cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Marino
Sport
Dapi il 2007 ha puspè lieu a Misano sper Rimini il Grand Prix da San Marino per motos che fa part dal campiunadi mundial da motociclissem. Il motociclist da San Marino Manuel Poggiali è daventà il 2001 e 2004 campiun mundial.
Friedrich Dürrenmatt
Emprims pass sco scriptur liber
Ses emprim toc da teater publitgà è naschì ils onns 1945/46: Es steht geschrieben. L’onn 1947 è questa ‹cumedia› – ch’è en vardad plitost in drama – vegnida preschentada per l’emprima giada. Il medem onn ha Dürrenmatt maridà l’actura Lotti Geissler, ed els dus èn ids a star a Ligerz al Lai da Bienna. Là ha el scrit il roman criminal Der Richter und sein Henker cun colliaziuns tar lieus locals sco Lamboing. En las scolas tudestgas tutga quest’ovra oz tar la lectura da standard.
Success mundial e renconuschientschas
Per si’ovra – che cuntegna sper ils tocs da teater era ina massa romans da detectiv, raquints, gieus auditivs, essais e referats – ha Dürrenmatt survegnì ina massa premis. Tranter auter l’onn 1948 il premi da la fundaziun Welti per il drama Es steht geschrieben, 1959 il Premi Schiller da la citad da Mannheim, 1960 il Premi grond da Schiller da la Fundaziun svizra da Schiller e 1977 la Medaglia da Buber-Rosenzweig a Frankfurt. L’onn 1969 ha el dastgà retschaiver il titel da docter d’onur da la Temple University a Philadelphia; en pli ha el survegnì promoziuns d’onur a Gerusalem e Nizza. Ils onns sessanta sa chattava ses success en la publicitad sin il zenit.
Biotop
Habitat, lieu
Il term ‹biotop› è da differenziar dal term ‹habitat› (abitadi, spazi da viver). Entant ch’il biotop furma ina cumponenta funcziunala, sa tracti tar in habitat dal spazi da viver d’ina spezia u d’ina cuminanza da spezias, per part er be d’ina part da quel (p.ex. habitat da stad u d’enviern). Habitats e biotops na dovran betg esser congruents. Il biotop d’ina cuminanza da viver (p.ex. in guaud) po porscher per las pli differentas spezias habitats fitg divers (in guaud sa cumpona da structuras sco foras da roma, tschimas, terren...), per exempel per insects. In habitat po da l’autra vart cumpigliar plirs biotops, per exempel habitats cumplementars per peschs, per utschels migrants u per mammals che frequentan quartiers da stad e d’enviern. Habitats parzials u cumplementars enconuschan tut ils animals, dals quals ils habitats sa laschan sutdivider en spazis funcziunals, per exempel per l’ingestiun, la multiplicaziun u sco lieus da retratga.
Qualificaziun e periclitaziun
Biotops e tips da biotops vegnan savens giuditgads tenor lur raritad, lur qualificaziun sco spazi da viver per spezias periclitadas u areguard la dumonda quant fig ch’els èn vegnids influenzads tras l’uman (hemerobia).
Protecziun da biotops
A l’entschatta han las mesiras da la protecziun da biotops gì in success plitost restrenschì. Igl è bain reussì da mantegnair u da restabilir biotops custaivels; ma quels èn savens restads isolads pervi dal traffic u abitadis. Perquai n’han els betg pudì contribuir essenzialmain a cuntanscher las pretensiuns da grondezza minimalas che bleras spezias tschentan a lur habitats. Sco ulteriura mesira è perquai la colliaziun da biotops daventada ils ultims onns ina finamira centrala da la protecziun da la natira.
Percepziun
Furmas da la percepziun
La psicologia enconuscha ultra da quai ils terms da l’autopercepziun e da la percepziun dals auters. L’emprim term cumpiglia las persvasiuns che nus avain da nus sezs resp. da noss sentir e da noss cumportament; la noziun ‹percepziun dals auters› designescha las impressiuns che auters gudognan da nus. Sche questas duas furmas da percepziun n’èn betg almain parzialmain congruentas, poi dar problems en la communicaziun interumana.
Remartgas preliminaras areguard la terminologia
Oz vegnan ils senns resguardads sco intermediaturs da las sensaziuns. Ord vista fisiologica sa tracti tar ina sensaziun d’in «correlat psichic primar e direct d’ina irritaziun sensorica ch’è vegnida evocada d’ina stimulaziun».
Vesida
En il linguatg spezial da l’anatomia e fisiologia numn’ins questas regiuns da l’elavuraziun primara, secundara u terziara en il tscharvè centers da projecziun. Cun manar vinavant stimulaziuns sensualas d’in lieu a l’auter entaifer il sistem central da la gnerva vegn mintgamai pussibilità ina nova qualitad da percepziun: Ves’ins be cun in egl, va a perder la profunditad dal spazi; è il cortex visual primar donnegià d’ina vart, n’èn las stimulaziuns ch’arrivan da l’egl da l’autra vart betg visiblas; e disturbis dals centers da projecziun secundars e terziars mainan ad uschenumnads deficits gnostics (agnosias). Tras il fatg ch’ils centers da projecziun primars èn localisads en la part davos dal tscharvè, vul dir davos il Sulcus centralis, sa repeta il plan da construcziun dal magugl dal dies er a nivel dal tscharvè. La ‹plivalur› che resulta da la schientscha è en emprima lingia che quella pussibilitescha in agir controllà e ponderà, vul dir che quella lubescha da cumbinar e resguardar las pli differentas percepziuns e regurdientschas.
La chadaina da percepziun
Il proxim pass è da vegnir conscient dal percept: sensaziuns sonoras daventan in tun u ina ramur, radiaziun electromagnetica daventa glisch etc.
Influenza da l’experientscha
Ston vegnir elavuradas infurmaziuns cuntradictoricas, preferescha il tscharvè l’interpretaziun la pli probabla; quella eruescha el cun cumparegliar il cas actual cun experientschas ch’èn gia vegnidas arcunadas (emprendidas). Ins discurra en quest connex da transacziunalissem.
Effects da filtrar
Tar l’elavuraziun ulteriura vegnan las infurmaziuns decumponidas en unitads pli pitschnas, elavuradas separadamain ina da l’autra (rinforzadas, mitigiadas, valitadas) e puspè manadas ensemen en differents areals dal tscharvè. I sa laschan differenziar divers programs da valitaziun cognitivs:
Co che la percepziun sa lascha influenzar
Process d’emprender: Per ina gronda part è la percepziun vegnida emprendida ed è perquai capabla da s’adattar fitg ferm. Cun bler exercizi èn persunas tschorvas per exempel ablas da duvrar la reflexiun d’undas acusticas u la projecziun da maletgs da camera sin la pel (en furma da ‹maletgs da pressiun›) per s’orientar en il spazi. Al process d’emprender da las percepziuns renviescha er il fatg che membra amputada po anc vegnir sentida ditg suenter sco membra da fantom.
Lydnevi
Exempel
Babnoss:
Ils viadis da Gulliver
Part 1: Viadi a Lilliput
Cur ch’el sa dasda, è el lià giun plaun cun cordas vi da chommas, bratscha e chavels. Sin ses corp sa movan nanins da la grondezza d’intgins poleschs. A Gulliver reusseschi da schliar ils fils da ses bratsch sanester. Sinaquai sajettan ils nanins ina salvia da frizzas, uschia che Gulliver sa decida da sa cuntegnair da qua davent a moda pli precauta. Ils nanins al portan da mangiar e da baiver ed al mainan silsuenter sin in char da lain en lur citad, nua ch’el vegn mess en chadainas vi d’in tempel abandunà.
Gulliver dumonda il regent dals Lilliputans da pudair sa mover libramain, quai che quel al refusa però. Enstagl fan ils Lilliputans in inventari da tut las chaussas che Gulliver maina cun sai ed al prendan davent sias armas.
Chantun Baden
Il Chantun Baden (tudestg: Kanton Baden) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era la citad da Baden.
Il chantun vegni crea en 1798 cun las fusiuns dal Contadi da Baden e dal Freie Ämter (podestats libers), che eran podestatarias da la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni incorporà en il chantun Argovia en l'onn 1803.
Ils viadis da Gulliver
Part 2: Viadi a Brobdingnag
Gulliver sa zuppa da quel e chamina sin ina via a l’ur da la quala crescha granezza d’in’autezza da quaranta pes. Sin il champ lavuran intgins gigants cun lur farclas. In dals gigants al chatta la finala adagur ed al porta a ses patrun. Là vegn el admirà da tuttas varts e la finala al lascha la dunna durmir en ses letg. Durant che Gulliver dorma, raivan dus ratuns sin ses letg; el sa sveglia e mazza quels cun sia spada.
Gulliver fa cun il temp amicizia cun Glumdalclitch, la figlia da nov onns dal patrun. Ella al cusa vestgadira ed al instruescha la lingua da la glieud da Brobdingnag. Il pur prenda Gulliver cun sai sin fiera, nua ch’el fa da tuttas sorts artisticas e vegn admirà da numerus gigants. In di vegn il pur avisà da sa preschentar cun Gulliver davant la regina. La regina è talmain fascinada da Gulliver ch’ella cumpra quel dal pur. Sin dumonda da Gulliver vegn er Glumdalclitch a star a la curt, uschia ch’el resta vinavant en la tgira e sut la protecziun da quella. Gulliver emprenda a conuscher il retg da Brobdingnag ed instruescha quel areguard morala e religiun, legislaziun e politica en l’Europa.
Part 3: Viadi a Laputa, Balnibarbi, Luggnagg, Glubbdubdrib ed en il Giapun
Uschia vegn engaschà in magister per instruir Gulliver. Gulliver vegn a savair che l’insla che penda en l’aria sa numna Laputa ed ha ina grondezza da ca. 400 km². Entamez ha quella in magnet, tras la forza dal qual l’insla vegn muventada. Sch’il retg vul chastiar ina cuntrada da l’insla Balnibarbi che sa chatta sutvart, dovra el be manar l’insla pendulanta sur quella e privar uschia quella da sulegl e plievgia. Damai ch’ils abitants da Laputa èn surtut interessads vi da matematica e musica, sa senta Gulliver bainspert negligì. El drizza perquai al retg ina dumonda e vegn laschà giu sin ina muntogna da Balnibarbi.
Part 4: Viadi en il pajais dals Houyhnhnms
right|thumb|230px|Illustraziun da Grandville, 1838 Suenter esser stà tschintg mais a chasa, sa renda Gulliver danovamain sin la mar, questa giada sco chapitani d’ina nav. Ma sin la mar datti ina sullevaziun e Gulliver vegn bandischà ad ina riva nunenconuschenta. Sin in champ vesa el animals cun chavels lungs vi da chau, pèz e barbas sco che las portan chauras. Cur che Gulliver cuntinuescha sia via, frunta el sin ina da questas creatiras tridas. El dat sin quella cun la vart platta da ses sabel, uschia che quella sbragia; sinaquai arriva l’entira scossa nà dal champ e bitta fecalias sin Gulliver.
Federalissem
Germania ed Austria
La constituziun austriaca dal 1920 enconuscheva tratgs federalistics be fitg flaivels; ultra da quai è la centralisaziun anc creschida per motivs economics e politics. Pir las revisiuns da la constituziun dal 1974 han mess fin a quest svilup. Ulteriuras revisiuns han augmentà las cumpetenzas dals pajais federativs e la posiziun dal Cussegl federal, vul dir da la chombra parlamentara che represchenta ils pajais federativs.
L’ambivalenza tranter l’autodeterminaziun e la pussanza da regulaziun surordinada
Betg mo stadis federals, mabain en general tut las structuras politicas pli grondas stattan davant la sfida da chattar l’equiliber tranter la pretensiun dal stadi cumplessiv da diriger l’urden politic ed il dretg d’autodeterminaziun da parts da la communitad sutordinadas (regiuns, etnias, cuminanzas religiusas etc.). La via ad in cumpromiss maina d’ina vart sur la decentralisaziun politica (stadi federal u regiuns autonomas), da l’autra vart sur la collavuraziun adequata d’organs da represchentaziun sin il plaun surordinà.
Ambivalenza democratica
Sco tut ils stadis federals sa stentan er ils Stadis Unids d’ina vart da tegnair quint dals dretgs d’autodeterminaziun democratica da las singulas parts dal stadi e da garantir ina represchentaziun federativa da quels sin plaun naziunal. Da l’autra vart han ils burgais il dretg d’esser represchentads sin plaun naziunal a moda egalitara (one man, one vote). Omaduas pretensiuns sa laschan be metter cun stenta sut in tetg: N’ha betg mintga singula vusch da las burgaisas e dals burgais il medem pais, smanatscha in deficit da democrazia; ma ha mintga singula vusch il medem pais, exista il ristg che pitschens stadis commembers vegnian ‹stuschads a l’ur› tras il pais dals stadis commembers fitg populads, quai che manass ad in deficit federativ. Per evitar tant ina maiorisaziun democratica sco er ina maiorisaziun federativa prevesa la constituziun dals Stadis Unids per la legislaziun conclus congruents tant dal Senat sco er da la Chombra dals represchentants. En il Senat è mintga stadi commember represchentà senza resguard da ses dumber da la populaziun cun mintgamai dus senaturs (pia cun medem pais federativ); en la Chombra dals represchentants è mintga burgais (pli precis: mintga electur) represchentà cun in pais pli u main equivalent. Ina situaziun cumparegliabla exista er en auters stadis; en Svizra èn quai il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns. En autras organisaziuns, sco per exempel en l’Uniun europeica, prendan ins percunter en cumpra in deficit democratic per rinforzar la capacitad da decider dals organs europeics.
Stadi central – stadi federal – stadi federativ
En in stadi unitar, sco per exempel la Frantscha, è la suveranitad da las cumpetenzas percunter centralisada. Tut las cumpetenzas legalas en il stadi vegnan deducidas da questa suveranitad statala surordinada ed èn suttamessas a la pussanza da disponer da quella. Uschia n’ha per exempel in’autoritad locala naginas cumpetenzas or d’agen dretg ch’impedissan il stadi unitar da puspè retrair questas cumpetenzas u da schliar l’autoritad.
Eroport Internaziunal da Phu Quoc
L'Eroport Internaziunal da Phu Quoc (IATA: PQC, ICAO: VVPQ) è l'eroport internaziunalda la citad vietnamaisa da Phu Quoc en la provinza da Kien Giang da la regiun Mekong Delta. L'eroport sa chatta 7 km distant dal center da la citad (Duong Dong). Las lavurs da construcziun èn vegnidas cumenzadas l'onn 2008 ed èn vegnidas terminadas en il november 2012. L'emprim eroplan da Ho Chi Minh citad è atterrà qua ils 2 da decemember 2012. La lunghezza da la pista da partenza ed atterrament munta a 3'000 m e la largezza munta a 45 m.
George W. Bush
George Walker Bush (* ils 6 da fanadur 1946), il figl da George Herbert Walker Bush, è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 2001 enfin 2009. Republican da Texas. Ha studegià a Yale e Harvard. L'onn 1994 è el vegnì elegì sco sco guvernatur da Texas. L'onn 2000 è el vegnì nominà sco candidat per il presidi. Ses concurrent democratic Al Gore ha pers l'elecziun schebain ch'el aveva gudagnà per pauc in maioritad da las vuschs. Bush è daventà president perquai ch'el ha survegnì (sin basa d'ina decisiun dal tribunal suprem davart il resultat a Florida) ina maioritad da las vuschs dals deputads per l'elecziun (tud.: Elektoren). Reelecziun l'onn 2004. Temas signifitgants da ses temp da presidi eran il cumbat cunter il terrorissem suenter las attatgas dals 11 da settember 2001 e l'invasiun cuntraversa da l'Irac.
Oklahoma
thumb|200px| thumb|200px|Oklahoma Oklahoma (uffizialmain: State of Oklahoma) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Oklahoma City. Sia populazuin munta a 3'687'050 abitants (2009).
Liberalissem
Furmas
Suenter avair realisà il constituziunalissem liberal, ha cumenzà vers la fin dal 19avel tschientaner ed anc pli ferm suenter l’Emprima Guerra mundiala ina crisa dal liberalissem. La valitaziun divergenta da la dumonda sociala ha manà a dus blocs, in da tenuta liberaleconomica, l’auter da tenuta liberalsociala. I suonda ina preschentaziun en detagl da questas differentas direcziuns entaifer il liberalissem.
Istorgia da las partidas liberalas
A la fin dal 19avel tschientaner, cura ch’èn sa furmads ils precursurs da las partidas modernas, han ils liberals giugà da l’entschatta ennà ina rolla centrala. Cuntrari a las partidas conservativas ed er socialisticas eran ils liberals per ordinari organisads a moda pli lucca. Profità han ils liberals surtut er dal dretg da votar inegual sco ch’el era en diever en blers pajais europeics fin l’entschatta dal 20avel tschientaner: l’elecziun da maiorz ha savens gidà ils liberals cura che quels preschentavan en lur posiziun d’amez candidats da cumpromiss.
Chantun Léman
Il chantun vegni crea en 1798 cun la separaziun dal chantun Berna. Il chantun era ina podestataria da la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni incorporà en il chantun Vad en l'onn 1803.
Mutzmalen
Traffic
Il traject da viafier da Turitg a Rapperswil che vegn servida da la lingia S7 separa l'aclaun dal Lai da Turitg. Trais sutpassadis da viafier en vischinanza immediata da las Mutzmalen colliescha l'aclaun cun la via dal lai ed il lai sez. Sin la via dal lai (via principala 17) sa chatta la fermada dal bus "Strandbad" dals VZO.
Negla purpura
La negla purpura u negla cartusiana (Dianthus carthusianorum) è ina spezia da planta ch’appartegna al gener da las neglas (Dianthus) entaifer la famiglia da las cariofillaceas. Apparentamain era ella derasada vastamain en curtins claustrals, quai ch’ha probablamain manà al num ‹negla cartusiana›. Tut las parts da la planta cuntegnan substanzas savunusas (saponine). Quellas applitgavan ils muntgs e las mungias cunter mal ils musculs u reumatissem (cun unscher en en furma liquida).
In sguard al gener da las neglas en general
Pli baud vegniva il gener Dianthus er numnà Caryophyllus (in num che n’è oz betg pli renconuschì). Da quel deriva er la denominaziun da la famiglia da las cariofillaceas (Caryophyllaceae) che fa anc adina part da la sistematica uffiziala. Quest num era gia vegnì duvrà avant Carl von Linné per denominar differentas spezias parentadas, uschia per exempel da Paulus Hermannus il 1687 en ses ‹Horti Academici Lugduno-Batavi Catalogus›. Il num deriva dal term grec karyophyllon, cun il qual vegniva designà il groffel u neghel (Syzygium aromaticum, tudestg ‹Gewürznelke›). Quel appartegna però a las Myrtaceae e n’è betg parentà cun las neglas resp. cariofillaceas. La denominaziun è l’emprim vegnida surpigliada per la negla purpura: il tschertgel enturn la flur, circumdà da fegls auts brins stgaglius, ha numnadamain ina tscherta sumeglientscha cun il brumbel setgentà da la flur dal groffel. Er il num tudestg ‹Nelke› (dal tudestg mesaun negelkin, ‹pitschna gutta› deriva da la cumparegliaziun dal chau da la negla cun ils brumbels dal groffel. Da qua vegn er il num rumantsch ‹negla›/‹naicla› (en l’Engiadina per part er ‹groffel›).
Degersheim
A la vischnanca Degersheim appartegnan era il vitg Wolfertswil cun la claustra Magdenau.
Il num tradiziunal da la vischnanca è Tegersche u Tegerschen; la vischnanca vegniva per l'emprima giada menziunada sco Tegerascai (837). Il num Degersheim (che è ussa il num uffizial) è ina adattaziun da quest num Tegerschen.
Partida burgais democratica dal Grischun
Colliaziuns
Partida burgais democratica dal Grischun
Markus Lutz
Markus Lutz (* 8 u 9 da fanadur 1772 a Basilea; † 19 d'october 1835 a Läufelfingen; refurmà; burgais da Basilea) è stà in teolog, topograf ed istoricher svizzer. Lutz ha publitgà numerusas scrittiras che sa fatschentan cun l'istorgia e la topografia da las duas Basileas e da la Svizra entira.
Biblioteca privata e relasch
Durant 25 onns ha Markus Lutz rimnà ina biblioteca enorma cun cudeschs da e davart la Svizra. Il 1826 ha el vendì lezza per 100 Louis d'or a la Lesegesellschaft Basel. La biblioteca da Lutz che cuntegna blers manuscrits e stampas raras ha servì da fundament per la «Vaterländische Bibliothek» che sa chatta oz en la Biblioteca universitara a Basilea. Autras parts dal relasch da Markus Lutz sa chattan en l'Archiv chantunal Basilea-Champagna (Staatsarchiv Basel-Landschaft).
Organisaziun mundiala da commerzi
Funcziun da coordinaziun
L’incumbensa da l’OMC è quella da cussegliar ils stadis commembers areguard lur politica da commerzi e da coordinar silsuenter la politica respectiva dals singuls pajais. Quai succeda per ordinari en rom da contractivas multilateralas. Ultra da quai sa stenta l’OMC, entras collavuraziun cun il Fond monetar internaziunal, la Banca mundiala ed autras instituziuns internaziunalas, da colliar la politica da commerzi cun la politica monetara e da svilup dals singuls pajais e da la communitad internaziunala.
Commembers
L’Organisaziun mundiala da commerzi dumbra da preschent (2019) 164 commembers, tranter quels dapi il 1995 ils Stadis Unids, il Giapun, la Brasilia, l’India ed ils stadis commembers da l’Uniun europeica; dapi il 2001 èn er la China e dapi il 2012 la Russia commembers da l’OMC.
Cussegl general, gremi da mediaziun e gremi da verificaziun da la politica da commerzi
Il Cussegl general sa raduna er sco gremi da verificaziun da la politica da commerzi, medemamain cun participaziun da tut ils stadis commembers. Quest organ examinescha tenor ina procedura fixa regularmain la politica da commerzi dals commembers. Quant savens ch’in stadi vegn evaluà dependa da sia cumpart al commerzi mundial.
Nundiscriminaziun
Princip da la naziun la pli favurisada (Most favoured Nation Principle, GATT artitgel 1): Tut ils avantatgs e privilegis ch’in stadi commember conceda ad in auter, duain immediat er valair per tut las autras naziuns da l’OMC. La suletta excepziun furma l’uniun da singuls stadis da l’OMC ad ina zona da commerzi liber u ad in’uniun da duana sco che quai è per exempel il cas tar ils pajais da l’Uniun europeica. Quai vegn giustifitgà cun far valair che talas uniuns furman in impurtant pass vers in commerzi liber global.
Obligaziun dal tractament naziunal (National Treatment Obligation, GATT artitgel 3): Tenor questa regla na dastgan products da l’exteriur betg vegnir dischavantagiads envers products naziunals. Er qua exista ina regulaziun excepziunala, numnadamain areguard products da pajais en svilup. La finamira da questa excepziun è da promover e proteger l’economia en pajais en svilup, enstagl da franar quella cun l’import da products bunmartgads. Per servetschs vala l’obligaziun dal tractament naziunal be sch’ils stadis han avert il martgà per in sectur da servetschs specific.
Chantun Linth
Il chantun vegni crea en 1798 cun las fusiuns dal chantun Glaruna e da plirs vitgs dals chantuns (Sviz e Turitg, che eran chantuns en la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni separa en ils chantuns Glaruna, Sviz e Son Gagl en l'onn 1803.
India
India è un pajais da l'Asia. Sia chapitala è New Delhi.
Tschad
thumb|200px| Tschad Il Tschad è in pajais da l'Africa centrala. Sia chapitala è N'Djamena.
Leu rumen
Leu rumen (code ISO 4217: RON; en tudestg: Rumänischer Leu, en talian: leu rumeno, en franzos: leu roumain) è la valuta da la Rumenia.
Pompei
Emprimas exchavaziuns
Tras l’influenza da l’ovra da Winckelmann è sa midada a partir dal 1760 la schientscha entaifer la societad burgaisa: da s’occupar cun ils relicts dal temp roman è uss daventà ina confruntaziun cun l’atgna cultura europeica. Da qua davent è l’antica vegnida stilisada ed ins s’imaginava quella plaina d’edifizis pompus. Damai ch’ils chats a Pompei na correspundevan per ordinari betg a quest ideal e ch’il basegn dal museum roial era cuvert, ha l’interess per ulteriuras exchavaziuns al lieu laschà suenter in pau. Suenter la mort dad Alcubierre l’onn 1780 ha Francesco La Vega dirigì quellas. Visitaders prominents da Pompei en questa fasa d’exchavaziun tempriva han tranter auter furmà Johann Wolfgang Goethe («Igl èn capitadas bleras sventiras en il mund, ma paucas ch’avessan legrà talmain la posteriuritad» ) e Wolfgang Amadeus Mozart.
Archeologia moderna: dals onns 1920 fin oz
Sut Amedeo Maiuri, ch’ha manà durant bunamain 40 onns las exchavaziuns a Pompei, èn vegnidas fatgas a partir dals onns 1920 l’emprima giada exchavaziuns en stresas pli profundas che quella da 79 s.C. Ins vuleva uschia gudagnar enconuschientschas davart l’istorgia da la colonisaziun. La Segunda Guerra mundiala ha purtà ulteriuras destrucziuns, cura ch’aviuns alliads han bumbardà il settember 1943 Pompei. Pertutgadas èn surtut stadas las parts ch’eran vegnidas exchavadas da nov. Sut Maiuri han ins fatg ils onns 1950 las ultimas exchavaziuns da gronda surfatscha; ord vista scientifica èn quellas però vegnidas documentadas be malamain. Suenter las exchavaziuns da Maiuri eran uss er il sectur al sid da la Via dell’Abbondanza ed il decurs dal mir da la citad quasi scuvrids cumplettamain. La conservaziun è deplorablamain vegnida negligida e chaschuna als archeologs fin oz grondas difficultads. Precis quest sectur ch’era surbajegià fitg spess cun lavuratoris, albierts ed ustarias e che pudess dar in maletg precis da la vita en la citad fa oz in’impressiun senza vita e sterila. Per ina buna part è quai d’attribuir a reconstrucziuns dispitaivlas ch’han gì lieu ils onns 1980 e 1990 (suenter il grond terratrembel dals 23 da november 1980 ch’ha chaschunà grondas destrucziuns a Pompei). Er l’exchavaziun dal champ da fossas davant la Porta di Nocera croda en quest temp. Dapi lura sa restrenschan ins, abstrahà da pitschnas exchavaziuns da sondagi, sin ils territoris gia exchavads. En il fratemp èn scuvrids ca. dus terzs da la citad. Ulteriuras exchavaziuns en il grond stil n’èn betg previsas per il mument. Oz sa cuntentan ils archeologs cun lavurs da reconstrucziun e documentaziun ed emprovan da retegnair la decadenza progredenta da las ruinas. Pompei daventa er adina dapli in project da perscrutaziun internaziunal. Dapi il 1787 pon ins contemplar ils chats da Pompei en il Museo Archeologico Nazionale a Napoli; chats pli novs vegnan exponids al lieu en l’Antiquarium.
Vias, portas da citad e mirs da citad
Il fatg ch’ins ha concepì las vias ordaifer la citad veglia a moda sistematica, lascha supponer in’avertura planisada dal territori da colonisaziun pli nov. En la perscrutaziun èsi contestà cura ch’ha gì lieu quest pass. Tenor retschertgas pli novas pudess quai esser stà il cas gia vaira baud e pudessan esser vegnidas erigidas ensemen cun il sistem da vias er las portas ed ils mirs da la citad.
Local electoral e locals d’uffizi
La vart meridiunala dal Forum furmavan trais locals d’uffizi. Eventualmain sa tractavi da trais edifizis, perquai che l’administraziun da la citad sa cumponiva da trais pitgas: ils quaestors (administraziun da finanzas), ils edils (fatgs da construcziun, urden public) ed ils duumviri iure dicundo che furmavan ils dus uffiziants superiurs areguard la giurisdicziun. Ils edifizis pon er avair servì sco sala da sesida dal cussegl da la citad e sco archiv per documents uffizials.
Forum triangolare: tempel da Hercules-Minerva e Heroon
Tras la lingia da la via per lung da l’anteriur mir da la citad veglia, il cunfin andetg en il sid ed ulteriurs edifizis ch’èn suandads pli tard en il vest hai dà ordaifer la citad veglia da Pompei e direct a l’ur sidvest da la citad ina surfatscha triangulara che vegn numnada ozendi Forum triangolare. La gronda part da questa plazza n’era betg surbajegiada; i deva qua be il tempel da Hercules-Minerva, il Heroon ed in pèr edifizis pli pitschens.
Palaestra samnitica
En il nordost cunfinava al Forum triangolare l’uschenumnada Palaestra samnitica. Il term ‹palaestra› deriva da la noziun greca πάλη (‹lutga›) e designava oriundamain il lieu da las lutgas, pli tard implants da sport en general.
Palaestra gronda (Campus)
Dal temp roman han ils implants da sport sin il Forum triangolare e la Palaestra samnitica pers pli e pli lur muntada (sco l’aspect dal trenament per intents militars insumma). Dapi il temp dad Augustus è vegnida en moda l’activitad sportiva per spir plaschair, e quai surtut tar la giuventetgna da la classa superiura. Per tegnair quint a las novas pretensiuns, han ins erigì in’immensa palaestra sin ina surfatscha libra al vest da l’amfiteater. Vers l’amfiteater han ins cunfinà quella cun in porticus avert a trais alas. En il center da l’implant sa chattava in grond batschigl da nudar. Ina pista da currer manca però.
Provediment cun victualias
En las villas situadas ordaifer la citad han ins per ordinari chattà mulins a maun che laschan supponer ch’ins sa provediva qua sezs cun farina. Entaifer la citad mancan quellas però bunamain dal tuttafatg. Qua existan persuenter fitg bleras pasternarias, tschertinas cun ed autras senza mulin. Tut tenor furmavan questas ultimas er filialas da las pasternarias grondas che disponan per part da plirs mulins.
Prostituziun
thumb|200px|Mussavia al burdel A Pompei è medemamain cumprovada la prostituziun. Da muntada speziala è il fatg ch’ins ha chattà en la citad il sulet edifizi antic, il qual sa lascha identifitgar cun tschertezza sco lupanar (burdel). L’opiniun da pli baud che la citad cumpigliava in dumber pli grond da burdels na vegn betg sustegnida da la perscrutaziun pli nova. Savens han ins interpretà faussamain sco burdels edifizis, en ils quals ins ha chattà illustraziuns eroticas u sexualas ubain graffitis cun in cuntegn obscen u che sa referescha a la prostituziun. Tals maletgs eran però preschents dapertut e na pon betg valair sco indizis per edifizis correspundents. Ins suppona però che las prostituadas n’eran betg be activas en il burdel, mabain er en atgnas abitaziuns u stanzas affittadas. Ultra da quai eran bleras camarieras activas en questa professiun, uschia ch’era bleras ustarias avevan il caracter da burdels. Schizunt en quartiers pli bainvis sa lascha cumprovar a basa da graffitis la preschientscha da prostituadas; quellas avevan lur quartier en las etaschas superiuras da las chasas, las qualas n’èn oz betg pli avant maun. Grazia a quests graffitis, dals quals èn sa mantegnids tschients, èn er enconuschents ils nums da bleras prostituadas – per gronda part sclavas derivantas da l’ost; per part er umens – e la furmaziun dals pretschs.
Abitar a Pompei dal temp preroman
Cuntrari a la situaziun sco ch’ella sa preschenta tar ils edifizis gronds, èn las chasas simplas segnadas da svilups be minimals. Bleras dad ellas eran vegnidas concepidas sco chasas en lingia. Pitschnas curts avertas eran la regla, atriums percunter n’èn strusch avant maun. La curt interna serviva probablamain sco pitschen iert e per tegnair pitschens animals da chasa sco giaglinas u eventualmain er in portg u ina nursa. En general san ins relativamain pauc davart las chasas simplas, damai che la scienza n’è ditg betg s’interessada per quellas e che exchavaziuns negligentas da pli baud na lubeschan betg pli da reconstruir ils detagls.
Art figurativ
François Mazois ha lavurà plirs onns vi d’ina represchentaziun monumentala da Pompei che resguardava surtut l’architectura; quella è cumparida il 1838 en quatter toms. En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn er vegnidas sin il martgà emprimas serias fotografias, per exempel da Brogi e dad Alinari. En il decurs dal temp è il stil sa midà adina dapli d’ina represchentaziun pittoresca da singuls chats a la documentaziun e per part reconstrucziun da la moda da viver antica. En quest context è surtut da menziunar la retscha ‹Pompei. Pitture e Mosaici› (11 toms) ed il project tudestg ‹Häuser in Pompeji› ch’illustreschan las parts da la citad gia exchavadas cun represchentaziuns opulentas.
Litteratura
En la litteratura èn las exchavaziuns da Pompei pir vegnidas recepidas cun in tschert retard. In dals emprims ch’è sa deditgà a la tematica è stà il 1796 Friedrich Schiller cun si’elegia ‹Pompeji und Herkulaneum›. Qua sco er tar Johann Isaak von Gerning (cun l’oda ‹Pompeji›, 1802) e Johann Jakob Jägle (cun l’elegia ‹Pompeji›, 1797) han las exchavaziuns a Pompei (ed a Herculaneum) furmà in simbol per laschar reviver l’antica greca e romana. Jägle è er stà l’emprim ad interpretar la resurrecziun da la citad en in senn religius-cristian. La gronda part da las ovras da quel temp che sa refereschan a Pompei èn vegnidas inspiradas tras ina visita al lieu, uschia tranter auter las poesias da Friederike Brun, Gustav von Ingenheim, Giacomo Leopardi e Wilhelm Waiblinger.
Film
In inscunter particular tranter la cultura da pop moderna e la culissa antica ha gì lieu il 1971, cura che la band da rock Pink Floyd ha dà in concert en las ruinas da Pompei. Il concert ha gì lieu en l’amfiteater, e quai senza public; el è però vegnì registrà per il film da musica ‹Live at Pompeii›.
Rescuverta ed exchavaziuns
A partir dal 1738 ha Carlo VII, retg da Napoli, realisà exchavaziuns sistematicas cun agid da schuldads ed en furma da lavur sfurzada. Ins ha chavà vaus fin a l’autezza da la via antica ed è alura avanzà cun agid da galarias en lieus che permettevan ritga racolta. Las exchavaziuns èn vegnidas dirigidas e survegliadas dal militar napolitan. Chats spezialmain custaivels han ins transferì en in’ala da la residenza roiala a Portici, nua ch’ins ha endrizzà a partir dal 1758 il Museo Ercolanese.
Hans Baluschek
Mort e recepziun
Ils 28 da settember 1935 è Hans Baluschek mort en il Berliner Franziskus-Krankenhaus ed è vegnì sepulì sin il Wilmersdorfer Waldfriedhof a Stahnsdorf (fossa: partiziun L I–S III–334).
Richard Nixon
Richard Milhouse Nixon (* 9 da schaner 1913 a Yorba Linda, California; † 22 d'avrigl 1994 a New York) è stà il 37avel president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1968 enfin 1974. Republican da California. Uffizier da la marina en la Segunda guerra mundiala. Deputà al congress e senatur per la California durant ils onns 1947 enfin 1953. L'onn 1952 è el vegnì elegì sco vicepresident cun la victoria electorala da Eisenhower. L'onn 1960 ha el pers il cumbat electoral per il presidi cunter Kennedy, ma ils onns 1968 ha el gudagnà cunter Hubert Humphrey e l'onn 1972 cunter George McGovern. Ensemen cun Henry Kissinger ha Nixon manà ina politica exteriura innovativa envers Moscau e la China da Mao. El ha medemamain cuntanschì ina schliaziun per ils scumbigls en il Vietnam. Ma el ha polarisà fermamain en la politica interna. Il scandal da Watergate ha sfurzà Nixon da demissiunar anticipadamain ils 9 d'avust 1974.
Tuvalu
Il Tuvalu è in stadi insular da l'Oceania. Sia chapitala dal pajais è Funafuti. Ils stadis il pli manaivel èn las Inslas da Salomon en il vest, Kiribati en il nord e Fidschi en il sid. Las linguas uffizialas èn il tuvaluais e l'englais. Tuvalu è il quart pitschen stadi reconoschì universalmain dal mund e ha ina surfatscha da 26 kilometers quadrats e var 12'373 abitants.
Viafier dal Bernina
Il traject ha ina lunghezza da 64 km ed è renconuschida sco Patrimoni cultural da la umanitad da l'UNESCO ensemen cun la Viafier da l'Alvra.
Uniun Rumantscha Grischun Central
L'Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC) è ina uniun territoriala affiliada a la Lia Rumantscha che tgira il territori da la Sutselva e dal Surmeir.
Seraplana
Cumbain cha Seraplana tocca a Ramosch in reguard al cumün politic, la baselgia e la scoula, capita il provedimaint postal davent da Strada.
Chantun Rezia
Il chantun Rezia (tudestg Kanton Rätien) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era la citad da Cuira.
Lavagna
Viafiers
A do üna staziun sülla viafier Genova-Pisa da las "Ferrovie dello Stato" (Viafiers naziunelas taliaunas).
Temp autmedieval
Caracteristicas da l’epoca en survista
220px|thumb|L’Europa Centrala dal temp dals Staufers Leger e scriver n’eran betg pli abilitads da las qualas disponiva be il clerus; er intgins uffiziants (ministerials) ed aristocrats las han s’acquistà (cumbain ch’igl ha gia dà en il temp medieval tempriv intgins laics che disponivan da questas enconuschientschas). La litteratura ha ademplì ils basegns dals novs lecturs cun porscher er autras tematicas che la teologia e la filosofia. I na vegniva betg pli scrit be per latin, mabain er en la lingua dal pajais. E l’art figurativ ha cumenzà a sa deditgar, sper temas spirituals, a la natira ed a la vita da mintgadi. Entaifer l’architectura ha dominà da quel temp la romanica. Ils umans ch’eran en cas da sa prestar quai finanzialmain pudevan viagiar a moda relativamain segira e libra entaifer vastas parts da l’Europa latina.
Dispita d’investitura
L’onn 1078 ha Gregori VII scumandà categoricamain al retg tudestg da nominar uvestgs; cun quai ha el mess ad ir la dispita d’investitura per propi. Suenter sia segunda bandegiada l’onn 1080 ha Heinrich IV nominà l’archuvestg da Ravenna sco cuntrapapa Clemens III. L’onn 1084 ha Heinrich sa laschà curunar da ses papa a Roma sco imperatur, suenter ch’ils Romans al avevan laschà entrar en la citad. Papa Gregori, ch’era enserrà en il Castel Sant’Angelo, è bain vegnì liberà d’in’armada normana; ma pervi dad abus da ses alliads ha el bainspert stuì bandunar la citad ed è mort il 1085 en l’exil a Salerno. La dispita d’investitura ha pir pudì vegnir terminada sut Heinrich V tras il Concordat da Worms.
Reginavel norman en l’Italia
Vers la fin dals onns 1140 ha Roger drizzà attatgas cunter l’Imperi bizantin sco er cunter l’Africa dal Nord; a Tripolis e Tunis èsi reussì als Normans da s’installar. Las possessiuns africanas èn vegnidas administradas tenor il model da Sicilia e liadas als Normans tras toleranza religiusa e cun engaschar uffiziants indigens. L’onn 1194 è il reginavel da Sicilia passà als Staufers.
Seldschucs
Suenter la mort da Melikschah dueva il grond imperi dals Seldschucs bainspert ir en decadenza. Bain èsi anc reussì al sultan Mohammed, il frar da Melikschah, da retegnair il process da dissoluziun, ma ses frar Sandschar ha be pli dominà l’Iran da l’Ost. En autras regiuns da l’Iran, en la Siria, l’Irac e l’Asia Minura èn sa furmads stadis parzials che cumbattevan in l’auter. Da quels dueva surtut il reginavel dals Seldschucs da Rum ‹Seldschucs da la Roma orientala› daventar impurtant per l’Europa. Fundà sut Suleyman, il substitut dad Alp Arslan, en l’Anatolia cun la chapitala Konya, è quel daventà in grond privel tant per ils Bizantins ch’èn vegnids battids il 1176 sper Myriokephalon sco er per ils cruschaders, dals quals la via terrestra vers la Palestina è vegnida disturbada a moda considerabla. Cura ch’ils cruschaders han conquistà l’onn 1204 Constantinopel, è quest adversari dals Seldschucs crudà davent e l’Anatolia ha giudì surtut sut Kai Kobad I in curt temp da fluriziun economica e sociala.
Staufers e Guelfs
L’inimicizia tranter las duas famiglias è proruta suenter che la famiglia imperiala dals Saliers è morta ora l’onn 1125; sco retg n’è numnadamain betg vegnì elegì il Staufer Friedrich II, il nev da l’imperatur Heinrich V trapassà, mabain il duca da la Saxonia Lothar II ch’era collià tant tras parentella sco er politicamain cun ils Guelfs. La pretensiun dals Staufers da pudair surpigliar en ierta il possess dals Saliers ha manà al conflict armà cun la partida dals Guelfs. Quel è anc s’intensivà l’onn 1138 cura ch’ils prinzis han elegì suenter la mort da l’imperatur Lothar il Staufer Konrad III sco retg e betg il schender da l’imperatur barmier, il Guelf Heinrich il Losch. A Konrad n’èsi betg reussì d’abatter militarmain ses adversari pussant che pretendeva per sai sco ierta betg mo il Ducadi da la Baviera, mabain er il Ducadi da la Saxonia. Sinaquai ha il nev da Konrad e successur sco retg Friedrich Barbarossa, l’imperatur Friedrich I da pli tard, empruvà da chattar l’equiliber politic cun ils Guelfs cun confermar ses cusrin Heinrich il Liun sco duca da la Saxonia. L’onn 1180 ha l’imperatur Friedrich I però rut cun ses vasal che daventava adina pli pussant; quai ha manà a la cupitga da Heinrich il Liun ed a la repartiziun dal feud imperial sin auters prinzis; a la famiglia guelfa è be restà l’allodi, vul dir ils bains propris.
Friedrich Barbarossa
Il nov retg – che vegniva numnà en l’Italia pervi da ses chavels da colur blond cotschnenta ‹Barbarossa› (‹barba cotschna›) – è stà in dals pli brigliants regents dal temp medieval tudestg. Persvas da la dignitad sacrala da ses uffizi sco retg resp. imperatur ha el fatg dal cumbat per l’‹onur da l’Imperi› (honor imperii) il motiv principal da sia politica, cun la quala el intendeva da far valair puspè pli ferm la pussanza imperiala. Per quest intent ha Friedrich drizzà l’attenziun surtut sin l’Italia, nua che l’absenza pli lunga dal retg e la mancanza d’ina administraziun imperiala instituziunalisada avevan laschà ir en emblidanza numerus dretgs da l’Imperi. Surtut las citads da l’Italia Superiura che daventavan adina pli fermas èn sa defendidas cunter las pretensiuns da Friedrich, proclamadas il 1158 en furma da lascha. Sustegn han las citads chattà en il papat, il qual pretendeva per sai, sco pli auta pussanza spiertala, er adina dapli la supremazia en dumondas terrestras.
Friedrich, ch’aveva anc retschet il 1155 la curuna imperiala or dals mauns dal papa, ha vulì profitar dal Schisma ch’è prorut il 1159 per etablir in cuntrapapa (Victor IV) al papa Alexander III ch’era da tenuta antistaufica. Ma questas tentativas han fatg naufragi perquai che las monarchias vischinas da l’Europa dal Vest n’èn betg stadas prontas da las sustegnair. L’onn 1177 ha Friedrich stuì renconuscher Alexander sco papa ed il 1183 è el er stà sfurzà da far concessiuns envers la lia da las citads da la Lumbardia. Ma en Germania al èsi reussì d’extender il possess dals Staufers da l’Alsazia fin en la Turinga ad in impurtant cumplex territorial e da rinforzar ils lioms dals vasals da la curuna. Il conflict cun ils Guelfs ch’è puspè prorut è ì a fin cun la cupitga da Heinrich il Liun (1180); ses ducadis èn vegnids dividids e repartids da nov. En l’Italia è Friedrich s’allià cun il Reginavel norman da Sicilia ed ha maridà ses figl Heinrich IV cun Constanza, l’ertavla da Sicilia da pli tard; uschia avevan ils Staufers aspectativas da pudair dominar l’entira Italia.
Republicas citadinas talianas
Sco retgs da l’Italia ed imperaturs romans pretendevan ils regents tudestgs la pussanza suprema er sur las citads da l’Italia Superiura (vul dir da l’Italia imperiala). En la moda e maniera d’exequir lur dretgs han els però mussà pauca cuntinuitad. L’onn 1158, a chaschun da la Dieta imperiala a Roncaglia, ha Friedrich Barbarossa empruvà d’ordinar da nov las relaziuns da pussanza en l’Italia. Per quest intent ha el pretendì enavos da las citads las regalias (dretgs da suveranitad ch’eran vegnids surdads dal retg) ch’eran ordvart lucrativas, sco las duanas, il dretg da batter munaida ed il gudogn or da chastis e multas. Resistenza cunter questa pretensiun ha surtut fatg la citad da Milaun ch’era economicamain fitg pussanta. Suenter cumbats vehements è la citad vegnida destruida cumplettamain il 1162. Cunter la politica da pussanza imperiala è sa furmada il 1164 la Lia da citads da Verona ed il 1167 la Lia da citads da la Lumbardia.
Valdais e cathars
Pervi da lur critica envers la vita memia pauc spirituala dals clericals ed envers l’autoritad doctrinala da la baselgia, èn Waldes e ses aderents vegnids mess en relaziun cun in’auter moviment eretic che sa derasava dapi la mesadad dal 12avel tschientaner nà da l’Italia Superiura e la Frantscha dal Sid: ils cathars (dal grec katharos, ‹schuber, pur›), dals quals deriva il term tudestg ‹Ketzer›. Ils cathars n’han betg be sbittà ils sacraments e l’ierarchia da la baselgia, mabain han derasà ina concepziun dal mund dualistica (cumbat permanent dal nausch cunter il bun; divisiun dals cathars en perfecti e credentes). Tratgs communabels cun ils valdais han furmà la refusa da l’engirament, da la paina da mort, dal servetsch da guerra e da la dieschma da baselgia. La populaziun rurala e l’aristocrazia pitschna dal Languedoc han sustegnì ils cathars (ils quals vegnan perquai er numnads tenor lur center Albi ‹albigens›). Il moviment valdais percunter è surtut sa concentrà sin la Val dal Rodan, en l’Italia Superiura, en la Flandra ed en la Val dal Rain, pia en las regiuns da l’Europa ch’eran da quel temp las pli sviluppadas.
Litteratura rumantscha
La litteratura rumantscha nascha en l'Engiadin'Ota enturn il 1550 en furma da scrittiras giuridicas e scrittiras en connex cun la Refurmaziun che ha entschet a sa derasar en il Grischun.
Telesguard
Istorgia
Ils 5 da favrer 1980 vegn l’emissiun Telesguard emessa per l’emprima giada. Ina giada per emna vegniva il pievel rumantsch infurmà en rumantsch durant 10 minutas. 1995 han ins lura schlargià il temp d’emissiun sin 15 minutas. 1998 hai lura dà in’ulteriura midada. La Televisiun Rumantscha producescha il Telesguard a Cuira empè da Turitg. Intgins onns pli tard vegn la frequenza dal Telesguard auzada. Davent da Pasca 1994 na vegn il Telesguard betg mo emess la sonda, mabain il glindesdi, la mesemna ed il venderdi a las 18.50 e quai durant 6 minutas. Mintga lavurdi Telesguard hai lura gì num l’onn 1999. Dapi l’onn 2005 datti il Telesguard sco quai che nus enconuschain ozendi el. Dal glindesdi fin la sonda a las 17.45. Era il temp d’emissiun è daventà pli lung. Almain 10 minutas metta la Televisiun Svizra a disposiziun per l’emissiun d’infurmaziun rumantscha. Suenter che Radio e Televisiun Rumantscha han midà chasa ils 6 da zercladur 2006 ed èn era tuts sut in sulet tetg, vegn il Telesguard emess live or dal studio a Cuira
Montana (stadi)
thumb|200px| thumb|200px| Montana Montana (uffizialmain: State of Montana) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Helena. Sia populazuin munta a 967'440 abitants (2008).
Chablais
Il Chablais è ina veglia provinza dal Ducadi da Savoie ha gì Thonon-les-Bains per chapitala istorica. La regiun è ozendi dividida en trais regiuns, il Chablais savoyard, il Chablais vallesan ed il Chabais vadais ed en dus pajais (Svizra ed Frantscha).
Crisa da Cuba
thumb|260px|Radius d’acziun pussaivel da las rachetas sovieticas staziunadas a Cuba La Crisa da Cuba da l’october 1962 è stada ina confruntaziun tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica en rom da la Guerra fraida. La crisa è sa sviluppada or dal staziunament da rachetas da mesa distanza americanas sin ina basa da la NATO en la Tirchia e la reacziun sovietica da vulair staziunar rachetas da mesa distanza a Cuba. Durant il transport da las armas sovieticas cun navs, ha la regenza americana sut president John F. Kennedy smanatschà da far diever en cas da basegn dad armas atomicas per impedir il staziunament a Cuba. La crisa sco tala ha durà 13 dis. A quella è suandada ina reordinaziun da las relaziuns internaziunalas. Cun la Crisa da Cuba ha la Guerra fraida cuntanschì ina nova dimensiun. Omaduas superpussanzas èn vegnidas durant questa crisa il pli datiers d’ina confruntaziun militara directa insumma. Per l’emprima giada è er la vasta populaziun daventada conscienta dals immens privels d’ina guerra nucleara pussaivla.
Situaziun da partenza generala
Avant l’introducziun da las emprimas rachetas intercontinentalas servivan bumbardaders a lunga distanza sco sistem purtant per armas nuclearas. Ils models da standard eran il B-52 en ils Stadis Unids e la Tu-95 en l’Uniun sovietica. En ils onns 1950 eran ils Stadis Unids cleramain superiurs a lur contrahents tant areguard il dumber da las armas atomicas sco er dals sistems purtants. Cura che l’Uniun sovietica ha preschentà il 1957 l’emprima racheta intercontinentala dal mund, è quai stà per il vest in veritabel schoc. Pervi dal lung temp d’alarm eri però quasi nunpussaivel da vulair far in’attatga da surpraisa, e quai ni cun aviuns ni cun rachetas.
Caribica
thumb|350px|La Caribica en survista thumb|240px|En l’archipel da San Andrés y Providencia (Caribica Occidentala) La Caribica è ina regiun situada en la part occidentala, tropica da l’Ocean Atlantic al nord da l’equator. Sco part dal subcontinent da l’America Centrala consista quella da las inslas e gruppas dad inslas situadas en la Mar Caribica e dal territori da mar situà tranter quellas. En il vest tanscha la Caribica fin en il Golf da Mexico.
Crisa da Cuba
Ils eveniments ch’han manà a la crisa
Ultra da quai cursavan sin las mars sutmarins americans cun rachetas atomicas dal tip Polaris. Quellas pudevan er vegnir sajettadas sut l’aua ed eran perquai grevas da tutgar. L’Uniun sovietica na disponiva da quel temp da nagin tip d’arma cumparegliabel.
Ils 8 da settember 1962 è la nav da vitgira sovietica Omsk sbartgada a Havanna cun rachetas da mesa distanza dal tip SS-4, senza però stgargiar quellas. Ils 15 da settember 1962 han ils Stadis Unids fotografà en l’Atlantic la nav da vitgira sovietica Poltava chargiada cun bains militars destinads per la Cuba.