्म सूत्रस्य प्रतिपाद्यविषयाः अध्यायक्रमेणोपस्थाप्यन्ते।
प्रथमाध्याये - ४६ सूत्राणि - धर्मप्रमाणानि, आर्यावर्त्तस्य सीमा, पञ्चमहापातकानि च ।
द्वितीयाध्याये - ५० सूत्राणि - वर्णाश्रमधर्माः।
तृतीयाध्यायात् षष्ठाध्यायान्तेषु - (७१+३८+१०+४४ सूत्राणि) किन अध्ययनधर्माः, आह्निकाचाराः, स्त्रीधर्माश्च ।।
सप्तमाध्याये - १७ सूत्राणि - ब्रह्मचारिधर्माः।
अष्टमाध्याये - १७ सूत्राणि - गृहस्थधर्माः।
नवमाध्याये - १२ सूत्राणि - वानप्रस्थधर्माः।
दशमाध्याये - ३१ सूत्राणि - यतिधर्माः।
एकादशाध्याये - ७९ सूत्राणि - आतिथ्यं, श्राद्धोपकरणानि च।
द्वादशाध्याये - ४७ सूत्राणि - स्नातकधर्माः ।
त्रयोदशाध्याये - ६१ सूत्राणि - आचार्यलक्षणम्, आचार्यप्रशंसा च।
चतुर्दशाध्याये - ४८ सूत्राणि - भोजनविधिनिषेधाः।
पञ्चदशाध्याये - २१ सूत्राणि - दत्तकपुत्रनिर्णयः ।
षोडशाध्याये - ३७ सूत्राणि - अष्टादशव्यवहारपदेषु दण्डविधानानि ।
अष्टादशाध्याये - १८ सूत्राणि - विविधवर्णजातिवर्णनम् ।
एकोनविंशाध्याये - ४८ सूत्राणि - राजधर्मः।
विंशाध्याये - ४७ सूत्राणि - कृच्छ्रव्रतानि ।
एकविंशाध्याये - ३३ सूत्राणि - चान्द्रायणस्वरूपम्
द्वाविशाध्याये - १६ सूत्राणि - ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् ।
चतुर्विंशाध्याये - ०७ सूत्राणि - सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् ।
पञ्चविंशाध्याये - १३ सूत्राणि - संसर्गप्रायश्चित्तम् ।
षड्विंशाध्याये - १९ सूत्राणि - रहस्यप्रायश्चित्तम् ।
सप्तविंशाध्याये - २१ सूत्राणि - चान्द्रायणविधिः।
अष्टाविंशाध्याये - २२ सूत्राणि - प्रकीर्णकदानानि।
एकोनत्रिंशाध्याये - २१ सूत्राणि - कूपारामतडागादिदानानि ।
त्रिंशाध्याये - ११ सूत्राणि - एतच्छास्त्राध्ययनफलञ्चेति।
कृतिरियं प्रतिभासंपन्ना तथा गौतमधर्मसूत्रवत् प्राचीना च मन्यते। वसिष्ठः भृगुसंकलित-मनुस्मृतावुद्धृत: । तत्र विहितवृद्धिविषये भृगुः वसिष्ठमतमुट्टय स्वीकरोति। परन्तु स्वयं मनुः वसिष्ठधर्मसूत्रे बहुवारमुद्धृतः। वसिष्ठधर्मसूत्रे एकषष्टि(६१)स्थलेषु मनुमतान्युद्धृतानि सन्ति । वसिष्ठः ऋग्वेद ऐतरेयब्राह्मण- शतपथब्राह्मण- काठकसंहिता- तैत्तिरीयारण्यक- वाजसनेयसंहिताः उद्धरति । वसिष्ठः धर्मसूत्रं धर्मशास्त्रत्वेन परिचिनोति ।
धर्मसूत्रस्य संस्करणानि
१. जीवानन्दसंग्रहे विंशत्यध्यायात्मकमिदं धर्मसूत्रं द्वितीयखण्डे (पृ. ४५६-४९६) प्रकाशितमस्ति।
२. मन्मथनाथदत्तसंपादिते कलिकतायां १९०८ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशिते वसिष्ठधर्मसूत्रे विंशत्यध्यायाः सन्ति ।
३. आनन्दाश्रममुद्रणालयसंस्करणे स्मृतिसमुच्चयमध्ये (पृ. १८७-२३१) १९०५ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशिते वसिष्ठधर्मसूत्रे त्रिंशदध्याया: विद्यन्ते ।
४. डाँ. फूहरसंपादिते भण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधनागार, पुना द्वारा १९३० ख्रीष्टाब्दे प्रकाशिते वसिष्ठधर्मसूत्रे त्रिंशदध्याया: विद्यन्ते।
५. नागप्रकाशन, दिल्लीद्वारा प्रकाशिते स्मृतिसन्दर्भान्तर्गते वसिष्ठधर्मसूत्रे त्रिंशदध्यायाः दृश्यन्ते ।
६. कृष्णपण्डितधर्माधिकारिकृतं विद्वन्मोदिनीटीकासहितं त्रिंशदध्यायात्मकं वसिष्ठधर्मसूत्रं काश्यां मुद्रितमासीत् ।
७. पण्डितकुलमणिमिश्रकृतं तत्त्वप्रकाशिकाटीकासमेतं त्रिंशदध्यायात्मकं वसिष्ठधर्मसूत्रं पुर्यां २००५ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितमस्ति ।
वैशिष्ट्यम्
वसिष्ठः ब्राह्म - दैव - आर्ष - गान्धर्व - क्षात्र - मानुषभेदेन षड्विधान् विवाहान् स्वीकरोति । क्षात्रविवाहः राक्षसविवाहेन सह आसुरश्च मानुषेन सह साम्यं विदधाति। प्राजापत्यपैशाचयोरन्तर्भाव: वसिष्ठेन न कृतः। उपनयनकालविचारे वसिष्ठः गर्भाष्टमवर्षं स्वीकरोति। न तु जन्मनः परम् ।
धर्मसूत्रस्यास्य कृष्णपण्डितधर्माधिकारिकृता विद्वन्मोदिनीटीका काश्यां मुद्रिताऽऽसीत् । परन्तु सेदानी दुर्लभा । सोऽयं कृष्णपण्डितः दत्तकमीमांसाकर्तुः नन्दपण्डितस्य पितृव्य आसीदिति तस्य वंशवृक्षविवरणाज्ज्ञायते। द्वितीया च पण्डितकुलमणिमिश्रकृता तत्त्वप्रकाशिकाटीका २००५ ख्रीष्टाब्दे पुर्यामेव प्रकाशिता वर्त्तते। एतदतिरिक्ता यज्ञस्वामिना वसिष्ठधर्मसूत्रोपरि एका टीका विरचितेति बौधायनधर्मसूत्रस्य विवरणटीकायां गोविन्दस्वामी प्रतिपादयति। साऽपि नेदानीं यावत् लोकलोचनमागता ।
विष्णुः
कि महर्षिविष्णुः यजुर्वेदस्य कठशाखानुयायी आसीत् । क ठशाखानुयायिनः विष्णुधर्मसूत्रमनुसरन्ति । विष्णुः दक्षिणभारतीय आसीदिति केषाञ्चनैतिहासि कानां मतम्। विष्णुधर्मसूत्रस्य भाषाशैलीविषयाणामाधुनिकत्वदृष्ट्या डा.जुलियस जोलिमहोदयः ख्रीष्टात् परं तृतीयशतकमेवास्य काल इति निश्चिनोति । काणेमहोदयस्तु ख्रीष्टात् पूर्वं तृतीयशतकादारभ्य ख्रीष्टात् परं प्रथमशतकमध्ये एवास्य कालं स्थापयति। अस्य बहवः श्लोकाः मनु -याज्ञवल्क्यस्मृत्योः प्राप्यन्ते । विषयविन्यासदृष्ट्या मनुस्मृतितोऽस्यात्यन्तार्वाचीनत्वं प्रकटीभवति ।
२) लघुविष्णुस्मृतिश्च ।
इदानीमनयोः ग्रन्थयोः संक्षिप्तपरिचय उपस्थाप्यते।
१) विष्णुधर्मसूत्रम्-
विष्णुधर्मसूत्रं मनुस्मृतेः प्राय: षष्ट्युत्तरैकशतं श्लोकानुद्धरति । अन्येऽपि केचन श्लोकाः सामान्यपरिवर्त्तनेन सह प्रतिपादिता: दृश्यन्ते । विश्वरूप: मेधातिथिश्च विष्णुवचनमुद्धरतः। मिताक्षराकारः विष्णुधर्मसूत्रं त्रिंशद्वार, स्मृतिचन्द्रिकाकारश्च पञ्चविंशत्युत्तरद्विशतवारं स्वीकुरुतः। कृत्यकल्पतरुकार: विष्णुवचनं व्यवहारकाण्डे १३२ वारं, श्राद्धकाण्डे ३९ वारं, नियतकालकाण्डे ३८ वारं, गृहस्थकाण्डे ३५ वारं , ब्रह्मचारिकाण्डे ३० वारं , राजधर्मकाण्डे १० वारं , दानकाण्डे च १५ वारमुद्धरति ।
संस्करणानि
धर्मसूत्रमिदं बहुषु स्थलेषु प्रकाशितमस्ति । तेषु प्रमुखसंस्करणानि यथा -
१. १८७६ ख्रीष्टाब्दे जीवानन्दस्य धर्मशास्त्रसंग्रहे धर्मसूत्रमिदं प्रकाशितमस्ति।
२. १८८१ ख्रीष्टाब्दे जुलियसजोलीसंपादितमिदं धर्मसूत्रम् एसियाटिक सोसाइटि, कलिकताद्वारा प्रकाशितम् ।
५. १९६४ ख्रीष्टाब्दे वि. कृष्णमाचार्यमहोदयेन संपादितमाड्यार लाईब्रेरी सिरिजमध्ये केशववैजयन्तीटीकासमेतमिदं धर्मसूत्रं प्रकाशितम् ।
६. नागप्रकाशनप्रकाशिते स्मृतिसन्दर्भे धर्मसूत्रमिदं प्रकाशितम् ।
वैशिष्ट्यम्
१. विष्णु: म्लेच्छदेशगमने प्रायश्चित्तं प्रतिपादयति ।
२. याज्ञवल्क्योक्तमेकविंशतिनरकानुपस्थापयति।
३. श्वेतद्वीपनिवासिनः वासुदेवस्य विशेषपूजनमुपदिशति ।
४. विष्णो: चतुर्दूहमेकशतनामानि, वराहावतारस्य च परिचयं प्रस्तौति ।
५. पवित्रतीर्थस्थानानां परिगणनं करोति ।
विष्णुधर्मसूत्रे केशववैजयन्तीनाम्नी एका विस्तृता टीका रामपण्डित धर्माधिकारिणः पुत्रेण नन्दपण्डितेन १६२२-२३ ख्रीष्टाब्दे प्रणीताऽऽसीत् ।
लघुविष्णुस्मृतिः
आनन्दाश्रममुद्रणालय, पुना प्रकाशिते स्मृतिसमुच्चये पञ्चाध्यायात्मिका, ११४ अनुष्टप्रश्लोकात्मिका चैका लघुविष्णुस्मृतिरुपलभ्यते । अस्मिन् ग्रन्थे चतुर्वर्णानां चतुराश्रमिणां च कर्त्तव्यानि वर्णितानि सन्ति । कलापग्राम वासिनामनुरोधेन स्वयं विष्णुः धर्मशास्त्रमिदं व्याख्यातवानिति सूचितमस्ति। असौ कलापग्राम: महाभारतानुसारमुत्तरभारतस्य हिमालयसमीपवर्तीति ज्ञायते ।
अस्मिन् धर्मशास्त्रे केवलब्राह्मणाय संन्यासाश्रमः उपदिष्टः। मिताक्षराकार: बृहद्विष्णुवचनं, वृद्ध-विष्णुवचनं चोद्धरति । स्मृतिचन्द्रिकाकारश्च केवलं बृहविष्णुवचनं स्वग्रन्थे स्वीकरोति ।।
देवलः
महर्षिदेवल: प्राचीनधर्मसूत्रकाररूपेण परिचितः । शङ्कराचार्य: देवलं धर्मसूत्रकाररूपेण प्रतिपादयति । महाभारतानुसारं देवल: शिवस्यानुग्रहेण एकपर्णा असितयोः पुत्र आसीत् । अत: स बहुषु स्थलेषु असितदेवलनाम्नाऽपि उच्यते । ब्रह्माण्डपुराणे, विष्णुपुराणे च देवल: प्रत्युषस्य पुत्र आसीदिति वर्णितमस्ति। देवल: शाण्डिल्यशाखानुयायी, काश्यपगोत्रियश्चासीदिति श्रौतसूत्रे मत्स्यपुराणे च प्रतिपादितः। ब्रह्माण्डपुराण - वायुपुराण योरनुसार देवल: कौशिकगोत्रोत्पन्न आसीत् । देवल: राज्ञः सुयज्ञस्य कन्यां रत्नमालावतीं परिणीतवान् । महाभारत स्यादिपर्वानुसारं पाण्डवानां पुरोहितः धौम्य: देवलस्य कनिष्ठ भ्राताऽऽसीत् । देवीभागवतानुसार देवल: वेदव्यासस्य शिष्य आसीत् । देवल: कर्मनिष्ठः, शुद्धः, आत्मसंयमी, सर्वशास्त्रधुरन्धरः विशेषतः ब्रह्मविद्या ज्योतिर्विद्या-शिलाशास्त्र-आयुर्वेद-योगशास्त्रेषु च निपुण आसीत् ।
काल:
देवलधर्मशास्त्रस्य कालः ख्रीष्टात् पूर्वं द्वितीयशतक एव सम्भवेदिति ऐतिहासिका: कथयन्ति । देवल: महाभारते ख्यातत्वात् महाभारतस्य कालानुसारं देवलस्य कालः ४०० B.C. त: ४०० A.D. मध्ये भवेदिति विण्टरनिज महोदयानां मतम् ।
कृतयः
देवल उत्तरभारतीय आसीत् । महाभारते अनुशासनपर्वणि उत्तरभारते निवसतामृषीणां नामपरिगणनावसरे देवलस्य नामान्तर्भावितम् । महाभारतस्य शल्यपर्वानुसार देवल: सरस्वत्याः आदित्यतीर्थे न्यवसत्। स चोत्तरभारतीय तीर्थानां विस्तृत विवरणमुपस्थापयति । पूर्णिमान्तमासस्य प्राशस्त्यं परिकीर्त्तयति। अत एव पि. भि. काणे-अल्टेकरमहोदयादयः देवलस्योत्तरभारतीयत्वं प्रमाणीकुर्वन्ति।
देवलधर्मशास्त्रं प्रो.मु.ला. वाडेकरमहोदयानां संपादनया कोशल वुक् डिपोट, दिल्लीद्वारा १९९७ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितमस्ति । ते चात्र ग्रन्थममुं देवलस्मृतिनाम्ना कथयन्ति । तत्र विषया: मुख्यतः त्रिभिरध्यायैरेव विभक्ता: सन्ति । तत्राचाराध्याये द्वादशप्रकरणानि १५३० सूत्राणि, व्यवहाराध्याये चत्वारि प्रकरणानि, ८३ सूत्राणि, प्रायश्चित्ताध्याये षट् प्रकरणानि ८६२ सूत्राणि च विद्यन्ते। आहत्य सम्पूर्णेऽस्मिन् धर्मशास्त्रे २४७५ सूत्राणि विद्यन्ते । देवलधर्मशास्त्रं गद्यपद्यमिश्रितं वर्तते।
देवल: बृहस्पति-कात्यायनयो: समकालीन आसीत् । अपरार्क: देवलधर्मशास्त्रस्य १३० वचनानि, लक्ष्मीधरः कल्पतरौ श्राद्धकाण्डे ४० वचनानि, व्यवहारकाण्डे २१ वचनानि, ब्रह्मचारिकाण्डे २२ वचनानि, मोक्षकाण्डे ३२ वचनानि, नियतकालकाण्डे २७ वचनानि, देवणभट्टः स्मृतिचन्द्रिकाया माह्निककाण्डे ८६ वचनानि, श्राद्धकाण्डे ७१ वचनानि, व्यवहारकाण्डे २६ वचनानि उद्धरन्ति ।
वैखानसः
वैखानसधर्मसूत्रं कृष्णयजुर्वेदेन सह सम्बद्धम् । कृष्णयजुर्वेदीयश्रौत सूत्रेषु षट्सु वैखानसश्रौतसूत्रमन्यतमं भवति। धर्मसूत्रमिदं भाषाशैलीदृष्ट्या तुलनात्मकदृष्ट्या चार्वाचीनमिति कथ्यते । कालाण्डमहाभागः मनुस्मृति - वैखानसधर्मसूत्रयोः किञ्चित् साम्यं प्रदर्शयति । ऐतिहासिका अस्य कालं ख्रीष्टात् परं चतुर्थशतक एव स्थिरीकुर्वन्ति। डा.कालाण्डमहाभागः धर्मसूत्रस्यास्य भाषासमीक्षणेन दाक्षिणात्यत्वमालोचयति । धर्मसूत्रमिदं गौतम - बौधायनयो: परवर्तिकाल एव प्रणीतमासीत् ।
वैखानसधर्मसूत्रं वैखानसधर्मप्रश्ननाम्नाऽपि प्रसिद्धम्। वैखानसधर्मसूत्रं त्रिभिः प्रश्नैः, एकचत्वारिंशत्खण्डैश्च विभक्तम् । तत्र प्रथमप्रश्ने - वर्णधर्माः, आश्रमधर्माः, ब्रह्मचारिकर्त्तव्यानि, ब्रह्मचारिभेदाः, गृहस्थधर्माः, गृहस्थभेदाः, वानप्रस्थधर्माः, वानप्रस्थभेदाः, भिक्षुभेदाः, कर्मभेदाश्चेति । मामा द्वितीयप्रश्ने - संन्यासग्रहणकालः, नैत्यककर्तव्यानि, सन्ध्याचमनानि, अभिवा दनविधिः, अनध्यायाः, स्नानं , ब्रह्मयज्ञः, भोजननियमाः, भक्ष्याभक्ष्यं चेति । तृतीयप्रश्ने - गृहस्थधर्माः , भूमिशुद्धिः , मार्गशुद्धिः , द्रव्यशुद्धिः, संन्यासिनः के अन्त्येष्टिविधिः , नारायणबलिः, अनुलोम- प्रतिलोमजातयः, व्रात्याश्चेति।
१) १९१३ ख्रीष्टाब्दे टि. गणपतिशास्त्रिद्वारा त्रिवेन्द्रम् सिरिजमध्ये प्रकाशितम्।
३) १९२९ ख्रीष्टाब्दे के. रङ्गाचारी, माड्रासद्वाराऽपि प्रकाशितमस्ति ।
धर्मसूत्रस्यास्य कश्चन टीकाकारः आसीन्न वेति नाद्यावधि ज्ञातुं शक्यते ।
हिरण्यकेशी
हिरण्यकेशिधर्मसूत्रं हिरण्यकेशिकल्पस्य षड्विंशति - सप्तविंशतिप्रश्न द्वयात्मकम् । इदं तैत्तिरीयशाखायाः खाण्डिकेयसम्प्रदायमनुसरति। हिरण्यकेशि धर्मसूत्रं स्वातन्त्र्यमातनोति। परन्त्वत्र शताधिकानि सूत्राण्यापस्तम्बधर्मसूत्रादुद्ध तानि सन्ति। इदञ्चापस्तम्बधर्मसूत्रप्रणयनात्परमेव लिखितमासीत्। एतन्मतानुयायिनः दक्षिणपश्चिमभारते सह्याद्रिपार्श्वे कोङ्कणोपकूलवर्त्तिनि स्थाने निवसन्ति । धर्मसूत्रस्यास्य प्रणयनकाल: ख्रीष्टात् परं तृतीयशतकात्पूर्वमेव सम्भवेदिति ऐतिहासिकानां मतम् ।
हिरण्यकेशिधर्मसूत्रस्य प्रथमप्रश्नेऽष्टौ पटलाः, एकत्रिंशत्कण्डिका:,क द्वितीयप्रश्ने चाष्टौ पटला:, विंशतिः कण्डिकाश्च विद्यन्ते । अत्रापस्तम्बधर्मसूत्रोक्त विषयाः प्राय आलोचिताः सन्ति । डेकनकालेजपाण्डुलेखसंग्रहानुसारं हिरण्यकेशिधर्मसूत्रोपरि महादेवदीक्षितकृता उज्ज्वलाटीका वर्त्तते ।
सुमन्तुः
महर्षिसुमन्तुः आचार-प्रायश्चित्तविषयोपेतं धर्मसूत्रमेकं रचितवान् । याज्ञवल्क्य-पराशराभ्यां परिगणितेषु धर्मवक्तृषु सुमन्तु: नान्तर्भावितः। भागवतमहापुराणानुसारं सुमन्तु: महर्षिजैमिने: शिष्योऽथर्ववेदस्योद्घोषक श्वासीत् । महाभारतस्य शान्तिपर्वणि तु सुमन्तुः व्यासशिष्यरूपेण परिचितः। सुमन्तुधर्मसूत्रस्य प्रमाणवचनानि विश्वरूप-हरदत्त- अपरार्क- सरस्वतीविलासकार देवणभट्ट-विज्ञानेश्वरादिभिरुद्धृतानि सन्ति।
केषाञ्चन धर्मसूत्रकाराणां विषये सूचना न लभ्यते। तेषां ग्रन्थानां विषये न किञ्चित्तथ्यमुपलभ्यते । अतस्तेषां नामोद्धरणं केवलं वरं भवति । ते भवन्ति यथा - कण्व - काण्व - काश्यप गार्ग्य- च्यवन- जातुकर्ण्य- देवल- पैठीनसि- बुध - बृहस्पति- भारद्वाज - शातातपप्रभृतयः।
सन्दर्भाः
वर्गः:धर्मशास्त्रम्
विळुप्पुरम्
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति विऴुप्पुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति विळुप्पुरनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तिरुवारूरु
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति तिरुवारूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तिरुवारूरुनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
२ अप्रैल
२ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य द्वानवतितमं (९२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् त्रयोनवतितमं (९३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कोशातकी
thumb|left|150px|शुष्काः कोशातक्यः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तिरुवळ्ळूरु
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति तिरुवळ्ळूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तिरुवळ्ळूरुनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
३ अप्रैल
३ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य त्रयोनवतितमं (९३) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् चतुर्नवतितमं (९४) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७२ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
तूतुकुडि
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति तूतुकुडिमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तूतुकुडिनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
पदच्छेदः
बन्धुः आत्मा आत्मनः तस्य येन आत्मा एव आत्मना जितः अनात्मनः तु शत्रुत्वे वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत् ॥
अन्वयः
येन आत्मना आत्मा एव जितः तस्य आत्मनः आत्मा बन्धुः । अनात्मनः तु आत्मा एव 	शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत ।
अर्थः
येन पुरुषेण मनः विषयेभ्यः विमुखीकृतं तस्य मनः बन्धुवत् हितकारि । यस्तु तादृशो न भवति 	तस्य तदेव मनः शत्रुवत् पीडाकारी । विषयासक्तं मनः बन्धकम्, तद्रहितं तु मोचकमिति यावत् ।
शाङ्करभाष्यम्
आत्मैव बन्धुरात्मैवं रिपुरात्मन इत्युक्तं तत्र किंलक्षण आत्मनो बन्धुः किंलक्षणो वात्मनो रिपुरुत्युच्यते-बन्धुरात्मात्मनस्तस्य तस्यात्मनः स आत्मा बन्धुर्येनात्मनात्मैवजितः आत्मा कार्यकरणसंघातो येन जितोवशीकृतः। जितेन्द्रिय इत्यर्थः। अनात्मनस्त्वजितात्मनस्तु शत्रुत्वे शत्रुभावे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्। यथाऽनात्मा शत्रुरात्मनोऽपकारे वर्तेतेत्यर्थः।।6।।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
06 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तिरुनेल्वेली
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अभिनन्दनः वर्धमानः
अभिनन्दनः वर्धमानः भारतीयवायुसेनायाः विङ्ग् कमाण्डर्। सः वैमानिकाक्रमणतः रक्षणवेलायां पाकिस्ताने पतितः दिनद्वयं यावत् पाकिस्तानस्य अधीने आसीत्।  भारतसर्वकारेण वीरचक्रप्रशस्त्या सम्मानितः ।
बाल्यम्, उद्योगः च
अभिनन्दनस्य जन्म काञ्चिपुरतः १९ किमी दूरे विद्यमाने तिरुपमनूर् इति ग्रामे अभवत्। तस्य पिता वायुसेनायाः अधिकारी माता च वैद्या। अभिनन्दनस्य पत्नी अपि वायुसेनायाम् अस्ति। न्याशनल् डिफेन्स् अकाडेमी द्वारा पदवीं समाप्य अभिनन्दनः २००४ तमे वर्षे वायुसेनां प्रविष्टवान्। आदौ सः Su-30 MKI विमानस्य चालकः आसीत्। तदनन्तरं मिग् विमाने चालकः अभवत्।
बन्धनम्
भारतेन पुल्वामा आक्रमणं विरुद्ध्य उग्रशिबिराणामुपरि वैमानिकं क्षिप्राक्रमणम् कृतम्। ततः पाकिस्तानेन फेब्रवरी २७ तमे दिनाङ्के F-16 विमानयानसाहाय्येन भारतस्योपरि आक्रमणस्य प्रयासः कृतः। अभिन्दनः मिग् विमानेन पाकिस्तानीयविमानम् अमारयत्। तदैव पाकिस्तानसीमानं प्रविष्टः अभिनन्दनः प्याराच्यूट् साहाय्येन पाकिस्तानभूमौ अपतत्। तत्र तस्य बन्धनं प्रवृत्तम्।
विडियोचित्राणि
पाकिस्ताने बन्धनसमये अभिनन्दनस्य कतिचन वीडियोचित्राणि कृत्वा पाकिस्तानेन प्रकाशितानि। कस्मिंश्चित् चित्रे तस्य रक्तसिक्तं मुखम् आसीत्। अन्यत्र चित्रे सः चायं पिबन् आसीत्। परन्तु अभिनन्दनेन चित्रेषु तस्य नाम, वायुसेनायाः स्थानम्. धर्मः एव उक्तः। अन्यत् किमपि सः न अवोचत्।
श्मश्रूः
अभिनन्दनस्य श्मश्रूः चापाकारेण कपोलार्धभागं व्याप्ता। अभिनन्दनस्य बन्धनान्तरं एतस्य श्मश्रूशैली भारते प्रसिद्धा वर्तते।
उल्लेखाः
वर्गः:भारतस्य रक्षाव्यवस्था वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
४ अप्रैल
४ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य चतुर्नवतितमं (९४) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् पञ्चनवतितमं (९५) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७१ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
५ अप्रैल
५ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य पञ्चनवतितमं (९५) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् षण्णवतितमं (९६) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २७० दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कोळ्ळेगालः
कोळ्ळेगालः दक्षिणभारते, कर्णाटके, चामराजनगरजिल्हायां, एकं प्रमुखं तालूकुकेन्द्रम् । कोळ्ळेगालः कौशेयनिमित्तं प्रसिध्दम् । अत्रत्यः कौशेयोद्यमः समग्रराज्यतः वणिजः आकर्षति ।
इतिहासः
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं कोळ्ळेगालः मद्रास् प्रेसिडेन्सीमध्ये आसीत् । १९५६ पर्यन्तमपि मद्रास् प्रेसिडेन्सीमध्ये एव आसीत् । एतस्य स्थानस्य भाषायाः आधारेण कर्णाटके कोळ्ळेगालं योजितवन्तः । ’ कोळ्ळेगाल ’ इति नाम कौहळमहर्षितः गाळवमहर्षितः च आगतम् । एतौ महर्षी एतस्य प्रदेशस्य अभिवृध्दिनिमित्तं प्रयत्नं कृतवन्तौ इति श्रूयते । एतत् पट्टणं वेम्नः निर्मितस्य कौशेयवस्त्रनिमित्तं प्रसिध्दम् । एतत् पट्टणं कौशेयनगरी इत्याह्वयन्ति । कर्णाटकस्य वृहत्तालूकेषु अन्यतमम् । चामराजनगरस्य कानिचन स्थानानि कोळ्ळेगालस्य कानिचन स्थानानि च योजयित्वा ’ हनूरू ’ केन्द्रं कृत्वा तालूकुरचनीयमिति योजना बहुवर्षतः प्रचलति । तत् इतोऽपि न सम्पूर्णम् । कोळ्ळेगालपट्टणस्य जनसङख्या २००५ प्रकारेण ५५४३२ । कोळ्ळेगालः एतस्य प्रदेशस्य पि.यु.सि शिक्षणकेन्द्रम् कोळ्ळेगालस्य काश्चन प्रसिध्दाः शालाः एताः - सेवेन्त, लयन्स् हैस्कूल, श्रीवासवि विद्याकेन्द्रम्, सन्त प्रान्सिस्ट अस्सिसि, एम्.जि.एस्.यु जूनियर् कालेज्, निसर्गस्वतन्त्र पदवी पूर्व विद्यालयः इत्यादयः । एताः शालाः उत्तमान् छात्रान् निर्मीय अयच्छन् । महदेश्वर महाविद्यालयः शिक्षणक्षेत्रे स्वकीयं विशिष्टं स्थानं भजते । लयन्स् हैस्कूल् अपि स्वकीय पि.यु.सि विभगं १९९० तमे वर्षे प्रारभत । इतः अपि उत्तमाः छात्राः निष्पन्नाः । एतस्मिन् भागे पठितवन्तः छात्राः प्रपञ्चस्य विभिन्नभागेषु विभिन्नक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वाणाः समाजोपयोगिनः संवृत्ताः । सन्तक्रान्सिस् अस्सी शालायां आरम्भे केवलं कन्नडविभागः आसीत् । इदानीम् आङ्ग्लमाध्यममपि आरब्धम् । एतस्मिन् प्रदेशे प्राथमिकशालानिमित्तं प्रौढशालानिमित्तं, पि.यु.सि निमित्तं च कोळ्ळेगालस्य योग्यं स्थानम् अस्ति । महदेश्वरबेट्टसमीपस्थः होगेन्कल्जलपातः, शिवनसमुद्रस्य गगनचुक्कीभरतचुक्कीजलपातौ च, जनप्रियस्थानानि । बिलिगिरिरङ्गनबेट्टः कोळ्ळेगालतः ३० कि.मी दूरे अस्ति । अत्र गमनमार्गः रोमाञ्चकारकम् अनुभवं ददाति । गिरेः उपरिष्टात् यत् दृश्यं वयं पश्यामः तत् आजीवनम् अविस्मरणीयं भवति । सिकतासु स्थिताः तलकाडु देवालयाः अपि प्रसिध्दाः जनप्रियाश्च ।
भूगोले स्थितिः
कोळ्ळेगालः १२.१५, ७७.१२ मध्ये स्थितः अस्ति । ५८८ मीटर ( १९२९ फीट् ) उन्नते स्थाने अस्ति । एतत् पश्चिमघट्टस्य   अन्तिमभागे अस्तीति कारणतः मिश्रलक्षणानि दृश्यन्ते । विविधजातीयाः पक्षिणः आवर्षं सुन्दरेषु सरोवरेषु विहरन्ति वसन्ति च । तापमानं सुयोग्यम् अस्ति । भूकम्पः प्रवाहादिकं वा अत्र न भवति । अतः कोळ्ळेगालः भौगोलिकरीत्या सुरक्षितप्रदेशः अस्ति ।
जनसान्द्रता
भारतस्य जनगणत्यनुगुणं कोळ्ळेगालस्य जनसङ्ख्या ५२४५० ५१% जनाः पुरुषाः, ४९% महिलाः सन्ति । कोळ्ळेगालस्य साक्षरता प्रमाणं ६९% राष्ट्रस्य साक्षरतायाः प्रमाणस्य अपेक्षया अधिकम् अस्ति । पुरुषाणां साक्षरता ७४% । महिलानां साक्षरता ६४% । लघुबालानां सङ्ख्या आहत्यजनसङ्ख्याः १०% अस्ति । कोळ्ळेगालजनानां कन्नडसम्भाषणशैली मैसूरुबेङ्गलूरुकन्नडात् भिद्यते । कन्नडस्य एतस्यां विशिष्टशैल्यां मित्रैः सह सम्भाषणसमये ’ डा ’ इति योज्यते । कोळ्ळेगालप्रदेशस्य कन्नडोच्चारणशैली २००५ विमुक्ते शिवराजकुमारेण अभिनीते ’ जोगी ’ चलनचित्रे उपयुक्ता अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चामराजनगरमण्डलस्य नगराणि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
करूरु
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति करूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति करूरुनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
६ अप्रैल
६ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य षण्णवतितमं (९६) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् सप्तनवतितमं (९७) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६९ दिनानि अवशिष्टानि ।
जितात्मनः प्रशान्तस्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
अन्वयः
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः प्रशान्तस्य जितात्मनः परमात्मा समाहितः ।
अर्थः
यः जितमनस्कः भवति, रागद्वेषशून्यश्च भवति तस्य परमात्मा समाधेःविषयो भवति । सः शीतोष्णयोः सुखदुःखयोः, मानापमानयोश्च समानः भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
जितात्मन इति। जितात्मनः कार्यकरणादिसंघात आत्मा जितो येन स जितात्मा तस्य जितात्मनः प्रशान्तस्य प्रसन्नान्तःकरणस्य सतः संन्यासिनः परमात्मा समाहितः । साक्षादात्मभावेनवर्तत इत्यर्थः । किंच शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानेऽपमाने च मानापमानयोः पूजापरिभवयोः ।।7।।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
07 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पूर्वजम्बुद्वीपः
पूर्वजम्बुद्वीपः (पूर्वी एशिया, East Asia) जम्बुद्वीपस्य पूर्वप्रदेशः अस्ति, यः भौगोलिक-जातीय-सांस्कृतिक-उभयपदेषु परिभाषितः अस्ति । पूर्वजम्बुद्वीपस्य आधुनिकराज्येषु चीन, जापान, मङ्गोलिया, उत्तरकोरिया, दक्षिणकोरिया, तैवान च सन्ति । चीन, उत्तरकोरिया, दक्षिणकोरिया, तैवान च सर्वेऽपि न्यूनातिन्यूनम् एकेन अन्येन पूर्वजम्बुद्वीपराज्येन अस्वीकृताः सन्ति, यतो हि अस्मिन् क्षेत्रे प्रचलति गम्भीरराजनैतिकतनावः, विशेषतः कोरियायाः विभाजनं, तैवानस्य राजनैतिकस्थितिः च । चीनदेशस्य दक्षिणदिशि स्थितौ लघुतटीय-अर्धनिर्भरप्रदेशौ हाङ्ग् काङ्ग्-मकौ-क्षेत्रे आधिकारिकतया अत्यन्तं स्वायत्तौ स्तः किन्तु चीनीय-सार्वभौमत्वस्य अधीनम् अस्ति । जापान, तैवान, दक्षिणकोरिया, मुख्यभूमिचीन, हाङ्ग् काङ्ग्, मकौ च विश्वस्य बृहत्तमासु समृद्धतमासु अर्थव्यवस्थासु अन्यतमाः सन्ति । पूर्वजम्बुद्वीपस्य उत्तरे सैबेरिया रूसीसुदूरपूर्वः च, दक्षिणे आग्नेयजम्बुद्वीपः, दक्षिणपश्चिमे दक्षिणजम्बुद्वीपः, पश्चिमे मध्यजम्बुद्वीपः च अस्ति । पूर्वदिशि प्रशान्तमहासागरः दक्षिणपूर्वदिशि मैक्रोनीशिया (प्रशान्तमहासागरद्वीपसमूहः, ओशिनियायाः भागत्वेन वर्गीकृतः) च सन्ति ।
७ अप्रैल
७ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य सप्तनवतितमं (९७) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् अष्टानवतितमं (९८) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६८ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
बिम्बफलम्
thumb|200px|right|पूर्णं, मध्ये कर्तितं च बिम्बफलम् thumb|left|200px|बिम्बफलस्य पुष्पम्
एतत् बिम्बफलम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् बिम्बफलम् आङ्ग्लभाषायां Ivy Gourd इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coccinia grandis इति । एतत् बिम्बफलमं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, अवदंशः, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।
संस्कृतसाहित्ये बिम्भफलम् अधरस्य उपमानत्वेन कल्पयन्ति । तस्य उदाहरणानि अनेकेषु काव्येषु द्रष्टुं शक्यानि । यथा कुमारसम्भवे हरस्तु किञ्चित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ thumb|right|200px|बिम्बलता, पुष्पं, पर्णं चापि thumb|200px|left|बिम्बफलानि
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तिरुचिरापळ्ळि
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तिरुचिरापळ्ळिनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तेनि
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति तेनिमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति तेनिनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नागरकोयिल्
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति कन्याकुमारीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नागरकोयिल् नगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
८ अप्रैल
८ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य अष्टानवतितमं (९८) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् नवनवतितमं (९९) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६७ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
९ अप्रैल
९ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य नवनवतितमं (९९) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् शततमं (१००) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६६ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सेलम, तमिळनाडु
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये मण्डलमस्ति सेलं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति सेलं नगरम्।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१० अप्रैल
१० अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य शततमं (१००) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकप्रथमं (१०१) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६५ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
११ अप्रैल
११ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकप्रथमं (१०१) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकद्वितीयं (१०२) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६४ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रामनाथपुरम्
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति रामनाथपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रामनाथपुरनगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शिवगङ्गा
भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति शिवगङ्गामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शिवगङ्गानगरम् ।
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मानवस्य मस्तिष्कम्
मानवस्य मस्तिष्कं, मेरूरज्जुः च अतीव महत्त्वपूर्णः विषयः जीवविज्ञाने।  तत्र तंत्रिकातंत्रं, मानवमस्तिष्कं, सुषुम्ना उत मेरूरज्जुः इत्यादयः विषयाः अपि चर्चायाम् अन्तर्भवन्ति।  शरीरस्य अनेकसंस्थानां यथा कंकालतन्त्रं, मांसपेशीतन्त्रं, रक्तसञ्चारतन्त्रं, पाचनतन्त्रं, श्वसनतन्त्रम् इत्यादीनां संरचनानां कार्यकार्यस्य च अध्ययनं कृत्वा ताः संस्थाः सम्यक् अवगत्य, मानवशरीरविज्ञानस्य समानक्रमेण, केन्द्रीयः तंत्रिकातन्त्रं यत् शरीरस्य सर्वाणि कार्याणि नियन्त्रयति।संस्थासु सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं यत् एतत् सर्वेषां तन्त्राणां नियन्त्रकं मन्यते, एतत् अवगन्तुं भवति। मस्तिष्कं मेरुदण्डं वा सुषुम्ना वा केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रे अध्ययनं भवति । मानवशरीरस्य सर्वाणि कार्याणि नियमयति, नियन्त्रयति, चालयति च ।
= तंत्रिकातंत्रम् = तंत्रिकातन्त्रं शरीरस्य महत्त्वपूर्णं तन्त्रं वा संगठनं वा भवति, यत् समग्रशरीरस्य तस्य विभिन्नानां अङ्गानाम् अङ्गानाञ्च सर्वाणि कार्याणि नियन्त्रयति, नियन्त्रयति, समन्वययति च, होमियोस्टेसिसं च निर्वाहयति शरीरस्य सर्वाणि अनैच्छिककार्याणि नियन्त्रयितुं सर्वाणि संवेदनानि गृहीत्वा मस्तिष्कं प्रति प्रेषयितुं अस्याः व्यवस्थायाः कार्यम् अस्ति । शरीरस्य सर्वेषां अङ्गानाम् आन्तरिकबाह्यवातावरणे परिवर्तनानुसारं द्रुतसमायोजनं सम्भवं करोति, तंत्रिका आवेगं च चालयति तंत्रिकातन्त्रं शरीरस्य अनेककोशिकानां क्रियाकलापयोः एकप्रकारस्य सामञ्जस्यं जनयति येन समग्रं शरीरं एककरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नोति शरीरस्य अन्तः पर्यावरणीयपरिवर्तनानि अथवा उत्तेजनाः (Stimuli) संवेदी तंत्रिकाद्वारा (Sensory nerves) तंत्रिकातन्त्रस्य मेरुदण्डं मस्तिष्कं च प्राप्नुवन्ति । यत्र तेषां विश्लेषणं भवति तथा च प्रतिक्रियारूपेण (Response) शरीरस्य विविधानि कार्याणि मोटर तंत्रिकाभिः (Motor nerves) द्वारा सम्पादितानि भवन्ति। तंत्रिकातन्त्रं तंत्रिका ऊतकैः (Nervous tissues) इत्यनेन निर्मितं भवति, यत्र तंत्रिका कोशिका अथवा न्यूरॉन् (Neurones) तथा तेषां सम्बद्धाः तंत्रिका तन्तुः (Nerve fibres) तथा न्यूरोग्लिया इति विशेषप्रकारस्य संयोजक ऊतकस्य निर्माणं भवति । [ (न्यूरोग्लिया) इति युक्तम् इति उच्यते ।
= तंत्रिकातंत्रस्य विभागाः = तंत्रिकातन्त्रस्य त्रयः भागाः सन्ति-
1. केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र (Central nervous system)
2. परिधीय तंत्रिका तंत्र
3. स्वायत्त तंत्रिका तंत्र (स्वायत्त तंत्रिका तंत्र)
Central Nervous System (Central Nervous System) - अस्मिन् भागे मस्तिष्कं मेरुदण्डं च (Spinal cord) समाविष्टं भवति तथा च इदं पूर्णतया मेनिन्जस् (Meninges) इत्यनेन आच्छादितम् अस्ति
= मानवस्य मस्तिष्कम् = पूर्णतया विकसितं मानवमस्तिष्कं शरीरस्य भारस्य प्रायः १ / ५० भागं भवति तथा च कपालगुहायां (Cranial cavity) इत्यत्र स्थितं भवति । विकासस्य प्रारम्भिकपदेषु मस्तिष्कं त्रयः भागाः विभक्ताः भवन्ति, येषां नाम अग्रमस्तिष्कं (अग्रमस्तिष्कम्), मध्यममस्तिष्कं (मध्यमस्तिष्कम्), पृष्ठमस्तिष्कं (Hind brain)
1) अग्रमस्तिष्क (अग्रमस्तिष्क) - एषः मस्तिष्कस्य अग्रभागः, यस्मिन् निम्नलिखितरचनाः सन्ति-
मस्तिष्क या मस्तिष्क (Cerebrum) -. इदं केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रस्य शिरः, मस्तिष्कस्य बृहत्तमः भागः च अस्ति । गुम्बद इव अधोभागः समतलः भवति। कपालगुहायाः अधिकांशः भागः मस्तिष्केन पूरितः भवति । मस्तिष्कं गभीरदीर्घ्यविदारणेन वा विदारणेन वा दक्षिणवामगोलार्धयोः विभक्तं भवति । अयं विच्छेदः अग्रे पृष्ठे च सम्पूर्णः भवति, परन्तु मध्ये एते गोलार्धाः कोर्पस् कैलोसम इति तंत्रिकातन्तुनां विस्तृतेन पट्टिकायाः ​​सह संयोजिताः भवन्ति मस्तिष्कस्य बाह्यपृष्ठं मस्तिष्कप्रकोष्ठं (Cerebral cortex) इति कथ्यते यत् तंत्रिकाकोशिकाभिः (Nerve cells) निर्मितं भवति, भूरेण वर्णेन च भवति । एतत् समलैङ्गिकद्रव्यम् (Grey matter) इति कथ्यते ।
मस्तिष्कप्रकोष्ठस्य अधः भागः तंत्रिकातन्तुभिः (axons) निर्मितः भवति तथा च श्वेतवर्णः भवति, यत् श्वेतद्रव्यम् (White matter) इति कथ्यते मस्तिष्कप्रकोष्ठे भिन्नगभीरतायाः बहवः खन्धाः निर्मीयन्ते । खातानां ऊर्ध्वता कर्णक (Gyrus) इति विषादितभागः खातं वा विदारणं वा (Sulcus or fissure) इति, तेन पृथक् भवन्ति। अनेन मस्तिष्कस्य पृष्ठभागः वर्धते । उदग्रस्य (Gyrus) तथा च दरारस्य सामान्यरूपरेखा सर्वेषु मनुष्येषु समाना भवति।त्रयः प्रमुखाः दराराः (Sulci) प्रत्येकं गोलार्धं चतुर्षु खण्डेषु विभजन्ति (Lobes), in ये ते स्थिताः सन्ति। केन्द्रीयसल्कसः (Central sulcus) गोलार्धस्य उपरिभागात् पार्श्वसल्कसस्य किञ्चित् उपरि यावत् अधः अग्रे च विस्तृतः भवति (Lateral sulcus); पार्श्विका-दरारः मस्तिष्कस्य अग्रभागस्य अधः भागं यावत् पृष्ठतः विस्तृतः भवति तथा च पार्श्विका-दरारः (Parietooccipital sulcus) गोलार्धस्य उपरितन-पश्चभागस्य किञ्चित् दूरं यावत् अधः अग्रे च विस्तृतः भवति गोलार्धस्य भागाः सन्ति - अग्रभागः (Frontal lobe) यः मध्यदरारस्य पुरतः पार्श्वविदारणस्य उपरि च स्थितः भवति; पार्श्विकपल्लवः ( पार्श्विकाखण्डः ) मध्यदरारस्य पार्श्विकाविदारणस्य च मध्ये पार्श्वदरारस्य उपरि च स्थितः भवति; पश्चकपालः (Occipital lobe) गोलार्धस्य पश्चभागं निर्माति, तथा च टेम्पोरलपल्लवः (Temporal lobe) पार्श्विकाविदारणस्य अधः स्थितः भवति, पृष्ठभागे पश्चकपालपर्यन्तं विस्तृतः भवति वामभागस्य सर्वाणि चैतन्य-अचेतनक्रियाः मस्तिष्कस्य दक्षिणगोलार्धेन दक्षिणभागस्य वामगोलार्धेन च संचालिताः नियन्त्रिताः च भवन्ति । मस्तिष्कं तेषां अधिकविकसितक्षमतानां स्थलं भवति, यथा बुद्धिः, इच्छा, रागः, स्मृतिः, ये मनुष्येण अद्वितीयरूपेण सम्पन्नाः सन्ति ।
मस्तिष्कस्य विशेषक्षेत्रं विशेषप्रकारस्य क्रियाः निष्पादयति। संज्ञानात्मककार्यस्य नियन्त्रणं सम्पादनं च पार्श्विकपल्लवः, कालपल्लवः, पश्चकपालः च भवति । मध्यमविदारणस्य अथवा केन्द्रीयसल्कसस्य अग्रभागे संलग्नैः पिरामिड-आकारकोशिकाभिः मोटरक्रियाकलापाः संचालिताः नियन्त्रिताः च भवन्ति । अस्ति । सन्ति। मध्यदरारस्य पृष्ठतः एव इन्द्रियक्षेत्रं (संवेदीक्षेत्रम्) अस्ति यत् उत्तरमध्यगायरसः (Postcentral gyrus) इति कथ्यते, अनेकप्रकारस्य संवेदनस्य अर्थः तस्य कोशिकासु अवगम्यते
मस्तिष्कस्य कार्यात्मकक्षेत्रम्
संवेदी क्षेत्र (संवेदी क्षेत्र ) - एषः क्षेत्रः केन्द्रीयसल्कसस्य पृष्ठतः एव पार्श्विकापल्लौ स्थितः (Central sulcus), अत्र वेदना, शीत, ताप, दबावः स्पर्शः च, मांसपेशीषु संवेदना सन्धिषु च तत् भवति. मोटरक्षेत्रं (Motor area ) - एषः क्षेत्रः मध्यदरारस्य सम्मुखे एव अग्रपल्लवे स्थितः अस्ति । इतः स्वैच्छिकस्नायुसंकोचनं आरभ्य तेषां गतिं नियन्त्रयति च । Premotor area (Premotor area)- एषः क्षेत्रः अग्रपल्लवे मोटरक्षेत्रस्य एव सम्मुखे स्थितः भवति, यः मांसपेशीनां गतिनां समन्वयेन सह सम्बद्धः भवति ।
ब्रोकायाः ​​क्षेत्रं (ब्रोकायाः ​​क्षेत्रं ) - एषः क्षेत्रः पार्श्वसल्कसस्य उपरि एव प्रीमोटरक्षेत्रस्य अधः च स्थितः अस्ति । अयं क्षेत्रः वक्तुं सम्बद्धः अस्ति । वाक्क्षेत्रं (Speech area) - एषः पार्श्वपल्लवस्य अधःभागे स्थितः क्षेत्रः अस्ति । उक्तं वचनं अस्मिन् क्षेत्रे प्राप्यते ।
दृश्यक्षेत्र (दृश्यक्षेत्रम्) - एषः पश्चकपालस्य अधः अन्ते स्थितः क्षेत्रः यस्मिन् वस्तुनां अन्येषां च दृश्य इन्द्रियाणां चित्राणि प्राप्य विश्लेषितानि भवन्ति ।
श्रवणक्षेत्रं (श्रवणक्षेत्रम् ) - एषः पार्श्विकसल्कसस्य अधः एव टेम्पोरललोबमध्ये स्थितः क्षेत्रः अस्ति । अत्र शब्देन्द्रियाणि प्राप्य विश्लेष्यन्ते ।
स्वादक्षेत्रं (स्वादक्षेत्रं ) - पार्श्वसल्कसस्य अथवा पार्श्वदरारस्य किञ्चित् उपरि संवेदीक्षेत्रस्य गहनतरस्तरयोः स्थितः क्षेत्रः अस्ति यस्मिन् स्वादसंवेदनानि प्राप्य विश्लेषितानि भवन्ति ।
गन्धः अथवा घ्राणक्षेत्रं ( गन्धक्षेत्रम् ) - एषः क्षेत्रः कालखण्डस्य अग्रभागे गभीरं स्थितः अस्ति, यस्मिन् गन्धेन्द्रियाणि प्राप्यन्ते तेषां विश्लेषणं च भवति ।
बेसल गैन्ग्लिया (Basal ganglia ) - प्रत्येकस्मिन् मस्तिष्कगोलार्धे, कोर्पस कैलोसमस्य अधः श्वेतपदार्थे (तंत्रिकातन्तुषु) निहिताः ग्रे पदार्थस्य (कोशिकाशरीराः) केचन लघुशरीराः सन्ति, ये सन्ति called Basal ganglia, एते Caudate (Caudate), Lenticular (Lenticular) तथा Amygdaloid Nucli (Amygdaloid nucli) तथा Claustrum (Claustrum ) सन्ति एतेषु पुच्छल-मसूर-नाभिकौ मिलित्वा (Carpus striatum) इति कोर्पस् स्ट्रियाटम् इति निर्मान्ति । तेषां मुख्यं कार्यं गतिः (Motion) इत्यस्य समन्वयः तथा शरीरस्य होमियोस्टेसिस (Homoeostasis) इत्यस्य निर्वाहः भवति ।एतेषु विघटनेन हस्तपादयोः झटकायुक्तानि गतिः अस्थिरता च भवति ।
थैलमस (थैलमस) - प्रत्येकमस्तिष्कगोलार्धस्य अन्तः कोर्पसकैलोसमस्य किञ्चित् अधः तथा च पुच्छीय-मसूर-नाभिकानां मध्ये तथा प्रत्येकस्य तृतीय-निलयस्य पार्श्वभागे तंत्रिकाकोशिकानां तन्तुनां च अण्डाकारशरीरः भवति (Nerve bodies), यत् थैलमस इति उच्यते । मस्तिष्कप्रकोष्ठस्य मेरुदण्डस्य च मध्ये महत्त्वपूर्णस्य रिलेस्थानकस्य (Relay station) इत्यस्य कार्यं करोति (sushumna) । थैलमस् शरीरेण प्राप्तानां इन्द्रिय-आवेगानां वर्गीकरणं कृत्वा मस्तिष्क-प्रकोष्ठं प्रति प्रसारयितुं कार्यं करोति ।
हाइपोथैलेमस (Hypothalamus) - हाइपोथैलेमस थैलमसस्य अधः पुरतः च स्थितैः तंत्रिकाकोशिकैः निर्मितं संरचना अस्ति तथा च पिट्यूटरीग्रन्थिस्य किञ्चित् उपरि, तृतीयनिलयस्य पार्श्वभित्तिं तलं च (Floor) निर्माति हाइपोथैलेमसः द्वयोः भागयोः विभक्तः भवति - 1. पश्चभागः पार्श्वभागः च 2. पूर्वभागः मध्यभागः च । सहानुभूति-तंत्रिका-तन्त्रस्य कार्याणि निर्वहणे पश्च-पार्श्वभागाः पूर्णसहकार्यं ददति । अग्रभागः, मध्यभागः च परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रस्य कार्यं करोति । एतदतिरिक्तं मेडुला ओब्लोन्गाटा [(Medulla oblongata) प्रति तंत्रिकातन्तुं प्रेषयित्वा श्वसनस्य सहायकं भवति, शरीरस्य तापमानं नियन्त्रयति नियन्त्रयति च, मेदः, कार्बोहाइड्रेट् तथा जलस्य पाचनं नियन्त्रयति, भावः च नियन्त्रयति।[(भावना) नियन्त्रणे भूमिकां निर्वहति । पिट्यूटरीग्रन्थिः साहाय्येन शरीरस्य सर्वेषां अन्तःस्रावीग्रन्थिनां कार्ये सहायकं भवति ।
१२ अप्रैल
१२ अप्रैल-दिनाङ्कः ग्रेगोरीयन-पञ्चाङ्गानुसारं वर्षस्य एकशताधिकद्वितीयं (१०२) दिनम् । लिप्-वर्षानुगुणम् एकशताधिकतृतीयं (१०३) दिनम् एतत् । एतस्मात् दिनात् वर्षान्ताय २६३ दिनानि अवशिष्टानि ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:अप्रैल वर्गः:आङ्ग्लमाससम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
मानवस्य मस्तिष्कम्
मस्तिष्कस्य कार्यात्मकक्षेत्रम्
मस्तिष्कस्य गभीरतायां थैलमसस्य बेसल गैन्ग्लियायाः च मध्ये स्थितः उद्धृतैः मोटरतन्तुभिः (Motor fibers) निर्मितः महत्त्वपूर्णः क्षेत्रः भवति, यः आन्तरिकः कैप्सूलः इति कथ्यते, यस्य माध्यमेन सर्वे तंत्रिका आवेगाः @ [ (Nerve impulses) संवहनं भवति ।
2) मध्यमस्तिष्कम् (मध्यमस्तिष्क)
मध्यमस्तिष्कं अग्रमस्तिष्कस्य पृष्ठमस्तिष्कस्य च मध्ये मस्तिष्कस्य काण्डस्य (Brain stem) इत्यस्य उपरि च भवति । अस्मिन् मस्तिष्कस्य पेडुन्कुल्स् (Cerebral peduncles) तथा corpora quadrigemina (Corpora quadrigemina), ये मस्तिष्कस्य जलमार्गं परितः भवन्ति, यत् तृतीयचतुर्थनिलययोः मध्ये एकः नहरः अस्ति (Channel) तत्र अस्ति मस्तिष्कस्य पेडुंकल्स् तस्य उदरपृष्ठे (Ventral surface) इत्यत्र स्थिताः स्तम्भसदृशाः संरचनाः सन्ति । कोपोरा चतुर्भुजस्य पृष्ठीयपृष्ठे चत्वारि वृत्ताकाराः उदग्राः सन्ति ये इन्द्रियकेन्द्रयुग्मद्वये विभक्ताः सन्ति एकं Superior colliculi ( Superior colliculi) अपरं Inferior colliculi ( Inferior colliculi) इति उच्यते । वस्तुदर्शनप्रक्रिया श्रेष्ठैः कोलिकुलैः, श्रवणप्रक्रिया च अधमकोलिकुलैः सिद्ध्यति ।
लाल नाभिकं (Red nucleus ) मस्तिष्कस्य पेडुन्कुलसस्य समीपे स्थितम् अस्ति । पिनेलशरीरं (Pineal body) श्रेष्ठकोलिकुलयोः मध्ये स्थितम् अस्ति ।
3) पश्चमस्तिष्कम्
मस्तिष्कस्य अत्यन्तं पश्चभागः अस्ति, यस्मिन् Pons (Pons), Medulla oblongata (Medulla oblongata) तथा Cerebellum (Cerebellum) च सन्ति । Pons ( Pons ) - मध्यमस्तिष्कस्य अधः मस्तिष्कस्य (Cerebellum) इत्यस्य पुरतः मज्जा लम्बस्य उपरि च भवति । एषः मस्तिष्ककाण्डस्य मध्यभागः (Brain stem) । अस्य आधारभागः मध्यमस्तिष्कपट्टिका (Middle cerebellar peduncle) इति कथ्यते । इन्द्रिय-चालक-तंत्रिकाः अस्मिन् भागे गच्छन्ति, यत् मस्तिष्क-मस्तिष्कं मध्य-मस्तिष्कं, मज्जा-लम्ब-स्थलं च संयोजयति ।
अस्मिन् पञ्चमषष्ठसप्तमकपालनयानां नाभिकाः भवन्ति । इतः तेषां केचन तन्तुः कोशिकाभ्यः निर्गत्य तंत्रिकातन्त्रस्य विभिन्नेषु भागेषु गच्छन्ति ।
Medulla oblongata (Medulla oblongata ) - मस्तिष्कस्य काण्डस्य अधमभागः अस्ति, यः उपरि पोन्सस्य अधः मेरुदण्डस्य च मध्ये स्थितः भवति । अस्य आकारः बेलनाकारदण्डवत् भवति, यस्य समासे २.५ से.मी. दीर्घः अस्ति । अस्य ऊर्ध्वभागः किञ्चित् प्रफुल्लितः एव तिष्ठति । इदं पश्चकपालकोषे स्थितं भवति, पाश्चात्यस्य अस्थिस्य फोरमेन् मैग्नम इत्यस्य अधः एव मेरुदण्डे संलग्नं भवति । तस्य बाह्यभागः शुक्लद्रव्यस्य अन्तःभागः श्यामद्रव्यस्य च । तस्मिन् हृदयस्य, श्वसनस्य च केन्द्राणि सन्ति, ये हृदयस्य, श्वसनस्य च कार्यं नियन्त्रयन्ति । अत्र निद्रा-पाचन-लार-केन्द्राणि अपि सन्ति, ये महत्त्वपूर्णकार्यं नियन्त्रयन्ति ।
मस्तिष्कमण्डलं गोलार्धद्वये विभक्तं भवति, परन्तु मध्ये मध्यमपट्टिकाद्वारा सम्बद्धं भवति, यत् वर्मिस् (वर्मिस्) इति कथ्यते अस्मिन् मस्तिष्कस्य सदृशं (Cerebrum) ग्रे पदार्थः (Gray matter) बहिः स्थितः अस्ति तथा च श्वेतपदार्थः (White matter) अन्तः स्थितः अस्ति । मस्तिष्कप्रकोष्ठः (Cerebellar cortex) मस्तिष्कप्रकोष्ठात् पतला भवति । मस्तिष्कस्य कुलभारस्य दशमांशः मस्तिष्कस्य भारः भवति । मस्तिष्ककोशिकनाभिकाः श्वेतद्रव्ये गभीरं स्थिताः भवन्ति, ते मध्यमस्तिष्केन सह श्रेष्ठमस्तिष्कपिडुन्कलेन, पोन्स् इत्यनेन सह मध्यमस्तिष्कपेडुन्कलेन, अधममस्तिष्कपेडुन्कलेन च मज्जा-अलम्बनाभिकेन सह सम्बद्धाः भवन्ति ।
मस्तिष्कं स्वैच्छिकस्नायुषु समन्वयं कृत्वा शरीरस्य मुद्रां संतुलनं च निर्वाहयति। मांसपेशीषु तनावस्य प्रमाणं, सन्धिस्थानम्, मस्तिष्कप्रकोष्ठात् आगच्छन्ती सूचना च इत्यादीनि इन्द्रिय-आवेगान् निरन्तरं प्राप्नोति ।
मस्तिष्कस्य काण्डः (Brain stem) - मध्यमस्तिष्कं, पोन्स्, मज्जा ओब्लोन्गेटा च मिलित्वा अनेकानि सामान्यकार्यं कुर्वन्ति, प्रायः सामूहिकरूपेण मस्तिष्ककाण्डम् इति उच्यन्ते नाभिकाः (Nuclei) अपि अस्मिन् प्रदेशे निवसन्ति । यतः कपाल-तंत्रिकाः उद्भवन्ति ।