cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hinduissem
La rolla da la dunna
thumb|160px|Dunna maridada cun il bindi tradiziunal sin il frunt La rolla da la dunna en il hinduissem ha fatg tras sur ils tschientaners e millennis in svilup cuntinuant e sto adina vegnir resguardada en il context respectiv. D’ina vart han intgins legislaturs scumandà a las dunnas da leger las Vedas; da l’autra vart èn intgins imnis dal Rigveda vegnids scrits da dunnas ed en la Brhadaranyaka Upanishad è cuntegnì in dialog tranter la figlia erudita da Vachaknu Gargi e Yajnavalkya. Da quel temp è er enconuschenta l’isanza dal svayamvara (‹atgna tscherna›): dunnas a la curt roiala na vegnivan betg simplamain maridadas, mabain elegevan sezzas il spus or dals candidats che vegnivan en dumonda. In ritual central, l’upanayana (ritus d’iniziaziun per mattatschs), è però reservà da l’entschatta ennà als members masculins da las castas superiuras. Igl è quai l’acziun cultica che lascha daventar in uman in dvijati, in ch’è naschì duas giadas. Suenter la naschientscha natirala furma l’upanayana la naschientscha culturala.
Banca
thumb|280px|Skyline da Frankfurt – il pli impurtant center da bancas en Germania Tar ina banca sa tracti d’in institut da credit che porscha cunter pajament servetschs da traffic da pajaments, da credit e da chapital. Tut tenor il tip da banca cumpiglia si’activitad fatschentas da credit, l’administraziun da deposits da spargn (affar passiv) sco er il deposit ed il commerzi cun vaglias.
Istorgia
En in’economia publica cun spartiziun da la lavur èn bancas daventadas indispensablas, damai che las prestaziuns dals singuls acturs en il cirquit economic vegnan stgamiadas tranter pèr sur in pass intermediar en furma da daners. Sco intermediaturs da quest current da daners èn vegnids activs ils instituts da credit. En pli procuran els per l’equiliber tranter l’investiziun da daners ed il basegn da credit.
Roberto Ferruzzi
Roberto Ferruzzi (* 16 da december 1853 a Sebenico/Šibenik en Dalmazia (oz en Croazia); † 16 da favrer 1934 a Luvigliano, vischnanca da Torreglia) è stà in pictur talian.
Cumpostar
thumb|240px|Cumpostaziun da rument verd Cumpostar u cumpostaziun designescha la part dal ciclus da la materia, en rom da la quala material organic vegn decumponì sut influenza da l’oxigen da l’aria (aerob) tras organissems dal terratsch (heterotrof). Sper dioxid carbonic vegnan er libras en rom da quest process substanzas mineralas idrosolviblas sco nitrats, sals d’ammonium, fosfats, colliaziuns da calium e magnesium che servan sco fertilisaders. Ina part dals products intermediars che resultan da questa decumposiziun vegnan transfurmads en humus.
Material da partenza
Las emprimas emnas dal process da cumpostaziun è la rata da decumposiziun da la substanza organica la pli gronda. Quella sa reducescha adina dapli e vers la fin han lieu pli e pli process da transfurmaziun. Tar lavadiras pon ins far quint entaifer 12 emnas cun ina rata da decumposiziun da 40 % fin 70 %. Rument verd che cuntegna in’auta cumpart da lignocellulosa che sa lascha be decumponer mal, cuntanscha durant il medem spazi da temp ratas da decumposiziun che pon esser sut 30 %.
Proceder
Tar la cumpostaziun è da far la differenza tranter las furmas privatas, decentralas che servan a l’agen diever, ed il transport dal material en implants centrals communals u industrials.
Cumpostaziun per l’agen diever
thumb|220px|Cumpostader Po il cumpost che vegn producì vegnir duvrà en l’agen iert, è la cumpostaziun al lieu ina varianta adattada per utilisar restanzas dad iert e da cuschina. In avantatg è ch’i crodan davent ils transports tar in implant d’utilisaziun, quai che spargna energia ed evitescha emissiuns. Da trair en consideraziun è però in’eventuala immissiun d’odurs che po disturbar ils vischins; vegn il cumpost tgirà a moda cunvegnenta, savura quel però betg u be sur fitg curt temp a moda malempernaivla.
Cumpostaziun averta
La furma classica da la cumpostaziun averta furma il mantun da cumpost. Tar quel sa tracti d’ina procedura da cumpostar che deriva dal princip dal ladimer (mantun grascha puril). Il material da partenza vegn empitschnì tant sco pussaivel e mantunà (libramain u en in giatter). L’autezza na duess betg surmuntar 1 fin 1,5 meters.
En il cor da la stgirezza
Cuntegn
La damaun da l’arriv audan els paucas miglias sut la staziun schumbradas e sbratgs. La nav che sa mova plaunsieu dal flum siadora vegn attatgada cun frizzas e lantschas. Il timunier nair mora en la cabina da timunar als pes da Marlow. I reussescha la finala als navigaturs da stgatschar ils attatgaders – ils cumpogns da viadi, ils quals Marlow numna tras a tras «pelegrins», crajend en lur buis, Marlow en il tschivel penetrant da sia nav a vapur.
Furma ed interpretaziun
Sco auters viadis en ils romans e las novellas da Conrad, uschia cuntinuescha Wolter, mainia il viadi da Marlow «adina er en las profunditads dal subject modern». Ed er la biografa da Conrad Renate Wiggershaus designescha il viadi da la figura dal narratur sco «viadi psichic ‹en l’exteriur a l’intern›, sco che Freud ha numnà il subconscient».
Ulteriura recepziun
Sper il film e la litteratura datti en egl che surtut er gieus da computer sa laschan adina puspè inspirar dal raquint, sco per exempel ‹Far Cry› 2 (2008) che gioga en in stadi african fictiv, ruinà d’ina guerra burgaisa, e ‹Spec Ops: The Line› (2012) che transferescha ils schabetgs en la citad da Dubai, destruida cumplettamain tras orcans da sablun.
Circul administrativ da l'Argovia Sura
Geografia
.
Plinius il Vegl
Vita
thumb|200px|Tavla commemorativa al dom da Como La vita da Plinius il Vegl è praticamain be documentada tras intginas allusiuns en si’atgna ovra ‹Naturalis historia›, tras duas brevs da Plinius il Giuven sco er tras la ‹Vita Plinii› or dal ‹Catalogus virorum illustrium Tranquilli›. Tenor quest’ultima è ses lieu da naschientscha Novum Comum en la provinza Gallia Cisalpina. Sia data da naschientscha sa lascha eruir a moda approximativa cun agid da l’indicaziun da ses nev che Plinius saja mort en ses 56avel onn da vita.
Tur d'Eiffel
Premissas
thumb|180px|Sboz da Koechlin e Nouguier (1884) Cun las pussaivladads tecnicas da l’industrialisaziun è er naschida l’idea da construir edifizis fitg auts. Surtut turs furmavan in spievel dal spiert dal temp da la fin dal 19avel tschientaner.
Protests e resistenza cunter l’erecziun
Gia avant ch’han cumenzà las lavurs da construcziun è sa furmada tranter intellectuals ed artists resistenza cunter l’intenziun da vulair eriger la Tur d’Eiffel. Per l’istoricher d’art e da cultura Jacob Burckhardt era l’edifizi nagut auter ch’ina reclama per tut ils mitschafadias e persunas da levsenn en l’Europa e l’America. Numerusas persunalitads, tranter quellas Charles Gounod, Alexandre Dumas, Charles Garnier, William Adolphe Bouguereau ed er Guy de Maupassant sco in dals critichers ils pli fervents, han publitgà ils 14 da favrer 1887, paucs dis suenter l’entschatta da las lavurs da construcziun, en la gasetta ‹Le Temps› in protest dals artists:
Las resalvas e l’opposiziun n’èn però betg sa limitadas a scrittiras polemicas. Schizunt numerusas persunas dal fatg han gì tema ch’ils fundaments da la tur na possian betg purtar il pais da l’immensa construcziun cun armadira da travs. In matematicher ha profetisà che la tur vegnia a sbalunar uschespert che quella surpassia in’autezza da 228 meters. In possessur da chasa en vischinanza dal Champ de Mars ha schizunt instradà in process cunter il stadi e la citad per tema che la tur possia cupitgar e donnegiar ses possess. La dretgira ha be lubì da cuntinuar cun la construcziun sut la cundiziun che Gustave Eiffel stettia bun per eventuals donns.
Suenter il 1980: Nova concessiunaria e Patrimoni cultural da l’UNESCO
Dapi il 1991 appartegna la promenada da la Seine cun ses edifizis tranter il Pont de Sully ed il Pont d’Iéna inclus la Tur d’Eiffel al patrimoni cultural da l’UNESCO. Il 2005 han ins emess per l’emprima giada da la Tur d’Eiffel televisiun digitala.
Posiziun e conturn
Las suandantas vias da traffic tangheschan l’areal da la tur: en il sidvest l’Avenue Gustave Eiffel, en il nordost l’Avenue de la Bourdonnais, en il nordvest il Quai Branly, dal qual il Pont d’Iéna maina sur la Seine, ed en il sidost l’Avenue de Suffren. Questas quatter vias cunfineschan ina surfatscha rectangulara, in parc cun guaud, en la mesadad da la quala sa chatta la Tur d’Eiffel.
Segunda auzada
thumb|160px|La segunda auzada Sin in’autezza da 115,7 meters sa chatta la segunda auzada cun ina surfatscha da 1430 meters quadrat. Sin quella han plazza maximalmain 1600 visitaders. Fin la segunda auzada arrivan ins ubain cun l’ascensur u sur ina da las stgalas che sa chattan en ils pilasters. Da giudim fin la segunda auzada dumbra la stgala en tut 704 stgalims. Il pli tard sin quest’auzada è da far midada en l’ascensur che maina vinavant fin al spitg.
Ascensurs
En tut sa chattan en la Tur d’Eiffel nov ascensurs. Tschintg da quels sa chattan en ils pilasters e mainan da l’entrada en la segunda auzada (cun fermada en l’emprima). Dus ulteriurs ascensurs cun cabinas dublas mainan da la segunda en la terza auzada.
Prestaziuns sportivas e records
Ils 4 da zercladur 1948 è in elefant da 85 onns, il qual era mitschà dal circus Bouglione, raivì fin sin l’emprima plattafurma. Il 1983 èn Charles Coutard e Joël Descuns ids cun lur motos da motocross da las stgalas da la tur si e giu. In onn pli tard èsi reussì ad Amanda Tucker e Mike MacCarthy da siglir, senza lubientscha uffiziala, cun lur paracrudadas da la terza plattafurma. Il Novzelandais A.J. Hackett ha ristgà il 1987 per l’emprima giada in sigl da bungee da la segunda plattafurma.
Recepziun en l’architectura
Er la chapitala britannica Londra ha scrit ora l’onn 1890 in project ambizius per la construcziun d’ina tur. Las propostas da project prevesevan turs d’atschal d’in’autezza tranter 300 e 456 meters. In onn pli tard han ins cumenzà a construir il Watkin’s Tower ch’era projectà sin 358 meters e che dueva uschia daventar radund 50 meters pli aut che la Tur d’Eiffel. L’iniziant dal project, sir Edward Watkin, ha l’emprim empruvà da gudagnar Gustave Eiffel sez sco constructur; il Franzos ha però refusà quai per motivs patriotics. Cura ch’han mancà al project ils meds finanzials era be avant maun ina structura da basa da 47 meters; quella han ins la finala disfatg il 1907. Er auters projects da construir turs han gì be in modest success. La construcziun d’ina tur a Douglas, il lieu principal da l’Isle of Man, ha stuì vegnir interrutta il 1890 suenter ch’eran be fatgs ils fundaments. Er en Germania hai dà emprovas per part vaira aventurusas da surpassar la Tur d’Eiffel. Il 1913 han ins per exempel preschentà ils plans per construir ina tur dal Rain d’in’autezza da 500 meters; er qua sa tractavi d’ina construcziun cun travs da fier che s’orientava stilisticamain fitg ferm a la Tur d’Eiffel. Il project n’è la finala mai vegnì realisà.
Funcziun d’exempel areguard la furma
Ils onns 1950 han ins erigì en il Giapun pliras turs panoramicas e da televisiun concepidas da l’architect Tachū Naitō (1886–1970) ch’èn esteticamain bain in pau pli tecnicas, ma che s’orienteschan tuttina al design da la Tur d’Eiffel: l’onn 1954 la tur da televisiun Nagoya, l’onn 1956 la tur da televisiun Tsutenkaku, il 1957 la tur da televisiun Sapporo ed il 1958 il Tokyo Tower. Surtut il Tokyo Tower, il qual è cun ses 333 meters schizunt intgins meters pli aut che la Tur d’Eiffel, fa allusiun a la structura da la tur da Paris. Architectonicamain vala il Tokyo Tower però sco main reussì.
Recepziun en l’art
Suenter l’avertura da la tur han ils poets tutgà tar ils emprims ch’han rendì onur a quella. Il scriptur Blaise Cendrars ha dechantà la «tur, tur dal mund, tur en moviment». Il liricher chilen Vicente Huidobro ha descrit quella sco «ghitarra dal tschiel» ed ha edì il 1918 ina collecziun da poesias sut il titel ‹Tour Eiffel›. Il reschissur e scriptur Jean Cocteau ha publitgà il libret ‹Les mariés de la tour Eiffel› ch’è vegnì preschentà il 1921 sco ballet en il Théâtre des Champs-Élysées a Paris. L’istorgia absurda, surrealistica d’in pèr da nozzas gioga sin ina Tur d’Eiffel che sa chatta amez il desert da la Namibia. Il liricher Guillaume Apollinaire ha elavurà en il cudesch ‹Calligrammes› las experientschas ch’el ha fatg durant l’Emprima Guerra mundiala cun ina poesia en furma da la Tur d’Eiffel. Quella cumenza cun in salid da bainvegni al mund e finescha cun las pli nauschas ingiuras envers ils Tudestgs.
La Tur d’Eiffel sin bancnotas e meds da pajament
Sin la bancnota da 200 franc era da vesair avant l’introducziun da l’euro tant sin la vart davant sco er sin la vart davos la siluetta da la Tur d’Eiffel. Entant che la vart davant mussava il purtret da Gustave Eiffel era da vesair sin la vart davos ultra da la siluetta in sguard tras ils quatter pilasters che furman la basa da la tur.
Reclama e commerzialisaziun
Anc avant che la tur è stada finida, han ins cumenzà a la commerzialisar per intents da reclama. Gustave Eiffel sez ha mess ad ir regularmain mesiras correspundentas – betg il davos per far frunt a las vuschs da protest. Gia la primavaira 1886 han ins producì e derasà artitgels, broschuras ed illustraziuns davart la tur. Il dramaturg e schurnalist Henry Buguet (1845–1920) ha gia exclamà il settember 1888 en la gasetta ‹Le Soir›: «N’essas betg er da l’avis che – almain fin che questa tur fenomenala è terminada per cuntentientscha generala u schizunt universala – ils turomans ans duessan laschar in pau en ruaus cun questa gutta gigantica, la quala els ans pitgan di per di ed ura per ura en las ureglias?»
Lingua russa
left|thumb|upright=2|Distribuziun dal russ
Terra Grischuna
Istorgia
Dapi il 1955 duvrava la Pro Raetia la Terra Grischuna sco organ da publicaziun uffizial. Il 1983 ha la Terra Grischuna sco emprima revista periodica publitgà in text scrit en rumantsch grischun. Il 1. da schaner ha la Südostschweiz Medien surpiglià la revista.
AV Fryburgia
Istorgia
Fin ils ans 1970 tuochaiva l'AV Fryburgia tar las societeds da students las pü grandas e dominantas a Friburg. Bè düraunt ils ans da guerra d'eira la vita d'uniun limiteda cun que cha bgers commembers as chattaivan in servezzan activ. L'an 1937 es sortida da l'AV Fryburgia, chi ho la funcziun da societed materna, l'AV Staufer. Oter cu tar la spartiziun da l'AKV Alemania bundant 20 ans pü bod, es quista separaziun gieu lö in möd paschaivel e las duos societeds as chattaivan eir inavaunt in relaziun amicabla. Il listess vela eir per la relaziun cun la CA Rezia chi es naschida düraunt l'an 1957 our da la fracziun grischunaisa da l'AV Fryburgia.
Schabain cha'l muvimaint dal 68' ho purto l'avertüra per duonnas s'haun las ciffras da commembers sminuidas tar las societeds da students. Da quist fat es eir l'AV Fryburgia pertucheda. Traunteraint ho que do augmaints d'entredas considerabels, la ciffra da commembers s'ho hoz però stabiliseda sün nivel pü bass.
Energia
Furmas d’energia e transfurmaziun da l’energia
Ina transfurmaziun po be avair lieu uschia che er tut las autras grondezzas da mantegniment dal sistem possedan avant e suenter la transfurmaziun la medema valur. Per exempel vegn la transfurmaziun d’energia chinetica limitada tras il mantegniment da l’impuls e da l’impuls da rotaziun. Ina pierla sa lascha be franar e perda tras quai energia, sch’ella dat giu a medem temp impuls da rotaziun. Er a nivel molecular existan talas limitaziuns. Bleras reacziuns chemicas che fissan energeticamain pussaivlas n’han betg lieu a moda spontana, perquai che quellas violassan il mantegniment da l’impuls. Ulteriuras grondezzas da mantegniment furman il dumber dals barions e dals letpons. Quels limiteschan la transfurmaziun d’energia tras reacziun nucleara. L’energia ch’è cuntegnida en la massa da materia sa lascha be transfurmar dal tuttafatg en in’autra furma d’energia cun agid d’ina quantitad tuttina gronda d’antimateria. Senza antimateria reussescha la transfurmaziun cun agid da fissiun resp. fusiun nucleara be a moda parziala.
Energia specifica
Specific munta en las scienzas natiralas ‹relativ ad ina basa da mesiraziun›. L’energia specifica vegn messa en relaziun cun ina tscherta caracteristica d’in sistem, la quala sa lascha descriver cun ina grondezza fisicala. Exempels:
Istorgia da l'astronomia
Astronomia antica
Ils filosofs grecs avevan er gia cumenzà a discutar davart in maletg dal mund heliocentric, pia davart l’idea ch’il sulegl na giria betg enturn la Terra, mabain la Terra enturn il sulegl. Pervia da la mancanza d’observaziuns ch’avessan sustegnì questa tesa, è il maletg geocentric dentant restà vinavant il maletg dal mund renconuschì. Dal reminent era gia Aristarch da Samos – sco pli tard Galileo Galilei – vegnì accusà pervia da sias ideas heliocentricas.
Balena blaua
Anatomia
Balenas blauas han en media ina lunghezza da 26 meters. Las balenas blauas che vivan en auas da l' emisfera sid èn da regla pli grondas che ils members da la medema spezia domiciliads en l'emisfera nord. Savens obtegnan singuls animals ina lunghezza da 30 meters, e la balena blaua pli gronda che è vegnida mesirada cun metodas scientificas ha gì ina lunghezza da 33,58 meters (1922). I dat ina differenza remartgabla tranter femna e mastgel: Las femellas èn en media enfin sis pertschient pli glondas e san pasar suenter la fin da la stagiun da nutriment enfin 200 tonnas. Il cor da la balena blaua paisa en circa 600 kg. Ella posseda il pli gond cor da tut ils animals existents sin terra. Durant che la balena è sin la surfatscha pulsescha il cor en in ritem dad 8 battidas    per minuta, quest po dentant sbassar sin 4 battidas sut aua. L'aorta    ha in diameter da circa 23 cm.
Derasaziun e spazi vital
La balena blaua viva en tut ils oceans nua ch' ella sa mova en in ritmus annual tranter grads da ladezza auts e bass. D'enviern viva ella en mars tempradas e subtropicas, en las qualas sa chatta ses lieu da reproducziun. Da stad sa tegna ella si en auas polaras nua ch'ella chatta nutriment abundant. L'alimentaziunas ed era las rutas da viandar da las balenas èn fitg constantas, ils lieus da reproducziun n'èn percunter betg enconuschents.
Alimentaziun
Sco tut las balenas cun fol sa nutrescha era la balena blaua da plancton il qual ella filtrescha or da l'aua da la mar cun agid da ses dentigliuns. Malgrà ses dentigliuns cun zaidlas grossas preferescha ella pitschens giombers e sa spezialisescha en l' Antarctica sin il cril antarctic. Tras quai stat ella en directa concurrenza da nutriment cun autras balenas cun fol. Sur tut cun la balena sei, la balena cumina e las balenas naninas. La balena blaua tutga però tar las emprimas che van en tschertga dad alimentaziun e che van a tgatscha il pli manaivel dals urs dal glatsch. Plinavant dovra ella era grondas rotschas da giomberets cun pala sco funtauna da nutriment. En la tschertga da nutriment noda ella savens en profunditads da circa 100 meters.
Cumportament social
La communicaziun tranter las balenas blauas n'è betg fitg pregnanta. Ins na chatta nagins chants da balena cun strofas sco tar las balenas cun goba. Lur repertoir da ramurs sa stenda sur suns sin frequenzas bassas, sur pitgar, raspar e marmugnar fin tar tuns da clic ultrafrequents. Igl è nunenconuschent sche dar sigls e pitgar cun la cua gidan era a communitgar.
Reproducziun e svilup
Balenas blauas èn sexualmain madiras cura ch'ellas cuntanschan ina lungezza da 22 meters tar ils mastgels, e 24 meters tar las femnas. Ellas han lura ina vegliadetgna da tschintg enfin sis onns. Lur durada da vita sa cuzzar 90 onns, la gronda part da las balenas mora però pli baud.
Chatscha da balena e protecziun
Pli baud, en auters tschientaners eri anc grev da chatschar balenas blauas. Ellas eran memia grondas e memia sveltas. Pir en il 19avel tschientaner han ins cumenzà ad ir regularmain a chatscha da balenas blauas. Ellas vegnivan duvradas surtut sco furnituras da charn e da grass. Plinavant vegnivan duvrads ils oss ed ils dentigliuns sco material da fabricaziun. Per exempel per la construcziun dal    chanun d'arpuna ,ina arpuna la quala vegn sajettada cun ina sort chanun e che porta sin il piz ina chargia explosiva. En il 20avel tschientaner èn vegnidas mazzadas circa 350.000 balenas blauas. Suenter l'onn 1930 è il dumber dad animals tschiffads sa reducì, perquai ch'ì deva prest naginas balenas blauas pli. Dentant pir l'onn 1972 èn idas en vigur las ordinaziuns da protecziun internaziunalas. Questas vegnan respectadas enfin oz sin chomp internaziunal.
Tectonica da plattas
Survista
Las plattas èn per il pli separadas ina da l’autra entras dorsalas medio-oceanicas u entras sfessas sutmarinas. A las dorsalas sa movan las plattas vischinas davent ina da l’autra (cunfin da plattas divergent), uschia che magma basaltic sorta dal mantè da la Terra superiur e furma ina nova crusta oceanica. Quest process vegn era numnà seafloor spreading, separaziun dal fund oceanic.
Furmaziun da muntognas e vulcanissem a basa da la tectonica da plattas
Cuntrari a la teoria da la geosinclinala èn ins ozendi da l’avis ch’ils blers process che furman muntognas e vulcans sajan liads als urs da las plattas. Qua èn da chattar las raschuns per quasi tut ils fenomens accumpagnants da las plattas en moviment, pia er da terratrembels e tsunamis.
Adelbert von Chamisso
thumb|220px|Adelbert von Chamisso, 1831 Adelbert von Chamisso (* 30 da schaner 1781 sin il chastè Boncourt sper Ante, Châlons-en-Champagne, Frantscha; † 21 d’avust 1838 a Berlin; oriundamain Louis Charles Adélaïde de Chamissot de Boncourt) è stà in perscrutader da la natira e scriptur tudestg d’origin franzos. Si’abreviaziun uffiziala sco autur botanic è ‹Cham.›.
Cumbain ch’il franzos era la lingua materna da Chamisso, al èsi reussì da scriver en tudestg ovras d’impurtanza. Las pli enconuschentas èn ‹Peter Schlemihls wundersame Geschichte› (1814, cf. er la versiun rumantscha ) e la poesia ‹Das Riesenspielzeug› (1831) che tracta il chastè Nideck situà en l’Alsazia.
Servetsch militar e cumenzaments sco poet
Programmatic per il princip serapionic era la refusa da tutta poetica d’imitaziun e da tuttas furmas da l’uschenumnà realissem. La finamira da la poesia na saja betg da reproducir il mund exteriur, mabain «d’exteriurisar tras represchentaziun poetica il maletg ch’il poet ha tschiffà en ses intern». Tuttina sco Serapion, il qual suandava sco eremit ch’era s’alienà al mund be sias visiuns, dueva er il poet sa laschar inspirar da la solitariadad sco la sfera ideala da ses spiert creativ. Pli fitg che quel resguardia il mund sco factur da disturbi e pli autonoma, geniala e serapionica che daventia si’ovra.
Chamisso sco perscrutader da la natira
Chamisso è mort ils 21 d’avust 1838 a Berlin en consequenza da cancer dal pulmun. Sia fossa d’onur da la citad da Berlin sa chatta sin il santeri III da la cuminanza da la baselgia da Gerusalem a Berlin-Kreuzberg en la partiziun 3/1.
Onuraziuns
thumb|180px|Ina da las diversas tavlas commemorativas a Berlin En rom da l’expediziun da Rurik è l’insla Chamisso Island, ch’è situada en la part settentriunala da la Via da Bering, vegnida numnada suenter Adelbert von Chamisso.
Paltoga
Istorgia
Il lieu è naschì en sia furma actuala ils 27 da zercladur 2001 entras la fusiun dals suandants vitgs ed aclauns:
Tar la dumbraziun dal pievel dal 2002 en la Russia entira dumbrava Paltoga 295 abitants (135 umens, 160 dunnas), dals quals 99 % eran Russ. La vischnanca rurala da Kasakowo, a la quala appartegnan anc nov auters vitg, ha en tut 524 abitants (14 d'october 2010).
Furma da stadi
Svilup istoric
Sut politeía chapiva Aristoteles la furma da stadi che correspunda il pli fitg a la democrazia tenor la chapientscha odierna. Quai ch’el designescha sco democrazia han ins percunter renumnà pli tard en oclocrazia (‹domini da la plebaglia›); manegià è in domini da las massas – resp. dals demagogs populistics che dirigian quellas – che n’è betg lià a reglas. Aristoteles sez ha favurisà sco furma da regenza ina cumbinaziun or da las trais furmas puras, betg degeneradas.
La moda e maniera co che Machiavelli vesa la monarchia, sa differenziescha però a moda decisiva da la chapientscha odierna: El definescha ina monarchia sco furma da stadi en la quala tutta pussanza sa chatta tar il monarc, il qual regia a moda quasi autocratica, entant ch’el resguarda mintga separaziun da la pussanza statala u il transferiment da quella sin pliras persunas u organs sco furma republicana. Ozendi percunter vegn mintga stadi considerà sco monarchia, il qual ha in schef da stadi curunà, e quai independentamain da la dumonda schebain ed en tge furma che quel è participà a la pussanza statala.
Sistematisaziun odierna
La furma da stadi vala sco ina da las cumponentas concepziunalas centralas per determinar in sistem politic. Pervi da la gronda varietad da las furmas statalas vegnan quellas magari reducidas sin la dichotomia republica versus monarchia. Quai lubescha da cunfinar la noziun da las furmas statalas da quella da las furmas da pussanza (cf. sutvart).
Igl existan pia differentas furmas principalas, las qualas sa laschan mintgamai sutdivider supplementarmain. Er cumbinaziuns e sutdivisiuns alternativas èn pussaivlas, per exempel sa laschan las monarchias sutdivider en monarchias ereditaras ed en monarchias d’elecziun. Il pli tard dapi Karl Loewenstein è usitada entaifer la politologia la differenziaziun da basa tranter autocrazia e democrazia (cf. survart), e quai sa referind a la scrittira dad Immanuel Kant ‹Zum ewigen Frieden›. Autras furmas èn sistems d’ina partida, dictaturas e republicas popularas, republicas islamicas e teocrazias. In stadi real po mintgamai tuttavia avair tratgs da differentas furmas da stadi.
Teoria dal sistem politica
Tranter auter ha il politolog american David Easton adaptà e sviluppà vinavant quest concept en il context da la politologia, furmond uschia la teoria dal sistem politica. Dapi lura vegn il spazi d’acziun politic surtut chapì sco sistem politic. En l’analisa d’unitads macropoliticas (sco pajais, stadis naziunals) dueva il concept dal sistem politic sa sviluppar a la pli impurtanta alternativa al concept dal stadi.
Unihockey
Gol dad unihockey
thumb|200px|Gol ed equipament dal goli Tant sin il champ grond sco er sin il champ pitschen vegnan utilisads gols da dimensiun gronda, davant ils quals sa chatta mintgamai in goli. Ils gols han las suandantas dimensiuns (aut × lad × profund): 115 × 160 × 65 cm. Tar quests gols ch’èn certifitgads da l’IFF sa tracti d’ina construcziun da bischens d’atschal da colur cotschna. Ils gols èn munids cun duas raits: la rait principala cuvra l’entira surfatscha dal gol cun excepziun da l’avertura d’entrada e dal palantschieu. Davos l’avertura penda ultra da quai ina segunda rait. Quella duai impedir che la balla sortia immediatamain en il cas che quella tutgass tar in gol directamain sin in dals bischens d’atschal.
Mixed
Tar la varianta mixed u gol pitschen sa tracti da la furma dad unihockey che vegn giugada en scola ed en uniuns (principiants). Da mintga squadra sa chattan mintgamai dus mattatschs e duas mattatschas sin il champ da giugar, il qual mesira 28 × 16 m. Ils ulteriurs commembers da la squadra sa chattan sin il banchin da reserva e pon vegnir substituids senza interrumper il gieu. I vegn giugà – en l’Europa Centrala – sin gols pitschens cun in’avertura da 90 × 60 cm senza goli; quai vul dir che mintga giugader è da princip cunresponsabel per cuvrir il gol. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun da 1,90 × 0,90 m, en la quala nagin giugader na dastga metter pe. En questa varianta vegnan giugads turniers regiunals e surregiunals.
Lingua portugaisa
Il portugais (português) è ina lingua romana, lingua uffiziala dal Portugal, da Brasilia, da plirs pajais en Africa e dal Timor da l'Ost. right|thumb|300px|Il portugais en il mund
Dante Alighieri
Furmaziun
thumb|160px|Statua en las Ufficinas, Firenza En tge moda ed en tge lieus da scolaziun che Dante ha acquistà sia furmaziun extraordinariamain vasta e docta n’è betg enconuschent cun tutta segirezza. Or da sias poesias e la ‹Vita Nova› resulta ch’el è sa mess gia baud en contact litterar cun poets da la lingua populara sco Guido Cavalcanti e Cino da Pistoia ch’eran da lur vart ordvart erudits. En l’enfiern da la ‹Commedia› preschenta el Brunetto Latini sco ina sort magister, quai ch’ha manà en la perscrutaziun a numerusas speculaziuns. In minz da vardad po esser cuntegnì en quai, damai che Dante aveva apparentamain enconuschientscha da sias ovras e da sias stentas da popularisar la savida latina en las linguas dal pievel.
Carriera politica a Firenza
La visita dal legat papal Matteo d’Acquasparta ha manà la stad 1300 a tumults. Dante e ses cunregents en il Priorat han sinaquai bandischà – cunter la voluntad explicita dal legat – betg mo represchentants dals ‹alvs› (tranter auter l’ami da Dante Guido Cavalcanti), mabain er dals ‹nairs› (tranter auter il manader da quels, Corso Donati). Sinaquai è la citad da Firenza vegnida excommunitgada ed il papa ha clamà en l’Italia Charles da Valois sco ‹pacifitgader› per restituir cun agid dals ‹nairs› la suveranitad papala a Firenza ed integrar la Toscana en il stadi papal. Il prim da november 1301 è Charles entrà a Firenza. Ils ‹nairs› ch’èn penetrads cun el han prendì vendetga vi da lur inimis en la citad; tranter auter duai er la chasa da Dante esser vegnida destruida.
Exil
Per ils onns da ses exil mancan documents externs – pia che na derivan betg da sia plima – quasi cumplettamain. Da l’autra vart cuntegna l’ovra litterara da Dante tantas allusiuns a lieus, persunas ed eveniments contemporans ch’i s’avra a la perscrutaziun orientada a la biografia in champ quasi inexauribel. Probablamain è el sa trategnì a partir dal 1302 surtut en l’Italia Superiura e Centrala; per part ha el chattà dimora e sustegn a Verona tar Bartolomeo della Scala (1303/1304), a Treviso tar Gerardo da Camina (1304–1306) ed en la Lunigiana (in territori a Massa-Carrara en il nord da la Toscana) tar ils conts Malaspina (1306 e.a.).
‹Vita nova›
Formalmain sa tracti d’in prosimetrum, vul dir d’ina cumposiziun ch’alterescha tranter prosa e vers. In model correspundent furma d’ina vart la ‹Consolatio philosophiae› da Boëthius, da l’autra vart ils manuscrits dals trubadurs occitans, en ils quals las chanzuns dals trubadurs èn vegnidas cumplettadas posteriuramain cun raquints che tractan a moda anecdotica las circumstanzas da la vita ed istorgias d’amur da quels (uschenumnads razos). La ‹Vita nova› reprenda 31 poesias liricas da Dante (25 sonets u sonets dubels, 5 canzone u stanzas da canzone, ina ballada) e cumplettescha quellas cun divisioni (explicaziuns dal cunteng) e ragioni (raquints davart la genesa da las poesias). La sutdivisiun odierna da l’entira ovra en 42 u 43 chapitels n’è betg autentica, vul dir betg documentada en furma da manuscrits, mabain deriva da l’emprima versiun stampada dal 1576 sco er da l’ediziun dad Alessandro Torri (1842).
‹Quaestio de aqua et terra›
La ‹Quaestio de situ et forma aquae et terrae› (‹Retschertga davart la posiziun e furma da l’aua sin la terra›) è in referat che Dante ha tegnì ils 20 da schaner 1320 en la chaplutta da sontga Helena a Verona davart ina cuntraversa ch’era naschida pli baud a Mantua. En quest tractat, che sa chapescha sco ovra filosofica orientada a las scienzas natiralas, vegn dilucidada la dumonda daco che la terra, sco pli bass dals quatter elements, na saja betg cuverta dal tuttafatg cun aua.
Circul administrativ d'Interlaken-Oberhasli
Il circul administrativ d'Interlaken-Oberhasli è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Interlaken.
Dättlikon
Dättlikon è ina vischnanca svizra en il chantun Turitg en il district da Winterthur.
Circul administrativ dal Giura Bernais
Il circul administrativ dal Giura Bernais è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Courtelary.
19avel tschientaner
La naziun sco unitad che viva da si’atgna economia
La democrazia sociala da l’autra vart, quasi sco via d’amez, è sa stentada da chattar cumpromiss cun il stadi social. Ella ha empruvà d’impedir la paupradad da las massas, d’etablir sistems da segirezza sociala e da stabilisar tras quai il stadi.
Las naziuns europeicas en concurrenza per las colonias
Il cumbat dals stadis europeicas per colonias è daventà en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner il tema central da l’autopercepziun naziunala. Projects gronds sco la construcziun dal Chanal da Suez han furmà puncts da cristallisaziun da questa nova schientscha. L’atgna superiuradad europeica envers il spazi colonial stgaffescha in nov rassissem ed in agen champ da la teoria da la cultura, entaifer il qual ins ha discutà la dumonda, sut tge cundiziuns che sa sviluppian naziuns da cultura.
Materias primas, reservas d’energia ed industria
Entaifer ils singuls pajais èn l’industrialisaziun e l’avertura da giaschaments da charvun daventads il cuntrapol al colonialissem. Importads vegnivan bains betg elavurads; per elavurar quels han stuì vegnir rendidas accessiblas reservas d’energia en l’agen pajais. Ils giaschaments da charvun en l’Engalterra (en il nord e vest dal pajais), en la Lorena ed en la Renania han ins avert successivamain per l’economia. Vers la fin dal 19avel tschientaner è la Gronda Britannia stada confruntada cun la concurrenza creschenta nà dal continent europeic, betg il davos da la Germania. En il 20avel tschientaner duevan alura, cun in’atgna politica economica e grazia a l’immensa grondezza da l’agen martgà, ils Stadis Unids surpassar las naziuns europeicas.
Il Giapun temeva en il 19avel tschientaner pli e pli da vegnir colonisà tras ils Stadis Unids e pajais europeics ed è perquai medemamain s’occupà intensivamain cun l’industrialisaziun dal pajais. Per quest intent han ins applitgà la savida da l’Occident e sviluppà lavuratoris industrials, chantiers ed ovras da defensiun. Per spargnar custs han ins remplazzà textilias ed utensils chars tras materialias bunmartgadas. Pervi da la gronda dumonda suenter saida sin il martgà mundial, è sa sviluppada en il Giapun in’industria da saida ed in’industria da mangola.
Novs meds da transport e medias
La communicaziun cun agid da la telegrafia ha alura lubì vers la mesadad dal 19avel tschientaner da producir gasettas e schurnals en ils quals stevan a disposiziun il medem di las medemas infurmaziuns en tut il mund. Quai ha er augmentà la communicaziun tranter las centralas da la regenza e las administraziuns localas. Il sentiment d’esser pertutgà da tut temp ed en mintga lieu dal pajais da las decisiuns da la regenza ha stgaffì tar ils burgais ina nova schientscha areguard in’unitad statala surordinada sco unitad che cumpigliava l’entir territori.
Naziun e furmaziun
Sutvart ils cumbats davart l’estetica, la moderna e la naziun da cultura ch’han gì lieu surtut en circuls academics (cf. sutvart), è sa sviluppada sin tribunas commerzialas ed en furma da litteratura triviala ina producziun ch’ha conquistà las massas – fin ch’il sport ha per part cumenzà ad occupar questa rolla e ch’ils meds da massa han gidà a furmar qua in agen statuts sco pussanza politica.
Istorgia sco spazi da svilup
Er ils filologs dal 18avel tschientaner n’enconuschevan nagin svilup da la lingua, mabain partivan da sigls e da creaziuns novas. Tut auter è sa preschentada la situaziun tar la linguistica sco ch’ella è sa sviluppada en il 19avel tschientaner: da nov han ins postulà leschas che duevan descriver co che la lingua è sa midada e reconstruids stgalims linguistics daditg svanids, sco per exempel l’indogerman.
L’individi sco spazi da svilup
Ensemen cun quest nov individi è sa sviluppada in’atgna scienza. Quella è s’occupada da sia furmaziun, la quala ha uss furmà ina premissa essenziala per las schanzas futuras en sia vita. L’educaziun è daventada en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner in dals temas centrals – in’educaziun che sto furmar las pussaivladads che cupidan en l’individi tut tenor sias abilitads persunalas.
Europa
Il chancelier da l’imperi tudestg Otto von Bismarck ha stgaffì in sistem d’allianzas internaziunal cumplex sco sistem da segirezza europeic; sur intgins decennis è quel restà stabil. A l’intern dal stadi è Bismarck stà occupà cun il cumbat cultural cunter la baselgia e cun las uschenumnadas leschas da socialists: Sco reacziun sin ils success electorals dals socialdemocrats ha Bismarck decretà ina legislaziun sociala ch’era da quel temp relativamain moderna.
Asia
La restauraziun da Meiji dal 1868 ha avert il Giapun per influenzas modernas ed ha catapultà il pajais a la fin dal 19avel tschientaner en il circul da las pussanzas mundialas.
Scienza e cultura
En il 19avel tschientaner han ins tschentà ils fundaments per numerusas disciplinas scientificas modernas. Metodas da perscrutaziun sistematicas, la finanziaziun statala e la muntada economica creschenta da scuvertas han accelerà las enconuschientschas a moda considerabla. La mecanica, l’electricitad, l’optica, la tecnica da communicaziun e la chemia han enconuschì in emprim temp da fluriziun, il qual ha manà ad in grond dumber d’innovaziuns che duevan er esser decisivas per il 20avel tschientaner.
Lingua catalana
Il catalan vegn discurrì da pli che 7 milliuns da persunas en Spagna, Andorra, Frantscha ed ad Alghero/L'Alguer, ina citad taliana en Sardegna. El è la lingua uffiziala da l´Andorra ed ina da las linguas uffizialas da la Catalugna, da las Inslas Balearas e Valencia.
Schember
Lain
Il lain da cor è l’emprim cotschnent e daventa pli tard brin cotschen; quel ha in’odur fitg aromatica ed è circumdà d’in lain alv melnent relativamain graschel. Il lain è relativamain lev, lom, sa lascha elavurar bain e posseda ina structura fina, regulara. El è pauc resistent cunter miffa. Ils rintgs annuals èn bain visibels. Il lain tardiv posseda blers chanals da rascha relativamain gronds. La blera roma d’in brin cotschen stgir dat al lain ina structura decorativa.
Flurs, puschas e sems
Las puschas femininas, da colur violetta, èn munidas cun in moni curt e cumparan singulas ubain en gruppas vi dals pizs dals chatschs lungs. Ins las chatta surtut oradim il terz superiur da la curuna. Las puschas masculinas, da colur melnenta fin violetta, sa sviluppan enstagl da chatschs smuttads a la basa da giuvens chatschs lungs. Ins las chatta surtut vi dal terz inferiur da la curuna.
Lain da schember
Surtut en il Tirol e Tirol dal Sid datti blers artists che sa servan dal lain da schember per lavurs d’entagl. Uschia vegnan per exempel las famusas sculpturas en lain da la Val Gardena fatgas gia dapi il 17avel tschientaner per gronda part da lain da schember.
Tenor la medischina populara duajan ils ielis che sortan dal lain da schember cun lur aroma caracteristic promover in sien profund e sanadaivel. A quai servan per exempel plimatschs emplenids cun stalizzas da schember. Ina cumprova scientifica per quest effect na datti però betg.
Plantaziuns forestalas da schembers n’han per ordinari betg il success giavischà: las plantas creschan plaun, bleras pateschan da donns da ruier u na cuntanschan per auters motivs betg la vegliadetgna da tagl giavischada. Perquai che la dumonda suenter lain da schember è creschida, è il pretsch s’augmentà vaira ferm.
Augusta Raurica
Fundaziun da la colonia
thumb|140px|Colonna romana thumb|220px|Restanzas dal tempel Tenor l’inscripziun sepulcrala dal chau d’armada da Caesar Lucius Munatius Plancus è vegnida fundada ina colonia en il territori dals Rauracs probablamain ils 21 da zercladur da l’onn 44 a.C. Da quel temp n’han ins però pudì cumprovar fin uss nagins chats. Igl è pussaivel che la colonia numnada n’ha betg pudì vegnir realisada – en consequenza da la guerra civila ch’è prorutta suenter la mort da Caesar – ubain che la colonia da Plancus n’è betg vegnida fundada sper Augst, mabain a Basilea (Basilia).
Ina colonisaziun romana durabla ha però pir gì lieu suenter la conquista da las Alps Centralas sut l’imperatur Augustus l’onn 15 a.C. Il pli vegl chat ch’ha pudì vegnir cumprovà fin qua cun agid da la dendrocronologia deriva da l’onn 6 a.C.
Museum e chasa romana
Ils pli impurtants chats, per exempel il stgazi d’argient da Kaiseraugst u la statuetta da Victoria, èn vegnids rendids accessibels a la publicitad en il Museum roman ad Augst, ensemen cun in edifizi sper il teater ch’è per part vegnì reconstruì.
Sestri Levante
Istorgia
Scu las otras vschinaunchas dal Tigullio vet Sestri plundrageda dal 1542 dals Türchs e dal 1607 dals Saracens.
San Töna
Il prüm daiva que ün oratori dedicho a San Gian e San Töna, ma dal 1647 construettan ils fraters üna nouva baselgia. Daspö 1948 è'la baselgia da piaiv.
Baselgia da l'Institut da las sours maistras pietusas
Construida il prüm dal 1658, gnit ella edificheda darcho bgeras voutas; ella gnit abanduneda dal 1798, an da sia aboliziun vulida da Napoleun.
San Baltrumieu da la Ginestra
Ella as chatta illa fracziun cun listess nom ed es eir clameda "Nossaduonna da l'Agüd" daspö 1750. La baselgia dad hozindi es dal 1838.
Economia
Üna vouta as fundaiva l'economia da Sestri sulla costrucziun da barchas a vela latina clamedas "leudi"; ün po vzair üna da quistas barchas eir hoz sülla riva dals "Balin", illa Baja da las Parevlas.
Renaschientscha
Survista
I suonda enfin il 1590 la renaschientscha tardiva u il manierissem, in’epoca segnada da differents svilups artistics. Il manierissem ha la tendenza d’exagerar il repertori formal da la renaschientscha classica. In exempel furma la Figura serpentinata sco quai che Giovanni da Bologna l’ha represchentà en sia sculptura ‹Rapiment da las Sabinas› (1583): figuras umanas tratgas en la lunga e represchentadas en in moviment furius drizzà vers tschiel. La fasa finala da la renaschientscha tardiva maina lura gia vers il baroc.
Sculptura
Da l’autra vart sa liberescha la sculptura adina dapli da sia funcziun medievala sco part accessorica da l’architectura. Sper figuras integradas en nischas, concepidas sco part d’in edifizi, vegnan stgaffidas adina dapli plasticas che stattan al liber e che pon vegnir contempladas da tuttas varts.
Economia ed aspects socials
Entaifer ils singuls manaschis ha l’introducziun da la contabilitad dubla lubì ina controlla bler pli severa dal success da las interpresas economicas.
C.A. Turicia
Historia
1964 han ils commembers cumprau ina casa a Turitg. Quella dueva dar albiert a turicers e students el futur. 1972 vegn la casa renovada e baghegiada entuorn. Il tschalèr vegn naven da quei temps duvraus intensivamein sco local communabel per ils habitonts ed ils commembers dalla Turicia.
Benedicziun
Nouv Testamaint
Da grand’importanza per la tradiziun cristiauna – impustüt davart las controversas intuorn il battaisem d’iffaunts - gnivan ils pleds da Gesu a sieus discipuls: ''Lura gnivan purtos pitschens iffaunts no tar el, per ch’el als tuochess. Ma ils scolars faivan reprimandas a quels chi’ls purtaivan no pro el. Ma apaina cha Gesu ho vis que, s’ho’l indegno e’ls ho dit : Laschè gnir no tar me ils pitschens iffaunts e nu’ls impedi ; perche da tels es il reginam da Dieu. In varded, eau as di : Chi chi nun artschaiva il reginam scu ün iffaunt, nu vain sgür brichad entrer in quel. Lura als ho tuts sün bratsch e, mettand ils mauns sün els, als ho‘l benedieus.'' (l’evangeli seguond Marcus 10,13–16)
Litteratura
Categoria :Religiun
Stadi
Ambiguitad da la noziun
Perquai che las noziuns descrittas sa differenzieschan fermamain ina da l’autra, n’ha pudì sa furmar nagina definiziun cun valaivladad generala.
Stadi e societad
Nua che vivan ensemen umans, vegnan lur interess savens en conflict in cun l’auter. En cuminanzas pli grondas sa sviluppa alura entaifer la structura da las differentas gruppas d’interess e da pussanza il basegn suenter in’instanza che regulescha e che sa preschenta davant las forzas particularas da la societad cun pussanza da decisiun superiura. Ina tala instanza ‹statala› n’ha betg be da garantir ina convivenza paschaivla entras chanalisar e far urden cun ils interess divergents, mabain ha er da procurar che l’egualisaziun dals basegns che s’opponan in a l’auter succedia a moda gista.
Origin
Damai ch’i na dat ozendi strusch territoris che na tutgan tar nagin stadi e che lubissan ina nova fundaziun, sa furman stadis sin trais modas:
Furmas da stadi
La politologia moderna fa la differenza tranter furmas da stadi, furmas da pussanza e sistems guvernamentals. Igl è quai ina differenziaziun ch’era anc nunusitada en l’antica. Da lez temp resguardav’ins las furmas da stadi e las furmas da pussanza sco sinonims. La classificaziun la pli enconuschenta deriva dad Aristoteles. Quel ha sutdividì las furmas da pussanza en bunas e nauschas furmas d’execuziun dal domini; sco las bunas resguarda el monarchia, aristocrazia e politeia (oz: democrazia), sco furmas degeneradas tirannia, oligarchia e democrazia (oz: oclocrazia, ‹domini da la plebaglia›). Cicero ha be laschà valair las trais furmas positivas monarchia, aristocrazia e democrazia (en il senn odiern) sco res publica.
Renconuschientscha da stadis
Tut en tut datti en il mund 194 stadis suverans ch’èn renconuschids cumplettamain da las Naziuns unidas resp. da ses stadis commembers (situaziun dal 2019). Igl èn quai ils 193 stadis commembers da las Naziuns unidas ed il Stadi dal Vatican. A la Sontga Sedia (ch’è da distinguer dal Vatican sco stadi) ed al stadi Palestina conceda l’Assamblea generala da las Naziuns unidas il status d’observatur.
Successiun dals stadis
La successiun dals stadis munta ch’ils dretgs e las obligaziuns d’in stadi vegnan surpigliads tras in auter stadi. La dumonda cura ed en tge dimensiun che novs stadis surpiglian la posiziun giuridica da lur stadis precedents, sa tschenta però be sch’in stadi na cuntinuescha betg cun l’identitad dal stadi precedent tenor dretg internaziunal, mabain represchenta in nov subject dal dretg internaziunal. Midadas da la regenza u da la constituziun d’in stadi na muntan anc betg che la cuntinuitad dal stadi vegnia interrutta. Las dumondas che sa tschentan en quest connex èn surtut daventadas actualas en ils cas da la dissoluziun da l’Uniun sovietica e da l’anteriura Jugoslavia.
Forum economic mundial
Iniziativas
La Global Education Initiative (GEI) è medemamain vegnida fundada a chaschun da l’inscunter annual dal 2002. Quella ha collià interpresas dad IT internaziunalas cun diversas regenzas (Jordania, Egipta, India) cun la finamira da metter a disposiziun en las scolas computers da la nova generaziun e da scolar dapli magisters locals en e-learning. Il model ch’è sa cumprovà vegn uss er applitgà en auters pajais sco per exempel en la Ruanda.
L’‹Auter Tavau›
A chaschun dal WEF dal schaner 2002 han ins organisà per l’emprima giada a Tavau l’Open Forum Davos. Quel duai render accessibla a la vasta publicitad la discussiun davart la globalisaziun.
Valuta
Bretton Woods ed il sistem dal FMI
thumb|upright=.6|L’hotel Mount Washington l’onn 2003. Qua ha gì lieu il 1944 la [[:de:Bretton-Woods-System|Conferenza da Bretton Woods]] Vers la fin da la Segunda Guerra mundiala èn 44 stadis sa decidids d’introducir novs sistems da valuta (Conferenza da Bretton Woods). Tenor il plan da White era l’idea fundamentala da colliar las valutas internaziunalas cun il dollar american. La valur dal dollar american era depositada cun aur, quai vul dir ch’igl existiva anc adina l’obligaziun da barat da vart da la banca. Uschia èn mintgamai sa resultads curs da stgomi fixs tranter las valutas respectivas ed il dollar american.