cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mateo Maximov
1936 bershesko, kana shirdya o Andruno Maripen e Spaniyako, vov tay peski familiya gele kay Fransiya. Ando 1940 to bersh, von phandavde, e sirale phenindoy ke si spionurya. Beshlen 42 divesa andekh lager e "spionengo", palal kodya e sirale bichhalde len ko lager e "Jipsiyengo", ando Thanipen Tarbes, vi may palal ko Lannemazan.
Palal o Duyto Lumyako Maripen, vov beshlo andi Fransiya. Lekhavdo deshuekh lila, ambolde pe deshushtar Chiba.
Vov sas vi Evangelikano Pastor tay amboldyas pe Romanes o Nevo Testamento.
Avrutne phandimata
Shopni:Spaniyake Roma
Kher
O lav si Indo-Aryano (Hindi: घर - ghâr).
Karavana le Romengiri
E Karavana le Romengiri (Rumunikanes: Caravana romilor) si yek Romani emisiunya kay OTV durdikhipnaski statsiya (casurya 15.00 - 17.00, svako purano kurko), organizime katar e Partida le Romenge. O Sorin Sandu tay e Zita Moldovan sikaven sar jiven e Roma andar e Rumuniya vi so buti may kerdya e Partida e Romenge thay lako shero, o Nikolaye Pǎun.
Shopni:Roma
Kurov
Kurov (Kurów pi Polskani chib) si ekh gav kay sud-estuni Polska, mashkar Pulavy thay Lublin, pi len Kurovka, ando Voyevodato Lublin. Opretele 1431-1442 o gav lyas foroske cacimata katar o Zakono Magdenburg.
Avrune phandimata
Shopni:Polskyake gava
Jermaniya
Phuvipen
Jermaniya si o maskarevropano them. Jermaniya si maskar thema: Polaniya (ando ost), Chexiya (ando sud), Estrexa (ando sud), Elvesiya (ando sud), Fransiya, Luksemburgo, Beljyia, Olanda (ando west) tay Denmarke (ando nort). Ando nort san duy bare pani (Estderya tay Nortderya.| Jermanîkanes= Ostsee tay Nordsee). Ando J. san but Nasholenge, E duy maybare san Elbe tay Rayn. Ando Sud-J. si bare Paxra (Alpen).
Sanskrtipen
Shopni:Jermaniya
Evropa
thumb|250px|right|Sundalyaki mapa kay dikhel pes i Eropa E   Eropa (Europa) si yek mashkar le 7 Barodvipenge la Phuvyake, kay, andi kadaya situatsiya si buteder yek sanskrtipnaski tay forovipnaski rikyaripen sar yek phuvipnaski. Phuvikanes, Eropa si yek Subbarodvip vay yek bari barodvip, o may oksidentutno kotor la Erasiyako.
O baripen la Eropyako si 10 390 000 km2 tay o gin le manushenge si 741,447,158 (2016), vay opretele 11% katar le manushenge la sundalake.
Shopni:Europa
Italiya
right|250px   I Ketnepen Italiya (Italikanes: Repubblica Italiana) si yek them andi Sudutni Eropa, membro le Evropikane Yekipnasko tay la OTNAko.
Giv
O Gîv (vay Gîyu, Gêsu, Dîv) si yek char so si o may importanto xaben manushengo.
Anav
O lav si indo-ariyanikanes (sanskritikanes: गोधूमा - Godhuma; Hindikanes: गेहूं - Gehun).
Puranipen
Anglunes, le manusha baryarden o giv andi Sudvestutni Asiya, 10,000 bersha anglal. 5.000 bersha anglal, lesko baryaripen avilo ande Etopiya, Indiya, Galyero tay Spaniya. Palal 1,000 bersha avilo vi andi Shîn
Shopni:Shopnya
Shtefan Răzvan
O Shtefan Răzvan (Remenikanes: Ștefan Răzvan) sas ekh semi-Rom andar o purano them e Valaxiyako, so avilo o thagar/xulay e perune Moldovako (24 Aprilo 1595 - Augusto 1595).
Jivipen
Lesko dad sas Xoraxane Roma andar o Otomano Thagaripen thay leski day sas Rumunikani andar i Valaxiya. Ando kodo vaxt, e Roma andar i Moldova thay i Valaxiya sas roburya. O Shtefan sas mesto andar kodoya so lesko dad sas themuno e Otomanikane Thagaripnasko. Vov paruvdya lesko dharm, avilindoi Kristiyano. Palal kodya, avilo o xulay e Moldovaki armiyake thay ando Aprilo 1595, vi o thagar e Molodovako. Ando Augusto 1595, e Polonurya avile andi Moldova te thon kothe o thagar so von kamen les, o Yeremiya Movilǎ. O vastno maripen sas ande mala e Suchavake (3 Dechembra 1595). O Shefan Răzvan nashlo kay Transilvaniya, ama sas astardo e Polonendar thay palal kodya mudardo.
Otomano Thagaripen
right|250px|Osmano Thagaripen
Shtefan Răzvan
Bibliyografiya
Shopni:Rumuniyake Roma
Otomano Thagaripen
O Osmano Tagaripen (Osmani Turkikani: دولت عالیه عثمانیه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye) (1299-1922) sas yek tagaripen kay, kana sas o may zoralo (16to-17to shelbersha), buxlilya pe trin barodvipurya, andi Sudestuni Evropa, Sudovestuni Asiya tay Norduni Afrika.
Kher
Shopni:Khera
Krećiuno
O Krećiuno si jekh sakoberśesqo abăv, bajràmo vaj barodĭves kaj liparel o biăniben ël Jezus Kristosqo, kaj si generalnones inkerdo p-o 25-to decèmbra sar jekh kulturàlno thaj devlikano barodĭves vaś but manuśa trujal o sundal.
O Rasismo Rimol o Khel
O Rasismo Rimol o Khel (Rumunikanes: Rasismul strică fotbalul) sas yek kampaniya (trin divesoski, 27 Deshtonay-29 Deshtonay 2006), andar e Rumuniya, te Jutisarel e manusha te janen tay te peraven o rasismo e sastimaske khelengo, buteder e fotbalesko (andi Rumuniya si kadya rasistikane jalimata).
Sas enya khela (130,000 manusha jivdes ande stadyonurya, 2,3 milyonurya dikhlen len ko TV) kay e khelitorya huravden trikourya/tishorturya e lekhavipnasa O Rasismo Rimol o Khel. Vi sas vakyarimata te xalyaren e manushenge so si o rasismo.
Avrune phandimata
Rasismo
Themesko Dives vash o Poraimosko Astaripen pe Godyate (la Rumuniyatar)
O Themesko Dives vash o Poraymosko Astaripen pe Godyate (Remenikane: Ziua Națională de Comemorare a Holocaustului) si yek baro dives andi Remeniya, pe 9 Deshtonay, prinjardo kashte anel pe godyate o Poraymos tay o Shoa andar o Duyto Lumyako Maripen. Sas alosardo kadava dives anda kodoya so sas o yekto dives (1942to bersh) kana le Yehudurya (Jidovurya) sas bichhalde kay Transnistriya. Divesardo po yektule ando 2004to bersh.
Pe 9 Deshtonay 2006, varesave Roma manglen te prinjarel pes chaches vi o Romengo Poraymos andi Remeniya, te lekhavel/ramol pe late ande siklyovnenge lila.
Buteder
Shopni:Poraimos Shopni:Rumuniya
Gandhi (mashkarutni shkola ando Pech)
I Mashkarutni Gandhi Sikrekher andar Pech kerdili ando 1992to bersh; lako anav si katar o Mahatma Gandhi, butshundo desi andar o 20to shelbersh. Kathe siklen Chave tay Rakle (e palutne si opretele 5-15%). Le siklovne, avri la Sikrekheryatar, beshen ando Siklavnosovekher (Internato).
Le siklyaripnaske Chiba si Romani (diyalekto lovaro), bayash tay Makyarekani. Siklel pes vi o Romanipen, o Romano Sanskritepen tay Puranipen.
O Yanosh Bogdan, jutisardyas but te kerel pes i Sikrekher, i Yek Romani mashkarutni Sikrekher andar Evropa (tar 1994 sas lako shero).
Patrinipen le themengo le buteder sherutne forurenca
Paruvde sherutne forurya
Dikh o pa akhlo vaxt
Romane manusha
E Rromane Manuśa si kodole ʒene kaj len pàrtia vaj partićipsaren anθ-e idèă de jekh naròdo vaj nácia vaj ćhel vaj endaj kaj avel anθar i Sudutni Asiya, Provinsa Radjasthan, thaj Pandjab anθar e Nordvestuni Indiya, , ,.
Patrinipen le themengo le buteder sherutne forurenca
Dikh vi
Hauptstadt
Mesto software
O Mesto Software buchol kadya anda kodya so si o lesko mestipen le yekspresisaripenaste. Vov del mestipen le manushenge te labyaren les, te Sopisaren, roden, editisaren tay latcharen les. Si les shtar forme le mestipenaste te labyarel les:
Patrinipen le themengo le buteder sherutne forurenca
Dikh vi
Shopni:Patrinipena
Romane manusha
Anav
Jekh teorìa maśkar avere teoriură phenel kë o Anav "Romane" avel andar e Sanskritikano Anav "Brahmane" e baresdar "Varna" (highest caste Level) sar Mensa "Romani" O Anav Amare Kultura amaro arta te jivel si, So "Brahmani" andar e Religiona Hindipen O Anav (Jipen, Kultura, te Devleske Kreationa Amare Phuv). Romani te Brahmani si yekh lav so andar e Vedikani/Sanskritikani Chiibh aves so Kares e filosofia te jivel.
Konskovola
Konskovola (Końskowola pi Polskani chib) si ekh gav kay sud-estuni Polska, mashkar Pulavy thay Lublin, pashal Kurov, pi len Kurovka, ando Voyevodato Lublin.
Romane manusha
Anav
Avere manuśa phenen kë o alav “Rrom” avel kaθar i vorba “Dom” kaj sas aver telutno kàsto anθ-e Xindutne kastistikano sistèmo. Von sas dromutne manuśa kaj baśavenas but instrumenturĕnça.
Konskovola
Dikhipena
Shukar khera si duy purane Katolikane khangerya (andar o 17to shelbersh). May si ekh Luterano tsintirimo.
Shopni:Polskyake gava
Romane manusha
Anav
Aver bàjo si kë maśkar e Rromenθe manuśa phenen kë naj Rroma tha’ Sinti. O alav “Sinti” śaj vi avilo kaθar o germanikano svàto “Reisende” kaj znaćil dromutno manuś anθ-e Nămcicka ćhib, nùma aver teoria phenel kë kamas-avili kaθar o Xindăqo lav, “Sindh”, kaj sas e phurane kherutne phuvă e Rromenqe
Pala dopash anda o mtDNA ai o lineage YDNA sikaven sa mai anglal sar si o Sudutni Asiya anda kado grupo etničko. Kaj grupi si: Ai le kolaver grupuria sikaven sar zhanas anda Sudutni Asiya ka Europa:
Buxlăriben
O Rromano buxlăriben vaj o Rromano Diasporos sas kana e Rromane ʒene avile kaθar e India thaj gele te ʒiven anθ-e avere thema sar i Pèrsia, O Arabithan, e Armènia vaj i Grèćia. Pala akava vaxt, maj but Rroma naśleθar i Èfròpa thaj areslĭne te beśen anθ-e avere thema thaj phuvă sar e Amerika, o Meksiko, e Argentina, i Australia, i Afrika thaj i Asia.
Ćhib
Śaj ćitisares maj but informacia pal-i ćhib e Rromane manuśenqi kothe: Romani chib.
Romanipen
O Rromanipen vaj Romanìja si o zakono e Rromenqo, kaj organizisarel o ʒivipen e Rromenqo. Paśal te avel o zakono e Rromenqo, o Rromanipen śaj mangel te phenel vi avere bută, sar kamas ovel i Rromani kultura, e tradìcie e Rromenqe, thaj kadea maj dur.
Pala öl phenimata ël rromane paramić i-kultura butʒangle manuśenqe, o Rromano Zakono, kaj si śaj vi jekh anθar e maj vaźne aspèktură ël Rromane-kulturăqe, del e Romenqe varesave metodură te aven lenqe bàjură. Kana jekh rromni si la bàjo avrăça, vaj jekh rrom si les bàjo avreça, voj vaj vov śaj phenel e avraqe vaj e avresqe „te ʒas khethanes anθ-e jekh than te das amare soläxă hem mukhlas amare bezëxa haj xalăras amen sar phrala anθ-i Kris Rromani.”
P-o ćaćipe si but dikhimata p-o Rromanipe thaj maj alosardes e manuśa anθar ververe Rromane grupora—tha’ vi anθar sajekh vìca vaj nipo śaj patăn averfălnes jekh le avresθar kana si pućhipe te phenel so-i Rromanipe. E ververutne Rromane grupora śaj aven len verevere Devlikane patămata thaj xatărimata kaj paruven sar von xatăren „o Rromanipen”. Palal jekh Rromano phendipe, “Amaro zakono si skriisardo anθ-o ćeri”, so śaj mangel te phenel ke amaro phand ka-i intuìcia thaj k-o logiko si so kerel i Rromni vaj o Rrom te kerel krisa thaj te ćhuvel vaj thovel vast p-o zakono te del les drom te del vast lesqe te baxtagorisarel o bàjo kaj si la (vaj ke si les, pal-o ling e manuśnăqo kaj kerel kris Rromani). Sa kadea, si varesave importante bută kaj śaj liparas: sar e baredivesa anθ-i Rromani kultura (e phurane vaj tradicionale baredivesa sar o Krećiuno vaj o Dives e Swuntosqo Gheorghe vaj Hederelezi, ama vi e neve baredivesa sar O Maśkarthemutno Rromano Dives, vaj Rromane Naciàqo Dives, p-o 8 aprìlo sako berś, vaj e Samudaripnasqe Liparipnasqe Divesa p-o 16-to màjo thaj p-o 2-to agòsto sako berś).
E Rromani Identitèta
Kana das ame godĭ k—i Rromani identitèta jekh anθar e maj prinʒarde bută si o fàpto kë so maj but manuśa gïndin k-o Rromano Flàgo vaj Stăgo Rromano, kaj sikavel e zeleni mala thaj o budlo ćeri vaj bodliben/bodlipe. Anθ-o maśkarutno than si jekh lolo trùj kaj del tuqe te gïndis k-o lùngo drom kaj kerdĭne amare phure manuśa kaj gele kaθar ï India karing-i Èfròpa thaj maj dur anθ-e avere thana sar e Amerićenθe thaj e Oćeaniaθe.
O Rromano Tràjo (vaj ʒivipansqo stylo e Rromenqe)
O dikhiben/dikhipe p—o tràjo Rromano si aver vaźno aspèkto anθar o Rromanipen. Kana jekh manuś del godĭ ka pesqi Rromani identitèta, vov śaj te avel lesqe aspektură e Gaʒikane ideologură kaj azban pesqo dikhiben/dikhipe kana mangel te dikhel pes. Sar butvar e Gaʒe dikhen e Rromen sar khelavne vaj gilavne manuśa vaj ćora. O Rromano tràjo, dikhlo sar śukar butĭ si jekh vaźno aspèkto e Rromanipnasqo.
Shopni:Romani chhib Shopni:Romano sanskrtipen
Tamilikano lekhipen
O Tamilikano lekhipen si ekh Desi lekhipen labyardo te lekhavel e Tamilikani chhib, thai le avre uzalutne semnurenca vi e Surashtra chhib vi e Sanskrtikani chhib.
Vyǎnjǎne (konsonanturya)
Si trin tipurya vyǎnjǎnenge: vallinam (e zorale), mellinam (e kovle) thai idayinam (e mashkarune).
Le konsonantenca
Shopni:Tamilikani chhib Shopni:Brahmi lekhimata
ABCD
ABCD (tar i Anglizikani "american born confused desi" - desi bidudalo biyandivdo kay Amerika) si yek nav le desiyenge biyandidivde andi Amerika tay lenge dad tay day aven andar o Subbarodvip. Von si sira bidudale sostar yek kultura dikhen khere tay aver avri, mashkar e parne manushen (e gore). O nav shirdiyas te avel labyardo vi ando Subbarodvip sar IBCD (desi bidudalo biyandivdo andi Indiya), PBCD (ando Pakistan) tay e avre themende. Vi kathe i kultura so avel tar le phure si verver la moderne kulturatar. Kadya buti kerel la ternen te aven "bidudale".
Phandlo Thagaripen la Bare Britaniyako thai le Nordutne Irlandesko
O Phandlo Thagaripen la Bari Britaniyako tay le Nordutne Irlandesko (anglezikani chib: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) si yek forovipnasko phandipen andar shtar thema: England, Shkotlando tay Wales ando dvip Bari Britaniya vi Nordutno Irland ando dvip Irland. P.T. xarnes janglyovel sar o Phandlo Thagaripen (anglezikanes: United Kingdom vay U.K.). O them si xulayardo sar yek konstitucikano thagaripen tay sar yek yektutno them. O Phandlo Thagaripen si les vi teritorurya intyal le deryavurende sar o Jibraltaro, le Dvipa Falkland.
Pativ
Pativ si yek but vastno (imسكسportanto) elemento ando Romanipen (E Romani kultura). I pativ le avre romende tay le amare Romanipenaste keren le Roma te jivisaren khetanes tay te na xasaven pi Phuv.
E Romenge pure anden kado lav andar o Indikano Subbardodvip. Vi akana arakhel pes ande indo-ariyanikane chibya. O yekto manay le laveske sas i pativ le prandime den yek avreste.
Pe Hindikanes si:
Montreàlo
O Montreàlo si o bareder fòro e kanadaqe provinciaqo Kèbek. Arakhel-pes p-i Montreàlo Ìzola, kaj si anθ-o than kaj maladŭven e lenă vaj dorăve o Svùnto Lawrènco thaj i Ottawa. Paśal 40.000 manuśa kaj beśen anθ-o Montreàlo phende kë si len Rumunikane origine.
Tamilikani chhib
E Tamilikani chhib si ekh Dravidikani chhib vakyardi e Tamilendar andar Indiya, Shri Lanka, Malaisiyan thai Singapore. Ando 1996to bersh sas i 18to chhib pe Phuv. Labyarel o Tamilikano lekhipen.
Siklyaripnaske patrya
Shopni:Tamilikani chhib Shopni:Dravidikane chhiba
George Washington
O George Washington sas o jèkhto preśedinto ël themesqo ël State Unitime ël Amerikăqe. Vov mardăs pes maj anglunes mamuj la Bare Britanăθe anθ-o Revolucionalistikano Mariben.
Joe Pesci
miniatura|Jekh patreto pal-o Joe Pesci anθ-o berś 2009 Joseph Frank Pesci (/ˈpɛʃi/ PESH-ee, italianicka : [ˈpeʃʃi]; biăndilo p-o 9-to februàro 1943) si jekh amerikàqo aktòro thaj baśavno. Vov si prinʒardo te khelel nasul personàźură anθ-jekh varietèta filmosqe fălurĕnqi thaj pala pesqe kolaboràcie ël Robert De Niroça thaj Martin Scorsesoça anθ-ël fìlmură Raging Bull (1980), Goodfellas (1990), Casino (1995), thaj The Irishman (2019). Vov sas vi anθ-o Once Upon a Time in America (1984), Moonwalker (1988), JFK (1991), A Bronx Tale (1993), thaj The Good Shepherd (2006). Pesqe asabnasqe ròlură sas anθ-ël jèkhto duj kotora ël seriaqe Home Alone (1990–1992), My Cousin Vinny(1992), thaj i serìa ël Lethal Weapon-osqi (1989–1998).
Britanikane dvipa
thumb|250px|Le Britanikane Dvipa anderyaren i Bari Britaniya, o Irlanda tay aver tikne dvipa truyal lenge.
Le Britanikane dvipa si yek phuvipnasko tay ekolojiyako lav le dvipenge katar o nord-vestutno rig la Evropyako, anderyarindoi i Bari Britaniya (o bareder dvip), o dvip le Irlandesko, o Dvip Man tay aver mie tikneder dvipa truyal lenge. Le phuvipnaske Britanikane Dvipa nay barabar le Phandle Thagaripnasa kana kathe si vi i Republika Irlanda vay o bimesto teritoriyo, o Dvip Man.
Si buteder sar 6000 dvipa, kiderindoi o baripen 315,134 km2 katar o sudo (Scilly) ko nordo (Shetlanda) Tay katar le vesto (Blasket Dvipa) ko esto (Estikani Angliya).
Chiba le romenge
Pashal i Romani Chib Vay Romane Rakhepen so avel le phurendar le Romenge trebulas tay trebul te janen vi le Chibya le Gadjenge mashkar savyenge jivisaren. Si Romane jāte (neamurya) so bistarden i Romani Chib vay numa kotora latar. Akana von phenen Gadjikane Chibya vax avere neve Chibiya (vay dialekturya) so xamisaren Gadjikane gramatika tay Gadjikane lava le Romane Lavensa. Le Kale den duma mashkar lende le dialektesa navyardo kalo. O kalo si les spaniyolikani gramatika vi spaniyolikane lava tay but romane Lava. Kado si phendo akana andi Spaniya, Portugaliya, Sudutni Fransiya tay Sudutni Amerika. Le Rudari (boyash, lingurari) phenen yekh Chib so avel andar o rumunikano dialekto le 16-to shelbersheske thai le romane vi magyarikane lavensa. Aver Rakhepenya le romenge: Si roma so phenen akana numa Gadje Chibiya, sar si but Vaatrasha roma andar i Rumuniya (so den duma rumunikanes) vai but Xoraxane Roma andar i Bulgariya (so phenen turkikanes).
Patrinipen le themengo palal o butvaripen le manushengo
300px|thumb|[[Butvaripen le manushengo pe thema, 2018]]
Patrinipen le themengo/bimeste umalurengo palal o butvaripen le manushengo sar manusha/km². O patrinipen anderyarel vi le chache (de facto) meste staturya thai le bimeste umalurya prinjarde katar Phandle Naciye. Le gina anderyaren vi le andrutne panya thai si pe Yuliyo 2005, line katar United Nations World Populations Prospects Report (2004 palemdikhipen).
Katar: United Nations World Population Prospects (2004 palemdikhipen). Gina pe 2005.
Dikh vi
Shopni:Patrinipena
Facebook
O Facebook (Rromanes: “Mujesqi Pustik”) si jekh internetosqi rig anθar o stìlo ël soćialne medienqo kerdo ël Mark Zuckerberg osθar anθ-o berś 2004 te del śànca ël manuśenqe te len kontàkto ël paśutnença tha’ vi ël manuśença inkë biprinʒarde. Akana o Facebook si jekh maśkar ël maj bare rigĕnθar p-ël soćialne media.
Media
O alav “media” śaj mangel te phenel maj bute bută:
Dikh vi
o Aktivismo
Rromafuturismo
O Rromafuturìsmo vaj Rromanoavutnovaxtismo si jekh miśkiben anθ-ël śukare àrte thaj literatùro kaj si les p-i bàza o gïndo te del godăθe jekh dikhiben p-o avutno vaxt (vaj viitorosqi vrămă) kaj lel interès te dikhel sar kamas-avel o Rromano tràjo anθ-o avutno vaxt (vaj futùro).
Ćovaxaniben
O Ćovaxaniben, anθ-e ververe kontèkstură sar hiśtorăqe, devlikanesqe thaj mitićne vaj folklòrosqe si labăriben vaj hàzna varesave zora majbutsarnaturàlne vaj magikne. I ćoxani vaj ćovaxani si jekh ʒuvli kaj praktikisarel i vraźitoria vaj o ćovaxaniben. Anθ-ël adĕsutne kontèkstură, vi ël murśa śaj aven vortes “ćovaxane”.
Rromafuturismo
I Mihaela Drägan publiksardăs jekh lil kaj bućhŏl “Roma Futurism Manifesto” anθ-o novembrăqo ćhon anθ-ël berśesqo 2019. Kothe voj mothovel kë o Rromafuturìsmo “si jekh artistikano miśkiben kaj kerel maśkaràkcia (vaj interàkcia) maśkar i Rromani kultura thaj i teknologìa thaj o ćovaxaniben vaj i vräźitòria”
Ćovaxaniben
Dikh vi
Rromafuturismo
Media
Dikh vi
o TikTok
Ćovaxaniben
Dikh vi
TikTok
Media
Dikh vi
i Ïnternèta
o Televizòno
i Literatùra
i Mùzika
Gelem, Gelem
Jelem, Jelem si yek gili kerdino le Yarko Yovanovichestar. Sas prinjardo sar o himno le Romengo ando 1971to bersh kay o Yekto Mashkarthemutno Romano Kongreso.
Jelem, Jelem lungone dromensa
Maladilem baxtale Romensa
A Romale katar tumen aven
Sas vi man bari familiya
Mudardas la e Kali Legiya
Sa mudarde vi Romen vi Romniyan
Maskar lende vi zine chavoren
A Romale, A chavale
buter Devla le parne vudara
Te say dikhav kay si me manusha
Pale ka gav lungone dromensa
Ta ka phirav bachtale Romensa
Opre Roma isi baxt akana
Ayde mansa sa lumiyake Roma
Kamava len sar e kale drakha
A Romalen, A chavalen
Avrune phandimata
Shopni:Romano sanskrtipen
Mark Zuckerberg
O Mark Elliot Zuckerberg (biăndilo p-o 14-to màjo 1984) si jekh amerikaqo internetosqo afaćerìsto. Si maj prinʒardo sosqe kerdăs o Facebook.
Indekso le manushutne baryaripnasko
2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg, ginindoy o choripen, lekhavipenesko janglipen, jivipenasko shaypen tay aver zorale butya themendar. O kamipen si te ginel o jivipenasko mishtipen. But manusha labyaren les te te janen kana yek them si andar i yekto, duyto vay trito lumya.
O indekso kerdilo 1990 bersheste, tar o pakistano Mahbub ul Haq tay sas labyardo tar o Baryaripenasko Programo le Phandle Nasiyengo (katar 1993) ando bershutno Reporto le Manushtne Baryaripenasko.
Kana kerel pes o indekso, le may zorale butya so si ginyarde si:
Avrutne phandimata
Shopni:Themenge thay umalenge patrinimata
Biblioteka
Anθ-akaja than śaj drabares thaj śaj Sitjares tut godji, te aves godjaver anθ-ël ʒanglimata. Sar te xramosares, sar drabares ël grafemurja.
Krimeya
Krimeya (क्रिमेया) vay i Avtonomikani Republika Krimeya (Ukraini chhib: Крим, Автономна Республіка Крим - Avtonomna Respublika Krym, rusikani chhib:Крым, Автономная Республика Крым - Avtonomnaya Respublika Krym, Krimeyaki tatarikani chhib: Qırım, Qırım Muhtar Cumhuriyeti) si yek avtonomikani republika la Ukrainiyaki pe nordutni rig la Kale Deryavaki ando pashdvip le kadale anavesa.
Lako baripen si 26,200 km² tay o gin le manushengo so jiven kothe si 1,994,300 (2005). O sherutno foro si Simferopol.
Si o kher le krimeyake tatarurenge so si akana deshutrin persento. But Xoraxane Roma beshena ko Krimeya
Rigyaripen
Krimeya si rigyardi ande 25 riga: 14 rayonurya thai 11 forutne munichipalitaturya (prnjarde sar "umalurya xulayarde le forutne konsiliyendar").
Subdivisions of Crimea
Manusha
Ando ginipen le manushengo (2001to bersheste) sas e sela: Aver selore si Polonurya, Azerurya, Koreanurya, Elenurya, Jermanurya, Xoraxane Roma.
Avrutne phandimata
Shopni:Ukraina Shopni:Rusiya
Garavdi chib
Iekh Garavdi ćhib vai iekh garadi chib, vunivar vi phandadi vaj biphutardi vai sekrètno ćhib śaj mangel te phenel:
Dikh vi
Garavde Rroma vai Garade Roma
Standardizuimi Romani chib
Turkiya
Ketnepen Turkiya vay Tirkiya si yek Them ando Anatoliyako pashdvip (Sudovestuni Asiya) tay ande Balkanurya (Sudestuni Eropa).
Puranipen
Yekto Prezidento sas O Mustafa Kemal Atatürk. Republika Turkiya Sas O Osmano Thagaripen. Ando 29.Deshtonay.1923 sar les O Nevo Them E Republika Turkiya
Kheliben
Jekh importantno kheliben, andar dikhibnasqpunkto Rromano si o Flamènko, vaj flamenco, kaj si jekh śukar făl te khelel anθar Śpania. Ël Rromane manuśa kaj beśle and-i Śpania sas akharde Kale. Pala gova śaj phenas kë o Flamènko si jekh Rromano kheliben. Butvar ame arakhas but jekhfalne khelibnasqe tradicŭră anθ-o Xindusthan.
Turkiya
Manushanipen
But Xoraxane Roma ko beshena Edirne e Istanbul.
Patrinipen le themengo thai le durutne umalengo palal lengo baripen
Kadava si yek patrinipen le themengo tay le durutne umalengo palal o phuvyako baripen. Numa le meste thema si ginavde palal lengo baripen. Sa o baripen si anderyardo (vi e panya, lena so si kay lengo phuv). Xulyaripnaske mangimata le varesave themenge pe kotora la Antarktikanay anderyarinde.
Xalyaripen: sa o baripen la Phuvyako si 510,065,284 km² — 70.8% (361,126,221 km²) si uchhardo katar pani thai 29.2% (148,939,063 km²) si phuv.
thumb|Le thema palal o baripen
Note: Territories listed and ranked as part of a sovereign state may be sparingly listed; they are set off in parentheses and italics.
Dikh vi
Shopni:Phuvipen Shopni:Patrinipena
Holokausto
O holokausto si o samudaripen le romengo, yehudurengo Tay le avere manushengo katar i Natsi Jermaniya tay lake zhutitore.
Marksismo
O marksìsmo, sar termèno but manglindoj te phenel, śaj znaćil vaj semnifikisarel teoretìćne gïndură vaj politikàlne àkcie but bijekhfălne: cïra gïndibnasqe korpură si maj buxle thaj kontradiktàlne sar kodole kaj si akharde “marksismo”. Kadava situàcia avel pe jekh rig, anθar o fàpto kë o dad ël marksismosqo, o nămcicko filozòfo Karl Marks kaj sas jekh raklo jekhe familăqo kaj sas Źudovovură kaj avile bolde sar Xristianură (vaj “Dasikane” manuśa), sas les baro interèzo anθ-maj but aspèktură ël manuśibnasqe.
Dikh vi
Filozofìa
Lole Thema
Śudro Mariben
Kamala Harris
I Kamala Devi Harris, biăndili p-o 20-to oktòmbri 1964 si jekh amerikaqi politićànka thaj advokàtka kaj si i 49-to thaj akanutni viće-preśedintàjka ël Unitime Statenqi. Voj si i jèkhto ʒuvli te avela viće-preśedintàjka thaj i maj politikalnones zurali thaj uće pozicăqi ʒuvlikano ofićiàlno anθ-i hiśtoria ël themesqo USA. Si vi i jèkhto Afro-Amerikaqi thaj i jèkhto Àsiake-Amerikaqi te avel viće-preśedintàjka. Jekh militàntka anθar ël Demokràto Pàrtăθe, voj sas maj anglunes i Advokàtka Generàlno (AG) ël Kalifornăqi ël berśesθar 2011 ʒi k-ël berśesθe 2017 thaj sas vi jekh amerikaqi senatòrka reprezentindoj i Kalifòrnia kaθar 2017 ʒi ka 2021.
I Kamala Devi Harris biăndili anθ-o foro Oakland, anθ-i Kalifòrnia. Laqi dej, i Shyamala Gopalan, sas jekh Tamil Xindusthanesqi biologìsto. Voj avili anθ-ël Unitime State anθ-o 1958, sar jekh 19 berśenqi universitetăqi studèntka anθ-ël nutrìcia thaj endikronologìa k-i Universitèta ël Kalifornăqi, Berkeley, thaj lăs pesqo PhD-o anθ-o 1964.
Dikh vi
Desi
Bari Britaniya
thumb|250px|Bari Britaniya si mashkar le Irlandeste thai le Barodvipkane Evropyate
I Bari Britaniya si yek dvip ko nord-ovestutno rig la Evropyako tay ko esto le Irlandesko, avindoy o bareder kotor le Phandle Thagaripnasko la Bari Britaniyako tay le Nordutne Irlandesko. Vi Bari Britaniya si jangli sar yek forovipnasko lav, kiderindoy England, Scotland tayValsh, so keren sa o dvip (khetanes vi le tikne dvipenca katar o pashavipen). Bari Britaniya si but labyardi, doshatar, sar yek sinonimo le themesko so si janglo chaches sar o Phandlo Thagaripen la Bare Britaniyako tay le Nordutne Irlandesko (po xarnes, o Phandlo Thagaripen).
Lako baripen si 218 595 km2, kerindoy la o bareder dvip andar le Britanikane dvipa. Si o bareder dvip andi Evropa tay o oxtoto ando sundal/lumya.
TikTok
O TikTok, thaj lesqi phralărde Xitajkane kumpanìa Douyin (Xitajkes: 抖音; pinyin: Dǒuyīn), si jekh servìso kaj aśtisarel ël manuśenqe te keren thaj arakhen tikne videòură kaj si therdo ël Xitajkane kumpanăθar o ByteDance. P-i aplikàcia si but videòură bićhalde kaθar ël manuśa kaj śaj ʒan trin segòndurĕnθar ʒi k-e deś minuturĕnθe.
Anθ-i Rromani kultùra
But Rromane manuśa thaj vi gaʒe labăren o TikTok te keren thaj te dikhen videòură. Si maj but droma karing ël atvetosθe ël pućhibnasqo: So trebal te ćhivav p-o TikTok? But Rroma labăren o TikTok te den duma anθar ël bàjură ël Rromane komuniteturĕnqe vaj te sikaven ël manuśenqe anθar i Rromani hiśtòria thaj ćhib.
Maśkar ël kreatìvne thaj balamnikane manuśenθe kaj si p-o TikTok thaj vakăren vaj sikaven anθ-ël Rromane pućhimata ame śaj liparas kodolen pala lenqe TikTokosqe anava:
Dikh vi
o Facebook
Media
Literatura
Muzika
Marcel Kourthiade
O Marcel Kourthiade (vaj Kortiade) (bijandilo p-o 2-to agüsto 1953 k-o gav Montceau-les-Mines thaj mulo p-o 4-to màrto 2021 k-o diz Tirana anθ-i Albania) sas jekh francuzikano lingvisto, rodutno thaj phiramno ël Rromane ćhibăça thaj kulturăça. miniatura|O Korthiade del duma ka-jekh sinìa
Pesqi familia sas kaθar i Grećia thaj sas la Rromano rat. Vov jubisardjas but i Rromani kultura thaj le djene phende but laćhe bută anθa lesθe pala pesqo bibaxtalo muliben anθ-öl berśa ël KOVIDesqe.
Vov publikisardjas but lavpustika vaj lila thaj kniśkură, sar kamas aven kodolen:
Dikh vi
Stanadardizuime
O nasvaliben kaj bućhol KOVID
Albania
Grekiya
Rromani ćhib
Elvis Presley
O Elvis Aaron Presley (biandilo p-o 8-to januàro 1935, Tupelo, Mississippi - mulo p-o 16 agòsto 1977, Memphis, Tennessee) sas jekh gilavno thaj aktòro rromano-amerikaqo manuś, butvar prinʒardo sar o Thagar ël Rak-thaj-Ròlesqo, vaj ferdi, O Thagar, sa kadea kë primisardăs trin awardură Grammy vaś lesqi Gospelosqi muzika. miniatura|O Elvis anθ-o berś 1970
Karl Marks
miniatura|O patreto pal-o Karl Marks O Karl Marks sas o dad le marksismosqo. Lesqe gïndură sas but laćhes dikhle kaθar ël revolucionistură thaj komunistură sar o Lenin, o Mao Tse-tung vaj Zedong, o Che Guevara thaj avere.
Patrinipen le telefonoske kodurengo le themenge
right|thumb|Ekh purano telefono Kadava si ekh patrinipen le telefonoske kodurya le themenge prinjardo katar ITU-T, E.164.
Umal 1 – North American Numbering Plan Area
Umalurya andar NANPA (North American Numbering Plan Area) have been assigned area codes as if they were all areas within one country. The codes below in format +1-XXX represent that area code within the +1 NANPA--Not a separate country code. For example, the country code for Guam is +1 followed by the area code 671--not +671.
Umal 3 – Europa
Originally larger countries (e.g France) were assigned two digit codes (to compensate for their usually longer domestic numbers) and small countries (e.g. Iceland) were assigned three digit codes however since the 1980's all new assignments have been three digit regardless of countries size
puranipen
CCITT, the predecessor of the ITU Telecommunication Standardization Sector (ITU-T), developed the first formal list of telephone country codes. This list was included in the 1964 CCITT Blue Book, among other international telecommunication recommendations, which would eventually become ITU-T recommendation E.164.
An earlier system of country codes for European use was mentioned in the 1960 CCITT Red Book. Some of these country codes were retained in the CCITT country code assignments and remain in effect (e.g. France +33, United Kingdom +44).
Avrutne phandimata
Shopni:Themenge thay umalenge patrinimata
Desi
Desi (देसी) (vay deshi ढेशी) si yek nav e manushenge so jiven ando Indikano Subbarodvip (e thema: Indiya, Shri Lanka, Pakistan, Nepal, Bhutan, Bangladesh) vay aven kothar. Si yek moderno nav tay avel tar o sanskritikano lav देशः (deshah) so si "them", "day phuv" andi romani. Desi navyaren pen vi sa le butya so aven andar o Subbarodvip sar xaben, xuryavipen, gilya, filmurya tay kana labyardo, arakhel i pativ, o baripen le kadale butyende.
O nav labyardilo yekto andi Nordutni Amerika tay Bari Britaniya. But manusha andar o Subbarodvio gelen ande kodola thema te keren buti te aven lenge love. Von sas duryarde lenge themendar tay kamlen len but. Dikhlen vi so miyazutne si von (makar yek si indikano, aver pakistanikano, kolaver bangladeshikano tay sa kadya) mashkar le gorende (gora - "parno manush" vi nav andar i sanskritikani). Atunchi shirden te navyaren yek avreste desi vay deshi (manush andar i "day phuv") vi sa le butya andar o Subbarovip avile desi vay deshi. Kon vay so chi avel kothar si विदेशी videshi (romani: " bideshi").
O nav sigo avilo palpale ando Subkontinento tay avilo but mishto te na may kerel dosha kana varekon del duma pe sa e manusha vay sa i phuv kothar. Le videshi acharyaren te navyaren indikano sa so avel kothar. Ama i Indiya si numa yek kotor, le manusha le avre themenge na kamen te navyarel len indikane. Atunchi te del savorenge pativ tay te na kerel problemurya, mishto sas i phuv te navyarel la o (Indikano) Subbarodvip vay Sudutni Asiya vi e manushen desi.
Le desi andar o Oksidento kerden yek desi kultura. Butshunde si le desi so lekhaven sar Salman Rushdi, Anita Desay, RK Narayan, Monika Ali tay aver. Bashavne sar Punjabi MC, Apache Indian, Junun si kamlyarne vi ando Oksidento vi andi Sudutni Asiya. I desi xaben si akana yek andar may mangle xamata.
Po shirdipenaste, e aver manusha (le videshi) chi janglen mishto so si kado lav, anda kodya so nichi le desi chi phenen but pe lendar kodolende. Akana avel may janglo, kana si but restoranturya desi ando Oksidento vi MTV kerel MTV Desi ande Phandavde Thema (USA).
Gypsylorismo
O Gypsylorismo (rromanes: Rromanoʒanglibenismo) si jekh făl te keres Orientalismo palal o Ken Lee kaj phendias an-o berś 2000, “Kana o Orientalismo si i konstrùktcia ël ćiudàtne Averesqo avral ël Evropiaθar, o Rromanoʒanglibenismo mangel te phenel i konstrùktcia ël 'strenźere' vaj 'ciganosqe' Avresqo anθral i Evropa — ël Rromane si ël Orientalikane manuśa anθral’” (Lee, 2000: 132, palal o Selling, 2018).
Buenos Aires
210px|right Buenos Aires (Spaniyolikanes: Buenos Aires) si o sherutno foro vi o bareder foro ande Arxentina.
Shopni:Arxentina
Gypsylorismo
Dikh vi
Antropologia
Etnologia
Orientalismo
Rasismo
Romafuturismo
Marksismo
Yashi
I Yashi (Remenikanes: Iași, Makyarekanes: Jászvásár, Yidish: יאשי) si yek Foro tar i Remeniya, o administratikano Foro le Judetsesko Yashi.
Manusha
Ko palutno manushengo ginipen (2002) sas:
Ama o gin le romengo si buteder, numa chi sa le Romane manusha phenden lengo chatcho sel. Pashal e Yashi, ko sudo, si o Romano Gav Zanya kay beshen Romane manusha kaldarash tay churari.
Puranipen
Anglunes, o Foro si janglo katar yek dokumento (1408) le Moldoviyako voyevodesko, o Aleksandru sel Bun (Remenikanes: Aleksandru cel Bun). 1564 bersheste, o Rayesko Chavo Aleksandru Lăpushneanu (Remenikanes: Alexandru Lăpușneanu) ingerel o Sherutno Foro la Moldoviyako katar Suchava kay Yashi.
Biboldengo puranipen kay Yashi
E Biboldurya (Jidovurya) jiven ando Yashi katar o 16to shelbersh.
O pogromo (mudaripen) katar Yashi
Kai 29 Shovtonay - 6 Eftatonay 1941, opretele 14 000 manusha (dopash andar sa le Biboldengo le Yasheske) sas mudarde katar o Yashesko Shagede, Remenikane tay Jermanikane Rekshoriya vi but andar le themutne Yasheske (numa shov Bibiboldenge hutisarden yek shel Biboldurya te na meren).
Shopni:Rumuniyake forurya
1971
Deaths
Shopni:20th century
Montehermoso
Shopni:Spaniya
Valparaíso
right|172px Valparaiso (Spaniyolikanes: Valparaíso) si ek foro ande Chile. Kathe jivisaren 270.242 manusha (2002).
Dikh vi
Shopni:Chile
Madrid
210px|right Madrid (spanyolikanes: Madrid) si o sherutno foro vi ande Spaniya.
Azis
O Azis si yek Romano gilavno andar e Bulgariya. Lesko Chatcho anav si Vasil Boyanov. Ando 2005to bersh, vov zumavdo te avel alosardo ando Bulgariyako Vakerlin (Parlamento), sar membro ando Evroroma partido, ama si areslyas.
Albumurya
Shopni:Romane gilavne Shopni:Bulgariya
Tony Gatlif
thumb|150px|right|Tony Gatlif (2016) Tony Gatlif (chacho nav Michel Dahmani; arakhatyol 10to 9 shovtonay, 1948to bersh, ando Lamurasiya, Lamurasiya) yek fransekano rom keritori filmosko si ka kerel filme romanes.
Shopni:Franchiya
Lisbon
210px|right Lisbon (portugezikanes: Lisboa) si o sherutno foro vi ande Portugaliya.
Brasília
Brasília (portugezikanes: Brasília) si o sherutno foro vi ande Brazil.
Shopni:Brazil
Che Guevara
miniatura|O maj prinʒardo patreto pal-o Che Guevara kaj si butivar labǎrdo anθ-ël gada O Ernesto "Che" Guevara ( śpaniolicka: [ˈtʃe ɣeˈβaɾa]; biandilo p- 14 jùnio 1928 thaj mulo p-o 9-to oktòmbro 1967) sas jekh Argentino marksistikano revolucionisto. Baro figùro anθ-i Kubànikani Revolucia, lesqo stilosqo muj avilo jekh simbòlo butprinʒardo sar kontrakulturalno thaj rebelosqo/buntaśikano thaj jekh sundalesqo sèmno anθ-i popularno kultura.
Sar jekh terno medikàlno siklǒvno, o Che Guevara kerdǎs drom trujal i Sùdosqi Amèrika thaj sas radikalizime kaθar o ćhoriben, i bokh thaj o nasvaliben kaj vov dikhlǎs. Vov manglǎs so maj but te aźutisarel te kerel jekh revolùcia mamuj so vov dikhlǎs sar i kapitalistikani explojtàcia ël Latinosqe Amerikǎθar kerdi kaθar o Unitisarde Starurǎ, so kerdǎs les te implikisarel pes anθ-ël soćialne reformurǎ anθ-i Guatemala telal o Preśedinto Jakobo Arbenz, kasqo perajmos vaj periben kaθar o Ćentralno Godǐbnasqo Agènco (vaj englezikanes CIA) vaś i Unitisardime Frùkturǎ Kumpanìa kerdǎs o Che Guevara te phandel lesqi politikàlno ideologìa. Maj palal anθ-o Meksikosqo Foro, o Che maladǔvlǎs o Raùl thaj o Fidel Kastro, khethanǎrdǎs o 26-to Jùlio Miśkiben, thaj gelo k-i Kùba p-o bero Granma, thaj sas len o gïndo te del tele o diktatòro Fulgencio Batista kaj sas inkerdo kaθar ël Staturǎ Unitisardime. O Che avilo but prinʒardo maśkar ël kätanenθe, thaj sas alosardo sar dùjto-maj-baro lìdero anθ-o miśkiben, thaj vov kheldǎs jekh but vaźno ròlo anθ-e duj berśenqe guerrillaqi kampània kaj dǎs tele o Batista regìmo.
Palal i Kubanikani Revolucia, o Guevara kheldǎs klidinaqe rolurǎ anθ-o nevo guberno.
Literatura
miniatura|Le pustika si jekh but prinʒardi mètoda te ginaven thaj te dezvoltisaren pumare ćhibǎ. I literatùra si jekh butĭ kaj si la p-i bàza o xramosariben vaj lekhaviben. I manuśni kaj kerel literatùra bućhol-la xramosarni tha’ o manuś si o xramosarno vaj skriitòri.
Anθ-i Rromane xramosaribnasqi kùltùra, sas maj but manuśa kaj kerdĭne literatùra. Maśkar lenθe ame arakhas ël Ronald Lee, i Papùsza, o Vania de Gila-Kochanowski, o Jànko ël Hancockosqo (vaj Janko e Reʒosqo), o Tony Gatliff, o Hristov H thaj kadea but maj dur.
Si maj but varietètură kana avel vorba ël literatùrăθar. Jekh literaturòsqo făl si o Rromafuturìsmo, aver si, sar egzèmplo, öl misterìzură vaj paramića anθ-ël savenθe o drabarno trebal te zumavel te rodel kas kaj si o dośalo. Averfăl te kerel literatùra si te zumaves te keres dikhimata p-o sundal kaj sikaven but paśales k-i lŭmeaθe thaj laqi realitèta, kaj keren te dikhas ame amaro realitèto anθ-i literatùra. Kodole literaturaqe bută bućhon realìsmo.
I fantazăqi literatùra del vorba maj but anθar ël bută sar kamas-aven ël ćhovaxane, öl dràkură vaj dragònură, ël ciknemanuśa kaj ʒiven anθ-ël plaĭna, th.k.m.d. Jekh egzèmplo kaθar i fantazìa literuraqi si i serìa pal-i J.K. Rowling, o Harry Potter.
Vali Vizheliye
O Vali Vizheliye (Rumunikanes: Vali Vijelie) si ekh Xoraxane Roma gilavno andar e Rumuniya. Lesko Gajikano anav si Valentin Rusu. Vizheliye amboldel pes pe Rumunikanes sar baro balval.
Avrutne phandimata
Shopni:Rumuniyake Roma Shopni:Romane gilavne
Portugaliya
right|225px E Portekaliya (portekezikanes: Portugal) si yek them andi Sudutni Evropa.
Rromano alavari
Jekh Rromano alavari (prinʒardo vi sar jekh dicionàrio vaj lavpustik) si jekh pustik kaj sikavel kasqe kaj drabarel ël alava (lafora) vaj vorbe kaj si and-i Rromani chib. But manuśa xramosardine alavară kaj keren dikhimata p-i Rromani kultura labărindoj i Rromani ćhib te den anθre o sundalesqo vaj lumăqo dikhiben ël Rromenqo. miniatura|Panʒ alavară ël Rromane ćhibǎqe kaj ambolden i Rromani ćhib karing i Englezicka, Francuzicka thaj Śpanǒlicka.
Ël Rromane alavară śaj aven cïra kontroversàlno butĭ anθ-i Rromani kultùra anθar o fàpto kë vuni manuśa—Gaʒe ama vi Rroma azbanile kaθar o anθrăriben ël rasismosqo—kamen te aćhel i Rromani ćhib jekh “garavdi ćhib”. Ama o fàpto ke but Rromane lavpustika deźa sas publikisarde sikavel ke i Rromani ćhib na-i jekh biputardi ćhib, so maj but maśkar ël manuśa kaj gïndisaren kadea isindoj bibutʒangle bi-edukàciaça thaj gaʒe kaj xoxaven p-o Interneto ke von si manuśa anθar o Rromano nămo, jekh fenomèno akhardo “Fauxmanismo”, śaj vi sosqe gïndisaren ke i Rromani kultùra si jekh ʒivibnasqo stìlo p-o than te avel jekh nămo, thaj pala kodo keren dezinformàcia thaj phenen dilimata thaj xoxavimata sar egzemplo ke i Rromani ćhib śoxa sas xramosardi thaj ći trebal te avel xramosardi vaj ke sa o Rromano komuniteto lăs i dećizia khethanes te garavel i Rromani ćhib thaj te vakărel la nùmaj anθ-i familia palal o Samudariben, kaj na-s ćhaćho.
Maśkar öl manuśa kaj xramosardine Rromane alavarură, śaj liparas kodolen kaj aven anθar i ordini alfabetosqi:
Paradajka
thumb|Paradajka
Fazliya
O Fazliya si ekh Xoraxane Roma gilavno andar e Bosniya thai Hercegovina.
Shopni:Romane gilavne
Romika Puchanu
E Romika Puchanu (Rumunikanes: Romica Puceanu) (1928 - 1996) sas yek Romani gilavni andar e Rumuniya.
Shopni:Rumuniyake Roma Shopni:Romane gilavne
Austriya
Avstriya, ofisyalno e Ketnepen Estrexa (pe jermanikanes Republik Österreich, pe anglezikanes Republic of Austria, pe Makyarekanes  Osztrák Köztársaság) si yek mashkarutni-evropesko them andi Dunav. O sherutno, tay o bareder foro si Vinya. Si yek membro le Evropikane Yekipnasko tay la OTNAko.
Anav
Avstriya (ofisyalno: Republika Avstriya), pi jermanikani chib Österreich (ofisyalno: Republik Österreich).
Roma andar i Austriya
Le maybut roma zhuven Burgenlandeste, ande forura Erbate (Oberwart), Uyvarate (Güssing) thay ande gava ande burgenlandeski regiya.
My Thuy
si ekh gav kay Quang Binh (Vietnam).
Shopni:Vietnam
Talcahuano
right|215px Talcahuano si ek foro ande Chile. Kathe jivisaren 171.383 manusha (2002). Manushego butvaripen: 1.856,8/km².
Avrutne phandimata
Shopni:Chile
Rumunikano lekhipen
O Rumunikano lekhipen si ekh variyanta le Latinikane lekhipnaske, le 28 grafementsa, labyardo te lekhavel (ramol) pes e Rumunikani chhib:
A, a (a); Ă, ă (ă); Â, â (â din a); B, b (be), C, c (ce); D, d (de), E, e (e); F, f (fe / ef); G, g (ghe / ge); H, h (ha / haș); I, i (i); Î, î (î din i); J, j (je), K, k (ka andar kilogramo), L, l (le / el); M, m (me / em); N, n (ne / en); O, o (o); P, p (pe); R, r, (re / er); S, s (se / es); Ș, ș (Șe); T, t (te); Ț, ț (țe); U, u (u); V, v (ve); X, x (ics); Z, z (ze / zet).
Le grafema Q, W thay Y prinjardyoven pe 1982to bersheste. Von aven labyarde numa ande birumunikane lava, sar quasar, watt, and yacht. Kana si semnurya ande birumunikane lava, si acarutno te labyaren pen (München, Angoulême th.a.).
Shopni:Rumunikani chib
Muzika
I muzika vaj baśaviben (vaj baśavipe) si generalnones phendi te avel i arta te ćhivel ël baśa te kerel varesavi kombinàcia ël formosqi, ël harmoniàqi, ël melodiàqi, ël ritmosqi vaj avere butăqi kaj ekspresil vareso. Ël definìcie ël muziaqe śaj aven ververe palal i kultùra, ama i muzika si jekh aspèkto sa ël manuśikane societèturĕnqo, si jekh kulturàlno universàlno butĭ. Ël siklăvne phenen khethanes kë i muzika si deficinisardi kaθar varesave specifikne elementură, naj jekh baro jekhfălno făliben kaj phenel so si ćhaćhes i muzika. O keriben ël muzikaqo si butvar xulavdo maśkar ël muzikaqe kompoziciàθe, ël muzikaqe improvizăθe thaj ël muzikaqe baśavibnasθe, ama i tèma buxlărel pes anθ-e siklăribnasqe disiplinură, o kritikisariben, i filosofìa thaj o godăqo ʒangliben. I muzika śaj avel baśavdi vaj kerdi labărindoj jekh bari varietèta instrumenturĕnça, kaj znaći vi o manuśesqo vak vaj glàso.
Anθ-i Rromani Kultùra
I mùzika si jekh vàźno aspèkto ël Rromane kulturàqo.
Avdives i Rromani mùzika si la but varietètură.
Jekh Rromane muzikaqo stìlo si o Punk Rromano vaj Punk Ciganosqo vaj Gipcikano Punk, kaj si jekh muzikaqo stilo kaj xamisarel vaj kerel kombinàcia maśkar i tradicionàlno Rromani muzika thaj o punk rock. O jèkhto manuś te labărel kado termèno sas o Eugene Hütz kaj phendăs kë kadă sas pesqi bànda o Gogol Bordello.
Vi aver stìlo ël Rromane muzikàqo si o Rromafuturìsmo. Ama o Rromafuturìsmo si ći nùmaj jekh muziqàqo stìlo; vi jekh literaturăqo stìlo si.
Avdives si śajutno vi te aśunel muzika thaj gila vi p-i aplikàcia TikTok, kaj si therdi kaθar o Xitajko Guberno.
Dikh vi
Gilăviben
Media
Elveciya
Elvesiya, oficialno e Elvesiyanikani Konfederasiya (pe jermanikanes Schweizerische Eidgenossenschaft, pe franchezikanes Confédération suisse, pe italiyanikanes Confederazione Svizzera, pe reto-romanikanes Confederaziun Svizra) si yek them andi Mashkarutni Evropa.
Muzika
Dikh vi
Gilavne:
Muzikaqe grupi
Muzikaqe fălură
Zvonko Demirovic
O Zvonko Demirovich si yek Xoraxane Roma Gilavno andar e Serbiya, Leskovach. Bashalda aranzmani e grupesa YV Yuzni Vetar. O Yuzni Vetar sar popularno kana o Zvonko Demirovich sa liyensa ani grupe. Lesko Chavo o Denis Demirovich isto pevach O Zvonko Demirovich uvyek Gilaval sar Mustafa Shabanovich kôji silo isto andar leskovach Serbiya Shopni:Romane gilavne
Romlex
O Romlex (phendo "Rom-Leks" kaj mangel te phenel o Rromano Leksikòno) si jekh internetosqi rig kaj si buteder Rromane alavarǎ. I kherutni rig kaj phenel ël drabarnosqe "miśto avilǎn" phenel vi: Miśto avilǎn k-o ROMLEX
O ROMLEX kerel dokumentàcia pal-o Rromano leksikòno. Del ël ǔtilizatorenqe i oportunitèta te dikhel ël materialurǎ anθ-ververe endajalekturǎ ël Rromane ćhibǎqe, thaj te lel amboldimata karing ververe ćhibǎ.
O ROMLEX na-i jekh Rromano alavari anθ-o sakodǐvesqo xatǎriben. O ROMLEX si jekh leksikàlno ginavnǎqibàza. Si les anθral ʒanglimata kaj si dosta te xatǎrel o ververiben anθ-o leksikòno sa ël Rromane endajalekturěnqo, thaj si paśal te sikavel sa o basićno leksikòno ël Rromane ćhibǎqo. Anθ-o akanutno vaxt, ël ʒanglimata si p-o Internèto kaj azban so maj but Rromane endajalekturǎ. Kodole si khethanes ël amboldimatença karing i Englezikani ćhib thaj, pal-o Rromano endajalekto, karing vi avere Evropaqe ćhibǎ. Te del jekh ëlektronikani sursa kaj si la so maj śukar kalitèta, kaj śaj avel mindig thodino p-o dǐves, o ROMLEXosqi ginavnǎqibàza śaj servil-pe sar jekh bàza vaś avutnovaxtesqo buxlǎriben ël Rromane literaturikane resursurěnqo thaj vi e Rromane ćhibǎqo.
Projektosqi Historia
Septèmbra 2000 - Kana si o eftato Maśkarthemutno Konferènco p-i Rromani Lingvistika anθ-i Sofia, o Yaron Matras vakărel anθar o śajipen te kerel jekh ëlektronikano Rromano alavari e Bakkeroça o Peter thaj e Halwachsoça o Dieter W. Manuśa kaj kerenas butĭ k-i Putardi Societèta Instituto, PSI / Budapèsta (englezikanes: Open Society Institute, OSI), kaj participisardine vi lenθe anθ-o kidipen thaj von line sama ke sas laćhi idèja thaj phendine ke o PSI kamel te aźutil o projekto te kerel jekh ëlektronikano alavari e Rromane ćhibăqo.
Màjo 2001 — O buxlăripen e ROMLEKSosqo si kerdo śajutno kana si e lovença vaś o Universitèto anθ-o Machester kaθar o PSI. Atunća deśuśov Rromane siklŏvne kaθar deśujekh ververe thema aktivnones keren butĭ vaś o projekto anθ-o Machester thaj anθ-o Graz. Anθ-o akava anglutno kotor e butăqo, e alavarură, glossarură, alavenqe listură, th.k.m.d. si thovdine anθ-o ROMLEKSO thaj i internetosqi rig ʒal p-i lumăqi buxli drakhin.
Spaniya
E Spaniya vay O Thagaripen Spaniyako (Ispanyolikanes: España, Reino de España) si yek them andi Sudutni Evropa.
Anav
O nav e Śpanăθar avilo kaθar e Romanθar kaj bućhonas kadale phuvă “Hispania”.
O Romano Thagariben sas jekh ämperàcia kaj ʒivelas anθ-o phurikano vaxt e històriaθar, pesqo śero sas anθ-e akanutni Italìa.
Ronald Reagan
Ronald Wilson Reagan (1911-2004) hin 40. prezidento ando Phandle Staturya la Amerikiyake (1981-1989).
Shopni:PhSA
Los Ángeles, Chile
Los Angeles si yek Foro ande Shile. Kathe jivisaren 166.556 manusha (2002). Manushego butvaripen: 95,28/km².
Dikh vi
Shopni:Chile
Lolita Flores
thumb|250px|right|Lolita Flores E Lolita Flores (6 panjtonay 1958 kay Madrid - ) sas yek Romni phirno tay gilavno andar i Spaniya.
Avrune phandimata
Shopni:Romane gilavne Shopni:Romane phirne Shopni:Spaniyake Roma Shopni:Madrid