cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Israel
Israel: iasti unu cratu uvrescu adratu tu 1948 ditu mardzina ditu apiritã ali Amarea Mediteranã.
Cireșu
Cireshlu (Prunus avium) easti unu pomu, cu frãndzã uvali shi lundzi, tsi fatsi lilici albi primuveara, criscut di om tu livãdz icã aguri, trã yimishili (cireashili) njits sh-aroshi (cu-un os nãuntru) tsi li fatsi, dultsi sh-buni tu mãcari.
Israel
Aua baneadzã maxus Uvrei sh Araghi. Dauli limbi suntu ofitsiali.
Șoaricu
Shoariclu easti unã prici njicã tsi bâneadzâ pristi tut (tu cãmpu, pãduri, pampori, casa a omlui, etc.), cu chealea tsi ari unã hromã grivã, cu zurnãlu sumigos sh-cu mustãts lundzã.
Cireșu
Cireasha easti yimisha faptã di pomlu cireshu, njicã, cãrnoasã sh-cu-un os nuntru, aroshi icã galbinã.
Israel
Cultura
Hatigva (Nãdia) - imnul a cratlui Israel.
Câmpu
Cãmplu easti unu locu mari sh-tes (padi) fãrã vãljiuri, dzenji shi ohturi (di-aradã cu agri tsi s-lucreadzã icã tsãnut cu earbã ti hrana a prãvdzãloru).
Tesalia
Tesalia iasti una regiuni ditu Gãrtsia shi adza iu bãneadzã multsã armãnji.
Grivu
Grivu (fem. grivã) easti unã hromã tsi nu easti ni lai ni albã ma s-aflã iuva namisa di eali, unã hromã tsi sh-u-adutsi cu-atsea a cinushiljei.
Lapuvițâ
Lapuvitsa (icã lapa) easti unã turlie di cãdeari a-apei (precipitatsii) adratã di ploai amisticatã cu neauã sh-cãtivãroarã sinjac sh-negurã.
Țerbu
Tserbulu easti unã agru-pravdã di-tu pãduri, analtã, ma mari di-un agru-tsapu (caprã), cu coarni mãri sh-mushati, tsi sh-hrãneashti njitslji cu lapti, sh-cari sh-arumigã mãcarea.
Șoaricu di casâ
=Shoarece de casã= Shoariclu di casã (Mus musculus) easti unã prici njicã, unã specie di shoaricu tsi bãneadzã nãngã casa a omlui, cu chealea tsi ari unã hromã grivã, cu zurnãlu sumigos sh-cu mustãts lundzã.
Mustațâ
Mustatsa easti perlu tsi creashti (la bãrbats) sum nari shi pristi budza di nsus, icã hirili di per tsi crescu deavãrliga di mutslu a unor prãvdzã.
Pomu
Unu pomu easti unu arburi tai fatsi fructi buni trã mãcari.
Elefandu
Elefandlu easti unã pravdã multu mari (nai ma marea di pri loclu uscat), cu chealea groasã, cu narea multu lungã sh-cu doi dintsã multu mãri (fildish) dit cari s-fac lucri mushati tsi s-tsãn ãn casã, ma multu trã mushuteatsã).
Acu
thumbnail|right|Unu acu =Ac= Unu acu easti unã hãlati njicã shi suptsãri di cilechi, cu-unã mitcã tu-un capitu sh-unã guvã (ureaclji) tu-alantu, pri-tu cari s-treatsi hirlu ti cuseari lucri; alti hãlãts (ca aclu di chinu) tsi sh-u-aducu cu-unu acu di cusearia.
Negru
Negrulu icã laiu (fem. neagrã) easti unã hromã tsi easti di bueaua a cãrbunilui (a corbului, a cãtraniljei, etc.).
Listâ cu peștâ
Aua suntu arâdâpsiti turliili di numi di pescu icâ di fumei di peșțâ.
Blagoevgrad
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 71476 bãnãtori sh-tu 2001: 71361. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Blagoevgrad ari 71123 bãnãtori.
Dzuua a limbâľei Româneascâ
Dzuua a limbâľei Româneascâ easti sârbâturitâ tu Românie 31-li di Avgustu, tu idhyea dzuuâ cu Limba a noastrâ, unâ dzuuâ isâ di-tu Republica Moldova, ahurhindalui cu anlu 1990.
Pripunearea di leadzi fu adrată 2011, hindalui simnatâ (ipugrâfitâ) di 166 parlamentari di tuti partidili parlamentari di-tu Românie. Aestâ easti unâ dzuuâ festivâ ali Românie pri-tu Ledzea nr. 53/2013 aprucheatâ di Parlamentulu ali Românie cu 312 voturi trâ aestâ, doao voturi contra și ținți abțineri (tâțeri).
Amirãria Persanã
Amirãria Persanã
Nil
Nillu i fluminlu naima lunglu dit Africa shi s' pistipseashti sh'dit tut Mundlu. Elu pricura 6650km. di la izvuri ( Laclu Victoria ) pãn la amarea Mediterana tru Misirii ninga casabalu Alexandria iu s' vearsa si adara 'na delta. Fluminlu Nilu s' ari dol'i mari afluentsã arãurli Nillu Albu si Nillu Nirlu.
Cârbuni
Cãrbunili easti unu lucru, ca unã soi di cheatrã, sumulai sh-tsi s-frãndzi lishor, cari s-aflã tu loc sh ardi cãndu-lji dai focu, icã ashi cum s-fatsi jarlu cãndu lu-astindzi cu apã sh-arãtseashti.
Geologic, cãrbunili easti unã rocã sedimentarã di hromã neagrã, tsi fu adratã pri puniria di carbonu la restiloru unor planti.
Negurâ
Negura (ari shi numãli: cãtãcnii, cãtãhnii, eamã, andarã) andarã faptã di fumu, pulbiri, aburi ishits di-tu apa tsi s-aflã tu locu, etc. tsi s-arãs-pãndeashti tu aerã di nu poati omlu s-veadã ghini sh-diparti.
Focu
Foclu easti procesu di ardeari vãrtoasã cu pirã shi cãldurã, icã unu lucru tsi ardi cu pirã.
Ca bunãoarã, unu lucru tai s-ufiliseasã trã fatsiria a foclui easti cãrbunili.
Articli ti Armãnji
Articlu ti Armãnji, alu anyrãpsitorlui di arãzgã avstriacã Karl Markus Gauss
Karl Markus Gauss: „Was wir erst noch lernen mussen” (atsea tsi di tora sh ninti nica avemu ti anvitsari). Inshi tu miydani tu fimirida vieneza „Die Presse” 12.11.1997. No? Idghea luyurilj di daima: tuts nãdisescu s-hibã evropeanji sh nitsi nu shtiu cã yinitorlu ali Evropa vas hibã astãsitu di turlia di andridzeari a prublemãelj armãneascã!
Articlu "Makedonji, Armãnji, MakedonArmãnji"
Ninti s-agiundzemu la unã apofasi, vremu s-mutrimu ndauã documenti tsi suntu adusi aminti di atselji cari avurã mirakea s-anyrãpseascã trã armãnji, ca trã elementu ditu “romanitatea di Notu-Apiritu”, i ca trã “armãnji”, numa cu cari furã cãnãscuts di ma multi eti ncoa. Videmu ditu documentili di ma-ndzeanã cã numa di “vlahu” alãnceashti cãtã tu ahurhita etãljei 12 sh tuts atselji cari azburãscu di “vlahi”, facu ligãtura cu unu “populu ditu munti”, “picurari” i “cãrvãnari/cãlãtori” cari “alãxea loclu(migratori)”. Tu tuti documentili di cari azburãmu ma-ndzeanã, zborlu “vlahos” yini ditu limba greacã. Ma amãnatu, cãndu easti ufilisitu tu alti limbi, ari idyia soie di-anyrãpseari. Cumu avemu dzãsã ninti, tu memoria oralã, armãnjilji minduiescu cã s-tragu di la popullu alu Philip shi Alexandru atselu Marli, populu tsi-shi dzãtsea “makedonu”. Unã apandisi la aestã antribari u-aflãmu la isturianlu romanu di limbã greacã, Flavius Arrianus (95-175 dH) cari anyrãpsi trã expeditsiili alu Alexandru, tu cartea apridusã pi frãntseashti cu numa “Anabase d’Alexandre le Grand”. Shtimu cã Arrianus fu mari functsionaru romanu, di culturã shi di limbã greacã, bunu sotsu cu amiradzlji romanji ditu kirolu a lui sh maxusu cu Hadrien (76 – 138 dH). Anyrãpsi ti bana alu Alexandru dupu tsi avu tihea s-adyivãseascã anyrãpserli orighinali alu Ptolemeu sh Aristobule, doi strateghi, bunji sots di-alu Alexandru.
Articlu "Dinastia Makedonjiloru a Amirãriei Bizantini" anyrãpsitu di Nicolas Caracota, grãmaticu a Consillui Makedonji-Armãnjiloru
Cathi oarã lipseashti s-trecu pritu :
Fleamâ
Fleama icã pira easti unã limba di foc tsi easi di-tu unu lucru tsi ardi vãrtos sh-da multâ lunjinã shi cãldurã.
Isaac Newton
Sir Isaac Newton ( 4 H'inaru 1643 - 31 Martzu 1727G ica tru 25 Andreu 1642 J - 20 Martsu 1727 J ) eara un filosofu, matimaticu, fisicu, alchimistu shi astronomu di arazga engleza.
Planetâ
Unã planetã easti unu corpu tsi s-aflã tu tseru, cari s-anvãrteashti anvãrliga unei steali. Trã noi, oamnili, nai ma maxoasã planetã easti Terra icã Loclu.
Bumbacu
Ufilisiri
Hirili fapti di-tu aestã lãnã ufilisiti la tsãsearea di pãndzã, sindonj, cãmesh, etc.; vata faptã di-tu aesti hiri, shcurti shi suptsãri, bunã tr-aspilarea a plãyiiloru shi a arãnjloru mplini di sãndzi i pronji.
Di hiri di bumbacu easti faptã pãndza.
Ioan Cutova
Ioan N. Cutova easte scriitor armãnescu.
Easte faptu pi data di 13 di Lunar, anlu 1919, tu Veryea, tu Gãrtsii, muri 19 di Mai 1992.
Himunicu
Himuniclu, tsi ari numili di karpuz (turc.), carpuz (tu Gãrtsia) icã arbuz (tu Sãrbie i Armãnie) easti unã turlie di plantã di-tu fumealjia-a curcubetãljei shi a piponjlui, cu trupu lungu tsi s-tradzi azvarna pri locu, cu lilici njits shi frãndzã mãri, tsi da unã timishi mari cãt unã curcubetã, cu coaja veardi sh-carnea di nuntru moali, dultsi sh-dzãmoasã, aroshi i galbinã, cu simintsã lãi sh-ma njits di-atseali di curcubetã; yimisha faptã di-aestã plantã, bunã tu mãcari.
Peapini
Peapinea, icã piponjilu, easti unu soiu di plantã, cu truplu tsi s-tradzi azvarna pristi locu (dit fumealjia-a curcubetiljei shi a himuniclui), cu frãndzã mãri tsi au videarea-a unei palmã di omu, cu lilici njits galbini sh-yimishi dultsi sh-mãri (cãtivãrãoarã, cãt caplu di omu) tsi s-mãcã, cu coaja galbinã-veardi sh-tu mesi cu multi simintsã njits tsi pot sh-eali si s-mãcã.
Peru (pomu)
Gortslu, icã perlu, easti pomlu criscutu di oaminj tu livãdz, bãhceadz, uboari, cu frãndzã uvali (ca oulu), lilici mãri, albi-pembe shi yimishi multu nostimi, cari sh-u-aduc cu mearili, tu mãrimi shi nustimadã.
Corbu
Corblu (Corvus corax) easti unã pulji di mpradã di hromã neagrã, tsi mãcã di tuti, ma mari di gaea, cu peanili lãi sh-cu dintana shi cicioarili multu vãrtoasi.
Veliko Târnovo
Veliko Tãrnovo (vãryãreashti: Велико Търново) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Veliko Tãrnovo", Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 67.540 bãnãtori sh-tu 2001: 66.998. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Veliko Tãrnovo ari 66.145 bãnãtori.
Osasco
Osasco easti câsâbălu ali Brazilia. loc: 64,935 km² populatsia: 718,646
Gabrovo
Gabrovo (vãryãreashti: Габрово) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Gabrovo, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 76522 bãnãtori sh-tu 2001: 67350. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Gabrovo ari 63004 bãnãptori.
Peanâ
Peana luguria cu cari easti acupirit truplu a puljiloru (tsi sh-u-adutsi cu unu cheaptini di-unã parti sh-di-alantã di-un trup tsi sh-u-adutsi cu unu sul lungu sh-moali). Unã aripã easti adratã di-tu ma multi peani.
Dintanâ
Dintana easti partea lungã sh-chipitoasã tsi s-tindi nãintea a gurãljei di puljiu (cari ljea loclu a dintsãloru, sh-cu cari puljilji acatsã mãcarea i apa tra s-u bagã n gurã).
Râchitâ
Rãchita (Salix) easti unã soe di arburi.
Creashti di-aradã pi ningã apili tsi curã, bãltsã, locuri vlãngoasi icã tu pãduri shi poati s-agiungã pãnã la 25 m analtã, cu trupu pi cari crescu, multi ori arãdãtsinji tsi sta pisti api, cu lemnualbu, ljishoru shi pseftu, cu coaji sivã sh-cripatã, cu alumãchili multu lundzi, suptsãri sh-cari si-anduplicã lishor fãrã si s-arupã, cu frãndzãli lundzi sh-suptsãri ca chipita di cundaru (mãzdracu), sh-cu lilicili galbini-verdzã adunati stogu ca tu-unã soi di schicu.
Lemnu
=Lemn= Lemnlu easti uguria vãrtoasã di cari easti faptu arburli sumu coaji, ufilisitu tu ardeari (cãldurã, cutseari), tu fãtseari scãnduri (momilã, casi), tu fãtseari cãrtsã (acoali, fimiridz) etc.
São Paulo
São Paulo easte gran cãsãbã tu Brazilia, capital ali stati tu São Paulo.
Pâduri
Unã pãduri icã codru easti unu locu multu tesu tu cari crescu arburi (di-aradã agri, icã siminats di omu) tsi s-talji trã lemnu (cãndu omlu ari ananghi trã focu, sculari casi, fãtearea di cãrtsã etc.), tu cari creashti sh-earbã, lilici, mushclji etc. sh-bãneadzã agru prici, agru pulji etc. Ca bunãoarã, pot s-hibã:
Puľiu
=Pasãre= Puljilji suntu ma multi turlii di prici cu truplu-acupiritu di peani, cu dintanã, tsi fac oauã sh-cu doauã aripti mãri cu cari azboairã. Pi Locu azboairã ma mult di 9000 de spetsii (turlii) di pulji.
Ca bunãoarã, pulji suntu: corbu, cioara, carabeulu, ciuciurlia, etc.
Morfologhii
Morfologhia externã:
Ou
Oulu easti ațea ți fați gâľina, gurguľitos (aru-cutos, stronghil) și mari cât unu mer ńic, cu coaji albâ, bun trâ mâcari ș-dit cari, dupâ ți easti clucit di gâľinâ, easi unu puľiu.
Molier
Molier (15 Yinaru 1622 - 17 Shcurtu 1673) iasti luyursitu naima marli masturu di hazi ditu literatura ditu Ascãpitatã.
Carni
Carnea easti luguria di cari easti faptu mushcljiulu a omlui shi a pravdzãloru. Luguriili tsi suntu cu multã carni suntu cãrnoasã.
Câldurâ
Cãldura easti harea tsi u-ari lucrul tsi nu easti aratsi, ma caldu. Ma poati s-hibã shi atsea tsi ari unu omu tsi easti lãndzitu (arãtsitu) shi truplu-lji s-ari ncãldzãtã multu (heavrã).
Tu shtiintsã shi fizicã, cãldura easti energhia transferatã anamisa unu sistemu termodinamicu shi mediu, sh-ari simvollu Q.
Aripâ
=Aripã= Unã aripã easti unu mãdularu tsi lu-au puljilji (shi insectili ca mushtili, alghinjli, bubulitslji, etc.) tra s-l-agiutã tu-azbuirari. Easti adratã di-tu ma multi peani.
Tindilinâ
Tindilina (Hypericum perforatum) easti numa datã la unã di dauãli turlii di erburi (jumeari) analti (nu shtim tamam cari), cu lilici galbini tsi anjurzescu mushat, cari s-bagã tu stranji (ta s-nu li mãcã mulitsa) icã lilici galbini tsi anjurzescu mushat, sh-cu cari, uscati, s-fatsi unã ceai bunã trã stumahi. Ailantã plantã easti sulfina.
Gâľinâ
Gãljina (Gallus gallus domesticus) easti unu puljiu di casã, criscut di oaminj trã oauãli sh-carnea tsi u da, feamina a cucotlui.
Diiu
Diiu (vãryãreashti: Видин) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Vidin, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 62.691 bãnãtori sh-tu 2001: 57.614. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Vidin ari 52.558 bãnãtori.
Dacia Logan
Dacia Logan easti unã aftuchinã adratã shi vindutã di firma mucãneascã Dacia ma ditu anlu 2004, ca dhiadhohu ali Dacia 1310 shi Dacia Solenza.
Pazargik
Pazargik (vãryãreashti: Пазарджик; di-tu turtseashti: pazarcık, „pãzari cama njicu”) easti unu cãsãbã aflatu pi mejdili a arãului Maritsa, Notlu ali Vãryãrie. Easti capitala a Regiunãljei Pazargik shi meslu a municipalitãtsiljei cu idhyea numã.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 82.578 bãnãtori sh-tu 2001: 79.476. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Pazargik ari 76.161 bãnãtori.
Isturii
Pazargiklu fu faptu di Tãtarii yinits di Cetatea Albã (Tsitatea Albã) anlu 1485 pi mejdea di nastãnga a arãului.
Caprâ
Capra (Capra aegagrus hircus) easti unã pravdã (feamina a taaplui) tsi sh-u-adutsi cu oaea, cu coarni, cari u-arãseashti ma multu frãndza dicãtu earba, sh-cari easti crsicutã trã laptili, carnea shi perlu lungu tsi-lu da.
Pazargik
Isturii
Anlu 1837 adrarã Bisearica ali Dumnidzã-Fãcãtoarea – unu multu maxusu monumentu natsionalu, cunuscutu trã arhitectura shi trã pilichisirea a lui. Tru meslu secollui XIX, Parazgiklu agiumsi unu centru culturalu cama aleptu: si discljisi unã shculii tu 1847, unã shculii trã feati tu 1848, unu centru a comunitãtsiljei tu 1868 sh-unã adunari a muljeriloru – Prosveta – tu 1870.
Olmu
Olmlu (Armoracia rusticana) easti unã earbã, cu-unã arãdãtsinã lungã, cu-un trup ca unu chelindru, analtu (tsi poati s-agiungã pãnã la 2m), cu frãndzã mãri sh-lãludz njits, albi, cari easti criscutã di om trã truplu tsi ari unu gustu acru sh-cari ntsapã.
Pazargik
Isturii
Tu ahurhita a secollui XX, oaminii adrarã fabrici, mãgãzadz shi casi. Di-tu 1959 pãn-tu 1987 Pazargiklu lo locu di mesu administrativu a regiunãljei trã unã noao oarã, eara diznou di-tu 1999.
Bou
Boulu (Bos taurus) easti pravdã di a casãljei, tavru (bicu, bugã) dzigãritu (ciucutitu, shutsãtu), mascurlu a vacãljei, ma mari di ea, cari easti criscutu trã carnea a lui sh-ti lucrulu greu tsi poati s-lu facã la agri (s-tragã aratrulu sh-chera ncãrcatã cu grãni).
Vacâ
Vaca (Bos taurus) easti unã pravdã imirã, criscutã di trã lapti shi carni, feamina a boului.
Lânâ
Lãna easti perlu lungu sh-moali cu car easti acupiritu truplu di la ndauã prãvdzã ca:( bunãoarã, oaea) tsi s-tundi shi s-lucreadz di omu tra si-shi facã (di-aradã) lucri trã purtari.
Calu
Callu (Equus ferus caballus) easti unã pravdã imirã di casã cu cari oaminjilji tragu amãxili icã u ncalicã tra s-lji ducã iuva; dupã cum lj-easti hroma i ari alti hãri, calu poati s-ljea sh-numa: psaru (grivu, sivu), murgu (amurgu), cilu (albu), ghiocu (aroshu), aroibu (aroshu), atu (cal mascuru), areati (cal mascuru, niscuchitu), binecu (calu di cãvalã) etc.
Filadâ
Filada easti faptã di ma multi acoali, ligati la un loc tra s-aspunã ca unã carti goalã (fãrã scrituri) pri cari omlu poati sã ngrãpsescã cu mãna.
Uvedzu
Uvedzlu easti unã soiu di earbã-analtã (icã di yiptu) criscutã di omu, tsi fatsi unã soi di-arapuni cu gãrnutsã (simintsã) cu cari s-hrãnescu caljilji (shi oaminjilji).
Bibliograthilj ti Popullu Armãnu Makedonu icã Vlahu
Laolu Makedonu/Armãnu-Rrãmãnu icã Vlahu
Anglicheascã
ROUMANIE. Ministère des Affaires étrangères “Le traité de paix de Bucarest du 28 juillet (10 août ) 1913”  précédé des Protocoles à la Conférence Bucarest, 1913.
Yiptu
Yiptu (icã grãni) easti unu zboru cu cari s-cunoashti un, i ma multi deadun, sicara, grãnlu, ordzul, urizlu, uvedzlu, etc. Tu alti lãmbi, zboru aestu easti cunoscutu shi ca cerealã.
Sulfinâ
=Sulfinã galbenã= Tsindilinã galbilã (Melilotus officinalis) numã datã la dauã turlii di erburi (jumeari) tsi crescu prit pãshunj, pãdz, vãlodz, etc., cu trupu disfaptu, cu frãndzã (adrati di trei frãndzã ma njits), sh-cu arapuni di lilici njits tsi anjurzescu mushat (galbini ti unã sh-albi ti-alantã), cai adarã fructi ca pãstãlji njits. Alantã plantã easti tindlina.
Omu
miniatura|Oaminj
=Om= Omlu easti unã hiintsa (yeatsa mascurã i feaminã) tsi s-aflã tu nai ma-analta scarã a hiintsãloru (cari poati sã zburascã, s-mindueascã, s-facã hãlãts cu cari s-alãxeascã loclu di deavãrliga, etc.). Adzã, omlu bãndeadzã tu Locu, ma suntu hoari di cercetari adrati di ominji pi Lunã i tu spatsiu.
Armâ
Arma easti unâ hâlăți cu cari s-alumtâ omlu contra-a unui dușmanu.
Crâciunu
Crãciunlu icã Amintari a lui Isa Hristo suntu dzãlili di-tu an (25-li tu 27-li di Andreu) tsi crishtinjilji yiurtisescu dzua tsi s-amintã Hristolu.
Jorge Luis Borges
Jorge Luis Borges (24 Yizmâciunu 1898 – 14 Junii 1986) fu unu scriitoru arghentinianu di-tu Buenos Aires, Arghentina.
Fâsuľiu
=Fasole= Fãsuljilu easti unã plantã (zãrzãvati) criscutã di oaminji, cari poati s-creascã ndreaptã sh-nindrupãtã (ma poati s-aibã ananghi sh-di tsiva ta si sã ngãrlimã), cu frândzâ mãri, piroasi, fapti di 3 frãndzã ma njits, cu lilici albi-verdzã-pembe-aroshi tsi da pãstãlji verdzã i galbini shi simintsã uscati, albi, cafinii (ca cafelu), chindisiti i lãi, tsi es dit pãstãlji cãndu s-usucã.
Câlâmbuchiu
Cãlãmbuchilu (Zea mays; icã misuru, arapositi) easti unã plantã di yiptu cu truplu analtu (cãt omlu sh-cama), sãnãtos sh-gros, cu frãndzãli lundzi shi chipitoasi, cu lilicili mascuri tsi sta adunati tu unu arapun tu chipita a truplui shi atseali feamini tsi sta tu-un cucuci anvãlit cu frãndzã, lungu di vãrã palmã, cu yimishi-gãrnutsã (lugursiti ca yiptu) tsi crescu pri cucean, cari s-matsinã sh-da unã fãrinã galbinã di cari s-fatsi culeashlu (cãcimaclu).
Zboara yine di-tu limba elinicã, undi ari ufilisari terminlu di Καλαμπόκι (kalampuki).
Muliftu
Muliftulu (Picea abies; ma ari shi numãli di arobu icã mãnicliu) easti unã soi di arburi di pãduri cu arucinã (tsi sh-u-adutsi multu cu bradlu), cari creashti tu locurili vlãngoasi di la munti, cu truplu ndreptu shi analtu, cu lemnul moali, cu frãndzãli njits shi suptsãri ca tsi, sumigoasi, cari au patru muclji, sta daima verdzã sh-nu cad earna, sh-cu lilici shi simintsã tsi s-aflã ncljisi tu cuculici.
Armunii
Armuniea easti harea tsi u ari shidearea deadun a ma multoru lucri (un fatsã di altu) cari fatsi tra s-lu ariseascã ocljiul tsi li mutreashti. Ma poati hi harea tsi u ari bãnarea deadun a ma multor oaminji tsi s-aduchescu ghini tu tuti minduirli sh-faptili-a loru icã harea tsi u ari cãntarea (bãtearea, avdzãrea) di dauã i ma multi bots (ihuri, cãntitsi) tsi fac ureacljia s-u ariseascã multu.
Piperu
Piperlu easti unã soi di plantã tsi s-angãrlimã pri alti planti (ca unã climãtãryeaua) sh-cari fatsi yimishi njits (ca unã soi di gãrnutsã) tsi au unã anjurizmã aparti sh-un gustu tsi ardi.
Icoanâ
Icoana easti unu cadru zugrãfsit di-aradã pi lemnu (cãtivãrãoarã scãlsit), tsi-aspuni fatsã di ayi i fapti di-tu bana crishtineascã, tsi s-aflã di-aradã tu bisearicã (shi n casili a oaminjlor), la cari crishtinjilji sã ncljinã al Dumnidzã.
Piperu
Specii
Tu biologie, piper easti unã taifã di Piperaceae, tsi cuprindi 1 000–2 000 spetsii di planti. Nai ma maxoasã specie di piperu easti Piper nigrum, icã piperu laiu.
Apâ
Apa easti luguria tsi curã tu-arãuri, tsi s-aflã tu-amari, di cari suntu adrati chicutli di ploai, etc. Apa easti unu di cama maxoasu elementlu trã bãnarea plantiloru i a animaliloru.
Nioru
=Nor= Niorlu icã nãurlu easti unã adunãturã di aburi di-tu tseru ãnsus cari pot s-cadã pri loc ca ploai i neauã.
Bengal
Bengal easte provintsia di ninte dit India, nai ma multu populatã cu ethnie bengalicã. Bengal s-fãtsea tu seculu al VI-lea cu unitare a provintsiilor.
Anlu 1947 ira dispãrtsatã dupu criteriile relighiosh pi parte di dat - cu ma multu musulmanj, tsi azã easte statulu Pakistan shi parte di vestu - cu ma multu hinuits, tsi s-fãtsea di staturle tsi sãntu parte di India, dupu numã di Bengal di Vestu.
Bengalu di Dat, tsi u-apruche numa Pakistan di Datlu, s-adrã statu independentu anlu 1971 ca Bangladesh.
Meturâ
Metura easti unã hãlati (di-aradã lungã di vãrã metru, faptã di-unã coadã tsi s-tsãni cu mãna shi di-un mãnucljiu di hiri di arugozu, trescã i palji) cu cari s-arneashti (casa, avlia, etc.).
Bisearicâ
=Bisericã= Bisearica easti unã acareti tsi easti numãtsitã maxus, tra si s-tsãnã nuntru unã tsirimonji tsi ari s-facã cu-unã pisti sh-cu Dumnidzãlu a ljei, casa iu crishtinjilji s-duc si sã ncljinã al Dumnidzã shi preftul crishtin fatsi lituryia.
Masinu
Masinlu easti unã turlie di arburi di-tu locurli caldi (ca, bunãoarã, locurli di deavãrliga di Amarea Mediteranã), nu para-analtu, cu frãndzã njits, strimti shi lundzi tsi sta tut anlu pri arburi, nyilicioasi, di-unã hromã veardi-dishcljsã pi partea di prisuprã shi albã tsi da ca pri-asimi pi partea di prighios. Yimishea-a masinlui s-cljeamã masinã. Masinjili cari suntu ufilisati trã mãcari suntu di-unã hromã laii, ama ari shi turlii tai suntu verdzã.
Untulemnlu
Masinlu easti criscut trã yimishili-a lui dit cari sã scoati unu multu bunu untulemnu, tsi ari numãli di untulemnu di masinu. Tu Gãrtsie ari traditsii creashtirea-a masinjiloru, shi elinjii suntu cunoscuts pri loclu trã fatsirea-a untulemnlui di masinu. Adzã, untulemnlu s-fatsi ma lishoru, cu mahini.
William Shakespeare
William Shakespeare easte luyursit ca naima marle scriitor di limba anglicheascã. Nu avem data cãndu ira faptu, ama sã-shcie cã easte pãtidzat 26 Apriirlu anlu 1564 tu cãsãbãlu Stratford-upon-Avon tu Anglie.
Concepción, Cile
Concepción easte un cãsãbã tu Cile.
Madzâri
Madzãrea (Pisum sativum) easti unã turlii di plantã di grãdinã, tsi s-tradzi azvarna pri loc shi s-angãrlimã di alti planti i lucri, cu lilici albi icã pembe, criscutã di omu trã simintsãli arucutoasi tsi s-mãcã, ma njits di-atseali di fãsulju cu cari sh-u-aduc niheamã, tsi li fatsi ncljisi tu pãstãlji.
Lituryii
Lituryia (elinicã: Λειτουργία) easti dyeavãsea tsi u fatsi preftul la bisearicã cati Dumãnicã (i dzuã di sãrbãtoari) tahina, cãndu s-vluyiseashti (s-ayiseashti) pãnea shi yinlu cu cari s-cumãnicã lumea.
Ploai
Ploaia (icã ploae) easti chicuti di apã tsi cadi di-tu niorlji din tseru. Tun chirolu cãndu nu cadi ploai, pri loclu ari seatsitã.
Preftu
=Preot= Preftulu (icã popã; femina easti prifteasã, nicuchira a preftului) easti unu omu tsi easti dus la unã sculii maxus adratã (iu easti nvitsat sh-deapoea hirotonusitu) tra s-aibã ndreptulu s-lituryiseascã la bisearicã shi s-facã tuti arãdzli crishtineshti icã religioasi.
Arudzinâ
Arudzina easti luguria murnã-aroshi tsi u-acatsã herlu (sh-lu-aroadi) dupã tsi sta niheamã chiro dizvilit tu nutii. Ari tu alti numi: rudzinã, azgurii, zgurã, zgurii, zgureauã.
Arufei
Arufeea easti discãrcarea ilectricã tsi s-fatsi (cu vrondu asurdzitor shi lunjinã scãntiljitoari) cãndu s-agudescu doi niori (tsi cadi di-tu tseru pri loc sh-poati s-lu-agudeascã shi s-lu vatãmã omlu).
Neauâ
Neaua (icã rodã) easti faptã di-tu anari di nits chicuti di apã 'ngljitsatã tu chirolu arñiu tru atmosferã (fapti di crustali alichiti unã di-alantã) tai anda angreacã cad ca ciomburi sh-cari u-nvãleashti zura ca unã cergã albã.
Bradu
Bradlu easti unã arburi cu arucinã di pãduri (tsi sh-u-adutsi multu cu muliftulu), tsi creashti multu-analtu (pãnã la 40 m), cu truplu ndreptu, cu lemnul moali, cu frãndzãli njits shi suptsãri ca atsili sumigoasi, verdzã tut anlu, tsi nu cad earna, sh simintsã tsi crescu nuntru tu cuculici (tu aroabuli).
Carcalecu
Carcaleclu easti unã insectã (yeatsã tsi sh-u-adutsi, sh-multi ori easti lugursitã unã cu acrida) cu truplu shcurtu sh-gros, cu ocljilj mãri sh-cu cicioarli di dinãpoi multu lundzi ta s-u-agiutã s-ansarã multu diparti (cicioari di dinãpoi tsi fac unã soi di shuirat cãndu s-freacã unu di-alantu).
Câstrâvețu
Cãstrãvetslu (Cucumis sativus) easti unã plantã criscutã di om tu bãhce i bustani, cu truplu acupirit di peri ascuri, tsi s-tradzi azvarna pri loc icã si ngãrlimã di alti planti, cu frãndzã lãrdzi sh-piroasi, cu lilici njits, galbini, cari da unu fructu suptsãri shi lungu (di vãrã 5-25 cm), cu peaja veardi, tsi s-mãcã (cu simintsã cu tut), di-aradã, proaspit tu salatã, i faptu turshii trã earnã.
Mihail G. Boiagi
Mihail G. Boiagi easti unlu di protslji gramaticeanji tu Balcanu.
Easti unã mari dheafurauã anamisa di zboarãli ghermani "romanisch" ("romanu" di la Roma) shi "rumänisch" ("Romãn" di la Romãnia, zboru intratu amãnatu tu lingvisticã/filologie, unã oarã cu amintarea a cratlui natsionalu Romãnia).'''
Nai ma-ndreapta apridutseari a titlului easti atsea ditu editsiunea tipusitã Freiburg, di Prof.Vasili Barba, la 1988: "Gramatica armãnã icã macedonovlahã".
Ghini dzãtsi Matilda Caragiu: "Gramatica alu Boiagi easti actulu di oficialidzari a unãi limbi a unui populu evropeanu, cari nu easti nitsi arbinisheascã, nitsi gãrtseascã, nitsi sãrbeascã, nitsi nturtseascã - unã limbã cari easti altutsiva, anamisa di-alanti limbi balcanitsi".
Gramatica ari tu soni texti tsi suntu orighinali shi suntu protili texti litirari ditu litiratura armãneascã. Suntu Fabuli, Pãrvulii shi Isturii anyrãpsiti cu multã hazi shi cu hari. Suntu texti anyrãpsiti di unu omu anvitsatu cã va s-aflãmu multi maximi (zboarã mintimeni) latini, gãrtseshtsã shi ditu alti culturi.
Moarâ
Moara easti casa tu cari s-aflã unã hãlati mari cu cari s-matsinã yiptul (grãnlu, sicara, cãlãmbuchilu, etc.). Ma poate hi hãlatea mari (minatã di apã i vimtu) cu cari s-matsinã yiptul icã hãlati njicã cu cari s-matsinã (aoa sh-un chiro cu mãna) cafelu (chiperlu, etc.). Trã a lucra, moara hibã unã aroatã.
Kiustendil
Kiustendil (vãryãreashti: Кюстендил) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Kiustendil, Vãryãrie.
Kazanlâc
Cazanlãc (vãryãreashti: Казанлък) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Stara Zagora", Vãryãrie.
Kiustendil
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 54431 bãnãtori sh-tu 2001: 50243. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Kiustendil ari 47125 bãnãtori.
Kazanlâc
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 60095 bãnãtori sh-tu 2001: 54021. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Cazanlãc ari 51565 bãnãtori.
Montana (Vurgaria)
Montana (vãryãreashti: Монтана) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Montana, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 52476 bãnãtori sh-tu 2001: 54470. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Montana ari 46866 bãnãtori.
Asenovgrad
Asenovgrad (vãryãreashti: Асеновград) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Plovdiv, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 52.360 bãnãtori sh-tu 2001: 52.116. Estimarea trã anlu 2011 fu cã Asenovgrad ari 54.778 bãnãtori.
Cãsãbãlu lu amintarã Thrachilji, sh-deapoaea fu a loru, a Amirãriljei Bizantini, a Amirâriľei Vãryãreshtsã sh-a Amirãriljei Othomani, nainti s-facã parti a Statlui Vãryaru.
Tsitatiljea alu Asanu (Асенова крепост) di ningã Asenovgrad easti simvollu a cãsãbãlui. Nainti s-ljea aestã numã, Asenovrad s-cljima Stanimaka.
Armãnji
Anlu 1939, ninga Asenovgrad (horli Muldava, Bachkovo, shi Arbanas) avea Armãnji.
Maramangâ
Maramanga (dupu albanedzã) icã painglu (dupu romãnã) easti turlii di insecti (yets, bubulits) cu optu cicioari lundzi sh-pãnticã ntreagã (nidispãrtsãtã tu neali ca alti insecti) tsi s-hrãneashti cu sãndzili suptu di la alti insecte njits acãtsati tu-unã pãndzinã suptsãri tsãsutã di nãsã prit locuri ma-ascumti.
Lacrimâ
Lacrima easti muljitura (fãrã hromã sh-ca nsãratã) tsi s-aflã tu oclji shi easi cãtivãrãoarã cãndu omlu plãndzi, arãdi multu icã easti ocljul lãndzit.
Vãsãliili di pi Terra (1)
Vãsãliili di pi Terra
Auatsi suntu arãdãpsiti tuti Vãsãliili di pisti locu
Makedonia di Zãmani
São Tomé e Príncipe
Citii
Citiea icã acopirãmintulu, easti luguria tsi acoapirã unã casã. Aoa sh-un chiro, citia di cãlivi s-fãtsea di-tu stufu.
Limba arbinișeascâ
Limba arbinisheascã (shqip [shkip] i gjuha shqipe [giuha shkipe], cu noima di limba arbinisheascã) easti unã limbã Indo-Evropeanã zburatã di aproapea 7.6 milioani di oamini, nai ma multsilji di-tu Arbinishii, Kosovo, Republica ali Machidhunie shi Gãrtsiã, ma shi tu alti locuri tu apirita di notu a Evropãljei iu bãneadzã Arbineshi, ca cumu Muntinegru shi Sãrbia (Valea Presevo). Comunitãtsi di eta tutã, cari zburãscu dialecti arbinisheshtsã s-aflã arãspãnditi tu Gãrtsia, notlu ali Italie me, Sicilia shi Ucraina. Tu diaspora modernã, s-aflã arbineshi tu Scandinavia, Elvetsia, Ghermãnia, Austria, Mãgirie, Marea Britanie, Turchie, Australia, Noaua Zeelandã, Olanda, Singapore, Brazilia, Canada shi Statili Uniti ali Americã.
Dialecti
Aribinisheasca easti mpãrtsãtã tu doao mari dialecti: atselu ghegu shi atselu toscu. Arãulu Shcumbin easti lugursitu cã sinuripseshti dialectulu Ghegu, zburatu tu njeadzãnoapti, di dialectulu Toscu di-tu Notu. Ma suntu sh-alti dialecti ahoryea, ca cumu Arbëresh shi Arvanitika, cari suntu amisticãri anamisa di Ghegu shi Toscu, cu multi caracteristici arhaici (veclji). Aeshtsã suntu zburate tu Italie shi Gãrtsie.
Tiberiu Cunia
TIBERIU CUNIA 10.01.1926 – 07.04.2016
Lingvist, scriitor armãnescu
Fundator a EDITURÃLJEI CARTEA AROMÃNÃ
Di bana
Tiberiu Cunia (n. 10 Yinar 1926 – d. 7 Apriru 2016) easti Armãn, amintat pi 10 di yianar, anlu 1926, Edesa, tu Gãrtsii iu tatu-su eara inspector ti educatsii. Cãndu umplu shasi meshi, cu pãrintsãlji s-dusi s-bãneadzã tu Romãnii. Prota u anvitsã limba di dadã, limba armãneascã, dupu atsea limba vãrgãreascã, a cãndu umplu 5 anj s-dusi tu gradinitsã shi aclo u anvitsã limba romãneascã. Sculia primarã shi Litseilu li dipisi Bazargic, azã Dobrich tu Vãrgãrii. La anlu 1940 s-dusirã s-bãneadzã Costantsa, iu lu dipisi Litseulu. Protslji doi anj eara la Facultatea ti silviculturã, Bucureshti. Dupu 5-6 meshi fudzi dit Romãnii shi toamna 1948, ilegal lu tricu sinurlu cu Yiugoslavia di maninti. Shasi meshi tricu tu logorili comunistitsi, lucra Bosna, dupu vãrã chiro vrea s-fugã, ma lu acãtsarã. Di aclo fudzi tu Italii iu shidea tu campuri ti refugãtori. Toamna, anlu 1949 ilegal lu tricu sinurlu cãtrã Frantsii shi agiumsi Parijlji. Anlu 1951, tu cãsãbãlu Nansi, tu Frantsii u dipisi Facultatea ti silviculturã. Atumtsea avea 25 di anj. Dupu andoi meshi emigrã Canada.
Aclo lucra tu Companii internatsionalã ti prilucrari a cartiljei, tu chiro di 17 di anj. Avea posibilitati s-lucreadzã la multi Univerzitãts americheshtsã, ma nu vrea s-fugã di Montreal. Eara profesor universitar shi statistician cu anami mondiala. Un an lucra ca profesor univerzitar la Univerzitatea di Yeil. Tu soni, apruche s-lucreadzã ca profesor ti statisticã shi cercetãri operatsionali, la Colegilu ti silvicultura, la Univerzitatea Siracuza. Aclo lucra 27 di anj, pãnã nu inshii tu penzii. Prof.Cunia ari organizatã 40-50 di adunãri profesionali tu Canada shi tu Statili Uniti ali America (congresi, shedintsi, seminari, cursuri spetsializati ti profesionalishtsã shi ashi ma anclo). Un di atseali eara shi Congreslu di Bucureshti la anlu 1978, cãndu ti prota oarã s-strãvãsi cu prof.Vasile Barba shi ahurhirã s-adarã planuri ti alumtari ti avigljeari a limbãljei shi a culturãljei armãneascã.
Tu meslu andreu, anlu 2008, tu casili armãneshtsã adusi mari harau cu atsea tsi on-line lu pitricu Dictsionarlu armãnescu andreptu dupu dictsionarili al Paphagi, Mihãileanu shi Dalametra, cu tradutsiri a zboarãlor armãneshtsã pi trei limbi xeani, shi atsea: limba rumuneascã, limba frantsuzeascã shi limba anglicheascã.
Ti aestã mari shi tinjisitã numã armãneascã, ti domnul Tiberiu Cunia, ia tsi scrii cãnãscuta jurnalistã di la Radio Romania internatsional, doamna Irina Paris Naum: “Metropola culturalã armãneascã, Moscopolea tsicara ca eara aspartã aua sh-cama di dau suti di anj, ma ea eara bãneadzã cu suflitlu, ti furnjia a niscãntsãlor oaminj cum easti Tiberiu Cunia, un om tsi lu vrem shi tsi lu tinjisim tuts atselji cari lu cunushtem, icã di furnjii a cãrtsãlor tsi li tipuseashti, shi tsi va s-zburascã ti opera a lui shi ti lucurlu tsi lu ari faptã ti Armãnamea di lumea tutã”.
Numa a profesorlui Cunia sigura ca ari ahorghea loc tu ma naua istorii armãneascã shi va s-hibã egzemplu ti alumtari ti cauza armãneascã cu scupo: avigljeari di chireari a limbãljei armãneascã.
Premii:
Ti angajmanili profesionali amintã multi premii di cari dau suntu cu ahorghea importantsã: eara tinjisitu cu premia ghermaneascã Alexander von Humboldt, premii cari s-da a oaminjlor di shtintsã. Alantã pricunushteari easti alidzeari ti “Laureat” la Univerzitatea di Freiburg, tu momentul cãndu shi prof.Vasile Barba agiumsi s-bãneadzã Freiburg. Pi ilichii di 70 di anj eara aleptu ti membru di tinjii a Academiiljei ti agriculturã shi silviculturã tu Romãnii.
Arusaľi
Arusaljea easti unã mari sãrbãtoari crishtineascã tsi cadi tu-a tsindzãtsea dzuã (a shaptea Dumãnicã) dupã Dumãnica-a Pashtilui, cãndu crishtinãtatea yiurtiseashti dipunearea-a Duhlui Sãmtu pri apostulji.
Kârgeali
Cãrgeali (vãryãreashti: Кърджали) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Cãrgeali, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 45793 bãnãtori sh-tu 2001: 45729. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Cãrgeali ari 45504 bãnãtori.
Ballsh
Ballsh easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Mallakastra, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Fier (qarku). Anlu 1989, Ballsh avea 9.100 bãnãtori. Tu 2001, 9.154, shi tu 2011: 7,657. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau bãnãtori.
Dimitrovgrad
Dimitrovgrad (vãryãreashti: Димитровград) easti unu câsâbă di-tu regiunea Haskovo, Vãrgãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 50977 bãnãtori sh-tu 2001: 41840. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Dimitrovgrad ari 50812 bãnãtori.
Bãrat
Berat easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Berat, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Berat (qarku). Anlu 1989, Berat avea 42.957 bãnãtori. Tu 2001, 45.572, shi tu 2005: 47.606. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 63.132 bãnãtori.
Vietnam
Vietnam easte un stat di Asia, Cãsãbãlu capital Hanoi, largest city easte Ho Chi Minh City.
Futugrâfii
=Fotografie= Futugrãfiea easti vidzuta-a unui lucru (omu, fatsã di omu, etc.) loatã cu-unã hãlati shi ngrãpsitã (tipusitã) pi-unã acoalã. Atsel tsi scoati caduri (futugrãfii) cu-unã hãlati ti futugrafiari easti futugraflu.
Țercľiu
Tsercljilu easti mardzinea-a unui lucru gurguljitos (arucutos, stronghil) iu cati punctu (locu) a ljei s-aflã tu idyea dipãrtari di-un altu punctu (locu) di-tu mesi tsi s-acljamã chentru; forma di nelu tsi u ari un lucru arucutos (stronghil).
Lovcea
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 48242 bãnãtori sh-tu 2001: 44262. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Loveci ari 40824 bãnãtori.
Mérida (Venetsuela)
Mérida ou Santiago de los Caballeros de Mérida easte cãsãbã tu Venetsuela, nai ma mare cãsãbã tu not, capital tu Stati tu Mérida.
Sârbâtoari
Ofitsial, unã sãrbãtoari easti dzua astãsitã di statu ca s-hibã unã dzuã pisimã, cãndu lumea nu lucreadzã (poati s-facã tsi va, s-aibã arihati, etc.).
Chentru
Chentrulu easti loclu tsi s-aflã tu idyea dipãrtari dit unã mardzini tu-alantã a unui lucru. Vedz shi:
Kaliopi
Kaliopi Bukle (Калиопи Букле) ira un cãntareatsã armãneashce dje muzyica folk tu Machedonia ditu Zãmani.
Bulqiza
Bulqiza easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Bulqiza, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Dibra (qarku). Tu 2001, 9.987, shi tu 2005: 11.212. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau bãnãtori.
Silistra
Silistra (vãryãreashti: Силистра) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Silistra, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 48360 bãnãtori sh-tu 2001: 42153. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Silistra ari 39358 bãnãtori.
Seațirâ
Seațira easti unâ hâlati ncusuratâ cu cari s-taľi (cu mâna) earba analtâ i grânili.
Hgdlskslsllsslmzmzkslalk msmakqk kajidhndl
Burrel
Burrel easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Mat, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Dibra (qarku). Anlu 1989, Burrel avea 10343 bãnãtori. Tu 2001, 13948, shi tu 2005: 15539. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau bãnãtori.
Cuscriľi
Cuscriljea (icã Ursa Mari) easti pareea di shapti steali (constelatsiea) tsi s-veadi noaptea n tseru, ashtirnuti ca unã soi di amaxi. Pri latinã ari numili di Ursa Major.
Vrapciu
Vrapciulu easti unu agru-puljiu njic tsi si-anvãrteashti priningã casili-a oaminjloru (cu truplu murnu chindisit cu dãmtsi lãi, cu pãntica ca di cinushi, cioclu shcurtu si coada ca tãljatã). Puljilii aestã suntu di-tu taifa ali Passerideloru.
Andy Dick
Andrew Roane "Andy" Dick (faptu 1965) easti unu actoru i producâtoru di filmu americanu.
Çorovoda
Çorovoda easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Skrapar, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Berat (qarku). Anlu 1989, Çorovoda avea k.A. bãnãtori. Tu 2001, 13257, shi tu 2005: 14046. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau bãnãtori.
Ghennadi Vedenin
Ghennadi Leonidovici Vedenin (Геннадий Леонидович Веденин) easti unu bloggeru și theatrinu arusu, easte faptu 23 Yinar 1996 tu Saratov.
Cërrik
Cërrik easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Elbasan, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Elbasan (qarku). Anlu 1989, Cërrik avea 11400 bãnãtori. Tu 2001, 13512, shi tu 2005: 14269. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau bãnãtori.
Târgoviște (Vâryârie)
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 43.016 bãnãtori sh-tu 2001: 40.775. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Tãrgovishte ari 38.390 bãnãtori.
Dupnița
Dupnitsa (vãryãreashti: Дупница) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Kiustendil, Vãryãrie.
Amaxi
thumbnail|right|Protla amaxi, di anlu 1885 Amaxea (icã automobillu) easti, ca shi cãrutsa, unã soi di cutii mari pi-arocuti, cu cari s-minã oaminji i poartã lucri. Easti minatã cu gazu tu chirolu di-adzã, ama ari ma multi turlii di motoari trã amaxi: cu aburi, cu electricitati, cu ardeari intearnã, etc.
Dupnița
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 41398 bãnãtori sh-tu 2001: 38323. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Dupnitsa ari 36816 bãnãtori.
Durrës
Durrës easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Durrës, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Durrës (qarku). Anlu 1989, Durrës avea 82719 bãnãtori. Tu 2001, 113465, shi tu 2005: 122034. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 203.917 bãnãtori.
Razgrad
Razgrad (vãryãreashti: Разград) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Razgrad, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 40933 bãnãtori sh-tu 2001: 39036. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Razgrad ari 35932 bãnãtori.
Pitu Guli
Pitu Guli easti faptu Crushuva anlu 1865 a ardãtsina-a lui easi dit armãneasca fumelja cari vini Crushuva di Gramos. Temporanjilji a lui spun cã Pitlu bitisi 2 clase di sculii primarã shi tu tinireatsã lucra ca picurar, cafegiu a ira hãpsãngiu shi cumit. Pitu Guli criscu tu un mari revolutsionar cu caracter impulsiv shi inimos. Pisti tutã-a istã nãs ira shi mushat om cu buni maniri shi li vrea tuti ghinets tsi li da bana. Tahina, tu 2 di avgustu anlu 1903 Pitu Guli tsãnu un zbor cãtrã-a lui armatuladz tu cari lu adusi aminti ti giuraticlu tsi lu deadirã shi ti s-lji ascultã a lor voivodaz. Seara, ninti di Aiyul Ilia, Crushuva ira apitrusitã di revolutsionarnji, dupu tsi turtseasca administratsii shi politsia ira aghuniti dit cãsãbã. Niheam cama greu ira priloarea-a cãshljãiljei, cari, dupu tsi agiumsi Pitlu cu a lui cieta nãsã cãdzu tu mãnjlji a revolutsionarlor. Cu itia cã Crushuva ti un shcurtu chiro ira liberatã du Turtsalj, atmosfera aclo ira multu hãriosã-a Pitu Guli ncalicat pi cal albu intrã ca heroi Crushuva. Imperia Otomanã din Mpoli nu putea cama su hunupseascã aistã situatsii cu cari ira compromitats ca mari puteari. Nãsh ti un shcurtu adunarã cama mari oasti shi ncap cu Bahtiar-pasha di Pãrleap traspirã su lja Crushuva. Cãsãbã ira nvãrligat di tuti pãrtsãli di turtsãlj. Bahtiar-pashalu ãcãtse Costa Njiclu al Bajdavela shi lu pitrucu cu a lui dimãndari: "S-prida tuts la njila-a sultanlui" shi cu ultimatimlu: "Ma s-nu s-prida shi s-li apleacã capitli cãsãbãlu va s-hiba bombardat shi aprimtu". Tu shtablu a revolutsionarlor ahurhirã s-miduiascã disi su aproachi aistã dimandari icã s-nu-u aproachi. Voivodalu Todor Hristov deadi propuniri revolutsionarlji Pitlu al Gulishi dzãsi: "Cãndu iram bãrbats s-lu lom cãsãbãlu, lipseashti shi cabãrbatsi s-lu apãrãm.. dupu a tsea s-adusi solutsii s-lu dimãndã-a Turtsalor cã cãsãbã Crushuva va s-hibã apãrat.
Dupu a tsea ahurhi ofanziva di partea-a Turtsãlor shi dupu dauã sãhãts pozitsiili a revolutsionarlu ira arupti a unã cietã putu s-esã nafoarã di nvãrligarea turtseascã. La localitatea Sliva chirura 40 di resculatori ncap cu voivodalu Todor Hristov. Bombardarea-a turtseacscãljei artilerii ahurhi s-ardã cãsãbã Crushuva. Ia ti Pitlu tsi dzãsi Naum Tomalevshi: Dupu liberarea a cãsãbãlui Pitu cu a lui armatuladz s-dusi tu hoara Birina, aproapea di Crushuva, cu 240 di armatuladz. Candu s-turna Crushuva, iu lo parti la adunarea-a voivodadzlor, lu lo fotograflu Cocia shi tu muntili di Birina s fotografisi diadun cu cieta tutã. Pitu Guli ira contra pridarea-a shtablui, Pitu s-dusi acasã iu s-ghinui ci familia-a lui shi di aclo trapsi ti Birina. Turtsalj cu a lor oasti, cari vinirâ dit hoara Crivogashtani, agudirã shi tu hoara Ostriltsi. Pitu, nu putea tsi facã, shi cu cieta-a lui trapsi cãtrã localitatea Cheatra-a Ursaljei. Turtsalj lu nvãrligarã di tutsi pãrtsãli. Atumtsea Pitlu al Guli lu tsãnu un scurtu zbor zbor a armatuladzlor a lui, u arsirã arhiva shi dupu tsi u bãrgarã flambura revolutsionarã tu mesi, s bãshãre shi ljrtatrã un cu alantu shi li acãtsara pozitsiili ti alumtari. Ahurhi un mari alumtu. Ma, turtsãlj cari ira multsã, lji vãtãmarã pi gionjlji di alumatori pãnã un.
Sviștov
Svishtov (vãryãreashti: Свищов) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Veliko Tãrnovo, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 30404 bãnãtori sh-tu 2001: 30591. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Svishtov ari 33782 bãnãtori.
Elbasan
Elbasan easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Elbasan, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Elbasan (qarku). Anlu 1989, Elbasan avea 80650 bãnãtori. Tu 2001, 95554, shi tu 2005: 100903. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 124.179 bãnãtori.
Grâsimi
Grãsimea easti unu compusu chimicu tsi ari hãrili-a umtului (a umturãljiei, a untulemnului, etc.), s-aspuni umtoasã cãndu dai di ea, alasã urmi umtoasi cãndu cadi pri tsiva shi s-aflã multi ori sum chealea-a omlui sh-a prãvdzãlor, acupirindalui mushcljilji cu un petur suptsãri.
Ferãcã
Ferãca easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Fier, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Fier (qarku). Anlu 1989, Fier avea 43086 bãnãtori. Tu 2001, 56297, shi tu 2005: 59719. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 84.638 bãnãtori.
Hearbiri
=Hearbere= Hearbirea (icã clucutirea) atsea tsi s-fatsi cãndu hearbi tsiva, cari va s-dzãcã treatsirea a-unui lichidu (muljiturã) tu stari di vapori, cu ncãldzãrea multã tsi lji-u facu la focu, ca s-prifacã (s-facã) tu aburi.
Aburu
Aburii suntu chicutli (ca unã soi di negurã) ți es dit apa (dzama, grãsimea, etc.) tsi hearbi (i sta tu vimtu i la soari), cari va s-dzãcã tu stari di vapori.
[[categorie:Purtător  de căldură                                                                                                                                                                                                 ]]
Schimnbpri climatice]]
Ianis Butaris
miniatura|Iannis Butaris Celnic a Sãrunãljei Iannis Butaris (gãr. Γιάννης Μπουτάρης) s-aflã pi 6 Ianarlu anlu 1942 ãn Sãrunã, shi easte pãrmãteftu shi politician Elladha, are diploma di tu departamentu di Himie pi Univerzitate di Aristotelis shi un inolog cu diploma. Di tu 1lu Ianar 2011 easte al 60le celnic a Sãrunãljei dit anlu 1869 cãndu s-fundã comuna-a cãsãbãlui.
Biografia
Are zãrtsina Armãnj di tu Crushuva, di tu Nveasta shi di tu Moscopole. Parapaplu a lui, pãrmãteftu di Nveasta Ioanis Butaris, ira un di celnitslji di ... di Machedonia (1866-1867) shi membru di Nao Filiki Eteria. Ãnvitsã sculie primarã di Piramatico Sculie di Univerzitate di Aristotelis di Sãrunã, ghimnãzie tu Anatolia Colegilu shi studiã Himie pi Univerzitate di Aristotelis di Sãrunã.
Sã-nsurã cu Athina Mihail, cu cai are trei fumilje. Dupu atsea s-divorsarã, ala depoia iara ahurhira unã banã deadun, ma nu fãtsea iara numtã. Muljeare-a lui muri shi nãs u-respectã vreare-a ljei shi ãlji-cremãtise tu Vuryãrie cãtse tu Elladha nu avea un cremãtorium.
Tu publica dzãtse cã anlu 1980 cã avea un mare alcoholizmu shi nu are beatã alcohol di tu anlu 1991.
Gorna Oriahovița
Gorna Oriahovitsa (vãryãreashti: Горна Оряховица) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Veliko Tãrnovo", Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 38914 bãnãtori sh-tu 2001: 35621. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Gorna Oriahovitsa ari 33804 bãnãtori.
Câsâbadzľi ali Românie
Aeasta easti lista a cãsãbadzloru di-tu Romãnie, scriatã dupu aradha a populatsiiljei, dupu recensãmãntulu di 2011. Tu tabellu di nghiosu ari mashi 265-li cãsãbãdz tsi earau shi tu anlu 2002. De-apoaea furã cljimati cãsãbãdz alti 54. Tora trã tora, tu Romãnia ari 320 di cãsãbãdz. Eali suntu numirati di nghiosu (dupu tabellu), dupu alfavitã. Cãsãbadzli ngrushati suntu capitali (reshedintsi) di judetsu.
Sandanski
Sandanski (vãryãreashti: Сандански) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Blagoevgrad, Vãryãrie.
Untulemnu
Untdelemn
Untulemnu icã ladiu vegetalu, easti grãsimea tsi si scoati dit gãrnutsã di masini, misuru, simintsã di bumbacu, di ocljiul a soarilui, dit susami, trã mãcari.
Sandanski
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 26096 bãnãtori sh-tu 2001: 26695. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Sandanski ari 26905 bãnãtori.
Mickey Mouse
Mickey Mouse i unu personaju si i unu soricel creat de Walt Disney.
Roman (Romãnia)
Roman easte un cãsãbã tu Romãnia.
Lom
Lom (vãryãreashti: Лом) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Montana, Vãryãrie.
Donald Duck
Donald Duck i unu personaj si i unu rata creat de Walt Disney.
Lom
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 31133 bãnãtori sh-tu 2001: 27897. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Lom ari 25626 bãnãtori.
Samokov
Samokov (vãryãreashti: Самоков) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Regiunea Sofia", Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 28608 bãnãtori sh-tu 2001: 27664. Estimarea trã anlu 2005 fu câ Samokov ari 26413 bãnãtori.
SpongeBob SquarePants (personaj)
SpongeBob SquarePants i unu personaj din serialu de animație cu același nume creat de Stephen Hillenburg. Voce personaj este interpretată Tom Kenny.
Karlovo
Karlovo (vãryãreashti: Карлово) easti unu câsâbă di-tu regiunea Plovdiv, Vãryãrie.
Smolian
Smolian (vãryãreashti: Смолян) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Smolian, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 34086 bãnãtori sh-tu 2001: 33153. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Smolian ari 31988 bãnãtori.
Untulemnu di masinu
Umtulemnu di masinu easti untulemnlu tsi si scoati dit masini. Tu Gãrtsie ari traditsii creashtirea-a masinjiloru, shi elinjii suntu cunoscuts pri loclu trã fatsirea-a untulemnlui di masinu. Di tora, untulemnlu s-fatsi ma lishoru, cu mahini.
Sevlievo
Sevlievo (vãryãreashti: Севлиево) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Gabrovo, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 25494 bãnãtori. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Sevlievo ari 24448 bãnãtori.