cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्रेमेजुङ्ग
प्रेमेजुङ्ग नेपालदेशस्य इलाममण्डले स्थितः कश्चन मनोरमः ग्रामः अस्ति। अस्मिन् ग्रामे विविधवर्णसम्प्रदायस्य जनाः विराजन्ते। एषः ग्रामः पवित्रायाः जोगमायीनद्याः तटे अस्ति। एषा नदी इलाममण्डलस्य प्रमुखासु चतसृषु नदीषु प्रमुखा तिष्ठति।
प्रेमेजुङ्ग वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इङ्ग्लिश् बाजार्
पश्चिमवङ्गराज्यस्य मालदामण्डल स्य केन्द्रम् अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चिक्कमगळूरुमण्डलम्
भौगोलिकता
चिक्कमगलूरु कर्णाटकस्य पश्चिमघट्टप्रदेशस्य एकं मण्डलम् अस्ति । कर्णाटकराज्यस्य प्रकृतिरमणीयेषु मण्डलेषु एतत् प्रधानम् अस्ति । मण्डलकेन्द्रस्य नाम अपि समानम् अस्ति । एतत् राज्यराजधानीबेङ्गळूरुतः २५१ कि.मी.दूरे अस्ति । काफीवाटिकाः अत्र सर्वत्र दृश्यन्ते । अत्र वातावरणं तु सर्वदा शीतलं भवति । अस्मिन् मण्डले गिरिवनानां  मध्ये मध्ये लघु लघु पत्तनानि सन्ति । किन्तु एतत् अति लघु पत्तनम् । प्रतिवर्षं देवीरम्मपर्वते महोत्सवः प्रचलति विविधप्रदेशेभ्यः जानाः अत्र आयान्ति । कतिपयवर्षेभ्यः अत्र परिगणनीया अभिवृद्धिः दृश्यते ।
दर्शानीयानि स्थानानि
केम्मण्णुगुण्डीपर्वतशृङ्खलाः, कल्हत्तगिरिजलपातः, माणिक्यधाराजलपातः, मुळ्ळय्यनगिरिः, चन्द्रदोणपर्वतः, शृङ्गेरी, भद्राभयारण्यम्, लक्कवळ्ळिभद्राजलबन्धः, कुवेम्पुविश्वविद्यालयः, बालेहोन्नूरुपरिसरः, देवरमने च । मलेनाडु इति प्रसिद्धः प्राचीनकाले कदम्बशासितः प्रदेशः । अनेके पर्वताः अत्र प्रसिद्धाः सन्ति । मुळ्ळय्यनगिरिः, कल्लतगिरिः, बाबाबुडनगिरिः, (चन्द्रदोणगिरिः) इत्यादयः । बाबाबुडनगिरिः (६२२४) पादपरिमितोन्नतः चिक्कमगळूरुतः ३५ कि.मी. दूरेऽस्ति । अत्र दत्तात्रेयपीठं प्रसिद्धम् अस्ति । कोदण्डरामदेवालयः होय्सलराजानां काले निर्मितः अस्ति ।
उत्खननस्थानानि
अस्य मण्डलस्य लिङ्गदहळ्ळी इत्यत्र पूर्वशिलायुगस्य कालस्य वस्तूनि प्राप्तानि सन्ति ।
उपमण्डलानि- ७
चिक्कमगळूरु, कडूरु, कोप्प, शृङ्गेरी, नरसिंहराजपुर, बाळेहोन्नूरु, मूडिगेरे, तरीकेरे
नद्यः
तुङ्गा भद्रा तुङ्गभद्रा
प्रमुखक्षेत्राणि
कळस, हिरेमगळूरु, शृङ्गेरी, होरनाडु, अम्बुतीर्थम्, किग्ग, खाण्डयसक्करेपदृण, नरसिंहराजपुरम् च ।
१. होरनाडु
होरनाडुक्षेत्रदेवतायाः प्राचीनम् आवासस्थानम् अस्ति अन्नपूर्णेश्वरीदेवालयः। अस्ति । यदा प्राचीनदेवालयः शिथिलः सञ्जातः तदा अनेकेभ्यः राज्येभ्यः शिल्पिनः अत्र आगताः । कमलदलाकारैः देवस्थानस्य निर्माणं कृतवन्तः । सर्वालङ्कारयुक्ता देवी अन्नपूर्णेश्वरी अत्र सुन्दरमूर्तिरुपेण अस्ति । अन्नपूर्णेश्वर्याः शिरसः उपरि सर्पफणायुक्तनागेन्द्रः सुरक्षां दधानः अस्ति इव शिल्पम् उत्कीर्णम् अस्ति । होरनाडुक्षेत्रम् अत्यन्तं सुन्दरं स्थानम् । प्रकृतिसौंदर्यानुभवः सुमधुरः भवति । सहस्रशः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति । सर्वेषां भोजनवसतिपूजादिव्यवस्थाः सन्ति । देवी अन्नपूर्णेश्वरी सर्वानन्ददायिनी अस्ति ।
२. शृङ्गेरी
तुङ्गातीरे स्थितं शृङ्गेरीक्षेत्रं मलेनाडुप्रदेशस्थं सुन्दरं स्थानम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं शृङ्गगिरिः इत्यपि जनाः कथयन्ति । पौराणिकदृष्ट्या ऋष्यश्रृङ्गमुनेः विभाण्डकमुनेः च तपोभूमिः । आदिशङ्कराचार्यैः अष्टमे शतके एव अत्र वेदान्तज्ञानपीठं शारदापीठं च स्थापितम् आसीत् । पुरी बदरी द्वारका उज्जयिनीपीठानि इव अत्रापि तपस्विनां विदुषां च केन्द्रं निर्मितम् आसीत् । शङ्कराचार्यैः स्थापितं श्रीचक्रं काश्मीरतः आनीता शारदाम्बामूर्तिः च अत्यंतमहत्वपूर्णविषयौ । चन्दनदारुशिल्पमयी मूर्तिः शृङ्गेरीपीठे स्थापितास्ति । अत्र श्रीमातरं ब्राहमी माहेश्वरी वैष्णवी इन्द्राणी चामुण्डा राजराजेश्वरी इति च पूजयन्ति । देशस्य शक्तिदेवतासु शारदाम्बाऽपि अन्यतमा अस्ति । १४ शतके निर्मितः विद्याशङ्करदेवालयः पूर्णतया शिलानिर्मितः कलारत्नः विभिन्नशैलीमिक्षणरुपश्च । विजयनगरशिल्पमपि अत्र पश्यामः । देवालयस्य द्वादश- स्तम्भाः द्वादशराशिनः सूचयन्ति । प्रतिमासं सूर्यस्य प्रथमकिरणं निर्दिष्टे स्तम्भे पतति । विश्वे एव शृङ्गेरीपीठस्य महत्त्वम् अधिकम् अस्ति । नवरात्रिपर्व अत्र विशेषेण प्रचलति । प्रतिदिनम् विद्यादानम् अन्नदानं ज्ञानदानं च सर्वदा प्रचलन्ति । तुङ्गानदीतीरे अधुनातनकाले शृङ्गेरीपीठस्य पूर्वतनयतीनां मूर्तयः सभामण्पाः उद्यानं च निर्मितानि सन्ति । वेदाध्ययनं वेदघोषः शास्त्राध्ययनं च अविरतं प्रचलति ।
कर्णाटकस्य सर्वप्रदेशतः लोकयानव्यवस्था अस्ति । रेलयानार्थं बीरुरु, कडूरु निस्थानपर्यन्तं सौकर्यम् अस्ति । श्रीमठे वासस्थलं भोजनं च काल्पितं भवति दूरभाषा-  ०८२६५-५०१२३
३.कळस
अगस्त्यमहामुनेः जन्मस्थलम् एतत् क्षेत्रमस्ति । कुम्भसम्भवः कुम्भोद्भवः इति च मुनेः नामनि स्तः । अगस्त्यमुनेः कारणात् ग्रामस्य कळस इति नाम आसीत् । भद्रानद्या एतत स्थलं द्वीपः इव कृतः अस्ति । अत्र पञ्चतीर्थानि सन्ति । प्रमुखः विशेषः नाम भद्रानदीतीरे स्थितं  कळसेश्वरं वरयितुं काशीतः  आगता गिरिजाम्बा अपि अत्र पूजिता भवति । फेब्रुवरी- मार्च मासेऽत्र त्रिदिनात्मकः रथोत्सवः प्रचलति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:चिक्कमगळूरुमण्डलम् वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
2.19 विशेषाविशेशलिंगमात्रालिंगानि गुणपर्वाणि
व्यासभाष्यम्
दृश्यानां तु गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते— तत्राकाशवाय्वग्न्युदकभूमयो भूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणामविशेषाणां विशेषाः । तथा श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि बुद्धीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि । एकादशं मनः सर्वार्थम् । इत्येतान्यस्मितालक्षणस्याविशेषस्य विशेषाः । गुणानामेष षोडशको विशेषपरिणामः ।
षडविशेषाः । तद्यथा—शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रं चेत्येकद्वित्रिचतुष्पञ्चलक्षणाः शब्दादयः पञ्चाविशेषाः, षष्ठश्चाविशेषोऽस्मितामात्र इति । एते सत्तामात्रस्यात्मनो महतः षदविशेषपरिणामाः । यत्तत्परमविशेषेभ्यो लिङ्गमात्रं महत्तत्त्वं तस्मिन्नेते, सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय विवृद्धिकाष्ठामनुभवन्ति । प्रतिसंमृज्यमानाश्च तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय यत्तन्निःसत्तासत्तं निःसदसन्निरसदव्यक्तमलिङ्गं प्रधानं तत्प्रतियन्तीति । एष तेषां लिङ्गमात्रः परिणामः । निःसत्ताऽसत्तं चालिङ्गपरिणाम इति । अलिङ्गावस्थायां न पुरुषार्थो हेतुः । नालिङ्गावस्थायामादौ पुरुषार्थता कारणं भवतीति । न तस्याः पुरुषार्थता कारणं भवति । नासौ पुरुषार्थकृतेति नित्याख्यायते । त्रयाणां त्ववस्थाविशेषाणामादौ पुरुषार्थता कारणं भवति । स चार्थो हेतुर्निमित्तं कारणं भवतीत्यनित्याख्यायते । गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तमयन्ते नोपजायन्ते । व्यक्तिभिरेवातीतानागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयिनीभिरुपजननापायधर्मका इव प्रत्यवभासन्ते । यथा देवदत्तो दरिद्राति । कस्मात्? यतोऽस्य म्रियन्ते गाव इति । गवामेव मरणात्तस्य दरिद्रता न स्वरूपहानादिति समः समाधिः । लिङ्गमात्रमलिङ्गस्य प्रत्यासन्नं, तत्र तत्संसृष्टं विविच्यते क्रमानतिवृत्तेः । तथा षडविशेषा लिङ्गमात्रे संसृष्टा विविच्यन्ते । परिणामक्रमनियमात। तथा तेष्वविशेषेषु भूतेन्द्रियाणि संसृष्टानि विविच्यन्ते । तथा चोक्तं पुरस्तात। न विशेषेभ्यः परं तत्त्वान्तरमस्तीति विशेषाणां नास्ति तत्त्वान्तरपरिणामः । तेषां तु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्यायिष्यन्ते ॥१९॥
सम्बद्धाः लेखाः
पतञ्जलिः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
एलिजाबेथ प्रथम
विख्यात व्यक्तिः
श्रेणीःजीवनी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:जीवनी
बहरामपुर
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पावगडविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति पावगडविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १३७। पावगडविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या तुमकूरुमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । पावगडविषये अधिकविवरणार्थं पावगड इति पृष्ठं पश्यन्तु । एतत् क्षेत्रम् अनुसूचितजातीयानां कृते (SC) आरक्षितम् अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
१५५६
१५५६ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः अधिवर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
कृष्णनगर
नदिया मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिल गेट्स
श्रेणीःजीवनी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:अमेरिकादेशीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बारासात
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गम्भीरा नदी (राजस्थान्)
गम्भरा नदी अथवा उत्तङन् नदी एका प्रातिकालिकनदी भवति। सा राजस्थाने आरभ्य उत्तरप्रदेशे यमुनायाम् मिलति। बनगङ्गा, सेषा, खेर्, पार्बति आदयः अस्य पोषकनद्यः भवन्ति।
अस्याः आरन्भः राजस्थाने करौली इति स्थाने भवति। सा हिन्दौन् नगरम् परिक्रम्य भरतपुरेन गच्छति । धौलपुरमन्डले  सा राजस्थानम् तरति। पुनः मैनपुरिमण्डले उत्तरप्रदेशम् प्रविशति। तत्र सा अन्ते यमुनाम् सङमति
भरतपुरे सा केवलदेव राष्ट्रीयोद्यानस्य प्रधान जलस्रॉतः भवति।
नदीतटः
वनगङ्गायाः पॉषकनदी सन्वान् तिल्दा नदिम् सम्गम्य पुनः वनगम्गायाम् मिलति। सा वनगङ्गा पुनः गम्भीरा नदिम् पोषयति। अतः गम्भीराख्या इयम् नदी चतुर्णाम् नदीनाम् जलम् वहति। मैनपुर्याम् गम्भीरा यमुनापुष्टिम् करोति.
मेघदूत
कालिदासः मेघदूते अस्याः नद्या प्रस्तावम् करोति। in his poem Meghadootam beautifully describes the river Gambhira. There the poet said to Megha, "She is eager to receive you, so do not look away from her. " "Don't pick up the rest of her watery clothes, which by default are skinny and like handcuffs that are like riverbanks." It can be read as a temporary river status.
बाह्यबन्धाः
वर्गः:भारतस्य नद्यः वर्गः:Category:राजस्थानस्य नद्यः
५५०
५५० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं सामान्यवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे वाग्भटस्य कृतिः "अष्टाङ्गहृदयम्" प्रकाशितम् ।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५५० ५५० वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कर्णाटकराज्यस्य विशेषधूमशकटयानानि
हासनमङ्गलूरुधूमशकटयानम्
विशेष धूमशकटयानानुभवः हासनतः मङ्गलूरुपर्यन्तम् धूमशकटयानमार्गः सम्पूर्णे वनप्रदेशे घट्टप्रदेशे च भवति । अस्य दीर्घता १८९ कि.मी । क्रिस्ताब्दे २००७ तमे वर्षे बेङ्गलूरुतः मैसूरु, तथा हासनतः मङ्गळूरुपर्यन्तं धूमशकटयानम् आरब्धम् अस्ति । इदानीं दिने एकवारं, रात्रौ च एकवारं यानव्यवस्था अस्ति । पश्चिमघट्टप्रदेशतः सागरतीरपर्यन्तमस्ति अयं धूमशकटमार्गः । घट्टप्रदेशे सावधानतया यानं गच्छति । सर्वतः प्रपाताः पर्वतशिखराणि निर्झराः, नद्यः, सेतवः, सुरङ्गमार्गाः प्रवासिजनानां रोमाञ्चनकारणानि भवन्ति । ९१ सेतवः, ३७ सुरङ्गमार्गाः च सन्ति । अतिदीर्घः सुरङ्गमार्गः ५९८ मीटरदीर्घः अस्ति । शरावतीसेतुः दीर्घः सेतुः अस्ति । ११० वक्रमार्गाः भवन्ति । दुर्गमप्रदेशे गच्छत् एतत् विशेषधूमशकटयानं गमनसमये आनन्दरायकम् अस्ति । पूर्णीमायाः रात्रौ तु अनेन यानेन प्रवासः अलौकिकम् आनन्दं ददाति । प्राकृतिके वातावरणे एव एषः धूमशकटमार्गः निर्मितः अस्ति ।
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आङ्ग्लभाषा
आङ्ग्ल (English) इति हिन्द-यूरोपीयभाषाकुटुम्बस्य पाश्चात्यजर्मनिकभाषा अस्ति, या मूलतः प्रारम्भिकमध्ययुगस्य इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य निवासिनः भाषितवन्तः । इदानीं भारतदेशस्य अधिकृतभाषासु अन्यतमा अस्ति । देशे बहुशः छात्राः अनेन भाषामाध्यमेन एव पठन्ति । अस्याः वर्णामालायां २६ अक्षराणि सन्ति । लेखनसौकर्यार्थम् इति तेषां रूपद्वयम् अस्ति । ते यथा –
बृहदक्षराणि (uppercase letters): A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
लघ्वक्षराणि (lowercase letters): a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z
तेषु ५ स्वराः यथा – A(a), E(e), I(i), O(o), U(u) अन्ये व्यञ्जानानि भवन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अहं ब्रह्मास्मि (चलच्चित्रम्)
पृष्ठभूमिः
भारतीयचलच्चित्रप्रायोजकसंस्थासु "द बॉम्बे टॉकीझ स्टूडियोझ" अन्यतमा अस्ति। ८५ तः अधिकेभ्यः वर्षभ्यः पुरातना इयं संस्था त्रिभिः अन्यसंस्थाभिः सह स्थापिता जाता। ताः त्रीस्रः संस्थाः क्रमेण "बॉम्बे टॉकीझ पिक्चर्स", "बॉम्बे टोकीझ लैबोरेट्रीझ", "द बॉम्बे टॉकीझ लिमिटेड" च। चतुराः अपि संस्थाः १९३४ मध्ये स्थापिताः। कालान्तरे "द बॉम्बे टॉकीझ स्टूडियोझ" जम्बूद्वीपस्य प्रथमा आधुनिकसंस्थात्वेन स्थानम् अलभत। एतस्याः संस्थायाः चलच्चित्रेषु कार्यकर्तारः निर्देशकाः, गायकाः, सङ्गीतकाराः च चलच्चित्रक्षेत्रे ख्यातिं प्राप्तवन्तः। बॉम्बे टॉकीझ-संस्थया राजनारायणस्य नेतृत्वे भारतेन सह जम्बूद्वीपस्य चलच्चित्रस्य जगति विश्वसनीयता वर्धिता इति मन्यते।
अहं ब्रह्मास्मि
"अहं ब्रह्मास्मि"-नामकस्य चलच्चित्रस्य निर्मात्री कामिनी दूबे अस्ति। चलच्चित्रस्यास्य निर्माणं "द बॉम्बे टॉकीझ स्टूडियोझ"-संस्थया बॉम्बे टोकीझ फाउण्डेशन, विश्वसाहित्यपरिषद्, वर्ल्ड लिटरेचर काउँसिल, आझाद ट्रस्ट इत्येतासां संस्थानां सहयोगेन निर्मातम् अस्ति। चलच्चित्रस्यास्य लेखकः, निर्देशकः, सम्पादकश्च "आझादः" अस्ति। चलच्चित्रमिदं "राष्ट्रपुत्र"-नामकस्य हिन्दीचलच्चित्रस्य भाषान्तरणम् अस्ति। "अहं ब्रह्मास्मि" इति राष्ट्रपुत्र-नामकस्य हिन्दीचलच्चित्रस्य संस्कृतसंस्करणस्य नाम। राष्ट्रपुत्र-चलच्चित्रं संस्कृतेन सह अन्यासु अष्टाविंशतिः (२८) भाषासु अनुदितम् अस्ति। राष्ट्रपुत्रस्य फ्रान्सादिदेशेषु प्रसिद्धम् अभवत्। एवं तु आदिशङ्कराचार्यः इत्यादीनि संस्कृतचलच्चित्राणि प्रसिद्धानि सन्ति, परन्तु आधुनिकधारायाः संस्कृतमाध्यमेन एतत् प्रप्रथमं चलच्चित्रं मन्यते।
स्वरव्यवस्था
वर्गः:संस्कृतभाषाशास्त्रम् वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अहं ब्रह्मास्मि (चलच्चित्रम्)
प्रचारः
प्रचारकार्यार्थम् "अहं ब्रह्मास्मि"-चलच्चित्रस्य अभिनेता आझादः विभिन्नानां नगराणां, महानगराणां च भ्रमणं करोति। २०१९ तमवर्षस्य जुलाई-मासस्य द्वाविंशे (२२/७/२०१९) दिनाङ्के नवदेहल्यां चलच्चित्रस्य अस्य प्रचारकार्यक्रमः जातः आसीत्। २०१९ तमवर्षस्य सितम्बर-मासस्य तृतीये (०३/०९/२०१९) दिनाङ्के गुजरातराज्यस्य कर्णावती-महानगरे प्रचारकार्यक्रमः भविता। कर्णावत्याः विश्वविद्यालयविस्तारे अतीरा-परिसरः AMA इति प्रसिद्धः, स एव प्रचारकार्यक्रमस्य स्थानम्। चलच्चित्रस्य अस्य प्रकाशनं शीघ्रं हि भविष्यति इति निर्मातृगणस्य कथनम् अस्ति।
सन्दर्भः
वर्गः:संस्कृतचलच्चित्राणि
चीनीभाषा
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५५७
१५५७ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५५७ १५५७ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कोल्लम-मण्डलम्
कोल्लम-जनपदम् (Kollam district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कोल्लमनगरम् ।
भौगोलिकम्
कोल्लम-मण्डलस्य विस्तारः २४९२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे तमिऴनाडुराज्यम्, पश्चिमे अरबी समुद्रम्, उत्तरे अलप्पुळाजनपदम्, दक्षिणे तिरुवअनंतपुरम-जनपदम् च अस्ति । अत्र मुख्यतय नद्यौ स्तः इतिक्कर, कल्लाड च ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं रत्नागिरिमण्डलस्य जनसङ्ख्या २,५८५,२०८ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १०३८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १०३८ जनाः । २००१-१११३ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १.७२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००६ अस्ति । अत्र साक्षरता ९३.७७ % अस्ति
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहवः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:केरळराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सवणूरु वृक्षसमूहः
सवणूरु वृक्षदेवालयः हावेरीमण्डलस्य प्रसिद्धं स्थानम् अस्ति सवणूरुनगरम् । पूर्वम् एतत् सवणूरु- संस्थानस्य मुख्यस्थानमासीत् । पूर्वतनराजमन्दिराणां महाद्वाराणां चिह्नानि अधुनापि सन्ति । कल्मठप्रदेशे ऐतिहासिकाः दैत्याकारकाः बृहद्वृक्षाः सन्ति । अनेकेभ्यः शतकेभ्यः एते वृक्षाः अद्भुतम् अनुभवं यच्छन्तः सन्ति । वृक्षस्य गात्रम् वीक्ष्य सर्वे विस्मिताः भवन्ति । स्थानीयजनाः एतान् वृक्षान् ’दोड्डहुणसेमर अथवा ‘गोड्डुहुणसेमर’ इति कथयन्ति । एते वृक्षाः बाम्बिकेषियाजातीयाः इति वृक्षशास्त्रज्ञानाम् अभिप्रायः अस्ति । एतेषां भूस्थरीयपरिधिः १२ मीटर् मिता अस्ति । अग्रभागे न्यूनगात्राः सन्ति । नवम्बर् डिसेम्बरमाससमये एतेषु पुष्पाणि विकसन्ति । उर्वारुकम् इव अस्य फलानि भवन्ति । कपयः एतानि फलानि खादन्ति । अतः कपीनां आहारदायकाः वृक्षाः इति च जनाः कथयन्ति । एतेषु फलेषु च औषधीयाः गुणाः सन्ति । एतेषां वृक्षाणाम् परिधिः क्रमशः १४.६० मीटर्, ११.९७ मीटर्, ६१.६३ मीटरच सन्ति । औन्नत्यं क्रमशः १६.५० मीटर् १५.४० मीटर, १६.५० मीटर च सन्ति । एते वृक्षाः  सदा शितलां छायां यच्छन्ति । एतेषां अधः स्यापितः आहारः दुष्टः न भवति । वृक्षाणां अधः ये तिष्ठन्ति तेषाण्नां शीघ्रं शीतबाधा भवति । सर्वः अनुभवः तत्र गत्वा एव प्राप्तव्यः।
धूमशकटमार्गः
बेङ्गळूरु-हुब्बळ्ळीमार्गे सवणूरु निस्थानमस्ति । निस्थानतः ५ कि.मी ।
वाहनमार्गः
धारवाडतः८० कि.मी । हुब्बळ्ळीतः ६० कि.मी
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
बर्न्हार्ड रीमन
thumb|right|बर्न्हार्ड रीमन विख्यात व्यक्तिः
श्रेणीःजीवनी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मेदिनीपुर
पश्चिम मेदिनिपुर् मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शिराविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति शिराविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १३६। शिराविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या तुमकूरुमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । शिराविषये अधिकविवरणार्थं शिरा इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
चित्रदुर्गविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति चित्रदुर्गविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या ९९। चित्रदुर्गविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या चित्रदुर्गमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । चित्रदुर्गविषये अधिकविवरणार्थं चित्रदुर्गम् इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आग्रादुर्गः
अद्वितीयं वास्तुकौशलम्
आग्रादुर्गं मोगलवंशीयानां शासकानां वैभवस्य प्रतीकम् अस्ति । इदम् उत्तरप्रदेशे विद्यते । तेषां शासनस्य उत्तुङ्गस्थितौ चक्रवर्ती शाहजहानः १६३८-१६४८ वर्षयोः मध्ये दुर्गम् एतत् निर्मितवान् । दुर्गं परितः रक्षणदृष्ट्या महाप्राकारद्वयं श्वेतशिलया निर्मितम् अस्ति। बाह्यप्राकारः ७० पादमितः, अपरः च ३० पादमितः । तयोः मध्ये खाते मकराः भवन्ति, खातप्राकारयोः मध्ये विद्यमाने स्थले व्याघ्राः भवन्ति स्म । 'दीवान्-इ-आम्'नामके सभागृहे चक्रवर्ती जनसन्दर्शनं करोति स्म । कृष्णशिलया निर्मिते सिंहासने सः उपविशति स्म । विशिष्टानां जनानां मेलनाय 'दीवान्-ई-खास'नामकं सभागारम् आसीत्, यत्र श्वेतशिलासनं भवति स्म । मल्लिकासौधे आधिक्येन शाहजहानस्य प्रिया पत्नी मुमताज वसति स्म, या च चतुर्दशपुत्रान् प्रसूय दिवङ्गता । तदनन्तरवर्षेषु शाहजहानः अत्रैव बन्दीकृतः । स्वस्य अन्तिमेषु दिनेषु ततः एव यमुनातीरस्थं ताजभवनं पश्यन् सः कालं यापितवान् ।
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तम्लुक
पूर्व मेदिनिपुरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फ्लोरेन्स नैटिन्गेल
thumb|right|फ्लोरेन्स नैटिन्गेल विख्यात व्यक्तिः
श्रेणीःजीवनी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अलीराजपुरमण्डलम्
अलीराजपुरमण्डलम् (अलीराजपुर जिला, Alirajpur district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अलीराजपुरम् इति नगरम् ।
भौगोलिकम्
अलीराजपुरमण्डलस्य विस्तारः २,१६५.२४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे धारमण्डलं, पश्चिमे गुजरातराज्यम्, उत्तरे झाबुआमण्डलं, दक्षिणे बडवानीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले नर्मदानदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अलीराजपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७,२८,९९९ अस्ति । अत्र ३,६२,५४२ पुरुषाः, ३,६६,४५७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २२९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २२९ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.४५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०११ अस्ति । अत्र साक्षरता ३६.१०% अस्ति ।
उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अलीराजपुरम् २ जोबट ३ भाभरा ।
कृषिः वाणिज्यं च
अस्मिन् मण्डले वन्यविस्तारः अधिकः । अस्य विस्तारस्य जठ्ठीवाडा इति नाम । अयं विस्तारः ‘मिनि काश्मीर’- इति विख्यतोऽस्ति । महुवानामकं पुष्पम् तत्र प्राप्यते । मदिरायाः निर्माणे महुवा-नामकस्य पुष्पस्य उपयोगः अस्मिन् मण्डले भवति इति विशेषः ।
कठ्ठीवाडा-अरण्यम्
अयम् अरण्यं गाढम् अस्ति । अयम् अरण्यं ’मिनि काश्मिर’ इति अपि प्रसिद्धमस्ति । अयं विस्तृतम् अरण्यमस्ति ।
कठ्ठीवाडा-जलप्रपातः
अस्मिन् मण्डले स्थिते कठ्ठीवाडा-अरण्ये अयं जलप्रपातः अस्ति । इदम् अतिरमणीयस्थलम् अस्ति । वृष्टिकाले अधिकसङ्ख्यायां जनाः तत्र गच्छन्ति । वृष्टिकाले इदं स्थलम् हरितमयं भवति येन कारणेन भ्रमणे आनन्दः आयाति । तत्र गत्वा जनाः स्वकीयान् क्लेशान् विस्मृत्य प्रफुल्लिताः भवन्ति ।
मथवाड
अस्य मण्डलस्य दक्षिणभागे इदं स्थलम् स्थितमस्ति । इदं स्थलं परितः विन्ध्याचलपर्वतश्रृङ्खला अस्ति । इदं स्थलं उन्नतक्षेत्रे स्थितमस्ति । तत्र वन्यप्राणिनः बहवः सन्ति । अस्मिन् स्थले ’काजलरानी’ इत्यस्याः प्रसिद्धं मन्दिरमपि अस्ति । मथवाड-प्रदेशे अपि गाढम् अरण्यमस्ति यस्मिन् भल्लुकः, शशः, सिंहः, चित्रव्याघ्रः, व्याघ्रः इत्यादयः वन्यप्राणिनः सन्ति । इदं स्थलं मध्यप्रदेश-गुजरातराज्ययोः सीमायां स्थितम् अस्ति । तेन कारणेन अत्रस्थजनानां वेशभूषा, भाषा, संस्कृतिः च गुजरातराज्यजनसदृशी अस्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://alirajpur.nic.in/ http://www.bharatbrand.com/english/mp/districts/Alirajpur/Alirajpur.html
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
जयतू सुरभारती ग्रन्थः
चित्रपाठ्यम्=|लघुचित्रम्|जयतु सुरभारती ग्रन्थः
जयतु सुरभारती ग्रन्थः
अधिकांशतो निबन्धाः आकाशवाणीतः प्रचारिताः प्रसारिताश्र्च । तत्र केचन निबन्धाः वैदिक साहित्य्-संबंद्धा वर्तेन्ते। तदयथा- वेदेषु भौतिकविज्ञान-सूत्राणि,वेदेषु राज्यशासनपद्धतिः,वेदेषु राष्ट्धर्मो विश्र्वधर्मश्र्चेत्यादयः,केचन निबन्धा महापुरूषाणां जीवन​-चरित​-संबद्धाः सन्॔ति॔। तदयथा- श्री रामचन्द्रावतरणम्, जवाहरलाल नेहरूः,श्री राजेन्द्रप्रसादः,श्री वल्लभभाई पटेलः, श्री मोक्षमुलरः,श्री नानकदेवश्र्चेत्यादयः। केचन निबन्धा नैतिक​-विषयान् अवलम्बन्ते । तदयथा- वसुधैव कुटुम्बकम्, भीष्म​-पितामहस्य् ज्ञानोपदेशः, आत्मैव हात्मनो बन्धुः,इत्यादयः। केचन विविध- विषयका अपि निबन्धाः सन्ति। तद् यथा -प्रदुषण-समस्या ,विदेशेषु संस्कृतस्य प्रसारः,पुरा संस्कृतस्य लोकव्यवहारः प्रभृतयः। आशासे ग्रन्थोऽयं विदुषां समादरं प्राप्यति, तेषां मनोरञ्जनार्थं च भविष्यति।
उल्लेखः
"https://www.exoticindiaart.com/book/details/collection-of-sanskrit-essays-NZG297/" />
ref:<references group="https://www.exoticindiaart.com/book/details/collection-of-sanskrit-essays-NZG297/" />https://www.exoticindiaart.com/book/details/collection-of-sanskrit-essays-NZG297/
५५१
५५१ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५५१ ५५१ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हिन्दुपुरम् (लोकसभा मण्डलम् )
भारते आन्ध्रा प्रदेश् राज्ये विराजमानेषु पन्चविम्शति लोकसभा मण्डलेषु एकः भवति हिन्दुपुरः लॉकसभा निर्वाचनक्षेत्रः। तत्र सप्त नियमसभा मण्डलानि सन्ति। अयम् अनन्तपुर मण्डले भवति.
कैंटोनी भाषा
कैंटोनीनाम काचित् भाषा अस्ति।
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फ्रान्कलिन डेलानो रोज़वेल्ट
विख्यात व्यक्तिः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
अलीपुरम्
अलीपुरम् दक्षिण २४ परगणामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
१५५८
१५५८ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५५८ १५५८ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
हिरियूरुविधानसभाक्षेत्रम्
कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति हिरियूरुविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १००। हिरियूरुविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या चित्रदुर्गमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या चित्रदुर्गलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति । हिरियूरुविषये अधिकविवरणार्थं हिरियूरु इति पृष्ठं पश्यन्तु ।
वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कुतस्त्वा कश्मलमिदं...
कुतस्त्वा कश्मलमिदम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुन म् असमये कापुरुषत्वं कुतः त्वयि उद्भूतम् ? इति पृच्छति । पूर्वस्मिन् श्लोके सञ्जयः धृतराष्ट्र म् उद्दिश्य श्रीकृष्णार्जुनयोः संवादस्य आरम्भम् अकरोत् । सः वदति यत्, अर्जुनं मधुसूदनः एतानि वाक्यानि अवदत् इति । एवम् अत्र भगवान् अर्जुनम् उद्दिश्य तस्य युद्धोपरामस्य निर्णयं वारयितुं प्रत्यनम् आरभते । अत्र भगवान् कथयति यत्, हे अर्जुन ! एतस्मिन् विषमे प्रसङ्गे तव मनसि कुत एष कापुरुषतापूर्णः विचारः समागतः ? एतादृशाः विचाराः श्रेष्ठपुरुषस्य मनसि कदापि नोद्भवन्ति । एते विचाराः अस्वर्गम्, अकीर्तिं च प्रापयन्ति इति ।
श्लोकः
श्रीभगवानुवाच -
पदच्छेदः
कुतः, त्वा, कश्मलम्, इदम्, विषमे, समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टम्, अस्वर्ग्यम्, अकीर्तिकरम्, अर्जुन ॥
अन्वयः
अर्जुन ! विषमे अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरम् इदं कश्मलं कुतः त्वा समुपस्थितम् ?
अर्थः
हे अर्जुन ! क्लिष्टसमये असाधुसेवितम्, अस्वर्गफलम्, अयशस्करं च एतादृशं चित्तकालुष्यं कथं त्वां समागतम् ?
भावार्थः
'अर्जुन'  एतस्य सम्बोधनपदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, त्वं स्वच्छः, निर्मलः, शुद्धान्तःकरणः असि । अतः तव स्वभावे एतादृशी कापुरुषता न भवेत् । तथापि त्वयि एषा कापुरुषता कुतः सम्प्राप्ता ?
'कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्' –  भगवान् आश्चर्यं प्रकटयन् अर्जुनं कथयति यत्, सद्यः युद्धस्य प्रसङ्गे तव मनसि शूरवीरतायाः, उत्साहस्य च विचाराः आगच्छेयुः, परन्तु अस्मिन् अनुपयुक्ते समये तव मनसि कापुरुषतायाः विचाराः कुतः सम्प्राप्ताः ?
'कुतः' इत्यस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, एतस्याः कापुरुषतायाः विचारः तव नास्ति, अपि तु आगन्तुकः विचारः अस्ति, यः दीर्घकालं यावत् न स्थास्यति इति ।
'समुपस्थितम्' – इत्यस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, एतस्याः कापुरुषतायाः प्रभावः न केवलं तव वचनेषु अस्ति, अपि तु तव क्रियायाम् अपि अस्ति । एवं सा तव व्यक्तित्वे पूर्णतया आक्रमणम् अकरोत्, येन त्वं धनुष्काण्डं त्यक्त्वा स्थितोऽसि ।
'अनार्यजुष्टम्' – इत्यस्य पदस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, ज्ञानी श्रेष्ठः मनुष्यः एतादृशान् विचारान् न करोति । स स्वकल्याणस्य उद्देश्यं पश्यति । अतः श्लोकस्यास्य उत्तरार्धे भगवान् प्रप्रथमम् एतस्य पदस्य उपयोगं कृत्वा अस्थाने कापुरुषतापूर्णविचारान् श्रेष्ठपुरुषाः न कुर्वन्ति इति सङ्केतयति । यतः सा कापुरुषता स्वकल्याणस्य मार्गम् अवरुणद्धि । श्रेष्ठपुरुषाः प्रवृत्तौ, निवृत्तौ च स्वकल्याणस्यैवोद्देश्यं साधयितुं प्रयतन्ते । तेषु स्वकर्तव्यं प्रति कापुरुषत्वं न जायते । परिस्थित्यनुगुणं यत् कर्तव्यं श्रेष्ठजनानां सम्मुखं समायाति, तत् कल्याणप्राप्तेः उद्देशस्य साधनत्वेनैव ते पश्यन्ति । ते तत् कार्यम् उत्साहेन सह तत्परतापूर्वकं साङ्गोपाङ्गं कुर्वन्ति । ते तव सदृशं कापुरुषत्वं प्रदर्श्य कर्तव्यकर्मभ्यः न उपरमन्ति । अतः युद्धरूपिणः प्राप्तकर्तव्यात् उपरतिः ते कल्याणकरः नास्ति ।
'अस्वर्ग्यम्' – कल्याणस्य विषये अविचिन्त्यापि सांसारिकसुखं प्रति जागृतः भवति चेदपि, संसारात् स्वर्गलोकः उच्चः अस्ति । परन्तु ते कापुरुषतैषा स्वर्गलोकस्य सुखम् अपि अपक्रक्ष्यति । अर्थात् युद्धात् उपरतित्वात् स्वर्ग्यसुखात् त्वं वञ्चितः भविष्यसि ।
'अकीर्तिकरम्' – यदि स्वर्गप्राप्तिः ते लक्ष्यं नास्ति, तर्ह्यपि सत्पुरुषः जगति कीर्तिं प्राप्तुं कर्माणि करोति । परन्तु ते एषा कापुरुषता इह लोकेऽपि कीर्तिदा (यश) नास्ति, अपि तु अपकीर्तिदा अस्ति । अतः ते कापुरुषतायाः उद्भव एव अयोग्यः अस्ति ।
अधिकवाचनाय
2 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जर्मनभाषा
जर्मन इत्येषा काचित् भाषा अस्ति।
वर्गः:विदेशीयभाषाः वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कण्णुरमण्डलम्
कण्णुरमण्डलम् (Kannur district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कण्णुरनगरम् ।
भौगोलिकम्
कण्णुरमण्डलस्य विस्तारः २९९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे वायनाडमण्डलम्, पश्चिमे अरबी समुद्रम्, उत्तरे कासारगोडमण्डलम्, दक्षिणे कोझिकोडेमण्डलम् च अस्ति । अत्र मुख्याः नद्यः सन्ति वळ्ळपत्तनम्, कुप्पम्, माहे, अन्जरकन्डि, थलस्सेरे, रामपुरम्, पेरुम्बा च ।
जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं कण्णुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या २,४१२,३६५ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ८१३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८१३ जनाः । २००१-११३३ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४.८६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००६ अस्ति । अत्र साक्षरता ९५.४१ % अस्ति
वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहवः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:केरळराज्यस्य मण्डलानि वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फ्रान्क विल्चेक
विख्यात व्यक्तिः
श्रेणीःजीवनी
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पुरुलिया
पुरुलिया मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।
स्थलम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हैदराबाद्, पाकिस्थानम्
अड्वानी महोदयस्य शिक्षणम् अत्र अभवत्।
वर्गः:पाकिस्तानस्य नगराणि वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फ्रेडेरिक रेन्स
विख्यात व्यक्तिः
हिन्दूधर्मः
लघुचित्रम्| ॐ इति हिन्दूधर्मे धार्मिकप्रतीकरूपेण प्रयुक्तं देवनागरीलिपिकं शैलीकृतं अक्षरम् हिन्दुधर्मः कश्चन प्राचीनः धर्मः अस्ति। न केवलं धर्मः अपि तु सः जीवनपद्धतिरपि अस्ति । हिन्दुधर्मस्य अनेकाः देवताः सन्ति तथा च दक्षिणां एशियायां मुख्यतया भारते नेपालदेशे च व्यापकरूपेण प्रचलति । हिन्दुधर्मः विश्वस्य प्राचीनतमः धर्मः अस्ति इति जनाः मन्यन्ते । हिन्दुजनाः मानव-इतिहासात् परं सनातनधर्मः इति निर्दिशन्ति सनातनधर्मस्य अनुयायिनः सनातनयः इति प्रसिद्धाः सन्ति तथा च सनातनधर्मस्य नाम आङ्ग्लभाषायां अनन्तधर्मः अथवा शाश्वतधर्मः इति अनुवादयति । विद्वांसः हिन्दुधर्मं भिन्न-भिन्न-भारतीय-संस्कृतीनां परम्पराणां च संयोजनं इति मन्यन्ते, विविधमूलानि सन्ति । हिन्दुधर्मस्य संस्थापकः नास्ति तथा च हिन्दुधर्मस्य उत्पत्तिः अज्ञाता अस्ति ।  इति । हिन्दुधर्मस्य मूलं सिन्धु उपत्यकासभ्यतायां वर्तते | भारते धर्मस्य अवधारणा नासीत्, हिन्दुधर्मः च धर्मः नासीत् । धर्मरूपेण हिन्दुधर्मस्य विकासः ५०० ईपूतः ३०० ईपूपर्यन्तं वैदिककालस्य (१५०० ईपूतः ५०० ईपूपर्यन्तं) अनन्तरं आरब्धः । हिन्दुधर्मे दर्शनानां विस्तृतश्रेणी अस्ति, तथा च संस्कारः, ब्रह्माण्डविज्ञानम्, ग्रन्थाः, पवित्रस्थलानां तीर्थयात्रा इत्यादिभिः अवधारणाभिः सम्बद्धः अस्ति । हिन्दुग्रन्थाः श्रुतिः ("श्रुतः") स्मृतिः ("स्मृताः") च इति विभक्ताः सन्ति । एतेषु ग्रन्थेषु दर्शनशास्त्र, पौराणिककथा, वैदिकयज्ञः, योगः, आगमसंस्कारः, मन्दिरनिर्माणं च, इत्यादीनां बहूनां चर्चा कृता अस्ति ।  हिन्दुधर्मस्य प्रमुखशास्त्राणि वेदोपनिषदः, भगवद्गीता, आगमाः च सन्ति ।
फ्रेडेरिक रेन्स
श्रेणीःजीवनी
हिन्दूधर्मः
मानवजीवनस्य ४ लक्ष्याणि वा उद्देश्यानि वा सन्ति, यथा धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्ष; कर्म, संसारः (पुनर्जन्मचक्रः), नानायोगाः ( मोक्षप्राप्त्यर्थं मार्गा वा अभ्यासाः) च । हिन्दुसंस्कारेषु पूजा तथा पाठः, ध्यानं, परिवारप्रधानाः गमनसंस्काराः, वार्षिकपर्वाः, नैमित्तिकतीर्थयात्राः च सन्ति । केचन हिन्दुः स्वसामाजिकलोकं त्यक्त्वा मोक्षसाधये संन्यासी भवन्ति। हिन्दुधर्मः प्रामाणिकता, अहिंसा, धैर्यं, आत्मसंयमं, करुणा इत्यादीनि शाश्वतकर्तव्यं विधीयति । हिन्दुधर्मस्य चत्वारः बृहत्तमाः सम्प्रदायाः वैष्णवधर्मः, शैवधर्मः, शक्तिवादः, स्मार्टवादः च सन्ति |
फ्रेडेरिक रेन्स
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:विदेशीयाः वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हिन्दूधर्मः
अरबीभाषायां अल-हिन्द् इति पदं सिन्धुनद्याः पारं निवसतां जनान् निर्दिशति स्म ।
पश्चात् केषुचित् संस्कृतग्रन्थेषु यथा परवर्तीषु काश्मीरस्य राजतरङ्गिणीषु (हिन्दुका, c. 1450) तथा च चैतन्यचरितमृतं चैतन्यभागवतं च सहितं केषुचित् 16-तः 18 शताब्द्याः बङ्गलागौडियावैष्णवग्रन्थेषु हिन्दुपदस्य प्रयोगः अभवत् एते ग्रन्थाः हिन्दुभ्यः मुसलमानेभ्यः भेदं कुर्वन्ति स्म ये यवनाः (विदेशिनः) अथवा म्लेच्छाः (बर्बराः) इति उच्यन्ते, १६ शताब्द्याः चैतन्यचरितमृतग्रन्थः १७ शताब्द्याः भक्तमालाग्रन्थे च " हिन्दुधर्म " इति वाक्यस्य प्रयोगः कृतः १८ शताब्द्याः अन्ते यूरोपीयव्यापारिणः उपनिवेशकाः च भारतीयधर्मानाम् अनुयायिनां सामूहिकरूपेण हिन्दुः इति वक्तुं आरब्धवन्तः |
परिभाषा
हिन्दुधर्मः आध्यात्मिकता -परम्परा-विषये विचारेषु विविधः अस्ति, परन्तु तस्य कोऽपि पादरी-व्यवस्था, न कोऽपि निःसंदेह-धार्मिक-अधिकारः, न कोऽपि शासक-संस्था, न भविष्यद्वादिः (भविष्यद्वादिः) न च कोऽपि बाध्यकारी पवित्रग्रन्थः हिन्दुः बहुदेववादी, सर्वेश्वरवादी, एकेश्वरवादी, एकवादी, अज्ञेयवादी, नास्तिकता वा मानवतावादी वा भवितुम् अर्हन्ति ।  २. हिन्दुधर्मस्य विस्तृततायाः, मुक्ततायाः च कारणात् परिभाषायाः आगमनं कठिनम् अस्ति ।  हिन्दुधर्मः धर्मः, धार्मिकपरम्परा, धार्मिकप्रत्ययानां समुच्चयः, "जीवनपद्धतिः" इति परिभाषितः अस्ति ।
भारतस्य तस्य संस्कृतिधर्माणां च अध्ययनं, "हिन्दुधर्मस्य" परिभाषा च उपनिवेशवादस्य हितेन, धर्मस्य पाश्चात्यसंकल्पनाभिः च आकारिता अस्ति १९९० तमे वर्षात् आरभ्य ते प्रभावाः तस्य परिणामाः च हिन्दुधर्मस्य विद्वांसः मध्ये वादविवादस्य विषयः अस्ति, भारतविषये पाश्चात्यदृष्टिकोणानां समीक्षकैः अपि तेषां कार्यभारः कृतः ।
प्रत्ययाः
दक्षिणतः|लघुचित्रम्|200x200अणवः| हलेबिडुनगरस्य होयसालेश्वरमन्दिरे मन्दिरस्य भित्तिफलकस्य राहतमूर्तिः, त्रिमूर्ति : [[ब्रह्मा, शिवः, विष्णुः च प्रतिनिधित्वं करोति | ]] हिन्दु-प्रत्ययेषु धर्मः (नीतिशास्त्र/कर्तव्यं), (जन्म-जीवन-मृत्यु-पुनर्जन्मयोः निरन्तरचक्रम्), कर्म (प्रत्येकस्य कर्मस्य प्रतिक्रिया भवति), मोक्षः (संसारात् मुक्तिः अथवा अस्मिन् मुक्तिः) अन्तर्भवति (किन्तु एतेषु एव सीमिताः न सन्ति) जीवनम्), विविधाः योगाः (मार्गाः अभ्यासाः वा) च।
पुरुषार्थाः (मनुष्यजीवनस्य उद्देश्याः) २.
हिन्दधर्मेन मानवजीवनस्य चत्वारि सम्यक् लक्ष्याणि वा उद्देश्यानि वा स्वीकृतानि सन्ति : धर्मः, अर्थः, कामः मोक्षः च । एते पुरुषार्थाः ।
धर्म (धर्म, नैतिकता) २.
धर्मः हिन्दुधर्मे मानवस्य महत्त्वपूर्णेषु लक्ष्येषु अन्यतमः इति मन्यते । धर्मः महत्त्वपूर्णः इति मन्यते यतोहि धर्मः एव ब्रह्माण्डस्य जीवनस्य च चालनं सम्भवं करोति, तथा च कर्तव्याः, गुणाः, "समीचीनजीवनपद्धतिः" च समाविष्टाः सन्ति हिन्दुधर्मे प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य धार्मिककर्तव्यं, नैतिकअधिकारं, कर्तव्यं च, तथैव सामाजिकव्यवस्थां, सम्यक् आचरणं, सद्गुणं च सक्षमं कुर्वन्ति व्यवहाराः अपि अन्तर्भवन्ति ।
महाभारते, श्रीकृष्णः कथयति यत् धर्म एव इद-लोक-परलोक-प्रकरणयोः धारयति। (म.भा. १२.११०.११) इति । सनातनशब्दस्य अर्थः शाश्वतः, बारहमासी, सदा वा ; तथा च सनातनधर्म इत्यर्थः स एव धर्मः यस्य न आदिः न अन्त्यः ।
कामः (इन्द्रियसुखम्)
काम ( Sanskrit, Pali ; Devanagari : काम) इत्यस्य अर्थः इच्छा, इच्छा, रागः, इन्द्रियाणां सुखम्, जीवनस्य, स्नेहस्य, प्रेमस्य वा भोगः, यौन-अर्थैः सह वा विना वा । हिन्दुधर्मे धर्म-अर्थ-मोक्ष-त्यागं विना कामं मानवजीवनस्य महत्त्वपूर्णं स्वस्थं च लक्ष्यं मन्यते ।
मोक्षः (मुक्तिः, संसारविमोचनम्)
मोक्षः अथवा मुक्तिः इति हिन्दुधर्मे परमं, महत्त्वपूर्णं लक्ष्यम् अस्ति । एकस्मिन् विद्यालये मोक्षस्य अर्थः शोक-दुःख-संसार-मुक्तिः (जन्म-पुनर्जन्म-चक्रम्) ।  अन्येषु हिन्दुधर्मस्य विद्यालयेषु, यथा एकात्मकः, मोक्षस्य अर्थः आत्मसाक्षात्कारः,"समग्रं ब्रह्माण्डं आत्मरूपेण साक्षात्कारः" इति ।
कर्म संसारश्च
कर्म इत्यस्य अर्थः कर्म, कार्यम्, कर्म वा, तथा च वैदिकः कार्यकारणसिद्धान्तः अपि" सिद्धान्तः (१) कारणतायाः संयोजनः अस्ति यः नैतिकः अनैतिकः वा भवितुम् अर्हति; (२) नैतिकता, अर्थात् शुभं वा दुष्टं वा कर्मणां परिणामः भवति; तथा (३) पुनर्जन्म।  कर्मसिद्धान्तस्य अर्थः सम्प्रति पुरुषस्य यः कोऽपि अनुभवः अस्ति सः तस्य/तस्याः पूर्वकार्यस्य कारणेन एव इति । एतानि कार्याणि कस्यचित् व्यक्तिस्य वर्तमानजीवने, अथवा केषुचित् हिन्दुधर्मस्य विद्यालयेषु तस्य पूर्वजीवने क्रियाः भवितुम् अर्हन्ति । जन्मजीवनमृत्युपुनर्जन्मचक्रमिदं संसार उच्यते । मोक्षद्वारा संसारात् मुक्तिः स्थायिसुखं शान्तिं च सुनिश्चितं करोति इति मन्यते । हिन्दुशास्त्राणि उपदिशन्ति यत् भविष्यं वर्तमानकर्मणा अस्माकं पूर्वकर्मणां च उपरि निर्भरं भवति।
मोक्षः
जीवनस्य परमं लक्ष्यं,हिन्दुधर्मानुसारं मोक्षः, निर्वाणः वा समाधिः, परन्तु भिन्नभिन्नविद्यालयेषु भिन्नभिन्नरूपेण अवगम्यते। यथा अद्वैतवेदान्तः कथयति यत् मोक्षप्राप्त्यनन्तरं व्यक्तिः स्वस्य "आत्मं, आत्मानं" ज्ञात्वा ब्रह्मणा सह एकत्वेन परिचययति। द्वैत (द्वैतवादी) विद्यालयानाम् अनुयायिनः,मोक्षप्राप्त्यनन्तरं व्यक्तिः ब्रह्माद् भिन्नं किन्तु ब्रह्मणा अत्यन्तं समीपस्थं "आत्मा, आत्मनः" परिचयं करोति, मोक्षप्राप्त्यनन्तरं लोके (उच्चतरविमानेषु) अनन्तकालं यापयिष्यति इति वदन्ति। हिन्दुधर्मस्य ईश्वरवादीविद्यालयाणाम् अनुसारं मोक्षः संसारात् मुक्तिः अस्ति, यदा तु एकात्मकविद्यालयादिषु अन्येषु विद्यालयेषु वर्तमानजीवने मोक्षः सम्भवः, मनोवैज्ञानिकः अवधारणा च अस्ति
ईश्वरस्य अवधारणा
हिन्दुधर्मः विविधः अस्ति तथा च हिन्दुधर्मे एकेश्वरवादः, बहुदेववादः, सर्वेश्वरवादः, सर्वेश्वरवादः, पाण्डेवादः, एकवादः, नास्तिकवादः इत्यादयः सन्ति;   मूलतः व्यक्तिनां चयनस्य उपरि निर्भरं भवति अतः एव कदाचित् हिन्दुधर्मः हेनोथिस्टिकः इति निर्दिश्यते (अर्थात् अन्येषां अस्तित्वं स्वीकृत्य एकस्य देवस्य भक्तिः सम्मिलितः भवति), परन्तु एतादृशः कोऽपि पदः समाप्तः भवति सामान्यीकरणम् । हिन्दुजनाः मन्यन्ते यत् सर्वेषां जीवानां आत्मा भवति । प्रत्येकस्य जीवस्य एषः आत्मा वा सच्चः "आत्मा" आत्मनः उच्यते । आत्मा नित्यः इति मन्यते । हिन्दुधर्मस्य एकात्मक/पैन्थवादी ( अद्वैतवादी ) धर्मशास्त्राणाम् अनुसारं (यथा अद्वैतवेदान्तविद्यालयः ) अयं आत्मनः ब्रह्मणः अस्पष्टः अस्ति | जीवनस्य लक्ष्यं अद्वैतविद्यालयानुसारं आत्मनः परमात्मनः समानः, सर्वेषु सर्वेषु च परमात्मा वर्तते, सर्वं जीवनं परस्परं सम्बद्धं भवति, सर्वजीवने एकत्वं च अस्ति इति अवगन्तुं भवति।  द्वैतवादी विद्यालयाः (द्रष्टव्यम् द्वैतं भक्तिं च ) ब्रह्मणः व्यक्तिगतात्मनाभ्यां पृथक् परमात्मत्वेन पश्यन्ति।  विष्णुः, ब्रह्मा, शिवः, शक्तिः वा, सम्प्रदायानुसारेण नानारूपेण परमात्मनः पूजयन्ति | ईश्वरः ईश्वरः, भगवान्, परमेश्वरः, देवदुः अथवा देवी इति उच्यते, एतेषां पदानाम् अर्थाः हिन्दुधर्मस्य विभिन्नेषु विद्यालयेषु भिन्नाः सन्ति । देवी इत्यस्य उपयोगः सामान्यतया स्त्रीदेव्याः निर्णायकत्वेन भवति ।
हिन्दुशास्त्रेषु देवाः (अथवा शक्तिदेवी देवी; हिन्दीभाषायां देवस्य पर्यायरूपेण प्रयुक्ता देवता) इति ' उल्लेखः भवति, यस्य आङ्ग्लभाषायां अर्धदेवाः स्वर्गजीवाः वा इति अर्थः भवति देवाः हिन्दुसंस्कृतेः अभिन्नः भागाः सन्ति तथा च कलायां, वास्तुकलायां, प्रतिमानां माध्यमेन च चित्रिताः सन्ति, तेषां विषये कथाः शास्त्रेषु विशेषतः भारतीयमहाकाव्येषु पुराणेषु च सम्बद्धाः सन्ति ते तु प्रायः ईश्वरात्, व्यक्तिगतदेवात् भिन्नाः भवन्ति, अनेके हिन्दुः ईश्वरस्य एकस्मिन् विशेषे अभिव्यक्तौ स्वस्य ', अथवा चयनित आदर्शत्वेन पूजयन्ति विकल्पः व्यक्तिगतप्राधान्यस्य, प्रादेशिकपारिवारिकपरम्पराणां च विषयः अस्ति । [note 9] देवानां बहुलं ब्रह्मव्यक्तित्वेन स्मृतम्। [note 10]
मुख्य परम्परा
लघुचित्रम्| एकं गणेशकेन्द्रितं पंचायतनं ("पञ्चदेवताः", स्मार्तपरम्परातः): [[गणेशः (केन्द्रे) शिव (ऊर्ध्ववाम), देवी (ऊर्ध्वदक्षिण), विष्णु (नीचे वाम) तथा सूर्य (नीचे दक्षिण) सह। एतेषां सर्वेषां देवानाम् अपि पृथक् पृथक् सम्प्रदायाः सन्ति ।]] हिन्दुधर्मस्य केन्द्रीयसिद्धान्ताधिकारः नास्ति तथा च हिन्दुजनाः कस्यापि सम्प्रदायविशेषस्य परम्परायाः वा भवितुं दावान् न कुर्वन्ति । हिन्दुधर्मे चत्वारः प्रमुखाः सम्प्रदायाः सन्ति : वैष्णवधर्मः, शैवधर्मः, शक्तिधर्मः तथा स्मार्टधर्मः ।  २.
वैष्णवधर्मः विष्णु तस्य अवतारं च कृष्णरामादिकं पूजयति परम्परा अस्ति ।  अस्य सम्प्रदायस्य जनाः सामान्यतया अतपस्विनः, मठवासिनः सन्ति ।  एतेषु प्रथासु सामुदायिकनृत्यं, कीर्तनस्य भजनस्य च गायनम्, ध्वनिसङ्गीतं च केषाञ्चन मनसि ध्यानात्मका आध्यात्मिकशक्तिः इति मन्यते
शैवधर्मः शिवस्य विषये केन्द्रितः परम्परा अस्ति | शैवाः तपस्वीव्यक्तिवादं प्रति अधिकं आकृष्टाः सन्ति, अस्य अनेकाः उपविद्यालयाः सन्ति । तेषां अभ्यासेषु भक्तिशैलीभक्तिः अन्तर्भवति परन्तु ते अद्वैतं योगं च इत्यादिषु दर्शनशास्त्रेषु झुकन्ति स्म ।   २. केचन शैवाः मन्दिरेषु पूजां कुर्वन्ति, परन्तु केचन योगं कुर्वन्ति, अन्तः शिवेन सह एकतां प्राप्तुं प्रयतन्ते। शैवः देवं अर्धपुरुषं, अर्धं स्त्री, पुरुष-स्त्री-सिद्धान्तयोः ( अर्धनारीश्वर ) इति कल्पयन्ति । शैवधर्मः शक्तिवादेन सह सम्बद्धः अस्ति, यत्र शक्तिः शिवपत्नीरूपेण दृश्यते। शैवधर्मः मुख्यतया हिमालयस्य उत्तरे काश्मीरतः नेपालपर्यन्तं, दक्षिणभारते च प्रचलति ।
शक्तिधर्मस्य केन्द्रं शक्तिः अथवा देवीः ब्रह्माण्डमातृरूपेण देवीपूजने अस्ति, तथा च भारतस्य ईशानपूर्वीयराज्येषु यथा असम - बङ्गाल -देशेषु मुख्यतया पूज्यते देवी यथा सौम्यतररूपेण चित्रिता यथा पार्वती, शिवपत्नी; अथवा, कलिदुर्गादीनि योद्धा देवी इति. सामुदायिक-उत्सवेषु उत्सवाः सन्ति, येषु केषुचित् शोभायात्राः, समुद्रे अन्येषु वा जलनिकायेषु मूर्तिविसर्जनं च भवति ।
स्मार्टिज्म शिव, विष्णु, शक्ति, गणेश, सूर्य, स्कन्द इत्यादीनां सर्वेषां प्रमुखानां हिन्दुदेवतानां पूजां कुर्वन्ति । स्मार्तपरम्परायाः विकासः हिन्दुधर्मस्य (प्रारम्भिक) शास्त्रीयकालस्य सामान्ययुगस्य आरम्भस्य परितः अभवत्, यदा हिन्दुधर्मः ब्राह्मणधर्मस्य स्थानीयपरम्पराणां च अन्तरक्रियायाः उद्भूतः अभवत्   स्मार्तपरम्परा अद्वैत वेदान्तस्य सदृशी एव अस्ति, आदिशङ्करं च तस्य संस्थापकं वा सुधारकं वा मन्यते, यः ईश्वर-गुणयुक्तस्य (सगुणब्रह्मस्य) पूजां अन्ततः ईश्वर-रहित-साक्षात्कारं प्रति यात्रा इति मन्यते स्म । गुण (निर्गुण ब्रह्म, आत्मन, आत्मज्ञान)।  २.
हिन्दू ग्रन्थ
हिन्दुग्रन्थः विश्वस्य प्राचीनतमः अस्ति, संस्कृते तमिलभाषायां च लिखितः आसीत् । प्राचीनतमः ग्रन्थः ऋग्वेदः अस्ति यः प्रायः ४००० वर्षपुराणः अस्ति । हिन्दुग्रन्थाः द्विधा विभक्तुं शक्यन्ते- १.
श्रुतिः
श्रुतिः अथवा श्रुतिः (IAST: Śruti ; IPA/Sanskrit: [ʃrut̪i]) इत्यस्य संस्कृते अर्थः "यत् श्रूयते" हिन्दुधर्मस्य केन्द्रीयविधानं समाहिताः एतेषु प्राचीनधर्मग्रन्थेषु तस्य चतुर्विधसंलग्नग्रन्थसहिताः चत्वारः वेदाः समाविष्टाः सन्ति - संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक तथा प्रारम्भिक उपनिषद
स्मृति
स्मृति (संस्कृत: ह, IAST: Smṛti ), अर्थात् "यत् स्मर्यते" हिन्दुग्रन्थानां निकायः । स्मृतिः ते ग्रन्थाः आसन् ये स्मर्यन्ते स्म, मुखेन पुस्तिकातः पुस्तिकायां च प्रसारिताः आसन्। स्मृतिः (महाभारतं रामायणं च), धर्मसूत्रधर्मशास्त्रं (स्मृतिशास्त्रं वा), अर्थशास्त्रं, पुराणं, काव्यं वा काव्यसाहित्यं वा अन्तर्भवति ।
उत्सवाः
सम्पूर्णे विश्वे किन्तु मुख्यतया भारते नेपालदेशे च अनेके हिन्दुपर्वणि आचर्यन्ते | एतेषु उत्सवेषु पूजा, देवताप्रवेशः, उपवासः, संस्कारः, मेला, दानं, उत्सवः, पूजा इत्यादयः सन्ति । उत्सवाः मुख्यतया हिन्दुपौराणिककथानां घटनाः, ऋतुपरिवर्तनं, सौरमण्डले परिवर्तनं च आनन्दयन्ति । विभिन्नाः सम्प्रदायाः भिन्न-भिन्न-पर्व-उत्सवम् आचरन्ति किन्तु दीपावली, होली, शिवरात्रि, रक्षाबन्धन, जन्माष्टमी इत्यादयः उत्सवाः बहुसंख्यकाः हिन्दुजनाः आचरन्ति ।
आवधिकीकरण
हिन्दुधर्मः निम्नलिखितयुगेषु विभक्तः भवितुम् अर्हति
चित्रम्
लघुचित्रम्| पशुपतिमुद्रा, [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धु उपत्यका सभ्यता]] हिन्दुधर्मस्य उत्पत्तिः अज्ञाता अस्ति किन्तु हिन्दुधर्मस्य प्रारम्भिकाः लेशाः मेसोलिथिककालात् आगच्छन्ति यथा ३०,००० ईपू वा ततः अधिककालस्य, [note 11] तथा च नवपाषाणकालस्य भीम्बेत्का-शिला -आश्रयस्य शिलाचित्रम् इत्यादिषु स्थलेषु [note 12] केचन धार्मिकप्रथाः ४००० ईपू वर्षे उत्पन्नाः इति गणयितुं शक्यन्ते । अद्यापि अनेके आदिवासीधर्माः सन्ति, यद्यपि तेषां व्यवहाराः प्रागैतिहासिकधर्मानाम् सदृशाः न भवन्ति ।
वर्णः
एकस्य मतस्य अनुसारं पश्चात् आङ्ग्लशासने जातिव्यवस्थायां परिणतं वर्णं दर्शयति यत् प्रत्येकं व्यक्तिं स्वस्य धर्मं, अथवा नियतमार्गं अनुसृत्य अनेकेषां कियत् प्रबलं भावः आसीत् अनेके हिन्दुजनाः वदन्ति यत् एतत् धर्मस्य यथार्थार्थस्य विरुद्धं गच्छति। तथापि हिन्दुसमाजस्य वर्णस्य महती भूमिका अस्ति । इदं पश्चात् परिवर्तनं यतः भारतस्य ब्रिटिशशासनेन जातिव्यवस्था अनुग्रहं त्यक्त्वा भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं अवैधं जातम्।
मन्दिराणि
पूजा (पूजा) मन्दिर (मन्दिर) मध्ये भवति। मन्दिराणां आकारः लघुग्रामतीर्थस्थानात् बृहत्भवनपर्यन्तं भित्तिभिः परितः भवति । जनाः कदापि मन्दिरं गत्वा प्रार्थनां कर्तुं भजनेषु (धार्मिकगीतेषु) भागं ग्रहीतुं च शक्नुवन्ति । हिन्दुजनाः अपि गृहे एव पूजां कुर्वन्ति, प्रायः देवविशेषाणां तीर्थं युक्तं विशेषकक्षं भवति ।
भारते मन्दिरनिर्माणं प्रायः २००० वर्षपूर्वं प्रारब्धम् । इष्टकाकाष्ठनिर्मितानि प्राचीनतमानि मन्दिराणि अधुना नास्ति । पश्चात् पाषाणः प्राधान्ययुक्तः पदार्थः अभवत् । मन्दिरेषु हिन्दुधर्मस्य संस्कारयज्ञस्य वैदिकधर्मात् भक्तिधर्मे अथवा व्यक्तिगतदेवतायाः प्रति प्रेमभक्तिधर्मे संक्रमणं भवति स्म । मन्दिरनिर्माणं पूजाविधिः च आगमनामकैः प्राचीनसंस्कृतशास्त्रैः नियन्त्रिता अस्ति, येषु अनेकाः सन्ति, येषु व्यक्तिगतदेवतानां विषयः अस्ति । भारतस्य विभिन्नेषु भागेषु मन्दिरेषु वास्तुकला, संस्कारः, संस्कारः, परम्परा च पर्याप्ताः भेदाः सन्ति । मन्दिरस्य संस्काराभिषेककाले सार्वभौमिकस्य सर्वव्यापी ब्रह्मणः सान्निध्यं मन्दिरस्य मुख्यशिलादेवतायां, संस्कारद्वारा, आह्वानं भवति, तस्मात् देवता मन्दिरं च पवित्रं दिव्यं च भवति
पूजायाः वैकल्पिकसंस्कृतयः
भक्ति (भक्ति) विद्यालयस्य नाम हिन्दुपदात् गृहीतम् यत् ईश्वरस्य प्रियः पिता, माता, बालकः, अथवा यः कोऽपि सम्बन्धः भक्तस्य हृदये आकर्षणं प्राप्नोति इति रूपेण आनन्ददायकं, निःस्वार्थं, अभिभूतं च प्रेमं सूचयति। भक्तिदर्शनं व्यक्तिगतरूपेण सार्वभौमिकदेवत्वस्य उपयोगं कर्तुं प्रयतते, यत् भारते एतावता देवदेवतानां प्रसारं व्याख्यायते, प्रायः लघुप्रदेशानां वा जनानां समूहानां एकैकप्रवृत्तिं प्रतिबिम्बयति योगस्य, संयोगस्य वा रूपत्वेन दृष्टं ईश्वरे अहङ्कारं विलीतुं प्रयतते, यतः शरीरस्य आत्मत्वेन सीमितचित्तस्य च चेतना आध्यात्मिकसाक्षात्कारे विभाजनकारकत्वेन दृश्यते मूलतः ईश्वरः एव सर्वपरिवर्तनं प्रभावितं करोति, यः सर्वेषां कार्याणां स्रोतः अस्ति, यः भक्तस्य माध्यमेन प्रेम प्रकाशरूपेण च कार्यं करोति। भक्तस्य 'पापानि' दुष्कृतानि च स्वेच्छया पतन्ति इति कथ्यन्ते, भक्तः संकुचितः, सीमितता अपि अतिक्रान्तवती, ईश्वरप्रेमद्वारा। भक्ति -आन्दोलनैः आस्थायाः तीव्र-अभिव्यक्तिः, भारतस्य भावनात्मक-दार्शनिक-आवश्यकतानां प्रति प्रतिक्रियाशीलता च हिन्दुधर्मस्य कायाकल्पः अभवत् । तेषां प्रभावः प्राचीनकालात् एव हिन्दुप्रार्थना-संस्कारयोः परिवर्तनस्य महती तरङ्गः अभवत् इति सम्यक् वक्तुं शक्यते ।
हिन्दुपरम्परायां ईश्वरप्रेमस्य अभिव्यक्तिं कर्तुं सर्वाधिकं लोकप्रियं साधनं पूजा, अथवा संस्कारभक्तिः अभवत्, यत्र बहुधा मन्त्ररूपेण ध्यानप्रार्थनायाः गायनस्य वा जपस्य वा सह मूर्तेः (प्रतिमायाः) साहाय्यस्य उपयोगः भवति
भजन (मुख्यतया १४-१७ शताब्द्याः लिखितम्), कीर्तनम् (स्तुतिः), आर्तिः (वैदिक-अग्नि-संस्कारस्य छानितं रूपं) च इति भक्तिगीतानि कदाचित् पूजा-प्रदर्शनेन सह गाय्यन्ते भक्तिस्य एषा अपेक्षया जैविकव्यवस्था प्रतीकात्मकमाध्यमेन व्यक्तिं ईश्वरेण सह सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं प्रयतते। उच्यते तु भक्तः, ईश्वरेण सह वर्धमानेन सम्बन्धेन अन्ते सर्वं बाह्यरूपं परिहरितुं समर्थः भवति, सत्ये अविभेदितप्रेमस्य आनन्दे सर्वथा निमग्नः भवति।
समग्रतया भक्तिस्य परिणामः अभवत् यत् भक्तिसाहित्यस्य, संगीतस्य, कलानां च समूहः अभवत् यत् विश्वं समृद्धं कृतवान्, भारतं च नवीनं आध्यात्मिकं प्रेरणाम् अयच्छत्, अनावश्यकसंस्कारं, कृत्रिमसामाजिकसीमान् च परिहरन् अधिकार्थं भक्तियोगं पश्यन्तु।
तांत्रिवादः
अत्यन्तं प्रसिद्धस्य पाश्चात्य तांत्रिकविद्वानस्य सर जॉन् वुड्रोफ् (छद्मनाम आर्थर अवलोन्) इत्यस्य मते : "भारतीयतन्त्राः ये बहुसंख्याकाः सन्ति, ते कलियुगस्य शास्त्रस्य (शास्त्रस्य) निर्माणं कुर्वन्ति, तथा च वर्तमानस्य व्यावहारिकस्य च रूढिवादस्य विशालः स्रोतः सन्ति हिन्दू धर्म'। तन्त्रशास्त्रं वस्तुतः तस्य ऐतिहासिकः उत्पत्तिः यत्किमपि भवतु, तस्य युगस्य आवश्यकतानां पूर्तये प्रचारितः वैदिककर्मकाण्डस्य विकासः अस्ति। शिवः कथयति- 'कलियुगस्य पुरुषाणां हिताय, ऊर्जाहीनानां, स्वभक्षकभोजनाश्रितानां च कौलसिद्धान्तः शुभ! दीयते' (अध्यायः. IX., श्लोक 12)। अतः तन्त्रं प्रति पश्यितव्यं यत् यदि वयं संस्कारं, योगं, साधनं च सर्वविधं सम्यक् अवगच्छामः, तथैव सामान्यसिद्धान्ताः येषां एते अभ्यासाः केवलं वस्तुनिष्ठाभिव्यक्तिः एव सन्ति। (सर जॉन वुड्रोफ् इत्यस्य "महानिर्वाणतन्त्रम्" इत्यस्य अनुवादस्य परिचयः । ) ९.
" तन्त्र " इति शब्दस्य अर्थः "प्रबन्धः" अथवा "निरन्तरता" अस्ति, तथा च विभिन्नेषु रहस्यमय-गूढ-चिकित्सा-वैज्ञानिक-ग्रन्थेषु अपि च तेषु प्रयुक्तः भवति, येषां विषये वयम् अधुना "तान्त्रिक" इति मन्यामहे अधिकांशं तन्त्राणि मध्ययुगस्य अन्ते लिखितानि, हिन्दुब्रह्माण्डविज्ञानात् योगात् च उद्भूताः |