cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कार्त्तिकचतुर्थी
व्रतस्य विवरणम्
एतं व्रतं द्वादशवर्षाणि ( १२ वर्षाणि ) अथवा षोढषवर्षाणि ( १६ वर्षाणि ) यावत् निरन्तरं प्रतिवर्षं कुर्वन्ति महिलाः । व्रतस्य अवधिपूर्तेः अनन्तरं व्रतस्य उद्यापनम् ( उपसंहारः ) क्रियते । याः सुनङ्गलाः महिलाः आजीवनम् एतं व्रतम् आचरितुमिच्छन्ति ताः आजीवनं व्रतम् आचरितुं शक्नुवन्ति । एतादृशं सौभाग्यदायकं व्रतम् अन्यत् किमपि नास्ति इति जनानां महती श्रद्धा । अतः सुमङ्गलाः महिलाः आजीवनं व्रताचरणं कर्तुम् इच्छन्ति ।
भारतदेशे अनेकेषु स्थानेषु चौथमातामन्दिराणि सन्ति । तेषु अतिप्राचीनम् अतिप्रसिद्धं च मन्दिरं राजस्थानराज्ये अस्ति । राजस्थानराज्यस्य  सवाईमाधोपुरजनपदे बरवाडा ग्रामे एतत् प्राचीनं मन्दिरं स्थितमस्ति । महाराजेन भीमसिंह-चौहानेन निर्मितस्य एतस्य मन्दिरस्य कारणतः बरवाडा ग्रामः “चौथ का बरवाडा” ( चतुर्थ्याः बरवाडा ) इति प्रसिद्धः जातः अस्ति ।
व्रताचरणविधिः
करवा इत्युक्ते लघु मृत्तिकाघटः । महिलाः व्रताचरणदिनात् पञ्चदशदिनेभ्यः पूर्वमेव नूतनघटं क्रीत्वा प्रतस्य सज्जतायाः आरम्भं कुर्वन्ति । घटं क्रीत्वा वर्णलेपनम् कृत्वा सुन्दरैः चित्रैः अलङ्कुर्वन्ति । अलङ्कृते घटे कङ्कणानि, वर्णमयपट्टिकाः, गृहे निर्मितानि मधुराणि, अलङ्कारवस्तूनि लघुवस्त्रं च पूरयन्ति । पूजास्थालिकाः अलङ्कृत्य पूजावस्तूनि उपायनवस्तूनि च पूरयित्वा सज्जीकुर्वन्ति । चतुर्थीदिने प्रातः काले सूर्योदयात् पूर्वं स्नात्वा पत्युः दीर्घायुष्यार्थम् आखण्डसौभाग्यसिध्यर्थम् उपवाससहितस्य व्रताचरणस्य सङ्कल्पं कुर्वन्ति । मृत्तिकापीठं विरचय्य अलङ्कृते तस्मिन् पीठे शिव-पार्वति-गणेशः एतेषां प्रतिष्ठापनं कृत्वा पूजनं कुर्वन्ति । कुत्रचित् मृत्तिका-गोमययोः मिश्रणेन निर्मितं “गौरमातुः” मूर्तिं पूजयन्ति ।
अनन्तरं सालङ्कृताः वधूवस्त्रधारिण्यः व्रतधारिण्यः वर्तुलाकारे उपविष्य पारम्परिकगीतानि गायन्ति । गायनसमये स्वने अलङ्कृतानां उपायनस्थालिकानां परस्परम् आदानप्रदानं कुर्वन्ति । पर्वदिने सायङ्काले महिलाः बन्धुजनानां मित्राणां च गृहाणि गत्वा शुभाशयम् उक्त्वा घटानां (करवा ) विनिमयं कुर्वन्ति। रात्रौ चन्द्रोदयानन्तरं चन्द्रदर्शनं कृत्वा तण्डुलपिष्टेन निर्मितं चन्द्रबिम्बं समर्च्य अर्घ्यप्रदानं कुर्वन्ति । अनन्तरं पतिः पत्न्याः कृते जलं पाययति । एवम् उपवासपरिसमाप्तेः अनन्तरं गृहजनैः सह मिलित्वा भोजनं कुर्वन्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
नवमुम्बई
नवमुम्बई (नवी मुम्बई) भारतीय उपमहाद्वीपस्य पश्चिमतटे स्थितं नियोजितं नगरम्, महाराष्ट्रराज्यस्य कोङ्कणविभागे, भारतस्य मुख्यभूमिभागे स्थितम् अस्ति । नवमुम्बई मुम्बई महानगरीयक्षेत्रस्य भागः अस्ति । पनवेल महानगरस्य व्यक्तिगतविकासाय, यस्मिन् खारघरतः उरण-पर्यन्तं क्षेत्रं तळोजे-पातः-सहितम् अस्ति, उत्तरनवमुम्बई-दक्षिणनवमुम्बई इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति । आगरी-कोली-समुदायौ मुख्यतया नवमुम्बई-नगरे निवसतः । २०११ तमस्य वर्षस्य अस्थायीजनगणनानुसारं नवमुम्बई-नगरस्य जनसङ्ख्या ११,१९,४७७ अस्ति । अस्य वनक्षेत्रं विहाय १४ मीटर् नगर-मध्यम-ऊर्ध्वस्थितिः अस्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतस्य नगराणि
नारायणी अञ्चलम्
नारायणी अञ्चलम् Narayani Zone इदं अञ्चलं नेपालदेशस्य मध्यमाञ्चले विद्यते । चतुर्दशसु अञ्चलेषु मध्येषु इदं अन्यतमं वर्तते । अस्मिन् अञ्चले पञ्च मण्डलानि सन्ति अस्य नामध्येयं नारायणी नदीतः कृतं अस्ति । 200px|right|thumb|[[नारायणी नदी एवं तस्याःसेतु ]]
श्रीशङ्करचरितामृतम्
शङ्करभगवत्पादस्य जीवनम् अधिकृत्य लिखिता: ग्रन्था: श्रीशङ्करदिग्विजयादय: प्रसिद्धा: सन्ति । परं ते सुदीर्घा:, प्रौढा:, नानावस्तुवर्णनै: विस्तृताश्च । अत: तदधिकृत्य सरलया भाषया संक्षिप्तरूपेण लिखित: नित्य-पारायणयोग्यश्च कश्चन ग्रन्थ: अपेक्षित: इति आसीत् बहूनाम् अपेक्षा । ताम् एनाम् अपेक्षां सफलयितुमेव विद्वद्वरेण्येन रङ्गनाथशर्ममहोदयेन श्रीशङ्कर-चरितामृतनामक: अयं ग्रन्थ: रचित: अस्ति । अनुष्टुभ्छन्दसा विरचितै: 240 श्लोकै: उपेत: अयं ग्रन्थ: शङ्कराचार्यविषये ये ये ऐतिहासिका: अंशा: उपलभ्यन्ते तान् सर्वान् अपि स्वोदरे क्रोडीकरोति । शङ्करस्य जन्म, शैशवम्, शिक्षा, देशाटनं, दिग्विजय:, ग्रन्थप्रणयनम् - इत्यादीन् सर्वान् अपि अंशान् सुभगया शैल्या निरूपयति च । दक्षिणाम्नायशृङ्गगिरिशारदा-पीठाधीश्वरै: श्री श्री भारतीतीर्थ-महास्वामिभि: वितीर्णे अनुग्रह-सन्देशे— इति यदुक्तं तत्तु सार्थकमेव इति काव्यस्यास्य परिशीलनेन ज्ञायते । विख्यात: वैयाकरण: रङ्गनाथशर्मा उत्तम: कवि: अपि इत्यस्य अनेकानि निदर्शनानि दृश्यन्ते अस्मिन् काव्ये । शङ्करस्य मातु: आर्याम्बाया: वर्णनमिदम् - मण्डनमिश्रस्य शङ्कराचार्यस्य च वाद: यदा प्रवृत्त: तदा गतेषु केषुचित् दिवसेषु वादिनो: स्थिति: एतादृशी जाता - शङ्कराचार्यस्य विचारसारम् उपदेशसारं च इत्थं सङ्गृह्णाति कवि: - एवं च शङ्कराचार्यविषये ये श्रद्धालव:, सत्काव्यविषये ये च कुतूहलिन: ते सर्वेऽपि ग्रन्थमिमम् अवश्यं सङ्ग्रहीतुम् अर्हन्ति । आंग्लानुवादसहितं कन्नडानुवादसहितं चापि पुस्तकमिदम् उपलभ्यते । (वाचका: तयो: अन्यतरत् क्रेतुम् अर्हन्ति ।)
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बालभारतम्
बालभारतस्य अङ्कद्वयमेवादिदं सम्प्रति लभ्यते, शेषं च नाद्य यावत् समासादितम् । अस्य रचयिता राजशेखरः वर्तते। इदं च द्रौपदी स्वयंवरादारभ्यते । वन्दी घोषयामास -
सकल-भुवन-रक्षा-स्रस्ततन्द्रा नरेन्द्राः
शृणुत गिरमुदारामादराच्छ्रावयामि।
इह हि सदसि राधां यः शरव्यीकरोति
अज्मल् कसब्
मोहम्मद् अज्मल् कसब् (محمد اجمل امیر قصاب) पाकिस्तानस्य भयोत्पादकः विद्यते।
बालभारतम्
प्रवासिनः पाण्डवाः कृत-विप्रवेषा विप्र-पङ्क्तौ निषेदुः । अर्जुनादृते न कोऽपि साफल्यं लप्स्यते इत्यासीद् द्रोणाचार्य स्य निर्णयः । सर्वेषु पराङ्मुखे राजसु ब्राह्मणवेषोऽजुनो राधामविध्यत । नाज्ञातकुलशीलाय कन्या सम्प्रदेयेति वदतोऽनादृत्य स द्रौपदीमनयत् । प्रतिपूर्णे सति क इह प्रश्नः कुलशीलयोरिति ? शेषा राजानो युद्धोद्यता भीमेन निराकृताः।
अज्मल् कसब्
वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:उग्रवादिनः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बालभारतम्
भो दुःशासन कः क्रमो द्रुपदना-केशाम्बराकर्षणे।
दुर्वृत्तं क्षमते न कस्यचिदयं भ्राता विकर्णस्तव॥
भीम-कृतायाः दुर्योधन-रक्त-पान-प्रतिज्ञायाः अनन्तरं द्वितीयोऽङ्कः परिसमाप्यते । प्रस्तावनायाः परस्तादत्र नाटके वाल्मीकि -व्यास योः संवादः आयोजितः । व्यासो वदति -
यदुक्तिमुद्रा सुहृदथवीथी कथारसो यच्चुलुकैश्चुलुक्यः।
तथामृतस्यन्दि च यद् वचांसि रामायणं तत् कवितॄन् पुनाति।।
वाल्मीकिश्च व्यासकृतं महाभारतं स्तौति -
पणप्राशनिभिर्मिताम्बु-कवलैः काले च पक्वाशिभिः।
नीवार-प्रसृतिंपचैश्च मुनिभिर्यद्वा त्रयीध्यायिभिः,
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
राष्ट्रं भवति सर्वस्वम् (नाटकम्)
ले.प्र - डा कीर्तिवल्लभ: शक्टा (शाकटायन:) सैनिकानां जीवनम् अधिकृत्य लिखितं सप्ताङ्कोपेतं नाटकमिदम् । ‘नाटकस्य आरम्भे नाटककार: निवेदयति यत् ‘सैनिकानां लघुविश्रामशिबिरस्य निकटे मम आवास: विद्यते । अनेन अत्र आगतानां सैनिकानां गतिविधिं तेषां कठिनतरं सैन्याभ्यासं च अवलोक्य मनसि नाटकस्यास्य कल्पना सञ्जाता’ इति । तदनुसृत्य एव नाटकस्य रचना कृता दृश्यते । सरलया भाषया आधुनिकं विषयम् अधिकृत्य नाटकमिदं लिखितम् अस्ति इति तु विशेष: । दिल्लीसंस्कृत-अकादम्या: आर्थिकसहयोगेन एतत् नाटकं प्रकाशितम् अस्ति ।
वर्गः:संस्कृतनाटकानि वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कदलीकाण्डम्
thumb|left|150px|कदलीवृक्षः
एतत् कदलीकाण्डम् अपि कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् कदलीकाण्डम् आङ्ग्लभाषायां BananaTrunk (Banana stem) इति उच्यते । एतत् कदलीकाण्डं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव ।
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गण्डकी अञ्चलम्
गण्डकी अञ्चलम्(गण्डकी अञ्चल नेपालदेशस्य इदमेकं अञ्चलमस्ति ।अत्रत्य मुख्यालयः पोखरानगरम् अस्ति अत्र षट् मण्डलानि सन्ति अस्य नाम सप्तनदीतःएकीभूता नदी गण्डकी नदीतः कृतं अस्ति ।
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य अञ्चलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः
अस्मिन् सूचौ नगराः अन्तर्भवति न तु नगरीयक्षेत्राणि । अस्य लेखस्य सम्पूर्णं कार्यं गृहमन्त्रालयं, भारतसर्वकारस्य अधीनस्थं पञ्जीयकप्रमुख-जनगणनायुक्तयोः कार्यालयेन सञ्चालितस्य २०११ भारतीय जनगणनायाम् आधारितम् अस्ति ।
सूचिः
परिभाषा -
गाढे सूचीकृताः नगराः तत्तद् राज्यानां / केन्द्रशासितप्रदेशां राजधानीः सन्ति ।
सन्दर्भाः
वर्गः:भारतम् वर्गः:भारतस्य नगराणि
अद्वैतनयरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः
जीवब्रह्मणोरेक्त्वं तु अहं ब्रह्मास्मीत्यादि सकलश्रुतिस्मृतिसिध्दम् । छान्दोग्ये षष्ठेऽध्याये उद्दालकेन श्वेतकेतुमुद्दिश्य सर्वोऽपि आविद्यको जीवसमुदायः बोध्यते तत्तवमसीति । तत् शब्देनात्र तेजोऽबन्नानां सृष्टा सर्वज्ञः मायोपाधिक ईश्वरः वाच्यः । त्वं पदेन च अल्पगुणको जीवः । न चानयोरैक्यं जलानलयोरिव भवितुमर्हति । ऎक्यं च शास्त्रताप्तर्यमित्युक्तम् । अतोऽत्र अगत्या जहदजहल्लक्षणा स्वीकार्या । तथा च तत्पदवाच्यः सर्वज्ञः चेतनः । त्वं पदवाच्यश्च अल्पज्ञः चेतनः । अनयोर्भेदकौ सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वौ विहायाऽवशिष्टयोः चेतनयोः ऎक्यं वक्तव्यम् । उक्तोऽयमर्थः शङ्कराचार्यैः – जहदजहतीति सा स्याद्या वाच्यार्थैकदेशमपहाय । '''बोधयति चैकदेशं सोऽयं द्विज इतिवदाश्रयेदेनाम् ॥ ३५ ॥ '''सोऽयं द्विज इति वाक्यं त्यक्त्वा प्रत्यक् परोक्षदेशाद्यम् । '''द्विजमात्रलक्षकत्वात्कथयत्यैक्यं पदार्थयोरुभयोः ॥३६॥ '''तद्वत्तत्त्वमसीति त्यक्त्वा प्रत्यक् परोक्षतादीनि । '''चिद्वस्तु लक्षयित्वा बोधयति स्पष्टमसिपदेनैक्यम् ॥३७॥ '''ऎक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः निगद्यतेऽन्योन्यविरुध्दधर्मिणोः । '''खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥२४४॥ '''ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिध्दये । '''नालं जहत्या न तथाऽजहत्या किन्तूभयार्थैकतयैव भाव्यम् ॥ २४९॥ '''स देववदतोऽयमितीव चैकता विरुध्दधर्माशमपास्य कथ्यते । '''यथा तथा तत्त्वमसीति वाक्ये विरुध्दधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ २५०॥ '''संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोरखण्डभावो परिचीयते बुधैः । '''एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ २५१॥
जहदजहल्लक्षणास्वीकारः न युक्तः
अत्रेदं प्रष्टव्यम् –जहदजहल्लक्षणास्वीकारः तदैवोपपद्येत यदा शास्त्रमैक्यपरं स्यात् । न चैवमित्युक्तम् । किञ्च सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वरुपविरोध्याकारपरित्यागः किं विवक्षाभावमात्रेण ? अथ अनित्यत्वेन ? उत मिथ्यात्वेन ? नाद्यः । जलानलनिष्ठयोः शैत्यदाहकत्वोयोरविवक्षामात्रेण तयोरभेदः न् क्वापि दृष्टः । अनित्यत्वे तु तत् त्वं भविष्यसि इति निर्देशः स्यात् । न त्वसीति वर्तमानव्यपदेशः । किञ्च प्रमाणबाधितं जीवब्रह्मणोर्गुणानित्यत्वकल्पनम् । ‘नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्य बलः परमात्मा’ ‘अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा’ इत्यादिश्रुतिभिः, इत्यादिस्मृतिभिश्च ईशगुणनित्यत्वं ज्ञानानन्दादिजैवगुणनित्यत्वं च प्रतिपादितम् ।
अत एव न तृतीयः । ‘परास्य शक्तिः विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ‘सत्यस्योऽस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये (ऋक्. १०.५५.६) इत्यादि श्रुतिभिः परमात्म गुणनित्यत्वस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वात् न विरोध्याकारस्य मिथ्यात्वम् । तस्मात् नात्र विरोध्याकारपरित्यागहेतुका जहदजहल्लक्षणा सम्भवति । द्वैरसिध्दान्तरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः (छां. ६.८.७)
तत्त्वमसीति श्रुतेः जीवब्रह्मभेद एव तात्पर्यमस्तीति खण्डनखण्डखाद्ये (पूर्वपक्षप्रकरणे )वादरत्नावल्याम्, न्यायामृते, श्रुतितत्त्वप्रकाशिकायां विस्तरेण निरुप्य अनेकेऽर्थाः भेदपरतयोपवर्णिताः । त एवात्र केचन सङ्गृह्य सङ्क्षिप्य च विव्रियन्ते- ब्राह्मणो मुखमित्येव मुखाज्जातत्वहेतुतः । यथावदत् श्रुतिस्तद्वत् जीवो ब्रह्मेति वाग् भवेत् । एतैर्हेतुभिः ‘तत् त्वमसि’ इति वाक्ये जीवब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यव्यपदेशो युज्यते । न च हेत्वसिध्दिः । एवञ्च जीवस्य तदाश्रितत्व-तत्सादृश्य- तत्सायुज्य-तत्साहचर्य-तत्प्रेर्थत्वादिभिः वैलक्षण्यमस्तीति व्युत्पादयितुं तत्त्वमसीत्युक्तम् । अत्रापि तत् पदस्य एकस्यैव लक्षणा ।
तत्त्वमसीति वाक्यस्याभेदपरत्वेऽनुपपत्तयः
एवञ्च तत्त्वमसीति वचनम् नाद्वैतपरमित्युपपाद्य भेदप्रतिपादकमिति निपुणतरं प्रपञ्चितम् । इदानीमभेदपरत्वे अनुपपत्तयः कथ्यन्ते – अत्र च भेदावेदकानन्तप्रमाण्विरोधः स्फुटः । असिपदस्य गौणाभेदार्थत्व (सादृश्यार्थत्व)- मुपेत्य, तत् त्वं पदयोः मुख्यार्थमङ्गीकृत्यैव श्रुतिव्याख्यानसम्भवे, तत् पदस्य तज्जन्यः तदाश्रितः इत्याद्यर्थे लक्षणावृत्तिमुपेत्य वा व्याख्यानसम्भवे पदद्वयलक्षणा अप्रामाणिकी । लक्षणया बोध्यस्यार्थस्य पूर्वं ज्ञातत्वावश्यं भावात् ब्रह्मणश्चाद्वैतिभिः केनापि प्रमाणेन ज्ञेयत्वानभ्युपगमेन पूर्वमज्ञातत्वाल्लक्षणासम्भवः । किञ्च मुख्यार्थबाधे तत्सम्बन्धवति स्वरुपतः शक्यसम्बन्धितया च् विज्ञाते वस्तुनि शब्दस्य लक्षणया बोधकत्व्ं सम्भवति । प्रकृते तु ‘असङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति चितोऽद्वैतमतेऽसङ्गत्वेन तस्मिन् शक्यसम्बन्धस्यैवायोगेन चितः लक्षणया बोधः न सम्भवति । तथा चित् चिन्नेति विपर्ययस्य, चित् चिन्नवेति संशयस्य च क्वाप्यभावेन चित् चिदेवेति च ज्ञातत्वेन च चित् चिदसि इति कथने कारणाभावः ।
अभेदवर्णनं प्रकरणाननुगुणम्
‘श्वेतकेतुर्ह आरुणेय आस तं पितोवाच । श्वेतकेतो वस् ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । सः द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान् वेदानधीत्य अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इति श्वेतकेतुस्तब्ध इति प्रकरणपर्यालोचनेन समेषां विज्ञायते । यदि स्तब्धं पण्डितं मन्यं पुत्रं त्वमेव ब्रह्मासीति पिता उपदिशति, तदा न निवर्तेताहङ्कारः अपि तु स्तब्धत्वं वृध्दिमियात् । उद्दालकोपदेशानन्तरं श्वेतकेतोरहङ्कारनिवृत्तिर्जातेति श्रुतिभिः तद्वयाख्यानभूतस्मृतिभिश्च स्फुटं प्रतीयते । तदुक्तमाचार्यपादैः –‘सर्वान् वेदान् अधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इत्यात्मनोऽन्यम् अनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यत इति’ ।
प्रमाणाभासप्राप्तमैक्यं श्रुतौ प्रतिषिध्यते
ननु द्वैरमतरीत्या जीवब्रह्मणोर्भेदस्य प्रत्यक्षसिध्दत्वेन श्रुतेरपि तत्रैव तात्पर्यसभ्दावेन सर्वोऽपि वेदः भेदपर एव इत्युक्तम् । तथापि वेदे दृश्यमानः ऎक्यनिषेधः कथमुपपाद्यते । तत्र ऎक्यस्य प्रमाणान्तरप्राप्तत्वे ऎक्यनिषेधकवाक्यस्य तद्विरोधः सुस्थः । प्रमाणान्तराऽप्राप्तत्वे चैक्यस्य वेदैकसमधिगम्यत्वेन वेद एव क्वचिदैक्यमुपस्थाप्य अपरत्र खण्डयति चेत्, तस्य अप्रामाण्यमपरिहार्थमा पद्यते इति चेत्, अत्रोच्यते । अभेदोपदेशोऽयं न प्रमाणान्तरप्राप्तः । नापि वेदशास्त्रादौ क्वचित्प्रतीयते । किन्तु प्रमाणाभासप्राप्त एव । अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः’ इति न्यायेन प्राप्तः ऎक्यवादः श्रुतावनूद्य निरस्यते । यथा ‘सदेव सोम्य इदमग्र आसीत्’ इति स्वाभिप्रायमुध्दाट्य श्रुतिः, असत उत्पत्तिं प्रमाणदर्शनाभासप्राप्तां निरस्यति –‘कुतस्तु खलु सौम्य एवं स्यात् कथमसतः सज्जायेत’ इति । अत एव ब्रह्मज्ञानार्थंप्रवृत्तानां वेदान्तानां कर्ममात्रपरतया व्याख्यानमनूद्य, कर्मानुष्ठानस्यज्ञानद्वारामोक्षफलकत्वाभिधानार्थंकेवलकर्मपरत्वखण्डनंचप्रमाणाभासप्राप्तंसुष्ठूपपद्यते ।
वर्गः:द्वैतदर्शनम् वर्गः:संस्कृतलेखाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
श्यामाकः
thumb|200px|right|मुनिभक्ष्यस्य सस्यानि
इदं मुनिभक्ष्यम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं मुनिभक्ष्यम् आङ्लभाषायां Barnyard millet इति वदन्ति । हिन्दीभाषायां सांवा इति, ल्याटिन्-भाषायां Echinochola frumenkacea इति च वदन्ति । इदं मुनिभक्ष्यं तृणकुले Graminae कुले अन्तर्भवति । अस्य मुनिभक्ष्यस्य श्यामाकः, तॄणबीजं, गवांप्रियं, तृणबीजोत्तमम्, अविप्रियम् इत्यादीनि नामानि सन्ति । एतत् मुनिभक्ष्यं “राजधान्यम्” इति प्रशंसाम् अपि प्राप्य प्रसिद्धम् अस्ति । अनेन मुनिभक्ष्येन पायसम्, अन्नं, यवागूः, पर्पटः, अवदंशः इत्यादयः खाद्यविशेषाः निर्मीयन्ते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मुनिभक्ष्यस्य स्वभावः
thumb|200px|right|मुनिभक्ष्यतृणं खादन्तौ अश्वौ इदं मुनिभक्ष्यं पचनार्थं लघु । मुनिभक्ष्यं कषायमिश्रितमधुररुचियुक्तम् अपि । एतत् मुनिभक्ष्यं सङ्ग्राहि, स्निग्धगुणयुक्तः च ।
thumb|150px|right|सस्याग्रे लम्बमानं मुनिभक्ष्यधान्यम्
‎
वर्गः:धान्यानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधुरकूष्माण्डम्
thumb|left|200px|मधुरकूष्माण्डस्य पुष्पम्
काफीसस्यम्
thumb|left|200px|काफीसस्यम् thumb|200px|left|पुष्पितं काफीसस्यम् thumb|200px|left|काफीसस्ये पक्वानि अपक्वानि च काफीफलानि thumb|left|200px|काफीसस्यस्य शाखा, पुष्पं चापि
मधुरकूष्माण्डम्
एतत् मधुरकूष्माण्डम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् मधुरकूष्माण्डम् आङ्ग्लभाषायां Pumpkin इति उच्यते । एतत् मधुरकूष्माण्डं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन सूपः, क्वथितं, व्यञ्जनं, तेमनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । thumb|right|200px|मधुरकूष्माण्डक्षेत्रम् thumb|left|200px|मधुरकूष्माण्डबीजस्य तैलम् thumb|right|200px|मधुरकूष्माण्डस्य बीजानि
काफीसस्यम्
एतत् काफीसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं काफीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Plant इति उच्यते । एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।
मधुरकूष्माण्डम्
‎
काफीसस्यम्
एतत् काफीसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । अस्य काफीसस्यस्य फलनाम् अन्तः विद्यमानैः बीजैः एव काफीचूर्णं निर्मीयते । ततः तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।
मधुरकूष्माण्डम्
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काफीसस्यम्
बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:पेयानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सस्यानि
कर्णाटकराज्यं निसर्गरमणीयः प्रकृतिसमृद्धं च अस्ति । अत्र पर्वताः नद्यः शद्वलाः वनानि च अधिकानि सन्ति । अतः सस्यसङ्कुलस्य सङ्ख्या अपि अधिका अस्ति । नास्ति मूलमनौषधम् इति वचनानुगुणम् ओषधयः वनस्पतयः चापि अधिकाः सन्ति । तेषु केषाञ्चन सस्यानां आवली दत्ता याः अनुबन्धान्विताः । अभिगम्यताम् ।
कदलीकुसुमम्
thumb|right|200px|कदलीकुसुमम् thumb|left|200px|कदलीकुसुमम्
एतत् कदलीकुसुमम् अपि कश्चन फलविशेषः । एतत् कदलीकुसुमम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् कदलीकुसुमम् आङ्ग्लभाषायां Banana Flower इति उच्यते । प्रायः भारते सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य कदलीकुसुमस्य उपयोगः क्रियते एव । thumb|200px|right|विक्रयणार्थं संस्थापितानि कदलीकुसुमानि thumb|150px|left|कदलीगुच्छाग्रे दृश्यमानं कदलीकुसुमम् thumb|right|150px|कदलीकुसुमम्
‎
वर्गः:शाकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
होलिकादहनम्
होलिकादहनम् इति कश्चन उत्सव: होलिपर्वणः पूर्वस्मिन दिने सायङ्काले आचर्यते । 'होलिका' इति काचित् राक्षसी आसीत् । एषा हिरण्यकशिपोः सहोदरी ! एषा हिरण्यकशिपोः आज्ञाम् अनुसृत्य प्रह्लादम् अग्नौ मारयितुं प्रयत्नम् अकोरत् । किन्तु तदवसरे सा स्वयम् एव मरणं प्राप्नोत् । एतस्य स्मरणाय 'होलिकादहनम्' आचर्यते ।
नेपालदेशे,भारतदेशस्य केषुचित् भागेषु (उतरभारते सर्वत्र, दक्षिणभागे विरलेषु स्ठानेषु) होलिकादहनम्  उत्साहेन आचर्यते । युवका: क्रीडामनोभावेन विभिन्नानि लघूनि वस्तूनि होलिकादहनावसरे अग्नो निक्षिपन्ति ।
अस्मिन् उत्सवे यद्यपि विभिन्नाः क्रियाः विद्यन्ते तथापि होलिकादहनम् एव अत्यन्तं प्रमुखः भागः विद्यते । इद आचरणं भक्तेः शक्तिं द्योतयति । हिरण्यकषिपुणा अनेकानि दुश्चरितानि आचरितानि विघ्नाः उपस्थापिताः चेदपि भक्तस्य प्रह्लादस्य भक्तिः श्रद्धा च किञ्चिदपि न्यूना न जाता ।
होलिकादहनोत्सवस्य पूर्वसिद्धताः
उत्सवस्य पूर्वस्मिन् दिने जनाः काष्ठानि,अन्यानि ज्वालनीयवस्तूनि च सङ्गृह्य उद्यानेषु, क्रीडाङ्गणेषु, देवालयानां समीपे च होलिकादहनार्थम् सज्जीकुर्वन्ति । यथा होलिका अग्नौ प्रह्लादं मारयितुं प्रयत्नम् अकरोत्, तथा जना: चितायाः उपरि एकां पुत्तलिकां स्ठापयन्ति । तत् अपि जवालयन्ति । गृहेषु सर्वे विभिन्नानां वर्णानां चूर्णानि स्थापयन्ति, ऋत्वनुसरेण विभिन्नानि रुचिकराणि भक्ष्याणि पचन्ति ।
होलिकादहनम्
होलीकोत्सवदिने सूर्यास्तमनात् अनन्तरं होलिकादहनम् आरम्भ्यते । जना: सन्तोषेण गीतानि गायन्ति नृत्यन्ति च । चिताया: परिक्रमणम् अपि कुर्वन्ति । सत्कार्यम् एव जयति इति विश्वसस्य आधारेण जना: चिताया: परिक्रमणं कृत्वा आनन्देन गायन्ति नृत्यन्ति च ।  अग्रिमदिने वर्णॊत्सवः होलीकोलहलेने आचर्यते ।
होलिकादहनस्य कारणानि
भारतदेशस्य विभिन्नेषु भागेषु होलिकादहनस्य विभिन्नानि कारणनि श्रूयन्ते । - विष्णुः प्राविशत् इत्यतः होलिका दग्धा जाता - कस्यापि हानिः न करणीयः इति विश्वासवचनस्य आधारेण होलिका ब्रह्मणः कञ्चित् वरं प्राप्तवती आसीत् । तेन प्राप्तं कम्बलं धृत्वा सा यदि अग्नौ उपविशेत् तर्हि अग्निः तां दग्धुं न शक्नोति स्म । हिरण्यकषिपोः आदेशानुसारं होलिका कम्बलं धृत्वा प्रह्लादम् अङ्के उपावेश्य उपविष्टवती आसीत् । तदा विष्णो: आज्ञया वायु: वेगेने होलिकया: कम्बलं प्रह्लादस्य उपरि पातयति । अनुक्षणं होलिकाया: दहनं, प्रह्लादस्य रक्ष्णं च भगवतः विष्णोः सङ्क्ल्पेन भवति ।
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
तिन्त्रिणी
thumb|200px|right|तिन्त्रिणी thumb|200px|left|तिन्त्रिणीवृक्षः
इयम् अपि भारते बर्धमानः, उपयुज्यमानः च सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं तिन्त्रिणीवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः अपि । अयं वृक्षः भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते, दक्षिणभारते अधिकतया दृश्यते । तद्विना चीनादेशे अधिकतया वर्धते । अयं वृक्षः ३० – ३५ पादमितः उन्नतः भवति । अस्य पर्णानि लघ्वाकारकाणि, संयुक्तानि च । अस्य वृक्षस्य फलानि ३ – ४ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः कपिलवर्णीयाणि ५ – ६ बीजानि भवन्ति । इमानि फलानि आम्लानि भवन्ति । पर्णानि अपि आम्लानि भवन्ति । तानि फलानि पाके अपि उपयुज्यन्ते । संस्कृते अस्य वृक्षस्य “चिञ्चा” इति अपरं नाम अस्ति । अस्मिन् तिन्त्रिणीफले ५ % यावत् टार्टरिक् आम्लं, ४ % यावत् सिट्रिक् आम्लं, मालिक् आम्लम्, एसिटिक् आम्लं, ८ % यावत् पोट्याषियं टार्टरिक्, २५ – ४० % यावत् शर्करा, निर्यासः, डेकटिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । अस्य बीजे ट्यानिक् मेदः, आल्ब्ग्युमिनोय्ड्, कार्बोहैड्रेट्, ६३.२२ % यावत् दलस्नसा, ससारजनकं, रञ्जकं चापि विद्यते ।
इतरभाषाभिः अस्य तिन्त्रिणीवृक्षस्य नामानि
हिन्दीभाषया “इम्लि” इति, तेलुगुभाषया “बेण्टापण्डु” इति, तमिळ्भाषया “पुलियां पलाम्” इति, कन्नडभाषायां “हुणसे मर” इति च उच्यते । एषा तिन्त्रिणी आङ्ग्लभाषायां Tamarind इति उच्यते । अस्याः तिन्त्रिण्याः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Tamarindus indica इति । एषा तिन्त्रिणी प्रायः समग्रे भारते उपयुज्यते । दक्षिणभारते तु तिन्त्रिणी प्रतिदिनम् इव उपयुज्यते । सारस्य, क्वथितस्य, व्यञ्जनस्य, उपसेचनस्य वा निर्माणे तिन्त्रिण्याः उपयोगः क्रियते । तमिळुनाडुराज्ये तु तिन्त्रिणिप्रधानम् एव “पुळियोगरे” नामकं खाद्यविशेषं निर्मान्ति । (पुळियोगरे इत्यस्य संस्कृते “आम्लान्नम्” इति वक्तुं शक्यते)। अस्याः बङ्गभाषायां नाम वर्तते "तेँतुल्" अथवा "तिस्तिड़ी" इति, ओड़िआभाषायां च "तेन्तुळि" इति। एतस्याः तिन्त्रिण्याः संस्कृते “चिञ्चा” इति अपि नाम अस्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तिन्त्रिणीवृक्षस्य प्रयोजनानि
अस्य वृक्षस्य रसः आम्लः, गुणः गुरु, रूक्षः चापि ।
thumb|200px|right|शाखासु लम्बमाना तिन्त्रिणी
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः तिन्त्रिण्याः स्वभावः
thmub|200px|left|तिन्त्रिणीसस्यम् thumb|200px|left|तिन्त्रिण्या निर्मितानि लड्डुकानि thumb|200px|right|तिन्त्रिणीपुष्पम् एषा तिन्त्रिणी आम्लरसयुक्ता, गुणेषु गुरुगुणयुक्ता च ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:फलानि वर्गः:विषयः वर्धनीयः
लुम्बिनी अञ्चलम्
लुम्बिनी अञ्चलम् (लुम्बिनी अञ्चल), नेपालदेशस्य इदमेकं अञ्चलम् वर्तते अत्र षट् मण्डलानि सन्ति अस्य नाम नामकरणं भगवतः बुद्धस्य जन्मस्थानलुम्बिन्या प्रसिद्धं अस्ति
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य अञ्चलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूची
भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूच्यां (ध्वन्यात्मकभारतीय संविधान की आठवीँ अनुसूची; Eighth Schedule to the Constitution of India) भारतगणराज्यस्य आधिकारिकभाषाः सूचीकृताः सन्ति । संविधानस्य प्रक्लृप्नं समये अस्मिन् सूच्यां समावेशः इत्युक्ते भाषा राजभाषा-आयोगे प्रतिनिधित्वस्य अधिकारिणी अस्ति, तदतिरिक्तं भाषा तासु आधारेषु अन्यतमा भविष्यति यस्याः आधारेण सङ्घस्य राजभाषयोः हिन्दी-आङ्ग्लयोः समृद्धीकरणाय आकृष्टा भविष्यति । ततः परं तु एषा सूची अधिकं महत्त्वं प्राप्तवती । इदानीं भारतसर्वकारः एतासां भाषाणां विकासाय उपायान् कर्तुं दायित्वं धारयति, यथा "ताः द्रुतगत्या समृद्धिषु वर्धन्ते, आधुनिकज्ञानस्य सञ्चारस्य प्रभावी साधनानि भवन्ति च" इति । तदतिरिक्तं लोकसेवायै आयोजितायां परीक्षायां उपस्थितः/उपस्थिता अभ्यर्थी/अभ्यर्थिनी पत्रस्य उत्तरं दातुम् एतेषु कस्यापि भाषायाः उपयोगं माध्यमरूपेण कर्तुम् अर्हति ।
अनुसूचितभाषाः
भारतीयसंविधानस्य ३४४(१), ३५१ अनुच्छेदौ अनुसारम् अष्टमानुसूच्यां निम्नलिखितानां २२ भाषाणां मान्यता अन्तर्भवति –
अष्टमानुसूच्यां समावेशार्थम् अधिकानां भाषाणाम् अभियाचना
आधुना गृहमन्त्रालयस्य मते संविधानस्य अष्टमानुसूच्यां ३८ अधिकाः भाषाः समावेशयितुं अभियाचना सन्ति । एताः सन्ति –
सन्दर्भाः
वर्गः:भाषाः वर्गः:भारतीयभाषाः
छत्राकम्
thumb|right|200px|छत्राकाणि thumb|200px|left|अन्यविधछत्राकम्
एतत् छत्राकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् छत्राकम् आङ्ग्लभाषायां Mushroom इति उच्यते । एतत् छत्राकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन सूपः, क्वथितं, व्यञ्जनम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् छत्राकं बहुवर्णीयं, बहुविधं, बह्वाकारकं चापि भवति । thumb|left|200px thumb|right|200px thumb|200px|left thumb|200px|right|रक्तवर्णीयं छत्राकम् thumb|left|200px
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शाकानि वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतविजयम्
विदुषा रङ्गनाथशर्म-महोदयेन रचितानां पद्यानां सङ्ग्रहोऽयम् । यद्यपि लोके कवित्वपाण्डित्ययो: भिन्नाधिकरणत्वमेव प्रसिद्धं, तथापि शर्मवर्य: तस्यैकम् अपवादस्थानम् । वशीकृतानेकशास्त्र: स: महाभाग: कवितारचनायामपि सिद्धहस्त: । अस्मिन् ग्रन्थे तेन विभिन्नप्रसङ्गेषु रचितानि विंशत्यधिकानि पद्यानि सन्ति । श्रीरामचन्द्र-सुब्रह्मण्य-गोमटेश्वरादीन् उद्दिश्य रचितानि सुप्रभातस्तोत्राणि, गीर्वाणवाणी-शारदा-शङ्कराचार्यादीनां स्तुतय: च अत्र समावेशिता: सन्ति । साम्प्रदायिकेषु इव आधुनिकेषु अपि विषयेषु अयं कवि: स्वलेखनीं प्रचारयति । वीरोत्तेजनम् भावैकता इत्यादयोऽपि विषया: तेन स्पृष्टा: । तदीयं ‘धावेद्यत्र प्रभूतं प्रवहति मधु तत् पुष्पमेवालिवृन्दम्’ इति वाक्यं शासकानां नीतिभ्रष्टतां सम्यक् प्रदर्शयति । शङ्कराचार्यरचितानां स्तोत्राणां विषये शर्मणा उक्तं ‘वाचां काचित् प्रवहति झरी भक्तिनम्रा स्तवेषु’ इत्येतत् तस्य काव्येऽपि युज्यते ।
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इन्द्रियाणि
इन्द्रियाणि जीविनां बाह्यप्रपञ्चस्य ज्ञानम् उत्पादयन्ति । सस्तनिषु प्रमुखतया पञ्च इन्द्रियाणि भवन्ति । thumb|right|2००px|इन्द्रियेषु अन्यतमं नेत्रम्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः ज्ञानेन्द्रियाणि वर्गःनाडीशास्त्रम्
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स् वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धवलागिरी अञ्चलम्
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य अञ्चलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राचेतसराजशास्त्रम्
वाल्मीकीयं रामायणं भारतीयानाम् आदिकाव्यमिति, पुराणमिति, इतिहास इति च महदादरपात्रम् । धर्मं नीतिं च बुभुत्समाना: अपि इदं काव्यं सश्रद्धम् आश्रयन्ति । मन्वादिस्मृतिभि: कौटिल्यादिशास्त्रकारैश्च निरूपिता राजनीति: एव अत्र कान्तासम्मित-रूपेण वाचकानां हृदयम् आमोदेन पूरयति । प्रकृतग्रन्थे लेखकेन रामायणे विद्यमाना: राजनीतिपरा: श्लोका: सङ्गृहीता: । राजनीतौ प्रसिद्धानां षाड्गुण्य-त्रिवर्ग-उपाय-शक्ति-सहाय-बलानां विषयेषु, युद्ध-शासन-जनपदादिविषयेषु च अत्र बहव: श्लोका: सङ्गृहीता: सन्ति । पुस्तकस्य अन्ते रामायणे उक्तानां सामान्यनीतिपराणाम् अनेकेषां  श्लोकानां, सुभाषितवाक्यानां च सङ्ग्रह: दत्त: अस्ति । लेखकस्य प्रयत्न: श्लाघनीय: एव ।
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
लययोगः
प्रकृतिपुरुषयोः शृङ्गाराद् ब्रह्माण्डस्य पिण्डस्य चोत्पत्तिः जाता । श्रीगुरुपदेशेन शाक्तिसहितपिण्डस्य ज्ञानलाभो भवति । ततः कौशलपूर्णक्रियया पुरुषे प्रकृतेः लयो भवति लययोगः । सहस्रारे पुरुषः तिष्ठति । कुण्डलिनी नाम्नी महाशक्तिः आधारपद्मे प्रसुप्तावस्थायां तिष्ठति । योगः तां जागृत्य पुरुषस्य सविधं नीत्वा तत्र संयोजयति । लययोगो मनसः एकाग्रतानिमित्तं वहवो आनन्ददायकः पन्थानः वर्णिताः सन्ति । यथा- मन्त्रयोगे रुपकल्पनद्वारा ध्यानं क्रियते, हठयोगे भगवतः ज्योतिः कल्पनद्वारा ध्यानं क्रियते । तथैव लययोगे एतादृशी कल्पना न विद्यते । योगी योगसाधनद्वारा अन्तर्जगति अलौकिकविन्दुं पश्यति । विन्दुं स्थिरिकृत्य परमात्मनः ध्यानं करोति । तदेव विन्दुध्यानमुच्यते । एतदेव लययोगस्य वैशिष्ट्यम् । लययोगे नवाङ्गानि विद्यन्ते । तदुक्तं यथा – अङ्गानि लययोगस्य नवैवेति पुराविदः । यम- नियम- स्थूलक्रिया-सूक्ष्मक्रिया –प्रत्याहार –धारणा- ध्यान लयक्रिया समाध्यादीनि नवाङ्गानि सन्ति ।
‎
वर्गः:योगः वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎ वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
इंदु जैन
लघुचित्रम्|इन्दु जैन्
परिचय :-
हिन्दु, जैन साहु जैन कुटुम्ब सचते च प्रचलित अध्यक्षा अस्थि (भारतीय महिष्ठ प्रसारमाध्यमानि समूह बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी भारतस्य च संस्था लिमिटेड, ओफ़् भारतस्य च पर विशाल वार्तापत्र: ।
वैयक्तिक जीवन
सा जन्म दिनम् ८ सितम्बर १९३६ उत्तर प्रदेशस्य् फैजाबाद नगरे अभवत्। तस्याः पति अशोक कुमारं जैन।  सा अविधवा द्वि पुत्रे अस्थि । तस्याः पुत्रोः नाम समीरः जैन च विनीतः जैन अस्ति। बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी भारतस्य एक  प्रमुख  माध्यम/ मीडिया ग्रुपों अस्ति । (कुटुम्ब) भाग्य मूल्य US डोल्लर २।८ महापद्म सा अन्वयागत सहु जैन कुटुम्ब (औद्योगिक कुटुम्ब)  प्रति ।
नारिकेलम्
thumb|150px|right|त्वक्-रहितं नारिकेलम् thumb|100px|left|वृक्षे लम्बमानानि नारिकेलानि thumb|150px|right|नारिकेलराशिः thumb|100px|left|नारिकेलात् बहिरागच्छत् सस्यम्
इंदु जैन
व्यक्तित्व
लघुचित्रम्|चित्रपाठ्यम्=|इंदु जैन पद्मश्री पुरस्कार प्राप्तवती सा आध्यात्मिकी व्यक्ति सार्धम् दयालुत्व अस्थि । सा क्रियाशीलयस्य स्तम्भित स्त्रियाः अधिकारित्व च उपवृंहित/प्रोत्साहित वार्त्तापति सम्पन्न । सा गुण, सहनशीलता, शुद्धता, करुणा, निश्वसिति पर, भद्रता च विश्रम्भता भुनक्ति । इंदु जैन समाहित अध्यात्मवादी, मानवतावादी, उद्यमी, संस्कृति परन्तु  सा प्रमुख च् प्रख्यात भूमिका अध्यक्ष अस्ति।  सः सहित परोपकारार्थ-नीवि च् धार्मिक कॉलम लिखति उतत्मना परस्मैपद स्त्री अधिकार अस्ति।
नारिकेलम्
इदं नारिकेलम् अपि भारते वर्धमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् नारिकेलं Coconut इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम Cocos nucifera इति । नारिकेलस्य फलं, तैलं, पुष्पं च उपयोगाय योग्यं भवति । नारिकेलस्य उपयोगः दक्षिणभारते अधिकतया क्रियते । तत्रापि कर्णाटकसदृशेषु राज्येषु नारिकेलं विना दिनं न चलति एव । सामान्यतया अत्र प्रतिदिनम् सेव्यमाने क्वथिते, सारे, उपसेचने, व्यञ्जने, ताक्रे, दाधिके वा नारिकेलम् उपयुज्यते । तद्विना अपि विशेषरूपेण नारिकेलेन एव मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते ।
इंदु जैन
परिश्रमशीलता
इंदु जैन भारतस्य प्रमुख माध्यम संस्थाया बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी प्रधान अस्ति। सा भारतस्य स्त्री धनिका द्वे स्थाने अस्ति। तस्याः समीपे ११४०० कोटी अस्ति। सा भारतस्य्   धनिका २९ स्थाने अस्ति।  बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी  स्थापित वर्ष १८३८ अस्ति।इंदु जैन फिक्की (एफएलओ) लेडीज विंगस्य् संस्थापक अध्यक्ष अस्ति। ततः परम्  हिन्दी काव्य च् लेखिका वर्तित। बहुत्र विख्यात रचनाओं  छमे बडडोर, स्पारिश च् कथा प्रतिरूप समीक्षकों द्वारा प्रशंसित फिल्मों विरचितः। पूर्वम् सः दूरदर्शन इंटरव्यू च् टॉक शो भागिनः अस्ति।मीडिया पावरहाउस बेनेट, कोलमैन एंड कंपनीस्य् सफलता प्रतीचीन इंदु जैन अस्ति। समीर जैन (जन्म ११ मार्च १९५४) एक भारतीय प्रकाशक च् भारतस्य् महन् मीडिया समूह बेनेट, कोलमैन एंड कंपनी  लिमिटेडस्य् वर्तमान उपाध्यक्ष अस्ति। जैन साहू, जैन परिवारस्य्  कोलमैन एंड कंपनी लिमिटेड, टाइम्स ऑफ इंडिया कंपनी च् अन्य महन् वार्तामपत्र स्वकीय । विनीत कुमार जैन बेनेट, कोलमैन एंड कंपनीस्य् लिमिटेड प्रबंध निदेशक च् [२]  आमतौर पर टाइम्स ग्रुप, भारतस्य्  प्रमुख मीडिया समूहस्य् रूपः परिज्ञेय । तस्य् दृढ़ निश्चय च् समर्पण टाइम्स ग्रुप (बेनेट कोलमैन एंड कंपनी प्राइवेट लिमिटेड) भारतस्य्  प्रमुख मीडिया उद्योगों एकस्य् साबित अस्ति।
नारिकेलम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नारिकेलस्य स्वभावः
thumb|150px|right|नारिकेलपुष्पम् नारिकेलं बहु उपयोगयोग्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयम् आहारपदार्थः गुरुस्निग्धगुणप्रधानः । मधुररसयुक्तः, पित्तशामकः च । thumb|150px|left|नारिकेलेन निर्मितम् उपसेचनम् thumb|150px|right|नारिकेलपर्णेन निर्मितानि वस्तूनि thumb|150px|left|नारिकेलस्य त्वक्
इंदु जैन
पुरस्कार-
सा UN  एव भाषण क्र्थ्व (२०००, येव सहस्राब्द्याम् ,जीवलोक शान्ति युक्ति वेधस् च मानसिक प्रमुख: । सा महात्मा महौसिअ प्रशस्ति लब्ध:। सा  BCCL  राष्ट्रपति साधित (श्रेष्ठता - सर्जनात्मक साहित्यिक लिपि सा भारथिया : येव ते भाषाया: काचित् ) सा यावदायुस् कृत्या प्रशस्ति लब्ध: ( भारत : कोन्ग्रेस्स ओफ़्  स्त्रियाः )सः ज्ञानपीठपुरस्कार  निष्पादित अत भारतीय ज्ञानपीठ फाउंडेशन  यत् प्रतिपादित हि तान् एव कतर ददाति तेषाम् श्रेष्ठ क्रिया साहित्य । २००० वर्ष, सा  यूनाइटेड नेशनमिलिनियम वर्ल्ड पीस समिट तत्र भाषण अयच्छत्। स​: महात्मा-महावीर पुरस्कारों  सम्मानित अस्ति।
नारिकेलम्
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नारिकेलस्य स्वभावः
वर्गः:फलानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
इंदु जैन
उल्लेख
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Indu_Jain
https://business.mapsofindia.com/business-leaders/indu-jain.html
वर्गः:१९३६ जननम् वर्गः:२०२१ मरणम् वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
बसन्ती बिस्ट्
बसन्ती उत्तराखण्डस्य कस्मिश्चित् ग्रामे १९५३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती । सा काचित् उत्तराखण्डस्य जानपद गायिका । जागर् जानपदगानेन सा उत्तराखण्डे प्रसिद्धा वर्तते । सा शास्त्रीयशैल्या गायति । सा उत्तराखण्डीया जानपदगायिका इति प्रसिद्धा वर्तते । आकाशवाण्याः दूरदर्शनस्य च ग्रेड् ए गायिका वर्तते ।  सा पद्मश्रीपुरस्कृता अपि ।
उत्तराखण्डराज्यं पूर्वस्मिन् काले उत्तराञ्चलम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । इदं राज्यं भारतस्य उत्तरे भागे विद्यते । स्वाभाविकवलातावरणकारणतः इदं राज्यं प्रसिद्धं वर्तते ।
आरम्भिकजीवनम्
बसन्तीबिस्ट् उत्तराखण्डस्य चमोलीजिल्लायाः लुवानीग्रामे १९५३ तमे वर्षे जाता । सा पञ्चदशे वयसि कञ्चन सैनिकम् ऊढवती । पञ्जाबराज्ये सा सङ्गीतं पठितवती । परन्तु सा बाल्यादारभ्य गायन्ती आसीत् ।
सा पञ्चमकक्ष्यापर्यन्तं ग्रामीणशालायां पठितवती परन्तु अग्रे शिक्षणं प्राप्तुं न शक्तवती । यतो हि शाला दूरे वर्तमाना पादाभ्यां प्राप्तुम् अशक्या आसीत् ।.
सङ्गीतजीवनम्
बसन्त्याः सङ्गीतजीवनं तस्याः चत्वारिंशे वयसि आरब्धम् । तदा सा तस्याः परिवारपोषणे व्यस्ता आसीत् । यदा सा जलन्धरं गतवती तदा सङ्गीतपठनं तत्र आरब्धवती । जलन्धरस्य प्राचीनकलाकेन्द्रं तस्याः प्रथमा पाठशाला आसीत् । सा तत्र अधिकवयस्का आसीत् इति कारणतः लज्जाम् अनुभूतवती । तत्रत्याः अन्ये छात्राः युवानः आसन् । यदा तस्याः पुत्र्याः शिक्षिका तां हार्मोनियंवादनं पाठितवती तदानीं प्रथमं वृत्तिपरं प्रदर्शनं दत्तवती ।  तदनन्तरं सार्वजनिककार्यक्रमेषु भागमूढ्वा गायनम् आरब्धवती ।  तत्र भजनानि चलचित्रगीतानि च गायति स्म । पत्युः निवृत्त्यनन्तरं डेहराडून् नगरे वासमारभ्य आकाशवाण्यां कार्यम् आरब्धवति । १९९६ तमे वर्षे नैनिताल् आकाशवाण्यां ए ग्रेड् कलावित् रूपेण कार्यम् आरब्धवती । सङ्गीतविषये कदाचित् सा इत्थं स्वाभिप्रायं प्रकटितवती । "“I always sang along with my mother, who sang as she went about her chores. The many fairs and festivals in the village only made my love for this form of music grow deep.”"
किञ्चित् कालानन्तरं ग्रामे गीयमानं जागर् गानं विशिष्टं वर्तते इति ज्ञातवती । जागर् गानं समग्रायां रात्रौ देवस्तुतिपरकं क्रियते । उत्तराखण्डस्य पर्वतीयप्रदेशेषु इदं गायनं क्रियते । बसन्ती बिस्ट् एतत् गायनमधिकृत्य परिश्रम्य प्राचीनशैल्या गानं कृत्वा जनादरं प्राप्तवती । बसन्त्याः उत्तराखण्डस्य पहाडीशैल्याः गायनं प्रसिद्धं वर्तते ।
वैयक्तिकं जीवनम्
बसन्त्याः पतिः निवृत्तः सैनिकः । तस्याः पुत्रः अपि सैनिकरूपेण वायुसेनायां कार्यं कृतवान् । तस्याः पुत्री अपि सैनिकमेव परिणीतवती ।
उल्लेखाः
वर्गः:सङ्गीतज्ञाः वर्गः:१९५३ जननम्
सुबन्तकौमुदी
संस्कृतभाषायां सुबन्तपदानां विभक्तिरूपाणि अन्त्याक्षरानुसारं लिङ्गानुसारं च विभिन्नानि भवन्ति इति कारणत: छात्रा: तद्विषये कञ्चन क्लेशम् अनुभवन्ति इति सर्वेषां सुविदितम् । एतस्य क्लेशस्य परिहारं कर्तुं पण्डितै: अस्मिन् विषये नैके ग्रन्था: रचिता: सन्ति । अयमपि ग्रन्थ: तमेव पन्थानम् अनुसृत्य रचित: । अत्र शताधिका: सामान्यसुबन्त-शब्दा: शताधिका: विशेषशब्दाश्च सर्वासु विभक्तिषु निरूपिता: । संख्याशब्दा: पूरणार्थकशब्दाश्च सविस्तरं सङ्गृहीता: । सुबन्तरूपाणां विषये प्रायेण परिपूर्णोऽयं ग्रन्थ: न केवलं छात्राणां, पण्डितानामपि उपकारक: । एतादृशम् अनन्यपूर्वं प्रयत्नं कृतवन्त: लेखका: महापाठ-शालाया: सर्वेऽपि अध्यापका: अवश्यम् अभिनन्दनीया: ।
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ठाणे
ठाणा महाराष्ट्र्राज्ये मुम्बयीनगरस्य समीपे विद्यमानं नगरम् । ठाणामण्डलस्य केन्द्रस्थानमपि। ’ठाणा’ नगरं महाराष्ट्रराज्ये मुम्बयी नगरस्य समीपे विद्यमानम् नगरम् । ठाणेमण्डलस्य केन्द्रस्थानमपि ।
अद्यतनठाणानगरम्
भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरम् अभिवृद्धिं प्राप्तवत् ठाणानगरं षष्ठे, सप्तमे च दशके औद्योगिकं केन्द्रमभवत् । तदनुसारं वाणिज्य- सम्पर्क-वास्तुनिर्माणक्षेत्रे प्रक्रिया प्रारब्धा इत्यतः अष्टमे दशके एतस्य वेगेन वर्धनम् अभवत् । मुम्बयीनगरस्य तुलनया अभिवृद्धिदृष्ट्या निस्तेजितस्थित्यां विद्यमानं ठाणानगरम् अद्य स्वच्छतादृष्ट्या मुम्बयीनगरम् अतिशेते । आधुनिकठाणा नगरसभा १८८२ तमे वर्षे आरब्धा । नगरसभायाः अभिवृध्दियोजनायाः फलरुपेण २००० तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य ‘स्वच्छन्गरी’ प्रशस्तिः ठाणानगरेण प्राप्ता । ठाणानगरम् अद्यापि (२००७) त्वरिताअभिवर्धनकारणात् जनस्म्मर्दसप्तस्यां,तथा सञ्चारसमस्याम् अनुभवति । ठाणानगरे अनादिकालात् समुद्रसञ्चारस्य प्राधान्यत्वात् स्थानीयस्य तथा अन्ताराष्ट्रियवाणिज्यस्य अभिवृध्दिः शक्या अभवत् । ठाणानगरस्य सुसम्पन्ना सांस्कृतिकपरम्परा, पौराणिकाधारावती सती, ऐतिहासिकमहत्वस्य अनेकघटनानां केन्द्रस्थाने अस्ति । अद्य ठाणादुर्गं तावत् केन्द्रीय कारागारमभूत् । अत्र ‘रङ्गायतनम्’ इति नाट्यगृहं वर्तते । मराठीभाषायाः प्रसिद्धनाटककारस्य रामगणेशगडकरीवर्यस्य स्मरणार्थं निर्मिते अस्मिन् भवने सदा सांस्कृतिककार्यक्रमाः प्रचाल्यन्ते ।
संस्कृतिः
७६% मराठीभाषिकाः अत्र सन्ति । अतः ते एव अत्र बहुसङ्ख्याकाः । तथापि मराठ्येतरभाषिकाणां संस्कृतिः अपि अत्र स्फुटतया दृश्यते । मुम्बयीनगरस्य लघुषु महार्घेषु गृहेषु उषित्वा जामिताम् अनुभूय मुम्बयीजनाः ठाणानगरम् आश्रितवन्तः । गोकुलष्टमीदिने ‘दही हण्डी’ कार्यक्रमः प्रसिध्दः ।
विशेषदर्शनीयस्थलानि
ठाणाकेन्द्रीय कारागारं, ब्यप्टिस्ट् क्रिस्तालयः ,कौपीनेश्वरमन्दिरम्, तलावपाळी, उपवनसरोवरम्, चन्दनवाडेः ब्रह्मदेवालयः च । ‘तटाकानां नगरम्’ ‘(सरोवराणां नगरम् ’) इति ठाणा प्रसिद्धम् अस्ति । तत्र जलविहारसौलभ्यमपि विद्यते ।
भेरी अञ्चलम्
इदमपि
वर्गः:नेपालदेशः वर्गः:नेपालदेशस्य अञ्चलानि वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सर्षपः
लघुचित्रम्|सर्षपपुष्पम् thumb|200px|right|गौरसर्षपः thumb|150px|right|सर्षपसस्यम् अयं सर्षपः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सर्षपः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica इति उच्यते । अयं सर्षपः वर्णस्य अनुगुणं त्रिधा विभक्तः भवति । गौरः सर्षपः, कृष्णः सर्षपः, रक्तः सर्षपः च इति । अत्र गौरः सर्षपः सिद्धार्थः (Brassicea Compostris) इति, कृष्णः सर्षपः राजिका (Brassiea Rigra) इति, रक्तः सर्षपः “सर्षपः (Brassica) इति च उच्यते । सामान्यतया कृष्णः रक्तः च सर्षपः आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र गौरवर्णस्य सर्षपस्य भूतनाशनः, कटुस्नेहः, ग्रहघ्नः, कटुकः, राजकाफलं, सिद्धार्थः इत्यादीनि अन्यानि नामानि सन्ति । कृष्णस्य सषपस्य राजक्षवकः, राजिका, क्षुताभिजनकः, राजसर्षपः इत्यादीनि अन्यानि नामानि च सन्ति । अयं सर्षपः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । thumb|150px|right|गन्धद्रव्यपात्रे सर्षपः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सर्षपस्य स्वभावः
thumb|150px|right|सर्षपपुष्पम् अयं सर्षपः अत्यन्तम् उष्णः । सर्षपः तिक्तः कटुः च ।
वर्गः:गन्धद्रव्याणि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:विषयः वर्धनीयः वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बालरामायणम्
बालरामायणं महानाटकं सीता प्रतिकृतिनिवेशेन छायानाटकं च संज्ञितम् । रामायणीयां कथां भूयः परिवर्त्यात्र कथानकं गुम्फितम् । अस्य नाटकस्य रचयिता राजशेखरः वर्तते।
कथावस्तु
सीतास्वयंवरे रावणः प्रहस्तेन सैन्यपतिना सह पुष्पक मारुह्य जनकपुरं गतः । स तत्र मैथिलीक्रयधनुः सीतां चानेतुमादिदेश । जनकेन स्तुतस्य शिव स्य प्रवेशेन गुरूभूतं तद् धनुः सज्यं कर्तुं अप्रभवन् रावणस्तद् भूमौ क्षिप्त्वा मिथ्याविकत्थनो बभूव । रावणं निहन्तुं बाणं सन्धाय उद्यतः राजा शुनःशेपेन वारितः, शापोदकं गृहणंश्च शतानन्देन निवारितः । दशाननकृतां शिवचापावमाननां श्रुत्वा तं दण्डयितुं समागतो जामदग्न्योऽपि कथंकथमपि निवारितः, किन्तु जामदग्न्यरावणयोर्वाक्कलहस्तत्र जात एव । रावणः जानक्या उपयन्तारं चन्द्रहासेन द्विधाकर्तुं प्रतिज्ञाय निवृत्तः । देवलोके सफल-प्रयोगं भरतकृतं सीतास्वयंवरनाटकं दिदृक्षू रावणस्तल्लङ्कायां नटैः प्रयोजयामास । तत्र रामेण पाणिगृहीतीकृतां सीतां प्रेक्ष्य रावणोऽवदत्।
यातः पदं मम रुषां च मृषैव रामः।
सीतारामयोः विवाहानन्तरं दशरथो जनकपुरं जगाम । धनुर्भङ्गेन कुपितः परशुराम आयातः । तुमुलं वाग्युद्धं संवृत्तम् । धनुर्युद्धे रामो जामदग्न्यं पराजितवान् । लङ्केश्वरः सीता-विप्रलम्भ-सन्तप्तस्तस्याः प्रतिकृतिं कारयित्वा तन्मुखे सारिकां निवेश्य वार्तालापैर्मनो विनोदयांचकार । अत्रान्तरे राममभिसर्त्तुमयोध्यां गता शूर्पणखा। कृत्तनासा सा रावणं प्रति सीतां त्वत्कृते हर्तुमहं गता कृत्तनासास्मीति सकपटं निवेदितवती। रावणश्चायोध्यां गतो राक्षसदूतैः मिथ्यासन्देशं व्याहारि -
स्वयं मया प्रेमपरीक्षणाय प्रवर्तितः स्वाकृतियन्त्रयोगः।
अथाहमेवागणितैरहोभिर्दशाननान्तं नियतं प्रवत्स्ये।।
अत्रान्तरे दशरथः सकैकेयीक इन्द्र-साहाय्याय दैत्यान् विजेतुं गतो विजयी बभूव। किन्त्वयोध्यायां कोऽपि राक्षसो मायादशरथः, शूर्पणखा मायाकैकेयी, तस्या दासी मन्थरा च बभूवुः । इत्येवम् -
"आभ्यामपि कृतक-कैकेयी-दशरथ-रूपधारिभ्यां छलितो रामभद्रः।"
इत्येवं प्रभृतीनि वृत्तानि परिवर्त्य राजशेखरेण नियोजितानि । शार्दूलविक्रीडितैरतितरां विक्रीडन् राजशेखरो मधुरमधुरामेव प्रायेण गिरमुद्गिरति।
वीराङ्भुतप्रायरसे प्रबन्धे लोकोत्तरं कौशलमस्ति यस्य।।
सोऽसौ नाट्यशैलीमधुरिमाणं वैदर्भी-प्रसादजन्मान वक्ति -
वाग् वैदर्भीमधुरिमगुणं स्यन्दते श्रोत्रलेह्यं वस्तुन्यासो हरति हृदयं सूक्तिमुद्रानिवेद्यः।
सद्यः सुते रसमनुपम-प्रौढि-जन्मा प्रसादः सन्दर्भ-श्रीरिति कृतधियां धाम गीर्देवतायाः।।
अपि चान्त्यानुप्रास-संगीतं संगमयन्नन्य इव भाति कविः -
द्युतिजित-करवालः सतवंशी प्रवालः स्फुटित-कुटजमाल: स्पष्टमीलतमालः।
इह हि गतमरालः केतकाली कराले शिखरिणि मम कालः सोऽभवन् मेघकालः।।
सीतायाः सौकुमारसौभाग्यालेखनपटिमा कोऽप्यपूर्व एव -
पादाम्भोजे विसृजदसृजी तत्र सञ्चारयन्ति।
रामो मार्गं दिशति च ततस्तेऽखिले नापि चाह्ना
शैलोत्सङ्गप्रणयिनि पथि क्रोशमेकं वहन्ति।।
विरहिणो लङ्घश्वरस्य शीतोपचार-निर्वाहाय प्रार्थ्यमाना दक्षिणापथनद्यो राजशेखरस्य हासप्रतिभामुद्घाटयन्ति -
पादौ पीडय ताम्रपर्णि, मुरले हस्तो हृदि स्थाप्यतां
भोः कावेरि मृणालदाम वितर द्राङ्नर्मदे वीजय।
त्वं गोदावरि देहि चन्दनरसं हे तापि तापोष्मणः
शान्त्यर्थं सृज यन्त्रवारि विरही लङ्केश्वरः सीदति॥
कविपरिचयः
काव्यमीमांसा याः प्रणेता राजशेखरः प्रसिद्धः एव। यायावर वंशीयोऽयं स्वजन्मना महाराष्ट्र-प्रदेशमलंचकार । स ब्राह्मणः क्षत्रियो वेति विवादप्रसंगे बालरामायणस्य अनुसारेण रामस्य वंश्यत्वं तस्य क्षत्रियत्वमेव प्रकटीकरोति। अस्य पूर्वजोऽकालजलदो महाराष्ट्र -चूडामणिरासीद् युगसंमतो विद्वान् पिता च राजमन्त्री बभूव । वाग्विलासरसिको राजशेखरः आत्मानं वाल्मीकि-भतृर्मेण्ठ-भवभूतीनां नवावतारं सम्भावयाम्बभूव -
बभूव वल्मीकभवः कविः पुरा ततः प्रपेदे भुवि भतृर्मेण्ठताम्।
स्थितः पुनर्यो भवभूति-रेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः।।
ध्वन्यालोक लोचन-प्रमुखेषु प्रमाणग्रन्थेषु लक्षीकृतोऽयं कविः स्वमनेकधा परिचाययामास -
आपन्नार्तिहरः पराक्रमधनः सौजन्यवारांनिधि-
स्त्यागी सत्य-सुधा-प्रवाह-शशभृत्कान्तः कवीनां गुरुः।।
कान्यकुब्जनरपालेन महेन्द्रपालेन सभाजितोऽसौ सभ्येन कृष्णशङ्करवर्मणा स्तुतो यथा -
पातुं श्रोत्ररसायनं रचयितुं वाचः सतां संमता-
व्युत्पत्तिं परमामवाप्तुमवधिं लब्ध रसस्रोतसः।
भोक्तुं स्वादु फलं च जीवित-तरोर्यद्यस्ति ते कौतुकं
तद् भ्रातः शृणु राजशेखरकवेः सूक्तिः सुधास्यन्दिनी।।
राजशेखरस्य स्थितिकालो निश्चितप्रायो विदुषाम् । महेन्द्रपालो हि ८८५ ईसवीतः ९१० पर्यन्तं कान्यकुब्जानां शासको बभूव । राजकुमारत्वे स राजशेखरस्य शिष्यत्वं गृहीतवान् भवेदिति । ८७५ ख्रीष्टाब्दतः ९२५ पर्यन्तं हि तस्य रचनाकालो भवेत् ।
स भुवनकोशं नाम भूगोलीयं ग्रन्थं विरचितवानिति काव्यमीमांसातः प्रतीयते, हेमचन्द्र उज्ज्वलदत्त श्च तस्य हरविलास-नाम काव्यं लक्ष्यीकृतवन्तौ । किन्तु न तौ ग्रन्थौ प्राकाश्यं नीतावद्य यावत् । अस्य रूपकरचनासु बालरामायणं, बालभारतं, विधशालभञ्जिका, कपूरमञ्जरी चेति समुपलभ्यन्ते।‎
उद्धरणानि
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हठयोगः
हठयोगः शरीरशुध्देः उपरि गुरुत्वं प्रददाति । अतएव उक्तम् –शरीरमाद्यं खलुधर्मसाधनम् । अस्मिन् योगे शरीरशुध्देरुपायो वर्णितः । शरीरं यन्त्रम्, शरीरं धारयति आत्मरुपी यन्त्री । शरीरस्य मनो –बुध्दि –अहंकारादयः आत्मनः विभूतयः शक्तयो वा । शरीरशुध्दौ मनः शुध्दिर्भवति । शुध्दं मनः आत्मस्वरुपोपलब्धौ सहायकं भवति । हठयोगस्य सप्ताङ्गानि सन्ति । तदुक्तम् यथा- षट्कर्म- आसन्-मुद्रा प्रत्याहार –प्राणायाम –ध्यान –समाधि-प्रभृतीनि हठयोगस्य सप्ताङ्गानि । षटकर्मद्वारा शरीरशोधनं भवति । आसनद्वारा दृढता प्राप्यते । मुद्राद्वारा स्थिरता अनुभूयते । प्रत्याहारद्वारा धीरता उत्पद्यते । प्राणायामेन लाघवं भवति । ध्यानेन आत्मनः प्रत्यक्षं भवति । समाधिद्वारा निर्लिप्तता मोक्षप्राप्तिश्च भवति । हठयोगेन शरीरस्य स्वास्थ्यविषयको विशेषो लाभो भवति ।
शब्दार्थः
ह नाम रविः । तन्नाम अस्माकं दक्षिणनासपुटे सञ्चार्यमाणः वायुः । पिङ्गला इति नाम - यमुनानदी अस्य सङ्केतः । ठ नाम चन्द्रः । तन्नाम वामनासिकापुटे सञ्चार्यमाणः वायुः । इडा इति नाम - गङ्गानदी अस्य सङ्केतः । एतौ सहजश्वासोच्छ्वासक्रियां स्थगयित्वा सुषुम्नानाडौ (सरस्वतीनदी अस्य सङ्केतः) संयोगं प्राप्य उपरि सञ्चरणमेव 'ह' 'ठ'योः योगः । अस्याः क्रियायाः पूर्वभाविरूपेण आसनानि तदनन्तरं नादानुसन्धानम् समाधिः इत्यादयः सर्वाः क्रियाः संयोज्य हठयोगः इति निर्दिश्यते ।
मूलम्
श्री आदिनाथः इति ख्यातः शिवः एव अस्य मूलगुरुः देवता च । सः कदाचित् एतां विद्यां पार्वत्यै रहस्येन बोधयन् आसीत् । समीपे जलाशये स्थितः कश्चन मीनः स्वस्य स्वाभाविकं चाञ्चल्यस्वभावं परित्यज्य एकाग्रचित्तः सन् इमम् उपदेशं शृण्वन् आसीत् । लोकमाता पार्वती मीनं परमकरुणया पुत्रवत् पश्यन्ती शिवम् प्रार्थयत् - 'अनया विद्यया मीनम् अनुगृह्णातु' इति । अयं मीनः एव अग्रे मत्स्येन्द्रनाथरूपेण लोके अस्याः विद्यायाः प्रचारम् अकरोत् । अस्य शिष्यः एव गोरक्षनाथः / गोरकनाथः । अस्यां परम्परायां प्राप्तजन्मः स्वात्मारामः नाम योगी हठदीपिकाग्रन्थं संस्कृतेन अरचयत् । अयमेव अस्य शास्त्रस्य मूलप्रमाणग्रन्थः । गोरक्षपद्धतिः, शिवसंहिता, घेरण्डसंहिता इत्यादयः उपलभ्यमानाः अन्ये ग्रन्थाः । हठदीपिकाग्रन्थस्य ज्योत्स्नानामकं व्याख्यानम् उपलभ्यते । इदं ब्रह्मानन्दनामकः योगी अलिखत् ।
हठयोगस्य अङ्गानि
हठयोगस्य प्रथमम् अङ्गं वर्तते आसनम् । अस्य अभ्यासतः पूर्वम् अहिंसादयः दश नियमाः यमः इति, तपादयः दश नियमाः च उक्ताः सन्ति । तेषां मूलाधारेण एव अग्रे गमनं शक्यम् ।
आसनम्
आसनानां सङ्ख्या भवति अनन्ता । एतेषु ८४ असनानि आदिनाथेन निर्दिष्टानि सन्ति । आसनेषु द्विविधम् । उपरि उक्तप्रयोजनानां प्राप्त्यर्थं करणीयानि आसनानि - मयूरासनम्, पश्चिमोत्तानासनम्, सर्वाङ्गासनम् .... ।
प्राणायामादीनाम् अभ्यासाय स्थिरतया सुखेन अधिककालम् उपवेष्टुम् आसनानि - सिद्धासनम्, पद्मासनम्, स्वस्तिकासनम्, भद्रासनम् .... ।
आसनानाम् अभ्यासस्य अनन्तरं शवासनम् करणीयम् । एतस्य अभ्यासेन शरीरं मनः च विश्रान्तिं प्राप्नुवन्ति ।
प्राणायामः
प्राणायामस्य आरम्भात् पूर्वं शरीरे विद्यमानानां कफमेधादिदोषाणां निवारणं कर्तव्यम् । तन्निमित्तं षट्कर्माणि उक्तानि सन्ति - धौति-नेति-बस्ति-त्राटक-नौलि-कपालभाति च ।
प्राणाः नाम श्वासः । श्वासः बहिः यदि स्यात् वायुः इति उच्यते । अन्तः विद्यते चेत् प्राणाः इति कथ्यते । शरीरमानसिकक्रियाणां मूलजीवशक्तिः । श्वासोच्छ्वासानां नियन्त्रणेन सद्विनियोगेन च शरीरचित्तयोः सर्वेषां क्रियाणां नियन्त्रणमेव प्राणायामः । प्राणशक्तेः नियन्त्रणम् । अस्मिन् रेचक-पूरक-कुम्भकनामकाः तिस्रः क्रियाः विद्यन्ते । मन्दं समगतौ च निःश्वासः यत् क्रियते सः रेचकः । मन्दं समगतौ च उच्छ्वासः यत् क्रियते सः पूरकः । एतत् क्रियाद्वयमपि निरन्तरं प्रचलति एव । किन्तु अवधानपूर्वकं नियन्त्रणम् अत्र लक्ष्यम् । अस्य क्रमबद्धाभ्यासस्य अनन्तरं कुम्भकः अभ्यसितव्यः । पूरकस्य अनन्तरं अन्तः वायोः रक्षणम् अन्तर्कुम्भकः, रेचकस्य अनन्तरं वायोः अस्वीकरणं बाह्यकुम्भकः इति उच्यते । प्राणनिरोधद्वारा चित्तनिरोधप्राप्तिः एव हठयोगस्य मार्गः ।
अस्माकं चित्तवृत्तीनां कारणद्वयं भवति । बीजरूपेण विद्यमानाः सुप्तसंस्काराः, प्राणस्य प्रेरणा च । एतयोः अन्यतरस्य निग्रहेण अपि उभौ निगृहीतौ भवतः । प्राणनिरोधद्वारा चित्तनिरोधः एव हठयोगस्य मार्गः । ज्ञानेन्द्रिय-कर्मेन्द्रियाणां यजमानः अस्ति मनः । तस्य प्रभुः अस्ति मरुत् (प्राणाः) । एतेन प्राणायामस्य महत्त्वं ज्ञायते ।
नादानुसन्धानम्
समाधेः सिद्ध्यर्थम् आदिनाथः बहु विधान् उपायान् सूचितवान् अस्ति । तेषु प्रमुखतमः अस्ति नादानुसन्धानम् । भ्रमरः मकरन्दम् अन्विष्यन् पुष्पात् पुष्पं प्रति अटन् भवति । यदा अभीप्सितं मकरन्दं प्राप्येत तदा निश्चलः सन् सर्वं विस्मृत्य रसपाने तल्लीनः भवति । एवं तन्मयावस्था एव समाधिः इति स्थूलतया वक्तुं शक्यते । अस्यां स्थितौ चित्तं चाञ्चल्यं परित्यज्य अन्तः श्रूयमाणं दिव्ये नादे एव तल्लीनं भवति ।