cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पिप्पली
इदं पिप्पलीसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । वस्तुतः इयं काचित् लता । तस्मात् कारणात् आधारम् अवलब्य एव वर्धते । अस्याः पिप्पलीलतायाः पर्णानि २ – ३ अङ्गुलं यावत् विशालानि दीर्घाणि च भवन्ति । अस्याः फलानि लघ्वाकारकाणि, ०.५ – १ अङ्गुलं यावत् व्यासयुक्तानि च भवन्ति । तानि वर्धनस्य अनन्तरं (पक्वानन्तरं) कृष्णवर्णीयानि भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य पिप्पलीसस्यस्य नामानि
इदं पिप्पलीसस्यम् आङ्ग्लभाषया “लाङ्ग् पेप्पर्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति B. N. Piper Longum अथवा N. O. Piperaceve इति । हिन्दीभाषया इदं पिप्पलीसस्यं “पिप्पल्” इति, तेलुगुभाषया “पिप्पळ्ळु” इति, तमिळ्भाषायां “पिप्पली” इति, कन्नडभाषया “हिप्पलि” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पिप्पलीसस्यस्य प्रयोजनानि
अस्य पिप्पलीसस्यस्य रसः कटुः । अनुरसः मधुरः च । इदं स्निग्धं, तीक्ष्णंचापि । इदम् अनुष्णवीर्ययुक्तं, विपाके मधुरं भवति ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धृत्या यया धारयते...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन अव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
अन्वयः
पार्थ ! योगेन अव्यभिचारिण्या यया धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयते सा धृतिः सात्त्विकी ।
अर्थः
अर्जुन ! फलनिरपेक्षः पुरुषः समाधिना सहैव वर्तमानया यया बुद्ध्या मनसः प्राणस्य इन्द्रियाणां च व्यापारान् धारयति तस्य पुरुषस्य सा धृतिः सात्त्विकी इत्युच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
33 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
एरण्डतैलम्
thumb|left|200px|एरण्डसस्यम् thumb|200px|right|एरण्डतैलम् thumb|left|200px|एरण्डबीजानि
एरण्डबीजैः निर्मितं तैलम् एव एरण्डतैलम् । एरण्डबीजैः तैलं निर्मीयते । एषः एरण्डः आङ्ग्लभाषायां Castor इति उच्यते । अस्य तैलं Castor oil इति उच्यते । एतत् एरण्डतैलम् अधिकतया औषधत्वेन एव उपयुज्यते । कदाचित् सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन अस्य एरण्डतैलस्य उपयोगः अतीव न्यूनः एव । एतत् एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तत्रापि एरण्डबीजानि पक्वं कृत्वा निर्मितं तैलम् अत्यन्तं लेखनम् । प्रातः ब्राह्मीमुहूर्ते एव चुल्लीं प्रज्वाल्य पक्वकरणस्य प्रक्रिया आरप्स्यते । मध्याह्नपर्यन्तम् एषा प्रक्रिया प्रवर्तते ।
अस्य एरण्डतैलस्य प्रयोजनानि
‎==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
वर्गः:तैलानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
य्
अस्य उच्चारणस्थानंतालु अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य प्रथमः वर्णः । व्यञ्जनेषु  षड्विंशः वर्णः अस्ति । यरलवा अन्तस्थाः अयं अल्पप्राणवर्णः ।इचुयशानां तालु - वर्गाणां प्रथमतृतीययमौ  यरलवाश्चाल्पप्राणाः-सि० कौ०
नानार्थाः
"यशो यः कथितः प्राज्ञेर्यो वायुरितिशब्दितः। याने यातरि यस्त्यागे कथितः शब्दवेदिभिः॥ एकाक्षरकोशः "यस्त्यागे निलये वायौ यमे दातरि यातरि " नानार्थरत्नमाला "या स्त्रियां यानमञ्जर्योः, शोभालक्ष्मीश्च निर्मितौ" नान्नार्थरत्नमाला
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
इटहरी
इटहरी (आङ्ग्ल Itahari) नेपाल स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं सुनसरी मण्डलस्य प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना।
वीणावासवदत्तम्
वीणावासवदत्तं केन कदारचयदिति न सुनिश्चितम् । वल्लभदेवः पञ्चदश्यां शताब्द्यां स्वकृतौ सुभाषितावली वीणावासवदत्तस्य नान्दीमुदाहरति । ततः प्राचीनतामेवास्य सूचयति । द्वादश्यां शताब्द्यां रामचन्द्रेण रचितस्य नलविलासस्य नायकयोः समागममनुहरति। वीणावासवदत्तमिति ततः परस्तात् त्रयोदश्यां शताब्द्यामिदं रचितं भवेदित्यनुमीयते । स्यादेतत्-गर्भनाटकं व्यक्तिद्वैधमौत्सुक्यसातत्यमित्येवमादि वीणावासवदत्तं परां कोटिमाटीकयति । भास स्य रूपकेषु वा मुद्राराक्षसे वा न तथा वस्तुविन्याससामञ्जस्यं गाढनाट्यबन्धनैपुण्यं च दृश्यते।
कथावस्तु
उज्जयिन्या राजा प्रद्योतश्चित्रमण्डपे मन्त्रिणं शालङ्कायनं सूर्यदत्तं वसुवर्माणं भरतरोहतकं च समेत्य स्वप्नमकथयत्शिवो मम दुहितुर्वासवदत्तायाः सर्वगुणगणालंकृतेन राज्ञा विवाहं भाविनमसूचयत् । वसुवर्मा वत्सराजमुदयनमेव तथा योग्यं निवेदयामास । अभिमानिने तस्मै न कन्या देयेति प्रद्योत उवाच । तस्य गर्वोऽपनेयः । तमत्र निगृह्यानीतं परीक्षेत भवान् – के वा गुणाः अवगुणाः वेति भरतरोहतकस्य मतमभूत् । हस्तिनो ग्रहीतुं वत्सराजो वनाय प्रस्थित इति विदितवृत्तः शालङ्कायन एव तत् सम्पादयितुं राज्ञा नियुक्तः।
आखेटको वत्साधीशो यमुना तीरस्थं शिलीन्ध्रकवनं प्राविशत् । तन्मन्त्री यौगन्धरायणः कार्यतः कौशाम्ब्यामेव विलम्बितः । सैन्याध्यक्षो रुमण्वान् पुलिन्दान् शमयितुं व्याघ्रवनं गतोऽभूत् । यान्त्रिकं नीलगजराजमारूढे शालङ्कायने सचतुरङ्गसैन्ये तत्रायाते राज्ञः प्रद्योतस्य चरो वत्सराजं संगम्य सालवने योजनद्वये भ्रमन्तं नखदन्तर्वाजतं नीलं गजराजं प्रति सूचयामास । विष्णुव्रातं मन्त्रिणं तत्रैव विहाय नीलगजं ग्रहीतुमुदयनः प्रहरशेषेऽहनि सालवनं प्राप्तश्चरेण नीलगजो दर्शितः । पटहादिकं वाद्यमानं श्रुत्वा कृतकं च गजराजमाकलय्य प्रद्योतसैनिकान् पुरतो निभाल्य निग्रहीष्यमाणमात्मानं विचिन्त्य वीणामौपगायकाय समर्प्य युद्धाय समुद्यतः।
आपन्नविक्लवां कौशाम्बीं पाञ्चालाधीश्वरो हस्तगतविभवां चकार। युद्धात् पलायनमभिनीय रुमण्वान् आ कौशाम्ब्या आ चोज्जयिन्याः स्वसैनिकान् कृषिकर्मादिव्याजगूढान् सर्वत्र नियोजयामास । अन्तर्भेदकुशलो यौगन्धरायणो मायाच्छन्नस्वरूप उज्जयिन्यां चारेण सह वसन् विशाखेन सेनानायकेन प्रतिपालितानां सैनिकानां पञ्चशतीमाज्ञाप्रतीक्षापरायणान् स्थापयति स्म । प्रद्योतस्य प्रियं गजराजं नलगिरं च तथौषधेर्मत्तमकारयद्, यथा सोऽतिक्रान्तसकलश्वासितवती। पश्चात् राजानं तां गन्धर्वगृहीतामवेद्य ‘गन्धर्वाचार्य उदयनस्तुम्बरोः शापेन मनुष्यतां गतः, तत्समीपे गन्धर्वा न प्रभवन्ति' इत्युपायं च प्रशस्य सा वत्सराजं स्वतन्त्रं कारयामास।
तत उपचितवात्सल्यस्य प्रद्योतस्य सद्मसु लब्धबहुमान उदयनो विदूषकमेकदा नाटकमेकं प्रयोजयितुं प्रोक्तवान् । तत्र यौगन्धरायणः सूत्रधारस्य, सांकृत्यायनी नट्याः, उदयनो नायकस्य, वासवदत्ता च नायिकायाः पात्रतामभिनेष्यन्तीति विदूषकस्तद् यौगन्धरायणस्यानुमतं विज्ञाप्य नायिकया सह नर्तनेच्छां प्रकटयामास । पाञ्चालराजेनारुणिनाधिकृतां च कौशाम्बीमसूचयत् । अथ भरतरोहतकोऽधिगम्य प्रद्योतो भवता गान्धर्वविद्यां शास्यमानां वासवदत्तामिच्छतीति निवेदितवान् । ततः कन्यान्तःपुरं प्रविष्टाः सर्वे । उदयनश्च वासवदत्ताया अन्तःपुरं भूषयन् गान्धर्वं शिक्षयति स्म । सांकृत्यायनीसमुपस्थितौ प्रथमं वीणां वादयन् राजा संगीतकमारभत -
चिरमवतु नृपो हताहितां हिमगिरि-विन्ध्य-पयोधरां धराम्।।
हविषा कृष्णवर्त्मेव वीणाशिक्षणेन प्रणयोन्मादः सानुबन्धमवर्धत । विदूषकः सुहृदमाचार्यं घोषयित्वा वासवदत्तां तस्य भाविनीमाचार्यां सम्भाव्यानृत्यत । वासवदत्तायाः पारितोषिकाङ्गलीयकात् प्रतिमोदकान् ग्रहीतुकामाय तस्मै मोदकान् प्रदाय नायिकाङ्गलीयकं स्वीचकार । तेन स्पृष्टेन प्रियास्पर्शसुखमनुभवन्नसौ चिन्तितवान् प्रणयव्यतिकरोऽयमनुमतो यदि नाम प्रद्योतस्य न स्यादिति स कामजनितमवसादं च गोपायितुं विदूषकेण नर्मदया नाम बन्धक्या सह स्वप्रेमव्यापारं प्रचारयामास, तस्यै चोपायनानि प्रेषितवान् । चेटीमुखात् तद् विदित्वा वासवदत्ता तत्प्रियस्यैव लेखमाहरन्तीं सांकृत्यायनीं पृष्ट्वा रहस्यमजानात् । उदयनो हि सांकृत्यायनीं यमुनाह्रदे निमज्जन्तीमरक्षदिति सा राज्ञ सदाशयास्ति । राजा तु प्रयोजनवशादेव नर्मदायां प्रेमाभिनयं दर्शयतीति सान्त्वयित्वा सा नायिकायै पत्रमर्पितवती । तत्र च लिखितं पद्यद्वयमभूत् -
दृष्टा यदा त्वमुडुराज-समान-वक्त्रे नष्टा तदाप्रभृति मे क्षणदा सुनिद्रा।
सर्वेष्वभूदरतिरेव मनोहरेषु जातं निदाधदिवसः श्वसितं समानम्।।
दहति मदनवह्निः स्नेहहव्यो मनो मे
प्रतिवचनजलैस्तं साधु निर्वापय त्वम्।
वरतनु तव शय्या वेश्मदाहेत्युपेक्षा
भवति हि सुदति त्वां तेन विज्ञापयामि।।
इति प्रकाशितमष्टमाङ्कान्तं कथानकम् -
उदयनवासवदत्तयोः कथा भासेन प्रतिज्ञायौगन्धरायणे स्वप्नवासवदत्ते चादायोत्कर्षं गमिता। कालिदासेनापि ‘उदयन कथाकोविदान् ग्रामवृद्धान्' इति तस्याः लोकख्यातिः उररीचक्रे । वीणावासवदत्तं तामेव परम्परामनुरुन्धदभिनयमयेन नाट्यविन्यासेन संवादांश्च कार्यव्यापार-समर्थितान् विधायोपनिबद्धमित्यनुत्तमं कौशलम् । अयमपरो विशेषो यदिदं कुटघटनाभिरौत्सुक्यं कौतूहलं च जागरयत् स्वान्तं तन्मयीभावं नयति।
बाह्यपरिसन्धयः
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:रामायणम् वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यया तु धर्मकामार्थान्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुस्त्रिंशत्त्मः(३४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते अर्जुन प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥
अन्वयः
अर्जुन ! प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी यया धृत्या धर्मकामार्थान् धारयते सा धृतिः राजसी ।
अर्थः
अर्जुन ! कर्तृत्वाभिमानेन फलापेक्षः सन् यया धृत्या धर्मार्थकामान् पुरुषार्थान् धारयति सा धृतिः राजसी इत्युच्यते ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
34 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भाषाव्युत्पत्तिविकासः
भाषाव्युत्पत्तिविकासः  परमेशः शोधच्छात्रः राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् नवदेहली
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:संस्कृतशिक्षणम्‎ वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वेणी
thumb|right|100px thumb|left|10|दीर्घा वेणी
इयं वेणी स्त्रीणां शरीरस्य किञ्चन महत्त्वभूतम् अङ्गम् । वेणी आङ्ग्लभाषायां Braid इति उच्यते । वेणी स्त्रीणां सौन्दर्यस्य वर्धिका अपि । वेण्यः विभिन्नशैल्या रच्यन्ते । आधुनिककाले तु वेणीविन्यासः (केशविन्यासः) उद्यमत्वेन एव परिगण्यते । इदानीन्तने काले पुरुषाः अपि क्वचित् वेणीपालनं कुर्वन्ति, महिलाः केशान् कर्तयन्ति चापि । वेण्याः अलङ्कारः अपि विभिन्नरीत्या क्रियते । प्रदेशानुगुणं, देशानुगुणं वा वेणीरचनायां भेदाः भवन्ति ।
वर्गः:वेशभूषणानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बलासस्यम्
thumb|250px|बलासस्यम् इदं बलासस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं समशीतोष्णप्रदेशे अधिकतया वर्धते । इदं ४ – ५ पादमितं वर्धते । अस्य बलासस्यस्य काण्डस्य उपरि सूक्ष्माणि रोमाणि भवन्ति । अस्य पर्णानि २.५ – ५ से. मी यावत् दीर्घाणि भवन्ति । अस्य पर्णस्य वृन्तं दीर्घं भवति । अस्य बलासस्यस्य पुष्पाणि पीतवर्णीयानि । अस्य फलानि ६ – ८मि.मी यावत् व्यासयुक्तानि गोलाकारकाणि च भवन्ति । अस्मिन् ०.०८५ % यावत् क्षारांशः भवति । सः क्षारांशः “एपिड्रिन्” इति उच्यते । तथैव अस्मिन् निर्यासांशः, अल्ब्युमिन् इत्यंशः च भवति । अस्य मूलम् औषधत्वेन उपयुज्यते ।
इतरभाषाभिः अस्य बलासस्यस्य नामानि
इदं बलासस्यम् आङ्ग्लभाषया “कण्ट्रि मेलो” इति उच्यते । इदं बलासस्यं हिन्दीभाषया “बरियार्” इति, तेलुगुभाषया “चिट्टामुट्टिबेरु” इति, तमिळभाषया “पणियाक् तुत्ति” इति, मलयाळभाषया “विल्लूरय्” इति, बङ्गालीभाषया “बिडेल” इति, गुजरातीभाषया “बला” इति, कन्नडभाषया “कल्लङ्गडले” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बलासस्यस्य प्रयोजनानि
अस्य बलासस्यस्य रसः मधुरः, विपाके अपि मधुरः एव भवति । इदं शीतवीर्ययुक्तं, गुरु, स्निग्धं चापि ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
र्
अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य द्वितीयः वर्णः । व्यञ्जनेषु सप्तविंशः वर्णः अस्ति । ”यरलवा अन्तस्थाः"।"ऋटुरषाणां मूर्धा"-सि० कौ०
नानार्थाः
"रः पुमान् पावके कामे क्षये वज्रे शये ऋतौ "मेदिनीकोशः "रः पुमान्पावके कामे क्षये वज्रे शये धृतौ ।रं क्लीबे रुधिरे मूर्ध्नि ध्यानयोमोडुकुक्षिषु । वक्त्रे भये च त्रिषु तु विरसे त्यागतीक्ष्णयोः”- नानार्थरत्नमाला "रभ्र रामेऽनिले वन्हौ भूमावपि धनेऽपि च। इन्द्रिये" हारा०
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धमार्
धमार् (Dhamar) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः धमार् भवति। किन्तु ताळे, तथा लये ध्रुपद् प्रकारस्य साम्यत्वं विद्यते । तथैव आलापे नों तों मिलितः भवति । दुगुन्, चौगुन्, बोल् तान्, गमकादयः प्रमुखाः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गमकप्रयोगाय विशेषस्थानम् अस्ति । तत्त तत्त रागाणां गीतानां शब्दान् स्व स्व रागस्य स्वरैः धमार् ताळे संयोज्य गायन्ति । पूर्वं पखवाज् सहवाद्यम् आसीत् । इदानीं “तबालावाद्यं” प्रमुखं सहवाद्यम् अस्ति । अयं प्रकारः १८ तम शतकपर्यन्तं जनप्रियम् आसीत् । लयस्य गणनायाः रीतिः कष्टम् इत्यतः क्रमेण क्षीयमाणम् अस्ति इति केचनपण्डितानाम् अभिप्रयः ।
श्मश्रु
thumb|300px|श्मश्रु इदं श्मश्रु शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् । श्मश्रु मानवेषु पुरुषाणां केवलं भवति, न तु स्त्रीणाम् । इदं श्मश्रु आङ्ग्लभाषायां Moustache इति उच्यते । श्मश्रु बहुविधानां भवति । विभिन्नेषु आकारेषु कर्तयन्ति अपि ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
शारदापीठम्
शारदापीठम् (कश्मीरी - 𑆯𑆳𑆫𑆢𑆳 𑆥𑆵𑆜 (शारदा), शारदा पीठ (देवनागरी), شاردا پیٖٹھ (अरबी)) वर्तमानकालस्य आजाद काश्मीरम्, पाकिस्थानम् मध्ये स्थितम् विध्वस्तं हिन्दूमन्दिरं, प्राचीनं विद्याकेन्द्रं च अस्ति । षष्ठी-द्वादशशताब्दयोः ई.पू. मध्ये अयं भारतीय उपमहाद्वीपे प्रमुखेषु मन्दिरविश्वविद्यालयेषु अन्यतमः आसीत् ।
कर्णाटकस्य पर्वताः
पीठिका
अस्माकं भूगोलस्य अधिकभागः जलेन आवृतः सन्ति । अवशिष्टभूभागेषु अपि पर्वताः कन्दराः नद्यः शाद्वलाः अरण्यानि सानुप्रदेशाः निम्नपीनप्रदेशाः मरुत्स्थलानि कृषिक्षेत्राणि ग्रामाः पत्तनानि नगराणि  च भवन्ति । एतेषु बहुजनाकर्षः आह्लादजनकः प्रकृतिरम्यः च प्रदेशः गिरिशिखराणि भवन्ति । निसर्गरमणीयस्य कर्णाटकस्य ग्रामीणप्रदेशाः पर्वतैः शिखरैः च मनोहराः ग्रामजीवनपूरकाः च सन्ति ।  भरतखण्डस्य जम्बूद्वीपे विद्यमाना काचित् विशिष्टा पर्वतश्रेणी एव पश्चिमाद्रिः। अस्य सह्याद्रिः इति नाम अस्ति । दक्षिणपीठभूमेः पश्चिमभागे प्रसृतः अयं पर्वतः सिन्धुसागरतीरप्रदेशं पृथक्  करोति । महाराष्ट्रगुजरातोः सीमाप्रदेशस्य तापीनद्याः दक्षिणतटतः आरब्धा इयं पर्वतश्रेणी दक्षिणसीमान्त्यस्य कन्याकुमारीपर्यन्तं विस्तृता अस्ति । अस्य दीर्घता सामन्यतः १६००कि.मी. अस्य विस्तारः ६००० च.की.मी. च स्तः । महाराष्ट्र गोवा कर्णाटकम् केरळम् तमिळुनाडु राज्येषु एषा पर्वतशृङ्खला अस्ति । पूर्णपर्वतश्रेण्याः अर्धात् अधिकः भागः कर्णाटकराज्ये अस्ति । पश्चिमपर्वतश्रेणितः उद्गतैः नदिभिः भारतस्य ४०%जलानयनप्रदेशाः आवृताः इति विशेषः । अस्याः पर्वतशृङ्खलायाः सामान्यम् औन्नत्यं १२००मी. अस्ति । अयं प्रदेशः प्रपञ्चस्य अतिविशिष्टजीववैविध्यस्य आश्रयस्थानम् अस्ति । ५००० अधिकाः वृक्षवंशाः १३९अधिकाः सस्तनिवंशाः ५०८ अधिकाः पक्षिजातयः, १७९अधिकाः उभयवासिवंशाः अत्र सन्ति । विश्वे विनाशताम् आपन्नाः ३२५वंशीयाः जीविनः अत्र पश्चिमपर्वतश्रेणिषु वसन्ति ।
पर्वतानां भूरचना
पश्चिमपर्वताः वस्तुतः पर्वतश्रेण्यः नैव । दक्षिणपीठभूमेः अञ्चलः अधः सिन्धुसागस्य वेलाभूः अस्तीति कारणेन पश्चिमाद्रिश्रेणी दृश्यते । प्रायः १५०वर्षेभ्यः पूर्वं सञ्जाते गोण्ड्वानामहाभूखण्डस्य महास्फोटात् पश्चिमपर्वताः उद्भूताः इति विश्वासः अस्ति । अस्यां पर्वतश्रेण्यां दृश्यमाना सामान्यशिलायाः बसाल्ट् इति नाम । प्रस्तरस्तरः भूमौ ३कि.मी. अगाधित्वम् आपन्नः । ग्रानैट्, कोण्डालैट्, लेप्पिनैट्, चार्नोकैट् इत्यदयः अन्याः शिलाः अपि अत्र दृश्यन्ते । भारतस्य दक्षिणभागे विद्यमाने कर्णाटकराज्ये अपि मरुत्स्थलं विहाय अन्य भूप्रदेशाः सन्ति एव । तेषु केषाञ्चन पर्वतप्रदेशानां परिचयः अत्र विधीयते ।
वातामतैलम्
thumb|150px|right|कूप्यां संरक्षितं वातामतैलम् thumb|left|200px|वातामबीजानि thumb|150px|left|वातामवृक्षः
वातामबीजैः निर्मितं तैलं वातामतैलम् । एतत् वातामम् आङ्ग्लभाषायां Almond इति उच्यते । तस्य तैलं Almond oil इति उच्यते । एतत् वातामतैलम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन, सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते ।
अस्य वातामतैलस्य प्रयोजनानि
‎
वर्गः:तैलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यया स्वप्नं भयं शोकं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः ।
पदच्छेदः
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥
अर्थः
अर्जुन ! कुत्सितबुद्धिः यया धृत्या निद्रां त्रासं दुःखं ग्लानिं गर्वमपि न त्यजति सा धृतिः तामसी ।
अव्ययीभावसमासः
अव्ययीभावसमासः
प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः ।
अव्ययीभावसमासः प्रायः त्रयस्त्रिंशद्धा (३३) । तेषु प्रसिद्धाः द्वादशधा (१२) । ते च सर्वे अव्ययपूर्वपदरूपेण, अव्ययोत्तरपदरूपेण, अव्ययपदरहितरूपेण च त्रिधा विभज्यन्ते। तेषां क्रमेण उदाहरणानि यथा -
वर्गः:समासाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ल्
अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य तृतीयः वर्णः ।एषः अल्पप्राणवर्णः। व्यञ्जनेषु अष्टविंशः वर्णः अस्ति । ”यरलवा अन्तस्थाः"।"लृतुलसानां दन्ताः "-सि० कौ०
नानार्थाः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यं लब्ध्वा चापरं लाभं...
पदच्छेदः
यं लब्ध्वा च अपरं लाभं मन्यते न अधिकं ततः यस्मिन् स्थितः न दुःखेन गुरुणा अपि विचाल्यते ॥
अन्वयः
यं च लब्ध्वा ततः अधिकम् अपरं लाभं न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)
अर्थः
यत् सुखं प्राप्य अन्यमानन्दं ततोऽप्यधिकं न मन्यते, यत्र च सुखे स्थितः महता दुःखेन न अपसारयितुं शक्यते । (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)
तेनिमण्डलम्
तेनिमण्डलं (Theni District) (तमिऴ्: தேனி மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । अस्य केन्द्रस्थानं तेनिनगरम् ।
इतिहासः
१९९६ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य प्रथमदिनाङ्के प्राक्तनमधुरैमण्डलस्य विभागेन तेनिमण्डलं निर्मितम् । नवदशशतकात् प्राक् अस्मिन् प्रान्ते जनवसतिः विरला आसीत् । १८८६ तमे वर्षे मुल्लैपेरियार्जलबन्धयोजनया पेरियार्नद्याः जलं कुम्बं, दर्याम् आनीय मुल्लैनद्या सह योजयितुं प्रयत्नः कृतः । अनेन कुम्बं, दर्यां जनवसतेः आनुकूल्यम् अभवत् । १८९० तः १९२० वर्षयोः मध्ये बहवः जनाः सपीपस्थेभ्यः शुष्कप्रदेशेभ्यः अत्र आगत्य वासं कृतवन्तः । ततः परं तेनिप्रान्ते औद्यमिकाभिवृद्धिः वेगेन जाता ।
भौगोलिकम्
तेनिमण्डलस्य विस्तारः २८८९ चतुरश्रकिलोमीटर् । इदं मण्डलं पश्चिमघट्टानां पादे अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तरभागे दिण्डुक्कलमण्डलं, पूर्वभागे मधुरैमण्डलं, नैर्ऋत्ये विरुदुनगरमण्डलं, पश्चिमे केरलराज्यस्य इडुक्किमण्डलं च अस्ति ।
नैसर्गिकतया मण्डले द्वौ भूगोलिकपरिसरौ दृश्येते । पेरियकुळम्, उत्तमपाळैयम्, आण्डिपट्टि, उपमण्डलेषु गिरिप्रदेशाः सन्ति। यत्र गिरिनिर्झरैः पोषितः सस्यराशिः भवति । अन्यः परिसरः तु कुम्बं, दरीप्रदेशः ।
वैगै, कोट्टगुडि, सुरुळियार्, वरगनदी, मञ्जलार्, वरट्टरुनद्यः अस्मिन् मण्डले प्रवहन्ति । मण्डलस्य प्रमुखाः जलाशयाः वैगैजलबन्धः, मञ्जळारुजलबन्धः, सोत्तुप्परैजलबन्धः, षण्मुगनदीजलबन्धः, मणलारुजलबन्धः, मेल्मणलारुजलबन्धः च ।
उपमण्डलानि
तेनिमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति। तानि –
कृषिः वाणिज्यं च
कृषिप्रधानम् इदं मण्डलम् । भूभागस्य ४०.३३% कृषिभूमिः अस्ति । अत्रत्यानि प्रमुखाणि सस्यानि इक्षुः, तण्डुलः, मिलेट्, कलायः, तिलः, कौशेयः, कदली, नारिकेलः, टी, काफ़ी, एला, द्राक्षाः, आम्राः च ।
कुम्बं, दरी द्राक्षाकृषेः प्रधानं स्थलम् । अत्र प्रतिवर्षं ४००० कृषिकाः प्रायः ९०,००० टन् परिमितं मस्कट्, द्राक्षाः, १०,००० टन् परिमितं थाम्सन् निर्बीजद्राक्षाः च रोपयन्ति । आवर्षं द्राक्षाकृषिः भवति इति अस्य मण्डलस्य विशेषः । कार्पाससंस्करणकेन्द्राणि, शर्करागाराणि च मण्डले अधिकसंख्यायां दृश्यन्ते । एलाकृषेः कारणेन बोडिनायकनूरुः ‘एलानगरी’ इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । उत्तमपाळैये टी कृषिः अधिकतया भवति ।
वैगैजलबन्धः
तेनिमण्डलस्य आण्डिपट्टे समीपे अयं जलबन्धः वैगैनद्यां निर्मितः अस्ति । अनेन जलबन्धेन मधुरै, दिण्डुक्कलमण्डलयोः कृषिजलं, मधुरै, आण्डिपट्टिपत्तनयोः पेयजलं च प्राप्यते । जलबन्धस्य समीपे तमिऴ्नाडुसर्वकारस्य कृषिसंशोधनकेन्द्रम् अस्ति ।
सुरुळिजलधारा
इयं जलधारा तेनिपत्तनात् ५६ किलोमीटर् दूरे अस्ति । इयं द्विस्तरीया जलधारा । सुरुळिनदी मेघमलैपर्वतप्रदेशात् प्रवहति । जलधारायाः औन्नत्यं १५० पादाः (४६ मीटर् - प्रथमस्तरे) + ४० पादाः (१२ मीटर् - द्वितीयस्तरे) अस्ति । जलधारायाः समीपे प्रणवाकारकः सुरुळिवेलप्पर् (सुब्रह्मण्य) देवालयः अस्ति । जलधारायाः ८०० मीटर् उपरि कैलासनाथस्य गुहादेवालयः अस्ति ।
मेघमलै
इयं पर्वतश्रेणिः पश्चिमघट्टानां भागः । अत्र बहूनि एलाक्षेत्राणि, टीक्षेत्राणि च दृश्यन्ते । समुद्रस्तरात् १५०० मीटर् औनत्त्यम् अस्य प्रदेशस्य ।
कुम्बक्करैजलधारा
इयं जलधारा पऴनिगिरीणां चरणभागे पेरियकुळतः ९ किलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र प्रवहन्ती नदी पाम्बारुः ।
षण्मुगनदीजलबन्धः
अयं जलबन्धः तेनिमण्डले रायनपट्टे समीपं षण्मुगनद्यां निर्मितः अस्ति । जलबन्धात् मेघमलैपर्वतश्रेण्याः सुन्दरं दृश्यं दृग्गोचरं भवति ।
परेश रावल
परेश रावल (પરેશ રાવલ, Paresh Rawal) भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रस्य प्रख्यातः अभिनेता । नायक-खलनायक-सहनायक-हास्य-पारम्परिक-आधुनिकेषु पात्रेषु तस्य अभिनयवैविध्यं दृश्यते एव । नायकत्वेन 'सरदार', खलनायकत्वेन 'दौड', सहनायकत्वेन 'नायक', हास्यनायकत्वेन 'हेरा फेरी', पारम्परिकनायकत्वेन 'रोड टु सङ्गम', आधुनिकनायकत्वेन 'ओ माय् गोड्' इत्यादीनि तस्य अतिप्रसिद्धानि चलच्चित्राणि (movies) सन्ति । आबालवृद्धाः तस्य अभिनयस्य भूरिशः प्रशंसां कुर्वन्ति ।
साम्प्रतं भारतीयजनतापक्षस्य प्रत्याशित्वेन पूर्वकर्णावती-महानगरस्य लोकसभासदस्यः अपि अस्ति परेश रावल ।
जन्म, परिवारश्च
१९५० तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य त्रिंशत्तमे (३०/५/१९५०) दिनाङ्के महाराष्ट्रराज्यस्य मुम्बई-महानगरे परेशस्य जन्म अभवत् । गान्धीनगरमण्डलस्य कलोल-पत्तनस्य समीपं पलियाद-नामके ग्रामे तस्य पारम्परिकं निवासस्थानमस्ति । तस्य पत्न्याः नाम स्वरूप सम्पत अस्ति । तयोः द्वौ पुत्रौ स्तः । तयोः नाम क्रमेण आदित्यः, अनिरुद्धः च । तस्य पत्नी स्वरूप लेखिका, विश्वसुन्दरी (१९७९) च वर्तते ।
व्यवसायः
१९८४ तमे वर्षे 'होली'-नामकात् चलच्चित्रात् परेशः स्वव्यावसायिकजीवनस्य प्रारम्भम् अकरोत् । वर्षद्वयस्य अविरतपरिश्रमेण १९८६ तमे वर्षे ‘नाम’ इत्यस्य चलच्चित्रस्य अनन्तरं 'बोलिवुड्'-संस्थायां नायकत्वेन सः प्रतिष्ठितः अभवत् । १९८० देशके, १९९० दशके च शताधिकेषु चलच्चित्रेषु सः खलनायकस्य अभिनयम् अकरोत् । परन्तु ततः हास्यनायकत्वेन 'हेरा फेरी' नामके चलच्चित्रे अभिनयं कृत्वा सः दर्शकानां हृदयम् अजयत । सः तेलुगु-भाषायाः चलच्चित्रेषु अपि प्रशंसनीयम् अभिनयम् अकरोत् ।
१९९४ तमे वर्षे 'वो छोकरी', 'सर' इत्येतयोः चलच्चत्रयोः अभिनयस्य आधारेण सः राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं (National Film Award) प्रापत् । ततः सः ऐतिहासिके 'सरदार'-चलच्चित्रे अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे भारतस्य लोहपुरुषत्वेन परेशस्य अभिनयं दृष्ट्वा आभारतस्य, समग्रविश्वस्य च जनाः तस्य प्रशंसाम् अकुर्वन् ।
२००० तमे वर्षे 'हेरा फेरी' चलच्चित्रानन्तरं परेशस्य प्रतिष्ठा हास्यनायकत्वेन अभवत् । तस्य चलच्चित्रस्य 'बाबू राव' इत्यस्य प्रात्रम् अधुना पर्यन्तम् उच्चतम-हास्यपात्रत्वेव परिगण्यते । तस्मिन् चलच्चित्रे परेशस्य वर्तनं, वचनं, क्रोधः, हास्यं, कारुण्यं सर्वम् अत्युत्तमं, हास्यजनकं च आसीत् । परेशस्य कथनमासीत् यत्, “तत् पात्रं मम जीवनस्य कठोरपरिश्रमस्य सारः आसीत्” इति । तस्मिन् वर्षे सः 'फिल्मफेर्'-संस्थाद्वारा उत्तम-हास्यनायकत्वेन पुरस्कारं प्रापत् ।
२००२ तमे वर्षे अमिताभ बच्चन इत्यनेन महानायकेन सह 'आँखे'-चलच्चित्रे अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सः अन्धयाचकस्य पात्रस्य अभिनयम् अकरोत् । तस्य पात्रस्य कृतेऽपि तस्य बहुप्रशंसा अभवत् । ततः सः हास्यनायकत्वे बहूनि चलच्चित्राणि अकरोत् । यथा – 'आवारा पागल दिवाना'(२००२), 'गरम मसाला'(२००५), 'दीवाने हुए पागल'(२००५), 'मालामाल वीक्लि'(२००६), 'गोलमाल'(२००६), 'हलचल'(२००४), 'चुप चुप के'(२००६), 'भागं भाग'(२००६), 'भूल भुलैया', 'वेलकम', 'मेरे बाप पहले आप'(२००८) ।
२०१२ तमे वर्षे चलच्चित्रनिर्मातृत्वेन परेशः 'ओ माय् गोड्'-चलच्चत्रम् अरचयत् । अन्धश्रद्धायाः उपरि आधिरतं तत् चलच्चित्रं दर्शकेषु अतिप्रसिद्धम् अभवत् ।
वर्तमानप्रधानमन्त्रिणः नरेन्द्र मोदी इत्यस्य जीवनाधारितस्य एकस्य चलच्चित्रस्य सः निर्माणं करिष्यति । तत् चलच्चित्रम् 'ओ माय् गोड्' पश्चात् निर्मातृत्वेन तस्य द्वितीयं चलच्चित्रं भविष्यति ।
राजनैतिक्षेत्रे परेशः
२०१४ तमस्य वर्षस्य लोकसभायाः निर्वाचने सः भारतीयजनतापक्षस्य प्रत्याशित्वेन पूर्वकर्णावती-क्षेत्रस्य लोकसभायाः सदस्यत्वेन चितः । निर्वाचनविजयानन्तरम् एकस्मिन् साक्षात्कारे सः अवदत्, “अहं राजनीतिं कर्तुम् अत्र उपस्थितः नास्मि । नरेन्द्रमहाभागस्य समर्थनं सर्वेषां भारतीयानां दायित्वं वर्तते । तस्य दायित्वस्य निर्वहणार्थम् अहं उपस्थितः । अहं कदापि राजनीतिं न करिष्यामि अपि तु केवलं जनानां प्रश्नानां समाधानार्थं स्वप्रयत्नं करिष्ये” इति ।
पद्मश्रीपुरस्कारः
२०१४ तमे वर्षे भारतीयसर्वकारेण तस्मै पद्मश्रीपुरस्कारः प्रदत्तः । सः पुरस्कारः तस्य मनोरञ्जनक्षेत्रस्य अदम्ययोगदानस्य प्रशंसायै प्रदत्तः भारतसर्वकारेण ।
राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः
१९९४ तमे वर्षे 'वो छोकरी', 'सर' इत्येतयोः चलच्चत्रयोः अभिनयस्य आधारेण सः राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं (National Film Award) प्रापत् ।
फिल्मफेर्-पुरस्कारः
१९९३ तमे वर्षे 'सर' इत्यस्य चलच्चित्रस्य खलनायकस्य अभिनयार्थं सः उत्तम-खलनायकस्य पुरस्कारं प्रापत् ।
२००१ तमे वर्षे 'हेरा फेरी' इत्यस्य चलच्चित्रस्य हास्यनायकस्य अभिनयार्थं सः उत्तम-हास्यनायकस्य पुरस्कारं प्रापत् ।
२००३ तमे वर्षे 'आवारा पागल दिवाना' इत्यस्य चलच्चित्रस्य हास्यनायकस्य अभिनयार्थं सः उत्तम-हास्यनायकस्य पुरस्कारं प्रापत् ।
सम्बद्धाः लेखाः
नरेन्द्र मोदी
बॉलिवुड्
राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारः (भारतम्)
भारतीयजनतापक्षः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/no-point-in-cashing-in-on-the-modi-name-paresh-rawal/article1-1221700.aspx
http://www.ndtv.com/topic/paresh-rawal
http://indianexpress.com/article/india/politics/paresh-rawal-tops-the-list-of-richest-candidates-in-gujarat/
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः‎ वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:१९५० जननम्
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्
सार्वभौम-संस्कृत-प्रचार-संस्थानम्, वाराणसी (Sarwabhuma Sanskrit Prachar Sansthan, Varanasi)
‘‘सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्’’ इति सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानस्य आदर्शवाक्यम्। सार्वभौमस्य स्थापना वासुदेवद्विवेदिशास्त्रिणा 15/8/1947 तमे दिनाङ्के कृता। वाराणस्याः बांसफाटक इति क्षेत्रस्य हौजकटोरा इति बीथ्याम् एतत् संस्थानं प्रतिष्ठितम्। वासुदेवद्विवेदिमहोदयस्य इच्छा आसीत् यत् वाराणस्याः रक्षायानचालकः अपि संस्कृतेन वदेत्। महोदयेन संस्कृतप्रचारपुस्तमालारूपेण बहूनि पुस्तकानि प्रकाशितानि। सौर्वभौमद्वारा अद्यावधि 35 पुस्तकानि प्रकाशितानि। वासुदेवद्विवेदिमहोदयस्य ‘‘अद्यापि’’ इति अन्तिमं पुस्तकम् अस्ति।
वाराणस्यां संस्कृतस्य कश्चन विद्यार्थी संस्कृतेन वदति चेत् अन्यः विद्यार्थी तं सत्वरं पृच्छति- ‘भवान् सार्वभौमं गच्छति वा ?’ इत्युक्ते संस्कृतसम्भाषणस्य प्रशिक्षणाय सार्वभौम-संस्कृत-प्रचार-संस्थानं संस्कृताभ्यर्थिनाम् अनन्यं केन्द्रम्। अद्यापि सार्वभौमे सायं प्रातः च होराद्वयं संस्कृतकक्ष्या प्रचलति। तस्याः कक्ष्यायाः स्वरूपं निम्नलिखितम् अस्ति-
·        कर्तृवाच्यस्य नियमं विज्ञाप्य अनुवादः कर्तुं दीयते।
·        सर्वप्रथमं लट्लकारस्य व्यावहारिकधातुरूपैः भृशम् अनुवादः कार्यते। कर्तृक्रिययोः मेलनं कृत्वा लेखनाभ्यासः भाषणाभ्यासश्च कार्यते। यथा- सः गच्छति। तौ गच्छतः। ते गच्छन्ति। त्वं गच्छसि। युवां गच्छथः। यूयं गच्छथ। अहं गच्छामि। आवां .....।
उव्वटः
उव्वटः काश्मीरिको विद्वानिति बहूनां मतम् । एतस्येदं नाम क्वचित् 'औबटः' क्वचिच्च ‘उवट' इत्यपि पठ्यते । एतेन यजुर्वेदसंहितायाम् स्वनाम्ना भाष्यं रचितम्।
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्
·        कक्ष्यायाम् अनुवादः कर्तुं दीयते, तस्य निरीक्षणं क्रियते। ततः कारक-शब्द-धातुरूपाणां नियमाः पाठ्यन्ते। पुनः गृहकार्याय अनुवादकार्यं दीयते। अन्ते संस्कृतेन वक्तुं सर्वेभ्यः निमेषद्वयं प्रदीयते। छात्रः कमपि विषयमाधारीकृत्य स्वीयं भाषणं वदति।
उव्वटः
परिवारः
एतदीयस्य पितुर्नाम 'वज्रटः' इत्यासीत्। ‘अयं मम्मटस्य भ्राता' इति सुधासागरकारस्य भीमसेनस्य मतम् । परन्तु उवटस्य विषये काश्वन विप्रतिपत्तयः सन्ति । तथा हि तत्कृते यजुर्वेदसंहिताभाष्ये पद्यमेकमुपलभ्यते-
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्
·        इत्थं कालानुक्रमेण कर्मवाच्यम्, प्रत्ययाः, समासः चेत्यादीनां प्रयोगेण अनुवादः कार्यते।
उव्वटः
परिवारः
'ऋष्यांदीनश्च पुरस्कृत्य अवन्त्यामुवटो वसन् ।
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्
·        छात्रेषु दक्षता आगच्छति चेत् तेन कमपि विषयमाधारीकृत्य निबन्धः लेखाप्यते। भाषणं सम्भाषणं च कार्यते।
उव्वटः
परिवारः
तस्यैव भाष्यस्य पुस्तकान्तरेऽन्यदपि पद्यमेकमुपलभ्यते—
'आनन्दपुरवास्तव्यवज्रटाख्यस्य सूनुना ।
मन्त्रभाष्यमिदं क्लृप्तं भोजे पृथ्वीं प्रशासति ॥' इति ॥
एतेन पद्यद्वयेन 'उव्वटः' वज्रटस्य पुत्रो भोजसमकालिकश्चेति प्रतिपाद्यते । यदि अयमुव्वटो भीमसेनोत्तरीत्या मम्मटस्य भ्राताऽभविष्यत्, तहि मम्मटस्य जैयटपुत्रत्ववर्णनात् तद्भ्रातुः उव्वटस्य अपि जैयटपुत्रत्वमभविष्यत्, तथा च उव्वटस्य वज्रटपुत्रत्वं श्लोकोक्तं कथमिव सङ्गच्छेत्। यद्यपि काश्मीरदेशीयस्य जैयटगोत्रस्य वज्रष्टाख्यस्य दत्तकपुत्रोऽयमिति कल्पनायां जैयटपुत्रस्याऽपि उव्वटस्य वज्रटपुत्रत्वमुपपद्यते, तथापि तस्य भोजसमकालिकत्वम् अनुपपन्नमेव । यतः तस्य ज्येष्ठभ्रातुः मम्मटस्य भोजराजाद् अर्वाक्तनत्वे स्थितेस्तत्कनिष्ठभ्रातुः उव्वटस्य सुतरां भोजराजाद् अर्वाक्तनत्वं सिद्ध्यति । अवन्त्याम् (उज्जयिन्याम् ) वसता तेन भाष्यं निरमायि इति एकत्र उल्लेखः, गुर्जरदेशप्रसिद्धे 'आनन्दपुरे' वसता तेन भाष्यं तन्निरमायि इति अपरोल्लेखः, एतदपि विप्रतिषिद्धमिव । यदि उव्वटस्य पिता वज्रट एवानन्दपुरवास्तव्य आसीत्, उव्वटस्तु उज्जयिन्यां वसन्नेव भाष्यं निरमात् इति कल्प्येत, तदपि वज्रटस्य काश्मीरिकत्वं सन्दिहोतैव ।
कालः
महाराजः भोजः धारानगरशासकः परमारवंश्यश्च आसीत् । स हि १०१८ ईशवीये सिंहासनारूढो भूत्वा १०६३ ईशवीयपर्यन्तं राज्यं कृतवान् इति। तस्य काल एकादशशतकम् । भोजस्य कविजनप्रियत्वं प्रसिद्धम्। शेखगिरिशास्त्री लिखति यत्, अयं भोजो धारातः स्वां राजधानीम् उज्जयिनीम् आनीतवानिति 'आइने अकबरी' पुस्तके लिखितं वर्तते। तेन पूर्वोल्लिखितस्य भोजराजस्य समयः १०१८ ईशवीतः १०६३ ख्रीष्टीयो वर्त्तते । अतो भोजराजसमकालिकत्वेन उव्वटः ख्रीष्टीयैकादशशतकस्य पूर्वाद्धे बभूवेति निश्चयेन वक्तुं शक्यते ।
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्
·        सरलतया संस्कृशिक्षणाय ‘सुगमधातुरूपावलिः’‘सुगमशब्दरूपावलिः’ चेति पुस्तकद्वयं तत्र अनुवादाय साहाय्यं भवति।
·         कक्ष्यायां छात्राः निःशुल्कम् अध्ययनं कुर्वन्ति।
उव्वटः
भाष्यम्
(क) ऋक्प्रातिशाख्यस्य टीका,
(ख) यजुःप्रातिशाख्यस्य टीका,
(ग) ऋक्सर्वानुक्रमणीभाष्यम्,
( घ ) ईशावास्योपनिषद्-भाष्यञ्च इति चत्वारो ग्रन्थाः प्रौढाः, प्रसिद्धाः प्रकाशिताश्चेति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
सर्षपतैलम्
thumb|200px|right|सर्षपबीजानि तैलं च thumb|left|200px|साम्प्रदायिकरीत्या सर्षपतैलस्य निर्माणम् thumb|50px|right|कूप्यां संरक्षितं सर्षपतैलम् thumb|left|200px|सर्षपक्षेत्रम्
सर्षपबीजैः निर्मितं तैलम् एव सर्षपतैलम् । अयं सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica अथवा Mustard इति उच्यते । तस्य तैलं च Brassica oil अथवा Mustard oil इति उच्यते । एतत् सर्षपतैलम् औषधीयगुणयुक्तम् अपि । एतत् तैलम् आहरत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते ।
अस्य सर्षपतैलस्य प्रयोजनानि
वर्गः:तैलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎ वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
व्
अस्य उच्चारणस्थानं दन्तोष्ठं अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य चतुर्थः वर्णः । वर्णमालायां एकविंशः व्यञ्जनवर्णः।एषः अल्पप्राणवर्णः।”यरलवा अन्तस्थाः"।"वकारस्य दन्तोष्ठम्""वर्गाणां प्रथमतृतीययमौ यरलावाश्चाल्पप्राणाः-सि० कौ
नानार्थाः
"वः सान्त्वने च वाते च वरुणे च निगद्यते" - मेदिनीकोशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वशिष्ठधर्मशास्त्रम्
सूर्यवंशकुलगुरोमहर्षेर्वशिष्ठस्य धार्मिकजगति महत्त्व पूर्ण स्थानमस्ति । एते महान्तः अस्माकं स्मृतिकारेषु आदरार्हे उच्चस्थाने प्रतिष्ठिता धर्मसूत्रकाराः सन्ति । येषां धर्मशास्त्रं मात्रायां स्वल्पकायेऽपि गुणेषु विपुलं महनीय ञ्चास्ति । सुप्रसिद्धमीमांसकाः कुमारिलभट्टाः स्वीये तन्त्रवात्तिके वशिष्ठधर्मशास्त्रस्य सम्बन्धः ऋग्वेदेन सह कथयन्ति, परञ्चायं प्रायोवादः । ऋग्वेदिनां पार्वे स्वस्वतन्त्र धर्मशास्त्रं पासीत् । फलतः स्वतन्त्ररूपेण निर्मितममुं धर्मशास्त्रं स्वायत्तीकृत्य एतैः अस्योपरि स्ववेदस्य चिह्न स्थापितम् । अस्य ग्रन्थस्य प्रायश्चित्तप्रकरणे यथा ऋग्वेदस्य 'अयवामीय'-'हविष्पान्तीय'-'अघमर्षण' सूक्तस्य च मन्त्राणामुल्लेखो विद्यते, तथैव तैत्तिरीयसंहिताया अपि अनेकमन्त्राणां निःसन्दिग्धमुद्धरणं विद्यमानमस्ति ।
एतत् सत्य मस्ति यत्-वाशिष्ठधर्मशास्त्रं ऋग्वेदस्याङ्गं नासीत् । तथापि ऋग्वेदेन सहास्य धर्म शास्त्रस्य सम्वद्धता-स्वीकरणाय तर्कस्य न्यूनता नास्ति । एतद् ध्यातव्यं यत् वाशिष्ठधर्म शास्त्रं गृह्यविपयेभ्यः ( यथोपनयन-अनध्याय-स्नातकस्य नियमाः, पञ्चमहायज्ञादयः ) साङख्यायनगृह्यसूत्रेण सह घनिष्ठं सम्बन्ध स्थापयति । वाशिष्ठधर्मशास्त्रस्यानेकानि सूत्राणि ऋग्वेदस्य विभिगुह्यः साङ्ख्यायन-आश्वलायन-कौषीतक्यादिभिः सहाश्चर्य जनिकां समतां स्थापयन्ति । एतादृश्यामवस्थायां वाशिष्ठधर्मशास्त्रमृग्वेदस्य सम्बद्धता परिवं हितं, स्वीकारे विशेपा विप्रतिपत्तिर्न भवितव्या । वशिष्ठस्य मूलं धर्मशास्त्रं काल प्रवाहे परिवं हितं परिवधितं परिवत्तितञ्चाभूत् । यतो हि हस्तलेखेषु अध्यायानां संख्या एकसदशी नास्ति । क्वचित् ६, क्वचित् २, कुत्रचिच्च शिदध्यायानां प्राप्तिः अस्य परिणस्य परिचायिका विद्यते । त्रिंशदध्याययुक्तोऽयं ग्रन्थः अद्यत्वे प्रमाणभूतः सर्वत्रोपलब्धो भवति ।
गौतमधर्मशास्त्रेण सहास्य ग्रन्थस्य विशेषः सम्बन्धः परिलक्षितो भवति । वशित धर्मसूत्रस्य विंशतितमोऽध्यायो गौतमधर्मसूत्रस्य च एकोनविंशतितमेऽध्याये महत्सा मस्ति । अन्यत्राप्यर्थतः शब्दतो वा समानताया अभावो नास्ति । प्रमाणानामभ कठिनोऽयं निर्णयो यत् कः केन समुद्धृतो भवति-वशिष्ठो गौतमात् ? उत गौत। वशिष्ठात् ? अत्यधिका सम्भावना विद्यते यत्-समादरणीयमेतद्धर्मशास्त्रद्वयं त युगस्य रचने स्यातां, यस्मिन् युगे पारस्परिकमादानप्रदानं न्याय्यमासीत् । साम्प मनुस्मृतौ वशिष्ठधर्मशास्त्रे च दश श्लोका अक्षरशः समानाः सन्ति । मनुस्मृतेः श्लोक अत्र गद्यात्मकसूत्रेषु परिणता दृष्टिगोचरा भवन्ति । अतो विदुषां बलवती धारणा विद्यते यत्-वशिष्ठस्य धर्मशास्त्रमेव वर्तमानकाले प्राप्तमनुस्मृतेरस्य प्राचीनविश मूलरूपाद्वा एतान् श्लोकान् समुद्धरति ।
स्मृतिकारस्य वशिष्ठस्य ख्यातिः प्राचीनेष स्मृतिग्रन्थेषु बहुशः प्राप्नोति । याज्ञवल्क्येन स्वस्मृतौ प्राचीनेषु स्मृतिकारेषु वशि स्योल्लेखः कृतः। कुमारिलेनाप्यस्य सादरं निर्देशः तन्त्रवातिके कृतः । अपि च विश्वरूपेण याज्ञवल्क्यस्मृतेष्टीकायां मेधातिथिना च मनुभाष्ये वशिष्ठधर्मशास्त्रस्य मतानामुद्धरणं ससम्मानं बहुशः कृतम् । एतेनेदं स्पष्टं भवति यदस्याः स्मृतेः समादरं धर्मशास्त्रस्येतिहासे प्रामाण्यस्योपयोगस्य च दृष्टयाऽधिकं क्रियते स्म । अत्र विशेषतो ध्यातव्यमस्ति यद् वशिष्ठो वृद्ध वशिष्ठश्च एतन्नामको द्वावपि स्वतन्त्री स्मृतिकाराव भूताम् ।
वृद्धवशिष्ठस्य कोऽपि स्वतन्त्रो ग्रन्थो यद्यप्यद्यापि नोपलब्धस्तथापि अवान्तर कालीन-भाष्याणां निबन्धकाराणाञ्च साक्ष्ये वृद्धवशिष्ठस्य ग्रन्थस्य सत्ता ( स्थितिः ) निश्चितरूपेण प्रमाणिता भवति । विश्वरूपेण याज्ञवल्क्यस्यैकस्य श्लोकस्य ( १।१९) टीकायां वृद्धवशिष्ठस्य मतस्योल्लेखः कृतः । मिताक्षरायां (२।१९ ) 'जयपत्रस्य' लक्षणमेषां ग्रन्थात् समुद्धृतमस्ति । स्मृतिचन्द्रिकायामनुमानतो विंशतिः श्लोकाः आह्निकस्य श्राद्धस्य च विषये उद्धृताः सन्ति । एतेनायं निष्कर्षो निःसरति यत् वृद्ध वशिष्ठस्य स्मृतिरपि प्राचीना विद्यते । या याज्ञवल्क्यस्मृतिरिवाचारेण सह समस्तानां व्यवहाराणामपि विशेषवर्णनं करोति ।
ग्रन्थाभावे वयं वशिष्ठस्य वृद्धवशिष्ठस्य च पारस्परिकसम्बन्धस्य विषये किमपि कथयितुं न पारयामः । वशिष्ठस्य श्लोकबद्धा स्मृतिः अधुनापि प्रकाशिता न वेति-इत्यस्मिन् विषये मम ज्ञानमपर्याप्तं विद्यते । परञ्चास्य हस्तलेखास्तु प्राप्यन्त एवेति ।
इयं स्मृतिः परिमाणेऽलमतिविस्तृता विद्यते । अस्याः स्मृतेः दशाध्यायेषु ११०० श्लोकाः सन्ति । येषु स्मृतिसम्बद्धानां नानाविषयाणां-यथा स्त्रीधर्म-श्राद्ध-अशौच विष्णुमूर्तिप्रतिष्ठा-विष्णुपूजनादीनां विस्तृत विवेचनमस्ति । ।
वशिष्ठस्य धार्मिकं मतम्
स्मृतिकारस्य वशिष्ठस्य सिद्धान्तस्य मतस्य चाद्यत्वे परिज्ञानस्यकमात्र साधनमस्ति तेषां धर्मशास्त्रम् । यद्धि त्रिंशदध्यायेष विभक्त विशेषतः सूत्रेषु रचितमस्ति । क्वचित् क्वचित् श्लोका अपि प्रदत्ताः सन्ति । आचारस्य. व्यवहारस्य, प्रायश्चित्तस्य चेति त्रयाणां विषयाणां वर्णनं पूर्णतां ख्यापयति । प्रारम्भिकस्य चतुर्दशाध्यायेपु-आचाराणाम्, मध्यवर्तिनां पञ्चाध्यायेषु ( १५-१९) व्यवहारस्य, अवसाने चैकादशाध्यायेषु (२०-३० ) प्रायश्चित्तस्य महत्त्वपूर्ण वर्णनं ग्रन्थस्योपादेयतायाः स्पष्टं प्रमाणमस्ति ।
वशिष्ठेन स्वमतानां प्रतिपादनं स्वल्पे । सत्रशैल्याम् ) परञ्चातिसुस्पष्ट भाषायां कृतमस्ति । मौलिकविचारस्य प्रौढविवे चनायाश्च चिह्न ग्रन्थस्य प्रतिपृष्ठे वर्तमानमस्ति । अन्येषां स्मृतिकाराणामिव वशिष्ठस्यापि पूर्णाग्रहः 'आचारे' वर्तते । आचार एव प्रतिमानवं समाजञ्च मान्यतां, दीर्घजीवनं सत्कारञ्च प्रापयति । शास्त्राभ्यासः, विद्याया उपार्जनं, विज्ञानस्योपार्जनम वश्यमेव काम्यमुपादेयञ्च वस्तु विद्यते । परञ्च व्यवहारेण विना, अर्थात् आचाररूप परिणत्या विना, एतत्सर्वं भारमात्र मेवास्ति । अत एव वशिष्ठस्यैतत् कथनं समीचीनं वर्तते यत् -
'आचार: परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः ।
हीनाचारपरीतात्मा प्रेत्य चेह च नश्यति' ।।
अत्रायमाशयो विद्यते यत्--आचारहीनाय जनाय लोकद्वयं नष्टं भवति । तथा । चोक्तम् -
'आचारहीनस्य तु ब्राह्मणस्य वेदाः षडङ्गास्त्वखिलाः सयज्ञाः ।
कां प्रीतिमुत्पादयितुं समर्था अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ स्पष्टमेतत् ।
अस्मिन्नेव प्रसङ्गे चतुराश्रम-स्नातकानां गृहस्थानाञ्च नियमानां विवेचनमति-. सरलतया कृतमस्ति ।
त्रयोदशाध्याये श्रावणीकर्मणः, वेदाध्ययनस्य, अनध्यायस्य च विषया अपि सौष्ठवेन निबद्धाः सन्ति । चतुर्दशेऽध्याये भक्ष्याभक्ष्ययोनिर्णयोऽपि तात्कालिकस्य समाजस्य रूपरेखापरिज्ञाने नितान्तं सहायक: सिद्धयति ।
भारतवर्षस्य सामाजिको जनः आर्यजातेरविच्छिन्नताया निरन्तरमभिलाषुक आसीत् । वैदिका आर्यगणा देवानां स्तुतिपाठानन्तरं तेभ्यः सुयोग्यपुत्रेभ्य: प्रार्थनां कुर्वन्ति स्म—'सुवीरासः स्याम्' । लातिनीभाषायाः 'विरुस' शब्देन सम्बद्ध : संस्कृते 'वीरस' शब्द: मुख्यतया पुरुषस्य द्योतकोऽस्ति । पुरुषेण सह 'पौरुषस्य' कल्पना संवलितत्वात् अस्य 'पराक्रमी' अर्थो गौणो विद्यते । अस्य मुख्यार्थोऽस्ति-मनुष्यः, पुत्रः- यस्मै वेदे बहुशः प्रार्थना विद्यते । 'प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी:' 'अपुत्रस्य गतिर्नास्ति' इत्यादीनि श्रुतिवाक्यानि अस्यैव तथ्यस्य द्योतकानि सन्ति । अन्य स्मृतिकाराणामिव वशिष्ठोऽपि प्रजातन्तु-छेदनस्य निषेधं कुर्वन् आह--
पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेद् जीवतो मुखम् ॥
अस्य सप्तदशाध्याये नानापुत्राणां लक्षणं तुलनात्मकमहत्त्वस्य च दृष्टया चातिशयं महत्त्वपूर्णमस्ति । येन दायभागस्य निर्णयाय महत्साहाय्यं मिलति । वशिष्ठस्य कतिपयानि स्वतन्त्राणि मतानि सन्ति यानि प्राचीनतमेषु स्मृतिग्रन्थेषूपलब्धानि न भवन्ति । एतादृशेषु स्वतन्त्रमतेषु शूद्रया ब्राह्मणस्य विवाहनिषेधः, दत्तकस्य विधानं, व्यवहारस्य प्रसङ्गे 'लेखस्यापि साक्ष्ये उपयोगः' इत्येतानि मतानि महत्त्वपूर्णानि स्वीकृतानि । राज्ञः पुरोहितस्य च धर्मोऽपि वशिष्ठस्य दृष्टो-अन्यस्मृतिकाराणामिव गौरवं स्थापयति ।
एवमेव राज्ञः पुरोहितस्य चानुकूल्यमैकमत्यञ्च राष्टस्य मुख्यं कारणं प्रतिपादितमस्ति । भारतीय-राजनीतेः मूलसिद्धान्तोऽस्ति यत, परिचालने क्षात्रतेजसा सह ब्रह्मत्वस्य पूर्ण सहयोगे प्राप्ते सति प्रदेशस्य राष्ट समृद्धिः सुनिश्चिता भवति । सत्यमुक्तं वशिष्ठेनास्मिन् विषये ब्राह्मणग्रन्थेभ्यः 'ब्रह्म पुरोहितं राष्ट्रमृघ्नोतीति'। महाकविना कालिदासेनानेकशताब्द्यनन्तरमिमां राष्ट्रभावनां पवनस्य-अग्नेश्च सुपरिचितं दृष्टान्तं प्रदाय परिपुष्टीकृतम् । तद्यथा रघुवंशे ( ८४ ) प्रोक्तम् -
‘स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाथर्वविदा कृतक्रियः ।
पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा' ।
राजभिधृतदण्डास्तु. कृत्वा पापानि मानवाः ।'''
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा' ।
'धर्म चरत माऽधर्म सत्यं वदत माऽनृतम् ।
दोघं पश्य मा ह्रस्वं परं पश्यत माऽपरम् ॥
अत्रायं स्पष्टार्थः-वशिष्ठस्येयं शिक्षा समस्तमानवानां कल्याणाय प्रवर्तते । इमे महर्षयः आर्यसभ्यताया उन्नायकेषु महर्षिगणेषु अन्यतमाः सन्ति । अस्मात् कारणा देव यूनानीसभ्यतया संस्कृत्या च परिचिता इमे महर्षयोऽस्मान् आर्यभाषासंस्कृतस्य पठन-पाठनायोपदिशन्ति । अनेन प्रकारेणान्तरङ्ग-बहिरङ्गप्रमाणानामाधारे वशिष्ठस्यास्य धर्मशास्त्रस्य कालो विक्रमपूर्व-तृतीयशतक: स्वीकर्तव्यः ।
यस्मिन् काले भारतीया जना यूनानी-जनानां सभ्यतया, भाषया व्यवहारेण च प्रथमं परिचिता अभवन् । यत्त म्लेच्छभापाया: शिक्षणस्य निषेधं कुर्वन्त्येते-'न म्लेच्छभाषां शिक्षेत' इति कथयन्ति तत् संस्कृतभाषा-प्रवर्धनार्थमेवेति । सक्षेपेण वयं कथयिष्यामो यत महर्षे वंशिष्ठस्य जीवन दर्शनं नितान्तमुदात्तमेकान्तकर्मनिष्ठं पूर्णत आध्यात्मिकञ्चास्ति । तेऽस्मान स्वस्थान्, शिष्टान्, संस्कृतभारतीयान् विरच्य जीवनयापनस्योपदेशं प्रयन्ति । तथैव तस्याः तृष्णायाः परिहारस्य शिक्षा वदति, यां तृष्णां दुर्बद्धिः काठिन्येन परित्यजति । या व्यक्तेः जीर्णेऽपि स्वयं जीर्णा न भवति, या च प्राणान्तिको व्याधिर्भवति । तथा च -
'या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
याऽसौ प्राणान्तिको व्याधिस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥
वशिष्ठस्य दृष्टौ 'दैवं' नितान्तं निरर्थकमस्ति । तेषां कथनमस्ति यत्-संसारे मृतशरीरातिरिक्त सर्वेषु क्रिया दृष्टिगोचरा भवति, समुचित क्रियाभिश्चैव फलं प्राप्नोति । अत एव 'दैवस्य' कल्पनैव निरर्थका भवति, तथा चोक्तं योगवाशिष्ठे -
'न च निष्पन्दता लोके दृष्टेह शवतां विना।
स्पन्दाच्च फलसम्प्राप्तिस्तस्माद् दैवं निरर्थकम् ॥
वर्गः:धर्मशास्त्रम् वर्गः:कल्पाः वर्गः:वेदाङ्गानि
सुखं त्विदानीं त्रिविधं...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।
अन्वयः
भरतर्षभ ! इदानीं मे (वचनात्) त्रिविधं सुखं तु शृणु यत्र अभ्यासात् रमते दुःखान्तं च निगच्छति ।
अर्थः
भरतश्रे ! यथा क्रियाणां कर्तृकर्मकरणानां च गुणभेदात् त्रिविधत्वं तथा तत्फलस्य सुखस्यापि तत् त्रिविधत्वं सम्भवति । तच्च सुखं तादृशं भवति यत्र पुरुषः समाधिवशात् अधिकां प्रीतिं प्राप्नोति, दुःखस्य अवसानं च । तदिदं कथयामि आकर्णय ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
36 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पूगवृक्षः
thumb|left|200px|पूगवाटिका
एषः पूगवृक्षः भारते अपि वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । तस्य वृक्षस्य फलम् एव पूगफलम् इति उच्यते । अयं पूगवृक्षः आङ्ग्लभाषायां Betel tree इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Areca catechu इति । पूगफलं किञ्चित् वाणिज्यफलोदयः । अस्य पूगस्य मूलं मलेष्यादेशः । इदानीं प्रायः जगति सर्वत्र पूगवृक्षस्य वर्धनं, पूगफलस्य उपयोगः च प्रचलति । पूगवर्धनं, विक्रयणं, संस्करणादिकम् इदानीं महान् वाण्ज्योद्यमरूपेण वर्धितम् अस्ति । केषुचित् प्रदेशेषु पूगवर्धनम् एव जीवनाधारः उद्योगः कृषिः चापि । एतत् पूगफलं नागल्लीपर्णेन सह सेव्यते । पूगफलं, नागवल्लीपत्रं, सुधां च योजयित्वा यत् निर्मीयते तत् "ताम्बूलम्" इति उच्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वृक्षाः वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महीधरः
महीधरस्य 'आचार्य' इति उपाधित्वात् आचार्यमहीधरः इति प्रसिद्धः। एषः वेदस्योपरि भाष्यम् अरचयत्। काशी वासी महीधरोऽयं वैष्णवाचार्यः आसीत्। तन्त्रशास्त्रेऽपि एतस्य गतिः आसीत्।
जीवनम्
एतस्य जन्म काश्यामभूत् । तत्र च तस्य वासस्थानसन्निधौ एका पुष्करणी अद्यापि वर्त्तते इति परम्परातः श्रूयते । नागर-ब्राह्मणवंशीयोऽयं विद्वानासीदिति । काश्यामेवाऽध्ययनं विधाय विरचितकतिपयग्रन्थो महीधरः काशीनरपतेः शरणं गतवान् । अत एव प्रायः ‘यथा राजाश्रितः पण्डितः' इति तस्यैवोक्त्या सङ्गच्छते ।
भाष्यम्
काशीपतेः शरणे एव अनेन 'वेददीपस्य सामभाष्य'स्य रचना कृता इत्याचार्येण । यद्यपि भाष्यमिदं न मौलिकं तथाप्यर्थस्य विशदतया दृष्टया उपादेयमस्ति । अस्य भाष्यस्य पाण्डुलिपिः सम्पूर्णानन्द विश्वविद्यालयस्य सरस्वतीभवनपुस्तकालये संग्रहीताऽस्ति । अस्य भाष्यस्योपरि उव्वट भाष्यस्य स्पष्टच्छाया प्रतिलक्षिताऽस्ति । किञ्चानेन विदुषा निरुक्तश्रौतसूत्रादिग्रन्थेभ्यः उद्धरणानि दत्त्वा याज्ञिकक्रियायाः विधानं बोधगम्यतां नीतम् । तन्त्रादिषु रहस्यमयेषु शास्त्रान्तरेष्वपि स सम्यगधीती विनयेन भक्त्या च गुरुजनान् तथा समप्रीणयत्, यथा तेऽस्मै गुह्याद् गुह्यतराण्यपि रहस्यवस्तूनि समुपादिशन् । विदुषे चास्मै सर्वविद्यापारङ्गत 'आचार्य' इति विरुदमुपाहरन् । अनेन तन्त्ररहस्यविवेचको 'मन्त्रमहोदधि'-नामा एकः ग्रन्थः विक्रमस्य १६४५ शतके ( १५८८ ई० ) प्रणीतः । अस्य ग्रन्थस्य अन्ते भाष्यकारेण लिखितमिदम् -
'अब्दे विक्रमतो जाते बाणवेदनृपैर्मिते ।
ज्येष्ठाष्टम्यां शिवस्याग्रे पूणों मन्त्रमहोदधिः ।'
अतोऽस्य भाष्यकारस्य समयः षोडशशतकस्योत्तरार्द्ध इति निश्चीयते ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
कल्पना दत्त
जन्म, शिक्षणञ्च
१९१३ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७/७/१९१३) दिनाङ्के वङ्गप्रदेशस्य चटगांवमण्डलस्य श्रीपुरग्रामे कल्पनायाः जन्म अभवत् । तस्याः पितुः, मातुः च नाम क्रमेण विनोदबिहारी, शोभनादेवी च । बाल्यकालात् कल्पनायै शौर्यकथाः रोचन्ते स्म । सा विद्यालयात् पुस्तकानि आनीय गृहे स्थित्वा पठति स्म । चटगांव-नगरस्य विद्यालये प्रीतिलता वादेदार, कल्पना दत्त च पठन्त्यौ आस्ताम् । तत्र तयोः मित्रता अभवत् । प्रीतिलता -महोदया कल्पनायाः ज्येष्ठकक्षायां पठति स्म । उभे बेट्मिन्टन् क्रीडितुं नित्यं गच्छतः स्म ।
१९२९ तमे वर्षे कल्पना मेट्रिक् कक्षायाम् उत्तीर्णा अभवत् । बी.एस्.सी. कक्षायाम् अध्ययनं कर्तुं सा कोलकाता-महानगरम् अगच्छत् । तत्र सा 'बथ्युन् कॉलेज्' मध्ये अध्ययनं प्रारभत । प्रीतिलता कोलकाताविश्वविद्यालये प्रवेशं न प्रापत्, अतः सा ढाका-महानगरं गत्वा महाविद्यालये अध्ययनं प्रारभत । एवम् उभे सख्यौ भिन्ने अभवताम् । परन्तु अवकाशस्य दिनेषु उभे मिलित्वा एव समयं यापयतः स्म ।
अग्निगोलतनिर्माणम्
कोलकाता-महानगरे कल्याणी दास-नामिका क्रान्तिकारिणी विद्यार्थिनीसङ्घ-नामकं सङ्घटनं चालयति स्म । तस्मिन् सङ्घटने लष्ठिकायाः, असेः, अङ्ग्निशस्त्रस्य च प्रशिक्षणं भवति स्म । कल्पना तस्य सङ्घटनस्य सदस्या अभवत् । कल्पना विज्ञानप्रवाहस्य विद्यार्थिनी आसीत् । अतः सा अग्निगोलकस्य (bomb) निर्माणं कर्तुम् इच्छति स्म । परन्तु तस्मिन् काले आङ्ग्लारक्षकाः गृध्रदृष्ट्या नागरिकाणाम् उपरि दृष्टिपातं स्थापयन्ति स्म । तेन अग्निगोलकस्य सामग्र्याः सङ्ग्रहणे अतिकष्टं भवति स्म । कल्पना विज्ञानप्रवाहस्य विद्यार्थिनी आसीत्, अतः सा सारल्येन अग्निगोलकनिर्माणस्य सामग्रीः आनयति स्म । ततः सा विभिन्नानां क्रान्तिकारिणां गृहं गत्वा अग्निगोलकं निर्मातुं प्रयासं करोति स्म । परन्तु कल्पनायाः प्रवृत्तिविषये आरक्षकाः अजानन् । ते कल्पनायाः क्रियाकलापस्य ज्ञानं प्राप्तुं गुप्तचरस्य नियुक्तिम् अकुर्वन् । परन्तु सः गुप्तचरः किमपि कुर्यात्, तस्मात् प्रागेव कल्पना कोलकाता-महानगरं त्यक्त्वा चटगांव-नगरम् अगच्छत् । सा चटगांव-नगरस्य महाविद्यालये अध्ययनं प्रारभत । तत्र कोलकाता-महानगरवत् आरक्षकाणां भयं नासीत् । सा स्वतन्त्रतया क्रान्तिकारिणीप्रवृत्तिषु योगदानं करोति स्म ।
भारतीयगणतन्त्रसेना
कल्पना यदा चटगांव-नगरे निवसति स्म, तदा तस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, “सूर्यसेन-नामकः महान् क्रान्तिकारी इण्डियन् रिपब्लकेशन् आर्मी (भारतीयगणतन्त्रसेना) नामकं सङ्घटनं चालयन् अस्ति” इति । कल्पनायाः परिचयः तस्य सङ्घटनस्य तारकेश्वर-नामकेन युवकेन सह अभवत् । तस्य सम्पर्कं कृत्वा सा भारतीयगणतन्त्रसेनायाः सदस्या अभवत् । तावता कल्पनायाः सखी प्रीतिलता वादेदार अपि ढाका-महानगरात् प्रत्यागता । उभे सख्यौ भारतीयगणतन्त्रसेनायाः सक्रिये सदस्ये अभवताम् ।
प्रथमकारावासः
१९३० तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य अष्टादशे (१८/४/१९३०) दिनाङ्के भारतीयगणतन्त्रसेनायाः क्रान्तिकारिणः चटगांव-नगरस्य शस्त्रागारस्योपरि आक्रमणं कृत्वा आङ्ग्लसर्वकारस्य शस्त्राणि अलुण्ठन् । तस्मिन् आक्रमणे आङ्ग्लसर्वकारस्य ८२ आरक्षकाणां मृत्युः अभवत् । ततः क्रान्तिकारिणां दमनं कर्तुम् आक्रमणकर्तृषु द्वौ क्रान्तिकारिणौ आङ्ग्लारक्षकाः कारागारं प्रैषयन् । ताभ्यां मृत्युदण्डस्य घोषणाम् अकुर्वन् ते । तौ क्रान्तिकारिणौ रामकृष्ण गुप्त, दिनेश गुप्त च आस्ताम् । तयोः रक्षणं दलस्य दायित्वम् आसीत् । अतः कारागारस्य भित्तिं नाशयित्वा तयोः कारागारात् पलायनस्य योजना क्रान्तिकारिभिः कृता । अग्निगोलकनिर्माणात् कारागारस्य उपरि आक्रमणपर्यन्तं सर्वं दायित्वं कल्पनायाः आसीत् । कल्पनया योजनायाः कृते कार्यं प्रारब्धम् । परन्तु क्रान्तिकारिणां योजनाविषये आङ्ग्लाः अजानन् । अतः ते क्रूराः आङ्ग्लाः न्यायालयेन निर्धारितसमयात् प्रागेव ताभ्यां क्रान्तिकारिभ्यां मृत्युदण्डम् अयच्छन् ।
योजनायाः ज्ञाने जाते सति आङ्ग्लारक्षकाः कल्पनायाः अन्वेषणं प्रारभन्त । कल्पना स्वदलस्य क्रान्तिकारिभिः सह पुरुषवेषं धृत्वा जङ्गलेषु भ्रमन्ती आसीत् । परन्तु १९३२ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य सप्तदशे (१७/१०/१९३२) दिनाङ्के कल्पनां, तस्याः दलस्य सदस्यान् च आङ्ग्लाः बन्दिनः अकुर्वन् । आङ्ग्लाः कल्पनायाः उपरि शस्त्रगोपनस्य, आङ्ग्लसर्वकारविरुद्धम् उग्रभाषणदानस्य च आक्षेपम् अकुर्वन् । परन्तु तेषां पार्श्वे कल्पनायाः विरुद्धं योग्यप्रमाणानाम् अभावत्वात् कल्पनायाः प्रातिभाव्ये (bail) मुक्ता अभवत् । ततः कल्पनायाः गृहस्य बहिः सशस्त्रसैनिकस्य उपस्थितिः सर्वदा भवति स्म । कल्पनायाः सर्वेषु क्रियाकलापेषु आङ्ग्लानां गृध्रदृष्टिः आसीत् ।
गुप्तवासः
आङ्ग्लानाम् उद्देशः आसीत् यत्, कल्पना क्रान्तिकारिभिः सम्पर्कं कर्तुं न प्रभवेत् इति । तेषां योजना सफला जायमाना आसीत् । परन्तु एतत् कुण्ठितं जीवनं कल्पनायै अभिशापवत् आसीत् । अतः सा गृहं त्यक्त्वा पलायत । सा यदा गुप्तवासे आसीत्, तदा सा अग्निगुलिकायाः निर्माणविषये कार्यं प्रारभत । दीर्घकालं यावत् परिश्रमं कृत्वा अन्ततो गत्वा सा अग्निगुलिकायाः निर्माणे सफला अभवत् । परन्तु एकस्मिन् दिने एकम् अशुभसमाचारं श्रुत्वा कल्पनायाः मनोबलस्य उपरि कुठाराघातः अभवत् । सा समाचारं प्रापत् यत्, “प्रीतिलता यदा युरोपियन् क्लब् उपरि अग्निगोलकेन आक्रमणं कर्तुं गता आसीत्, तदा तस्याः मृत्युः अभवत्” इति । कल्पनायाः प्रियसखी तां संसारे ऽ स्मिन् एकाकिनीं त्यक्त्वा अगच्छत् । एकवारम् आङ्ग्लाः कल्पनायाः गुप्तवासस्य समाचारं प्रापन् । ते कल्पनायाः उपरि आक्रमणं कर्तुं गताः परन्तु तावता कल्पना अन्यत्र पलायिता ।