cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
मानवपेशी
[(iii)] हृदयस्नायुः [(Cardiac muscle)]
अस्य वर्गस्य मांसपेशी केवलं हृदयस्य भित्तिषु एव दृश्यन्ते। तेषां स्वेच्छास्नायुवत् पट्टिकाः सन्ति, परन्तु तेषां कर्म अनैच्छिकं भवति अर्थात् इच्छायाः नियन्त्रणं नास्ति । ते मृत्युपर्यन्तं विश्रामं विना संपीडिताः शिथिलाः च भवन्ति। हृदयस्नायुवर्णः रक्तः भवति । अस्य तन्तुः ह्रस्वः बेलनाकारः, दीर्घदिशि आयताकारः, अनुप्रस्थदिशि बहुभुजः च भवति । प्रत्येकस्मिन् केशे एकः एव नाभिकः भवति, यः प्रायः मध्ये एव भवति । हृदयस्नायुषु दीर्घकालीन-अनुप्रस्थ-दिशि पट्टिकाः सन्ति, परन्तु एताः पट्टिकाः अपूर्णाः अस्पष्टाः च भवन्ति । मांसपेशी आवरणं [(Sarcolemma)] अपि अस्पष्टं अपूर्णं च तिष्ठति। तन्तुभ्यः शाखाः बहिः आगच्छन्ति, ये अन्यतन्तुभ्यः बहिः आगच्छन्तीभिः शाखाभिः सह सम्मिलिताः भवन्ति तथा च आद्यद्रव्यस्य निरन्तरता [(Protoplasmic continuity)] एव तिष्ठति
मांसपेशीनां कार्याणि गतिश्च
कंकालस्नायुः संकोचन [(Flexor)] तथा विस्तारकः [(Extensor)] इति द्वयोः वर्गयोः विभक्ताः सन्ति, ये परस्परं विपरीतरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । अङ्गं मोचयन्तः स्नायुः संकुचकाः भवन्ति, अङ्गानाम् विस्तारं ऋजुं च कुर्वन्ति स्नायुः विस्तारकाः भवन्ति । सन्धिस्थले गतिं जनयितुं एकस्य समूहस्य स्नायुः संकुचन्ति, अपरस्य समूहस्य स्नायुः शिथिलाः भवन्ति । स्नायुक्रियाभ्यः शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु गतिः भवति, यस्मात् कारणात् मनुष्यः भिन्नप्रकारं कार्यं कर्तुं समर्थः भवति । सामान्यतया संकुचन [(विक्षेप)], विस्तार [(विस्तार)], अपवर्तन [(अपहरण)], आकर्षण [(Adduction)], परिभ्रमण [(Rotation )] तथा परिधि [(Circumduction)] । तत्र गतिः ।
ते पूर्वं वर्णिताः। शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु गतिं आनेतुं कङ्कालस्नायुः एकान्ते कार्यं कर्तुं न अपितु समूहेषु [(Groups )] कार्यं कुर्वन्ति । प्रत्येकं मांसपेशीनां समूहः अथवा वर्गः अन्यसमूहस्य विपरीतरूपेण कार्यं करोति तस्य प्रतिद्वन्द्वी [(Antagonist)] इति उच्यते । एण्टागोनिस्टिक स्नायुः [(Agonists)] शरीरस्य कस्मिन्चित् भागे गतिं आनेतुं कार्यं कुर्वन्ति संकुचनात्मकाः मांसपेशिकाः सन्ति, यदा तु एण्टागोनिस्टिकस्नायुः [(Agonists)] तेषां विपरीतरूपेण कार्यं कुर्वन्ति अपहरणस्नायुः अपहरणस्नायुषु प्रतिद्वन्द्वी भवन्ति । केचन मांसपेशयः शरीरस्य अन्येषु भागेषु गतिविधिषु बाहुस्य भागान् स्थिरं स्थापयितुं कार्यं कुर्वन्ति, येषां नाम स्थिरीकरणस्नायुः [(Fixators)] इति यदा द्वौ वा अधिकौ स्नायुः मिलित्वा गतिं उत्पादयति तदा तादृशाः स्नायुः समन्वयात्मकस्नायुः इति उच्यन्ते । शरीरस्य कस्मिन् अपि भागे गतिः कस्यापि एकस्य स्नायुस्य कारणेन न भवति ।
सरलगतिः अपि प्रायः अनेकस्नायुक्रियायाः कृते क्रियन्ते यथा लेखनीम् उत्थापयितुं अङ्गुली-अङ्गुष्ठ-कटिबन्ध-कोणयोः, सम्भवतः स्कन्धस्य, धडस्य च गतिः आवश्यकी भवति यतः शरीरं लेखनीं प्राप्तुं अग्रे नमति। अस्मिन् क्रियायां भागं गृह्णन्तं प्रत्येकं मांसपेशीं पर्याप्तरूपेण संकोचयितुं आवश्यकं भवति, प्रत्येकं मांसपेशीं पर्याप्तरूपेण संकुचितं कर्तुं आवश्यकं भवति, तथा च प्रत्येकं गतिं पूर्णं कर्तुं न केवलं सम्बन्धितस्नायुं संकुचितं कर्तुं अपितु विपक्षस्य मांसपेशीं शिथिलं कर्तुं अपि आवश्यकम्।इदमपि आवश्यकम् भव। अनेकस्नायुसंयुक्ता एषा क्रिया स्नायुसमन्वय इति कथ्यते ।
संवेदी तंत्रिका मांसपेशी संवेदी [(Muscle sense)] जनयन्ति। एषा संवेदना अतीव तीव्रा नास्ति, केवलं मांसपेशीसंकोचनस्य, आरामस्य च जागरूकता एव । एषा जागरूकता स्वैच्छिकी भवति अर्थात् मांसपेशी इच्छानुसारं शिथिलं वा संकुचितुं वा शक्यते । सामान्यस्थितौ मांसपेशी एव किञ्चित् तनावपूर्णा भवति, यत् tone [(Tone)] इति उच्यते । स्वरस्य कारणात् स्नायुः श्रान्ताः न भूत्वा समानस्थाने एव तिष्ठन्ति । अयं व्यायामः एकस्याः पद्धत्या आधारितः अस्ति यत्र भिन्नाः मांसपेशीसमूहाः संकुचन्ति आरामं च कुर्वन्ति, येन प्रत्येकं समूहं विश्रामस्य सक्रियीकरणस्य च अवधिः प्राप्यते ।
Contraction of Muscle [(Contraction of Muscle)]
यथा पूर्वं उक्तं, प्रत्येकं कंकालस्नायुषु मांसपेशीतन्तुसंयोजक ऊतकानाम् अतिरिक्तं रक्तवाहिकाः तंत्रिकाः च भवन्ति । तंत्रिकाः मांसपेशीनां केन्द्रीयतंत्रिकातन्त्रस्य च मध्ये सम्पर्कं स्थापयन्ति [(Central nervous system)] । मांसपेशीषु आवेगाः [( Motor)] तथा संवेदी [(Sensory )] मांसपेशीयाः विशेषावस्थायां मस्तिष्कं प्रति द्वयोः प्रकारयोः तंत्रिकातन्तुयोः माध्यमेन प्रसारिताः भवन्ति तथा च मोटरतंत्रिकाभिः मस्तिष्कात् मांसपेशीषु आवेगाः भवन्ति reach in, यस्मात् कारणात् सा स्नायुः संपीडितः भवति। मांसपेशीतन्तुनां संकोचनार्थं ऊर्जायाः आवश्यकता भवति तथा च एषा ऊर्जा आहारस्य कार्बोहाइड्रेट्-आक्सीकरणात् प्राप्यते । पाचनकाले कार्बोहाइड्रेट् ग्लूकोजरूपेण परिणमति । शरीरस्य सद्यः आवश्यकता न भवति ग्लूकोजः ग्लाइकोजनरूपेण परिणमति, यकृत्-स्नायुषु च संगृह्यते । मांसपेशीषु संगृहीतं ग्लाइकोजनं स्नायुक्रियायाः कृते तापस्य, ऊर्जायाः च स्रोतः भवति । ग्लाइकोजनस्य आक्सीकरणे कार्बनडाय-आक्साइड् [(CO)] जलं [(H, O)] च निर्मीयते तथा च एडेनोसाइन् ट्राइफॉस्फेट् [(ATP)] इति ऊर्जा-समृद्धं यौगिकं निर्मीयते मांसपेशीसंकोचनार्थं आवश्यकी ऊर्जा एटीपी इत्यस्मात् प्राप्ता भवति, एतत् यौगिकं एडेनोसाइन् डाइफॉस्फेट् [(ADP)] इति परिणमति । पाइरुविक अम्ल [(Pyruvic acid)] ग्लाइकोजनस्य आक्सीकरणस्य समये निर्मीयते । यदि पर्याप्तं प्राणवायुः उपलब्धः भवति तर्हि पाइरुविक् अम्लं कार्बनडाय-आक्साइड्, जलं च विभज्यते, अस्मिन् प्रक्रियायां मुक्तशक्तिः अधिकं एडेनोसाइन् ट्राइफॉस्फेट् निर्मातुं उपयुज्यते यदि पर्याप्तमात्रायां प्राणवायुः न प्राप्यते तर्हि पाइरुविक् अम्लं क्षीरम्लरूपेण परिणमति, यत् सञ्चितं भवति, मांसपेशीनां श्रान्ततां च जनयति ।
Reflex action [(Reflex action)]
तत्र च मोटरकोशिकासु आवेगः उत्पद्यते। इन्द्रियकोशिका अपि मेरुदण्डे निवसन्ति । इन्द्रियकोशिका मेरुदण्डस्य पश्चशृङ्गे स्थिताः भवन्ति, ते पश्च तंत्रिकामूलेन तंत्रिकायुक्ताः भवन्ति । मोटरकोशिका: पूर्वशृङ्गे स्थिताः भवन्ति । एतेषु आवेगाः उत्पद्यन्ते, तन्तुभिः स्नायुषु प्राप्यन्ते च । सामान्यतया मोटर आवेगः प्रकोष्ठात् उत्पद्यते, मांसपेशीषु च प्राप्नोति । फलतः स्नायुः स्वकार्यं कुर्वन्ति । कदाचित् आवेगः मस्तिष्कं न गत्वा मेरुदण्डस्य पश्चशृङ्गं प्राप्नोति ततः पूर्वशृङ्गं प्राप्नोति, यतः मांसपेशयः प्रेरणाम् प्राप्नुवन्ति एतत् कर्म प्रतिबिम्बम् इति उच्यते ।
शरीरस्य मुख्यस्नायुः
१]] शिरःस्नायुः [(Muscles of head)] अधिकांशः शिरःस्नायुः मुखप्रदेशे स्थितः भवति । कपालस्य तिजोरी [(Scalp)] कपालस्य गुम्बजं [(Valt of skull)] occipitofrontalis मांसपेशी [(Occipitofrontalis मांसपेशी)] इत्यस्य एपोन्यूरोसिस इत्यनेन आच्छादितं भवति यत् Galea aponeurotica [(Galea aponeurotica) इति कथ्यते ] । अस्याः स्नायुः पूर्वोत्तर-अस्थिद्वयं भवति, ये क्रमशः अग्र-अस्थि-पश्च-अस्थि-उपरि स्थिताः भवन्ति । २]] मुखस्नायुः [(मुखस्य मांसपेशीः)] मुखस्य स्नायुः [(मुखस्य भावस्य मांसपेशीः)] चर्वणस्नायुः च [(चबनस्य मांसपेशीः)] कार्यानुसारं द्वौ समूहौ अस्य विभक्तम् अस्ति— * इशारस्य मांसपेशी - व्यञ्जनानि जनयन्ति स्नायुः शिरः मुखयोः त्वक् [( dermis)] सङ्गताः भवन्ति ।
मुखस्नायुः मूलविवरणेषु कपालस्य अग्रभागे अस्थिषु, निवेशेषु मुखस्य त्वचायां च लभन्ते । केषाञ्चन स्नायुषु त्वक् उपरि उत्पत्तिः, निवेशः च भवति । एते स्नायुः त्वक्-भागान् भिन्न-भिन्नदिशि आकर्षितुं शक्नुवन्ति, यस्य परिणामेण मुखस्य भावस्य परिवर्तनं भवति । नेत्रस्य परितः वृत्तस्नायुः [(Circular muscle)] अस्ति, यस्य कारणात् नेत्राणि उद्घाटयन्ति, निमीलन्ति च । लघुस्नायुः [(लघुस्नायुः)] नेत्रगोलकं परिभ्रमितुं तस्मिन् संलग्नाः भवन्ति, येषां नाम orbicularis oculi [(Orbicularis oculi)] इति उच्यते एतेषां स्नायुनां उत्पत्तिः नेत्रगुहास्थले भवति, नेत्रगोलकस्य संयोजक ऊतकयोः निवेशः च भवति । प्रत्येकं नेत्रे षट् स्नायुः भवन्ति । प्रत्येकं स्नायुः नेत्रगोले पृथक् गतिं जनयति, यस्य साहाय्येन नेत्रं ऊर्ध्वं अधः, दक्षिणवामं च गन्तुं शक्यते । मुखस्य परितः अपि एतादृशी वृत्ताकारस्नायुः अस्ति, या orbicularis oris [(Orbicularis oris)] इति उच्यते । अन्ये लघुस्नायुः भ्रूभङ्गं, ऊर्ध्वपक्ष्मं, मुखकोणं च ऊर्ध्वं अधः च चालयन्ति, नासिकाच्छिद्रं च विस्तारयन्ति ।
Pterygoid muscle [(Pterygoid muscle )] - इदं स्फेनोइड् अस्थिस्य terygoid प्रक्रियातः कण्ठस्थं यावत् विस्तृतं भवति । अयं स्नायुः चर्वणगुदवत् अस्ति, यस्मात् अन्नं सम्यक् चर्व्यते । एतेषां अतिरिक्तं अन्ये लघुस्नायुः कपालात् अधोजङ्घा [(कण्ठस्थः)] यावत् विस्तृताः भवन्ति, येन टिटनस [(टिटनस)] इति रोगे 'लॉकजॉ' इत्यस्य स्थितिः निर्मीयते ३]] कण्ठस्य स्नायुः [(Muscles of the neck)] - कण्ठस्य अग्रे, पार्श्वतः, पृष्ठतः च अनेकाः स्नायुः संलग्नाः सन्ति, येषां साहाय्येन शिरः इतः तत्र च अग्रे पश्चात् च परिभ्रमति. एताः मांसपेशीः सन्ति - Sternocleidomastoid muscle [(Sternocleidomastoid muscle)] - एषा मांसपेशी कण्ठस्य पुरतः स्थिता भवति तथा च उरोस्थिस्य मनुब्रियमतः हंसस्य मध्यभागात् च विस्तृता भवति तथा च कालस्थलस्य अस्थिस्य मास्टोइडवृद्धिपर्यन्तं विस्तृता भवति एकपार्श्वस्नायुः यदा संकुचति तदा तत् स्कन्धं प्रति शिरः आकर्षयति, उभयतः स्नायुः संकुचति तदा कण्ठं तिर्यक् करोति । Platysma myoides [(Platysma myoides)] - कण्ठस्य पार्श्वपृष्ठे त्वचायाः अधः स्थितम् अस्ति ।
संकुचिते कण्ठस्य त्वचा प्रसारिता भवति, मुखस्य कोणाः अधः गच्छन्ति । Trapezius muscle [(Trapezius muscle )] - एषा मांसपेशी कण्ठवक्षःस्थलयोः पृष्ठतः स्थिता अस्ति तथा च अस्य आकारः प्रायः त्रिकोणीयः भवति, यस्य आधारः कण्ठवक्षःस्थलयोः पृष्ठतः पश्चकपालस्य अस्थिस्य उदग्रभागे [(अधः)] संलग्नः भवति अस्य नुकीलः भागः स्कैपुला-अस्थिस्य मेरुदण्ड-अक्रोमियन-प्रक्रियायां, स्कन्धस्य उपरि पृष्ठतः च हंसले संलग्नः भवति । तस्य ऊर्ध्वभागस्य संकोचनं स्कैपुला ऊर्ध्वं कर्षति, अधोभागस्य संकोचनं तु अधः कर्षति । यदा सम्पूर्णः स्नायुः संकुचति तदा स्कन्धान् [(scapulae)] पृष्ठतः कर्षति अर्थात् मेरुदण्डं प्रति ।
एतेषां अतिरिक्तं कण्ठे hyoid अस्थि [(Hyoid bone)] इत्यस्य उपरि अधः च केचन मांसपेशयः स्थिताः सन्ति, ये चर्वण-निगलने च hyoid-अस्थिम् उपरि अधः च चालयन्ति एतानि मांसपेशिनि सुप्रह्या / इद मांसपेशी - दिग्गास्ट्रिक [(Digastric )], Stylohyoid [(Stylohyoid )], Mylohyoid [(Mylohyoid )] तथा Geniohyoid [(Geniohyoid )] सन्ति इन्फ्राहायोइड मांसपेशियों - sternohyoid [(Sternohyoid)], sternothyroid [(Sternothyroid)], thyrohyoid [(Thyrohyoid)], ओमोह्योइड [(Omohyoid)] | ४)] धडस्नायुः [(Muscles of the Trunk)]- कूर्चा मुख्यस्नायुः कार्यानुसारं निम्नलिखितसमूहेषु विभक्ताः सन्ति—
1. स्कन्धं परिभ्रमन्ति मांसपेशयः
2. श्वसनस्य मांसपेशीः
3. उदरस्य भित्तिस्य
4. नितम्बं चालयन्ति मांसपेशयः
5. श्रोणिस्य मांसपेशिनः
2. श्वसनस्य मांसपेशीः [(श्वसनस्य मांसपेशयः)] डायफ्रामः [(डायफ्रामः)] वक्षःगुहा [(वक्षगुहा)] उदरगुहा [(उदरगुहा)] च मध्ये गुम्बजरूपेण भवति येन तान् पृथक् करोति।इदम् विस्तृतरेखायुक्तः स्नायुः अस्ति । अस्य धारः स्नायुभिः निर्मितः भवति, मध्यभागः तन्तुयुक्तस्य ऊतकस्य पट्टिकायाः ​​अथवा एपोन्यूरोसिसस्य भवति । एतत् वक्षःस्थलगुहाया: तलं, उदरगुहाया: छतम् च निर्माति । एषा मांसपेशी उरोस्थिस्य ज़िफोइड् प्रक्रियायाः पश्चपृष्ठात्, अधो ६ पृष्ठपार्श्वयुग्मानां आन्तरिकपृष्ठात्, प्रथमत्रिषु कटिकशेरुकेषु च उत्पद्यते, निहितं च भवति मध्ये एपोन्यूरोसिस् इति । डायफ्रामे महाधमनी [( Aorta )], अन्ननलिका [( अन्ननलिका)] तथा निम्नशिरा [( Inferior vena cava)] इत्येतयोः कृते त्रीणि बृहत् उद्घाटनानि सन्ति अधमशिराकावास्य उद्घाटनं तस्य मध्यभागे भवति, महाधमनी-अन्ननलिका-छिद्राणि च तस्य काष्ठप्रदेशे भवन्ति यदा मांसपेशीतन्तुः संकुचन्ति तदा डायफ्रामस्य उन्नतः भागः [(गुम्बज)] पतितः भूत्वा अधः निपीडयति, येन वक्षःगुहाया: दीर्घता [(ऊर्ध्वतः अधः यावत् गभीरता)] वर्धते बाह्य-अन्तर-अन्तर-स्नायुः [(External Intercostal muscles)] - ते बहिः पृष्ठपार्श्वयोः मध्ये स्थिताः भवन्ति । तेषां तन्तुः एकस्मात् पृष्ठपार्श्वतः अधः अन्यपृष्ठपर्यन्तं अधः अग्रे च प्रसरन्ति ।
पृष्ठपार्श्वयोः अग्रे ऊर्ध्वं च उत्थापयति अतः श्वसनस्य सहायकं भवति । आन्तरिक-अन्तर-अन्तर-अन्तर-स्नायुः [(Internal intercostals muscles)] - एते आन्तरिक-बाह्य-अन्तर-अन्तर-अन्तर-स्नायुषु अधः पृष्ठपार्श्वयोः मध्ये स्थिताः भवन्ति, ये तेषां विरुद्ध-स्नायुः सन्ति पृष्ठपार्श्वयोः अधः अन्तः च आकर्षयति, एवं निःश्वासस्य सहायकं भवति । 3. उदरभित्तिं निर्माति मांसपेशी [(उदरभित्तिं निर्मायन्ते मांसपेशी)]- उदरभित्तिः पञ्च मांसपेशीयुग्मैः निर्मितं भवति, ये पृष्ठतः अन्तः यावत् निम्नलिखितक्रमेण भवन्ति –
1. Rectus abdominis muscle
2. External तिर्यक् मांसपेशी
3. आन्तरिक तिर्यक् मांसपेशी
4. अनुप्रस्थ उदरस्य मांसपेशी
5. चतुर्धातुक लुम्बोरम
मांसपेशी तथा जघनतः ऊर्ध्वं उरोस्थि-कोस्टल-उपास्थिपर्यन्तं विस्तृता भवति अस्य तन्तुः उपरितः अधः यावत् ऋजुतया प्रसरन्ति स्म । मध्ये उभौ स्नायुौ रेखा अल्बा [(Linea alba)] इत्यनेन सह संलग्नौ स्तः । केषुचित् अन्तरालेषु तन्तुयुक्तेषु ऊतकरेखाभिः अपि लङ्घितः भवति । एताः तन्तुयुक्ताः पट्टिकाः [( tendon )] अस्य मांसपेशीं दृढं कुर्वन्ति । तनावं च निवारयति। बाह्य तिर्यक् मांसपेशी [(External oblique muscle )] - एषा मांसपेशी पार्श्वभित्तिस्य बाह्यस्तरं निर्माति । अस्य तन्तुः अधः अग्रे च प्रसरन्ति एव । अधः पृष्ठपार्श्वयोः आरभ्य अधः अग्रे गत्वा इलिअक् शिखा [(Iliac crest)] तथा इन्गुइनल लिगामेण्ट् [(Inguinal ligament)] इत्यत्र प्रविशति अङ्गुष्ठस्नायुबन्धः उदरस्य, कटिभागस्य च सङ्गमे उदरभित्तिः दृढं धारं निर्माति, यत्र स्नायुः अस्थिसङ्गतिं न कुर्वन्ति, तत्र अन्तरं त्यक्त्वा स्नायुः, रक्तवाहिकाः, पादाः च गच्छन्ति trunk.उपरि गच्छति उदरस्य पुरतः एषा मांसपेशी एपोन्यूरोसिसं निर्माति यत् गुदा-उदरस्य पुरतः गत्वा रेखायां प्रविष्टा भवति ।
आन्तरिक तिर्यक् मांसपेशी [( Internal oblique muscle )] - बाह्य तिर्यक् मांसपेशी के अधः स्थितम् अस्ति । अस्य तन्तुः ऊर्ध्वं अग्रे च प्रसरन्ति एव । इदं इलिअक् शिखातः काष्ठकशेरुकस्य मेरुदण्डविभागात् च उत्पद्यते, उपरि गत्वा अधः पृष्ठपार्श्वयोः तेषां उपास्थिषु च लाइनिया आल्बा इत्यत्र अपोन्यूरोसिसरूपेण च स्वं प्रविशति अस्य स्नायुस्य तन्तुः बाह्यतिर्यक्स्नायुः, तिर्यक् उदरस्य अपोन्यूरोसिसः च संलग्नाः भवन्ति । Transversus abdominis muscle [(Transversus abdominis muscle )] - आन्तरिक तिर्यक् मांसपेशीयाः अधः स्थिता उदरभित्तिः गभीरा मांसपेशी अस्ति । अस्य तन्तुः उदरभित्तिं परितः भवन्ति ।
अस्य उत्पत्तिः अधो ६ पृष्ठपार्श्वयोः उपास्थिभ्यः, इलियाकशिखाभ्यः, कटिबन्धेभ्यः च भवति येन सः काटिकशेरुकासु संलग्नः भवति तथा च उदरस्य पुरतः गुदा-उदर-स्नायु-अधः स्थितेन एपोन्यूरोसिस्-इत्यनेन रेखा-अल्बा-स्थले प्रविष्टः भवति Quadratus lumborum muscle [(Quadratus lumborum muscle)]- इदं उदरस्य पृष्ठभित्तिं निर्माय इलियाकशिखातः द्वादशपसलीपर्यन्तं तथा उपरितनकशेरुकं यावत् विस्तृतं भवति श्वसनकाले बाह्यपृष्ठभागं स्थिरं करोति, मेरुदण्डस्य कटिमेरुभागं च संकुचति । Inguinal canal [(Inguinal canal)] उदरभित्तिषु अधः [(Groins)] द्वयोः तारयोः एकः मार्गः निर्मीयते, यः inguinal canal अथवा thoracic duct इति कथ्यते, यस्मिन् शुक्राणुरज्जुः [(Spermatic cord) in the पुरुषः )] तथा गर्भाशयस्य गोलस्नायुबन्धः [(गोलस्नायुबन्धः)] तत्सम्बद्धाः रक्तवाहिकाः तंत्रिकाः च स्त्रीषु स्थिताः सन्ति ।
इन्गुइनल नहरस्य द्वौ गुच्छौ स्तः, चर्मान्तरस्य इन्गुइनल वलयः [(Subcutaneous inguinal ring)] तथा गहनः इन्गुइनल वलयः [(Deep inguinal)] इति चर्मान्तरस्य अङ्गुष्ठवलयः जघनकन्दरस्य उपरि एव त्वचायाः अधः भवति तथा च गहनः अङ्गुष्ठवलयः पूर्ववर्ती उदरभित्तिस्य पश्चपृष्ठे अङ्गुष्ठस्नायुबन्धस्य मध्यबिन्दुतः एव उपरि स्थितः भवति 4. नितम्बस्नायुः [(नितम्बस्य मांसपेशीः)]- निम्नलिखितम् अस्ति स्नायुः कूर्परे स्थिताः ये नितम्बं परिभ्रमन्ति- Iliopsoas muscle [(Iliopsoas muscle)] अग्रे inguinal ligament इत्यस्य अधः पारयति। काष्ठकशेरुकस्य [(Bodies)] इत्यस्य शरीरात्, इलियाक फोसा इत्यस्य च द्वयोः स्थानयोः उत्पद्यते, फीमरस्य कनिष्ठकशेरुके निवेशितः च भवति नितम्बसन्धिं संकुचति, फीमरं बहिः परिभ्रमति परन्तु यदा टोग् स्थिरं भवति तदा धड़ं अग्रे तिर्यक् करोति । Piriformis muscle [(Piriformis muscle )] - एषा मांसपेशी त्रिकोणस्य पूर्वपृष्ठात् उत्पद्यते, Gator sciatic foramen मार्गेण च यथार्थश्रोणितः निर्गच्छति अस्य निवेशः फीमरस्य बृहत्तरे ट्रोचन्टेर् इत्यत्र भवति ।
फीमरं बहिः परिभ्रमति । Obturator internus muscle [(Obturator internus muscle )] - अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः obturator foramen परितः भवति तथा च insertion फीमरस्य बृहत्तरस्य trochanter इत्यत्र भवति सच्चिदानन्दश्रोणितः [(True pelvis)] लघु-स्सियाटिक-छिद्रेण निर्गच्छति । पिरिफॉर्मिसस्नायुवत् फीमरं बहिः अपि परिभ्रमति । लसस्नायुः [(Gluteal muscles)] - एतेषु त्रीणि ग्लूटियल अथवा नितम्बस्नायुः सन्ति, ये नितम्बस्य निर्माणं कुर्वन्ति । एते सन्ति - Gluteus maximus muscle [(Gluteus medius and Gluteus mininus muscles)] - एतयोः मांसपेशयोः उत्पत्तिः इलिअमस्य पार्श्वपृष्ठात् भवति तथा च सम्मिलनं फीमरस्य बृहत्तरस्य ट्रोचन्टरस्य उपरि भवति ते नितम्बसन्धिं [(Extend )] विस्तारयन्ति तथा च फीमरस्य अपहरणं [(Abduction)] पार्श्वभ्रमणं च कुर्वन्ति ।
5. मेरुदण्डं भ्रमन्ति ये मांसपेशी [(Spine)] - एतानि spinalis muscles इति उच्यन्ते, ये मेरुदण्डस्य उभयतः कूर्परे पृष्ठतः स्थिताः भवन्ति । ते इलिअक् शिखाया: पृष्ठभागात्, कूर्चा: च उत्पद्यन्ते, पृष्ठपार्श्वयोः, ऊर्ध्वकशेरुकासु च निहिताः भवन्ति । 6. श्रोणितलस्य मांसपेशिकाः [(श्रोणितलस्य मांसपेशिकाः)] - श्रोणितलस्य मुख्यतया द्वौ मांसपेशी स्तः - Levator ani muscles [(Levator ani muscles)] - ते श्रोणितलस्य पूर्वभागं निर्मान्ति तथा च ते सन्ति मध्यरेखायाः उभयतः स्थितम् । श्रोणिस्य अन्तःपृष्ठात् उत्पद्यते, मध्यरेखायां च सङ्गच्छते । सः एकत्र मिलित्वा विस्तृतं पट्टिकां निर्माति, यत् श्रोणि-अङ्गानाम् आश्रयं करोति । Coccygei muscles [(Coccygei muscles)] - एतानि लिवेटर एनि मांसपेशीनां पृष्ठतः स्थितानि त्रिकोणीयानि मांसपेशिनि सन्ति, ये इस्कियम-अस्थिस्य मध्यपृष्ठात् उत्पद्यन्ते, ते च सेक्रम्-कोक्सीक्स-मध्ये प्रविष्टाः भवन्ति स्त्रीषु अस्य मांसपेशीयाः मध्यरेखायां त्रयः छिद्राः सन्ति, येषु मूत्रमार्गः [(मूत्रमार्गः)], योनिः [(योनिः)] गुदा [(गुदाम्)] च गच्छन्ति । पुरुषाणां द्वौ छिद्रौ भवतः, यस्मात् मूत्रमार्गः गुदा च गच्छति ।
७]] पृष्ठस्य स्नायुः [(Muscles of the back)]- पृष्ठस्य मांसपेशीः निम्नलिखितयोः समूहयोः विभक्ताः सन्ति । 1. उपरितन बाहुस्य अस्थिषु प्रत्यारोपिताः मांसपेशयः [(i)] trapezius [(ii)] latissimus dorsi [(iii)] rhomboideus [(iv)] levator scapuli. 2. विशिष्ट मांसपेशी [(i)] serratus posterior superior muscle [(ii)] प्लीहा [(iii)] saxospinalis. Trapezius muscle [(Trapezius muscle )] - पृष्ठस्य उपरिभागे त्वचायाः अधः स्थिता विस्तृता समतलमांसपेशी अस्ति, या पश्चकपालस्य अस्थितः, तंत्रिकास्नायुतः उत्पद्यते, या पश्चकपालस्य अस्थितः, तंत्रिकास्नायुबन्धात्, मेरुदण्डविभागात् च उत्पद्यते आर्सेनिक कशेरुकस्य।तथा निवेशः स्कैपुला इत्यस्य मेरुदण्डे हंसले च भवति। अस्य मांसपेशीयाः उपरिभागः स्कैपुलाम् उपरि उत्थापयति, मध्यभागः स्कैपुलाम् कशेरुकस्तम्भं प्रति आकर्षयति, अधोभागः स्कैपुलाम् अधः चालयति यदा सम्पूर्णा स्नायुः संकुचति तदा सः स्कैपुला कशेरुकस्तम्भं प्रति आकर्षयति । Latissimus dorsi [(Latissimus dorsi)] - वक्षःस्थलस्य अधः पृष्ठभागे पार्श्वभागे च त्वचायाः अधः स्थिता सपाटः मांसपेशी अस्ति, या अधः षट् वक्षःस्थलकशेरुकाभ्यः, काष्ठपृष्ठीयफास्सियाभ्यः, इलियाकशिखाभ्यः च उत्पद्यते, ह्युमरसमध्ये प्रविशति च अन्तरक्षयसल्कसस्य उपरि भवति ।
बाहुं [(Adduction)] संयोजयति, उद्धृतं बाहुं च अधः निपीडयति । Rhomboideus muscle [( Rhomboideus muscle )] - इदं ट्रेपेज़ियस मांसपेशीयाः अधः स्थितम् अस्ति । अयं गर्भाशयस्य अधः द्वयोः कशेरुकयोः, ऊर्ध्वचतुर्णां वक्षस्थलकशेरुकयोः च उत्पद्यते, स्कैपुला-कशेरुकस्य पार्श्व-प्रान्ते च प्रविष्टः भवति एषा स्नायुः कशेरुकस्तम्भं प्रति स्कैपुला आकर्षयति । Levator scapulae [(Levator scapulae)] - इदं कण्ठस्य पार्श्वपृष्ठे ट्रेपेजियस् मांसपेशीयाः उपरिभागस्य अधः स्थितं भवति तथा च उपरितनचतुर्णां गर्भाशयस्य कशेरुकाणां मध्ये स्कैपुलायाः मध्यकोणपर्यन्तं विस्तृतं भवति एतत् स्कैपुला उन्नयति । Serratus posterior superior muscle [(Serratus posterior superior muscle)] - इदं rhomboidius मांसपेशीयाः अधः स्थितं भवति तथा च निम्नद्वयस्य गर्भाशयस्य उपरितनद्वयस्य च वक्षस्थलस्य कशेरुकस्य मेरुदण्डप्रक्रियाभ्यः उत्पद्यते तथा च उपरितनद्वयतः पञ्चमपर्यन्तं पृष्ठपार्श्वयोः दबावं करोति एषा स्नायुः श्वसनस्य भागं गृह्णाति । प्लीहा मांसपेशी [(Splenius muscle )]- इदं टैपिजियस मांसपेशीयाः अधः शिरः कण्ठस्य च पृष्ठपृष्ठे स्थितम् अस्ति । अस्य मांसपेशीयाः संकोचनसमये शिरस्य संचरणं [(Extension)] भवति । Sacrospinalis muscle [(Sacrospinalis muscle )] - एषा मांसपेशी कशेरुकस्तम्भस्य पार्श्वे स्थिता भवति, या त्रिकोणात् पश्चकपालस्य अस्थिपर्यन्तं विस्तृता भवति कशेरुकस्तम्भं प्रसारयति ।एषा मांसपेशी rectus spinalis [(Rectus spinalis)] इति उच्यते ।
8] स्कन्धमेखटस्य बाहुस्नायुः च [(वक्षस्थलस्य अग्रबाहुस्य च मांसपेशीः)] सुप्रस्पिनेटस् मांसपेशी [(Supraspinatus muscle)] एषा मांसपेशी स्कैपुला इत्यस्य सुप्रास्पिनेटस् फोसातः उत्पद्यते, निवेशनं च ह्युमरसस्य बृहत्तरकन्दस्य उपरि भवति अयं स्कन्धः सन्धिं स्थिरं करोति, बाहुं च हरति । Infraspinatus muscle [( Infraspinatus muscle )] - अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः scapula इत्यस्य infraspinatus fossa इत्यस्मात् भवति तथा च सम्मिलनं ह्युमरसस्य बृहत्तरे कण्डे भवति अयं स्कन्धः सन्धिं स्थिरं करोति, बाहुं बहिः भ्रमति च ।
Subscapularis muscle [(Subscapularis mmuscle )] - इयं मांसपेशी स्कैपुला इत्यस्य उपस्कापुलर फोसातः उत्पद्यते तथा च सम्मिलनं ह्युमरसस्य लघु वा न्यूनकण्डे भवति बाहुं अन्तः भ्रमति [(Medially)] । Teres major muscle [(Teres major muscle )] - इदं स्कैपुला इत्यस्य अवरकोणात् उत्पद्यते तथा च ह्युमरसस्य अन्तरक्षयनालस्य मध्यशिखायां सम्मिलितं भवति।इदं adduction [(adduction)] इत्यस्य समये उपरितनबाहुं स्थिरं करोति तथा च ह्युमरसम् अन्तः परिभ्रमति । Teres minor muscle [(Teres minor muscle )] - एषा मांसपेशी स्कैपुला इत्यस्य पार्श्वनिम्नधारात् उत्पद्यते तथा च सम्मिलनं ह्युमरसस्य बृहत्तरे कण्डे भवति बाहुं बहिः परिभ्रमति । डेल्टोइड् मांसपेशी [(डेल्टोइड् मांसपेशी )] - एषा त्रिकोणीयस्नायुः अस्ति या स्कैपुला इत्यस्य हंसली, मेरुदण्डः, एक्रोमियनतः च उत्पद्यते, ह्युमरसस्य डेल्टोइड् ट्यूबरोसिटी इत्यत्र सम्मिलितः भवति अस्य मांसपेशीयाः त्रयः भागाः सन्ति - हनुमत्भागः [(clavicular part)] बाहुं मोचयति, अन्तः च परिभ्रमति [(मध्यतः)]; एक्रोमियन भागः [(Acromial part)] बाहुं [(Abducts)] अपहरति; मेरुदण्डः [(Spinous part)] बाहुं विस्तारयति वा संयोजयति वा बहिः परिभ्रमति । द्विचक्रिका मांसपेशी [(द्विसेप्स मांसपेशी )] - ऊर्ध्वबाहौ स्थिता अग्रभागस्य उपरितनमांसपेशी अस्ति, यस्य दीर्घाः लघुः च द्वौ अन्तौ [(दीर्घं लघु च शिरः)] अस्य दीर्घः शिरः स्कैपुला इत्यस्य सुप्रग्लेनोइड् कण्डरातः उत्पद्यते तथा च लघुकुटीरः स्कैपुला इत्यस्य कोराकोइड् प्रक्रियातः उत्पद्यते तथा च अस्य प्रवेशः रेडियल ट्यूबरोसिटी इत्यत्र भवति कोणं नमयति, अग्रभुजं ऊर्ध्वं च आनयति ।
Triceps muscle [(Triceps muscle )] - एषा मांसपेशी बाहुस्य पृष्ठभागे स्थिता भवति । अस्य त्रयः दीर्घाः पार्श्वभागाः, मध्यभागाः च सन्ति । दीर्घशिरः स्कैपुला इत्यस्य इन्फ्राग्लेनोइड् ट्यूबरकलतः, पार्श्वशिरः ह्युमरसस्य त्रिज्यालखानस्य उपरि पश्च पार्श्वतः च उत्पद्यते तथा च मध्यशिरः ह्युमरसस्य त्रिज्यालखालस्य अधः पश्चभागात् उत्पद्यते तथा च ओलेक्राननप्रक्रियायाः उपरि सम्मिलितं भवति कोणसन्धिपृष्ठे उल्ना।भवति। एषा मांसपेशी [(Extends )] कोणं तानयति । Brachialis muscle [(Brachialis muscle )] - इयं मांसपेशी बाहुस्य पुरतः बाइसेप्स मांसपेशीतः किञ्चित् अधः स्थिता भवति । इदं ह्युमरसस्य पूर्वपृष्ठात् उत्पद्यते, उल्नायाः कोरोनोइड् प्रक्रियायां, नलीरूपे च निवेशयति । कोणं मोचयति [(Flexes)] । Brachioradialis muscle [(Brachioradialis muscle )] - अग्रभुजस्य पार्श्वपृष्ठे स्थितम् अस्ति । इयं मांसपेशी ह्युमरसस्य पार्श्व-अतिकण्डिल-धारात् [(Ridge)] तः उत्पद्यते, स्टाइलोइड-प्रक्रियायाः आधारस्य समीपे त्रिज्यायाः पार्श्वपृष्ठे च प्रविष्टा भवति एषा स्नायुः कोणं मोचयति, त्रिज्याम् अपि परिभ्रमति । Coracobrachialis muscle [(Coracobrachialis muscle )] - अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः स्कैपुला इत्यस्य कोराकोइड् वृद्ध्या भवति तथा च सम्मिलनं ह्युमरस इत्यत्र भवति । इदं बाहुं [(Frexes and adduct)] संयोजयति, संयोजयति च । Supinator muscle [(Supinator muscle )] - एषा मांसपेशी ह्युमरसस्य पार्श्व-उपकोण्डिल्-उल्ना-शिखातः च उत्पद्यते तथा च निवेशनं त्रिज्यायाः पार्श्वपृष्ठे भवति अग्रभुजं ऊर्ध्वं करोति [(Supinate)] अर्थात् हस्ततलं अग्रे भ्रमति ।
Pronator teres [(Pronator teres)] - इयं मांसपेशी ह्युमरसस्य मध्यवर्ती उपकन्दुकात् उल्नायाः कोरोनोइड् प्रक्रियातः च उत्पद्यते, त्रिज्यायाः मध्यपृष्ठे निवेशिता भवति अग्रबाहुं अधः परिभ्रमति, कोणं च मोचयति । Pronator quadratus [(Pronator quadratus)] - इयं मांसपेशी उल्ना इत्यस्य पूर्ववर्ती दूरस्थान्ते उत्पद्यते, त्रिज्यायाः पूर्ववर्ती दूरस्थे अन्ते [(Anterior distal end)] इत्यत्र सम्मिलितं भवति अग्रभुजं अधः करोति [(Pronate)] । ९)] कटिबन्धस्य स्नायुः [(Muscles of the wrist)] ये कटिबन्धं संकुचन्ति वा मोचयन्ति वा। Flexor carpi radialis [(Rexor carpiradialis)] - एषा मांसपेशी ह्युमरसस्य मध्यभागात् उत्पद्यते, द्वितीयतृतीययोः मेटाकार्पल-अस्थियोः आधारे सम्मिलितं भवति Flexor carpi ulnaris [(Flexor carpi ulnaris)] - इदं ह्युमरसस्य मध्यवर्ती उपकण्डिलतः उल्नास्य ओलेक्राननप्रक्रियातः च उत्पद्यते तथा च सम्मिलनं पिसिफॉर्म, हमेट तथा पञ्चम मेटाकार्पल अस्थिस्य आधारे भवति Extensor carpi radialis longus [(Extensor carpi radialis longus)], extensor carpi radialis brevis [(Extensor carpi radialis brevis)] तथा एक्सटेंसर कार्पि उल्नारिस् [(Extensor carpi ulnaris)] - उपर्युक्ताः त्रीणि मांसपेशयः कटिबन्धस्य आकर्षणं विस्तारयन्ति, प्रत्याहरन्ति च. ते ह्युमरसस्य पार्श्व-उपकोण्डिल्-तः उत्पद्यन्ते परन्तु क्रमशः द्वितीय-तृतीय-पञ्चम-मेटाकार्पल्-अस्थिषु आधारेषु निवेशयन्ति । १० )] अङ्गुष्ठं चालयन्ति मांसपेशयः [(अङ्गुष्ठं चालयन्ति मांसपेशयः)] flexor pollicis logus [(Flexor pollicis longus)] - त्रिज्यायाः पूर्वपृष्ठतः अङ्गुष्ठस्य अन्तरास्थिझिल्लीतः दूरस्थं च लिंगं च उत्पद्यते [(Distal Phalanx)] इत्यस्य आधारेण सम्मिलनम् भवति । अङ्गुष्ठं नमयति ।
Flexor digitorum profundus [(Flexor digitorum profundus)] - एषा मांसपेशी उल्ना इत्यस्य पूर्ववर्ती मध्यपृष्ठात् च उत्पद्यते, द्वितीयतः पञ्चमपर्यन्तं अङ्गुलीयाः दूरस्थस्य फालेन्जस्य हस्ततलपृष्ठेषु प्रविष्टा भवति अङ्गुलीः नमयति । Interossei muscles [(Interossei muscles)] - एतेषां मांसपेशिनां अधः ४ पृष्ठीयः ३ हस्ततलस्य अन्तरस्नायुः च भवति । पृष्ठीय-अस्थि-स्नायुः अङ्गुलीः अपहरन्ति वा अपहरन्ति वा, हस्ततल-अस्थि-स्नायुः अङ्गुलीः अपहरन्ति वा अपहरन्ति वा । एतयोः प्रकारयोः अन्तरास्थिस्नायुः मेटाकार्पल-अस्थिभ्यः उत्पद्यते, फालेन्ज-समीपस्थेषु आधारेषु च प्रविशति । काठस्य मांसपेशी [(Lumbrical muscles)]- एते चत्वारः सन्ति, ये हस्ततलस्य फ्लेक्सर डिजिटोरम प्रोफण्डस मांसपेशीयाः कण्डराभ्यः उत्पद्यन्ते तथा च निशान-अङ्कानां [(Digits)] इत्यस्य एक्सटेंसर-कण्डराभ्यः उत्पद्यन्ते ते मेटाकार्पोफैलेन्जियलसन्धिं (Kuncles) फ्लेक्सयन्ति तथा च समीपस्थं दूरस्थं च अन्तरफैलेन्जियलसन्धिं [(Extend)] विस्तारयन्ति ।
Extensor digitorum [( Extensor digitorum)]- इदं ह्युमरसस्य पार्श्व-उपकोण्डात् उत्पद्यते, द्वितीयतः पञ्चमपर्यन्तं अङ्गुलयोः फालेन्जस्य पृष्ठीयपृष्ठे सम्मिलितं भवति अङ्गुलीभ्यः [(Extend )] इति विस्तारयति । Flexor digiti minimi [(Flexor digiti minimi)] - अस्याः मांसपेशीयाः उत्पत्तिः हमेट-अस्थितः भवति तथा च सम्मिलनं लघु-अङ्गुली [(Little)] अङ्गुलीयाः समीपस्थ-फालेन्क्सस्य मध्यभागे भवति लघु अङ्गुलीयाः समीपस्थं लिंगं मोचयति । Opponens digiti minimi [(Opponens digiti minimi)] - अस्य उत्पत्तिः हमते अस्थितः भवति तथा च सम्मिलनं लघु अङ्गुलीयाः हस्ततलपृष्ठे भवति ।
एषा स्नायुः लघुअङ्गुलीं हस्तस्य मध्यरेखां प्रति परिभ्रमति । Abductor digiti minimi [(Abductor digiti minimi)]- अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः पिसिफॉर्म अस्थितः भवति तथा च निवेशनं लघु अङ्गुलीयाः समीपस्थस्य लिंगस्य मध्यभागे भवति चतुर्थाङ्गुलीतः अल्पाङ्गुलीं दूरं करोति । १२]] कनिष्ठाङ्गस्य वा पादस्य वा स्नायुः [(Muscles of the lower limb )] - पादस्नायुः बाहुस्नायुभ्यः बृहत्तराः बलवन्तः च भवन्ति । एते ऊरुस्नायुः, पादस्नायुः [(जानुतः गुल्फपर्यन्तं भागः)] पादस्य वा पादस्य वा स्नायुः इति विभक्तुं शक्यन्ते । ऊरुस्नायुः [(उरुस्य मांसपेशीः)] चतुर्भुजः फीमोरिस् [(चतुर्भुजः फीमोरिस् मांसपेशी)]- परीक्षणस्य एकः विशालः शक्तिशाली च मांसपेशी अस्ति, या गुदा फीमोरिस् [(Rectus femoris)], वास्टस लैटरलिस [( वास्टस लैटरलिस् )], वास्टस् मेडियालिस् [(वास्टस मेडियालिस्)], वास्टस् इन्टरमेडियस् [(वास्टुस इन्टरमेडियस्)] इति चत्वारि मांसपेशीः संयोगेन निर्मीयन्ते । एतेषु रेक्टस फेमोरिसः पूर्ववर्ती अधो इलियाक मेरुदण्डात्, वास्टस् लैटरलिस् ग्रेटर ट्रोचन्टरतः तथा फीमरस्य लाइनिया एस्पेरातः, वास्टस् इन्टरमेडियस् अग्रे फीमरतः, वास्टस मेडियालिस् फीमरस्य लाइनिया एस्पेरातः च उत्पद्यते परन्तु एते चत्वारः सर्वे टिबिया ट्यूबरोसिटी इत्यत्र पट्टिकाकण्डराद्वारा प्रविष्टाः भवन्ति । [(Extend )] जानुं विस्तारयति, स्थित्वा पादप्रहारस्य च शक्तिशालिनः कर्मणि उपयुज्यते ।
1. Biceps femoris [(Biceps femoris)] - अस्य मांसपेशीयाः द्वौ अन्तौ भवतः । एकः दीर्घः अन्तः यः इस्कियल ट्यूबरोसिटीतः उत्पद्यते अपरः लघुः अन्तः यः फीमरस्य रेखायाः अस्पेरातः उत्पद्यते तथा च फिबुलायाः उपरि [(शिरः)] तथा टिबियायाः पार्श्वकण्डिलस्य उपरि सम्मिलितः भवति एषा स्नायुः जानुं बहिः भ्रमति, परिभ्रमति च, नितम्बसन्धिस्थे ऊरुं विस्तारयति च । ऊरुपृष्ठस्य बहिः स्थितम् अस्ति ।
2. Semitendinosus [(Semitendinosus)] - अस्याः मांसपेशीयाः उत्पत्तिः इस्कियाल ट्यूबरोसिटीतः भवति तथा च सम्मिलनं टिबियायाः समीपस्थस्य अन्तस्य मध्यपृष्ठे भवति एषा मांसपेशी ऊरुपृष्ठस्य मध्ये स्थिता जानुं मोचयति च अन्तः [(Medially)] भ्रमति, नितम्बसन्धिस्थे ऊरुं च परिभ्रमति
3. Semimembranosus [(Semimembranosus)] - एषा मांसपेशी इस्कियाल ट्यूबरोसिटीतः उत्पद्यते, टिबियायाः मध्यकण्डिलस्य उपरि निवेशिता भवति । ऊरुपृष्ठस्य अन्तः स्थितम् अस्ति । एषा स्नायुः अर्धटेण्डिनोसस इव अपि कार्यं करोति । Sartorius muscle [(Sartorius muscle )] - एषा परीक्षणस्य पुरतः शरीरस्य दीर्घतमः फीताकारः च मांसपेशी अस्ति । अयं पूर्ववर्ती श्रेष्ठ इलियाक मेरुदण्डात् उत्पद्यते, टिबियायाः समीपस्थस्य अन्तस्य मध्यपृष्ठे निवेशयति च । एषा स्नायुः जानु-नितम्बसन्धिं नमयति । ऊरुस्य अन्तःभागस्य मांसलभागः त्रीणि एड्यूक्टरस्नायुः निर्माति - लॉन्गस्, ब्रेविस् तथा मैग्नस तथा पेक्टिनियस [(Pectineus)] तथा ग्रासिलिस् [(Gracilis) एड्यूक्टर् मांसपेशयः जघन-इस्कियम-अस्थिभ्यः उत्पद्यन्ते, फीमरस्य रेखा-अस्पेरा-मध्यम-एपिकोण्डाइल-इत्येतयोः च उपरि प्रविशन्ति । ग्रासिलिस् टिबिया इत्यत्र निवेशयति । एते सर्वे स्नायुः पादस्य adduction [(Adduction)] कुर्वन्ति। Popliteus muscle [(Popliteus muscle)]- अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः फीमरस्य पार्श्वकण्डिलतः भवति तथा च निवेशनं टिबियायाः पश्चपृष्ठे भवति जानुं मोचयति, जानुसन्धिस्थं पादं च परिभ्रमति ।
१३)] पादस्नायुः [(Muscles of the Leg)] Gastrocnemius [(Gastrocnemius)] - एषा मांसपेशी वत्सस्य मांसलभागं निर्माति तथा च Soleus [(Soles)] इत्यस्य पृष्ठतः स्थिता भवति फीमरस्य उपकण्डिलात् उत्पद्यते, कल्कस्य पृष्ठभागे प्रविशति च । इदं नूपुरस्य [(Upward flexion)] [(Ankle)] इत्यस्य पादविक्षेपं करोति, जानुस्य मोचनं च करोति । Soleus [(Soleus)] - एषा मांसपेशी गैस्ट्रोनोमियसं संयोजयित्वा वत्सस्य मांसलभागं निर्माति, तस्य अग्रे प्रति स्थिता च भवति । अस्य मांसपेशीयाः उत्पत्तिः फिबुलायाः शिरः [(Head)] इत्यस्मात् टिबिया इत्यस्य मध्यसीमातः च भवति तथा च निवेशः कल्कस्य पश्चपृष्ठे भवति गुल्फस्य तलमोक्षं कृत्वा पादं स्थिते स्थिरं करोति । उपर्युक्तौ स्नायुद्वयं तलभागे एकत्र मिलित्वा एकं शक्तिशाली कण्डरा निर्माति, यत् Tendocalcaneus [(Tendocalcaneus)] अथवा Achilles tendon [(Achillis tendon)] इति कथ्यते Peroneus logus [(Peroneus longus)] तथा Peroneus brevis [(Peroneus brevis)]- एताः मांसपेशयः फिबुलायाः पार्श्वपृष्ठात् उत्पद्यन्ते तथा च प्रथमस्य मेटाटार्सलस्य तथा मध्यवर्ती क्यूनीफॉर्मस्य तलपृष्ठे क्रमशः सम्मिलिताः भवन्ति [(Cuneiform)] तथा च fifth मेटाटार्सलस्य पृष्ठभागे भवति । ते नूपुरस्य तलविक्षेपं कृत्वा पादं निवर्तयन्ति। Tibialis anterior [( Tibialis anterior )] - पादस्य पुरतः टिबियायाः धारस्य बहिः स्थितम् । इयं मांसपेशी टिबिया-पृष्ठतः पार्श्व-कण्डिल-तः च उत्पद्यते, प्रथम-मेटाटार्सल-मध्यस्थ-क्यूनीफॉर्म-अस्थियोः उपरि प्रविशति ।
Peroneus tertius tertius [(Peroneus tertious)] - एषा मांसपेशी रेशेः अन्तर्अस्थिझिल्ली च दूरस्थान्तात् उत्पद्यते तथा च निवेशनं पञ्चमस्य मेटाटार्सल अस्थिस्य पृष्ठीयपृष्ठे भवति नूपुरस्य पृष्ठविक्षेपं कृत्वा पादं विवर्तयति। १४)] पादस्नायुः [(Muscles of the foot)]- मुख्याः मांसपेशिकाः ये पादं परिभ्रमन्ति ते अधिकतया पादे एव स्थिताः भवन्ति, ये हस्तसदृशाः भवन्ति । पादाङ्गुलीनां विस्तारकस्नायुषु कण्डराः पादस्य पृष्ठभागं लङ्घयन्ति, बृहत् अङ्गुष्ठं पृथक् स्नायुः कण्डरा च त्यजन्ति । पादस्य मुख्यस्नायुः चतुर्भिः स्तरैः व्यवस्थिताः सन्ति । अस्ति; flexor digitorum brevis [(Flexor digitorum brevis)], यत् पादस्य चतुर्णां अङ्गुलीनां द्वितीयं फालेन्जं संकुचति वा मोचयति, abductor digit minimi [(Abductor digiti minimi )], यत् लघु अङ्गुली अपहरति द्वितीयस्तरस्य मांसपेशिकाः : Quadratus planti [(Quadratus plantae)], यत् चतुर्णां अङ्गुलीनां अन्तिम-फालेन्ज्स् [(Flex)] इत्यस्य मोचयति ।
Lumbricals [(Lumbricals)] ये चतुर्णां अङ्गुलीनां समीपस्थं वा समीपस्थं वा फालेन्जं मोचयन्ति तथा दूरस्थं वा दूरस्थं वा फालेन्जं प्रसारयन्ति वा प्रसारयन्ति वा। तृतीयस्तरस्य मांसपेशयः फ्लेक्सर हलुसिस् ब्रेविस् [(Flexor hallucis brevis)], यत् अङ्गुष्ठस्य समीपस्थं लिंगं मोचयति; adductor hallucis [(adductor hallucis)], यः अङ्गुष्ठस्य अपहरणं करोति [(adduct)], flexor digiti minimi brevis [(flexor digiti minimi bravis)], यः लघु अङ्गुलीयाः दूरस्थं लिंगं मोचयति चतुर्थस्तरस्य स्नायुः, ये अन्तःभागे स्थिताः सन्ति, ते चत्वारः पृष्ठीय-अन्तर-अङ्गुलीः सन्ति, ये द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-अङ्गुलयोः अपहरणं कृत्वा समीपस्थं लिंगं मोचयन्ति त्रयः पादान्तरः [(Planter interossei )], ये [(adduct)] तृतीयचतुर्थपञ्चमान् अङ्गुलयोः अपहरणं कुर्वन्ति।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
3.31 कूर्मनाढ्यं स्थैर्यम्
व्यासभाष्यम्
कूपादध उरसि कूर्माकारा नाडी । तस्यां कृतसंयमः स्थिरपदं लभते । यथा सर्पो गोधा वेति ॥३१॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
चिबुकम्
एतत् चिबुकम् शरीरस्य किञ्चित् अङ्गम् अस्ति । एतत् चिबुकम् आङ्ग्लभाषायां Chin इति उच्यते ।
बाहसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतीयप्रौद्यौगिकसंस्थानम्
भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानानि (Indian Institutes of Technology) एतानि स्वायत्तानि प्रोद्योगिकानि संस्थानानि सन्ति । एतानि राष्ट्रे मुख्यसंस्थाननि इति परिगणितानि सन्ति । एतानि देशस्य आर्थिकसामाजिकाभिवृद्ध्यै साहाय्यमाचरेयुः। १९६१ तमवर्षस्य अधिनियमानुसारं सप्तस्थानेषु एतानि स्थापितानि । तानि स्थानानि खरगपुरम् ,नवदेहली, गुवहाटी, रूर्की मुम्बयी, चेन्नै कानपुरम् च । एतानि अतिरिच्य २०१० अधिशासनेन नूतनतया नवप्रौद्यौगिकसंस्थानानि स्थापितानि तानि भुवनेश्वरे, गान्धिनगरं ,  हैदाराबादनगरे , इन्दोरनगरे रूपनगर , पटना मण्डी च । नवमं तु बनारस् हिन्दुविश्वविद्यालयः। एतानि   प्रवेशार्थं सामान्यपरीक्षां चालयन्ति ।
२००८अधिनियमानुसारं स्थापितानि नूतनानि
वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आशापूर्णा देवी
आशापूर्णा देवी (८ जनवरी, १९०९ - १३ जुलै, १९९५) एका विशिष्टा भारतीया लेखिका आसीत् । एषा बङ्गालीभाषया बहवः उपन्यासाः, कथा:, नाटकानि च लिखितवती । आशापूर्णा देवी प्रथमा महिला ज्ञानपीठपुरस्कारविजयित्री आसीत् । प्रायः सार्धैकसहस्रलघुकथाः तथा द्विशताधिकाः उपन्यासाः एतया रचिताः । पश्चिमवङ्गसर्वकारेण एषा सर्वोच्चसाहित्यसम्मानेन रवीन्द्र पुरस्कारेण भूषिता आसीत् । नैके साहित्यपुरस्काराः तथा विविधविश्वविद्यालयातः एषाः साम्मानिकपदवीं प्राप्तवती । साहित्य अकदेमी पुरस्कारेणापि इयं भूषिता आसीत् ।
जन्म तथा पारिवारिकपरिचयः
वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५ वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
3.32 मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्
व्यासभाष्यम्
शिरःकपालेऽन्तश्छिद्रं प्रभास्वरं ज्योतिः । तत्र संयमात्सिद्धानां द्यावापृथिव्योरन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥३२॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
माघमासः
भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयम् एकादशः मासः । मृगशिरनक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । पुष्यमासस्य अनन्तरं फाल्गुणमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । पुण्यनदीनां स्नानार्थम् अयं पुण्यकालः । लोके माघस्ननम् इत्येव प्रसिद्धम् । शैत्यकाल प्रकृतरमणीयः अस्य मासस्य कालः । समग्रे माघमासे उषःकाले स्नातुं न शक्यते चेदपि सङ्क्रमणरथसप्तमी माघी इत्याख्येषु त्रिषु दिनेषु वा स्नातव्यमेव इति शास्त्रवाक्यम् । माघमासे प्रवर्तमानः महाकालस्य उत्सवः उज्जयिन्याः उत्सवः अस्ति । माघमासे शुक्ळपक्षस्य पञ्चमदिने भारतदेशे वसन्तपञ्चमी उत्सवः भवति । विविधेषु स्थलेषु, देवालयेषु च पारम्परिकरीत्या इमम् उत्सवम् आचारन्ति ।
हिण्डौननगरम्
हिण्डौन (हिण्डौन सिटी, Hindaun City) राजस्थानराज्ये स्थितस्य करौलीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । हिण्डौननगरं (Rad Stone City) सुन्दरनगरं, सुयोजितनगरम् इत्यादिनामभिः प्रसिद्धमस्ति ।
माघमासः
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
हिण्डौननगरम्
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शौनकः
शौनकस्य नामोल्लिखतं पुराणे षु आरण्यकस्य आचार्यरूपेण।  'शौनको नाम मेधावी विज्ञानारण्यके गुरुः’ । आचार्यशौनकः एको ब्रह्मवेत्ता ऋषिः आसीत् । अनेन वेदानामध्यात्मपरका व्याख्या कृताऽस्ति । यतोऽस्य वामीयभाष्ये आत्मानन्देन लिखितम्-  'अध्यात्मविषयां शौनकादिरीतिम्' इति।
सन्दर्भः
वर्गः:ऋषयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
युद्धपुरस्काराः
वर्गः:युद्धम् वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मोरारी बापु
मोरारीबापू(મોરારી બાપૂ, morari bapu )रामायण स्य कथाकारः अस्ति । तेन ६०० अधिकाः रामायण स्य कथा कृताः । तस्य कथायां संम्पूर्णं मण्डपं भक्तैः परिपूर्णं भवति । सः एकैकस्यां कथायां नूतनानि उदाहरणानि दत्त्वा जनान् प्रभावयति ।
जन्म परिवारश्च
१८४६ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य २५ तमे दिनाङ्के भावनगर -मण्डलस्य तलगाजरडा इति नाम्ने लघुग्रामे तस्य जन्म अभवत् । तस्य पितुः नाम प्रभुदास हरियाणी मातुः नाम सविताबेन हरियाणी आसीत् । मोरारीबापू इत्यस्य द्वे भगिन्यौ, षड्-भ्रातरः च आसन् ।
बाल्यं, शिक्षणं च
पितामहः त्रिभुवनदासः मोरारी बापू इत्येतं प्रतिदिनं रामचरितमानस स्य पञ्च चोपाई पाठयति स्म तत्वार्थं, गूढार्थं च बोधयति स्म । ताः सः विद्यालयं प्रति गच्छन् कण्ठस्थं करोति स्म । सः तलगाजरडा -ग्रामात् महुवा-ग्रामं प्रति एकाकी एव गच्छति । ततः प्रत्यागमन काले मार्गे रामवाडी इति स्थलस्य समीपे एकस्य कुटिरस्य निर्माणं कृत्वा तत्र रामचन्द्र स्य भावचित्रं स्थापयित्वा रामकथां करोति स्म । तत्र केचन वृद्धाः अपि कथां श्रोतुम् आगच्छन्ति स्म ।
मोरारी बापू इत्यस्य प्रथमा कथा
१८६० तमे वर्षे तलगाजरडा -ग्रामस्य पुरातने मन्दिरे भगवतः श्रीरामस्य मन्दिरे मोरारी बापू इत्यस्य प्रथमा कथा आसीत् । यदा तेन ग्रामजनेभ्यः प्रथमवारं रामकथा श्राविता, तदा पितामहस्य अक्षिणी भावाश्रुपूर्णा अभवताम् । सः एकस्मै वृक्षाय जलं दत्त्वा वृक्षस्य सिञ्चनम् अकरोत् इति सन्तोषम् अन्वभवत् । साम्प्रतं स्वकथायां मोरारी बापू अपि अस्याः वार्तायाः उल्लेखं करोति ।
मोरारी बापू शिक्षकः
रामकथा कारस्य मोरारी बापू इत्यस्य उपरि परिवारस्य दायित्वम् आपतितम् अतः तेन अभ्यासः त्यक्तः । किन्तु परिवारस्य दायित्वं वोढुं अशक्नोत् तावदधीतवान् । सः एकस्यां शालायां शिक्षकः अभवत् । प्रशिक्षणं प्राप्तुं सः अहमदाबाद -नगरस्य शाहपुर इत्यत्र गतः । किन्तु कथा रसवशात् सः शिक्षकस्य वृत्तिम् अत्यजत् । अन्ते रामस्य शरणं गतः । इत्थं भक्तेः प्रभावस्तु तेन पूर्वजैः प्राप्तः इति अनुमीयते ।
मोरारी बापू निम्बार्कवंशीयः
निम्बार्क परम्परायाः ध्यानस्वामी बापू इत्याख्यः मारारी बापू इत्यस्य प्रपितामहः अस्ति । सः सौराष्ट्रप्रान्तं विचरन् सेंजल-ग्रामम् आगतः । कालान्तरे सः तत्रैव समाधिस्थः अभवत् । तस्य एकः शिष्यः जीवनदास महेता इति आसीत् । सः ब्राह्मणः आसीत्त, तथापि तेन ध्यानस्वामितः दीक्षा गृहीता । किन्तु एकदा 'त्वं संसारी भव' इति गुरुः आदिशत् । सः जीवनदास महेता इति नाम्नः परिवर्तनं कृत्वा हरिव्यासी अभवत् । तस्य परंपरायाम् एव मारारी बापू इत्यस्य जन्म अभवत् । सः हरिव्यासी अपि सेंजल-ग्रामे समाधिस्थः अभवत् ।
मोरारी बापू इत्यस्य सारल्यम्
एकदा मोरारी बापू भावनगरे कथायाम् अहं चौरः अस्मि अहं रामजी मन्दिरात् हनुमतः मूर्तिं चोरितवान् । मया धूम्रशलाकायाः पानम् अपि कृतम् । अहम् एकदा वैयक्तिक-संस्थायाः वित्तस्य गणनायां ४ रुप्यकाणां अधिकता आसीत् तत् कः पश्यति इति विचार्य स्वीकृतवान् । कतिचित् दिनान्ते १२ रुप्यकाणां न्यूनता जाता तत् स्वस्य कोशात् पूरित्वा ईश्वरः पश्यति इति अन्वभवत् । एतद् सर्वम् उक्त्वा यदा बापू अरोदीत्, तदा अयं वास्तविकां कथां विदधाति इति जनैः ज्ञातम् ।
सन्दर्भः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः वर्गः:हरिकथाकाराः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तैत्तिरीयारण्यकम्
स्वरूपम्
एतस्मिन् दशपरिच्छेदाः अथवा प्रपाठकाः सन्ति । प्रपाठकोऽयं सामान्यतः ‘अरण' इति पदेन ज्ञायते । अस्य नामकरणम् अप्याद्यपदानुसारेण एव भवति । यथा प्रथमस्य नाम अस्ति — ‘भद्रः', द्वितीयस्य-‘सहर्वं', तृतीयस्य - ‘चितिः', चतुर्थस्य—‘युञ्जते', पञ्चमस्य—‘देव वै', षष्ठस्य-‘परे', सप्तमस्य- ‘शिक्षा', अष्टमस्य-‘ब्रह्मविद्या', नवमस्य-‘भृगुः', दशमस्य-‘नारायणीयः' इति ।
अस्मिन् सप्तम-अष्टम-नवम-प्रपाठकाः मिलित्वा ‘तैत्तिरीयोपनिषद्' इति कथ्यते । दशमप्रपाठकोऽपि महानारायणीयोपनिषदि ति कथ्यते । प्रपाठकोऽयम् अस्यारण्यकस्य परिशिष्टं मन्यते । प्रपाठकानां विभाजनमनुवाकेष्वस्ति । नवमप्रपाठकपर्यन्तानुवाकसंख्या १०७ अस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणमिवात्रापि प्रत्येकस्मिन्ननुवाके दशवाक्यानामेकाङ्को भवति । प्रत्येकं दशकस्य अन्तिमं पदम् अनुवाकस्य अन्तिमे परिगणितम् अस्ति । अस्मिन् अारण्यके ऋग्वेद स्य ऋचामुद्धरणं सर्वत्र प्राप्यते।
विषयवस्तु
प्रथमः प्रपाठकः आरुण-केतुकनामकस्य अग्ने रुपासना तथा तदर्थम् इष्टिकाचयनस्य वर्णनं करोति। द्वितीये प्रपाठके स्वाध्यायस्य तथा पञ्चमहायज्ञा नां वर्णनमस्ति । अत्र गङ्गा -यमुनयोः मध्यदेशः पवित्रः प्रथितस्तथा मुनीनां निवासायोत्कृष्टभूमिः कथितोऽस्ति । तृतीयप्रपाठकः चातुर्होत्रचितेः उपयोगिनां मन्त्राणां सङ्ग्रहोऽस्ति । चतुर्थाध्याये प्रवर्ग्यस्योपयोगिनां मन्त्राणां सङ्ग्रहोऽस्ति । अत्र कुरुक्षेत्र स्य खाण्डवस्य च वर्णनं भौगोलिकस्थित्यनुसारेण एवाऽस्ति । अस्मिन् प्रपाठके अभिचारमन्त्राणामपि सत्ता वर्त्तते । आभिचारिकमन्त्राणां प्रयोगः शत्रु-मारणाय भवति। ४/२७ मन्त्रे तथा ४।३७ मन्त्रे 'छिन्धी भिन्धी हन्धी कट' एवंविधस्य मन्त्रस्य स्पष्टरूपेण अत्र सङ्केतो लभते। ४॥३८ मन्त्रे अथर्ववेदीयम् अभिचारिकमन्त्रं प्रति स्फुटरूपेण सङ्केतो भवति।
पञ्चमे प्रपाठके यज्ञीयसङ्केतानाम् उपलब्धिर्भवति । षष्ठे प्रपाठके पितृमेधसम्बन्धिनां मन्त्राणामुल्लेखोऽस्ति। सप्तम-अष्टम-नवमप्रपाठकेषु तैत्तिरीयोपनिषद स्ति । दशमे प्रपाठके नारायणीयोपनिषद स्ति । अस्य प्रपाठकसंख्याऽपि अस्तव्यस्तैवाऽस्ति । अस्मिन् आरण्यके स्थाने स्थाने कतिपया विशिष्टाः वार्ताः अपि प्राप्यन्ते। यथा-
(१) कश्यपस्यार्थो भवति सूर्यः । अस्य व्युत्पत्तिः पर्याप्तरूपेण वैज्ञानिकी वर्तते । ‘कश्यपः पश्यको भवति ॥ यत् सर्वं परिपश्यति सौक्ष्म्यात्'। अर्थात् पश्यकशब्दात् वर्णव्यत्ययस्य नियमेन कश्यपशब्दः निष्पन्नो भवति । अनेन प्रकारेण वर्णव्यत्ययेन निष्पन्नशब्दस्य सुष्ठूदाहरणमिदमस्ति ।
(२) पाराशर्यव्यासस्य अप्युल्लेखोऽत्र प्राप्यते।
(३) द्वितीयप्रपाठकस्य आरम्भे एव सन्ध्यायां प्रयुक्तस्य सूर्यस्यार्घ-जलस्य महिमा वर्णितः अस्ति। तेन जलप्रभावेण मन्देहनामकस्य दैत्यस्य सर्वथा विनाशो भवति।
सन्दर्भः
वर्गः:आरण्यकम् वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.33 प्रातिभाद्वा सर्वम्
व्यासभाष्यम्
प्रातिभं नाम तारकम् । तद्विवेकजस्य ज्ञानस्य पूर्वरूपम् । यथोदये प्रभा भास्करस्य । तेन वा सर्वमेव जानाति योगी, प्रातिभस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ॥३३॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:विभूतिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
फाल्गुनमासः
भारतस्य कालगणनानुगुणं संवत्सरस्य १२मासेषु अयं मासः अन्तिमः । नववर्षारम्भस्य चैत्रमासात् पूर्वं माघमासोत्तरम् अयं मासः आयाति । चैत्रमासे प्रकृतिसौन्दर्यपरिवर्तनार्थं सौन्दर्यं वर्धयितुम् अयं मासः पूरकः अस्ति । समग्रे देशे आचर्यमानः होलिकोत्सवः अस्मिन् एव मासे आयाति ।
वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तलकुळत्तूर् भट्टतिरि
<div align="right" class="NavFrame collapsed" style="float:right;  position: absolute;  top: -3em;  right:30px; width:auto; background:#eae9e9;"><div align="right" class="NavHead" style="float:right; font-size:85%; background:#dadadb; padding-right: 90px; color:#333333; white-space:nowrap;">ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/Govinda_Bhattathiri
तलकुळत्तूर् भट्टतिरि १३ शतकियः  खगोलशास्त्रज्ञः आसीत् । .(1237 – 1295   ) कृष्णभक्त विलवमंगलं स्वामी तथा शिवभक्त योगीश्वर शिवाङळ् आदयः अस्य क समकालीनाः मनीताः। तस्य बाल्यकालात् एव पूर्वानुमानस्य क्षमता आसीत्, ओठिकनस्य निःसन्तानस्य समाधानं च सूचितवान् । पश्चात् भट्टथिरी तस्य निर्देशानुसारं ज्योतिषशास्त्रस्य अध्ययनं कृतवान् । श्रीपद्मनाभस्वामी यथा मन्दिरं प्रविष्टवान् इति वेणात्तराचनस्य पूर्वानुमानेन सः प्रसिद्धः अभवत् । अस्याः भविष्यद्वाणीयाः स्मारकरूपेण मन्दिरस्य 'चेम्पकथिन् मूतिल नाता' द्वारं निर्मितम् । ग्रहदोषकारणात् विल्वमङ्गलं स्वामियरस्य पुनर्जन्मत्रयेषु थलकुलथुरभट्टथिरिः साहाय्यं कृतवान् इति विश्वासः अस्ति । सः ब्रह्मचारी आसीत्, परन्तु जातकदोषस्य कारणेन सः मानसिकरोगी भूत्वा गृहस्थः अभवत् । मदपुरब्रह्मदत्तनम्बूथिरिः ज्योतिषे तालाकुलथुरभट्टथिरिः तस्य पुत्रेण च पराजितः इति कथा विद्यते । दशध्यायी इति तस्य प्रसिद्धः ग्रन्थः । इति वराहमिहिरस्य प्रसिद्धस्य ग्रन्थस्य बृहद्जातकस्य प्रथमदश अध्यायानां टीका अस्ति ।
सन्दर्भः
वर्गः:१२९५ मरणम् वर्गः:१२३७ जननम् वर्गः:गणितज्ञाः
चैत्रमासः
भारतीयकालमाने वर्षस्य प्रथमः मासः चैत्रमासः (मराठी - चैत्र, हिन्दी - चैत्र, बेङ्गाली - চৈত্র, अस्सामी - চ'ত, कन्नड - ಚೈತ್ರ, तेलुगु - చైత్రము, तमिळु - சித்திரை, मलयालम् - ചൈത്രം) । वसन्त्रतौ अयं मासः अन्तर्गगच्छति । अतीव रम्यकालः एषः ।
भारतीयसांस्कृतिकदिनदर्शिकायां चैत्रमासः भवति वर्षस्य प्रथमः मासः । नेपालीदिनदर्शिकायाम् अयं भवति वर्षस्य अन्तिमः मासः यत्र बैसाखमासः प्रथमः । ग्रेगोरियन्-दिनदर्शिकायाम् अयं चैत्रमासः मार्च्-एप्रिल्मासयोः कदाचित् आरभ्यते । सौरमानपद्धतेः चान्द्रमानपद्धतेः अनुसारम् इदं निश्चितं भवति ।
अयं वङ्गीयदिनदर्शिकायाम् अन्तिमः मासः । मार्च्-मासस्य मध्यभागे इदम् आरप्स्यते । तमिळुदिनदर्शिकायाम् अयं मासः एप्रिल्-मासस्य मध्यभागे आरप्स्यते ।
वैष्णवदिनदर्शिकायां विष्णुः अस्य मासस्य अधिपः अस्ति ।
उत्सवाः
चैत्रमासः वसन्तस्य आगमनेन सह भवति । होलिकापर्व - वर्णानाम् उत्सवः आचर्यते । ततः षष्ठे दिने 'चैति छात्'पर्व भवति । चैत्रमासस्य प्रथमं दिनं युगादिः - नूतनवर्षस्य दिनम् इति आचर्यते कर्णाटके आन्ध्रप्रदेशे च । 'गुडि पाड्व' इति महाराष्ट्रे, 'चैत्रै विष्णु' 'पुथण्डु' इति वा तमिळुनाडुराज्ये च आचर्यते ।
चैत्रमासस्य नवमं दिनं रामनवमी - भगवतः रामस्य जन्मदिनत्वेन आचर्यते । चैत्रमासस्य पूर्णिमायां हनुमज्जयन्ती आचर्यते ।
तमिळुसौरमानधार्मिकदिनदर्शिकायाः अनुसारं चित्तेरै-मासः एप्रिल्मासस्य मध्यभागे सूर्यस्य मेषप्रवेशावसरे आरभ्यते । अयं वर्षस्य प्रथममासः । चैत्रमासः मङ्गलकरः मासः इति मन्यते यतः तदा एव अस्य जगतः सृष्टेः आरम्भः जातः । चैत्र इत्येषः शब्दः 'मेषराशिः' 'वसन्तः' इत्यर्थे च प्रयुज्यते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीयमासाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कोणमापिनी
कोणमापिनी इति मापनोपकरणं कोणानां चित्रणार्थं वा मापनार्थं वा प्रयुक्तं उपकरणम्। इदं उपकरणं सामान्यतया सुतार्य-प्लास्तिकेन वा काचेन वा निर्मितम्।
कलिङ्गफलम्
thumb|left|150px|कलिङ्गपर्णम्
एतत् कलिङ्गफलम् अपि भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् कलिङ्गफलम् अपि सस्य जन्यः आहारपदार्थः । एतत् कलिङ्गफलम् आङ्ग्लभाषायां Watermelon इति उच्यते । एतत् कलिङ्गफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । कलिङ्गफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् कलिङ्गफलम् अपि बहुविधं भवति । left|thumb|200px|कर्तितानि, अकर्तितानि च कलिङ्गफलानि thumb|left|200px|कलिङ्गपुष्पं, शलाटुः च thumb|200px|left|पीतवर्णस्य कलिङ्गफलम् thumb|right|250px|कलिङ्गफलम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:फलानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कश्यपः
अयं कश्चन महर्षिः । ब्रह्मणः पुत्रेण मरीचिमहर्षिणा कर्दमपुत्र्या कलायां जातः । अनेन अदितिः, दितिः, दनुः, कला, दनायुः, सिंहिका, क्रोधा, प्राधा, विश्वा, विनता, कपिला, मुनि, कद्रु - इत्येताः त्रयोदश दक्षपुत्रीः परिणीतवान् । सृष्टिकार्ये चतुर्मुखस्य अनन्तरम् अयमेव प्रमुखः ।
कश्यपः कदाचित् यज्ञं कर्तुम् इच्छन् गाः वरुणात् आनीतवान् । यज्ञस्य अनन्तरं यद्यपि बहुधा पृष्टः तथापि गाः न प्रत्यर्पितवान् । क्रुद्धः वरुणः लोभग्रस्तं कश्यपं तत्पत्न्यौ च उद्दिश्य मनुष्यजन्म प्राप्नुवन्तु इति शप्तवान् । गाः बन्धने स्थापितवन्तः इत्यतः कारागारवासः अनुभूयताम् इत्यपि शापं दत्त्वा चतुर्मुखस्य समीपं गत्वा सर्वं न्यवेदयत् । चतुर्मुखः पौत्रं कश्यपम् आहूय अवदत् - ''सर्वज्ञः सन् अपि भवता लोकपालस्य वरुणस्य गावः किमर्थं न प्रत्यर्पिताः ? भूभारहरणाय धर्मसेतुस्थापनाय च भवान् भूलोके जन्म प्राप्नोतु'' इति ।
अदितिः दितेः पुत्रान् सर्वान् संहृतवती । इदं दुःखम् असहमाना दितिः 'भवत्याः पुत्राः अपि जन्मसमनन्तरमेव मरणं प्राप्नुवन्तु । भवती अपि पुत्रशोकम् अनुभवतु । इन्द्रः अपि लोभग्रस्तः सन् एतादृशानि नीचकार्याणि कृतवान् इत्यतः सः अपि राज्यभ्रष्टः भवतु' इति शापम् अयच्छत् ।
वरुणस्य शापानुसारं कश्यपः दिति-अदितिभ्यां सह भूलोके २८तमे द्वापरयुगे वसुदेवरूपेण देवकी-रोहिणीभ्यां सह जन्म प्राप्नोत् । देवक्याः षट् पुत्राः अपि जननसमनन्तरमेव कंसेन संहृताः अभवन् । इन्द्रः देवलोकाधिपत्यात् च्युतः जातः । तदा देवताः बृहस्पतेः द्वारा अश्वमेधयागम् अकारयन् । तस्मात् इन्द्रः ब्रह्महत्यादोषात् मुक्तः जातः । पुत्रकामेष्टिद्वारा बहून् पुत्रान् प्राप्नोत् । आदित्यः, दैत्यः, दानवः, गरुडः, गन्धर्वः, नागः, पशुः, पक्षी, वृक्षः, गुल्मलतादयः अस्य सन्ततिः । अस्य १७ पत्न्यः । विष्णुः अदिति-कश्यपयोः पुत्रः सन् वामनरूपेण जन्म प्राप्नोत् ।
कदाचित् काश्यपः परशुरामेण अश्वमेधयागम् आचरय्य दक्षिणारूपेण भूमण्डलं प्रतिगृहीतवान् । अतः एव भूमिः 'काश्यपी' इति कथ्यते ।