cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मीमांसादर्शनम्
मीमांसादर्शने ईश्वरविचारः
यद्यपि मीमांसादर्शने ईश्वरतत्त्वम् अभीष्टं नास्ति, तथापि कर्मफलदायकं किमपि अचेतनं तत्त्वं न भवितुं शक्नोति । स्वर्गादिफलानां प्रदाता तु यज्ञोऽस्ति । तथापि यज्ञपतिरूपेण ईश्वरः स्वीकर्त्तुं शक्यते । अत एव अर्थसंग्रहकारः मोक्षावस्थायां –‘कर्मफलाभावो तदैव भवति यदा कर्मफलसमर्पणं भवेत्’ इति श्रुत्यर्थमगवत्य सर्वकर्मफलानाम् ईश्वराय समर्पणनैव मोक्षो भवतीति उल्लेखं कृतवान् । 'सेश्वरमीमांसा’ नामकस्य ग्रन्थस्यापि इदमेवोद्देश्यमस्ति । प्रभाकरविजयेऽपि स्पष्टरूपेण ईश्वरोऽभिमतः । तथापि मीमांसकानाम् ईश्वर्ः श्रुतिसिद्धौ वर्तते, न तु अनुमानसिद्धः । सूत्रकारेण भाष्यकारेण च एतद्विषये चर्चा न कृता ।
मीमांसादर्शने मोक्षविचारः
मीमांसादर्शने जगता सह आत्मनः सम्बन्धस्य नाशः मोक्षोऽभिमतः । अस्य मतस्यानुसारेण आत्मा शरीरेण युक्तो भूत्वा एव बाह्यविषयाणाम् उपभोगं करोति । अनेन सम्बन्धेन आत्मा संसारसमुद्रे निमग्नोऽस्ति । अत एव भोगायतनं शरीरं भोगसाधनम् इन्द्रियं भोगविषयाः पदार्थाश्च अभिमताः । एभिस्त्रिभिः आत्मनः आत्यन्तिकम् एकान्तिकं वा सम्बन्धविच्छेद एव मोक्षोऽस्ति । मीमांसकमते आत्मनि चैतन्यं स्वाभाविकं नास्ति । मोक्षस्य प्रारंभिककाले सुखदुः खादीनां पूर्णविनाशो जायते स चात्मा स्वविशुद्धस्वरूपेऽवतिष्ठति । निवृत्तिमूलकतायां स्वीकृतायामपि मीमांसकमते मोक्षप्राप्त्यर्थं नित्यनैमित्तिकम् अनुष्ठानम् अपेक्षितमस्ति । काम्य-निषिद्ध-कर्मणाम् अनुष्ठानं मोक्षस्य साधनं नास्ति । नित्यनैमित्तिककर्मणां सम्पादनेन सह आत्मज्ञानरूपि सहकारि कारणमेव मोक्षस्य प्रधानं साधनं वर्तते । एवं मीमांसा कर्त्तव्यशास्त्रस्य दृष्टिकोणेन ज्ञानकर्ममसुच्चयस्य पक्षपातिनी अस्ति । अात्मविषयकबाेधस्य दृढत्वं तु वेदान्तनिषेवणेन सम्पादनीयमिति वार्त्तककाराणां कुमारिलभट्टपादानां निर्देशाे वर्तते ।
मीमांसादर्शनस्य आचार्यपरम्परा
जैमिनीयसूत्रस्य प्रथमाध्याये धर्मलक्षणं प्रमाणनिरूपणं च प्रतिपादितमस्ति । द्वितीयाध्याये धर्मभेदो निरूपितः । तृतीयाध्याये अङ्गत्वं चतुर्थाध्याये प्रयोज्यप्रयोजकभावश्च प्रस्तुतः । पञ्चमाध्याये क्रिमिनिरूपणमस्ति, यज्ञाधिकारिणो वर्णनमपि अस्मिन्नेवाध्याये प्राप्यते । षष्ठाध्यायेऽपि अधिकारिवर्णनमस्ति । सप्ताष्टमयोरध्याययोरतिदेशो वर्तते । नवमाध्याये ऊहनिरूपणमस्ति । एवमेव एकादशाध्याये तन्त्रं, द्वादशाध्याये च प्रसङ्गो निरूपितः ।
thumb|होमकुण्डम्
मेघविस्फूर्जिता
मेघविस्फूर्जिता।
मीमांसादर्शनम्
मीमांसादर्शनस्य आचार्यपरम्परा
यद्यपि आचार्यो जैमिनि मीमांसायाः सूत्रकारो वर्तते तथापि स आदि आचार्यो नास्ति यतोहि तेन स्वकृते मीमांसासूत्रे मीमांसादर्शनस्य अनेकेषां पूर्वाचार्याणां नामानि उल्लिखितानि । तदनुसारेण जैमिनेः पूर्वमीमांसायाः अष्टौ प्रसिद्धाः आचार्याः अभूवन् –
मीमांसासूत्राणां वृत्तिकारेषु उपवर्षाचार्यः सर्वप्राचीनो मन्यते । अनेन मीमांसासूत्रस्य षोडशाध्यायेषु वृत्तिर्विरचिता । अस्य आचार्यस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्व द्वितीयशताब्द्यां मन्यते । अस्य आचार्यस्य समकालिकः कश्चित् भवदासनामकोऽप्याचार्य आसीत् । अनेनापि मीमांसासूत्राणां वृत्तिर्विरचिता ।
मेघविस्फूर्जिता
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 18
मीमांसादर्शनम्
मीमांसादर्शनस्य आचार्यपरम्परा
मीमांसासूत्रेषु आचार्य शबरस्वामिनो भाष्यम् उपलभ्यते । तद् यद्यपि उपलब्धमस्ति । भाषाविषययोः पूर्वं व्याख्यानस्य दृष्ट्या शाबरभाष्यस्य महत्त्वं शाङ्करभाष्यतुल्यं स्वीक्रियते । इदं शाबरभाष्यं द्वाद्वशाध्ययेष्वेव लिखितमस्ति । अस्य स्थितिकालः ईस्वी द्वितीयशताब्दी अस्ति । शबरस्वामिनोऽनन्तरं आचार्यभर्त्तृमित्रस्य 'तत्त्वशुद्धि’ रित्याख्या वृत्तिरपि मीमांसासूत्रेषु उपलभ्यते । कालान्तरे कुमारिलभट्टेन अस्य आलोचना विहिता । शबरस्वामिनः उपरान्तं मीमांसादर्शने कुमारिलभट्टस्य प्रसिद्धिः श्रूयते । कुमारिलभट्टेन मीमांसासूत्रस्य प्रथमाध्यायम् अधिकृत्य तर्कपादे श्लोकवार्त्तिकस्य रचना विहिता । शेषभागम् अधिकृत्य तन्त्रवार्तिकमप्यनेन विरचितम् । अस्यैव आचार्यस्य दुपटीकाग्रंथोऽपि प्राप्यते । कुमारिलभट्टस्य स्थितिकालः सप्तमशताब्द्याः अन्तिमभागे अष्टमशताब्द्याः प्रारम्भे च मन्यते । कुमारिलभट्टस्य शिष्यः आचार्यो मण्डनमिश्रोऽपि मीमांसायाः प्रसिद्धो विद्वान् आसीत् । शंकरद्विग्विजयग्रन्थस्य उल्लेखानुसारं शास्त्रार्थे शङ्कराचार्येण पराजितो भूत्वाऽयं सुरेश्वराचार्यनाम्ना शङ्कराचार्यस्य शिष्यतां गृहीतवान् । मण्डनमिश्रस्य अनेकाः रचनाः सन्ति-विधिविवेकः, भावनाविवेकः विभ्रमविवेकः मीमांसा-सूत्रानुक्रमणी च ।
उम्बेकाचार्योऽपि कुमारिलभट्टस्य शिष्य आसीत् । सः भावनाविवेकस्य टीकां श्लोकवार्तिकस्य तात्पर्यटीकां च रचितवान् । अयमपि कुमारिलमतानुयायी अवर्तत, किन्तु एतदितिरिक्ताः पार्थसारथि-मिश्र-माधवाचार्य –खण्डदेवादयः भाट्टमतानुयायिनोऽवर्तन्त । पार्थसारथिविरचिता 'शास्त्रदीपिका’ मीमांसादर्शनस्य अद्वितीया कृतिरस्ति । तर्करत्नं, न्यायरत्नाकरः, न्यायरत्नमाला चापि अस्य रचनाः सन्ति । शास्त्रदीपिकायां रामकृष्णभट्टस्य मुक्तिरनेहप्रपूरणी मयुखमालिका चेति टीकाद्वयं प्राप्यते । माधवाचार्यः वेदभाष्यकारस्य सायणस्य अग्रज आसीत् । अस्य रचनासु न्यायमालाविस्तरः सेश्वरमीमांसा च प्रसिद्धे स्तः । खण्डदेवमिश्रः भाट्टमते नव्यमतस्य आचार्योऽस्ति । अनेन भाट्टकौस्तुभः भाट्टदीपिका चेति गन्थद्वयं विरचितम् । 'भाट्टरहस्यम्’ अस्य शाब्दबोधविषयिणी प्रौढा कृतिरस्ति । खण्डदेवस्य स्थितिकालः चतुदर्शशताब्द्यां मन्यते विश्वेश्वरभट्टः अप्पयदीक्षितः आपदेव इत्यादयः आचार्याः खण्डदेवस्य समकालिका आसन् । षोडशशताब्द्यां नारायणभट्टः, लौगाक्षिभास्करः, शङ्करभट्टः, अन्नंभट्टः, रामेश्वरसूरिश्च मीमांसादर्शनस्य उल्लेखनीया आचार्या अभूवन् । प्रभाकरमिश्रोऽपि कुमारिलभट्टस्यैव शिष्य आसीत्, किन्तु गुरुमतापेक्षया भिन्नमतमयं प्रतिपादितवान् । अत एव प्रभाकरमतं गुरुमतनाम्ना पृथक् रूपेण प्रसिद्धमस्ति । गुरूपदं प्रभाकराय कुमारिलभट्टेनैव प्रदत्तमासीत् । प्रभाकरेण शाबरभाष्यम् अधिकृत्य स्वतन्त्राः टीका विरचिताः । 'बृहती’ टीकाऽस्य प्रकाशिता उपलभ्यते । प्रभाकरमतस्य प्रतिष्ठापकेषु आचार्येषु शालिकनाथः प्रमुखेऽविद्यत । शालिकनाथस्य टीकाद्वयं प्राप्यते ऋजुविमलाटीका, दीपशिखा टीका च । प्रकरणपञ्चिका नाम्नी मौलिकी रचनाऽपि शालिकनाथस्य कृतिः वर्तते । गुरुमतस्यैव आचार्यो महोदधिः वर्तते स्म । 'नयविवेकस्यकर्त्ता भवदासोऽपि प्रभाकरस्यैव मतं समर्थितवान् । अस्य कालो दशमशताब्दी मन्यते । नयविवेकमधिकृत्य कालान्तरे वरदराजेन नयविवेकदीपिका, शङ्करमिश्रेण पञ्चिका, दामोदरेण नयविवेकालङ्कारश्चेति ग्रन्थाः विरचिताः । प्रभाकरविजयस्य रचयिता नन्दीश्वरोऽपि अस्यैव मतस्य आचार्य आसीत् । अस्य कालः त्रयोदशशताब्दी मन्यते । रामानुजाचार्यस्य तन्त्ररहस्यमपि प्रभाकरमतस्य सुप्रसिद्धः ग्रन्थोऽस्ति । प्रभाकरस्य पश्चात् मुरारिमिश्रस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । अस्य द्वौ ग्रन्थौ उपलभ्येते –त्रिपादीनीतिनयः एकादशाध्यायाधिकरणं च । मुरारिमिश्रस्य स्थितिकालः द्वादशशताब्दी स्वीक्रियते ।
मेघविस्फूर्जिता
रसर्त्वश्वैर्य्मौ न्सौ ररगुरुयुतौ मेघविस्फूर्जिता स्यात्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ९८
मीमांसादर्शनम्
बाह्यानुबन्धः
वर्गः:मीमांसादर्शनम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मेघविस्फूर्जिता
।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ
य म न स र र ग।
यति: षड्भि: षड्भि:सप्तभि:च।
उदाहरणम् -
अजन्माहं पार्थ जगति यदि पश्यामि दुर्बलधर्मं,
तथाधर्मोत्थानं स्वयमवतराम्येव काले तदानीम्।
भवेद्दिव्यं कर्म जननमपि यो वेत्ति बन्धात्स मुक्त:॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
१२९३
१२९३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२९३ १२९३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
देशाः
अ
अब्खाजिया - अफगानस्थान - अल्बानिया - अल्जीरिया - अंडोरा - अंगोला - अंटीग्वा - अर्जन्टीना - अजर्बैजान
इ
इन्दोनेशिया - इस्रैल - इटली
ई
ईराक - ईरान - ईजिप्ट- ईथ्योपिया
उ
उरुग्वाय - उजबेकिस्थान
ए
एक्वाडोर - एल-साल्वाडोर - एस्वातीनी - एस्टोनिया - एरिट्रिया
ऐ
कोट ऐवरी (ऐवरी कोस्ट)
ओ
ओमान
क
कम्बोदिया - केनडा - केमेरून - केप वर्डी - कोलोम्बिया - कोमोरोस - कौंगो - कोस्टा रीका - क्रोएशिया - क्यूबा - केन्द्रीय अफ्रीका गणराज्य - कजाकस्थान - किरिबाटी - किरगिस्थान - कतार - केन्या - कोरिया - कुवैत
ख
ग
ग्रीस (यूनान) - गाबोन - गाम्बिया - ग्रेनाडा - ग्वाटेमाला - गिनी - गिनी-बिसो - गयाना
घ
घाना
च
चाड - चिले - चीन - चेक रिपब्लिक
ज
जार्जिया - जर्मनी - जिबूटी - जमैका - जापान - जार्डन - जाम्बिया - जिम्बाबवे
ट
टोगो - टोंगा - ट्रिनिडाड - टंजानिया- टिमोर - टुनिशिया - टुवालु
ड
डेनमार्क - डोमोनिका - डोमोनिकन रिपब्लिक
त
तुर्किये - तैवान - ताजिकिस्थान - तुर्कमिनिस्थान
थ
थाइलैंड
न
नमीबिया - नौरु - नेपाल - नेदरलैंड्स - न्यू-जीलैंड - निकारगुवा - नीजे - नैजीरिया - नार्वे
प
पाकिस्तान - पलाऊ - पानामा - पपुवा न्यू गिनी - पेरेग्वाय - पोलैंड - पेरु - पुर्तगाल
फ
फिजी - फिन्लैंड - फ्रांस - फिलिपीन्स - फिलिस्तीन
भ
भारत - भूटान
म
मडगास्कर - मलावी - मलयेशिया - मालदीव - माली - माल्टा - मारिटेनिया - मारिशस - - मेसेडोनिया - मार्शल द्वीप - मेक्सिको - मैक्रोनीशिया - मोल्दोवा - मोनाको - मंगोलिया - मोराको - मोजम्बीक - मयन्मार
य
यमन
र
रोमानिया - रूस - रवाण्डा
ल
लाओस - लाट्विया - लेबनान - लेसोथो - लायबीरिया - लिबिया - लिक्टनस्टैन - लिथ्वानिया - लक्सम्बर्ग
व
वनुवाटु - वेनेज्वेला - वैटिकन - वियेतनाम
श
श्रीलङ्का
स
सायप्रस - सेंट किट् - सेंट लूसिया - सेंट विन्सेंट - समोआ - सान मरीनो - सऊदी अरब - सर्बिया - सेनेगल - सेशेल - सियारा-लियोन - सिंगापोर - सोलोमन-द्वीप - स्लोवाकिया - स्लोवीनिया - सोमालिया - सोमालिलैंड - साउथ-अफ्रीका दक्षिण-अफ्रीका - स्पेन - सूडान - स्विटजरलैंड - सिरिया - सुरिनाम - स्वीडन - संयुक्त राज्य अमेरिका
ह
हेटी - हांडूरस - हंगरी
सम्बद्घ: विषय:
वर्गः:देशाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
Land
त्रैगुण्यविषया वेदा...
त्रैगुण्यविषया वेदा इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः निष्कामतायाः, आत्मसंयमस्य च आज्ञां यच्छति । पूर्वस्मिन् श्लोके येषाम् अव्यवसायिनां मनुष्याणां बुद्धिः अनन्ताः भवन्ति, तेषां स्वभावस्य वर्णनं कृत्वा अत्र भगवान् अर्जुना य योगक्षेमस्य अपेक्षाम् अकृत्वा परमात्मपरायणः भवितुम् आज्ञापयति । सः कथयति यद्, वेदाः त्रयाणां गुणानां कार्याणाम् एव वर्णनं कुर्वन्ति । अतः हे अर्जुन ! त्वं त्रिगुणेभ्यः रहितः, निर्द्वन्द्वः च भव । त्वं निरन्तरं नित्यवस्तुषु स्थिरो भव । योगक्षेमस्य इच्छाम् अपि त्यक्त्वा परमात्मपरायणो भव इति ।
पदच्छेदः
त्रैगुण्यविषयाः, वेदाः, निस्त्रैगुण्यः, भव, अर्जुन । निर्द्वन्द्वः, नित्यसत्त्वस्थः, निर्योगक्षेमः, आत्मवान् ॥
अन्वयः
अर्जुन ! वेदाः त्रैगुण्यविषयाः । निस्त्रैगुण्यः निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः निर्योगक्षेमः आत्मवान् भव ।
भावार्थः
त्रैगुण्यविषया वेदाः – अत्र वेदाः इत्यस्य तात्पर्यम् अस्ति यद्, वेदे निहिताः ते भागाः, येषु गुणत्रयस्य वर्णनम् अस्ति । तेषां गुणत्रयस्य वर्णने स्वर्गादीनां भोगभूमीनां चित्रणम् अस्ति । अत्र उपयुक्तेन वाक्येन वेदनिन्दा नास्ति, अपि तु निष्कामभावेन कर्तव्यपालनस्य महत्त्वदर्शनम् अस्ति । यथा वज्रस्य वर्णनेन सह काचस्य वर्णने कृते काचस्य निन्दादर्शनस्य न, अपि तु वज्रस्य महिमवर्णनस्य आशयः भवति । तथैवात्र निष्कामभावस्य महत्त्ववर्णनाय स्वर्गादिभोगानां वर्णनस्य उहारणम् अस्ति । वेदेषु केवलं त्रिगुणभोगानामेव वर्णनं नास्ति, अपि तु परमात्मवर्णनं, परमात्मप्राप्तेः साधनवर्णनं च अस्ति ।
'निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन' – हे अर्जुन ! त्रयाणां गुणानां कार्यरूपिणः संसाररस्य इच्छात्यागं कृत्वा असंसारी भव । अर्थाद् संसारातीतः भवेति ।
'निर्द्वन्द्वः' – संसारातीतो भवितुं रागद्वेषादिभ्यः मुक्तिः अत्यावश्यकी । किञ्च ते एव मनुष्याणां मुख्यशत्रवः सन्ति । ते एव मनुष्यान् बाधन्ते । अतः त्वं सर्वद्वन्द्वरहितः भव । एकस्मिन् विषये, वस्तुनि च भावद्वयस्य आरोपणं द्वन्द्वः उच्यते । परन्तु यत्र विषयवस्तुनोः भिन्नत्वं भवति, तत्र द्वन्द्वः न भवति । यथा प्रकृतिः, पुरुषश्च भिन्नौ, जडः, चेतनश्च भिन्नौ इत्यादिषु भिन्नतायाः भावः द्वन्द्वः नोच्यते । तथैव संसाराद् विमुखे जाते भगवन्तं प्रति सम्मुखता द्वन्द्वः नास्ति । परन्तु एतस्मिन् संसारे रागः, द्वेषः च, हर्षः, शोकश्च, सुखं, दुःखं च इत्यादयः भावाः भवन्ति चेद्, द्वन्द्वः उच्यते । सः द्वन्द्वः मनुष्येभ्यः बाधको भवति ।
अत्र भगवान् अर्जुनाय निर्द्वन्द्वतायाः आज्ञां किमर्थं यच्छति ? उत्तरम् अस्ति यद्, द्वन्द्वैः सम्मोहः भवति, सम्मोहः मनुष्यं बाधते । यदा साधकः निर्द्वन्द्वः भवति, तदैव सः दृढमनस्कः सन् भजनं कर्तुं शक्नोति । निर्द्वन्द्वे सति साधकः सुखपूर्वकं संसारबन्धनात् मुक्तः भवति । निर्द्वन्दे सति मूढतायाः उन्मूलनं भवति । निर्द्वन्द्वी मनुष्यः कर्म कुर्वाणः सन् अपि बद्धो न भवति । तात्पर्यम् अस्ति यद्, साधकस्य साधना निर्द्वन्द्वे सति दृढा भवति । अतः भगवान् अर्जुनाय निर्द्वन्द्वतायाः आज्ञां यच्छतीति ।
'निर्योगक्षेमः' – अप्राप्यवस्तूनां प्राप्तिः 'योगः' उच्यते, प्राप्तवस्तूनां रक्षा एव 'क्षेमः' उच्यते । यद्यपि अत्र कर्मयोगसन्दर्भे 'निर्योगक्षेमः' इत्येषः विषयः अस्ति, तथापि एषः भक्तियोगवाचकः मन्यामहे इति उचितम् । यतो हि भगवान् गीताशास्त्रे बहुधा अर्जुनाय भक्तो भव इति आज्ञापयति । भगवान् अर्जुनस्य भक्तत्वेन स्वीकारम् अपि करोति । भगवान् आत्मानं भक्तानां योगक्षेमस्य वाहकत्वेनापि उपस्थापयति । त्वं योगस्य, क्षेमस्य च इच्छुकः मा भव इति अर्जुनम् अत्र आज्ञापयति । यतः यः मत्परायणो भवति, तस्य योगक्षेमं स्वयम् अहं वहामि ।
'आत्मवान्' – त्वं केवलं परमात्मपराणयः भूत्वा परमात्मप्राप्तेः एव लक्ष्यं साधय ।
शाङ्करभाष्यम्
ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः तेषां कामात्मनां यत् फलं तदाह -
त्रैगुण्यविषयाः  त्रैगुण्यं संसारो विषयः प्रकाशयितव्यः येषां ते  वेदाः  त्रैगुण्यविषयाः। त्वं तु  निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन  निष्कामो भव इत्यर्थः।  निर्द्वन्द्वः  सुखदुःखहेतू सप्रतिपक्षौ पदार्थौ द्वन्द्वशब्दवाच्यौ ततः निर्गतः निर्द्वन्द्वो भव।  नित्यसत्त्वस्थः  सदा सत्त्वगुणाश्रितो भव। तथा  निर्योगक्षेमः  अनुपात्तस्य उपादानं योगः उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिर्दुष्करा इत्यतः निर्योगक्षेमो भव।  आत्मवान्  अप्रमत्तश्च भव। एष तव उपदेशः स्वधर्ममनुतिष्ठतः।।
भाष्यार्थः
ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः सन्ति, तेषां कामपरायणपुरुषाणाम् –
वेदः त्रैगुण्यविषयकः अस्ति । अर्थाद्, वेदः सत्वरजस्तमोगुणानां कार्यरूपं संसारमेव प्रकाशयति इति । परन्तु हे अर्जुन ! त्वम् असंसारी भव । निष्कामी इत्यर्थः । तथा च निर्द्वन्द्वो भव । अर्थाद् सुखदुःखयोः हेतू परस्परविरोधिनौ पदार्थौ एव द्वन्द्वः अस्ति । तस्माद् द्वन्द्वाद् रहितो भूत्वा नित्यसत्त्वस्थो भव । अर्थात् सर्वदा सत्त्वगुणाश्रितः भव । तथा च निर्योगक्षेमः भव । अप्राप्तवस्तूनां प्राप्तिः 'योगः', प्राप्तवस्तूनां संरक्षणमेव 'क्षेमः' इति । तयोः योगक्षेमयोः प्राधान्यं येषां जीवने अस्ति, तेषां कल्याणमार्गे प्रवृत्तिः अत्यन्तं कष्ठकरी अस्ति । अतः त्वं निर्योगक्षेमः भव । तथा च त्वम् आत्मवान् भव । अर्थाद्, आत्मविषयेषु प्रमादरहितः भव । स्वधर्मस्य पालनाय एषः उपदेशः तुभ्यम् अस्ति ।
त्रयो गुणाः त्रैगुण्यं सत्त्वरजस्तमांसि सत्त्वरजस्तमःप्रचुराः पुरुषाः त्रैगुण्यशब्देन उच्यन्ते। तद्विषया वेदाः तमःप्रचुराणां रजःप्रचुराणां सत्त्वप्रचुराणां च वत्सलतरतया एव हितम् अवबोधयन्ति वेदाः।
यदि एषां स्वगुणानुगुण्येन स्वर्गादिसाधनम् एव हितं न अवबोधयन्ति तदा एव ते रजस्तमःप्रचुरतया सात्त्विकफलमोक्षविमुखाः स्वापेक्षितफलसाधनम् अजानन्तः कामप्रावण्यविवशा अनुपायेषु उपायभ्रान्त्या प्रविष्टाः प्रणष्टा भवेयुः। अतः  त्रैगुण्यविषया वेदाः  त्वं तु  निस्त्रैगुण्यो  भव इदानीं सत्त्वप्रचुरः त्वं तदेव वर्धय नान्योन्यसंकीर्णगुणत्रयप्रचुरो भव। न तत्प्राचुर्यं वर्धय इत्यर्थः  निर्द्वन्द्वः  निर्गतसकलसांसारिकस्वभावः।  नित्यसत्त्वस्थः  गुणद्वयरहितनित्यप्रवृद्धसत्त्वस्थो भव।
सहस्रेभ्यः मातृपितृभ्यः अधिकं वात्सल्यं कृत्वा आत्मनः अभ्युदयाय, कल्याणाय च येषां प्रवृत्तिः अभवद्, ते वेदाः एवम् अत्यन्ताल्पस्य फलस्य, पुनर्जन्मदायकानां कर्मणां च प्रतिपादनं किमर्थं कुर्वन्ति ? तथा च तेषां वेदप्रतिपादितानां कर्मणां त्यागः योग्यः कथं वक्तुं शक्यते ? एतादृशानां प्रश्नानाम् उत्तराय कथयति –
सत्त्वरजस्तमासां त्रिगुणानाम् एव त्रैगुण्यम् इति । अतः सर्वैः त्रिगुणैः मनुष्याणां प्रचुरतायाः कारणेन पुरुषाः 'त्रैगुण्याः' इति उक्ताः । वेदाः तेषां त्रैगुण्यानामेव विषये कथयन्ति, अतः ते वेदाः तमोगुणबुहुलेभ्यः, रजोगुणबहुलेभ्यः, सत्त्वगुणबहुलेभ्यः च पुरुषेभ्यः वात्सल्याद् तेषां हिताय यथायोग्यम् उपदेशं कुर्वन्ति । यदि वेदाः तेभ्यः तेषां गुणानां तारतम्यानुगुणं स्वर्गादिसाधनरूपहितस्य उपदेशं न ददति, तर्हि ते रजस्तमसोः आधिक्यात् सात्त्विकफलाद् अर्थाद् मोक्षात् विमुखाः भविष्यन्ति । तादृशाः रजस्तमसोः आधिक्यतायाः कारणेन अपेक्षितफलस्य साधनानां विषये अज्ञात्वा भोगलोलुपतया विवशाः भविष्यति । तस्यां भोगलोलुपतायां यानि साधनानि सुखसाधनानि न सन्ति, तेषाम् अपि भ्रमवशाद् सुखसाधनं मत्वा उपयोगं कृत्वा नष्टाः भविष्यन्ति । अत एते वेदाः त्रैगुण्यविषयकाः सन्ति । अतस्त्वं निस्त्रैगुण्यः भव । सम्प्रति त्वयि सत्त्वगुणः अधिकः अस्ति, त्वं तस्य गुणस्य वृद्धिं कुरु । अन्योन्यैः सङ्क्रमितैः त्रिगुणैः युक्तः त्वं मा भव । तात्पर्यम् अस्ति यद्, त्रयाणां गुणां प्राचुर्यत्वं मा एधयतात् । निर्द्वन्द्वः अर्थाद् समस्तेभ्यः सांसारिकस्वभावेभ्यः रहितः भव । नित्यसत्त्वस्थः अर्थाद् द्वयोः गुणयोः अर्थाद् रजस्तमोभ्यां रहितः भूत्वा केवलं सत्त्वगुणे नित्यस्थिरो भव ।
अधिकवाचनाय
45 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रीः अरविन्दः
श्री अरविन्द (अरविन्दो घोष) (१८७२-१९५०) आधुनिक भारतस्य महान् योगीः एवं दार्शनिकः आसीत्। श्री अरविन्दमहाशयः द्विसप्तत्युत्तराष्टादशशततमे (१८७२) वर्षे अगस्तमासस्य पञ्चदश(१५)दिनाङ्के जननं प्राप्तवान् । सः कोलकातानगरे बारिस्टर् मनमोहनघोषगृहे जन्म लेभे । तस्य पिता कृष्णधनघोषमहारायः कश्चित् प्रभुत्ववैद्याधिकारी । तस्य माता स्वर्णलतादेवी । सा प्रख्यातभारतीयसंस्कृतिपरिरक्षणयोधस्य ऋषिराजनारायणबोस्-महोदयस्य ज्येष्ठापुत्रिका । श्री अरविन्दः कृष्णधनघोषमहोदयस्य तृतीयसन्ततिः । विनयभूषणमनमोहनौ श्री अरविन्दस्य अग्रजौ । रतदेशस्वातन्त्र्यदिनोत्सवः अपि अगस्त-पञ्चदशदिनाङ्के एव खलु । श्री अरविन्दस्य श्वशुरः राजनारयणबोस् महोदयः विशिष्टदेशभक्तः ।
बाल्यं शिक्षा च
एकषष्ठयुत्तराष्टादशशततमे (१८६१)वर्षे बोस् महोदयः बेङ्गाल्-देशीयानां दृष्टिम् आङ्ग्लेयसंस्कृतिप्रभावतः परिवर्तयितुं, स्वकीयां संस्कृतिम्, आचारान् अनुसर्तुमपि महान्तं प्रयत्नं कृतवान् । श्री अरविन्दः क्रमेण आङ्गल्, हिन्दूस्थानी, लाटिन्, फ्रेञ्च्, ग्रीक्, गुजराती, मराठी, बेङ्गाली, संस्कृतभाषासु पण्डितः अभवत् । सप्तवर्षप्रायः श्री अरविन्दः " फाक्सफमिली" पत्रिकायाः कृते आङ्गलभाषायां पद्यानि विरचय्य प्रेषितवान् । सेइन्ट पाल्स, केंब्रिड्ज् आदि विद्यालयेषु तस्य नाम अरविन्द आक्राइडघोष नाम्ना लिखितम् । नवत्युत्तराष्टदशशततमे (१८९०) वर्षे ऐ सि यस् परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । स्वपित्रा लिखितान् लेखान् पत्रिकाप्रकटनानि च दृष्ट्वा, पठित्वा तस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्राम - सङ्कल्पः कार्यरुपम् अलभत । ङ्ग्लण्ड्देशे निवसन् श्री अरविन्दः लण्डन् नगरे भारतीयैः आयोजिते प्रत्येकसमावेशे उपस्थितवान् । श्री अरविन्दः एकविंशति (२१) वर्षप्राये स्वदेशमागतवान् । एकोनविंशतिशततमे (१९००) वर्षे बरोडा कलाशालायाम् आङ्ग्लप्राचार्यरूपेण प्रविष्टवान् ।
कुटुम्बजीवनम्
श्री अरविन्दः एकाधिकैकोनविंशतितमे (१९०१) वर्षे भूपालचन्द्रबोस्-महोदयस्य पुत्रीं मृणाळिनीं परिणीतवान् । चतुरधिकैकोनविंशतिशततमे (१९०४) वत्सरे सः बरोडा कलाशालायाः उपध्यक्षः अभवत् । श्री के यम् मुन्षी श्री अरविन्द् महोदयस्य शिष्यः । भारतजातीयोद्यम् इत्येतस्याः संस्थायाः लक्ष्यं उध्दोषणञ्च स्वराज् इति आसीत् । श्री अरविन्दः एतत् पदम् आध्यात्मिक-राजकीयप्रामुख्येन चापि उपयुक्तवान् । सः भारतीयसंस्कृतिविषये "दि रिनेसान्स् इन् इण्डिया" इति ग्रन्थं लिखितवान् । साहित्यसम्बद्धं "कालिदासः"," व्यासः वाल्मीकिश्च्" इति ग्र्न्थद्वयं रचितवान् । जातीयताविष्ये " बङ्किम -तिलक- दयानन्द " इत्येकं ग्रन्थम् अरचयत् । राजकीयक्षेत्रे, साहित्ये, आध्यत्मिकक्षेत्रेष्वपि सः बहुधा भारतमातुः अर्चनं कृतवान् ।
को हि भारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ।।
सावित्री महाकाव्यम्
सावित्री: आख्यायिका तथा प्रतीकः श्री अरविन्दस्य काव्यात्मकः मुख्यग्रन्थः अस्ति । सः सावित्री-सत्यवान्-कथायाः प्रतीकात्मकं अर्थं दत्तवान् । तयोः मूल-आख्यायिका महाभारते कथ्यते यत्र अस्याः ३०० श्लोकानां दीर्घता अस्ति । एतत्  संक्षिप्तं प्रकरणं गृहीत्वा श्री अरविन्दः  १२ पुस्तकैः ४९ कान्टोभिः सह प्रायः २४००० पङ्क्तयः महाकाव्यरूपेण रचयति । एवं महत्याः दाम्पत्य-निष्ठायाः मूलकथा दीव्यप्रसादस्य सावित्रीरूपेण पृथिव्याम् अवतरितस्य मुक्तिकथा भवति यत्र मानवाः अजानात्, अचेतनात्, मृत्योः च विमुच्यन्ते। अत्र श्री अरविन्दः स्वस्य आध्यात्मिक-ओडिसीं निवेदयति विकासस्य अतिमानसिक-पदं प्राप्तुम् च स्वस्य प्रयत्नान् वर्णयति । अस्मिन् क्रमे सः इतिहास-भूगोल-विज्ञान-काव्य-दर्शन-क्षेत्रेभ्यः बहूनां विषयान् निर्दिशति अथवा ब्रह्माण्डस्य मनुष्याणां च उत्पत्तिविषये उपचारं करोति । अपि च सर्वविधयोगाभ्यासानां विशेषतया पूर्णयोगमार्गस्य च चिकित्सां करोति । प्रथमभागः (पुस्तकानि I-III) मुख्यतया राज्ञस्य अश्वपतेः (सावित्रीपितुः) योगस्य विषये केन्द्रितः अस्ति । द्वितीयतृतीयभागयोः विषयः विशेषतया सावित्री-सत्यवतयोः समागमः, तेषां गहन-आध्यात्मिक-प्रेम, यमदेवेन सह सावित्र्याः युद्धं च, यदा सः सत्यवतः आत्मानं ग्रहीतुं आगत्य तस्याः अदम्यप्रतिरोधं मिलति ।
सम्पूर्णं संस्करणम्
Complete Works of Sri Aurobindo (CWSA). Pondicherry: Sri Aurobindo Ashram 1995
1. Early Cultural Writings. 2. Collected Poems. 3.-4. Collected Plays and Stories. 5. Translations. 6.-7. Bande Mataram. 8. Karmayogin. 9. Writings in Bengali and Sanskrit. 10.-11. Record of Yoga. 12. Essays Divine and Human. 13. Essays in Philosophy and Yoga. 14. Vedic and Philological Studies. 15. The Secret of the Veda. 16. Hymns to the Mystic Fire. 17. Isha Upanishad. 18. Kena and Other Upanishads. 19. Essays on the Gita. 20. The Renaissance of India with a Defence of Indian Culture. 21.-22. The Life Divine. 23.-24. The Synthesis of Yoga. 25. The Human Cycle – The Ideal of Human Unity – War and Self-Determination. 26. The Future Poetry. 27. Letters on Poetry and Art  28.-31. Letters on Yoga. 32. The Mother with Letters on the Mother. 33-34. Savitri – A Legend and a Symbol. 35. Letters on Himself and the Ashram. 36. Autobiographical Notes and Other Writings of Historical Interest. 37. Reference Volume (unpublished)
ताजमहल
ताजमहलनामकं भवनम्
(अमृतशिलाकाव्यम्) आधुनिकयुगस्य सप्तसु कौतुकेषु अन्यतमं वर्तते ताजभवनम् । आग्रायां यमुनानद्याः तीरे स्थितम् इदं भवनं यवनचक्रवर्तिना शाहजहानेन प्रियायाः पत्न्याः मुम्ताजमहलायाः संस्मरणाय निर्मितम् । इदम् अपूर्वं भवनं १६३१-१६४८ अवधौ अमृतशिलया निर्मितम् । इयं शिल्पकला पर्शियन्-ओटोमन्- यवन- भारतीयशौलीभिः युक्ता अस्ति । ताजभवनस्य विन्यासः उस्तादहमदलहौरिणा कृतः इति श्रूयते । अस्य भवनस्य श्वेतामृतशिलया निर्मिताः शिखरगोलार्धाः एव लोके सुविख्याताः । वस्तुतः तु भवनम् एतत् अस्ति रचनासमुच्चययुक्तम् । ताजमहल् न केवलं भारते अपि च विश्वे एव प्रसिद्धं दर्शनीयं भव्यं भवनम् अस्ति । फ्रान्सदेशस्य ऐफेल् गोपुरमिव आस्ट्रेलिया देशस्य अपेराहौस् इव विस्मयकारि स्थलमस्ति । यमुनानद्याः दक्षिणभागे स्थितं विशालं भव्यम् अमृतशिलानिर्मितं वास्तुशिल्पमेतत् । अस्य औन्नत्यं २७०० पादमितं, वैशाल्यं च २००० पादमितम् अस्ति । उत्तरदक्षिणतः आयताकारे विशालावरणे एतत् निर्मितम् अस्ति ।
ताजमहल् स्वरूपि
परितः प्रावारकम् अस्ति । दक्षिणदिशि महाद्वारम् अस्ति । उत्तरभागे ताजमन्दिरमस्ति । महाद्वारतः १८०० पादमितदीर्घम् उद्यानम् । मध्ये नालाः तत्र तत्र जलोत्सांसि सन्ति । ७५ पादमितम् चौकाकारकं सरोवरम् अस्ति। दूरतः वीक्षणसमये ३१३ पादमिते प्राङ्गणे १४० पादमितोन्नतं मन्दिरं सुन्दरतया द्रृश्यते । चौकाकारे शिल्पे चतुर्षु कोणेषु १४० पादमितोन्नताः त्रिस्तरीयाः वृत्तच्छदाः (मिनरेट्स्) सन्ति । मध्ये उन्नते प्राङ्गणे १८६ पादमिते चौकाकारे स्थले मुख्यं ताजमन्दिरम् अस्ति । केषुचिद्विभागेषु शिल्पानि सन्ति । अर्धगोलाकारके छदे (Tomb) भित्तिषु लताशिल्पानि विराजन्ते । पवित्रस्य कुरान् ग्रन्थस्य भागाः अत्र शिल्पेषु उत्कीर्णाः सन्ति । यथा यथा उपरि गम्यते तथा तथा अक्षराणां गात्रं बृहत् भवति ।
विमानमार्गः
देहली खजुराहो वाराणसी इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति ।
धूमशकटमार्गः
देहलीचेन्नै मार्गे आग्रा प्रमुखनिस्थानमस्ति । कोलकातातः आगतवतां टुण्डला निस्थानं समीपे भवति । ततः ३५ कि.मी वाहनमार्गेण गन्तव्यम् । आग्राकण्टोन्मेण्ट् मुख्य  निस्थानमस्ति ।
भूमार्गः
मुख्यवाहननिस्थानं पोर्टवाहननिस्थानमस्ति । ईदगावाहननिस्थानतः नगरवाहनसम्पर्कः अस्ति । देहलीतः २०० कि.मी. । ग्वालियर्तः ११९ कि.मी. । लखनौतः ३६९ कि.मी । मुम्बयीतः ३२० कि.मी । जयपूरतः १३० कि.मी । भरतपुरतः ६० कि.मी । मथुरातः ५८ कि.मी. । देहलीतः एकदिनप्रवासव्यवस्था अस्ति ।
एषः भवनसमुच्चयः ६० ‘बिघा’ विशालयुक्तः अस्ति । अयः प्रदेशः दक्षिणतः उत्तरदिशि नद्यभिमुखं प्रसृतः, निम्नभूमिं प्रति गच्छन्त्यः वीथिकाः इव च अस्ति । द्वितीये आलिन्दे किञ्चन चतुरस्रोद्यानम् अस्ति, यत् उभयतः पटमण्डपाः वर्तन्ते । विविधाकारकैः जलनालैः अयं प्रदेशः चतुर्धा विभक्तः अस्ति । एते चत्वारः प्रदेशाः ‘चारबाग्’ नाम्ना ख्याताः सन्ति ।
मुख्यशिखरगोलार्धं वस्तुतः चतुरस्त्राकारयुतम् अस्ति, यस्य कोणानि निम्नताकारेण कर्तितानि दृश्यन्ते । प्रार्थनाङ्गणानि इतः अयुक्तानि सन्ति । तानि मुख्यशिखराणां कोणाभिमुखानि वर्तन्ते । रक्तवर्णशिलया निर्मितं पश्चिमदिशि विद्यमानं प्रार्थनामन्दिरं स्वीयवर्णात् अत्रत्यं सौन्दर्यं परिवर्धयति ।
ताजभवनस्य् अन्तः, बहिः, ऊर्ध्वभागे, परितः विद्यमाने अमृतशिलाजानिकासु च दृश्यमानाः कलाकृतयः अत्यद्भुताः सन्ति ।१९८३ तमे वर्षे युनेस्कोसंस्थया ताजभवनं जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन घोषितम् । संस्थया उल्लिखितम् अस्ति यत् भारते यवनकलायाः आभरणम् इव स्थिता जागतिकपरम्परायां सर्वजनैः कीर्तिता काचित् श्रेष्ठा कलाकृतिः एषा इति । ताजभवनं प्रातः ६ वादनतः रात्रौ ७ वादन- पर्यन्तं सार्वजनिकानां दर्शनाय उद्घाटितं भवति । शुक्रवासरे भवनं पिहितं भवति । पूर्णिमादिने, ततः पूर्वं दिनद्वयं, तदनन्तरं दिनद्वयं च रात्रिकाले दर्शनाय उद्घाटितं भवति तत् । रमझान्मासे रात्रिदर्शनं न भवति । १९८३ तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानानां सूच्यां ताजमहल् योजितम् अस्ति ।
अन्यानि चित्राणि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
भेदपराण्येव खलु ब्रह्मसूत्राणि
भेदपराण्येव खलु ब्रह्मसूत्राणि इति ग्रन्थे अद्वैतभाष्यतट्टिप्पण्यनुरोधेनैव अद्वैतमतस्य असामञ्जस्यं श्रीमच्चरणैः सम्यगुपपादितम् । अत्र निदर्शनतया शास्त्रदृष्ट्या तूपदशा वामदेववत् इत्यत्र श्रीमच्चरणैः विमृष्टः विषयः यथामति उत्तरत्र निरुप्यते । अद्वैतसिध्दान्तव्याख्यातृणामेव सूत्रेषु क्वापि अभेदो नोक्त इति कथमभेदप्रतिपादनं कार्यमिति चिन्ता समुज्जृम्भिता आसीत् इति, तत्र तत्र अनुक्तोऽप्यभेदः यथाकथञ्चन आग्रहमात्रेण समर्थनीय इति च मनीषा अविद्यतेति अद्वैतटिप्पण्यध्ययनेन निर्णयः शक्यते कर्तुम् । तथा हि तद्वाक्यानि –
‘इन्द्रो नाम देवतात्मा स्वमात्मानं परमात्मत्वेनाहमेव परं ब्रह्मेत्यार्षेण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यन्नुपदिशति स्म- ‘मामेव विजानीहि’ इति । यथा ‘तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति’ तद्वत् । तद्यो यो देवानां प्रत्य्बुध्यत स एव तदभवत्’ (बृ .१.४.१०) इति श्रुतेः । यत्पुनरुक्तं ‘मामेव विजानीहि’ इत्युक्त्वा विग्रहधर्मैरिन्द्र आत्मानं तुष्टाव त्वाष्ट्रवधादिभिरिति, तत्परिहर्तव्यम्’ इति ।
प्राणस्तथानुगमात् (१.१.२८.)
कौषीतकिब्राह्मणे प्रतर्दनेन्द्रसंवादे श्रूयते- ‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञाता’ इत्यादि । अत्र वाय्विन्द्रजीवब्रह्मप्रापकलिङ्गसभ्दावात् संशयः । निरवकाशनिर्णायकप्रमाणाभावात् पूर्वपक्षस्त्वनिर्णय एव । सिध्दान्तस्तु –‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञाता’ ‘आनन्दोऽजरोऽमृतः’ इत्याद्युपक्रमोपसंहारवचनैः प्राणशब्दवाच्यस्य विष्णोरेव च प्रज्ञात्मत्वमानन्दरुपत्वं सम्भवति, तथैव श्रुतावभिहितं चेति नात्र प्राणो देवता जीवो वा इति निरुपितः ।
माध्वभाष्यरीत्या सूत्रार्थः
‘ता वा एता शीर्षन् श्रियः श्रिता चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राण’ इत्यत्र प्राणस्येन्द्रियगणे गणितत्वात् नायं विष्णुरिति प्राप्ते सिध्दान्तितं – प्राणस्तथेति । स एषोऽसुः स एष प्राणः तं देवा भूतिरित्युपासांचक्रिरे’ ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः-- प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’ इत्यादौ सर्वदेवोपास्यत्व- सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वाद्युक्तेः नायं वाय्वादिः किन्तु विष्णुरेव इति ।
न वक्तुरात्मोपदेशात् (१.१.२९)
‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञाता’ इति इन्द्रेण आत्मनः प्राणत्वेनोपदेशात् ब्रह्मण्यसम्भाव्यमानत्वाष्ट्रवधा दिधर्माणामुक्तेः इन्द्र एव प्राणशब्दवाच्यः न प्राण इति पूर्वपक्षिते, ‘यावध्दयस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः -- स एष प्राण एव प्रज्ञानन्दोऽजरोऽमृतः’ इति अध्यात्म (परमात्म) सम्बन्धबाहुल्यस्यैतदध्याये दृश्यमानत्वेन ब्रह्मोपदेश एवायं न इन्द्रोपदेश इति सिध्दान्तितम् ।
माध्वभाष्यरीत्या अर्थः
नात्र इन्द्रेण आत्मनः प्राणतया व्यपदेशः कृतः । किन्तु इन्द्रगततेजोविशेषं दृष्ट्वा अत्र प्राणाविष्टो हरिरेव विशेषतः सन्निहित इति शङ्कितुर्विश्वामित्रस्य ‘त्वामेव विजानीयाम्’ इति स्वरुपविषयक आद्यः प्रश्नः । यद्यत्र विष्णुरेव विद्यते तदा तत्त्वस्वरुपविशेषविजिज्ञासया द्वितीयः प्रश्नः । ततश्चेन्द्रेण मयि विद्यमानः अहंशब्दवाच्यः मदन्तर्यामी नित्यास्मितामानादस्मिशब्दवाच्यश्च प्राणो विष्णुरेव । ‘प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि’ इति स एव सर्वगत इत्युच्यते । न चैतदन्यस्य इन्द्रस्य सम्भवति । अन्यथा त्वामेव जानीयाम् इति ज्ञातपूर्वेन्द्रस्य मुनेः प्रश्नस्यैवासम्भवः ।
शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् (१.१.३०)
शाङ्करभाष्यरीत्या सूत्रार्थः
कथं तर्हि वक्तुरात्मोपदेशः ? इन्द्रो नाम देवतात्मानं परमात्मत्वेन ‘अहमेव परं ब्रह्म’ इत्यार्षेण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यन्नुपदिशति स्म – ‘मामेव विजानीहि’ इति । यथा तध्दैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति तद्वत् ।
माध्वभाष्यरीत्या सूत्रार्थः
यद्येवं प्राणशब्दो विष्णुवाची स एव सर्वगतत्वेनात्र उच्यते तर्हि मयि प्राण इति प्रयोगः स्यान्न तु ‘प्राणोहम्’ इति तत्रोक्तं –‘शास्त्रदृष्ट्या त्विति’ । शास्त्रमन्तर्यामी । ‘संवित् शास्त्रं परं पदम्’ इति भागवतोक्तेः । ततश्च अन्तर्यामिविवक्षयैव श्रौतवचनानि नेयानि । न तु बाधिता भेदपरतया ।
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्न --तद्योगात् (१.१.३१)
शाङ्कररीत्या सूत्रार्थः
जीवमुख्यप्राणलिङ्गानामुपदेशात् जीवमिख्यप्राणावेवात्र प्रतीयेयातां न ब्रह्मेति प्राप्ते सिध्दान्तितम् जीवेति । एवं सति जीवोपासना-मुख्योपासना –ब्रह्मोपासनेति त्रैविध्यप्राप्तेः उपक्रमाद्यनानुगुण्यात् ब्रह्मपरलिङ्गानां निरवकाशत्वाच्च प्राणो विष्णुरेव ।
माध्वभाष्यरीत्या अर्थः
‘एष इमं लोकमभ्यार्चत्’ इत्युपक्रम्य ‘शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्मात् शतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति’ इति शतयुष्ट्वादिजीवलिङ्गश्रवणात्, प्राणस्येन्द्रियैः कलहश्रवण-प्राणसंवादादिलिङ्गैश्चात्रोक्तौ जीवप्राणावेव न विष्णुरिति प्राप्ते, नायं प्राणो जीवादिः किन्तु विष्णुरेव । लिङ्गानां तदन्तर्यामिभगवद्विषयात्वोपपत्तेः इति सिध्दान्तः कृतः ।
शास्त्रदृष्टिर्नाम अन्तर्यामिदृष्टिः
तथा च यथा वामदेवः ब्रह्माभेददृष्ट्या ‘अहं मनुरभवम्’ इत्याद्युक्तवान् इत्यर्थकथनस्यानुपपन्नत्वात् शास्त्रदृष्टिर्नामान्तर्यामिदृष्टिरेवेति वक्तव्यम् । एवं च यथा वामदेवः अन्तर्यामिपरमात्मनः दृष्ट्या अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्युक्तवान् तथैवेन्द्रः मां मदन्तर्यामिणम् आत्मानं जानीहीत्यभिप्रायेण मामेव विजानीहि इत्यर्थस्यैव प्रमितत्वं भवति ।
एवमस्मिन् ग्रन्थे अद्वैतपरतया प्रतीयमानानां सूत्राणां द्वैत एव तात्पर्यमुपपाद्य शाङ्करभाष्यरीत्यैव समेषां सूत्राणां द्वैतपरत्वं सुष्ठूपपादितम् ।
सन्दर्भाः
पृष्ठ १ पृष्ठम् २
वर्गः:ब्रह्मसूत्राणि वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
हस्तमुद्राणाम् उपयोगः
चिकित्सार्थं मुद्रायां ५० निमेषपर्यन्तं करणीयम् । अनन्तरं प्राणमुद्रा १५ निमेषपर्यन्तं करणीया । लिङ्गमुद्रां केवलं १० निमेषपर्यन्तं करणीयम् । एतत् दिने २-३ वारं करणीयम् ।
विटामिन् न्यूनता		प्राणमुद्रा / पृथ्वीमुद्रा सर्वायिकल् स्पोंडिलय्टिस्	वायुमुद्रा, प्राणमुद्रा /शून्यवायुमुद्रा ह्स्तपाद-छेदनायै		पृथ्वीमुद्रा / वरुणमुद्रा (प्रत्येकं १५ निमेषपर्यन्तं ) वृणशमनाय			पृथ्वीमुद्रा / प्राणमुद्रा सयाटिका वेदना		वायुमुद्रा (५० निमेषपर्यन्तं ), प्राणमुद्रा (३० निमेषपर्यन्तं ) सैनस्				सूर्यमुद्रा / लिङ्गमुद्रा विध्रधि वेदना			जलोदरनाशकमुद्रा, प्राणमुद्रा स्थम्भन शक्त्यार्थं		कुङ्डलिनीमुद्रा / सहजशङ्खमुद्रा सन्तानप्राप्तुं गर्भवती आरोग्यपूर्णशिशुं 	ञानमुद्रा, पृथ्वीमुद्रा, प्राणमुद्रा (प्रत्येकं १५ निमेषपर्यन्तं ) प्राप्तुं वेदनारहित प्रसवाय		अपानमुद्रा (८ मासात् आरभ्य प्रसवपर्यन्तं प्रतिदिने १० निमेषपर्यन्तं ) हृदयाघातसमये			हृदयमुद्रा अस्थि वेदनाय			आकाशमुद्रा अस्खलितवाणि			शङ्खमुद्रा हस्तिपादरोगाय			जलोदरनाशकमुद्रा, प्राणमुद्रा हिक्का शमनार्थं		अपानमुद्रा, हृदयमुद्रा शरीरनिश्शकिं दूरीकर्तुं		शून्यवायुमुद्रा, प्राणमुद्रा, मुष्ठिमुद्रा रोगबाधां दूरीकर्तुं		समानमुद्रा -->
वर्गः:योगमुद्राः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् (योगसूत्रम्)
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् इति योगसूस्य 15 तमं सूत्रम् अस्ति।
योगस्य द्वौ उपयौ वर्णितौ स्तः - अभ्यासः, वैराग्यः च । एतयोः अभ्यासस्य लक्षणं, प्रयोगश्च १३, १४ सूत्रयोः प्रतिादितौ। एतस्मिन् अग्रिमे च सूत्रे द्विविध-वैराग्यस्य वर्णनं क्रियते। वैराग्यस्य द्वौ प्रकारौ स्तः। परन्तु अत्र वैराग्यस्य सामान्यार्थः ज्ञातव्यः।
(१) अपरवैराग्यम् -  योगसाधनायाः प्रारम्भाद् विवेकख्यातिपर्यन्तं यस्य वैराग्यस्य आवश्यकता, सम्भाव्यता च मन्यते, तत् 'अपरवैराग्यम्' उच्यते।
(२) परवैराग्यम् (प्रकृष्टवैराग्यम्) -  सम्प्रज्ञातसमाधेः सिद्धौ सत्यां प्राप्तायाः विवेकख्यातेः अनन्तरं विवेकख्यातिविषयकम् उत तत्त्वज्ञानविषयकं वैराग्यं 'परवैराग्यम्' उच्यते।
'परवैराग्य'स्य अभ्यस्ते सति असम्प्रज्ञातयोगस्य सिद्धिः भवति। एतस्मिन् १५ सूत्रे 'अपरवैराग्य'स्य लक्षणम् उच्यते।
सूत्रार्थः
ऐहिकेभ्यः, पारलौकिकेभ्यः च विषयेभ्यः निःस्पृह-चित्तस्य वशीकारसंज्ञा ( नामकः ) (अपरः ) वैराग्यः उच्यते। स्त्रियः/पुरुषाः, अन्नं, पानं, प्रभुता - इत्येतेभ्यः दृष्टेभ्यः ( अर्थात् ऐहिकेभ्यः ) विषयेभ्यः निःस्पृहः, एवञ्च स्वर्गाणां, वैदेह्यानां, प्रकृतिलयत्वलाभरूपिणां वेदबोधितानां ( अर्थात् पारलौकिकानां ) च विषयेभ्यः उदासीनता, ( अर्थात् ) एतेषां ऐहिकानाम्, आमुष्मिकानां च विषयाणां सम्पर्के जाते सत्यपि विषयाणां दोषाणां दर्शनकस्य चित्तस्य, विवेकज्ञानस्य बलेन भोगाभावरूपिण्याः ( अर्थात् ) त्यागात्मिकायाः उत ग्रहणात्मिकायाः बुद्धेः शून्यता 'वशीकारसंज्ञा' ( अर्थात् उपेक्षाबुद्धिः ) एव ( अपरः ) वैराग्यः उच्यते।। १५ ॥
व्यासभाष्यम्
दृष्टाश्च आनुश्रविकाश्चेति दृष्टानुश्रविकाः, त एव (द्विविधाः ) विषयाः इति दृष्टानुश्रविकविषयास्तेषु वितृष्णस्येति दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य ( चित्तस्य )।
दृष्टविषयाः - एतस्मिन् लोके सुलभ्यमानाः 'शब्दादि'-विषयाः। आनुश्रविकविषयाः - अनुश्रूयत इति अनुश्रवो वेदः । अनुश्रव + ठक् = आनुश्रविकः, वेदे विदिताः । वेदे उल्लिखिताः 'स्वर्गलोकादयः' विषयाः । इत्येतयोः उभयप्रकारक-विषयोः वितृष्णस्य अर्थात् वीतरागस्य, विरक्तस्य, निःस्पृहस्य उत उदासीनस्य चित्तस्य  'वशीकारसंज्ञा'  भवति। एषा 'वशीकारसंज्ञा' एव  'अपरवैराग्यम्' इत्युच्यते ( वशीकारः तु न अपरवैराग्यम्) अपि तु चित्तस्य 'वशीकारसंज्ञा'-नामिका या स्थितिः अस्ति, सा एव 'अपरवैराग्यम्' इत्युच्यते।
अत एव 'वशीकारः संज्ञा यस्य तद्वैराग्यं वशीकारसंज्ञावैराग्यम्' इति विग्रहः 'व्याकरण'स्य, 'योग'स्य च उभयोः शास्त्रयोः दृष्ट्या सर्वथा अशुद्धः भवति; यतः तस्मिन् बहुव्रीहि -समासस्य अन्यपदार्थपरकत्वात् वैराग्यस्य विशेषणत्वात् 'वशीकारसंज्ञम्' - इत्येव शब्दः भवति। एषा तु व्याकरणात्मिका अनूपपत्तिः जाता।
वस्तुतः एषा 'वशीकारसंज्ञा' वितृष्णचित्तस्य ( उपेक्षाबुद्धिरूपिणी ) काचित् स्थितिः अस्ति। एतस्याः अन्वयः 'वितृष्णस्य' पदेन सह भवति। पदमिदं 'वैराग्यम्' शब्दस्य विशेषणम् उत अपरपर्यायः नास्ति। प्रत्युत पदमिदन्तु वितृष्णचित्तस्य कस्याश्चित् विशिष्टस्थितेः वाचकपदम् अस्ति।
वितृष्णस्य चित्तस्य उत वशीकारसंज्ञा अर्थात् वशीकारप्रकारा संज्ञा, बुद्धिः सा एव (अपर-)वैराग्यमिति । अत एव 'वशीकार'म् अपरवैराग्यस्य समानार्थि-नाम न परिगण्यते, तथा चिन्तनं भ्रान्तिपूर्णम् एव।
विशेषार्थः
तथा च रागद्वेषशून्या विषयसाक्षात्कारस्य योग्यता वशीकारसंज्ञाऽऽख्यं वैराग्यमिति पर्यवसितम्।
चित्ते या भोगत्यागात्मिका हेय-उपादेय-शून्या वशीकारसंज्ञा अस्ति, सा वैराग्यम् इत्युच्यते।
(२) तत्त्ववैशारदीकारः — 'सङ्गदोषरहिता या-उपेक्षाबुद्धिः वशीकारसंज्ञा ।
चित्ते यदा सङ्ग-दोषस्य अभावः भवति, तदा या उपेक्षाबुद्धिः भवति, सा वशीकारसंज्ञा भवति।
(३) भोजदेवः — 'या वशीकारसंज्ञा ममैते वश्या नाहमेतेषां वश्य इति योऽयं विमर्शः तद्वैराग्यमुच्यते ।
एते मम वश्याः न, न चाहम् एतेषां वश्यः इति यः विमर्शः वशीकरासंज्ञायां भवति, सः वैराग्यम् उच्यते।
(४) वार्तिककारः — रागद्वेषशून्या वशीकारसंज्ञा उत वितृष्णा सा वैराग्यमपरमिति शेषः, उत्तरसूत्रे तत्परमिति वचनाद्-अस्यापरत्वम्' ॥१५॥
रागद्वेषशून्या वशीकारसंज्ञा उत वितृष्णा, सा वैराग्यम् उच्यते।
भाष्ये पूर्वं 'दृष्ट'-विषयान् परिगणयन्ति। स्त्रियो विषये - स्त्रियः ( पुरुषसाधकानां दृष्ट्या कथनमिदम्) अन्न-विविधपेयपदार्थाः, ऐश्वर्यम् उत स्वामित्वम् - इत्येतेषां सर्वेषां 'दृष्ट' उत लौकिक-विषयेषु अन्तर्भावः भवति। वितृष्णस्य – वितृष्णः उत निःस्पृहः ( विगता तृष्णा यस्य, तस्य )। स्वर्ग "ऽपि - स्वर्गः, विदेहत्वं, प्रकृतिलीनत्वं ( ये आनुश्रविकाः विषयाः सन्ति, तेषां प्राप्तिः ) च प्राप्यते चेदपि तत्र निःस्पृहस्य चित्तस्य या - अनाभोगात्मिका, हेयोपादेयशून्या, वशीकारसंज्ञा च भवति, सा (अपर-)वैराग्यम् इत्युच्यते।
दिव्यादिव्यविषयसम्प्रयोगेऽपि - एतेषाम् अदिव्यानाम् अर्थात् लौकिकानाम् उत दृष्टानां पदार्थानाम्, एवञ्च दिव्यानाम् अर्थात् स्वर्गादि-आनुश्रविक-विषयाणाम् उपभोगोपस्थितौ अपि। विषयदोषदर्शिनः चित्तस्य - विषयेषु दोषदर्शनकस्य चित्तस्य। प्रसंख्यानबलाद् - विषयाणां दोषाणां प्रकृष्टज्ञानम् एव तस्य प्रसङ्ख्यानम् उच्यते, तस्य प्रसङ्ख्यानस्य बलेन ( अर्थात् ) विषयाणां पूर्णज्ञानस्य कारणेन।
अनाभोगात्मिका आभोगरहिता, भोगाभावरूपिणी । हेयोपादेयशून्या - रागद्वेषशून्या ( हेयशून्यता - द्वेषराहित्यम् एवञ्च उपादेयशून्यता - रागराहित्यम् )। वशीकारसंज्ञा - वशीकारबुद्धिः, 'वशी'करणस्य ( वश्ये न भवनस्य ) बुद्धिः अर्थात् उपेक्षाबुद्धिः भवति। ( सा एव ) वैराग्यम् — सा ( अपर-) वैराग्यम् उच्यते।
एषः वैराग्यः यद्यपि अत्र न तु सूत्रे 'अपरवैराग्यः' इति उक्तः, न तु भाष्ये एवम् उल्लेखः प्राप्यते; तथाऽपि अग्रिमे सूत्रे 'तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्' मध्ये उक्तः वैराग्यः 'पर' उक्तेः अपेक्षात्वात् एषः वैराग्यः अपरवैराग्यः उच्यते।
'उत्तरसूत्रे तत्परमिति वचनादस्यापरत्वम्। तच्चापरं वैराग्यम् २ ।।
एतस्याः वशीकारसंज्ञा'याः अर्थात् 'अपरवैराग्य'स्य सिद्धेः पूर्वतनाः चित्तस्य याः क्रमिकाः स्थितयः भवन्ति, ताः, निम्नसूच्यां क्रमशः आबद्धाः। यथा अपरवैराग्यस्य क्रमः - 'यतमानसंज्ञा, व्यतिरेकसंज्ञा, एकेन्द्रियसंज्ञा, वशीकारसंज्ञा चेति चतस्त्रः संज्ञा इत्यागमिनः ।
१. यतमानसंज्ञा - रागादयः खलु कषायाश्चित्तवतिनस्तैरिन्द्रियाणि यथास्वं विषयेषु प्रवर्त्यन्त तन्मा प्रातिषतेन्द्रियाणि तत्तद्विषयेष्विति, तत्परिपाचनायारम्भः प्रयत्नः सा यतमान संज्ञा।
यत्र विषयान् त्यक्तुं प्रयत्नः तु भवति, किन्तु त्यागः न भवति, तत्र यतमानसंज्ञा भवति।
२. व्यतिरेकसंज्ञा - तदारम्भे सति केचित् कषायाः पक्वाः, पक्ष्यन्ते च केचित्, तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पक्वानां व्यतिरेकेणावधारणं व्यतिरेक संज्ञा।
शब्दादि-विषयेषु केषाञ्चन रागस्तु व्यपगच्छति, परन्तु केषाञ्चन न व्यपगच्छति, तत्र व्यतिरेकीवैराग्यसंज्ञा स्वीकरणीया।
३. एकेन्द्रियसंज्ञा - इन्द्रियप्रवर्तनासमर्थतया पक्वानामौत्सुक्यमात्रेण मनसि व्यवस्थानमेकेन्द्रियसंज्ञा
मनः अपि एकम् इन्द्रियम् अस्ति। यदा इन्द्रियाणां विषयाणाम् आकर्षणं न भवति, परन्तु मनसि तेषां चिन्तनं भवति, तत्र एकेन्द्रियसंज्ञा भवति। एतस्याम् अवस्थायां प्रतिज्ञायाः बलेन एव मनसः, इन्द्रियाणां निग्रहः भवति।
४. वशीकारसंज्ञा - औत्सुक्यमात्रस्यापि निवृत्तिरूपस्थितेष्वपि दिव्यादिव्यविषयेषपेक्षाबुद्धिः संज्ञात्रयात्परा वशीकारसंज्ञा एतयैव च चरितार्थत्वान्न ताः पृथगुक्ता इति सर्वमवदातम्'
शब्दार्थः
• दृष्ट = seen, perceived
• अनुश्रविक = revealed, scriptural, heard in tradition
• विषय = objects, subjects, matters of experience
• वितृष्णस्य = of one who is free from desire or  craving
• वशीकार = supreme, mastery, total control
• संज्ञा = awareness, consciousness, knowing
• वैराग्यम् = non-attachment, desirelessness, dispassion, neutrality or absence of coloring, without attraction or aversion
विशेषव्याख्या
1) चित्तस्य वशीकारसंज्ञा - दृष्टानाम्, अलौकिकानां च विषयाणां प्रति वितृष्णस्य अर्थात् वीतरागस्य, विरक्तस्य, निःस्पृहस्य उत उदासीनस्य चित्तस्य 'वशीकारसंज्ञा' भवति। एषा 'वशीकारसंज्ञा' एव 'अपरवैराग्यम्' इत्युच्यते ( वशीकार तु न अपरवैराग्यम्) अपि तु चित्तस्य 'वशीकारसंज्ञा'-नामिका या स्थितिः अस्ति, सा एव 'अपरवैराग्यम्' इत्युच्यते। वशीकारबुद्धिः एव वशीकारसंज्ञा, उपेक्षाबुद्धिः च।
2) हेयोपायः, हेयोपायशून्यता च -
3) प्रसङ्ख्यानबलम् -
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
१८९७
१८९७ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१८९७ १८९७ वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अस्थिपञ्जरः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सिंह
व्यक्तयः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात्...
पदच्छेदः
श्रेयः हि ज्ञानम् अभ्यासात् ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते ध्यानात् कर्मफलत्यागः त्यागात् शान्तिः अनन्तरम् ॥ १२ ॥
अन्वयः
अभ्यासात् हि ज्ञानं श्रेयः, ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात् कर्मफलत्यागः, त्यागात् अनन्तरं शान्तिः ।
अर्थः
अभ्यासयोगात् विवेकः प्रशस्ततरः । विवेकात् चिन्तनं विशिष्यते । चिन्तनात् अपि कर्मप्रयोजन - परित्यागः विशिष्यते । त्यागात् बन्धनस्य संसारस्य नाशः भवति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
12 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१२९४
१२९४ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१२९४ १२९४ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
३२७
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
३२७ ३२७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कुचः
कुचः स्त्रीसस्तनानाम् इन्द्रियम् येन ताः स्वशिशुभ्यः दुग्धम् ददति। मनुष्यानाम् द्वौ कुचौ स्तः। अस्य द्वन्द्वस्य स्तनौ इति अपि नाम । thumb|पारवतीदेवी पुत्रं गणेशं स्तन्यं पाययति
left|thumb|बालः स्तनधयः
सुवदना
सुवदना।
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या २०
ज्ञेया सप्ताश्वषड्भिर्मरभनययुता भ्लौ गः सुवदना। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१००
ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ऽ।। ।ऽ
म र भ न य भ ल ग।
यति: सप्तभि: सप्तभि: षड्भि: च।
उदाहरणम् -
भूतानामीश्वरोऽहं न जननमरणं मे पार्थ तदपि,
धर्मग्लानिस्तथा स्याद्यदि बलवदधर्मो जन्म विदधे।
सद्रक्षां चैव कर्तुं खलदलमथनं धर्मस्य रचनां,
दिव्यं यो वेत्ति कर्मापि च मम जननं प्राप्नोति स च माम्॥
वर्गः:छन्दांसि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सचिन तेण्डुलकर
thumb|200px|सचिनतेण्डुलकरः सचिनतेण्डुलकरः (Sachin Tendulkar) प्रसिद्धः कश्चन क्रिकेट्क्रीडापटुः । जगत्प्रसिद्धः मुष्टियुद्धपटुः मोहमदालिः आत्मनिर्वेदं विना घोषयति - "अहम् अस्मि अतीव प्रतिभाशाली" इति। नम्रवाग्मिना सचिनतेण्डुलकरेण कदापि न उच्यते यत् 'क्रिकेट्क्षेत्रे, महाप्रतिभाशाली अस्मि अहम् एव' इति । किन्तु निस्सन्देहं सः तथा अस्ति एव। सः जागतिकक्रिकेटक्षेत्रस्य केन्द्रबिन्दुः जातः अक्टोबरमासस्य १७ दिनाङ्के मोहाल्यां, यत्र आस्ट्रेलिया भारतयोः द्वितीयं टेस्ट् प्रवृत्तम् ।
वेस्ट-इण्डिसदेशीयेन ब्रियानलारेण ११,९५३ धावनाङ्कान् प्राप्य यः जागतिकविक्रमः प्रतिष्ठापितः आसीत् तम् अपि अतिशय्य सचिनेन विक्रमः क्रियेत इति केनापि न ऊहितम् आसीत् । सचिनस्य क्रीडाङ्गणप्रवेशावसरे लारस्य जागतिकविक्रमस्य भङ्गाय १५ धावनाङ्कमात्रम् अपेक्षितम् आसीत् । चायविरामतः पूर्वं सचिनेन १३ धावनाङ्काः प्राप्ताः । पीटरसिडलस्य प्रथमं कन्दुकक्षेपणं प्राप्य तेन धावनम् आरब्धम् । द्वितीयं धावनाङ्कम् आसाद्य तेन तृतीयस्य निमित्तं धावनम् अनुवर्तितम्।
सः टेस्ट्क्रीडासु (५१) ओ.डि.ऐ.क्रीडासु, अन्ताराष्ट्रिय-एकदिवसीयक्रीडासु(४९) च आहत्य १८,४२६ धावनाङ्कान् पाप्य जागतिकविक्रमं निर्मितवान् अस्ति । क्रीडाजीवनस्य आरम्भावसरे सः आसीत् षोडाशवर्षीयः । तदा लिटल् मास्टर् इति प्रीत्या सः सर्वैः निर्दिष्टः भवति स्म । मुम्बयीनगरे जातः अयम् एतावता २५ टेस्टक्रीडासु नायकत्वं निरूढवानस्ति । तेण्डुलकरस्य द्दढाग्रहः निष्ठायुता परिश्रमशीलता च तस्य यशसः कारणानि । एकदिनात्मिकायां क्रीडायां तेन १०० क्रीडापटवः बाह्यीकृताः, १०० कन्दुक-ग्रहणानि कृतानि च सन्ति । प्रसिद्धस्य वीक्षकविवरणकर्तुः हर्षाभोग्लेवर्यः वदति -‘सचिनः क्रिकेटरूपस्य गौरीशङ्करपर्वतस्य शिखरे एव स्थितः अस्ति’ इति ।
सचिन् रमेश् तेण्डुल्कर् एप्रिल्मासस्य २४ तमे दिने १९७३ तमे वर्षे जातः। अयं भारतीयक्रिकेट्-क्रीडालुः विश्वस्य क्रिकेट्-इतिहासे अतिश्रेष्ठक्रिकेट्-ब्याट्स्मन् वर्तते । सः क्रिकेट्-इतिहासे एव अत्यधिकशतकानि अपि साधितवानस्ति, पञ्चदिवसीय क्रिकेट् क्रीडास्पर्धायां (टेस्ट् इति कथ्यते) एकदिवसीयायाम् अन्ताराष्ट्रिय-क्रिकेट्-क्रीडायां च । एकदिवसीयक्रीडायां द्विशतकं धावनाङ्कान् साधितवत्सु क्रीडालुषु एषः प्रथमः अस्ति । २००२ तमे वर्षे यदैषः १२ वर्षाणिमात्रं क्रीडितवानासीत् तदा एव क्रिकेट्-क्रीडासम्बद्धा विस्डेन्नामिका पत्रिका उदघोषयत् यत् 'एषः विश्वस्य अतिश्रेष्ठेषु दाण्डिकक्रीडालुषु सार्वकालिकद्वितीयायां श्रेण्यां तिष्ठति, टेस्ट्-क्रिकेट्-क्रीडायां प्रसिद्धस्य क्रीडालोः डोनाल्ड् ब्राड्मन्स्य समनन्तरमिति, एकदिवसीय-क्रिकेट्-स्पर्धायामपि क्रीडालोः विवियन् रिचर्ड्स्स्य समनन्तरम् एषः एव तिष्ठति इति । २००७ तमे वर्षे सेप्टम्बर्मासे आस्ट्रेलियादेशस्य ख्यातः कन्दुकक्षेपकः(bowler) शेन् वार्न् अवदत् यत् 'तेण्डुल्करः स्वेन साकं क्रीडितवत्सु अतिश्रेष्ठः क्रीडालुः' इति । २०११ तमे वर्षे भारतीयक्रिकेट्-गणेन विश्वप्रशस्तिस्पर्धायां यः विक्रमः प्राप्तः तस्य प्राप्तौ तेण्डुल्करस्य पात्रं मुख्यम् आसीत् । सचिनः विश्वप्रशस्ति-क्रिकेट्-स्पर्धायां षड्वारं भागम् ऊढवान् अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तु
सचिनतेण्डुलकरः वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः वर्गः:भारतीयक्रीडापटुसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:१९७३ जननम्
गोकाक
कर्णाटकराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति बेळगावीमण्डलम् अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेळगावी नगरम् । अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति गोकाक-उपमण्डलम् । अस्मिन् उपमण्डले सुप्रसिद्धः गोकाकजलपातः अस्ति । एतस्य जलपातस्य अधः विद्युच्छक्त्याः उत्पादनम् भवति । मूलतः एतत् नगरं वाणिज्यार्थं प्रसिद्धम् अस्ति । अत्रत्ये कृष्युत्पन्नविक्रयणकेन्द्रे गुडस्य, जूर्णस्य, कार्पासस्य च वाणिज्यं भवति । वेगेन वर्धमानस्य यान्त्रिकीकरणस्य प्रभावेन अस्मिन् नगरे अपि परिवर्तनानि जायमानानि सन्ति । अतः अत्र वस्त्रस्य, शर्करानिर्माणस्य, जूर्नसंस्करणस्य, वज्रचूर्णस्य च उद्यमाः आरब्धाः सन्ति। अस्मिन् मण्डले बेळगावीनगरस्य अनन्तरं बृह्त् तथा क्रियाशीलं नगरम् एतत् ।