cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crisa da Cuba
Il decurs da la crisa l’october 1962
En cas ch’ils Stadis Unids duevan invader Cuba, ha Castro pretendì da l’Uniun sovietica da respunder cun ina bumba atomica sin territori dals Stadis Unids. En ina brev ha Chruschtschow respundì quatter dis pli tard: «Vus Ans avais proponì da far sco emprims in culp nuclear cunter il territori da l’inimi. Vus savais segir tge consequenza che quai avess gì per nus. Quai na fiss betg stà in simpel culp, mabain il cumenzament da la guerra nucleara. Stimà soci Castro, jau sun da l’avis che Vossa proposta saja incorrecta.»
Caribica
Geologia
La Mar Caribica fa da sia vart part da la Mar Mediterrana Americana e cuntanscha en il Foss da Cayman ina profunditad da 7680 m. La mar sa chatta per gronda part sin la platta caribica, be la part en il nordvest, da l’autra vart dal foss maritim, sa chatta sin la platta nordamericana. Tras activitads tectonicas als cunfins da las plattas datti adina puspè terratrembels e per part erupziuns da vulcans. Uschia han ins stuì dar si il 1995 suenter pliras erupziuns dal vulcan Soufrière la chapitala dal Montserrat, Plymouth, suenter che gia var 800 umans eran fugids. L’ultim grond terratrembel a Haiti l’onn 2010 ha chaschunà la mort da radund 300 000 persunas.
Crisa da Cuba
Soluziun lianta dal conflict
Cuntrari a l’effect en la publicitad han las duas superpussanzas mintgamai valità ils eveniments dal 1962 sco victoria tactica da l’autra vart; quai resulta da pleds secrets dals presidents Kennedy e Chruschtschow ch’èn vegnids publitgads pli tard. En omadus pajais ha il resultat dal conflict rinforzà la disfidanza dals manaders militars envers lur atgna regenza.
Caribica
Istorgia e scuverta da la Caribica
Cur che Columbus è ì a riva per incumbensa da la curuna spagnola l’onn 1492 a San Salvador (Bahamas), era el surtut en tschertga dad aur e d’autras ritgezzas. Ma ils pievels indigens n’han betg dà grond pais a quai ch’ils Europeans consideravan sco ritgezza. Uschia è la Caribica bain vegnida conquistada, ma ils conquistadores èn gia bainspert ids vinavant sin il continent american. En il decurs dal temp èn arrivads Englais, Ollandais e Franzos; schizunt il Danemarc, la Svezia e la Curlanda possedevan intginas colonias. St. Barthélemy per exempel è stà stgars in tschientaner en possess svedais. Ina gronda part dals Indians autoctons èn la finala daventads l’unfrenda da malsognas e sclavaria.
Inslas e territoris da la Caribica
1 Persunal militar al lieu. 2 Abità temporarmain da pestgaders haitians. 3 Cumplettà cifras mancantas cun agid da las paginas dals pajais respectivs.
Malta
Geografia
L’insla principala Malta (maltais Malta) ha ina grondezza da 246 km², è orientada vers sidost e cuntanscha ina lunghezza da 20 ed ina ladezza maximala da 13 kilometers. Tranter sia finiziun al nordvest e la segunda insla principala Gozo (Għawdex) s’extenda il Chanal da Gozo ch’ha ina ladezza da 4,4 kilometers ed en il qual sa chatta l’insla Comino (Kemmuna) cun 2,7 km² sco er il spelm nunabità Cominotto (Kemmunett). Gozo è orientà quasi en direcziun ost-vest, mesira ina lunghezza da 14,3 kilometers, ina ladezza da fin a 7,25 kilometers e cumpiglia ina surfatscha da 67 km². Las ulteriuras inslas dal stadi – ch’èn tuttas nunabitadas – furman l’insla Filfla (Filfola) che giascha 4,4 kilometers al sid da Malta e las Saint Paul’s Islands (Il-Gżejjer ta’ San Pawl) a la fin nordvest dal St. Paul’s Bay; quellas èn situadas 83 meters davent da la costa ed èn effectivamain colliadas ina cun l’autra, cumbain che la part che las collià po sa chattar sut il spievel da la mar en cas che la mar è malruassaivla. En il vest da Gozo, sper la Laguna Naira en vischinanza dal Dwejra Point, s’auza or da la mar il Fungus Rock (Il-Ġebla tal-Ġeneral), in grip da crap da chaltschina ch’ha in’autezza da 20 meters. Manoel Island (Il-Gżira Manwel) en il Marsamxett Harbour tranter Valletta e Sliema na vegn per ordinari betg pli resguardà sco in’insla per sai, damai ch’ella è colliada cun in rempar ed ina via cun la terra franca.
Pervi da l’extrema mancanza d’aua existan sin las inslas Malta, Gozo e Comino nagins flums permanents. Suenter precipitaziuns intensivas pon letgs dad aua siads ora però s’emplenir d’enviern temporarmain cun aua da plievgia. Quests fils d’aua ch’èn per ordinari be pitschens èn situads en stretgas vals grippusas, nua che l’aua na svapurescha betg uschè spert. Il pli lung da quests auals temporars cula tras il Wied l-Għasri ch’è situà a la costa nord da Gozo. Il sulet lai pli grond da l’entir archipel è vegnì stgaffì a moda artifiziala e sa chatta en il reservat da la natira Ghadira en vischinanza da Mellieħa. El mesira 350 m sin 220 m.
Provediment d’aua
Malgrà tut questas mesiras resta Malta dependent da l’exteriur. Durant ils mais da stad arrivan mintgamai navs-cisterna cun aua da baiver nà da la Sicilia; uschia po la rait locala vegnir alimentada cun questa resursa d’aua supplementara.
Flora
Plantas frequentas èn tranter auter il caruber, l’uliver ed il timian; ultra da quai creschan diversas sorts d’euforbiaceas e da siringias sco er 15 spezias d’orchideas.
Populaziun
Il dumber da la populaziun munta en tut a ca. 433 300. Damai che l’entir territori statal mesira be 316 km² resulta da quai ina spessezza da la populaziun vaira auta da ca. 1371 abitants per km²; igl è quai la tschintgavel auta spessezza da la populaziun da tut ils stadis dal mund. 92 % da la populaziun vivan en citads.
Lingua e scrittira
Tras la lunga appartegnientscha a l’Imperi britannic è sa derasà l’englais a Malta. Malgrà quai han ils Maltais mantegnì lur atgna lingua. Il maltais è sper l’englais la lingua statala a Malta e pervi da la commembranza a l’Uniun europeica er ina da las linguas uffizialas da quella. Il maltais appartegna a las linguas semiticas ed è sa sviluppà d’in dialect arab. Structuralmain è la lingua parentada il pli ferm cun las varietads nordafricanas da l’arab, ma en il stgazi da pleds èn er da chattar pli grondas cumparts talianas e pli pitschnas influenzas nà dal spagnol, franzos ed englais. Il maltais è la suletta lingua semitica che vegn scritta cun letras latinas (cun excepziun dal Y e dal C); sco spezialitad èn quellas vegnidas cumplettadas tras ils segns ċ, ġ, ħ e ż.
Divisiun administrativa
Per motivs da statistica vegnan las vischnancas sutdivididas en sis districts (Gozo and Comino, Northern, Northern Harbour, South Eastern, Southern Harbour, Western) e quels puspè en trais regiuns (Gozo and Comino, Malta Majjistral, Malta Xlokk). Las regiuns ed il district da Gozo and Comino èn identics.
Medias
L’onn 2008 faschevan 45 % da la populaziun maltaisa diever da l’internet. La quota da colliaziuns a spectrum lartg giascheva il medem onn tar 20 %.
Cultura
Malta enconuscha divers dis da festa che sa refereschan ad eveniments istorics. Qua ina survista en successiun cronologica: Ils 10 da favrer vegn festegià ‹The Feast of St. Paul’s Shipwreck› che regorda al naufragi da son Paul davant Malta l’onn 60 s.C. Ils 8 da settember è ‹Our Lady of Victory›, la fin da la gronda bloccada tirca dal 1656. Trais ulteriurs dis da festa regordan a la fin dal temp sco colonia britannica: ils 21 da settember è ‹Independence Day›, il di da l’independenza il 1964; ils 13 da december è ‹Republic Day›, il di da la proclamaziun da la republica il 1974 ed ils 31 da mars vegn festegià il ‹Freedom Day› che regorda a la retratga da las davosas truppas britannicas il 1979.
Silena cumina
Ecologia
Cumbain che las flurs èn avertas l’entir di, derasan ellas be da notg ina savur – che regorda al traifegl – per attrair ils insects. Il nectar sa chatta profund en il chalesch da la flur, uschia che be avieuls cun tromba lunga e tgirallas da la notg al cuntanschan. Tavauns guntgeschan quest impediment cun morder ina fora tras il chalesch per arrivar al nectar; en quest cas na vegn la flur però betg impollinada.
Sutspezia silena cumina ‹ordinaria›
Sin terrens che cuntegnan metals grevs è sa sviluppada ina sutspezia specifica, la quala sa differenziescha quasi be da las autras plantas tras il fatg ch’ella è buna da resister als metals grevs. Questa sutspezia porta il num Silene vulgaris subsp. humilis (R.Schub.) Rauschert.
Utilisaziun
thumb|200px|Ils portaflurs en detagl Sco planta cun ragischs profundas e senza grondas pretensiuns è la silena cumina adattada fitg bain per ierts da crappa ed ierts selvadis. Damai ch’ella flurescha l’entira stad, sa lascha ella plazzar en lieus correspundents sco attirasguard. Ella crescha il meglier en parts da l’iert ch’èn sitgas, suleglivas e chaltschinusas. La planta na dovra nagin ladim e na sto er betg vegnir sauada; en pli resista ella bain al fraid d’enviern. Sco planta che flurescha fitg ditg è ella en ierts selvadis ina preziusa funtauna da pavel per tgirallas da la notg.
Mississippi (stadi)
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 125'443 km²
Franc svizzer
La munaida svizra consista da francs e raps. 100 raps èn in franc.
Minnesota
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 225'181 km²
Chablais vallesan
Il Chablais valaisan è ina regiun che fa part dal Chablais. Sa chatta en il Vallais Bass, sin la riva sanester dal Rodan e sin la riva sid dal Lai da Genevra. La regiun sa chatta tranter Saint-Gingolph en il nord ed Evionnaz en il sid. lls cunfins dal Chablais valaisan èn il cunfin franzos en il vest, Il Rodan en l'ost, il Lai da Genevra en il nord ed il District da Saint-Maurice en il sid.
Sagogn
Abitants
populaziun 31. december 2000: 646
Lingua englaisa
L'Englais (lingua germanica) è la lingua uffiziala dals Stadis Unids da l'America, ils Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord, ed en blers auters pajais mundials.
Roubaix
thumb|Chasa communala Roubaix (ollandais: Robaais) è ina veglia citad industriala en il nord da la Frantscha en vischinanza dal cunfin cun la Belgia. Roubaix è la terz pli gronda citad dal región Nord-Pas de Calais-Picardie per sia populazuin, cun 95'866 abitants l'onn 2013, zieva Lille e Amiens.
Viadi al Center da la Terra
Resumaziun
Il narratur è Axel Lidenbrock, nev d’in eminent geologist e naturalist tudestg, il professur da mineralogia Otto Lidenbrock. L’istorgia entschaiva a Hamburg, en la chasa dal Pr. Lidenbrock. Il professur, amatur da vegls cudeschs, cumpra le manuscrit original d'ina saga islandaisa, Heimskringla, scipt per Snorri Sturluson en il XIIavel tschientaner. El scuvra in pergiamina codà, scipt en caracters runics.
Via da latg
Grondezia e massa
Il pli grond part da la massa fa la materia nera, lezza ei nunveseivels, auncallura interagescha quella materia cun gravitaziun e cun autra materia en nossa galaxia.
Carstgauns e ratuns
Loghens
Cunquei che Berther drova nums da fantasia, ni insumma negins, vul el forsa gir ch’ il liug ei bu principals, mobein igl agir general dil carstgaun.
Stil da raquintar
El drova adina puspei divers mieds stilistics sco anafras, cumperegliaziuns, hiperblas, metonimias, persunificaziuns, asindetons e polisindetons.
Lungatg
Discuors directs vegnan utilisai da rar.
Bulsaun
Geografia
La citad da Bulsaun cunfinescha cun las suandantas vischnancas: Deutschnofen, Eppan an der Weinstraße, Jenesien, Karneid, Laives, Ritten, Sarntal, Terlan e Vadena. Sin las spundas enturn la citad giaschan differents aclauns ch’èn per part accessibels sur telefericas (p.ex. la funiculara da Kohlern). En pli vala Bulsaun sco portal d’entrada per las Dolomitas che giaschan en l’ost da la citad.
Infrastructura ed attracziuns
thumb|200px|left|Il portic da Bulsaun Bulsaun giascha sper l’autostrada dal Brenner ed è tras quai colliada vers nord e vers sid cun la rait europeica d’autostradas. Sur l’autostrada dal Brenner pon ins cuntanscher directamain Innsbruck, Minca, Milaun, Venezia e Roma. Il medem vala per la viafier sur il Brenner. Tar las viafiers regiunalas è da menziunar en spezial la prolungaziun da la viafier Bulsaun-Meraun tras il Vnuost fin a Mals al cunfin da la Val Müstair. Suenter che questa lingia era vegnida serrada l’onn 1990 tras la Viafier statala taliana, ha la regiun Tirol dal Sid surprendì l’infrastructura, sanà quella da rudent e puspè mess en funcziun la viafier l’onn 2004. En pli posseda Bulsaun ina plazza aviatica cun sgols directs a Roma.
Dapi l’onn 1998 è Bulsaun ina citad universitara. La Freie Universität Bozen porscha divers studis trilings (tudestg, talian ed englais). La fundaziun da l’universitad ha er gì effects positivs sin la gastronomia e la purschida culturala da la citad.
Biffel african
Cumportament territorial
La structura ierarchica d’ina scossa consista da femellas dominantas che mainan la scossa; alura suondan en la part centrala vatgas cun vadels fitg giuvens ed animals giuvens; la fin da la scossa furman animals cun in status sutordinà. La posiziun d’in animal entaifer la scossa dat scleriment davart ses status social. Ella determinescha ultra da quai la qualitad dal nutriment e la cundiziun corporala da la vatga. Savens maina la naschientscha d’in vadè ad ina posiziun sociala pli auta entaifer la scossa. I vegn per ordinari supponì che las singulas scossas furmian – abstrahà da lur spartiziun temporara – colliaziuns stabilas e che vatgas creschidas bandunian be darar lur gruppa; intginas scossas èn vegnidas documentadas sur in interval da fin tschintg decennis. Observaziuns en il Parc naziunal Chobe en Botsuana mussan però che femellas bandunan magari lur scossa. Ina vatga ha percurrì a chaschun d’ina tala midada da scossa fin a 133 km. Che talas vatgas returnassan tar lur veglia scossa n’è betg vegnì constatà; forsa sa tracti tar animals che midan scossa da tals cun in status social plitost bass.
Monarchia
Svilup istoric
En il temp medieval han dominà en l’Europa pli e pli monarchias ereditaras. Il retg steva a la testa d’in sistem da dominis che vegnivan surdads a sia suita en furma da feuds. Quest sistem feudal ha furmà la basa da l’administraziun e dals fatgs dal militar. Pli e pli è quel però vegnì mess en dumonda da vart dals vasals che vulevan sezs disponer en successiun ereditara da lur territoris e pudair surdar quels a l’atgna suita. Enfin ch’èn sa sviluppadas furmas temprivas dal stadi modern ha il monarc roman-tudestg u polonais facticamain pers perquai pussanza a l’aristocrazia feudala, la quala è avanzada en questa moda adina dapli. En Frantscha ed en Prussia ha la monarchia percunter privà l’aristocrazia da sia pussanza e realisà en questa moda la monarchia absoluta.
Svilup vers il constituziunalissem e parlamentarissem
La constituziun dal 1791 da la Pologna-Lituania vala sco emprima constituziun moderna da l’Europa en il senn da l’illuminissem. Sa basond sin quest document è s’etablida l’emprima monarchia constituziunala.
Il svilup en singuls pajais europeics
thumb|220px|Franz Joseph I avra la sesida dal parlament austriac (1879) Cumbain ch’intginas monarchias europeicas eran gia baud suttamessas a mecanissems da controlla dals stans u da l’aristocrazia, na devi sur lung temp nagina constitiziun cumplessiva che definiva il process politic u reglava la separaziun da las pussanzas. Cun l’entschatta da l’illuminissem en il 17avel e 18avel tschientaner èn ins alura sa stentà adina dapli da definir e reglar la pussanza dal monarc en furma scritta.
En Germania cumenza il constituziunalissem dal temp da Napoleun en la Germania dal Sid (p.ex. Baviera 1818). L’emprova da sutensi da realisar in Imperi tudestg en furma d’ina monarchia constituziunala è vegnida abattida il 1848/49 cun la forza. Il 1867/1871 è lura sa furmà da surengiu il stadi naziunal modern, e quai medemamain en furma d’ina monarchia constituziunala. Sur lung temp ha il chancelier da l’imperi giugà ina rolla centrala, entant ch’il resultat da l’elecziun en il Reichstag era areguard la furmaziun da la regenza be da muntada secundara. A partir da l’october 1917 han las regenzas alura dependì de facto da la confidenza dal Reichstag, a partir da l’october 1918 er a basa da la constituziun revedida. Cun la Revoluziun da november ch’ha gì lieu curt suenter è la monarchia constituziunala en Germania ida a fin.
Lingua
Classificaziun da las Linguas discurridas
2. Hindi, 366,000,000
Saint-Saphorin
Saint-Saphorin po sa referir a:
Lia da la Chadé
Inimis dal uvestg da Cuira han fundà la Lia da la Chadé (u Chasa da Dieu) il 1367, per tegnair a mastergn l'autoritad da l'uvestg. Il concluss dalla Lia da la Chadé era, dad evitar la aquisaziun dalla diocesa da Cuira entras la casa dils Habsburgs. Ella ei vegnida fundada ils 29 da schaner 1367 a Cuera. Il document ei vegniu suttascrets dil capitel dalla catedrala,dils mistrals episcopals,dil marcau da Cuira e dallas dertschiras episcopalas dalla Tumleastga,dalla Val Schons,dil Surmeir, l'Engiadina Aulta/Bassa, Bregaglia.Pli tard ein aunc auteras dertschiras suandai, co p.ex. 1408 Puschlav e 1450 ils tschun cumins. L'Engiadina Bassa, Val Müstair e Vnuost eran ditg en discussiun denter il contadi dil Tirol e la diocesa da Cuera.
Jules Verne
Vita
Il pli tard dapi ‹Le Tour du monde en 80 jours› era Verne in um stimà e ritg. El ha fatg numerus viadis cun la viafier e sin la mar, per exempel l’onn 1867 cun la pli gronda nav a vapur da quel temp, la ‹Great Eastern›, en ils Stadis Unids, ed a partir dal 1866 cun atgnas jachts a vela e la finala jachts a vapur en il Chanal, la Mar dal Nord e Mar da l’Ost ed en la Mar Mediterrana. Ultra da quai mantegneva el ina chasa represchentativa ad Amiens, la citad natala da sia dunna, nua ch’el viveva dapi il 1870. Lez onn è el vegnì numnà chavalier da la Legiun d’onur. Er è el – quai ch’è nunusità per in betg Brit – vegnì recepì en il renumà Travellers Club da Londra. thumb|140px|Caricatura dal 1884 Fatg quitads al ha però ses figl Michel. Cun 15 onns, il 1876, aveva el dà quel per in temp en ina chasa da correcziun, e pir il 1888 duevan bab e figl puspè sa reconciliar.
L’onn 1883 ha Jules Verne empruvà da sa metter en posiziun sco candidat per l’Académie Française, l’instituziun naziunala che s’occupa da la tgira da la lingua franzosa, ma senza success. Apparentamain n’eran sias scrittiras betg vegnidas acceptadas dals ulteriurs commembers da l’academia sco litteratura seriusa. Anc oz vegn Verne savens menziunà da la scienza litterara be a l’ur.
Dalai Lama
En general
Dalai Lamas valan sco emanaziuns da l’avalokiteshvara (tibetan spyan ras gzigs; chenresig), dal bodhisattva da la cumpassiun che cumpara sin terra sco uman.
Cuntramesiras britannicas e lur consequenzas
Cumbain ch’autoritads chinaisas al han intimà da returnar en il Tibet, n’ha el betg gist fatg prescha. Fin il 1908 è el restà en il nord, pertge che la greva sconfitta da l’Imperi russ cunter il Giapun ed ils dischurdens en connex cun la Revoluziun russa al inquietavan.
La pretensiun da pussanza da vart da la China crescha danovamain
Ils 3 da november 1908 ha la vaiva da l’imperatur relaschà in edict, en il qual era previs da dar al Dalai Lama in nov titel, il qual dueva passar al lieu da l’existent e fixar l’obedientscha e la submissiun dal Dalai Lama sut l’imperatur: «Buda dal vest, sinceramain obedaivel, tras reincarnaziun gidaivel, excellent ed existent or da sasez». Il titel dueva esser collià cun ina contribuziun annuala da la tresoraria da Sichuan ed obligar il Dalai Lama da far respectar en il Tibet a moda commensurada las leschas da l’imperi. Al Dalai Lama n’è restà nagut auter che d’acceptar il titel, ed uschia è el sa restrenschì a protestar cunter il scumond cuntegnì en l’edict da pudair sa drizzar directamain a l’imperatur, senza ir la via uffiziala sur ils ambans.
Las planisaziuns per l’act statal festiv per la surdada dal titel han stuì vegnir midadas pervi da la mort da l’imperatur Guangxu ils 14 da november 1908 e da la vaiva da l’imperatur il di suenter. Senza avair prendì ina decisiun en connex cun sia protesta, han ins dumandà il Dalai Lama da returnar en il Tibet. En viadi da return al vegnian ins a surdar il nov titel en la claustra da Kumbum. Avant sia partenza han represchentants da la regenza imperiala exprimì envers el l’intenziun da transfurmar il Tibet en ina provinza chinaisa, da trametter là dapli uffiziants e schuldads e d’endrizzar scolas popularas cun instrucziun obligatorica en lingua chinaisa.
Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa
250px|miniatura miniatura|250px|Stadis commembers L’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE; englais Organisation for Security and Co-operation in Europe) è ina conferenza da stadis che s’engascha per il mantegniment da la pasch. L’organisaziun è sa sviluppada or da l’anteriura Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (tenor l’Acta finala da Helsinki dal prim d’avust 1975). Il 1995 è la conferenza vegnida transfurmada en in gremi permanent e sa cloma dapi lura OSCE.
Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans
Il Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans cun sedia a Varsovia è l’instituziun centrala da l’OSCE areguard la dimensiun umanitara.
Economia mundiala
La situaziun odierna da l’economia mundiala vegn en general descritta sco economia globalisada.
Il volumen dal commerzi mundial sco indicatur da la globalisaziun
En il decurs da l’onn 2008 è la crisa da finanzas, la quala aveva cumenzà il 2007 en ils Stadis Unids sco crisa d’immobiglias, s’effectuada a moda adina pli negativa sin l’economia reala. Tras quai èn las ratas da creschientscha realas da l’export da rauba mundial sa sbassadas cuntinuadamain: 6,2 % (2007), 2,0 % (2008) e −13,2 % (2009). Ed er la creschientscha reala da l’economia mundiala sezza è sa diminuida: 3,9 % (2007), 1,3 % (2008) e −2,4 % (2009). A partir dal 2010 ha il commerzi mundial alura puspè pudì sa revegnir da la sfundrada effectuada da la crisa da finanzas.
Squadra naziunala da ballape da la Germania
Cader actual
Il cader actual cumprenda tut ils giugaders naziunals che fan part da la selecziun per il Campiunadi mundial da ballape 2010.
Reginavel dals Francs
Il declin dal Reginavel dals Francs
Dal vegl Reginavel dals Francs dueva be la part dal vest mantegnair il num France/Frantscha. En la part da l’ost, la Germania da pli tard, dueva percunter sa sviluppar il Sontg Imperi roman ch’ha manà vinavant la tradiziun da l’imperialitad romana. Là ha in ducadi cun num Franconia betg pudì sa far valair durant il temp medieval tempriv ed è vegnì dividì. Percunter è il num restà preschent fin oz en la denominaziun da la regiun Franconia (Franken, Frankenland) che cumpiglia parts dals stadis federativs Baden-Württemberg, Baviera, Turinga e Hessen. Il term francon/Fränkisch designescha plinavant ina gruppa da dialects tudestgs (Niederfränkisch, Mittelfränkisch, Rheinfränkisch, Südfränkisch ed Ostfränkisch).
Ils purs
Ils purs dependents e la fameglia cumpigliavan bain la pli gronda part da la populaziun; daspera devi dentant en il Reginavel dals Francs anc duas ulteriuras classas da purs: ils purs da tschains ed ils purs dal retg u libers.
Il retg pudeva regalar vinavant in tal possess ad in’autra persuna, per exempel ad ina claustra u ad in auter vasal. En quest cas perdevan ils libers pass per pass lur dretgs e daventavan subdits dal nov possessur.
Las claustras en il Reginavel francon
Esser inactivs valeva sco putgà, perquai pretendeva l’urden monastic ch’ils muntgs duain lavurar e leger pliras uras per di. Tut quai ch’ins duvrava per viver vegniva producì en claustra. Ina part dals muntgs lavurava sin il funs, ina part en l’iert da la claustra. Auters muntgs eran activs sco copists e scrivevan giu pergiaminas u entirs cudeschs or da las bibliotecas claustralas. En emprima lingia eran quai scrittiras cristianas, ma per part han ins er copià auturs seculars sco Titus, Caesar u Vergil. A partir dal 6avel tschientaner hai dà sper las claustras da muntgs emprimas claustras da dunnas. Las mungias na lavuravan betg sin il funs, mabain per ordinari en iert.
Rassissem
Aspects generals
En la Grezia antica èn ils barbars bain betg vegnids considerads sco inferiurs sut aspects da razza, mabain ‹be› sco retardads areguard aspects culturals resp. civilisatorics; ma er en quest connex discurran intgins istoriografs d’in ‹proto-rassissem›.
Perscrutaders da la natira sco Carl von Linné, Georges-Louis Leclerc de Buffon, Johann Friedrich Blumenbach, Immanuel Kant e blers auters han cataloghisà e classifitgà la flora e fauna, ma er l’umanitad ch’era enconuschenta da quel temp, ed han uschia stgaffì il fundament da l’‹istorgia natirala da l’uman›, da l’antropologia. Lur lavur è però stada segnada da l’entschatta ennà da mitus ch’èn vegnids dads vinavant e da pregiudizis. Ina rolla centrala ha surtut giugà l’uschenumnada Scala Naturae ch’era enconuschenta nà da la teologia medievala e ch’era vegnida surpigliada da la scienza seculara dal temp modern tempriv. Quella attribuiva a tuttas furmas da la vita in plaz fix en in’ierarchia da creatiras ‹inferiuras› e ‹superiuras›. Quai ha d’ina vart bain attribuì a furmar teorias davart l’evoluziun ed il svilup da las spezias, da l’autra vart però, applitgà sin l’uman, a differenziar tranter «stresas da razza» pli veglias e pli giuvnas ch’ins ha classifitgà sco «primitivas» ed «avanzadas». Il gener Homo ha Carl von Linné introducì l’onn 1758 en la 10avla ediziun da ‹Systema Naturae›. Gia avant aveva el differenzià a basa da la colur da la pel quatter variantas da l’uman anatomicamain modern ch’èn spartidas geograficamain ina da l’autra; uss però ha el extendì questas quatter varietads cun attribuir ad ellas differents temperaments e differentas constituziuns fisicas: Ils Europeans sa distinguan tenor el tras las caracteristicas alv, sanguinic, musculus («albus, sanguineus, torosus»), ils Americans tras las caracteristicas cotschen, coleric, sidretg («rufus, cholericus, rectus»), ils Asiats tras las caracteristicas mellen, melancolic, airi («luridus, melancholicus, rigidus») ed ils Africans tras las caracteristicas nair, flegmatic, lasch («niger, phlegmaticus, laxus»). «Fissan ils antropologs sa restrenschids a classifitgar las gruppas d’umans tenor lur caracteristicas fisicas, senza trair da quai ulteriuras conclusiuns, alura fiss lur lavur stada tuttina innocenta sco quellas dal botanicher u zoolog e sulettamain la cuntinuaziun da quella. Ma gia da l’entschatta ennà èsi sa mussà che quels che faschevan la classificaziun, s’attribuivan er il dretg da giuditgar areguard las caracteristicas da las gruppas d’umans ch’els definivan: cun extrapolar da caracteristicas fisicas sin caracteristicas spiertalas e moralas han els tschentà si in’ierarchia da las razzas.» «Independent da la dumonda, tge che Linné, Blumenbach ed auters etnologs dal 18avel tschientaner han intendì – en tutta cas èn els stads ils avrapista per in rassissem secular resp. ‹scientific›.»
Cun valitar aspects fenotipics a basa da criteris estetics e colliar quels cun abilitads spiertalas, da caracter u culturalas, ha la tipologia da razzas ch’è sa sviluppada en il 18avel tschientaner preparà il terren per il rassissem biologic dal 19avel e 20avel tschientaner. Joseph Arthur Comte de Gobineau, il qual Poliakov caracterisescha sco «grond erold dal rassissem da tempra biologica», vala cun ses ‹Essai sur l’inégalité des races humaines› en quatter toms sco inventader da la razza da signurs arica e fundatur da la doctrina da razza moderna resp. sco avrapista teoretic dal rassissem modern. Il declin da ses stan ha l’aristocrat franzos declerà sco consequenza da la degeneraziun da razza. Ultra da quai ha el profetisà che la maschaida da sang da differentas razzas vegnia a manar inevitablamain a l’extincziun da l’umanitad.
Dapi la Decleraziun da l’UNESCO cunter la noziun ‹razza› en rom da la Conferenza da l’UNESCO cunter rassissem, violenza e discriminaziun da l’onn 1995 n’è betg mo proscrita mintga deducziun da categorias da razza biologicas, mabain er sociologicas. Quai vegn argumentà sco suonda:
Grezia e Roma antica
Er Yves Albert Dauge snega ch’igl haja existì en il mund roman rassissem. Cumbain ch’eran derasads en l’antica sentiments da superiuradad d’ina stirpa u d’in pievel visavi autras gruppas e che prevalevan stereotips etnics, religius u culturals, n’exista per las noziuns ‹razza› u ‹rassissem› nagin equivalent precis en la lingua greca u latina. Per il medem motiv na vesa er Christopher Tuplin nagin motiv da discurrer en connex cun il mund grec da rassissem; tenor ses avis stoppia la discussiun dal rassissem includer ina definiziun da razza.
Aspects da gender, dichotomias e svalitaziuns gradualas
Main differenzià che Platon sa mussa Aristoteles sch’el sugerescha differenzas tranter ils pievels betg grecs da l’Europa e l’Asia e postulescha che quels da l’Asia Minura sajan «pli da sclav». Quai betg pervi da caracteristicas corporalas u da caracter, mabain surtut perquai ch’i als manchia las structuras politicas che pussibiliteschian ina cuminanza da libers ed eguals.
Reconquista e conquista
Norman Roth ed auters han mussà co che l’antisemitissem ha cumenzà en la politica da la purezza dal sang (limpieza de sangre) envers ils Gidieus a survegnir sia furma moderna. Gruppa en mira da questa politica han furmà Gidieus convertids al cristianissem u lur descendents (Marranos), envers ils quals ins aveva vinavant ina tenuta disfidanta areguard lur confessiun religiusa. Partind da la dumonda da la purezza dal sang han ins eruì lur derivanza e tschertgà suenter ina cumpart da fin in sedeschavel da sang gidieu. I valeva schizunt sco privlus da laschar tezzar uffants cristians da bailas or da famiglias convertidas, perquai che lur latg pudeva apparentamain avair in effect nuschaivel.
Imperi tudestg (1871–1918)
A partir dal 1905 han ins scumandà en las colonias maridaglias tranter alvs ed indigens ed il 1912 ha gì lieu en il Reichstag tudestg ina debatta areguard las lètgs maschadads. Ils scumonds èn restads en vigur fin la sperdita da las colonias en l’Emprima Guerra mundiala.
Raschuns dal pensar rassistic
Davart las raschuns che mainan ad in pensar rassistic han gia adina existì opiniuns vaira divergentas. Tenor teorias d’orientaziun raziunalistica è il rassissem classic sa furmà en il 18avel tschientaner. Impurtants teoretichers da l’Occident (sco Immanuel Kant e Georg Wilhelm Friedrich Hegel) han empruvà da lez temp d’explitgar a moda scientifica las differenzas tranter las razzas. Els eran da l’avis che las razzas umanas na sajan betg be segnadas da differenzas biologicas (oravant tut corporalas), mabain er da caracteristicas fixas, nunmidablas areguard lur mentalitad e lur caracter. Pli tard hai fatg l’impressiun sco sche la biologia e genetica moderna suenter Charles Darwin haja chattà indizis per confermar questa supposiziun. Auters represchentants da l’illuminissem, sco per exempel Johann Gottfried Herder, èn percunter sa distanziads da la divisiun dals umans en razzas sco ch’ella era usitada da lez temp.
Migraziun dals utschels
Sgols da notg e da di
Utschels gronds e grevs prefereschan percunter da sgular durant il di e sur la terra e nizzegian per ordinari la furmaziun da V per spargnar energia. Quests utschels sa laschan purtar ad aut da las massas d’aria ch’èn sa stgaudadas e planegian silsuenter en la direcziun giavischada.
Motivs genetics
Sco ulteriura cumprova per la disposiziun genetica han ins tratg si utschels sut cundiziuns constantas, uschia ch’els n’han mai gì contact cun members da la medema spezia en libra natira e n’han er betg enconuschì las stagiuns. Tuttina è er sa mussà tar quests animals il tipic malruaus dals utschels migrants, vul dir ina fasa d’activitad motorica augmentada durant la primavaira e l’atun. La distanza tranter in malruaus d’atun e l’auter cumpigliava però in pau main ch’in onn. Quai munta che la prontezza da migrar è bain innata, ch’il termin da partenza optimal vegn però fixà – almain per ina pitschna part – a basa d’influenzas da l’ambient (p.ex. relaziuns da l’aura u offerta da pavel).
Migraziun dals utschels ed evoluziun
La dumonda en tge moda che la migraziun dals utschels saja la finala sa furmada en il decurs da l’evoluziun sto restar speculativa, damai ch’i na dat naginas cumprovas fossilas per in tal cumportament. Suandar sa lascha be il mecanissem ch’effectuescha che l’abilitad innata da migrar sa mantegna a lunga vista: È la purschida da nutriment al lieu da destinaziun da la migraziun stagiunala bun avunda, alura surviva là la gronda part dals utschels; n’è quella però betg suffizienta, alura mora ina gronda part. Vul dir: be ils utschels ch’elegian grazia a lur disposiziun ereditara la dretga direcziun ed in traject da sgol commensurà èn abels da dar vinavant lur gens ed uschia lur cumportament da migraziun a la proxima generaziun.
Orientaziun
thumb|250px|Exempels per rutas da migraziun a lunga distanza Per s’orientar sin viadi sa servan ils utschels d’in ‹cumpass intern›, ma er da la navigaziun astronomica (posiziun da stailas da navigaziun u dal sulegl) e da la topografia. Per ordinari vegnan utilisadas a medem mument pliras infurmaziuns.
Migraziun dals utschels e metabolissem
Per pudair surmuntar lungas distanzas senza ingestiun, activeschan ils utschels migrants per l’ina lur reservas da grass ch’els han fatg avant la partenza. Per l’autra pon els schizunt recurrer als proteins da lur organs interns. Cun sa servir da quels sco funtauna d’energia vegn libra aua, la quala serva a moda decisiva a reducir la quantitad d’aua da baiver necessaria.
Midament dal cumportament da migraziun
Dapi intgins onns sa lascha observar che bleras populaziuns d’utschels midan lur cumportament da migraziun: bleras spezias d’utschels che tutgavan pli baud tar ils utschels migrants obligats sa trategnan uss d’enviern en l’Europa Centrala. Quai è per exempel il cas tar la fustgetta da chapitsch u tar il fegliarel da salesch; ma er cicognas alvas restan adina dapli en Svizra u en Germania. Intginas populaziuns da sturnels han schizunt vieut dal tuttafatg lur direcziun da migraziun: els sgolan l’atun vers nord en citads grondas, nua ch’els chattan er durant la stagiun fraida nutriment avunda.
Franklin Delano Roosevelt
thumb|Franklin D. Roosevelt, 1919 Franklin Delano Roosevelt (* 1882 a Hyde Park, New York; † 1945 a Warm Spring, Georgia) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1933 fin 1945. Democrat. El era il sulet president ch'è vegnì elegì quatter giadas en quest uffizi. El era dalunsch parent cun Theodore Roosevelt. Senatur en il stadi New York, lura sutsecretari da stadi per la marina. Malgrà ch'el era grevamain impedì entras la paralisa infantila è el daventà guvernatur da New York. El ha gudagnà l'elecziun cunter Herbert C. Hoover. Cunter la depressiun ha el lantschà il «New Deal» cun mesiras per procurar lavur e programs socials. Suenter l'attatga giapunaisa cunter Pearl Harbor ha el manà ils USA en la guerra cunter las pussanzas da l'axa. Roosevelt è mort l'onn 1945 en uffizi durant in segiurn da cura a Georgia.
Champ da concentraziun Bergen-Belsen
Champ da dimora Bergen-Belsen
Durant la Segunda Guerra mundiala han ils stadis cumpigliads barattà repetidamain internads civils cunter burgais da l’atgna naziunalitad ch’eran internads en il stadi inimi. Remartgabel è però en quest cas ch’ils naziunalsocialists mettevan er a disposiziun Gidieus per in tal stgomi, e quai d’in temp che Gidieus vegnivan mazzads en massa en ils champs d’extirpaziun.
Champ da concentraziun Bergen-Belsen
A partir da l’avust 1944 ha il champ survegnì ina terza funcziun sco ‹Champ da collocaziun› u ‹Champ da transit›. Quel serviva a las firmas d’armament sco lieu central per eleger lavurantas sfurzadas adattadas. Pliras milli dunnas polonaisas «aricas», per part cun uffants, èn vegnidas plazzadas en tendas sin ina surfatscha libra. Curt suenter èn arrivadas milli dunnas d’Auschwitz. L’atun ha in stemprà destruì las tendas. Fin che novas baraccas èn stadas construidas, han ils praschuniers stuì star ensemen en ils quartiers e magazins existents. Fin la liberaziun da Bergen-Belsen èn passadas radund 12 500 dunnas tras quest champ da transit; da quellas han ins transportà vinavant radund 10 000 en champs exteriurs per prestar lavur sfurzada. En questa part dal champ èn er arrivadas Anne Frank, Hannah Pick-Goslar e l’orchester da mattatschas d’Auschwitz.
Transports en direcziun Theresienstadt
S’avischinond truppas britannicas al champ, han ins tramess tranter ils 6 ed ils 11 d’avrigl 1945 trais trens cun en tut radund 6800 praschuniers gidieus en direcziun dal champ da concentraziun Theresienstadt. La finamira era che nagins praschuniers or da champs da concentraziun vegnian en ils mauns dals Brits. Il lieu da destinaziun Theresienstadt ha però be cuntanschì il segund tren; il terz da quests trais transports vegn numnà il «tren pers» (cf. survart).
Enconuschents praschuniers
thumb|140px|Busta dal politicher socialdemocratic Heinrich Jasper (1875–1945) Tar ils praschuniers ils pli enconuschents tutgan sper Anne Frank e sia sora Margot l’anteriur primminister da Braunschweig Heinrich Jasper, ils scripturs Jean Améry, Anita Lasker-Wallfisch e Josef Čapek, il medi e psichiater Leopold Szondi, il deputà al Reichstag Julius Adler sco er il giurist Paul Dienstag ed il cumbattant da la resistenza Ernst Grube. Il bab dal reschissur Roberto Benigni è medemamain stà arrestà in temp en il champ; il film ‹La vita è bella› sa basa tranter auter sin questas experientschas. Be tschintg dis avant la liberaziun è morta Hélène Berr; ella è vegnida enconuschenta pervi da sias notizias or dal temp da l’occupaziun tudestga a Paris che regordan al ‹Diari dad Anne Frank›.
Rampa da chargiar
Sin la via L 298 da Bergen en direcziun Belsen maina ca. a mesa distanza ina punt sur la lingia da viafier. Gist suenter la punt sa chatta da vart sanestra sin il parcadi in monument commemorativ ch’è vegnì inaugurà il 2008. Quel duai reguardar a la rampa da viafier vischina, sin la quala arrivavan ils praschuniers dal champ da concentraziun. Els vegnivan transportads fin qua cun il tren e stuevan alura marschar a pe fin en il champ (ca. 5 fin 6 km). Davent dal parcadi maina ina senda signalisada fin a la rampa. Là han ins plazzà il 2002 sco simbol in vagun da vitgira istoric. Ina part da la rampa e dal binari era gia vegnì mess l’onn 2000 sut protecziun da monuments.
Slovachia
Auas
Tras il pajais maina il sparta-auas europeic tranter la Mar Naira (Danubi) e la Mar da l’Ost (Visla); bundant 90 % dal territori dal pajais tutgan tar l’intschess idrografic dal Danubi. Il Danubi (slovac Dunaj) en il sidvest maina sur ina lunghezza da 172 km sin territori statal da la Slovachia. El è il flum slovac che maina per lunschor il pli bler aua; il pli lung flum è però la Váh cun ina lunghezza da 403 km che percurra il nordvest dal pajais. Ulteriurs impurtants flums èn la Morava al cunfin vers la Tschechia ed Austria, il Hron en il center dal pajais, l’Ipeľ al cunfin cun l’Ungaria sco er Sajó (Slaná), Hornád, Laborec, Latorica e Bodrog en l’ost; la Tisa tutga il cunfin sidost dal pajais.
Populaziun
En la Slovachia vivan radund 5,45 milliuns abitants (situaziun dal 2014). Dapi l’independenza ha il svilup da la populaziun plitost stagnà. Cun ina vegliadetgna media da 35,5 onns tutga la Slovachia tar ils stadis da l’Europa cun ina populaziun plitost giuvna. L’aspectativa da vita ha muntà en il spazi da temp 2010 fin 2015 76,3 onns (umens 72,7, dunnas 79,8).
Religiuns
Las baselgias cristianas han giugà ina rolla centrala en l’istorgia da la Slovachia; il moviment naziunal slovac dal 18avel e 19avel tschientaner è stà collià stretgamain cun la baselgia catolica ed evangelica. Ils spirituals da questas duas baselgias han tschentà fin l’entschatta dal 20avel tschientaner la gronda part da l’intelligenza slovaca. Uschia è l’emprima lingua scritta slovaca vegnida publitgada il 1787 dal plevon catolic Anton Bernolák. Ils onns 1843 fin 1846 ha il scienzià evangelic Ľudovít Štúr codifitgà en collavuraziun cun ils dus plevons evangelics Jozef Miloslav Hurban e Michal Miloslav Hodža la lingua da standard slovaca dad oz. Quest trio ha er manà corps da voluntaris armads cunter l’Ungaria il 1848/49. Suenter che la Slovachia è daventada il 1918 ina part da la Tschecoslovachia, eran ils dus schefs da partida da las duas sulettas partidas slovacas il plevon catolic Andrej Hlinka ed il preditgant evangelic Martin Rázus.
Tenor ina retschertga represchentativa dal 2004 han 63 % da las persunas inditgà da crair en Dieu ed ulteriurs 26 % a moda in pau pli vaga en ina forza spirituala. 11 % dals interrogads na cartevan ni en in Dieu ni en in’autra forza spirituala, 2 % eran indecis.
Svilup dal 1918 fin il 1945
thumb|160px|Milan Rastislav Štefánik, in dals trais fundaturs da la Tschecoslovachia Suenter l’Emprima Guerra mundiala han Slovacs e Tschecs fundà il 1918 lur stadi communabel Tschecoslovachia. Sco in dals fundaturs da lez stadi vegn onurà dals Slovacs Milan Rastislav Štefánik. Cun il Contract da Trianon dal 1920 è la Slovachia vegnida spartida suenter 1000 onns definitivamain da l’Ungaria. La Tschecoslovachia ha pussibilità als Slovacs fin l’onn 1938, sco sulet stadi da l’Europa da l’Ost insumma, in svilup democratic e la protecziun dal revisiunissem ungarais. Ma pervi da la doctrina dal tschecoslovachissem e pervi dal centralissem da la regenza a Prag èn s’augmentadas las tensiuns tranter la Slovachia e la Tschechia. Sco gruppaziun ch’ha pronunzià il pli explicitamain las pretensiuns d’autonomia slovacas entaifer il stadi tschecoslovac duevan sa mussar ils Ludaks naziunalistic-clericals sut il plevon catolic Andrej Hlinka.
Teater
Il teater naziunal slovac a Bratislava è vegnì fundà il 1919. Dapi il 2007 datti sper il teater naziunal istoric a la Plazza Hviezdoslav er in teater naziunal modern en vischinanza da la riva dal Danubi.
Ruver cumin
Descripziun
Tar il ruver cumin sa tracti d’ina planta d’autezzas tranter 20 e 40 meters; la circumferenza dal bist mesira 3 meters, en posiziun libra fin a 8 meters. La vegliadetgna maximala munta tranter 500 e 1000 onns, en cas excepziunals fin 1400 onns. La scorsa da plantas giuvnas è glischa e da colur verd grischa; pli tard sviluppa la planta ina scorsa brin grischa, la quala è grossa e munida cun profundas sfessas longitudinalas.
Il ruver cumin furma ina ferma ragisch a pal, quai che la renda ordvart resistenta cunter stemprads. Cun sias ragischs è ella er abla da penetrar terrens fitg cumpacts per cuntanscher l’aua sutterrana.
Reginavel Unì
Quest pli grond stadi insular da l’Europa furma in’uniun tranter ils anteriurs pajais independents Engalterra, Valisa e Scozia sco er il territori da l’Irlanda dal Nord che vegn administrà a moda ministeriala. L’Isle of Man e las Inslas dal Chanal (u Inslas Anglo-Normannas) èn suttamessas a la curuna britannica en furma da possess da la curuna. Ellas na furman nagins pajais autonoms e na tutgan er betg tar il Reginavel Unì; lur relaziun cun il Reginavel Unì vegn descrit cun il term suzeranitad. Sco monarchia parlamentara tgira il Reginavel Unì en pli relaziuns cun 15 Commonwealth Realms, dals quals il monarc britannic è il schef da stadi. Ultra da quai existan 14 territoris d’ultramar.
Num dal stadi
La furma lunga uffiziala dal num dal stadi è Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord. Per simplifitgar vegn per ordinari duvrà il num Gronda Britannia sco sinonim per il Reginavel Unì; quai è er il cas tar politichers, en las medias, tar las instituziuns da furmaziun e tar las ambassadas britannicas.
La denominaziun sinecdoca ‹Gronda Britannia› (u er be Engalterra) per il Reginavel Unì è derasada surtut sin la terra franca europeica e sa lascha declerar cun la posiziun dominanta da l’Engalterra entaifer il Reginavel sur blers tschientaners. Il Reginavel Unì ha perquai er il numer da l’auto ‹GB› (‹Great Britain›). Ils Brits sezs numnan lur pajais en la lingua da mintgadi ‹UK› u ‹Britain› e be darar ‹Great Britain›.
Engalterra
thumb|220px|Divisiun administrativa dal Reginavel Unì Il Reginavel Unì sa cumpona da las parts Engalterra, Valisa, Scozia ed Irlanda dal Nord. La pli gronda da questas parts dal pajais è l’Engalterra cun ina surfatscha da 130 395 kilometers quadrat e var 53,9 milliuns abitants. Questa part cuvra radund 59 % da l’insla Gronda Britannia e consista per gronda part da planiras bassas che vegnan percurridas da chadainas da collinas. La Tees-Exe Line, ina lingia imaginara tranter ils flums Tees a Yorkshire ed Exe a Devon divida l’Engalterra en duas differentas regiuns.
Scozia
thumb|220px|Ben Nevis, il pli aut punct da las Inslas Britannicas La Scozia (englais: Scotland, gaelic: Alba) ha ina grondezza da 78 772 kilometers quadrat e dumbra 5,3 milliuns abitants. Questa part da la Gronda Britannia cumpiglia il nord da l’insla. Il pajais sa cumpona da trais parts: ils Highlands en il nord e vest, il Central Belt en il center ed ils Southern Upla en il sid.
Clima
Damai che la temperatura media giascha er d’enviern savens sur il punct da schelira, crodi per ordinari be pauca naiv. Excepziuns furman ils Highlands da la Scozia, nua che la cuverta da naiv è per intginas emnas grossa avunda per pudair far sport d’enviern.
Populaziun
L’onn 2013 dumbrava il Reginavel Unì 64 106 000 abitants. Ses burgais vegnan numnads Brits. La populaziun sa reparta sco suonda sin las singulas regiuns. Engalterra: 84,1 %, Scozia: 8,3 %, Valisa: 4,8 %, Irlanda dal Nord: 2,8 %.
Militar e polizia
Las forzas armadas britannicas èn staziunadas sin numerusas basas a l’exteriur. Pliras da quellas sa chattan en Germania (cun ca. 27 000 schuldads) ed en la Cipra (7000 schuldads). Cun excepziun dals Stadis Unids n’ha nagin stadi staziunà uschè blers schuldads a l’exteriur sco il Reginavel Unì.
Divisiun administrativa
Il monarc britannic n’è betg be il schef da stadi dal Reginavel Unì, mabain er d’ina entira retscha d’ulteriurs stadis dal Commonwealth independents.
Demografia
Ina dumbraziun dal pievel ha lieu mintga diesch onns a medem temp en tut las parts da la Gronda Britannia. L’Office for National Statistics è responsabel per rimnar las datas da l’Engalterra e da la Valisa, il General Register Office for Scotland e la Northern Ireland Statistics and Research Agency fan il medem per lur territoris. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 muntava la populaziun totala dal Reginavel Unì a 63 181 775. Tranter il 2001 ed il 2011 è la populaziun creschida cun ina rata annuala da 0,7 %.
Litteratura
Suenter la conquista da l’Engalterra tras ils Normans ha la litteratura anglonormana manà sin las Inslas Britannicas influenzas da l’Europa continentala. La litteratura englaisa per propi è sa sviluppada a partir dal 14avel tschientaner tardiv cun la derasaziun da l’englais central (dialect da Londra). Sco emprim scriptur da la litteratura englaisa ch’è enconuschent cun ses num vala Geoffrey Chaucer, l’autur da las ‹Canterbury Tales›. Suenter l’introducziun da la stampa da cudeschs en l’Engalterra tras William Caxton l’onn 1476 ha la litteratura cuntanschì ina fluriziun en l’èra elisabetiana, e quai surtut en furma da poesias e dramas. Da quell’epoca derivan las ovras da William Shakespeare ch’appartegnan a la litteratura mundiala.
A l’entschatta dal 19avel tschientaner ha la poesia da la romantica clamà en memoria quella da la renaschientscha, cun auturs sco William Blake, William Wordsworth, John Keats e Lord Byron. L’epoca victoriana è stada il temp da fluriziun dal roman realistic, represchentà tras Jane Austen, las trais soras Brontë, Charles Dickens, William Thackeray, George Eliot e Thomas Hardy. Spezialisads sin romans istorics eran tranter auter Walter Scott e Robert Louis Stevenson.