cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra dal Vietnam
thumb|230px|Diever dad Agent Orange en il Delta dal Mekong thumb|230px|In Vietcong supponì vegn manà davent (1965) thumb|230px|Demonstraziun cunter la guerra (Arlington, Virginia, 1967) La Guerra dal Vietnam (englais Vietnam War, vietnamais Chiến tranh Việt Nam; pli darar er Chiến tranh Mỹ ‹Guerra americana›) è vegnida manada tranter il 1955 ed il 1975 en ed enturn il Vietnam. Damai che la guerra è suandada la Guerra d'Indochina (1946–1954) ed ha er cumpiglià l’entira Indochina, vegn ella er numnada Segunda Guerra d’Indochina. Pervi da las superpussanzas ch’èn stadas cumpigliadas a moda directa u indirecta, vala la Guerra dal Vietnam sco guerra da substituziun dal temp da la Guerra fraida.
Germania
Flora
Areguard il clima appartegna il spazi natiral da la Germania a la zona temprada ed areguard la vegetaziun a la zona dals guauds che bittan giu la feglia. Sia flora oriunda è perquai surtut caracterisada da guauds da feglia ed en la muntogna da guauds da coniferas.
Guerra dal Vietnam
Guerra civila
Diem e ses clan da famiglia cun lur politica da l’intern dictatorica valevan per la gronda maioritad dals Vietnamais dal Sid sco marionettas senza scrupels e corruptas, dirigidas dal vest. Quai ha augmentà las schanzas da Ho da gudagnar las elecziuns en l’entir Vietnam. Perquai ha Diem ditg giu quellas il 1956, rumpend uschia la Cunvegna da Genevra dal 1954. Il president Eisenhower al ha sustegnì en quest pass. Las forzas armadas dal Vietnam dal Sid eran sa preparadas fin qua sin abatter in’attatga convenziunala nà dal Vietnam dal Nord, ma betg sin il cumbat cunter insurrecziuns a l’intern dal pajais. Ils Stadis Unids han surpiglià d’als furmar ed equipar correspundentamain. Per quest intent ha l’US Army tramess l’emprim 350 uffiziers sco ‹cussegliaders militars› (instructurs, planisaders e manaders d’acziuns militaras) en il Vietnam dal Sid ed ha staziunà là la 77th Special Forces Group ch’era vegnida fundada il 1953. Cun quai èn ils Stadis Unids cumparids per l’emprima giada en il Vietnam sco agen partenari da conflict iniziond uschia l’entrada en la guerra da pli tard.
Entrada en la guerra dals Stadis Unids
Suenter l’attentat mortal sin John F. Kennedy ils 22 da november 1963 è Johnson daventà president. El aveva adina sustegnì la politica da containment da ses antecessur. Ils 26 da november ha el confirmà il memorandum ch’era vegnì scrit per Kennedy, en il qual el ha empermess al Vietnam dal Sid l’agid cuntinuant cunter tutta agressiun communistica. El na vegnia betg a laschar tiers ch’il «Vietnam va la medema via sco la China», mabain procurar ch’ils generals dal Vietnam dal Sid «mussian da viver als communists». Per segirar en il Congress sia politica da l’intern ch’era orientada a l’egualitad sociala (great society), vuleva Johnson mantegnair areguard la politica exteriura ils interess dals Stadis Unids en l’Indochina e garantir la survivenza dal Vietnam dal Sid.
Germania
Religiuns
Radund 60 % da la populaziun appartegnan ad ina confessiun cristiana: a la baselgia catolic-romana 29,5 % (tendenzialmain surtut en il vest ed en il sid dal pajais), a la baselgia evangelica (luterans, refurmads e.a.) 27,9 % (surtut en la Germania dal Nord) ed ad ulteriuras baselgias cristianas (ortodoxs, testimonis da Jehova, baselgias independentas e.a.) radund 3 %. Il dumber dals cartents che frequentan effectivamain il servetsch divin è bundant pli bass. Il 2009 han uschenumnadas dumengias da dumbraziun mussà che radund 3,8 % da l’entira populaziun dal pajais han visità in servetsch divin catolic e 1,1 % in evangelic.
Radund in terz da l’entira populaziun è senza confessiun; quests radund 27 milliuns furman uschia – en cumparegliaziun cun las singulas confessiuns cristianas – la pli gronda gruppa da la populaziun areguard lur orientaziun religiusa resp. concepziun dal mund. En la Germania da l’Ost giaschan las cumparts da las persunas senza confessiun schizunt tranter 67,7 % e 81,7 %. L’anteriura Republica democratica tudestga aveva propagà ina tenuta ateistica e promovì la sortida da la baselgia. Pervi dal process da secularisaziun general avevan però er ils pajais federativs dal vest gì a partir dals onns 1970 cumparts creschentas da persunas senza confessiun. Quest trend ha er cuntinuà suenter la reunificaziun dal pajais.
Flora
Ils guauds da figlia consistan per gronda part da faus, en territoris sitgs da ruvers. En l’ost fa il guaud da figlia plaunsieu plazza cun singuls tieus al guaud maschadà. Daspera èn caracteristics ils guauds d’ogna a las rivas da flums e lais – ch’èn daventads vaira stgars – ed ils guauds maschadads da ruvers e faus. Las Alps e las Muntognas Mesaunas èn segnadas da guauds da muntogna e da chavorgias. Guauds selvadis per propi n’existan betg pli, cun excepziun da fitg pitschens relicts.
Tudestg
En dus pass ha la Prussia sinaquai unì a partir dal 1867 en in stadi vastas parts dal territori da lingua tudestga. Quai è succedì en furma d’unitads statalas che sa basavan sin la situaziun da dretg da la Confederaziun tudestga, ma ch’accentuavan la predominanza da la Prussia. La Confederaziun da la Germania dal Nord cumpigliava be ils stadis situads en il nord da la lingia da la Main; en in segund pass è suandada il 1871 la proclamaziun da l’Imperi tudestg ch’enserrava uss l’entir territori da la Germania.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Entant che la Republica democratica tudestga ha installà in’economia planifitgada, è la Republica Federala Tudestga sa decidida per l’economia da martgà sociala. Cun autas pretensiuns da reparaziun ha la pussanza d’occupaziun sovietica procurà sin il territori da la RDT per cundiziuns da partenza ordvart difficilas. Bain aveva er la part pli gronda da la Germania ch’era occupada dals Alliads dal vest da purtar grevezzas da reparaziun; ma qua è il Plan da Marschall sa mussà sco in instrument efficazi per gidar ils pajais da l’Europa dal Vest a surmuntar las consequenzas da la guerra. Il ‹miracul economic› ch’ha inizià en Germania suenter la Guerra da Corea (‹Boom da Corea›) ha manà cuntinuadamain ad autas ratas da creschientscha, ad occupaziun cumplaina e bainstanza.
Architectura
Intginas da las pli enconuschentas ovras da la Germania èn vegnidas erigidas en l’epoca da l’istorissem (ca. 1840 fin 1900). Da numnar èn qua en spezial l’opera da Semper a Dresden, il Dom da Berlin ed il chastè da Schwerin. Impurtants architects da quel temp èn stads Gottfried Semper, Friedrich August Stüler, Friedrich von Gärtner ed ils emprims gronds biros d’architectura sco Cremer & Wolffenstein e Schilling & Graebner. Pervi da l’industrialisaziun, il temp da fundaziun e la gronda creschientscha da la populaziun stat la gronda part da la Germania architectonicamain sut l’influenza da quest temp. Ins ha erigì novs quartiers a l’ur da citads per tut las classas socialas, ma er colonias da villas ed aglomeraziuns fitg populadas. Quartiers dal temp da fundaziun bain mantegnids valan oz en bleras citads sco lieu d’abitar preferì resp. sco quartiers da scena.
Musica
La musica populara moderna è vegnida dominada sur lung temp dal schlagher. Vers la fin dals onns 1960 han diversas furmaziuns tudestgas recepì ed influenzà la musica da rock e pop internaziunala, sco per exempel Kraftwerk, Klaus Schulze e Tangerine Dream. S’etablida sco in agen stil da musica, ch’ha er gì success a l’exteriur, è la musica da rock e pop tudestga a l’entschatta dals onns 1980 sut il num ‹Neue Deutsche Welle› cun artists sco Nena, Hubert Kah e Peter Schilling. Ulteriurs interprets da quest’epoca en Alphaville, Trio, Extrabreit, Joachim Witt, DAF, Ideal, Münchener Freiheit e Spider Murphy Gang.
Assicuranzas socialas e sistem da sanadad
L’istorgia da las assicuranzas socialas en Germania cumenza gia en l’Imperi tudestg dal 19avel tschientaner. Successivamain èn vegnidas vitiers ulteriuras prestaziuns da transfer socialas, uschia ch’il stadi impunda oz ina gronda part da ses budget per quest sectur.
Daspera exista er ina gulivaziun da finanzas tranter ils singuls pajais federativs. Quella duai garantir che las relaziuns da viver en las singulas parts dal pajais na divergeschian betg memia fitg ina da l’autra.
Traffic a curta distanza
L’onn 1881 ha Werner von Siemens mess en funcziun a Lichterfelde sper Berlin l’emprim tram electric dal mund. Quest med da transport ha dominà en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner il traffic a curta distanza en las citads pli grondas da la Germania. Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins, surtut en la Germania dal Vest, mess ord funcziun u remplazzà blers trams tras viafiers citadinas u metros. Percunter èn vegnidas installadas adina dapli lingias dad omnibus ch’èn er preschentas en regiuns ruralas e che collian praticamain mintga abitadi.
Polizia e servetschs d’infurmaziun
Per la segirezza a l’intern èn responsablas las polizias dals singuls pajais federativs. Directamain al ministeri da l’intern è suttamess l’uffizi criminal federal che furma uschia la pli auta autoritad d’investigaziun. Ultra da quai existan il Servetsch d’infurmaziuns federal (Bundesnachrichtendienst) sco servetsch da novitads da l’exteriur e diversas instanzas ch’ageschan sco servetschs d’infurmaziun a l’intern dal pajais.
Republica da Berlin (dapi il 1990)
La nova sedia dal Bundestag tudestg furma l’Edifizi dal Reichstag a Berlin. Quel è vegnì renovà da rudent ed ha dà ils 19 d’avrigl 1999 l’emprima giada suttetg ad ina sesida dal nov parlament. Gia dal temp da Berlin vest, fin viaden en ils onns 1970, avevan gì lieu là sesidas dal plenum e d’intginas cumissiuns; ed er il president da la Republica Federala Tudestga è vegnì elegì là tranter il 1954 ed il 1969.
Infurmaziuns da basa
Branschas da l’industria tudestga che pon concurrer a nivel internaziunal furman l’industria d’autos, l’electrotecnica, la construcziun da maschinas e l’industria chemica. Da muntada internaziunala è er l’economia d’assicuranzas, surtut sin il champ da las reassicuranzas. En Germania han plinavant lieu numerusas fieras e congress da muntada mundiala.
Cuschina
La Germania è enconuschenta per sia fitg veglia tradiziun da producir biera. Blers Tudestgs prefereschan las sorts producidas en la regiun. Daspera datti er ina viticultura che tanscha enavos en il temp dals Romans (surtut en il sid e vest dal pajais, p.ex. a la Mosel).
Guerra dal Vietnam
Crims da guerra
L’ARVN da sia vart ha rut savens las Convenziuns da Genevra per la protecziun da praschuniers da guerra, e quai cun dar fridas e torturar.
NLF/Vietnam dal Nord
Dapi la discordia tranter la China e l’Uniun sovietica han ils dus pajais cumenzà a concurrer per l’influenza politica en l’Indochina. La Republica populara da la China passava si a moda tant pli autonoma suenter ch’ella era daventada l’october 1964 ina pussanza atomara. Ils 14 d’october 1964 è Nikita Sergejewitsch Chruschtschow vegnì cupitgà. El aveva persequità la coexistenza politica cun ils Stadis Unids. Perquai aveva el bain sustegnì il Vietnam dal Nord cun agid economic en l’autezza da 500 milliuns dollars e tramess armas levas; ma da furnir chanuns da defensiun cunter aviuns ed armas antitanc aveva el refusà categoricamain. Suenter sia cupitga ha Hanoi bandegià dal pajais ils paucs cussegliaders militars da l’Uniun sovietica. Il nov manader sovietic, Leonid Iljitsch Breschnew, ha alura fatg cun Hanoi il favrer 1965 ina cunvegna d’agid militar. Suenter ch’ils emprims aviuns americans han bumbardà il Vietnam dal Nord n’è l’Uniun sovietica betg pli sa stentada d’evitar la confruntaziun ed ha condemnà tut ils ulteriurs bumbardaments dals Stadis Unids. L’Uniun sovietica ha furnì da qua davent rachetas da defensiun cunter aviuns dal tip S-75, aviuns – tranter auter Mig-21 – ed artigliaria ch’era adattada per attatgar basas americanas. Il Vietnam dal Nord ha pia retschet tant da la China sco er da l’Uniun sovietica material da guerra en quantitads considerablas ed ha er giugà inschignusamain sin la claviatura diplomatica per opponer ina a l’autra las duas pussanzas communisticas. Ho era surtut interessà da tgirar bunas relaziuns cun l’Uniun Sovietica, Le Duan percunter cun la China. Fin il 1968 ha l’Uniun sovietica tramess 2000 cussegliaders militars ed ha surpassà la China sco pli impurtant furnitur dad armas dal Vietnam dal Nord. Fin il 1975 han ils Soviets ultra da quai concedì emprests en l’autezza da radund tschintg milliardas dollars. La Republica da la China percunter ha retratg ils cussegliaders militars a partir dal 1967 ed ha quasi interrut dal tuttafatg l’agid economic durant la Revoluziun culturala. Suenter l’Incident a l’Ussuri (mars fin settember 1969) ha la China reprendì l’agid economic ed ha furnì ils proxims onns al Vietnam dal Nord rauba en la valur da 500 milliuns dollars.
Germania
Bilantscha dal stadi
Ils emprests dal stadi da la Germania vegnan distinguids da las impurtantas agenturas da rating cun la pli auta bonitad pussaivla (AAA). La gronda dumonda suenter quests emprests che valan sco investiziun segira han sbassà marcantamain ils tschains en il decurs dals ultims onns e schizunt manà a tschains negativs, quai che furma il motiv principal dal surpli dal preventiv actual da la Germania.
Tenor il studi da l’OECD dal 2014 han ils Tudestgs da pajar pervi da las autas taglias ed ulteriuras taxas (sco las contribuziuns a l’assicuranza sociala) la pli auta chargia da contribuziuns statalas en tut il mund, pia anc avant ils stadis socials da la Scandinavia.
Guerra dal Vietnam
Politica d’Indochina da las pussanzas grondas
Ses successur Harry S. Truman enconuscheva ils plans dal suenterguerra da Roosevelt be a moda rudimentara ed ha laschà crudar l’idea da decolonisar l’Indochina. Il matg 1945 ha el renconuschì la suveranitad franzosa en l’Indochina. En rom da la Conferenza da Potsdam il fanadur 1945 è el sa cunvegnì cun ils Alliads da sparter il Vietnam e d’extender la preschientscha da las truppas alliadas en l’Asia dal Sidost fin al 16avel grad da latituda. La China naziunala sut Chiang Kai-shek ha sinaquai occupà il nord, la Gronda Britannia e la Frantscha il settember 1945 il sid dal Vietnam fin Saigon. Ils Stadis Unids han gidà a transportar lur truppas da l’Europa en il Vietnam dal Sid.
Dapi il 1947 ha Truman persequità la politica da containment (‹limitaziun›), la quala dueva metter frain cun tut ils meds pussaivels a l’expansiun communistica en tut il mund. Suenter che Mao Zedong ha victorisà il 1949 ils Chinais naziunals, ha Joseph McCarthy rinfatschà a Truman d’esser la culpa che la China saja ‹ida a perder› als communists. Er pervi da quest squitsch a l’intern dals Stadis Unids vuleva Truman retegnair l’avanzada dals Viet Minh. Perquai ha el sustegnì a partir dal favrer 1950 militarmain il reschim da marionetta da Bao Dai e tras quai il domini colonial da la Frantscha. Ils Stadis Unids avevan tuttavia er en egl interess economics: Il martgà d’Indochina sco er ils products d’export dal Vietnam (zin, gumma e ris) duevan star a disposiziun als stadis da l’Asia dal Sidost da tenuta anticommunistica, tranter auter al Giapun victorisà.
Armas chemicas
Il fanadur 1961 èn arrivadas en il Vietnam dal Sid las emprimas furniziuns, camufladas cun nums sco ‹Agent Orange›, ‹Agent Blue›, ‹Agent Purple› ed ‹Agent White›. Il schaner 1962 ha cumenzà l’operaziun ‹Ranch Hand› (‹gidanter da farma›). En rom da quella han l’US Air Force e l’ARVN squittà en il Vietnam ed en las regiuns da cunfin da Laos e Cambodscha sistematicamain tals erbicids che cuntegnevan dioxin. Quels han fatg crudar en la tschungla la feglia per render visiblas las vias, las vias d’aua ed ils territoris da cunfin e destruir las racoltas; uschia duevan ils cumbattants da la NLF vegnir privads da la protecziun, da zups, da nutriment e dal sustegn d’autras parts da la populaziun. Sut president Johnson è sa sviluppà da quai il pli grond program da strategia da guerra chemica. En rom da quel han ils Stadis Unids squittà fin il 1971 radund 80 milliuns liters dals erbicids impestads cun dioxin. Il 1971 han ils Stadis Unids decidì da betg pli far diever da questas substanzas.
Germania
Fauna
En las regiuns autalpinas viva puspè il capricorn, ch’è vegnì recolonisà, sco er la muntanella. Pli stgars è il chamutsch en las Muntognas Mesaunas sco en il Guaud Nair u sin la Fränkische Alb.
thumb|200px|Colonia da focas sin l’insla Helgoländer Düne en la Mar dal Nord La foca u chaun da mar che viva a la riva da la Mar dal Nord e da l’Ost è medemamain quasi stada extirpada. En il fratemp vivan en la mar dal watt puspè intgins milli exemplars. Er la foca grischa arriva puspè da l’Europa dal Nord vers las rivas da la Germania, suenter che questa spezia era svanida dal tuttafatg. Daspera è la mar dal watt surtut d’impurtanza sco plazza da pussar per diesch fin dudesch milliuns utschels migrants per onn. La spezia da balenas la pli derasada en la Mar dal Nord e da l’Ost è la balena-portg. Ultra da quai datti effectivs dad orcas e da delfins.
Sport
Tradiziunalmain vegn er il sport motorisà, surtut la furmla 1, persequità cun grond interess. Qua han tant constructurs sco er manischunzs tudestgs adina puspè cuntanschì gronds success. Michael Schumacher ha gudagnà sco sulet set titels da campiun mundial e Sebastian Vettel è stà il pli giuven campiun mundial insumma.
Guerra dal Vietnam
Morts e blessads
Partind da las statisticas dals ospitals dal Vietnam dal Sid ha Guenter Le stimà il 1978 che 1,2 milliuns civilists vietnamais sajan vegnids mazzads tranter il 1965 ed il 1974 tras acziuns da guerra. In comité dal Senat american ha stimà da lez temp il dumber da las unfrendas sin 1,4 milliuns. Tenor Rudolph J. Rummel èn vegnids per la vita tranter il 1960 ed il 1975 1 747 000 Vietnamais. Vitiers vegnan las unfrendas dals democids ch’han gì lieu avant, durant e suenter la guerra en il Vietnam, a Laos ed a Cambodscha. Marc Frey vegn sin il dumber da 2,3 milliuns Vietnamais che sajan morts en la guerra tranter il 1961 ed il 1975. Stimaziuns cumplessivas tanschan fin a 4 milliuns (da quai 1,1 milliuns Sidvietnamais e 2,6 milliuns cumbattants da NVA e NLF), quai che furma radund in otgavel da l’entira populaziun vietnamaisa da quel temp.
Bumbardaments
Johnson ha percunter resistì a la pretensiun dals schefs da militar d’er attatgar aglomeraziuns abitadas spessamain. El elegeva mintg’emna sez ils objects che duevan vegnir attatgads, excludeva citads grondas, rempars e territoris da cunfin en vischinanza da la China e deva paisa ch’i vegnian be destruids implants d’impurtanza militara. Ils bumbardaments han l’emprim pertutgà las regiuns enturn il 17avel grad da latituda, pli tard er territoris situads pli e pli lunsch vers nord. Adina dapli èn er vegnids en il visier lieus che n’avevan nagina relevanza militara. Tenor McNamara mazzavan ils bumbardaments «mintg’emna 1000 civilists», e quai er cun napalm e bumbas cun stgaglias.
Morts e blessads
Tenor questas cifras èn vegnids per la vita en la Guerra dal Vietnam radund quatter giadas uschè blers civilists sco schuldads. Quai vegn attribuì a la strategia da guerra autamain tecnisada, als bumbardaments da surfatscha massivs ed al diever d’artigliaria en zonas abitadas, als mazzaments senza selecziunar en las zonas da free fire (‹fieu liber›), al fatg ch’ils purs èn savens vegnids considerads sco cumbattants da guerriglia ed al diever da meds da cumbat chemics a distanza.
Il Vietnam dal Nord conquista il Vietnam dal Sid
Sin l’areal da l’ambassada americana hai dà las ultimas 18 uras da l’evacuaziun cun helicopters (operaziun ‹Frequent Wind›) scenas dramaticas: igl è vegnì tar cumbats tranter Vietnamais che vulevan fugir e burgais americans, sco er tar sajettadas tranter persunal da guardia american e schuldads da l’ARVN.
Donns consecutivs
Bundant 40 000 schuldads americans èn daventads fin il 1970 en il Vietnam dependents da heroin. 330 000 schuldads ch’èn turnads a chasa eran la fin da l’onn 1971 senza lavur. Dapli che 300 000 dals dus milliuns veterans d’enfin qua han commess fin la fin 1972 delicts ed han stuì vegnir arrestads. A partir dal 1969 è vegnì enconuschent in pau a la giada che tschientmillis veterans pativan da traumatisaziuns ch’eran restadas nunenconuschentas e che n’eran betg vegnidas tractadas. Da quai è resultà in disturbi posttraumatic da l’abilitad da supportar squitsch (posttraumatic stress disorder, PTSD). In studi scientific da plirs onns ha mussà il 1982 che 478 000 (15,2 %) da 3,14 milliuns veterans pativan cumplainamain, ulteriurs 350 000 (11,1 %) parzialmain da PTSD. Be ina fitg pitschna part era stada pervi da quai en tgira medicinala. Sin fundament da quests resultats è creschida en il Congress american la prontezza da finanziar spezials centers e programs da terapia per veterans da la Guerra dal Vietnam.
Germania
Tecnologia d’infurmaziun e telecommunicaziun
La tecnologia d’infurmaziun e da telecommunicaziun vala sco impurtant factur per l’attractivitad dal lieu. Da quella fa part l’entir provediment tecnic da radio, televisiun e telefon sco er la hardware e la software per computer, internet, smartphone, raits digitalas, sistems da satellits e tut ils servetschs ch’èn colliads cun questas tecnologias.
Guerra dal Vietnam
Guerra d’Indochina
thumb|170px|Decurs da la Guerra d’Indochina Confurm als princips dal program da 14 puncts dal president american Woodrow Wilson aveva il naziunalist vietnamais Hồ Chí Minh proponì il 1919 en rom da la Conferenza da pasch a Versailles in stadi vietnamais independent, unì e democratic. Quai aveva Wilson però refusà. L’onn 1920 è Ho daventà aderent da la teoria da l’imperialissem da Lenin. Tenor quella sa chattia il chapitalissem en tut il mund en in stadi final; ses domini sa laschia rumper e surventscher a lunga vista il pli tgunsch en furma d’insurrecziuns dal pievel en ils pajais che sajan industrialmain sutsviluppads. Ho vuleva realisar questa teoria en il Vietnam senza vegnir sut il domini da l’Uniun sovietica u da la China.
Guerra per terra
Suenter grevas sconfittas durant l’emprim onn da guerra ha la NVA mess a partir dal fanadur 1966 sut las armas tut ils umens abels per il servetsch militar ed è uschia creschida da 250 000 sin 400 000 schuldads. Da quels èn fin a 5000 arrivads mintga mais sur il Trutg da Ho Chi Minh en il sid; il 1966 cumbattevan là radund 200 000 schuldads da la NVA sper radund 120 000 cumbattants da guerriglia. Lur schefcumandant general Nguyen Chi Tanh ha l’emprim operà cun attatgas da surpraisa sin basas da l’ARVN e dals Stadis Unids; quellas chaschunavan però auts dumbers d’unfrendas da vart dals attatgaders. Suenter avair pers la Battaglia da Ia Drang (november 1965) ha el midà la strategia; a partir dad uss ha el evità battaglias grondas empruvond enstagl d’involver patruglias da segirezza da l’ARVN en blers cumbats pitschens sparpagliads. 95 % da questas acziuns da cumbat èn vegnidas fatgas d’unitads da 300 fin 600 umens. Per neutralisar la suveranitad aviatica da l’US Airforce sa muvevan els be da notg u durant il temp da plievgia, preferivan il cumbat d’um ad um e faschevan diever da vasts sistems da tunnels sco lieus da retratga e deposits d’armas. Uschia han els sfurzà las truppas terrestras americanas da sa reparter, da surpigliar da l’ARVN pli e pli bleras lavurs da segirezza e d’adina stuair returnar en lur basas. Als schuldads americans era la lingua e la cultura dal pajais estra ed els n’eran strusch abels da differenziar tranter in guerriglier ed in pur; a medem temp stuevan els sezs controllar adina dapli vitgs vietnamais. Quai ha rinforzà l’impressiun ch’in agressur ester smanatschia il pievel e stoppia vegnir cumbattì da tuts Vietnamais communablamain.
Crims da guerra
Il 2003 èn vegnids enconuschents crims da guerra da la Tiger Force. L’onn 1967, a chaschun da deportaziuns en las provinzas Quảng Ngãi e Quảng Nam, ha questa truppa commess durant set mais numerus mazzaments en massa cun repassar sistematicamain vitgs destruids. Tranter il 1971 ed il 1975 ha l’US Army investigà cunter 18 delinquents supponids, però senza als metter davant dretgira. Il 2003 han trais dals delinquents declerà publicamain d’avair exequì sulettamain cumonds. Talas acziuns da mazzament sajan stadas usitadas tar tut las truppas terrestras americanas, surtut en zonas da free fire, nua che civilists valevan sco ‹selvaschina libra›. Las actas militaras dals Stadis Unids cumpiglian tals crims da tschients d’unitads da cumbat. Il tribunal militar superiur american ha proseguì be 36 da quests cas e condemnà 20 delinquents. Sco motivs per ils crims valan la frustraziun davart la guerra da guerrila ed il body count, dal qual dependeva l’avanzament en uffizi. Tenor Guenter Lewy han ils uffiziers americans be fatg a savair darar murdraretschs da lur schuldads, mabain han nudà quels sco fisiladas da cumbattants dal Vietcong en fugia, per meglierar uschia la bilantscha dals mazzaments.
Envers schurnalists ha l’US Army ditg ch’i vegnia fatg proceduras internas, uschia che las retschertgas èn per ordinari vegnidas sistidas. Perquai èn blers crims restads per gronda part nunenconuschents. En ils Stadis Unids vegn My Lai considerà fin oz sco cas excepziunal, quai che n’è betg correct.
Germania
Litteratura e filosofia
Purtaders tudestgs dal Premi Nobel da litteratura èn Theodor Mommsen (1902), Rudolf Eucken (1908), Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Hermann Hesse (1946), Heinrich Böll (1972), Günter Grass (1999) e Herta Müller (2009).
Sistem politic
Da princip pervegna als pajais federativs qualitad statala; els èn però be en furma limitada subjects dal dretg internaziunal e dastgan be far agens contracts cun auter stadis cun il consentiment da la regenza federala. La Republica Federala Tudestga po valair sco federaziun da dretg public da ses pajais federativs; pir en furma da quest’uniun sa constituescha pia ses caracter statal.
Guerra dal Vietnam
Opposiziun cunter la guerra en ils Stadis Unids
L’emprova da Nixon da trametter – sa referind a la resoluziun da Tonkin – ulteriurs 200 000 schuldads americans en l’Indochina ha sveglià la resistenza dal Congress. Il senatur William Fulbright ha deplorà ses engaschament a favur da la guerra da pli baud ed ha cuntanschì ch’ina cumissiun d’inquisiziun s’occupia da l’Incident da Tonkin. Ils 11 d’avrigl 1970 ha questa cumissiun constatà ch’i n’aveva cun gronda probabilitad dà il 1964 nagin’attatga da vart dal Vietnam dal Nord. Sinaquai han tant il Senat sco er il Congress retratg la resoluziun correspundenta. thumb|220px|Marsch da veterans, Washington, D.C., 1971 Il moviment cunter la guerra naziunal, ch’aveva gia terminà sias acziuns, ha sinaquai fatg appel a partir da l’avrigl 1970 a novas protestas. Ils 4 da matg han 28 schuldads da la garda naziunala sajettà sin il champ da la Kent State University quatter participants da la protesta u aspectaturs. Questa Mazzacra da Kent State ha manà a la pli gronda unda da protestas d’enfin qua: 1,5 fin 2 milliuns students (radund 25 %) han fatg chauma. Uss han er las uniuns da sindicats, ch’avevan sustegnì fin qua la guerra senza resalvas, cumenzà a sa distanziar da la guerra. Ils 8 da matg 1970 han 100 000 adversaris da guerra demonstrà davant la Chasa alva. Nixon ha tschertgà il contact direct, ha però be discurrì da sport. Ils 30 da zercladur ha il Senat scumandà a Nixon da trametter cussegliaders militars en la Cambodscha, da sustegnair truppas cambodschanas cun l’Air Force u finanzialmain, e quai er sur stadis terzs. Quai al ha sfurzà d’accelerar la retratga da las truppas americanas. Pervi da l’extensiun da la guerra ed ils demonstrants ch’eran vegnids sajettads, èn sa fatgas udir las emprimas vuschs ch’han pretendì ina procedura da relaschada d’uffizi (impeachment) cunter Nixon. Suenter demonstraziuns cunter la guerra en tut il pajais cun milliuns participants ha Nixon avertì ils 3 da november la «maioritad taschenta» dals Stadis Unids: Ina retratga immediata dals Stadis Unids mainia en il Vietnam a mazzacras; il Vietnam dal Nord na possia betg umiliar ils Stadis Unids, be burgais americans sezs possian far quai. En enquistas han silsuenter 70 % da las persunas interrogadas dà lur consentiment a la part enconuschenta da sia politica, betg però ad ina nova escalaziun militara.
Opposiziun cunter la guerra en auters stadis
Ina retschertga da l’opiniun da l’institut demoscopic Gallup da l’avust/october 1966 ha manà als suandants resultats (indicaziuns en %):
Germania
Imperi tudestg (1871–1918)
Cun la fundaziun da l’Imperi han ins incorporà territoris che n’avevan avant insumma betg fatg part da l’anteriur Sontg Imperi roman u ch’eran dapi daditg betg pli stads integrads en quel. Quai ha pertutgà parts da la Prussia dal Vest e da l’Ost, la regiun da Posen ch’era per gronda part da lingua polonaisa sco er la regiun Schleswig. La Frantscha ha cedì parts (bilinguas) da las regiuns Lorena ed Alsazia. Quellas han ins integrà sco territoris suttamess directamain a l’Imperi; ellas na disponivan pia betg dals dretgs dals stadis commembers ordinaris.
Oriundamain era Bismarck enconuschent per sia politica da l’exteriur agressiva. Dapi la fundaziun da l’Imperi ha el però midà quella en ina politica da coaliziun ch’ha stgaffì in sistem d’allianzas defensiv cun la Germania sco pussanza mezegemoniala en il center da l’Europa. La Frantscha è vegnida isolada ed intimada da sa concentrar sin sias colonias (e betg sin las regiuns da la Lorena ed Alsazia persas).
Guerra dal Vietnam
Il Vietnam dal Nord conquista il Vietnam dal Sid
Omadus reschims vietnamais han rut repetidamain la Cunvegna da Paris. Ils generals da l’ARVN n’èn betg sa participads al Cussegl naziunal ed han occupà il 1973 radund 1000 vitgs per extender lur sfera d’influenza. Cumbain che l’ARVN disponiva cun 1,1 milliuns schuldads da bunamain quatter giadas uschè blera forza militara sco la NVA, avevan là radund dus terzs, tar la NVA percunter be radund 10 % (30 000 schuldads) servetsch staziunar u incumbensas defensivas. La NVA ha surlaschà a l’ARVN senza cumbat territoris che fissan stads grevs da defender en cas da guerra. Il Vietnam dal Nord ha schlargià il Trutg da Ho Chi Minh ad ina vasta via cun champs da provediment ed ha construì ina pipeline da 2000 km fin en la Cambodscha dal Sid. Fin la fin da l’onn 1974 controllava la NVA in territori relativamain serrà en il Vietnam dal Sid. La NLF ha lià radund 50 % da las truppas da l’ARVN en il Delta dal Mekong.
Germania
Traffic sin via
L’emprima autostrada dal mund è vegnida bajegiada il 1921 en Germania, numnadamain l’AVUS a Berlin. En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha il traffic sin via substituì la viafier sco pli impurtant med da traffic. La Germania posseda ina da las pli spessas raits da vias dal mund. Quella cumpiglia 12 845 kilometers autostrada e 40 711 kilometers vias federalas (situaziun dal 2012). Vitiers vegnan 86 597 kilometers vias regiunalas, 91 520 kilometers vias cirquitalas e las vias da colliaziun communalas.
Film
Ils onns 1933 fin 1945 è il film tudestg savens vegnì duvrà sco medium da propaganda. Ils films da Leni Riefenstahl han etablì da quel temp novs standards areguard il film documentar. Suenter il 1945 ha l’UFA reprendì la producziun; tranter auter èn films regiunals patriotics daventads populars. A partir dals onns 1960 han ils films da Wallace e da Winnetou gì grond success. Alura è suandada ina crisa, damai che la televisiun concurrenzava pli e pli fitg il kino. Impurtants represchentants tudestgs dal film d’autur dals proxims decennis èn stads Rainer Werner Fassbinder, Wim Wenders, Volker Schlöndorff e Werner Herzog. En la RDT ha tranter auter il reschissur Konrad Wolf gì ina gronda influenza. A partir dals onns 1980 han novs models da promoziun lubì da realisar producziuns grondas sco quellas da Bernd Eichinger.
Guerra dal Vietnam
Romans e films
Il 2017 è cumparida ina seria documentara televisiva da 18 uras, ‹The Vietnam War›, da Ken Burns e Lynn Novick che cuntegna bleras novas intervistas cun perditgas dal temp. Da las documentaziuns ch’èn vegnidas realisadas en l’Europa è da menziunar en spezial ‹Lighter than Orange – The Legacy of Dioxin in Vietnam› (reschia Matthias Leupold; 2015, DE, EN, FR, VN, ES), en il center stattan intervistas cun 12 veterans vietnamais ch’èn pertutgads dad Agent Orange, uschia ch’il film na focusescha betg sin il punct da vista american.
Germania
Republica da Weimar (1919–1933)
La dumonda da la culpa da guerra e l’ipoteca dals pajaments da reparaziun han engrevgià da l’entschatta ennà il clima politic en la giuvna Republica. L’extrema dretga ha derasà la legenda dal culp da stilet ch’ha manà ad assassinats politics e tentativas da far in putsch, da las qualas il Putsch da Kapp (1920) ed il Putsch da Hitler-Ludendorff (1932) èn stadas las pli impurtantas. Exponents centrals da las forzas democraticas sco Matthias Erzberger e Walther Rathenau èn vegnids assassinads d’attentaders naziunalistics. L’emprim chancelier da l’Imperi, Philipp Scheidemann, è be mitschà per pauc d’in attent la dumengia da Tschuncaisma 1922. Da l’autra vart hai dà diversas sullevaziuns da vart da communists sco la Revolta da la Ruhr (1920), ils Cumbats da mars en la Germania Centrala (1921) e la Revolta da Hamburg (1923). Perquai che la Republica da Weimar era en retard cun las prestaziuns da reparaziun, han la Belgia e la Frantscha er occupà ils onns 1923 fin 1925 il territori da la Ruhr.
Monuments culturals ed architectonics
La glista dal Patrimoni mundial da l’Unesco enumerescha radund 40 contribuziuns tudestgas. L’emprima ha furmà il 1978 il Dom dad Aachen. Er diversas citads veglias han cuntanschì quest status, tranter auter Stralsund e Wismar, Bamberg, Goslar, Quedlinburg, Lübeck e Regensburg che furma il pli grond cumplex urban dal temp medieval al nord da las Alps. Ultra da quai cumpiglia il Patrimoni mundial trais cuntradas che fan part dal patrimoni natiral, numnadamain il foss Messel, ils guauds selvadis da faus e la mar dal watt.
Guerra dal Vietnam
Escalaziun
Kennedy aveva uss la letga da sustegnair vinavant en il Vietnam dal Sid in reschim ch’era corrupt e malvis e ch’augmentava be las schanzas da la NLF da victorisar, ubain da cupitgar Diem e d’intervegnir uschia en la suveranitad dal Vietnam dal Sid. Be il cussegliader Paul Kattenburg ha recumandà en questa situaziun, da retrair il militar american dal Vietnam dal Sid e da surlaschar il pajais a sasez; en il cussegl da segirezza naziunal è quest’idea però vegnida refusada. Impurtants cussegliaders da Kennedy sco Averell Harriman e George Wildman Ball vulevan laschar crudar Diem. Kennedy ha elegì Henry Cabot Lodge junior sco nov ambassadur american a Saigon. Lodge dueva pretender da Diem da destituir Nhu; cas cuntrari eri previs d’animar generals da l’ARVN ch’eran malcuntents da far in putsch. Per augmentar la pressiun sin Diem han McNamara e Maxwell Taylor cusseglià a Kennedy suenter lur visita a Saigon il settember da retrair ils cussegliaders militars e da reducir l’agid militar a l’ARVN. Kennedy ha sinaquai retratg ils 11 d’october 1963 1000 collavuraturs militars. Ils ulteriurs vuleva el clamar enavos fin il 1965 dal Vietnam. Ils 2 da november 1963 han uffiziers da l’ARVN cupitgà Diem e Nhu; omadus èn vegnids assassinads suenter lur arrestaziun. Lodge ch’era infurmà davart il plan dals putschists e che n’aveva betg infurmà Diem en chaussa, ha snegà suenter ses return en ils Stadis Unids il zercladur 1964 tutta participaziun da ses pajais. Plirs cussegliaders da Kennedy, tranter auter il vicepresident Lyndon B. Johnson, han pli tard considerà il putsch sco in grond sbagl, il qual haja lià ils Stadis Unids anc bler pli fitg vi dal Vietnam dal Sid.
Politica da suenterguerra dals Stadis Unids
Avant la Guerra dal Golf dal 1991 ha la regenza americana sa procurà tant il consentiment dal Congress american sco er in mandat da las Naziuns unidas, ha furmà ina vasta coaliziun da guerra militara, ha tramess dumbers da truppas ch’eran per lunschor superiuras a quellas da l’adversari, ha dà a quellas ina clera finamira ed ha censurà il material che vegniva dà vinavant a las medias. La svelta ed «impressiunanta» victoria dals Stadis Unids è vegnida considerada sco mument decisiv per surmuntar il «trauma da Vietnam». Il president american da quel temp George H.W. Bush era da l’avis ch’ins haja surventschì definitivamain il «sindrom da Vietnam». Suenter la Guerra da l’Irac ed il dumber creschent d’unfrendas e da custs da l’occupaziun da l’Irac dapi il 2003, èn però puspè returnadas en la discussiun publica en ils Stadis Unids las cumparegliaziuns cun la Guerra dal Vietnam.
Germania
Curta survista istorica
Suenter la dissoluziun dal Sontg Imperi roman l’onn 1806 e la victoria cunter Napoleun l’onn 1813 en la Battaglia dals pievels sper Lipsia è sa furmada il 1815 la Confederaziun tudestga en furma d’ina lia lucca. Durant la Revoluziun dal 1848/49 è sa constituì cun l’Assamblea da Francfurt l’emprim parlament tudestg; pervi da las bleras resistenzas ha quel però be existì durant in onn. La Confederaziun tudestga ha perdurà fin il 1866; alura èn las tensiuns tranter l’Austria e la Prussia per la posiziun predominanta proruttas en in conflict avert. La Prussia ha gudagnà cun meds militars, uschia ch’igl è sa furmada il 1867 la Confederaziun da la Germania dal Nord che steva sut la direcziun da la Prussia. Suenter la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71 han ins proclamà il 1871 l’Imperi tudestg sco emprim stadi naziunal tudestg.
Guerra dal Vietnam
Colliaziuns
Maletgs
Germania
Art figurativ
En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è la Documenta a Kassel sa sviluppada tar ina da las pli impurtantas exposiziuns d’art. L’art dal suenterguerra cumpiglia l’ovra multifara da Jörg Immendorff, l’artist d’acziun e conceptualist Joseph Beuys ed ils dus artists Markus Lüpertz e Martin Kippenberger che vegnan attribuids als Novs selvadis.
Guerra dal Vietnam
Colliaziuns
Vista vietnamaisa
Emprima Guerra mundiala
L’onn da guerra 1917
thumb|220px|Guaud bumbardà sper [[Ypern]] thumb|220px|[[Battaglia da la Flandra (1917)|Battaglia da la Flandra: Attatga d’assagl invana sin ina posiziun tudestga ch’è gulivada praticamain dal tuttafatg tras granella da ballas]]
L’economia durant ils davos mais da guerra
En la segunda mesadad da l’onn 1917 è il provediment da victualias dà ensemen dal tuttafatg. Vitiers èn vegnidas las pretensiuns per refurmas politicas ch’han chattà lur punct culminant en chaumas giganticas la fin da schaner 1918. Il militar ha intervegnì energicamain e rut las chaumas fin la fin da favrer. A partir dal mars 1918 è la situaziun a l’intern dal pajais sa calmada. Il provediment da la populaziun è dentant daventà anc mender, l’emprima giada mancavan uss era resti ed abitaziuns. L’onn 1918 è anc vegnida vitiers ina mancanza massiva d’atschal. L’industria ha per part gia cumenzà a producir per la pasch, quai ch’ha manà a la construcziun da numerusas fabricas novas ed a damain capacitads da lavur en la producziun da guerra. L’offensiva britannica ils 8 d’avust ha la fin finala era terminà la politica d’economia da l’Imperi tudestg.
Marina tudestga
Dapli success ha la guerra maritima gì en la Mar da l’Ost. Malgrà che la flotta russa era bler pli ferma che las forzas tudestgas, èsi reussì al schefcumandant, admiral Prinz Heinrich von Preussen, da chatschar l’inimi en la defensiva. Uschia n’hai la finala dà gnanc ina suletta attatga russa sin la costa tudestga durant l’entira guerra. Ina part da la flotta tudestga ha perquai pudì sustegnair operaziuns da l’armada en il Balticum.
Marina austriaca
Duas giadas ha l’Austria-Ungaria empruvà da rumper tras quella bloccada. L’emprima emprova ha manà la stad 1917 a la battaglia maritima la pli gronda da la monarchia. En quella ha la marina austriaca battì a medem temp cunter bastiments dals Franzos, Brits e Talians sco era cunter l’artigliaria da costa taliana. Ils Alliads han stuì nudar grondas sperditas, entant che la marina da l’Austria-Ungaria ha sulettamain registrà pitschens donns. Tuttina è la bloccada maritima stada memia ferma per pudair rumper tras e la marina austriac-ungaraisa ha stuì sa retrair. La segunda emprova ha cumenzà il zercladur da l’onn 1918. Ella è però vegnida rutta giu prematuramain. L’effect da surpraisa è numnadamain stà pers en quel mument ch’ils Alliads han vis ina da las duas squadriglias da la flotta e sfundrà la ‹SMS Szent István›, in dals quatter bastiments da battaglia austriacs.
Colliaziuns
''Militar ed andament da la guerra
En general
Michael Salewski percunter refusescha motivs da la politica da l’intern. Per evitar midadas socialas saja ina guerra stada cuntraproductiva. Era l’industria n’haja betg gì interess vi d’ina guerra: «Quella vuleva plitost far sias fatschentas en il senn da la globalisaziun che regiva avant il 1914 (...). Tgi avess pudì esser uschè naìv da vulair la guerra, sche tuts savevan ch’ins vegnia a sperder dapli che gudagnar?» La politica da l’exteriur da l’Imperi tudestg e da l’Austria-Ungaria na saja dentant betg stada abla «da renconuscher ch’ins na veglia e na possia betg giugar ina rolla da pussanza mundiala en il 20avel tschientaner». Perquai hajan ins gì durant la Crisa dal fanadur ina tenuta sco tar in gieu da poker u tar il roulette russ. Niall Ferguson da sia vart defenda l’Imperi tudestg encunter las rinfatschas da militarissem excessiv, mania da persecuziun da la politica da l’exteriur ed aspiraziuns d’egemonia europeicas. Tenor el vegnia la situaziun dals Tudestgs savens malchapida en la scienza pli nova. La Germania n’haja gnanc vulì la pussanza mundiala, mabain simplamain gì tema da perder la concurrenza d’armament. Tenor el n’avess l’Engalterra betg stuì entrar en guerra – en mintga cas betg, perquai che truppas tudestgas sajan marschadas en Belgia. Ferguson vesa la politica britannica schizunt sco culpanta principala. I saja stà la regenza britannica ch’haja midà la guerra continentala en ina guerra mundiala. L’istoriografia refusa en general decididamain la posiziun da Ferguson, saja quai pervi da tesas che na tegnian betg pitg ad in’examinaziun u perquai ch’ins pretenda che Ferguson haja dapli fantasia ch’exactadad scientifica.
L’andament da la guerra en furma concisa
L’avanzada dals Tudestgs è vegnida retegnida il settember a la Marne; tranter il november 1914 ed il mars 1918 è la front dal vest strusch sa spustada da num. En l’ost ha la Russia cuntinuà a sa participar a la guerra fin la Revoluziun d’october dal 1917 ed il Contract da pasch separat da Brest-Litowsk; perquai è la Germania stada enserrada sur lung temp – ed encunter la planisaziun oriunda – en ina guerra da duas fronts. Ad elements caracteristics dals cumbats militars èn avanzadas las guerras da posiziun e da foss sco er las battaglias da material ch’èn stadas colliadas cun grondas sperditas ma n’han strusch purtà gudogns da terren. Quai ha tranter auter pertutgà la Battaglia da Verdun, la Battaglia a la Somme, endisch da las dudesch Battaglias a l’Isonzo e las quatter Battaglias en Flandra. Sco stgalims d’escalaziun tut spezials valan la guerra chemica, la guerra sutmarina illimitada – ch’ha gì per consequenza ch’ils Stadis Unids èn entrads il 1917 en la guerra cunter las Pussanzas centralas – ed il Genocid envers ils Armens che stat en connex cun ils eveniments da guerra.
Imperi tudestg
Suenter avair gì durant l’euforia da las emprimas emnas blers plans pauc realistics, ha Bethmann Hollweg scumandà la fin da l’onn 1914 la debatta publica davart las finamiras da guerra. Il motiv è stà ch’el vuleva prender resguard sin ils pajais neutrals ed ils lavurants tudestgs. Quest scumond ha però be gì in effect fitg restrenschì ed è vegnì abolì da la terza generalitad tudestga – era per mobilisar psicologicamain la populaziun ch’era stancla da la guerra.
La front ‹emblidada› – areguard l’istoriografia da la front da l’ost
Il pli tard dapi las explicaziuns da Stone èsi cler che la guerra en l’ost sa distinguiva marcantamain dals eveniments a la front dal vest. Cura che las fronts eran gia vegnidas immobilas en il vest, devi en l’ost anc adina ina strategia da guerra ch’era signada da moviment. Sco motivs èn da numnar las pussaivladads da communicaziun limitadas ed il nausch access per il traffic a la front da l’ost. Consequentamain n’eri savens betg pussaivel da serrar uschè spert largias en las lingias da defensiun sco en Frantscha. Er l’extensiun spaziala en l’ost cun plirs millis kilometers front e las differenzas da la cuntrada cuntrastavan cun la situaziun en il vest e sia lingia da front da maximalmain 800 kilometers.
L’onn da guerra 1917
Ils 27 da zercladur 1917 è la Grezia entrada en la guerra sin la vart dals Alliads. La Grezia neutrala sa chattava gia dapi l’onn 1916 sut pressiun alliada, perquai che bastiments britannics e franzos bloccavan la costa. Suenter in ultimatum dal schefcummissari franzos Jonnart ha il retg Constantin I demissiunà il zercladur 1917. Sinaquai han ins furmà sut il primminister Elefherios Venizelos ina republica ch’era bainvulenta envers ils Alliads. Quella ha declerà la guerra a las Pussanzas centralas.
L’andament da la guerra en furma concisa
La disposiziun dals interess da las pussanzas grondas e la planisaziun militara tudestga han gì per consequenza che la guerra locala è escalada entaifer paucs dis ad ina guerra continentala. Il prim d’avust 1914 ha la Germania declerà la guerra a la Russia ed ils 3 d’avust a la Frantscha. Tenor il Plan Schlieffen èn ils Tudestgs guntgids la tschinta fortifitgada tranter Verdun e Belfort ed han attatgà la Frantscha nà dal nordost. Perquai ch’els han violà tras quai la neutralitad da la Belgia e dal Luxemburg, è er la Gronda Britannia – che furmava la pussanza garantida da la Belgia – entrada en la guerra (ils 4 d’avust 1914).
Tar l’Attentat da Sarajevo avevan commembers da l’organisaziun clandestina Mlada Bosna assassinà il successur al tron austriac, l’archiduca Franz Ferdinand. Quest’organisaziun steva resp. è vegnida messa en relaziun cun instanzas uffizialas da la Serbia. Sco motiv principal ch’ha manà a l’attentat vala la liberaziun da la Bosnia-Erzegovina dal domini austriac-ungarais cun la finamira d’unir tut ils Slavs dal Sid sut l’egida da la Serbia.
L’Europa dal Vest
Ils stadis da l’Europa dal Vest regivan grondas parts dal mund en furma da colonias. La Gronda Britannia che disponiva da spezialmain bleras en l’Africa e l’Asia furmava la pussanza maritima dominanta. Il program da l’Imperi tudestg da construir ina nova flotta era dapi l’entschatta dal tschientaner ina provocaziun per ils Brits. Tenor l’opiniun d’intgins istoriografs ha quai manà a dapli tensiuns durant il davos decenni avant la guerra. En general ha la Gronda Britannia fatg sin il continent ina politica d’equiliber: ins era da l’opiniun ch’il British Empire saja il pli pussant, sch’i na dettia sin il continent nagina gruppa cun dapli pussanza ch’ina autra.
Sperditas
Tranter ils blessads sa chattavan numerus invalids ch’eran bainduras sfigurads da betg enconuscher pli. Nundumbraivels anteriurs schuldads da la guerra mundiala èn morts curt suenter la fin dals cumbats en consequenza da lur blessuras e malsognas da la guerra. Tar ils blessads ston ins era quintar numerus refusaders da guerra che n’eran ni èn davants psichicamain betg abels da far servetsch militar – ed èn vegnids mess en praschuns ni psichiatrias per ‹mantegnair la morala da la truppa›. Sper las victimas militaras vegnan vitiers las civilas: La bloccada cunter las Pussanzas centrals ha chaschunà be en Germania almain 700 000 morts da la fom. Vers la fin da la guerra ha la grippa spagnola mazzà en l’Europa milliuns civilists e schuldads ch’eran gia flaivlentads tras la guerra. Sin il Balcan, en spezial en Serbia, hai gia dà davent dal 1914 grondas sperditas da populaziun tras malsognas ed epidemias. Quai è medemamain stà il cas en zonas devastadas da la guerra ordaifer l’Europa (surtut en l’Africa Centrala e da l’Ost). En connex cun l’Emprima Guerra mundiala stat ultra da quai il Genocid envers ils Armens.
Imperi tudestg
Las finamiras da guerra en detagl: