cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dinu Vangheli
Ti aestã mari persoanã ti istoria machiduneascã shi armãneascã, lipseashti s-spunem ca Dinu Vanghel eara om cu mari curaji, s-alumta ti libertati, eara multu rigoros cu mari energhii shi autoritati, analtu shi mushat, mari organizator shi om cu harizmã. Lucra cu comertsii, s-dutsea tu Albanii, Gãrtsii shi Eghipet iu s-cãnãscu cu revolutsioneri cu idei progresivi. Ti shcurtu chiro el eara aprucheat di shtaburli conspirativi a organizatsiiljei machiduneascã revolutsionarã shi avea contacti personali cu marli vojvodã tu atsel chiro, Gotse Delcev. Doilji cu idghi idei s-featsirã bunj colaboratori, shi tu atsel chiro, Gotse Delcev, tu Dinu Vangheli vidzu persoanã cari poati s-facã premier a protãljei Republicã di Crushuva. Ma amãnat aestã idei al Gotse Delcev eara aprucheatã shi di alantsã revolutsioneri a organizatsiiljei revoutsionarã, shi Dinu Vangheli eara aleptu cu consensus ti prot Premier a protãljei Republicã pi Balcan, Republica di Crushuva. Aestã analtã functsii lji eara datã ca semnu di pricunushteari ca revolutsioner cari s-alumta ti Machidunia, ca rezultat a lucurlu shi angajmanlu a lui ti realizari a mãrlor ideali.
Ãn ligaturã cu bana a lui, s-shtii ca tu a lui casã natalã Crushuva, bãna fratslji a lui cari lji agiuta tu activitãtslji ti rãscularea. Idghea ashitsi s-shtii ca hiilu a lui Steryiu eara ãnsurat cu featã di familia armãneascã Matac (di cari familii originã ari shi alumtatorlu Manciu Matac), a hilji-sa a lui Mena cari pãnã la anjlji 70 bãna ãn Beligrad, cãti vãrã oarã s-turna tu cãsãbãlu Crushuva.
Prezidentu: Nicola Carev
Faptu: anlu 1861
Ashi cum easti cãnãscutã, rãscularea di Alju Ljeau, fãrã cana agiutor di nafoarã eara asteasã di partea a ascheriljei ãnturtseascã, dupu tsi ahurhirã represii pisti organizatorlji a rãsculariljei shi pisti bãnãtorlji. Ta s-u ascapã familia, Dinu Vangheli, Chicia, lji ascumsi membrilji a familiiljei a lui: nicuchira Ndina, hiljlu a lui shi feata Mena, a el armasi activ s-alumtã ti apurari a protãljei Republicã pi Balcan, Republica di Crushuva. Dinu Vangheli s-dipusi di Crushuva, tu locurli aproapea di aestu cãsãbã iu cãftã agiutor di shtaburli a organizatsiiljei machiduneascã revolutsionarã. Ma amãnat, di gãgoashili a Turstãlor, eara pliguit, dupu tsi muri. Ashi, aestu mari Armãn revolutsioner u deadi bana a lui ti libertati ali Machidunii.
Di tuti aesti easi ca ari arhivi iu poati s-adarã cercetãri ti limbidzari a operãljei shi a personalitatiljei a revolutsionerlui Armãn, protlu Premier a protãljei Republicã pi Balcan, Republica di Crushuva, Dinu Vangheli, shi atsea mash cara s-aibã interes public.
Azã ãn Beligrad bãneadzã Alexandar Liacovich, nipot di hilji al Dinu Vangheli shi paranipotlu Costa-Dino Liacovich din Beligrad, cari spun interes ti a lor parapap Dinu Vangheli di cari au shi fotografii, shi suntu activi tu sutsata armaneasca din Beligrad “Lunjina”. Idghea ashitsi di a lui familii azã tutã dzuã, Scopia bãneadzã a lui nipoatã di frati-su Taschu, a curi numa lji easti Panoreia Vangheli Corneti, cari nica spuni pirmifi interesanti ti a ljei lalã Dinu Vangheli.
Di bana
Mite Costov Papuli
Mite Costov Papuli
Muljeari: Marina Papuli
Activitãts armãneshtsã:
1984 - 1990 - director comertsial tu “Istra Turist” di Croatsia
Fumelji: Sterio, Atanasi Hristos shi Yiorgo
Mite Costov Papuli easti faptu pi 16 di aprir, anlu 1959 tu hoara armãneascã Agibec, aproapea di Sv.Nicole, ma bãna shi lucra Scopia. Facultati shi master ti proprietati intelectualã dipisi la Facultatea ti economii di Scopia. Nica ca tinir spusi mari interes ti istoria shi cultura armãneascã shi bana tutã s-alumta ti tsãneari tu banã a limbãljei di dada, limba armãneascã. Eara protlu lider politichescu, nu mash a Armãnjlor dit Machidunii, ma shit u lumea tutã, ca Partia a Armãnjlor dit Machidunii eara prota partii politicheascã armãneascã. Eara om cu mari inimã, cu curaji, cu vreari cãtrã Armãnamea, cãtrã identitatea armãneascã, cãtrã limba, cultura shi traditsia armãneascã. Eara mari vizioner shi cu a lui agiutor multi di andrepturli a Armãnjlor eara realizati tu praxã. Eara mari om shi sots cari totna cu cap mutat imna ninti, cari deadi nai ma mari contributsii ti andrepturli cari li amintarã Armãnjlji. Eara om di Dumidzã, totna etim ti muabeti, totna etim s-u ampartã harau shi dorlu cu oaminjlji, om cari cu yinima tutã s-alumta ti cauza armãneascã shi cari cu dultsi zbor didea umuti ca Armãnjlji pute noari s-chearã. Eara un di nai ma mãrlji lideri a Armãnamiljei, domnu cari eara tinjisit di tuts, bun parinti, frati a cafi unui Armãn, un di nai ma mãrlji patriots anamisa di Fara armãneascã. Eara mari patriot cari bana ti familia a lui shi ti Fara armãneascã. Nica di chirolu cãndu eara proclamatã suverenitatea shi independentsa ali Machidunii, d-ul Mite Costov Papuli deadi mari contributsii ti niintari a relatsiilor bilaterali anamisa di Machidunia shi Romãnia shi adrã punti di ligãturã cu atsea tsi pitritsea studentsã la studii tu Romanii. Eara persoanã pozitivã, amplinã cu energhii shi entuziazm ti ma bun yinitor ali Machidunia. Mari activistu ti andrepturli shi afirmatsia a Armãnjlor, limba armãneascã, comunitatea armãneascã tu statlu machidunescu shi promotor a culturãljei armãneascã.
2001 u fundã prota partii politicheascã – Partia a Armãnjlor dit Machidunii shi di atumtsea pãnã tu soni di bana a lui eara Prezidentu alishtei Partii
1990 - 2001 - proprietar tu a lui companii Europapapuli
1990- 2001 – Prezidentu a Ligãljei a Armãnjlor dit Machidunii
2007 – 2017 – Prezidentu a Comitetlui coordinativ ti proprietati intelectualã
Di bana
2006 – 2017 – Membru a Comitetlu ti relatsii interetnitsi tu Parlamentul machidunescu
2005 - 2017 - Director general a Directsiiljei ti proprietati industrial
2001-2007 – Membru a Comitetlui di Helsinchi ti andrepturli a omlui
Dinu Vangheli
Protlu Premier a Republicãljei di Crushuva eara cãnãscutlu revolutsioner Armãn Dinu Vangheli, faptu anlu 1861, cari pi aestã functsii vini cu a lui 42 di anj.
Mite Costov Papuli
Ti Mite
D-ul Mite Costov Papuli avea ahorghea respectu cãtrã familia a lui, u vrea soia a lui shi tuts Armãnj, organiza multi seri armãneshtsã la cari totna eara prot, vn cap a corlui armãnescu, cu hlambura armãneascã, ashi cum lji undzeashti a unui safi LIDER armãnescu. Mite Costov Papuli easti persoanã marcantã tu istoria armãneascã. Dzua cãndu easti faptu (16.04.1959) shi dzua cãndu fudzi dit bana aestã (18.11.2020) va s-hibã scriati cu literi di malãmã tu istoria armãneascã, eara MARI OM, OM di DUMIDZÃ.
Dinu Vangheli
Ãn cadur a activitãtslor revolutsionari, Dinu Vangheli aduna donatsii, agiuta cu a lui finansii shi purta armã shi alti materiali shi lucra activitãts greali shi responsabili. Ca Premier eara ãn cap shi a resorlui giudicator shi yiuristic shi normal partitsipa tu ãndridzearea a cãnãscutlui Manifestu, deadun cu Nicola Chirov Maischi shi altsã colaboratori, revolutsioneri. Cu atsea tsi giudica shi adutsea detsizii ti ãndriptatea, multsã di membrilji a familiilor di cari eara giudicati persoani, nu lu vrea shi eara contra Dinu Vangheli.
Mite Costov Papuli
Activitãts armãneshtsã
Atanas Yioryitsa
ATANAS YIORYITSA miniatura
Mite Costov Papuli
1979 - 1982 – reprezentantu comertsial tu “Agroproduct” di Scopia
Atanas Yioryitsa
Activitãts armãneshtsã
-	Un di fundatorlji a protãljei sutsatã armãneascã „Pitu Guli“ di Scopia! -	Un di initsiatorlji ti fundari a Ligãljei a armãnjlor dit Machidunii! -	Mari alumtator shi activistu ti dishclideari a Redactsiiljei ti emisiili pi limba armãneascã di la Televizia machiduneascã! -	Promotor a culturãljei armãneascã! -	Promotor a cãntivlui, iholu shi portul armãnescu! Ca persoanã cari u promova vecljul cãntic armãnescu, a tu idghu chiro shi vecljul portu armãnescu, ari partitsipatã la multi festivali folcloritsi armãneshtsã shi machiduneshtsã, shi atsea: Scopia, Ohãrda, Pãrlep, tu hoara armãneascã Molovishte shi tu multi alti locuri iu eara cãlisit. Ari partitsipatã shi la festivali tu xeani: Costantsa-Romãnia, Vidin shi Velingrad - R.Vãrgãria, ãn Beligrad – R.Sãrbia, Tu R.Gãrtsia, R.Albania, a partitsipã shi Fraiburg – R.Germania.
Dupu reghistrarea ma multi veclji cãntits armãneshtsã, d-lu Atanas Yioryitsa, la anlu 1999, cu agiutor a Ligãljei a Armãnjlor dit Machidunii, u scioasi a lui prota audio casetã cu 10 veclji cãntits armãneshtsã shi atsea: „Featã Armãnã“, „Mi alinai pi eleamlu“, „Un lai pui azbuirãtor“, „Nã martsã-mirindi oarã“, „Loai s-ul ved tatãlu a meu“, „Unã vearã, vearã mari“, „Trandafila“, „Voi Armãnj Machidunits“, „Pi atsea dzeanã“ shi „Aidi, pi atsel munti“.
Mite Costov Papuli
Profesii: economist
Atanas Yioryitsa
Di bana
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Enterier
Tu chirolu a demonstratsiilor pi 5 di ximedru, anlu 2000, 91 di obiecti artistitsi eara furati di Parlamentul. Eara aflati treidzãtsã tsintsi, ma 56 suntu evidentati ca chiruti. Pi obiectul eara adratã znjii.
Atanas Yioryitsa
Cãntãtor armãnescu
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Construari
Construarea ahurhi pi 27 di augustu, anlu 1907, cãndu eara bãgati timeljurli a obiectului iu eara prezentsã Petar I Caraghorghevich, persoana cari tu yinitor lipsea s-sheadã pi tronlu ali Sãrbii Ghiorghi Caraghiorghevich, membri a Parlamentului shi corlu diplomatic. A ljei hartã, mãrmurisitã tu timeljurli tu chirolu a tseremoniiljei, li purta numili a vãsiljelui, mitropolitlu shi arhitectul printsipal Iovan Ilchich. Controlã a constructsiiljei adra constructorlu din Beligrad Vasa Teshich. Construarea eara prilundzitã pãnã tu dipisita a Protlui polim mundial, a pãnã atumtsea eara adrat mash protlu etaj. Construarea eara sum influentsã a fundariljei a Vasiliiljei Yiugoslavii, cari cãfta s-alãxeascã proectul. Dupu moartea al Ilchich la anlu 1917, hilji-su a lui, arhitectu tu Ministeriatlu ti constructsii Pavle Ilchich, lu dutsea proectul. A lui obligatsii eara s-li adarã lipsitili alãxeri shi completari a dizainul orighinal. Constructsia continuã di la anlu 1920 pãnã la anlu 1926, cãndu diznãu eara dãnãsitã. Detsizia ti alantã fazã eara adusã dupu moartea al Alexandar la anlu 1934, cãndu constructorlu s-featsi arhitectu printsipal tu Ministeriatlu ti constructsii Nicolai Crasnov (1864-1939). Experientsa di treidzãts di anj lucru al Crasnov tu dizain a obiectilor publitsi (dari titulã Arhitectu a Uborlui vãsilichescu rusescu shi "academic ti arhitecturã") priadusi s-hibã cãlisit s-lucreadzã ti importanti obiecti tu metropola sãrbeascã shi el deadi detali ti enterierlu a obiectului. Parlamentul natsional eara ayisit pi 18 di ximedru anlu 1936 cãndu prezentu eara shi Petar II, dupu 29 di anj construari. Prota shedintsã a Guvernului s-tsãnu dupu dau dzãli, a pãnã tu dipisita a anlui, obiectul complet eara dipisit.
Atanas Yioryitsa
Ti lucurlu a lui ti cauza armãneascã, ti promovari a vecljului cãntic armãnescu, cum shi ti alumtarea ti tsãneari a limbãljei armãneascã, d-l Yioryitsa amintã shi multi premii, pricunushteri shi placheti. Ashitsi, la anlu 1999 di partea a Uniunea ti limba shi cultura armãneascã di Fraiburg, eara durusit cu plachetã ti „tsãneari shi crishteari a grailui, cãnticlu shi arãdzli armãneshtsã“. Anlu 2000, Fundatsia „Bana armãneascã“ dit Bucureshti lji deadi premii „Om a anlui“ ti contributsia ti dishtiptari a sentimentului natsional la Armãnjlji. Azã, tu arhiva a Televiziiljei machiduneascã, s-aflã multi veclji cãntits armãneshtsã cãntati di d-ul Atanas Yioryitsa, cari zburãscu ti tricutlu a Armãnjlor, ti bana a Armãnjlor di un chiro, cãntits cari zburãscu ti istoria armãneascã.
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Istorii
alt=Sculpture of a young, seated nude woman|miniatura| Featã cu fãntãnã shi yiubric miniatura|Debatã tu marea aulã a Parlamentului miniatura|Debatã tu njica aulã a Parlamentului Vãsiljelu Petar I u construã Casa a Parlamentului ali Vãsilia Sãrbeascã aproapea di locatsia iu ma ninti s-afla marea Batal giamii. Protili planuri ti Casa a Parlamentului cari lipsea s-adarã tu yinitor li adrã arhitectul Constantin Iovanovich la anlu 1891. Alui planuri niheam eara revidati di ispeti a nauãljei constitutsii di stat cu cari eara prividzutã dau casi (tu loc unã casã) leghislativi. Arhitectul Iovan Ilchich anãchisi la concurslu ti dizain la anlu 1901, ma s-tsãnu di protlu plan fundamental al Iovanovich. Timeljurli a Casãljei a Parlamentului eara bãgati la tseremonii publicã la anlu 1907 di parti a Vãsiljelu Petar, a eara prezentsã shi altsã membri a familiiljei vãsilicheascã shi analtsã functsioneri. Construarea eara pãnã la anlu 1936, dãnãsitã cu Polematili balcanitsi, Protlu polim mundial shi Marea depresii. Prota sesii tu nãulu obiectu s-tsãnu pi 20 di ximedru, anlu 1936.
Arhitecturã
alt=Details of four busts on the facade|dreapta|miniatura|Medaljoni pi fasada (di nastãnga: Demosten, Tsitseron, Atena shi Pericle) di Gh.Iovanovich miniatura|Sãrbeasca gardã di tinjii di ninti a Parlamentului popular Obiectul tsentral easti dominantu di partea a tremlui cu timpanon di trianglã, pisti cari s-aflã cupolã. A lui dizainu externu (cu veardi cheatrã di Ripanj) shi forma a firidzlor shi pilasterlji cari trec pit dauli niveluri tsentrali shi dipisescu cu ciãtii cu corniz cu balusterã, spun ca easti zbor ti modeli di neorenesansã shi neobaroc. Decoratsiili heralditsi shi vaiari a dizainului orighinal nu eara adrati. Unitsi decoratsii di plasticã suntu medaljonili cu caduri di Pericle, Atena, Demosten shi Tsitseron, di vaiarlu Ghorghe Iovanovich, pi risalitili di nanaparti. Sculptura pisti portalili di anghel cu fachel shi lumachi di masinã easti dizain a vaiarlui Petar Palavicini. Gardul di la anlu 1937 cu candelabri decorativi shi dau garderobi cu feneri stelizati eara dizain al Crasnov; gardul shidea tut pãnã la anlu 1956, cãndu eara traptu ti platsa Marx shi Enghels (azã platsã Nicola Pashich). La anlu 1939, aproapea di scãrlji eara bãgatã grupã di vaiari di Toma Rosandich „S-agiuca lailji calji“.
Stat:                                   Sãrbii
Casa a familiiljei Vafiadi
Arhitectura a casãljei
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Proectari shi construari:
Arhitectu:                           Constantin Iovanovich
Atanas Yioryitsa
18.01.1932 – 12.05.2012
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Exterier
Dupu fundarea a Vasiliiljei a Sãrghilor, Croatslor shi a Slovenjlor, la anlu 1918, Parlamentul eara adrat ma mari shi dizainul orighinal (tu fazã di construari) s-lugursea ca nicompatibil. Alãxitlu dizain eara adrat di hiljlu al Ilchich, Pavle, la anlu 1920, ashi ca construarea continuã tut pãnã nu s-dipisi obiectul la anlu 1936. Sculptura di Toma Rosandich, „ S-agiuca lailji calji“ eara bãgatã ninti obiectul la anlu 1939.
Parlamentu popular ali Sãrbii shi Monte Negro
Soi:                                      Parlamentu
Informatsii ghenerali:
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Galerii
Proectul ti aestu obiectu eara dipisit la anlu 1948, a a lui constructsii easti dipisitã iuva tu soni a anlu 1953. Dizainul easti di arhitectul E.Azriel shi easti adrat di Institutlu ti constructsii ali Sãrbii. Obiectul eara cãnãscut ca Obiectu ti cantselarii a Prezidentsiiljei a Guvernului ali Republica Popularã ali Sãrbii pi strada Marshal Tito (ma amãnat alãxitã tu stradã Cral Milan). Prota sesii a Parlamentului popular tu aestu obiectu s-tsãnu pi 20 di martsu, anlu 1954; di la anlu 1945 pãnã la anlu 1954 s-tsãnea shedintsi a Adunariljei natsionalã tu Casa a Adunariljei popularã pi platsa Nicola Pashich.
Dom Narodne scupshtine Republiche Srbiye (sãrbeashti)
Casa a familiiljei Vafiadi
Vafiadi easti cãnãscutã familii armãneascã di Bituli cari bãna tu tsentrul a cãsãbãlui, pi sucachea largã, sucachi iu tuts bituljeanj s-duc ta s-priimnã, cucachi cari easti atractsii shi ti turishtsãlji. Casa easti adratã ninti di Rãscularea di Alju Ljeau, ma tora ari nãu nicuchir cari la anlu 1928 u ancupãrã casa di aestã familii armãneascã. Casa easti multu mari, ari trei apartamenturi shi cafi un apartamentu ari cãti tsintsi udadz. Dupu zboarãli a arhitectului Vladimir Hagi-Iovanovschi di Bituli, aestã casã easti unicã dupu a ljei vidzutã, cari ari patru fatsi. Tu intrata a casãljei s-aflã mari stuburi masivi cu stil gãrtsescu, cari tu idghiu chiro suntu shi stuburi cari u poartã greatsa a casãljei. Stuburli suntu chindisiti cu rezbã, bãgati tu unã verticalã paralelã. Aestã casã dealihea prezenteadzã unã multu mushatã shi veaclji arhitecturã, cu njicã balcony di ninti, cu firidz cari di nafoarã suntu avigljeati cu her pãnã di giumitati. Lacurli di giumitati tserclju suntu prezenti shi aoatsi, tsi easti caracteristicã ti tuti casi cari suntu adrati tu stil gãrtsescu. Pi partea di ascapitat a casãljei s-aflã shasi firidz cu dau areapiti, ardãpsiti tu bairu, a analtu pi ciãtia s-aflã mari balconi cu ghelender di cimentu, tsi zburashti shi easti garantsii ca casa easti adratã cu material cu analtã calitati. Etajurli suntu ligati cu scãri di nuntru, adrati di lemnu, a pi ushea di tu intrata, pi etajlu trei ari un mushat vitraj cu colori diferenti, adrat nica tu atsel chiro. Tãvãnjli suntu chindisiti cu ornamenti shi dezen di lilici, dati cu colori purinti, idghea cum shi dushumelu cari niheam easti aspartu. Unã parti di aestã mushatã casã, dupu liberarea, eara priadratã tu duchãnj ti vindeari a curi nicuchiri multi ori s-alãxea. Casa Vafiadi, cum shi multi alti casi shi obiecti di Bituli, avu njicã znjii di cutrimburarea a loclui pi 1 di yizmãciunj, anlu 1994, shi atsea ma mari parti avu znjii di partea di tu Dat. Cum dzãts arhitectul Vladimir Hagi-Iovanovschi, dealihea va s-hibã ti mari jali, aestã casã s-hibã alãsatã shi chirolu sh-lu adarã a lui lucru. S-adutsem a minti ca casa a familiiljei armãneascã Vafiadi nu easti avigljeatã cu Nomlu ti avigljeari a monumentilor di cultura adus la anlu 1973 shi ti atsea arhitectsãlji pitrec apel ca easti easti lipsitã atsea s-adarã tsi poati cama agonjea.
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Stil:                                      Neorenesansã shi neobaroc
Numi di ma ninti:    Parlamentu popular ali Yiugoslavii
Exterier
alt=Stone steps leading to a porch with columns|miniatura|237x237px|Intrata printsipalã Dizainul a obiectului prota eara adrat di arhitectul Constantin Iovanovich la anlu 1891, ma limitarea finansialã u azãptãsi construarea tu atsel chiro. Propuniri ti nãu dizain eara datã di Iovan Ilchich la anlu 1901 dupu amandmanlu constitutsional shi adrarea a Parlamentului cu dau casi leghislativi.
Istorii
Obiectul ari ploshtinã di 13.800 di metri cvadrati shi easti cu dizain tu neobaroc stil. Enterierlu a lui, dipisit la anlu 1938, easti cu dizain adrat di arhitectul rusescu Nicolai Crasnov. Crasnov li adrã dizainili ti tuti detali: lusteri, lampi, firidzli shi mobila. Planurli a lui eara adrati tu acvarel, tu loc s-li adarã pi clasic cadur tehnic cu cundilj shi liniar. Deputatslji nu ashtiptarã multu ta s-hãrseascã pi naua construatã Casã a Parlamentului. Dupu invazia ali Yiugoslavia, la anlu 1941 shi tu chirolu a A doilu polim mundial, tu Casa a Parlamentul s-afla analta comandã ghenramneascã ti Sud-Datlu ali Europa. Obiectul avea znjii tu chirolu a demonstratsiilor pi 5 di ximedru, anlu 2000 shi easti bãgat pi bancnota di 5.000 di dinari sãrbeshtsã. Obiectul a Parlamentului eara prezentat tu filmul „Coriolan“ di la anlu 2011.
Arhitecturã
Tu dizainul nuntru ari mãri shi njits auli shi auli ti conferentsii, ubor tsentral cu ciãtii pi cupolã, stiznji polihromi cu stuburi, pilastri, nishi shi patos di marmurã. Aula parlamentarã, cu dizainul eara prividzutã s-adunã 200 di oaminj, ma eara lãrdzitã ta s-poatã s-aproachi 400 di oaminj.
Enterier
alt=Sculpture of two horses playing with humans|miniatura| Gioc a Lailor calji, sculpturã di Toma Rosandich di la anlu 1938 alt=Sculpture of two horses playing with humans|miniatura|286x286px|Marea aulã tu obiectul Dizainul a enterierlu a obiectului easti adrat di arhitectul Nicolai Crasnov tu stil academic traditsional. Cu ploshtini di aproapea 13.400 di metri cvadrati, ari patru etajuri: yizbã, suteren, prot etaj shi udadz sum ciãtii, cu metsanini sum izbili, anamisa di yizba shi suterenlu shi anamisa di suterenlu shi protili etajuri. Obiectul ari 100 di cantselarii, mãri shi njits auli shi patru udadz ti andamasi. Libraria s-aflã pi protlu etaj shi ari pisti 60.000 di cãrtsã. Obiectul easti chindisit cu 23 di freschi shi mari numir di picturi, sculpturi shi alti operi artistitsi.
Atanas Yioryitsa
Loc natal: hoara Ubova, aproapea di Veles (di la anlu 1960 bãna Scopia)
Casã a Parlamentului popular ali Republica Sãrbia
Arhitecturã
Dizainili a mobilãljei al Crasnov li reflecteadzã gusturli moderni din Beligrad. Stiznjili a Parlamentului suntu decorati cu yinghits di freschi, adrati la anlu 1937 di cãnãscuts artishtsã yiugosloveni. Di ispeti a valoariljei arhitectonicã, culturalã, istoricã shi artisticã, la anlu 1984 obiectul a Parlamentului eara proclamat ti monumentu a culturãljei.
Martin Luther King Tinirlu
miniatura|Martin Luther King Tinirlu Martin Luther King Tinirlu (anglicheashce Martin Luther King Jr.) (f. 15 Ianar 1929 tu Atlanta, Georgia, SUA, m. 4 Aprir 1968) ira un preftu baptistichescu afro-americanescu, alumtãtor ti ãndrepturle-a bãnãtorlor shi laureat-a Premiului Nobel ti irinje.
Atanas Yioryitsa
Premii:
Academia montenegreanã ti shtintsã shi artã
Academia montenegreanã ti shtintsã shi artã
Shcurta numã: AMSA
Data di fundari: 12.10.1971 (ca Sutsatã ti shtintsã shi artã ali Monte Negro)
Lucurlu a Academiiljei montenegreanã ti shtintsã shi artã s-realizeadzã tu patru departamenturi:
Critichi ti AMSA shi comportamentul a statlui Monte Negro cãtrã Academia
Criticiarlji ali AMSA u lugursescu ca institutsii prosãrbeascã, nai ma multu di ispeti a a ljei sculii istoricã cari nu easti idghea cu distsiplina ducljano-montenegreanã shi cari Montenegreanjlji lji lugurseashti ca natsii cu originã etnicã sãrbeascã shi nai ma aproapea cu Sãrghilji. A criticiarlor ali Academia montenegreanã ti shtintsã shi artã la ambudghiseashti shi atsea tsi ex-prezidentul ali AMSA dr.Dragutin Vucotich eara Sãrbu, cum shi minduearea ali AMSA s-hibã contra fundari limbã montenegreanã, shi s-armãnã pi mindueari ca limba di dadã a Montenegreanjlor easti limba sãrbeascã. Di aestã ispeti, tu Monte Negro yini pãnã di ampãrtsari a comunitatiljei shtiintsificã shi fundari sutsatã tsivilã sum numa Academii ducljeanã ti shtintsã shi artã ca antitezã a academiiljei ofitsialã montenegreanã. AMSA multi ori easti sum criticã di parti a natsionalishtsãlor di ispeti ca nu spuni interes ti ma activã partitsipari tu alumtarea ti pricunushteari natsionalã a Montenegreanjlor shi suverenitatea montenegreanã, cari easti amintatã la referendumlu tsi s-tsãnu la anlu 2006.
Soi: Academii natsionalã
Academia tu aestu momentu ari 38 di membri cari suntu intrats la lucru (permanenti 31 shi di chiro-chiro 7) shi 26 colaboratori di nafoarã (di tu xeani).
Critichi ti AMSA shi comportamentul a statlui Monte Negro cãtrã Academia
Di ispeti ca sutsãtsli tsivili multi ori didea cãftari pãnã la ADSA s-caftã statlu s-activeadzã ti adutseari nom ti legalizari a lucurlui a lor, tu ahurhita a anlui 2011, condutsirea montenegreanã deadi propuniri, a tu ahurhita a anlui 2012 adrarã efortu shi s-u realizeadzã ligarea ali AMSA cu ADSA tu unicã academii natsionalã. Dupu multi andamasi cu organili a condutsiriljei al Monte Negro, prezidentul al AMSA dr.Momir Giurovich nu aproachi ahtari posibilitati ti realizari a propuniriljei, cu actsentu ca iuva tu lumea tutã nu s-ari faptã academia natsionalã s-leagã cu unã organizatsii niguvernamentalã.
Prezidentu: Dragan Vuccevich
Prezidentsã a Sutsatãljei, ma exact ali AMSA eara:
Membri: 31 di membri (2011)
Nai ma analtu organ ti condutsiri easti Adunarea, tu cari intrã tuts membri permanenti shi di nafoarã. Organ executiv easti Prezidentsia ãn cap cu prezidentul shi a lui secretarã, doi vitseprezidentsã, secretari pi departamenturi shi doi membri di membrilji cari suntu permanenti.
Critichi ti AMSA shi comportamentul a statlui Monte Negro cãtrã Academia
Academia montenegreanã ti shtintsã shi artã easti membru ordinar tu Comitetlu ti standardizari a limbãljei sãrbeascã.
A prezidentului actual ali AMSA, dr.Momir Giurovich, criticiarlji lji acatsã cãsuri shi ti atsea ca la anlu 2007, dupu adutsearea a nauãljei Constitutsii al Monte Negro, cu cari tu loc pãnã atumtsea limba sãrbeascã, ti limbã ofitsialã al Monte Negro easti proclamatã limba montenegreanã, el s-strãvãsi cu un di liderlji a opozitsiiljei prosãrbeascã, Andrei Mandich. Di atsea ispeti, ti Giurovich public eara spusi critichi di parti a vãrnui istoriciari montenegreanj.
Scupo: Sustsãniri ti developari a shtintsãljei shi a artãljei
Nicolae Batsaria
NICOLAE BATSARIA miniatura 1874-1953
Nicolae Batsaria easti faptu Crushuva, tu meslu brumar, la anlu 1874 iu s-dutsea tu sculii primarã. Dupu dipisearea a Litseului romãnescu di Bituli, doi anji li vizita cursurli ti literaturã shi ãndreptu di Bucureshti, dupu tsi iara pi multi functsii diferenti: eara profesor shi director tu loclu natal Crushuva, profesor la Litseulu di Ianina - tu Gãrtsii, profesor la Litseulu di Bituli, inspector ti sculiili tu vilaetlu di Cosova shi ãn Sãrunã. La anlu 1908 easti aleptu ti senator tu organili leghislativi di Constantinopol. Ghini u zbura limba ãnturtseascã shi eara membru tu Organizatsia revolutsionarã a tinirlor Turtsã. La anlu 1912, dupu cãdearea di pi potisi a Sultanlui Abdul Hamid a Doiljea, tu meslu andreu eara aleptu ti ministru ti lucri publitsi tu Guvernul ãnturtsescu. La anlu 1913 eara delegat alushtui Guvernu la Conferentsia ti irinji di Londra iu lu ãnsimnã Contractul ti irinji, cu tsi dipisirã polematili Balcanitsi. Nicolae Batsaria vrea s-lu veadã liber populu armãnescu. Armãnjlji tu atsel chiro amintarã ãndrepturi pit sculiurli s-ãnveatsã pi limba di dada, pit bãseritsli armãneshtsã s-tsãnã dgheavãsi pi limba armãneascã, editari revisiti shi alti fimiridz dzuari. Tu chirolu a Protlui polim mundial (anlu 1916) Batsaria armãni s-bãneadzã tu Shvaitsarii. Cãndu s-turnã, la anlu 1920, eara aleptu ti senator tu Guvernul a gheneralui Averescu.
Scriitor shi poet armãnescu
Di bana
Nicolae Batsaria ari scriatã multi cãrtsã cu poezii shi prozã. Easti un di nai ma bunjlji scriitori tu janrul didactic. Ari ãngrãpsitã multi anegdoti cari cu mari mirachi s-dghivãsescu shi azã tutã dzuã, cari suntu nica ma interesanti di cãndu putu s-li bagã tu formã perfecta, adecvatã pi gustul a popului. Batsaria easti cãnãscut cã om cu talentu ti humor shi shicai, niagãrshit dupu cartea “Pãrãvulii”.
Ari tradusã shi priadaptatã comedii diferenti. Eara fundator shi prot om pi ma multi revisiti shi fimiridz dzuari armãneshtsã cum suntu: “Dimneatsa a fumeljlor”, “Univerzala a fumeljlor” dit Rumãnii shi initsiator ti fundari a protlui dzuar din Sãrunã, “Dishtiptari”, la anlu 1908. Ari ãngrãpsiti multi anegdoti populari (trei tomuri) cu tsi ahurhi un nãu capitul tu istoria a literaturãljei romãneascã. Versuri di Nicolae Batsaria poati s-aflã pit multi revisiti armãneshtsã di atsel chiro, cum easti revista “Lumina” di Bituli, a avea colaborari shi cu multi alti revisiti pi armãneashti, dupu tsi multi di a lui poezii suntu rãspãnditi, chiruti, shi ti mari jali nu poati s-aflã. A lui nai ma cãnãscutã carti easti cartea sum titlul “Pãrãvulii”, iu putem s-aflãm pirmifi ãngrãpsiti tu versuri, a inspiratsia lji eara bana a Armãnjlor di atsel chiro. Nai ma cãnãscuti lji suntu: “Cu foartica”, “Nu ti hãriseshtsã cã nji vini foamea”, “Ti pãlteashti Dumidzã” shi alti… Batsaria ari ãngrãpsitã shi prozã, anamisa di cari ma cãnãscuti lji suntu: “Ali Baba”, “Nastrãdin Hogia” shi alti. Cu yinearea a nãului rejim tu Romãnii, Nicolae Batsaria eara contra atsel rejim, titsi eara bãgat ahapsi, shi pi 20 di brumar, anlu 1953 s-asteasi bana a marlii scriitor shi alumtator armãnescu.
Scriari pi armãneashti
Casa a familiiljei Zamauli
CASA A FAMILIILJEI ZAMAULI
Nica tu ahurhita a etãljei XX tu sucachea printsipalã di Bituli, cari u purta numa “Largã sucachi” iu bãna nai ma avutslji bãnãtori, vini s-bãneadzã shi familia al Mihailo Zamauli, cari eara un di protslji ghenecolozi tu aestu cãsãbã. Tu atselji anj Bituli ca un tsentru cultural shi conzularpi aestã parti di Balcan, ti shcurtu chiro s-featsi nica ma avut cu nica unã multu mushatã casã, casa a cãnãscutãljei shi avuta familii armãneascã Zamauli. La anlu 1917 nicuchirlu a casãljei muri, shi di atsea ispeti a lui muljeari Vasilichi shi dada-sa a ljei Catarina li vindurã tuti nai ma scumpi lucre tsi li avea, a loarã shi borgi di banca hipotecarã ta s-poatã su dipiseascã casa. Partea din-ghios, cari Mihailo vrea su adarã a lui ordinatsii, eara priadratã tu un mari “antre” iu ma vecljlj bituljeanj tsãn minti – s-tsãnea multi manifestatsii culturali. Atsea parti di casa lungu chiro eara priadaptatã tu duchenj di iu familia Zamauliu loa ma marea parti di amintaticlu ti a lor existentsii.
Origina a familiiljei
Casa, cu a ljei arhitecturã s-aleadzi di multi alti casi tu aestu cãsãbã. Tu casa, pi dauli etajuri s-intrã pit mushatili scãri di lemnu. Cafi un etaj ari cãti tsintsi udadz, cu mãri shi analti tãvãnj adrati ti banã luxuzã alishtei avutã familii armãneascã. Tuti lucre din casã suntu adrati cu ahãndoasã rezbã, pi firidzlji ari pirdeadz di brocat, a tu bana di cafi dzuã familia ufilisea multu scumpu cristal, lucre di asimi shi portsulan. Interesantã easti s-adutsem aminti tsi lucre nicuchira Vasilichi. Ea chindisea cu peri naturali, a niscãnti di picturili cari shi azã suntu avigljeati ca relicfii a familiiljei, suntu dealihea ti mari ciudii. Hilji-sa Marica shi aã dzuã tutã sh-adutsi aminti ti anegdotilicu dada-sa Vasilichi, cãndu cãfta peri di soia shi soatsãli a ljei. Cana nu vrea s-lju da perlu tãljeat ca nu putea s-pistipseascã ca va-lu ufiliseascã ti chindiseari, ma tuts minduea ca cu perlji dada-sa va s-adarã mãi. Tut ãnã la A doilu polim mundial, nai ma marea arti di avearea a familiiljei Zamauli eara natsionalizatã. Familia, nu mash tsi li chiru casa shi loclu al Mihailo, ma la eara loatã shi casa tu cari bãna, ashi ca eara bãgats tu situatsii s-bãneadzã tu doi njits udadz di ãnpadi. Tu soni, dupu 55 di anj, di cãndu s-alãxirã multsã nicuchiri, casa a familiiljei Zamauli la eara turnatã. Aestã casã cari s-aflã pi sucachea printsipalã Bituli, tu tsentrul a cãsãbãlui armasi s-mãrturiseascã ti unã mushatã shi veaclji arhitecturã cari lipseashti s-hibã avigljeatã cu Nom. Tu chirolu cãndu vini pãnã di cutrimburari a loclui Bituli, pi 1 di yizmãciunj, anlu 1994, shi aestã casã avea njicã znjii, titsi easti lipsitã a ljei renovari, ma shi fãrã di atsea, statlu lipseashti s-ljea metri ti avigljeari cu Nom a casãljei a familiiljei Zamauli, ca unã casã reprezentativã, casã cari easti unã soi di monument tu tsentrul a cãsãbãlui a conzulilor, Bituli.
Arhitectura a casãljei di Bituli
Iancu Perifan
IANCU PERIFAN miniatura 24.03.1923 – 01.11.2019
1980 - Fundator shi prezidentu a sutsatãljei armãneascã « Trã Armãnami » - Parijlji, tu Frantsii
Di bana
Anamisea di soia shi sotslji, a nica ma multu anamisea di Armãnjlji easti cãnãscut ca persoanã cari s-alumtã ti ãndriptatea shi ti garantari a ãndrepturlor tsi la pricad a cafi unui om. Shi ti atsea, anamisa di Armãnjlji eara cãnãscu ca: ALUMTÃTOR SHI METSENA TRÃ ARMÃNAMI!
Iancu Perifan easti faptu pi 24 di martsu, anlu 1923 tu hoara Cavacli (tu Vãrgãrii). Eara patru ficiori : Lencea, Maria, Iancu shi Stila. La anlu 1928, pãrintsãlji a lui (Niculach shi Itsa) s-dusirã s-bãneadzã tu hoara Cainargeaua Mari (Cadrilater). D-ul Iancu Perifan, Litseulu lu dipisi Silistra shi Bacãu, tu Romãnii. La anlu 1944 s-ãngrãpsi la Facultatea ti politehnicã di Bucureshti shi ti patru anj li dipisi studiili. Eara cu idei anticomunistitsi titsi di parti a comunishtsãlor eara bãgat pi lista ti ahapsi, noaptea pi 14/15 di Mai, anlu 1948. Ma, avu tihi shi ascãpã. Bãna ascumtu pãnã di 18 di yizmãciunj, anlu 1948 cãndu ilegal fudzi tu Yiugoslavii. Pãnã tu meslu alunar, anlu 1949, s-dusi s-lucreadzã Cosovo, tu mãdemea Trepcia. Di aclo fudzi tu Austrii, Salzburg iu shidzu un an. Di aclo, calea di banã lu dusi tu Ghermanii iu shidzu trei anj (1950-1953) shi lucra Minhen. La anlu 1953 vini s-bãneadzã tu Frantsii, Parijlji. Dupu shasi anj, la anlu 1959, s-ãnsurã cu Geta, Armãnã dit Gãrtsii cu cari ari trei fumelji: doi ficiori, Nicolae shi Atanase, shi unã featã Itsã.
Activitãts armãneshtsã:
S-nji armãnea nã minutã, mash unã chicutã di banã, u dau trã tini, soe-nj vrutã.
Martin Luther
miniatura|Martin Luther Macă Lucă (10 Ianar 1483, Eisleben, Mansfeld (ghirmãneashce: Grafschaft Mansfeld)) ira un monah di arada a Avgustinianjlor shi profesor di teologhie, shi ira celnic a Reformatsiiljei. Fu contra vinderea-a indulghentsiilor di Bisearica catholicã. Dupu paranumã a lui, s-fundã Bisearica luteraneascã.
Cunuscutlu alumtãtor ti-ndrepturle a popului Afro-americãnescu Martin Luther King Tinirlu u-poartã numa a lui.
Ayiu Naun di Ohãrda Ciudiifãcãtorlu
miniatura|Ayiu Naun di Ohãrda Ciudiifãcãtorlu Ayiu Naun di Ohãrda (icã Ia-Nauni di Ohãrda) (tsirca 830 - 23 Alunar 910) — Armãn, om di shciintsã, scriitor, dascal, luministu, yiatru popular shi un di fundatorlji a cartiljei a Slavunjlor shi Machidunitslor, deadun cu Ayiulu Climent di Ohãrda. Truplu a lui easte tu groapa-a mãnãstiriljei "Ayiu Naun".
Banã
Nu sã-shcie iu easte faptu, ma s-aflã iuva tu prota giumitati-a secului IX. Ira scular a Ayilor frats Chirilo sh-Metodiu, shi cãndu tu anlu 893 Climent di Ohãrda fu bãgat ti episcop a Slavunjlor di Velitsa, tu loclu-a lui di dascal tu Cutmicevitsa, fu bãgat Ayiu Naun di Ohãrda.
Easte cunuscutã cã avea activitate-literarã, ma texturli a lor nica nu sãntu identificate. Sã shcie, cã manuscrisili a lui s-aflã azã Scopia, pi limba armãneascã, cu yrame slavoneshci. Ti atsea Ayiu Naun s-lugurseashce a un di protslji scriitori armãneshci. Di daole cãrtsã di banã scriate pi limba slavona bisericheascã, s-veade cã ira mare dascal, luministu, om cai u-shcea meditsina popularã shi cã le-dutsea lucurle bisericheshci tolerantu. S-mindueashce, cã Ayulu Naun di Ohãrda le-scria vivliurle:
Ayiu Naun muri pi 23 Andreu, anlu 910, tu mãnãstirea di "Ayiu Naun“, pi ilichie di 80 di anji, shi ira ãngrupat personal di Ay. Climent tu bisearicã a mãnãstiriljei.
Cultu cãtrã Ay. Naun
miniatura|300x300px|Shaptile sãmtsã di bisearica tu mãnãstirea di Ay. Naun, Ohãrda, 1806 Cultu cãtrã Ayiu Naun ahurhi cãndu ira canonizat cã sãmtu a bisearicãljei. S-lugurseashce cã di-ispete a zãrtsinaljei-a lui armãneascã multsã cãsãbãdzlji sh-horle armãneshci cai s-aflu anvãrligã di Ohãrda shi anvãrligã di Moscopole u-tinjisirã cã ayiu. Dit tipografia di Moscopole inshi shi un manuscris ti iurtia a Ayiului Naun di Ohãrda.
Vichipedia:Vichimedia EMD Primveara 2023
{| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" Competitsii ti redactari Vichimedia EMD Primveara 2023
<div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;"> di 01 di Aprir, anlu 2023 pãnã 30 di Aprir, anlu 2023 <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;"> Competitsii ti redactari ti ma avutã Vichipedii pi limba armãneascã tu Europa Medialã shi di Dat — initsiativã a sutsatãljei tsivilã “Ampãrtsãtã shteari” ti ma avutã Vichipedii pi limba armãneascã.
Competitsia easti cu caracter gheneral shi poati s-redacteadzã articoli pi temi diferenti. S-stimuleadzã adrari nali articoli ti temi cari nu suntu prezenti, ma poati s-partitsipeadzã shi cu andridzeari a articurlor cari existeadzã.
Competitsia ahurheashti pi 01 di Aprir, anlu 2023 la sãhatea 00:00 shi dipiseashti pi 30 di Aprir, anlu 2023 la sãhatea 23:59 dupu chirolu machidunescu.
Premii
Premii va lã hibã dati a shasilor nai ma creativi partitsipantsã, shi atsea:
Tuti articoli lipseashti s-hibã scriati tu sinfunilji cu printsipili shi regulili ali Vichipedia, ashi ca easti lipsitã s-hibã scriati tu stil entsiclopedic shi s-aibã sursu. Articorli complet lipseashti s-hibã scriati pi limba armãneascã.
Cara s-avets interes ti partitsipari, pitritsets aplicatsii cama ãnghios (cu instructsii).
Premii
Cara s-vrets vaucher di duchani spetsificã, spunets dupu dipisearea icã tu chirolu cãndu s-realizeadzã competitsia. Aleptsãlji ufilisatori a premiilor lipseashti sh-li ljea premiili tu scamnul ali Ampãrtsãtã shteari, tu obiectul iu s-aflã Sivus Biznis Incubator, Scopia.
Rezultati
Rezultatlu total easti numirlu tut a bãgatilor baiti tu articorli cari suntu redactati, cari easti misurat pi tabla ti controlã a initsiativãljei pi cari eara intrats tuts partitsipantsã.
Costa Guli
thumbnail COSTA GULI
21.02.1916 - 09.07.1985
Poet armãnescu
Di bana
ti-a numãljei adutsiri aminti
Costa Guli easti nai ma bunlu reprezentantu di soneti pi limba armãneascã. Easti faptu pi 21 di shcurtu, anlu 1916. Sculia primarã u dipisi tu hoara natalã, Livãdz, tu Gãrtsii. La anlu 1926, deadun cu familia a lui s-dusi s-bãneadzã Silistra, tu Romãnii iu u dipisi shi sculia di mesi, a dascal lji eara cãnãscutlu Armãn Pericle Papahagi. S-ãngrãpsi la Facultatea ti literi shi filozofii shi la Facultatea ti ãndreptu di Bucureshti. Ca avucat lucra pãnã nu inshi tu penzii, la anlu 1973.
Cãlcai cu unã jgljoatã cama ninti
sh-ti-a mintiljei nishani murafeti...
Pãnã iu bãna, Costa Guli nu editã nitsi unã a lui carti ashi cum vrea el, tu verzii paralelã: armãneashti-romãneasht. Editura “Cartea Aromãnã” u tipusi cartea “Soneti” pi armãneashti shi romãneashti, la anlu 1990. Bana a marlii poet Armãn Costa Guli s-asteasi pi 9 di alunar, anlu 1985, cu aestu mari dor tu suflit, ma tu literatura armãneascã numa a lui s-ardãpseashti anamisea di nai ma mãrlji poets Armãnj clasits.
Costa Guli, cã nitsi un altu poet, eara aplicat cãtrã atsea, inspiratsia s-u toarnã tu formã fixã. Cafi sonet dit aestã carti easti perfectu, fãrã cãsuri, tu dauli verzii. Ma niscãnti ori, cafi un stih armãnescu easti cama mushat di verzia pi limba romãneascã, lucru tsi spuni cãt mari valoari ari grailu armãnescu sum cundiljlu a unui mari scriitor.
Scriari poezii pi armãneashti
LUNJINA VA  U-APRINDU
Ma io lunjina ãntreagã va u-aprindu,
lunjina s-u aprindu cu a mea minti...
Costa Guli scadi tu pleada a nai ma cãnãscutslor poets armãneshtsã tu a daua giumitati di eta tricutã, anamisea di cari eara: Constantin Belemace, Nicolae Batsaria, Giorge Murnu, Marcu Beza shi altsã. Poeziili al Costa Guli s-aleg dupu chischina limba armãneascã shi dupu valoarea esteticã a creatsiiljei a lui literarã. Costa Guli easti nai ma mari poet Armãn sonetist, a curi poeziili s-caracterizeadzã cu formã rigorozã gheometricã, cu tsi s-aleadzi di alantsã poets cã persoanã cu mari talentu cari limba armãneascã u ufiliseashti pãnã di perfectsionizmu. Ninti di el mash Leonida Boga, un di reprezentantsãlji di ma vecljili gheneratsii di poets, u cultivã aestã formã di poezii. Scadi tu aradã di atselji poets, cari poezia u sculã pi nivel di perfectsionizam. Poeziili al Costa Guli suntu expresia autenticã a unui spirit clasic, limbid, lunjinos, cu mushuteatsã unicã shi cu unã isihii tsi eara raritet tu chirolu di bana a lui. Versurli a lui suntu unitsi cu rima shi cu ritamlu characteristic. Cartea “Soneti” nu u vidzu lunjina a dzuãljei tu chirolu di bana a lui, tu chirolu cãndu li scria nai ma bunili zboarã, nai ma mushatili shi nai ma ãnghilicioasili poezii. Zboarãli di versurli a lui dit aestã carti suntu largu avdzãti, largu cãnãscuti. Anamisea di eali sutnu: “Fucurinã”, “La livãdz”, “Semnu”, “Icoana”, “Ideia” shi multi alti titluri di poezii adunati tu cartea “Soneti”.
cã mira vru altã turlii s-hibã:
s-alas nãpoi mushati-adãrãminti,
Tu-aestã banã io avui nãeti
Ma nu sh-cãtse, sh-nu sh-cumu-s-tihisi
pi cãljurli anvãliti ali eti
cu mintea sh-numa ãn lumi tut va-u tindu.
fãcãnda-nj pit scutidi gãireti
Dicãt putsãnj di cãts mi numãtsi.
Hori dit Comunili Shtip sh-Carbintsi iu bãnã/bãneadzã armãnj
h. Stimeltsi (Testemeltsi)
Taifa al Culachi (Culachi & Chiratsa) misura 6 ficiori: Nasa, Santa, Teyu, Yioryi, Hajda sh-Cota.
Taifa al Licanj (?-?) avea doi ficiori: Marushca shi Coli-Nicola. Marushea easti Yiartrisã
Taifa al Pusha (Pusha & Sultana) misura 7 ficiori: Lena, Piha, Toda-Todor, Yana-Striana, Marica, Tira-Sutira shi Vasilj.
h. Ciardaclia (Čardaklija
Prots Armãnj cari vinirã ãn horã anlu 1945 eara Shushcanjlji, dapoaea famylia al Tasha al pacicu...
h. Stimeltsi (Testemeltsi)
Nturtseshtsã fumelji eara: Taifa al Regiep, al Ali, al Leatif.
Taifa al Porciu-Colinjic (Coli &Tana) nu avea fumealji.
Prota taifã armãnã eara .......
Tinjisits Armãnj ursits
h. Ciardaclia (Čardaklija
Dupu anjlji 50-li dit eta tricutã vinirã shi Simanjli, Chieacianj, ..... (Aesti suntu dupu spuneara al Vaghiu al Hãciea)
h. Dolean (Dolani)
Toara bãneadzã mash armãnj shi machedonj.
Tu cãsãbãlu Shtip bãneadzã Armãnj dit aesti hori, ma sh-di alti hori tsi pricadu tu alti Comuni anvãrliga di Stip (Ardãvishti, Kocieani, Vinitsã, Sãmtul Nicola) icã ma largu. Multsã suntu curdusits shi Scopia, Veles ......
h. Stimeltsi (Testemeltsi)
Taifa al Neaciu (Neciu & Shunda) misura 5 ficiori: Sanata, Musha, Cata, Teyu sh-Cota-Costa. Tu aestã casã bãna shi Gogu sh-Cata nipots ali Sundi. (?)
Taifa al Colimari (Coli & Maritsã) misura 5 ficiori: Vasilj, Nasa, Gogu, Dina sh-Santa.
Bãnãtorlji dit aestã hoara tsãnea tutipatã (oi, boi, calji.....) sh-lucra agrar (simina-tutumi, bãmbac, yiptu, bustãnj, susami, afchion......)
Fumealjia tsi fudzi ma nãpoi tu meslu shcurtu 1972 anlu eara Taifa al Regiep.
Putsãn chiro pãnã la anlu 1963 ãn hoarã bãna shi fumeljea Licanj, cari s-purtarã s-bãneadzã Shtip.
Taifa al Teya ( Teya & Lena) misura dau feati: Chiratsa shi Stoina.
Unic instrumenti ti transportu ti tut eara prãvdzãli (Calji shi gumarlji) shi amãcsili di calj sh-boi.
miniatura|h. Stimeltsi cu mutritu di pi satellit. Stimeltsi eara unã hoarã njicã ashtirnutã / teasã pi di na-ndreapta parti a curarãljei a arãulu Bregalnitsa. Hoara pãnã la anjlji 50 dit eta 20 eara nturtseascã, Dupu doilu polim Turtsãlj acãtsara s-fugã tu Turchii shi ashi acãtsarã s-curdiseascã armãnj. La anjlji 60 dit eta 20, hoara misura 12 di casi sh-vãrã 100 di bãnãtori armãnj shi turtsã.
Fumelji armãneshtsã:
Dit anlu 1980 tu aestã hora gairé nu bãneadzã nitsi un bãnãtor. Unã hopã zadruga / cupiratsiia ti agriculturã "Prot Mai" dit h. Drava tsãnea cupii di oi. Tora casili s-asparsirã, shi sta mash stiznjili azvãrnuiti.
Colimareanj, Culacheanj, Teganj, Nashlu, Pusha, Paciuranj, Neacieanj, Porciu.
h. Dolean (Dolani)
Hoara Dopelan s-aflã aproapea 9-10 km di Shtip di nastãnga pi calea cãtrã Ardãvishti. Hoara ari dau bãserits Stã-Mãria shi Aljiu Atanasi. Tu hoara bãna Armãnj, Sãrghi, Machedonj, shi Vãryari. Nai multsã eara Armãnjlji, cu 22 di casi/fumelji (sade/mash 1o casi eara di fumealjea Mihanj).
Lituryier armãnescu
Lituryierlu armãnescu easte unã carte di misali - liturghie pi limba armãneascã anonimã, ti cai s-mindueashce cã ira scriatã tu ahurhitã , protã giumitate , mese icã deftherã giumitate a secului XVIII. Easte protlu textu mare pi limba armãneascã tu cai sãntu bãgate shi tradutsiri di didadiuri (cãzãmii) shi alante texturi relighioase pi armãneashce. Lituryierlu armãnescu s-mindueashce cã ira scriat Moscopole cãsãbãlu nai ma importantu ti istoria-a Armãnjlor shi easte scriat cu alfabetlu gãrtsescu ti-atsea cã atumtsea limba gãrtseascã s-lugursea ti limba nai ma analtã ti scriare alushtor texturi pi Balcan. Textulu ahurhea s-arãspãndeascã anamisa di Armãnjlji di Arbinishii cu sustsãnire a diasporãljei armãneascã. Tu anlu 2002 tu unã studia ti Armãnjlji, cercetãtorlu austrianescu Thede Kahl dzãse cã papa Thomai cãnta aistã liturghie armãneascã tu Bisearica Ayiu Nicola di Moscopole.
Lituryierlu armãnescu easte un di nai ma veacljile lucre pi limba armãneascã deadun cu Codex Dimonie, shi vivliurle al Theodor Anastas Cavallioti, Daniil Moscopoleanlu shi Constantin Ucuta. Matilda Caragiu Marioțeanu spuse cã limba armãneascã scriatã tu lituryierlu easte "tu nai ma mare parte unicã, sistematicã shi conzistentã shi easte nai ma apropea-a limbãljei scriatã di scriitorlji dit bitisitã a secului XIX". Idhyea-ashi spuse cã lituryierlu easte unicã carte armãneascã ti lituryia bisericheascã fãrã di influentsã di limba rumãneascã icã influentsã nao di limba latinicheascã.