cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः
व्याकरणस्य प्रयोजनानि
(ङ) असन्देहः- व्याकरणस्य प्रयोजनविषये पञ्चमं कारणमस्ति 'असन्देह' इति, अतः 'असन्देहाथं चाध्येयं व्याकरणम् । याज्ञिकाः पठन्ति–स्थूलपृषतीमाग्निवारुणी मनड्वाहीमालभेतेति । तस्यां सन्देहास्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषती, स्थूलानि पृषन्ति यस्यां सेयं स्थूलपृषतीति तां नावैयाकरणः स्वरतोऽध्यवस्यति यदि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरत्वं ततो बहुव्रीहिः । अथ समासान्तो वृत्तित्वं तत्तत्पुरुष इति । ( पृषती श्वेतबिन्दुमती मृगी)। निष्कर्षश्चात्रावैयाकरणः कदापि मन्त्राणां स्वरविचारे समर्थो न भविष्यति । तस्मात् व्याकरणं सप्रयोजनम् । अत्र मीमांसका आक्षिपन्ति यत् व्याकरणं पदवाक्यादीनामर्थनिर्णयेऽपि सामर्थ्यं न दधाति किं पुन: सन्देहनिवारणे । इत्थं व्याकरणप्रयोजनविषये मुहुर्मुहुः अपलापेऽपि वैयाकरणाः कथयन्ति -
'यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम् ।
स्वजन: श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृच्छकृत्' ।
महर्षिणा पतञ्जलिना तु उपर्युक्तानां प्रयोजनानामतिरिक्तं प्रयोजनं म्लेच्छता निवारणं प्रधानं कथितम् । ते कथयन्ति -
तेऽसुराः हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः, तस्मात ब्राह्मणेन न म्लेच्छितव नापभाषितवै म्लेच्छो ह वो एष यदपशब्दः । म्लेच्छो मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् । किम्बहुना शतपथब्राह्मणेऽप्याम्नातं यत् -
'तेऽसुरा आप्तुकामा हेलयो हेलय इति वदन्तः ।
पराबभूवुः तस्मात् ब्राह्मणो न म्लेच्छवत्' ।
यज्ञशालायां याज्ञिका अपशब्दानां प्रयोग न कुर्युः, येन च वेदस्य सुरक्षा भवेत् तस्माद् व्याकरणमध्येतव्यम् । व्याकरणञ्च सप्रयोजनम् । यतो हि-'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञात: शास्त्रान्वित: सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग भवति । अलमति विस्तरेणास्मिन् विषये।
अथातो व्याकरणमीमांसा
व्याकरणमपि प्रकृति-प्रत्यययोः स्वरूपमुपदेशश्च दृष्ट्वा पदस्वरूपस्य तदर्थस्य च निर्णयाय प्रयुक्तं भवति । अपि च व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसा शास्त्रम् । तथा च-व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते शब्दा अनेनेति व्याकरणम् । अन्यच्च-- व्याकरणं वेदपुरुषस्य मुखं स्वीक्रियते--मुखं व्याकरणं स्मृतम् । मुखभावत्वादेव वेदाङ्गेषु व्याकरणस्य प्रामुख्यं विद्यते । येन प्रकारेण मुखं विना भोजनादेरकरणात् शरीरस्य पुष्टिर्न भवत्यसम्भवोऽस्ति, तेनैव प्रकारेण व्याकरणेन विना वेदरूपिणः पुरुषस्य शरीरस्य रक्षा तथा स्थितिः कठिना दुर्वहा चास्ति । अत एवास्माकं प्राचीनैः ऋषिभिर्महर्षिभिश्च व्याकरणस्य महनीयतायाः प्रतिपादनं महत्सु गम्भीरेषु शब्देषु कृतम् ।
व्याकरणस्य प्राचीनत्वम्
साम्प्रतिके युगे वेदस्य वेदानां वा प्राचीनताविषये प्रमाणस्य आवश्यकता नास्ति । भवन्तु नाम वैदेशिका विद्वांसो वेदस्य कालनिर्धारणं तदपि पञ्चसहस्रादप्यधिकं निरूपणं कुर्वन्ति स्म । तत्तु न समीचीनम् । विपरीतमेतत् भारतीया विद्वांसस्तु तस्यानादित्वमपौरुषेयत्वञ्च प्रतिपादयन्ति । सर्वप्रथम व्याकरणस्य चर्चा ऋग्वेदे प्राप्यते । ऋक्संहितायामस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसाया मनेके मन्त्रा भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति ।
तत्रैवैकस्मिन् सुप्रसिद्ध मन्त्रे शब्द शास्त्रस्य ( व्याकरणस्य ) वृषभरूपेणाङ्कनं रूपकमिवाङ्कनं विद्यते । यस्मिन् व्याकरण मेव कामानां पूरणार्थं वृषभनाम्नोल्लिखितमस्ति । अस्य चत्वारि शृङ्गाः सन्ति-- नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताश्च । पादाश्च त्रयः सन्ति--वर्तमान-भूत-भविष्यनामकाः अय: कालाः । अस्य द्वे शीर्षे-सुबन्त-तिङन्तरूपे । अस्य सप्त हस्ताः-प्रथमा-. द्वितीयादिरूपाः सप्त विभक्तयः सन्ति । एवं प्रकारत्रयेण बद्धो वृषभरूपो देवः यो हि मनुप्येषु प्रविष्टः । काव्यमीमांसायां राजशेखरेणापि एतच्चचितम् । तद्यथा मूलरूपेण ऋग्वेदे ( ४।५८।६ )
'चत्वारि शृङ्गा बयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य ।
ऋग्वेदस्यैवैकस्यान्यस्मिन् मन्ये व्याकरणशास्त्रस्य विशेषज्ञानभिज्ञयोः तुलना महत्या गम्भीरया मार्मिकरीत्या च कृता अस्ति । व्याकरणानभिज्ञो जनः एकः एतादृशो जीवो वर्तते यो हि वाणी पश्यन्नपि न पश्यति शृण्वन्नपि न शृणोति, परञ्च व्याकरणविदुषे वाणी स्वस्वरूपं तेनैव प्रकारेणाभिव्यञ्जयति यथा मी सुसज्जिता कामिनी स्वपत्यु रग्रतः स्वात्मानं समर्पयति । तद्यथा मूलरूपेण (१०।७१।१ ) -
'उत त्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उत त्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम् ।
उतो त्वस्मै तन्वं विसरो जायेव पत्ये उशती सुवासाः' ।
(२) दुष्टः शब्द:- इति तु सुविदितमस्ति यत्-शब्दानां शुद्धेः अशुद्धेश्चापि ज्ञानं व्याकरणे व भवति । अशुद्ध शब्दानां प्रयोगेणोत्पन्नः अनर्थैः वयं सम्यक्तया परिचिताः स्मः । अतो दुष्टशब्दानां. प्रयोगेण हानिमभिलक्ष्य तदूरीकरणाय व्याकरण स्याध्ययनं ज्ञानञ्चावश्यकमस्ति ।।
( ३ ) अर्थज्ञानम् - वेदस्य यथार्थज्ञानाय व्याकरणस्य ज्ञानमावश्यकं भवति। विना व्याकरणेन कापि भाषा सुस्थिरा शुद्धा च न भवति । सर्वासां भाषानां ज्ञानाय तभाषाया व्याकरणज्ञानमपेक्षितम् । तत्रापि संस्कृतभाषाया विशेषतो वेदस्या ध्ययने तु परममपेक्षितं भवति । विना व्याकरणेनार्थस्य स्थानेऽनर्थस्य सम्भावना भवति । अर्थज्ञानं विना शास्त्रस्याध्ययनं तथैव निरर्थकं भवति, यथा—अग्नौ न प्रक्षिप्तानि शुष्कानि काष्ठानि । शुष्के काष्ठे ज्वलन-क्षमताऽवश्यमेवास्ति, परञ्च तस्या ग्निना सह संयोगो भवेत् । अनेनैव प्रकारेणार्थज्ञाने सम्पन्ने सति शब्दज्ञानस्य साफल्यं भवेत् । तस्मात् व्याकरणमध्येतव्यम् ।
(४) धर्मलामः- 'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तश्च स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति' इत्येषा भणितिः लोके सुप्रसिद्धा वर्तते । अत्रायमाशयः- यः कुशलो जनो व्यवहारसमये शुद्धानां शब्दानां प्रयोगं करोति, सः स्वर्गलोकेऽनन्तफलं प्राप्नोति, यश्च केवलमपशब्दानामेव प्रयोगं विदधाति स विविधपापानां भाजनं भवति । शुद्धः शब्दः एक एव भवति, परञ्च तस्यैवानेकेऽपभ्रंशा उपलभ्यन्ते । यथा-गौः शब्दो व्याकरणेन शुद्धः परञ्च तत्स्थाने गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका आदिशब्दा अपभ्रंशस्वरूपाः प्राप्यन्ते । धर्मलाभाय ( प्राप्तये ) च शुद्ध पदानां प्रयोग एव न्याय्यः, अपभ्रंशस्य नैव ।
(५) नामकरणम् -- गृह्यसूत्रकाराणां कथनमस्ति यत्-समुत्पन्नस्य जातकस्य दशमे दिवसे नामकरणं कर्तव्यम् । अस्य नामकरणस्य विशिष्टा नियमाः सन्ति, येषु एको नियमोऽयं वर्तते यत्तत्कृदन्तेन भाव्यं न तु तद्धितान्तेन । एषां सूक्ष्मतत्त्वाना परिचयं स एव प्राप्स्यति येन व्याकरणस्यानुशीलनं कृतम् ।
एभिः कतिपयैः सिद्धान्तैरेव व्याकरणस्य प्रयोजनीयतायाः पर्याप्तः परिचया मिलति।
अपरञ्च प्राचीनव्याकरणस्य विषयनिर्देशः 'गोपथब्राह्मणे' सुस्पष्टरूपेण विद्यते । हात-प्रातिपदिक-नाम-आख्यात-लिङ्ग-वचन-विभक्ति-प्रत्यय-स्वर-उपसर्ग-निपात-मात्रा - वर्ण-अक्षर-पदसंयोग-स्थानानुपादानादयः पारिभाषिकशब्दाः तत्कालीन-व्याकरण शास्त्रस्य मान्या: शब्दाः सन्ति ।
वेदाङ्ग-व्याकरणस्य प्रतिनिधि-ग्रन्थः ?
इदानीं विचारणीयोऽयं प्रश्नो विद्यते यत् वेदस्यास्याङ्गस्य कस्तावत् प्रतिनिधि भूतो ग्रन्थः, अद्यत्वे प्रचलितेषु व्याकरणेषु पाणिनीयव्याकरणमेव प्राचीनतममस्ति । नास्त्यत्र सन्देहावसरः । प्राचीनतमत्वाच्च इदमेव पाणिनीयं व्याकरणं वेदाङ्गस्य प्रातिनिध्यं करोति । अपि च सत्स्वप्यन्येषु व्याकरणेषु पाणिनीयं व्याकरणं लोक प्रचलितं लोकप्रियञ्चास्ति। एतेन ‘ऐन्द्रव्याकरणस्य' प्राचीनताविषये न काऽपि विप्रतिपत्तिः । परञ्चात्र ध्यातव्यं यत् पाणिनेः पूर्वमपि 'ऐन्द्रव्याकरणस्य' सत्ता विद्यमानाऽऽसीत्, इत्यस्मिन् विषये अनेकानि पुष्टानि प्रमाणानि समुपलब्धानि सन्ति । परञ्च कालवशं को न प्राप्तः ? तथैव ऐन्द्र व्याकरणमपि कालप्रवाहे निमज्योन्मज्य नामशेषतां प्राप।
उपलब्धप्रमाणानां साक्ष्ये एतत् कथनमनुचितं न भविष्यति यत्-वैदिके काले इन्द्रस्य प्रथमवैयाकरणस्य चर्चा श्रूयते । इति तु पश्चाद्वतिनो वैयाकरणा अपि स्वीकुर्वन्ति । अतोऽस्य व्याकरणस्य सत्तायां सन्देहलेशस्यापि स्थानं नास्ति ।
व्याकरणस्य क्रमिकविकास:
सोऽब्रवीत्-वरं वृणे, मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति । तस्माद् ऐन्द्रवायवः सह गृह्यते । तामिन्द्रो मव्यतो: चक्रम्य व्याकरोत् । तस्मादियं व्याकृता वागुत्पद्यते' । निष्कर्षश्चात्र—पुरा काले वाक् ( वाणी ) अव्याकृता आसीत्, अस्यां वाण्यां पदप्रकृतेः कथमपि व्याख्यानं नासीत् । न तत्र व्याकरणमासीत् । अस्य व्याकरणशास्त्रस्य नियमनं भगवता इन्द्रेण कृतम् । इन्द्र निर्देशमुररीकृत्य सुस्पष्टं विधाय महर्षिणा पतञ्जलिना महाभाष्ये पस्पशाह्निके लिखितं यत--'बृहस्पतिश्च वक्ता ( गुरुः ), इन्द्रश्च अध्येता ( शिष्यः ), दिव्य वर्पसहस्रमध्ययनकालः, अन्तं च न जगाम' ( तथापि विद्यायाः पारं न जगामेति )। वस्तुतः परमार्थतो व्याकरणं समुद्रवत् दृश्यतेऽतो शाब्दिकमहार्णवत्वं धारयति । अस्मिन् विषये पण्डितमण्डलीसु एका प्राचीना गाथा सुप्रसिद्धाऽस्ति--
तद्भाग-भागाच्च शतं पुरन्दरे कुलाग्रबिन्दुत्पतितं हि पाणिनौ' ॥
अत्रायमाशयो विद्यते--माहेश्वरं व्याकरणं समुद्रवद् विस्तृतमासीत, बस व्याकरणं अर्धघटे जलस्थापनमिवासीत् । तद्भागस्य शतांशभागः ऐन्द्रव्या विद्यमान आसीत् । पाणिनी तु कुशाग्रभागात् पतज्जलबिन्दुरेव वर्तमानमस्ति । सापेक्षिकं वर्णनं व्याकरणस्येतिहासे कमभावं सूचयति ।
ऐन्द्रव्याकरणम् - विदुषां समाजे प्राथम्येन चचितमिदमैन्द्रं व्याकरणमा निर्देशैः इन्द्रविरचितं प्रतीयते। कदापि काले व्याकरणमिदं ग्रथितमासीत । अ विषयेऽनेकानि प्रमाणान्युपलभ्यन्ते । तद्यथा तत्तत्स्थानेषु--
(१) नन्दकेश्वरस्मृतायाः काशिका' वृत्त्याः तत्त्वविमशिनीव्याख्यायामपमन्यता सुस्पष्टं लिखितं यत्--"तथा चोक्तम् इन्द्रेण-'अन्तर्वर्णसमुद्भूता धातवः परि कीर्तिताः' इति"।
(२) वररुचिना 'ऐन्द्रनिघण्टोः' शुभारम्भे एवास्य निर्देशः कृतः, तद्यथा
'पूर्व पद्मभुवा प्रोक्तं श्रुत्वेन्द्रेण प्रकाशितम् ।. तद् बुधेभ्यो वररुचिः कृतवानिन्द्र नामकम् ॥
(३) विदुषा बोपदेवेन संस्कृतस्य मान्येषु व्याकरणसम्प्रदायेषु प्रथमस्थाने इन्द्रश्चचितः । तद्यथा--
'इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः ।
पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः' ।
( ४ ) सारस्वतप्रक्रियाक; अनुभूतिस्वरूपाचार्येणापि इन्द्र एव शब्दसागरपारङ्ग. मेषु उद्योगी-पुरुषेषु प्रथमश्चचितः । तथाहि--
'इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः ।
प्रक्रियां तस्य कृत्स्नस्य क्षमो वक्तुं नरः कथम्' ।
अपरञ्च-डॉक्टरबर्नलस्य कथनमस्ति यत्-तमिलभाषाया आद्यव्याकरणे 'तोलकप्पियं' इत्यस्मिन् ग्रन्थे ऐन्द्रव्याकरणात् सविशेषा सहायता गृहीता विद्यते । अन्यच्च हरप्रसादशास्त्रिणः कथनमस्ति यत्कातन्त्रस्य कलापस्य वा व्याकरणस्य रचना अस्यैव सम्प्रदायस्यानुसारं कृता विद्यते । अपरञ्च-वररुचिना 'भवन्ती', 'अद्यतनी', 'ह्यस्तनी' आदीनां येषां पारिभाषिकशब्दानामुल्लेखः कृतः, ते शब्दाः पाणिनेः 'लट्, लु, लिट्' आदि शब्देभ्यः प्राचीना: सन्ति; एषाञ्च प्रयोगा ऐन्द्र व्याकरणे कृता आसन् । एतद् विदुषां सम्मतं मतमस्ति ।
पाणिनीयं व्याकरणम्
साम्प्रतं व्याकरणसमन्वितस्य वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिभूतमेकमेव व्याकरणमस्ति । तच्चास्ति पाणिनीयं व्याकरणम् । महर्षिणा पाणिनिनाऽनुमानतः सहस्रचतुष्टयः स्वल्पाक्षरसूत्रः संस्कृतभाषाया नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुतीकृत्य विदुषः आश्चर्ये निपातिताः । वैज्ञानिकदृष्टया देवभाषाया यथा मनोहरं शास्त्रीयं विवेचनं पाणिनिना कृतं तादृशं विवेचनमन्यत्र नोपलब्धमस्ति । अनुसन्धानप्रिया विद्वांसः उच्चैः स्वरेण कथयन्ति यत्--'पाणिनि'सदृशो भाषाशास्त्रचिन्तको मर्मज्ञो वैयाकरणः नमस्ते विश्वेऽन्यत्र क्वापि नाभूत् । एतद् भारतवर्षस्यैव गौरवम् । पाणिनेः ग्रन्थोऽष्टा ध्यायेषु विभक्तः, तस्मादमुमष्टाध्यायी कथयन्ति विद्वांसः । अस्य काल: ईसवीय पूर्व षष्ठशतकमस्ति ।
पाणिनिनाऽव्याख्यातान् संस्कृते प्रयुक्तांश्च शब्दान् व्याख्या कर्तृकोद्देश्येन कात्यायनेन ईसवीयपूर्व चतुर्थशतके वार्तिकानां रचना कृता। तत्पश्चाच्च ईसवीयपूर्व द्वितीयशतके पतञ्जलिना महाभाष्यस्य निर्माणं कृतम् । सूत्रेषु भाष्या ण्यनेकानि सन्ति, परश्च विषयस्य व्यापकतया विचारस्य गम्भीरतया चेदमेव भाष्यं 'महाभाष्यस्य' गौरवपूर्णमभिधानं प्राप्तमस्ति । नायं केवलं व्याकरणस्यैव ग्रन्थः, अपितु व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा सर्वप्रथममत्रवोपलब्धा भवति । अस्य गद्यं नितान्तं प्राञ्जलं साहित्यिकञ्चास्ति ।
ग्रन्थकारेण कथनोपकथनस्य शैल्यां समग्रस्य ग्रन्थस्य रचना विहिता। याऽत्यन्तं मनोहारिणी प्राञ्जला च विद्यते । व्याकरणस्य समग्रस्य इमे एव त्रयो मुनयः सन्ति । ते चेमे-पाणिनि-कात्यायन पतञ्जलिनामकाः। एतान् त्रीन् मुनीन् नमस्कृत्यैव भट्टोजिदीक्षिताः सिद्धान्तकौमुद्या रचनां कुर्वन्ति- 'मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च । वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते' ॥ इति ।
वैक्रमसंवत्सरस्य प्रारम्भादेवैषां ग्रन्थानां विदुषां समवाये विशेषरूपेण मननं समीक्षणञ्च भवति स्म । व्याकरणस्य साहित्यं विशालं प्रतिभासम्पन्नञ्चास्ति । अस्य केचन ग्रन्थास्तु असमये एव लुप्ताः सञ्जाताः। एतादृशेषु ग्रन्थेषु व्याडिमहर्पिरचितस्य 'सङ्ग्रहस्य' नाम महता समादरेण नीयते । अस्य ग्रन्थपरिमाणं लक्षमेकं श्लोकाः कथ्यन्ते । वामन-जयादित्याभ्यामष्टाध्याय्या उपरि सम्मिलितसामञ्जस्यरूपेणका महती सारयुक्ता व्याख्या लिखिता। अस्या एव व्याख्याया अभिधा-काशिकावृत्तिः ।
ग्रन्थकाराविमौ कश्मीरनिवासिनौ षष्ठशतकस्य प्रारम्भे च विद्यमानावास्ताम् । अस्याः काशिकावृत्तेरुपरि विगतशतके व्याख्यानां परम्परा निबद्धा विद्यते। तास्वेकविधां व्याख्यां 'न्यास' इति कथयन्ति तद्विदः । न्यासा अनेके आसन्, परञ्च ते शनैः शनैः लुप्ताः सञ्जाताः । साम्प्रतं जिनेन्द्र-बुद्धेः न्यास एव न्यासग्रन्थानामेकमा निदर्शन मस्ति । हरदत्तस्य पदमञ्जर्यपि काशिकावृत्तेरेका सर्वमान्या टीका विद्यते । इमे हरदत्तमहोदया दक्षिणभारतस्य निवासिन आसन् द्वादशशतके च विद्यमाना आसन् ।।
महाभाप्यानन्तरं व्याकरणदर्शनस्य सर्वप्रधानग्रन्थो 'वाक्यपदीयम'स्ति । अस्य रचयिता आचार्यो ‘भर्तृहरिः' आसीत् । अस्य काल: षष्ठशतकः । वाक्यपदीये व्याकरण शास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेणाभिव्यक्तं भवति । व्याकरणं शैवागमस्यान्तर्गत मस्ति । तस्य च स्वविशिष्टा साधनप्रक्रिया विद्यते । एतस्याः पूर्णः परिचयो विदुषो वाक्यपदीयस्यानुशीलनेन भवति । भर्तृहरिमहानुभावाः शब्दाद्वैतस्य संस्थापका आसन् । सेषां दष्टी स्फोटमेवैकमायं परमं तत्त्वमस्ति । जगदिदश्च तस्यैव विवर्तरूपमस्ति । अपि च तैः महाभाष्यस्योपरि भाष्यदीपिका नाम्नी टीका विरचिताऽऽसीत् । परञ्चा यत्वे त्रिपाद्येवोपलभ्यते । कश्मीरनिवासिना कैयटेन विरचितो भाष्यप्रदीप एव महाभाष्यस्य सिद्धान्तान् प्रदीपेव प्रकाशकमेकमात्र ग्रन्थरत्नमस्ति । प्रदीपस्योपरि नागेशभट्टेन उद्योतस्य रचनां विधाय प्रदीपसिद्धान्तानां नितान्तं सुस्पष्टविक श्लाघनीयोद्योगः कृतः ।
अपरञ्च प्रदीपोद्योतकालपर्यन्तं याष्टीका विलिखितास्ता अष्टाध्याय्याः मनुसृत्य स्वीकृत्य च प्रवृत्ताः, परञ्च रामचन्द्राचार्येण पञ्चदशे शतकेऽष्टाध्याय सूत्राणि प्रक्रियानुसारमेकेन नूतनेन क्रमेण निबद्धम् । अस्मिन् क्रमे पदानामेव सिम प्रधान-लक्ष्यभूताऽऽसीत् । अस्य क्रमस्य विस्तारका अभूवन् विख्याता वैयाकरण भट्टोजिदीक्षिताः । इमे काशीनिवासिन आसन् । तेषां गुरव आसन् आचार्यशेष. श्रीकृष्णमहोदयाः । इमे स्वकालस्यातीवमर्मज्ञा वैयाकरणा आसन् । भट्टोजिदीक्षित तेभ्य एव शिक्षा प्राप्य व्याकरणस्येतिहासे एको नवीनो युगः समुपस्थापितः । एषां त्रयो ग्रन्थाः सन्ति- (१) सिद्धान्तकौमुदी, ( २ ) शब्दकौस्तुभः, ( ३ ) मनोरमा चेति । नव्यव्याकरणमेषां ग्रन्थानामेवाध्ययनेऽध्यापने मीमांसायां समीक्षायाञ्च व्यस्त मासीत् । दीक्षितस्यैव परम्परायां नागेशभट्टा उद्भटा वैयाकरणा अभूवन् ।
पाणिनिकाले संस्कृतभाषायाः स्थितिः
संस्कृतसाहित्यस्येतिहासस्य पर्यवेक्षणेन ज्ञायते यत्---पाणिनिकाले संस्कृतं कथनोप कथनस्य वार्ताप्रसङ्गस्य च भाषा आसीत् । यस्यां शिष्टा विशिष्टा वा जनाः स्वमनोगतभावानां प्रकटीकरणमनायासेन विना कयापि शिक्षादीक्षया कुर्वन्ति स्म । अस्य विषयस्य पुष्टय विविधानि अनेकप्रमाणानि श्रीमद्भिराचार्यगुरुवरैः बलदेव उपाध्यायमहोदयैः संस्कृतसाहित्यस्येतिहासे प्रदत्तानि सन्ति । महर्षिणा पाणिनिना तयुगस्य संस्कृतं 'भाषा'शब्देन व्यवहृतम् । तद्विरोधपक्षमवलम्ब्य प्राचीना वैदिका विद्वांसो भापाय 'मन्त्रः', 'छन्दसि', निगमस्य' चैषां त्रयाणां शब्दानां प्रयोगं कुर्वन्ति स्म । येषु मन्त्रेण तात्पर्य संहिताविषयकर्मन्त्रः, 'छन्दसि' इत्यस्य च तात्पर्य मन्त्र ब्राह्मणाभ्यां द्वाभ्यां स्तः । 'निगम'शब्दस्य प्रयोगः यास्केन सामान्यतो वेदाय कृतः, पाणिनिनाऽपि तस्मिन्नेवार्थे प्रयुक्तः ।
व्याकरणं पाणिनीयम्
यद्यपि पाणिनेरनन्तरं कात्यायनस्य पतञ्जलेश्चापि विषयस्यास्य सङ्केतो न्यूनो नास्ति । तथा हि-पाणिनिना अव्याख्यातानां वैदिक-लौकिकशब्दानां व्याख्यानं कात्यायनेन स्ववार्तिकेषु कृतम्। महर्षिणा पतञ्जलिनाऽपि स्वमहाभाष्ये वैदिकभापा समन्वितानामनेकानां सूत्राणां वार्तिकानाञ्च व्याख्यानमाकरग्रन्थानामुद्धरणः सह कृतमिति । पतञ्जले: वैदिकवाङ्मयस्याध्ययनमतिशयं गम्भीरमासीत् । अतस्तेन प्रदत्तो वैदिकशब्दानां सिद्धेः उल्लेखो नितरां प्रामाणिको विद्यते। काशिकायां कौमुद्यां चापि वैदिकशब्दानां व्याख्यानमुल्लेखनीयं विद्यते । अनेन प्रकारेण पाणिनीयव्याकरणस्य सम्प्रदाये वैदिकशब्दानां निष्पादनं, वैदिक-स्वरप्रक्रियायाश्च मीमांसा मार्मिकरीत्या कृता विद्यते । निष्कर्षश्चात्र विद्यते यदस्य पाणिनीयस्य व्याकरणस्य 'व्याकरणम्' इति वेदाङ्गस्य प्रतिनिधित्व-स्वीकरणं सर्वथोपयुक्तं समुचितञ्चास्ति ।
पाणिनेः भाषावैज्ञानिकत्वम्-भाषावर्गीकरणम्
शाब्दिकशिरोमणिना पाणिनिना व्याकृता भाषा मध्यदेशे प्रयुक्ता संस्कृतभाषा ऽऽसीत् । तेन 'प्राचां' तथा 'उदीचां' इति शब्दाभ्यां पूर्वभारते भारतस्योत्तरे भागे च विधीयमानानां प्रयोगाणां भिन्नता प्रदर्शिता । तद्यथा-'कुपिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च' ( १।३।९० ) इति सूत्रस्यानुसारं कर्मकर्तरि प्रयोगे 'कुष्यति' इति भवति पूर्वीयक्षेत्रे, अन्यत्रात्मनेपदस्य प्रयोगो भवति । क्वचिच्च-प्राचाम् उदीचाम् इत्यनयोः परस्परं प्रयोगविरोधस्य प्रदर्शनमस्ति । अनेन प्रकारेण पाणिनेः समये भाषादृष्टया खण्डत्रये विभक्तं भारतं प्रतीयते । यथा-प्राच्यप्रदेशः, उदीच्यप्रदेशो मध्यदेशश्च । 'प्राचा' तथा 'उदीचा' इत्यस्य विभाजिका नदी 'काशिकानुसारं शरावत्यासीत् या पञ्चनद प्रदेशस्य 'शरदण्डा' नदी प्रतीयते । तथा चोक्तम् -
'प्राङदञ्ची विभजते हंसः क्षीरोदके यथा ।
विदुषां शब्दसिध्यर्थं सा नः पातु शरावती' ।
अनेन प्रकारेण शरावती भागद्वये भारतं विभाजयति-प्राच्योदीच्यभेदाभ्याम् । एवमेव 'अहन्नवं नगरेऽनुदीचाम्' इत्यत्र 'अनुदीचाम्' इत्यनेन मध्यदेशः सङ्केतितः । पाणिनयः स्वयमुदीच्या आसन् । अतः उत्तरभारतस्य नगरैः ग्रामैः नंदीभिः जातिभिश्च तेषां प्रगाढपरिचयः स्वाभाविकः । कदाचित्काले उदीच्यदेशस्य भाषायाः प्रभुत्वं विशेष रूपेणासीत्, तत्रत्यैव भाषा अतीव विशुद्धाऽऽसीत् ।
तद्युगीना जनाः संस्कृतभाषा प्रशिक्षणायोदीच्यप्रदेशे गच्छन्ति स्म, स्वदेशे प्रत्यावर्तिते सति समादरस्य सत्कारस्य च पात्रा भवन्ति स्म । तथा चोक्तं शाङ्खायनब्राह्मणे ( ८।६)--'उदच्च एव यन्ति वाचं शिक्षितुम् । यो वै तत आगच्छति तं शुश्रूषन्ते' । अत्र सारभूतं भाषावैज्ञानिक वर्तते यत्-मध्यदेश एव आर्यसंस्कृतेः निरूपकः प्रतिष्ठापकश्चासीन कारणाच्च तद्देशस्य भाषाऽपि कालान्तरे समस्तस्य 'आर्यावर्तस्य' मान्या की च भाषाऽभवत् । इदमेव तथ्यं न्यायसङ्गतञ्च ज्ञायते ।
व्याकरणस्य व्याख्यातारः पूर्वपीठिका- व्याकरणस्येतिहासविदो विद्वांसः कथयन्ति यत्--- व्याकरणशास्त्रस्य यथार्थरूपेणोद्भवो महर्षेः पाणिनेः कालादारभ्य पतञ्जलिकालपर्यन्तं चरमावस्थाया मासीत । तच्छास्त्रस्य विकासक्रमस्तत्रैवायरुद्ध आसीत् । परञ्च तत्पश्चाद्वतिनो विद्वांसः पाणिन्याद्याचार्याणां कृतीनां व्याख्यादिकं लिखन्ति स्म । सैप व्याख्याकालः ।
पतञ्जलेः बहोः कालानन्तरं पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिभिरतिप्रभावितेन चन्द्रेण ( चन्द्रगोमिना वा ) नवीनस्यैकस्य व्याकरणस्य रचना कृता । अस्मिन् कार्य त्रिमुनीनां पूर्ववर्तिनामाचार्याणां विपुलं साहाय्यं तेन प्राप्तम् । इमे चन्द्रमहाशया बौद्धमतावलम्बिन आसन् । अतः एषां व्याकरण रचनाया मूलोद्देश्यमासीत् स्वसम्प्रदायानुकूलस्य व्याकरणस्य विरचनम् । तत्र साफल्यं तु प्राप्तं, परञ्च बहुलोक प्रियं नासीदतः शनैः शनैः नामशेषतां प्राप । अस्य व्याकरणस्य रचनाकालः ४७० ईसवीयात् ६५० ईसवीयपर्यन्तं लम्बायमानो विद्यते।
वस्तुतो व्याकरणशास्त्रस्य व्याख्याकालो वामनजयादित्याभ्यां प्रारभ्यते, याभ्यां काशिका विनिर्मिता । सेयं काशिका वृत्तिसूत्रमपि कथ्यते । चीनयात्रिण: इत्सिङ्गस्यैतिहासिकपर्यालोचनेनानयोः समयः षष्ठशतक: प्रतीयते । केचन भ्रान्ता जना द्वावप्येक एवेति कथयन्ति, तन्न स्वीकारयोग्यः । यतो हि-सुप्रसिद्धेन वैयाकरणेन भट्टोजिदीक्षितमहाशयेन प्रौढमनोरमायां प्रतिपादितं यदेतौ भिन्ननामको द्वावाचार्या वास्ताम् । तेन लिखितं यत् --'एतत्सर्वं जयादित्यमतेनोक्तं वामनस्त्वाह' इति । खेदजनकोऽयं विषयो यदनयोः सम्बन्धे विशिष्टं ज्ञानं न प्राप्यते । परञ्चतत्तत्यं यदिमौ बौद्धावास्ताम् । केचन जना जयादित्यं जयापीड इत्यप्यामनन्ति वामनञ्च कल्हणः । न समुचितमेतत् । बुहलरमहाशयमतेनतो काश्मीरनिवासिनौ स्तः ।।
काशिका व्याकरणस्य प्रकाशिका विद्यते । इयं पाणिनेः अष्टाध्यायीसूत्रेषु भाष्य भूता विद्यते । अस्या व्याख्याया महवैशिष्टयं विद्यते यत्-अत्र सूश्रेष्वनुवृत्तीनामपि निर्देशोऽभवत् । प्रत्येकेन नियमेन सहानेकान्दाहरणानि सन्ति । काशिकाया प्रधानं प्रयोजनमस्ति-चन्द्रगोमिना कृतस्य व्याकरणस्य प्रगति पाणिनीयसम्प्रदायेन सह सम्मेलनम् । एतद्विपरीतं काशिकायां चन्द्रगोमिनः प्रभावोऽत्यधिको विद्यते।।
काशिकायाः पश्चात्काले न्यासस्याभिधानं रामायाति । न्यासः काशिकाया व्याख्या विद्यते । तमाम 'फाशिका-विवरण-पब्जिका' विद्यते । अस्य रचयिता जिनेन्द्रबुद्धिः । स्वव्याख्याया विषये ते कथयन्ति
'अन्यतः सारमादाय कृतपा काशिका यथा ।
वृत्तिस्तस्या यथाशक्ति क्रियते पश्चिका तथा' ।
जिनेन्द्रबुद्धिः स्वात्मानं बोधिसत्त्वदेशीयाचार्यरूपेण ख्यापयति । अस्योल्लेखो भामहेन कृतः, अतः एतेषां कालः ७५० ईसवीयाभ्यन्तरो विद्यते । न्यासे जैनेन्द्रबुद्धिना काशिकाया एवानुसरणं कृतं, विकासक्रमे यत्किञ्चिदागतमासीत् तत्सर्वमनेनोल्लिखितम् । अद्यत्वेऽस्य कापि सम्पूर्णा प्रति!पलभ्यते ।
पदमञ्जरी- काशिकोपरि बृहती टीका हरदत्तस्य पदमञ्जरी विद्यते । पद मञ्जरीटीकाकारो हरदत्तः पद्मकुमारस्यात्मजस्तथा अग्निकुमारस्यानुज आसीत् । आश्रयदातुर्नाम-अपराजित आसीत् । एते तमिलदेशनिवासिनः सन्ति । अस्य कालो नवमशतकोऽनुमीयते । इयं मञ्जरी कैयटस्य महाभाष्यप्रदीपस्य पश्चार्तिनी रचना प्रतीयते । कैयटस्य च कालोऽष्टमशतकेसवीयस्य ।।
वाक्यपदीयम् - व्याख्याक्षेत्रे वाक्यपदीयस्य स्थानं महद्गौरवपूर्णमस्ति । अस्य रचयिता भर्तृहरिः प्रख्यातो वैयाकरणः सुकविश्वासीत् । अस्य कालः ईसवीयस्य सप्तमः शतक: स्वीक्रियते । श्रूयते यदेतेन महाभाष्योपर्येका टीकाऽपि लिखिता सा चापूर्णा ऽऽसीत् । गणरत्नमहोदधौ उल्लेखोऽस्ति यत्-सैषा व्याख्या केवलं त्रिषु पादेष्वे वासीत् । वाक्यपदीये च व्याकरणदर्शनस्योपरि छन्दोबद्धा वृत्तिविद्यते । अस्मिन् सन्ति त्रीणि काण्डानि महत्त्वपूर्णानि । तद्यथा-ब्रह्म काण्डमथवा आगमकाण्डम्, वाक्यकाण्डम्, पदकाण्डमथवा प्रकीर्णकाण्डञ्चेति ।
कैयटस्य 'महाभाष्यप्रदीपा'नन्तरं व्याकरणशास्त्रस्य द्वितीयं चरणं समाप्तमिव प्रतीयते । अस्य चरणस्य शुभारम्भः चन्द्रगोमिना कृतः पर्यवसानञ्चकादशे शतके कैय टेन कृतम् । सम्भाव्यते कयट: काश्मीरे वसति स्म । अस्य पितुर्नाम जय्यट आसीत् । काव्यप्रकाशस्यकस्यां टीकायां समागतस्योल्लेखस्यानुसारमयं मम्मटस्यानुजः शिष्यश्चा प्यासीत् । अस्यामुव्वटस्यापि चर्चा विद्यते। उव्वटमहाशयाः सम्भवतो यजुर्वेदभाष्य काराद्भिन्नाः सन्ति । एभिः महाभाष्ये एका टीका विलिखिता। यस्याः समीक्षणमा लोचनं वा नागेशेनापि कृतम्--यत्प्रदीपोद्योत इति नाम्ना सुप्रसिद्धमस्ति । कैयटस्य कालः त्रयोदशशतकान्तरालवर्ती विद्यते । सर्वदर्शनसङ्ग्रहे एतेषामुल्लेखो विद्यते ।
एतावत्कालपर्यन्तं संस्कृतभाषायाः पाणिनिकालीनं स्वरूपं दूरीकृत्य परिवर्तितम भूत् । संस्कृतम्--अलङ्कृता परिष्कृता च भाषा सम्भूय भारतस्य राष्ट्रभाषा बभूवेति जनश्रुतिः ।
व्याकरणस्य प्रक्रियाकाल:
एतत्तु सुनिश्चितमस्ति यत्.-त्रिमुनिषु पसञ्जलिपर्यन्तं व्याकरणस्य सत्ता पूर्ण रूपेण प्रतिष्ठिताऽऽसीत् । तत्पश्चाद्वतिषु ग्रन्थेषु व्याख्यातारो व्याख्यामकुर्वन् । पर व्याकरणस्य स्थितिः सारल्यापेक्षया जटिलैव सजाता। तेन तद्ज्ञाने काठिन्यमेवा यातम् । दुरूहता समागता । अतस्तस्मिन् काले सारल्यस्यापेक्षाऽऽसीत् । एतादृशेऽवसरे विमलसरस्वतीमहाशयस्य योगदानं सरलीकरणे प्रशंसनीयमासीत् । तेन १३५० ईसवीये वर्षे 'रूपमालायाः' रचना कृता ।
अस्यां रूपमालायां क्रमेण प्रत्याहारस्य, संज्ञायाः, परिभाषायाः, स्वरसन्धेः, प्रकृतिभावस्य, व्यञ्जनसन्धेः विसर्गसन्धेश्च निरूपणं विद्यते। तत्पश्चाच्च हलन्तम नाम्नः, वैदिकविकल्पस्य, निपातस्य, स्त्रीप्रत्ययस्य, कारकस्य, आख्यातस्य. तद्धितस्य समासस्य च विवेचनमस्ति । ग्रन्थोऽयं पश्चाद्वर्तिनीनां कौमुदीनामा विद्यते ।
रूपमालाया अनन्तरं रामचन्द्रस्य 'प्रक्रियाकौमुद्याः' स्थानमायाति । मोर रामचन्द्रः पञ्चदशशतकस्य पूर्वार्धे विद्यमान आसीत् । इमे व्याकरणस्य, ज्यौतिषण वेदान्तस्य च तलस्पर्शिनः पण्डिता आसन् । प्रक्रियाकौमुदी भट्टोजिदीक्षितस्य ग्रन्थ प्रणयने महत्साहाय्यं करोति । अस्मिन् महनीये ग्रन्थे टीकाद्वयी उपलभ्येते । तत्र विट्ठलाचार्यस्य 'प्रसाद'नाम्नी, शेषकृष्णस्य च 'प्रक्रियाप्रकाश'नाम्नी टीका विद्यते । अनयोष्टीकाकारयोः काल: क्रमशः १५४८, १६०० ईसवीयवर्षो विद्यते ।
एतेनास्य ग्रन्थस्य महनीयतोपादेयता च स्वयमेव सिद्धयति । श्रीदीक्षितमहोदयस्य पितुर्नाम लक्ष्मीधर आसीत् । अस्य जनि: १६३० ईसवीये वर्षे बभूव । स्वविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यां स्वयमेव टीकामटीटिकत । यस्याः 'प्रौढमनोरमा' इत्यभिधा विद्यते । अस्याः कौमुद्या एव 'बालमनोरमा' नाम्नी टीका विद्यते । अपरञ्च एभिः पाणिनीय धातुपाठे लिङ्गानुशासने चापि टीका विलिखिता। अन्यच्चते काशिकेवाधारभूमौ शब्दकौस्तुभस्य रचना विहिता । प्रौढमनोरमायाष्टीका जगन्नाथेन विरचिता, एतद तिरिक्तं नागेशेनापि टीकिता।
एवञ्च सिद्धान्तकौमुद्यां ज्ञानेन्द्रसरस्वतीमहाशयस्य 'तत्त्वबोधिनी' अन्वर्थनाम्नी लोकप्रिया च टीका विद्यते । अस्याष्टीकायाः पठन पाठने महानुपयोगो भवति । अस्मिन्नेव क्रमे नागेशभट्टाः सुगृहीतनामधेयाः प्रकाण्ड पण्डिता लेखकाश्चासन् । एभिः धर्मस्य, योगस्य, अलङ्कारस्य, व्याकरणस्य चानेके ग्रन्था विलिखिताः । अपि च कैयटस्य 'महाभाष्यप्रदीपे' उद्योत-नाम्नी टीका एभिः विरचिता।
एतदतिरिक्तं परिभाषेन्दुशेखरे, लघुशब्देन्दुशेखरे, शब्दरत्ने, प्रौढमनोरमायाञ्च टीकायाः रचनाः एभिः कृताः । इत्येव नहि—'वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा' व्याकरण दर्शनस्योपरि ग्रन्थोऽस्त्येषाम् । एते काले इत्युपाधिसम्पन्नाः महाराष्ट्रप्रदेशीयाः ग्राह्मणा आसन् । उपर्युक्ताः सर्वे ग्रन्थाः भट्टोजीदीक्षितसम्प्रदायस्य सन्ति ।
तथा चैतादशान्यनेकानि पुस्तकानि लिखितानि सन्त्यन्य सम्प्रदायस्य । यथा अन्नम्भट्टेन विदुषा 'अष्टाध्याय्यां' मिताक्षरानाम्नी टीका लिखिता। एवमेव वरदराजः मध्यसिद्धान्तकौमुदी, लघुसिद्धान्तकौमुदी, सारसिद्धान्तकौमुदी नामकाच ग्रन्थाः विरचिताः । इमे ग्रन्थाः छात्राणां व्याकरणाध्ययनाय महत्त्वपूर्णाः सन्ति ।
काशिका-सिद्धान्तकौमुद्योश्च द्वयोरप्येकमुद्देश्यमस्ति, परञ्च शैल्यां भिन्नता समा याति । तेन लाभोऽपि विद्यते हानिरपि । एतेनेति विज्ञेयं यत् प्रक्रियाकालः इत्येव, मुख्ये गृहीते गौणाः स्वयमेवावगता भवन्ति । इत्यलं पर्यालोचितेन ।
व्याकरणस्य सम्प्रदायाः
(पाणिनेः पश्चाद्वर्तिनः ) प्राचीनकालात् शास्त्राणां विकासाय सुरक्षायै च समये समयेऽनेके सम्प्रदायाः प्रवर्तिता आसन् सन्ति च । व्याकरणशास्त्रस्यापि तादृशी स्थितिवर्तते । पाणिनि कालादारभ्य वरदराजपर्यन्तं विकासस्य सुदीर्घा परम्परा दृश्यते । एतदतिरिक्तं व्याकरणशास्त्रे अपाणिनीया परम्पराऽपि प्रचलिताऽऽसीत् । तदित्थमनेके सम्प्रदायाः प्रचलिताः, ये पाणिनेः सूत्रेषु तद्व्याख्यासु च यत्किञ्चित्परिवर्तनं परिष्करणं वा विधाय स्वसम्प्रदायविकासाय प्रयत्नं चक्रुः । एषु केनाप्याचार्येण सूत्रेषु न्यूनता कृता, केनापि च स्वानुकूलं नामपरिवर्तनञ्च कृतम् ।
भवतु नाम केनापि दिशा शास्त्र चिन्तनस्य । तेन शास्त्रसरणिः प्रवर्द्धते एव । तथा च–'श्रुतिविभिन्नाः स्मृतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य मतं न भिन्नमिति कृत्वा सम्प्रदायानां प्रवर्तनं नानुचित मिति । प्रस्तुतेऽस्मिन् विचारक्रमे पाणिनेः उत्तरवर्तिषु सम्प्रदायेषु येऽधुनापि जीविताः निःश्वसन्तो वा सन्ति, तेषां नामान्यधोलिखितानि सन्ति । तद्यथा -
(१) चान्द्र-सम्प्रदायः, (२) जैनेन्द्र सम्प्रदाय:, (३) शाकटायनसम्प्रदायः, ( ४ ) हैमसम्प्रदायः, (५) कातन्त्रसम्प्रदायः, (६ ) सारस्वतसम्प्रदायः, (७) वोपदेवसम्प्रदायः, (८) क्रमदीश्वरजौनरसम्प्रदायः, (९) सौपद्मसम्प्रदायश्चेति ।
१) चान्द्रसम्प्रदाय:- अस्य सम्प्रदायस्य जीवनं चिरजीवनं नाभूत् । यतो हि भर्तृहरेः वाक्यपदीयं यावदस्य चरमा सीमाऽसीत् । महाकवेः कालिदासस्य मेघदूतस्य व्याख्यावसरे मल्लिनाथविद्वांसः कथयन्ति यत्-पाणिनिमतेन 'विश्रम'शब्द एव समुचितस्तत्रैव चान्द्रसम्प्रदायस्यानुसारं विश्रामोऽपि साधुरेव । चान्द्रव्याकरणं काशिकायाः पूर्ववर्तित्वं धारयति । काशिकायां चान्द्रव्याकरणस्य काचित् सामग्री गृहीता वर्तते । अपरञ्च स्वनिर्मिते व्याकरणे चन्द्रगोमिना वृत्तिरपि विरचितेति श्रूयते । तत्र 'अजयद् गुप्तो हूणान्' इत्युल्लेखमादाय, यशोधर्मणो बहिष्कारञ्चादाय चन्द्रगोमिनः काल: षष्ठशतकः ( ५४४ ई० ) स्वीकतुं योग्यः ।
चान्द्रव्याकरणस्य पाणिनेः व्याकरणाविभिन्नता- यद्यपि चान्द्रव्याकरणं पाणिनि कात्यायन-पतञ्जलि-त्रिमुनीनां व्याकरणे एवाधारितं तद्विकासात्मिका प्रक्रिया च विद्यते । तथाप्यस्मिन् सरलीकरणाय वैदिकीस्वरप्रक्रियायाः केचन नियमाः परित्यक्ताः । चन्द्रगोमिना प्रत्याहारसूत्राणि अपि न्यूनीकृतानि । यथा-'हयवरट् लण्' एतत् सूत्रं 'हरवरलण्' इति परिवर्त्तितम् । क्वचिच्च पाठसौविध्यायापि कतम, यथा-'अनेकाल शित् सर्वस्य' इति पाणिनीयसूयं 'शिदनेकाल, कृतम्। अपि चतैः पञ्चविंशत् सूत्राणि परिवद्धितानि, परञ्च और 'अपाणिनीयः सूत्रेषु पाठः' इति कथितः ।
चान्द्रव्याकरणग्रन्थे षडध्यायाः सन्ति, प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारो पा मन्ति। नान्द्रव्याकरणस्य प्रधानमुद्देश्यमासीत् नूतनरीत्या सज्जीकरणं मायमासी अनयोयो: व्याकरणयोः किञ्चित् परिवर्तनेन सह साम्यमेवास्ति । मतभेदः । स्वविरचितैः सूत्रैः सह चन्द्रगोमिना 'उणादेः' धातुपाठस्य, लिङ्गानुशासनादीनाम रचना विहिता। चान्द्रस्योणादिपाठः पाणिनेभिन्नः ।
चान्द्रव्याकरणस्योपरि चन्द्रगोमिनो वृत्तिरप्यस्ति, पश्चाच्च धगंदासेनापि की विरचिता। अपरञ्चास्मिन् व्याकरणे कालान्तरे विविधाप्टीका लिखिता भवेयः यो हि तिब्बतप्रदेशे एतद्विषयकग्रन्थानामनुवादा अद्याप्युपलब्धा भवन्ति । परञ्च खेदस्य विषयोऽयं वर्तते यत्पश्चाद्वतिकाले चान्द्रव्याकरणस्य लोप एव जातः। एतस्यानेकानि कारणानि सन्ति । प्रथमतस्त्वस्मिन् मौलिकताया अभाव एवासीत्, अन्यच्चा पाणिनीय आसीत्, अत एव पाणिनि-सम्प्रदायेऽस्य तथा समादरो नासीत् । अन्यच्च कारणमस्ति-बौद्ध-मतानुयायिनी व्याख्या विधानात् बौद्धानां पतनेन सहास्यापि पतनं जातम् । चान्द्रव्याकरणस्य प्रचारो लङ्कायामप्यासीत् । तत्र काश्यपनामकेन बौद्धन बालबोधनामको ग्रन्थो विरचितः । स ग्रन्थः परां प्रसिद्धि प्राप, तत्समक्षं
चान्द्रव्याकरणस्य ख्यातिर्नामशेषतां प्रापेति दिक् ।
२) जैनेन्द्रसम्प्रदायः-- इति तु सुविदितमस्ति यत्-जैन-सम्प्रदायस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्र स्वकीयं व्याकरणमस्ति । अस्य व्याकरणस्य विषये एषा जनश्रुतिर्वर्तते यत्-तीर्थङ्करो महावीरो यदाऽष्टवर्षीय आसीत्तदा कदाचिदिन्द्रेण महावीरमुद्दिश्य शब्दविषयकाः केचन प्रश्नाः पृष्टाः । एषामेव प्रश्नोत्तराणां क्रमे व्याकरणस्य निष्पत्तिर्जाता। एतस्मात् कारणादेव द्वयोर्नाम्नाऽस्य व्याकरणस्य नामकरणमभूत । एतदेव जैनेन्द्र व्याकरणम् । अत्र जनपदेन महावीरस्य ग्रहणमिन्द्रश्च स्वयमेवेन्द्रः । अस्य व्याकरणस्य च लेखको 'देवनन्दी' इति विज्ञायते । तथा चोक्तमस्य विषये
'लक्ष्मीरात्यन्तिकी यस्य निरवद्यावभासते।
अपरच बोपदेव-हेमचन्द्रादिभिर्विद्भिः ‘देवनन्दी' महाशयस्योल्लेखः कृतः । अस्यापरं नाम 'पूज्यपाद' इत्यपि विद्यते । जैनेन्द्र व्याकरणस्यापि कालश्चान्द्रस्य॑व काल आसीत् । साम्प्रतं जैनेन्द्र व्याकरणस्य संस्करणद्वयमुपलब्धमस्ति । तत्र लघु संस्करणे ग्रीणि सहस्राणि ३००० सूत्राणि सन्ति, महत संस्करणे च ७०० सूत्राण्याध कानि सन्ति । अस्मिन् सोमदेवस्य टीका विद्यते । अस्याष्टीकायाः रचनाकालविषय लेखफस्य फयनं विद्यते यवस्या रचना १२०५ ईसवीये वर्षेऽभूदिति । एवञ्च विद्वांसऋः कथयन्ति यद् – जैनेन्द्रव्याकरणे मौलिकतायाः अभावो विद्यते। अपि चास्मिन् पाणिनिसूत्राणां यथासम्भवं स्वसम्प्रदायानुकूलं विधाय गृहीतमस्ति । क्वचित् परि वर्तनमपि दृश्यते, तद्यथा--'विभाषा' 'अन्यतरस्यां' इति स्थाने 'वा' इति विहितः ।
अस्मिंश्च पाणिनीयप्रत्याहारास्तु गृहीताः सन्ति, परञ्च चतुर्दश शिवसूत्राणि ( अइउण् इत्यादीनि ) वैदिकव्याकरणं ( स्वरप्रक्रियां ) च न गृहीतम् । देवनन्दिना नव-नवाः पारिभाषिकशब्दाः व्यवहृताः। तेन व्याकरणस्य दुरूहता सञ्जाता। अस्य सम्प्रदायस्य ग्रन्थेषु टीकाद्वयमुपलब्धमस्ति । तत्र प्रथमा टीका अभयनन्दिनः, द्वितीया च सोमदेवस्य शब्दार्णवचन्द्रिका । सोमदेवः स्वात्मानं शिलाहारराज्ञो भोजस्य समकालिक: स्वीकरोति । अस्यां परम्परायां स्युरन्याष्टीकाः, परञ्च ताष्टीकाः नोपलभ्यन्ते ।
अपरञ्च जैनेन्द्रसम्प्रदायस्य पठन-पाठनाय पाठ्यग्रन्थोऽपि विद्यते । यः व्याकरणस्य प्रारम्भिक-छात्रेभ्यो नितान्तामुपयोगितां धारयिष्यति । यस्य ग्रन्थस्य नाम ‘पञ्चवस्तु' इति विद्यते । अस्य ग्रन्थस्य लेखकः 'श्रुतिकीतिः' इति कथ्यते । अस्य कालश्च १०५० ईसवीयेऽस्ति-इत्याचार्यपाठकाः स्वीकुर्वन्ति ।
३) शाफटायमसम्प्रवाय: - अस्य सम्प्रदायस्य शाकटायनव्याकरणमपि जैनेन्द्रसम्प्रदायव्याकरणस्य क्वचित् साम्यं बिभर्ति । अस्यापि मूलोद्देश्यं तदेवासीत्, यत् जैनेन्द्रव्याकरणस्य । तथापीदं व्याकरणं विशेषतः श्वेताम्बरजैनसम्प्रदायाय लिखितमासीत् इति विदुषां मतम् । अस्य व्याकरणस्योल्लेख: 'गणरत्नमहोदधौ' माधवीये धातु वृत्ती समायाति । तेन प्रतीयते यस्कदापि कालेऽस्य प्रचारश्चरमसीम्नि आसीत् । अस्य व्याकरणस्य प्रणेता शाकटायनः प्राचीनो नवीमो वेति विषये विदुषामैकमत्यं नास्ति ।
विद्वांसः कथयन्ति यत् नायं निरुक्तप्रोक्तं चर्चितश्च पाणिनिना। नवीनः कोऽप्ययं वैयाकरणः इति चाप्यामनन्ति । अस्मिन् विषये डॉ० कीलहानमहोदयाः शाकटायनमैतिहासिकं पुरुषं न स्वीकुर्वन्ति । कथयन्ति च केनापि जैनेनास्य ग्रन्थस्य रचना विहिता । प्राचीनत्वख्यापनाय शाकटायनेन सह योजितः । एतद्विपरीतं 'आचार्यपाठकमहोदया एनमैतिहासिकपुरुषरूपेण स्वीकुर्वन्ति' तथा च राष्ट्रकूटस्य राज्ञोऽमोघवर्षस्य प्रथमस्य ( ८१७-८७७ ई० ) समकालिकोऽयमिति कथयन्ति ।
शाकटायनेन स्वशब्दानुशासने पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलि-चन्द्रगोमिभ्यश्च सामग्री गृहीता, स्वातन्त्र्येण तासामुपयोगश्चापि कृतः । अस्मिन् शब्दानुशासने पूज्य पादादपि यत्किञ्चिद् गृहीतम् । नात्र काचिन्नवीनता । अस्मिन् शब्दानुशासने चत्वारो ऽध्यायाः सन्ति, प्रत्यध्याये चत्वारः पादाश्च । सूत्राणां संख्या ३२०० इत्यस्ति । जैनेन्द्र व्याकरणवत् अत्रापि सूत्राणां परिवर्तनविधानमस्ति ।
सम्प्रदायोऽसौ भागद्वये विभक्तस्तत्र प्रथमे भागे टीका उपटीकाश्च लिखिताः। द्वितीये च स्वल्पकायाः पाठ्यग्रन्थाः । आसु टीकासु 'न्यासः' प्रसिद्धो वर्तते । सम्भाव्यते न्यासोऽयं प्रभाचन्द्राचार्यस्य, येनामोघवृत्तावपि टीका लिखिता। अन्या टीका चिन्ता मणिविद्यते, लेखकश्चात्र 'यक्षवर्मन्' इति । अस्मिन् सम्प्रदाये लघु ग्रन्था अपि विरचिता आसन् । तेषु प्रक्रियासंग्रहस्य लेखक अभयचन्द्राचार्य आसीत् । अयं ग्रन्थः १३५९ ईसवीयवर्षस्य नैकटचं धारयति ।
४) हैम-सम्प्रदायः - ख्यातिप्राप्तोऽयं व्याकरणसम्प्रदायः । अस्य प्रवर्तको चार्यः । एषां काल: एकादशशतकान्तरालवती विद्यते । इमे जात्या वति प्रभिन्न नामकोऽयं जैनधर्मे दीक्षितत्वात् नामपरिवर्तनं जातम् । तच्च चन्द्राभिधस्वोपज्ञशब्दानुशासन' इत्यस्ति । पाणिनेरष्टाध्यायीवदस्मिन ध्यायाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् अध्याये च चत्वारः पादाः । अस्यावसाने अपि व्याकरणं विद्यते । हेमचन्द्राचार्यण स्वसूत्रेषु 'शब्दानुशासनबृहवृत्ति'नाग ग्रन्थो लिखितः ।
एवञ्च–'अपरः' 'परः' 'अन्यः' इति कथयित्वा भिन्नविचा सदोषान् इति कथयित्वा प्रमाणीकृतः । वृहद्वृत्तौ सप्ताध्यायानां संक्षेपीकरणमा लभ्यते । तस्या वृत्तेलेखकोऽपि हेमचन्द्राचार्य एव । अस्यां मौलिकताया अ भावो विद्यते । व्याकरणस्य नियमानामुदाहरणायते स्वयमेव पद्यरचना कृता । इयमेव रचना 'द्रव्यसार'महाकाव्यमस्ति । हैमव्याकरणेन सह-धातुपाठ-उणादि-लिडा. नुशासनादयोऽपि सन्ति ।
हैमशब्दानुशासने बृहद्वृत्ति ढुण्ढिकाऽपि विद्यते, परञ्चाधुनेयमपूर्णा प्राप्यते । अन्या वृत्तिरपि 'देवेन्द्र सूरि' इत्यस्य मिलति, यस्या नाम 'हेमलघुन्यासो' विद्यते । तृतीया टीका शब्दमहार्णवन्यासो विद्यते । हेमस्य शब्दानुशासने लघुकाया ग्रन्था अपि लिखिताः सन्ति । एतादृशेषु ( एतादृक्षु ) ग्रन्थेषु 'हेमलघुप्रक्रिया-हैमकौमुदी' चाप्यस्ति । ययोर्लेखको विनयविजयाग्नि-मेधाविजयौ स्तः । हेमकौमुद्या अपरं नाम चन्द्रप्रभाऽप्यस्ति ।
५) कातन्त्रसम्प्रदायः - कातन्त्रव्याकरणस्यैवापरं नाम कौमारव्याकरणमथवा कलाप व्याकरणमप्यस्ति । अत्र विभिन्ननामकरणे सैषा कथाऽनुसन्धेया-दाक्षिणात्य देशे सातवाहननामको राजा बभूव । एकस्मिन् दिवसे राजा जलकेलि समाचरन् आसीत्, तदैव राज्ञी अवोचत्—'मोदकं देहि राजन्' अस्योत्तरे राजा तस्यै कश्चित् मोदकमददात् । पश्चाद् ज्ञाते तथ्ये स्वसभापण्डितं सर्ववर्माणमेकमेतादृशं व्याकरणं निर्मातुमादिदेश, येन सत्वरं व्याकरणज्ञानं भवेत् । सभापण्डितेन तपसा शिव आराधित स्तेषामाज्ञया कुमारकार्तिकेयात् तेन व्याकरणमधिगतम् ।
द्वयोर्मध्ये माध्यम: 'कलापः' ( मयूरः ) आसीदतोऽस्य नाम कलापव्याकरणमप्यभूत् । अस्य व्याकरणस्योपरि सर्वाधिका प्राचीना टीका दुर्गसिंहस्यास्ति, यस्याष्टीकायाः कालोऽष्टमशतको विज्ञायते । अस्मिन् व्याकरणे क्रमशः-सन्धि-नाम-आख्यात-कृत्प्रकरणानि सन्ति । राजाश्रय त्वात् प्रचारोऽपि तादृश एवाभवत् । तस्मिन् काले सुबोधं व्याकरणन्त्विदमेवासीत् । अस्य वैशिष्टयं चातुर्य वाऽऽसीत् यत्-पाणिनेः सहस्रचतुष्टयसूत्राणि ८५३ सूत्रषु ग्रथितान्यासन् । अस्यां वृत्तावप्यनेकानां वृत्तीनां रचना अभूत् । अस्यां सर्वप्रथम 'कातन्त्रविस्तरोऽस्ति । अस्य लेखकस्य वर्धमानस्य नाम काव्यकामधेनौ बोपदवन बहुशश्चचितम् ।
त्रिलोचनदासस्य 'कातन्त्रवृत्तिपञ्जिका' इत्यस्याः रचना वर्धमानादनन्तरम एकाऽन्यापि टीका विद्यते-महादेवस्य · 'शब्दसिद्धिः' । अस्य सम्प्रदायस्य व्याकरणस्योपरि उणादि-धातुपाठादीनां रचना दुर्गसिंहेन कृताऽऽसीत्। कातन्त्रसम्प्रदायस्य प्रचारो वङ्गप्रदेशे काश्मीरे चाप्यासीत् ।.
६) सारस्वत-सम्प्रदायः- सारस्वतव्याकरणस्य प्रारम्भकाल: १२५० ईसवीयात् पूर्व न सम्भाव्यते । बोपदेवेनास्य व्याकरणस्योल्लेखो न कृतः । अपरञ्चैतदतिरिक्तमस्योपरि याष्टीका विरचितास्ताः सर्वाः पञ्चदशशतकस्य निकटवर्तिन्यः सन्ति । अस्य व्याकरणस्य प्रचारसीमोत्तरभारतस्य स्वल्पेषु स्थानेष्वेव सीमिताऽऽसीत् । सारस्वत व्याकरणस्य सप्तशतसूत्रेष्वेव पाणिनेः ४००० सूत्राणि समाहितानि सन्ति ।
सारस्वत-सम्प्रदायस्य महद्वैशिष्टयं विद्यते संक्षेपीकरणम् । एतत् पूर्वं कस्मिन्नपि सम्प्रदाये एतादृशं लघुव्याकरणं नासीत् । संक्षेपीकरणादप्यधिक महत्त्वपूर्ण तत्त्वमस्ति सारल्यम् । वाग्देवतायाः सरस्वत्याः प्रसादाद् अनुभूतिस्वरूपाचार्येणास्य रचना कृता । अत एवास्य नाम सारस्वतसम्प्रदायो विद्यते । लेखकस्य समयः १२५० ईसवीयात १४५० ईसवीयमध्ये स्वीक्रियते । सारस्वतप्रक्रियायां बह्वयष्टीकाः समुपलभ्यन्ते । टीकाकाराणां नामानि तत्समयश्च यथा -
( क ) पुञ्जराजा-पञ्चदशशतकस्यान्तिमो भागः ।।
( ख ) अमृतभारती-१५५४ ईसवीयेऽनुमानतः ।
(ग ) काश्मीरस्य क्षेमेन्द्रः—बोपदेवात् शतवर्षपूर्वम् ।
(घ) चन्द्रकीर्तिः– ( १४४५ ईसवीयात् १५५३ ईसवीयपर्यन्तम् )।
एतदतिरिक्तमनेके टीकाकाराः सन्ति, येषां टीकाः सुप्रसिद्धाः सन्ति । ते चेमे. सन्ति-माधव-वासुदेवभट्ट-मण्डन-मेघरत्न-दानेश्वर-जगन्नाथ-काशीनाथ-भट्टगोपाल-सहज कीर्ति-हंसविजयाग्नि-रामभट्टादयः ।
अन्यच्च सारस्वतस्य सूत्रेषु रामचन्द्रस्य 'सिद्धान्तचन्द्रिका' टीका विद्यते । अस्यां परम्परायामुणादावप्यनेके ग्रन्थाः सन्ति । सारस्वतस्यैकमेवोद्देश्यमासीत् 'वालानां शीघ्रबोधाय' इति ।
७) बोपदेवस्तेषां सम्प्रदायश्च - अन्येषां सम्प्रदायानां तुलनायां बोपदेवस्य व्याकरण माधुनिकमस्ति । एषां मुग्धबोधोऽस्य सम्प्रदायस्य मुख्यो ग्रन्थो विद्यते । बोपदेवो महाराष्ट्रिय आसीत् । मल्लिनाथेनास्य चर्चा विहिता। विदर्भदेशस्यते निवासिन आसन् । मुग्धबोधातिरिक्त कविकल्पद्रुमस्यापि एतैः रचना कृता । अनन्तरञ्च मुक्ताफलं हरिविलासविवरणञ्चापि लिखितम् ।
बोपदेवस्योद्देश्यमासीत्-व्याकरणस्य सरलीकरणम्। पाणिनेः व्याख्याकारैः व्याकरणस्य सरलीकरणव्याजेनाधिकं जटिलमेव कृतम् । एभिः व्याकरणस्य सरली करणाय कातन्यस्य साहाय्यं गृहीतम् । एवञ्च दृढीकरणाय पाणिनेः प्रत्याहारसूत्राणा माश्रय गृहीतः ।
'बोपदेवमहाग्राह-ग्रस्तो वामन-दिग्गजः ।
कीर्तिदेवप्रसङ्गेन माधवेन विमोचितः' ।
दीक्षितस्योद्भवात् पूर्वमेव मुग्धबोधस्य प्रचार आसीत् । सप्तदशे शतके चास्य ह्रासः सञ्जातः । मुग्धबोधस्योपरि रामतर्कवागीशस्य टीका विस्तृता शोभन विद्यते ।
विभिन्नसम्प्रदायानां धातुपाठ-प्रातिपदिकपाठादिसमीक्षा
कौमारसम्प्रदाये ( कातन्त्रव्याकरणे ) दुर्गसिंहीयो धातुपाठो विद्यते । अस्य रचना प्राचीनकातन्त्रधातुपाठस्यावलम्बनं विधाय प्रस्तुता विद्यते । तिब्बतप्रदेशे अयं पाठः सार्वमिको धातुपाठः किम्वा कलापधातुसूत्रमिति कथ्यते ।
शर्मण्यदेशीय-विदुषां मतेन-दुर्गसिंहकृतः सार्वमिकधातुपाठ एव प्रतिसंस्कृतो भूत्वा परवर्तिकाले दोर्गधातुपाठः दुर्गसिंहीयधातुपाठो वाऽभवत् । व्युत्पन्न विदुषां दृष्टावपि आधुनिकदुर्गसिंहीयधातुपाठः सार्ववर्मिकधातुपाठस्य प्रतिसंस्कारमात्रमस्ति ।
बौद्धानां चान्द्रसम्प्रदाय:- पूर्णचन्द्रस्य धातुपाठः दिगम्बरीये जैनसम्प्रदाये शाक टायनीयधातुपाठो विद्यते । तिलकमञ्जर्याः रचयिता धनपालोऽस्य वृत्तिकार आसीत् । देवनन्दिनो धातुपाठोऽद्यत्वे नोपलब्धोऽस्ति । अन्यच्च-क्षीरस्वामिना, कृष्णलीलांशुकेन, सायणाचार्येण च नन्दिनो धातुपाठस्योल्लेखः कृतः । इत्यनेन प्रतीयते यत्-देव नन्दिनोऽपि धातुपाठ आसीत् । सम्भाव्यते यदस्य लेखकः श्रुतपाल आसीत् ।
रासवतसम्प्रदाय:- अस्य 'जीभरधातुमाला' इति नामकः प्रामाणिको ग्रन्थो विद्यते । पाणिनेः ग्रन्थमाधारीकृत्यास्याः रचना बभूव ।
श्वेताम्बरीये जनसम्प्रदाये हैमधातुपाठो विद्यते । अयञ्च 'स्वोपज्ञधातुपारायण इति नाम्ना प्रसिद्धः । पञ्चदशे शतके गुणरत्नसूरिणा अस्य व्याख्या कृता । सारस्वत सम्प्रदाये चन्द्रकीर्तिशिष्यस्य हर्षकीर्तेः धातुपाठो विद्यते। मौग्धसम्प्रदाये बोपदव कविकल्पद्रुमधातुपाठश्चाथवा धातुकोषो विद्यते । बोपदेवस्य कालः त्रयोदशशतक सौपये पद्मनाभस्य धातुकौमुदी वर्तते । धातुनिर्णयेऽस्याः व्याख्या सम्पन्ना पाणिनीयसम्प्रदाये धातुपाठस्यानेके ग्रन्थाः सन्ति । तद्यथा-भीमाचार्यस्य प्रदीपकलिका, क्षीरस्वामिनः क्षीरतरङ्गिणी, मैत्रेयरक्षितस्य धातुप्रदीपः, सायणस्य च माधवीया धातुवृत्तिः अतिशयेन सुप्रसिद्धाः सन्ति । अपि च शब्दकौस्तुभे भट्टोजि दीक्षिताः कथयन्ति -
'भूवादयो धातवः' । भीमसेनादयो द्यर्थं निदिदिशुरिति स्मर्यते ।
पाणिनिस्तु "भवुध' इत्याद्यवादीदिति भाष्यवार्तिकयो: स्पष्टम् ॥
'भूवादयो धातवः' इत्यत्र कात्यायनस्य वार्तिकस्य 'परिमाणग्रहणं च' इत्यस्य च व्याख्यां कुर्वन्तः पतञ्जलय: कथयन्ति–'परिमाणग्रहणं च कर्त्तव्यम् । इयानवधि धातुसंज्ञा भवति इति वक्तव्यम् । 'कुतो ह्येतद्' भूशब्दो धातुसंज्ञा भविष्यति न पुनः 'भ्वुध' शब्द इति अत्र कैयटा आहुः-'ततश्च भवुधशब्दाल्लडादिप्रसङ्गः न चार्थपाठः परिच्छेदकः तस्यापाणिनीयत्वात् ।
पाणिनिना धात्वर्थो न कृतः । परश्च भीमसेनात् पूर्व धात्वर्थकथनस्य प्रवृत्ति सी दिति न कथनीयमिति । अर्थकथनस्य प्रवृत्तिस्तु यास्कसमये विद्यमानाऽऽसीत् । धातु पाठस्येव प्रातिपदिकपाठोऽपि प्रसिद्धो विद्यते । पाणिनिसम्प्रदाये 'पाणिनीयगण पाठो'ऽस्ति । द्वादशशतकस्य गणरत्नमहोदधौ' अस्य व्याख्या सम्पन्ना विद्यते । 'पाणिनीयगणपाठ'नामक एकः संग्रहग्रन्थोऽप्यस्ति । कस्यचिन्मतमस्ति यत्पाणिनिना गणपाठो न निर्मितः ।
सूत्रपाठेन साकं प्रातिपदिकपाठोऽप्यपरिहार्योऽस्ति । अतः सूत्रपाठेन सदैव पाणिनिना प्रतिपदिकपाठस्यापि व्यवस्था कृता भवेत् । पूर्वाचार्याणां प्रातिपदिक पाठादेभिः सहायताऽवश्यमेव गृहीता स्यात्, परञ्च तस्य संस्कारोऽपि कृतो भवेत । पाणिनेः पाठस्य परिष्कार:-कात्यायन-पतञ्जलि-वामन-जयादित्यादिभिः समये समये कृतः, नास्त्यत्र सन्देहावसरः ।
कातन्त्रस्य प्रातिपदिकपाठस्य विपये केनापि किमपि न लिखितम्, परञ्च 'स्वरादीनां च' 'मुहादीनां च' 'बाहादेश्च विधीयते' 'स्मै सर्वनाम्नः' आदीनि सूत्राण्य वलोकनेन प्रतीयते यत्---सूत्रपाठेन सह सार्ववर्मिकधातुपाठस्येव सार्ववर्मिकप्राति पदिकपाठस्यापि प्रचलनमवश्यमेव स्यादिति ।।
एषा प्रसिद्धिर्वर्तते यत्-तिब्बते चान्द्रगणपाठः सुरक्षितोऽस्ति । दिगम्बर सम्प्रदाये शाकटायनीय: गणपाठो विद्यते । स च षोडशपादेषु विभक्तो जैन-सम्प्रदाये
"हैमगणपाठोऽस्ति"। सोपद्मे च काशीश्चरप्रणीतः गणपाठः विद्यते। अन्यान्यसम्प्रदायेषु अभावोऽपि स्वतन्त्रे गणपाठे – सूत्रपाठस्य व्याख्याकाले गणोद्दिष्टाः शब्दसमूहाः प्रायोणोदाहृता भवति।
लिङ्गानुशासनसम्बन्धितानां ग्रन्थानामपि महत्त्वं न्यूनं नास्ति । केपाल मतमस्ति यत्-पाणिनिना लिङ्गानुशासनविषयकस्य ग्रन्थस्य रचना 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्' । अत्र कीथस्य कथनं विद्यते-लिडा. मिता: पाणिनिग्रन्थास्तथा प्राचीनाः सन्ति' इति । परञ्च स्वसाम्प्रयि कथयति-
'अष्टकं धातुपाठश्च गणपाठस्तथैव च ।
लिङ्गानुशासनं शिक्षा पाणिनीय अमी क्रमात्' ।
अत्र पतञ्जलयोऽपि कथयन्ति–'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य तस्मान्न वैयाकरणः शक्यं लौकिकलिङ्गमास्थातुम् । अशिष्टाम् = अकथनीयम् । लोकाश्रय त्वात—'लोकसम्मतत्वात्' तथापि लिङ्गानुशासने ग्रन्थास्त्वनेके मिलन्त्येव ।।
पाणिनीये लिङ्गानुशासने-दशमे शतके महोत्पलेन, षोडशे शतके प्रक्रिया कौमदीकारेण रामचन्द्रेण च टीका विरचिता। एतदनन्तरं षोडशे सप्तदशे वा भट्टोजि दीक्षितेन स्ववृत्तिलिखिता या शब्दकोस्तुभस्यान्तर्गता विद्यते ।
व्याडिलिङ्गानुशासनसूत्रेण 'द्रव्याभिधानं व्याडि:' इत्यनेन ज्ञायते यत् व्याडिः कात्यायन-पतञ्जलयोः पूर्ववर्त्यासीत् । एतस्य पूर्ण नाम 'दाक्षायण-व्याडि' इत्यासीत् । एषां त्रयो ग्रन्थाः प्राप्यन्ते, ते च–संग्रहः, उत्पलिनी, लिङ्गानुशासन सूत्रञ्चेति । उत्पलिनी कोशो विद्यते, अस्यैव कोशस्यान्तिमे भागे लिङ्गानुशासन मासीत् ।
चान्द्रसम्प्रदायस्य लिङ्गानुशासनसूत्रं 'लिङ्गकारिका' इति नामधेयं प्राप्यं नास्ति । जैनेन्द्रलिङ्गानुशासनं लुप्तमेवास्ति । वामनस्य श्लोके अस्योल्लेखः प्राप्यते । वररुचेरपि लिङ्गानुशासनं प्राप्तं भवति । एषां लिङ्गानुशासनं श्लोकेषु लिखितमस्ति । अपरञ्च कातन्त्रवृत्तिकारस्य दुर्गसिंहस्य नाम्नाऽप्येको लिङ्गानुशासनग्रन्थो विज्ञातो ऽस्ति । अनेन प्रकारेणानेकानां लिङ्गानुशासनानां नामानि तु ज्ञायन्ते परञ्च ग्रन्था अप्राप्याः सन्ति । अलमति विस्तरेणेति दिक् ।।
महर्षिः पाणिनिः तत्कृतयश्च
सुदीर्घकालात् विदुषां मध्ये भणितिरियं सुप्रसिद्धा वर्तते यत्-काणादं पाणिनी यञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्' इति । सत्स्वप्यन्येषु व्याकरणेषु पाणिनीयव्याकरणस्यैव कथमियती चर्चा विद्यते । कथमेतज्जातं व्याकरणं लोकप्रियम् । देवताप्रसादात्तु अन्यान्यपि व्याकरणानि प्राप्तानि सन्ति, परञ्चास्यैव व्याकरणस्य सम्पूर्णे भारते एव किमु विदेशेष्वपि सुप्रतिष्ठा विद्यते। माहेश्वराणि चतुर्दश सूत्राण्यादाय विरचितमिदं व्याकरणं प्राक्तनीं विज्ञानसरणि प्रदर्शयति ।
पुरा काले ये ऋषयो महर्षय आचार्याश्चा अवन, ते स्वकीयं जन्मजातादिकं वृत्तं प्रायो न लिखन्ति स्म न वा ख्यापयन्ति स्म । एतदेव कारणमस्ति यदेषां विषयेऽपर्याप्तज्ञानमस्माकम् । केचिदनुसन्धानप्रवीणाः विद्वांसः सूत्रेषु, वृत्तिषु, भाष्येषु केचिच्चान्यग्रन्थकारोल्लिखितेषु वाक्येषु महामुनेः पाणिनेः नामविषये, कालविषये, निवासस्थानविपये, कर्तृत्वविपये चान्वेषयन्ति । अन्विष्य च यथार्थज्ञानाय प्रयतन्ते । एतेषामाधारमादाय यत्किञ्चिद्विवरणमुपस्थाप्यते ।
तत्रादौ नामविपये—आचार्यपुरुषोत्तमदेवविरचिते त्रिकाण्डशेषकोपे वैजयन्ती कोशे च पाणिनेः षड् पर्यायाः समुपलभ्यन्ते, तद्यथा-(१) पाणिनः, ( २ ) पाणिनिः, ( ३ ) दाक्षीपुमः, ( ४ ) शालङ्किः, ( ५ ) शालातुरीयः, (६ ) आहिकश्चेति । तथा च यशस्तिलकचम्पोद्वितीयाश्वासे 'पणिपुत्र'शब्दस्य व्यवहारो मिलति ।
'पाणिन'नाम्नः प्रयोगः काशिकायां चान्द्रवृत्तौ च समुपलब्धो भवति । 'पाणिनि' इति तु लोकप्रसिद्ध नाम । 'दाक्षीपुत्र' इत्यस्योल्लेखा: महाभाष्ये, समुद्रगुप्तविरचिते कृष्णचरित्रे, पाणिनीयशिक्षायाञ्च प्राप्यते। अपरञ्च 'शालातुरीय' इति नाम्नो निर्देशो ध्रुवसेनस्य द्वितीयस्य ताम्रशासने, भामहस्य काव्यालङ्कारे, जैनेन्द्रविरचितायां काशिकाविवरणपञ्जिकायां, गणरत्नमहोदधौ च समुपलब्धो भवति। परञ्च पाणिनये 'शालङ्कि'-'आहिक'-नाम्नोश्चर्चा कोशातिरिक्त-ग्रन्थेषूल्लेखोऽद्यापि कृते प्रयत्नेऽपि नोपलब्धा भवति ।
पाणिनेः कोलिफपरिचय:-इत्यस्मिन् विषये यशस्तिलकचम्पौ पाणिनये 'पणि पुत्र'शब्दस्य प्रयोगो मिलति-अतो निश्चीयते यदस्य पितुर्नाम ‘पणि' इत्यासीत् । अपि च गोत्रप्रत्ययान्तेन 'पाणिन' युवप्रत्ययान्तेन 'पाणिनि' इति नाम्नाप्यस्यैव समर्थनं भवति । अपरञ्च दिवङ्गतेन महामहोपाध्यायेन पं० शिवदत्तशर्मणा 'शालङ्कि' इति पदस्याधारमवलम्ब्य पाणिनेः पितुर्नाम 'शलङ्क' इति स्वीकृतम् । इदमेव मतं गणरत्नावलीकारस्य यज्ञेश्वरभट्टस्यास्ति । परञ्चान्ये विद्वांसः एतन्मतं समुचितं न मन्यन्ते ।