cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
काव्यालङ्कारयोः क्रमिकविकासः
अलङ्कारशास्त्रम्
उक्तञ्चालङ्कारसर्वस्वे रुय्यकेणापि-'भामहोद्भटप्रभृतयश्चिरंतनालङ्कार काराः' इति । किञ्च ध्वन्यालोकलोचने द्वितीयोद्योते 'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे' इति २१ कारिकायावृत्तिव्याख्यानावसरे 'उक्तः' इति प्रतीकमुपादायाभिनव गुप्ताचार्यैरभिहितम् 'भामहादिभिरलङ्कारलक्षणकारैः' इति । अपि च काव्य प्रकाशवृत्तिग्रन्थस्थे 'समाम्नासिषुः' इतिपदे 'प्राञ्चो भामहादय' इति शेषः, इत्युक्तं काव्यप्रकाशटीकाकारैः । भामहस्य प्राचीनतरत्वादेव च मम्मटेनापि स्वोक्तेऽर्थे सम्मति दर्शयितुं 'रूपकादिरलङ्कारः' इत्यादिः 'सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिः' इत्यादिश्च भामहग्रन्थ उपन्यस्त ।
किञ्चाग्निपुराणे भगवता वेदव्यासेन सर्वस्याऽपि काव्यप्रपञ्चस्य प्रायशः कथनात् कालिदासात्पूर्वकालेऽप्यस्य चर्चा, आसीदिति । तथा हि अग्निपुराणे ३४३ अध्याये, ३४४ अध्याये च -
'स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः'
इत्यादिना, अनुप्रासादयः शब्दालङ्काराः -
'अलङ्करणमर्थानामलङ्कार इतीष्यते ।
तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम् ।'
'अर्थालङ्काररहिता विधवैव सरस्वती।'
'उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः ।
तथा ३४७ अध्याये -
संक्षेपात् वाक्यमिष्टार्थ व्यवच्छिन्ना पदावली।
इत्यादिना काव्यस्यापि लक्षणमुक्तम् । किं बहुना  -
रत्यादि ववर्गोऽयं यामाजीव्योपजायते ।
आलम्बनविभावोऽसौ नायकादिभवस्तथा ॥
विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते ।
विभावो नाम स द्वेधा लम्बनोद्दीपनात्मकः ॥
इत्यादिना च विभावस्तदभेदोऽपि ३३९ अध्याये लक्षितः । किञ्च -
वाग्विद्या सम्प्रतिज्ञाने रीतिः साऽपि चतुर्विधा ।
पाञ्चालीगोडदेशी च वैदर्भी लाटजा तथा ।।
इत्यादिना ३४० अध्याये चतुर्धारीतिरप्युक्ता । एवञ्चास्यालङ्कारशास्त्र स्याग्निपुराणं मूलमिव प्रतिभाति ।
काव्यस्य प्रयोजनम्
मानवः किमपि कर्तुं केनाऽपि विशेषप्रयोजनेनोद्देश्येन वा प्रवृत्तो भवति । अतः काव्यस्य प्रयोजनं कृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेश एवेति । एत स्मिन् विषये प्राचीनकालादारभ्याधुनिककालपर्यन्तस्यालङ्कारिकाः स्वस्वविचारं  समुपस्थापिताः । काव्यस्य प्रयोजनं नाट्यशास्त्रकारेण भरतेनाप्युक्तम् -
उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम् ।
हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत् ।।
दुःखार्तानां श्रमार्त्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् ।
विश्रान्तिजननं काले नाटयमेतद्भविष्यति ।
धम्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिर्विवर्द्धनम् ।
लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति ।।
भामहेनाप्युक्तं यदुत्तमकाव्यनिबन्धनात् धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तिर्भवति, कलासु वैचक्षण्यं समायाति, कीतिमिलति, आनन्दोपलब्धिर्भवति । यथा -
धर्मार्थकाममोक्षाणां वैचक्षण्यं कलासु च ।
करोति कीत्ति प्रीतिञ्च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥
वामनेनाप्युक्तम् -
तत्रैव काव्यालङ्कारसूत्रस्य वृत्तौ -
प्रतिष्ठां काव्यबन्धस्य यशसः सरणि विदुः ।
अकीतित्तिनीं त्वेवं कुकुवित्वविडम्बनाम् ।
कीत्ति स्वर्गफलमाहुरासंसारं विपश्चितः ।
अकीत्ति तु निरालोकनरकोदेशदूतिकाम् ॥
तस्मात्कीर्तिमुपादातुं अकीत्तिञ्च निहितुम् ।
काव्यालङ्कारसूत्रार्थः प्रसाद्यः कविपुङ्गवः ॥
भोजराजेन काव्यरचनायाः द्वौ प्रयोजनौ मन्येते, कीत्ति प्रीतिञ्चेति -
निर्दोषगुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम् ।
रसान्वितं कविः कुर्वन् कीत्ति प्रीतिं च विन्दति ।।
वक्रोक्तिजीवितकारेणाप्युक्तम् -
धर्मादिसाधनोपायः सुकुमारक्रमोदितः ।
काव्यबन्धोऽभिजातानां हृदयाह्लादकारकः ॥
व्यवहारपरिस्पन्द सौन्दर्यव्यवहारिभिः ।
चतुवर्गफलास्वादमप्यतिक्रम्य तद्विदाम् ।
काव्यामृतरसेनान्तश्चमत्कारो वितन्यते ॥
तत्रैव -
कटुकोषधवच्छास्त्रमविद्याव्याधिनाशनम् ।
आह्लाद्यामृतवत् काव्यमविवेकगदापहम् ॥
वाग्भटाचार्येण स्वकाव्यानुशासने काव्यप्रयोजनस्य विशदविवेचनं कृतम् । तेनोक्तं काव्यरचनायाः षटप्रयोजनानि सन्ति । 'काव्यम्' प्रमोदायानर्थपरि हाराय व्यवहारज्ञानाय त्रिवर्गफललाभाय कान्तातुल्यतयोपदेशाय कीर्तये च ( काव्यमालासंस्करणे द्रष्टव्यम् ) किञ्च मनसा तेनकैव प्रयोजनं मन्यते--
'वयं तु कीत्तिमेवैकां काव्यहेतुतायामन्यामहे ।'
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारे -
'ननु काव्येन क्रियते सरसानामवर्गमश्चतुर्वर्गे ।
लघुमृदु च नो रसेभ्यस्ते हि त्रस्यन्ति शास्त्रेभ्यः ॥'
'त्रिवर्गसाधनं नाटयम् ।'
रामचन्द्र-गुणचन्द्रयोः नाट्यदर्पणे -
'चतुर्वर्गफलां नित्यां जैनी वाचमुपास्महे ।
रूपैदशभिर्विश्वं यया न्याय्ये धृतं पथि ॥ '
तत्रैव-
'धर्मस्य च मोक्षहेतुतया मोक्षोऽपि पारंपर्ये फलम् ।'
धर्मकाम अर्थाः व्यस्त समस्ताः सत् प्रधानं फलं यत्र मोक्षस्तु धर्मकार्यत्वात् गौणं फलम् ।'
काव्यप्रकाशे मम्मटाचार्येण सप्रयोजनमुक्तम् -
काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये ।
सद्यः परनिर्वृत्तये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ।।
(१) यशसे — रघुवंशकुमारसम्भवादिकाव्यकर्तुः कालिदासस्याद्यापि - पित्रादिकुलं वा कश्चिज्जानाति नवादानादिकं किञ्चित्प्रसिद्धं येन तादृशं यशः  स्यात्, किन्तु काव्यमेतत्कारणमिति ।
( २ ) अर्थकृते धावकनामा कश्चित्पण्डितः प्राक् परमदरिद्रश्चिन्तामणि नामकमहामन्त्रविशेषोपासनप्रासादेन विचित्र्य विद्याशाल्यपि निर्धनत्वेन बहु क्लिश्यमानः सन् नैषधीयचरिताख्यं शतसर्गात्मकं विचित्रं महाकाव्यं विरच्य गुणशिरोमणि श्रीहर्षनामानं राजानं प्रदर्य तेनातितुष्टात्ततः शतसहस्रात्मक  रूप्यमुद्रोत्पत्तियोग्यतां भूमिं प्राप्तवान् ।
( ३ ) व्यवहारविदे-राज्ञि, सचिवे गुरुमुन्यादौ च गतो य उचित आचारास्तत् परिज्ञानम् । पुराणे बालिवधादनुचितप्रकारेणाचारनिबन्धनात् महावीरचरितादौ च तस्यैवौचित्येन निबन्धनादिति ।।
(४) शिवेतरक्षतये-मयूरनामा कोऽपि कविः श्लोकशतेनादित्यमुपश्लोक्य कुष्ठरोगानिस्तीर्ण इति जनश्रुतिरस्ति । सुधासागरकारैरप्युक्तम्-पुरा किल मयूरशर्मा कुष्ठीकविः क्लेशमसहिष्णुः 'सूर्यप्रसादेन कुष्ठान्निस्तरामि प्राणान्वा त्यजामि' इति निश्चित्य हरिद्वारं गत्वा गङ्गातटे अत्युच्चतरुशाखावलम्बि शत रज्जुशिक्यमधिरूढः सूर्यमस्तौषीत्, अकरोच्चकैकपद्यान्ते एकैकरज्जुविच्छेदम् । एवं क्रियमाणकाव्यपरितुष्टो रविः सद्य एव नीरोगं रमणीयाञ्च तत्तनुमकार्षीत् ।
(५ ) सद्यः परनिर्वृतये-सकलेषु यशःप्रभृतिषु प्रयोजनेषु मौलिभूतेदम् । काव्यश्रवणानन्तरमेव स्वविषयातिरिक्तवेद्यान्तरसम्पर्क शून्यो भवति, तदा ज्ञाना त्मकः आनन्द एव विषयो भवति, किमपि वेद्यान्तरं न भासते ।
(६) कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे-प्रभुसम्मितानि शब्दप्रधानानि यानि वेदशास्त्राणि तेभ्यो विलक्षणमिति । मित्रतुल्या अर्थतात्पर्यवन्तो ये पुराणादय स्तेभ्योऽपि विलक्षणम् । यथा दयितं गुरुमित्राद्यधीनमपि, इतरजनलक्षण्येन कटाक्षभुजक्षेपादिना सरसतामापाद्य स्वाभिमुखीकृत्य प्रवर्त्तयति, एवं काव्यमपि सुकुमारमतीन् सुखिस्वभावां नीतिशास्त्रपराङ्मुखान् राजकुमारादीन् ललित पदकदम्बकोपर्शितशृङ्गारादिरसेन मधुरपानादिना कटुकषायौषधपान् परा ङमखान बालकानिव सदपदेशस्वरूपस्वार्थे प्रवर्तयतीति ।  महापात्रविश्वनाथेनाप्यत्र विशदं विवेचनं कृतम् । यथा -
'चतुर्वर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि ।
काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूपं निरूप्यते । ।
किञ्च काव्यधर्मप्राप्तिर्भगवन्नारायणचरणारविन्दस्तवादिना, 'एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति' इत्यादि वेदवाक्येभ्यश्च सुप्रसिद्धव । अर्थप्राप्तिश्च प्रत्यक्षसिद्धा । कामप्राप्तिश्च अर्थद्वारैव । मोक्षप्राप्ति श्चतज्जन्यधर्मफलाननुसन्धानात्, मोक्षोपयोगिवाक्ये व्युत्पत्त्याधायकत्वाच्च । चतुर्वर्गफलप्राप्तिहि वेदशास्त्रेभ्यो नीरसतया दुःखादेव परिणतबुद्धिनामेव जायते । परमानन्दसन्दोहजनकतया सुखादेव सुकुमारवुद्धीनामपि पुनः काव्यादेव ।
ननु तर्हि परिणतबुद्धिभिः सत्सु वेदशास्त्रेषु किमिति काव्ये यत्नः करणीय इत्यपि न वक्तव्यम् । कटुकौषधशमनीयस्य रोगस्य शितशर्करोपशमनीयत्येव कस्य वा रोगिणः सितशर्करा-प्रवृत्तिः साधीयसी न स्यात् । पण्डितराज जगन्नाथेनापि  -
तत्र कीतिपरमाह्लादगुरुराजदेवताप्रसादाद्यनेकप्रयोजनकस्य काव्यस्येति । तेन हि काव्यनिरूपण-प्रयोजकीभूतफलानि पूर्वप्रदर्शितानि एवेति ।
काव्यहेतु-विमर्शः
काव्यहेतुत्वं प्रतिभायाः प्रायः सर्वैरालङ्कारिकैः शब्दान्तरैर्व्यवहरद्भिः स्वीक्रियत एव । तत्र प्रतिभापदप्रयोगविषयान कियतः संक्षेपेणात्रोपस्थापयामि । तत्र-'तस्य च कारणं कविगता केवला प्रतिभा । सा च काव्यघटनानुकूल शब्दार्थोपस्थितिः ।' इति पण्डितराजजगन्नाथेनोक्तम् । पण्डितराजोऽयं पदा र्थानां स्फुटतया प्रतिपादने प्रायोऽद्यावधि अवतीर्णान् सर्वानपि अलङ्कारिका नतिशेते । प्रतिभाशब्दस्य प्रायः ज्ञानार्थकपदरूपेणैव सर्वत्र सूक्ष्मदृष्ट्या प्रयोगो भवति । किञ्च-सूक्ष्मदृष्ट्या स्मृतिमात्रे प्रसिद्धोऽप्युपस्थितिशब्दो नात्र तथापि तु ज्ञानमात्रे मानसप्रत्यक्ष वा स्मृतानां नूतनत्वासम्भवात् । नूतनानामेव काव्य घटनानुकूलत्वात् ।
'प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता' इति प्रतिभापदप्रयोगविषयश्च प्रसिद्धः । क्वचिच्च प्रज्ञापदस्थाने बुद्धिरित्यपि पाठो मिलति । तथा च प्रतिभा पदप्रवृत्ति-निमित्तभूतो बुद्धेर्नवनवोन्मेषो न स्वाभाविकोऽपि तु अदृष्टवासना निमित्तकः । तदा च निमित्तवशात् अदृष्टे वासनायाञ्चालङ्कारिकाणां लाक्ष णिकः प्रतिभापदप्रयोगो नापूर्व इति । वासना संस्कार इत्यनर्थान्तरम् । संस्कार श्वानुभवजन्यो अनुभवसमानविषयकः, स्वानुभवसमानविषयिण्याः स्मृतेर्जनकः, न भवति पटानुभवजन्यसंस्कारेण घटस्य स्मरणम् । संस्कारवशात् स्मृतानां विषयाणां नवनवताऽपि प्रागनुभूततया न साधु सङ्गच्छते । अदृष्टन्तु स्वकारणा पेक्षविलक्षणसामर्थ्यवत् न प्राक्तनं कवित्वमनुभवं वाऽपेक्षमाणं साधु नवनवोन्मेष कारि इति विभाति । तथा च श्रीमान् नागेशमहोदयः प्रदीपोद्योते काव्यप्रका शस्य 'शक्तिपदस्य' प्रदीपकृतां 'संस्कारविशेषा' इति व्याख्यामुपेक्ष्य 'देवता राधनादिजन्यं विलक्षणादृष्टं शक्नोति काव्यनिर्माणायानयेति योगाच्छक्तिरित्यु च्युते' इति साधु व्याख्यातवान् । किञ्चादृष्टेऽपि संस्कारशब्दप्रयोगः सम्भवति यथाऽनुभवेन बुद्धिः संस्क्रियते तथा कर्मणाऽपि । साधुसंस्कारोऽस्यासीयेनाना यासमरणमलभतेत्यादावदृष्टपरतया प्रयुज्यतेऽपि । एवञ्च प्रदीपस्थं संस्कारपद मपि नादृष्टं दर्शयतीति न साधयितुं शक्यते । पूर्वोक्ता प्रतिभा परिभाषा तु न सम्यक् न्यायसरणिमनुसरति, अतएव कदाचन पण्डितराजपरित्यक्ता भवेत् । पण्डितराजमतेन सांख्यरीत्या व्याख्याने नवनवोन्मेषपदार्थः स एव प्रतिभा पदार्थतयाऽभिमत इति ।
अभ्यासः
पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरित्यभ्यासपदम् । काव्यप्रकाशरीत्या काव्यज्ञशिक्षया करणे योजने च साभिनिवेशं प्रवृत्तिरित्येवाभ्यासः सर्वेषां प्रायो भिमतः । तत्रापि व्युत्पत्तिपदार्थनिर्वचनवत् करणयोजना अनुभवजन्यः संस्कार राव स्थिरतां भजमानः काव्यकारणतापात्रमवशिष्यते । अत्रापि करणयोजनादि विषयकानुभवस्य संस्कारद्वारा तादृशानुभवजन्यसंस्कारस्य वा कारणत्वे फला विशेषो बोध्यः, व्युत्पत्त्यभ्यासयोर्द्वयोः संस्कारत्वेऽपि लोकशास्त्रादिविषयकः संस्कारो व्युत्पत्तिः, करणयोजनादिविषयकश्चाभ्यास इति बोध्यः । आचार्य दण्डिमहाभागस्तु -
नैसर्गिकी च प्रतिभाः श्रुतञ्च बहुनिर्मलम् ।
अमन्दश्चाभियोगोऽस्याः कारणं काव्यसम्पदः ॥
न विद्यते यद्यपि पूर्ववासनागुणानुबन्धिप्रतिभानमद्भुतम् ।
श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता ध्र वं करोत्येव कमप्यनुग्रहम् ॥ इति वदति ।
पूर्वोक्तप्रतिभापदार्थविवेचनरीत्या विलक्षणादष्टसहकृता अन्तःकरणबुद्धिः प्रतिभानान्तोका नैसर्गिकत्वञ्च तस्यादृष्टव्युत्पत्त्यभ्यासभिन्नत्वमेव । यथा शक्तिनिपुणतेत्यादिकारिकाव्याख्याने-'शक्तिः कवित्वबीजभूतो देवताप्रसादादिजन्मासंस्कारविशेषः प्रतिभा व्यपदेशः । तस्याः कारणतायां किं मानमिति चेत्, निपुणतादिकारणान्तरसद्भावेऽपि अनुपहसनीयकाव्यप्रसरस्य कार्यस्य व्यतिरेकः । स च विशेष्यस्य काव्यप्रसरस्य विशेषणस्यानुपहसनीयत्वस्य वा व्यतिरेकात्स र्वत्राविशिष्टः । न चैवं कारणान्तरं किंञ्चिदायातु न तु शक्तिरिति वाच्यम् । प्रसिद्धातिरेकिण्येव तद्धती शक्तिर्व्यपदेशात् ।' इति प्रदीपः । यद्यपि जन्मान्तरा दृष्टवशादिह किञ्चिदनायासेन समुद्भूतं नैसर्गिकमिति व्यपदिश्यते तद्रीत्या च जन्मान्तरीयादृष्टसचिवा बुद्धिरिति व्याख्यानं प्रतिभानान्तस्य सम्भवति तथापि ऐहिकदेवप्रसादादिवशाज्जायमानकाव्यसम्पन्नसंग्रहीता स्यादिति न्यूनता वारणाय तादृशमेव नैसर्गिकत्वं वणितम् । तादृशवर्णने च जन्मान्तरीयानुभव जन्या कवित्ववासनाऽपि संगृह्यतेति तु गुणान्तरमेव । श्रुतञ्च शास्त्रं, प्रकाशो क्तलोकादीनामुपलक्षणम् । तथा च पूर्ववर्णिता व्युत्पत्तिरेवोक्ताः । अमन्दः साभिनिवेशः करणयोजनादिविषयिणी प्रवृत्तिः । तत्र पूर्वपद्येन प्रतिभाव्युत्पत्त्य भ्यासानां समुच्चयस्यानुपहसनीयकाव्यं प्रति कारणतां प्रदर्श्य व्युत्पत्त्यभ्यासयोः समुच्चयस्य मध्यमाधमकाव्यस्य कारणान् प्रदर्शयति द्वितीयेन पद्येनेति ।
रुद्रटमतम्
मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणमनेकधाऽभिधेयस्याक्लिष्टानि पदानि च विभान्ति यस्यामसौ शक्तिरिति रुद्रटो ब्रूते -
सहजोत्पाद्या च द्विधा सा भवति ।
उत्पाद्या च कथञ्चित् व्युत्पत्त्या जन्यते परया ॥
विस्फुरणं विभान्ती ताभ्यामत्र प्रतिभव निर्दिष्टा । सा प्रतिभा कापिल प्रसिद्धा नास्ति बुद्धिः । शक्तिश्चात्र द्विधा संस्काररूपा अदृष्टरूपा चेति । जन्मान्तरीयानुभवजन्यसंस्काररूपा अदृष्टरूपा च सहजा । ऐहिकोत्कृष्टव्युत्पत्तिजन्या चोत्पाद्या । यद्यपि सहजशब्दस्वारस्यं जन्मान्तरीयादृष्टस्य परिग्रह एव । तथापि ऐहिकदेवतादिप्रसादजन्यस्य संग्रहाय सामान्यतोऽदृष्टरूपतया परिगणितम् । सहजत्वन्तु दण्डिमते नैसर्गिकत्ववद् ऐहिकव्युत्पत्त्यभ्यासजन्यत्वमात्रम् । अथवा सहजा अदृष्टमात्ररूपा, उत्पाद्या तु ऐहिकव्युत्पत्तिजन्या। यहिकव्युत्पत्तिर्न दृश्यते तत्र जन्मान्तरीयमदृष्टमेव ।
वामनमतम्
'कवित्वबीजं प्रतिभानं, कवित्वस्य बीजं संस्कारविशेषः कश्चित्, यस्मा द्विना काव्यं न निष्पद्यते निष्पन्नं वा हास्यायतनं स्यात् ।' इति वामन वचः प्रतिभानं प्रतिभाजनकम्, बीजं संस्कारविशेष इत्यत्र प्रतिभाद्वारेति शेषः । किञ्चिदपि कारणं शब्दार्थोपस्थितिमन्तरा न काव्यं घटयितुं प्रभवतीति प्रतिभा द्वारकत्वं समेषामिष्टमेव । संस्कारपदेन अदृष्टं व्युत्पत्तिप्रभृतिजन्यः संस्कारश्च  सप्तम उल्लासः  १८७ सर्वोऽपि गृह्यते । बालस्य कवित्वे देवताप्रसादादिजन्यमदृष्टं जन्मान्तरीयव्युत्प त्यभ्यासजन्यः संस्कारो वा कारणम् । हास्यायतनं काव्याभासरूप तथा च काव्यं प्रति प्रतिभेव कारणम् । केचनानुपहसनीयकाव्यं प्रति प्रतिभाकारणम् ।
मम्मटाचार्यमतम्
मम्मटाचार्यस्यापि मतमित्थमायाति -
शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् ।
काव्यज्ञशिक्षयाभ्यासः इति हेतुस्तदुद्भवे ॥
शक्तिः संस्कारविशेषः इति तद्वृत्तौ प्रतिपादितम् । तस्यादृष्टपरत्वेन व्याख्यानं नागेशमहोदयस्य प्रागेव प्रदर्शितम् । निपुणता पूर्वोपर्शितव्युत्पत्ति पदार्थ एव । अभ्यासोऽपि करणयोजनयोः प्रतिपादित एव । यद्यपि क्वचिच्छक्तिः क्वचिच्च काव्ये निपुणताभ्यासो कारणमिति दिशाऽपि व्याख्याऽस्य दृश्यते परं शक्त्यादित्रयसमूदायस्यैव काव्यं प्रतिकारणत्वेनैवोद्धरणं दश्यत इति समुदितस्य त्रितयस्य कारणतावादित्वेनैव मतमिदमस्ति । तत्खण्डनं तु ग्रन्थ एव वर्तते । तत्रापि काव्यं प्रति त्रितयस्य कारणत्वेन बह्वयोः व्याख्याः परं काव्यानुकूल प्रतिभा प्रति त्रितयस्य कारणत्वमस्याभिप्रेतम् ।  यद्यपि शक्तिपदार्थस्यैव प्रतिभात्वेन व्याख्यानं काव्यप्रदीपे उपलभ्यते परं न तत्समेषां सम्मतम् । भवेदपि शक्तिपदार्थः प्रतिभा, परं न पण्डितराजपरि एकतप्रतिभा, अपि तु नवनवोन्मेषेत्यादिना लक्षिता प्रतिभा ।  समुदितत्रयस्य हेतुता घटचक्रकुलालादिन्यायेन व्याक्रियते । यथा घटं प्रति चक्रत्वेन कुलालत्वेन च चक्रकुलालकपालादेः कारणत्वेऽपि न केवलेन चक्रेण कलालादिना वा प्रत्येकं घटफलजननं अपितु चक्रकुलालादिसमुदयस्यैव फल जनकता न तु प्रत्येकम् ।
वाग्भटमतम्
भृशोत्पत्तिकृदभ्यास इत्यादि कविसंकथा ।।
इति वाग्भटो ब्रूते । तत्र प्रतिभाव्युत्पत्ती सुष्ठ काव्यमुत्पादयतः अभ्यासस्तु अधिककाव्यरचनायामुपयुञ्जानो न काव्यसामान्यकारणतायां गणनीयतामावहति इति तदभिप्रेतं प्रतिभाति । एवञ्च सुन्दरकाव्यं प्रति समुदितस्य कारणता वाद्ये वेदमपि मतम् । नवनवकल्पनाशालिनी अन्तरिन्द्रियरूपा बुद्धिः प्रतिभाशब्देन विवक्षिता । सा च साधारणी शास्त्रान्तरेऽपि नवनववस्तूत्थापन शीला । सा च काव्यमार्गेऽपि नवनवान् शब्दार्थानुपस्थापयन्ती वाक्यस्य पद्यस्य वा कारणं भवन्त्यपि चमत्कारधायकवाक्यस्य व्युत्पत्ति विना बाधायिकेति व्युत्पत्तिस्तस्याः सहकारिणी अङ्गीक्रियते । प्रतिभाजन्यशब्दार्थोपस्थितो काव्य घटनानुकूलत्वं व्युत्पत्तिसहकारसम्पादितमिति भावः । तथा च विभूषा विशिष्टमेव वाक्यादिकं काव्यम् विभूषारहितं वाक्यमानं काव्याभासो वेति । तादृशञ्च काव्यमुभाभ्यामेव प्रतिभाव्युत्पत्तिभ्यां क्रियते । वाग्भटमतसदृशतया अनल्पप्रतिपादनभयादिदं मतमुद्धरामि । विशिष्टकाव्यं प्रति प्रतिभाव्युत्पत्त्य भ्यासानां समुदायस्य कारणता । विशिष्टं काव्यं तु लोकोत्तरवर्णनानिपुणता विशिष्टं कविकर्मप्रतिभामात्रेण शब्दार्थयोजनायां सम्भवन्यामपि निपुणतारूप व्युत्पतिमन्तरा शब्दार्थयो(लक्षण्यस्य काव्यत्वाधायकस्यासम्भवात् निपुणता वैलक्षण्याधायिका, तथा लोकोत्तरतायाः शब्दार्थयोः सम्पादकोऽभ्यासश्च प्रतिभा सहकारितयाङ्गीक्रियते ।
पीयूषवर्षमतम्
प्रतिभव श्रुताभ्याससहिता कवितां प्रति ।
हेतु दम्बुसम्बन्ध बीजोत्पतिर्लतामिव ।।
कार्यमात्रं प्रति सर्वैः प्रतिबन्धकाभावस्य कारणताङ्गीक्रियते । शक्तिनिपुण ताऽभ्यासश्चेति त्रयम्, हेतुता काव्यं प्रति काव्यप्रतिभा प्रति चेति व्याख्यान भेदेन । शक्तिपदार्थश्चादृष्टादिः प्रतिभापदार्थनिरूपणावसरे एव प्रदर्शितम् । तेन व्युत्पत्याभ्यसयोरपि शक्त्या साकं सत्ता सूचितेति दिक् ।
काव्यलक्षणम्
तत्र गुणालङ्कारादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेषताकाव्ये विशेष्यताव च्छेदकं काव्य त्वम् । प्रसङ्गादत्र 'शब्द एव काव्यमिति मत्त्वा' कृतानि पुरातना चार्याणां काव्यलक्षणानि प्रदर्शयन्ते ।
१. तत्र काव्यादर्श दण्डिना -
'तैः शरीरं काव्यानामलङ्काराश्च दर्शिताः ।
शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली।'
2. काव्यदीपिकायां कान्तिचन्द्रेण  'इष्टार्थव्यवच्छिन्नापदावलीति काव्यम् ।'
३. अग्निपुराणे व्यासेन
......... 'इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली
काव्यं स्फुरदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् ॥'
4. शौद्धोदनिना अलङ्कारशेखरे तद्वृत्तिकारकेशवमिश्रेण च  'काव्यं रसादिमद्वाक्यं श्रुतं सुखविशेषकृत् ।'
५. भोजेन सरस्वतीकण्ठाभरणे -
'निर्दोषं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कम् ।
रसान्वितं कविः कुर्वन् कीत्ति प्रीतिञ्च विन्दति ॥'
6. जयदेवेन चन्द्रालोके -
'निर्दोषालक्षणवती सरीतिर्गुणभूषिता ।
सालङ्काररसानेकवृत्तिर्वाक् काव्यनामभाक् ।'
चण्डीदाशः ब्रूते -
7. 'आस्वादजीवातु पदसन्दर्भः काव्यम् ।'
'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम् ।'
इत्येवं प्रकारेण काव्यलक्षणानि कृतानि ।
अथ ये च शब्दे चार्थे चोभयत्र काव्यत्वमभ्युपगच्छन्ति, तेषां नामानि प्रदर्श्यन्ते । तत्र भामहोद्भटरुद्रटानन्दवर्धनाचार्याः ‘शब्दाथों सहितौ काव्यम्' इति । तत्र -
२. काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ वामनेन  'काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्तते । भक्त्या तु शब्दार्थ वचनमात्रोऽत्र गृह्यते ।'
३. रुद्रटाचार्येण काव्यालङ्कारे  'शब्दार्थों काव्यम् ।'
४. काव्यानुशासने वाग्भटाचार्येण  'शब्दाथों निर्दोषो सगुणौ प्रायः सालङ्कारौ काव्यम् ।'
५. कुन्तकेन वक्रोक्तिजीविते  'शब्दाथों सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनी।  बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाहलादकारिणि ।'
६. वाग्भटेद्वितीयो ब्रूते -
'साधुशब्दार्थसन्दर्भ गुणालङ्कारभूषितम् ।
स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कीर्तये ॥'
७. काव्यानुशासने हेमचन्द्रेण  'अदोषौ सगुणौ सालङ्कारौ च शब्दाथों काव्यम् ।'
८. आनन्दवर्धनाचार्येण ध्वन्यालोके -
'सहृदयहृदयाह्लादि शब्दार्थमयत्वमेव काव्यलक्षणम् ।'
९. विद्यानाथेन प्रतापरुद्रीये -
गद्यपद्योभयमयं काव्यं काव्यविदो विदुः ॥'
१०. विद्याधरेणकावल्याम्  'शब्दाथों वपुरस्य तत्र विबुधैरात्माभिधायि ध्वनिः ।'
११. अच्युतरायेण साहित्यसारे -
'तत्र निर्दोषशब्दार्थं गुणवत्त्वे सति स्फुटम् ।
गद्यादिबन्धरूपत्वं काव्यसामान्यलक्षणम् ॥'
१२. क्षेमेन्द्रेण कविकण्ठाभरणे -
'काव्यं विशिष्टशब्दार्थसाहित्यसदलङ्कृतिः ।'
१३. न्यायवागीशेनालङ्कारचन्द्रिकायाम्--
'गुणालङ्कारसंयुक्तौ शब्दाौं रसभावगौ ।
नित्यदोषे विनिर्मुक्तौ काव्यमित्यभिधीयते ॥'
१४. मम्मटादिमतं तु  'तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वाऽपि ।'
इत्थं चोभयमतप्रदर्शने कतरद् युक्तमिति विचिकित्सायाम्-शब्दार्थों काव्यमित्येव निर्दुष्टमिति समालोचयन्ति । तथा हि चमत्कृतिजनकीभूतं वर्णनं काव्यमित्युक्ते चमत्कृतिजनकतावच्छेदकरूपस्येष्टतावच्छेदकस्याज्ञानम् । तत्र प्रवृत्त्ययोगात् । प्रागुक्तस्य वर्णनात्मकलक्ष्यतावच्छेदकस्य शब्दार्थोभयाश्रित त्वात् । कविप्रौढोक्तिकल्पितत्वस्य चार्थ एव सद्भावात् । अर्थचित्रस्याभ्यहि तत्वाच्च । अर्थविशिष्टशब्दस्यैव तत्त्वानौचित्यादुभयोपादानम् । तत्र च 'नामरूपे' इत्यादौ वेदे, 'वागर्थाविव' इत्यादौ लौकिके प्रयोगे शब्दप्राथम्यात् शब्दोद्भव त्वाच्चार्थस्य शब्दप्राथम्यम् । तत्र शब्दप्रयोजना वैचित्र्ये शब्द: काव्यम् । अर्थ प्रयोजनावैचित्र्येऽर्थः । उभयवैचित्र्ये द्वयमपि । न तु काव्यत्वमुभयपर्याप्तम् । योजनारूपस्यालङ्कारादि वैशिष्ट्यरूपस्य वा व्यासज्यवृत्तित्वायोगात् । ‘एको न द्वौ' इतिवल्लोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारापत्तेश्च । उभयवैचित्र्ये काव्यद्वय मिति व्यवहारः स्यादिति चेन्न । विजातीयैकचमत्कृतिजनकत्वेनैकत्वस्यैव व्यव हारात् । 'काव्यमुच्चैः पठ्यते' 'काव्यं श्रुतमर्थो न ज्ञातः' इत्यादिव्यवहारश्च शब्दांशेनोपपन्न एव । अर्थमात्रवैचित्र्ये तु काव्यशब्दस्य शब्दमात्रपरतयोपन्नः । 'काव्यं बुद्धम्' इत्यादि व्यवहारश्चार्थस्य काव्यत्वसाधको ज्ञेय इत्यलं विस्तरेण ।
पण्डितराजजगन्नाथमते गुणाश्रयतयाऽपीत्यधिकम्, गुणानां शब्दार्थवृत्तित्व स्याप्यङ्गीकारात् । अर्थपदेन शब्दार्थयोरुभयोः संग्रहात् तत्प्रतिपादकः शब्दः काव्यमिति । यत्त्वनेन 'रमणीयार्थः प्रतिपादकः शब्दः काव्यमिति काव्यलक्षणं कृत्वा उक्तम्, 'यत्तु प्राञ्चः काव्यप्रकाशकृदादयः शब्दार्थों काव्यमित्याहुस्तत्र विचार्यते ।.....अपि च काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तं शब्दार्थयोासक्तं प्रत्येक पर्याप्तं वा । नाद्यः । एको न द्वाविति व्यवहारस्यैव श्लोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारस्यापत्तेः । न द्वितीयः । एकस्मिन पद्ये काव्यद्वयव्यवहारापत्तेः । तस्मा द्वेदपुराणशास्त्रलक्षणस्येव काव्यलक्षणस्यापि शब्दनिष्ठतैवोचिता' इति तत्तु आग्रहमूलकमेव अतएव तट्टीकायां मर्मप्रकाशाख्यायाम् 'उचिता, इति प्रतीकमुपादाय नागोजीभट्टाः प्राहुः । 'आस्वाद्य व्यञ्जकत्वस्योभयत्राप्यविशेषात् चमत्कारिबोधजनकज्ञान विषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपस्यानुपहसनीयकाव्यलक्षणस्य प्रकाशाद्युक्तलक्ष्यतावच्छेदकस्योभयवृत्तित्वाच्च काव्यं पठितं, श्रुतं काव्यम्, बुद्धं काव्यमित्युभयविधव्यवहारदर्शनाच्च काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्ते व्यासज्यवृत्तिः । अतएव वेदत्वादेरुभयवृत्तित्वप्रतिपादक: 'तदधीते तद्वेद' ( ४।२।५९ ) इति पाणिनि सूत्रस्थो पतञ्जलिकृत महाभाष्यमपि सङ्गच्छते । लक्षणयान्यतरस्मिन्नपि तत्त्वात् - ‘एको न द्वौ' इतिवत् न तदापत्तिः । तेनानुपहसनीयकाव्यलक्षणं काव्यप्रकाशोक्तं निर्बाधमिति ।
अदोषाविति
काव्यत्वविघटका ये च्युतसंस्कारादयः प्रबलदोषास्तद्रहितो नरसिंहठक्कु रास्तु-'ननु दोषसामान्यभावस्य लक्षणप्रवेशे निःशेषेत्यादावुत्तमत्वेनोदाहृते ऽविमृष्टविधेयांशेऽव्याप्तिः । पण्डितकेदारनाथस्तु-यत्र दोषोद्भवे पदान्तर निवेशेन निर्दोषतां नयन्ति लक्षणं व्याख्यातारः, परं मूलगृहीतपदनिस्सारणेनैवा तिव्याप्तिवारणं विधेयं व्याख्यातृभिरित्यस्य प्रधानं निदर्शनमयं ग्रन्थः । यथा मम्मटमहत्त्वमुग्धोऽपि उद्धरिष्यमाणो मर्मप्रकाशः, काव्यप्रकाशोक्तं लक्षणमनु पहसनीयस्य काव्यस्य निर्दुष्टमिति व्याख्याति ।
सगुणाविति
माधुयोजः प्रसादाख्या ये गुणास्तत्सहितावित्यर्थः । गुणानां रसैकनिष्ठत्वे ऽपि परम्परया तदभिव्यञ्जकशब्दार्थनिष्ठत्वमिति भावः ।
अनलङ्कृतीति
इदं न लक्षणघटकं किन्तु सालङ्काराविति विशेषणं ग्राहयति । एतच्चान लङ्कृती इति नमोस्फुटतारूपे पदार्थता वल्लभ्यमिति । 'अनलकृती पुनः क्वाऽपि' इत्यनेनाप्यस्फूटालङ्कारस्य क्वचिदेव काव्यत्वं यत्र रसादिः स्फूटः, न तु सर्वत्रेत्येतदेव प्रतिपाद्यते । तस्मात्सालङ्कारत्वमानं न विशेषणं किन्तु स्फुटालङ्कारसामान्यतरत्वम् । न चैवमपि रसवत्यनलङ्कारे काव्यत्वप्रसङ्गो दोषाय । इष्टापत्तेः । यथोदाहृते 'मुनिर्जयति' इत्यादौ । यदि तु श्रद्धाजाड्येन तत्रापि न काव्यत्वक्षमा तदा सालङ्कारत्वे सतीत्यपि पूरणीयमिति प्रदीपकारः । तेन हि गुणालङ्कारादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताकाव्ये विशेष्यतावच्छेदकं काव्यत्वमिति ।
काव्यभेदविचारः
तत्र काव्यस्वरूपप्रतिपादनानन्तरं काव्यं कतिविधमिति जिज्ञासायां काव्य भेदमाहुराचार्याः । प्रथम काव्यलक्षणस्य निरूपणं कृत्वा भेदानाहुः । तत्र सजातीयविजातीयस्त्रगतभेदेन भेदस्तावत् त्रिविधः । यथा-घटात् घटस्य भेदः सजातीयः, पटात् घटस्य भेदो विजातीयः, एकस्यैव घटस्य पुनः कपालकदेशा दिभ्यः स्वगतो भेदः । तत्र वक्ष्यमाणः काव्यभेदः सजातीयांदिषु मध्ये कतमः ? न तावत् स्वगतः-चमत्कारापरपर्यायस्य रसपदवाच्यस्य काव्यत्वस्याखण्डै करसत्वे सावयिवत्वासम्भवात् । न चापि द्वितीयः अपारे काव्यसंसारे काव्य त्वं विना प्रतीत्यसम्भवात् । न वाप्याद्यः-काव्यत्वस्य सावच्छिन्नत्वाभावात् । न हि काव्यभेदो वास्तविकः किन्त्वौपाधिकः, स च जपाकुसुमसम्पृक्तलौहित्य स्फटिकमिव जातिव्यक्त्यादिः शरीरस्येव देश-काल-वक्तृ-तात्पर्य-संयोग-वियो गादिः शब्दार्थयोः, तत्समर्पितः पुनः रसस्येति लापयन्ति । तथापि काव्यस्वरूपं तदथस्याधारञ्च गृहीत्वा तत्काव्यभेदानाहुराचार्याः । भरत-भामह-दण्डि-वामन प्रभृतिभिराचार्यैः काव्यस्वरूपस्याधारं गृहीत्वा विशदीकृतं भेदादिकं स्वप्रबन्धे ष्विति । प्रथमं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयत्वेन काव्यस्य भेदद्वयमुक्त्वा पुनर्दृश्यश्रव्य त्वेन भेदद्वयमाह महापात्रविश्वनाथः -
पुनः दृश्य-श्रव्यकाव्यानामनेकभेद-प्रभेदाः भवन्ति । तत्र दृश्यकाव्यस्या भिनेयत्वात् रूपाणामारोपाच्च तदृश्यकाव्यं रूपकमुच्यते । उक्तञ्च  मन्दारमन्दे -
'यथा मुखादौ पद्मादेरारोपो रूपकं मतम् ।
तथैव नायकारोपो नटे रूपकमुच्यते ॥'
भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः ।
इहामृगश्च विज्ञेयो दशमो नाटयलक्षणे ।
दृश्यकाव्यस्य प्राचीनता
काव्यशास्त्रे दृश्यकाव्यानामुदयः प्राचीनकाल एवाजायत । वैदिकयुगे दृश्यकाव्यानामस्तित्वं प्रमाणितम् । ऋग्वेदीयसूक्तः प्रतीयते यत्तदा दृश्यकाव्य मप्रथत । सोमविक्रयसमये क्रियमाणस्याभिनयस्य वर्णनं तत्काले दृश्यकाव्यस्य सद्भावं गमयति । संहिताब्राह्मणग्रन्थयोः शैलूषशब्दोपलब्धिरपि वैदिकयुगे दृश्य काव्यस्यास्तित्वं प्रमाणयति । महाव्रते वृष्टेः पशुसमृद्धेश्वोपलब्धो सत्यां वह्नः समन्ततः कुमारिकाणां नृत्यस्य वर्णनं दृश्यते । ऋग्वेदगताः यमयमीसंवादा तदानीं नाटकस्य प्राचीनतामुपख्यापयति । रामायणे 'शैलुष' नट-नर्तकप्रभृतीनां दृश्यकाव्याङ्गानामुल्लेखो विद्यते । 'साँची' 'भरहुत' स्थाने प्राप्तासु मूर्तिषु  कथकानां समूहस्य मूर्तयोऽप्यलभ्यन्त यासु तच्चेष्टाभिरभिनयः प्रकाश्यते । पाणिनिप्रणीतायामष्टाध्याय्याम् ‘पराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः' ( ४।३। ११० ), 'कर्मन्दकृशाश्वादिनिः' ( ४ । ३ । १११ ) इति सूत्रद्वयमपि दृश्यते । तदेवमुपरितनैरुल्लेखैः प्रमाणितो भवति यद्वैदिककालादारभ्याद्यतनपर्यन्तमत्र दृश्यकाव्यस्य प्रचारोऽविच्छिन्नप्रवाह एवाभूत् ।
(अ) रूपकाणि
'नाटकमथप्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ।  ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश । नाटकरूपकयोर्मध्ये इदमेव भेदकं प्राचीनाः निर्णयन्ति यत् नाटके ख्यातं वृत्तं, रूपके कविकल्पितं तत् ।
१. नाटकम्-पञ्चसन्धि (पञ्च अर्थप्रकृति+पञ्च कार्यावस्था) समन्वितं ख्यातवृत्तं धीरोदात्तराजर्षिनायकवत् वीर अथवा शृङ्गार-रसपूर्ण नाटक मित्युच्यते ।
२. प्रकरणम्-प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते नेताफलं वस्तु वा व्यस्तसमस्त तयाऽत्रेति प्रकरणं तस्मिन् प्रकरणे वर्णनीयनायकचरितं मर्त्यलोकसम्भव योग्यम् न तु मर्त्यलोकासम्भवदिव्ययोग्यम्, शृङ्गारो रसोऽङ्गीमुख्यो भवेत् तद्यथा -
'यत्र कविरात्मबुद्धया वस्तुशरीरं नायकं चैव ।
औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तबुधैर्जेयम् ॥'
३. भाणः-नाटकवत भाणस्यापि स्थानं संस्कृतसाहित्ये श्रेष्ठतरमस्ति । अस्मिन् भाणे धूर्तस्य नायकस्य चरितम्, एकैवाङ्कः, हास्य रसस्य प्राधान्यं, सौभाग्य-शौर्यादिवर्णनया शृङ्गारवीररस सूचना, भारतीवृत्तिश्च भवति ।
४. व्यायोगः-व्यायोगे लोकप्रसिद्धमितिवृत्तम्, नारीपात्रविरहः, अनेक पुरुषपात्रता, गर्भविमर्शसन्ध्यभावः, कैशिकीवृत्तिः, सुविख्यातश्च नायको भवति । हास्यशृङ्गारशान्तभिन्नाः रसाः ।
५. समवकारः-समवकीर्यन्ते बहवो रसा यत्रेति व्युत्पत्त्या समवकारे सर्वरसावस्थानं सूच्यते । अस्य वृत्तं देवासुराश्रयं ख्यातञ्चेति । द्वादशनायकाः, वैदिकानि गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि, वीरः प्रधानो प्रायः रसो भवति ।
६. डिम:-'डिमः सङ्घाते' इति नायकसङ्गातव्यापारात्मकत्वाड्डिम इति संज्ञेति धनिकः । अस्येतिवृत्तस्तु विख्यातो भवति । चतुरङ्कः, षोडशभिरुद्धतनाय कैरुपेतः शान्त-हास्य-शृङ्गारभिन्न रसैरुपस्कृतः, कैशिक्यतिरिक्तवृत्तिशाली च भवति डिमः।
7. ईहामृगः–अस्मिनीहामृगे चत्वारोऽङ्कास्त्रयः सन्धयः संघर्षसंकलं कथानकं च भवन्ति । मृगवदलभ्यायां नायिकायामभिलाषस्य वर्णनीयतया इहामृग इति नामकरणम् । अस्य वृत्तं ख्यातं कल्पितकिञ्चिदंशञ्च भवति ।
८. वीथी-वीथ्यः कथा भाणसमानैव भवति, एकोऽङ्कः, शृङ्गारोऽनुद्भिन्न रूपो रसः, कैशिकी वृत्तिश्च भवति ।
9. अङ्क –अस्मिन्नके करुणरसप्रधानः पुराणेतिहासप्रसिद्धमितिवृत्तम् वास्तवयुद्धाभावेऽपि वाग्युद्धमकेऽपेक्ष्यते ।।
१०. प्रहसनम्-प्रहसने भाणवत् सन्ध्यादयः, निन्दनीयत्वेन वर्ण्यमानानां कल्पितं वृत्तम्, विष्कम्भकप्रवेशकराहित्यम्, हास्यरसप्राधान्यश्च भवति ।
(आ) उपरूपकाणि
प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि प्रेसणं रासकं तथा ।
संलापकं श्रीगदितं शिल्पकञ्च विलासिका।।
दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लीशो भाणिकेति च ॥
अष्टादश प्राहरुपरूपकाणि मनीषिणः ।
विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम् ॥
१. नाटिका-दशरूपके प्रकरणनाटकयोमिलितं रूपं नाटिकेत्युक्तम् । विख्यातवंशे सत्यपि नायके तस्य वृत्तं कल्पितमुपादीयते ।
२. त्रोटकम्-दिव्यमानुषसंश्रयम्, पञ्चाङ्कतोऽन्यूनं, प्रत्यकं सविदूषकञ्च  भवति ।
३. गोष्ठी-पञ्च षड्वा नारीपात्रसमन्विता, नवभिर्दशभिर्वा प्राकृतपात्र पंक्ता, एकाङ्क विनिर्मिता च भवति ।
४. सट्टकम्-प्राकृताशेषपाटया नाटिका सट्टकं भवति ।
५. नाट्यरासकम् -हास्यरसं बहुज्ञेयं च भवति ।
६. प्रस्थानकम्-हीनो नायकः, दासी नायिका, सुरापानं विषयः, सर्वमिदं प्रस्थानके भवति ।
७. उल्लाप्यम् -- एकाङ्कम्, उदात्तनायकम्, संग्रामरोदनगीतादि बहुलं च भवति ।
८. काव्यम्-एकाङ्क, स्त्रीनायकं, आरभटीहीनञ्च काव्यमुपरूपकम् ।
9. प्रेक्षणम्-हीननायकमसूत्रधारञ्चेति ।
१०. रासकम्-पञ्चपात्रयुतम्, ख्यातनायिकं, विभाषाबहुलभाषा, मूर्खनाय कञ्चेति ।
११. संलापकम्-चतुरङ्कम्, पाखण्डनायकम्, पुरसंरोधसंग्रामवर्णनपरम् ।
१२. श्रीगदितम्-वृत्तनायकौ प्रख्यातौ, नायिकाऽपि प्रसिद्धा, श्रीशब्दयुतं पद्यं भवति ।
१३. शिल्पकम्-चतुरङ्कम्, ब्राह्मणनायकम्, श्मसानवर्णनयुतं भवति ।
१४. विलासिका-एकाङ्का, शृङ्गारबहुला च भवति ।
१५. दुमल्लिका-चतुरङ्का, कैशिकीवृत्तिशालिनी च भवति ।
१७. हल्लीशः-एक एवाङ्गः, सप्त वा दश वा स्त्रियः ।
१८. भणिका-भाणसमा । एवं परिचितानि रूपकाप्युपरूपकाणि च भवन्ति ।
मुख्यतः काव्यस्य भेदद्वयमेव प्रथते। दृश्यं श्रव्यञ्चेति । दृश्यं वर्णितम् । श्रोतव्यमात्रमेव श्रव्यकाव्यम्-गद्यकाव्यं पद्यकाव्यञ्चेति–'तत्पद्यगद्यमयं द्विधा।'
स्वीययाऽर्थप्रधानतया गद्यकाव्यं गौरवशालि, यतो हि पद्यकाव्यं कियतां. शेन रागद्वाराऽपि श्रोतृजनमनांस्याकर्षयति । गद्यकाव्यं तु स्वीयेनार्थ गौरवेणैव श्रोतृजनहृदयान्यावर्जयेत् । गद्यकाव्यगतमर्थगौरवं पद्यकाव्यशास्त्रगतमर्थगौरव पुरस्कृतं रागमयत्वं चेत्युभयं मिलितं सदधिकं चमत्कारं जनयेदिति भावनैव चम्पूकाव्यस्योत्पत्तौ करणत्वेन सम्भाव्यते ।
प्रायेणानेन प्रकारेणालङ्कारसमीक्षाशास्त्रे शैली-अर्थ-बन्धानां दृष्ट्या काव्यानां भेद-प्रभेदान् कल्पयन्त्यलङ्कारिकाः । तत्र शैलीदृष्ट्या-गद्यपद्य-मिश्रा त्मकास्त्रयो भेदास्सन्ति । अर्थदृष्टया-उत्तममध्यमाधमास्त्रयो भेदाः भवन्ति मम्मटाचार्यादिमतेन । एतानेव भेदान् कतिपया आलङ्कारिकाः चित्र-गुणीभूत व्यङ्गध्वनिकाव्यत्वेन च वर्णयन्ति । कतिपया आलङ्कारिकाः काव्ये वस्तु-विष याणाञ्चाधारं गृहीत्वा प्रबन्ध-मुक्तक-खण्डकाव्यपदेनापि भेदाः प्रदर्शयन्ति । पूर्वोक्तदृश्य-श्रव्यात्मककाव्यभेदौ तु ऐन्द्रियिकाधारं गृहीत्वा एव प्रतिपादिती स्तः । तत्रापि गद्यपद्यमयं भेदद्वयं भवति ।. बृत्तबन्धोज्झितगद्यकाव्योऽपि द्विविधम्भवति-कथा, आख्यायिका चेति । अग्निपुराणे गद्यकाव्यस्य पञ्चभेदाः  सन्ति-आख्यायिका, कथा, खण्डकथा, परिकथा, कथनिकाश्चेति ।
ऐतिहासिकविकासदृष्टया पद्यसाहित्यमिव गद्यसाहित्यस्यापि प्रचुरप्रयोगः वेदकालेऽपि आसीत् । संहिताग्रन्थेषु गद्यस्य भूयसी मात्राऽवाप्यते संहिताया भाषांशतो व्याकरणलक्षणच्युता, तदपेक्षया ब्राह्मणानां भाषा लक्षणशालिनी स्पष्टा चोपनिषदां भाषा तु व्याकरणसम्मता स्फुटतमा चेति क्रमिकविकासे पर्याप्तं निदर्शनम् । साहित्यगद्यं तु सर्वप्रथमं शिलालेखेषु प्राप्यते।
पद्यमयं हि ग्रन्थं पाठकाः सुखमभ्यस्यन्ति, कण्ठे स्थापयन्ति चेति पद्यमयो ग्रन्थस्ताललयाश्रिततया रोचकः प्रचारोपयुक्तश्च भवतीति धिया च भूयसा प्रायुज्यत प्राचीनशास्त्रीयग्रन्थेष्वथापि गद्यस्य तत्रापि समावेशो दुरपह्नव एवेति ।
यत्र भाषान्तरगद्यानि सरलभावेनार्थप्रत्ययसमर्थानि विस्तृतरूपाणि च भवन्ति तत्र संस्कृतगद्यं चमत्कारकारिवस्तुव्यञ्जनविधया लघुकायानि भवन्ति संस्कृतगद्यस्य लघुत्वोपबृहित समासकृतार्थाधिक्यपूर्णत्वं च भाषान्तरगी र्दुलभम् ।
ओजः समासभूयस्त्वमेतद् गद्यस्य जीवितम् ।'
इति दण्डीप्रतिपादितदिशा सजीवगद्यं संस्कृतभाषानिबद्धमेव सम्भवति ।
संस्कृते कथाया द्वौ प्रकारो-उपदेशात्मककथा, मनोरञ्जककथा च । प्रथमा पशुपक्षिकथा, द्वितीया मनोरञ्जनमात्रफलदा मानवकथा । कथायां कथानकं सरसमुपाख्यानं गोरेव विरचितं भवेत् कथायां क्वचिद्भागे आर्या छन्दो निबद्धं पद्यं भवेत् । क्वचिद्भागे वक्त्रापवक्त्रके छन्दोविशेषौ निबद्ध पद्यं भवेत् । तत्रादौ पद्यैः देवतादीनां प्रणामः, तथा खलसज्जनवृत्तकीर्तनं भवेत् । तथा सत्येव कादम्बर्यां उदाहरणदानं सङ्गच्छते इति । तथा च साहित्य दर्पणे  -
कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम् ।
आदी पद्यैनमस्कारः खलादेर्वृत्तकीर्तनम् ।
तेन हि बाणस्य कादम्बरी कथाग्रन्थः । यतो हि स्वयमेव कविना -
'धिया निबद्धेयमतिद्वयी कथा'
इति कादम्बर्याः कथाग्रन्थत्वमुक्तम् । अनेनैव प्रकारेण -
'करोम्याख्यायिकाम्भोधौ जिह्वाप्लवनचापलम्'
इति हर्षचरितोक्तदिशा हर्षचरितस्याख्यायिका ग्रन्थरूपत्वं प्रतीतम् । नेदं साधारणं चरितपुस्तकमपि तु सरसं काव्यमिति वर्णनेषु सजीवतामानेतुमत्र प्रयासः कृतो वेद्यः ।
'आख्यायिका कथावत् स्यात्'
इत्युक्त्या आख्यायिकायामपि यथावत् पद्यनमस्कारखलवृत्तकीर्तनसरस वस्तुवर्णनञ्च भवेत् । कवेः स्वकुलस्यानुकीर्तनश्च स्यात् ।
यत्र छन्दसा बद्धानि पदानि सन्ति तथोक्तं काव्यं पद्यकाव्यमिति उच्यते । तत्र पद्यकाव्यमपि द्विविधं भवति
( १ ) अनिबद्धकाव्यम्,
( २ ) प्रबन्धकाव्य ञ्चेति ।
अनिबद्धकाव्ये कस्यापि सुनियोजितकथाबन्धस्य आवश्यकता न भवति । तेन पद्येन समाप्तिबोधकक्रियान्वये-पद्यान्तरनिरपेक्षेण एकेन मुक्तकम् इत्यर्थः । तच्चैकेन द्वाभ्यां वा समाप्तिबोधकक्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नाभ्यां पद्याभ्यां युग्मकम् । एवं च त्रिभिः समाप्तिबोधक क्रियान्वये परस्परैकवाक्यता पन्नः पद्यैः सन्दानं सम्मेलनमस्य सञ्जातमिति सान्दानतिकमिष्यते सान्दानति कस्यैव चान्यत्र विशेषकमिति तिलकमिति च संज्ञान्तरद्वयमुपलभ्यते । चतुभिः समाप्तिबोधकक्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नः पद्यैः कलापकं मतम् । पञ्चभिः समाप्तिबोधक क्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नः पद्यैः कुलकं मतम् । पञ्चभिरिति तदन्यूनसंख्या व्यवच्छेदार्थम् । तेन शिशुपालवधादौ दशादिभिः पद्य: कुलकं सङ्गच्छत इति । तदुक्तम् -
द्वाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं त्रिभिः श्लोकैविशेषकम् ।
कलापकं चतुभिः स्यात् तदूर्ध्वं कुलकं स्मृतम् ॥
यस्मिन् काव्ये सुनियोजितस्य कस्यापि दीर्घकथायाः समावेशो भवति तदेव प्रबन्धकाव्यमुच्यते । प्रबन्धकाव्यमपि द्विविधं भवति–महाकाव्यम्, खण्डकाव्य ञ्चेति । तत्र सगैरवान्तरार्थवर्णनै रुपलक्षितो बन्धः रसवत्पद्यकदम्बविन्यासो यत्र भवति तदेव महाकाव्यम् । महाकाव्यमपि प्रायश्चतुर्धा भवति । अत्र विशेषः -
'शास्त्रं काव्यं शास्त्रकाव्यं काव्यशास्त्रं च भेदतः ।
चतुःप्रकारः प्रसरः सतां सारस्वतो मतः ॥'
महाकाव्यस्वरूपस्य विस्तृतव्याख्या भामह-दण्डी-रुद्रट-विश्वनाथप्रभृतिभिरा चार्यैः कृताः । मूलतः संस्कृतमहाकाव्यानि पुराणं रामायणं भारतञ्च बीजभावेना श्रयन्ति । संस्कृतमहाकाव्यानां विकासस्यालोचनायां प्रक्रान्तायामिदं न विस्मर्त्तव्यम्, यदत्र साहित्ये प्रथमं रसं बन्धुमध्यवसायः प्रवर्ततेस्म । वाल्मी किना हि काव्यानामादिकाव्ये स्वरामायणे करुणरसस्य या धारा प्रवाहिता सा सततं स्यन्दमाना एव स्थास्यन्ति । वर्णनप्रवृत्तावनुदिनमुपचीयमानायामपि कालिदासप्रभृतयो महाकवयो रसबन्धायैव व्याप्रियमाणाः प्राप्यन्ते । संस्कृत महाकाव्यधाराया रामायणादि हिमवत्प्रसूतत्वेऽपि प्रथमे काव्यग्रन्था कतम इति चिन्तायां श्रूयमाण नामधेयाः पाणिनिवररुचिप्रभृतयोः यानि काव्यानि रचितवन्तः त एव ग्रन्थास्तथेति प्रतिपत्तुं शक्यन्ते । यद्यपि आलोचका वैया करणस्य पाणिनेः काव्यप्रणेतृत्वं प्रति सन्दिहन्ति, तथापि भूयांसो विद्वांसो वैयाकरणप्रवरं पाणिनिमेव काव्यप्रणेतारमाहः । वररुचे: काव्यं यद्यपि नोप लभ्यते तथापि पतञ्जलिप्रामाण्येन भ्राजाख्यश्लोकरचयितृत्वं वररुचेः प्रामाण्यते ।
ऐतिहासिककाव्यरचनाप्रसङ्गे पौराणिकमाधारमादाय बहूनि महाकाव्यानि रघुवंशादीनि प्रणीतानि । किञ्चेतिहासाधारेण प्रक्रान्तरचनाष्वपि भूयसी ऐतिहासिकतां विहाय काव्यात्मकतैव पुरस्कृता। अत ऐतिहासिककाव्यानां सङ्ख्याऽङ्गुलिगणनीयवास्ति । यथा वाक्पतिराजस्य 'गउडवहो' बिह्मणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितमित्यादिः ।
व्याकरणसम्बन्धिपदप्रयोगनियमानां ज्ञानायान्यशास्त्रीयज्ञानसौलभ्याय च यानि काव्यानि रचितानि तानि शास्त्रकाव्यान्युच्यन्ते । शास्त्रकाव्येषु भट्टिस्वा मिनो 'भट्टिकाव्यं' प्रसिद्धतरम् ।  यथा शास्त्रकाव्यानि शास्त्रीयतत्त्वप्रख्यापनबुद्धया विरचितानि, तथैव प्रधानतया देवतानां कीत्ति गातुं यानि काव्यानि रचितानि तानि देवकाव्या न्यभिधीयते । यथा-
खण्डकाव्यम् - पूर्वाभिहितस्य महाकाव्यस्यैकदेशानुसारि यत्किञ्चिल्लक्षण हीनं संस्कृतपद्यनिर्मितकाव्यं खण्डकाव्यं भवेत् । अस्य काव्यप्रभेदस्येतिहासः कदा आरभते इति चिन्तायाम् ऋग्वेदकाल एव खण्डकाव्यस्य बीजमुप्तमिति सविश्वासं वक्तुं शक्यते । अग्रवालमहोदयाः खण्डकाव्यस्य पञ्चप्रकारकतामा तिष्ठन्ते -
१. ऋग्वेदकालिकखण्डकाव्यम् । अत्र खण्डकाव्यानुकारैः सूक्तैऋषयो ऽव्याजमात्मभावान् व्यञ्जयामासुः, यथोषःसूक्तादिषु ।
२. भक्तिरसमयं खण्डकाव्यम् । यस्य प्रभेदस्य निदर्शनानि बौद्धग्रन्थेषु उपनिषत्सु च प्राप्यन्ते ।
३. ऐतिहासिकं खण्डकाव्यम् । अस्य प्रभेदस्योदाहरणं रामायणे भारते वा कृतं प्रकृतिवर्णनं बोध्यम् ।
४. रूपकान्तर्गतं खण्डकाव्यम् । रूपकेषु यत्र तत्र पात्राणां वस्तुवर्णन पराणि प्रेमप्रकाशनपराणि वा पद्यानि एतदुदाहरणतया स्वीकत्तुं शक्यन्ते ।
इदमेव खण्डकाव्यमत्याधुनिकाः गीतिकाव्यमपि व्यपदिशन्ति । मेघदूतर्तुसंहा रादि खण्डकाव्यानि सन्ति ।
विश्वनाथमतेन पद्यमयकाव्यस्येकोऽन्योऽपि भेदोऽस्ति कोषः । परस्परापेक्षा निरपेक्षकः श्लोकसमूहस्तु रत्नसदृशश्लोककदम्बधारणात् कोष इति कथ्यते ।
व्रज्याक्रमेण अकारादि हकारान्ताद्यक्ष रश्लोकसङ्घातक्रमेण रचित एव स कोषः अतिमनोरमः स्यात् । इदञ्च प्रशंसामात्रमेवेति बोध्यम् । तथा च व्रज्याघटित एकः प्रकारस्तदतिरिक्तो द्वितीयः इति द्विविधः कोष इति । तत्राद्यस्योदाहरण मार्यासप्तशत्यादयः । द्वितीयस्य सुभाषितावलिप्रभृतय इति ।
ध्वनिकाव्यम्
इदं काव्यम् अभिधावृत्तिप्रतिपाद्यादर्थात्, व्यञ्जनावृत्तिप्रतिपाद्येऽर्थेऽधिक चमत्कारजनके सति, उत्तमम् । तदेव ध्वनिपण्डितैः ध्वनिरित्युच्यते ।  'इदमुत्तममतिशायिनि व्यङ्गये वाच्याद् ध्वनिर्बुधैः कथितः ।'  -का० प्र० ११४ तदेवोत्तमं काव्यमपि कथ्यते । ध्वनिकाव्यगतभेदानां विस्तृतवर्णनं ध्वन्या लोक-काव्यप्रकाश-साहित्यदर्पणादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यम् ।
गुणीभूतव्यङ्गयकाव्यम्
यत्र व्यङ्ग्यार्थे वाच्यादनतिशायिनि अर्थात् वाच्यापेक्षयातिशयित चमत्कारानाधायके तु भवति तत्र तु मध्यमं काव्यं भवति  _ 'अतादृशगुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गये तु मध्यमम् ।' -का० प्र० ११५ एतदेव काव्यं गुणीभूतव्यङ्गयकाव्यं कथ्यते । मम्मटाचार्येणास्य काव्यस्या ष्टभेदाः प्रपञ्चिताः । तद्यथा -
अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम् ॥
सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् ।
व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिदः स्मृताः ॥
गुणीभूतव्यङ्गयस्य मध्यमकाव्यस्य प्रभेदान् दर्शयति
१. अगूढम्-वाच्यापेक्षया चमत्कारित्वे नात्र व्यङ्गयस्य गुणीभावः । तच्च स्वत एवासुन्दरत्वेन सुन्दरत्वेऽपि, अगूढत्वादि विशेषणसप्तकेन चेति बोध्यम् ।
२. अपरस्याङ्गम्-अपरस्य वाक्यार्थीभूतस्य वाक्यतात्पर्यविषयितया प्रधानस्येति यावत् अङ्ग उपकारकं भवति ।
३. वाच्यसिद्धयङ्गम्-वाच्यार्थस्य यत्र विश्रान्तिस्तत्र निदानं यदधीना तदिति ।
४. अस्फुटम् - सहृदयैरपि झटिति असंवेद्यमिति यावत् ।
५. सन्दिग्धम–सन्दिग्धप्राधान्यं नाम सन्दिग्धम । वाच्यकृतं व्यङ्ग्यकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं चमत्कारित्वं यस्य यत्र वा तत् । यद्वा-सन्दिग्धं वाच्य कृतो व्यङ्गयकृतो वा चमत्कार इति सन्देहः ।
६. तुल्यप्राधान्यम्-चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गययोः द्वयोरपि क्षमत्वेन यत्र तुल्यता भवति तत्र तुल्यप्राधान्यमस्ति ।
७. काक्वाक्षिप्तम्-काकुलनेर्विकारस्तयाक्षिप्तं झटिति प्रकाशितं यया काक्वा विना वाक्यार्थ एव नात्मानं लभते तया प्रकाश्यमिति ।
८. असुन्दरम् -चमत्कारजनने वाच्यमुखनिरीक्षकं यद्वा स्वभावादेव वाच्या पेक्षया चारु भवति । एवं भूतं व्यङ्गयं गुणीभूतव्यङ्गयं मध्यमकाव्यं भवति ।
चित्रकाव्यम्
अव्यङ्गयं काव्यम्, अवरमधमं स्मृतम् । तदेव बुधश्चित्रमिति कथितम् । तच्च चित्रं द्विविधं शब्दचित्रं वाच्यचित्रं चेति -
'शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ।'
( २ ) अर्थचित्रम्-अतः परं तद्भिन्नमर्थालङ्कारमण्डितमर्थचित्रं भवति ।
तद्यथा -
चित्रं शब्दार्थभेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम् ।
तत्र किञ्चित् शब्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ॥
पण्डितराजजगन्नाथस्याभिमतम्
(१) पण्डितराजमतेन काव्यं चतुर्धेति भवति । चमत्कारिणो व्यङ्गयस्य सर्वथा प्राधान्ये प्रथममुत्तमोत्तमम् ।।
(२) तादृशस्य व्यङ्गयस्य अप्राधान्ये द्वितीयमुत्तमं काव्यं भवति ।
( ३ ) वाच्यस्यैव चमत्कारित्वे तृतीयं मध्यमं काव्यं भवति ।
(४) वाचकस्यैव प्राधान्येन चमत्कारित्वे चतुर्थमधर्म काव्यमिति ।
प्राचीनाः रुद्रट-दण्डी-हेमचन्द्राद्याचार्याः भाषादृष्टयापि काव्यस्य कतिचन भेदाः वर्णयन्ति तदलमतिग्रन्थविस्तरेणेति ।
भरतमुने र्मतम्
प्रसिद्धालङ्कारिकग्रन्थे दोषनिरूपणानन्तरमेव गुणनिरूपणं दृश्यते तथाऽप्यत्र दोषनिरूपणस्य पूर्वतनैरेव गुणनिरूपणं क्रियते । भरतस्य नाट्यशास्त्रेऽधोलिखित रूपेण गुणानां दशभेदं पर्यवस्यति -
श्लेषः प्रसादः समता समाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् ।
अर्थस्य चाव्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यार्थगुणा दशैते ।।
एवञ्च माधुयौदार्यगुणनिरूपणं कृत्वा ओजगुणस्यापि स्वरूपमपि दर्शितम नेनाचार्यवरेण । तद्यथा -
समासवद्भिर्विविधैर्विचित्रश्च पदैर्युतम् ।
सा तु स्वरैरुदारैश्च तदोजः परिकीर्त्यते ॥
भरतस्य पश्चाद् भामहेनापि माधुयोजःप्रसादाख्यानां गुणत्रयाणां वर्णनं कृतम् ।
'माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादञ्च सुमेधसः ।
.......... केचिदोजोऽभिधित्सन्तः .......॥
दण्डिनः मतम्
श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता ।
अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्ति-समाधयः ॥
इति वैदर्भमार्गस्य प्राणाः दश गुणाः स्मृताः ।
एषां विपर्ययः प्रायो दृश्यते काव्यवर्त्मनि ॥
'यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणः ।'
गुणानां संख्याविषये भोजराजस्य मन्तव्यः भिन्नमस्ति । भोजराजमते तु इलेष-प्रसाद-समता-माधुर्य-सुकुमारता-अर्षव्यक्तिकान्ति-उदारता-उदात्तता-ओज-औचित्य-प्रेयान्-सुशब्दता-समाधि-सूक्ष्मता-गाम्भीर्य-संक्षेपसम्मितता-भाविकत्व गति-रीति-उक्ति-प्रौढि-विस्तरान्ताश्चतुर्विंशतिगुणाः सन्ति । गुणानां संख्यास्व रूपयोः प्रतिपादने कुन्तकाचार्यस्य भिन्नप्रकारकं मतमस्ति । तन्मते-काव्यस्य त्रयो मार्गाः सन्ति । सुकुमार-विचित्र-मध्यमाख्याः । एतत्त्रयाणां मार्गाणां द्वौ प्रकारको गुणौ स्तः-साधारण-विशिष्टौ च । औचित्यसौभाग्याख्यौ द्वौ साधारणगुणो स्तस्तथा माधुर्य प्रसाद-लावण्य-आभिजात्याख्याश्चतुर्गुणाः विशिष्टाः सन्ति ।
आचार्यवामनमतम्
'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः ।'