cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fraissen cumin
thumb|250px|Illustraziun Il fraissen cumin u be fraissen (Fraxinus excelsior) è ina spezia da planta ch’è da chasa en l’Europa. Cun in’autezza da radund 40 meters tutga ella tar las pli autas plantas da feglia europeicas. La planta è savens da chattar en cuminanza cun il fau. Quel sviluppescha però ina gronda forza da concurrenza, uschia ch’il fraissen cumpara en grond dumber surtut en territoris ch’èn per il fau u memia bletschs (terrens umids) u memia sitgs (terren da chaltschina).
Parita
thumb|240px|A sanestra: gruppa da fraissens cun la tipica curuna en furma da parasol. (Amez ed a dretga: tigls) Il fraissen cuntanscha in’autezza da fin a 40 meters ed in diameter dal bist da dus meters. Suenter 100 onns ha el en media in’autezza da 30 meters ed in diameter a l’autezza dal pèz da 30 fin 40 centimeters. La vegliadetgna maximala munta a ca. 250 fin 300 onns. L’axa dal bist è per ordinari guliva e na sa bifurtgescha betg. En regiuns a l’ur dal territori da derasaziun restan las plantas però marcantamain sut las valurs inditgadas u cumparan schizunt be en furma da chaglia (p.ex. en la Norvegia). La creschientscha è normalmain liada, vul dir che la dimensiun dal chatsch d’in onn è gia definì cumplettamain en il brumbel da l’onn precedent. Be sut cundiziuns favuraivlas crescha la planta libramain e sa sviluppan las disposiziuns dal chatsch anc il medem onn, pia senza perioda da ruaus. Tar plantas pli giuvnas poi er dar chatschs da son Gion, vul dir in segund pruir da la feglia vers la fin da zercladur.
Sper chatschs lungs e curts sviluppa il fraissen anc uschenumnads chatschs linears. Quels èn pli lungs che chatschs curts, ma na furman naginas diromaziuns, sco quai che fan ils chatschs lungs. La roma è ordinada visavi il bist en furma rectangulara; las frastgas mussan verticalmain vers ensi. Romins che na survegnan betg avunda glisch moran e rumpan giu. Quai succeda per regla a partir d’ina vegliadetgna da trais fin tschintg onns.
Patologia
La cicada Cicadella viridis depona ses ovs en la scorsa, quai che po chaschunar la mort da la scorsa. En singuls cas po questa cicada donnegiar vastas culturas da fraissens. Ils plugls Prociphilus fraxini e Prociphilus bumeliae storschan ils monis dals fegls e furman gnieus da feglia. Selvaschina d’ungla, ma er cunigls e diversas spezias da mieurs fan donn a las plantas tras ruissas; quellas pon manar, surtut tar plantas giuvnas, a disturbis da la creschientscha e da la furma (sco per exempel plantas burtgas).
Muria da fraissens
Las plajas da quests fraissens èn savens infectadas da differents bulieus, tranter auter d’ina nova spezia da bulieu da la secziun ascomicota. A quel han ins dà il 2006 il num Chalara fraxinea. Questa spezia na cumpara però betg en tut ils lieus donnegiads; tranter auter èn da chattar là er spezias da bulieus dals geners Cytospora, Diplodia, Fusarium, Phomopsis ed Armillaria. Tras emprovas da vaccinaziun han ins pudì mussar che Chalara fraxinea maina effectivamain als donns ch’ins ha observà tar fraissens malsauns; suenter l’infecziun vegn quest bulieu per part però stgatschà tras spezias concurrentas. En il fratemp èn ins da l’avis che quest bulieu derivia da l’Asia, nua ch’el è da chasa almain en la Corea ed en il Giapun. Là coexistan las spezias da fraissens indigenas gia daditg cun quest bulieu; ellas han sviluppà ina tscherta resistenza e na vegnan betg pli donnegiadas grondamain. Perscrutaders èn actualmain londervi da selectar fraissen europeics che mussan ina resistenza natirala envers il bulieu; quels duain alura vegnir cultivads intenziunadamain.
Lain
Lain da fraissen vegn surtut er duvrà sche las pretensiuns areguard la consistenza, stabilitad ed elasticitad èn fitg autas, per exempel per producir monis da martels, segirs, palas, zappas, fautschs, rastels ed auters isegls d’iert. Er urdains da sport e da gimnastica sco stgaleras, paluttas u scarsolas vegnan fabritgads or da lain da fraissen.
Lingua interslava
L'interslav (medžuslovjansky) è ina lingua auxiliara internaziunala per la communicaziun tranter pledaders da las linguas slavas. Il è essenzialamain ina versiun pli simpla e modernisada dal slav da baselgia vegl, creata cun la mira d'esser uschè chapaivla sco pussaivel senza conuschientscha precedenta per in dumber da Slavs uschè grond sco pussaivel. Per autra glieud el è gidaivel tar l'acquisiziun d'ina lingua slava. L'interslav vegn scrit cun dus alfabets: l’alfabet latin e l’alfabet cirillic.
Hamburg
Economia
A Hamburg sa chatta era in dals centers ils pli impurtants en Europa per la retschertga da la fisica, il DESY (Deutsches Elektronen-SYnchrotron), nua ch'en 2007 vegniva scuverta la particla Theta+, consistinda da tschintg quarks e tschertgada invan durant circa trenta onns.
S-Bahn
Hamburg ha ina rait da S-Bahn (viafier urbana) gestida da la Deutsche Bahn sin binaris separads da quels da la rait naziunal.
Sutdivisuns administrativas
Hamburg è sutdividida en 7 districts (Bezirk, pl. Bezirke):
Ils 7 districts èn sutdividids en 104 quartiers (Stadtteile).
Campiunadi mundial da ballape 2010
Qualificaziun e paticipants
A l'UEFA èn vegnids garantiads 13 participants, a la CAF africana 6 inclusiv il pajais ospitant. L'AFC asiatica ha dentant stuì far ses tschintgavel plazzà giugar encunter il victur da la qualificaziun da l'OCF da l'Oceania en in play-off. Tras quai matsch è la squadra naziunala da ballape da la Nova Zelanda sa qualifitgada per il Campiunadi. Or da la CONCACAF nord- e centralamericana èn sa qualificadas trais squadras, perquai che la squadra naziunala da ballape da l'Uruguai è sa profilada en la relegaziun sco tschintgavel participant sidamerican per l'associaziun CENMEBOL.
Tigl d'enviern
Caracteristicas
Ils fegls verds èn ordinads en posiziun alternanta e munids cun monis. La contura dal plat dal fegl para bunamain radunda; quel finescha en in piz bain visibel, ma fitg curt, ed è entaglià a la basa en furma da cor u magari levamain guersch. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da ca. 6 centimeters ed ina ladezza da ca. 5 centimeters. L’ur è resgià a moda guliva e vieut ensi. La vart sura dal fegl è d’in verd stgir e traglischanta, la vart sut è verd blaua. A las sromaziuns da las avainas dal fegl sa chattan tschofs chavels da colur brin cotschna.
Motor termic
Tenor la metoda da furmar la maschaida
Per pudair funcziunar a moda effizienta è in motor dependent d’ina maschaida ch’è segnada d’ina relaziun optimala tranter carburant ed aria. Tar motors da diesel po la furmaziun da questa maschaida be avair lieu a l’intern dal cilinder, tar motors da benzin er ordaifer.
Bravuogn Filisur
Bravuogn Filisur (tud. Bergün Filisur) è ina vischnanca politica en la regiun Alvra dal chantun Grischun. Ella è sortida ils 1. da schaner 2008 ord la fusiun da las vischnancas da Bravuogn e Filisur.
Karl Marx
Giuventetgna e cumenzaments politics (1818–1843)
thumb|210px|Chasa natala da Karl Marx a Trier Karl Marx è naschì il 1818 a Trier sco terz da nov uffants da l’advocat Heinrich (Heschel) Marx (1777–1838) e da Henriette Marx. Da vart da la mamma era Karl Marx in basrin dal poet tudestg Heinrich Heine che derivava medemamain d’ina famiglia gidieua e cun il qual Marx ha tgirà in stretg contact durant ses temp a Paris. In cusrin da Karl Marx è stà Frederik Philips (1830–1900) ch’ha fundà il 1891 cun ses figl Gerard il concern d’electrica Philips. Heinrich Marx derivava tant da vart dal bab sco er da vart da la mamma d’ina famiglia da rabins pussanta. Ils onns 1811–1813 è el stà activ sco interpret giudizial e translatur ad Osnabrück (che fascheva da quel temp part da la Frantscha). Il 1812 è el s’associà a la loscha da framassuns ‹L’Etoile Hanséatique›. Tranter il 1816 ed il 1822 è el sa convertì al protestantissem; sco gidieu n’avess el numnadamain betg pudì cuntinuar sut la regenza prussiana cun ses uffizi d’advocat ch’el aveva surpiglià dal temp da Napoleun. Ils 26 d’avust 1824 èn ils uffants Sophia, Hermann, Henriette, Louise, Emilie, Caroline ed er Karl vegnids battegiads en l’abitaziun dals geniturs. La mamma però ha pir fatg quest pass bundant in onn pli tard, damai ch’ella aveva tema che sia famiglia, surtut ses bab, dischapprovassan quest pass.
Exil a Londra (1849–1864)
Dal settember 1850 fin il 1853 ha Wilhelm Pieper sustegnì Marx sco ses secretari privat cun translaziuns e contribuziuns per la pressa da chartists en l’Engalterra. Fin il 1853, cura ch’el ha pers questa plazza per esser sa preschentà publicamain cunter il process da communists da Cologna, aveva la famiglia Rothschild engaschà Pieper sco magister privat per il figl Alfred. A chaschun d’in viadi sin il continent ha Pieper tschertgà il contact cun aderents da la Lia ed ha rimnà a Francfurt per incumbensa dad Engels publicaziuns d’istorgia militara.
Lavur vi dal ‹Kapital› e l’Internaziunala
Durant elavurar ‹Das Kapital› è puspè sa purschida la chaschun da s’engaschar en la pratica a favur dal moviment dals lavurants: Il 1864 è Marx sa participà sco in dals responsabels a la fundaziun da l’Associaziun internaziunala da lavurants (curt Emprima Internaziunala). El dueva er manar quella fin la dissoluziun factica l’onn 1872 (cun dischlocar la centrala en ils Stadis Unids; la decisiun da dissoluziun formala è suandada il 1876). Marx ha formulà ils statuts ed il program general da quella, l’‹Adressa inaugurala da l’Associaziun internaziunala da lavurants›. L’organisaziun enserrava secziuns uschè disparatas sco communists tudestgs, sindicalists englais, anarchists svizzers e proudhonists franzos. A basa da dus referats ch’el ha tegnì il 1865 a chaschun da sesidas dal cussegl general ha sia figlia Eleanor publitgà il 1898 la scrittira ‹Lohn, Preis und Profit›.
Londra (1872–1883)
L’entschatta 1879 ha sir Mountstuart Elphinstone Grant Duff tschertgà il contact tar Karl Marx per incumbensa da Victoria, la figlia la pli veglia da la regina da l’Engalterra. Da quai ha el rapportà a si’incumbensadra il prim da favrer 1879.
thumb|240px|Fossa da Karl Marx sin il Highgate Cemetery a Londra Ils 2 da december 1881 è morta sia dunna Jenny Marx, ils 11 da schaner 1883 la figlia Jenny. Marx sez è mort ils 14 da mars 1883 en la vegliadetgna da 64 onns a Londra ed è vegnì sepulì ils 17 da mars sin il Highgate Cemetery. Friedrich Engels ha tegnì il pled funeral. Las prestaziuns scientificas da Karl Marx ha Engels resumà en ses pled punctuond duas scuvertas essenzialas:
Survista da la teoria da Marx
«Mia metoda dialectica na sa differenziescha betg be da quella da Hegel, mabain furma precis il cuntrari da quella. Per Hegel è il process cognitiv – il qual el transfurma schizunt sut la noziun da l’‹idea› en in agen subject – il Demiurg che metta ad ir la realitad, la quala n’è nagut auter che si’apparientscha exteriura. Tar mai percunter è tut l’ideal nagut auter che cumparsa materiala ch’è vegnida transponida e translatada en il chau da l’uman.»
Critica da l’economia politica
Marx ed Engels han influenzà a moda decisiva las noziuns da la ‹moda da producziun chapitalistica› resp. dal ‹chapitalissem›, las qualas vegnan preschentadas il pli sistematic en l’ovra principala da Marx ‹Das Kapital›. Sco chapitalissem defineschan els in urden economic ch’è segnà da la pussaivladad d’acquistar meds da producziun en furma da possess privat, da la producziun per in martgà che decida davart il pretsch, dal sa stentar d’in cuntin da maximar il profit e da la cuntradicziun tranter lavur cunter pajament e chapital. Tenor Marx sa mida la furma da producziun da la societad bain a moda decisiva cun la transiziun dal feudalissem al chapitalissem; ma ella mantegna ses caracter da classa. Marx descriva la societad chapitalistica sco societad da la miseria, dal sfruttament e da l’alienaziun.
Cuntradicziun sociala e crisa
Ma la rata da profits dals chapitalists sa sbassia tenor Marx adina dapli. Quai saja per l’ina d’attribuir a la muntada creschenta da las maschinas; pertge che tenor la teoria da la valur da la lavur creeschia be la forza da lavur umana ina valur agiuntada e sa sbassia quella cuntinuadamain cun remplazzar umans tras maschinas (chapital fix vs. chapital variabel). Da l’autra vart sa sbassian las ratas da profit er pervi da la concurrenza tranter ils chapitalists sezs, ils quals stoppian adina offrir ad in pretsch pli bass per pudair sa mantegnair sin il martgà. Las entradas sbassantas sforzian il chapitalist da reducir las expensas, e quai surtut cun sbassar ils custs da producziun, vul dir tras pajas pli pitschnas, prolungaziun dal temp da lavur u cun auzar la productivitad da lavur.
Alienaziun da la lavur
En il chapitalissem saja la lavur però alienada e pervertida a moda fundamentala. Pertge che qua na vegnia la lavur betg fatga per stgaffir products da diever ed anc bler main cun l’intent da realisar la forza creativa, mabain sulettamain per acquistar valurs da stgomi. Il lavurant na possia betg disponer libramain da sia forza da lavur, mabain stoppia impunder quella a favur da las finamiras dal chapitalist, per il qual el lavura. Ils bains ch’el producescha en questa moda na resenta il lavurant betg pli sco ses agens, mabain sco esters; el na possia betg pli enconuscher sasez en ils resultats da si’atgna activitad. Quest process designescha Marx, er qua puspè analog a Hegel, sco «alienaziun».
L’ovra en survista
Plinavant cumpiglia l’ovra da Marx intginas scrittiras, en las qualas el s’occupa d’eveniments contemporans:
Johannes Calvin
Johannes Calvin (oriund per frances Jean Calvin, in rumantsch Joannes Calvin resp. Gioannes Calvin), (nat als 10 da lügl 1509 a Noyon, mort als 27 da mai 1564 a Genevra) d'eira ün refuormatur da la seguonda generaziun davo Martin Luther e Huldrych Zwingli. Sia ouvra d'eira da grond'influenza sün blers pajais in Europa uschè ch'el dvantaiva il fundatur dal uschedit calvinissem chi's derasaiva suot seis successuors sül muond inter.
Teologia
L'intenziun principala dals impissamaints da Calvin es da tgnair in salv la sonchità da Dieu. La baselgia ha il dovair da far guardgia cha la sonchità divina in fuorma dals desch cumondamaints vain mantgnüda illa publicità, eir da la vart dal stadi.
Biblioteca naziunala svizra
Sia lezcha es da ramassar ouvras istoricas e contemporanas scrittas in tuot las linguas chi trattan la Svizra, ouvras e traducziuns dad auturas ed autuors naziunals (ed esters chi vivan daspö lönch in Svizra), publichadas saja in Svizra o a l'ester, e per finir l'intera producziun svizra da materials stampats. Uschè ramassa la BN dasper cudeschs eir cartulinas, chartas geograficas, fotografias, placats e partituras musicalas.
Consultaziun
La BN es l'istess mumaint üna biblioteca chi impraista ed üna biblioteca da consultaziun: las publicaziuns raras, delicatas e quellas chi sun gnüdas publichadas avant plü co 50 ons pon gnir consultadas be in sala da lectüra.
Fignicler
Caracteristicas vegetativas
thumb|left|200px|Illustraziun or da l’ovra da Johann Georg Sturm (1796) Il fignicler crescha per ordinari sco planta da grondezza mesauna che cuntanscha autezzas da fin a 10 meters. Magari chattan ins er exemplars d’ina lunghezza da fin a 20 meters. Sin terrens grippus u suenter che la planta è vegnida tagliada crescha il fignicler magari er en furma da chaglia.
Ecologia
Las ragischs disponan d’ina mycorrhiza ectotrofa, vul dir che sa nutrescha ordaifer la planta ospitanta. Il fignicler è ina spezia ch’ha difficultads da pudair concurrer cun autras spezias e na furma perquai mai populaziuns serradas, mabain cumpara adina sco cumpart d’in guaud maschadà.
Religiun (vallader)
Sper religiuns chi as restrendschan ad ün unic pajais sco p.ex. il giudaïssem daja otras religiuns chi vegnan nomnadas religiuns mundialas perseguitond il böt da's derasar sül muond inter sainza cunfins etnics. I'l cas dal giudaïssem as pudess eir dir d'üna religiun mundiala schabain ch'ella nun es pel solit activa missiunaricamaing. Tuottüna sta il salüd dal muond e da tuots pövels i'l center da la spranza.
Giat
Durada probabla da vita
Els vivan cun l‘agid dal uman ca. 15 fin 20 onns. Ma i dat era excepziuns per exempel il giat „Puss“ el è vegni 36 onns.
Territori dal Nord
Il Territori dal Nord (englais: Northern Territory, NT en l'abreviaziun da la posta) n'è uffizialmain betg in pajais federal da l'Australia ma in territori. Sias leschas vegnan definidas da la chapitala federala, Canberra.
Europa Centrala
Austria, Svizra ed Italia dal Nord
thumb|200px|L’extensiun da l’Austria-Ungaria l’onn 1914 (mellen), projectada sur ils cunfins dals stadis odierns En l’Austria e l’Italia dal Nord, surtut en il Friul ed a Triest, è la cunfinaziun usitada in pau autra ch’en Germania: Là vegn l’Europa Centrala messa a pèr cun ils stadis successurs da l’anteriura monarchia da l’Austria-Ungaria. Regiuns sco il Balticum e la planira da la Germania dal Nord e da la Pologna vegnan consideradas sco appartegnentas a l’Europa dal Nord, auters territoris da la Germania sco part da l’Europa dal Vest. Regiuns cunfinantas en Germania sco la Baviera u la Franconia vegnan medemamain resguardadas sco part da l’Europa Centrala. Tut en tut sa chatta l’Europa Centrala tenor quest puntg da vista tuttina pli en il sidost che quai ch’igl è il cas ord vista da la Germania. En l’Austria dal Vest ed en Svizra – nua che parts dal pajais sa chattan al sid da las Alps – vegn magari er considerada l’Italia dal Nord sco part da l’Europa Centrala. Quai d’ina vart cun il Tirol dal Sid e Trent (che sa considerescha explicitamain sco città mitteleuropea), ma er cun citads sco Turin, Milaun u Venezia. Da considerar la part centrala da las Alps sco cunfin meridiunal da l’Europa Centrala vegn resguardà qua sco vista unilaterala tudestga.
Istorgia da la noziun ‹Europa Centrala›
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha il term pers in pau sia muntada, damai che l’Europa era dividida durant la Guerra fraida en vest ed ost. Confurm a questa nomenclatura dualistica èn ils stadis occidentals da l’Europa Centrala vegnids attribuids a l’Europa da Vest ed ils stadis orientals a l’Europa da l’Ost. Il term Europa Centrala vegniva però duvrà savens e gugent sch’ins vuleva s’exprimer a moda critica davart la divisiun da l’Europa en dus blocs («L’Europa Centrala è ina but da pulvra», «Debatta davart l’Europa Centrala» etc.).
Castur
Inimis e parasits
Ils inimis natiralas dal castur creschì (luf ed urs) mancan oz quasi dal tuttafatg en l’Europa Centrala. Animals giuvens vegnan t.a. tschiffads da chauns, gronds utschels da preda (p.ex. evla da mar) e gronds peschs da rapina (p.ex. glischun e silur).
Muntada per la furmaziun da la cuntrada
thumb|220px|Planta derschida da casturs Sco impurtant maister constructur da la natira ha il castur ina grond’influenza sin la furmaziun da la cuntrada. Las midadas che resultan da si’activitad da construcziun pussibiliteschan savens ina coexistenza d’auas currentas e d’auas stagnantas. Il dumber da spezias che vivan en auas currentas po tut tenor sa diminuir (damai che la sveltezza dal current e la cumpart d’oxigen en l’aua sa reduceschan e la temperatura da l’aua s’augmenta); precis da quai profiteschan però abitants d’auas stagnantas. Tut en tut s’augmenta la varietad da las spezias ed il dumber d’individis (surtut d’invertebrads) marcantamain en vischinanza da lais da casturs. Tge influenza che cuntschets da casturs han si ils peschs è main cler. Bain pon ils cuntschets impedir peschs creschids en lur migraziuns, surtut en periodas cun pauca plievgia; da l’autra vart chattan peschs giuvens buns zups en las construcziuns dals casturs e tras il pli grond dumber d’invertebrads er ina meglra basa da vivonda. Tut en tut supponan ecologs che l’activitad dals casturs s’effectueschia a moda positiva sin la varietad dals peschs, e quai er sin quellas spezias da peschs che vegnan tratgas a niz da l’uman.
Conflicts odierns
En blers pajais (t.a. en Svizra) vegnan las activitads dal castur, ch’è protegì severamain, survegliadas. Plans da management da la protecziun da la natira e da las spezias tegnan a disposiziun ina paletta da mesiras per minimar ils conflicts cun ils umans. Da quellas fan part la lavur da publicitad, la surveglianza da las populaziuns, mesiras da prevenziun ed acutas sco er per part il sustegn finanzial da purs e selviculturs pertutgads.
Ischi da muntogna
Descripziun
I sa sviluppan mintgamai dus fritgs ch’èn fermads in vi da l’auter vi dal chau e che disponan a la cua d’ina ala (ordinadas en il angul giz). Ils fritgs sa derasan cun il tipic sgol a spirala, e quai cun ca. 16 vieutas per secunda. Dal vent vegnan els savens purtads davent dapli che 100 meters.
Ulteriura utilisaziun
thumb|130px|Las flurs ordinadas en furma d’ina panicla pendenta thumb|160px|Fritg Sper vias porscha l’ischi da muntogna ina buna protecziun cunter canera (pervi da la feglia vaira gronda); la planta reagescha però sensibel sin sal da sdregliar.
Il suc che sorta sch’ins fa in tagl en la planta – surtut quel da la primavaira –, vegniva duvrà pli baud per far zutger. Quest suc sa lascha er fermentar ad ina bavronda sumeglianta a most u vin.
Il Coral
Cuntgnieu
Il Coral es parti aint i'ls seguaints chapitels:
Roda da Rhön
Ina roda da Rhön paisa tranter 40 e 60kg. El sa esser 130 tocen 245 grond.
Moesa (district)
Il district da la Moesa (talian Distretto di Moesa) è in district dal chantun Grischun.
Temp da fier
Italia
Sut l’influenza da la cultura da santeris cun urnas èn, suenter in temp da transfurmaziun, sa sviluppadas en l’Italia a partir dal 10avel/9avel tschientaner a.C. culturas dal temp da fier (cultura dad Este, cultura da Golasecca, cultura da Villanova e.a.), pli tard surtut la cultura etrusca (8avel fin emprim tschientaner a.C.). Cun la derasaziun dals Romans ha lieu la transfurmaziun dal temp da fier en l’antica.
Orient Extrem
Enconuschientschas da la metallurgia èn cumprovadas en China en il 9avel tschientaner a.C. Il cumenzament dal temp da fier vegn fixà qua cun la siderurgia en il Reginavel al Yangtse a la fin dal 6avel tschientaner a.C. A fin va il temp da fier en China cun il cumenzament da la dinastia Qin (a partir da 221 a.C.), l’emprima dinastia da l’Imperi chinais che dueva sa mantegnair sco construct istoric fin en il 20avel tschientaner.
America
En l’istorgia da l’America existan per il temp avant la colonisaziun en il temp modern agens sistems da periodisaziun, entaifer ils quals la noziun ‹temp da fier› n’è betg preschenta. En temp precolumbian han però Vikings nà da l’Islanda fundà colonias a la costa da la Grönlanda e da la Terranova. Las pli impurtantas da quellas èn Eystribyggð (colonia orientala), Vestribyggð (colonia occidentala) e L’Anse aux Meadows.
Revoluziun franzosa
Las midadas revoluziunaras e la furmaziun da la naziun franzosa èn stads process ch’han percurrì trais fasas. L’emprima fasa dal 1789 al 1791 è stada sut l’ensaina dal cumbat per ils dretgs da libertad burgais e per la fundaziun d’ina monarchia constituziunala. En vista a smanatschas cuntrarevoluziunaras a l’intern ed a l’exteriur ha la segunda fasa dal 1792 al 1794 manà a la fundaziun d’ina republica cun tratgs radicaldemocratics ed a la furmaziun d’ina regenza da revoluziun che persequitava ils ‹inimis da la revoluziun› cun mesiras da terrur e cun la guillotina. En la terza fasa, il temp directorial dal 1795 al 1799, ha ina direcziun politica cun interess burgais pudì defender sia pussanza cunter iniziativas dal pievel per egualitad sociala d’ina vart e cunter finamiras restaurativas da l’autra vart.
Miserias finanzialas sco problem permanent
Ina part essenziala dals debits aveva chaschunà la participaziun franzosa a la Guerra d’independenza dals colonists americans cunter la patria englaisa. Il pretsch per indeblir quest rival da commerzi e pussanza coloniala ha il reschim da Louis XVI dentant pajà dublamain: sper las finanzas statalas ch’èn vegnidas engrevgiadas fermamain, ha la participaziun activa dal militar franzos a las guerras d’independenza dals colonists americans e l’interess dal public vi da lur pretensiuns er indeblì ideologicamain la pussanza absolutistica.
Bloccada da refurmas tras ils privilegiads
In frain principal per refurmas furmavan la fin finala ils tribunals suprems (parlements) ch’avevan la pussanza da metter en vigur, da far remartgas u era da refusar las leschas roialas tras enregistrar ellas. Ils tribunals eran ina domena da la noblezza titulara (noblesse de robe). Tar quests nobels sa tractavi per regla d’arrivists ch’eran per part daventads nobels tras cumpra d’uffizis. L’engaschament per defender lur privilegis e lur interess era dentant il medem sco tar la noblezza da spada veglia (noblesse d’épée).
Da l’Assagl sin la Bastille al cumbat cunter il reschim feudal
Ils success politics dal terz stan eran dentant mo provisorics. Novas truppas militaras requiridas dal retg, il pretsch da paun aut sco anc mai e la relaschada dal minister da finanzas popular Necker ils 11 da fanadur han inquietà e vilentà la populaziun. L’advocat Camille Desmoulins è daventà portavusch dal pievel agità: «La demissiun da Necker è il zain d’alarm per ina notg da Baltramieu dals patriots! Ils battagliuns dals Svizzers e Tudestgs vegnan a far flucs cun nus. I dat mo ina soluziun: a las armas!» Sinaquai èn numerusas chasas da duana citadinas vegnidas demolidas ed ils daziers roials èn vegnids stgatschads.
La fin da la societad da stans, la decleraziun dals dretgs da l’uman ed il cortegi triumfal da las dunnas parisianas
Il proxim di èn las dunnas ed ils represchentants da la citad entrads ensemen cun ils gardists en il chastè ed han sfurzà il retg e l’Assamblea naziunala da dischlocar a Paris. Il suentermezdi è il cortegi sa mess en viadi vers Paris. Davant marschava la garda naziunala; sin mintga baionetta era fitgà in paun. Alura suandavan las dunnas armadas cun piccas e flintas e sventulond frastgas da papla; ellas escortavan ils chars da graun ed ils chanuns. Davos ellas marschava la schuldada roiala discharmada ed ornada cun la cocarda tricolora da la garda sco er il regiment da la Flandra e la Garda svizra. Silsuenter charrotschavan la famiglia roiala ed ils deputads e la finiziun furmava la massa dal pievel cun la gronda part da la garda naziunala. Il pievel clamava: «Nus manain il furner, la dunna dal furner ed il giuven furner!», ed exprimiva uschia la speranza en in meglier provediment da vivonda ch’enfin qua. Insumma duevan il monarc e l’Assamblea naziunala esser exponids da qua davent a la controlla e la pressiun dal pievel.
Las forzas da la cuntrarevoluziun
Entaifer ils stans privilegiads avevan ils eveniments ch’han gì lieu tranter il fanadur e l’october da l’onn 1789 effectuà undas d’emigraziun. Lieus da rimnada furmavan las curts dals prinzis a Turin, Magonza e Trier. Da là davent vegnivan organisadas activitads cuntrarevoluziunaras per destabilisar il nov urden en Frantscha ed obtegnair in’intervenziun da l’exteriur. La Russia, la Spagna e la Svezia han bain exprimì il giavisch da reconstituir l’ancien régime – dapli na vulevan quests pajais dentant betg empermetter per il mument.
Ina dictatura revoluziunara per il salvament da la Republica
L’entschatta settember ha la secziun dals sansculottes danovamain postulà intervenziuns politicas a favur da l’economia e dal provediment public: «Per mintga departament vegn approvà ina summa suffizienta per ch’il pretsch da las vivondas da basa restia per tut ils abitants da la Republica sin la medema autezza. (...) Ins ha da proclamar in maximum per facultads. (...) Nagin na dastga prender a fittanza dapli terrens che duvrads per ina tscherta cifra d’araders. In burgais na duai betg posseder dapli ch’ina ufficina u ina butia.» In ulteriur pledader da l’ala radicala dals sansculottes, Jacques-René Hébert, editur da la gasetta populara ‹Le père Duchesne›, ha accusà ils ‹narcotisants› dal Convent ed animà la glieud pitschna parisiana da circumdar ed occupar paschaivlamain il Convent per gidar a progredir las discussiuns dals deputads. Els han cuntanschì la furmaziun d’ina armada da sansculottes che dueva garantir che la chapitala vegnia furnida cun graun e farina e ch’usuraris e traffitgants vegnian prosequids. Sin proposta da Danton è vegnì decretà da pajar 40 sous sin cust dal stadi a basegnus che visitavan las assambleas duas giadas l’emna. Ultra da quai han ins decis d’arrestar persunas suspectadas ed avert cun quai la via ad in reschim da terrur. Cun l’introducziun da pretschs e pajas maximalas han ins acceptà la fin da settember era quellas pretensiuns dals sansculottes.
Tentativas da stabilisaziun tranter acziun populara e reacziun monarchica
Durant la terza fasa revoluziunara eran las forzas dominantas en il Convent per gronda part perina concernent la protecziun da lur interess economics e da possess. A medem temp retegnevan ellas ils moviments populars en furma da sansculottes e giacubins d’ina vart sco era ils roialists da l’autra vart dal spectrum politic ch’avevan en egl il return da la monarchia e dals stans.
Nova Friburgo
Clima
Pli bassa temperatura registrada: -2,5°C, ils 15 da fanadur 1892.
Natira
Temp medieval
En la scolastica medievala vegniva fatg la differenza tranter ils dus elements structurants dal dieu creatur perpeten – la natira che stgaffescha (natura naturans) – e da la natira stgaffida (natura naturata) ch’ha in’entschatta ed ina fin.
La natira sco object da diever
thumb|220px|Il Nil a Cairo, Egipta La cumbinaziun da la chapientscha da la natira antropomorfa dal temp tempriv cun il maletg da l’uman tenor il Vegl Testament, il qual surdat a l’uman a medem temp l’incumbensa da dominar e da preservar la natira, ha manà en l’Europa dapi il temp medieval ad ina chapientscha da la natira tecnomorfa.
Cussegl da l'Europa
Il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica (UE) n’èn betg liads instituziunalmain in cun l’auter, e quai cumbain che omaduas instituziuns dovran la bandiera da l’Europa e l’imni da l’Europa. Medemamain n’è il Cussegl da l’Europa betg da confunder cun il Cussegl europeic (= las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers da l’UE) e cun il Cussegl da l’Uniun europeica (= las ministras ed ils ministers dals stadis commembers da l’UE).
Istorgia
Cun il Cussegl da l’Europa ha – sper la collavuraziun economica (Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa, OECD) e la cooperaziun militara (NATO) – er la collavuraziun ed unificaziun politica dal continent prendì furmas concretas.
Ulteriurs organs
Il Cussegl da l’Europa ha endrizzà la posiziun d’in cumissari per ils dretgs umans. Quel vegn elegì da l’Assamblea parlamentara e scriva rapports davart temas relevants u la situaziun dals dretgs umans en singuls pajais.
In’impurtanta part dal Cussegl da l’Europa furma il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Quel surveglia l’observaziun da la Convenziun europeica dals dretgs umans.
Kahlil Gibran
Ovra e pensar
Tant l’ovra litterara sco er artistica da Gibran èn evidentamain segnadas fermamain d’in simbolissem ch’emprova d’auzar ils cuntegns sur il mintgadi e da dar a quels ina valur atemporala. Gist pervi da quai è er gia vegnì constatà ch’el luentia diversas influenzas e culturas ad ina ierta culturala drizzada als pievels da tut las naziuns. Ina parallela evidenta datti en quest reguard tar ‹Il Pitschen Prinzi› (1943) da l’autur franzos Antoine de Saint-Exupéry (1900–1944) ch’è medemamain vegnì caracterisà sco universal e che vegn legì en tut las parts dal mund. La frasa-clav dal ‹Pitschen Prinzi› («Ins vesa bain mo cun il cor. L'essenzial è invisibel per ils egls.»), para schizunt d’esser inspirada directamain da Gibran che scriva: «Noss egls vesan be la tschajera, davos la quala sa zuppa l’essenzial che nus duessan atgnamain pertschaiver; e nossas ureglias audan be in ramurar che surtuna tut quai che nus duessan atgnamain chapir cun noss cor.» (‹Terra ed olma›, 1923).
Jacob Michael
Vita
1942 ha Michael terminà il studi ed es daventà pardicànt, el ha substituà en las plaivs da Tschlin, Avras e Pitasch. A Pitasch empren el d'enconuscher la surmestra da lavur a maun. Egl onn 1948 maridan Jacob Michael e Dora Janki da Vuorz. Curt silsuenter ha el surpiglià sia emprima plaiv, la plaiv da Valando-Sagogn, la ha el remplazzà Benedetg Dolf. Il per ha tegnì set uffànts.
Ovra litterara
Sco redactur es el stà responsabels tranter 1974 e 1984 per La Pùnt e dal 1953 fin il 1995 per la part sutsilvana dad il Calender per mintga gi e davent dil 1973 ha el redigì il Dun da Nadal. Tut quai ha el fat en ses temps liber. El ha era translatà vers in tozzel teaters.
Corv grond
Multiplicaziun
Il temp da cuada cumenza fitg baud, en l’Europa Centrala per ordinari vers la fin da favrer u l’entschatta da mars. La femella depona tranter dus e set ovs, per il pli trais fin sis. Quels èn da colur verd clera e taclads spessamain cun flatgs da colur grisch verdenta fin brin-uliva. En relaziun tar il pais dal corp dal corv grond èn ils ovs fitg pitschens. En media mesiran quels 49 × 44 mm e paisan radund 27 g.
Jesus da Nazaret
Vita
Vivieu ho'l prubabelmaing traunter 4 aunz l'era cristiauna e 33 zieva. Nat in üna stalla sper Bethlehem es Gesu creschieu sü a Nazaret. Il temp da sieu agir public cumainzaiva cur cha Gesu vaiva già 30 ans e düraiva be trais ans.
Cretta
Tenor la cretta cristiauna es Gesu resüsto dals morts zieva trais dis ed ascendieu tar sieu bap celestiel per regner sur da vivaints e morts fin ch'el tuornaro darcho a la fin dal temp. Lura saro il reginam da Dieu accumplieu. Las forzas destructivas chi vöglian separer l'umaun da Dieu - que sun il pcho, la mort e'l diavel - saron privos da lur pussaunza.
Glista da teologs grischuns
Quai è ina glista da teologs e spirituals impurtants dal chantun Grischun en Svizra.
Linguas europeicas
Linguas uffizialas da l’Uniun europeica
La dumonda da las linguas è vegnida reglada en l’emprima ordinaziun che la Communitad economica europeica ha insumma relaschà (1958). Tut ils burgais da l’Uniun han il dretg da sa drizzar en ina da questas 24 linguas als organs da l’UE e da survegnir resposta en la medema lingua.
Malögia (district)
Il district da Malögia (tudestg Bezirk Maloja, talian Distretto di Maloggia) è in district dal chantun Grischun.
Bibla
Traducziuns
La Bibgia es gnida tradütta intaunt in bod tuottas linguas d'importanza ed ultra da que in milliuns da linguas pü pitschnas ed in dialects locals. In l'Engiadina vain druveda impustüt la Sencha Scrittüra elavureda dals ravarendas refurmos Jachen Ulrich Gaudenz e Rudolf Filli.
Claustra da Mustér
Convent e scola claustrala oz
La scola claustrala vegn numnada l’emprima giada en in document dal 1285. En il 19avel tschientaner è ella daventada in gimnasi e dapi l’onn 1936 pon ins far examens da maturitad. La scola claustrala frequentan oz var 200 scolaras e scolars.
Temuco
Temuco è ina citad e vischnanca e la chapitala da la provinza da Cautín e da la región de Araucanía en il sid dal Chile. La citad è situada 670 km en il sid da Santiago, en il center da la regiun moderna d'Araucanía e da l'Araucanía istorica, la terra dals Mapuche ch'han resistì a la conquista spagnola.
Puerto Montt
Puerto Montt è ina citad da port e vischnanca en il sid dal Chile, ch'è situada a la fin settentriunala dal seno de Reloncaví en la provinza da Llanquihue da la región de Los Lagos, 1'055 km en il sid da la chapitala dal pajais, Santiago. La vischnanca cuvra ina surfatscha da 1'673 km² ed aveva il 2002 ina populaziun da 175'938. Ella cunfina cun las vischnancas da Puerto Varas en il nord, Cochamó en l'ost e sidost, Calbuco en il sidvest e Maullín e Los Muermos en il vest.
Diari dad Anne Frank
Publicaziuns
Suenter avair tramess ina copia dal text a ses parents en Svizra, ha Otto Frank surdà il diari a l’istoriografa Anne Romein, la quala ha empruvà senza success da publitgar quel. Ella ha dà vinavant il diari a ses um Jan Romein, il qual ha scrit in artitgel en la gasetta ‹Het Parool›. Quel è cumparì ils 3 d’avrigl 1946 sut il titel ‹Kinderstem› (‹vusch d’uffant›). Tranter auter remartga Romein: «Quest diari d’uffant apparentamain banal, quest de profundis balbegià cun la vusch d’in uffant, represchenta la sgarschur dal faschissem meglier che tut ils mussaments da Nürnberg ensemen.»
L’onn 2018 ha la Fundaziun dad Anne Frank ad Amsterdam publitgà duas paginas or dal diari che Anne sezza aveva surcollà cun palpiri da pacs e rendì uschia illegiblas. Cun agid da tecnica da fotografar digitala èsi reussì da render visiblas questas paginas, ellas cuntegnan sgnoccas da caracter vulgar ed ina passascha davart sexualitad.
Influenza politica e culturala
En si’introducziun tar l’emprima ediziun dal diari ch’è cumparida en ils Stadis Unids ha l’anteriura first lady Eleanor Roosevelt scrit ch’i sa tractia «d’in dals pli sabis e commovents commentaris tar la guerra e si’influenza sin l’uman che jau hai legì insacura». E l’autur sovietic Ilja Ehrenburg ha ditg pli tard: «Ina vusch discurra per sis milliuns – betg la vusch d’in sabi u d’in poet, mabain quella d’ina mattatscha ordinaria.»
L’autura
thumb|230px|Otto Frank a chaschun da l’inauguraziun da la statua dad Anne Frank ad Amsterdam (1977)
Edith Frank-Holländer
Edith Holländer è naschida ils 16 da schaner 1900 ad Aachen, e quai sco pli giuven dals quatter uffants dal commerziant Abraham Holländer e da sia dunna Rosa Stern. Ses perdavants avevan vivì en ils Pajais Bass ed eran vegnids vers il 1800 en Germania. Il bab era «in commember prominent da la cuminanza gidieua ad Aachen» ed er Edith è vegnida educada a moda religiusa. Tranter la rauba ch’ella ha prendì il 1942 cun sai en il zup en la chasa davos sa chattava er ses cudesch d’uraziun. Ad Aachen ha ella visità l’institut evangelic per giuvnas Victoria e terminà quel il 1916 cun l’abitur. L’onn 1925 ha ella maridà en la sinagoga dad Aachen Otto Frank ch’era indesch onns pli vegl ch’ella. Edith è ida a star cun ses um a Francfurt, nua ch’èn naschidas las duas figlias Margot (1926) ed Anne (1929).
Helmut Silberberg
Be in’emna pli tard ha el pudì fugir or dals Pajais Bass en Belgia. Malgrà il scumond è el ì cun trais auters Gidieus cun il tren fin a Roermond; là al èsi reussì da passar il cunfin. Suenter quatter onns ha el puspè pudì s’unir qua cun ses geniturs; ensemen èn els sa zuppads en vischinanza da la chapitala beltga Brüssel. Grazia a documents sfalsifitgads è Helmut Silberberg daventà Edmond Mertens. 25 mais dueva durar il temp en il zup.
Hermann van Pels
Hermann ed Auguste van Pels avevan er ordaifer il temp da lavur contact cun ils Franks e vegnivan savens la sonda suentermezdi tar quels a café. A partir da la stad 1941 han las duas famiglias endrizzà in zup en la chasa davos da la firma dad Otto Frank, e quai per cas ch’in commember da las duas famiglias fiss en privel da vegnir deportà. Da la partida a chaschun da las caferladas era savens er Miep Gies, la gidantra da pli tard. En sias memorias ha ella descrit van Pels sco «um grond, corpulent, bain vestgì, cun pass levamain sgobà, ina fatscha masculina, averta, paucs chavels ed adina ina cigaretta en bucca. (...) Per in skerz chattava Hermann van Pels adina temp. Ditg curt: el era in tip empernaivel e da buna cumpagnia.» Pli tard en sias reminiscenzas cumplettescha ella sia descripziun da van Pels e di ch’el haja adina raquintà gugent sgnoccas, ma ch’el era plitost pessimist ed in pau senza paus.
En il diari aveva Anne dà a tut ils zuppads pseudonims. Or da Hermann van Pels è uschia daventà Hans van Daan. Anne rapporta da las bunas enconuschientschas da la politica da van Pels e da l’eveniment excepziunal cura che quel aveva pudì far liongias en la chasa davos. Tratg a strada vegn però er sia nauscha luna pervi da la mancanza da cigarettas, sia testardezza e las dispitas permanentas tranter il pèr van Pels.
Auguste van Pels
Gia ils 6 da favrer 1945 è van Pels vegnida deportada en il Champ da concentraziun Raguhn che furmava in champ exteriur dal Champ da concentraziun Buchenwald. Durant in transport en il Champ da concentraziun Theresienstadt è ella morta ils 9 d’avrigl 1945.
Fritz Pfeffer
Ad Amsterdam ha Fritz Pfeffer danovamain lavurà sco dentist. Ensemen cun Charlotte Kaletta era el regularmain giast tar la famiglia Frank a chaschun da las sentupadas da la sonda suentermezdi. Là ha el er emprendì a conuscher l’onn 1939 Miep Gies, la quala è sinaquai daventada sia pazienta. Quella ha pli tard sa laschà tractar dad el malgrà che quai era scumandà: «A cristians eri gia scumandà dapi in temp da sa laschar tractar da medis u dentists gidieus. Ma jau hai refusà d’ir davent da mes excellent dentist. [Fritz Pfeffer] era schizunt spezialist da la missella, ed ultra da quai m’era el simpatic.»
Bogotá
thumb|right|340px|Bogotá Bogotá è la chapitala da la Columbia. La citad dumbra 7 363 782 abitants (2010). La surfatscha da Bogotá è 776 km².
Diari dad Anne Frank
Bep Voskuijl
Bep sezza ha adina suspectà il collavuratur dal magazin van Maaren sco traditur. Pussaivel èsi però er che sia sora Nelly haja contribuì a la scuverta dal zup. En la biografia da Bep, scritta da Jeroen de Bruyn e dal figl da Bep Joop van Wijk, vegn menziunà che Nelly haja collavurà quatter onns a la lunga, tranter ses 19avel e 23avel onn da vita, cun ils nazis. Tranter auter duai ella avair ditg ina giada a ses bab ed a Bep: «Sche giai be, giai tar voss Gidieus!», cumbain ch’ella na saveva uffizialmain nagut da lur existenza. Er duai la vusch ch’ha tradì als Tudestgs al telefon il zup esser stada quella d’ina dunna. Ma malgrà tut na datti fin oz naginas cumprovas segiras.
Miep e Jan Gies
Anc il suentermezdi suenter l’arrestaziun è Miep Gies returnada en la chasa davos ed ha mess en salv las chaussas persunalas da las famiglias deportadas, tranter quellas il Diari dad Anne Frank. Il 1945 ha ella surdà quest material ad Otto Frank ch’aveva pudì returnar sco sulet dals anteriurs cussadents da la chasa davos.
Victor Kugler
L’onn 1920 è Victor Kugler ì ad Utrecht per vender pektin (in med da schelifitgar a basa vegetala), e quai sco represchentant commerzial da la firma Pomosin a Francfurt a.M. Plirs onns ha el lavurà tar ina firma dad Utrecht ch’aveva s’acquistà la licenza da vender petkin per la producziun da marmelada. Questa firma al aveva incumbensà d’endrizzar ad Amsterdam ina filiala da la firma Opekta. Cura ch’igl è sa mussà che quai n’al dueva betg reussir – uschia Miep Gies – haja Otto Heinrich Frank surpiglià quest’incumbensa. Il 1933 è Viktor Kugler daventà in dals emprims collavuraturs en la firma dad Otto Frank e pli tard ses maun dretg. Er la firma per maschaidas da spezarias Pectacon ha Otto Frank endrizzà cun sustegn da Viktor Kugler.
Johannes Kleiman
L’onn 1933 ha Otto Frank danovamain fundà ina firma ad Amsterdam; il 1938 ha quella fatg midada en la Prinsengracht 263. Là è Kleiman daventà contabilist da las firmas Opekta e Pectacon. Ils 18 da december 1941 è el daventà uffizialmain successur da Frank en la direcziun dad Opekta, damai che quel, sco Gidieu, na dastgava betg pli manar la firma. A partir dal fanadur 1942 ha Kleiman gidà a proveder las persunas ch’eran sa zuppadas en la chasa davos. Kleiman pativa però da gronds problems cun il magun, dals quals er Anne Frank rapporta en ses diari; ils 31 da mars 1943 ha el gì ina hemoragia dal magun ed il settember dal medem onn ha el stuì vegnir operà.
Clavazin
Bartolomeo Cristofori (1655–1731)
thumb|210px|Clavazin a martels da Cristofori (Metropolitan Museum of Art, New York) Vers la fin dal 17avel e l’entschatta dal 18avel tschientaner han ins experimentà bler per construir in instrument a tastas che pussibilitescha ina moda da sunar dinamica (dad aut, da bass e nianzas situadas tranteren) cun batter las tastas pli ferm u pli flaivel. L’emprim al qual quai è reussì è stà Bartolomeo Cristofori, in constructur d’instruments da Padua, il qual era engaschà il pli tard dapi il 1690 a la curt da Ferdinando de' Medici a Firenza sco constructur da cembalos e custos da la collecziun d’instruments da musica da la curt. L’inventari dals instruments da l’onn 1700 enumerescha in «arpicembalo che fà il piano e il forte» (cembalo che lubescha da sunar dad aut e da bass). Quest instrument vegn per ordinari datà sin l’onn 1698 e vala sco emprim clavazin a martè. Probablamain ha Cristofori gia construì il 1694 in prototip en ils lavuratoris situads en il plaunterren da las ufficinas. Suenter in inscunter cun Cristofori ha il litterat e schurnalist da Roma Scipione Maffei publitgà il 1711 en il ‹Giornale dei letterati d’Italia› in artitgel davart in instrument che Cristofori aveva construì il 1709 e che vegn descrit sco «gravicembalo col piano e forte». Quest artitgel cuntegneva ina skizza ed ina descripziun detagliada da la mecanica ; a basa da la translaziun en tudestg da quest tractat ha il constructur d’orglas tudestg Gottfried Silbermann construì il 1726 ses emprim clavazin a martels.
Gottfried Silbermann (1683–1753)
thumb|170px|Clavazin a martels da Silbermann (Sans-Souci, Potsdam) En Frantscha hai bain dà independentamain in da l’auter intginas invenziuns – inspiradas probablamain dal panteleon da Hebenstreit – sco il clavier da Cuisiné (1708) ed il clavecin à maillets (1716) da Jean Marius. Ma pervi da difficultads tecnicas n’han quellas betg pudì surmuntar il status da curiusitads. Persuenter han la Germania e l’Engalterra contribuì ils proxims decennis a moda decisiva a sviluppar il clavazin modern. Il magister da clavicord tudestg Gottlieb Schröter ha inventà vers il 1717 duas mecanicas a martels per cembali, las qualas el n’ha però betg pudì sviluppar vinavant per motivs finanzials. Tuttina al han ins considerà sur lung temp sco inventader dal clavazin. In dals pli impurtants constructurs dad orglas dal baroc, Gottfried Silbermann, ha emprendì a conuscher l’onn 1717 in clavazin da martels or dal lavuratori da Cristofori. L’instrument era arrivà a Dresden cun musicists ch’eran suandads l’invit da la curt dal prinzi electur da realisar là la primaudiziun da trais operas dad Antonio Lotti. Ensemen cun Johann Ulrich von König als èsi stà pussaivel d’intercurir l’instrument, e König ha translatà la descripziun da la mecanica da Maffei en tudestg. Silbermann disponiva da las enconuschientschas tecnicas e dals meds finanzials necessaris ed ha sviluppà, sa basond sin la mecanica da Cristoferi, in agen model, il qual el ha preschentà l’onn 1726. Sinaquai ha el fabritgà in ulteriur clavazin a martels e sviluppà vinavant quel bunamain diesch onns a basa d’impuls ch’el ha retschet da Johann Sebastian Bach.
Numerus scolars da Silbermann han cuntinuà e sviluppà vinavant sia lavur. Sco constructur spezialmain innovativ è sa mussà Christian Ernst Friederici. El ha construì sco emprim in clavazin da maisa (cun las cordas en posiziun orizontala) ed experimentà bler cun instruments che stevan sidretg; famus ed impressiunants èn ses clavazins en furma da piramida. Dudesch dals students da Silbermann èn fugids en rom dals scumbigls da la Guerra da set onns en l’Engalterra, nua ch’els han mess il crap da fundament per la construcziun da clavazins englaisa.
Pianos electronics, pianos digitals e pianos ibrids
In svilup caracteristic dal 20avel tschientaner èn ils instruments a tastas electronics. Gia a la fin dal 19avel tschientaner han ins cumenzà ad experimentar en questa direcziun, da la quala duevan sa sviluppar gruppas d’instruments sco il Rhodes Piano che vegnan per ordinari duvrads per auters stils da musica ch’il clavazin classic. Uschia n’ha per exempel in keyboard betg pli bler communabel cun in clavazin.
Musica da clavazin
L’emprim cumponist ch’ha scrit musica explicitamain per il clavazin a martels inventà da Bartolomeo Cristofori è stà Lodovico Giustini da Pistoia. El ha cumponì dudesch sonatas cun il titel ‹Sonate Da Cimbalo di piano e forte detto volgarmente di martelletti›, las qualas èn vegnidas publitgadas il 1732 a Firenza. Per ch’ils interprets fetschian diever da l’entira paletta da pussaivladads dal nov instrument, ha el munì sia musica cun remartgas sco ‹più forte› (pli dad aut) u ‹più piano› (pli da bass).