cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
लाला हरदयाल
पुनः विदेशगमनम्
क्रि.श. १९०८तमे वर्षे पुनः सर्वकारदमनस्य चक्रं चालितम् । लालावर्यस्य अग्निसदृशप्रवचनानां फलस्वरूपेण छात्राः महाविद्यालयं त्यजन्तः सर्वकारीयकरमकाराः स्वोद्योगान् त्यजन्तः अस्य आन्दोलने प्रविष्टाः । भीतेन सर्वकारेण तेषां बन्धनस्य योजनायाः चिन्तनम् आरब्धम् । लालालजपरायस्य परामर्शं मस्तके वहन् लालाहरदयालः सपति पेरिस्देशं गतवान् । तत्र उषित्वा जिन्वातः वन्द्रेमातरम् इति पत्रिकां प्रकाशितवान् । स्वस्य पत्रिकालेखेषु गोपालकृष्णगोखले इत्यादीनाम् अधुनिकानां चिन्तनं प्रकाशयति स्म । हुतात्मनः मदनलाल ढीङ्गरा इत्यस्य क्रान्तिकारियुवकस्य विषये कस्मिंश्चित् लेखे एवमलिखत् । अस्य अमरवीरस्य कृत्यानि वचनानि च शतकशतकपर्यन्तं विचारयोग्यानि सन्ति यः मृत्युमपि नववधूः इव प्रीणाति स्म । मदनलाल ढीङ्गरा मृत्युपाशात् पूर्वम् एवम् अवदत् । अस्माकां राष्ट्रस्य अवमाननं परमात्मनः अवमाननम् एव । एतत् अपमानम् अहं कदापि न सहे । अतः अहं किं कर्तुं शक्नोमि तत् कृतवान् । मया कृतविषये पश्चात्तापस्य लेशोऽपि नास्ति इति । लालाहरदयालः पेरिस् देशं स्वप्रचारस्य केन्द्रं कर्तुम् ऐच्छत् । किन्तु तत्र वासभोजनादीनां व्यवस्थां भारतीयपर्यटकाः कर्तुम् अशक्नुवन् । अतः निरुपायः लालाहरदयालः क्रि.शा. १९१०तमे वर्षे प्रथमं अल्जीरिया गतवान् पश्चात् एकन्तवासस्य कारणेण किञ्चित् अन्यस्थानं शोधितवान् लामार्तनिक् इति द्वीपं गत्वा महात्मा बुद्धः इव तपः आचरितुम् आरब्धवान् । किन्तु तत्रापि अधिकदिनानि न स्थितवान् । सहोदरस्य परमानन्दस्य अनुरोधानुसारं भारतस्य सनातनसंस्कृतेः प्रचारार्थम् अमेरिकादेशं गतवान् । तत्पश्चात् होनोलूलू समुद्रताटे कस्याञ्चित् गुहायां वसन् शङ्कराचर्यस्य, कण्टस्य हीगलस्य मार्क्सस्य  च तत्त्वानाम् अध्ययनम् आरब्धवान् । पुनः सहोदरस्य परमानन्दस्य वचनानुसारं क्यालिफोर्नियाविश्वविद्यालयं गत्वा तत्र हिन्दुदर्शनस्य बहूनि व्याख्यानानि कृतवान् । अमेरिकानगरस्य बुद्धिजीविनः एतं हिन्दूस्वामी, ऋषिः, स्वातन्त्र्ययोद्धा इति सम्बोधयन्ति स्म । क्रि.शा. १९१२तमे वर्षेस्टेन्फोर्ड् विश्वविद्यालये हिन्दुदर्शनस्य तथा संस्कृतस्य विषययोः सगौरवोपन्यसकरूपेण नियुक्तः। तत्र एव वसन् स्वस्य गदर् इति पत्रिकाम् आरब्धवान् । पत्रिका तु स्वस्य प्रभवं प्रसरितुम् आरब्धवती एव । जर्मनिदेशे, इङ्ग्लेण्डदेशे च युद्धः उपक्रान्तः । विदेशे वसन् एव सिख्खमतानां स्वदेशं गन्तुं प्रेरणां कृतवान् । एदर्थं प्रत्येकं स्थानं गत्वा भारतीयसिख्खान् संप्रेर्य भाषणं करोति स्म । अस्य प्रभावेण एव दशसहस्राधिकाः भारमूलसिख्खजनाः भरतम्आगताः । केचन मार्गे एव गोलिकाघातेन मारिताः । केचने विप्लवे गृहीताः मृत्युपाशबद्धाः । ललाहरदयालः तत्र अमेरिकादेशे तस्य सहोदरः परमानन्दः भारते क्रान्तेः अग्निं प्रचण्डम् अकुर्वन् । यस्य परिणामवशात् द्वावपि आङ्ग्लैः बद्धाः अभवताम् । परमान्दः प्रथमं मृत्युपाशेन मारितः । पश्चात् लालाहरदयालं कालापानी इति दण्डम् अकुर्वन् । किन्तु हरदयालः स्वबुद्धिकौशलेन स्विट्जर्लेण्ड्देशं पलायितवान् । जर्मनिदेन सह मिलितः भारतम् स्वतन्त्रं कर्तुं प्रयत्नम् आरब्धवान् । महायुद्धस्य उत्तरे बागए यदा जर्मनीदेशस्य पराजयः निश्चितः तदा लला तूष्णीं स्वीडन् देशम् अचलत् । तत्रापि एषः तत्रस्थां भाषाम् अधीतवान् । शीघ्रमेव च स्विस् भाषया इतिहासस्य सङ्गीतस्य दर्शनानां च व्याख्यानम् आरब्धवान् । तस्मिन् समये हरदयालः विश्वस्य एकादशभाषासु परिणतः आसीत् ।
परदेशे एव जीवितान्तम्
क्रि.श. १९२७तमे वर्षे लालाहरदयालं भारतम् अनेतुं कृताः सर्वे प्रयत्नाः विफलाः अभवन् । अतः एषः इङ्ग्लेण्ड् देशे अवसत् । तत्र डाक्ट्रिस् आफ् बोधिसत्व नामकं शोधपूर्णं पुस्तकं लिखितवान् । अनेन ग्रन्थेन लण्डन् विश्वाविद्यायस्य पि.एच्.डि. उपधिं प्राप्तवान् । तत्पश्चात् लण्डन्तः एव कालजयी कृतिः हिण्ट्स् फार् सेल्फ् कल्चर् इति ग्रन्थः प्रकाशितः यस्य पठनेन लालाहरदयालस्य भाषायाः विष्यस्य च वैदुष्यस्य परिचयः भवति । अस्य अन्तिमग्रन्थः द्वेल्व रिलीजन्स् एण्ड् माडर्न् लैफ् इति यस्मिन् मानवतायाः विषये विशेषः आदरः प्रदत्तः । मानवतां स्वधर्मम् इति मत्वा लण्डन् नगरे एव आधुनिकीं संस्कृतिं स्थापितवान् । तत्कालीनः आङ्ग्लभारतसर्वकरः क्रि.श. १९३६तमे वर्षे अस्मै भारतम् आगन्तुम् अनुमतिम् अयच्छत् । स्वदेशमागत्य देशोत्थनकार्ये स्वजीवनं समर्पयितुं निश्चितवान् । लालाहरदयालः आगमिष्यति स्वदेशं बन्धनात् विमोचयिष्यति इति भारतीयाः परस्परं संल्लपन्तः आसन् किन्तु अस्य देशस्य दौर्भाग्यं लालाहरदयालस्य शारीरे स्थितः सः महान् आत्मा क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य मार्चमासस्य चतुर्थे दिने तस्य शरीरम् अत्यजत् । लालावर्यः सजीवः भारतम् नागतः । तस्य अनीरीक्षितः मृत्युः सर्वदेशभक्तान् दुःखसागरे निमज्जयत् । लालाहरदयालः सदा गभीरः, आदर्शवादी, भारतस्वातन्त्र्यस्य निर्भीकसमर्थकः, ओजस्वी प्रवक्ता, लब्धप्रतिष्ठः, लेखकः च । हिन्दुधरमस्य बौद्धमतस्य च प्रकाण्डः पण्डितः आसीत् । तादृशः स्मरणशक्तियुक्तः जनः विश्वे एव विरलाः । भाषणे सम्भाषणे वा उद्धरणसमये ग्रन्थानां पुटपर्यटनं न करोति स्म । किन्तु झटिति लिखति स्म वा वदति स्म ।
वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते...
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते इत्यनेन श्लोकेन अर्जुनः ज्ञानकर्मणोः किं श्रेष्ठम् इति पृच्छन् स्वस्य ऐकान्तिकश्रेयसः साधनम् अपि पृच्छति । पूर्वस्मिन् अध्याये ज्ञानकर्मणोः विस्तारेण चर्चां कृत्वा यदा भगवान् श्रीकृष्णः तूष्णीं भवति, तदा अर्जुनः अत्र ज्ञानकर्मणोः किं श्रेष्ठं, तथा च मम कृते ऐकान्तिकं श्रेयस्साधनं किमि इति वक्तुं निवेदयति । सः निवेदयति यद्, हे जनार्दन ! यदि भवान् कर्मणः ज्ञानं (बुद्धिः) श्रेष्ठम् इति मनुते, तर्हि हे केशव ! मां घोरकर्मणि किमर्थं नियोजयति ? भवान् स्वस्य मिश्रवचनैः मे बुद्धिं मोहितां कुर्वन् अस्ति । अतः भवान् एकं विषयं निश्चितं कृत्वा वदतु, येन अहं कल्याणं प्राप्तुं शक्नोमि इति ।
श्लोकः
अर्जुन उवाच -
अन्वयः
जनार्दन ! बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी ते मता चेत्, केशव ! तत् घोरे कर्मणि मां किं नियोजयसि ?
अर्थः
हे भगवन् ! यदि कर्मणः अपेक्षया ज्ञानमेव श्रेष्ठमिति भवान् अभिप्रैति तर्हि मां किमर्थं क्रूरे युद्धकर्मणि नियोजयसि ?
भावार्थः
'जनार्दन' – एतस्य सम्बोधनस्य पृष्ठे अर्जुनस्य तात्पर्यम् अस्ति यद्, हे श्रीकृष्ण ! भवान् सर्वेषां याचनां पूर्णां करोति, अतः मम याचनां तु निश्चयेन पूर्णां करोतु इति ।
'ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते...नियोजयसि केशव' – मनुष्य स्य अन्तःकरणे काचित् दुर्बलता भवति यद्, सः प्रश्नं कृत्वा वक्तुः स्वस्य सिद्धान्तानुरूपम् उत्तरम् एव इच्छति उत स्वस्य सिद्धान्तस्य समर्थनम् एव इति । एषा किमर्थं दुर्बलता इति चेद्, वक्तुः निर्देशस्य (अनुकूलस्य, प्रतिकूलस्य वा) पालने एव शूरवीरता अस्ति । अन्यत् सर्वं दुर्बलता उत कापुरुषता उच्यते । एतस्याः दुर्बलतायाः कारणेन एव मनुष्यः प्रतिकूलपरिस्थित्यां काठिन्यम् अनुभवति । यदा सः प्रतिकूलतां सोढुं न शक्नोति, तदा सः साधुतायाः अभिनयं करोति । अर्थाद्, साधुतायाः परिवेशे असाधुतायाः उपस्थितिः । यदि असाधुता साधुतायाः वेशं धृत्वा सम्मुखं समायाति, तर्हि तस्याः परिहारः कठिनः सिद्ध्यति । अत्र अर्जुनस्य सम्मुखम् अपि हिंसात्यागरूपिण्याः साधुतायाः परिवेशे कर्तव्यत्यागरूपिणी असाधुता उपस्थिता अस्ति । अतः सः कर्तव्यकर्मापेक्षया ज्ञानं श्रेष्ठतरं मनुते । अत एव सः अत्र प्रश्नोति यद्, यदि भवान् स्वयं कर्मणः अपेक्षया ज्ञानं श्रेष्ठतरं स्वीकरोति, तर्हि मां युद्धिरूपिणि घोरकर्मणि किमर्थं योजयति ? इति ।
अग्रे भगवान् बुद्धिर्योगे इत्यनेन पदेन समबुद्धेः (समतायाः) चर्चाम् अकरोत्, परन्तु अर्जुनः तं विषयं ज्ञानत्वेन अङ्ग्यकरोत् । अतः अत्र सः भगवन्तं कथयति यद्, हे जनार्दन ! अग्रे भवान् एव अवदत् यद्, अहं साङ्ख्यसम्बद्धां बुद्धिम् अवदम् अधुना त्वं योगसम्बद्धां बुद्धिं शृणु । तया बुद्ध्या युक्तः त्वं कर्मबन्धनं त्यक्ष्यसि इति । ततः भवान् उक्तवान् यद्, कर्मबन्धनाद् त्वं तदैव मुक्तः भविष्यसि, यदा त्वं ज्ञानं लप्स्यसि । ततः भवान् तस्मिन् विषये अयोजयत् यद्, बुद्धियोगात् अर्थाज्ज्ञानात् कर्म अत्यन्तं निकृष्टम् अस्ति इति । यदि भवतः मते कर्मणा अपेक्षया ज्ञानं श्रेष्ठतरम् अस्ति, तर्हि मया शास्त्रविहितेषु यज्ञ-दान-तपो-युद्धादीनि कार्याणि अपि अकृत्वा बुद्धियोगः एव साधनीयः भवेत् । परन्तु भवान् तस्माद् विरुद्धं युद्धसदृशं क्रूरं कर्म कर्तुं मां किमर्थं प्रेरयति ? यस्मिन् अनेकेषां मनुष्याणां मृत्युः भविष्यति इति । पूर्वम् अर्जुनस्य मनसि युयुत्सा आसीदेव, अत एव सः अच्युतं सेनयोः मध्ये रक्षं स्थापयितुम् अवदत् । परन्तु सम्मुखे भीष्मा दिनः दृष्ट्वा सः मोहग्रस्तः सन् शोकी अभवत् । तस्य शोकस्य आडम्बरस्वरूपे तस्य बुद्धिः ज्ञानमुखिनी अभवत् । येन युद्धरूपिणः कर्मणः त्यागः सरलः भवेत् । अत एव अर्जुनः कर्मणः निन्दां कुर्वन् भगवन्तं पृच्छति यद्, भवान् किमर्थं मां घोरे कर्मणि क्षिपति ? इति ।
अत्र 'बुद्धिः' इत्यस्य पदस्य अर्थः ज्ञानम् इति । यदि अत्र 'बुद्धिः' इत्यस्य पदस्य अर्थः समबुद्धिः इति स्वीकुर्मः, तर्हि व्यमिश्रवचनं सिद्ध्यति । यतो हि भगवान् पूर्वमेव अर्जुनाय समतायां स्थित्वा कर्म कर्तुम् आज्ञापयत् । व्यामिश्रवचनं तदा सिद्ध्यति, यदा अर्जुनस्य मान्यतायां विचारद्वयं भवेत् । तस्यां स्थित्यामेव एतादृशः प्रश्नः सम्भवः । अग्रे भगवान् अर्जुनस्य प्रश्नसन्दर्भे द्वे निष्ठे अवदत् । ते ज्ञाननिष्ठा, कर्मनिष्ठा (योगनिष्ठा) च । अत एव अर्जुनस्य प्रश्ने उद्धृतस्य बुद्धिः इत्यस्य पदस्य अर्थः ज्ञानम् इत्येव युक्तिसङ्गतः । यः कोऽपि साधकः श्रद्धया प्रश्नोति चेद्व उचितम् उत्तरं प्राप्तुं शक्नोति । आक्षेपपूर्वकं शङ्कायां सत्याम् उचितस्य उत्तरस्य प्राप्तिः असम्भवा । अर्जुनस्य मनसि भगवति श्रद्धा अस्ति, अतः भगवतः कथनानुसारं स्वकल्याणाय युद्धसदृशे घोरकर्मणि आत्मानं प्रवृत्तं कर्तुं सज्जः अस्ति । एतादृशः भावः अस्मिन् श्लोके कृतेन प्रश्नेन प्रगटितः भवति ।
शाङ्करभाष्यम्
शास्त्रस्यप्रवृत्तिनिवृत्तिविषयभूते द्वे बुद्धि भगवता निर्दिष्टे सांख्ये बुद्धिर्योगे बुद्धिरिति च। तत्र 'प्रजाहाति यदा कामान्' इत्यारभ्याध्यायपरिसमाप्तेःंसांख्यबुद्धयाश्रितानां संन्यासं कर्तव्यमुक्त्वा तेषां तन्निष्ठतयैव च कृतार्थतोक्ता 'एषा ब्राह्मी स्थिति' रिति। अर्जुनाय च 'कर्मण्येवाधिकारस्ते','मा तेसङ्गऽस्त्वकर्मणि' इति कर्मैव कर्तव्यमुक्तवान् योगबुद्धिमाश्रित्य, न तत एव श्रेयःप्राप्तिमुक्तवान्, तदेतदालक्ष्य पर्याकुलीभूतबुद्धिरर्जुन उवाच। कथं भक्तायश्रेयोर्थिने यत् साक्षाच्छ्रेयःसाधनं साख्यबुद्धिनिष्ठां श्रावयित्वा मां कर्माणि दृष्टानेकानर्थयुक्ते पारंपर्येणाप्यनैकान्तिकश्रेयः प्राप्तिफलेनियुञ्ज्यादिति युक्तः पर्याकुलीभावोऽर्जुनस्य, तदनुरूपश्च प्रश्नो 'ज्यायसी चेत्' इत्यादिः। प्रश्नापाकरणवाक्यं च भगवतोक्तं यथोक्तविभागविषये शास्त्रे।
केचित्त्वर्जुनस्यप्रश्नार्थमन्यथा कल्पयित्वा तत्प्रतिकूलं भगवतः प्रतिवचनं वर्णयन्ति,यथा चात्मना संबन्धग्रन्थे गीतार्थो निरूपितस्तत्प्रतिकूलं चेह पुनः प्रश्नप्रतिवचनयोरर्थं निरूपयन्ति | कथं, तत्र सम्बन्धग्रन्थे तावत्सर्वेश्हामाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो गीताशास्त्रे निरूपितः अर्थः इत्युक्तं पुनर्विशेषितं च यावज्जीवं श्रुतिचोदितानि कर्माणि परित्यज्य केवलादेव जानमोक्शः प्राप्यत इत्येत्देकान्तेनैव प्रतिषिद्धमिति |
इह त्वाश्रमविकल्पं दर्श्यता यावज्जीवं श्रुतिचिदितानामेव कर्मनणां परित्याग उक्तः | तत्कथमीद्ऱुशं विरुद्ध्मर्थमर्जुनाय ब्रूयाद् भगवान्, श्रोता वा कथं विरुद्ढ्मर्थ्मवधारयेत् || तत्रैतत् स्यात् — गृहस्थानामेव श्रौतकर्मपरित्यागेन केवलादेव ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिध्यते, न तु आश्रमान्तराणामिति । एतदपि पूर्वोत्तरविरुद्धमेव । कथम् ? सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो गीताशास्त्रे निश्चितः अर्थः इति प्रतिज्ञाय इह कथं तद्विरुद्धं केवलादेव ज्ञानात् मोक्षं ब्रूयात् आश्रमान्तराणाम् इति ॥
एतद् अपि पूर्वोत्तरविरुद्धम् एव । कथम्, सर्वाश्रमिणां ज्ञानककर्मणोः समुच्चयो गीताशास्त्रे निश्चितः अर्थ इति प्रतिज्ञाय इह कथं तद्विकुद्धं केवलाद् एव ज्ञानाद् मोक्षं ब्रूयाद् आश्रमान्तराणाम् । अथ मतं श्रौतकर्मापेक्षया एतद्वचनम् ‘केवलादेव ज्ञानात् श्रौतकर्मरहितात् गृहस्थानां मोक्षः प्रतिषिध्यते’ इति ; तत्र गृहस्थानां विद्यमानमपि स्मार्तं कर्म अविद्यमानवत् उपेक्ष्य ‘ज्ञानादेव केवलात्’ इत्युच्यते इति ।
एतदपि विरुद्धम् । कथम् ? गृहस्थस्यैव स्मार्तकर्मणा समुच्चितात् ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिध्यते न तु आश्रमान्तराणामिति कथं विवेकिभिः शक्यमवधारयितुम् । किञ्च — यदि मोक्षसाधनत्वेन स्मार्तानि कर्माणि ऊर्ध्वरेतसां समुच्चीयन्ते तथा गृहस्थस्यापि इष्यतां स्मार्तैरेव समुच्चयो न श्रौतैः ॥
अथ श्रौतैः स्मार्तैश्च गृहस्थस्यैव समुच्चयः मोक्षाय, ऊर्ध्वरेतसां तु स्मार्तकर्ममात्रसमुच्चितात् ज्ञानात् मोक्ष इति । तत्रैवं सति गृहस्थस्य आयासबाहुल्यात्, श्रौतं स्मार्तं च बहुदुःखरूपं कर्म शिरसि आरोपितं स्यात् ॥
अथ गृहस्थस्यैव आयासबाहुल्यकारणात् मोक्षः स्यात्, न आश्रमान्तराणां श्रौतनित्यकर्मरहितत्वात् इति । तदप्यसत्, सर्वोपनिषत्सु इतिहासपुराणयोगशास्त्रेषु च ज्ञानाङ्गत्वेन मुमुक्षोः सर्वकर्मसंन्यासविधानात्, आश्रमविकल्पसमुच्चयविधानाच्च श्रुतिस्मृत्योः ॥
सिद्धस्तर्हि सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः —
न, मुमुक्षोः सर्वकर्मसंन्यासविधानात् ।
‘पुत्रैषणाया वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’ (बृ. उ. ३-५-१)
‘तस्मात् न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः’ (तै. ना. ७९)
‘न्यास एवात्यरेचयत्’ (तै. ना. ७८) इति,
‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ (तै. ना. १२) इति च ।
‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ (जा. उ. ४) इत्याद्याः श्रुतयः ।
‘त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
‘संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया । प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः’ ॥
इति बृहस्पतिः अपि कचं प्रति ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’ ॥ (महा. शान्ति. २४१-७) इति शुकानुशासनम् ।
इहापि च ‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य’ (भ. गी. ५-१३) इत्यादि ॥
मोक्षस्य च अकार्यत्वात् मुमुक्षोः कर्मानर्थक्यम् । नित्यानि प्रत्यवायपरिहारार्थानि इति चेत्,
न; असंन्यासिविषयत्वात् प्रत्यवायप्राप्तेः । न हि अग्निकार्याद्यकरणात् संन्यासिनः प्रत्यवायः कल्पयितुं शक्यः, यथा ब्रह्मचारिणामसंन्यासिनामपि कर्मिणाम् ।
न तावत् नित्यानां कर्मणामभावादेव भावरूपस्य प्रत्यवायस्य उत्पत्तिः कल्पयितुं शक्या, ‘कथमसतः सज्जायेत’ (छा. उ. ६-२-२) इति असतः सज्जन्मासम्भवश्रुतेः ।
यदि विहिताकरणात् असम्भाव्यमपि प्रत्यवायं ब्रूयात् वेदः, तदा अनर्थकरः वेदः अप्रमाणमित्युक्तं स्यात् । विहितस्य करणाकरणयोः दुःखमात्रफलत्वात् । तथा च कारकं शास्त्रं न ज्ञापकम् इत्यनुपपन्नार्थं कल्पितं स्यात् । न चैतदिष्टम् । तस्मात् न संन्यासिनां कर्माणि । अतो ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः ।
‘ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिः’ (भ. गी. ३-१) इति अर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेश्च ॥
यदि हि भगवता द्वितीयेऽध्याये ज्ञानं कर्म च समुच्चित्य त्वया अनुष्ठेयम् इत्युक्तं स्यात्, ततः अर्जुनस्य प्रश्नः अनुपपन्नः ‘ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिः’ (भ. गी. ३-१) इति ।
अर्जुनाय चेत् बुद्धिकर्मणी त्वया अनुष्ठेय इत्युक्ते, या कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः सापि उक्तैव इति ‘तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव’ (भ. गी. ३-१) इति उपालम्भः प्रश्नो वा न कथंचन उपपद्यते । न च अर्जुनस्यैव ज्यायसी बुद्धिः न अनुष्ठेया इति भगवता उक्तं पूर्वम् इति कल्पयितुं युक्तम्, येन ‘ज्यायसी चेत्’ इति विवेकतः प्रश्नः स्यात् ॥
यदि पुनः एकस्य पुरुषस्य ज्ञानकर्मणोर्विरोधात् युगपदनुष्ठानं न सम्भवतीति भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वं भगवता पूर्वमुक्तं स्यात्, ततोऽयं प्रश्न उपपन्नः ‘ज्यायसी चेत्’ इत्यादिः । अविवेकतः प्रश्नकल्पनायामपि भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञानकर्मनिष्ठयोः भगवतः प्रतिवचनं नोपपद्यते । न च अज्ञाननिमित्तं भगवत्प्रतिवचनं कल्पनीयम् । अस्माच्च भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञानकर्मनिष्ठयोः भगवतः प्रतिवचनदर्शनात् ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः । तस्मात् केवलादेव ज्ञानात् मोक्ष इत्येषोऽर्थो निश्चितो गीतासु सर्वोपनिषत्सु च ॥
ज्ञानकर्मणोः ‘एकं वद निश्चित्य’ (भ. गी. ३-२) इति च एकविषयैव प्रार्थना अनुपपन्ना, उभयोः समुच्चयसम्भवे । ‘कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम्’ (भ. गी. ४-१५) इति च ज्ञाननिष्ठासम्भवम् अर्जुनस्य अवधारणेन दर्शयिष्यति ॥
ज्यायसी श्रेयसी चेत् यदि कर्मणः सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता बुद्धिः हे जनार्दन ।
यदि बुद्धिकर्मणी समुच्चिते इष्टे तदा एकं श्रेयःसाधनमिति कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः इति कर्मणः अतिरिक्तकरणं बुद्धेरनुपपन्नम् अर्जुनेन कृतं स्यात् ।
न हि तदेव तस्मात् फलतोऽतिरिक्तं स्यात् ।
तथा च, कर्मणः श्रेयस्करी भगवतोक्ता बुद्धिः, अश्रेयस्करं च कर्म कुर्विति मां प्रतिपादयति, तत् किं नु कारणमिति भगवत उपालम्भमिव कुर्वन् तत् किं कस्मात् कर्मणि घोरे क्रूरे हिंसालक्षणे मां नियोजयसि केशव इति च यदाह, तच्च नोपपद्यते ।
अथ स्मार्तेनैव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवता उक्तः अर्जुनेन च अवधारितश्चेत्, ‘तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि’ (भ. गी. ३-१) इत्यादि कथं युक्तं वचनम् ॥
भाष्यार्थः
एतस्य गीताशास्त्रस्य पूर्वस्मिन्नध्याये अर्थात्, द्वितीयेऽध्याये भगवान् प्रवृत्तिविषयकीं योगबुद्धिं, निवृत्तिविषयकीं साङ्ख्यबुद्धिं च उपास्थापयत् । तत्र साङ्ख्यबुद्धेः आश्रयं स्वीकर्त्रे 'प्रजहाति यदा कामान्' इत्यस्मात् श्लोकात् आरभ्य अध्यायसमाप्तिपर्यन्तं सर्वकर्मणां त्यागः कर्तव्यम् इति उक्तम् अस्ति । 'एषा ब्राह्मी स्थितिः' इत्यस्मिन् श्लोके तस्याः ज्ञाननिष्ठायाः एव कृतार्थता प्रदर्शिता । परन्तु 'कर्मणि एव ते अधिकारः', 'कर्मणि ते प्रीतिः न स्यात्' इत्यादिभिः वचनैः भगवान् अर्जुनं कथयति यद्, योगबुद्धेः आश्रयं स्वीकृत्य त्वया कर्म करणीयम् इति । परन्तु तेन एव तव मुक्तिः भविष्यति इति भगवान् नावदत् । अतः मुक्तेः विषयम् अदृष्ट्वा अर्जुनः व्याकुलः सन् 'ज्यायसी चेत्' इत्यादि वदति ।
कल्याणेच्छुकाय भक्ताय मोक्षाय यत्साक्षात् साधनं साङ्ख्यनिष्ठा अस्ति, तां निष्ठाम् अर्जुनः अशृणोत् । तस्याः निष्ठायाः अनुसारं कर्म प्रत्यक्षीकृतम् अनेकेषाम् अनर्थानां कारणभूतम् अस्ति । तथा च क्रमेण अग्रे गत्वापि एतस्मिन् जन्मनि एकमात्रस्य मोक्षस्य प्राप्तरूपं फलं कर्मणा लभ्यते इत्यपि निश्चितं नास्ति इति । तर्हि भगवान् माम् एतादृशे कर्मणि किमर्थं योजयति ? एवम् अर्जुनस्य व्याकुलता उचिता । तस्यायां व्याकुलतायां सत्यां 'ज्यायसी चेत्' इत्यादिप्रश्नः । एतस्य प्रश्नस्य निवृत्त्यै पूर्वोक्ते विभागविषयकशास्त्रे भगवान् अनेकानि वचनानि अवदत् । तेषु वचनेनषु ज्ञाननिष्ठायाः, कर्मनिष्ठायाः च भिन्नं वर्णनम् अपि कृतम् अस्ति । परन्तु केचन टीकाकाराः अर्जुनस्य प्रश्नस्य प्रयोजनम् अन्यथा मत्वा तस्माद् विपरितं भगवतः उत्तरम् उपस्थापयन्ति । पूर्वभूमिकायां स्वयं गीताशास्त्रस्य यथा तात्पर्यं प्रदर्शितम् अस्ति, तस्मादपि उत्तरस्य विपरितार्थं प्रतिपादयन्ति ।
कथमिति चेद्, तत्र भूमिकायां तु केचन टीकाकाराः वदन्ति यद्, गीताशास्त्रे सर्वेभ्यः आश्रमेभ्यः ज्ञानकर्मयोः समुच्चयः निरूपितः इति । ते स्वस्य टीकायां विशेषरूपेण योजयन्ति यद्, 'यावज्जीवेद् अग्निहोत्रादिकर्माणि करणियानि' इत्यादीनां श्रुतविहितानां कर्मणां त्यागे कृते केवलं ज्ञानादेव मोक्षः प्राप्यते इत्यस्य सिद्धान्तस्य गीताशास्त्रे निश्चितरूपेण निषेधः अस्ति इति । परन्तु अत्र तृतीयेऽध्याये तैः आश्रमाणां विकल्पः प्रदर्श्य 'यावज्जीवेद्' इत्यादीनां श्रुतिवाक्येषु विहितानां कर्मणामेव त्यागः उक्तः अस्ति । अनेन शङ्का भवति यद्, भगवान् एतादृशानि विरुद्धानि वचनानि अर्जुनं कथं वदेत् ? तथा च एतादृशानि विरुद्धानि वचनानि श्रुत्वा अर्जुनः कीदृशम् अर्थं स्वीकुर्यात् ? इति ।
पू. – यदि तत्र भूमिकायाम् एतादृशः अभिप्रायः भवेद् यद्, गृहस्थाश्रमिणे एव श्रौतकर्मणां त्यागपूर्वकं केवलं ज्ञानेन मोक्षः निषिद्धः अस्ति, न तु अन्येषाम् आश्रमिणां कृते इति, तर्हि ?
उ. - एतदपि पूर्वापरविरुद्धम् एव । यतो हि सर्वेषाम् आश्रमिणां कृते ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः गीताशास्त्रस्य निश्चिताभिप्रयः अस्ति इति भूमिकायां प्रतिज्ञां कृत्वा विपरीततया अत्र अन्येभ्यः आश्रमेभ्यः अपि भगवान् केवलं ज्ञानेन मोक्षः कथम् उपस्थापयितुं शक्नुयात् ? इति ।
पू. – कदाचित् एवं स्वीकर्मः यद्, एवं श्रौतकर्मणाम् अपेक्षया अस्ति इति । अर्थात् श्रौतकर्मरहितात् केवलं ज्ञानादेव गृहस्थेभ्यः मोक्षस्य निषेधः कृतः अस्ति इति । तत्र यः केवलं ज्ञानेन गृहस्थानां मोक्षनिषेधः उक्तः, सः विद्यमानस्य स्मार्तकर्मणः अपि अविद्यमानवद् उपेक्षां कृत्वा उक्तः इति ।
उ. – एतदपि विपरीतम् अस्ति । यतो हि गृहस्थेभ्यः एव केवलं स्मार्तकर्मणा प्राप्तेन ज्ञानेन मोक्षस्य प्रतिषेधः अस्ति, अन्येभ्यः आश्रमेभ्यः नास्ति इति विचारवान् मनुष्यः कथं स्वीकर्तुं शक्नोति ? अपरः विषयः अस्ति यद्, यदि ऊर्ध्वरेतोभ्यः मोक्षप्राप्त्यै ज्ञानेन सह केवलं स्मार्तकर्मणां सम्मुच्यः अपेक्षितः, तर्हि न्यायपूर्वकं गृहस्थाश्रमिभ्यः केवलं स्मार्तकर्मणा सह एव ज्ञानसमुच्चयः आवश्यकः, न तु श्रौतकर्मभिस्सह ।
पू. – यदि एवं मन्यामः यद्, गृहस्थेभ्यः एव मोक्षाय श्रौतस्मार्तकर्मभ्यां सह ज्ञानस्य समुच्चयः आवश्यकः अस्ति । ऊर्ध्वरेतोभ्यस्तु केवलं स्मार्तकर्मयुक्तेन ज्ञानेन मोक्षः भवति इति चेत् ?
उ. – एवं कृते सति तु गृहस्थानाम् उपरि उभयोः श्रौतस्मार्तकर्मणोः परिश्रमयुक्तः, अतिदुःरूपी भारः आरोपितः स्यात् ।
पू. – अधिके परिश्रमे कृते सत्येव गृहस्थानां मुक्तिः भवति, अन्येषाम् आश्रमाणां श्रौतनित्यकर्मणाम् अभावत्वात् ते मोक्षं न प्राप्नुवन्ति इति यदि वदामः, तर्हि ?
उ. – एतन्नोचितम् । किञ्च सर्वासु उपनिषत्सु, सर्वेषु इतिहासपुराणयोगशास्त्रेषु मुमुक्षाय ज्ञानस्य अङ्गं मत्वा सर्वेषां कर्मणां सन्न्यासस्य विधानम् अस्ति । तथा च श्रुतिस्मृतिषु अपि आश्रमविकल्पस्य समुच्चयस्य विधानम् अस्ति । (ब्रह्मचर्यात् गृहस्थः, गृहस्थात् वानप्रस्थः, वानप्रस्थात् संन्यासः ग्रहणीयः एतादृशानां समुच्चयानां विनाधनम् अस्ति । ततोधिकं ब्रह्मचर्यात्, गृहस्थाश्रमात्, वानप्रस्थात् वा संन्यासः ग्रहणीयः इति आश्रमाणां वैकल्पिकं विधानम् अपि अस्ति ।)
पू. – तर्हि सर्वेभ्यः आश्रमेभ्यः ज्ञानकर्मणोः सम्मुच्यः सिद्ध्यति ।
उ. – न । यतः मुमुक्षवे सर्वकर्मणां त्यागस्य विधानम् अस्ति । सर्वधाभ्यः भोगेभ्यः विरक्तः सन् भिक्षावृत्तेः अवलम्बनं कुर्वन्ति । अतः सर्वेभ्यः तपोभ्यः सन्न्यासः एव उत्तमः उक्तः । सन्न्यासः एव श्रेष्ठः । न कर्मणा, न प्रजया, न धनेन च अपि तु केवलं त्यागेन एव महापुरुषः अमृतत्त्वं प्राप्नोति इत्यादीनि श्रुतिवचनानि सन्ति । धर्म, अधर्म च त्यज, सत्यम्, असत्यं च त्यज, सत्यासत्ये उभे त्यक्त्वा यः अहङ्कारः अस्ति, तमपि त्यज । संसारं साररहितं दृष्ट्वा परवैराग्यस्य आश्रिताः पुरुषाः सारवस्तोः दर्शनेच्छायां विवाहम् अकृत्वा (ब्रह्मचर्याश्रमात्) एव संन्यासं गृह्णन्ति इति ब्रह्मा कचं कथयति । जीवः कर्मभ्यः बद्धः भवति । ज्ञानेन च मुक्तः । अतः आत्मतत्त्वज्ञातारः यतयः कर्म न कुर्वन्ति इति वेदव्यासः शुकदेवम् अथयत् । 'सर्वेषां कर्मणां मनसा त्यागं कृत्वा' इत्यादीनि अत्र गीताशास्त्रेऽपि वचनानि सन्ति । मोक्षः अकार्यः अस्ति । अर्थात् मोक्षं प्राप्तुं काचित् क्रिया करणीया, तस्याः क्रियायाः फलत्वेन मोक्षः प्राप्यते इति नास्ति । अतः मुमुक्षुभ्यः कर्म व्यर्थम् अस्ति ।
प्र. – प्रत्यवायं (विहितकर्मणा अनुष्ठानम् अकृत्वा पापं भवति । तस्य नाम एव प्रत्यवायः इति ।) दूरीकर्तुं नित्यकर्मणाम् अनुष्ठानम् आवश्यकम् अस्ति इति वदामश्चेत् ?
उ. – एवं नोचितम् । यतो हि प्रत्यवायस्य प्राप्तिः सन्न्यासिभ्यः न, अपि तु असन्न्यासिभ्यः वर्तते । ये सन्न्यस्थाः न सन्ति, तादृशेभ्यः गृहस्थब्रह्मचारिभ्यः यथा विहितकर्मणाम् अभावे प्रत्यवायः उक्तः, तथा अग्रिहोत्रादिकर्मणाम् अभावे सन्न्यासिभ्यः अपि प्रत्यवायस्य कल्पना असम्भवा । तथा च नित्यकर्मणाम् अभावे भावरूपप्रत्यवायस्य कल्पना अपि असम्भवा । यतो हि 'असतः सतः उत्पत्तिः कथं शक्यते ?' इत्यादीनि अभावाद् भावस्य उत्पत्तेः असम्भवत्वस्य श्रुतिषु वचानानि सन्ति ।
कर्मणाम् अभावाद् भावरूपिणि प्रत्यवाये असम्भवे सत्यपि विहितकर्मणाम् अनाचरणं प्रत्यवायस्य विधानं वेदाः कुर्वन्ति इति यदि वदामः, तर्हि वेदाः अनर्थकारकाणि, अप्रामाणिकानि वचनानि वदन्ति इति सिद्ध्यति । यतो हि एवं मन्यते चेद्, वेदविहितानां कर्मणां करणाकरणयोः केवलं दुःखमेव फलं भविष्यति । ततोधिकं शास्त्रज्ञापकं न अपि तु कारकम् अस्ति अर्थात् अपूर्वशक्त्युत्पादकम् अस्ति । एवं मान्यता तु युक्तिशून्या, तथापि तस्याः स्वीकारः कृतः इति सिद्ध्यति । सः स्वीकारः न कस्यापि कृते इष्टः । वास्तव्येन शास्त्रं केवलं पदार्थानां शक्तिं प्रदर्शयति । तेषु पदार्थेषु नवीनायाः शक्तेः उत्पादनक्षमता तस्मिन् नास्ति । सुतरां सिद्ध्यति यद्, सन्न्यासिभ्यः कर्म नास्ति । अत एव ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः अपि युक्तियुक्तः नास्ति इति । तथा च 'ज्यायसी चेत्' इत्यादिना अर्जुनस्य प्रश्नस्य असङ्गतेः कारणम् अपि ज्ञानकर्मणोः कर्मसमुच्चयस्य नास्ति । यतो हि द्वितीयेऽध्याये भगवान् अर्जुनम् अवदिष्यत् यद्, ज्ञानकर्मणोः त्वया सहसा अनुष्ठानं करणीयम् इति चेद्, ''हे जनार्दन ! यदि कर्मणाम् अपेक्षया भवान् ज्ञानं श्रेष्ठतरं मनुते इत्यादि अर्जुनः न पृच्छेत् । यदि भगवान् अर्जुनम् अवदिष्यत् यद्, त्वं ज्ञानकर्मणोः सहसा अनुष्ठानं कुर्याः । ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः एव कर्मणः श्रेष्ठतरः अस्ति । एवं ज्ञानस्य सम्पादनाय अपि उक्तमेव, तर्हि हे केशव ! मां घोरे कर्मणि किमर्थं योजयति'' इत्येषः अर्जुनस्य प्रश्नः अपि न भवेत् ।
अर्जुनस्य मनसि 'ज्यायसी चेत्' इत्यादिः प्रश्नः उद्भवेद् इति कामनया 'एतस्य श्रेष्ठस्य ज्ञानस्य अनुष्ठानम् अर्जनेन न करणीयम् इति भगवान् पूर्वस्माद् एव अवदत् । एतादृशी कल्पाना अपि कर्तुं न शक्यते । परन्तु यदि ज्ञानकर्मणोः परस्परं विरोधत्वात् कश्चन पुरुषः सहसा उभयोः अनुष्ठानं कर्तुं न शक्नुयात् इति ज्ञात्वा एव भगवान् उभयोः (ज्ञानकर्मणोः) भिन्नेन भिन्नेन पुरुषेण अनुष्ठानं योग्यम् इति पूर्वमेव अवदत्, तर्हि 'ज्यायसी चेत्' इत्यादिः प्रश्नः न सम्भवति । यदि कल्पयामः यद्, अर्जुनेन एषः प्रश्नः अविवेकत्वाद् कृतः, तर्हि अपि भगवान् एतस्य अविवेकाद् उत्पन्नस्य प्रश्नस्य 'ज्ञानकर्मणोः भन्नैः पुरुषैः अनुष्ठानं योग्यम्' इति उत्तरं दद्याद् इति युक्तिसङ्गतं न । एवं भगवतः उत्तरस्य अज्ञानमूलकत्वं सर्वथा अनुचितमेव । अत एव 'ज्ञानकर्मणोः अनुष्ठानाधिकारिणौ भिन्नौ स्तः' इत्यनेन भगवतः उत्तरेण सिद्ध्यति यद्, ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः असम्भवः इति । तस्मात् कारणादेव गीताशास्त्रे, सर्वासु उपनिषत्सु च एषः निश्चितः अभिप्रायः अस्ति यद्, केवलं ज्ञानेन एव मोक्षः लभते इति ।
यदि उभयोः समुच्चयः सम्भवः अभविष्यत्, तर्हि तयोः एकस्य एव निश्चयं कृत्वा वदतु इति अर्जुनस्य प्रार्थना न भवेत् । ततोधिकं भगवान् अपि अग्रे 'कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम्' इत्यनेन अर्जुनाय ज्ञाननिष्ठा असम्भवा इति प्रदर्शयिष्यति ।
अर्जुनः अवदत् –
हे जनार्दन ! यदि कर्मणाम् अपेक्षया ज्ञानमेव भवान् श्रेष्ठतरं मनुते, तर्हि हे केशव ! किमर्थं भवान् माम् एतादृशे हिंसारूपिणि क्रूरे कर्मणि योजयति ? इति । यदि ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः भगवते उचितः अभविष्यत्, तर्हि 'कल्याणस्य तदेकं साधनं कथयतु', 'कर्मणः ज्ञानं श्रेष्ठम् अस्ति' इत्यादिभिः वाक्यैः अर्जुनस्य ज्ञानात् कर्मणः पृथग्त्वम् अनुचितम् अभविष्यत् । यतो हि समुच्चयपक्षे कर्मणः अपेक्षया ज्ञानस्य फलकारणात् श्रेष्ठत्वम् असम्भवम् । तथा च भगवान् कर्मणः अपेक्षया ज्ञानं श्रेष्ठतरं मत्वापि माम् एतस्मिन् घोरकर्मणि योजयति इति विचिन्त्य भगवन्तम् उपालम्भेन सह अर्जुनस्य 'तर्हि हे केशव ! माम् एतस्मिन् घोरकर्मणि किमर्थं योजयति' इति प्रश्नः अनुचितः अभविष्यत् ।
स्मार्तकर्मभिः सह यदि भगवान् ज्ञानस्य समुच्चयं कर्तुम् अकथयिष्यत्, तर्हि अर्जुनः अपि एवम् अवागमिष्यत् । एवं 'हे केशव ! माम् एतस्मिन् घोरे कर्मणि किमर्थं योजयति ?' इत्येषः प्रश्नः कथं युक्तियुक्तः सम्भवेत् ?
रामानुजभाष्यम्
अर्जुन उवाच यदि कर्मणः बुद्धिः एव ज्यायसी इति ते मता किमर्थं तर्हिघोरे कर्मणि मां नियोजयसि एतदुक्तं भवतिज्ञाननिष्ठा एव आत्मावलोकनसाधनम् कर्मनिष्ठा तु तस्याः निष्पादिका आत्मावलोकनसाधनभूता च ज्ञाननिष्ठा सकलेन्द्रियमनसां शब्दादिविषयव्यापारोपरतिनिष्पाद्या इत्यभिहिता। इन्द्रियव्यापारोपरतिनिष्पाद्यम् आत्मावलोकनं चेद् सिषाधयिषितम् सकलकर्मनिवृत्तिपूर्वकज्ञाननिष्ठायाम् एव अहं नियोजयितव्यः किमर्थं घोरे कर्मणि सर्वेन्द्रियव्यापाररूपे आत्मावलोकनविरोधिनि कर्मणि मां नियोजयसि इति।
भाष्यार्थः
मुमुक्षुभिः ज्ञातव्यः वेदान्तवर्णितः, अविद्यादिभ्यः दोषेभ्यः सर्वथा रहितः, असीम्नाम् असङ्ख्यानां कल्याणमयगुणानां समूहः, सः परब्रह्मपुरुषोत्तमः प्राप्तव्यः अस्ति । तस्य पुरुषोत्तमस्य प्राप्त्यै उपायरूपेण वेदना, उपासना, ध्यानम् इत्यादिभिः नामभिः कथितस्य ऐकान्तिकस्य, आत्यन्तिकस्य च भक्तियोगस्य वर्णनं कर्तुम् एतावता तस्य भक्तियोगस्य अङ्गभूतमुमुक्षोः जीवात्मनः यथार्थस्वरूपस्यज्ञानम् उपस्थापितम् । तज्ज्ञानं 'य आत्मापहतपाप्मा' इत्यादिभिः प्रजापतेः वाक्येषु प्रतिपादितम् अस्ति, तथा च आत्मनः नित्यतायाः ज्ञानपूर्वकं क्रियामाणानाम् आसक्तिरहितानां कर्मणां फलरूपात् ज्ञानयोगात् प्राप्यते इति उक्तम् ।
प्रजापतिः यदा दहरविद्यां प्रतिपादयन् आसीत्, तदा तस्य वचनेषु वर्णितायाः पराविद्यायाः अङ्गरूपत्वेन जीवात्मनः स्वरूपज्ञानस्य उपसंहारः दहरविद्यायाः फलेन सह कृतः अस्ति । यः तम् आत्मानम् आचार्यभिः ज्ञात्वा गच्छति इति तत्र उक्तम् अस्ति । एवं प्रतिपादनं कुर्वन् अनेन सह आत्मा जाग्रत-स्वप्न-सुषुप्तिभ्यः अतीतः, प्रत्यगात्मस्वरूपः, शरीररहितः इति वर्णितः । ततोत्तरम् उक्तमस्ति यद्, एवं सम्प्रसादः एतस्माद् शरीरात् निर्गत्य परमज्योतेः समीपतां प्राप्तुं स्वस्य रूपेण एव सिद्धः भवति इति ।
'अध्यात्मयोगस्य प्राप्त्या धीरः पुरुषः देवं ज्ञात्वा हर्षशोकौ त्यजति' एवम् अन्यासु उपनिषत्सु अपि प्रतिपादितम् अस्ति । यतो हि तत्र 'देवं मत्वा' इत्यादिभिः प्रदर्शितायाः पराविद्यायाः अङ्गरूपेण जीवात्मनः स्वरूपज्ञानस्य वर्णनम् 'अध्यात्मयोगाधिगमेन' इत्यादिभिः वाक्यैः अस्ति । एवमेव 'ज्ञातृपुरुषः अर्थात् आत्मा न कदापि जायते, न म्रियते' इत्यादिभिः वाक्यैः जीवात्मनः स्वरूपस्य निरूपणं कृतम् अस्ति । ततः विभिन्नेषु स्थानेषु आत्मनः स्वरूपवर्णनं प्राप्यते । सः अणोरणीयः अस्ति । महान्तं व्यापकं परमात्मानं ज्ञात्वा धीरः पुरुषः शोकं न करोति । सः आत्मा न तु प्रवचनेन, बुद्ध्या, बहुना शास्त्रश्रवणेन च प्राप्य, किन्तु सः स्वयं यस्यापि वरणं करोति अर्थात् यस्मिन् कृपां करोति, तस्मै एव लभते । तस्य कृपापात्रस्य सम्मुखमेव सः परमात्मा स्वस्य स्वरूपं प्रकटयति । एवं तस्य परब्रह्मणः उपासनायाः भक्तिरूपातायाः च प्रतिपादनम् अस्ति । ततः आत्मज्ञानस्य उपसंहारः पराविद्यायाः फलेन सह कृतः अस्ति । तस्मिन् उपसंहारे उल्लिखितम् अस्ति यद्, यस्य मनुष्यस्य सारथिः विज्ञानम् अस्ति अर्थात् सद्बुद्धिः अस्ति, मनश्च प्रग्रहवद् अस्ति, सः एनं मार्गम् उल्लङ्घ्य परमपदं प्राप्नोति ।
अधुना इतः आरभ्य अर्थात् तृतीयाध्यायात् षष्ठमाध्यायपर्यन्तं चतुर्षु अध्यायेषु एतस्य मुमुक्षोः जीवात्मनः स्वरूपज्ञानस्य विषयवर्णनमेव साधनसहितं विस्तारेण कथयति –
यदि भवतः मते कर्मणा अपेक्षया बुद्धिरेव श्रेष्ठतरा, तर्हि भवान् माम् एतस्मिन् घोरे कर्मणि किमर्थं नियोजयति ? अत्र अभिप्रायः अस्ति यद्, आत्मसाक्षात्कारस्य एकमात्रं साधनं ज्ञाननिष्ठा अस्ति । कर्मनिष्ठा तु तस्याः उत्पद्यते । तथा च आत्मसाक्षात्कारस्य साधनभूता तु सा ज्ञाननिष्ठा समस्तेन्द्रियाणां, मनसः च शब्दादिविषयसेवनरूपं व्यापारं त्यक्त्वा एव सिद्ध्यति इति भवान् अवदत् । यदि इन्द्रियव्यापरस्य उपरतिना सिद्ध्यमानम् आत्मज्ञानं प्राप्तव्यम् एव भवतः कृते अभीष्टम् अस्ति, तर्हि समस्तकर्मणां निवृत्तिपूर्वं ज्ञाननिष्ठायाम् एव मे नियोजनम् उचितम् अस्ति । तथापि भवान् माम् एतस्य आत्मज्ञानस्य विरोधिनि इन्द्रिव्यापाररूपिणि घोरकर्मणि किमर्थं नियोजयति ?
अधिकवाचनाय
1 वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
2.3 अविद्यास्मितारागद्वेशाभिनिवॆशाः पंचक्लॆशाः
व्यासभाष्यम्
अथ के ते क्लेशाः ? क्लेशा इति । पञ्च विपर्यया इत्यर्थः । ते स्यन्दमाना गुणाधिकारं द्रढयन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणस्रोत उन्नमयन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्रीभूय कर्मविपाकं चाभिनिर्हरन्तीति ॥३॥
सम्बद्धाः लेखाः
योगदर्शनम्
पतञ्जलिः
अष्टाङ्गयोगः
अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः
अधिकवाचनाय
पतञ्जलियोगसूत्रम्
योगसूत्राणि शृण्वन्तु
आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्
स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः
वर्गः:साधनापादः वर्गः:योगसूत्राणि वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
५३३
५३३ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
५३३ ५३३ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
उदासीनवदासीनो...
श्लोकः
अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
पदच्छेदः
उदासीनवदासीनः गुणैः यः न विचाल्यते गुणाः वर्तन्ते इति एव यः अवतिष्ठते न इङ्गते ॥ २३ ॥
अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
शब्दार्थः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
अर्थः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
23 वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१५३९
१५३९ तमः वर्षः ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकः साधारण-वर्षः आसीत्।
बाह्य-सूत्राणि
Calendopedia
१५३९ १५३९ वर्गः:वर्षसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
कन्दुकक्रीडा
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः
एवं किलानुमीयते यद् बालानां लालने पालने च हार्दं दधानाः मातरः तेषां hello मनोरञ्जनाय पूर्वं स्वयं मधुरसंलापेन नानाविध-मुखसुख-वितरणेन विविधश्रुतिसुखदैःनिनदैः कर-तल-कलितैः शब्दैः च तान् व्यनोदयन् । ततः परं कृत्रिमैः क्रीडनकैः तान् क्रीडनाय प्रेरयन्त्यो जागतिकैः पदार्थैः परिचाययन्त्यः कैश्चिदुपकरणविशेषैः खेलितुं प्रावर्तयन् । इत्थम् उपकरण-माध्यमेन संसारस्य स्थितिं गतिं बोधयितुं लघु-लघूनि क्रीडनकानि सृष्टानि, येषु ब्रह्माण्ड-पिण्डावबोधाय ‘कन्दुकसृष्टिः’ सर्वथा समीचीनाऽभवत् ।
क्रीडाजगति कन्दुकक्रीडाः
वर्तमाने क्रीडाजगति कन्दुकक्रीडानां भूयान् विस्तारः अवलोक्यते । यत्र तत्र सर्वत्र येन केनापि विशिष्टप्रकारेण क्रीडन्तः क्रीडकाः समहरुपेण, युगलरुपेण एकाकिन्याम् अवस्थायां वा, लघुना दीर्घेण सूक्ष्मेण महता, कृशेन स्थूलेन, कोमलेन, कठोरेण वा कन्दुकेन गृहे क्रीडाक्षेत्रे च हस्ताभ्यां पादाभ्यां च सोपकरणाः निरुपकरणाः सलिले सन्तरन्तः, क्षेत्रे धावन्तः, स्थले कूर्दन्तः यष्टिकया ताडयन्तः, पट्टिकया पराकुर्वन्तः, अश्वारोहणपूर्वकम् एकेन अनेकैः वा कन्दुकैः आत्मनो भूयसां जनानां च मनांसि रञ्जयन्तः प्रातर्मध्ये अह्नि सायं रात्रौ वा निरन्तरं बालाः युवानः वृद्धाः बालिकाः कन्यकाः युवत्यः प्रौढाः सर्वाः अपि कन्दुकक्रीडानुरागरञ्जिताः दृश्यन्ते । अतः कन्दुकक्रीडायाः जले स्थले व्योम्नि च प्राज्यं साम्राज्यं राजते भ्राजते च इति कथने नास्ति शङ्कापङ्कावकाशः ।
कन्दुक क्रीडानां वर्गीकरणम्
वयमेतासां कन्दुकक्रीडानां वर्गीकरणमित्थं कर्तुं शक्नुमः
विश्वस्मिन् सर्वासु क्रीडासु ‘कन्दुकक्रीडा’ परमेणानुरागेण क्रीडयते । अस्माकं प्राचीने साहित्येऽपि कन्दुकक्रीडनस्यैव वर्णनं भूयोभूय आगच्छति । संस्क्तृतकाव्येषु नाटकेषु मुक्तकेषु च कन्दुकाश्रयेण बहुविधं वर्णनं प्राप्यते । प्राचीनकाले कन्दुकं प्रति नारीणां नृणां बालानां बालिकानां च रुचिरतीवाधिकाऽवर्तत । स्त्रियोऽन्तःपुरे तथा पुरुषा बालाश्व गृहनिकटस्थे प्राङ्गणे क्रीडन्ति स्म । महर्षिणा व्यासेन पुराणेषु तथा कालिदासादिभिः कविवरैः काव्येषु नाटकेषु वर्णितेयं क्रीडा बहुविधा विद्यते अतोऽत्र पूर्वं वर्णितानां क्रीडातानामतिरिक्तमपि काश्चन क्रीडा दिङ्निर्देशभावनया प्रस्तूयन्ते । यथा -
करण्डक -कन्दुक -क्रीडेव किञ्चित् साम्यं भजन्तीयं क्रीडा महिलाभ्यः प्रमुखरुपेण् प्रवृत्ताऽस्ति ।
चतुरस्रे क्रीडाङ्गणे महिला बालक -बालिकाश्च क्रीडामिमां रमन्ते ।
मुख्यत्वेन महिला १८ (९*२) अष्टादशसंख्यया दलद्वयं विभज्य करकन्दुकवदेवेमां क्रीडामाचरन्ति ।
इयं टेनिस्-कन्दुकेन क्रीडत्सु क्रीडकेषु यं कमपि यः कोऽपि क्रीडकः स्वहस्तागां कन्दुकं गृहित्वा क्रीडनेन सम्पद्यते । एवमेवान्या अपि काश्चन क्रीडाः प्रादेशिकरुपेण प्रचलिताः स्युरिति तत्र न विवादः ।
आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
वर्गः:कन्दुकक्रीडाः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
पश्चिमसिक्किममण्डलम्
पश्चिम सिक्किम् मण्डलः सिक्किम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः गेय्ज़िन् नगरः |
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः मण्डलः, पश्चिम सिक्किम् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
खम्भातसमुद्रकुक्षिः
गुजरातराज्यस्य पश्चिमे स्थिता एषा समुद्रकुतक्षिः ।
वर्गः:गुजरातराज्यम् वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:चित्रं योजनीयम् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विदुरः
महात्मा विदुरः तु साक्षात् धर्मस्य अवतारः आसीत् । माण्डव्यऋषेः शापेन एषः शूद्रः भूत्वा जन्म प्राप्तवान् । एषः महाराजस्य विचित्रवीर्यस्य दास्याः पुत्रः । एकरीत्या एषः धृतराष्ट्रस्य, पाण्डोः च भ्राता एव ।  एषः बहुबुद्धिमान्, नीतिज्ञः, धर्मज्ञः, विद्वान्, सदाचारी, भगवद्भक्तः च आसीत् ।  एतस्य गुणानां कारणेन जनाः एतं बहुगौरवेण पश्यन्ति स्म ।  निर्भीतः सत्यवादी च एषः धृतराष्ट्रस्य मन्त्री भूत्वा तस्मै सर्वदा श्रेष्ठां सूचनां ददाति स्म ।
दुर्योधनः जन्मनः अनुक्षणमेव शृगालः इव चीत्कारं कर्तुम् आरब्धवान् आसीत् । तस्य जननसमये अनेकाः अमङ्गलसूचनाः अपि अभवन् ।  एतद् सर्वं दृष्ट्वा विदुरः ब्राह्मणैः सह मिलित्वा राजानं धृतराष्ट्रं वदति यत् ‘भवतः एषः पुत्रः निश्चयेन  कुलनाशकः भविष्यति ।  अतः एतस्य त्यागः वरम् ।  एषः जीवति चेत् भवद्भिः दुःखम् अनुभोक्तव्यं भवति ।  कुलस्य निमित्तम् एकां व्यक्तिं, ग्रामस्य निमित्तम् एकं कुलं, देशस्य निमित्तम् एकं ग्रामम्, आत्मनः निमित्तं सम्पूर्णपृथिव्याः परित्यागः करणीयः चेत् दोषः नास्ति इति शास्त्रेषु उक्तम् अस्ति’ इति ।  किन्तु मोहवशात् धृतराष्ट्रः विदुरस्य वचनं न अङ्गीकरोति ।  तेन जीवनपूर्णं दुःखम् अनुभूतवान् ।  स्वस्य जीवनकाले एव कुलस्य नाशमपि द्रष्टव्यम् अभवत् । महात्मनः हितवचने ध्यानम् अदत्त्वा दुःखम् आहूतवान् ।
यदा दुर्योधनः पाण्डवानाम् उपरि अत्याचारान् कर्तुम् आरब्धवान् तदा विदुरः सहजतया पाण्डवेभ्यः सहानुभूतिं दर्शयन् आसीत् । यतः प्रथमं तु ते पितृहीनाः आसन् ।  द्वितीयं ते धर्मात्मनः आसन् ।  विदुरः प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण पाण्डवानां रक्षणं साहाय्यं च करोति स्म ।  पाण्डवानां यावत् वा विपदाः आगच्छन्तु नाम अन्तिमः विजयः तु तेषामेव इति विदुरः ज्ञातवान् आसीत् ।  दीर्घायुष्मतः पाण्डवान् केऽपि मारयितुं न शक्नुवन्ति इति एषः जानाति स्म ।  कदाचित् क्रीडासमये दुर्योधनः भीमसेनाय विषं खादयित्वा तं गङ्गानद्यां नुत्तवान् आसीत् ।  भीमः समये न प्रत्यागतवान्  इति मातुः कुन्त्याः चिन्ता, दुर्योधनस्य विषये संशयः अपि आरब्धः ।  तदा विदुरः तस्याः समाधाननं कारयित्वा वदति  – ‘एतस्मिन् अवसरे मौनेन लक्ष्यं साधयन्तु ।  दुर्योधनस्य विषये सन्देहस्य प्रकटनम् अपायकारि अस्ति ।  कुपितः सः भवत्याः अन्यबालान् अपि पीडयेत् । भीमसेनः मृतः नास्ति ।  सः शीघ्रं प्रत्यागच्छति’ इति ।  कुन्ती विदुरस्य वचनम् अङ्गीकृतवती ।  तस्य वचनं सत्यमभवत् ।  कतिपय दिनानन्तरं शक्तः भीमः प्रत्यागतवान् ।
लाक्षागृहतः बहिः गन्तुं मार्गं युक्तिं च विदुरः एव पाण्डवेभ्यः सूचितवान् आसीत् । एषः केवलं नीतिज्ञः नासीत् । एतस्य बहुभाषाणां ज्ञानमपि आसीत् ।  पाण्डवानां वारणावतं प्रति गमनसमये एषः म्लेच्छभाषया तेषां विपत्तेः सूचनां,  मुक्तिं प्राप्तुं कः उपायः अनुसरणीयः ? इत्यपि सूचितवान् आसीत् । तावदेव न, लाक्षागृहतः बहिः गन्तुं कञ्चित् मार्गं कर्तुम् एषः पूर्वमेव सेवकमपि योजितवान् आसीत् ।  सः भूमेः अन्तः लाक्षागृहतः वनं गन्तुं मार्गं सज्जीकृतवान् आसीत् ।  लाक्षागृहाय अग्निं प्रज्वाल्य पाण्डवाः मात्रा कुन्त्या सह तेन मार्गेण एव बहिः आगतवन्तः ।  गङ्गातटे नद्याः पारगमनाय विदुरः नाविकेन सह नौकामपि योजितवान् आसीत् ।  एवं सर्वे पाण्डवाः गङ्गां पारयित्वा गतवन्तः ।  बुद्धिमान्, नीतिज्ञः विदुरः एवं पाण्डवानां प्राणान् रक्षितवान् ।  दुर्योधनादयः यथा न जानीयुः तथा अवधानं दत्तवान् ।  पाण्डवाः लाक्षागृहे मात्रा सह दग्धाः अभवन् इत्येव जनाः चिन्तितवन्तः ।  सर्वत्र शारीरकस्य बलस्य, अस्त्रबलस्य च उपयोगः न भवति ।  आत्मरक्षणाय नीतिबलस्य आवश्यकता अपि भवति ।  महात्मा विदुरः धर्मशास्त्रज्ञानेन सह नीतिभाण्डारः अपि आसीत् ।
यथा पाण्डवानां विषये विदुरस्य सहानुभूतिः प्रेमः च आसीत् तथैव धृतराष्ट्रस्य, तस्य पुत्राणां विषयेऽपि एतस्य प्रीतिः, आत्मीयता च आसीदेव । तेषां हितदृष्ट्या सर्वदा उत्तमाः सूचनाः ददाति स्म ।  हितेन सत्येन युक्तानि एतस्य वचनानि दुर्योधनेभ्यः अप्रियाणि भवन्ति स्म ।  किन्तु एषः तेषाम् अप्रसन्नताम् अविचिन्त्य तेषां शुभम् इच्छति स्म ।  दुर्मार्गतः तान् बहिः आनेतुम् अनवरतं यत्नं करोति स्म ।  दुरात्मनः पुत्रस्य प्रभावेण धृतराष्ट्रः विदुरस्य वचनं न शृणोति स्म ।  तेन कष्टमपि अनुभवति स्म ।  तथापि विदुरस्य विषये धृतराष्ट्रस्य बहुविश्वासः आसीत् । एतं बुद्धिमान्, दूरदर्शी, स्वस्य परमहितचिन्तकः इति भावयति स्म ।  एतस्य सूचनां विना किमपि कार्यं न करोति स्म ।  पाण्डवैः सह व्यवहारसमये तु विशेषरीत्या एतस्य सूचनां स्वीकरोति स्म ।  पाण्डवानां सम्बन्धेऽपि एषः निष्पक्षपातिः इति धृतराष्ट्रः जानाति स्म ।
मातुलस्य शकुनेः योजनानुसारं दुर्योधनः पाण्डवैः सह द्यूतक्रीडायाः प्रस्तापं यदा पितुः पुरतः उपस्थापयति तदा अपि धृतराष्ट्रः विदुरम् अभिप्रायस्य निमित्तम् आहूतवान् । यदि मम वचनं न अङ्गीकरोति तर्हि अहं प्राणत्यागं करोमि इति दुर्योधनः पितरं भाययन् आसीत् ।  तथापि सः स्पष्टतया पुत्रं वदति – ‘विदुरेण सह चिन्तनेन विना अहं भवते द्यूतक्रीडार्थं कदापि अनुमतिं न ददामि’ इति ।  दुर्योधनस्य पापयुक्तं प्रस्तावं श्रुत्वा विदुरः इदानीं कलियुगः आगच्छन् अस्ति इति ज्ञातवान् ।  सः एतस्य प्रस्तावस्य नितरां विरोधं कृतवान् । अग्रजम् उक्तवान् यद् – “भवतः, भवतः अनुजस्य पुत्राणां वैरत्वम् अधिकमेव भवति ।  कस्यापि हितं न भवति ।  द्यूतक्रीडां न क्रीडन्तु ।  तेन उभयत्र अपि श्रेयः भवति” इति ।
धृतराष्ट्रः विदुरस्य अभिप्रायं प्रशंसितवान् । दुर्योधनाय बहुबुद्धिवचनम् उक्तवान् । किन्तु सः एतस्य वचनं न अङ्गीकृतवान् ।  द्यूते पाण्डवानाम् अपमानः भवेदेव इति सः सज्जः आसीत् ।  पाण्डवानां वैभवं द्रष्टु न शक्नोति स्म ।  अन्ते धृतराष्ट्रः पुत्रस्य दुर्मार्गमेव अनुसृत्य विदुरस्य द्वारा पाण्डवेभ्यः इन्द्रप्रस्थतः हस्तिनापुरम् आगन्तुम् आह्वानं प्रेषितवान् ।  अनिच्छया एव विदुरः अग्रजस्य आज्ञां पालितवान् ।
इन्द्रप्रस्थं गत्वा विदुरः पाण्डवेभ्यः सर्वान् विषयान् ज्ञापितवान् । महाराजः युधिष्ठिरः द्यूतक्रीडा अनुत्तमा इति ज्ञात्वा अपि पितुः आज्ञा इति मत्वा दुर्योधनस्य अह्वानम् अङ्गीकृतवान् ।  द्यूतस्य समयेऽपि विदुरः तस्य दुष्परिणामान् धृतराष्ट्राय वदति  – ‘इदानीं वा जागरितः भवतु ।  भवान् दुर्योधनस्य वचनस्य पालनं न करोतु ।  कुलं रक्षतु ।  पाण्डवैः सह विरोधं कृत्वा तान् भवतः शत्रवः इव न करोतु ।  तेन भवतः सर्वनाशः भविष्यति’ इति ।  किन्तु क्रीडा आरब्धा ।  शकुनेः कुतन्त्रेण पाण्डवानां पराजयः अभवत् ।  नियमानुसारं ते वनवासार्थं प्रस्थितवन्तः ।  तेषां गमनानन्तरं धृतराष्ट्रस्य मनसि बहुचिन्ता व्यथा च आरब्धा ।  सः विदुरम् आहूय स्वस्य मनः उद्घाट्य पृच्छति  – ‘इदानीं प्रजाः अस्माकं विषये सन्तुष्टाः भवेयुः । कुपितैः पाण्डवैः अस्माकं कोऽपि हानिः न भवेत् ।  एतादृशः व्यवहारः कथं करणीयः ?’ इति ।  तदा विदुरः तस्य समाधानं कारयित्वा वदति  – ‘राजन् ! धर्मः, अर्थः, कामः च एते त्रयः अपि धर्मेण एव प्राप्यन्ते । राज्यस्य मूलं धर्मः एव ।  अतः स्थिरतया धर्मम् अनुसृत्य पाण्डवानां, भवतः पुत्राणां च रक्षणं करोतु । भवतः पुत्रः शकुनेः सूचनानुसारं पूर्णसभायां धर्मस्य तिरस्कारं कृतवान् अस्ति ।  यतः कपटद्यूतक्रीडायां सत्यसन्धस्य युधिष्ठिरस्य पराजयं कारयित्वा तस्य सर्वस्वमपि स्वीकृतवान् अस्ति ।  एषः महापराधः, अधर्मः च ।  एतस्य दोषस्य निवारणार्थम् एकः एव उपायः इत्युक्ते पाण्डवैः स्वीकृतं सर्वं पुनः तेभ्यः यच्छन्तु ।  स्वस्य यावान् अधिकारः अस्ति तेन एव  सन्तुष्टः भवतु अन्येषाम् अधिकाराणाम् आक्रमणं न करोतु ।  एषः एव राज्ञः परमधर्मः ।  एवम् आचरन्ति चेदेव भवतः पुत्रः कलङ्करहितः भूत्वा गौरवं प्राप्नोति ।  सोदरैः सह कलहः अपि न भवति ।  पुत्राणां सौभाग्यं किञ्चित् वा आवश्यकं चेत् एतत् कार्यं शीघ्रमेव करोतु ।  मोहवशात् भवान् एवं न करोति चेत् कुरुवंशस्य नाशः भविष्यति ।  यदि भवतः पुत्रः वचनं न शृणोति तर्हि तस्य दुरात्मनः बन्धनं कृत्वा युधिष्ठिरं राज्यसिंहासने उपवेशयतु । युधिष्ठिरः तु रागद्वेषातीतः । अतः सः एव शासनं करोतु ।  दुःशासनः पूर्णसभायां भीमसेनस्य, द्रौपद्याः च क्षमां प्रार्थयतु । एतावत् पर्याप्तम् । तेन भवन्तः कृतकृत्याः भवन्ति’ इति ।
विदुरस्य वचनं सत्ययुक्तं, धर्मयुक्तं, हितपूर्णं, निर्भितं च आसीत् । किन्तु यः मरणोन्मुखः अस्ति तस्मै निष्प्रयोजकम् औषधमिव धृतराष्ट्रः विदुरस्य वचनं न इष्टवान् ।  सः कोपेन वदति  – ‘विदुर ! इदानीं भवते मम आवश्यकता नास्ति । इच्छति चेत् अत्र तिष्ठतु । अन्यथा गच्छतु । भवान् वारं वारं पाण्डवानां पक्षमेव गृह्णाति इति अहं जानामि । तेषां निमित्तम् अहं मम पुत्रान् कथं त्यजामि’ इति ? कौरवाणां कुलस्य नाशः जायमानः अस्ति इति ज्ञात्वा विदुरः तूष्णीम् उपविष्टवान् । अनन्तरं प्रस्थाय सः काम्यकवने स्थितानां पाण्डवानां समीपं गतवान् ।  तेभ्यः स्वस्य आगमनस्य कारणम् उक्तवान् ।  तावता विदुरः पाण्डवानां समीपं गतवान् इति ज्ञात्वा धृतराष्ट्रस्य बहुपश्चात्तापः अभवत् ।
विदुरस्य चिन्तनं स्वीकुर्वन्ति चेत् पाण्डवाः इतोऽपि बलशालिनः भवन्ति इति चिन्तयित्वा धृतराष्ट्रः अनुक्षणं सञ्जयं प्रेषयित्वा विदुरम् आनेतुम् उक्तवान् । रागद्वेषरहितः विदुरः तथैव पुनः हस्तिनापुरं प्रत्यागत्य धृतराष्ट्राय वदति  ‘मह्यं पाण्डवाः, भवतः पुत्राः च सर्वे समानाः  । किन्तु पाण्डवाः असहायकाः । अतः तेषां साहाय्यं करणीयम् इति भावः मनसि उत्पद्यते ।  मम मनसि भवतः पुत्राणां विषये द्वेषस्य भावः तु  नितरां नास्ति’ इति । धृतराष्ट्रः स्वस्य अनुचिताय व्यवहाराय विदुरे क्षमां याचितवान् । अनन्तरं विदुरः पूर्ववत् तस्य सेवायां निरतः अभवत् ।
विदुरस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य तृप्तिः न अभवत् । सः इतोऽपि श्रोतुम् इष्टवान् ।  तदा विदुरः वदति ‘महाराज ! मया यद् वक्तव्यम् आसीत् तत् सर्वम् उक्तवान् अस्मि । इदानीं ब्रह्मणः पुत्रः सनत्सुजातः नामकः कश्चन सनातनः ऋषिः आगच्छति ।  सः एव भवते तत्त्वोपदेशं करोति ।   तत्त्वोपदेशं कर्तुं मम अधिकारः तु नास्ति ।  यतः मम जन्म शूद्रायाः गर्भे अभवत् ’  एवम् उक्त्वा सः अनुक्षणं सनत्सुजातम् अस्मरत् । अविलम्बेन एव सनत्सुजातः महर्षिः तत्र प्रत्यक्षः अभवत् ।  सः राज्ञः धृतराष्ट्रस्य प्रश्नेभ्यः उत्तरं यच्छन् परमात्मनः स्वरूपस्य, तस्य साक्षात्कारस्य विषये बहुसुन्दरतया विवेचनाम् अकरोत् ।  एवं विदुरः धृतराष्ट्राय सनत्सुजातसदृशस्य सिद्धयोगिनां, परममहर्षेः द्वारा तत्त्वोपदेशं कारयित्वा तस्य श्रेयोमार्गं प्रशस्तीकृतवान् । महात्मानां जीवनमेव इतरेषां श्रेयोनिमित्तं भवति । विदुरः तत्त्वज्ञानी चेदपि स्वस्य शूद्रत्वस्य कारणेन सः स्वयं तत्त्वोपदेशम् अकृत्वा सनातनस्य मर्यादायाः रक्षणं कृतवान् ।  एवं ज्ञानिना अपि शास्त्रमर्यादा रक्षणीया इति उपदेशं दत्तवान् ।  सनत्सुजातस्य एषः उपदेशः ‘सनत्सुजातीय’ इति नाम्ना उद्योगपर्वणः ४१ तः ४६ पर्यन्तं षड्षु अध्यायेषु सङ्गृहीतः अस्ति ।
विदुरः केवलं ज्ञानी, तत्त्वदर्शी च नासीत् । सः कश्चन अनन्य भगवद्भक्तः अपि आसीत् ।  श्रीकृष्णस्य चरणयोः एतस्य निश्चला प्रीतिः आसीत् ।  परमात्मा अपि एतं बहुइच्छति स्म ।  यदा श्रीकृष्णः पाण्डवानां राजदूतः भूत्वा हस्तिनापुरं गतवान् तदा सः राज्ञा धृतराष्ट्रेण सभासद्भिः च मिलित्वा अनन्तरं विदुरस्य गृहं गत्वा तस्य आतिथ्यं स्वीकृतवान् ।  अनन्तरं स्वस्य पितृभगिन्या कुन्त्या मिलितवान् ।  यदा श्रीकृष्णः दुर्योधनं दृष्टवान् तदा एषः स्वस्य सम्बन्धी  इति  भावेन तं भोजनार्थं तिष्ठतु इति प्रार्थितवान् चेदपि श्रीकृष्णः तस्य आह्वानं स्पष्टतया तिरस्कृत्य पुनः विदुरस्य गृहम् एव आगतवान् । भीष्‍मः, द्रोणः, कृपः, बाह्लीकः च इत्यादयाः अनेके मेलनार्थं तत्रैव आगतवन्तः । सर्वे आतिथ्यं स्वीकरोतु इति श्रीकृष्णं प्रार्थितवन्तः ।  किन्तु श्रीकृष्णः सर्वान् सम्मानपूर्वकं प्रेषयित्वा विदुरस्य गृहे एव स्थित्वा ब्राह्मणाय प्रथमं भोजनं दत्त्वा स्वयमपि भोजनम् अकरोत् ।  एतेन विदुरस्य श्रीकृष्णस्य विषये सह कियत् प्रेम आसीत् इति ऊहां कर्तुं शक्नुमः ।  प्रेम्णा विना केवलं राजयोग्येन आडम्बरेण सः आकृष्टः न भवति ।  किन्तु प्रेमरसे निमज्जितं सामान्येन भोजनेन अपि सः तृप्तः भवति  स्म।
भोजनानन्तरं रात्रौ अपि श्रीकृष्णः विदुरस्य गृहे एव शयितवान् । सम्भाषणं कुर्वन्तौ रात्रिं यापितवन्तौ । प्रातःकाले नित्यकर्म समाप्य श्रीकृष्णः कौरवाणां सभायै गतवान् ।  तत्र दुर्योधनः श्रीकृष्णस्य बन्धनस्य दुःसाहसपूर्णां योजनां यदा करोति तदा विदुरः तस्मै परमात्मनः महिमायाः वर्णनं कुर्वन् वदति  ‘एषः साक्षात् सर्वतन्त्रः स्वतन्त्रः ईश्वरः ।  भवान् एतं तिरस्करोति चेत् अग्नौ पतितः पतङ्गः इव भवतः सर्वनाशः भविष्यति’ इति । अनन्तरं श्रीकृष्णः स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् ।  भीताः जनाः नेत्रनिमीलनं कृतवन्तः ।  केवलं भीष्मपितामहः, गुरुद्रोणाचार्यः, विदुरः, सञ्जयः, ऋषयः च विश्वरूपदर्शनं कृतवन्तः ।  यतः भगवान् एतेभ्यः दिव्यदृष्टिं दत्तवान् आसीत् ।  किञ्चित् कालानन्तरं स्वस्य लीलां समाप्य श्रीकृष्णः ततः प्रस्थितवान् ।  विदुरः अपि अन्यैः सह किञ्चित् दूरपर्यन्तं तं प्रेषयित्वा आगतवान् ।
यदा श्रीकृष्णस्य सन्धानमपि विफलं जातं तदा पक्षद्वयेऽपि युद्धस्य सज्जता आरब्धा । अष्टादश-अक्षोहिणी सैन्येन सह पाण्डवाः कौरवाः कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे मिलितवन्तः ।  अष्टादशेषु दिनेषु सम्पूर्णस्य सैन्यस्य नाशः अभवत् । धृतराष्ट्रस्य पुत्रपौत्राणां सर्वनाशेन सः बहुदुःखम् अनुभूतवान् ।  तदा विदुरः मृत्योः अनिवार्यतां निरूपयन् उक्तवान्  – ‘युद्धे यः मरणं प्राप्नोति तस्य उत्तमगतिः लभ्यते ।  अतः तेषां निमित्तं शोकः न करणीयः ।  जीवः यावत् वारं जन्म प्राप्नोति तावद् वारमपि सः अन्यान्यव्यक्तिभिः सह सम्बन्धं प्राप्नोति ।  मृत्योः अनन्तरं सर्वे सम्बन्धाः अपि स्वप्नाः इव विलीनाः भवन्ति ।  अतः मृतेभ्यः सम्बन्धिकेभ्यः बुद्धिमान् शोकं न करोति ।  सुखैः दुःखैः सह सम्बद्धाः संयोगः वियोगः इत्यादिघटनाः अपि स्वयं कृतानां शुभाशुभकर्माणां फलरूपेण लभ्यन्ते ।  कर्मफलं तु सर्वैः जीवैः अनुभोक्तव्यमेव इत्युक्त्वा अनन्तरमपि विदुरः जगतः नश्वरता, निःसारता, परिवर्तनं, जन्ममृत्योः क्लेशः, जीवस्य अविवेकः, मृत्योः दृष्ट्यां सर्वेषां समानता, धर्मस्य आचरणस्य महत्त्वम् इत्यादिकम् उपदिशन् प्रापञ्चिकेन दुःखेन मुक्तिं प्राप्तुम् उपायानां दिग्दर्शनं कारितवान् ।
युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकस्य अनन्तरं धृतराष्ट्रः पाण्डवानां समीपे एव आसीत् । तदा विदुरः अपि तत्रैव स्थित्वा तेन सह सर्वदा धर्मस्य विचारे सम्भाषणं करोति स्म ।  यदा धृतराष्ट्रः पत्न्या सह वानप्रस्थाश्रमं प्रस्थितवान् तदा एषः अपि तैः सह वनं गतवान् ।  वने विदुरः घोरतपसः आचरणस्य व्रतम् आरब्धवान् ।  आहारेण विना निर्जने वने एकान्तवासम् आरब्धवान् ।  शून्ये वने यदाकदापि जनानां दर्शनं भवति स्म ।  किञ्चित्कालानन्तरं कदाचित् महाराजः युधिष्ठिरः स्वस्य समस्तपरिवारेण, सैन्येन सह ज्येष्ठपितृव्यं, पितृव्यां, मातरं कुन्तीं, विदुरं च द्रष्टुं वनम् आगतवान् ।  तत्र विदुरम् अदृष्ट्वा तस्य विषये धृतराष्ट्रं पृच्छन् आसीत् ।  तावता तस्मै दूरे विदुरः दृष्टः ।  सः शिरसि जटां कृत्वा दिगम्बरः भूत्वा मुखे कञ्चन शिलाखण्डं स्थापितवान् आसीत् ।  तस्य मलिने, दुर्बले शरीरे नाड्यः उपरि दृश्यन्ते स्म ।  सः धृतराष्ट्रस्य आश्रमं पश्यन् पृष्ठतः गच्छन् आसीत् ।
युधिष्ठिरः तस्य मेलनार्थं तस्य पृष्ठतः धावितवान् । स्वस्य नाम, परिचयम् उक्त्वा अपि तम् आहूतवान् ।  धावन् विदुरः  गहनं वनं गत्वा कस्यचित् वृक्षस्य साहाय्येन स्थिरतया स्थितवान् ।  राजा युधिष्ठिरः यदा पश्यति तदा तस्य शरीरं केवलम् अस्तिपञ्जरम् इव आसीत् ।  तम् अभिज्ञातुम् एव कष्टं भवति स्म ।  युधिष्ठिरः पुरतः स्थित्वा तस्य पूजाम् अकरोत् ।  समाधिस्थः विदुरः तदेकदृष्ट्या युधिष्ठिरं पश्यन् आसीत् ।  अनन्तरं सः योगबलेन स्वस्य अङ्गाङ्गान् युधिष्ठिरस्य अङ्गाङ्गेषु अङ्गानि, इन्द्रियाणि तस्य इन्द्रियेषु, प्राणान् तस्य प्राणेषु संयुज्य युधिष्ठिरस्य शरीरे प्रवेशितवान् ।  तस्य निर्जीवं शरीरं पूर्ववत् वृक्षस्य साहाय्येन स्थितमासीत् । एवं साक्षात् धर्मस्य अवतारः महात्मा विदुरः धर्ममयं जीवनं यापयित्वा अन्ते धर्ममूर्तेः महाराजस्य युधिष्ठिरस्य शरीरे एव विलीनः अभवत् ।
""
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:परिशीलनीयानि