cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tata a nostru
tatlu a nostru cai hii n'ţielu, s'hibâ sâmtisitâ a tauu numâ z' v'inâ a tauu amirârilil, s'hibâ faptâ a tauu volâ, cacumu n'ţielu acşi ş'pri locu. pânea noastrâ di tutti dzâlili dă-nu adzâ, ş'nâ l'eartâ a noauâ alutusirli, cumu l'irtâmu ş'noi a alutusiţlor a noşţrâ. ş'nu nâ du tru pirazmo, ma nâ ascapâ di aţel malu. câ a tauu i amirârilea ş'tinia a tatului ş'a hililui, ş'a sâmtului suflit tora ş'daima ş'tuttâ eta a l'ei hii. acşi s'hibâ Amen
Matilda Caragiu Marioțeanu
Bioyrafie
Tinjisita Matilda Caragiu s asteasi ditu banã tu anlu 2009, Romãnia.
Andartu
Andartu (pl. andartsã) eara furi grets tsi alumta aoa sh-un chiro trã iliftiria a Grãtsiiljei di sumu turtsã — cu vãtãmarea a turtsãloru ma sh-cu vãtãmarea a crishtinjlor, armãnji, vurgari, tsi nu vrea si s-facã grets, ma vrea si sh-armãnã atsea tsi eara, cu fara shi limba a lor.
Chitarâ
Chitara (pl. chitari icã chitare) easti unã hãlati muzicalã. Ari di-aradã shasi coardi icã teljiuri teasi pri unã soi di cutii di lemnu ma mari ca-atsea di-avyiulii, cari asunã cãndu teljiurli suntu chipinati i aguditi cu deadzitli.
Vurcolacu
Vurcolaclu easti unã hiintsã dit pãrmitili di-tu lao (di-tu mitoloyie), cari nu-ari moarti (sh-easi tu lumi mash noaptea dit murmintsã) sh-cari bãneadzã mash cu sãndzili tsi-l sudzi di la oaminji.
Matilda Caragiu Marioțeanu
Ti Armanami
Matilda Caragiu Mariotseanu - Armãnji i Armãna tu Sinidisea Chirolui di Adzã
Sboarãli ditu soni ditu aiestã carti, ali tinjisita Matilda Caragiu ti armãnami:
Stihio
=Stihio= Unu stihio icã unã fantazmã easti unã hiintsã (dit mintea-a omlui, di-tu mitoloyie) tsi s-aspuni la oaminjlji cu mintea slabã (ma multu noaptea sh-tu locurli ermi, apãrãtsiti, fãrã oaminji), cari pistipsescu cã easti suflitlu-a unui omu mortu tsi ari dipusã diznou pri loc.
Matilda Caragiu Marioțeanu
Ti Armanami
P.S.: ''Aiesti turlii a limbãelj strã-romãni suntu numãsiti tu lingvistica romãneascã i romanicã "dialecti" [daco-romãn, istro-romãn, macedo-romãn shi megleno-romãn]. Antribarea cai s bagã sh s bãgã iasti "a curi dialecti?". Apandisea iasti mash unã: "ali strã-romanã", cã ditu itsi turlie di mutreari, limba asburatã di romanji Notu di Dunã nu iasti unã variatsiuni ali daco-romãna, sh atsei tsi u asburãscu limba armãna armasirã la Notu di Dunã. Prublema shadi cum dzãsi tu un cadru teoretic Eugenio Cosheriu, "au de-la du structuralime", manclo di xitãcsearea istoricã strictã; opozitsia limbã istoricã-limbã functionalã" scoati tu padi cã unã limbã istoricã (strã-romãnã tu catandisea noastã di tora) nu iasti unu sistemu omoghenu. Ama cathi unã ditu aiesti catastasi ali strãromãni imnã ca sistemi omogheni.
Cumitu
Cumitu eara unu furu vurgaru tsi alumta aoa sh-un chiro trã iliftiria a Vurgãriiljei di sumu turtsã — cu vãtãmarea a turtsãloru ma sh-cu vãtãmarea a crishtinjlor, armãnji i grets, tsi s-alumta trã tritsearea a Machiduniiljei di sumu turtsi la grets, nu la vurgari.
Matilda Caragiu Marioțeanu
Unu Dodecaloyu a Armãnjiloru icã 12 alihi ti nisurpari, istoritsi i actuali, ti armãnji i limba loru
Motto: Datslj alu Cezar atseali tsi suntu alu Cezar, sh alu Dumidzã atseali tsi suntu alu Dumidzã (Matei, XXII, 21)
Arad
Arad easti unu cãsãbã tu Romãnia.
Matilda Caragiu Marioțeanu
1
''Bash ti atsea s asburashti di ei ditu ieta X, ti atsea lã si xitãcseashti di 200 anji limba, iasti comparatã cu alti; ti atsea s anyrãpseahti literaturã pi armãna sh ti armãnji, s tipusescu fimiridi, s adarã emisiunji pi armãnã sh ti armãnji; ti atsea s andregu congrese a armãnjloru (sh cãtse nu? Itsi grupu, arãdãpsitu pi itsi criteriu, poa su adarã: grupuri relighioasi s andãmusescu tu Congresi Internatsionali).
2
''Nãshi continueadzã populli evropeani ditu apiritã tsi furã romanizati (machedonji/ grets/ tracianji/ iliri) icã colonizati di romanji (cum s hibã tsiva di miletea SLAVA tu chirolu aiestu). Latina ari asimilatã unã parti ditu aiesti limbi autohtoni. Aiestu protsesu s dizvãrti pi unu locu largu i compactu tsi s tindi namisa di Carpati di Nordu sh pãn tu Notu di Balcanu. Pi aiestu locu s amintã vecljul popul romanu, s dzãtsemu unitaru tu ahurhitã (pãn tu ietili VII_IX), maxus mutrinda limba.''
3
Ama avea dgheafurali reghionali, ti furnjia sumstraturloru sh trasaturlor caracteristitsi a latinãelj asburati di romanji tsi vinirã aua.
5
''Tu tsi mutreashti limba, multsã di lingvishtsã aproachi existentsa di un trunchiu comunu, "romãna comunã" tsi continueadzã sh adzã tu atseali 4 variatsiuni ali alishtei limbã comunã cai suntu: "romãna" (daco-romãna/ v(a)laha), limba natsionalã/literarã ali Romãnia, aromãna (macedo-vlaha), megleno-romãna (variatsiuni ali aromãna) sh istro-romãna (vlaha) asburatã tu penisnsula istria. Lingvishtsãi numãsira aiesti variatsiuni "dialecti" ali lambãelj veaclj romãni (nu daco-romãna). Mini dzacu cã aua iasti sborlu mash di definitio nominis sh nu di definitio rei. Romãna comunã iasti unã limbã ISTORICA, tsi ari un adjectivu tsi potu slu ufiliseascã tuti limbili asburãti di "romanji" (vlahii) ditu Nordu sh ditu Sudu, cari suntu dialecti istoritsi a limbãelj romãni comuni. Ama, tu alta turlie di mutreari, cathiunã ditu aiesti limbi iasti unã limbã functsionalã tsi lipseashti s imna ashitsi''.
6
''Cu aiestã limba s achicãsescu namisa di ei, di ieti. Iasti atsea tsi lã amintã "la dimension de l'homogenite donnee par l'alterite du langage, comme le dit Coseriu, en principe". "Alterite" s achicãseashti auatsi "le fait d'etre autre, caractere de ce qui est autre". Aiestã va dzãcã cã itsi armãnu, maca ari limba lui, ducheashti tu craturli balcanitsi cã alantsã suntu xenji (arbineshi, grets, varyari/slavi, turtsa). Aiestã calitati di limba lã da dikiul di tsitati, tas hibã ufilisitã iutsido tu fumealj, tu bãsearicã, tu literaturã shi ashi ma nclo. Istoricu, iasi unã variatsiuni a romãnaelj comuni (sh nu a romãnaelj, cã aiestã iasti limba functsionalã atsilor di la Nordu di Dunã). Aiestã limbã romãnã comunã iasti unã etapã istoricã di cai avemu ananghi anda vremu s asburama di clirunoamili ali latinãelj ditu apiritã, ditu nordu sh sudlu ali Duna.''
7
''Armanji tsi baneadzã tu Balcanu (Gãrtsia, Arbinishia, ex-Yugoslavia, Vãryãria) suntu autohtoni aua di anda s amintarã (ca popul neo-latin). Armãnji ditu Diaspora suntu atsei tsi baneadzã iutsido tu lumi. (Evropa sh aua intrã sh Romãnia, Americhia, Avstralia sh ashi ma nclo).
Pândzâ
Pãndzãtura easti unã cumatã di pãndzã.
Câpșunâ
Poama faptã di aestã plantã ari idhyia numã.
Sant Gervasi de Cassoles
Sant Gervasi de Cassoles fu unu comarca di regiunea Catalunya tu Ispania.
Noapti
Noaptea easti chirolu tsi fatsi scutidi nafoarã, dupã-ascãpitata a soarilui, pãnã la data a lui di-alantã dzuã tahina.
Stihio
Stihio ma poati hi hiintsa dit pãrmiti (tu pãrmitili xeani unã nãpãrticã) ghigantã sh-arauã, tsi easti di-aradã azvimtã di-un gioni aleptu.
Matilda Caragiu Marioțeanu
8
''Armanji ditu Balcanu suntu cama psãnji di alanti milets sh potu sãshi caftã dikiunji tsi lã si pricadu, maca voru. Minduita meauã iasti cã itsi misticari di nafoarã vas adarã mash znjii anamisa di etniili ditu aiesti craturi. Romãnia, dzãcu mini, lipseashti snu adarã idghea alatusi di la 1864, anda bãgarã tu sculii limba romãnã (daco-romãnã) sh armanji nu anvitsau tsiva di isturia a loru sh di personalitãstli sh cultura a loru, cacum ni di limba loru. Cratul romãnu poati slj andrupascã pi armãnji, maca voru, cu cãrtsã, dascali icã preftsã, ama aieshtsã ominji prota lipseashti su asburascã ghini limba armãneascã sh shibã grits/aprucheats di armanji di aclo!. Romãnji ditu Sudu nu tsãnu gheograficu di romãnismul Nord-Dunarean, ama istoric, pitu numa sh limbã. Ashi cã Romãnia nu ari ti tsi smeasticã tu aiestu protesu. Sadari idghea minari culturalã di la 1864 vas agiungã la nali ancãceri multu periculoase.''
9
''Armãnji ditu itsi cratu, maca voru, sh adarã sutsati shi s arãdãpseascã ca minoriteti tash amintã dikiul tsi lã si pricadi. Armãnji tsi bãneadzã tu Rumania, dupu minduita meau, au altã catastisi. Nãshi aleapsirã tas inã aua, nui pimsi canã. Ti atsea dzãcu cã, unã minoritati armãneasca legalã tu Romãnia, adzã, iasti naima mari cicãrdãseari a isturiei contemporani.''
Biblioyrathilj
Matilda Caragiu Mariotseanu
Teluru
Telurulu (numiru atomicu 52, Te) easti unu elementu chimicu.
1984
1984 fu unu anu tu Seculu XX.
Praseodimu
Praseodimulu (numiru atomicu 59, Pr) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Helium
miniatura|229x229px|Laser cu heliu Heliulu (numiru atomicu 2, He) easti unu elementu chimicu.
Murmintu
=Murmintulu= Murmintulu easti loclu iu si ngroapã mortsãlji.
Murmintsãlji deadunu loati facu unu chimitiru.
Nowy Dwór Królewski
Kurów easte hoarã tu Polandia di Not-Datlu, shi s-aflã anamisã di Chelmno shi Torun. Easte cãsãbãlu capital-a unãljei gmina ahoryea, unã comunã ãn cadur-a Voivodãmea ali Lublin shi are 177 di bãnãtori (dit anlu 2014).
Ciuciuľianu
Ciuciuljianlu (icã ciuciurlia, puljilu picurar), easti unu agru-pulju cunuscutu trã ciuciula cu cari s-cãmãruseashti sh-cari u-aspuni pirifan pri creashtitlu-a caplui.
Neodimu
Neodimulu (numiru atomicu 60, Nd) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Hâlăți
Hãlãtsi easti unã irgãlii cari agiutã la fãtsearea a unui lucru.
Pimintu
Pimintulu (icã tsãrna) easti luguria di cari easti faptã loclu tsi-l cãlcãm cãndu imnãm nafoarã pri padea goalã (di cari easti faptu muntili gol fãrã cheatrã sh-earbã, cãmpul lucrat ninti di siminari sh-fãrã earbã, etc.).
Hâlăți
Ca bunãoarã, suntu hãlati muzicalã, ca chitara; suntu shi hãlati di shtiintsã, ca telescopu icã microscopu. Suntu shi halati cari suntu ufilisati a toti dzilili, ca bunãoarã aclu.
Malamâ
Malama (numiru atomicu 79, Au) easti unu elementu chimicu. Easti unu metalu scumpu (cu hroma galbinã lutsitã), cu cari s-fac multi giuvairi (minghiushi, neali, sãhãts, veri, etc.). Dit aestã metalu s-fac fluriili (lirili, galbinili, mahmudiili, etc.).
Sibiu
Sibiu easte un cãsãbã tu Romãnia. Tu anlu 2007 ira cãsãbãlu capital cultural evropean.
Siligo
Siligo Siligo easte nai comunã di tu Sardinia in Italia.
Gicã Coadã
Gicã Coadã (faptu 15 Brumaru 1961, Tulcea, Dobrogea) easti unu cãntãtoru di-tu Romãnia, cu zãrtsini armãneshtsã.
Ira faptu pi 15 Brumaru 1961 tu comuna Beidaud, Giudets Tulcea di pãrintsã Armãnji, Dumitru shi Tana Coadã. Easte defterlu ficior a taifãljei, pi ningã daole surãri a lui Zoitsa shi Tsuca. Sã-nsurã tu anlu 1991 cu Mirela Cocea, cu cai au dao fumelji: Tania-Cãtãlina shi Dimitrie.
Tu anlu 1973 fudzi s-bãneadzã Bucureshlji, sh-dupu 3 anji ira debitant cã solistu vocal di muzicã-armãneascã. S-fãtsea cunuscut cu grupa a lui "Grailu Armãnescu". Ma nãpoi, pãnã la ahurhita a anjljor naodzãtsi, ira parte di grupa "Gramostea".
Ljea-parte pi tutile evenimente armãneshci - numtsã, pãtãgiune sh.a. tu Rumãnie sh-nãfoarã. Protlu turne di contserte nãfoarã di Rumãnie ira tu anlu 1987 tu URSS, Moscova shi Leningrad. Di Mailu anlu 1990 nica cãntã ti publica armãneascã tu Statile Unite ali Americhie - New York, Los Angeles, tu Ispania, Italia, Gãrtsia, Ghirmania, Republica Machedonia sh.a.
Chimitiru
=Chimitirlu= Chimitirlu easti loclu iu si ngroapã mortsãlji, tu murmnitsã icã loclu iu s-tsãn oasili a mortsãloru (dupã tsi suntu dizgrupats).
Gicã Coadã
Pi ninga-atsea tsi cãntã ca solistu, poate shi s-gioacã pi instrumente muzicale, ca harmonica shi ghitara.
Latinica
Limba latinichescã icã Latinica (Lingua latina) easte unã di limbile antitse cai existã tu lume anticã. Di limba latinichescã inshirã limbile romanitse: Italica, Ispanica, Gallica, Portogallica, Armãneshce, Megleneshce, Istrineshce shi Romaneshce.
Gicã Coadã
Tu presa romãneascã easte cãnãscut shi cã "Cãntãtorlu tsi nai ma ãlji ariseashce al Gheorghe Hagi".
Giuvair
Giuvairili suntu stulii faptã di-aradã di metalu scumpu (malamã, asimi, etc.), cu chetsrã scumpi, purtatã ca neali, biligits, bairi ti digushi, veari ti ureclji, etc.; giuvairi, giuvarico, givarico; (fig: giuvair = lucru mushat, scumpu; lucru vrut, yishteari, etc.)
Manganu
Manganulu (numiru atomicu 25, Mn) easti unu elementu chimicu.
Puľiu di noaptea
Puljilu di noaptea (icã nihtirida, burduljac) easti unu soiu di animalu di-tu taifa Chiropteriloru, tsi sh-u-adutsi cu unu shoaricu cu arpiti, tsi bãneadzã cu bumbãrats, bubulits, mushti, etc., tsi sta dzua prit locuri ascumti, scutidoasi sh-azboairã di-aradã noaptea.
Ununpentiu
Ununpentiulu (numiru atomicu 115, Uup) easti unu elementu chimicu.
Hoarâ
=Hoara= miniatura|Hoarã Hoara easti unã adunari di casi multu ma njicã di unu cãsãbã, iu bãneadzã ma multu lumea tsi s-ljea cu lucrarea a agrilor.
Nihoniu
Ununtriulu (numiru atomicu 113, UUt) easti unu elementu chimicu.
Yumaru
Yumarlu (Equus africanus asinus) easti unã animalu di-tu taifa a calu tsi sh-u-adutsi cu unu calu, ma easti ma nits, cu caplu mari shi cu urecljilii lundzi. Easti unã pravdã.
Ununseptiu
Ununseptiulu (numiru atomicu 117, Uus) easti unu elementu chimicu.
Clârnetâ
Clãrneta easti unã hãlati muzicalã, di-aradã adratã di lemnu.
Sh-u-adutsi cu-unã sulinã lârdzitã multu la unu capit, cu guvi dealungului, tsi s-astupã cu deadzitlu i s-alasã distupati cãndu omlu suflã tu sulinã tra si scoatã bots muzicali.
Ununoctiu
Ununoctiulu (numiru atomicu 118, Uuo) easti unu elementu chimicu.
Câsâbă
Unu cãsãbã easti unã adunari mari di casi (caunã hoarã multu mari) tu cari oaminjilji lucreadzã sh-bãneadzã cu fumeljli a loru.
Asimi
Asimea (numiru atomicu 47, Ag) easti unu elementeu chimicu, metalu di-atseali scumpili (cu-unã hromã albã lutsitoari sh-mushatã) di-tu cari s-fac giuvairi (cu cari si stulusescu muljerli), lucri di casã (tãvi, linguri, furculitsi, etc.), etc.;
Natalia Oreiro
Natalia Oreiro easte unã cãntãtorã di tu Uruguay.
Gheorghe Ivanov
Dr. Ghiorghe Ivanov ( machedonescã: Ѓорге Иванов -- Gjorge Ivanov; faptu 2 di Mailu, 1960 tu Valandovo, SR Machedonia, Iugoslavia) easte prezidentu-a Republicãljei Machedonia.
Nichelu
Nichelulu (numiru atomicu 28, Ni) easti unu elementu chimicu.
Crișcinizmu
Numa di crishcinu (gãr. Χριστιανός) tsi s-cljamã "atsel cai pricade al Hristolu" icã "partizanlu al Hristolu", ti protã oarã ira ufilizitã pi scularlji di Antiohia, ashi cum easte bãgatã tu Vivlia di Fapte-a Apostoljlor 11:26. Ti protã-oarã numã Crishcinizmo (gãr. Χριστιανισμός) ira ufilizitã di Ignatsie di Antiohia.
Ľiepuri
Ljiepurili easti unu agru-prici tsi bãneadzã prit pãduri shi cãmpuri (mari cãt unã cãtushi), cu urecljili lundzi, cu coada shcurtã, cu doi dintsi ma lundzi tsi s-ved cã es dit falca di nsus shi cicioarili di dinãpoi ma lundzã ca di-atseali di ninti tra s-poatã s-fugã ma-agonja.
Zinc
Zinculu (numiru atomicu 30, Zc) easti unu elementu chimicu.
Nicolae Caratanã
Nicolae (Cola) Caratanã (23 di Yinar 1914, faptu tu Horopan, Gãrtsii, muri 19 di Brumar 1992, Custantsa) ira poet armãn.
Baix Camp
Baix Camp easte o comarca di regiunea Catalunya tu Ispania.
Moarti
Moartea easti bitisirea banãljei, niturnatã (sh-nu s-mata toarnã tu banã), a tutloru functsiiloru vitali.
Moartea easti unã ugoadã a oaminjiloru shi a pravdzãloru.
Kurów
Kurów easte hoarã tu Polandia di Not-Datlu, shi s-aflã anamisã di Puławy shi Lublin, pi arãolu Kurówka. Easte cãsãbãlu capital-a unãljei gmina ahoryea, unã comunã ãn cadur-a Voivodãmea ali Lublin shi are 2795 di bãnãtori (dit anlu 2015).
Istoria
Anamisa di anjlji 1431 shi 1442 a hoarãljei le-ira date ãndrepturi di cãsãbã dupu Nomlu di Magdeburg. Ca un cãsãbã privat, ira tsentru ti pãrmãthia a mãcariljei di loclu ãnvitsinat. Idhyia ashi avea shi factorile ti chiurcu shi cheale. Tu seculu XVI, Kurów ira un di tsentrile-a Calvinizmolui, nica dit chirolu cãndu Frãtsiljea poloneascã shidea aclo. Di tu anlu 1660, cama multu di bãnãtorlji s-convertarã tu Arianizmo.
Dupu anlu 1660, cãsãbãlu are idhyia istorie cu raionlu di ãnvãrligã. Anlu 1795, dupu a treia partitsia-a Polandiiljei, Kurów ira anexat di Austria. Anlu 1809, s-fãtsea parte di Voivodãmea di Warshavã. Anlu 1815, Kurów s-fãtsea parte di Vãsilia Polonã. Tu chirolu di Arãsculare di Brumarlu, tu shcurtulu 1831, njiclu Polim di Kurów, cãndu armatã polonã sum gheneralu Józef Dwernicki bãgat sum Armatã aruseascã. Anlu 1870, tu chirolu a Arãsculariljei di Ianarlu, cãsãbãlu ti totãna u-chiru statuslu, tsi nica nu easte iara priloat. Dit anlu 1918, Kurów nica unã oarã featse parte di Polandia.
Atractsii turistitse
Unã di atractsiile turistitse easte shi bisearicã renesansã (nica unã oarã adratã tu 1692) cu murmintsãle-a familiiljei Zbąski shi sculpturile adrate di Santi Gucci (1587). Kurów idhyia ashi easte cunuscutã ca loclu di faptã a gheneralui Wojciech Jaruzelski.
Ribera d'Ebre
Ribera d'Ebre easte o comarca di regiunea Catalunya tu Ispania.
Budapesta
Budapesta easte cãsãbãlu capital ali Ungaria.
centru|miniatura|300x300px
Tentâ
Tenta easti unu apanghiu anãltsat tu pãduri i locu dishcljis.
Fatsirea
Di-aradã, la armãnji easti faptu di-unã i ma multi frãndzã di vilendzã i pãndzã sãnãtoasã di peru di caprã (tra s-nu treacã apa di ploai) arcati pristi pari hiptsã tu locu, iu omlu poati si sta dzua icã s-doarmã noaptea afiritu di ploai, neauã, soari etc.
Bumboanâ
Bumboanili (icã cufetã) suntu dultseami (ma multu ti njits) faptã di-tu siropea di zahari acãtsatã, anjurizmatã mushatu, multi ori amisticatã sh-cu alti lucri (ca, bunãoarã, ciuculatã, nuts etc.) sh-turnatã deapoea tu njits cumãts, a curi lã si da multi hromi sh-formi (ca mãrdzeali, gurgulji, bãstunj njits etc.).
Hromâ
=Hroma= Hroma easti bueaua tsi u-aspuni tu videari unu lucru lunjinat (dupã cum bati lunjina).
Ari ma multi zboarã trã hromã, ca bunãoarã: bueauã, boi, vãfii, rengã, renghi.
Televizia
(s-ufilizeashce shi forma shcurtã TV icã T.V.) easte un system ti telecomunicatsiur tsi s-ufilizeashce largu ti promovare shi spunire di cadzãri tsi imnã shi boatse piste distantsiur lardzã pi lume tutã. Zborlu televizia yine di limba gãrtseascã shi latinicheascã tele (di gãr. τῆλε, largu) shi vizia (di lat. video, vis; tsi scljeamã veade) icã videare pi lundzime.
Dicțiunaru
Dicționarlu (icâ dicțiunaru) easti unâ carti tu cari zboarâli di-tu unâ limbâ (și noima a loru) suntu aspusi cu-arada (dupâ gramatili cu cari nchisescu), îcâ tuti zboarâli ți facu unâ limbâ.
Televizia
Televizia s-are developatã multu tu chirolu. Tu chirolu di tu sone, nãsã s-are developatã pãnã tu televizia cabelã, cu tsi s-poate s-veadã canaluri di tu lume fãrã antenã sade cu cablo shi televizia sateliteascã cai le-ufilizeashce satelitslji tu lume ta s-putets s-videts canaluri di tu lume tutã. Nai ma nao format ti videare di video easte HDTV icã "high definition television" icã "televizia cu definitsia analtã".
Tu lume armãneascã protã televizia cai promovã material pi armãneashce ira Televizia di tu Scopia cu emizia "Hronica armãneascã" tsi tu chirolu u-apruche numã "Scãnteao" tsi s-pridã sh-azã. Sãntu cunuscuts shi emisiur armãneshci sh-pi alante televiziur sade Scãnteao easte atsea nai ma vecljã shi nai ma regularã di tute.
Lingurâ
Lingura unã hãlati di metalu (plasticã i lemnu) tsi ari di-unã parti unã coadã trã tsãneari cu mãna sh-di-alantã parti unã soi di vas njic cu cari omlu poati s-ljea unã muljiturã (apã, ghelã, etc.) di-tu unã oalã tra s-u ducã la gurã shi s-u mãcã.
Arsenic
Arseniculu (numiru atomicu 33, As) easti unu elementu chimicu.
Nepal
Nepal ira loclu iu muri Tenzing Norgay.
Gabon
Gabon, gallicã: Gabon - République Gabonaise, easte un stat di Africa
Stat
Republica Gabonescã:
Cãsãbãlu capital: Libreville
Furcâ
Furca easti unã hãlati cu cari s-adunã (si mparti) earba tsi s-da la prãvdzã (adratã di-unã prãjinã lungã di lemnu i di metalu cari ari la unu capitu trei-patru dintsã, mãri shi nduplicats niheamã, cu cari s-acatsã earba); mãnata di earbã tsi poati omlu s-u ljea cu-unã singurã minari di furcã; itsi altã hãlati i lucru tsi sh-u-adutsi cu furca (cã ari dauã i trei alumãchi di cari s-acatsã lucri) ca, bunãoarã, citaljlu, unu lemnu (alumachi) tsi s-disparti tu dauã bratsã la unu capit (ca grama Y).
Murtâciuni
Murtãciunea easti truplu a omlui (icã a pravdãljiei) dupã tsi moari.
Afinu
miniatura|dreapta|Poami di afinu Afinu (Vaccinium myrtillus) easti unã soi di agru-plantã njicã, arburicu shcurtu shi stufosu tsi creashti ma multu tu locurli di munti (ma poati s-hibã criscutã sh-imirã tu grãdinj di omu), cu frãndzã lundzi, lilici di ma multi buei, sh-cu poami njits, arucutoasi, njirli-lãi, buni trã mãcari.
Birârie
Birãria easti unã soi di hani faptã maxusu trã oaminjilji tsi vor s-aibã unu locu iu si s-ducã tra s-bea unã birã, singuri i cu oaspits.
Isturie
Protili birãrii, tu noima modernã a zboarãljei, furã dishcljisi tu Germãnie, la meslu secullui a XIX-lea,.
Unã di nai mai vecljili birãrii tu Romãnie easti birãria Caru' cu Bere di Bucureshti, di-tu anlu 1879.
Grigore Leșe
Grigore Leșe (n. 20-li di Shcurtu 1954, Stoiceni, Maramureș) easti unu cunuscutu cãntãtoru di muzicã popularã romãneascã di-tu a Lãpushului, Romãnia.
U bitisi Academia di Muzicã „Gheorghe Dima”, di-tu Cluj-Napoca, Facultatea di Interpretari (Fagotu), azã hiindalui yiatru tu Muzicã shi profesoru asociatu a Facultãtsiljei di Literi (Gramati), Universitatea Bucureshti shi a Universitãtsiljei di Muzicã Bucureshti. Cãntã cãntitsi veclji, cari yinu di-tu folcloru autenticu, di-alihea, a zonãljei shi trã evenimentili multu maxusi tu bana a unui omu. Grigore Leșe cãntã shi la ma multi halati muzicali.
Grigore Leșe shi fãrshirotsli di Cogealac
Ma nghiosu s-aflã niscãnti titluri di plãsãri muzicali (cãntitsi cari nu-s ari adratã vãrãoarã ninti):
Premii shi distinctsii
Preshedintele Romãniei Ion Iliescu lji da alu Grigore Leșe la 10-li di Andreu 2004 Ordinul național Pentru Merit în grad de Cavaler, „trã contributsiili aleapti tu activitatea artisticã shi culturalã di-tu statu a nostru, trã promovarea civilizatsiljei shi a isturiiljei romãneshti”.
Izvuri di nafoarã
Interviuri
Harry Potter
Harry Potter easte unã serie di shapte cãrtsã scriate di autora britanicã J. K. Rowling.
Furnicâ
Furnica easti o insectã (bubulic) lai i aroshi tsi bãneadzã tu loc cu multi alti deadun (di-aradã fãrã arpiti, ma pot s-li facã ma amãnat tu banã, trã putsãn chiro) cari imnã pri loc tut chirolu tra s-caftã mãcari shi suntu cunuscuti tu lao ca multu lucrãtoari; furnigã, furigã, sfãrnicã, sfãrnigã;
Coadâ
Coada easti mãdularlu di dinãpoi a prãvdzãloru, tsi-ansari dit truplu-a loru, di-aradã, ma nsus di curu, ca unã lugurii lungã shi suptsãri, icã partea cu peani tsi s-aflã tu dinãpoea-a truplui di puljiu; partea di dinãpoi, di-aradã ma suptsãri, a truplui di ndauã prici ca, bunãoarã, pesculu, nipãrtica, etc.
Coada-a calui
=Coada calului= Coada-a calui easti unã turli di earbã tsi creashti tu locurli vlãngoasi, dit vãljuri, cu dauã trupuri, goali pri dinãuntru, unlu cari adarã fructi shi altu sterpu.
Metalu
Metalu easti numã tsi s-da la luguriili chimici di cari suntu fapti multi di lucrili tsi s-aspun vãrtoasi cãndu dai di eali (ca herlu, bãcãrea, etc.), cu fatsa tsi lutseashti sh-cari suntu buni la tritsearea a cãldurãljiei shi a elecritsitatiljiei prit eali. Ca bunãoarã, metali suntu: malama, asimi, ghearyirlu, herlu, pliumbulu, etc.
Ma multi metali suntu ufilisati trã adari-a pacfonjiloru, amesticuri di elementi chimici tsi li fatsi s-hibã ma buni, ma duri, s-dãnãseascã ma multu.
Gazeta Macedoniei
Gazeta Macedoniei [Gazeta ali Machidhunie] fu unâ publicație politicâ. Iși prota tu 11-li di Șcurtu 1897, București, și apâru sâptâmânalu pân-tu Avgustu 1898.
Albastru
thumbnail|right|Multi soiuri di albastru Albashtri suntu luguriili cari au hroma-a tselui sirin. Soiurili di albastru au lundzimi di undã ntre 420 shi 490 di nanometri.
Coada-a cucotlui
Coada-a cucotlui easti unã numã datã la ma multi turlii di planti tsi crescu mash tu locuri vlãngoasi shi aumbroasi dit pãduri, cu truplu subtsãri, stronghil sh-cu bãirushi, cu frãndzã lãrdzi shi sumigoasi (sh-cu cicior shcurtu), cu lilici di ma multi hromi, cari es cãti 2-3 deadun dit idyea cuditsã.
Ciuculatâ
Ciuculata easti unã dultseami faptã di pulbiri di “cacao” amisticatã cu zahari, tu cari s-adavgã multi ori shi nuts, aluni, fructi, lugurii tra sã-lj da unã nustimadã shi unã aromã bunã, etc.
Insectâ
Unã insectã easti unã prici multu njicã cu exoscheletu, tsi easti parti di-tu taifa Insecta, categoria Arthropoda. Unili insecti au numa di bubulicu, bumbãracu, yeatsã etc.
Specii
Ca bunãoarã, insecti suntu:
Zahari
Zaharea easti unã substantsã organicã multu dultsi tsi s-aflã tu multi planti (pãngearea, cãlamea di zahãri, etc.), di-tu cari si scoati tra si s-mãcã (tu loc di njari), ca crustali njits shi di-aradã albi.
Lucrili dultsi tsi suntu faptu cu zahari s-cljeamã zãhãrenji, ca bunãoarã ciuculatã i bumbonã.
Nida Boga
Nida Boga (f. 12 di Ianar 1886, Veles, azã Machedonia di Nord - m. 1974, Vаslui, Romãnia) fu unu scriitor shi istoric romãnu shi armãnescu.
Undâ
Undã easti apã tsi s-analtsã shi s-minã, aradã dupã aradã, ninti-nãpoi, pi fatsa a amariljei (a laclui, a arãului, etc.) cãndu bati vimtul, cãndu lji s-arucã unã cheatrã, etc.
Gambia
Gambia, anglicã: The Gambia - Republic of the Gambia, easte un stat di Africa
Stat
Republica Gambia:
Cãsãbãlu capital: Banjul
Muscâ
Unã muscã (ordinlu Diptera) easti unã di multili turlii di insecti njits, cu gura adratã maxusu tra s-poatã s-sugã mãcarea, di cari, atsea ma cunuscuta, bãneadzã shi s-anvãrteashti deavãrliga di casa a omlui.
Georgia
Georgia, georgianã: Sak'art'velo / საქართველო, easte un stat di Asia.
Stat
Georghia: Cãsãbãlu capital: Tbilisi
Brno
Brno easti doilu nai ma mari cãsãbã di-tu Cehia.
„Vila Tugendhat” di-tu Brno, fu bãgatã tu anlu 2001 pi lista patrimoniului culturalu mondialu UNESCO.
Lilicea Pindului
Lilicea Pindului (Andreu 1910 — Yinaru 1912) fu unã revistã literarã armãneascã tipusitã Bucureshti.
Redactsia eara adratã di unã paree di studentsã: C. Sufleri, T. Ceapara, D. Caciona, M. Iancu, I. Foti, N. Badralexi, D. Babuş, N. Caragea, A. Culina, C. Ioţu, N. Papuli şi I. Zuchi.
Irina Nicolau
Irina Nicolau (n. 29-li di Yinaru 1946 — m. 3-li di Alunaru 2002) fu unã folcloristã, scriitoari, directoari a Muzeului Țăranului Român (Muzeulu a Huryeatlui Romãnu).
S-amintã Bucureshti, di-tu pãrintsã di arãdãtsini Armãneshtsã shi Grãtseshti. Di partea a tatãlui, s-tradzi di unã fumealje di Armãni di Doliani, ninga cãsãbãlu Veria, tu Gãrtsie.
Specialistã tu etnologie, isturii oralã shi muzeologie, doctoru tu filologie-focloru, membrã a unor organizatsii profesionali di-tu Romãnia shi alti stati, Irina Nicolau avu coordonatã seria di cãrtã bibliofili a Muzeului a Huryeatlui Romãnu.
Bueauâ
Bueaua easti hroma tsi u-aspuni unu lucru (tsi poati si s-veadã dupã soea di lunjinã tsi cadi pi el); luguria cu cari s-vãpseashti unu lucru tra s-lji s-alãxeascã hroma. Ma easti shi luguria tsi s-bagã muljerli pri fatsã i unglji tra s-aspunã ma mushati.
Muľearu
=Muiere= Muljari poate hi:
Arâu
Alti denumiri: rãu, flumin.
Gardu
Gardlu easti adãrãmintu (di scãnduri, di stizmã, di metalu, etc.) sculat di-un nicuchir deavãrliga di-un loc (avlii, gãrdinã, etc.) tra s-nu-alasã prãvdzãli i oaminjlji s-intrã i s-easã di-aclo fãrã izini.
Gana
Gana, anglicã: Ghana - Republic of Ghana, easte un stat di Africa
Stat
Republica Gana:
Cãsãbãlu capital: Accra
Zângânaru
Zãngãnarulu easti unu soi di insectã, cari sh-u-adutsi cu alghina shi yeaspea, cu truplu ca di catifei faptu di ma multi neali shi cari alagã di lilici-lilici tra si s-hrãneascã; zãngrãnã, giungiunar, heavrã.
Bârbatu
=Bãrbat= Bãrbatu poate hi:
Alunu
thumbnail|right|Alunu, fructi (yimishi) i frãndzã Alunlu easti unu arburicu tsi creashti tu pãduri i tu mardzinea di agri (ca unã soi di gardu), cu frãndzã stronghili tsi au per tu fatsa di nghios, cari fatsi unã soi di nuts njits cu njedzlu cãrnos shi nostimi tu mãcari.
Soea aestã tsi sh-u-adutsi cu-unã nucã njicã, yimisha-a (fructa) alunlui, easti ncljisã tu-unã soi di cupã di-unã parti sh-cu-unã njicã chipitã di-alantã, a curi njedz s-mãcã (cã easti ca nuca sh-ari nustimada-a ljei), i s-cljeamã alunã.
Amari
thumb|right|Amarea, ca cum easti vidzutã di-tu nisia [[Corsica]] Amarea easti unã ntindiri mari di apã nsãratã, ca cum unu lacu multu mari. Ma multili ori, easti ncljisã di locu.
Curtea de Argeș
Curtea de Argeș easti unu cãsãbã tu Romãnia.
Vulpi
=Vulpe= Vulpea easti 'nã prici-aghrã di pãduri di boi mari cãt un cãni, cu guna ca aroshi, alicã, cu urecljili chipitoasi, cu mutsa ngustã) cunuscutã trã hãrli shireti tsi li ari. Easti unu nãmali cãrnãfoani.
Grenada
Grenada, anglicã: Grenada, easte un stat di America di Aratsile
Stat
Grenada:
Cãsãbãlu capital: St. George's
Simona Halep
Simona Halep-Iuruc (n. 27-li di Yizmâciunu 1991, Custantsa) easti unã giucãtoari armãnã di tenisu, tsi s-aflã tora pi doilu locu mondialu.
{{ahurhir
Stizmâ
Stizma easti partea-a casãljei (stizma tsi sta mproastã) cari anparti un udã di-alantu (icã nuntrlu di nafoara a casãljei) sh-tu cari s-aflã astãsiti multi ori firidzli shi ushli, icã adãrãmintul anãltsat tra s-anpartã unã parti di altã parti a unui lucru (vedz shi gardu).
Mahinâ
Mahinjili suntu multi soiuri di hãlãts cari, tra s-facã un lucru, suntu minati cu mãna i di-unu motoru tsi neadzi cu cãrbunj, gazu, ilictritsitati, etc.
Cârâbușu
Cãrãbushlu easti unu bubulicu icã insectã di hroma nucã, cu arpitli nduplicati pi-anumiru, tsi easi cãtã tu nchisita a meslui Maiu shi s-hrãneashti cu frãndzã di arburi, lãludz, erghi etc.
Existã unu cãrãbushu tsi s-numeshti cãrãbushu di maiu (Melolontha melolontha).
Gunâ
Guna easti perlu i lãna tsi acoapirã chealea-a unor prãvdzã, icã chealea cu peru a prãvdzãloru cãndu suntu ninga tu banã, icã lucrati dupã moarti.
Carti
Unã carti easti adratã di acoali ligati deadunu tu cari s-au scriatã poezii, spuneri, nvitsãturi etc.
Gunâ
Numa aestã ma easti ufilisatã trã unu stranjiu, guna icã bidenea.
Plovdiv
Plovdiv (vãryãreashti: Пловдив) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Plovdiv, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 341058 bãnãtori sh-tu 2001: 340638. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Plovdiv ari 341473 bãnãtori.
Confutsiu
Confutsiu (Chinezeascã: 孔子 icã 孔夫子, tr. "Anvitsatlu Kong", 551 E.N. - 479 Ε.N.), ira mare filosof dit Asia.
Confutsiu fu un anvitsat, minduitor shi filosof Chinedzu, mastea ma influenta dit sturia alastui popullu shi atilor dit Asia : Koreea, Giaponii i Vietnam.
Ahurhindalui cu anveturli a lui s-amintã Confutsianismlu, multu ma amãnat di nasa ti anfluipsi yinghit eti culturli shi bana dit Lihura-Apirita (Extremlu Orientu).
Alihea numa al Confutsiu ira K'ung Ch'iu ma a lui discipoli lu acl'imau K'ung Fu Tzu cai va s-dzãcã Tinisitlu Anvitsator K'ung.
Minduirea Confutsiana fu dãmãndatã prota oarã tru Evropa di preftu ezuit Matteo Ricci, ti latinidza numa di K'ung Fu Tzu tru Confucius.
Guatemala
Guatemala, ispanjolã: Guatemala - República de Guatemala, easte un stat di America di Aratsile
Stat
Republica Guatemala:
Cãsãbãlu capital: Guatemala câsâbă
Proiect Avdhela
Proiectulu Avdhela – Biblioteca di Culturã Armãneascã easti unu proiectu non-profitu shi niguvernamentalu, cari ari tu scupo si-aflã, si editeadzã shi s-dhuruseascã operili shtiintsifitsi shi artistitsi tsi tsãnu di avearea culturalã Armãneascã shi tuti operili ligati di aestã aveari.
Proiectulu fu adratu pri-tu lucrulu voluntaru a persoaniloru (autori shi paree editorialã) shi a persoaniloru giuriditsi tsi au tru scupo shi lucreadzã trã xitãxirea, acrishtearea shi spãstrirea a culturiljei Armãneshti.
Fu pãrãstãsitu prota oarã la unã andamusi pi 19-li di Brumaru 2009, Bucureshti, la Clublu a Huryeatlui (Muzeulu a Huryeatlui Romãnu), iu vini poetlu shi criticu literaru Yioryi Vranâ, shi regizorli Ionuț Pițurescu shi Aleksander Zikov.
Tu proiectu intrarã shi activitãtsi editoriali pri suportu di carti (cãrtsã, rivisti, broshuri), productsie multimedia (CD audio, filmu etc.) shi va bagã pri cali shi va-ndreagã andamusi, simposioani, sculii di vearã shi programi culturali.
Prumuvearâ
Prumuveara easti treilji mesh tsi s-aflã namisa di earnã shi vearã (di-tu 23-li di Martsu tu 22-li (i 21-li) di Cirisharu) cãndu chirolu nchiseashti si ncãldzascã, da ploi multi shi virdeatsa sh-ponjlji nvirdzãscu; ãlji dzãtsi shi: primuvearã, primãvearã.
Vimtu
Tu meteorologie, vimtu easti minarea-a aerei tu atmosferã.
Valery Leontiev
Valery Yakovlevich Leontiev (19 Martsu, 1949) easti unu cãntãtoru di-tu Arusia.
Alghinâ
thumbnail|right|Alghina europeanã Alghina easti unã soi di bubulicã insectã cai azboairã di lilici-lilici tra s-adunã pulvirea galbinã dit cai s'fatsi tseara shi njarea (sh-cai ari sh-un acu anfãrmãcos cu cai s-apãrã di dushmanj);
Vearâ
Veara easti nai ma cãlduroslu chiro a anlui cari, dupã nomu, tsãni trei mesh, di-tu 22-li (i 21-li) di Cirishar pãnã tu 23-li di Yizmãciunu.
Coslodui
Coslodui (vãryãreashti: Козлодуй) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Vratsa, Vãryãrie. Estimarea trã anlu 2011 fu cã Coslodui ari 14.630 bãnãtori.
Guinea
Guinea, gallicã: Guinée - République de Guinée, easte un stat di Africa
Casâ
Casa easti unã adãrãmintu icã acaretea tu cari omlu s-aflã apanghiu (tra si s-afireascã di arcoari sh-di furtunã, s-bãneadzã, si sta, s-doarmã, s-mãcã shi sã s-creascã fumealja).
Guinea
Stat
Cãsãbãlu capital: Conakry
Casâ
Tu unã casã lipseashti s-hibã: firidz, stizmi, ushi, udadzi, pãtunji, tãvãnji, etc.
Pistea ti Makedonji
Naima multsãi Makedonji ditu lumi suntu Crishtinji, ma ari sh unu numir njicu tsi suntu pistimenji a Islamolui.
Toamnâ
Toamna suntu treilji mesh tsi s-aflã namisa di vearã shi earnã (di-tu 23-li di Yizmãciunu tu 22-li di-Andreu) cãndu chirolu arcuredzã, da ploi multi shi virdeatsa sh-ponjilji s-mãlãnghipsescu.
Galbinu
=Galben= Galbinu (fem. galbinã) easti unã hromã tsi sh-u-adutsi cu-amalama icã limonea.
Ruse
Ruse (vãryãreashti: Русе) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Ruse, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 170038 bãnãtori sh-tu 2001: 162128. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Ruse ari 157540 bãnãtori.
Jair Bolsonaro
Jair Messias Bolsonaro (n. 21 Marțu 1955, Glicério) easte prezidentlu ali Brazilia tu chirolu 2019-.
Varna
Varna (vãryãreashti: Варна) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Varna, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 308.432 bãnãtori sh-tu 2001: 314.539. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Varna ari 311.796 bãnãtori.
Limońiu
Limonea (Citrus limon) easti unu pomu di-tu locurli caldi, cu frãndzã lutsiti, uvali (ca oulu) sh-lilici albi, tsi easti criscut di om trã yimishili mãri cãt merlu (limonj) tsi da multã dzamã acrã (tsi s-bagã tu ceai, biuturi, mãcãruri, etc.) shi au hromã galbinã.
Raffaello Sanzio
Raffaello Sanzio (6 Apriru 1483 tu Urbino – 6 Apriru 1520 tu Roma) fu unu maxusu pictor shi arhitect di-tu Italia.
Arinâ
Arina easti cheatra chisatã (di apã sh-vimtu), faptã ca sãrmi (ca sarea) sh-adunatã la mardzinea di-arãuri, lacuri i amãri.
Verdzu
Veardza (Brassica oleracea) easti unã plantã (zãrzãvati) criscutã di om tu agur, cari bãneadzã doi anj, iu, tu protlu an creashti mash truplu sh-tu defturlu an crescu lilicili di hromã albã icã galbinã, cu frãndzã mãri, groasi shi undati i cãtsãroasi, tai si-anvilescu unã pristi-alantã tra s-facã unã soi di topã mari cãt caplu di om, bunã trã mãcari proaspitã (salatã), heartã (cu carni, tu sãrmadz, etc.) icã fapti turshii (moari) tra s-hibã mãcatã earna.
Guinea-Bissau
Guinea-Bissau, portogallescã: Guiné-Bissau - Repùblica da Guiné-Bissau, easte un stat di Africa.
Stat
Republica Guinea-Bissau:
Cãsãbãlu capital: Bissau
Specie
Unã specie easti unã multimi di lucri tsi sh-u-aduc multu unã cu-alantã, multimi di yiitãts (planti, prãvdzã) tsi sh-u-aduc multu unã cu-alantã (iu, di-aradã, feamina poati s-facã njits, mashi cãndu mascurlu cu cari s-fatsi preaclji, yini di-tu idyea multimi).
Earnâ
Earna easti treilji mesh tsi suntu nai ma arcuroshlji di-tu an, cu neauã shi ngljetsuri, tsi s-aflã namisa di toamnã shi primuvearã (dit 22-li di-Andreu pãnã tu 21-li di Martsu).
Michelangelo Buonarroti
Michelangelo Buonarroti (6 Martsu 1475 tu Caprese Michelangelo – 18 februarie 1564 tu Roma) fu unu maxusu sculptor, pictor, arhitect shi scripturu di-tu Italia.
Ice Bucket Challenge
Ice Bucket Challenge (Stihima a gãletsiljei di gljeatsã) easti unã campanie di donatsii trã agiutarea a atseloru cari aravdã di sclerozã lateralã amiotroficã (lãngoarea alu Charcot i lãngoarea Lou Gehrig) shi a cunoashteriljei a aestãljei lãngori, di cari tradzi shi Stephen Hawking.
Turtucaia
Estimarea trã anlu 2011 fu cã Turtucaia ari 8.641 bãnãtori.
Antonio Vivaldi
Antonio Lucio Vivaldi (4 Martsu 1678 – 28 Alunaru 1741) fu unu violinistu shi
Ice Bucket Challenge
La aeastã campanie luarã parti personalitãtsi Americani shi di itsido, pri-tu cari si numirã: Bill Gates, Lady Gaga, Oprah Winfrey, Shakira, Mark Zuckerberg.
Participantsii suntu cljimatsi s-vearsi tu capu unã gãleatã cu apã la temperaturã njicã (i amisticatã cu gljeatsã); multsã adrarã filmi tr-aestã, pi cari li pitricurã pi internetu shi mass-media, tu cari cljeamã pi alantsi s-facã idhyiu lucru.
Nomu easti cã, tu 24 di ori di la cljimari, lipseashti s-dai pãradz shi/i s-tsã vershi gãleata di apã cu gljeatsã pi cap. Filmulu lipseashti s-aibã numa a actsiunãljei caritabili la cari ljea parti shi numa a atseloru pi cari lji cljemi.
Kathmandu
Kathmandu easte nai ma mare cãsãbã shi cãsãbãlu capital ali Nepal.
Paphi
Paphea (icã papcã, bibã) easti unã turlie di puljiu di casã ma mari di gãljinã sh-ma njicã di gãscã (tsi easti criscutã trã carni shi oauã). Mascurlu-a paphiljiei ari numãli di pataroc (icã patoc, bib).
Glasgow
Glasgow easte un cãsãbã tu Britania Mare.
Ceai
Numili easti ufilisat adesea trã biutura faptã di-tu hirbearea a frãndzãloru uscati.
Plevna
Plevna (vãryãreashti: Плевен) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Pleven, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 130812 bãnãtori sh-tu 2001: 122149. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Plevna ari 113700 bãnãtori.
Palmâ
Palma easti partea di nuntru a mãniljei, di la clidhusea (nodlu, ncljiitura) cu bratslu pãnã la mithca a deadzitilor.
Herodot
Herodot (gãrtseascã: Ήροδοτος, Herodotos) ditu Halicarnas/Halikarnassos fu unu isturianu grecu tsi bãnã tu ieta V-a ninti di Hristolu (484 - 425 ) sh iasti luyursitu afendul isturiei.
Gaiana
Gaiana, anglicã: Guyana - Co-operative Republic of Guyana, easte un stat di America
Stat
Republica Cooperativescã Gaiana:
Silven
Sliven (vãryãreashti: Сливен) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Sliven, Vãryãrie.
Gaiana
Stat
Cãsãbãlu capital: Georgetown
Cotu
Cotu easti partea di-tu truplu a omlui, dinafoarã a prinodlui (njcljiituriljei), di-tu mesea a bratslui. Leagã partea di nsus tai s-dutsi pãnã tu-anumiru shi partea di nghios tsi s-dutsi pãnã la mãnã.
Liverpool
Liverpool easte un cãsãbã tu Britania Mare.
Silven
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 106212 bãnãtori sh-tu 2001: 100695. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Sliven ari 95518 bãnãtori.
Dzeanâ
=Geanã= Dzeana, tsi ari shi numili di sprãndzeanã, easti perlu di sumu frãmti criscut niheamã ma nsus di ocljiu (tra s-nu-alasã sudoarea di pi frãmti s-cadã tu ocljiu).
Pipercâ
=Ardei= Piperca, icã pipiryeaua, easti unã plantã (zãrzãvati) criscutã di omu, cu lilici albi sh-cu yimishi tsi sh-u-aduc cu un cloput ãncljis, verdzã, galbini i aroshi, stronghili i sprilundzi, multu buni tu mãcari (proaspiti, fripti i bãgati tu ghelã).
Edinburgh
Edinburg easte un cãsãbã tu Britania Mare.
Lâscâ
Gãsca icã pata easti unã turlie di puljiu di casã, ma mari di gãljinã i paphi, cu gusha lungã, cu peanili sivi pi pãltãri shi albi pi pãnticã, tsi easti criscutã trã carni, oauã shi peanili cu cari s-fac cãpitãnji.
Stara Zagora
Stara Zagora (vãryãreashti: Стара Загора) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Stara Zagora, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 150518 bãnãtori sh-tu 2001: 143989. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Stara Zagora ari 141480 bãnãtori.
Iphiclides podalirius
Iphiclides podalirius easti unã spetsie di flituru di-tu taifa Papilionidae.
Burgas
Burgas (vãryãreashti: Бургас) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Burgas, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 195.686 bãnãtori sh-tu 2001: 193.316. Estimarea trã anlu 2014 fu cã Burgas ari 211.033 bãnãtori.
Aroșu
Aroshu (fem. aroshi) easti unã hromã ca a sãndzilui icã a cireashiloru coapti.
Dobrici
Dobrici (vãryãreashti: Добрич) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Dobrici, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 104494 bãnãtori sh-tu 2001: 100379. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Dobrici ari 93802 bãnãtori.
Giuseppe Verdi
GIuseppe Verdi (13 Yizmâciunu 1813 – 27 Yinaru 1901) fu unu compozitoru maxusu di-tu Italia, şi s-află tu câsâbălu Parma.
Pigazzano
Pigazzano easte hoarã tu Italia. Shi are 10.000 di bãnãtori (dit anlu 2009). Loc: 6,4 km².
Pernici
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 90549 bãnãtori sh-tu 2001: 86133. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Pernici ari 80900 bãnãtori.
Ureacľi
=Ureche= Urecljili suntu dauãli mãdulari, di-unã parti sh-di-alantã a caplui, cu cari avdi omlu icã pravda sh-cari ari trei pãrtsã, cu-atsea di nafoarã tsi s-veadi ca unã soi di pheatu (hunii), sh-alanti dauã (di mesi sh-di nãuntrul a caplui) tsi nu s-ved.
Veardi
Veardili easti unã hromã tsi sh-u-adutsi cu frãndza di ponj i lilici.
Celulâ (biologie)
Trã alti sensuri, vedz shi Celulã Celula easti nai ma njica parti di cari easti faptu un lucru (yeatsã, pravdã, plantã, comã etc.).
World of Warcraft
World of Warcraft, ( WoW, Lumea Warcraft, warcraft= ), easte un gioc MMORPG ali Blizzard Entertainment.
Lumea
Ãn lumea Warcraft sãntu dao planeti: Azeroth sh-Draenor (Outland = zona nafoarã); ãn Azeroth sãntu trei continenti: Calimdor, Vãsilile di Dat sh-Northrend.
Aliantsa
Aliantsa easte un grup di 4 rase di arazyã azerothã, Oaminj, Elhi-a noptsãljei, Gnonj sh-Pivulj. În add-on-lu World of Warcraft the Burning Crusade (Crusada Arzãndã), apar Draeneilji, ãn Draenor. Worgen easte unã nao rasã dit World of Warcraft Cataclysm (Cataclysmu).
Urdia
Urdhia avea ãn orighinal tut 4 rase, Orts, Trollj, Tavrenj, Morts sh-Elhi sãndzereshci cãndu a apãrut World of Warcraft the Burning Crusade. Goblinlji sãntu nuaua rasã-a Urdiãljei dit World of Warcraft Cataclysm (Cataclysmu).
Clase
Giucãtorlu poati aleadze dit dzãce clasi. Clasle sãntu : Druid, Hunter (Avinãtor), Mage (Mag), Paladin, Priest (Preftu), Rogue (Afur), Shaman, Warlock, Warrior sh-Death Knight.
Șumen
Shumen (vãryãreashti: Шумен) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Shumen, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 93.390 bãnãtori sh-tu 2001: 89.054. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Shumen ari 86.381 bãnãtori.
Aerâ
thumbnail|right|Di-tu tsi lugurii easti faptu aera Aera easti gazlu tsi anvileashti tut loclu, di cari ari ananghi omlu tra s-bãneadzã, cu trãdzearea-a lui tu plimuni cãndu lja anasã.
Compozitsii
Di-tu tsi easti faptu aera:
Albu
Albu (fem. albã) easti unã hromã tsi sh-u-adutsi multu cu-atsea a lapti lui (a neauãljei, a azvestiljei, etc.).
Albu easti tsi easti curatu (cu truplu shi cu suflitlu) fãrã nitsiunã murdãrii icã lãeatsã tu inimã; cari nu-ari stepsu; (ii) tsi easti hãrios, caluziric;
Iambol
Iambol (vãryãreashti: Ямбол) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Iambol, Vãryãrie.
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 91497 bãnãtori sh-tu 2001: 82924. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Iambol ari 79314 bãnãtori.
Mustu
=Must= Mustulu easti dzama dultsi di-auã (i alti yimishi) chisati ninti ca sã nchiseascã si s-aprindã tra si s-facã yinu. Tu armãneascã, ca cumu tu romãneascã, zborlu yini di-tu latinã: vinum mustum (yinu tiniru). Mustulu poati s-hibã biutu ashi, icã poati s-hibã faptu yinu.
Pilicanu
Pilicanu (ari ma multi numi, trã cari lelicu, stãrcu, shtãrcu) easti unã turlie di pulji cãlitoru (tsi sta veara tu locurli-a noastri ma earna s-dutsi di bãneadzã tu locurli caldi), multu mari, cu gusha sh-cicioarli lundzi shi areapitili di-aradã albi i grivi ca cinusha.
Featâ
S'dzice fatã shi la unã muljeari nimãrtatã, cu tuti cã easti tu ilichii, muljeari tsi nu s-ari mãrtatã vãrãoarã, muljeari tsi easti ninga virghirã cã nu s-ari bãgatã tu ashtirnutu cu-un bãrbatu.
Arâchii
=Rachiu= Arãchia easti unã di ma multi turlii di shpirtu (alcoolu) adratu di-tu fermentarea (aprindearea) a dzamãljei di-auã (di fructi, di grãni etc.). Zborlu yini di-tu limba turcã, rakı, cari yini di-tu arãpeascã: عرق (IPA: ʕaraq), cari ari noima di „distilatu”.
Yinu
=Yinu= Yinlu easti unã biturã faptã di-tu aua tsi easti chisatã sh-alãsatã unu chiro si s-aprindã. Ari 7-16 pãrtsã tu-unã sutã shpirtu.
Ocľiu
=Ochi= Ocljiulu easti unu di dauãli mãdulari dit fatsa-a omlui icã -a animaleloru cu cari el veadi tsi s-fatsi deavãrliga. Easti tu capu.
Alcãtuiri
Ocljiulu ari trei pãrtsã, coroida, sclerotica i retina (cari transmiti informatsia vidzualã tu creieru).
Mâcâră
Mãcãraua easti unã hãlati (mihãnii cu unã i ma multi arãtei) cu cari s-analtsã shi s-mutã lucri greali tu locuri di-tu vitsinata aprucheatã.
Curcu
Curcu (ari ma multi numi, trã cari miscu, horhanu, pilicanu) easti unã turlie di pulju mari di casã (cari vinji tu Ivropi dit Amirichii iu s-aflã ninga ca agru-pulj) cu coada lathã cari s-disfatsi (trã mascuru) ca unã avritsã.
Dzeanâ (geografie)
Dzeana easti unu locu tsi s-analtsã ma nsusu, ca unu ohtu, fatsã di loclu di deavãrliga.
Zboară Niangrâpsiti
Zboarã Niangrãpsiti easti unu blogu armãnescu di-tu Armãnie ahurhindalui di anlu 2007. Di-tu 2010, easti scriatu di Izabela Papazicu.
Isturie
Bloglu, tu ahuritã, eara parti a revistãljei cu idhyia numã, Daima Deadun, a Sutsatiljei a Comunitãtsiljei Armãnjiloru di-tu Romãnia — Tulcea, editatã di prof. Gica Gica shi eara administratu di Emil Carageorge. Tr-atsea cã giudicarea alu Emil Carageorge fu aljumtrea di atsea a Sutsatei, bloglu shi revista si discãtsarã tu Cirisharu 2009.
Tu Brumaru 2009, Emil Carageorge alãxi numa a bloglui tu Zboarã Niangrãpsiti. Di-tu Alunaru 2010, bloglu easti administratu di Izabela Papazicu, cari publicã shi-unu manifestu, la 8-li di Yinaru 2011.
Lapti
Laptili icâ lapti easti luguria albâ (muľiturâ) ți easi di-ti sinlu (țâța) a unei muľeari (icâ udzirlu a unei pravdâ) ți ari amintatâ unu ńicu di puțânu chiro.
Plantâ
=Plantã= Unã plantã easti atsea tsi creashti di-tu loc (ca, bunãoarã, earba, pomlu, lilici albã, ayita, etc.) sh-cari ari di-aradã (ma nu totna) unã-arãdãtsinã, unu trupu, lumachi, frãndzã, lilici, etc.; curpit.
Tipuri
Ari ma multi tipuri icã soiuri di planti, ca bunãoarã:
Limba miglinitã
miniatura miniatura Limba miglinitã easti unã limbã latinicã di Not-Datlu, cari s-zburashce tu Gãrtsia, Romãnia shi Machedonia di Nord.
Haskovo
Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 80700 bãnãtori sh-tu 2001: 80870. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Haskovo ari 78668 bãnãtori.
Limba miglinitã
Aestã limbã easti unã limbã-sorã a limbãljei armãneashce.
Cafe
Cafelu easti unu arburicu (arburili di cafe/cafei) di-tu locurli caldi, cu boea tsi poati s-agiungã pãnã la 6-10m, cu frãndzã tsi sta daima verdzã, tsi fatsi (dauã ori tu an) lilici albi (cari crescu la sumsoara frãndzãlor), sh-cari da fructi aroshi ca cireashili (cu dauã simintsã); simintsa a arburiclui di cafe, tsi easti nvãlitã cu unã coaji subtsãri sh-sãnãtoasã cari, dupã dizbiliri, agiungu gãrnutsãli di cafe tsi s-vindu tu ducheani; pulbirea lai, faptã dupã mãtsinarea a gãrnutsãloru arsi di cafe; biutura adratã di-tu aestã pulbiri (multu cãftatã sh-biutã di dunjai, faptã di-tu aestã pulbiri heartã cu apã (tu cari s-adavgã, multi ori, zahari, lapti shi alti lugurii tsi va-lji da unã aromã sh-nustimadã vrutã);
Limba miglinitã
Bunãoarã, ari multi zborur omnjea:
apir=apir miniatura aură=avrã
căloari=cãroare
căstǫń=cãstãnju
mes=mes
altar, ạntsiľăg, bitǫrn, scand, utsid, etc.
Ayitâ
Ayita easti unu arburicu cu truplu tsi s-tradzi-azvarna pri locu shi, tr-atsea, tra s-creascã cãtrã nsusu, si ngãrlimã di alti planti i dãrmi plãntati tu locu. Ari unã arãdãtsinã vãrtoasã, di-tu cari esu lumãchitsili cu frãndzã mãri hãrãxiti, shi fructili (arapuni di-auã, di-tu cari s-adarã yinlu).
Cașu
Cashu easti lugurii adratã di-tu laptili ncljigatu, cãlcatu, ndisatu, apitrusitu sh-tsãnutu di-aradã tu-armirã i foalji tra s-nu s-aspargã.
Unu soi di cashu easti ghizã.
Piștireauâ
=Peshterã= Pishtireaua easti unã guvã adratã di fisi pri-tu cari s-intrã tu locu, di-aradã la munti, multi ori ahãntu mari, cã omlu poati si ncapã shi s-bãneadzã nuntru.