cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
व्यासभाष्यम्
स एषः— पूर्वं हि गुरवः कालेनावच्छिद्यन्ते । यत्रावच्छेदार्थेन कालो नोपावर्तते, स एष पूर्वेषामपि गुरुः । यथास्य सर्गस्यादौ प्रकर्षगत्या सिद्धस्तथातिक्रान्तसर्गादिष्वपि प्रत्येतव्यः ॥२६॥
मनोविज्ञानम्
(इ) न्यायशास्त्रेण सह सम्बन्धः
न्यायशास्त्रं तर्कशास्त्रापरपर्यायं सर्वशास्त्रोपकारकं भवति। उक्तं हि विद्यासमुद्देशप्रकरणे आचार्यप्रवरेण विष्णुगुप्तेनाऽपि -
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
मनोविज्ञानम्
(इ) न्यायशास्त्रेण सह सम्बन्धः
प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम्।
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
मनोविज्ञानम्
(इ) न्यायशास्त्रेण सह सम्बन्धः
एवम्भूतं न्यायशास्त्रं मनोविज्ञानस्यापि महदुपकारकं सिद्धं भवति। न्यायशास्त्रस्य प्रतिपाद्यमस्ति सत्यासत्यानुसन्धानम्। प्रमायाः किं लक्षणम्? प्रमाणस्य किं लक्षणम्? कति वा भेदा:? कानि च प्रमाणानि? किमस्ति हि प्रमायाः प्रमात्वलक्षणमित्यादयः प्रश्ना न्यायशास्त्रेण मीमांस्यन्ते। सत्यत्वनिकषं निर्धार्य प्रतिकूलमतानां निवारणमप्यत्र क्रियते। युक्तिपुरस्सरं पञ्चावयववाक्यप्रयोगविधिञ्च न्यायशास्त्रमेव निश्चिनोति। कस्या अपि विचाराभिव्यक्तेः सम्यक्पद्धते: परीक्षा न्यायशास्त्रस्य लक्ष्यं भवति। एवं मनोविज्ञानमपि न्यायशास्त्रस्य ऋणि भवत्येव। तथाप्यस्ति लक्ष्यभेद: पद्धतिभेदश्च मनोविज्ञानन्यायशास्त्रयोः ।
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
अष्टाङ्गयोगः
मनोविज्ञानम्
(इ) न्यायशास्त्रेण सह सम्बन्धः
मनोविज्ञानस्य प्रतिपाद्यं सर्वा एव मानसक्रियास्तासामभिव्यक्तिरूपव्यवहारश्च। मानसक्रियाश्चानन्ताः। तासां वर्गीकरणं सक्षेपतश्चिन्तनम्, संवेदनम्, प्रयतनञ्चेति त्रिधा कर्तुं शक्यते। चिन्तनं हि विचारपर्यायमेव। विचारमात्रं न्यायशास्त्रस्य विवेच्यं क्षेत्रम्। किन्तु मनोविज्ञानस्याध्ययनक्षेत्रे विचारातिरिक्तसंवेदनप्रयतनादीनामप्यन्तर्भावो भवति। अत एव मनोविज्ञानस्य विषयक्षेत्रं न्यायशास्त्रस्य विषयक्षेत्रादस्ति हि बृहत्तरम्। अपि च, मनोविज्ञानं वस्तुतन्त्रात्मकं विज्ञानम्। अस्य लक्ष्यं तु धारावाहिकचैतन्यस्य क्रियाणां सम्यनिरूपणं पूर्वापरसम्बन्धसमन्वितं व्याख्यानञ्च। नास्ति न्यायशास्त्रं वस्तुतन्त्रात्मकमपि तु प्रतिमानात्मकम्। सत्यत्वप्रतिमाननिर्धारणपरायणं न्यायशास्त्रं न विचाररूपविवेच्यतत्त्वस्य यथावस्तुभूतं विवरणं समुपस्थापयति, अपि तु यथा सत्यो विचारो भवितुमर्हस्तथात्मकस्य विचारस्यैव स्वरूपान्वेषणं न्यायशास्त्रैकलक्ष्यं भवति। अतो हि सिद्धो दृष्टिभेदो लक्ष्यभेदश्च। वस्तुतस्तु मनोविज्ञाननिर्भरं न्यायशास्त्रं न्यायशास्त्रनिर्भरं मनोविज्ञानञ्च भवति। मनोविज्ञानं चिन्तनक्रमं यथाभूतं मानसप्रत्यक्षेण सोद्देशं प्रकटयितुं प्रभवति। न्यायशास्त्रमपि मनोविज्ञानान्वेषिततत्त्वानां प्रमात्वं यथाभूतत्वं वाऽप्रमात्वं भ्रमत्वं वा निश्चेतुं प्रभवति।
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
सम्बद्धाः लेखाः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
मनोविज्ञानम्
(ई) औचित्यमीमांसया, (उ) सौन्दर्यशास्त्रेण च सम्बन्धः
एवमेवौचित्य मीमांसायाः सौन्दर्यशास्त्राच्चापि मनोविज्ञानस्य वैलक्षण्यं प्रतिपादयितुं शक्यते।
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
मनोविज्ञानम्
(ई) औचित्यमीमांसया, (उ) सौन्दर्यशास्त्रेण च सम्बन्धः
औचित्यमीमांसासौन्दर्यशास्त्रे प्रतिमानात्मके तन्त्रे। औचित्यमीमांसा औचित्यानौचित्य गवेषणायामनुरक्ता भवति। सौन्दर्यशास्त्रं च सौन्दर्यासौन्दर्यनिकषनिर्धारणे संल्लग्नं भवति। यद्यपि प्रतिमाननिर्धारणे स्वतन्त्रे हीमे तन्त्रे, किन्तु काभ्यां परिस्थितिभ्यां सौन्दर्यप्रतिमाननिर्धारणमौचित्यस्य निर्धारणं वा विवेकान्वितमविवेकान्वितं वा भवतीति समस्यायाः समाधानं मनोविज्ञानाश्रितमेव भवति। बहशो दृश्यते यच्छलच्छद्मपरायणै रौचित्यनिर्धारणमारोपात्मकं प्रतिपाद्यते। स्वार्थपरायणा: स्वात्मानमनेकवारं परमार्था नुरागिणमिव प्रकटयन्ति द्योतयन्ति च। सुप्रथितमिदं यत्
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
अधिकवाचनाय
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
मनोविज्ञानम्
(ई) औचित्यमीमांसया, (उ) सौन्दर्यशास्त्रेण च सम्बन्धः
परोपदेशवेलायां शिष्टाः सर्वे भवन्ति वै।
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
अधिकवाचनाय
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
मनोविज्ञानम्
(ई) औचित्यमीमांसया, (उ) सौन्दर्यशास्त्रेण च सम्बन्धः
विस्मरन्तीह शिष्टत्वं स्वकार्ये समुपस्थिते।। इति।
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
अधिकवाचनाय
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
मनोविज्ञानम्
(ई) औचित्यमीमांसया, (उ) सौन्दर्यशास्त्रेण च सम्बन्धः
एतादृशां छद्मयुक्तानामौचित्यव्याख्यानप्रयोजनोद्घाटनसामर्थ्यां मनोविज्ञान मन्तरौचित्य-मीमांसायाः कथमपि नास्ति। अत एव सिद्धा खलु मनोविज्ञानस्याऽध्ययनस्य महत्यावश्यकता कर्तव्यशास्त्रस्य विवेचकेभ्यः। एवमेव सौन्दर्यनिरूपणमपि पुरुषतन्त्रं भवति। प्रतिमाननिर्धारणे विकारसम्भावना भवत्येव, परुषेच्छाधीनत्वात्। उक्तं ह्यभियुक्तैः
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् (योगसूत्रम्)
अधिकवाचनाय
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मनोविज्ञानम्
(ई) औचित्यमीमांसया, (उ) सौन्दर्यशास्त्रेण च सम्बन्धः
दधि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा मधुरा सिताऽपि मधुरैव।
तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम्।।
प्रायशः पुरुषा आदर्शप्रतिमानं गृहीत्वाऽपि रागद्वेषाऽभिभूताः सुन्दरमसुन्दरं वक्तुं प्रभवन्ति, न तु प्रभवन्त्येवाऽपि तु निर्धारयन्त्यपि। सुतरां तेषां छलच्छद्माभ्युपेत दृष्टिकोणाऽभिव्यक्त्यर्थं मनोविज्ञानस्य प्रौढमध्ययनं नितरामपेक्ष्यत एव।
(अ) तत्त्वमीमांसा
किं वा तत्त्वज्ञानमस्य ब्रह्माण्डस्य मौलिकतत्त्वस्य स्वरूप निरूपणमधिकृत्य प्रवर्तते। अस्याः प्रश्नोऽपि पुरातन एव। अस्य प्रश्नस्य स्वरूपं नासदीये सूक्तेऽपि लक्षितं विद्यते-“को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः' इति'। ननु सृष्टेर्मूलतत्वं प्रकृतिरस्ति? आहोस्विद् ब्रह्म? किमस्ति ब्रह्मणः स्वरूपमित्यादिप्रश्नशतानि जटिलतमानि तत्त्वमीमांसा गवेषयति।
(आ) ज्ञानमीमांसा
दर्शनस्य द्वितीया दुरूहतमा समस्या ज्ञानस्वरूपं वर्तते। इदन्तु ज्ञानमीमांसया विवेच्यते। ननु किमस्ति ज्ञानस्वरूपम्? किमस्ति प्रमात्वप्रयोजकम्? कानि प्रमाणान्युपादेयानि? कियती वा तेषां संख्या? कानि च ज्ञाननिबन्धनानि? किमस्ति खल्वपरोक्षानुभूतेस्तात्त्विकं स्वरूपमित्यादिप्रश्नशतोद्भावनं समाधानञ्च ज्ञानमीमांसा विवेचयति।
(इ) अध्यात्मविद्या
दर्शनस्य तृतीयं प्रष्टव्यमस्ति, ननु किमस्त्यात्मनः स्वरूपमिति? किन्नु खलु मन:स्वरूपम्? किमात्माऽस्ति ज्ञानाधिष्ठाता, ज्ञानप्रकाशक आहोस्विन्मनः? एतादृशानि प्रश्नशतानि या विद्या यद्दर्शनाङ्गमनुसन्दधाति, सा अध्यात्मविद्येति नाम्ना प्रथते। अस्माकं मनोविज्ञानमप्यस्याऽध्यात्मदर्शनस्य सन्ततिरेव। सम्प्रति तु मनोविज्ञानेनाऽर्वाचीनेन स्वपितुः कक्षं विहाय स्वकीय स्वतन्त्रं गौरवास्पदं स्थानं विज्ञानश्रेण्यां सम्प्राप्तम्। किन्तु मनोविज्ञानस्य मूलतस्तात्त्विकी समस्याऽध्यात्म दर्शनाऽभिन्नैव।
(ई) औचित्यमीमांसा
चतुर्थी दर्शनस्य शाखा औचित्यमीमांसाख्यया अभिहिता भवति। तस्याः प्रतिपाद्यं तु कर्तव्याकर्तव्यप्रतिमाननिर्धारणमेव।
(उ) न्यायशास्त्रम्
पञ्चमन्तु दर्शनाङ्गं न्यायशास्त्रमित्यभिधानेन सुप्रथितमेव विदुषां भारतीयतत्त्वपारदर्शिनाम्। अस्य तात्त्विकं स्वरूपं तु सत्याऽसत्यत्वप्रतिमानगवेषण मस्ति। प्रमात्वस्य किं विनिगमकम्? किं लोकोत्तरं ज्ञानमपि प्रमा भवितुमर्हति? पञ्चावयववाक्यस्य हेतूनां प्रमाणानाञ्च स्वरूपस्य विशदं विवेचनं न्यायशास्त्रेणैव विविच्यते।
(ऊ) सौन्दर्यशास्त्रम्
दर्शनस्य षष्ठमङ्गं सौन्दर्यशास्त्रमस्ति। अनेन तन्त्रेण सौन्दर्यासौन्दर्यस्य प्रतिमाननिर्धारणं क्रियते।
नारायणमूर्तिः
नारायणमूर्तिः (N. R. Narayana Murthy) (नागवार रामराव् नारायणमूर्तिः) इन्फोसिस्नामिकायाः भारतीय-सूचनातन्त्रज्ञानसंस्थायाः संस्थापकः । मैसूरुनगरे विद्यमानम् इन्फोसिस्प्रशिक्श्हणकेन्द्रं विश्वस्य अत्यन्तं सम्पन्मूलयुक्तेषु केन्द्रेषु अन्यतमं वर्तते ।
मनोविज्ञानम्
(ऊ) सौन्दर्यशास्त्रम्
न्यायशास्त्रौचित्यमीमांसासौन्दर्यशास्त्रमिति शास्त्रत्रयं प्रतिमानात्मकं भवति। प्रथमत्रयन्तु तत्त्वज्ञानज्ञानमीमांसाऽध्यात्मदर्शनमिति तु प्रायशो वस्तुतन्त्रात्मकं भवति। अस्माभिरत्र प्रायश इति पदं साभिप्रायं प्रदत्तम्, यतो हि ज्ञानमीमांसाया: कलेवरे कतिपयसमस्यानां विवेचनं प्रतिमानात्मकमपि भवत्येव।
नारायणमूर्तिः
श्रेष्ठः उद्यमी
नारायणमूर्तिः अत्युत्तमः सूचनातन्त्रज्ञानोद्यमी, आदर्शभारतीयश्च । विंशतिः वर्षाणि यावत् तस्याः संस्थायाः मुख्यकार्यनिर्वाहकाधिकारिरूपेण कार्यम् अकरोत् । तेनैव विश्वस्य सूचनातन्त्रज्ञानभूपटे भारतस्य नाम अमरं जातम् । अयं बहूनाम् उद्यमसंस्थानाम् उन्नतविद्यासंस्थानाञ्च निर्वाहकमण्डल्याः सदस्यः वर्तते ।
मनोविज्ञानम्
(ऊ) सौन्दर्यशास्त्रम्
अस्ति हि खलु सप्तममप्यङ्गं दर्शनस्य। उपर्युक्तानि षडङ्गानि तु दर्शनस्य प्राच्यपाश्चात्त्यदर्शनेषु समानतयोपलभ्यन्ते, किन्तु सप्तममङ्गं तु भारतीयदर्शनस्य वैशिष्ट्यमेवावहति। इदं तु तत्त्वसाधनेति किं वा साधनेति योग इति पदेन वा वक्तं शक्यते। साधना तु मोक्षपरा। आमुष्मिकं पुरुषार्थं स्वनिर्णीततत्त्वानुसारं साक्षात्कर्तुं हि खलु साधना प्रवर्तते। अस्या लक्ष्यं त्वपरोक्षानुभूतिस्तत्त्वसाक्षात्काराख्या। साधना तु साम्परायचिन्तनसमन्वितयोगसाधनपरा हि खलु भवति। भारतीयदर्शनस्य गौरवं त्विदमेव यदत्र विचारोत्कर्षसहकारित्वेन शमदमादिसाधनसम्पत्तिरप्यनिवार्या सर्वैर्दशनसम्प्रदायैरेवाऽ भिमन्यते।
नारायणमूर्तिः
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मनोविज्ञानम्
(ऊ) सौन्दर्यशास्त्रम्
नेदं यत्साधनाया विवेच्यं नीतिशास्त्रप्रतिपाद्यान्तर्गतमेवास्ति। नीतिशास्त्र मैहिकपुरुषार्थविनिश्चयं करोति। आमुष्मिकपुरुषार्थस्य मोक्षरूपात्मकस्य नास्ति नीतिशास्त्रे काऽपि विचारणा। यदुचितं तत्त्वैहिकं कर्म। यन्नोचितं तदप्यैहिकमेव कर्म। सुतरां साधनापि दर्शनस्य मौलिकीमावश्यकतां पूरयति। अस्या निरूपणं मैत्रेय्या: परमपवित्र शब्देष्वतिरमणीयतरमुपलभ्यते- “किं तेनाहं कुर्यां येन नाहममृता स्याम्' इति । अमरत्वपदगवेषणन्तु मानवहृदयस्य पुरातनोऽभिलाषः। कथन्नु खलु दुःखस्याऽत्यन्तिकं प्रहाणं भवितुमर्हति? अयमेव चरम: प्रश्नः परमकारुणिकसांख्याचार्यानुयायिभिरीश्वर कृष्णैरप्येवमुट्टङ्कित: -
दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदभिघातके हेतौ।
दृष्टे सापार्था चेन्नैकान्ताऽत्यन्ततोऽभावात् ।। इति।
अत एव सिद्धं हि सुष्ठु साधनाया योगशास्त्रस्य वा दर्शनाङ्गत्वम्। पाश्चात्त्या: साधनादर्शनं योगशास्त्रापरनामधेयं धर्माङ्गत्वेन स्वीकुर्वन्ति। किन्तु यदि धर्मस्य कल्पना रूढिविरहिता दर्शनोद्भाविता भवेन्मन्ये नास्ति कोऽप्यवकाशः सार्वभौमधर्मदर्शन योर्वेषम्यप्रतिपादनाय। अपि च साधनाया दर्शनाङ्गत्वमप्यापाततो निःसन्दिग्धं सिद्ध्यति। दर्शनस्यैकमन्यदपि प्रतिपाद्यं भवति। तद्धि विभिन्नेषु विज्ञानेषु विरोधिष्ववभासमानेषु सामञ्जस्यस्थापनमिति। नैतदर्थं किमपि स्वतन्त्रमङ्गमस्ति। अस्माभिरिदं दर्शनस्वरूपं मनोविज्ञानवैशिष्ट्यप्रदर्शनार्थं स्थालीपुलाकन्यायेनोल्लिखितम्। ननु किमस्ति मनोविज्ञानस्य स्वातन्त्र्यविनिगमकम्? अत्रोच्यते-अध्यात्मदर्शनं तु विवेचनात्मकं विशेषतोऽन्तर्मुखं रहस्यगर्भितं भवति। मनोविज्ञानन्तु प्रयोगात्मकनिरीक्षणसम्पोढं बहिर्मुखं बाह्यव्यवहाराध्ययन समन्वितं रहस्यान्धविश्वासनिरस्तवैज्ञानिकप्रणाल्यनुसारि भवति।
मनोविज्ञानं मानवस्वरूपस्योद्घाटनपरायणं भवति। अस्यां गवेषणायामर्वाचीनस्य मनोविज्ञानस्य बाह्यव्यवहारमभिमुखीकृत्य मानसिकक्रियाणामध्ययनमेव लक्ष्यं वर्तते। मनोविज्ञानमद्यावधि आत्मतत्त्वं चैतन्याधिष्ठानं नाङ्गीकरोति। तैरभिमतं मन एव चैतन्याधिष्ठानमस्ति। अपि च, यत्किञ्चित्साम्यं मनोविज्ञानाध्यात्मदर्शनयोर्विद्यते, महच्चेदं साम्यम्। तत्तु मनस: किं वा चैतन्याऽधिष्ठानस्यामुष्मिकसत्त्वविषयानुसन्धानमस्ति। अस्ति हि खलु मनोविज्ञानस्यैका नवीनतमा शाखा ‘वैज्ञानिकाध्यात्मानुसन्धानम्' इति नाम्नी, यया चैतन्यतत्त्वस्य साम्परायिकसत्त्वविनिश्चयं कर्तुं मनोवैज्ञानिकानामनुसन्धित्सा प्रथते। अस्या अपि प्रणाली प्रयोगात्मिका, वैज्ञानिकप्रणाल्यनुसारिण्येव। अत: सिद्धं मनोविज्ञानस्य दर्शनात् स्वातन्त्र्यं पार्थक्यञ्च।
सुनिष्पन्नमेतद् यद्धयध्यात्मतत्त्वगवेषणायां मनोविज्ञानस्य विवेच्यं दर्शनोपबृंहितं भवत्येव। अपि च, मनोविज्ञानस्यानुसन्धानजातैरध्यात्मदर्शनस्याऽपि महत् साहाय्यं भविष्यतीत्यत्र नास्ति सन्देहावकाश:। सम्प्रति तु मनोवैज्ञानिकानां केन्द्रीभूतं लक्ष्यं मनोविक्रियाभिः सह मानवस्य बाह्यव्यवहारस्य साङ्गोपाङ्गमध्ययनमेव। एतदर्थमर्वाचीनेभ्यो मनोवैज्ञानिकेभ्यो दर्शनाङ्गभूतं मनोविज्ञानस्वरूपमिर्धारणं नातिरोचते।
मनोविज्ञानाऽध्ययनस्य उपयोगिता
यद्यपि विशुद्ध विज्ञानं ज्ञानोपार्जनार्थमेव प्रयुज्यते, तस्योपयोगित्वानुपयोगित्वकल्पनं विज्ञानक्षेत्राद्वहिरेवावतिष्ठते, तथापि मनोविज्ञानस्य विशुद्धविज्ञानस्योपयोगित्व विवेचनमत्रास्माभिः सन्निवेशितम्। तत्तु प्रपञ्चनं केवलं प्रारम्भिकपाठकस्य रुचिसंवर्धनायैव, यतो हि रुचिसंवर्धनं मनोवैज्ञानिकशिक्षणपद्धतेर्निरतिशयं वैशिष्ट्यमावहति। मनोविज्ञानं हि खलु सम्प्रति पदे पदे मानसिकद्वन्द्वोपेतानां सभ्यतासङ्घर्ष-सामाजिकप्रतिद्वन्द्वितायुद्ध विभीषिकादिजन्यजटिलतमपरिस्थितिषु वर्तमानानां मानवानां स्वस्थसन्तुलितजीवनयापन विधिप्रदर्शनक्षमः सुमहान् कल्पवृक्षः। जन्मन आरभ्य मरणपर्यन्तं यदि किमपि विज्ञानं मानवसेवायां परायणमस्ति तत्तु मनोविज्ञानमेव। शैशवे बाल्ये च पालनपोषणशिक्षणप्रकार प्रदर्श्य चरित्रविकासस्य भूमिकां मूलप्रवृत्तीनामुदात्तीकरणेन द्रढयति, विकृतानां बालकानां परिष्कारपद्धतिमपि द्योतयति, वयःसन्धिकाले यौवनप्रभाते च बालकबालिकानां कथं पथप्रदर्शनं कर्तव्यमित्यपि द्योतयति। शिक्षणविधावपराधिबालकानां दण्डं विहाय सन्मार्गप्रदर्शनविधौ च मनोविज्ञानेनामूलचूलं परिवर्तनं सम्पादितम्। अमानुषिकाऽमनो वैज्ञानिकदण्डप्रकारान् प्रति विरोधिमतमुत्पाद्य मानवस्वभावं प्रति नितरामुदारं सहिष्णुं मानवीयं दृष्टिकोणं प्रेर्य संहितानां परिष्कारं मनोविज्ञानमेव करोति स्म। सर्वोत्तमा ह्यर्वाचीनस्य मनोविज्ञानस्य सेवा असामान्यमनोविज्ञानक्षेत्रे लक्ष्यन्ते। असामान्यावस्थां नीयमानानां कारणानामनुसन्धानं मनोविश्लेषणादिसाधनैः सम्पाद्य तस्या निवारणप्रकारमपि सुचारुतरं मनोविज्ञानं निर्दिष्टवत्।
आयुर्वेदचिकित्साप्रणालीसमकक्षवेत्थं मनोवैज्ञानिकचिकित्साप्रणाली प्रचलिता सञ्जाता, या खलु प्रणाली साम्प्रतमौषधविज्ञानपरायणैः सुचिकित्सकैरपि भृशमाद्रियते। सुमहत्सु औद्योगिकसंस्थानेषु दैनन्दिनं श्रमिककार्यक्षमताकौशलस्तरक्लान्ति कारणादिसम्बन्धिन्योऽनेकविधा: समस्या: समुत्पद्यन्ते। मनोवैज्ञानिकास्तासां समाधाने प्रायश: सर्वेष्वेव देशेषु संलग्ना दरीदृश्यन्ते। युद्धबिभीषिकाऽपि प्रतिदिनं राष्ट्रेष्वविश्वास परस्परमुत्पाद्य सर्वत्र शान्तिप्रियाणां मानवानां हृदयं दहति। नैवं शक्यते युद्धविभीषिका निवारणं युद्धलिप्तराष्ट्रनागरिकाणां शिक्षायामन्तर्ग्रन्थिभेदनक्षमाद् मनोवैज्ञानिकप्रदर्शित-सुधारादृते। अपि च, मनोविज्ञानं वस्तुतन्त्रात्मकं विज्ञानम्। येऽनेन प्रदर्शितमार्गं नानसृत्य स्वैरिणो भवन्ति, तेषां स्वकीयं जीवनं द्वन्द्वोद्वेलितमसंयतं दुःखावलिप्तञ्च भवत्येव, ते समाजशरीरेऽपि कुष्ठवदेवावतिष्ठन्ते। अयन्तु समानो न्यायः सामान्यनागरिकेभ्यः समाजनेतृभ्यश्च। अत एव येषामभिलाषः स्वव्यक्तित्वोत्थानाय महत्त्वपूर्णपदलाभाय वा समाजसेवायै वा भवेत्, तेषां कृते मानवस्वभावपरिचयदक्षस्य मनोविज्ञानस्य गम्भीरमध्ययनं नितान्तम् अनिवार्यं भवतीति।
उद्धरणानि
वर्गः:मनोविज्ञानम्
काव्यम्
काव्यं (Kavyam) इत्येतत् साहित्यप्रकारः अस्ति । कवेः कर्म काव्यम् । कविः तु दार्शनिकः । काव्यस्य परिभाषाः अनेकाः सन्ति, किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम्  इति । अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् काव्यम् इति कथ्यते। रस, छन्दोभिः अलङ्कारैः युक्तं काव्यम् आनन्दोत्पत्तिं करोति। रमणीयार्थप्रतिपदकं वाक्यं काव्यम् इति कथ्यते । कवितायाः (Kavita) परिभाषाऽनेकाः सन्ति, किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति  वाक्यं रसात्मकं काव्यम् अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् वाक्यं कविता इति कथ्यते। रस,छन्द।छन्दालंकारैः युक्ता कविता आनन्दोत्पत्तिं करोति। महात्मना तुलसीदासेन उक्तं यत् ---कीरति भणिति भूति भलि सोई । सुरसरि सम सब कर हित होई।। अर्थात् येन काव्येन सर्वेषां जनानां हितं भवति तत् काव्यं साहित्यं कथ्यते। आनन्दो वै काव्यम् अर्थात् आनन्दः एव कवितायाः प्रथमं लक्षणमस्ति।
काव्यग्रन्थानां प्रकाराः
काव्यशास्त्रप्रणाल्यां मुख्यतः षड् विधा ग्रन्था दृश्यन्ते। काव्यसर्वाङ्गविवेचकाः, कव्यालङ्कारमात्रविवेचकाः, ध्वनिसम्बद्धाः (समर्थकाः, विरोधिनः), रससम्बद्धाः, नाट्यसम्बद्धाः, विचारग्रन्थाः च।
दण्डिनः काव्यादर्शः, वामनस्य काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः, रुद्रटस्य काव्यालङ्कारः, भोजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं, कुन्तकस्य वक्रोक्तिजीवितं, मम्मटस्य काव्यप्रकाशः, हेमचन्द्रस्य काव्यनुशासनम्, वाग्भटस्य वाग्भटालङ्कारः, वाग्भटस्य काव्यानुशासनम्, मलयजपण्डितस्य साहित्यसारः, जयदेवस्य चन्द्रालोकः, विश्वनाथस्य साहित्यदर्पण:, जगन्नाथस्य रसगङ्गाधरः काव्यसर्वाङ्गविवेचकाः ।
रुद्रभट्टस्य शृङ्गारतिलकं, भानुदत्तस्य रसमञ्जरी, रसतरङ्गिणी च, शिवरामत्रिपाठिनो रसरत्नहारश्च रसमात्रसम्बद्धग्रन्थाः।
भरतस्य नाट्यशास्त्रं, धनञ्जयस्य दशरूपकं, सागरनन्दिनो नाटकलक्षणरत्नकोशः, रामचन्द्रगुणचन्द्रयोर्नाटयदर्पणः, विद्यानाथस्य प्रताप्ररुद्रयशोभूषणं, शारदातनयस्य भावप्रकाशनम्, रूपगोस्वामिनो नाटकचन्द्रिका च नाट्यग्रन्थाः ।
रुद्रटस्य सहृदयलीला, क्षेमेन्द्रस्य कविकण्ठाभरणं, सुवृत्ततिलकमौचित्यविचारचर्चा च, राजशेखरस्य काव्यमीमांसा, अरिसिंहामरचन्द्रयोः काव्यकल्पलता, देवेश्वरस्य कविकल्पलता, विश्वेश्वरस्य कवीन्द्रकणभरणं रामानन्दस्य रसिकजीवनं च विचारग्रन्थाः।
सम्प्रदायाः
अलङ्कारसम्प्रदायानुसारेण अलङ्कृतावेव शब्दार्थौ काव्यं न तु तद्धीनौ। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति कामिनीमुखम् । निरलङ्कृतशब्दार्थयोः काव्यत्वमनुष्णस्यानलत्वमिव ।
रीतिवादनो हि पदरचनाकौशलमेव काव्यस्य जीवतत्वं मन्यन्ते, विशिष्टपदरचना रीतिः । वैशिष्टयञ्च गुणात्मकतया।
वक्रोक्तिवादिनां मते वैचित्र्यभङ्गिभणितिरेव काव्यस्यात्मा । इतराणि तु तस्याङ्गान्येव।
औचित्यवादिमते सर्वेषामेव समन्वितमौचित्यमेव काव्यस्य साधकं भवति । अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ।
वस्तुतस्तु विभागोऽयं न पारमार्थि कोऽपि तु केवलमोपाधिक एव । रसत्वं काव्यात्मकत्वं न हि कोऽपि परिजिहीर्षति । रस एव काव्यस्य जीवितं गुणालङ्काररीतयस्तु तदुत्कर्षहेतव एव । अलङ्कारा अपि रसमेवालङ्कुर्वन्ति किञ्चात्मैवालङ्कार्यो भवति । रीतिवादिनां मतेऽपि पदरचनाया वैशिष्ट्यं गुणात्मकयैव । गुणाश्च रसस्यैव धर्मा इति रससाधकस्यैव रचनाविशेषस्य काव्यत्वं भवति । वक्रोक्तेरपि साध्यं तु रस एव । ध्वनिरपि यद्यपि वस्त्वलङ्काररूपोऽपि भवति तथापि तस्य काव्यात्मत्वं रसापेक्षयैव भवति । तेन हि पर्यवसायितया रसादिध्वनेरेव काव्यात्मत्वं सिध्यति । नितान्तानौचित्ये हि न रससिद्धिः । अत एव साम्प्रदायिकविभागः केवलमौपाधिकः । रस एव काव्यस्यात्मा।
काव्यलक्षणम्
मम्मटादयैः काव्यलक्षणम् उपस्थापितमस्ति।
काव्यतत्वानि
अधोनिर्दिष्टानि काव्यतत्वानि
सन्दर्भः
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
के जे येशुदास
बाल्यं सङ्गीतशिक्षा च
येशुदासः केरळराज्यस्य पोर्टकोच्चिप्रदेशे क्रि.श. १९४०तमे वर्षे जनवरिमासस्य दशमे दिने अजायत । अस्य पिता अगस्टैन् जोसेफ् माता अलिजबेत् जोसेफ् इति । अस्य प्रथमः सङ्गीतगुरुः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः मलयाळं नाटकरङ्गस्य कलावित् अस्य पिता एव । तत्पश्चात् केरळस्य तिरुपुनितुर इति ग्रामे सङ्गीताकादेमीं प्रविश्य स्वस्य सप्तमे वयसि प्रचलिते सङ्गीतप्रतियोगितायां जयाशाली भूत्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् । सङ्गीतस्य उन्नताध्ययनार्थं चेम्बै वैद्यनाथ भागवतः इति तत्कालीनप्रसिद्धं गुरुम् उपगतवान् । क्रि.श. १९७४तमे वर्षे गुरोः अकालमरणात् अस्य सङ्गीताध्ययनम् अवरुद्धम् ।
वृत्तिजीवनम्
नेपथ्यगायकत्वेन अस्य प्रथमगीतं क्रि.श. १९६१तमे वर्षे लोकार्पितस्य ' काल्पादुवुकल् ' इति मलयाळभाषायाः चलच्चित्रे अस्ति । एतावत् अनेन ५०सहस्राधिकगानानि अनेन गीतानि । एतेषु अस्य मातृभाषया मलयाळभाषया अधिकानि गीतवान् । एतदतिरिच्य कन्नडभाषया, हिन्दीभाषया, तमिळुभाषया, तेलुगुभाषया, बङ्गालीभाषया, गुजरातीभाषया, ओडिशाभाषया, मराठीभाषया, संस्कृतभाषया, तुळुभाषया, पञ्जाबीभाषया, अपि च रष्यन्, अरेबिक्, ल्याटिन्, इङ्ग्लिष् इत्यादिभिः वैदेशिकभाषाभिः गीतानि गीतवान् । अस्य सङ्गीतवृत्तेः सुवर्णमहोत्सवे  सङ्गीतस्य विषये एवम् उक्तवान् । सङ्गीते विज्ञानम् अस्ति । तज्ज्ञात्वा युवानः अत्र अध्ययननिरताः भवेयुः । प्रत्येकं रागे विज्ञानस्य पृष्ठभूमिः अस्ति । तदविज्ञाय अभ्यासं करोति चेत् प्रयोजनं नास्ति । अस्य सांस्कृतिकपामुख्यं ज्ञातव्यम् । संस्कृतभाषा सर्वभाषाणां जननी अतः मलयाळभाषविदः मया अन्यभाषासु अपि गातुं शक्तवान् । कर्णाटकसङ्गीतं तु समुद्रस्य तरङ्गः इव अहम् अत्र प्रथमतरङ्गे अस्मि । सङ्गीतस्य पूर्णपरिभाषां ज्ञातुम् एकं जन्म पर्याप्तं न भवति । नाहं विद्वान् अहं विद्यार्थी एव इति अवदत् ।
वैयक्तिकजीवनम्
येसुदासस्य पत्न्याः नाम प्रभा । एतयोः दम्पत्योः विनोदः विजयः विशालः इति त्रयः पुत्रा सन्ति । तमिळुनाडुराज्यस्य राजधान्यां चेन्नैनगरे अस्य वासः भवति ।
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः
मैसूरुमण्डलम्
मैसूरुमण्डलम् (Mysore district) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । भारतस्य दक्खन् प्रस्थभूमौ विराजते मैसूरुमण्डलम् । कर्णाटकस्य सांस्कृतिकराजधानी इति ख्यातिः अस्य नगरस्य अस्ति । मण्डलस्य केन्द्रस्य च नाम समानम् अस्ति । अत्र अनेकाः राजप्रासादाः सन्ति अतः प्रासादनगरम् इत्यपि कथयन्ति ।
विस्तीर्णता
६२६९ च.कि.मी.मिता ।
स्थानम्
अस्य ईशान्यदिशि मण्ड्यमण्डलम्, आग्नेयदिशि चामराजनगरमण्डलम्, दक्षिणदिशि  तमिऴनाडुराज्यम्, नैरुत्यदिशि केरलराज्यम्, पश्चिमदिशि  कोडगुमण्डलम्, उत्तरदिशि हासनमण्डलम् , च सन्ति ।
उपमण्डलानि-७
मैसूरु, हेग्गडदेवनकोटे, हुणसूरु, कृष्णराजनगरं, नञ्जनगूडु, पिरियापट्टणं, तिरुमकूडलुनरसीपुरम्
नद्यः
कावेरी, लक्ष्मणतीर्थं, कपिला
भौगोलिकता
मैसूरुनगरं समुद्रतटात् ७७०मी. औन्नत्ये अस्ति । बेङ्गळूरुनगरात् १४०कि.मी दूरे अस्ति । भूमिवायुमार्गाभ्यां शीघ्रसञ्चारव्यवस्था अस्ति । सामान्यं शीतलं वातावरणं सर्वदा हितकरं भवति । अस्य मण्डलस्य नैरुत्यभागे कावेरीजलानयनप्रदेशः कृषिसमृद्धः अस्ति । बण्डिपुर-अभयराण्यम् नागरहोळे अभयारण्यं च भागशः अस्मिन् मण्डले एव स्तः। सामान्यतः कार्तिकटोबर् मासे आचर्यमानः नवरात्रोत्सवः मैसूरुनगरस्य सांस्कृतिकम् आकर्षणम् अस्ति । दसरा नाम्ना दशदिनानि वैभवेन आचरन्ति ।
कृषिः
कृषिः एव जनजीवनस्य आर्थिकतायाः मूलस्रोतः । यद्यपि नदीजलानयनम् अस्ति तथापि वृष्टिम् आश्रित्य एव कृषिकर्म प्रचलति । सामान्यतः ३,२५,९०० कृषकाः अनवरतं कृषिकार्यनिरताः भवन्ति । देशस्य आहारोत्पादने ६.९५% योगदानं मैसूरुमण्डलस्य अस्ति । कलायाः, गोधूमः, रागी, इक्षुः, सूर्यकान्तिः, इत्यादयः अस्य मण्डलस्य प्रधानानि आहारोत्पादनानि भवन्ति ।
प्रेक्षणीयानि स्थानानि
thumb|300px|सङ्गीतोत्सा मैसूरे अतिप्राचीनः मैसूरुविश्वविद्यालयः केन्द्रीयम् आहारतन्त्रज्ञानसंशोधनकेन्द्रम्, केन्द्रीयरक्षणाविभागस्य आहारसंशोधनप्रयोगालयः, विश्वप्रसिद्धं मैसूरुराजभवनम्, श्रीचामराजेन्द्रजन्तुशाला, चामुण्डीपर्वतः, कारञ्जिकेरे, कुक्करहळ्ळीकेरे, बण्डिपुरं, राजेन्द्रविलासः, जगन्मोहनप्रासादः, जयलक्ष्मीविलासः, ललितमहल्, मानसगङ्गोत्री च। नञ्जनगूडु, सोमनाथपुरं, तलकाडु इत्येतेषु अपि प्रसिद्धानि स्थानानि सन्ति ।
१)मैसुरुनगरम्
मैसूरुप्रदेशे पूर्वं गङ्ग-चोल-विजयनगर-होय्सल-ओडेयरवंशीयानां प्रशासनम् आसीत् । नाल्वडि कृष्णराज ओडेयरः अत्यन्तम् प्रसिद्धः राजा आसीत् । मैसूरुनगरे नवरात्रिमहोत्सवः वैभवेण आचरितः भवति । विजयदशम्याः दिने आचर्यमाणः दसरामहोत्सवः मैसूरुदसरा इत्येव प्रसिद्धः । देव्याः चामुण्डेश्वर्याः सुवर्णमण्डपे उत्सवः भवति । स तु विश्वविख्यातः पर्वविशेषः। लक्षाधिकजनाः देशविदेशेभ्यः अस्मिन्नवसरे मैसूरुनगरम् आगच्छन्ति गजस्योपरि देव्याः चामुण्डेश्वर्याः विशेषयात्रा भविष्यति । नगरे विविधाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः प्रचलन्ति । राज्यसर्वकारेण उत्सवः आचर्यते । कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्री उत्सवे भागं स्वीकरोति । मैसूरुसमीपे रङ्गनतिट्टुपक्षिधाम अस्ति । मैसूरुनगरे दर्शनीयानि अनेकस्थानानि सन्ति । तेषु जगन्मोहनप्यालेस्, चित्रशाला, मृगालयः, रेल्वेम्युसियम् ललितमहल् सेंटफिलोमीनाचर्च, मानसगङ्गोत्री, वस्तुसंग्रहालयः श्रीगन्धतैलकार्यागारः, दुकूलवस्त्रनिर्माणकार्यागारः, मैसूरुराजगृहं प्रमुखानि। मृगालये दिसद्द्स्रजातीयाः पशुपक्षिणः सन्ति । मैसूरुतः १२ कि.मी .दूरे कावेरीनद्याः कृते कन्नम्बाडीजलबन्धः निर्मितः अस्ति । कन्नम्बाडीजलबन्धेन कृष्णराजसागरजलाशयः निर्मितः अस्ति । तत्र वुन्दावनोद्यानम् विश्वप्रसिद्धम् अस्ति । कृतकजलपातः, जलविहारः, सङ्गीतमयानि उत्सांसि सुन्दरदीपालङ्कारः यात्रिकानाम् आनन्दं जनयन्ति । उद्याने विविधानि सुन्दराणि सस्यानि सन्ति । मैसूरनगरं राजगृहाणां नगरम् इति प्रसिद्धम् । अत्र राजमार्गाः इव मार्गाः सन्ति । वास्तुशिल्पानि अतीव सुन्दराणि । तीर्थक्षेत्राणाम् अपेक्षया मैसूरुनगरे प्रेक्षणीयानि अनेकानि स्थानानि सन्ति । राजगृहस्य आवरणे एव अनेके देवालयाः सन्ति । तेषु भुवनेश्वरी- तृणेश्वरगायत्री(१९४९)-श्वेतवराह-प्रसन्नकृष्णलक्ष्मीरमणदेवालयाः प्राचिनतमाः सन्ति । राजगृहे स्थितः आत्मविलासविनायकः अत्यन्तम् अद्भुतः क्वचिदेव दृश्यते च । आवारस्य बहिर्भागे दक्षिणपार्श्वे स्थितः बृहदाञ्जनेयमन्दिरं, सुब्बरायदासमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् । ओण्टिकोप्पलु प्रदेशे स्थितं लक्ष्मीवेङ्कटरमणमन्दिरं (१९३७) ,चामुण्डीपर्वते स्थितः (महबलाचलः) भोगानरसिंहदेवालयः च दर्शनीयाः सन्ति । चामुण्डीपर्वतः (३४८९ पादपरिमितोन्नतः) अस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य चामुण्डेश्वरीदेवालयस्य भव्यगोपुरं ६४० मीटर् उन्नतं, २००० वर्षप्राचीनं च । चामुण्डीपर्वतप्रदेशः आकर्षकः अस्ति । एतत् स्थानं पवित्रम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र चामुण्डेश्वरी शक्तिदेवता रुपेण अस्ति । अत्र आगन्तुं १००० सोपानानां पादमार्गः (४.कि.मी मितः) अस्ति। २३ कि.मी. मितः सुसज्जितः वाहनमार्गः च अस्ति । पर्वते मार्गे २६ पादोन्नतः, २५ पादविस्तारवान् कृष्णाशिलायाः बृहन्नन्दीविग्रहः अस्ति। क्रिस्ताब्दे १६६४ तमे वर्षे निर्मितः एकशिलानिर्मितः दर्शनीयः नन्दिशिल्पः एषः । मैसूरुनगरे बहिर्भागे अधुनातनकाले स्थापितः गणपतिसच्चिदानन्दाश्रमः (अवधूतदत्तपीठम् इत्याख्यः) अद्भुतः अस्ति । विशालः प्रदेशः, सुन्दरराजगृहमिव वास्तुशिल्पम्, अधिदेवता दत्तात्रेयः इत्येतैः एतेन स्थानेन यात्रास्थलरुपं प्राप्तम् अस्ति । अत्रैव स्थित किष्किन्धामूलिकावनं बोनसायी उद्यानं विश्वे एव प्रसिद्धम् ।
२) नञ्जनगूडु
thumb|left|नञ्जनगूडु देवालयः अस्य पौराणिकानि नामानि गरळपूरी, परशुरामक्षेत्रं, गौतमक्षेत्रं, दक्षिणकाशी इति च आसन् । अत्र श्रीनञ्जुण्डेश्वरः अथवा श्रीकण्ठेश्वरदेवालयः अस्ति । कपिलानदीतीरे एषः देवालयः अस्ति । एषः कर्णाटकराज्ये एव बृहद्धेवालयः इति प्रसिद्धः अस्ति । अस्य विस्तारः १६० पादपरिमितः *३८५ पादपरिमितः च अस्ति । महाद्वारगोपुरं १२० पादपरिमितम् उन्नतम् अस्ति । गोपुरे ३ मीटर् परिमितानि स्वर्णलेपितानि कलशानि श्रृंगद्वयं च सन्ति । स्तम्भानां विभागानुसारं २४७ अङ्गणविस्तारितम् मन्दिरम् अस्ति । गर्भगृहं परितः प्रदक्षिणापथम् अनन्तरं ९ स्तम्भानां सथामण्टपम् अस्ति । एषः देवालयः आदौ गङ्गवंशीयैः अनन्तरं चोळैः विजयनार- राजैः, मैसूरुओडेयरआदिभिः विस्तारितः अस्ति । देवालये स्थितानां विग्रहाणां सङ्ख्या अन्यत्र कुत्रापि न दृश्यते । अर्धसंख्याकाः विग्रहाः शिवलिङ्गानि।
३) सोमनाथपुरम्
एषः प्राचीनः अग्रहारः अस्ति अत्र १३ शतकीयः प्रसन्नकेशव अथवा लक्ष्मीकेशवदेवालयः अस्ति । एषः देवालयः विशालः अस्ति अस्य प्राङ्ग्णं २१५*१७७ पादपरिमितम् अस्ति । प्रवेशाय महाद्वारमस्ति । गर्भगृहम् परितः भवनेषु ६४ गुहाः इव रचनाः सन्ति । तासु प्रत्येकस्मिन् देवदेवतानां शिल्पं स्यात् इति अभिप्रायः । एषः देवालयः होय्सळशैल्या अस्ति । उन्नतं प्राङ्गणं नक्षत्राकारकम् अस्ति । एषः त्रिकूटाचलः। अस्य आवारेषु स्थितानि शिल्पानि अद्भुतानि मनमोहकानि च सन्ति । देवालये ३ गर्भगृहाणि सन्ति । एकस्मिन् वेणुगोपालः अन्यस्मिन् जनार्दनः, मध्ये केशवः च सन्ति । प्राचीनः केशवविग्रहः केनचित् चोरितः इदानीं नूतनविग्रहः स्थापितः अस्ति ।
४)तलकाडु -कावेरीतीरस्थम्
त्रिवेणीसङ्गमस्थानम् । सिद्धारण्यम्, दवलनपुरम्, गङ्गवाडी, गजारण्यक्षेत्रम् इत्यादिभिः नामभिःप्रसिद्धम् अस्ति । एतत् ऐतिहासिकं पौराणिकं धार्मिकं च क्षेत्रमस्ति । चारित्रिकदृष्ट्या तलकाडु गङ्गवंशीयानाम् राजधानी आसीत् । चोळानां काले अस्य राजराजपुरम् इति नाम आसीत् । अत्र पञ्चब्रह्ममयः परशिवमूर्तिः पञ्चमुखैः युक्तः अस्ति । सः एव वैद्येश्वरः मल्लिकार्जुनः, अर्केश्वरः, पातालेश्वरः मरळेश्वरः च। कीर्तिनारायणमन्दिरं (नडुबीदिनारायण) होय्सळराजानां काले विष्णुवर्धनेन निर्मितम् अतीव सुन्दरं मन्दिरम् अस्ति । देवः पद्मधारी दशपादपरिमितोन्नतः अस्ति । पीठस्य प्रभावळ्याम् दशावतारस्य शिल्पं सुन्दरम् अस्ति । पञ्चलिङ्गदेवालये स्थितानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनम् इति उत्सवः द्वादशवर्षेषु एकवारं वैभवेण प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः आगत्य उत्सवे भागं स्वीकुर्वन्ति । अत्रत्यः तलकाडुसिकताराशिः कर्णाटकस्य भूविस्मयेषु अन्यतमः अस्ति । एतत् क्षेत्रं भारतीयपुण्य- क्षेत्रेषु अग्रपंक्तौ योजितम् अस्ति । भारतीयशैववैष्णवयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति
मार्गः
मैसूरनगरे वासः योग्यः । ततः बस्यानसौकर्यम् अस्ति ।
प्रसिद्धाः व्यक्तयः
श्रेष्ठः अभियन्ता श्री मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्यः स्वतन्त्रभारतस्य द्वितीयः राष्ट्राध्यक्षः सर्वपल्ली राधाकृष्णन्, ख्यातनामकविः बि.एम्.श्रीकण्ठय्यः , रङ्गकथाकारः आर्.के.नारायणः सि.डि.नरसिंहय्यः जावगल् श्रीनाथः, मङ्गलासत्यन्, वीणे शेषण्णः, वीणे सुब्बणणः, पिटिलुचौडय्यः, एम्.वि.गोपालस्वामी, जि.टि.नारयणगौड, दे.जवरेगौडः, हा.मा.नायकः, डा. एस्.एल्.भैरप्पः, श्री सुब्रह्मण्यराजे अरस्, श्री आर्.शामा शास्त्री, श्री मैसूरु अनन्त शास्त्री, मैसूरु अनन्तस्वामी, बिडारं कृष्णप्पः, एच्.एन्.कृष्णस्वामी अय्यङ्गार्, एन्.आर्.नारायणमूर्ति, सर्.मिर्जा इस्मायिल्, नजीर् साब्, दिवान् पूर्णय्यः, डा. एस्. चन्द्रशेखरः, एम्.एन्.श्रीनिवास इत्यादयः अत्र सेवां कुर्वाणाः प्रसिद्धिम् आपन्नाः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मैसूरुमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तमः तु अज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् प्रमादालस्यनिद्राभिः तत् निबध्नाति भारत ॥ ८ ॥
अन्वयः
भारत ! सर्वदेहिनां मोहनं तमः तु अज्ञानजं विद्धि । तत् प्रमादालस्यनिद्राभिः निबध्नाति ।
अर्थः
अर्जुन ! गुणेषु यत् तृतीयं तमः अज्ञानात् सम्भवति । इदं च तमः सर्वेषां प्राणिनां भ्रान्तिं जनयति । अनेन गुणेन सर्वेषाम् अनवधानं जाड्यं निद्रा च सम्भवति । एवमिदं तमः पुरुषं संसारे बध्नाति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
08 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
एस् एल् किर्लोस्कर
लघुचित्रम्|एस् एल् किर्लोस्कर भारतीय उद्योगपति।
कर्णाटकस्य मण्डलानि
कर्णाटकराज्ये २९ मण्डलानि सन्ति ।
कर्णाटकम् (KA)
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नील्स बोह्र
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुब्रत राय
भारतीय उद्योगपति।
वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कुक्कुटः
कुक्कुटस्य शिरसि ताम्रा चूडा वर्तते । कुक्कुट्या शिरसि ताम्रा चूडा न विद्यते ।
कुक्कुटाः प्राधान्येन धान्यकणान् भक्षयन्ति । ते पादाभ्यां अवकरान् विकिरन्तो भक्ष्यम् अन्विष्यन्ति चञ्च्वा चोद्धरन्ति।।
कुक्कुटाः प्रत्यहं प्रातस्तरां प्रबुध्यन्ते । उच्चैः क्रोशन्तः ते प्रत्यूषे सर्वान् प्राणिनः प्रबोधयन्ति । उत्तिष्ठत जनाः, अलं निद्रया, प्रभाता रजनिः, चक्षुरुन्मीलयत, कवाटमुद्धाटयत, सूर्योदयात् पूर्वं शय्यां त्यजत इति वदन्त इव तारं रटन्ति।।
वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स् वर्गः:पक्षिणः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रमा चौधुरी
डा० रमा चौधुरी डा० यतीन्द्रविमलस्य पत्नी बहूनि संस्कृत-नाटकानि प्रणीतवती । रमा यतीन्द्रेण सार्धमेवाधीत्य अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयस्य ‘डी० फिल्' इत्युपाधिमुपलेभे । सा त्रिंशद् वर्षाणि यावद् 'ब्रावोर्न कालेजे' प्राचार्यपदमलङ्करोति स्म । ततः सप्त वर्षाणि यावद् रवीन्द्रभारती-विश्वविद्यालये कुलपतिपदं निरवहत्।
डा० रमायाः पितामह आनन्दमोहनबोसो न केवलम् उच्चकोटिको मनीषी विधिपारङ्गतः ( Bar-at-Law ) आसीत्, अपि तु भारतीय-राष्ट्रियसभायाः (Indian National Congress) अध्यक्षोऽवर्तत। स साधारणब्रह्मसमाज-संस्थापकेष्वन्यतम आसीत् । तस्य शिक्षा-दीक्षा आङ्ग्लराष्ट्रे सम्पन्ना । स खलु गणित-विषयमधिकृत्य कैम्ब्रिजविश्वविद्यालयस्य ‘रैंगलर” इत्युपाधिमुपलब्धवान् । प्रसिद्धो वैज्ञानिकः ‘सर' जगदीशचन्द्रो बसुस्तस्याः पितुर्मातुल आसीत् । रमायाः मातुलः प्रयागविश्वविद्यालयस्याध्यक्षः प्राध्यापकः ए० सी० बनर्जी बभूव । कवयित्र्याः पिता सुधांशुमोहनो विधिपारङ्गतः बंगीय-जनसेवायोगस्याध्यक्षश्चासीत् । एवम्भूतेऽभिजातवंशे समुत्पन्नाया रमायाः छात्रजीवनं प्रतिभापूर्णभिरुपलब्धिभिर्मण्डितं विद्यते । कोलकाताविश्वविद्यालय स्य दर्शनपरीक्षासु प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णछात्रेषु सा प्रथमपदं लब्धवती।
प्रायेण विंशति-वर्षाणि यावत् रमा भारत स्य विविधस्थानेषु विदेशेषु च स्वस्य यतीन्द्रस्य च नाटकानामभिनयमुच्चस्तरं प्रयोजयते । नाटकानामभिनयद्वारा भारतीयसांस्कृतिकप्रवृत्तिः कल्याणोन्मुखीः इति प्रपत्तौ सा जीवनस्य सार्थकतां मनुते । सा अनेकसांस्कृतिकसंस्थानां शैक्षणिक-संस्थानानां च साध्यक्षादिपदान्यलङ्करोति स्म । १९७० ईसवीये जर्मन -प्रशासनेन उच्चकोटिकभारतीयनागरिकरूपेणा सा सम्मानिता । १९७१ ईसवीये रूसप्रशासकाः द्वाभ्यां कुलपतिभ्यां सममिमां सम्मानयामासुः । संस्कृतनाटकातिरिक्ताः कवयित्र्या अधोलिखिताः कृतयो वर्तन्ते आंगल भाषायाम्
(1) Doctrines of Nimbarka and his Followers (in 3 Vols. )
(2) Sufism and Vedanta.
(3) An Indo-Islamic Synthetic Philosophy.
(4) Doctrines of Shrikantha, (in 3 Vols. )
(5) Sanskrit and Prakrit Poetesses.
(6) Philosophical Essays.
(7) Ten schools of Vedanta.
बङ्गभाषा यां रचनाः
(८) दशवेदान्त सम्प्रदाय ओ वंगदेश ।
(१०) निम्बार्क दर्शन ।
(११) वेदान्तदर्शन ।
(१२) सुफीदर्शन ओ वेदान्त।
रमायाः नाट्यं प्रति प्रवृत्तिः पत्युः कार्यसरणिममरां निर्मातुं विद्यते इति मन्यते । तद्यथा - शङ्कर शङ्करस्य प्रस्तावनायाम् -
"यतो यतिश्रेष्ठ-यतीन्द्रविमल-पुण्यजीवनसाधनापि न म्लाना शुष्का च भविष्यति कदापि । सा स्फुटिता राजिष्यते निरन्तरं यतीन्द्रविमलजीवन-सर्वस्वाया यतीन्द्राविमलैकजीवनाया डाक्टर-रमाया रमणीयजीवने।"
डा० रमायाः सम्बन्धे निम्नलिखिता प्रशस्तिः प्राप्यते -
"The only lady dramatist, poet, ballet writer and drama-organiser etc. of India and outside of great fame and universal approbation, Pioneer of Modern Sanskrit Drama Movement in India."
देशदीपम्
देशदीपे राष्ट्ररक्षायां दिवङ्गतानां वीराणां स्मरणं कृतम् । अस्याभिनयः डा० यतीन्द्रविमल-चौधुरी-जन्मोत्सवे सम्पन्नः।
पल्लीकमलम्
पल्लीकमलं नवदृश्यात्मकं नाटकं विद्यते। अस्मिन् नायकस्य रूपकुमारस्य नायिकाया कमलकलिकायाश्च प्रेम्णः परिणतिः परिणये भवति।
४६८
४६८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
रमा चौधुरी
कविकुलकोकिलम्
कविकुलकोकिले नाटकेऽस्मिन् दश दृश्यानि विलसन्ति । १९६० ईसवीये उज्जयिन्यां कालिदाससमारोहे नाटकस्यास्याभिनयेन स्वर्णकलशस्य पुरस्कार उपलब्धः ।
४६८
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
रमा चौधुरी
मेघमेदुरमेदनीयम्
मेघमेदुरमेदनीय-नाटके मेघदूत स्य पूर्वोत्तरघटनानां सङ्घटनं विद्यते । इदमपि कालिदाससमारोहावसरे उज्जयिन्यामभिनीतम्।
४६८
बाह्य-सूत्राणि
४६८ ४६८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
रमा चौधुरी
कथावस्तु
हिमालये नूपुरनिक्वणायाः सरितः समीपे एकाकिनी कनककलिकानाम्नी यक्षकन्या नदीवन्दनानन्तरं सखीं ललितलतिकां मिलति । यक्षकन्या सरिदवगाहनस्य योजनां सख्याः पुरतः प्रास्तावयत्। ललितलतिकया निवेदितं - क्रूरा, कुटिला, कराला नदी न विश्वासयोग्या भवतीति । कनककलिका सखीमतमवहेल्य यावन्नद्यां स्नातुमवतरति तावदेव निमजन्ती त्राहि त्राहीत्युवाच । जलविहाराय समागतो यक्षोऽरुणकिरणस्तां निमज्जन्तीमुद्दधार ।
द्वितीये दृश्ये कमलकलिकारुणकिरणस्य ध्याने निमग्ना वर्तते। अरुणकिरणोऽपि तस्याः ध्याने उद्भ्रान्तो भवति। द्वावपि मिलने सति सौहार्दवार्तां कुरुतः । अस्मिन्नेवान्तराले कुबेर स्य निकटवर्ती प्रचण्डप्रतापो नाम यक्षः तत्रायाति । स कमलकलिकामात्मनः प्रेमपाशे निबध्य विलासार्थमिच्छति । अरुणकिरणस्य कृते तस्याभद्रता सहनीया नासीत् । कनककलिका तं धिक्करोति । तदारुणकिरणस्यापि तेन समं संघर्षों भवति । अन्ते न कनककलिकां परित्यक्ष्यामीति कथयित्वा प्रचण्डप्रतापो गतः।
तृतीयदृश्ये कनककलिकायाः अपहरणेऽसफलः प्रचण्डप्रतापः तस्याः पितुः समीपं गत्वा तां याचते । पित्रा कथितं विवाहविषये तु कन्याया मन एव परमं प्रमाणम् । अथ तदानीमेव यक्षदुहिता दयितेनारुणकिरणेन सहागता । प्रचण्डप्रतापाय घृणां प्रकटयामास । ततः स गतः । अरुणकिरणेन सह तस्याः परिणयो निश्चितः।
चतुर्थे दृश्ये प्रेमियुगलं पूर्णिमारात्रौ निकुञ्जे मिलति । तयोः प्रेमनिशायां व्यावहारिकं जगत् सत्ताविहीनमासीत् । अरुणकिरणेन तस्यां निशि कुबेरस्य मायामदिरनामकं तटाकं रक्षितव्यमासीत् । स खलु प्रणयव्यापारे कार्यमिदं कर्तुं न शशाक । प्रचण्डप्रतापः तत् कमलवनं स्वहस्तिभिः भ्रंशयामास । अग्रिमेऽह्नि कुबेरस्यार्धाङ्गिणी कामपूजायै कमलानां विशेषोपहाराय कमलानि न प्राप्नोत्। पञ्चमे दृश्ये राज्ञः कुबेरस्य समक्षं वादोऽयं गतः । प्रेमोन्मादिने अरुणकिरणाय प्रचण्डप्रतापस्य प्रयासेन वर्षे यावत् प्रेयसीतो दूर वासस्य दण्डः प्रणीतः।
षष्ठे दृश्ये यक्षो दयितामामन्त्र्य रामगिरिं गच्छति । सप्तमे दृश्येऽरुणकिरणो दूरवासस्य अष्टमे मासे आषाढ स्य प्रथमदिवसे मेघ मवलोक्य तद्वारा प्रियायै सन्देशं प्रेषयति । अष्टमे दृश्ये कनककलिकाया विरहवेदनायाश्चर्या विद्यते । यक्षसन्देशहरो मेघस्तस्यै दयितसन्देशं प्रयच्छति । यक्षपत्नी पत्युः सन्देशेन मोदते । नवमे दृश्ये यक्षः पुनरलकापुरीमायाति । अथ तयोमिलनं चिरं भवति ।
युगजीवनम्
दशदृश्ययुते युगजीवननाटके स्वामिनो रामकृष्ण स्य दिव्यं जीवनं चर्चितमस्ति । कालीमन्दिरे पौरोहित्यं, भैरवीब्राह्मणी-द्वारा तस्य तान्त्रिकदीक्षा, तोतापुरीद्वारा तस्याद्वैत वेदान्तस्य शिक्षा, सारदामणेः सार्धं तस्य दिव्यं दाम्पत्यं, नरेन्द्रनाथस्य (विवेकानन्द स्य) उपलब्धिः, रामकृष्णस्य समाधिः इत्येताः अस्य नाटकस्य प्रमुख घटनाः सन्ति । भारते शतश इदमभिनीतम्।
निवेदित-निवेदितम्
प्रस्तुते द्वादशदृश्यान्विते नाटके भगिन्या निवेदिता या जीवनस्य प्रमुखाः घटनाः रूपायिताः।
अभेदानन्दम्
अभेदानन्दनाटके रामकृष्णपरमहंस स्य प्रमुखशिष्यस्य सम्पूर्णं जीवनचरितं द्वादशदृश्येषु विलसति । अस्य प्रकाशनं प्राच्यवाणीतः १९७७ ईसवीयेऽभवत् ।
रामचरितमानसम्
द्वादशदृश्ययुते रामचरितमानस-नाटके तुलसीदास स्य चरितगाथा वर्तते । तुलसीदासस्य पत्न्या सह प्रगाढं प्रेम, तस्याः भर्सनया गृहत्यागः, तपस्यया भक्तया च राम चन्द्रदर्शनं, रामचरितमानस स्य रचना इत्यादयोऽस्य रूपकस्य प्रमुखाः घटनाः विद्यन्ते।
रसमय-रासमणिः
अष्टदृश्यात्मकेऽस्मिन्नाटके राज्ञ्या रासमणेः उज्ज्वला चरितगाथा विद्यते।
चैतन्य-चैतन्यम्
चैतन्य-चैतन्ये पञ्च दृश्यानि सन्ति । अस्मिन् महाप्रभोश्चैतन्य स्य चारुचरितावली चित्रिता वर्तते। तस्याविर्भावः, बाललीला, दिग्विजयः, महासमाधिश्चास्य प्रमुखाः घटनाः।
संसारामृतम्
संसारामृतस्य सप्त दृश्येषु केलिनाम्न्याः दरिद्रपरिवारस्य कन्यायाः विपत्तीनां कथा वर्तते । मयूखनामा पुरुषः तस्याः प्रवञ्चनां करोति । अन्ते सा मयुरनामानमभीष्टं प्रियतमं प्राप्नोति । समृद्धस्य मयूरस्य चारित्रिकदौर्बल्यं तां भृशं पीडयति, किं तु शनैः शनैः तस्य चरित्रस्य परिमार्जनं भवति।
नगरनूपुरम्
नगरनूपुरस्य दशदृश्येषु मेखलाभिधानाया अपूर्वसुन्दर्या गणिकाया गीतनृत्याभ्यां समाजश्चमत्कृतो जायते । सा नित्यं बहून् कार्याणि विद्यदिव सम्पादयति । अन्ते सावगच्छति यद्, इयं जीवनस्य व्यापृतिः व्यर्था । अत्र न कोऽपि सारः । ततः सा हरद्वारं गत्वा महात्मनः उपदेशेन जीवनस्य वास्तविकं तत्त्वं जानाति । पश्चात् सा संन्यासिनी भवति ।
भारतपथिकम्
पञ्चदृश्यसमन्विते भारतपथिके राज्ञो राममोहनराय स्य चरितगाथा विद्यते।
कविकुलकमलम्
कविकुलकमले महाकवि कालिदासस्य उत्तरकालिकी चरितगाथा वर्तते । अस्मिन्नष्टौ दृश्यानि विलसन्ति ।
भारताचार्यः
द्वादशदृश्यान्विते भारताचार्ये नाटके राष्ट्रपतेः सर्वपल्ल्युपास्य राधाकृष्ण स्य पावनी चरितगाथा वर्तते । चरितनायकस्य दर्शनं प्रति प्रवृत्तिः, दर्शनविद्वत्सु मूर्धन्यत्वम्, भारतशासनस्य राष्ट्रपतित्वं, यशस्विता चास्य रूपकस्य प्रमुखघटनाः सन्ति। १९६६ ईसवीये राष्टपतिभवने डा० रमायाः निर्देशने नाटकमिदमभिनीतम् । अस्य प्रेक्षकेषु चरितनायकः स्वयमपि सकुटुम्बो विद्यमानः आसीत् । राष्ट्रपतिना पुरस्काररूपेण १५०० रूप्यकाणां राशिः प्राच्यवाण्यै प्रदत्तः।
अग्निवीणानाटकम्
अग्निवीणानाटके बाङ्गलादेश स्य महाकवेर्नजरुलेस्लामस्य चरितगाथा वर्तते।
गणदेवतानाटकम्
गणदेवतानाटकं वङ्गानां उपन्यासकारशिरोमणेः ताराशङ्कर-वन्द्योपाध्यायस्य जीवनचरितमुपजीवति ।
यतीन्द्रयतीन्द्रम्
डा० रमायाः पतिर्यतीन्द्रो वस्तुतो यतीन्द्र एवासीत् । तस्य मृत्युः १९६४ ईसवीये बभूव । १९६४ ईसवीये कवयित्र्या तस्य चारुचरितं यतीन्द्रयतीन्द्र उपनिबद्धम् । उपरि प्रोक्ते एवेसवीये वर्षे यतीन्द्रशिष्यैरिदं नाटकमभिनीतम्।
भारततातम्
भारततातस्य षडङ्केषु पूज्यस्य महात्मनो गान्धिनः पावनं जीवनवृत्तं समुल्लसति। हरिजनोद्धारः, साम्प्रदायिकमिलनप्रचेष्टा, सुभाष चन्द्रबोस देशबन्धुचितरञ्जनदासयोः मेलापः, लवणसत्याग्रहः नोवाखाल्यभिज्ञा इत्येताः अस्य प्रमुखघटनाः । अस्याभिनयो बापू-शताब्दीमहोत्सवे भारतशासनस्य शिक्षामन्त्रालय स्य समाश्रये सम्पन्नः।
प्रसन्नप्रसादम्
दशदृश्यात्मकेऽस्मिन्नाटके वंगस्य विश्रुतगायकस्य श्रीरामप्रसादस्य जीवनस्य प्रमुखघटनाः सन्ति। गुरुप्रसादाद् रामप्रसादो जगदीश्वरीमन्नपूर्णां साक्षात्कृतवान् । स प्रतिस्पर्धायाम् अजुगोस्वामिनं जिगाय। महाराजः कृष्णचन्द्रस्तमाद्रियते स्म | समाधौ रामप्रसादस्य मात्रा जगदीश्वर्या सह तादाम्यमभूत् । नाटकेऽस्मिन् रामप्रसादस्य रामप्रसादीति नाम प्रसिद्ध-गीतं संस्कृतेन समाविष्टम्।
सम्बद्धाः लेखाः
नाट्यशास्त्रम्
भारतम्
मेघदूतम्
संस्कृतम्
उद्धरणम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः वर्गः:संस्कृतकवयः वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:महिलाकवयः
तस्य वाचकः प्रणवः (योगसूत्रम्)
व्यासभाष्यम्
वाच्य ईश्वरः प्रणवस्य । किमस्य सङ्केतकृतं वाच्यवाचकत्वमथ प्रदीपप्रकाशवदवत्स्थितमिति । स्थितोऽस्य वाच्यस्य वाचकेन सह सम्बन्धः । सङ्केतस्त्वीश्वरस्य स्थितमेवार्थमभिनयति । यथावस्थितः पितापुत्रयोः सम्बन्धः सङ्केतेनावद्योत्यते, अयमस्य पिता, अयमस्य पुत्र इति । सर्गान्तरेष्वपि वाच्यवाचकशक्त्यपेक्षस्तथैव सङ्केतः क्रियते । सम्प्रतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थसम्बन्ध इत्यागमिनः प्रतिजानते ॥२७॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:समाधिपादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
गुडः
thumb|150px|right|गुडः thumb|200px|left|गुडराशिः
अयम् आहारपदार्थः अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अयं गुडः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । अयं गुडः आङ्ग्लभाषायां jaggery इति वदन्ति । इक्षुरसं यदा उष्णीकुर्मः तदा अन्ते दृढः घनः च कश्चन पदार्थः प्राप्यते सः एव गुडः । इक्षुरसम् उष्णीकृत्य शुद्धीकृत्य गुडं सज्जीकुर्वन्ति । मधुरभक्ष्याणां निर्माणे गुडः एव प्रमुखं स्थानं वहति । सदा सर्वदा पाके अपि उपयुज्यते गुडः । इक्षुः किञ्चित् सस्यम् । ततः गुडस्य निर्माणं क्रियते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१४६९
१४६९ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे इटलीदेशस्य पीसानगरस्य समीपे व्रीहिवपनं कृतम् । कालान्तरे सः एव प्रमुखः आहारस्य फलोदयः अभवत् ।
बाह्य-सूत्राणि
१४६९ १४६९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
महर्षि महेश योगी
महर्षि महेश योगी १९१८ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १२ दिनाङ्के प्रयागे जातः । तस्य मूलनाम आसीत् महेशप्रसादवर्मा इति । सः 'अतीन्द्रियध्यानपद्धतिम्' (Transcendental Meditation technique) आविष्कृतवान् । तस्य आन्दोलनस्य गुरुः सः । किञ्चन धार्मिकान्दोलनं सत्यपि धर्मनिरपेक्षमिति गृह्यते । महर्षि महेश योगी हिमालये स्थितस्य ज्योतिर्मठस्य शङ्कराचार्यस्य स्वामीब्रह्मानन्दसरस्वतीवर्यस्य शिष्यः सहायकश्च जातः ।
बाल्यजीवनम्
महेशः अलहाबादविश्वविद्यालये भौतशास्त्रे स्नातकपदवीं प्राप्तवान् १९४२ तमे वर्षे । सः ज्योतिर्मठस्य शङ्कराचार्याणां ब्रह्मानन्दसरस्वतीनां सान्निध्ये अध्ययनम् अकरोत् । बालब्रह्मचारी महेशः इति तत्र नामाङ्कितः जातः । सः स्वामिभिः सः १९५३ तमवर्षपर्यन्तं (गुरोः दिवङ्गमनं यावत्) तत्रैव अतिष्ठत् । ततः उत्तरखण्डस्य उत्तरकाशीम् अगच्छत् ।
भारते प्रवासः(१९५५-१९५७)
१९५५ तमे वर्षे ब्रह्मचारी महेशः स्वस्य गुरुणा पाठितम् अतीन्द्रियध्यानपद्धतिं सार्वजनिकरूपेण पाठयितुम् आरब्धवान् । वर्षद्वयं यावत् सः आभारते प्रवासं कृतवान् । स्वस्य इदम् आन्दोलनं सः अध्यात्मप्रगतेः / अध्यात्मपुनरुत्थानस्य आन्दोलनमिति निर्दिष्टवान् । अस्य पद्धतेः परमप्रयोजनस्य विषये बहवः स्वानुभवम् अकथयन् ।
विश्वप्रवासः (१९५८-१९६८)
१९५९ तमे वर्षे महर्षि महेशयोगी विश्वप्रवासम् आरब्धवान् । तेन उक्तम् - 'मम मनसि एकः विचारः वर्तते, सर्वस्य जनस्य अपि उपयोगाय यत् भवेत् तादृशं किञ्चित् अहं जानामि' इति । प्रथमः विश्वप्रवासः रङ्गून्तः (बर्मा, अधुना म्यान्मार्) आरब्धः । ततः थैलेण्ड्, मलय, सिङ्गपूर्, हाङ्ग्काङ्ग्, हवैदेशं गतवान् । हवैदेशस्य दिनपत्रिका 'दि होनोलूलु स्टार् बुलेटिन्' उल्लिखति यत् - 'सः आसीत् निर्धनः । सः न किञ्चित् याचते । तदीयानि प्रापञ्चिकवस्तूनि हस्तग्राह्यानि आसन् । तदीयः सन्देशः विश्वं दुःखात्, अतृप्तितः च रक्षति इति सः कथयति' इति । १९५९ तमे वर्षे महर्षी होनोलूलु, सान्फ्रान्सिस्को, लास्-एञ्जलीस्, बोस्टन्, न्यूयार्क्, लण्डन्देशे च अतीन्द्रियध्यानपद्धतिम् अबोधयत् । १९५९ तमे वर्षे सः सान्फ्रान्सिस्कोनगरे लण्डन्नगरे च अन्ताराष्ट्रियध्यानकेन्द्रम् आरब्धवान् । १९६० तमे वर्षे महर्षी फ्रान्स्, स्विट्सर्लेण्ड्, इङ्ग्लेण्ड्, स्काट्लेण्ड्, नार्वे, स्वीडन्, जर्मनी, दि नेदर्लेण्ड्स्, इटालि,सिङ्गपुर्, आस्ट्रेलिया, न्यूझिलेण्ड्, आफ्रिका इत्यादीन् देशान् अगच्छत् । तत्र सर्वत्र सः अतीन्द्रियध्यानपद्धतिम् अपाठयत् । स्वस्य अनुपस्थितौ अभ्यासं कर्तुं ध्यानकेन्द्राणि च आरब्धवान् । १९६१ तमे वर्षे महर्षी आस्ट्रेलिया, स्वीडन्, फ्रान्स्, इटालि, ग्रीस्, भारतम्, केन्या, इङ्ग्लेण्ड्, अमेरिका, केनडा इत्यादीन् देशान् अगच्छत् । इङ्ग्लेण्ड्देशे बि बि सि दूरदर्शने तस्य सन्दर्शनं प्रसारितम् । १९६१ तमे वर्षे एप्रिल्मासे भारते हृषिकेशे अतीन्द्रियध्यानपद्धतेः प्रथमशिक्षकप्रशिक्षणवर्गः तेन सञ्चालितः । विभिन्नेभ्यः देशेभ्यः ६० प्रशिक्षणार्थिनः भागम् अवहन् । इदम् अग्रे अनुवृत्तम् ।
भावातीतध्यानान्दोलनस्य प्रगतिः
१९६८ तमे वर्षे महर्षिः स्विट्जर्लेण्ड्देशस्य सील्स्बर्गनगरं केन्द्रकार्यालयम् अकरोत् । तत्र शिक्षकप्रशिक्षणम् आरब्धवान् । १९७० तमे वर्षे मासात्मकं वर्गं केलिफोर्नियायाम् अकरोत् यस्मिन् १५०० जनाः भागम् अवहन् । १९७२ तमे वर्षे क्वीन्स्-विश्वविद्यालये प्रशिक्षणवर्गम् अचालयत् यस्मिन् अमेरिका-केनडातः आगताः १००० युवानः भागम् अवहन् । १९७३ तमे वर्षे स्टेट् आफ् इल्लिनाय्स् विधानसभायाम् अबोधयत् । विद्यालयेषु तस्य ज्ञानस्य योजनाय विधानसभया अनुमतिः प्राप्ता । १९७४ तमे वर्षे महर्षि-अन्ताराष्ट्रिय-विश्वविद्यालयः संस्थापितः । १९७५ तमे वर्षे महर्षि पञ्च-खण्ड-प्रवासम् अकरोत् यं सः 'प्रबोधयुगस्य उदयः' इति अवर्णयत् । १९ शतकस्य सप्तमशतके ३७० भावातीतध्यानकेन्द्राणि ३७० शिक्षकाः च आसन् ।
मरणम्
२००८ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १२ दिनाङ्के महर्षि अवदत् - 'गुरुदेवस्य चरणसन्निधौ मम कर्तव्यं समर्पयामि । अस्मिन् जगति शान्तिः, सुखम्, समृद्धिः, दुःखात् स्वातन्त्र्यं च भवतु इति आशासे' इति । मरणात् एकसप्ताहात् पूर्वं महर्षिः अवदत् - 'भावातीतध्यानान्दोलनस्य नायकत्वात् निर्गत्य मौनम् आश्रयामि' इति । फेब्रवरिमासस्य ५ दिनाङ्के सः निद्रायामेव शान्त्या मरणं प्राप्नोत् नेदर्लेण्ड्देशस्य स्वगृहे । तस्य अन्तिमसंस्कारः भारतस्य अलहाबादाश्रमे कृतम् । अस्थिविसर्जनं गङ्गा-यमुनानद्योः कृतम् ।
बाह्यशृङ्खला
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः
४६९
४६९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
सत्त्वं सुखे सञ्जयति...
पदच्छेदः
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ज्ञानम् आवृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयति उत ॥ ९ ॥
४६९
बाह्य-सूत्राणि
४६९ ४६९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सत्त्वं सुखे सञ्जयति...
अन्वयः
भारत ! सत्त्वं सुखे सञ्जयति । रजः कर्मणि । तमः तु ज्ञानम् आवृत्य प्रमादे सञ्जयति उत ।
अर्थः
भारत ! एतेषु त्रिषु गुणेषु सत्त्वं दुःखकारणे सत्यपि आत्मनः सुखं जनयति । रजः सुखकारणे सत्यपि दुःखं जनयति । तमः तु ज्ञानम् आच्छाद्य अनवधानालस्यनिद्रादिकं जनयति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
09 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अहल्या
हिन्दू पुराणानामनुसारं अहल्या गौतमस्य पत्नी। सा इन्द्रेण सह सम्बन्धं स्थापितवती इति कृत्वा गौतममहर्षिः तां शप्तवान्। तेन सा शिलारूपिणी अभवत्। रामः तस्य शापविमोचनं अकरोत्।
ब्रह्मणा विश्वस्य परमसुन्दरी स्त्री अहल्या सृष्टा। तस्या विवाहः अधिकवयसा गौतमेन सह अभवत्। यदा इन्द्रः गौतमवेषेण तस्याः समीपे आगतः। इन्द्रस्य कापट्यं ज्ञात्वा अपि अहल्या इन्द्रेण सह गतवती। इदं ज्ञात्वा गौतमः अहल्याम् इन्द्रं च शप्तवान्। तेन अहल्याः शिलामयी जाता, इन्द्रश्च सहस्रनयनः जातः। रामस्य पादधूलेः अनुग्रहेण अहल्यायाः शापविमोचनम् अभवत्।
व्युत्पत्तिः
हलं नाम वैरूप्यम्। हले भवं हल्यम्। यस्याः न विद्यते हल्ययं सा अहल्या इति व्युत्पत्तिः रामायणस्य उत्तरकाण्डे दर्शिता।
जन्म विवाहश्च
अहल्या अयोनिजसम्भवा। इति रामयणस्य बालकाण्डे वर्णितं वर्तते। ओडिसाप्रदेशस्य कथानुसारं उर्वश्याः गर्वभङ्गार्थं परमसुन्दरी अहल्या सृष्टा। भिल्लरामायणम् अहल्यावृत्तान्तेनैव आरभ्यते। तत्र अहल्या सप्तर्षिभिः यज्ञविभूतिना उत्पादिता गौतमाय उपायनीकृता चेति वर्णितम् । अहल्या चन्द्रवंशस्य राज्ञः मुद्गलस्य पुत्री दिवोदासस्य च भगिनी इति हरिवंशे भागवते च वर्णितम्।
ब्रह्मा अहल्यां सृष्ट्वा कन्यात्वप्राप्तिपर्यन्तं तस्याः पोषणदायित्वं गौतमाय दत्तवान्। गौतमः अहल्यां कन्यात्वप्राप्त्यनन्तरं ब्रह्मणे प्रतिदत्तवान्। गौतमस्य कामनिरोधस्य प्रकटनेन हृष्टः [[ब्रह्मा अहल्यायाः विवाहं गौतमेन सह अकरोत्। इन्द्रः लोकस्य सर्वाः अपि सुन्दर्यः प्राप्तव्याः इति कामयते स्म। परन्तु अहल्यायाः विवाहवृत्तान्तं ज्ञात्वा तपसि प्रवृत्तः इति कथा रामायणे उत्तरकाण्डे विद्यते।
ब्रह्मपुराणे अपि अहल्यायाः बाल्यविषये रामायणी कथा एव वर्णिता। परन्तु विवाहविषये काचित् भिन्ना कथा वर्तते। यः त्रीन् लोकान् (स्वर्ग-मर्त्य-पातालान्) अल्पे समये प्रदक्षिणीकरोति तस्मै अहल्या दीयते इति ब्रह्मणा उद्घोषितम्। इन्द्रः स्वम् ऐरावतमुपयुज्य विविधमायाः च प्रयुज्य त्रिभुवनं प्रदक्षिणीकृतवान्। तदानीं नारदः, गौतमः इन्द्रस्यापेक्षया न्यूने कालावधौ त्रिभुवनं प्रदक्षिणीकृतवान्। यतो हि सः प्रसुन्वानां गां प्रदक्षिणीकृतवान्। वेदानामनुसारं प्रसुन्वाना गौः त्रिभुवनसमा इत्यवोचत्। एतेन गौतमः अहल्यां प्राप। पद्मपुराणे अपि इयमेव कथा संक्षेपेण वर्णिता।
विवाहात् परम् अहल्या गौतमेन सह तस्य आश्रमे तपः चरति स्म। रामायणानुसारम् गौतमाश्रमः मिथिलोपवने विद्यते। ब्रह्मपुराणे गोदावरीनद्याः तीरे गौतमाश्रमस्य उल्लेखः अस्ति। स्कन्दपुराणे नर्मदानद्याः तीरे इत्युल्लिखितम्। पद्मपुराणे ब्रह्मवैवस्वतपुराणे च पुष्करनगरस्य पार्श्वे गौतमाश्रमः आसीत् इत्युक्तम् ।
इन्द्रेण सह सम्बन्धः
ब्राह्मणेषु अहल्या-इन्द्रयोः सम्बन्धविषये वर्णनं दृश्यते। सामवेदस्य जैमिनीयब्राह्मणे, यजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणे, तैत्तरीयब्राह्मणे श्रौतसूत्रे च इन्द्रः अह्ल्यां कामयते स्म इति वर्णनं दृश्यते। सामवेदे मित्रस्य पुत्री मैत्रेयी एव अहल्या इति वर्णनं दृश्यते। सुब्रह्मण्यविधाने अहल्यायाः पतिः नासीत्।  सद्विंशब्राह्मणे कौशिकनामा अहल्यायाः पतिः इति उल्लेखः दृश्यते। स एव इन्द्रः इति अन्येषां मतम्।  शतपधब्राह्मणस्य व्याख्याने कुमारिलभट्टः अहल्या-इन्द्रयोः  अन्धकारसूर्ययोः सादृशयं विवृतवान्। तथा च अहल्या अकृष्टा भूमिः इन्द्रश्च तत्र फलवत्ततां ददाति इत्यपि कल्पना विद्यते।