cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
चक्रम् (योगशास्त्रम्)
चक्रव्यावस्था
सूक्ष्मशरीरस्य परितः भ्रममाणान्येतान्यावर्तकानि शक्तेः स्वीकरणार्थं प्रेषणार्थं च विद्यमानान्येतानि नाभिकेन्द्रितबिन्दवः इति परिगण्यन्ते । सामान्येन सप्तचक्राणि अथवा शक्तिकेन्द्राणि ( प्रकाशचक्राणीति तेषां नामान्तरम् ) सूक्ष्मशरीरस्यान्तः विद्यन्ते इत्यभिप्रायः सर्वसम्मतः वर्तते । तथैवान्वेषितमप्यस्ति । विशेषतः चक्राणां विवरणं विधानद्वयोर्मध्ये एकया रीत्या क्रियते । चक्रसम्बन्धीमूलविषयाः उपनिषत्सु प्राप्तुं शक्नुमः । तेषां कालनिर्णयस्तु क्लेशकरः एव । कुतश्चेत् प्रथमतया क्रिस्तपूर्व १२००-९०० समये एतेषां लेखनात् १००० वर्षात् प्रागेव जनानां मुखतःमुखं प्रति प्रसरितमासीदिति अभिप्रायः वर्तते एव ।
व्याख्यानानि
चक्राणि शक्तिकेन्द्राणि भूत्वा शक्तेः उत्पादनं सङ्ग्रहणं च कुर्वन्ति । बिन्दवः ब्रह्माण्डापेक्षया अधिकं शक्तिं कर्षन्ति । मुख्याः - पृष्ठास्थिनः उपरि वक्राकारेण भ्रमन्ति । परस्परं तदा तदा घर्षणं प्राप्नुवन्ति च ।छेदनबिन्दौ तानि बलिष्ठशक्तिकेन्द्राणि रचयन्ति । एतान्येव चक्राणि । मानवशरीरे त्रीणि शक्तिकेन्द्राणि सन्ति । अधस्तात् अथवा प्राणिचक्राणि पादाङ्गुलीश्रोणीकुहरयोः मध्ये विद्यमानानि । प्राणिसाम्राज्ये अस्माकं विकसनमूलं सूचयन्ति । मानवचक्राणि पृष्ठास्थ्नि विद्यन्ते । श्रेष्ठचक्राणि अथवा दैविकचक्राणि पृष्ठवंशस्य उपरि, शिरसः मध्यभागे च स्थितानि । अनोडिय जुडिथमहोदयः चक्राणामेकमाधुनिकं व्याख्यानं दर्शयति – “चक्रमिति क्रियाशीलतायाः केन्द्रम् । जीवशक्तिं स्वीकृत्य, समीकृत्य प्रकटीकरोति । चक्रं च पृष्ठवंशादारभ्यविद्यमानमज्जातन्तुतः प्रसार्यमाण-ग्याङ्लियानामकजैविकशक्तिक्रियाशीलभ्रममाणमेकं वृत्तम् ।” इति । सामान्यतः अत्र षट्-चक्राणि प्रसिद्धानि । पृष्ठास्थिनः अधस्तादारभ्य ललाटस्य मध्यभागपर्यन्तं विद्यमानस्य शक्तेः स्तम्भपङ्क्तौ षट्-चक्राणि, अपि च सप्तमचक्रं दैहिकदेहात् बहिः विद्यते । षट्-चक्राणि ज्ञानस्य मूलस्थितिना सह वर्तन्ते ।
सुसान् शुम्ष्किमहोदयः एनमेवाभिप्रायमङ्गीकरोति । अस्माकं पृष्ठास्थ्नि विद्यमानानि चक्राणि स्वसन्निहितशरीरभागस्य कार्यस्योपरि प्रभावं जनयन्ति तेषु कार्यप्रवृत्तिं वा जनयन्तीति अभिप्रेतं वर्तते । शवपरीक्षाद्वाराऽपि चक्राणामस्तित्वं नैव ज्ञायते इत्यतः अधिकजनाः ‘चक्रमिति केवलं कल्पना एव न वास्तवमि’ति मन्वते । अथापि तेषामस्तित्वं सप्रमाणकं निश्चप्रचमुक्तमस्ति पौरात्यानां सम्प्रदाये ।
चक्राणि पृष्ठास्थानि विद्यमानानि शक्तिकेन्द्राणि पृष्ठवंशस्याधस्तादारभ्य मानवस्य मज्जातन्तुव्यवस्थायाः मुख्येषु भागेषु चलित्वा शिरसः उपरि ऊर्ध्वमुखेन चलन्ति । चक्राणि जीवभौतशास्त्रस्य शक्तयः अथवा मानवशरीरस्य प्राणबिन्दवः अथवा सम्पर्कबिन्दवः इति परिगण्यन्ते । “प्राणानि भवतां सुप्तशरीरस्य मूलानि शक्तिक्षेत्राणि च । समग्रचक्रव्यवस्था अत्यावश्यकी। जगति शक्तेः मूलं च ” इति शुम्ष्कि वदति ।
सप्तचक्राणि
सप्तचक्राणि''' यथा –
शिरसि कनिष्ठात् गरिष्ठपर्यन्तं विद्यमानानि चक्राणि – गोटः, ललनः, आज्ञा, ललाटः, सोमः, सहस्रारः (तस्मिन् श्रीचक्रम्) ।
बाह्यसम्पर्काः
वर्गः:योगदर्शनम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लेन्थेनम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कमल् हासन्
भारतीय अभिनेता।
चाओ फ्रया
चाओ फ्रया दक्षिण पूर्व एशिया महाद्वीपे थैलैंड देशे एका नदी अस्‍ति.
बाह्य
वर्गः:विदेशीयाः नद्यः वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५००
५०० तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५०० ५०० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
सेरियम्
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सागरमण्डलम्
सागरमण्डलम् (सागर जिला, Sagar district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सागर इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
सागरमण्डलस्य विस्तारः १०,२५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे दमोहमण्डलं, पश्चिमे विदिशामण्डलम्, उत्तरे उत्तरप्रदेशराज्यं, दक्षिणे नरसिंहपुरमण्डलम् अस्ति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं सागरमण्डलस्य जनसङ्ख्या २३,७८,४५८ अस्ति । अत्र १२,५६,२५७ पुरुषाः, ११,२२,२०१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३२ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८९३ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.४६% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- सागर, बीना, खुरल, मलठोन, बान्दा, शाहगढ, राहतगढ, गर्हकोट, रेहली, केसली, देवरी ।
कृषिः वाणिज्यं च
अस्मिन् मण्डले मूलतः तु कोऽपि मुख्योद्योगः नास्ति । किन्तु ग्रामजनाः धूम्रवर्तिकायाः धूपशलाकायाः च निर्माणकार्यं कुर्वन्ति । नगरेषु लघूद्योगाः सन्ति ।
एरण
एरण इतीदं स्थलं सागर-नगरात् ७५ कि. मी. दूरे अस्ति । इदं स्थलं बीना-उपमण्डले स्थितमस्ति । एरण इतीदं स्थलं बीनानदीतटे स्थितमस्ति । अत्र बौद्ध-गुप्त-शिलालेखाः, शक-शासकानां चत्वारः शिलालेखाः, हुण-शासकानां शिलालेखाः च सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://sagar.nic.in/ http://www.census2011.co.in/census/district/294-sagar.html
कोफी अन्नान
कोफी अन्नान
घानादेशे जात: भवान्‌ अधिकारी संयुक्‍त राष्‍ट्र इति परिषद: सप्‍तम: सामान्‍यसचिव: अभवत्‌ ।
भवान्‌ नोबेल शांति पुरस्‍कारेण सम्‍मानित:।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुन्दापुरविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति उडुपीचिक्कमगळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कुन्दापुरविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ११९। कुन्दापुरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या उडुपीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या उडुपीचिक्कमगळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । कुन्दापुरविषये अधिकविवरणार्थं कुन्दापुरम् इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मनोज कुमार
लघुचित्रम्|मनोज कुमार मनोजकुमारः भारतीयः अभिनेता। महोदयस्य जन्मनाम हरिकिशन-गिरि-गोस्वामी।
इमानि अपि पश्यन्तु
कुमार, मनोज वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:१९३७ जननम्
सहस्रयुगपर्यन्तम्...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य सप्तदशः (१७) श्लोकः ।
पदच्छेदः
सहस्रयुगपर्यन्तम् अहः यत् ब्रह्मणः विदुः रात्रिं युगसहस्रान्तां ते अहोरात्रविदः जनाः ॥ १७ ॥
अन्वयः
ब्रह्मणः यत् अहः सहस्रयुगपर्यन्तं ये विदुः ते अहोरात्रविदः जनाः रात्रिं युगसहस्रान्तां विदुः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
17 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१५०६
१५०६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५०६ १५०६ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कान्सेप्सियान् (चिले)
कोन्सेप्सिओन् (IPA: [kon.sepˈsjon]), Concepción, चिले.
बाह्‌य ग्रन्‍था
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चिले वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नसीरुद्दीन शाह
लघुचित्रम्|नसीरुद्दीन शाह भारतीय अभिनेता।
शाह, नसीरुद्दीन वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ब्रह्माण्डपुराणम्
ब्रह्माण्ड पुराणम् (BrahmandaPurana) अष्टादशमहापुराणेषु अन्यतमः । महापुराणस्य दशलक्षणयुक्तमिदं महापुराणमित्येव प्रसिद्धम्। ब्रह्माण्डस्य वर्णनम् वायुना व्यासम् उद्दिश्य प्रोक्तम् इदं पुराणम् । अस्मिन् पुराणे द्वादश सहस्रं श्लोकाः सन्ति। विश्वस्य पौराणिकभूगोलं, विश्वखगोलं, अध्यात्मरामायणम् इत्यादयः विषयाः अस्मिन् पुराणे सन्ति ।श्राद्धविषयम् परशुरामचरित्रं च अतिविस्तृततया निरूपितमस्ति। एवं प्रक्रियापादः,अनुषङ्गपादः,उपोद्घातपादः,उपसंहारपादः इति चतुर्धा। हिन्दूसंस्कृत्याः स्पष्टरूपरेखा पुराणेभ्यः एव प्राप्यन्ते।
बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:पुराणानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ॐ तत्सदिति निर्देशो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
ॐ तत् सत् इति निर्देशः ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणाः तेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः पुरा ॥
अन्वयः
ॐ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः । तेन ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च पुरा विहिताः ।
अर्थः
ॐ तत् सत् इति त्रिभिः शब्दैः ब्रह्मणः निर्देशः क्रियते । तेन च ब्रह्मणा ब्राह्मणाः वेदाः यज्ञाः च पूर्वं निर्मिताः ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
23 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्रासियोडाइमियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तवाङ्गमण्डलम्
तवाङ्गजनपदम् (Tawang District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तवाङ्गनगरम् ।
भौगोलिकम्
पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य विस्तारः २०८५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् जनपदम् परितः पश्चिमकामेङ्गजनपदम्, भूटान, तिब्बत च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कमेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ४९९५० अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २८.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७०१ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.६१ % अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.तवाङ्ग
२.लुम्ला
३.जञ्ग्
वीक्षणीयस्थलानि
तवाङ्गमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि तवाङ्ग मठायतन, सेला पास् इति।
बाह्यानुबन्धाः
मण्डलः, तिरप् वर्गः:अरुणाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्लाउड कोहेन-टन्नौजी
सः विख्यातः पुरुषः।
नियोडैमियम्
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
क्लाउड कोहेन-टन्नौजी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
क्लिन्टन डविसन
सः विख्यातः पुरुषः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
५०१
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५०१ ५०१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
एवमुक्तो हृषीकेशो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य चतुर्विशतितमः (२४) श्लोकः ।
ओम प्रकाश
thumb|right|250px|'ओम प्रकाश'
एवमुक्तो हृषीकेशो...
पदच्छेदः
एवम्, उक्तः, हृषीकेशः, गुडाकेशेन, भारत । सेनयोः, उभयोः, मध्ये, स्थापयित्वा, रथोत्तमम् ॥
ओम प्रकाश
सम्बद्धाः लेखाः
भारतीय अभिनेता।
प्रकाश, ओम वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:१९१९ जननम्
एवमुक्तो हृषीकेशो...
अन्वयः
अस्य श्लोकस्य अन्वयः अग्रिमे श्लोके मिलित्वा दत्तं वर्तते । सुष्टु अवगमनाय ।
अर्थः
अस्य श्लोकस्य तात्पर्यमपि अग्रिमे श्लोके एव वर्तते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in
24 वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम् वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अष्टाध्याय्याः वार्तिककाराः
अष्टाध्याय्याः वार्तिककाराः स्वग्रन्थमाध्यमेन स्वविचारान् प्रतिपादयन्।
उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते ।
तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तकज्ञा मनीषिणः ॥'
‘उक्तीनुरुक्तचिन्ता वार्तकम् ।
पाणिनीयाष्टकोपरि अनेकैर्विद्वद्भिरनेके वार्तिकग्रन्थाः प्रणीताः । तत्र बहवोऽज्ञाताश्च, ज्ञातेष्वपि बहवोऽनुपलभ्याश्च सम्प्रति । पूर्वग्रन्थेष्वपि महाभाष्यादिषु तेनैवः ‘अपरे' 'केचित्' इत्यादिगदैस्ते स्मृताः । भाष्यकारोऽपि पञ्चषानेव वार्तिककारान्नामतः स्मरति । ते चकात्यायन-भारद्वाज-सुनागक्रोष्ट्र-बीडव-व्याघ्रयुति-वैयाघ्रपद्या एव । ।
व्याख्या
वर्तकं नाम सूत्रमधिकृत्य प्रोक्तमुपसूत्रम् । तच्च उक्त विशदयति स्पष्टयति वा, अनुक्त' किन्तु ‘कथनीयं कथयति, दुरुक्त सूक्त करोति च । तेनैव कथितम् -
कृतव्युदासोऽकृतशासनञ्च स वातिको धर्मगुणोऽष्टकश्च ।' इति ।
वार्तिकं हि वाक्य-व्याख्यानसूत्र - भाष्यसूत्र - अनुतन्त्र - अनुस्मृतिप्रभृतिपरपिव्यवहृतं दृश्यते । वाक्यं नाम, एकतिङ् । सूत्रेषु क्रियापदाभावाद्वातिकेषु तभावाच्च तस्य वाक्यत्वम् । यथोक्त मंहाभाष्यप्रदीपे-‘सूत्रव्याख्यानार्थत्वाद्वाक्यानां', 'तुल्यविचारत्वादभाष्ये त्रिसूत्रीं पठित्वा वाक्यं पठितम्-संपुकानामिति । तथैव न्यासे—भाष्यं कात्यायनेन प्रणीतानां ।। वाक्यानां विवरणं पतञ्जलिप्रणीतम् ।' इति । बृत्तिकारा हि वाक्यकारत्वेन । तु शतशः स्मृता बहुत्र । भाष्यादिव्याख्यानग्रन्थाधारत्वाद् व्याख्यानसूत्रमपि वातिकम् । तेनैव. भाष्यसूत्रमपि । तन्त्रं हि शब्दानुशासनं तदनुवतित्वादनुतन्त्रमपि । अनुस्मृतिरपि एवमेव । यथा स्मृतिः सूत्ररूपा व्याकरणस्मृतिस्तदनुवर्तत्वादनुस्मृतिरपि । यथोक्तम्अर्थगत्यर्थःशब्दप्रयोग इति भाष्यसूत्रम् ।' ‘वातकं भाष्यसूत्राणि ।' 'अनुतन्त्रे खल्वपि’::सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे ।' अनुस्मृतौ कारशब्दस्य स्थाने करशब्दः पठ्यते । एषा, भाष्यकारस्य कल्पना न वाक्यकारस्य ।' इत्यादिः । सूत्रवाक्यपदकारास्त्रिमुनिरिति । तत्र सूत्रकारः पाणिनिः, वाक्यकार: कात्यायनः, पदकारः पतञ्जलिः ।। | पाणिनिः खलु सूत्रकारः । तेन हि सूत्रोपदेशकालेऽपि यदि सूत्रातिरिक्तमपि किञ्चित्प्रोक्त तदपि सूत्रेष्वेवान्तर्भावाद्यथा काशिकास्थित सूत्रेषु दृश्यते पाणिनेर्बातिककृत्वं तु नैव सिध्यति । काशिकायां हि कानिचित्सूत्राणि सवार्तकानि दृश्यन्ते । यथा-
टिट्ढाणञ् इति सूत्रे ‘ख्युनाम्' इति पाठः, अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च, इत्यत्र ‘धारावायाः' इति पाठः, आसुयुवविरविलपित्रपिचमश्च' इत्यत्र ‘पिल' इति पाठः, 'लाक्षारोचनाशकलकर्दमाढक्’ इत्यत्र शकलकर्दमान्' इति पाठः, ‘सनीवन्तद्ध भ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूणु भरज्ञपिसनाम् इत्यत्र 'सनितनिपतिदरिद्राणाम्' इति पाठस्वीकारः, इत्यादिः । केचिदिदमपि पाणिनीयमेव मन्यन्ते । केचित्तु तत्काशिकाकारप्रक्षिप्त मन्यन्ते । वस्तुतस्तु एतद्धि स्वयमेवाचार्येण सूत्रव्याख्यानकाले प्रोक्तमिति. मतमेव साधु दृश्यते । ज्ञातेषु च वार्तिककारेषु कात्यो वा कात्यायनी वररुचिः प्रथमः । अथात्र वातककृत्त्वेन प्रसिद्धानामाचार्याणां संक्षिप्त परिचयोऽत्र प्रस्तूयते ।
कात्यो वा कात्यायनो वररुचिः
संस्कृतसाहित्ये हि कात्यायनवररुचिशब्दौ हि बहुचचितौ। शुक्लयर्जेदस्य माध्यन्दिनीयशाखायाः सर्वानुक्रमसूत्रं प्रतिज्ञासूत्रं अनुवाकसूत्राध्यायः वेदपारायणविधिः, अनश्नपारायाणविधिः श्रौतसूत्रं, शुल्बसूत्रञ्च तिप्रभृतिवैदिकग्रन्थाः, कात्यायनस्मृतिः, पाणिनीयसत्रोपरि वातिकानि, व्यवहारशास्त्र, शालाक्यतन्त्रम् च कात्यायनप्रणीतत्वेन प्रसिद्धा ग्रन्थाः । एवमेव वातिक शास्त्रं, पाणिनीयाष्टकवृत्तिः तैत्तिरीयप्रातिशाख्यव्याख्या, निरुक्तसमुच्चयः, लिङ्गविशेषविधिः, प्रयोगविधिः, कातन्त्रोत्तरार्द्धम्, प्राकृतप्रकाशः, कोशः, उपसर्गसूत्रं, यन्त्रकौमुदी, स्वर्गारोहणकाव्यञ्चेति ग्रन्थाः वररुचिकृतत्वेन प्रसिद्धाः । तत्र केचित् कात्यायनंगोत्राभिधानं मन्यन्ते केचिद् व्यक्तिमपि । केचित्तु कात्यायनपदेन वररुचिपदेन च एकमेव निदष्टं मन्यन्ते । अपरे तु कात्यायना अनेकेऽनेके वररुचयश्चेत्यपि सूचयन्ति । युधिष्ठिरमीमांसकश्चतुर्णा कात्यायनानां द्वयोर्वररुच्योरवस्थिति निदशति । एकश्च कौशिकः कात्यायनः, अपरश्वाङ्गिरसस्तृतीयो हि भार्गवश्चतुर्थश्च द्वयायुष्यायण इति । तथैव वातककार एक वररुचिरपरंश्च निरुक्तसमुच्चयादिकृद् वररुचिः ।
पुरुषोत्तमदेवश्च त्रिकाण्डशेषे कात्यः कात्यायनः, पुनर्वसुः, मेधाजित, | इति वररुचेः पर्यायत्वेनोल्लिखति । कात्यो वा कात्यायनश्चास्य गोत्राभिधानम् । पुनर्वसुरस्य जन्मनक्षत्रम्, मेधाजिदस्य पण्डितसमाजे प्रचलितं नाम, वररुचि-. श्वास्य पितृकृतनाम । स एव श्रुतधर इत्यपि कथ्यते स्म सकृच्छतमात्रस्यधारकत्वात् । स्कन्दपुराणे नागरखण्डे कथितं यद् यज्ञवल्क्यस्य कात्यायनाभिधो वेदसूत्रकर्ता पुत्र आसीद् यस्य वररुचिर्नाम गुणसागरः पुत्र इति । यथा- कात्यायनसुतं प्राप्य वेदसूत्रस्य कारकम् । तथैव -
पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः।।
काथासरित्सागरे वररुचिविषये इत्यमुक्तम् -
वेतसाख्ये पुरे देवस्वामिकरभ्भको भ्रातरावास्ताम् ।।
तयोद्घकस्य इन्द्रदत्तो नामापरश्च व्याडिर्नाम सुतावभूताम् । तौ हि विद्याभिकाक्षिणौस्वामिनं स्कन्द सिषेवाते । प्रसन्नश्च कुमारस्तौ विद्याध्ययनाय पाटलिपुत्रे वर्षाचार्यसकाशाद् गन्तुमादिदेश स्वप्नेः। तौ च तत्र महता प्रयासेन प्राप्त । उपाध्यायेन सकृच्छतंधरं कञ्चिद्वटुमानयतमित्याज्ञप्तौ तौ तदन्वेषणायेतस्ततः भ्रमन्तौ कोशास्त्रीं प्रापतुः । तत्र च अग्निशिखापराभिधानस्य कात्यायनगोत्रस्य सोमदत्तस्य पुत्रं वररुचिमेकश्रुतिधरं लब्ध्वा तन्मातरमामन्त्र्य तेन सह पाटलि- पुत्र प्रतिनिवृत्तौ । ततश्च ते गुरुणाध्यापिताः। तेषु हि वररुचिः सकृच्छतं धारयति स्म, व्याडिश्च द्विः श्रुतमिन्द्रदत्तस्तु त्रिश्रुतमेव । पठत्सु तेषु तत्रैकः पाणिनिनम जडबुद्धिर्वटुरप्याजगाम तत्र । स हि विद्याग्रहणेऽसमर्थः शुश्रूषापरिक्लिष्टो गुरुपत्न्यादिष्टः संस्तपसे हिमालयमगात् । स हि तत्र भगवन्तमाशुतोष, शङ्करं प्रसाद्य तस्मात्सर्वं विद्यामुखं नवव्याकरणं लब्धवान् । प्राप्तविद्यश्च स पाटलिपुत्रं प्रत्यागत्य वादाय वररुचिमाह्वयत । प्रवृत्तेच तयोर्वादे प्रयाताः सप्तवासराः अथाष्टमेऽहनि यदा पाणिनिर्वररुचिना पराजितस्तत्समनन्तरमेव । गगनगतेन महेश्वरेण महाघोरो हुङ्कारः कृतो येन वरुचिः ज्ञातमैन्द्रं व्याकरणं प्रणष्टम् । ततो वररुचिः पराजयखिन्नस्तपसे हिमालयमेवगात् । तपसा तुष्टश्च शम्भुस्तदेव पाणिनीयं शास्त्रं तस्मै अंपि । प्रदश्यं तत्पूर्णीकरणाय तमादिदेश च । शङ्करेच्छानुग्रहाद्वररुचिनी सूत्रसमैर्वातकैः पाणिनीथं शास्त्रं पूर्णीकृतम् । इति । तत्र वररुचिः कात्यायन इत्यपि परिकीर्तितः । यथा -
ततः स मर्त्यवपुषा पुष्पदन्तः परिभ्रमन् ।
नाम्ना वररुचिः किञ्च कात्यायन इति श्रुतः ।। इति। तथैवान्यत्रापि -
वाक्यकारं वररुचि भाष्यकार पतञ्जलिम् ।
पाणिनि सूत्रकारञ्च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम्।। इति ।
एवञ्च-यः स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि ।
काव्येन रुचिरेणैवं ख्यातो वररुचिः कविः ।
न केवलं व्याकणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितुवातकैर्यः ।।
काव्येऽपि भूयोऽनुचकारतं वै कात्यायनीऽसौ कविकर्मदक्षः । इत्थं हिं केचन वातिककृत्त्वेन कात्यायनम् परे तु वररुचिमुद्धरन्ति । यथा न्यासे -
भाष्यं कात्यायनेन प्रणीतानां वाक्यानां विवरणं पतञ्जलिप्रणीतम् इति । ऋग्वेदभाष्ये सायणस्तु। 'तस्यैतस्य व्याकरणस्य प्रयोजनविशेषो वररुचिनावातिककारेण दर्शितःरक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम् । इति । तदित्थं वातिककाररूपेण कात्यायनस्य वररुचेश्वाचायँरविशेषेण नामग्रहणासमुद्रगुप्तस्य मुनिकविवर्णने -
न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्येः ।
इत्यादिवचनाच्च कात्यायनो वररुचिरेक एवेति ज्ञायते । स्पष्टज्ञानाय हि क्यमत्र स्कन्दपुराणमेवाश्रयामः । तद्यथा -
याज्ञवल्क्यः -> कात्यायनः -> कात्यायनो वररुचिः -x> वररुचिः ।
याज्ञवल्क्यश्च भगवान् शुक्लयजुर्वेद स्य प्रवक्ता । तस्य पुत्रः कात्यायनो हि मैत्रेयीजः । स हि सर्बानुक्रमसूत्र-कात्यायनपरिशिष्ट-प्रतिज्ञासूत्र-अनुवाकसूत्रश्रौत-धर्म-शुल्वसूत्रादिग्रन्थानां प्रणेता । तस्य हि पुत्रो वररुचिः । कात्यायनः पाणिनिसूत्रोपरि वार्तिक़पाठस्य प्रवक्ता, धातुपाठादीनांप्रवक्ता च । सौत्राश्चुलुम्पादयश्व वाक्यकारीया घातव उदाहोर्याः ‘इति हेमचन्द्रवचनं वार्तिककारस्य धातुपाठप्रवक्तृत्व समर्थयति । तस्यैव स्वर्गारोहणकांव्यं, भ्राजकश्लोका भ्राजानाम कात्यायनप्रणीताः, श्लोकाः ‘इति नागेशवचनात्, छन्दःशास्त्रं, अभिनव माख्यां तथा स्मरणात्, स्मृतिः ‘स्मृतेश्च कर्ता श्लोकानां भ्राजनाम्ना च कारकः इति वचनात्, उभयसारिकाभाणश्च प्रसिद्धाः ग्रन्थाः ।
अपरो हि वररुचिः कात्यायनवररुच्यपेक्षयाऽर्वाचीनः । तस्य हि अष्टाध्यायीवृत्तिः, तैत्तिरीयप्रांतिशाख्यव्याख्या, निरुक्तसमुच्चयः, लिङ्गविशेषनिधिः, प्रयोगविधिः, कातन्त्रीयोत्तरार्द्धम्, प्राकृतप्रकाशः, कोशग्रन्थः, उपसर्गसूत्रम्, यन्त्रकौमुदी चेत्यादिग्रन्थाः प्रसिद्धाः । पूर्वी हि एकश्रुतिधरो वररुचिः कात्यायनः पश्चिमश्च वररुचिहविक्रमसभासद् । वयमत्र कात्यायनवररुचिना सह सम्बद्धाः ।
वररुचेर्हि वार्तिककारस्य कालविषये देशविषये च बहूनि मतान्युपस्थाप्यन्ते। केचित्तं पाणिनिसमकालिकं मन्यन्ते, अपरेतु पाणिनेः द्वित्रशतकपश्चाद्वर्तनम् । विद्वांसः कथासरित्सागरस्मृतकथायामश्रद्धायाः किमपि कारणं नैव पश्यन्ति। यद्यपि सा कथैव किन्तु सर्वा एव कथा कल्पनामूला एव भवन्ति न तु सत्याधृता इति न कोऽपि राजाज्ञा । काचन कथा अपि सत्या भवन्ति, इतिहासस्य कतिपयोऽपिभागः सम्भावनामूलको भवति । कथायां हि भूयानंशोऽर्थवादस्तु भवति किन्तु तत्रापि बीजं तु सत्योद्भूतमेव नितान्तकल्पनामूलाया अनादरा पत्तेः । अत्रापि वयं तथैव चिन्तयामः । अथ कालेन वर्षस्य शिष्यवर्गों महानभू दित्याचंशः सत्य एव, पाटलिपुत्रोत्पत्तिकथा त्वर्थवादः । तेन पाणिनिवररुच्योः । समकालिकत्वं भूम्ना सत्यतां स्पृशति । वररुचिना हि पाणिनीयव्याकरणोदयानन्तरमैन्द्रं व्याकरणं प्रणष्टमिति यत्कथितं तत्र कि नामोसत्यम् । किमेन्द्र हि व्याकरणमेव नासीदथवा पाणिनीयव्याकरणोदयानन्तरं तस्य कुत्र हि स्थितिदृश्यते ? वररुचिना हि शङ्कराज्ञया पाणिनीयं व्याकरणं पूर्णीकृतंमिति. कथने कोऽर्थवादः । वर्तकानि खलु तह किनिमित्तानि ? स्वयमेव महाभाष्यकारः कथयति-
‘इह किञ्चिदक्रियमाणं चोच्यते किञ्चिच्च क्रियमाणं प्रत्याख्यायते'। तत्र कैयटाचार्यः - ‘अबुधबोधनार्थं तु किञ्चिद्ववचनेन प्रतिपाद्यते । न्यायव्युत्पादनार्थं चाचार्यः • किञ्चित्प्रत्याचष्टे । न हि अत्रैकः पन्थाः समाश्रीयते ।
यद्विस्मृतमदृष्टं वा सूत्रकारेण तत्स्फुटम् ।
वाक्यकारो ब्रवीत्येवं तेनादृष्टञ्च भाष्यकृत्।।
केचिद्धि पाणिन्यनन्तरप्रचलितशब्दानां साधनार्थं वॉतिकानि निर्मातानीति मन्यन्ते । तेषां विचारे तु पाणिनिकात्यायनयोः स्थितिकाले हि महदन्तरं विद्यते । पाणिनिना हि स्वकालप्रचलितानां शब्दानां सिद्धिः साधिता। पश्चाचानेके शब्दा भाषायां प्रचलिता बभूवुर्येषां सिद्धिः पाणिनीयसूत्रद्वारा नैव सम्भवति स्म । तेषां कृते हि वररुचिना वार्तिकानि निर्मातानि इति । ते हि स्वकथनसिद्धये ‘यवनाल्लिप्याम्' इति वातकमुदाहरन्ति । पाणिनिह यवनस्य सीति विग्रहे यवनानीति रूपं साध्नोति । वार्तिककारस्तु लिपिविशेषे यवनानी शब्दं साधयतीति । किन्तु कथनमिदं निराधारमेव । वस्तुतस्तु यवनानीपदं पाणिनिकालेऽपि लिप्यामपि प्रयुक्तमासीत् किन्तु पाणिनिना लाघवार्थं हि तदुपेक्षितम् । तथ्यमिदं भाष्यकारः समर्थयति कथनेनानेन -
नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति ।
नैकं प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति ।
अपरञ्च पाणिनिः ‘कुलटाया वा’ इति सूत्रे कुलटापदं प्रयुनक्ति । किन्तु पाणिनिसूत्रेषु न तुत्र कुलटा शब्दसिद्धिः । शब्दोऽयं ‘शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्' इति वातिकेन पररूपव्यवस्थया सिध्यति । एवमेव स्वैरीपदञ्च महाभारते एव प्रयुक्त दृश्यते' न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यों न मद्यपः इत्यत्र ‘न स्वैरी स्वैरिणी कुतः' इति । किन्तु तस्यापि साधनं 'स्वादीरेरिणोः । इति वातकेन वृद्धिव्यवस्थेयैव भवति न, तु पाणिनीयसूत्रेण । सूत्रानुसारेण तु तंत्र गुणो भवति न तु वृद्धिः । तथैव प्रेषशब्दः शतपथब्राह्मणे प्रयुक्तः किन्तु तत्रवृद्धिस्तु प्रादूहोढोढयेषैष्येषु' इति वातकादेव न तु सूत्रव्यवस्थया । दशाएँशब्दोऽपि तथैव महाभारते प्रयुक्तः किन्तु वृद्धिव्यवस्था तु वातिकादेव ‘प्रवत्सतरकम्बलवसनार्णदशानासृणे' इत्यादिना । तेन वातकव्याख्यातमात्रेण कस्यापि शब्दस्य, पाणिन्यपेक्षया अर्वाक्कालिकत्वं नैव कथमपि सिध्यति । तेनानेके वैदिका लौकिकाश्च शब्दाः अल्पप्रयोगवशाद्वाऽनवधान घशात् पाणिनिनोपेक्षिताः लाघववशाञ्च । तेषामेव पूतिर्वररुचिना कृता न तु शब्देष्वपूर्वता । अनेन च पाणिनिप्रत्याख्यानाय वातिककारेण वातकानि-प्रणीतानीति कथनमपि निरस्तं भवति । केचित्तु कात्यायनं वात ककार पाणिनेः साक्षाच्छिष्यमपि मन्यन्ते । सम्भवति वादे पराजितेन वररुचिना पश्चात्तस्य शिष्यत्वमपि गृहीतं स्यात् । युधिष्ठिरमहाभागोऽपि मतमिदं समर्थ यति यत्कात्यायनः पाणिनेः साक्षाच्छिष्य इति ।
कात्यायनस्य वार्ताकपाठः पाणिनीयव्याकरणस्य. नितान्तमेव महत्त्वपूर्णमङ्गम् । एतद्विरहे हितस्य पूर्णत्वमेव हीयते । तेनैव कथासरित्सांगुरस्य ‘तदिच्छाऽनुग्रहादेव मया पूर्ण कृतृञ्चतत्' इति कथनं नितान्तमेवसत्यम् ।। कात्यायनस्य वातकपाठोऽपि. पृथग्ग्रन्थरूपेण संम्प्रति नैवोपलभ्यते । पातञ्जलं. हि,महाभाष्यं कात्यायनवातकान्येवादाय प्रवर्तते। तेनैव तानि 'भाष्यसूत्राणि इत्यपि कथितानि। किन्तु.महाभाष्ये हि अन्येषां गृहीतनाम्नामगृहीतनाम्नाचा । र्याणां वातकानां सद्भावात्तस्मादपि. एतावन्त्येव कात्यायनवातकानीति न शक्यते निश्चयेन गणयितुम् ।
तस्य वार्तिकपाठस्यः ‘रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम् इति प्रथम वार्तिकम् । यत्तु ‘सिद्ध सिद्धार्थसम्बन्धे' इति प्रथमवर्तकत्वेनः कथ्यते तत्तु ‘मागलिक आचार्यो महतः शास्त्रोन्नस्यू मङ्गलार्थं सिद्धशब्दमादितः प्रयुक्त
इति वाक्ये आदिपदप्रयोगाधारेण कल्पितमाम्। वस्तुतस्तु, पदमिदं लक्ष्यार्थे प्रयुक्तं सामीप्येन् । सायणाचार्योऽपि रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्' इति । बॉक्यं वररुचिना वातिके दर्शितं मन्यते । यथोक्तम् -
महाभाष्ये हि अनेकेषामाचार्याणां वर्तिकानि संगृहीतानि सन्ति इति तु ।. स्पष्टमेव । तत्र कात्यायनकृतवातिकपरिचयायाचार्यैः कतिपये उपाय निर्दिष्टाः संन्ति । तानि च यथा -
तत्र हि सूत्रव्याख्यानावसरे सूत्रस्य आदिमध्यान्तशब्देष्वन्यतमस्य प्रतीकरूपेण ग्रहणं कृतमस्ति वा विशेषावसरे तु सम्पूर्णस्यैव सृत्रस्य आदिशब्दग्रहणं यथा 'इको गुणवृद्धी', इत्येतस्य ‘इग्ग्रहणमात्सन्ध्यक्षरव्यञ्जननिवृत्यर्थम्'. इत्यत्र । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यस्य ‘नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपेदिकग्रहणं तिबिनवृत्यर्थम्' इत्यत्र मध्यशब्दस्य ग्रहणम् । तथैव ‘हलोऽनन्तरा संयोगः' इत्यस्य 'संयोगसंज्ञायां सहवचनं यथाऽन्यत्र' इत्यत्र संयोगशब्दः ।
कुत्रचित्त सूत्राणामाद्याक्षराणां ग्रहणम् यथा ‘संपुकानां सो वक्तव्यः' इत्यत्र सिम सुटि', 'पूमः खय्यम्परे’, ‘कानाम्नडिते', इति सूत्राणां प्रथमाक्षरग्रहणम् ।। कानिचिद्वांतिकानि तु सूत्रपूरकाण्यपि सन्ति कानिचिच्च प्रतिषेधकान्यपि । यथा.. “संयोगान्तस्य लोपः' इत्यस्य 'यणः प्रतिषेधो वाच्यः' इति ।
कात्यायनो हि पाणिनेः समालोचकोऽप्यासीत् । स हि यत्रैव श्रुटि पश्यति । तत्र तत्सुधाराय सद्य एव प्रवर्तते । इदमप्यनुमीयते यत्कानिचित्कात्यायनवार्तिकानि स्वतन्त्रतयाऽपि प्रर्वार्ततानि वा पूर्ववर्तवृत्तिग्रन्थेन सह सम्बद्धान्यपि ।. इदन्तु पूर्वमेवोक्त यद् व्याडिह पाणिनीयाष्टके वृत्तिग्रन्थं प्रणीतावानिति । स हि कात्यायनपूर्ववर्त। पाणिनिसमकालिकत्वादस्यापि स्थितिकालो विक्रमपूर्वद्वितीयसहस्राब्दीमभित आपतति ।
भारद्वाजः
भारद्वाजेनापि पाणिनीयसूत्रोपरि वर्तिकानि प्रणीतानीति महाभाष्यवचनाज्ज्ञायते । भारद्वाजीयानि वार्तकानि हि कात्यायनवातकापेक्षया विस्तृता :न्यासन् । तानि च यथा -
कात्यायनीयानि-घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिदर्थम् ।
भारद्वाजीयानि-घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिद्विकृतार्थम् ॥
क्रोष्ट्रा
क्रोष्ट्राऽपि पाणिनीयाष्टके वार्तिकानि प्रणीतान्यासन्निति परिभाषान्तरमिति च कृत्वा क्रोष्ट्रीयाः पठन्ति-नियमादिको गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन इति महाभाष्यकारवचनाज्ज्ञायते ।
वाडवः
वाडवाख्येन विपश्चिताऽपिः पाणिनीयाष्टकमधिकृत्य, वार्तिकानि प्रोक्ता । नीति ‘अनिष्टिज्ञो वाडव: पठति' इति महाभाष्यवचनात् ज्ञायते । नागेशानुसारेण ‘सिद्ध विदितोः' इति वाडवस्य वातकंम् । सम्भवति महाभाष्ये स्मृतः कुणरः वार्डवोऽपि स एव ‘पदेषु पदैकदेशाम्' इति नियमेन ।
व्याघ्रभूतिः
व्याघ्रभूतिनाऽपि पाणिनीयाष्टकोपरि व्याख्यानसूत्राणि प्रोक्तानीति ज्ञायते । महाभाष्ये तस्य साक्षादुल्लेखस्तु न विद्यते । किन्तु स २।४।३६ सूत्र। व्याख्याने स्मृतं -
जग्धिविधिय॑पि यत्तदकस्मात्सिद्धमदन्ति कितीति विधानात् ।
हिप्रभृतींस्तु सदा बहिरङ्गोल्यब्भरतीति कृतं तदुविद्धि ।।
इति श्लोकवार्तिकं अयमेवार्थो व्याघ्रभूतिनाप्युक्त इत्याह-इति कैयट- वचनाद् व्याघ्रभूतिप्रोक्त मन्यते । एवमेव -
सम्बोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाऽप्यदन्तम् ।
माध्यन्दिनिर्वष्टि गुणंत्विगन्ते नपुंसकेव्याघ्रपदां वरिष्ठः ॥
इति यत्पद्य काशिकायां स्मृतं श्लोकवार्तकमपि व्याघ्रभूति* प्रोक्त मन्यते त्रिलोचनदासवचनात् । त्रिलोचनस्तु कातन्त्रवृत्तिपञ्जिकायां स्पष्टमेव कथयति -
‘तथा च व्याघ्रभूतिः सम्बोधने तूशनस '' इति । सुपद्ममकरन्दकारोऽपि ।।, व्याघ्रभूतिवचनमेवेदं मन्यते । न्यासकारस्तु इदमागमवचनत्वेन गृह्णाति । केचिदमुं हि पाणिनेः साक्षाच्छिष्यं मन्यन्ते । काशिकायमुद्धताः थभिनमन्ते. ष्वनिडेक इष्यते' इत्याद्यनिट्कारिका अपि ब्याघ्रभूतिप्रणीता इति मन्यन्ते ।
वैयाघ्रपद्यः
वैयाघ्रपद्यस्यापि पाणिनीयाष्टकस्य व्याख्यानसूत्रकृत्वं महाभाष्यादौ समुद्धृततद्वचनोज्ज्ञायते । काशिकायां समुद्धतः ‘शुष्किका शुष्कजङ्घा च' | इत्यादिश्लोकोऽपि वैयाघ्रपद्यस्येति शब्दकौस्तुभे प्रमाणितम्। एतदपि सम्भवति यद्वैयाघ्रपदीयव्याकरणगतोऽयं श्लोकः प्राकरणिकत्वाद् व्याख्यातृभिरत्रोद्धृतः ।
एतदतिरिक्तमपि गोनर्दीयः, गोणिकापुत्रः सौर्यभगवान् भवन्तः इति च महाभाष्ये वैयाकरणत्वेन' स्मृताः । तेषां वातककृत्वं, वृत्तिकृत्वं वा तु न ज्ञायते । महाभाष्ये गोनर्दीयवचनं बहुशः स्मृतमस्ति । यथा- 'गोनर्दीयस्त्वाहसत्यमेतत्-‘सतित्वन्यस्मिन्' इति । ‘गोनर्दीयस्त्वाह अकस्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्ग मुक्तसंशयौ ।
त्वकल्पितृको मकत्पितृक इत्येव भवितव्यमिति 'न, तह इदानीमिदं भवति-इच्छाम्यहं काशकटीकारमितिः । इष्टमेवैतद्गोनयस्य । (३॥१॥९२) गोनर्दीयस्त्वाह-इष्टमेवैतत्सङ्ग्रहीतं भवति ।. अतिजरमतिजरैरिति । भवितव्यम् । (७।२।१०२) ।
गोनयशब्दस्तु देशनिमित्तकः । तेन गोनर्दीयो हि गोनेर्दस्य । काशिकाकारस्तु “एङ् प्राचां देशे इति सूत्रस्य प्राग्वतनि देशे इति व्याख्यानेन गीनदं प्राच्यदेशं मन्यते । एवमेव युधिष्ठिरमहाभागोऽपि गोनर्दीये । गोनसन्देशसम्बद्ध मन्यते । वयन्तु न तथा मन्यामः । अस्माकं मते तु देशसम्बद्धत्वेऽपि नैव गोनर्दाऽनिवार्यरूपेण प्राच्य एव । तत्र विप्रतिपत्तिस्तु ‘एङ् प्राचां देशे' इत्येतस्य व्याख्यानान्तरेण समुद्भूता । काशिकाकारः सूत्रमिदं प्राचां देशे इत्येतस्य प्राग्देशाभिधाने इतीत्थं व्याख्या गृह्णाति प्रस्तौति च शरावत प्राच्योदीच्यदेशविभाजकत्वेन । अन्येऽपि प्राञ्चोऽर्वाचीनाश्च काशिकामुपजीवन्ति । “पुरुषोत्तमदेवोऽपि 'प्रादेशे' इति व्याख्याति किन्तु कैयटस्त्वाह-कुणिना प्राग्ग्रहणमाचार्यनिर्देशार्थं व्यवस्थितविभाषार्थञ्चेति व्याख्यातम् । अन्येनं तु प्राग्ग्रहणं देशविशेषणं व्याख्यातम् । भाष्यकारस्तु कुणिदर्शनमशिश्रयत्' इति । वस्तुतस्तु प्रसङ्गेऽस्मिन् कुणिमतमेव साधु दृश्यते । रूपान्तराणि तु व्यवस्थित विभाषयैव । यदि हि सूत्रकारस्य तथा मतं तदा 'प्राचांदेशे इत्यस्य स्थान “प्राग्देशे' इत्येव पठेदेव । अन्यत्रसूत्रेष्वपि प्राचां तद्धितः' इत्यादौ प्राचामिति आचार्यनिर्देशार्थं व्यवस्थितविभाषार्थञ्चैव । तेन ‘प्राचां मते एङ् यस्याः ', चामादिस्तद् वृद्धसंज्ञं भवति देशे इत्यत्रं वृत्तिः । तेनैव गोनर्दीयो गौनद वा व्यस्थितविभाषया ।
असति हि तथा सैपुरिकी सैपुरिका, स्कौनगरिकी स्कौनगरिका' इति की सिद्धयति । यत्त्वत्र वा नामधेयस्य बृद्धसंज्ञा वाच्या 'इति वृद्धसंज्ञा काशिकाकार निर्दिष्टी तद् द्रविडप्राणायाम एवं भाष्यकारेणा तथा निर्देशात् । एवमेव 'प्राचां ग्रामनगराणां, ‘प्राचां नगरान्ते' इत्यत्रापि ।
किन्त्वत्रयो गोनयशब्दस्तुं शिवपर्यायवाचनः गोनर्दशब्दस्य ‘वा नामश्रेयस्य बृद्धसंज्ञा वाच्या' इति वातकव्यवस्थया वृद्धसंज्ञात्वेन सिध्यति । यथा महाभारते -
अधर्महा महापाश्र्वचण्डधारो गणाधिपः ।
गोन गोप्रवारश्न गोवृषेश्वरवाहनः ।।
तंत्र गौरिवनर्दति शब्दं करोतीति नीलकण्ठः ।।
काश्मीरेषु हि गोनर्दसंज्ञकास्त्रयो राजानोऽभूवनिति राजतरडिणीत ज्ञायते । तेनापि गोनर्दस्य प्रागुदेशसम्बन्धो दुर्वल एव । आचार्या हि बहवो गोनयपदेन भाष्यकारमेव सूचितं मन्यन्ते । यथाऽऽह भर्तृहरिः -
गोनदीयस्त्वाह-तस्मादेतद्भाष्यकारो व्याचक्षति सूत्रमिति ।
कैयटोऽप्याह-गोनर्दोपपदं व्याचष्टे-भाष्यकार इति ।।
तथा च वैजयन्तीकारः - गोनदी यः पतञ्जलिः ।
सर्वातिशायित्वेन महाभाष्ये प्रयुक्तं ‘न हि इदानीमिदं भवति इच्छाम्यहं काशकंटीकारमिति । इष्टमेवैतद् गोनयस्य' इति, वचनमेव गोनयस्य पतञ्जलित्वे प्रमाणम् । पूर्वञ्च पूर्वपक्षमुल्लिख्य पश्चाच्च सिद्धान्तिन, उल्लेखः संस्कृतसाहित्ये परम्परैव । 'नेतिकौटिल्यः', नेतिवात्स्यायनः इत्यादिवत् । तेनात्र सिद्धान्तित्वेनोपस्थापितो गोनर्दीयशब्दः । सिद्धान्ती चात्र पतञ्जलिरेव ।
एवञ्च कुणरवाडवस्यापि महाभाष्ये उल्लेखों दृश्यते । कुडवस्तु शंकराइत्यस्य शङ्करा, वहिनर इत्यस्य विहिनर इति पठतीति तत्रोक्तम् । तथैव महाभाष्ये ‘इह' भवन्तस्त्वाहुः न भवितव्यम्। इति उक्तम् । सम्भवति अत्र भाष्यकारः स्वगुरु स्मरति बहुवचनान्तेने भवच्छब्देन । वातकोपरि अनेकैविपश्चिभिर्भाष्याणि प्रणीतानि येषां प्रकाशो महांभाष्ये दृश्यते । आगामिप्रकरणे वयं महाभाष्यतत्प्रणेतृविषये किञ्चिद्रूमः ।
सन्दर्भाः
वर्गः:अष्टाध्यायी वर्गः:व्याकरणम्
क्वामे एन्क्रूमाह
सः विख्यातः पुरुषः।
उडुपीविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति उडुपीचिक्कमगळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति उडुपीविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १२०। उडुपीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या उडुपीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या उडुपीचिक्कमगळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । उडुपीविषये अधिकविवरणार्थं उडुपी इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
क्वामे एन्क्रूमाह
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उडुपीविधानसभाक्षेत्रम्
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अनुपम खेर
अनुपम् खेरः एक भारतीय अभिनेतः भारतीय चलचित्र विद्यालयाण्याः कार्यदर्शी च अस्ति। सः द्वि राष्टीय चलचित्र पुरस्कारम् अष्ट फलिम्फैर् पुरस्कारनान् प्राप्तवान् अस्ति।सः बहुभाष्येषु ५०० चलचित्रेषु बहु नाटकेषु अभिनय कृतवान् अस्ति। सः शृष्ट्ः अभिनेत पुरस्कारम् " सारान्ष्" नाम चलचित्राय् प्रप्तावान्। सः ५ चलचित्रेषु शृष्टः हस्याभिनेतः पात्रे तापमानम् प्रप्तः अस्ति। तः- राम् लखन् (१९८९), लम्हे (१९९१), खेल् (१९९२), दर् (१९९३), दिल्वाले दुल्हनिय ले जायेङे (१९९५)। स्: अन्तर्र राष्ट्रिय चलचित्रेषु अपि अभिनयम् कृतवान् अस्ति। तानि-बेन्द् इत् लिके बेक्खाम् (२००२), लुस्त्, कौतिओन् (२००७), सिल्वेर् लिनिङ्स् प्लय्बोओक् (२०१३)। सः बाफ़्त नाम पुरस्कारस्य नामनिर्देषकः आसीत्। सः सि बि एफ़् सि, एन् एस् डि इत्यादि क्षेत्रेषु कार्यादिषः आसीत्। सः पद्म्भूषन् पदमभुषनणयो: प्रप्तवान् अस्ति।
आरम्भक जीवित:
खेरः १९९५ वर्षे मार्च् मासे ७ दिने शिम्ल नगरे कश्मीरपण्टित कुले जातवान्। तस्य पिता विकर्मिकः आसीत्। सः डि ए वि विद्यालयायाम् शिम्ला नगरे पठीतवान् आसीत्।
उल्लेक:
खेर, अनुपम वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:१९५५ जननम्
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य अष्टादशः (१८) श्लोकः ।
पदच्छेदः
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्ति अहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्र एव अव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥
अर्थः
यदा दिनस्य आरम्भः भवति तदा कारणीभूतात् प्रजापतेः सर्वे स्थावरजमात्मकाः प्राणिनः सम्भवन्ति । यदा पुनः रात्रेः आरम्भः तदा कारणीभूते अव्यक्ते तस्मिन् एव प्रजापतौ सर्वेऽपि एते प्रलीनाः भवन्ति ।
तस्मादोमित्युदाहृत्य...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
पदच्छेदः
तस्मात् ओम् इति उदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥
अन्वयः
तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः ओम् इति उदाहृत्य सततं प्रवर्तन्ते ।
अर्थः
तस्मात् ब्रह्मविदां शास्त्रविहिताः यज्ञदानतपोरूपाः क्रियाः ओम् इति शब्देनैव आरब्धाः भवन्ति ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
24 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नूतन
भारतीय अभिनेत्री।
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:१९९१ मरणम् वर्गः:१९३६ जननम्
प्रोमेथियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भौतिकविज्ञानम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
१५०७
१५०७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५०७ १५०७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
अक्षयतृतीया
वैशाखमासे बहूनि पर्वाणि सन्ति । यथा विषुवतीपर्व, माधवप्रारम्भोत्सवः, अमाव्रतं, त्रेतायुगोत्पत्तिः, चन्द्रदर्शनव्रतं, परशुरामजयन्ती, श्रीशङ्कराचार्यजयन्ती, श्रीरामानुजाचार्यतिरुनक्षत्रं, गङ्गासप्तमी, मोहिनीव्रतं, नृसिंहजयन्ती, कूर्मजयन्ती, पूर्णिमाव्रतं, वैशाखस्नानव्रतम्, अक्षयतृतीया इत्यादीनि । तेषु अक्षयतृतीया अत्यन्तं प्रामुख्यं भजते । वैशाखमासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीयायां तिथौ एतत् पर्व आचर्यते । अक्षयतृतीयादिनं सर्वेषाम् अपि कार्यक्रमाणाम् अत्यन्तं प्रशस्तं दिनम् । भविष्यपुराणे श्रीकृष्णः एव अस्य दिनस्य असाधारणं महत्त्वं वर्णितवान् अस्ति ।
(स्नानं जठराग्निम् उद्दीपयति, शुक्रवृद्धिं करोति, आयुर्हितं साधयति, उत्साहं बलं च वर्धयति, मालिन्यं, कण्डूतिं, श्रान्तिं, स्वेदं, निद्रां, तन्द्रां, पिपासां, पापं च परिहरति ।) गङ्गास्नानं तु परं पुण्यदम् । तत्रापि अक्षयतृतीयायां कृतं गङ्गास्नानं सर्वकिल्बिषैः मोचयति ।
तद्दिने स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पितृकर्माचरणेन सह इष्टदेवतयाः तथा च विशेषतया लक्ष्मीनरायणयोः श्रीकृष्णस्य वा पूजां कुर्वन्ति ।
श्रीकृष्णस्य पूजावसरे चन्दनलेपनं श्रेयस्करम् इत्यपि वदति अयं श्लोकः ।
पितृतर्पण-पिण्डप्रदनानन्तरं सत्पात्रेभ्यः गोधूमस्य, यवस्य, चणकस्य, नानाविधानां रसान्नानां, विशेषतया दध्यन्नस्य, पूर्णकुम्भस्य, ग्रीष्मोपयोगीनाम् इतरेषां वस्तूनां वा दानं करणीयम् । तद्दिने एकभुक्तिम् अपि आचरन्ति । अत्र चन्दनलेपनस्य वा यवादीनां दानस्य वा औचित्यम् अपि अस्ति । अक्षयतृतीया वसन्तऋतौ ग्रीष्मकाले भवति । तदा जायमानानां शारीरकसमस्यानां परिहारः चन्दनेन यवेन च प्राप्यते । यथा –
(चन्दनं शीतलं, रूक्षं, तिक्तम् आह्लदकरं, लघु च । एतत् श्रान्तिं, रूक्षत्वं, विषं, श्लेष्मं, पिपासां, रक्तपित्तं, ज्वलनं च श्मयति ।) तथैव यवः – (यवः कषायः, मधुरः, शीतलः, लेखनः, मृदुः च । सः कण्ठरोगं, कफं, पित्तं, मेदः, पीनसं, कासं, श्वासबाधां, ऊरुस्तम्भनं, रक्तरोगं, पिपासां च निवारयति ।)
बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:धार्मिकपर्वाणि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ब्रह्मवैवर्तपुराणम्
ब्रह्मवैवर्तपुराणं( Brahmavaivarta Purana) वेदमार्गस्य दशमं पुराणम् । अस्मिन् पुराणे भगवतः श्रीकृष्णस्य लीलानां विस्तृतरूपेण वर्णनं, श्रीराधायाः गोलोकलीलायाः अवतारलीलायाः च सुन्दरविवेचनानि, विभिन्नदेवतानां महिमा, तेषां साधनोपासनानां सुन्दरनिरूपणं च अस्ति। अनेकानि भक्तिपराणि आख्यानानि, स्तोत्राणि च अस्मिन् ग्रन्थे  सङ्गृहीतानि सन्ति। इदं पुराणं चतुर्षु खण्डेषु विभक्तमस्ति। ब्रह्मखण्डः, प्रकृतिखण्डः, श्रीकृष्णजन्मखण्डः गणेशखण्डः चेति।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पुराणानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यशोधरभट्टः
रसप्रकाशसुधाकरकर्ताऽयं यशोधरः पद्मनाभसूनुः, श्रीगौड (श्रीगोळ) ब्राह्मणजातीयः, सौराष्ट्र (काठियावाड-सोरठ) देशान्तर्गतजीर्णदुर्गाख्यनगरनिवासी चासीदिति तेनैव ग्रन्थान्ते उक्तादात्मवंशादिवर्णनात्प्रतीयते । श्रीगौडब्राह्मणानां वसतिश्च संप्रति सौराष्ट्रदेशे गुर्जरदेशे चोपलभ्यते । जीर्णदुर्गनगरं च संप्रति 'जुनागढ' इति नाम्ना प्रसिद्ध्यति । स चायं यशोधरः ख्रिस्तीय त्रयोदशशताब्दयां समजनीति 'डा. प्रफुल्लचन्द्रराय' इत्येतैः भारतीयरसायनशास्त्रेतिहासनामके ग्रन्थे प्रतिपादितम् । रसरत्नसमुच्चयकर्ता वाग्भटेन च स्वग्रन्थे बहवो विषया अस्मान्थादुद्धृताः । ग्रन्थेऽस्मिन् रसस्याष्टादशसंस्काराः, रसबन्धभस्मविधानं, स्वर्णादिधातुमहारसोपरस-रत्नादीनां लक्षण-गुण-शोधन-मारणादिकं, एकशतरसप्रयोगाः, यन्त्र-सूषा-पुटादीनां लक्षणानि, रसौषध्यादयः, धातुकौतुकं, वाजीकरणशुक्रस्तम्भयोगाश्चेत्यादयो रसशास्त्रप्रतिपाद्याः प्रायः सर्वेऽपि विषया नातिसंक्षेपविस्तराभ्यां अतिविशदतयोपवर्णिताः सन्ति । अतोऽयं ग्रन्थोऽल्पेनायासेन रसशास्त्रतत्त्वज्ञाने भिषजां, रसशास्त्रे व्युत्पित्सूनां छात्राणां चातीवोपयुक्तो भविष्यति। ग्रन्थस्यास्य मुद्रापणार्थ आदर्शपुस्तकद्वयमुपलब्धम् । एकं अस्मत्पितृव्याणां वैद्यगङ्गाधरशर्मणां संग्रहालयस्थं, अपरं च सोलापुरनगरवास्तव्यानां 'नानावैद्य' इति प्रसिद्धानां संग्रहस्थम् । ग्रन्थश्वायं व्याकरणदृष्ट्या काव्यदृष्ट्या च दोषबहुल आसीत् । तस्य संशोधने चास्मत्परमसुहृदां व्याकरणन्यायसाहित्याद्यनेकशास्त्रावगाहनगम्भीरमतीनां पं० रमापतिमिश्राणां साहाय्येन यथामति कृतो यत्नः । संदिग्धस्थलेषु च रसेन्द्रचूडामणिरसरत्नसमुच्चयादिग्रन्थसाहाय्येन टिप्पणमपि दत्तम् । ग्रन्थादौ सुविस्तृता विषयानुक्रमणिकाऽपि दत्ता । एवं पुस्तकस्यास्य संशोधनादौ यावच्छक्यं श्रमः कृतस्तथाऽपि मनुष्यत्वसम नियताशमप्रमादादिदोषाज्जातं स्खलनं काप्युपलभ्येत चेगुणैकपक्षपातिभिर्विद्वद्वथैः संशोधनीयं क्षन्तव्यश्चाहमित्यभ्यर्थये
लाजाः
एताः लाजाः अपि तण्डुलेन निर्मीयन्ते । एताः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एताः लाजाः आङ्ग्लभाषायां Poprice इति उच्यन्ते ।
वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कापुविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति उडुपीचिक्कमगळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति कापुविधानसभाक्षेत्रम्।  कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १२१। कापुविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या उडुपीमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या उडुपीचिक्कमगळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । कापुविषये अधिकविवरणार्थं कापु इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अक्कमहादेवी
अक्कमहादेवी (ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ)(११३० - ११६०) कर्णाटके द्वादशशतके सम्पन्नस्य वीरशैवभक्ति-आन्दोलनस्य प्रमुखा व्यक्तिः । तया कन्नडभाषया लिखितानि वचनानि कन्नडभक्तिसाहित्याय दत्तानि अत्युत्तमानि उपायनानि । तया आहत्य ४३० वचनानि लिखितानि । बसवेश्वर, चेन्नबसवण्ण, किन्नरि बोम्मय्य, सिद्धराम, अल्लमप्रभु, दासिमय्य इत्यादयः वीरशैवशरणाः सर्वे ताम् आदरेण 'अक्क' (अग्रजा) इति निर्दिशन्ति स्म इत्येतदेव द्योतयति तस्याः महिमानम् । कर्णाटकेतिहासे सा अत्यन्तं प्रभाविनी प्रेरणादात्री महिला वर्तते । सा परमेश्वरं शिवं (चेन्नमल्लिकार्जुनः) एव पत्युः रूपेण अङ्गीकृतवती, या च माधुर्यभक्तिः मधुरभावः इति मन्यते ।
जन्म बाल्यं च
कर्णाटकस्य वीरशैवजङ्गमभक्ताः शरणाः इति कथ्यन्ते । तादृशेषु शिवशरणेषु सती महादेवी एव अक्कमहदेवी इति प्रसिद्धा । द्वादशे शतके निर्मलशेट्टीसुमत्योः पुत्री, कर्णाटकराज्यस्य बनवासीप्रदेशस्य बळ्ळीगावे समीपस्थे उडुतडीग्रामे ११३० तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती । महादेव्याः मातापितरौ जैनमतावलम्बिनौ  अनन्तरं शिवशरणौ जातौ आस्ताम्  । एतयोः अपत्यानि न आसन्, मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य अनुग्रहेण एका शिशुः जाता ।   तस्याः  नाम एव महादेवी। मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य कृपाकटाक्षतः एतस्याः कुटुम्बीयाः श्रीशैलचेन्नमल्लिकार्जुनस्य भक्ताः अभवन् । महादेव्याः विषये अधिकाः विषयाः  न प्राप्ताः  चेदपि मरुळसिद्धेश्वरशरणस्य प्रभावतः लिङगपूजायाम् आसक्तिः उत्पन्ना इति ज्ञायते । किन्तु गुरुलिङगदेवः इति कश्चित् शरणः काले काले गुरुस्थाने स्थित्वा मार्गदर्शनं  कृतवान् ।
वैराग्यम्
गुरुलिङगदेवस्य कारणेन महादेवी विरागिणी जाता । आचारमती, शीलवती, विचारवती महादेवी कथं संस्कारेण विना विरागिणी, शिवस्य भक्ता च जाता इत्येव आश्चर्यकरम् । एषः दैवयोगः इति वक्तुं शक्यः । बसवेश्वरेण कृताः धार्मिककार्यक्रमाः महादेव्याः तारुण्ये बहु प्रभावम् अजनयन् । अतः बसवण्णे तस्यां भ्रातृत्वभावः,गौरवं, प्रीतिश्च आसीत् । शिवशरणानां  मर्गदर्शनेन वचनसाहित्यं सृष्ट्वा आन्तरङ्गिकाः भावनाः  प्रकटीकरोति स्म । समाजस्य प्रगतिविषये, धर्मप्रचारविषये, गुरुलिङगजङगमतत्त्वविषये, धार्मिकक्रान्तिकारिणां पुरुषाणां  सहवासे च तस्याः अवधानम् आसीत् न तु मातापितॄणां विषये । तस्याः इष्टदेवस्य श्रीशैलमल्लिकार्जुनस्य दर्शनं करणीयम् एव इति तस्याः लक्ष्यम् । प्रापञ्चिकविषयेषु  तस्याः मनः न लगति स्म । अतः शरणसती इत्येषः बिरुदः तस्याः कृते युज्यते स्म  । परमसौन्दर्यवती महादेवी स्वस्य सौन्दर्यस्य विषये अवधानं न ददाति स्म  । प्रापञ्चिकव्यसनानि त्यक्त्वा सर्वदा  चेन्नमल्लिकार्जुनेन सह प्रेम -भावेन भवति स्म । सा विशिष्टस्वभावयुता महाव्यक्तिः । रतिस्वरूपिणी महादेवी स्वव्यक्तित्वेन बहूनां जनानां मार्गदर्शिका, प्रतिवेशिनीनां कृते ज्येष्ठा अग्रजा (कन्नडभाषया अक्क=अग्रजा) इव आसीत्।
सांसारिकजीवनम्
जैनमतावलम्बी कौशिकः तस्य प्रान्तस्य राजा आसीत् । रतिस्वरूपिणीं सौन्दर्यवतीं महादेवीं दृष्ट्वा तस्मिन् मोहः उत्पन्नः । कौशिकमहाराजस्य मनसि सा परिणेतव्या इति इच्छा उत्पन्ना । एतां वार्तां महादेव्याः मातापितरौ  ज्ञातवन्तौ  । जिनधर्मीयौ तौ एतं प्रस्तावं न अङ्गीकृतवन्तौ । किन्तु कौशिकमहाराजः तस्याः पितरौ बलात् कारागृहे स्थापितवान्। इदानीं वा पुत्री मम इच्छाम् अनुमन्येत इति तस्य चिन्तनम् आसीत् । राजाज्ञायाः विरुद्धं व्यवहारः कष्टकरः इति विचिन्त्य सा एकम् उपायं विचिन्त्य विवाहार्थम् अङ्गीकृतवती । तदनुगुणं परिस्थितिः निर्मिता । राज्ञा अपि केचन नियमाः अङ्गीकरणीयाः अभवन् ।  प्रथमं, कौशिकमहाराजेन जिनमतं त्यक्त्वा वीरशौवमतं अङ्गीकरणीयं द्वितीयं महादेव्या क्रियमाणायां गुरुलिङ्गजङ्गमानां सेवायां विघ्नः न आचरणीयः इत । यदा राजा शिवाराधकः भवति तदा एव महादेव्याः स्पर्शः  इति तृतीयः नियमः आसीत् । राज्ञा यदि वचनभङ्गः क्रियेते तर्हि विरागिणी भूत्वा प्रासादं त्यजेयम् इत्यपि महादेवी सूचितवती आसीत् । विवाहः सम्पन्नः । राजगृहे कापि न्यूनता न आसीत् । महाराजस्य अन्तरङ्गे बहु आनन्दः जातः । किन्तु लिङ्गपूजकः भवेत्, अन्यथा महादेव्याः अङ्गस्पर्शः  असम्भवः आसीत् । महाराजस्य वीरशैवधर्मंस्य आचरणे इच्छा न भवति स्म । अग्रे कदाचित् महादेव्या सह संसारस्य सुखम् अनुभवेयम् इति सः चिन्तितवान्  । महादेवी कठिनव्रतधारिणी भूत्वा महाराजस्य चिन्तनानि नाशितवती  । संसारिकजीवने तस्याः आसक्तिः न आसीत् । पत्न्याः व्यवहारान्  दृष्ट्वा राजा कौशिकः अङ्गसुखाय तस्याः अनुरोधं कृतवान् । एतेन महादेवी रणचण्डी जाता ।
अनुभवमण्डपे
शरीरे विद्यमानानि आभरणानि तथा वस्त्राणि निष्कास्य क्षिप्तवती । स्वस्य शरीरस्य विषये अपि न चिन्तितवती, केशराशीं प्रसार्य रणचण्डी इव किञ्चित् कालं स्थितवती । नग्नस्थितौ महादेवी स्वस्य केशराश्या शरीरम्  आच्छाद्य प्रासादतः प्रस्थितवती । राजा कौशिकः महादेव्याः एतादृशान् व्यवहारान्  दृष्ट्वा शिरः अवनमय्य स्थितवान् । दिगम्बरा देवी दिव्याम्बरा जाता । देहाभिमानं जगतः सम्बन्धं च त्यक्त्वा, मतापित्रोः वचनम् अपि अश्रुत्वा चेन्नमल्लिकार्जुनः एव मम पतिः इति निर्णीय गुरोः अल्लमप्रभोः दर्शनाय प्रयाणम् आरब्धवती । तदा शरणानां कल्याणभूमिः कल्याणनगरम् आसीत् । अल्लमप्रभुः,बसवेश्वरः अन्ये महानुभावाः कल्याणनगरस्य शोभां वर्धितवन्तः आसन् । तत्रत्यः शिवानुभावमण्डपः शिवशरणानां कार्यागारः । एतं मण्डपं प्रति आगतवती अक्कमहादेवी । सर्वे एताम् आनन्देन स्वागतीकृतवन्तः । तत्र तस्याः प्रभोः लिङ्गदेवस्य दर्शनम् अभवत् । शरणबसवण्णः इतरे शरणाः च महादेव्याः निर्वाणस्थितिं दृष्ट्वा आश्चर्यंम् अनुभूतवन्तः । प्रभुलिङ्गदेवेन तस्याः निर्वाणस्थितिः उद्देशपूर्वकं  शङ्किता। ‘ देहाभिमानं त्यक्तवती इति वदति  तर्हि किमर्थं शाटिकां त्यक्त्वा केशैः आच्छादितवती? केशाः एव शाटिकारूपेण अङ्गानाम् आवरणं कुर्वन्ति इति खलु ! एषः गुहेश्वरलिङ्गस्य इष्टवेशः न ’ इति अल्लमप्रभुः उक्तवान् । तस्य उत्तरं बुद्धिमती महादेवी एवम् उक्तवती "पक्वभवनेन फलस्य त्वचः सौन्दर्यं नष्टं न भवति” । अतः काममुद्रां दृष्ट्वा भवतः दुःखं न भवेत् इति केशैः आवृतवती” इति । एवं महादेव्याः वादं श्रुत्वा अल्लमप्रभोः तृप्तिः अभवत् । महादेवीं बसवण्णः तथा तत्र विद्यामानाः मुक्तकण्ठैः श्लाघितवन्तः । महादेवी शरणानां प्रीतिं प्राप्य अक्कमहादेवी जाता । बसवण्णः तां स्वस्य मातृवत् गौरवभावेन दृष्टवान् । बहुकालं  शिवानुभावमण्डपे  स्थित्वा अक्कमहादेवी परिपूर्णज्ञानं प्राप्य उन्नतस्तरीया साधिका भूत्वा गुरूणाम् अनुग्रहार्थं निरीक्षां कृतवती । प्रभूणाम् अनुग्रहेण श्रीशैलस्य कदलीक्षेत्रं  प्रति गतवती ।  गिरेः उपरितनकदलीक्षेत्रे तस्याः जीवनं दिव्यज्योतिरूपेण परिणतम् अभवत्  । सा ज्योतिः  प्रज्वलिता अभवत्। अक्कमहादेवी तत्र कर्पूरवत् ज्वलन्ती शिवसायुज्यं  प्राप्तवती । तस्याः दिव्यस्वरूपम् अनन्ते आकाशे सम्मिल्य स्त्रीकुलस्य मार्गदर्शनम् अकरोत् ।  अक्कमहादेव्याः भक्तिभावः "शरणसती लिङ्गपतिः” इव जातः  । सा स्वरचितेषु वचनेषु लोकानुभावं दृष्टान्तैः सह अत्यन्तं सरलरीत्या विवृतवती अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आधुनिकगुरवः वर्गः:शैवमतप्रचारकाः वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गुस्टाफ डेलेन
सः विख्यातः पुरुषः।
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
माधुरी दीक्षित
thumb|right|माधुरी दीक्षित क्रि.श.२००० तमे काले ख्यातनामा भारतीया चलच्चित्रस्य अभिनेत्री।