cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Limba armãneascã
Limba armãneascã
Yramiolu Makedonu/Armãnu
Ghirmãnie
Ghirmãnia, germanicã: Deutschland, easte un stat di Europa
Limba armãneascã
Catandasi puliticã
Ti prota oarã limba armãneascã s-adrã limbã ofitsialã tu cãsãbãlu Crushuva, Machedonia di Nord cu apofasea Consiliului a Comunãljei Crushuva. Nãsã idyia ashi ira cãftatã s-hibã pricunuscutã shi ti Comunile Bitule shi Shtip iu ari cama multsã Armãnji, alla aiestã dimãndari nica nu fu aprucheatã.
Ghirmãnie
Stat
Cãsãbãlu capital: Berlin
1926
1926 fu unu anu tu Seculu XX.
Aarlanderveen
thumb|Moarã "De Morgenster" tu Aarlanderveen. Aarlanderveen easte un cãsãbã tu Olanda.
Moscopole
Moscopole (arbinishashce Voskopoja, gãrtseashce: Μοσχόπολις, Moscopolis or Moschopolis; machedoneashce: Москополе, Moskopole; sãrgheshce: Москопоље, Moskopolje) ira cãsãbã (tora easte sade unã hoarã) tu statlu Arbinishia di tora tu raionlu di Curceao. Ira formatã tu seculu XIV (anvãrligã di anlu 1333) shi ira mare tsentru ti pãrmãthia, cultura, educatsia shi politica a Armãnjlor. Moscopole u-avea protã tipoyrafia a Balcanlui, protã Univerzitate "Nea Academia" (Academia Nao) shi anvãrligã di 70 di biserits.
Gheografia
Moscopole azã s-aflã pi 21 km di Curceao, tu muntsãlji-a Arbinishiiljei di Not-Datlu, pi mãrilje di 1160 metri.
Andreilu al Bagav
Andreilu al Bagav (Aprir 1857 Blataa, Gãrtsii - 15 Cirishar 1888 Cãmpu-Lungu, Romãnia) ira apostol armãnescu pitricut di Arhimandit Averchi tu Romãnia s-u ducã dishciptare natsionalã a Armãnjlor.
Tu cariera-a lui s-fãtsea cunuscut cãndu u-spusi boatse-a lui contra Apostol Mãrgãrit shi vrea tu sculiile armãneshci Armãnjlji sã-nveatsã pi armãneashce sh-nu pi romãneashce, ti tsi fundarã un alantu Litseu armãnescu cai nu ira finansatu di Romãnia.
Ashi pi ningã atsea tsi scria nãs s-fãtsea shi profesor di litseu, cãcum shi autor di manuali ti sculie shi publitsistu.
Apa curã chetsarli-armãn!...
Cãtã Aratsile tu-nsus, priste Duna-atsea tsi-e largã, Spush la vimtulu s-ducã dorlu-nji, dorlu dultse tsi-am tu cheptu Cãt tu-Ascãpitatã, iara, dzãsh a fratslor s-nu mi-ashteargã Dit inima-a lor bunã... Lã-l spush dorlu-nji shi ashteptu.
Shi cãntare-a mea jilosã tsi pit erã va sã-strãbatã, Dultse-asunã la ureaclje-a fratslor a melji hãrisits; Ãnj-pare cã-avdu unã boatse tsi-nji ciuciurã diznjirdatã: - Frats dit Pindu nu-avets fricã... vãrnãoarã nu va s-chirets!
Pãnã va s-hibã-nghios tu lume soia mare-atsea latinã Shi va s-veadã cã voi limba-a voastrã nica nu-u chirut, Limbã cai dultse-asunã, limbã cai da lunjinã, Va s-hits frats Armãnji shi azã, cum irats shi tu tricut!
Dushmanji cu-orbã giudicatã limba vor s-vã u-aricheascã; S-nu zburãts cu nãsã pit casi... s-vã-ncljinats pi limba-a lor; Nãsh vor s-facã s-chirets numa, numa-a voastrã strã-ausheascã, Numa di Armãn tsi-asunã dultse ca cãntãri di dor.
Sãn' putsãnji, sãn' slaghi shi azã vor cu voi ta sh-si-adavgã, Nu vã dats, tsãnets-vã limba; tsãnets numa-vã di-Armãn, Voi spunets-lã cã vãrnoarã, sãndza apã nu va s-facã, Voi spunets-lã cã-apa curã shi mash chetsarli shi-armãn. Bitule, 1883.
Bariu
Bariulu (numiru atomicu 56, Ba) easti unu elementu chimicu.
2007
2007 (MMVII) easte an tu Seculu XXI.
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 Shcurtu 1809 – 19 Apriiru 1882) fu unu naturalistu englezu. Easti cunuscutu trã lucru a lui tu teoria a evolutsiiljei.
Jean-Marie Cardinal Lustiger
Aaron Jean-Marie Cardinal Lustiger (17 Yizmaciunj 1926 – 5 Avgustu 2007) ira Prelat gallichescu a Bisearicãljei Romacatholicã. Ira Arhibiscuplu ali Parijlji di 1981 pãnã di alãsare-a lui di pozitsia atsea tu 2005. Ira bãgat ti Cardinal tu 1983.
Oradea
Oradea easti unu cãsãbã tu data ali Romãnie shi capital a Judetslui Bihoru. Ari unã populatsie di 206,235 (2004) shi unã suprafatsã di 111,2 km2.
Coranu
Coranlu (arabã: القرآن al-Qur'ān, „ghivãseari”, „greari”, di-tu verbulu qara’a „ghivãsescu”, „greari cu boatsi tari”) easti cartea aγimtă la tuts musulmanji shi tsãni tuti dimãndãrile alu Dumnidzã (arabã: ألله Allāh), pi-tu anghilu Ğibrīl (Gavril) i prufitlu Muhammad, tu limba arabã. Coranlu easti vidzut ca Zborlu al Dumnidzã, tsi di totna eara ghivãsit tu Umm al-Kitāb – Maica ghramãiei – aflatã tu tser pi al-Lawh al-Mahfūz - „Frãndza Tsãnutã”. Ti musulmanji, Coranlu easti cartea aghimtã di la Dumnidzã, cari-i dzãtsi a pistimenlui cum s-bãneadzã ndreptu.
Surili di-tu Mecca sh-dit Medina
Dimãndãrile di-tu Coran ãi ghinirã alu Muhammad tu ghinghits anji, 612-632, ampãrtsãtsi di anlu 622, candu prufitlu fudzi di-tu Mecca cãtã Medina sh-cãndu ahurhi eta islamicã. Aiesta fu ampãrtsãtã tu doauã pãrtsã: atsea meccanã, tu cari suntu naima multili suri shcurti tu cari s-dzãtsi cã Dumnidzã easti mashi un sh-cã oaminjili va neagã icã tu paradisu icã tu tartarã, dupã cum bãnarã sh-alantã medinezã, cu suri lundzã, iu-s aflã dimãndãrili ti bana farãljei islamitsi, sh-cum s-bãneadzã cu uvreii sh-crishtinjili.
Forma anyrãpsitã a Coranlui
Coranlu di adzã easti adratu di-tu 114 sure, di la 3 pãnã la 287 verseti, bãgati dupã lundzimi, ahurhindu cu deftera surã. Tuti surili, ma ptsãn a naua, ahurhiescu cu „bi-smi-llāhi-r-rahmāni-r-rahīmi” (tu numa al Dumnidzãlu atsel Marili shi Njilos). Frãndzlui di-tu Coranu nu furã bãgati tuti tu unã carti cãt bãnã prufitlu Muhammad, tasi mashi furã tsãnuti minti di oaminjili di ninga elu shi niscãnti ori, furã anyrãpsiti pi frãndzã di palmieru sh-cumãtsi di ceramicã. Coranlu ashi cumu lu videmu adzã, fu yivãsitu prota oarã tu eta a califlui Uthman.
Coranlu sh-limba arabã
Ti musulmanji, limba arabã easti safe, cã easti limba tu cari fu yivãsit Coranlu, Zborlu al Dumnidzã. Aeshtsã pistipsescu cã Coranlu easti di-alihea mashi anyrãpsit tu arabã shi aca poati s-hibã apridus tu canã limbã.
Usiili mesajlui coranic
Usiili mesajlui coranic suntu :
Coranlu sh-apridutseara lui
Muabetsili ligati di apridutsearea Coranlui tu islam ahurhirã di pi chirolu cãndu bãna prufitlu Muhammad shi dapoaia sh-tu etsili alanti, fãrã s-agiungã la vãrã apufãseari. Coranlu nu poati s-hibã apridusu sh-ufilisitu tu geamii, ama poati s-hibã apridusu mashi ti achicãsearea dimãndãrilor di pistimenjilji cari nu azburãscu limba arabã.
Apridutsearea Coranlui tu limba armãneascã
Pãn tora, nu s-adrã canã apridutseari a Coranlui tu limba armãneascã.
Samariu
Samariulu (numiru atomicu 62, Sm) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Istorie
Istoria (gãr. ἱστορία, lat. historia) easte shtiintsa cari le-xitãseshce evenimentile tu chirolu cai sântu ligate cu omlu.
Crushuva
Crushuva (mac. Крушево, gã. Κρούσοβo) easte un cãsãbã tu Machedonia di Nord. Ira adratã di Armãnjlji vinits di Moscopole, tu seculu XVIII, a dupu-atsea vinirã shi Machedonji. Crushuva easte uniclu cãsãbã di tu lume iu Limba armãneascã easte limba ofitsialã.
Trico
=Tricou= Tricolu easti unã soi di stranjiu mplãtit (di-aradã di bumbac i lãnã) cu cari muljarea sh-acoapirã partea di nsus a truplui.
Islanda
Republica Islanda (Lýðveldið Ísland) easte stat ilandã tu Europa.
Cãsãbãlu capital: Reikiavic
Strańiu
miniatura|Stranjiu Unu stranjiu easti unu zboru cu cari s-aducheashti itsi nviscãmindu cu cari si nveashti omlu. Ca bunãoarã, stranji suntu tricoulu icã bãca.
Editura Cartea Aromãnã
Editura Cartea Aromãnã easte unã editurã tsi easte sum cumãndisire di D-l Tiberius Cunia.
Pi limba armãneascã
Nicolae Batzaria – Pãrãvulii – 1989
Dina Cuvata – Zghic di Moarti 1989
Europiu
Europiulu icã evropiu (numiru atomicu 63, Eu) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
George Pomutz
George Pomutz (tu romãneshte: Gheorghe Pomuţ; 31 mai 1818, Gyula, Békés megye, Ungaria — 12 sãnmedru 1882, Sankt Petersburg, Arusia) fu un ofitseru tu chirolu a Revolutsiljei Mãgiareshti di-tu 1848 contra ali Habsburgi, unu generalu ali Union Army tu Polimlu Civilu Americanu, sh-unu diplomatu.
Editura Cartea Aromãnã
Pi limba armãneascã
Nushi Tulliu – Puizii – 1989
George Murnu – Bair di Cãntic Armãnesc -1989
Constantin Belemace – Dimãndarea pãrinteascã – 1990
Dina Cuvata – Sãrmãnitsa – 1990
Ilie A. Ceara – Nichita Turnari – 1991
Nicolae C. Velo – Shana shi Ardirea-a Gramostiljei – 1991
George M. Merca – Livãdzli – Vatrã Armãneascã – 1991
Dumitru S. Garofil – Cãntitsi di-a Paplui Mitra – 1992
Limbili asburãti pi Terra
Limbili asburãti pi Terra
Editura Cartea Aromãnã
Pi limba armãneascã
Nico Ogeacli – Chisã shi Colise -1992
Vanghea Mihanj-Sterghiu – Trãdzeri – 1992
Terbiu
Terbiulu (numiru atomicu 65, Tb) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Monaco
Printsipatlu Monaco (gallica: Principauté de Monaco; monégasque: Principatu de Múnegu; occitan: Principat de Mónegue) easte monarhia parlamentarã shi cãsãbã-stat tu Europa.
Editura Cartea Aromãnã
Pi limba armãneascã
Elena Stere & Mariana Bara – Frãmturi di Banã – 1993
Monaco
Cãsãbãlu capital: Monte Carlo.
Editura Cartea Aromãnã
Pi limba armãneascã
Tulliu Carafoli – Pirushana shi Furljii – 1993
Zicu A. Araia – Fudzi Haraua di la Noi
Nushi Tulliu – Murmintsã fãrã Crutsi – 1993
Kira I. Mantsu – Steauã di Dor – 1994
Andreilu-al Bagavu – Carti di Aleadziri – 1994
Transpuniri pri Limba Armãnã
Lucian Blaga - Puizii alepati - Transpuniri pri Limba Armãnã Ionel Zeana - 1995
Gadoliniu
Gadoliniulu (numiru atomicu 64, Gd) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Limba anglicheascã
“412-902-8041 (1) Android… Sign in - Google Accounts
- [ ] 412-902-8041 (1) Co….
“412-902-8041 (1) Android…
◦	412-902-8041 (1) Co….
Ioryi Murnu
Ioryi al Murnu (numa romãneascã: George Murnu) 1 di Ianar 1868, Veryia, faptu tu Amirãria Otomanã, tora tu Gãrtsia, muri 17 di Brumar 1957, Bucureshti ira profesor la Universitate, arheolog, istorician, traducãtor shi poet armãnescu.
Blaise Pascal
Blaise Pascal (19 Cirișaru 1623 – 19 Avgustu 1662) fu unu mathematicianu şi fizicianu di-tu Frânție.
Ioryi Murnu
Dupu bitisire-a sculiiljei armãneascã Bitule, tora tu Machedonia di Nord nãs s-duse Romãnia, pi studii tu Bucureshti. Pi ilichie di 25 di-anj, anlu 1893, Ioryi Murnu ira bãgat ti profesor la Universitatea di Iashi, Romãnia, shi ãl-ira datã stipendia s-hibã pitricut Ghermãnia, Munchen shi dupu-atsea s-turna Romãnia cu doctorat di filologhia. Dupu atsea ahurhi s-lucrascã multu shi ira bãgat ca profesor di arheologhie la Universitatea di Bucureshti.
Sâcachi
Unu sãcachi easti unu stranjiu tsi-acoapirã partea di nsus a truplui di om, di-arada cu mãnits sh-gulir, icã partea di nsus di la unã custumi di stranji di bãrbat (partea di nghios suntu pantalonili).
Câni
=Cãine= Cãnilu eati unu mamiferu domesticu di-tu familia Canidae. Suntu ufilisatsi trã multe lucruri.
Câtuși
Unã cãtushi icã cãtushi di casã easti unu mamiferu domesticu di ordinlu a carnivoriloru, taifa ali Felidae, subtaifa Felinae, tsãnutã priningã casã tra s-acatsã shoarits. Tu shtiintsã, ari numa di Felis silvestris catus. Masculul di cãtushi easti cãtushu. Altã numã easti pãsã
Câni
Tu shtiintsã ari numa di Canis lupus familiaris.
Limba anglicheascã
I don’t know what the heck you were
Dimitri Talev
Dimitri Talev (1898-1966) easte scriitor shi publitsistu vurgarescu.
Easte faptu tu-anlu 1898 tu cãsãbalu Pãrleap, azã Machedonia di Nord.
Canada
Canada, easte un statu di America di Nord.
Geografie
Cãsãbãlu capitalu easti Ottawa.
Dimitri Atanasescu
Dimitri Atanasescu (1836 - 1907) easte carturar shi protlu dascal armãnescu. Dishcljisi prota sculii armãnesca tu anlu 1864.
Tsintsi Sturi a Islamului
Mãrtiripsirea a pistiljei (šahāda)
Mãrtiripsirea a pistiljei tu islam dzãtsi cã Dumnidzã easti mash un sh-cã Muhammad easti prufitlu a Lui: "La ilaha illa Allah wa Muhammad rasulu Allah" (Nu-ari Dumnidzã nafoarã di Dumnidzã sh-Muhammad easti prufitlu al Dumnidzã).
Dimitri Atanasescu
Dimitri Atanasescu easte faptu tu hoara armãnesca Tãrnuva ningã Bituli pi 16 di Mai 1836.
Li-ali publicatã manuali ti sculii armãneshci.
Ioryi Murnu
Anlu 1909 ira bãgat ti director a Muzeului Natsional ti Arheologhia di Ministeriatlu ti Instructsia Publicã shi Confesie relighiozã.
Murnu le-tradutsi pi limba romãnescã Odiseia shi Iliada. Nãs idhyia ashi scria shi lucre-a lui di poezia (cu topica pastoralã), sh-pi rumãneashce sh-pi armãneashce, dialectu di Veryia.
Murnu u-dide sustsãnire-a lui ti Conducãtorlu armãnescu a Printsipatlui di la Pind, Alciviadi Diamandi. Dupu bitisire-a Dheftherlui Polim di Lume, Murnu nu ira bãgat sum xitãxire legalã - poate ti prestijlu shi ilichia
Zboarã al Ioryi Murnu
''Ich wurde geboren zu Karaferia (Berrhoea) in Makedonien am 1. Januar 1868. Meine Gymnasialstudien machte ich, an dem rumänischen und griechischen Gymnasium in Monastir (Bitolia); nach der Absolutorialprüfung (1888) übersiedelte ich mit meinen Eltern nach Budapest, wo ich die dortige Universität ein Semester besuchte. Im Herbst 1889 bezog ich die Universität Bukarest und nach dreijährigen Studien an der philosophischen Fakultät, bezw. in der historisch-philologischen Sektion, bestand ich mein Lizenzexamen. Ein Jahr später wurde ich von der rumänischen Staatsregierung zum Professor des Griechischen in Jassy ernannt. Ein amtlicher Urlaub ermöglichte es mir zur Fortsetzung meiner Studien vier Semester an der Universität München zuzubringen; daselbst hörte ich Vorlesungen bei den Herren Professoren Dr. K. Krumbacher, Dr. v. Christ, Dr. Lipps und Dr. Furtwängler, welchen ich auch an dieser Stelle meinen ergebensten Dank ausspreche.''
Tsintsi Sturi a Islamului
Plãcãrsearea (salāt)
Musulmanjilji s-plãcãrsescu di tsintsi ori pi dzãuã. Cafi plãcãrseari easti adratã tu unã sihati di simasii ditu dzuuã sh-poartã numa a oarãljei atsiljei. Plãcãrsearea s-adarã cãtã Ka'ba, loclu aγimtu dit Mecca. Ta s-poatã s-plãcãrseascã, musulmanlu lipseashti s-hibã chischinu, ahãt elu ama shi stranjili a lui sh-loclu a plãcãrseariljei. Musulmanlu nu-ari izini s-plãcãrseascã la Muhammad, la altsã prufits i anγili, mash la Dumnidzã.
Dutsearea Mecca (hajj)
Cafi musulman tsi ari pãradz sh-sãnãtati, lipseashti s-ducã Mecca unã oarã tu banã, Ka'ba, loclu ti cari adetsli islamitsi aspunu cã fu adratu di Adam sh-deapoaia adrat diznãu di Abraham deadun cu hilji-su, Ismail.
Preasinili ditu meslu Ramadan (sawm)
Ramadanlu, naulu mes ditu calindaru islamic, yiurtuseashti eta anda prufitlu Muhammad apruche dimãndãrli ditu Coran. Aproapea 30 di dzãli, musulmanlu lipseashti s-tsãnã preasini di anda da soarili sh-pãnã ascapitã. Lipseashti s-tsãnã di la mãcari, beari, ancunjeari sh-mljeari. Cãrvãnarlji, mljerli greali, mljerli cu njits oaminjlji lãndzits potu s-tsãnã ma amãnatu preasinli. Tu aestu mesu, meslu a ljirtariljei sh-njilãljei, musulmanlu lipseashti s-nu arãdã shi s-nu blastimã.
Disprosiu
Disprosiulu (numiru atomicu 66, Dy) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Theatre armãneshci di tu REIMachedonia
Theatre armãneshci avea tu cãsãbadzle sh-horle tu Machedonia, tora tsi s-aflã tu Machedonia di Nord:
Republica Chendroafricanã
Republica Chendroafricanã, easte un stat di Africa
Stat
Republica Chendroafricanã:
Cãsãbãlu capital: Bangui
Gunealâ
Guneala easti unu stranjiu di lãnã (di earnã) fãrã mãnits sh-lungu pãnã di dzinuclji (lai trã muljeri, albu trã bãrbats), cu peri lundzã.
Elpida Caramandi
Elpida Caramandi (1920-1942) ira heroitsa natsionalã ali Republica Sotsialisticã Federativã ali Iugoslavia.
Puky
Portlu easti soea di stranji tsi li poartã cariva, soea di stranji tsi li poartã oaminjlji (bãrbatslji shi muljerli) dit unã mileti cari suntu-ahoryea di soea di stranji purtati di-unã altã mileti.
Elpida Caramandi
Nãsã ira faptã 1 di Yinarlu anlu 1920 tu Florina, Gãrtsia. Mã-sa s-mãrtã diznão tu Bitule iu Elpida bitisi shi sculia.
Ti heroitsa natsionalã ira proclamatã pi 11 di Xumedrulu anlu 1952.
Tu tinjia ali Eplida Caramandi, tu Bitule are sculia cu numa a ljei - Sculia Primarã "Elpida Caramandi".
Munțâľii Poiana Ruscă
=Munții Poiana Ruscă= Munțâľii Poiana Ruscă suntu un grupu muntosu di-tu zingirlu a Carpaţâlor Occidentali, fâcândalui tranziția di-tu grupa majorâ nordicâ a Carațâlor Occidentali, Munțâľii Apuseni și grupa majorâ sudicâ, Munțâľii Banatului. Au unâ suprafațâ di cca. 2.640 km2, avândalui altitudini medii în jur di 700 – 1000 m. Altitudinea maximâ easte la cipitu Padeș, di 1.381 di metri.
Vârfuri
Cipitile țeli ma analti a masivlui suntu:
Cile
=Chile= Cile, easte republica tu America di Not. Ari sinurle cu Arghentina, Bolivia shi Peru. Limba ispanicheascã easte limba ofitsialã.
Holmiu
Holmiulu (numiru atomicu 67, Ho) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Flituru
Flituru icã fliturã easti unã insectã di-tu ordinlu Ledpidoptera. Ari chealea di pi trupu ca di catifei, cu gura faptã trã sudzeari, sh-cunuscutã trã patruli peani mãri cu cari azboairã, multu mushati sh-cundiljeati cu tuti soili di seamni di tuti bueili.
Uni di nai mai cunoscutu flituru easti Iphiclides podalirius.
Caragiu
Caragiu:
Erbiu
Erbiulu (numiru atomicu 68, Er) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Limba di dadã
Limba di dadã icã prota limbã tsi u-nveatsã omlu cãndu va s-ahurheascã sã-zburascã. Ti limba di dadã idhyia ashi sã-spune shi limba a dadãljei a omlui. Ti-atsea cã Armãnjlji aca-au un stat-a lor iu ãndreptulu ti limbã di dadã va sã-s-tsãnã nãsã ahurheashce s-hibã bãgatã tu traditsia.
Bitule
Bitule (mak.Битола) easte cãsãbã tu Republica ali Machedonia iu are cama mare contsentratsia di Armãnj. Tu Bitule functsionedzã Comuna Armãneascã "Frats Manachia" shi tu bisearicã armãneascã, tu mãhãlãlu armãnescu, "Ay. Constantin shi Elena" s-tsãnã yiavase pi Limba armãneascã. Tu Bitule idhyia ashi s-aflã nai ma mãrle Mirmintsã Armãneshci (Tsimitiriu armãnescu) aprope di comunã Bucovo.
Tu Bitule s-disfeatdirã nica di tu chirolu a Turtsãlor Otomanj conzulats dupu cai sh Bitule s-cljamã "Cãsãbã-a Conzuljlor".
Tuliu
Tuliulu (numiru atomicu 69, Tm) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Comore
Unia ali Comore, gallicã: Comores - Union des Comores comorianã: Komori - Udzima wa Komori arabescã: Qumur / قمر - الاتحاد القمر , easte un statu di Africa
Stat
Unia ali Comore:
Cãsãbãlu capital: Moroni
Pravdâ
Pravdã easti priciu, di-aradã imirã di casã, cu patru cicioari (ca: calu, caprã, oai, bou sh-vacã);
Iterbiu
Iterbiulu (numiru atomicu 70, Yb) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Ayriculturã
Ayriculturã easte productsia di mãcare shi lucre cai s-facã di crishceare systematicã di iarbe.
Julius Caesar
Julius Caesar (tu latineascã: Gaius Julius Caesar; 13 Julie 63 n. Hr. – 15 Martie 14 d.Hr.) fu politicu ali Amirãriljie Romanã.
Feamini
Anastasia - Nastasia - Tasia - Sia - Tâsica - Sica Ayora - Ayorcea - Orcea - Ocea - Ayuritsa - Itsa - Ayurica - - Yora - Oara Ciuta
Aprir
Apriru icã Priru easti ampaturlu mesu a anlui (tsi yini dupã Martsu shi s'aflã nãintea-a Mailui);
Mesu aestu ari 30 di dzãli.
Icunumia
Economia easte activitate ominescã tsi easte ligatã cu productsia, pãrmãthia, alãxire shi ufilizire di stoche shi servisi.
Literatura armãneascã-a perioadãljei di ninte Moscopole
Periodlu di ninte Moscopole s-caracterizeashce cu formare-a limbãljei literarã armãnescã. Ti nai ma veclju documentu-a Armãnjlor easte scriitura-a Ayiului Naun di Ohãrda di seculu VIII scriat cu alfavita slavicã. Ti jale documentulu aistu s-tsãne tu arhivile di Machedonia di Nord shi nu s-da ti publica. Tu periodlu-a Amirãrililjei Byzantinã limba armãneascã ahurhi s-hibã scriatã cu alfavita gãrtsescã, cu tsi s-formã alfavita traditsionalã-a limbãljei.
Ca forme scriate pi-armãneashce ti jale iara nu avem multe dãturi, a shcim siyurã cã tu arhivile a staturlor di tora Vurgaria shi Gãrtsia are documente aflate di periodlu a statilor byzantenji di Vlahia Mare, Vlahia Njicã shi Vlahia di-Nsus cãcum shi documente di periodlu-a fratslor Chetru shi Asen cãcum shi di Imperatorlu Caloian di Imperia Armãneascã-Vurgareascã.
Protile zboarã armãneshci tsi ira scriate tu istoria (cum u-cunushcem) sãntu di seculu shase (579-582 dupu Hristolu), a atselji sãntu zboarãle cunuscute "Torna, Torna Fratre!" Provã cã aiste zboarã ira tsiva altu di limba latinichescã icã byzantinã (gãrtsescã) easte cã suldatsle byzantinji nu u-achicãsirã fraza shi tu loc di s-u achicãsescã "ti cãde tornã" (tornã (n.)) nãsh u-achicãsirã ca Torna-ti (di latinichescã tornare).
Theatre armãneshci di tu diaspora
Theatro di tu Statile Unite ali Americhie
Theatre armãneshci avea tu bisearica ''Ay. Dhimitri tu Bridgeport; Ay. Ioani Pãtãgitorlu tu Woonsocket; shi Ay. Dhumitru'' tu New York. Tu theatrile aishci s-giucarã dramile:
Literatura armãneascã-a perioadãljei di ninte Moscopole
Zborlu scriat armãnescu u-aflãm iara piste inscriptsiile tu locurle iu bãnarã Armãnjlji. Easte aflatã scriiturã cu yrame gãrtseshci pi iconã al Nectarie Tãrpu aflatã anlu 1950, a s-pistipseashce cã ira adratã anlu 1731 tu loclu Ardenitsa, Muzachia, a inscriptsia tsi aoatse sta easte: "Βίργιρε Μούμα-λ τουμνεζί ώρε τρέ νόϊ πεκετόσσλοιι" (Viryirã muma-(a)l dumnidzã orã trã (ti) noi pecãtoshlji - di latinichescã (Maria) Vergine, Mater Dei ora pro nobis peccatoribus). Depoia easte aflatã scriiturã tu mãnãstirã tu Clinuva, Tricala, Gãrtsia, adratã di zoyraflu Mihali Anaynostu Dhimitriu (Μιχαήλ Αναγνώστου Δημητρίου) di Samarina, tu anlu 1789, a scriiturã pi armãneashce dzãse: "ΙΝΤΡΑ ΜΠΑΣΙΑΡΕΚΑ ΚΟΥ ΜΟΥΛΤΑ ΠΑΒΡΙΕ. ΤΡΙΑΜΠΟΥΡΑ ΛΟΥΝΤΑΛΟΥΪ ΜΑΡΙΑ ΚΟΥΜΝΙΚΑΤΟΥΡΑ. ΦΩΚΟΛΟΥ ΑΚΣΙ ΣΗ ΚΟΛΑΣΙΑ ΤΡΑ ΣΚΑΚΗ." (Intra bisearicã cu multã/mod.mare/ puvrie. Treamburã lundalui marea cumnicãturã./Focolu a(c)shi di Colise si-scachi.)
Feamini
Dafina - Dafa - Dafni Despina - Despa
Dumnica
Literatura armãneascã-a perioadãljei di ninte Moscopole
Tu chirolu aistu s-fãtsea shi mare literatura popularã armãnescã ca cãntits, pirmithe shi ãngiucitori populare.
Feamini
Ecaterina - Caterina - Cata - Tinca - Tincutsa - Tutsa - Cutsa - Tincea Eftimia - Eftini - Tima
Croația
Croatsia easte statu tu Europa. Limba oficialã easte Croatã.
Literatura armãneascã-a perioadãljei di ninte Moscopole
Aoatse putum s-didem sade unã shcurtã prezentatsia a scriiturlor cai s-aflarã pi armãneashce (di ninte sh-di dupu Moscopole), ala exemplurle nai cama (cum s-veade) yin di perioada dupu Moscopole, ala cai sãntu un bun exemplu ti-atsea cum sã-scria pi armãneashce tu perioada tsi aoatse scriem. Itiile sãntu limbide, fãntãnjle sãntu i distruse i sãntu ascunde ashi cã tora ti tora nu sã-shcie tsiva cama.
Alexandru Machedon
thumb|300px|right|Alexandru Machedon Alexandru Machedon (tu greacã: Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών; 356 n. Hr. – 323 d.Hr.) au Alexandru III de Machedonia, fu maxuslu Amirã ali Amirãriljie Machedonia.
Sigmund Freud
Sigmund Freud (Moravia, 6-li di Maiu 1856 – Londra, 23-li di Yizmâciunu 1939) fu unu neurologu di-tu Austria.
Feamini
Elena - Lena - Lenca - Lencea
Elisaveta - Elisava - Liza - Veta Eufrosina - Frosa Evanghelia - Vanghea - Vanghelitsa - Vancea - Anghela Evantia - Vantia Flurica - Flora Hrisaida - Hrisa - Saida - Haida - Haiditsa Hrisandula - Hrisa - Hrisula - Saida Iorgula
Kiriacula - Kira - Kiratsa - Tsatsa - Kirana - Cula Marii - Mara - Marcea - Marica - Mica - Marghiula - Marioara - Oara - Maruda - Marusha - Musha -Maronca
Monchea  - di la Mona   (Monica)
Michea   - di la Mihali (Mihaela)
Migda
Olimbiada - Bia - Pia - Limbeada Parashkeva - Parashkevula - Vula - Pacea Pepa -pepu(giusepe)iosif Piha
Piristera
Lanthanu
Lanthanulu (numiru atomicu 57, La) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Feamini
Sirma
Spiridula
Bâcă
Bãca icã fusta easti unu stranjiu di muljeari tsi s-poartã di la mesi shi nghios sh-cari, deadun cu bluza (cãmeasha) di pisuprã s-poartã tu loc di fustani; unã soi di stranj lungu muljirescu (di-aradã di lãnã) tsi s-poartã sum fustani.
Feamini
Stryiana - Iana - Ianula
Stoica -Toica
Sultana -Sulta - Sultica -Tana - Tanca - Tancea
Theodora
Teofania -Fana - Fanitsa -Fanca - Fanula
Tomaida
Trandafila
Vasila -Vasilikia -Vasilitsa
Virghina
Universitatea Niccolò Cusano
Universitatea Niccolò Cusano (it. Università degli Studi Niccolò Cusano - UniCusano) easte unã universitate privatã di Roma, Italia.
Taliu
Taliulu (numiru atomicu 81, Tl) easti unu elementu chimicu.
Feamini
Zaharia - Zaharula - Zaha
Universitatea Niccolò Cusano
Izvuri di nafoarã
.
Feamini
Zoia -Zoitsa - Itsa -Zoica -Zurica
Dante Alighieri
Dante Alighieri (1265 – 14 Yizmãciunu 1321) fu unu scriitoru italianu di-tu Firenze, Italia. Elu easti cunuscutu trã opera a lui, La divina commedia.
Costa Rica
Costa Rica, ispanjolã: Costa Rica - República de Costa Rica , easte un statu di America di Aratsile
Stat
Republica Costa Rica:
Cãsãbãlu capital: San José
Brazzaville
Brazzaville easte cãsãbãlu capital ali Republica Congo.
Fizicâ
=Fizicã= Fizica (gãrtseashti: φύσις (fisis), "naturã" shi φυσικῆ (phisiké), "shteari ti naturã") easte unã shtiintsã tsi easte ligatã cu aflare shi caracterizare a nomloru universali cari suntu aflati tu materie, energie, spatsiu shi chiro.
Zirconiu
Zirconiulu (numiru atomicu 40, Zr) easti unu elementu chimicu.
Bãltsi
Bãltsi (ro Bălți) easte al trreilea cãsãbã di tu Moldova, shi nai ma marli dit naea di nord a vãsiljiei. Tu chirolu a Russian Empire (1812-1917), sh-cama dapoaia pi chirolu a Romãnia (1918-1940, 1941-44) shi Uniei Sovietitsi (1940-1941; 1944-1991) cãsãbãlu s-numea Beltsy (pi ruseasche). Cãsãbãlu easte la 135 km norsu di cãsãbãlu capital Chishinãu, shi easte ninga un njic rãu Răut, un afluentu Dniester (Nistru), dealungului a niscãnti dzeani, cai earau ninti tuti cu pãduri. Tora nai ma multi pãduri nu mai suntu, cã furã tãljiati.
Mathematică
Mathematicã easte truplu di shciintsã tsi are tu tsentru-a ljei contseptile ti quantitate, structurã, spatsiu shi alãxire shi distsiplina academicã tsi le-cerceteadzã.
Yaren
Yaren easte cãsãbãlu ali Nauru.
Reniu
Reniulu (numiru atomicu 75, Re) easti unu elementu chimicu.
Franz Kafka
Franz Kafka (3 Alunaru 1547 – 3 Junii 1616) fu unu scriitoru ceho di-tu Praha, Cehia.
Fluoru
Fluorulu (numiru atomicu 9, F) easti unu elementu chimicu.
Țipuni
Tsipunea easti unu stranjiu di lãnã (pustavi) fãrã mãnits sh-lungu pãnã di dzinuclji tsi s-bagã di-arada pristi alanti stranji.
Côte d'Ivoire
Côte d'Ivoire, gallicã: Côte d'Ivoire - République de Côte d'Ivoire, easte un statu di Africa
Stat
Republica Côte d'Ivoire:
Cãsãbãlu capital: Abidjan
Abidjan
thumb|250px|Abidjan Abidjan easte cãsãbãlu capital ali Côte d'Ivoire.
Firmeni
Firmenea easti unu strańiu fãrã mãnits tsi muljerli-l poartã tu partea di nsus a truplui, di-aradã mpãltit shi ncljis ãn fatsã.
Filosofia
Filosofia easte distsiplina shciintsificã tsi lucreashce pi ãntribãrle ti atsea cum omlu lipseashce s-bãneadzã (ethicã); ti atsea tsi existeadzã shi atsea tsi easte natura-a lor esentsialã (metafizicã); atsea tsi s-mindueashce ca shciare di delihia (epistemologhia) shi atsea cai sãntu printsipile corecte ti minduiare (loghicã).
Cehia
Republica Cehia (Česká republika, literal s-tradutse ca Republica cechescã), pi shcurtu s-dzãse shi Česko (Cehia) easte statu tu Unia europeanã shi tu Europa tsentralã. Cehia are sinurle cu Polandia tu Aratsile-Datlu, Ghermãnia tu Westu shi Aratsile-Westu, Austria tu Datlu shi Slovachia tu Notlu. Republica cecã easte membrã ali NATO dit anlu 1999 shi ali Unia europeanã dit anlu 2004. Idghia ashitse easte membrã tu Organizatsia ti Securitate shi Cooperatsia tu Europa (OSCE). Ca unã membrã ali OSCE, lucãrle ali Republica cecã di nãforã sãntu monitorats dupu mandatlu ali Comisia Helsinki di SUA. Di tu 1 ianar 2009 pãnã 30 di Cirishar 2009, Republica cecã u-avea Prezidentsia ali Consiliulu ali Unia europeanã. Cãsãbãlu capital: Praga
Filosofia
Zborlu are zãrtsina gãrtseascã: φιλοσοφία (filosofía), tsi easte adratã di φίλος (fílos: oaspe icã vrut) shi σοφία (sofía: minimene). Tu lume Filosofia s-ghiuvuseshce shi ca Filozofia alla tu lume shciintsificã s-dzãse cã lipseashce s-hibã ufilizitã Filosofia cãtse dheftherlu termin easte yinit di ghiuvusire ghermãneascã, tsi nu easte ghiuvusire tsi easte ghiuvusire orighinalã.
Cehia
Divizia administrativã
Di anlu 2000, Republica cecã sã-mpartsa tu treisprã reghionji (cecheashce: kraje) shi cãsãbãlu capital Praga. Cathi reghion are Asemblea a lui reghionalã (krajské zastupitelstvo) shi hejtman (tsi s-tradutsirã ca "prezident a reghionlui"). Tu Praga, puterle a hejtmanlui sãntu ãmpãrtsate anamisa di consiliulu a cãsãbãlui shi celniclu a cãsãbãlui.
Di ninte Cehia avea shaptedzãts shase districtsã (reghionj) (okresy) deadun cu trei "cãsãbadz statutori" (fãrã di Praga, tsi avea un status spetsial) cai u-chirurã importantsã a lor tu anlu 1999 cu reforma administrativã; districtsã armasirã ca ãmpãrtsare teritorialã shi sântu shiderle a institutsiilor importante a administratsiiľei di stat.
Cloru
Clorulu (numiru atomicu 17, Cl) easti unu elementu chimicu.
Cehia
Relighia
Republica cecã deadun cu Estonia, staturle norditse, Gallia, Olanda shi Zelanda Nao are unã di nai ma putsãn relighioze populatsiur tu lume. Tu istorie, Cehľi ira caracterizats ca un popul "tolerant shi indeferent cãtrã relighia". Dupu anumirare di anlu 2001, 59% di statlu sãntu aynostits, atheishci shi nipistipsits, 26,8% sãntu Romacatholits shi 2,5% sãntu Protestantsã. Dupu anumirare, systemlu di piste tsi creaãce anamisa di anumirirle di anľľi 1991 shi 2001 easte atsel di fãrã relighie, tsi crishce pi 19,1 la sutã. Crishcinizmo spunea unã crishcire negativã nai ma multu la Bisearica Romacatholicã tsi chirea 1 miliunj di membrurã a ľei tu 10 anji. Populatsia nai ma mare easte fãrã relighie tsi crishce cu aproape di 2 milionji di ominj. Dupu ancheta di Eurobarometer tu anlu 2005, 19% di tsitizenjľi ceheshci spusirã cã "pistipsecu cã are Dumnidzâ" (tsi easte tu loclu defther cu nai ma putsãn numir anamisa di staturli di Unia europeanã dupu Estonia, tsi are 16%), a 50% spusirã cã "pistipsescu cã existeadzã tsiva cã un spirit icã puteare yia" shi 30% spusirã cã "nu pistipseascã cã existeadzâ nitsi spirit, nitsi Dumnidzã nitsi puteare yia".
Muzica
Muzica tu Republica cecã are zãrtsinj shi tu opera di analtã culturã shi symfonia shi tu muzica traditsionalã di Cehia (Bohemia) shi Morava. Diverzitate culturalã shi araspãndire sãntu aspectsã multu importante tu muzica cecã. Compozitorlji ira sum mare influentsã di muzica traditsionalã; jazzlu shi muzicã bluegrass s-adrarã multu populare; pop muzicã partsial s-fãtsea di hiturľi tu limba anglicheascâ cãntats pi limba cecã (nai ma multu tu anjlji 1960-1989). Anamisa di compozitorľi na mãri sãntu: Jan Dismas Zelenka, Josef Mysliveček, Leoš Janáček, Antonín Dvořák, Bohuslav Martinů, and Bedřich Smetana.
Tokyo
Tokyo easte cãsãbãlu capital ali Japonia. Easti una di nai ma mari hoarã di-tu Locu.
Feodor Dostoievski
Feodor Dostoievski (11 Brumar 1821 - 9 Şcurtu 1881) fu unu scriitoru di-tu Arusia ți anyrâpsi prozâ.
Cehia
Politica
Republica cecâ easte democratia cu reprezentația parlamentarâ cu multu partiur, cu un Prim-Ministru ca cap ali guvernmentu. Parlamentul (Parlament České republiky) are dao odadz, cu Oda a Deputațlor (Poslanecká sněmovna) (200 di membri) și Senatlu (Senát) (81 di membri).
Prezidentulu a Republicâľei cecâ s-aleagâ cu unâ sesia deadun a Parlamentului ti mandat di ținți di ań, cu posibilitate di nica dao mandaț. Prezidentulu easte caplu formal a statlui cu puterle limitate spețifiți, di cai nai ma importante sântu s-le da nâpoi nomurle tu Parlamentulu, ta s-nomineadzâ giudicâtori di Giudicatâ constituționalâ dupu ți lipseașce Senatlu ta s-da izine și ta s-u dispearsâ Parlamentulu cându situația spețialâ și spețificâ. Idhyia ași u-bagâ pi loclu Prim-Ministrulu, câcum și alantile membrâ tu cabinetlu dupu propunirâ a Prim-Ministrului.
Prim-Ministrulu easte cap a guvernmentului și are mare puteare, deadun cu ândriptate ta s-u facâ aghenda ti politicâ di nâfoarâ și domesticâ, ta s-u mobilizeadzâ mulțime parlamentarâ și s-aleagâ minișțrâ di guvernmentu.
Membrâľi ali Oda a Deputațlor s-aleagâ ti un mandat ti patru ań cu reprezentația proporționalâ, cu prag ti votare di 5%. Are 14 reghiońi ti votare, cai sântu idhyii cu reghiońľi administrative a statlui. Oda a Deputațlor, cai yine dupu Consiliulu Național Ceh, le-are puterle și responsabilitâțle di parlamentulu federal (tora nifuncțional) tu Cehoslovachia di ninte.
Membrâľi a Sentalui s-aleagâ tu reghiońi cu un reprezentu dupu votare tu dao rundzâ ti un mandat di șase ańi, cu alidzerle ti unâ la treile cathi ań tu toamnâ. Protile alidzeri ira tu anlu 1996. Arańmanlu aestu easte dupu modela a Senatlui di SUA, ama ti cathe postu easte cu idhyia marime și systemlu ti votare easte tu dao rundzâ. Senatlu nu easte popular anamisa di publicâ și multu puțâńi yinâ ta s-votâ, totâna easte câtrâ 30% tu runda protâ, și câtrâ 20% tu runda deftherâ.
Protlu Prezidentu a Republicâľei cecâ dupu Revoluția easte Václav Havel a Prezidentulu di azâ easte Václav Klaus.
Świętochłowice
Świętochłowice (ghirmãneashce: Schwientochlowitz) easte un cãsãbã tu Polandia di Not cu 51.722 di bãnãtori (2014). S-aflã tu Vuivudãlu di Silesia (di anlu 1999), a di ninte ira tu Vuivudãlu di Katowice (1975-1998).
Istoria
Cãsãbãlu easte cunuscut di seculu XIII, shi le-apruche ãndrepturle di Magdeburg anamisa di seculile XIII shi XIV. Ira parte ali Ghermãnia pãnã anlu 1920 (sh-pi ningã atsea cã 51,9% di populatsia votã s-armãnã tu Ghermãnie), atumtsea s-fãtsea parte di Polandia, tu anlu 1939 iara s-fãtsea parte ali Ghermãnie shi tu sone anlu 1945 s-turnã tu Polandia.
Un cãmpu di lucru ghirmãnescu, Eintrachthütte cãmpulu di lucru, ira disfaptu tu Schwientochlowitz anlu 1943. Anlu 1945 cãmpulu ira iara disfaptu di parte di autoritetlu lãhescu (polãnescu) ca cãmpu contsentratsescu, Zgoda. Cãmpulu tu cai tsircã 2,500 di ahãpsinatslji ira vãtãmats systematic di comandatorlu-a lui Salomon Morel, ira ãncljis tu Brumarlu. Morel tora-ca-tora bãneadzã tu Izrael, shi s-caftã ti crime di tu polimlu shi crime contra humanitate di parte-a autoritãtslor lãheshci.
Locatsia
Świętochłowice s-afla tu parte di Notlu di plateaulu di Silesia. Świętochłowice are mãrdzinji cu Bytom (Aratsile), Ruda Śląska (Ascapitatã, Not-Ascãpitatã) shi Chorzów (Dat, Not Datlu).
Populatsia
Tu Świętochłowice bãneadzã 55 527 di ominj. Cãsãbãlu u-are nai ma marle densitate populatsionarã tu Polandia shi easte un di cãsãbadzle cu nai ma marle densitate tu Europa: cãtã 4200 di ominji piste km².
Spor
Sporlu nai ma popular tu Świętochłowice easte ayunjeshci mototsyclits. Tu unã parte di cãsãbãlu, tsi s-dzãse Centrum s-aflã stadionlu OSiR Skałka|Skałka.
Politicã
Prezidentulu di Świętochłowice easte Daniel Beger.
Bromu
Bromulu (numiru atomicu 35, Br) easti unu elementu chimicu.
James Joyce
James Joyce (2 Shcurtu 1882 – 13 Yinaru 1941) fu unu scriitoru irlandes di-tu Dublin, Irlanda. Elu easti cunuscutu trã opera a lui, Ulysses.
Iodu
Iodulu (numiru atomicu 53, I) easti unu elementu chimicu.
Giubă
Giuba easti unã soi di stranjiu largu tsi s-poartã pristi alanti stranji.
Robâ
Roba easti unu stranjiu lungu sh-largu, cu mãnits lãrdzi, purtat multi ori pristi stranjili di cati dzuã. Unã arobã easti unã fustani lungã cu mãnits lãrdzi.
Sultanlu Abdul Hamid Dheftherlu
Abdülhamid II (turtsescã otomanã: عبد الحميد ثانی [`Abdü’l-Ḥamīd-i sânî], turtsescã: İkinci Abdülhamid) (21 Yizmãciunu 1842 – 10 Shcurtu 1918) eara al 34-lu Sultanu a Imperiiljei Otomanã. Eara protlu Sultanu s-lu pricunoascã popullu armãnescu cu documentulu "Irade" pi 23-li di Maiu 1905.
Poetlu armãnescu, Constantin Belemace u-scriã "Himna a Sultanlui Abdul Hamid II" ti aestã ucaze.
Turchia
Turchia (tr: Türkiye) easte stat tu Europa shi Azia. Cãsãbãlu capital easte Ancara, alla nai ma mare cãsãbã easte Istanbul pri armãneashci Poli.
Varșava
Varshava (lãhescu (polãnescu): Warszawa), numa-mplinã Cãsãbãlu Capital Varshava, lãhescu: Miasto Stołeczne Warszawa easte cãsãbãlu capital ali Polandia shi easte nai ma marle cãsãbã tu loclu.
Easte localizat piste arãolu Vistula anvãrligã di 370 di kilometre sh-di Amare Balticã shi di Muntsile Cãrpatitse. Populatsia di tu anlu 2016 easte 1,753,977 di ominj, cu loc metropolitan di tsircã 2,900,000 pãnã 3,000,000 di ominj. Loclu di cãsãbãlu easte idhyiu cu 517.24 kilometre quarte, cu aglomeratsia di 6,100.43 kilometre quarte (Loclu di Metropolã tu Varshava - Obszar Metropolitalny Warszawy). Varshava easte al shaptile nai ma mare cãsãbã tu Unia europeanã.
Cãsãbãlu idhyia ashi easte shi capitalu ali Vuivudalã di Masovia, shi tu nãs s-aflã multe industrii, cãcum sãntu manufacturã, celiclu, ińineringlu electronic shi automotiv; are 66 di institutsii ti analtã sculie, tu cai sãntu Univerzitetlu di Varșava, Univerzitetlu Stefan Wyszyński University, Univerzitetlu ti Tehnologhia di Varshava, Sculie Economicã di Varshava, Univerzitetlu ti Agriculturã shi Academia ti Meditsinã. Varshava are piste 30 di theatrinj, tu cai sãntu Theatrolu Natsional shi Opera cãcum shi Orchestrulu Natsional Filharmonic.
Varshava easte nai cama cunuscutã tu lume cãtse u-dide numa-sa ti Pactu di Varshava, Conventsia di Varshava shi Hundrata ti Irinje di Varshava.
Itriu
Itriulu (numiru atomicu 39, Y) easti unu elementu chimicu.
Scandiu
Scandiulu (numiru atomicu 21, Sc) easti unu elementu chimicu.
Maiu
Maiu easti antsintsilu mesu a anlui (tsi yini dupã Apriru shi s'aflã nãintea-a Chirisharlui);
Mesu aestu ari 31 di dzãli.
Rubidiu
Rubidiulu (numiru atomicu 37, Rb) easti unu elementu chimicu.
Bochotnica
Bochotnica (AFI [bɔxɔtˈnit͡sa]) easte hoarã tu Polandia di Not-Datlu, shi s-aflã anamisã di Puławy shi Kazimierz Dolny, pi arãolu Wisła. Easte comunã ãn cadur-a Voivodãmea ali Lublin shi are 1076 di bãnãtori (dit anlu 2014).
Granițâ
Granitsa easti mardzinea (cijdia) tsi-aspuni iu bitiseashti unu loc shi nchiseasti unu altu; mardzinea a unui crat tsi-l disparti di-un altu (un agru di-un altu, loclu tsi tsãni di-unã hoarã di-atsel tsi tsãni di-unã altã hoarã, etc.).
Grânu
=Grãu= Grãnlu easti unã soi di earbã-analtã, imirã, criscutã di om tu agri trã gãrnutsãli tsi da (dit cari s-fatsi fãrina ti pãni), cu-arãdãtsinã tsi s-dutsi ahãnda, trup lungu sh-subtsãri, frãndzã strimti sh-lundzi, lilici adunati tu schic di-tu cari esu simintsli (boabili, gãrnutsãli) tsi sh-u-aduc multu cu atseali di sicarã i ordzu; gãrnutslu faptu di-aestã earbã, bun trã fãtsearea a fãrinãljei cu cari s-fatsi pãnea tsi u mãcã omlu.
Biblia Ayia
Biblia Aya easte vivlia tu cai sãntu adunate vivliile canonitse di scriiturle aye-a Crishcinizmolui shi Iudaizmolui.
Pi armãneashce, Biblia easte apridusa di autorlji aeshci:
Sicarâ
Sicara easti unu soiu di earbã-analtã criscutã di om tu agri (tsi va siminari cati an tra s-creascã), cu palj lungu shi schic ncãrcat cu-arãdz di gãrnutsã, tsi sh-u-adutsi multu cu grãnlu tu videari (mash cã paljlu easti ma analtu, pãnã di 2m, shi schiclu ma ascur); gãrnutslu faptu di-aestã earbã, bun trã hrana a oaminjloru shi a prãvdzãlor (cã di-tu nãsã s-fatsi unã pãni niheamã ma lai ca di-atsea di grãn, s-fatsi arãchii, etc.).
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (7 Andreulu 1770 tu Bonn – 26 Marţu 1827 tu Viena) fu unu maxusu muzicandu şi compozitoru di-tu Germania.
Aluminiu
Aluminiulu (numiru atomicu 13, Al) easti unu elementu chimicu.
Gãrtseshti: argiliu.
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (15 Apriru 1452 – 2 Maiu 1519) fu unu geniu maxusu shi om di shtiintsã maxusu di-tu Italia, tu chirolu a renashteriljei. Elu fu bunacu la multi lucri, ma maxusu la picturã.
Surtucu
Surtuclu easti unu stranjiu bãrbãtescu faptu di-aradã di pustavi i shiac, tsi s-poartã pristi alanti stranji tra s-lu-afireascã di ploai i s-lji tsãnã cãldurã.
Ordzu
=Ordzu= Ordzlu easti unã plantã irboasã di-tu fumealjea a grãnilor, criscutã di om tu agri, cu truplu-analtu, subtsãri sh-lungu, cu palj lungu shi schicuri ncãrcati cu-arãdz di gãrnutsã; gãrnutslu faptu di-aestã earbã, bun trã hrana a oaminjloru shi a prãvdzãlor sh-dit cari s-fatsi birã, arãchii, etc.
Limba ghermãnescã
Ghermãnescã (pi ghermãneshte: Deutsch) easte unã limbã indo-europeanã shi limba ofitsialã tu Ghermãnia, Austria, Shwaitsã, Luxemburg, Belghia shi Liechtenstein.
Galiu
Galiulu (numiru atomicu 31, Ga) easti unu elementu chimicu.
Limba ghermãnescã
bunãoarãde cuvende
scutidhi = dunkel
frutã = Obst
sartsinã = Aufgabe
ghintanã = Schnabel
cãpruljiu = Hirsch
Gepi
Gepea (icã buzunarlu) easti unã soi di pungã cusutã tu unu stranjiu iu s-poatã omlu s-bagã njits lucri, tra s-li poartã cu el aclo iu s-dutsi.
Big Bang
Big Bang easti numili unei teorii di shtiintsã tsi dzãtsi cumu s-amintã universlu, cari li-adrã stealili pi cari noi li vedemu tora.
Limâreauâ
Limãreaua easti partea di stranji tsi s-aflã tu mardzinea di nsus, deavãrliga di gushi (di-aradã ndu-plicatã), icã ma poati hi partea strimtatã a unui lucru (ca gusha di shishi, bunãoarã).
Germaniu
Germaniulu (numiru atomicu 32, Ge) easti unu elementu chimicu.
Cirisharu
Mesu aestu ari 30 di dzãli.
Seleniu
Seleniulu (numiru atomicu 34, Se) easti unu elementu chimicu.
Gibouti
Gibouti, gallicã: Djibouti - République de Djibouti, arabescã: Jibuti / جيبوتي - Jumhuriyaa Jibuti / جمهورية جيبوتي, easte un stat di Africa
2016 clown sightings
2016 clown sightings ferwiist nei ynsidinten wêrby't sabeare sightings fan minsken klaaide as in kwea clown yn incongruous ynstellings, lykas by bosken en skoallen. De ynsidinten waarden rapportearre yn de Feriene Steaten en dêrnei yn oare westerske lannen út augustus 2016.
Johannes Brahms
Johannes Brahms (7 Maiu 1833 - 3 Apriru 1897) fu unu maxusu muzicandu shi compozitoru di-tu Germãnia.
Gibouti
Stat
Republica Gibouti:
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (a. Eisenach, 21 Martsu 1685; d. Leipzig, 28 Alunaru 1750) fu unu maxusulu muzicandu shi compozitoru di-tu Germãnia.
Avioane (film)
Avioane i unu film de animatie din 2013 lansat de Disney.
Nushi Tulliu
NUSHI TULLIU miniatura (1872 - 1941)
Di bana
NUSHI TULLIU easti-amintãt tu hoara armãneascã Avdela (tu Gãrtsii), la anlu 1872. Dupu dipisearea a sculiiljei primarã Clisura shi Litseulu romãnescu Bituli, un an lucra ca dascal Ianina shi dupu atsea s-dusi Bucureshti, iu s-ãngrãpsi la Facultatea di literi. Dupu dipisearea a studiilor, la anlu 1899, Nushi Tulliu s-turnã tu Gãrtsii shi doi anj eara revizor scular pit sculiili romãneshtsã tu Epir shi Tesalia. Dupu atsea, iara s-turnã tu Romãnii, iu ãndoi anj lucra ca jurnalistu. Di aclo, calea lu dusi tu Ghermanii iu shidzu shcurtu chiro, ma dupu atsea iara s-turnã tu Gãrtsii iu diznãu lucra tu sculiili romãneshtsã ca inspector scular.
Franz Liszt
Franz Liszt (n. 22 Xumedru 1811; d. 31 Alunar 1886) fu unu compozitoru shi pianistu di-tu Ungaria.
George Enescu
George Enescu (19 Auvgustu 1881, Liveni – 4 Maiu 1955, Parij) fu unu compozitoru maxusu di-tu Romãnia. S-aflã tu cãsãbãlu Liveni di-tu Romãnia.
Nushi Tulliu
Scriari pi armãneashti
Chirolu tut, Nushi Tulliu ãngrãpsea shi publica poezii shi njits istorii pi limba armãneascã shi atsea tu revistili literari dit atsel chiro. Pi ninga atsea ãngrãpsi shi un njic roman sum titlul: “Mirmintsã fãrã crutsi”.
Lutețiu
Lutetsiulu (numiru atomicu 71, Lu) easti unu elementu chimicu, lantanidu.
Nushi Tulliu
Tachi Papahagi cari li adunã poeziili shi istoriili al Nushi Tulliu, shi li publicã, prota tu “Antologhia armãneascã”, di la anlu 1922, a dupu atsea tu cartea “Poezii” di la anlu 1926, spuni ca Nushi Tulliu easti nai ma marli poet liric Armãn. Tu anjlji dit soni, unã parti di a lui poezii shi istorii suntu publicati di parti al Hristo Candroveanu tu cãrtsãli: “Antologhia liricã armãneascã” di la anlu 1975, shi “Antologhia di proza armãneascã” di la anlu 1977.
“Poeziili ãngrãpsitã di Nushi Tulliu suntu ghini plichisiti shi uidisiti, multi ori shutsãti shi yixiti, cu njitsli hãlãts cu cari el intrã ahãndos pãnã tu suflitlu a Armãnamiljei”, s-dzãtsi tu editsia dit soni a cartiljei sum titlul “Poezii” di Nushi Tulliu, cari easti editatã la anlu 1989, di parti a Editurãljei Cartea Aromãnã, Siracuza, tu Statili Uniti ali America. Mash cu dau dzeaditi, ,masturlãchea al Nushi Tulliu u nãstreatsi tut atsea tsi Armãnamea, cu tutã a ljei yitsrãlji u chiluiashti tu dauli mileniumi di existari, shi u adarã s-lutseascã cã margaritari. Cãndã u-mutreshtsã di nanaparti, cartea a lui s-pari ca unã Sãmtã carti, la cari nu pots nitsi s-shcurtedz nitsi s-adavdzã. Itsi textu s-adavdzã – va s-aleagã, itsi textu s-ascots, va s-ducheascã guvã. Tema a poeziilor easti diferentã. Nushi Tulliu ãngrãpseashti ti tut tsi s-fãtsea tu bana a Armãnjlor: ti haraua, ti plãngul, ti moarti, ti vãtãmari, ti vreari, ti xeani, muntsãlji, featili daileani, ti ãnveastili mãrãnghisiti, ti canticlu a puljlor, ti mailu shi primuveara, ti polim, ti furi, shi ti multi alti lucri cari lji tritsea pit minti. Cãnta Nushi Tulliu ti tut tsi vidzurã oclji shi avdzãrã ureaclji, ti tut ti tsi lji plãmsirã oclji shi lji si ãnfãrmãcã suflitlu a lui. Nushi Tulliu shi cãndu cãnta, tu nai ma marea harau, videa un suptsãri hir di plãngu, ma sh-cãndu plãndzea, plãndzea cu zboarã ahãndoasi, ca plãndzea di ponlu cari lju dinjica suflitlu a lui. Tu un momentu plãndzi cu muntsãlji cãndu armãn ponjlji dupu tsi fug Armãnjlji tu arniu, altã turlii plãndzi cu picurarlji cãndu sh-cher cupiili di oi, shi altã turlii plãndzi ti vãrã funico la Armãnjlji.
Nushi Tulliu s-aflã largu di acasã, ca multsã a lui sots, ca multsã Armãnj cari s-dutsea tu xeani, fudzea di la vatra shi alãga ti mãshcãturã di pãni, s-u ascapã bana. Ma, shi aclo, iu eara largu, mintea lji eara la atselji tsi armasirã acasã.
Nushi Tulliu muri la anlu 1941, shi nu bãnã ta s-veadã ca poeziili a lui u vidzurã lunjina a dzuãljei.
PLÃNGUL A ARMÃNJLOR
Oi-lele shi oi-bobo,
plãngu oclji di un cãimo,
plãndzi sh-inima-nj did or,
Selena Gomez
miniatura|Gomez, [[2021]] Selena Marie Gomez (10 Juli, 1992) easte una Actriz.
Nushi Tulliu
ca birbiilu dit nior;
nã lo vetea Dumidzã,
nã lo turmili di oi,
o, ca vai, ca vai di noi!
Cãtrã iu s-nirdzem noi nu shtim,
nu putem di aoa s-fudzim,
cã him corghi sh-dispuljeats,
oi-lele, Armãnj mãrats…!
Njel tu arnjiu nu azghearã dut,
jilos plãndzi arnjiulu tut!
Plãngu sh-lailji Fãrshirots,
cu Armãnjlji alantsã tots,
cã nu au oi trã s-bagã stãnj,
zghilescu muntsãlji sh-lailji cãnj,
cã nu avdu cloputi shi flueri,
tsi mash sushciri di muljeri,
tsi nu au pãni trã ficiori
nitsi cãt pulj cãlãtori…
Picurarlji plãngu di dor,
Plãngu ca oili fãrã di njelj,
tsi s-adarã shcrets di elji?
ti ljea njilã pri iu tsi s-trets,
cãndu vedz ca cãmpul tut
dispuljeat armasi dut,
di cupiili tsi-l umplea
cãndu dit muntsã dipunea.
Cãti aleapsim, li hãrzim,
oh, gileplu ta s-pãltim,
sh-mash cãrlidzili nã aveam,
oi-lele, cãtrã iu s-nirdzeam?
Va s-inshim cu furlji tots,
s-nã fãtsem cu cuclu sots,
shi ca shcretlu atsel di cuc,
tsi pi dãrmili di nuc,
sh-plãndzi dorlu ãnvirinat
va s-plãndzem di tru hicat
laili turmi tsi chirum
oi-bobo, pãnã murim…!
Urizu
¸