cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भोजेश्वरमन्दिरम्
भोजेश्वरमन्दिरस्य सङ्ग्रहालयः
मुख्यमन्दिरात् कदाचित् २०० मी॰ दूरे एव भोजेश्वरमन्दिराय समर्पितः कश्चन सङ्ग्रहालयः निर्मितः अस्ति। एतस्मिन् सङ्ग्रहालये चित्राणां, फलकानां, रेखाचित्राणां च माध्यमेन मन्दिरस्य, भोजराजस्य शासनेतिहासस्य च विषये सूचनाः प्रदर्शिताः सन्ति। सङ्ग्रहालये भोजराजस्य शासनस्य विवरणं, तस्य विषये लिखितपुस्तकानि, मन्दिरस्य शिल्पकाराणां चिह्नानि चापि प्राप्यन्ते। सङ्ग्रहालये प्रवेशाय शुल्कं नास्ति। एतस्य समयः प्रातः १०:०० वादनात् सांयं ०५:०० वादनं यावत् अस्ति।
स्थलस्य उपयोगिता
अधुना मन्दिरमिदम् ऐतिहासिकस्मारकत्वेन भारतीय-पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागस्य संरक्षणाधीनम् अस्ति। प्रदेशस्य राजधान्याः भोपाल- नगर्याः सन्निकटत्वात् (२८ कि.मी), अत्र अधिकाधिकाः पर्यटकाः, श्रद्धालवः च सम्प्राप्नुवन्ति। २०१५ वर्षे स्थलमिदं सर्वश्रेष्ठ-अनुरक्षित-एवं-दिव्यांग- सहायी-स्मारक-त्वेन राष्ट्रिय-पर्यटन-पुरस्कारम् (२०१३-१४) अलभत।
अपूर्णे सत्यपि स्मारकमिदं मन्दिररूपेण धार्मिकानुष्ठानेभ्यः प्रयुज्यते। महाशिवरात्र्यां अत्र "मेला" आयोज्यते। तदा सहस्रशः भक्ताः समागच्छन्ति। शिवरात्र्याः अवसरे मध्यप्रदेशसर्वकारेण अत्र भोजपुरोत्सवस्य आयोजनं क्रियते। । उत्सवे अनेके प्रसिद्धाः जनाः अपि भागं वहन्ति। २०१७ वर्षे कैलाश खेर, ऋचा शर्मा, गण्ण स्मिर्नोवा, सोनू निगम च अत्र कार्यक्रमे स्वप्रस्तुतिम् अकुर्वन्।
आवागमनम्
भोजपुर-तः २८ कि  ॰मी॰ दूरे राज्यस्य राजधानी भोपाल-नगरी अवस्थिता। तस्याः राजा-भोज-विमानक्षेत्रम् इतः निकटतमं विमानस्थानकं वर्तते।दिल्ली, मुम्बई, इंदौर, ग्वालियर इत्यादिभ्यः महानरेभ्यः भोपाल -नगराय् विमानानि उपलब्धानि सन्ति।
दिल्ली-चेन्नई, दिल्ली-मुम्बई च मुख्य-रेल- मार्गे भोपाल-नगरं, हबीबगंज-नगरं च निकटतमं रेलवे-स्थानम् अस्ति।
भोजपुरं प्रति भोपालनगरात् बस-यानानि प्राप्यन्ते।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य तीर्थस्थानानि वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:शिवमन्दिराणि
पृथुः
वंशः
पृथोः वंशस्य मूलं विष्णोः आरभ्यते। विष्णुः विरजाः इति नामकम् मनुष्यम् उदपादयत्। भूम्यां सर्वेषां पालनं विरजसा करणीयम् इति विष्णोः उद्देश्यम् आसीत्। परन्तु विरजाः भूपालनं त्यक्त्वा तपसि निरतः। विरजसः पुत्रः कृत्तिमान्। सोपि तपसि निरतः। तस्य पुत्रः कर्दमः। कर्दमस्य पुत्रः अङ्गदः। अङ्गदस्य पुत्रः अतिबलः(अङ्गः)। अङ्गः भूमण्डलस्य परिपालनं योग्यरीत्या अकरोत्। अतिबलः मृत्योः अनुजां सुनीतां परिणीतवान्। अतिबलस्य वैनः इति पुत्रः जातः। वैनाद् उत्पन्ः एव पृथुः ।
जन्म
पृथुः अयोनिजः। स्त्रीगर्भं वैना जन्म प्राप्तवान्। पृथोः पिता वैनः नास्तिकः आसीत्। सः नास्तिकः इति कृत्वा भूमौ महान् क्षामः उत्पन्नः। भूदेवी अमूल्यानि वस्तूनि स्वगर्भे गोपितवती। वैनस्य नास्तिकबुद्धिं दृष्ट्वा ऋषिभिः सः नाशितः। तदानीं लोकम् अराजकम् अभवत्। तदा पालनार्थं कस्यचित् राज्ञः सृष्ट्यै वैनस्य देहस्य मन्थनं कृतवन्तः। आदौ कृष्णवर्णीयः धूमः ततः उद्भूतः। वैनस्य पापरूपः स धूमः समाप्तः। ततः वैनस्य दक्षिणबाहोः मथनेन सुन्दरः कश्चित् पुरुषः उत्पन्नः। वैनस्य अंशादुत्पन्नस्य तस्य नाम वैनः इति कृतम् ।
भूमेः दोहनम्
वैनस्य पुत्रः वैनः पिता इव नास्तिकः नासीत्। वेदादिषु तस्य श्रद्धा आसीत्। परन्तु भूमौ समृद्धता तु नासीत्। भूमिः गोरूपं धृत्वा धावनम् आरब्धवती। वैनःतस्याः अनुधावनं कृत्वा गोरूपां धेनुं दुग्धवान्। तेन भूमौ सर्वेषां कष्टानि दूरीकृतानि अभवन्  । एतां घटनाम् आश्रित्य कुमारसम्भवेपि कश्चन श्लोकः दृश्यते। यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। भास्वन्ति रत्नानि महौषधींश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम्॥
भूमेः पालनम्
वसुन्धरा पूनरपि फलवती अभवत् इति जनानां कष्टानि नष्टानि। तदानीं वैनः आयुधानि धृतवान्। ततः भूमिं आश्वस्तवान् च। अहं सर्वाभ्यः आपद्भ्यः त्वां रक्षिष्यामि इति। तदा आरभ्य भूमेः पृथिवी, पृथ्वी इत्यपि नामान्तरं सञ्जातम्। अत्र भूमेः पुनर्जन्म दत्त्वा तं पालयति इति पृथुः भूमेः पिता इति किञ्चन मतम् । तथा च भूमेः भरणं करोति इति कारणतः पृथुः भुवः भर्ता इति मनुस्मृतौ च उक्तं वर्तते ।
चक्रवर्तिता
लघुचित्रम्|पृथोः यज्ञाश्वं चोरयन् इन्द्रः पृथुम् आदिराजः इति वायुपुराणं वदति। पृथोः हस्ते चक्रस्य चिह्नं आसीत्। इदं विष्णोः सुदर्शनचक्रस्य एव चिह्नम्। अतः पृथुः सुदर्शनधारिविष्णुरूपः इति केचित्। एवं चक्रचिह्नस्य सत्त्वात् पृथुः चक्रवर्ती इति प्रथितः। तदनन्तरं सः अखिलस्य भूमण्डलस्य अधिकारी अपि अभवत्। तदनन्तरं सर्वे अपि महान्तः भूपतयः चक्रवर्तिपदेन उच्यन्ते। चक्रवर्तित्वं नाम विष्णोरंशस्य धारणम्। अतः राजा देवसमानः इत्यपि भावः भारतीयपरम्परायां पृथोः आगतः। राजा प्रत्यक्षदेवता इति कथनस्यापि इदमेव कारणम् ।
पुत्रत्वम्
लोके ऐदम्प्राथम्येन पुत्रशब्दभाक् पृथुः एव। स्वपितरं वेनं सः नरकाद् उद्धृतवान्। तस्य नरकस्य नाम पुम् इत्यासीत्। तदनन्तरं सर्वेपि सुताः स्वपितॄन् नरकाद् विमुच्य पुत्रनामभाजः अभवन्। उक्तं च विष्णुधर्मोत्तरपुराणे पुन्नामनरकाद्यस्मात् त्रायते पितरं सुतः। तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा॥ इति ।
अश्वमेधयागः
पृथुः नवनवतिं अश्वमेधयागान् परिसमापितवान्। शततमे यागे तस्य अश्वस्य चौर्यम् इन्द्रेण कृतम्। परन्तु विष्णुः पृथवे समग्रम् अनुग्रहं दत्तवान्। एतेन इन्द्रस्य अपराधस्य क्षमा पृथुना कृता। सनत्कुमाराः आगत्य विष्णुध्यानविषये पृथुं बोधितवन्तः इत्यपि कथा श्रूयते ।
परिवारः
पृथोः माता अथवा पत्नीरूपेण भूम्याः वर्णनं वर्तते। तथा च अर्चिः इत्यपि पृथोः पत्नी। इयम् अर्चिः लक्ष्म्याः अवतारः इत्यपि विश्वासः। पृथोः पुत्रः अन्तर्धानः। अन्ये च हर्यक्षः धूम्रकेशः वृकः द्रविणः इति च पुत्राणां नामानि। पौत्रश्च प्राचीनबर्हिः । शुक्राचार्यः अङ्गिराः च तस्य गुरवः।
उर्वारुकरसः
thumb|right|150px|उर्वारुकरसः thumb|left|150px|उर्वारुकानि
उर्वारुकस्य रसः एव उर्वारुकरसः । एतत् उर्वारुकम् आङ्ग्लभाषायां Cucumber इति उच्यते । तस्य रसः Cucumber Juice इति उच्यते । उर्वारुकरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य उर्वारुकरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि उर्वारुकरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं उर्वारुकरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । उर्वारुकानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।
अस्य उर्वारुकरसस्य निर्माणम्
अस्य उर्वारुकरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् उर्वारुकं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजानि पृथक् करणीयानि । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।
‎
वर्गः:पेयानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कल्पः
कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'
कल्पसूत्राणां प्रकाराः
कल्पसूत्राणि द्विविधानि — श्रौतसूत्राणि, स्मार्त्तसूत्राणि च । श्रुत्युक्तयागविधिप्रकाशकानि श्रौतसूत्राणि । स्मार्त्तसूत्राण्यपि द्विधा — गृह्यसूत्राणि धर्मसूत्राणि चेति । श्रौतसूत्रेषु अग्नित्रयाधानम्, अग्निहोत्रं, दर्शपूर्णमासौ, पशुयागः, नानाविधा सोमयागाश्चेति विषयाः समुपपादिताः । मुख्यतः कल्पसूत्राणि सन्ति चतुविधानि —
१. श्रौतसूत्रम् - श्रौतसूत्रे ब्राह्मणग्रन्थवर्णितानां श्रौत्राग्नियज्ञानां क्रमबद्धं वर्णनं वर्तते ।
२. गृह्यसूत्रम् - गृह्यसूत्रेषु तेषाम् अनुष्ठानाचारयागानां वर्णनं विद्यते, येषां सम्पादनं त्रैवणिर्करवश्यं कर्त्तव्यमिति । षोडशसंस्काराणां विशिष्टं वर्णनमपि गृह्यसूत्रेषु कृतम् । मुख्यतः गृह्यसूत्रे गृह्याग्निसम्बद्धयागानाम् उपनयनविवाहश्राद्धादिसंस्काराणां विस्तृतं विवरणं विद्यते ।
३. धर्मसूत्रम् - धर्मसूत्रेषु धार्मिकनियमाः, प्रजानां राज्ञाश्च कर्त्तव्यचर्याः, चत्वारो वर्णाः, चत्वारः आश्रमाः, तेषां धर्माः पूर्णतया निरूपिताः । एतानि धर्मसूत्राण्येव स्मृतीनां जन्मनेऽकल्पन्त । धर्मसूत्रे चतुण्णां वर्णानाम् आश्रमाणाञ्च किञ्च राज्ञामपि कर्त्तव्यानि निर्दिष्टानि सन्ति । इमान्येव त्रीणि वस्तुतः प्रधानानि कल्पसूत्राणि मतानि ।
४. शुल्वसूत्रम् - शुल्वसूत्रं तु वेदिनिर्माणप्रकारं विशेषतः प्रतिपादयति । सूत्रस्यास्य वैज्ञानिकं महत्त्वमस्ति । मुख्यतः शुल्वसूत्रमपि कल्पसूत्रमेव, तत् श्रौतसूत्रान्तर्गतम् । शुल्वं मापक्रिया । इदं सूत्रमेव भारतीयज्यामितिशास्त्रस्य प्रवर्त्तकम् ।
श्रौतसूत्रम्
श्रौतसूत्रोपपादितो विषयो वस्तुतो दुरूहोऽस्ति । न तत्र जनसामान्यकृते आकर्षणम् । धार्मिकदृष्ट्या श्रौतसूत्रस्य विषयो महत्त्वशाली । आधुनिके युगे श्रौतयागानां विधानं विरलतामुपेतम् । प्राचीनस्य युगस्य धार्मिकेषु विधानेषु याज्ञिकेषु कर्मसु च येषां रुचिरानुरागश्च तैः अवश्यमेव श्रौतसूत्राणि अनुशीलनीयानि ।
गृह्यसूत्रम्
गृह्यसूत्रं कल्पस्य द्वितीयम् अङ्गम् अस्ति। अनेके ग्रन्थकर्त्तारः आश्वलायनगृह्मसूत्रं कारिकाबद्धं कृतवन्तः। तेषु लेखकेषु रघुनाथदीक्षितगोपालकुमारिलप्रभृतीनां विदुषां नाम विशेषरूपेण उल्लेखनीयमस्ति। अन्तिमलेखकेन आश्वलायनगृह्यसूत्रस्य नारायणवृत्तेस्तथाऽनन्तस्वामिनो निर्देशं कृतवान् स्वकीये ग्रन्थे। गृह्मसूत्रे च तदीये आश्वलायन शाङ्गायनं च स्तः। शुक्लयजुवेदस्य श्रौतसूत्रमेकमेव कात्यायनश्रौतसूत्रमस्ति ।
धर्मसूत्रम्
धर्मसूत्राणि कल्पस्य गौरवम् अयान्यङ्गानि सन्ति, परं न साम्प्रतं प्रत्येकं शाखायाः धर्मसूत्राणि लभ्यन्ते । यन्मानवधर्मसूत्रमाधृत्य मनुस्मृतेः निर्माणं सञ्जातं, तदपि नाद्यपर्यन्तमुपलब्धं भवति । सुतरां बौधायनापस्तम्ब-हिरण्यकेशिकल्पसूत्राणामुपलब्धिः पूर्णतया भवति । अत एव तदीयानि धर्मसूत्राण्यपि प्राप्यन्ते । धर्मसूत्रेषु चतुर्वर्णकर्त्तव्यानि कर्माणि, व्यवहाराः, राजधर्मः, अाश्रमधर्मः, विवाहः, दायभागः, प्रायश्चित्तम्, नित्यनैमित्तिकं कर्म इत्येते अन्ये चानेके विषयाः सन्ति वर्णिताः । धर्मसूत्रेषु प्राचीनतमं गौतमधर्मसूत्रं विद्यते ।
शुल्वसूत्रम्
शुल्वसूत्रं वेदाङ्गान्तर्गतकल्पसूत्रस्यान्यतम् अङ्गमस्ति। शुल्वसूत्र भारतवर्षे रेखागणितस्य पुरातनेतिहासस्य ज्ञानाय नितान्तमावश्यकमस्ति। वैदिककर्मकाण्डमेव शुल्वसूत्रस्य मुख्यविषयोऽस्ति। शुल्वशब्दस्यार्थों भवति ‘रज्जुः' । अतः ‘रज्वा मापितवेद्या रचना' शुल्वसूत्रस्य प्रतिपाद्यविषयोऽस्ति ।
आर्षेयकल्पसूत्रम्
आर्षेयकल्पसूत्रस्य नाम सामवेदीयकल्पसूत्रेषु मुख्यं मन्यते । मशकाख्यः ऋषिरस्य कर्ता अासीत् । विशालोऽयं ग्रन्थोऽस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नेकादशाध्यायाः सन्ति । कस्मिन् यागे कस्य विशिष्टसाम्नो गायनं सम्पन्नं कर्त्तव्यमिति प्रदर्शनमेवास्य ग्रन्थस्य मुख्योद्देश्यमस्ति ।
क्षुद्रकल्पसूत्रम्
सत्स्वपि बहुषु कल्पसूत्रेषु गृहीतसूत्रशैल्यामस्य गणना नास्ति । अस्य लेखनशैली ब्राह्मणशैली इवास्ति । ग्रन्थोऽयमार्षेयकल्पस्य पूरको मन्यते; यतस्तस्मिन्नवर्णितयागानामिदं वर्णनं कृत्वा विषयस्य पूर्त्तिं करोति । अत एव अपरटीकाकारः श्रीनिवासः इदमुत्तरकल्पसूत्रं स्वीकरोति ।
अस्य टीकाकारो दक्षिणभारतवासी वैष्णवब्राह्मणः श्रीनिवासोऽस्ति । अयं स्वजन्मना वैदिककुलमेकं सभाजितवान् । अस्य ग्रन्थस्य टीकायाः पुष्पिकायामस्य पितुः नाम 'श्रीरामानुजसिद्धान्तस्थापनाचार्य-शतक्रतु-ताताचार्य' इति निर्दिष्टमस्ति ।
'शतक्रतुं तातगुरुं वेदवेदाङ्गपारगम् ।
वेदान्तानां गुरुं वन्दे वेदान्ताचार्यलक्षणम् ॥ ६ ॥
श्रीश्रीनिवासगुरुणा शतक्रतुतनूभवा।
अथर्ववेदीय-कल्पसूत्रम्
अथर्ववेदस्य एकमेव कल्पसूत्रमस्ति । वैतानश्रौतसूत्रमिदं गोपथब्राह्मणोपरि अाधारितमस्ति । कात्यायनश्रौतसूत्रेणापि सूत्रमिदं घनिष्ठतया सम्बद्धमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् अष्टौ अध्यायाः सन्ति । अध्यायाश्च कण्डिकायां विभक्ताः सन्ति । श्रौतसूत्राणामितिहासे इदं सर्वाधिकावान्तरकालिको ग्रन्थोऽस्ति। परिमाणे स्वल्पमिदमस्ति । ब्रह्मानामकः ऋत्विज् तस्य सहायको भवति । यजमानस्य कर्तव्यमुपदिशति। अनुष्ठानानां विवरणमपि ददाति। गोपथब्राह्मणस्य अनुसरणम् अन्कांशेषु करोतीदम्। कात्यायनश्रौतसूत्रस्य अपि विशिष्टप्रभावः परिलक्ष्यते।
कौशिकगृह्यसूत्रम् अपि अथर्ववेदस्य एकमात्रं गृह्यसूत्रम् अस्ति। चतुर्दशाध्यायेषु इदं सूत्रं विभक्तमस्ति। अत्र हारिलस्य केशवस्य सङ्क्षिप्तव्याख्या अपि समुपलब्धा अस्ति। ग्रन्थोऽयं भारतीययातुविद्यायाः परिचयार्थम् अनुपमसामग्रीं प्रस्तौति। अस्य ग्रन्थस्य साहाय्येनाथर्ववेदस्य नानाऽनुष्ठानानां विधिविधानं पूर्णरूपेण ज्ञातुं शक्यते । वैद्यकशास्त्रस्य औषधिभ्यो ग्रन्थोऽयम् अक्षयनिधिरस्ति । अतोऽस्य अनूशीलनस्य अभावे अथर्वस्य रहस्योन्मीलनं कत्तुं न शक्यते, इयमेवास्योपादेयताऽस्ति ।
ऊ
नानार्थाः
“ऊकारः पुरुषे चन्द्रे राजपुत्रे गले सुरे। प्राङ्गणोपमयोः पूर्णकुम्भे वणिजि रक्षणे”- नानार्थरत्नमाला “रक्षणे चापि ऊकारः ऊकारो ब्रह्मणि स्मृतः” – एकाक्षरकोशः “ऊ रक्षणे रक्षके च सूच्यां स्यूतावनव्ययम्” - हेमकोशः “ऊ वाक्यारम्भेऽनुकम्पारक्षाहूतिष्वनव्ययम्” - विश्वप्रकाशः
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
शिवकुमार शर्मा
पण्डितः शिवकुमार शर्मा (Shivkumar Sharma) (जन्म क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य जनवरी मासस्य १३दिनाङ्कः) ) प्रख्यातः भारतीयः शततन्त्रीवादकः अस्ति । शततन्त्री किञ्चित् काश्मीरीयं जानपदवाद्यं भावति ।।  अस्य जन्म जम्मूनगरे  गायकः पण्डितः उमादत्त शार्मणः गृहे अभवत् । क्रि.शा. १९९९तमे वर्षे रीडिफ्.कॉम् समूहमाध्यमार्थं कृते साक्षात्कारे एषः एवम् अवदत् । यदा एषः पञ्चवर्षीयः आसीत् तदा एव अस्य पिता गायनस्य तबलावादनस्य च शिक्षां प्रापितवान् । अस्य पिता तु शततन्त्रीवाद्यस्य विषये अधिकं संशोधनं कृतवान् । अपि च अस्य आशयः आसीत् यत् शिवकुमारः शततन्त्रीवाद्यस्य शास्त्रीयवादकः प्रथमभारतीयः भवतु इति । शिवकुमारः पितुः आशयस्य पूर्तये १३वर्षीयः एव शततन्त्रिणं वादयितुम् आरब्धवान् । सः तु पितुः स्वप्नं साकारितं च ।। एष स्वस्य वादनस्य प्रथमकार्यक्रमं मुम्बैनगरे क्रि.श. १९५५तमे वर्षे कृतवान् ।
व्यवसायः
शिवकुमार शर्मा न केवलं शततन्त्रिणः श्रेष्ठः वादकः किन्तु उत्तमः गायकः अपि । शततन्त्रिवाद्यस्य लोकप्रियतायाः कारणिकः केवलं शिवकुमारशार्मा भवति । एषः सङ्गीतस्य उपलब्धिम् आरब्धवान् तदा शततन्त्रिणः विषये न चिन्तितवान् अपि । अस्य पिता एव निश्चितवान् यत् एषः शततन्त्रिकुशलः एव भवेत् इति । अस्य प्रथमः वाद्यनादगुच्छः क्रि.श. १९६०तमे वर्षे लोकार्पितः । क्रि.श. १९६५ तमे वर्षे वि.शान्तारमः इत्यस्य निदेशने लोकर्पिते " झनक झनक पाय बाजे " इति चलच्चित्रे गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् । क्रि.श. १९६७ तमे वर्षे एषः प्रसिद्धेन वंशीवादकेन पण्डितः हरिप्रसाद चौरासिया इत्यनेन, पण्डितः वृजभूषण काबरा इतिख्यातेन सह मिलित्वा काल् आफ् दि वैली इति गीतगुच्छं लोकार्पितवान् । यत् शास्त्रीयसङ्गीतलोके उन्नतस्तरे परिगण्यते एषः हरिप्रसाद चौरासियामहोदयेन सह मिलित्वा अनेकेषां हिन्दीभाषाचलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजनं कृतवन् । चलच्चित्रसङ्गीतस्य श्रीगणेशः क्रि.श. १९८०तमे वर्षे "सिल् सिला " इति हिन्दीभाषाचित्रेण अभवत् । अनेन शिव-हरि इति नाम्ना प्रसिद्धिः प्राप्ता । " फासले " [क्रि.श.१९८५] ,'' चान्दनी " [क्रि.श.१९८९], " लम्हे " [क्रि.श.१९९१], " डर "[क्रि.श.१९९३] इत्यादीनि अनेन स्वरबद्धानि लोकप्रियाणि हिन्दीभाषायाः चलच्चित्राणि । पण्डितः अस्य पत्न्याः नाम मनोरमा शर्मा यया पुत्रद्वयं प्राप्तवान् । अस्य ज्येष्टः पुत्रः राहुल शार्मा ।  अपि शततन्त्रिवादकः अस्ति ।  पुत्रः राहुलः क्रि.श. १९९६ तमवर्षतः पित्रा समं शततन्त्रिवादनं कुर्वन् अस्ति । शिवकुमार शर्मा पुत्रं देवस्य वरप्रसादः इति मन्यमानः शिष्यत्वमपि दत्त्वा शततन्त्रिवादननिपुणम् अकरोत् ।
प्रशस्तिपुरस्कारः
शिवकुरार शर्मणा अनेकाः राष्ट्रीयान्ताराष्ट्रीयपुरस्काराः प्राप्ताः । क्रि.श. १९८५तमे वर्षे बाल्टिमोर्, संयुक्तराज्यम् इत्यदीनां राष्ट्रानां गौरवपौरत्वम् प्राप्तम् । एतदतिरिच्य क्रि.श. १९८६ तमे वर्षे सङ्गीतनाटकाकादमीपुरस्कारः अपि प्राप्तः ।, शिवकुमार शर्मा क्रि.श. १९९१ तमे वर्षे पद्मश्रीप्रशस्तिः, क्रि.श. २००१ तमे वर्षे पद्मविभूषणप्रशस्तिः च प्राप्तवान् ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अम्बरीषवृक्षः
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम स्पोण्डियास् मङ्गिफेरा वैल्ड् (Spondias mangifere Wild) इति । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति । आङ्ग्लम् - हाग् प्लम्, वैल्डम्यङ्गो, ब्रैल् ट्री, । Hag plam,  Wild mango, brail tree. कन्नडम् - अमटे, अम्बटे, पोण्डि, अमसोल् । ಅಮಟೆ, ಅಂಬಟೆ, ಪೊಂಡಿ, ಅಮಸೋಲ್  । हिन्दी - अमरा, जङ्ग्ली आम । तमिळु - कोटमर, अम्बलम्। கோடமர, அம்பலம், புல்லிபுல்லவ । तेलुगु - कोण्डमामिडि, अडविमामिडि । కొండమామిడి, అడవిమామిడి । मराठि - रण अंबा, आंब । मलयाळम् - कटाम्, बोलम्, पुलिमन्, अम्बाजाम् । കടാമ്, ബോലമ്, പുലിമന്, അമ്ഭാജാമ് ॥ अयम् अनार्काडि कुटुम्बस्य वृक्षः ।
सस्यगुणलक्षणानि
अस्य अम्बरीशवृक्षस्य औन्नत्यं ११मी. पर्यन्तं भावति । अस्य वृक्षस्य त्वक् स्फीता सुगन्धयुक्ता मसृणा भस्मवर्णिता च भवति । पिच्छानि इव बहूनि पत्राणि दण्डैकलग्नानि ३०तः ३५सें.मी.दीर्गाणि च भवन्ति । पत्राणां गन्धः आम्रपत्राणि इव भवति ।०.५से.मी.व्यासीयानि श्वेतानि अथवा हरिद्मिश्रश्वेतवर्णीयानि पुष्पाणि बहुलिङ्गिकेसरयुक्तानि च भवन्ति । एतानि मार्चमासे वृक्षेषु शोभन्ते । अस्य फलानि ५से.मी पर्यन्तं दीर्घाणि भवन्ति । एकबीजफलस्य अस्य वर्णः हरिद्मिश्रपीतवर्णः । अस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
उपयोगाः
फलरस्य कर्णवेदनयाः उपशमनार्थं क्षयरोगनिवारणार्थं च उपयोगः भवति । आमातिसारस्य प्रतिबन्धकत्वेन अस्य फपरस्य उपयुज्यते । सन्धिवेदना निवारकेषु औषधेषु अस्य उपयोगः भवति । त्वचः रसः गनोरिया रोगपरिहाराय भवति । किशोरिनां ऋतुचक्रसमस्यापरिहारार्थं म्बरीशवृक्षस्य मूलानाम् उपयोगः भवति । अस्य दारु मृदु भवति अतः अग्निपेटिकानिर्माणे उपयोजयन्ति । अस्य फलानाम् अवलेहः रुचिरः भवति । पक्वफलानाम् उपयोगः पाकशालायाम् अधिकं भवति । पशुपक्षिणः अपि प्रीत्या फलानि खादन्ति ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वेत्रः
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:वृक्षाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
विल्ञुः
विल्ञुः (Vilnius) एतल्लेतुवाया राजधानी। एतन्नगरं देशस्य दक्षिणपूर्वे स्थितम्. ३० किमि शुक्लरास्यायाः सीम्नः। ५४०००० जनाः तत्र वसन्ति। विल्ञुर् विल्ञमण्डलस्य केद्रम् अस्ति। नगरम् अद्भूतस्य सौनदर्य्स्य स्थाने तिष्ठति। वनपूर्णाः पर्वता नेर्या (Neris) विल्ञायाश्च (Vilnia) नदीभ्यां छिन्नाः। पुराणनगरम् बहुभिर् मन्दिरैर् हर्म्यैः पूराणैर् गृहैः सम्पूर्णम्। विल्ञुविश्वविद्यालयम् अस्ति।
विल्ञुर् राज्ञा गेदिमिनेन १३२३ वर्षे स्थापितः परन्त्वेतत्पवित्रं स्थानं वस्तम् पूराणात्। इह देवस्य पेर्कूनस्य तदानीम् अभूत्।
वर्गः:लेतुवा वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कॉन्स्टांज़्
स्थितिः
कॉन्स्टांज़् कॉन्स्टांज़्सरोवरस्य तटे स्थितः। आल्प्सपर्वतक्षेत्रात् आरभन्ती राइन् नदी सरोवरस्य पारम् गत्वा स्थूला भवति ततः नगरस्य मध्ये सेतोः अधः प्रवहति। स्थुलतरे उत्तरभागे गृहाणि, उद्योगसंस्थानाः, विश्वविद्यालयः स्थिताः। प्राचीने दक्षिणभागे प्रशासनकार्यालयाः, कलाशाला, वाणिज्यसम्स्थानाः सन्ति। वाहनानि वाहनयुक्तानाम् नौकानाम् द्वारा मीर्स्बुर्ग नगरम् प्राप्तुं शक्नोन्ति। "कट्टमरन्"नौकायाम् द्वारा पादयात्रिणः फ़्रीड्रिक्स्हाफ़न् नगरम् गन्तुं शक्नोन्ति। दक्षिणदिकि सिमायाम् क्रोइस्लिङ्गन् नगरं स्थितम्।
उपभागाः
कॉन्स्टांज़् पञ्चदशाः उपभागाः। मैनौद्वीपम् लिट्सल्स्टट्टन् उपभागस्य प्रशासने आसीत्। लिट्सल्स्टट्टन् उपभागः दिसंबर् 1, 1971 दिनांके कॉन्स्टांज़् नगरस्य प्रशासने अभवत्।
इतिहासः
नगरे मानवनिवासस्य प्रमाणानि शैलयुगतः आसन्। रोमसम्राटः अगस्तस्य शासनकाले दान्युब् नद्यः दक्षिणभागं केल्ट्जातिः उज्जीतवती। तत्पुर्वम् कॉन्स्टांज़् नगरे रोमनाग्रिकैः निवासाः स्थापितवन्तः। एतत् लघुनगरम् द्रुसोमागस् नाम्ना रोमसाम्राज्ये रेतीयविभागे आसीत्। तस्य उपरितननाम कोन्स्टण्टिया। नाम्नः मूलः रोमसम्राटः नाम कोन्स्टण्टियक्लोरः अथवा कोन्स्टण्टियद्वितीयः अस्ति। कोन्स्टण्टियक्लोरः अलेमानिजन्यम् अयोधत् तथा 300 समीपवर्षे एकं दृढदुर्गम् स्थापितवान्। कोन्स्टण्टियद्वितीयः तं प्रान्तम् दर्शनम् 354 वत्सरे अकरोत्। कोन्स्टण्टियादुर्गम् 2003 वत्सरे अन्वेषितम्।
585 वत्सरस्य समीपे कॉन्स्टांज़् नगरे मताधिकारी वसितुम् आगच्छति स्म। एतद्घटनानन्तरं कॉन्स्टांज़् नगरम् तीर्थस्थलम् अभवत् तथा मध्ययुगस्य अन्ते षड्सहस्रवासिनाम् चतुर्यांशः करम् दातुं नापक्षते स्म।
कॉन्स्टांज़् नगरे मध्यमयुगे वाणिज्यम् सम्यक् अन्ववर्तत्। तस्मिन् प्रान्ते राइन् नद्यां एकैकः सेतुः कॉन्स्टांज़् नगरे आसीत्, येन स्वाबियाराज्ये सामरिकस्थानानाम् कॉन्स्टांज़् एकं नगरम् अभवत्। नगरम् क्षोमस्य उत्पादने विश्वप्रसिद्धिम् एवमपि समृद्धिम् अप्राप्नोत्। 1192 वत्सरे नगरस्य प्रत्यक्षनियंत्रणम् कर्तुम् निश्चयम् अकरोत्।
1414 वर्षतः 1418 वर्षपर्यन्तम् कॉन्स्टांज़् नगरे धार्मिकसभा आयोजिता, 1415 जुलाई 6 दिनाङ्के सभायाम जान् हुस् नाम्ना चेक्देशस्य संशोदकः सजीवदहने मारितः। इत्र बह्वोः पोपयोः मतभेदम् दुरी अकरोत् एवमेव अस्याम् सभायाम् मार्टिन्पञ्चमः नाम पोपः नियुक्तः अभवत्। इयं सभा आल्प्सपर्वतक्षेत्रस्य उत्तरदिकि एकैका आसीत्। ऊल्रिक् रिकेन्ताल् अस्याः सभायाः चित्रीकरणम् कृतवान् तथा मुख्याः घटनाः, एतस्मिन् काले नगरस्य व्यवहारदशाम् च दर्शितवान्। सभाभवनम् नौकाश्रयस्य समीपे अस्ति अपिच इम्पीर्या नाम्ना विग्रहः 1993 वत्सरे स्मारकरूपे निर्मितः।
1460 वर्षे स्विस्राष्ट्रम् थुर्गौ नाम्ना कॉन्स्टांज़्नगरस्य वृष्ठभूमिम् अजयत। कॉन्स्टांज़्नगरम् स्विस्राष्ट्रे स्वराज्यस्य मेलनम् कर्तुम् निवेदनम् अप्रेषयत् परन्तु यस्मात् कॉन्स्टांज़्नगरम् विशालम् प्रबलञ्च अस्ति तस्मात् स्विस्शासनम् निवेदनम् न स्वीकरोति स्म। अतः कॉन्स्टांज़्नगरशासनम् स्वाबियासंघे मेलनम् अकरोत्। 1499 वर्षे स्वाबियायुद्धे पराजयानन्तरम् कॉन्स्टांज़्नगरशासनम् थुर्गौक्षेत्रे अधिकारम् अत्यजत्, यत् अधिकारम् तदानीम् स्विस्राष्ट्रम् अजयत्।
प्रोटेस्टण्ट् प्रतिवाद्यं नगरे 1520 दशके अम्ब्रोसियस्ब्लेररस्य नेतृत्वे आरभत।झटिति नगरे प्रोटेस्टण्ट्मतम् गृहीतम् तथा क्रैस्तालायेषु क्रैस्तचित्राः अपसारिताः एवं बिशपः मीर्स्बुर्ग् नगरम् गतवान्। नगरे पुरस्तात् टेट्रपोलिटन् नीतिः गृहिता, तत् पश्चात् औग्स्बर्ग् नीतिः गृहिता। परंतु 1548 वर्षे रोमचक्रवर्तिना चार्ल्सपञ्चमेन नगरे प्रतिबन्धम् नियुक्तम् तथा नगरं हाब्स्बर्गराज्ये अधीनमभवत्। नगरस्य स्वराज्यम् लुप्तम्।
हाब्सबर्ग् शासकाः कथोलिक्मतम् पुनर्स्थापितवन्तः तथा 1604 वर्षे कथोलिक्विद्यासंस्थां अपि स्थापितवन्तः। संस्थया 1610 वर्षे निर्मिता रंगशाला अद्यापि निर्वहिता ततः जर्मनिदेशस्य ज्येष्ठा रंगशाला अस्ति।
1806 वर्षे नगरम् बाडेन् ड्यूकस्य अधीनमभवत्। 1821 वर्षे बिशपपदवी लुप्ता अभवत् तथा नगरस्य मतकार्याणि फ़्राय्बर्ग् बिशपस्य अभवन्। 1871 वर्षे नगरम् नवस्थापिते जर्मनीसाम्राज्ये मेलेनम् अकरोत्। द्वितीयविश्वयुद्धानन्तरम् बाडेन्गणराज्ये मेलनम् अभवत्।
नगरस्य पुरातनभागम् विशालम् अस्ति, यस्मिन् भागे पुरातनभवनानि स्रज्तरुराजयः सन्ति। अतिविशालभवनेषु जयेष्ठक्रैस्तालयम्, त्रयः अट्टकाः संति।
विश्वविद्यालयम् 1966 वर्षे स्थापितम्। विद्यालये विशिष्ठम् विंशतिलक्ष्यपुस्तकैः युक्तं यावद्काले उपल्भ्यम् च पुस्तकालयम् अपि अस्ति एवमेव औद्भिदोद्यानम् अस्ति। 2007 वर्षानन्तरं नवसु अतिविशिष्ठविश्वविद्यालयेषु एकमस्ति।
नगरे अपि फ़र्डिनण्ड् जेपेलिनः जातः, येन जेपेलिनविमानम् संकल्पितम्।
वातावरणम्
यस्मात् सरोवरतटे अस्ति तस्मात् एतस्य नगरस्य वातावरणम् ग्रीष्मकाले उष्णम् शीतकाले शीतलम्
अन्तरराष्ट्रीयसंबंधाः
संबंधितानि नगराणि:
नवांशहर-नगरम्
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
परंब्रह्मन्
परंब्रह्मन् परं ब्रह्मन्.
उद्धरणम्
वर्गः:हिन्दुधर्मः
यदा विनियतं चित्तम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टदशः(१८) श्लोकः।
पदच्छेदः
यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः युक्तः इति उच्यते तदा ॥
अन्वयः
यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः तदा युक्तः इति उच्यते ।
अर्थः
एकाग्रताम् आपन्नं चित्तं यदा विषयानुसन्धानं परित्यज्य आत्मनि एव तिष्ठति तदा सः जनः सर्वकामेषु 	निःस्पृहत्वात् युक्त इति उच्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
18 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हास्यचूडामणिः
हास्यचूडामणिप्रहसनम् अङ्कद्वयात्मकं वत्सराजस्य अनुत्तमा कृतिर्भगवदज्जुकीयादनन्तरं प्रशस्तिमर्हति। नीलकण्ठयात्रोत्सवे प्रभातवेलायामस्याभिनयः परमददेवेन कारितः ।
कथावस्तु
कपटकेलिर्नाम वाराङ्गनामाता प्रातरुत्थिता चेट्या तद्रात्रौ चिरसञ्चितमाभरणराशिं चोरैरपहृतमूचे । न द्वारमनावृतकपाटं न च भित्तौ सन्धिः कथं केन चोरितमिति चिन्तयमाना सा कल्पयति - दुहितुरनुरागभाजनेन कालकरण्डेन नाम द्यूतकरेणेदं चौर्यं कृतं भवेदिति। ततो जीर्णोद्यानमठमधिवसन्तं ज्ञानराशिं स्तेय-रहस्य-ज्ञानायानुचरेण मुद्गरकेण सार्धं गता। मुद्गरकश्च तद् वृत्तमाकण्यवदत् -
जाणंताण समक्खं णाअरलोआण मुसदि सव्वस्सं।
हेलाए अम्ह अम्बे कधेहि चोरो अंबए सरिसो॥
ज्ञानराशिः – श्लोकद्वयं कण्ठगत कृतं कच्चित् ?
ज्ञानराशिः – रे रे मूर्ख, गुरोर्नाम न गृह्यते।
अथ शिष्यः श्लोकं पठति स्म -
आलोक्य सर्वगात्राणि विचार्य च पुनः पुनः।
इदमेकं तु निष्पन्नं ध्येयो नारीजनः सदा।।
नमस्ते पाण्डुरैकाक्ष नमस्ते विश्वतापन।
नमस्तेऽस्तु मृषाकोश महागुरुषकूर्चक।।
पाण्डुराक्ष इति स्वस्यैव परिहासं मत्वा गुरुः शिष्यं ताडयितुमुद्यतः । दुर्भाग्योपहता अध्यापकाः स्वतो मेधीयांसं शिष्यं न सहन्त इत्युक्त्वा ततोऽपसरन् शिष्यः कथंकथमपि गुरुणा शमितः श्लोकानां परुषाक्षराणां रटनमुपेक्ष्य केवलं विद्यां दातुं निवेदयामास । अशुभेयं केवली विद्येति कृताभिप्रायो ज्ञानराशिरुवाच -
दिव्ये शुद्धिकृता व्यलोककथनाच्चौरेण तातो हतो
भ्राता मे विननाश कालफणिना दष्टो निधानं खनन्।
युद्धज्ञान-विपर्ययान्नृपतिना हन्तुं समाकांक्षितो
जातोऽहं भगवानिये कुलरिपुर्विद्या हि नः केवली॥
तथापि ते केवल्या रहस्यं वदामि -
किं वाग्भिर्निकषो हि नः फलमिति स्याद् गूढगर्वग्रहः
प्रश्नेष्वाविलमुत्तरं विरचयेन्न व्याहरेन्निर्णयम्।
सिद्धं कार्यमवेक्ष्य निश्चितमिदं पूर्व मयासीदिति
स्फारं स्फारमुदीरयेदुपचरेत् कञ्चिन्मृषासाक्षिणम्॥
इति दिशा प्रवर्तते कथानकं प्रहसनस्य।
समीक्षा
हास्यचूडामणि-प्रहसनं परिगणितेषु संस्कृत-प्रहसनेषु चूडामणिं चुम्बन्-नामसार्थक्यं दधाति। शृङ्गाराभासोऽन्तःसलिल इव प्रवाहो न क्वापि हास्यरसमतिशयानो मर्यादामतिक्राम्यति। इदं च रूपकं लोकस्य दुष्टप्रवृत्तिमलानां भाण्डमिव स्फोटयन् कलुषं पुरत एव स्फारयति। क्वचित् क्वचिदेकोंक्तयो मनो हरन्ति यथा मदनसुन्दरी कामावेशवशीकृता वदति -
भुञ्जानाः सहकारकोरकविषं प्राणन्ति पुष्पंधयाः
श्रीखण्डानिल-कालकूट-पवनैर्मूर्छन्ति नैता लता
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वृत्ति
वृत्ति, अभिसम्प्लव, कलङ्कुर, धारावर्त (हिन्दुधर्मः, योगः)
उद्धरणम्
वर्गः:योगः वर्गः:हिन्दुधर्मः
हरिताक्षवृक्षः
पञ्च अग्निवृक्षेषु अन्यतमः अयं वृक्षः भारतीयसाम्पदाये पवित्रस्थानम् आप्नोति । यज्ञवृक्षः ब्रह्मवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । एशियाखण्डस्य बहुषु भागेषु अयं वृक्षः दृश्यते । फैकस् ग्लोमेरटा Ficus glomerata   इति अस्य वैज्ञानिकं नाम । मोरेसि कुटुम्बेअ अयं वृक्षः अन्तर्गच्छति । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति । आङ्ग्लम् - कण्ट्री फिग् ट्री, । Country fig tree. कन्नडम् - औदुम्बर, गुलाश, मेडि । ಔದುಂಬರ, ಗುಲಾಶ, ಮೇಡಿ  । हिन्दी - गुलार, उमर । तमिळु - अदम्। அதம் । तेलुगु - ब्रह्ममेडि। బ్రహ్మమ్మేడి । मराठि - उंब्रा । मलयाळम् - जन्तुफलम् । ജംതുഫലമ് ।
उपयोगाः
हरिताक्षवृक्षस्य वल्कलानां पत्राणां शलाटूनां मूलानां कषायम् आमशङ्कारोगे नियन्त्रणं साधयति । फलरसं मधुना सह खादनेन गर्भवतीनाम् अतिसारः नियन्त्रितः भवति । फलरसस्य काण्डरसस्य च पानेन मधुमेहस्य नियन्त्रणं भवति । फलभक्षणं पित्तहरि भवति ।  पेशलपत्राणि अथवा शालटून्  घातयित्वा मधुना अथवा गुडेन सह खादति चेत् पित्थसम्बद्धरोगाः उपशान्ताः भवन्ति । अस्य मूलानि जले निमज्ज्य जलं पिबति चेत् शरीरं शीतलं करोति । त्वचः चूर्णं तिलतैलेन सह योजयित्वा प्राचिनस्य व्रणे लेपनेन कलङ्कः लीयते । त्वचः कषायं क्षतक्षालनार्थम् उपयोजयन्ति । वृक्षस्य काण्डात् निस्सरतः निर्यासः मूलव्याधेः अतिसारस्य निरोधकः । वृक्षस्य त्वचः प्राणिचर्मसंस्करणे उपयुज्यन्ते । निर्यासेन रब्बर् कागदं च उत्पादयन्ति । पेशलपत्राणि व्यञ्जने उपयोजयन्ति पशावः प्रीत्या खादन्ति च । अस्य फपानि सुन्दराणि पानकं कृत्वा जनाः पिबन्ति ।  अस्य काष्टं तु गृहनिर्माणे उपयुज्यते ।
वर्गः:सस्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:विषयः वर्धनीयः
धन्वन्तरिः
धन्वन्तरिः ओषधीनां देवता। महाविष्णोः अवतारत्वेन अपि धन्वन्तरेः उल्लेखः वर्तते। एषः आयुर्वेदाधिदेवता। समुद्रमथनकाले क्षीरसागरादुद्भूतः इति प्रथा वर्तते।
पुराणादिषु
रामायणस्य बालकाण्डे भागवतपुराणे च धन्वन्तरिः क्षीरसमुद्रादुत्पन्नः इति उल्लेखः दृश्यते। देवैः दानवैः च समुद्रस्य मथनं कृतम्। तदानीं चतुर्दश वस्तूनि उत्पन्नानि तेषुः अयं धन्वन्तरिः अन्यतमः। तेषां चतुर्दशानां वस्तूनां पट्टिका अस्मिन् श्लोके दृश्यते। लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजातकसुराधन्वन्तरिश्चन्द्रमाः। गावः कामदुहा सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवांगनाः। अश्वः सप्तमुखो विषं हरिधनुः शंखोमृतं चाम्बुधेः रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्यात्सदा मंगलम्॥ एवमुत्पन्नः धन्वन्तरिः एव आयुर्वेदं लोके प्रकटितवान्। उत्पत्तेः अनुक्षणं सः स्वकीयं कार्यं किम् इति विष्णुम् अपृच्छत्। तदानीं विष्णुः देवाः तु हविर्भागभाजः विद्यन्ते। तेषां स्थानं भवान् प्राप्तुं न शक्नोति। परन्तु भवान् लोके प्रसिद्धः भविष्यति। अतः आयुर्वेदस्य अष्ट भागान् करोतु इति आदिष्टवान्।
द्वापरयुगे
द्वापरयुगे अपि काशराजस्य वंशे धन्वन्तरेः आविर्भावः आसीत्। काशराजः काशीनगरस्य निर्माता आसीत्। तस्य वंशावल्याः उल्लेखः हरिवंशपुराणे एवं वर्तते। काश-दीर्घतपा-धन्व-धन्वंतरि-केतुमान्-भीमरथ (भीमसेन)-दिवोदास-प्रतर्दन-वत्स-अलर्कः। विष्णुपुराणे एषा वंशपरम्परा उल्लिखिता। काश-काशेय-राष्ट्र-दीर्घतपा-धन्वंतरि-केतुमान्-भीरथ-दिवोदास।
मूर्तिस्थापनम्
विष्णुधर्मोत्तरपुराणे धन्वन्तरेः सुन्दरं रूपं चित्रितं वर्तते। तदाधारीकृत्य धन्वन्तरेः प्रतिमादीनां निर्माणम् आ बहोः कालाद् प्रवर्तते। धन्वन्तरेः चत्वारः हस्ताः, तेषु एकस्मिन् हस्ते अमृतं विद्यते। अपरेषु हस्तेषु शङ्ख-चक्र-जलूकाः विद्यन्ते। जलूकहस्तः एव सर्वदापि धन्वन्तरेः चित्रेषु दृश्यते। तद्विषये एवं वर्णितमस्ति। ॐ शंखं चक्रं जलौकां दधदमृतघटं चारुदोर्भिश्चतुर्मिः। सूक्ष्मस्वच्छातिहृद्यांशुक परिविलसन्मौलिमंभोजनेत्रम॥ कालाम्भोदोज्ज्वलांगं कटितटविलसच्चारूपीतांबराढ्यम। वन्दे धन्वंतरिं तं निखिलगदवनप्रौढदावाग्निलीलम्॥
जन्मदिनम्
दीपावल्याः दिनद्वयात् प्राक्, तन्नाम आश्वयुजकृष्णत्रयोदश्यां धन्वन्तरेः जन्मदिनम् आचर्यते। भारते २०१६ संवत्सरतः प्रतिवर्षं राष्ट्रिय-आयुर्वेद-दिनम् आचर्यते।
देवालयाः
भारते बहुत्र धन्वन्तरेः देवालयाः सन्ति। तत्रापि दक्षिणभारते विशिष्य तमिलुनाडुकेरलराज्ययोः आयुर्वेदपरम्परा महती विद्यते। अतः एतयोः राज्ययोः अधिकानि धन्वन्तरिमन्दिराणि दृश्यन्ते। तत्र तोट्टुवाधन्वन्तरिमन्दिरं विशालतं वर्तते। पूर्वमुखः धन्वन्तरिविग्रहः षट् फीट् परिमितः उन्नतः वर्तते। दक्षिणहस्ते अमृतभाण्डः च गृहीतः वर्तते। गुरुवायूर् एकादशीदिने अत्र महान् उत्सवः प्रचलति। तमिलुनाडुराज्ये श्रीरङ्गे रङ्गस्वामिदेवालये धन्वन्तरिदेवता अपि विद्यते। गरुडवाहनभट्टर् नामकः कश्चन महान् आयुर्वेदवैद्यः देवालयस्य अन्तः धन्वन्तरेः मूर्तिं स्थापितवान् इति उल्लेखोऽपि वर्तते। काञ्चीपुरे अपि कश्चन धन्वन्तरीदेवालयः दृश्यते।
आयुर्वेदे
आयुर्वेदसम्बद्धान् लक्षं श्लोकान् ब्रह्मा रचयामास। आयुर्वेदशास्त्रस्य एकसहस्राध्यायात्मकस्य सर्जनमपि ब्रह्मणा एव कृतम्। प्रजापतेः अश्विनीकुमारौ आयुर्वेदं ज्ञातवन्तौ। अश्वनीदेवताभ्याम् इन्द्रः पपाठ। इन्द्रात् धन्वन्तरिः आयुर्वेदविद्यां जग्राह। धन्वन्तरेः सुश्रुतः आयुर्वेदविद्यां प्राप्य लोके प्रसारयामास। परन्तु भावप्रकाशे आत्रेयप्रमुखाः मुनयः इन्द्रात् आयुर्वेदं पठित्वा अग्निवेशं बोधयामासुः। अत्र धन्वन्तरेः उल्लेखोऽपि न विद्यते।
भवानीदेवी (सीताकुण्डम्)
भवानीदेवी (सीताकुण्डम्) एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य चित्तगाङ्गमण्डलस्य सीतकुण्डरेलनिस्थानकस्य समीपे अस्ति । अत्रत्य चन्द्रनाथपर्वते चन्द्रनाथदेवालयः अस्ति ।
सम्पर्कः
चित्तगाङ्गतः ३३ की.मी.दूरे अस्ति एतत् स्थानम् ।
वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः दक्षिणबाहुः पतितः अस्ति इति विश्वासः । अत्रत्या देवी भवानीदेवीनाम्ना पूज्यते । अत्रत्यशिवः चन्द्रशेखरनाम्ना पूज्यते । स्थानीय-ऐतिह्यानुसारं "कलियुगे प्रतिदिनम् अत्र आगच्छामि” इति शिवः भक्तेभ्यःआश्वासनं दत्तवान् आसीत् । केचन एतत् स्थानं कुमारीकुण्डम् इत्यपि वदन्ति ।
नल्गोण्डामण्डलम्
नल्गोण्डामण्डलम् (Nalgonda district) दक्षिणभरतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नल्गोण्डा नगरम्।
इतिहासः
बहुभिः राजवंशीयैः पालितमिदं नीलगिरिः इति व्यवहृतं मण्डलं नल्गोण्डा । काकतीयराजाः, शातवाहनाः, कदम्बवंशजाः, चालक्याः, मोघल् राजाः च पालकेषु प्रमुखाः । १९०५ तमवर्षपर्यन्तं वरङ्गल्, मेदक् इति मण्डलयोः मध्ये सम्मिलितम् आसीत् । निजांविरोधिकरणोद्यमे सप्रश्रयं भागः स्वीकृतः अस्य मण्डलस्य सामाजिकैः । भौगोलिकम् अस्य मण्डलस्य प्राग्दिशि खम्मं, कृष्णा च मण्डले, पश्चिमायां रङ्गारेड्डि, भाग्यनगरमण्डले, दक्षिणे महबूब् नगरमण्डलं च सीमायां वर्तन्ते । राज्यवैशाल्ये ५.१७% भूम्याम् इदं मण्डलं विस्तृतम् । अरण्यं ५.८३% वर्तते । ७५% कृषिभूमिः अस्ति । नागार्जुनसागर् वामकुल्याभ्यः सस्यभूमये जलं प्रेष्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि
यादगिरि लक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, भुवनगिरिदुर्गम्, मिट्टपल्लि नृसिंहस्वामी देवालयः, नागार्जुनसागरवारधिः, जनगामसमीपस्थाः बौध्दस्तूपाः इत्यादीनि पर्याटकस्थलानि विराजन्तेऽस्मिन् मण्डले । मण्डलमिदं पञ्चनारसिंहक्षेत्रम् इति प्रसिद्धम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि
ऋ
वर्णमालायां सप्तमः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति| अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति ।
नानार्थाः
“ऋकारः कुञ्जरे शैले धीभेदे देवमातरि। भावे देवरिपौ नद्यां सुरायां देवरे दिवि “ – नानार्थरत्नमाला “ऋ कुत्सायां च वाक्ये च देवमातर्यनव्ययम्”- हेमकोशः “ऋ-गतौ प्रापणे च”
वर्गः:वर्णमाला वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
आगमडम्बरम्
लेखकपरिचयः
काश्मीर-मूर्धन्यानां विपश्चितां रससिद्धानां कवीनां कोविदानां शास्त्रकृतां च प्रभवा अभूवन्निति को न वेद । अन्यासां ज्ञानशाखानामिव रूपकाणामपि प्रभूतं वाङ्मयं तत्र निर्मितं भवेदिति अनुमापि प्रत्यक्षायते किन्तु जयन्तभट्टस्यैनां कृतिं विहाय न किमपि काश्मीरीयं रूपकमद्ययावदुपलब्धम् ।
न्यायमञ्जरीं पुरस्कृत्य खलु जयन्तभट्टो महीयसीं समज्ञां लब्धवान् । अनेन ग्रन्थेनासौ सर्वान् न्यायेतर-सिद्धान्तानपाकृत्य गौतमीयमेव मतं प्रत्यपादयत् । अतोऽपि प्रागसौ न्यायकलिकामुन्मील्य प्रमाणादीनां षोडशनामक्षपादीयानां तत्त्वानां सुरभिदलैः शिष्यपरम्परामवाकिरत् । गौतमसूत्राणां व्याख्यामभिपल्लवयन् सातिशयं विशदं च शास्त्रानुरागमाविर्भावयन्नेषः न्यायपल्लवं नाम ग्रन्थं व्यरचयत् । सर्वातिशायिनीं न्यायराद्धान्तानुकूल्यमाबहन्तीं कैशोर एवाष्टाध्यायीवृत्तिं कृतपूर्वी किलायं नववृत्तिकारोपाधिं जग्राह । अध्यापनैकरसविश्रान्तसंविदोऽस्य शिष्याणां विपुलता व्याप्नोत् काश्मीरान् भारतवर्षं च । अयं हि साङ्गवेदानां शास्त्राणां च दोषज्ञप्रकाण्डमभवत् । एतदप्यस्य महिमानं तनोति, यदयमाथर्वणीं श्रुतिमग्रगण्यतामनयत् । नैयायिकतल्लजः सन्नप्यसौ वैदिकः शैवोपासनापश्चासीत्।
परिवारः, कालश्च
गोत्रेण भारद्वाजो वर्णेन ब्राह्मणोऽसौ विद्यायोनिवंशयोरेकतानतां बिर्भात । अस्य पूर्वपुरुषा गोडेभ्यः काश्मीरेषु दीर्वाभिसारीमावसन् । तेषामन्यतमः पण्डितमतल्लिका शक्तिस्वामी मुक्तापीडस्य महाराजस्य मन्त्रित्वमलंचकार। तद्वंश्य: कल्याणस्वामी योगशास्त्रनिष्णातो विमलमतिर्जयन्तभट्टस्य पितामहोऽभवत् । राज्ञः शङ्करवर्मणो धर्ममन्त्रित्वं भजन् जयन्तो राजकोपभाजनतां गतः कारां निषेवमाण एव न्यायमञ्जरीं विरचितवान् । अस्य तनुजन्मा शिष्यश्चाभिनन्दो यौवन एव ‘कादम्बरी-कथासारं' नाम ग्रन्थं विरच्य ख्यातिं लब्धवान्।
स्वाध्यायः पठितो यथाविधि परामृष्टानि चाङ्गानि षड्
मीमांसापि निरूपितेति विहितं कर्म द्विजन्मोचितम्।
नित्याधुतकुतर्कधूसरगिरां यावत्तु वेदद्विषां
न्यक्कारो न कृतः कृतार्थम् इव मे तावन्न विद्याश्रमः।।
कथावस्तु
प्रथमेऽङ्के राजवैभवोचिते श्रीनगरस्य विहारे विवादेन बौद्धभिक्षुन् पराजेतुं वैदिकः स्नातकः सङ्कर्षणो वटुश्च प्रविशतः । तत्रत्या अभ्यवहाराः कामुकविलासाश्च तयोरुद्वेगकरा बभूवुः । अनात्मवाद उपहास्य इति तयोर्मतम्, वैदिकयागेषु पश्वालभनं जुगुप्साकरमिति बौद्धानां दृष्टिः । तावदेव कतिपये प्राश्निका विहारं प्रविशन्ति । तान् प्रति विवादस्य विषयः उपस्थापितः -
तस्मात् सर्वं शून्यं सर्व क्षणिकं निरात्मकं सर्वम्।
सर्वं दुःखमितीत्थं ध्यायन् निर्वाणमाप्नोति॥
इत्यन्ते प्राश्निकाः स्नातकविजयघोषेण सभां विसृजन्ति स्म । प्रवेशके कोऽपि क्षपणकः प्रेयस्या दुष्टतापस्याश्चरणयोः पतन् तां प्रसादयितुकामोऽनुयन्नपि प्रत्याख्यातः । तथापि नवयौवनोल्लासललामकमनीयायां बन्धक्यां रागबन्धं दृढीकरोति । बन्धकीवेषधरस्य चेटस्य व्यतिकरे कामुकः क्षपणको तस्य पुरुषभावं प्रतीतवान्।
द्वितीयेऽङ्के स्नातकेन संकर्षणेन सङ्गतः क्षपणको जिनरक्षितः स्वयमेवापूर्णमन्यतां व्याहरति -
निषिद्धं यानेनाप्यनुसरति तानेव विषयान्
न तेषां वैषम्यं विमृशति विपाके बहुविधम्।
न विद्मः किं कुर्मो विशति न शिवे वर्त्मनि मनो
न शाम्यत्येवैषा निरवधिरविद्या भगवती ।।
अनेकान्तवादं विवादविषयमवलम्ब्य संकर्षणं प्रश्नबाणसंधानपरमुपलभ्य भिक्षुकार्यमवसीदतीति व्याजेन जिनरक्षितस्ततोऽन्तर्हितः । गते तस्मिन्नन्यस्तपसः प्रविश्य स्वव्रज्यात्वरायाः कारणं प्रति स्नातकमुवाच - जिनरक्षितस्य तपोवने क्षपणकानां महती भोजनव्यवस्थासीत् । तद्यथा -
इह खलु भवपाश-पङ्क्तयो विशकलिता इव भान्ति देहिनाम्।।
इति निशम्य स्नातको नीलाम्बरजैनोपासकानां मेलकं प्रेक्षितुं ततो निष्क्रान्तः । तान् मिथुनेविहरतो दृष्ट्वाऽसौ स्वगतमभाषत - "एकनीलवसनावृताविमौ स्त्रीपुंसौ किमप्यति पेशलं गायन्तौ सह विहरतः।"
ते च प्रत्यवदन् - जयइ मुणो नील बरणाहो, जेण समिउ भवसंवरगाहो।
इत्यादीनां गीतानामयं भाव उल्लसति - अस्मन्मते स्त्रीसुखं भुञ्जाना मोक्षं लभेरन्-इति। अत्रेदमवधेयं यद् राज्ञा शंकरवर्मणा नीलाम्बर-सम्प्रदायोऽपुनरुत्थानाय शासनेनोत्सारितः। अद्यत्वेऽस्माकं देशे प्रचलितांस्तादृशः सम्प्रदायानुपरोद्धं कः प्रभुः ?
एतैः संकथापि पापलेपदायिनीति मत्वा स्नातको निर्गतः ।
प्रवेशके कङ्कालकेतुर्नाम दुवृत्तो माहेश्वरसाधकः स्वमित्रेण श्मशानभूतिना सह राजशासनभयेन पलायितुं व्यवतिष्ठते । कङ्कालकेतुर्मित्रं वदति - सुरां पिबामो मांस भक्षयाम: स्त्रीसमागमसुखमधिगच्छामः, सर्वथा नीलाम्बरा इव वयमपि वर्तामहे, तेनावां साधकवेषं निगूह्यान्धतमसे पलायावहै-इति । तौ च सुगन्धादेव्या नाम राजमहिष्या दत्तमानायाः कालशिखाग्नेर्नाम योगेश्वर्याः साहाय्येनात्मरक्षां वाञ्छतः।
तृतीयेऽङ्क संकर्षणो वटुं पृच्छति - तत् किमन्ये न नीलाम्बरच्छायानुकारिणे उत्सारणयोग्याः प्रचरन्ति पृथिव्यामलीकतापसाः" इति। वटुराह -
अपेयं किं तेषां न तु विरहितं यद् द्रवतया
अभक्ष्यं यत् तिक्तं दलयितुमशक्यं च दशनैः।
अजाता प्रेता वा यदि परमगम्या स्तनवती
तपःस्थाने योग्यं किमिव यदि वा शौण्डिकगृहम्॥
इति माहेश्वरानपि कांश्चन तथाभूताञ्छ्रुत्वा तान् सन्मार्गाच्च्युतेर्वारयितुं चिन्तयति संकर्षणे दूतो राजाज्ञातो भीतानन्यानपि तापसान् पलायनपरान् सन्दिष्टवान्। संकर्षणस्तादृशान् यथास्थिति स्थापयितुमनुरोधयांबभूव ।
ततः श्रीधर्मशिवभट्टारकस्याश्रमं गतः संकर्षणस्तद्दर्शनपूतमनास्तेनानुगृहीतः कियन्तं घटीकालं तस्थौ । तावदेव वृद्धाम्भिर्नाम चार्वाकस्तत्र समेतः पूर्वं धर्मशिवेन पश्चाच्च संकर्षणेन कृतविवादः पराभूतः । इमे चार्वाका अपि राष्ट्रवादपसारणमहन्तीति धर्मशिवः संकर्षणं प्रोक्तवान् । अथ राज्ञः शंकरवर्मण आगमनसमाचारेणाङ्कसमाप्तेः पूर्वं संकर्षणो धर्मशिवं यथास्थितं वृत्तं वर्णितवान् -
न हि द्विष्मो देवं शिवमनुपमैश्वर्यविभवं
स एवैको हेतुः स्थितिविलयसर्गेषु जगताम्।
परस्तेभ्यस्तस्मिन् भुवनमखिलं संश्रितमिदम्।।
इति शैवाः पाशुपताः कालामुखा महाव्रतिनश्च स्वैरं काश्मीरेष्वेव निवसन्त्विति ।
चतुर्थेऽङ्के राजादेशेन महानैयायिकस्य धैर्यराशेरध्यक्षत्वे विपश्चिता सभा पाञ्चरात्रादीनां वेदानामिव प्रामाण्यमप्रामाण्यं वेति निर्णतुं समायोजिता। वेदा इव पाञ्चरात्रागमा अपि प्रमाणमितिनिर्णयन् धैर्यश्रीराह -
प्रमत्तगीतित्वमलौकिकत्वं लाभादि लोभादि न यत्र मूलम् ।
तथाविधानामयमागमानां प्रामाण्यमार्गों न तु यत्र तत्र ।।
इति सर्वे धैर्यश्रिया कृतं सत्यानुसन्धान प्राशंसन् । तात्कालिकस्य वस्तुनः समायोग आगमडम्बरस्य महान् विशेषः । तदानीन्तनस्य काश्मीराधीश्वरस्य शंकरवर्मणो मन्त्रिपदं भूषयतो जयन्तभट्टस्य पट्टशिष्यः संकर्षणः स्नातकः सन् समयाचार-दूषकाणां वेदनिन्दापराणां साधुब्रुवाणां दुष्प्रवृत्तीः संपरिज्ञाय काश्मीरांस्तैर्मुक्तान् विधातुं गुरुं प्रोत्साहयति स्म । जयन्तभट्टस्य सम्मतः संकर्षणो राज्ञा धर्माधिकारिपदेन सम्मानित: काश्मीरान धर्मकण्टकशोधनेन निरवद्यान् कत्तुमादिष्टवान् - "भो भोः पौरजानपदाः, एष खलु महाराजशंकरवर्मदेवराज्ञया भट्टश्रीसंकर्षणः सर्वानेव युष्मान् बोधयति -
ये धानादि-जगत्प्रवाह-पतिता नानागमाः साधव-
स्ते तिष्ठन्तु यथास्थिताः स्वसमाविष्टाचरन्तः क्रियाः।
ये तु प्रस्तुत-धर्म-विप्लवकृतः पापास्तपोऽपायिन-
स्ते चेदाशु न यान्ति घातयति तान् दस्यूनिव क्ष्मापतिः।।
इति वस्तु-पर्यालोचनेन समयाचारिकस्य धर्मस्य प्रतिष्ठापनैव लक्ष्यभूता। अभिनयशिल्पाजतजीविकोपायानां तदा का स्थितिरभूदिति सूचयदागमडम्बरं कमपि विशेषं दधाति । तद्यथा सूत्रधारः - “भरतमुनिनोपदिष्टे दशरूपकप्रयोगे किल कृतश्रमा वयम्।"
इति वदन् परिशीलितनाट्यशास्त्रैरेव नटैर्भाव्यमासीदिति सूच्यते। तथापि तेषां दुःस्थितिर्मनो दुनोतितराम् । यथा च स एव -
"नटत्वं नाम जघन्यः कोऽपि सतताव्यस्तसूत्कटकपट-व्यापा-डम्बरः कुटुम्बभरणोपायः। ....इन्द्रजालमायाप्रायं नटवृत्तम् । नटो वस्तुस्थित्या जठरभरणे शिल्पपूरणः । तद्वरमिदं कुशिल्पमल्पफलमलघुक्लेशमतित्रपाकरमुपसंहृत्य....- '' इत्यादि।
समीक्षा
प्रस्तावनैवामुष्य नाटकस्य नावीन्यं प्रावीण्यं च वहति, यत्र सूत्रधारः स्वव्यवसाय-दुःस्थितिं प्रति क्रन्दमानः प्रेक्षकान् सर्वतो व्यावृत्य चेतो नाट्यप्रयोगे दत्तावधानान् करोति । अपि चैनत् सर्वथैवालौकिकमशास्त्रीयं च स्पष्टमुद्घोषयति । पारिपार्श्विकोऽपि जयन्तभट्टस्य व्याजस्तुतिं तन्वान आह -
"काव्यं करोति स कविर्भरतोपदेशमुल्लंघ्य" इत्यादि । किमिदं नाटकं नाम, यत्र पञ्चावस्थात्मकं कार्यव्यापारमुल्लंघ्यैव कापि स्वैरिणी सरणिरनुसृता दृश्यते । अपीदं नाटकनामसार्थक्यमपि वहति यत्र चत्वार एवाङ्काः विराजन्ते, मन्ये रूपकपर्यायं नाटकशब्दं मनसिकृत्यैव दुर्दुरूढत्वं नैयायिकस्य नाट्यकृतः संसूचयति । प्रथमाङ्कात् पुरस्तादुपनिबद्धो विष्कम्भको नैव स्कभ्नाति किमपि सूच्यं तत्त्वजालं कथाभागमेवाङ्गस्य दृश्यतां नयति । अमुष्मिन् प्राधान्यं दधद् भिक्षुरङ्गतस्य नायकस्य संकर्षणस्य प्रतिपक्षत्वं वहति । प्रथमयोरङ्कयोः प्रवेशके क्षपणकयोश्चेटस्य च स्ववृत्तमेव दृश्यते, नैव पूर्वापरकथायोगस्तेन सूच्यते। चतुर्थेऽङ्के धैर्यराशिधैर्येण नटस्य सामाजिकस्य च धैर्यपरम्परा व्याहुन्यमाना चकास्ति । धैर्यराशिर्हि पञ्चदशाद् आ च व्यधिकशततमात् एकनवत्या पद्यानां प्रवचनेन पीडयतितमाम् । नेदं नैसगिर्कं न वा रङ्गोपयुक्तम् इति सूत्रधारो यदस्य नाटकस्याशास्त्रीयत्वमलौकिकत्वं च व्याजेन स्तौति तत् समीचीनमेव निन्दापरं प्रशस्तिवाचनम् ।
दार्शनिकविवादोत्तोलकेऽत्र नाट्ये चरित्रानुशीलनं नैव समीक्षादेशमनुवसति, तथापि शत्नभूतेन जिनरक्षितेन कृता स्नातकस्य प्रशंसा समाकर्षति - "दुर्विषहमस्य पौरुषम् । अपूर्वैषा वक्तृशक्तिः प्रज्ञा च ।" इत्येवं जयन्तभट्टो जैनानां मनोबलहानमेव सूचयितुकामः।
दर्शनोपदेशपरेऽमुष्मिन् रूपके काव्योचितसौभाग्यभाञ्जि विरलान्येव सन्ति स्थलानि, किन्तु यत्र कुत्रापि कलास्वारस्यमनुरुन्धानो दृश्यत एव जयन्त भट्टः । यथा पद्मिन्याश्छविः -
अधः शाखैरूर्ध्वस्थित-चिततमलैः कमलिनीजलं धत्ते लक्ष्मीं पुलिन-तरु-षण्डैः प्रतिमितैः । इहान्तर्दृश्यन्ते विटप-विनिविष्टाः क्षितिरुहां विहङ्गाः खादन्तः फलशकलमुत्तानवदनाः।। नीरसानां चर्चानां मध्ये जातु चर्चेव चन्दनच्छायाः स्पृशति हृदयमानुप्रासिकी रचना -
एते धूलनभस्मधूसररुचो धूपाग्निसंधुक्षणे
दक्षास्तत्क्षण-पीत-पुण्य-पुरजित्पूजार्थ-पुष्पासवाः।
धन्याः कं न हरन्ति तापस-जटा-ग्रन्थि-श्लथीकारिणः
कंथामन्थर-लास्य-दान-रसिकाः शैवाश्रमे वायवः॥
नीरसता-कर्शितेष्वपि हास्यस्पर्शः समुत्फुल्लतामेव पुष्णाति । यथा द्वितीयाङ्कात् पुरस्तने प्रवेशके क्षपणिकावेषवञ्चनापरश्चेटः क्षपणकं विज्ञापयति - बालिकेवाहं प्रव्रजिता केनापि यूना शीलभङ्गं कारितेति। क्षपणकस्तु सुधाकुल्यामेवागतां मनसि करोति । चेटे च–स युवा तां विहाय कामपि जरतीं क्षपणिकामवगाहत इति कथयति । क्षेपणकंस्तं (तां) चुम्बितुकामः । अनुद्गतवक्षोजंवक्षो वीक्ष्य परीक्ष्य च स्पृष्टाङ्गसन्निवेशोऽसौ कुपितश्चेटमधर्षयत् । मां ताडयसि वा भर्सयसि वा चेदहं परमाचार्यमाह्वयेयमिति चेटेन पराभूतः क्षपणकस्तस्य पादयोः साष्टाङ्गमपतत् । तावदेवागता पुरातनी जरती क्षपणिका चेटं परास्य क्षपणकं सुनिभृतं भृशं प्रहारैः शिथिलतबन्धनसन्धिं कृतवती।
आस्तां तावज्जैनान् प्रति वितृष्णा, स्यादेतद् यदि नीलाम्बरीया आसन् कामुकताकीलितहृदयाः, भवतु यथा वा तथा वा स्थितिः, जयन्तभट्टसदृशाद् विदुषो नापेक्षामहे तादृशमधमपात्रावतारणं तथाविधं च हास्यताण्डवम् । अभिव्यञ्जनाया गम्भीरमा तावज्जयन्तभट्टेन न किमपि सख्यं रक्षतीति न्यायमञ्जरीतोऽपि जानीमः।
चरित्रानुरूपतां भजन्ती भाषा सुतरां भावयति चेतः । प्रवेशके चेटो मागधी परिनिष्ठितामेव वक्ति । नीलाम्बरमिथुनस्य गीतान्यपभ्रशनिबद्धानि चकासति । वाग्विवादेषु सुस्पष्टतां सुगमतां प्रभावशीलतां च वहन्ती भाषा न क्वापि दुर्वहा भवति - यथा वृद्धाम्भेः कथनम् -
मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः।
एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः॥
इत्यभिनयमनुबध्नतीं संदृब्धा गीः सर्वथा जयन्तभट्टं यशस्वितां नयति । छन्दःसु प्राचुर्येण अनुष्टुभ एव प्रायुज्यन्त । शिखरिणी, शार्दूलविक्रीडितं, वसन्ततिलक मुपजातिरार्याचेति बहुशः निबद्धाः । एकैकशः प्रयुक्तानिच्छन्दांसि तु अपरवक्त्रमुपगीतिः पुष्पिताग्रा मञ्जुभाषिणी प्रामाणिका प्रहर्षिणी रुचिरौपच्छन्दसिकं रथोद्धता स्वागता वैश्वदेवी च सन्ति । इदमपि वैविध्यं वैचिन्त्यं वहति।
दार्शनिकेष्वपि वाचारम्भणेषु समुदाचारः समीचीनतां बिभर्ति यथा स्नातकस्य प्रतिपक्षेण जिनरक्षितेन सहालापः -
“स्नातकः - अपि कुशलिनः शिष्यपरिषदा सह भवन्तः।
पङ्क्ति
'पङ्क्ति, रेखा (सिखमतम्)
उद्धरणम्
वर्गः:सिखमतम्
आगमडम्बरम्
समीक्षा
भिक्षुः – स्वागतमार्यस्य । इत उपविश्यताम् । कुशलम्।
यवाग्रजः
thumb|200px|right|यवानीबीजानि
आगमडम्बरम्
समीक्षा
स्नातकः - अनुकूलालाप-पेशलैव भवदृशां निर्मिता प्रजापतिना रसना।”
यवाग्रजः
इयं यवानी अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयं यवानी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं यवानी आङ्ग्लभाषायां Ammi majus इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Trachyspermum amm इति । एषा तृणकुले Umbellignase कुले अन्तर्भवति । अस्याः यवान्याः दीपकः, दीप्यः, यवसाह्वः, यवाग्रजः, यवानिकः, उग्रगन्धा, दीपनीया, दीपनी इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा यवानी यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आगमडम्बरम्
समीक्षा
यथा वा संकर्षणमाश्लिष्य धैर्यराशिर्ब्रूते - "अयमप्रयास-सुलभोऽनुभूयते सकलतीर्थसलिलाभिषेकः" इत्यादि ।
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
thumb|200px|right|यवानीपुष्पम् इयं यवानी कटुः, तिक्ता, उष्णा च । यवान्याः बीजानि लघ्वाकारकाणि, कृष्णवर्णीयानि च ।
आगमडम्बरम्
समीक्षा
सात्त्विकभावेन वस्तुस्थितिगतं वैषम्यमवगमयितुं जयन्तभट्टेनेदं नाटकं रचितम् । प्रथमेऽङ्के विहारस्य रोचकं वर्णनं समाप्य स्नातकेन व्याहारयामास -
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
<!सामान्य परिचय : अजवायन का पौधा आमतौर पर सारे भारतवर्ष में पाया जाता है, लेकिन पश्चिम बंगाल, दक्षिणी प्रदेश और पंजाब में अधिकता से पैदा होता है। अजवायन के पौधे दो-तीन फुट ऊंचे और पत्ते छोटे आकार में कुछ कंटीले होते हैं। डालियों पर सफेद फूल गुच्छे के रूप में लगते हैं, जो पककर एवं सूख जाने पर अजवाइन के दानों में परिवर्तित हो जाते हैं। ये दाने ही हमारे घरों में मसाले के रूप में और औषध
आगमडम्बरम्
समीक्षा
"न खलु तपस्विजनमठिकास्थानमिदम् । राजोद्यानमेतद् । कष्टं भोः कष्टम् -
विट-पथिक-लुण्ठ्यमानैर्वन्द्य पथि जातगहनदिमोहैः।
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
ियों में उपयोग किए जाते हैं।
आगमडम्बरम्
समीक्षा
अस्थाने क्षिप्यन्ते विविधानि धनानि धनवद्भिः॥ "
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
रंग : अजवाइन का रंग भूरा काला मिला हुआ होता है।
आगमडम्बरम्
समीक्षा
अपि च सांस्कृतिकमुच्चावचत्वं सूचयन्तः संभाषा महीयन्ते । यथा बौद्धविहारेषु भिक्षुणामभ्यवहारवर्णना -
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
स्वाद : इसका स्वाद तेज और चरपरा होता है। स्वरूप : अजवाइन एक प्रकार का बीज है जो अजमोद के समान होता है। स्वभाव : यह गर्म व खुष्क प्रकृति की होती है। हानिकारक : 1. अजवाइन पित्त प्रकृति वालों में सिर दर्द पैदा करती है और दूध कम करती है। 2. अजवाइन ताजी ही लेनी चाहिए क्योंकि पुरानी हो जाने पर इसका तैलीय अंश नष्ट हो जाता है जिससे यह वीर्यहीन हो जाती है। काढ़े के स्थान पर रस या फांट का प्रयोग बेहतर है। 3. अजवाइन का अधिक सेवन सिर में दर्द उत्पन्न करता है। मात्रा (खुराक) : अजवाइन 2 से 5 ग्राम, तेल 1 से 3 बूंद तक ले सकते हैं। गुण :अजवाइन की प्रशंसा में आयुर्वेद में कहा गया है-“एका यमानी शतमन्न पाचिका” अर्थात इसमें सौ प्रकार के अन्न पचाने की ताकत होती है। आयुर्वेदिक मतानुसार- अजवाइन पाचक, तीखी, रुचिकारक (इच्छा को बढ़ाने वाली), गर्म, कड़वी, शुक्राणुओं के दोषों को दूर करने वाली, वीर्यजनक (धातु को बढ़ाने वाला), हृदय के लिए हितकारी, कफ को हरने वाली, गर्भाशय को उत्तेजना देने वाली, बुखारनाशक, सूजननाशक, मूत्रकारक (पेशाब को लाने वाला), कृमिनाशक (कीड़ों को नष्ट करने वाला), वमन (उल्टी), शूल, पेट के रोग, जोड़ों के दर्द में, वादी बवासीर (अर्श), प्लीहा (तिल्ली) के रोगों का नाश करने वाली गर्म प्रकृति की औषधि है। यूनानी मतानुसार : अजवाइन आमाशय, यकृत, वृक्क को ऊष्णता और शक्ति देने वाली, आर्द्रतानाशक, वातनाशक, कामोद्वीपक (संभोग शक्ति को बढ़ाने वाली), कब्ज दूर करने वाली, पसीना, मूत्र, दुग्धवर्द्धक, मासिक धर्म लाने वाली, तीसरे दर्जे की गर्म और रूक्ष होती है। वैज्ञानिक मतानुसार : अजवाइन की रासायनिक संरचना में आर्द्रता (नमी) 7.4 प्रतिशत कार्बोहाइड्रेट 24.6, वसा 21.8, प्रोटीन 17.1, खनिज 7.9 प्रतिशत, कैल्शियम, फास्फोरस, लौह, पोटैशियम, सोडियम, रिबोफ्लेविन, थायमिन, निकोटिनिक एसिड अल्प मात्रा में, आंशिक रूप से आयोडीन, शर्करा, सेपोनिन, टेनिन, केरोटिन और स्थिर तेल 14.8 प्रतिशत पाया जाता है। इसमें मिलने वाला सुगंधित तेल 2 से 4 प्रतिशत होता है, जिसमें 35 से 60 प्रतिशत मुख्य घटक थाइमोल पाया जाता है। मानक रूप से अजवाइन के तेल में थाइमोल 40 प्रतिशत होना चाहिए।
आगमडम्बरम्
समीक्षा
पक्वरस-शब्द-निह्नुतमन्यव्यपदेशमत्र मधुपानम् ।
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
विभिन्न रोगों में अजवाइन से उपचार:
आगमडम्बरम्
समीक्षा
मांसाशनं च कोटित्रय-रहितमहो तपः कृच्छम्।।
भोज्य-परिवेषिण्योऽनावृतप्राय-गोप्याङ्ग-भङ्ग्यः किंकर्यो भिक्षुन् प्रति । कटाक्षनिपातैः सरसतरतां नयन्ति स्वादून्यन्न-पानानि । अहो पानविक्रमशीलता भिक्षोः -
तृषितोऽपि पिबति न तथा जिह्वया भ्राभ्यत्कुवलयं पानम्।
दृष्ट्या यथा दासीनां विकसिततरलोचनं वदनम्॥
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यवाग्रजः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:गृहौषधम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः
गो, डोग। गो!
'गो, डोग। गो! ' (Go, Dog. Go!) सङ्गणकेन एनिमेटेड बालप्रवाहदूरदर्शनश्रृङ्खला अस्ति ।