cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istorgia da la Republica democratica tudestga
La politica da la Germania sovietica
Suenter la fin da la guerra ha l’Uniun sovietica instituì en sia zona d’occupaziun l’uschenumnada Administraziun militara sovietica en Germania. Quella dueva administrar la zona e guardar ch’i vegnia creà in sistem politic en il senn da l’Uniun sovietica. Per cuntanscher quai ha ella controllà e reglà l’entir sistem politic e la vita sociala ed ha occupà fin 50 000 collavuraturs. Entaifer la zona d’occupaziun sovietica ha ella fundà tschintg pajais e surdà a quels l’october 1945 cumpetenzas legislativas.
Il svilup politic
Per impedir la resistenza da la CDU e da la LDP cunter ulteriuras intervenziuns en il sistem da partidas, ha la SED introducì ils onns 1947/1948 in nov instrument, numnadamain il moviment dal congress dal pievel. A chaschun da duas sesidas ils onns 1947 e 1948 ha il Congress tudestg dal pievel decidì da recepir novas partidas da bloc (la NDPD e la DBD) ed organisaziuns da massa (la Lia da cultura, la Lia libra da sindicat tudestga e la Lia democratica da dunnas tudestga) en il bloc antifaschistic. Quellas gruppaziuns vegnivan dominadas per gronda part da communists.
Destalinisaziun
Il mars 1953 è Stalin mort. Sin il XXavel di da partida da la Partida communistica da l’Uniun sovietica il 1956 ha ses successur Nikita Chruschtschow introducì la destalinisaziun. Per la direcziun da la RDT è questa vieuta vegnida nunspetgadamain ed ha manà ad ina tscherta confusiun. Fin avant il di da partida aveva ella anc ludà Stalin; cura che Ulbricht ha percurschì la midada da direcziun ha el adattà ses pled da bainvegni als novs parairis dals manaders sovietics. Immediat suenter il di da partida ha la direcziun da la SED empruvà da transmetter a ses commembers las novas ‹tesas›. En l’organ central da la SED, la gasetta Neues Deutschland, ha Ulbricht scrit che Stalin na saja betg stà in ‹classicher› dal marxissem – suenter ch’el aveva pretendì quai anc in mais avant. Era sche la SED ha tractà la dumonda da la destalinisaziun mo a l’ur da ses di da partida, ha quella fatg stremblir la concepziun dal mund dals communists tudestgs. En la retrospectiva pon ins constatar che la RDT n’ha mai propi prendì cumià dal tuttafatg dal stalinissem. Suenter ch’ins ha schizunt lubì l’onn 1985 films e revistas antistalinisticas en l’Uniun sovietica, ha la RDT rut ideologicamain cun il stadi da model d’antruras. Ma en consequenza da la destalinisaziun moderada aveva la RDT tuttina relaschà 25 000 praschuniers e reabilità numerus politichers sco Franz Dahlem, Anton Ackermann ni Hans Jendretzky.
La segirtad dal stadi
En diversas acziuns da ‹purificaziun› han ins arrestà durant ils onns 1950 commembers da la partida ch’eran stads emigrads durant il temp dal naziunalsocialissem en pajais dal vest. Ma era socis da la SED èn daventads victimas da quellas acziuns.
L’unitad da la politica economica e da la politica sociala
Il temp d’uffizi da Honecker è stà caracterisà d’in conclus da la SED ch’ha mess en il center l’«unitad da la politica d’economia e da la politica sociala». Cun augmentar il standard da viver e la capacitad da cumpra vulev’ins auzar la cuntentientscha da la populaziun e la finala era la productivitad dal pajais. In element essenzial furmava in program per bajegiar abitaziuns che dueva schliar fin l’onn 1990 il problem urgent d’abitaziuns. En consequenza da quai hai dà en bleras citads da la RDT numerus quartiers novs cun abitaziuns confortablas per da lez temp. Fin il 1980 han ins erigì u modernisà 700 000 fin 800 000 abitaziuns, e fin l’onn 1990 han ins construì tenor indicaziuns uffizialas tut en tut trais milliuns abitaziuns en chasas d’elements prefabritgads. Pli tard è dentant sa mussà che la regenza da la RDT aveva falsifitgà quellas cifras; en realitad avev’ins construì mo 1,92 milliuns abitaziuns. Perquai che la sanaziun da chasas veglias fiss stada memia chara per la RDT, han ins laschà ir en muschna u stgarpà giu ellas, quai ch’ha manà ad ina devastaziun dals centers da las citads.
La politica exteriura
Suenter che las quatter pussanzas (Frantscha, Gronda Britannia, Uniun sovietica e Stadis Unids) han suttascrit il settember 1971 la Cunvegna da Berlin ha la RDT fatg numerus contracts cun la Republica Federala Tudestga. Il december han ins suttascrit la cunvegna da transit per levgiar a Tudestgs dal vest viadis da ed a Berlin dal vest. In onn pli tard è vegnì suttascrit il contract fundamental ch’ha renconuschì la suveranitad ed ils cunfins da la RDT. Perquai che la Republica Federala Tudestga ha chalà da far resistenza cunter ina revalitaziun internaziunala da la RDT, è la situaziun da la politica exteriura da la RDT sa midada fundamentalmain. Gia il december 1972 avevan 20 stadis barattà diplomats cun la RDT (tranter auter l’Iran, la Svezia, la Svizra e l’Austria). Era cun l’America han ins pudì concluder relaziuns diplomaticas. Fin l’onn 1978 avevan tut en tut 123 regenzas da l’entir mund renconuschì la RDT tenor il dretg internaziunal public. Cun quai era la pli impurtanta fasa da sia politica exteriura terminada cun success.
La segirtad dal stadi
L’onn 1973 ha la RDT accredità l’emprima giada correspundents da l’ARD, dal ZDF sco era da gasettas ed illustradas da la Republica Federala Tudestga. Els dastgavan sa mover libramain entaifer tscherts cunfins, vegnivan dentant adina survegliads dal Ministeri per la segirtad dal stadi. Bleras reportaschas ed intervistas èn vegnidas inscenadas dal ministeri.
La crisa da finanzas
Surtut pervi dals immens custs da la concurrenza d’armament è la situaziun economica da l’Uniun sovietica daventada pli e pli critica l’onn 1981. Ella ha stuì auzar ils pretschs d’ieli brut e reducir las furniziuns da 19 a 17 milliuns tonnas. En la RDT è tras quai ida a perder ina da las funtaunas da devisas las pli impurtantas. En consequenza da quai ha la RDT pudì pajar enavos credits e tschains mo cun prender si novs credits ed igl ha dà problems cun instituts da credit dal vest. L’onn 1983 hai dà per quest motiv tractativas tranter la Republica Federala e la RDT. Il resultat è stà che la regenza federala tudestga è stada garant per dus credits da mintgamai ina milliarda D-marc per la RDT ch’il primminister bavarais Franz Josef Strauss (CSU) aveva intermedià. Uschia han ins pudì mantegnair la stabilitad da la RDT. Persuenter ha la RDT allontanà dal cunfin tudestg ils indrizs che sajettavan automaticamain e levgià a Tudestgs dal vest da viagiar en la RDT.
La vieuta
L’entschatta da december 1989 han ins stritgà or da la constituziun la rolla predominanta da la SED ed investigà cunter anteriurs funcziunaris da partida, tranter auter er cunter Erich Honecker. Egon Krenz ha demissiunà da tut ils uffizis, ses successur sco parsura dal stadi è daventà Manfred Gerlach. Ils 7 da december 1989 han gì lieu ils emprims discurs a la maisa radunda cun las anteriuras partidas da bloc e cun gruppas da l’opposiziun. En ils moviments per ils dretgs da burgais han persunas betg elegidas pudì discutar e decider per l’emprima giada davart il svilup politic da la RDT. Dus dis pli tard han ins elegì Gregor Gysi sco parsura da partida da la SED. La partida è vegnida renumnada ils 17 da december en SED-PDS ed ils 4 da favrer 1990 en Partida dal socialissem democratic (PDS).
La reuniun
Ils mais suenter la crudada dal mir èn las finamiras da las demonstraziuns da glindesdi ch’avevan anc adina lieu sa midadas plaun a plaun. Suenter la protesta cunter la direcziun veglia e la pretaisa per la suveranitad dal pievel – exprimida cun la parola «Nus essan il pievel» – han ils demonstrants pretendì pli e pli la reuniun dal pajais tudestg, e quai cun la parola modifitgada «Nus essan in pievel». Ils 15 da schaner han demonstrants prendì d’assagl la centrala dal Ministeri per la segirtad dal stadi en l’ost da Berlin. Il favrer 1990 han Helmut Kohl, Michail Gorbatschow e Hans Modrow discutà davart l’unitad tudestga. Ils 18 da mars 1990 han ins elegì l’emprima Chombra dal pievel libra. L’Allianza per la Germania ha gudagnà l’elecziun. Ils 12 d’avrigl 1990 è Lothar de Maizière daventà il nov primminister da la RDT. Ils 5 d’avrigl 1990 era Sabine Bergmann-Pohl daventada presidenta da la Chombra dal pievel e cun quai la davosa scheffa da stadi, damai che la Chombra dal pievel aveva abolì il Cussegl dal stadi. L’emprim da fanadur 1990 è ida en vigur l’Uniun da munaida, economia e fatgs socials tranter la Republica Federala e la RDT. Enturn mez fanadur 1990 ha la fiduziaria cumenzà cun la privatisaziun dals manaschis naziunalisads. Ils 31 d’avust 1990 han represchentants dad omaduas regenzas suttascrit il contract da reconciliaziun che la Chombra dal pievel ha ratifitgà ils 20 da settember. Las pussanzas victuras han approvà quel ils 12 da settember 1990 en ils Discurs da dus plus quatter. Dapi ils 3 d’october 1990 è la Germania puspè unida.
Paul Luziet
Tgi?/ Tgi cun tgi? (Analisa pli detagliada)
•  Paul Luziet: El ei la persuna principala dil roman. El ei buca ina persuna inventada dil taliter, perquei che quella figura ha propi viviu inaga. Mo biaras historias en quei roman ein inventadas. Paul Luziet ei oriunds da Surrein-Sumvitg ed habitescha a Pustget-Mathias-sut ella Val Sumvitg. El piarda ses geniturs cuort suenter ch'el ei naschius. Suenter sia onda Zia mira dad el. El ei in tip tut special. Pertgei ch'el ha in egl blau ed in grisch ed in ei pli bass che l'auter. Paul Luziet fa denton bia cattavegnas e tementa aschia era ses convischins. Las biaras lumparias ein mo products dalla fantasia digl autur. El ei insumma buca schenaus ed ha adina bunas ideas. El marida Barla da Cahuonz. Mo cul temps senta el sia nauschadad ed era ch'ella less cumandar tut. Mo cura ch'ella dat in di el Rein nazegia el la caschun e lai negar ella. Mo suenter ha el schliata cunscienzia.
Tgei dat en egl?
Il roman " Paul Luziet e sias marletgas" plai a mi cunquei ch'el cuntegn bia humor ed ei era screts ualti sempel. Special vid il text ei ch'in ton dalla historia constat ed in ton ei inventau. Nua e co Paul Luziet viva correspunda alla verdad. Denton las biaras filibergas ein mo inventadas. Mo la verdat e la fantasia seligian, aschia ch'ins vesa buca ina differenza.
Gian Battista Macolino
Ovra
L'emprema ovra da "Macolino il vegl", ei era la pli impurtonta, numnadamein "La Beata Vergine del Rosario" conservada ella Baselgia da S. Ambrogio a Lierna, sper il lag da Como ed ei accessibla al public. Ei setracta d'ina teila picturada cun ieli digl onn 1628 che muossa Nossadunna da Rusari, bambin, Sogn Domenic e Rosa da Lima. Il maletg representa la visiun dil pictur digl Uorden dils Frars predicaturs, fundaus da Sogn Domenic, numnadada "La Cruna da Rosas da Nossa Signura". Secund las fontaunas historicas ha quei cult religius siu origin el temps medieval. Macolino dil reminent sefatschenta cul tema dalla Cunterrefuorma, viva el gie sil cunfin cun tiaras protestantas.
Evangeli
Bibgia
Ils baps da baselgia tamprivs savaivan nomner minchataunt tuot la Bibla evangeli (culs fats dals apostels, cullas chartas da Paulus e l'apocalipsa).
Guerra fraida
Mund bipolar
Durant decennis han questas allianzas cun lur arsenals d’armas marcà in mund bipolar cun ideologias e concepts politics ch’eran dal tuttafatg incumpatibels in cun l’auter. Ord vista dal vest stevan libertad e democrazia cunter dictatura totalitara, ed economia da martgà cunter economia planifitgada. Ord vista da l’ost eran las partidas dal stadi londervi da realisar pass per pass il socialissem che dueva manar pli tard en il communissem; en il vest dominava percunter l’uschenumnada lescha dal luf, vul dir l’explotaziun sistematica sco caracteristica dal chapitalissem imperialistic.
Dialog e spustament en terzs pajais
Silsuenter han ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica regulà il conflict tras dialogs da crisa e controllas d’armament bilateralas. Malgrà quai ha cuntinuà la concurrenza d’armament ed er il cumbat militar per zonas d’influenza. Cun atgnas truppas èn ils Stadis Unids stads involvids en il Vietnam, e l’Uniun sovietica en l’Afganistan; en omadus cas ha il rival sustegnì la cuntrapartida cun daners, armas, logistica ed infurmaziuns strategicas. Ultra da quai han omaduas superpussanzas sustegnì partidas da guerras civilas en l’Africa ed en l’America Centrala e dal Sid ch’operavan en lur senn. Ils Stadis Unids consideravan ils stadis da l’America Centrala gia dapi il 18avel tschientaner sco lur ‹backyard› (curt interna). La Revoluziun cubana dal 1959 consideravan els sco smanatscha directa (quai che dueva sa verifitgar il 1962 durant la Crisa da Cuba).
Guerras da substituziun en il Terz Mund
En pajais main sviluppads hai dà differentas guerras da substituziun u ‹guerras secretas›. La regenza americana sut Ronald Reagen ha per exempel sustegnì en ils onns 1980 – e cunter la voluntad dal Congress dals Stadis Unids – la guerra dals contras drizzada cunter la regenza sanestra dals sandinists a Nicaragua. En la guerra civila ad Angola han gruppas che vegnivan sustegnidas dals Stadis Unids battì cunter gruppas che stevan sut la protecziun da Cuba e da l’Uniun sovietica. Cun agid da servetschs alliads ha la CIA sustegnì warlords ad Afghanistan. Ed en ils onns 1970 e 1980 han ils Stadis Unids sustegnì differentas dictaturas militaras en l’America dal Sid en lur cumbat cunter l’opposiziun a sanestra (uschenumnadas ‹guerras tschuffas›). Sco exempel per questa politica po valair El Salvador, nua che la dictatura militara che vegniva sustegnida dals Stadis Unids ha mazzà a l’entschatta dals onns 1980 var 40 000 persunas da l’opposiziun.
Ductrina da Truman
Questa vieuta politica ha er gì consequenzas sin il Plan da Marschall. Oriundamain preveseva quel da sustegnair tut ils stadis europeics, pia er l’Europa da l’Ost e l’Uniun sovietica. Damai ch’ils Stadis Unids faschevan dependent lur sustegn da cundiziuns da basa politicas ed economicas ch’eran inacceptablas, è l’Uniun sovietica sa retratga da quest program ed ha er sfurzà ils stadis da l’Europa da l’Ost da desister dal sustegn economic american.
Emprima guerra da substituziun en Corea
Perquai che l’Uniun sovietica ha boicottà per in tschert temp il Cussegl da segirtad da las Naziuns unidas, han quellas decidì d’intervegnir cun forzas armadas en la Guerra da Corea. Suenter ulteriurs cumbats, segnads da grondas perditas e pitschens gudogns territorials, è entrà en vigur il 1953 in armistizi al 38avel grad da latituda che vala fin oz.
Plans da discharmament e Schoc da Sputnik
Er ‹tractativas da pasch› planisadas il 1960 a Paris tranter il president dals Stadis Unids, Eisenhower, e Chruschtschow èn la finala idas ad aua. Curt avant aveva l’Uniun sovietica numnadamain sajettà sur l’agen pajais in aviun da spiunascha american. Ils Stadis Unids han sinaquai stuì conceder d’observar l’Uniun sovietica dapi il 1956 prendend en cumpra violaziuns dal spazi d’aria. A medem temp han ils Stadis Unids cumenzà cun sancziuns economicas cunter la Cuba. Dapi l’entschatta 1959 aveva la regenza revoluziunara sut Fidel Castro instradà en il pajais in curs socialistic; pliras operaziuns zuppadas dals Stadis Unids cunter il reschim da Castro èn stadas senza success. Da l’autra vart dal mund è prorut da quel temp il conflict tranter l’Uniun sovietica e la Republica Populara da la China areguard il commando entaifer il communissem mundial.
Davosa fasa da la cursa d’armament
Entaifer la cursa d’armament ha la bumba neutronica inizià il 1978 ina nova runda, segnada da svilups tecnologics adina pli raffinads. Al svilup d’aviuns dal tip Stealth (invisibels per il radar) e da sistems d’elavuraziun electronica da datas n’ha l’Uniun sovietica betg pli pudì suandar sin il medem nivel sco ils Stadis Unids. Gia ils programs d’armament precedents e l’intervenziun en l’Afghanistan avevan strapatschà e per part surdumandà las forzas militaras e las pussaivladads economicas da l’Uniun sovietica.
Ultra da quai èn las relaziuns sociopoliticas vegnidas en moviment da quel temp en la sfera d’influenza sovietica. Las disposiziuns areguard ils dretgs umans cuntegnidas en l’Acta finala da Helsinki han dà nov schlantsch als moviments per ils dretgs dals burgais. Ils success dal sindicat independent Solidarność sut Lech Wałęsa il 1980/81 han irradià lunsch sur ils cunfins da la Pologna. Confurm a la Doctrina da Breschnew ha il reschim proclamà il dretg da guerra per cumbatter quests svilups destabilisants.
Refurmas da Gorbatschow e pass da discharmament
En la politica exteriura duevan contractivas da discharmament gidar a reducir l’immens deficit dal budget sovietic. A questa tenuta s’opponivan a l’entschatta ils plans da la regenza dals Stadis Unids che vuleva lantschar ina nova runda d’armament (program SDI). Per pudair surventscher la bloccada americana ha Gorbatschow proponì surprendentamain da vulair dismetter fin l’onn 2000 tut las armas atomaras. A l’inscunter suprem a Reykjavík (1986) han Reagan e Gorbatschow la finala discutà davart ina reducziun da la mesadad da las bumbas atomaras. La finala han ins pudì sa cunvegnir d’allontanar tut las rachetas da mesa distanza en l’Europa e da reducir las armas atomaras strategicas (contracts da START-I).
Substituziun dal concept da las pussanzas mundialas?
La fin da la structura da pussanza bipolara ha laschà enavos ina nova situaziun geopolitica. Suenter la fin da l’Uniun sovietica avevan per il mument be ils Stadis Unids pudì mantegnair il status d’ina pussanza mundiala. Latiers èn blers stadis da l’Europa da l’Ost ch’avevan appartegnì pli baud al Patg da Varsovia daventads commembers da la NATO. En in tschert senn pon ins dentant er constatar ina tscherta substituziun da l’anteriur concept da las pussanzas mundialas tras fenomens da la globalisaziun e princips dal commerzi liber.
Domat
Domat è ina vischnanca en il  en Svizra; ella tutga tar il district dal Plaun. Domat/Ems è dapi l'onn 1943 il num uffizial da la vischnanca e collia il num rumantsch e tudestg.
Gion Not Spegnas
En ses agens pleds
Jau sun para stà in viv mattatsch che fascheva gia bainbaud quitads a sia buna mamma. L’inspectur da scola ha per exempel ris da bun cor, cur ch’el m’ha vis per l’emprima giada pli da manaivel en scola, schend: «Aha – quai è il rambot ch’ha mirà si la porta-scola l’onn passà, per serrar en l’inspectur sur mezdi, ensemen cun il cussegl da scola e tut il rest!» Quai stuais savair per chapir l’incumbensa che quest medem um m’ha surdà onns pli tard en connex cun il moviment da renaschientscha da l’idiom surmiran.
Durant ils onns da presidenza, 1935–1943, hai jau, ensemen cun colonel Hirschbühl, il qual era gist turnà da Roma, rimnà ca. 10 000 frs. per renovar tant sco pussaivel il chastè da Riom. Jau vuleva furmar là in center cultural, cun ina scola professiunala, cun sala da teater e da radunanzas pli grondas, sco il cumin-grond etc. e tant sco ch’i tanscheva al plaunterren in museum istoric.
I para strusch pussaivel che quai saja daventà gia avant in quart tschientaner, e che quel ch’è maridà cun 44 onns sin las spatlas resistia anc al favugn da las emprovas terrestras.
Ovra litterara
«Cur che Gion Not Spegnas è mort en l’auta vegliadetgna da 83 onns, ha el relaschà in entir ordinatur plain poesias, scrittas ils davos decennis da sia vita e betg publitgadas en ses tom ‹Speias›, in’ediziun da l’URS per il 80avel anniversari dal poet. Dasper questa ritga ierta poetica cuntegneva ses relasch litterar er ina part prosa, numnadamain in’autobiografia voluminusa cun il titel ‹L’istorgia d’ina vita›.
Drama
En questa lutga politica entretscha Spegnas plinavant l’istorgia d’amur tranter la figlia da Benedetg Fontana, Ortensia, e Hans à Porta, in pur da Puntraschigna. La structura en 5 acts, il text en furma classica da 5 jambus, preschenta sco ils blers gieus festivs ina successiun da maletgs per part dramatics che tschiffan l’aspectatur, er sche las singulas figuras èn in pau simplifitgadas en lur caracter.
Chariels
Nutriment
Sper ils chariels che vivan sco rubadurs datti spezias che sa nutreschan da plantas u bulieus ed autras che vivan da cadavers u da tessids ch’èn pirids. Ultra da quai datti tranter ils chariels blers parasits.
Chariels che chaschunan malsognas
Tar avieuls da mel pon intgins chariels sco p.ex. il chariel da varroa (er numnà chariel d’avieuls) chaschunar epidemias d’animals (t.a. varroosa).
Moda da viver e spazi da viver
Facturs essenzials per la spessezza da chariels en chasas furman l’umiditad e la temperatura. Mancanza da nutriment da datti percunter strusch, damai ch’il consum è extrem bass; da l’autra vart na cumparan er betg dapli chariels tar umans cun gruscha. Er il basegn da plaz dals animalets è minimal: Ina giada che stgaglias da pel èn penetradas a l’intern da matratschas da gumma-stgima pon els senz’auter viver là. Facturs che reduceschan la populaziun pon esser auters animalets sco il chariel Cheyletus, che mangia chariels da pulvra, lantschettas u il pseudoscorpiun Chelifer cancroides. En il spazi da viver ordinari dals chariels na giogan tut questas spezias però strusch ina rolla, damai ch’els cumparan en in dumber bler memia pitschen per pudair effectuar ina controlla da la populaziun
Effect da l’umiditad da l’aria sin la survivenza
Applitgond criteris scientifics fitg severs, na mussa nagina metoda dal cumbat direct cunter chariels (sientar, matratschas ch’èn apparentamain segiras cunter chariels e.a.) in effect positiv sin il sa sentir d’asmatichers. Indiscutabel èsi percunter che la spessezza dals chariels correlescha cun l’umiditad da l’aria relativa. Pervi da l’aria pli sitga è la spessezza da chariels perquai en general pli bassa l’enviern che la stad; ed er autezzas a partir da 1200 m (tenor auters studis da 1700 m) pon purtar levgiament ad asmatichers – quai vala però en general per tuttas sorts das asma.
Siligo
Siligo es üna vschinauncha da 962 abitants, chi as chatta in Sardegna, Provinza da Sassari.
Persunas renumnedas
A Siligo sun naschieus Maria Carta e Gavino Ledda.
See/Lac (district)
Istorgia
Il district dal Lai è sortì ord las signurias medievalas da Murten (franz. Morat) e Lugnorre sco era d'ina part dals vitgs da l'Alte Landschaft da la citad da Friburg sin la riva sanestra da la Sarine (tud. Saane). La chastellania da Murten è daventada suenter las Guerras burgognaisas fin il 1798 in signuradi cumin da Berna e Friburg. L'appartegnientscha territoriala da las vischnancas en la part meridiunala dal district è sa midada il 1803 (districts da Friburg e Murten) ed il 1831 (districts da Friburg e Murten e district tudestg). Il 1848 ha il reschim radical stgaffì la repartiziun actuala.
Patg federal
La Confederaziun da lez temp è vegnida fundada da las elitas dirigentas da las valladas Uri, Sviz e Silvania (u Sutsilvania; il text original menziuna la communitas hominum Intramontanorum Vallis Inferioris) uschia ch'ellas valan per il solit sco ils emprims chantuns da la Confederaziun svizra posteriura. Il Patg federal è mantegnì enfin oz e vegn exponì en il museum dals patgs federals en la vischnanca da Sviz. Il Patg federal è scrit sin in fegl da pergiamina cun in furmat da 320 × 200 mm e cuntegna 17 lingias en lingua latina e dus sigils liads al text. Il sigil da Sviz è ì a perder tranter il 1330 ed il 1920.
Scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel
Istorgia
La scoula ota ecclesiastica giuvaiva üna rolla importanta i’l cumbat da baselgia düraunt il temp dal naziunelsocialissem. Fundo dal 1935 scu ün lö da scolaziun da ravarendas per la Baselgia confessaunta, gniva la scoula scumandeda e scholta già immediatamaing al di da la fundaziun tres la pulizia secreta da stadi. La scoula pudaiva exister inavaunt illegalmaing fin als prüms ans da la seguonda guerra mundiela.
Musica populara
Svilup
La musica populara sa serva da princip da tut ils instruments ch’èn er en diever en la musica d’auta cultura. Daspera èn er sa mantegnids en las differentas musicas popularas dal mund blers instruments originars ch’èn vegnids ord moda en la musica d’auta cultura. Per part vegnan tant quests instruments sco er elements da la musica populara puspè duvrads ed integrads sapientivamain en la musica classica e moderna.
Musica populara alpina
Las differentas furmas tradiziunalas da la musica populara alpina sco ch’ins las enconuscha oz derivan per gronda part dal 19avel e 20avel tschientaner. Quellas han scienziads da la cultura populara rimnà e nudà e savens vegnan ellas interpretadas da nov da differentas gruppas da musica u er ‹reconstruidas› en il stil vegl.
Panda grond
thumb|250px|Panda grond (Ailuropoda melanoleuca)
Il barun dalla Muota
Part principala
Tgei ei decisiv pil svilup intellectual d'ina persuna d'origin muntagnard ad in barun? Ina dallas raschuns decisivas per in tal svilup ei ch'igl aug Bert ei adina staus ina persuna fetg aviarta per caussas novas e revoluziunaras. Ils priedis ed ils discuors cun sur Lucas, igl augsegner dalla vischnaunca, han aviert ils egls al barun che han muossau ad el con ch'el sa aunc buca e con ch'el savess aunc emprender. Sur Lucas ha introduciu il barun en damondas dalla religiun cun ses priedis ch'il barun tedlava adina cun gronda attenziun, sco era en l'historia mundiala e svizra, seigi quei davart sogns e lur prestaziuns, ni fatgs historics. In'autra fontauna da savida per igl aug Bert era siu professer. Il professer ei da caracter empau nunenconuschent, il lectur intervegn buca in massa da quella persuna. Quella persuna sepresenta adina puspei sco magister dil barun. Nus savein bein che quei era in'impurtonta persuna ella veta digl aug Bert, perquei ch'el ha retschiert ina gronda part da sia savida dad el, anflein denton mai ils tratgs caracteristics che quella figura ha. Igl aug Bert ha buca mo teniu en memoria tut quei che quellas duas persunas essenzialas han raquintau, el ha era fatg ses agens patratgs tier mintga part dalla historia ch'era enconuschenta ad el. El ha adina reflectau tut aunc inaga ed ha filosofau silsuenter davart quei. Cun siu patertgar revoluziunar ch'el exprima viers ses biadis ed ils auters affons che teidlan sias historias plein tensiun, ha il barun era purtau bia ideas ch’eran bunamein revoluziunaras ora el mund ed ha aschia aviert ils egls a quels affons. Lezs han lu entschiet a far lur patratgs davart il raquintau.
Missiun
Istorgia
Dal 6evel fin al 8evel tschientiner as vezzaiva ün'activited missiunarica in Irlanda ed in Ingialterra (la missiun celtica inglaisa).
Lai dals Quatter Chantuns
La surfatscha dal lai munta a 113.6 km km².
Rudolf Alexander Schröder
Rudolf Alexander Schröder (* ils 26 da schner 1878 a Bremen; † ils 22 d‘avuost 1962 a Bad Wiessee) d’eira ün scriptur tudas-ch, traductur, poet ed ün renoveder da la chanzun ecclesiastica evangelica.
Serbia
Posiziun, reliev e structuraziun geografica
Il territori da la Serbia sa cumpona da dus tips da cuntrada, ils quals vegnan spartids tras la lingia Sava-Danubi. En il nord da quests dus flums sa chatta la Vojvodina, ina planira ch’appartegna al Batschigl Pannonic. Las sulettas pitschnas elevaziuns en questa part dal pajais furman las collinas da la Fruška Gora ed ils urs da las Carpatas Vršačke Planine. Las anteriuras steppas da guaud da la planira dal Danubi èn segnadas da la colliaziun idrologica dals pli impurtants flums da la part orientala da l’Europa Centrala sco er d’anteriuras cuntradas alluvialas e da terrens da terra naira fritgaivels.
En il sid da Sava e Danubi è il pajais en la Serbia Centrala ed en il Cosovo per gronda part muntagnard, sa preschenta però pervi da l’in sper l’auter da muntognas, planiras autas, batschigls e planiras da flums sco territori segnà d’ina topografia variada e multifara. La Serbia Centrala vegn surtut sutdividida e structurada tras il sistem da flums da la Morava che sparta las Dinaridas, las Carpatas e la Muntogna dal Balcan en ina gruppa occidentala ed ina orientala. Il Cosovo da sia vart è gia segnà da la midada tranter batschigls ed auta muntogna e furma uschia in territori da transiziun vers il tip da cuntrada pelargon (‹macedon›).
Auas
Idrograficamain sa chatta la Serbia per gronda part en l’intschess dal Danubi, il qual percurra en sia part centrala la Serbia sur ina distanza da 588 kilometers. Pervi dal privel d’inundaziuns è il curs da quel vegnì curregì vastamain e mess en rempars. Il Danubi cun ses dus flums laterals principals, Tisza e Sava, furman er la rait da vias da navigaziun dal pajais. Dals flums serbs che sbuccan en il Danubi disponan Morava e Drina dal pli grond intschess idrografic.
Territoris da protecziun da la natira
La Serbia dispona da tschintg parcs naziunals, 20 parcs natirals e radund 590 territoris natirals protegids cun ina surfatscha totala da radund 315 kilometers quadrat (bundant 8 % dal territori statal).
Sistem
thumb|220px|Sedia dal parlament a Belgrad En l’index da democrazia dal 2016 figurescha la Serbia sin plaz 64 da 167, e vala uschia sco «democrazia manglusa».
La Segunda Guerra mundiala
En la Segunda Guerra mundiala è la Jugoslavia restada l’emprim neutrala ed ha refusà da s’associar al patg da las trais pussanzas sut egida tudestga. Pir suenter smanatschas da guerra avertas han la regenza Cvetković-Maček e l’administratur da la curuna Paul suttascrit quella. Sinaquai hai dà en la Serbia demonstraziuns ch’han la finala culminà ils 27 da mars 1941 a Belgrad en in culp da stadi probritannic, il qual è vegnì sustegnì da Petar II Karađorđević. La regenza è vegnida cupitgada e prinzi Paul ha stuì fugir en Grezia. Curt suenter ha cumenzà l’invasiun da truppas tudestgas en la Jugoslavia. Belgrad è vegnì bumbardà ils 6 d’avrigl da l’aviatica militara tudestga, quai ch’ha chaschunà radund 20 000 unfrendas civilas. Entaifer paucs dis è la Jugoslavia vegnida occupada cumplettamain e repartida tranter ils victurs: la Bosnia, l’Erzegovina e la Syrmia èn vegnids attribuids al nov stadi independent Croazia. La Banovina Zeta (oz surtut Montenegro e Cosovo) è vegnida occupada da las truppas talianas ch’eran alliadas cun ils Tudestgs. La Batschka è crudada a l’Ungaria, entant ch’il Banat e las parts restantas da la Serbia èn vegnidas sut occupaziun tudestga. La Serbia dal Sid e Serbia Centrala èn la finala daventadas en il decurs da la guerra ina zona d’occupaziun bulgara. Il cumandant tudestg da la Serbia ha installà ina regenza da marionetta sut il general Milan Nedić, la quala disponiva be da cumpetenzas modestas. Suenter l’occupaziun tudestga è prorutta l’entschatta fanadur 1941 en Serbia ina sullevaziun dal pievel, la quala è pli tard s’extendida sin il Montenegro, la Bosnia e la Croazia.
La resistenza antifaschistica en Serbia è vegnida organisada da la partida communistica sco er da la regenza d’exil jugoslava sut il retg Petar II ch’era da tenuta absolutistic-monarchica. Il moviment da partisans sut controlla communistica ha – suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica ils 22 da zercladur 1941 – inizià la resistenza cunter la Wehrmacht, ma er il cumbat avert cunter la monarchia jugoslava. La resistenza dals monarchists cunter la politica sfurzada da Hitler ha cumenzà in pau pli baud cun la cupitga dal substitut da la curuna Paul e da la marionetta da quel, primminister Cvetković, tras general Dušan Simović ils 25 da mars 1941. En la Serbia èsi reussì l’avust 1941 als partisans da proclamar en la regiun muntagnarda enturn Užice la Republica Užice e da tegnair quella 73 dis cunter la Wehrmacht. Suenter che la resistenza è stada rutta, che las unitads da partisans èn vegnidas chatschadas e che quellas han spustà lur champ d’acziun en la Bosnia, han be pli ils Tschetniks fatg resistenza cunter ils occupants faschistics en Serbia.
Budget statal
Ils debits dal stadi han muntà il 2011 13,79 milliardas euros u 41,7 % dal product naziunal brut.
Magonza
Magonza (tudestg Mainz) è la chapitala da la Renania-Palatinat.
Serbia
Traffic sin via
La rait da vias ha ina lunghezza totala da 45 290 kilometers. La Serbia dispona d’ina rait d’autostradas, suttamessas a taxas (vignetta), da var 650 kilometers. En avegnir duain set autostradas colliar Belgrad cun la part centrala dal pajais; duas da quellas collian il pajais vers sidvest cun il Montenegro resp. vers nordost cun la Rumenia.
Sport
Ils sports ils pli populars en Serbia èn ballabasket, ballape, ballamaun, ballanataziun, ballarait e tennis.
Muond dal circus
Cudeschs
thumb|ICN da las Viafiers federelas svizras decoro per Ginevra 2010
Cambodscha
La Cambodscha è in pajais asiatic. Sia chapitala è Phnom Penh.
Lingua furlana
Derasaziun
right|thumb|Territori da derasaziun dal furlan
Artitgel
Tar questas furmas sa tracti da furmas dal furlan standard. Variantas regiunalas conuschan era la furma el (Friul dal Nord) u al (Friul dal Sid e Vest) per l’artitgel definit masculin singular. Surtut en il Friul dal Nord datti ultra da quellas furmas anc las u li per lis e le per la.
Nomen
Ils nomens furlans èn masculin u feminin.
Feminin
I dat era nomens feminins che fineschan sin in consonant, per exempel ils nomens sin ‹-zion› deducids dal latin.
Pronoms pleonastics
Ina particularitad dal furlan èn ils pronoms pleonastics che na vegnan però betg articulads. Els èn obligatorics e sa posiziuneschan en frasas communicativas davant il verb. En frasas interrogativas ed affectivas èn els agiunts al verb:
Varietads dal furlan
Las quatter gruppas dialectalas sa distinguan en emprima lingia tras ils vocals da finiziun nominals u adjectivals:
Il babnoss en furlan
che al sedi santificât il to non,
come che nô ur ai parìn jù ai nestris debitôrs
Lai da Neuchâtel
La surfatscha dal lai è 218.3 km² gronda.
Maturitad bilingua (sursilvan)
La maturitad bilingua ei igl attest, ch'ins survegn, sch'ins absolvescha la scola media cun dus lungatgs d'instrucziun, per exempel romontsch e tudestg. Egl exempel numnau sura vegnan ils scolars instrui en certs roms per tudestg (p. ex. geografia ed informatica) ed en entgins auters per romontsch (p .ex. historia e biologia).
Avantatgs
Sin la tscherca da plazza sto, tier medemas prestaziuns els caums, vegnir preferiu quel che po tschintschar flessegiont dapli lungatgs federals.
Detgas e praulas da Tujetsch
La buora che perdeva saung
Inagada ein ils da Tujetsch i a catschar gl'uors e vegni sper in ur d'in uaul. En in hui ei gl'uors staus stulius ord lur egls. Avon che turnar a casa ein els sesi giu sin ina bellezia buora scursada e marendau pacificamein. Duront ch'ei magliavan catschavan ei en lur cuntials ella buora mo senza malart. Tuttenina vesan ei che quella buora perdeva saung. - E quei era ina stria ch'era uors epi sefatga buora.
La platta da Caschlè
Sill'alp Caschlè seteneva il striegn si fetg bugen e fageva il barlot sin ina platta, che senumnava la platta dil barlot. In spiritual ei ius si ed ha benediu quella platta, aschia ch'il striegn ha stuiu ceder da quella e sin la platta ha el tagliau en il num da Jesus. Cura ch'el vegneva engiu, leva el beiber aua ord in dutg. Cheu vegnev'ei giu carpuna, per impedir quei. Il spiritual veva denton negina tema da quella crappa. Las strias han griu plein rabia: „Ina gada che ti has buca la scrotta nauscha cun tei, pudein nus schon tier tei!" In pèr onns suenter mava quei spiritual igl unviern, cura ch'ei era ina nevada, da Sedrun a Rueras, ed el veva emblidau la stola. Cheu greschan las strias: „Fagei i la lavina! El ha buca la scrotta." El fui en il vitg Zarcuns davos in clavau. La lavina vegn e pren naven da quei vitg sulet quei baghetg; el vegn ella lavina e miera en quella. La platta dil barlot a Caschlè ei aunc adina leu cun il num da Jesus lien; ins di, ch'il striegn hagi transportau quella stermentusa platta sin in fil seida dal Badus neu a Caschlè. Ins vesa osum il crap ils calcogns dils calzers dil sunadur dil barlot.
Legenda da Sontgaclau
In di mava in um da Selva a Tschamut tier sia famiglia. El stueva ir ensi. La famiglia spitgava gia daditg sin el e quei plein anguoscha. Els temevan la lavina. Ussa fuva el sin via e mava sur Sutcrestas. Leu fuva ei il pli segir, buca aschi malsegir sco sur Cargnola. Ventireivels eis el arrivaus tochen tier la caplutta da Sontgaclau. “Ad el è ius ain capluta da Sontgaclau par angraziè, tg'era betga vegniu giu la lavina, tg'el tumeeva, tg'el eera aun adina co, ad o fatg oraziun tier Sontgaclau. Ain quai mumen sai vegniu tut stgir ain capluta. El so tut tge quai munta. El so: ussa sè la lavina vegnida! Ad uscheia sel staus liberaus d'l prighel. Scha'l mava betga ain capluta, sch'er'el morts ain la lavina.”
Il signun ed il giavel
En quei mument stat il giavel sigl esch tegia en persuna cun bucca rienta – buca tec vilaus – e damonda, tgei ch’el vegli? Pertgei ch’el clomi cun tala ravgia? Il signun ha rispundiu, el seigi in um disgraziau spir dsicletg. “Il bien latg per la tegia entuorn ed ella miarda!” Il giavel era da buna luna ed ha stuiu rir. El ha detg: “Quei ei buca grond discletg, aba, quei ei mo latg.” La groma steva en duas sadialas buca lunscha naven e pinada per far la pischada ed il signun stueva entscheiver a caschar. Lu ha il giavel detg: “Il meglier ei quei, la groma, e quella veis gie aunc cheu. Mo pervia dil latg, quei ei buca in aschi grond donn!” Mo il signun era buca cuntents cun quei, el era aunc adina vilaus. “Mo la groma cheu! Ch’il giavel porti e via quella cul latg e tut.” “Bien!” ha il giavel immediat fatg per camond. El ha priu las duas sadialas groma ed ei ius ord tegia e svanius. E lu ha il signun giu ni groma ni latg.
Sontga Margretta
ha fatg siat onns paster grond sill'alp Cuolm Cavorgia. Ella scheva crescher la jarva schi biala e plein latg, ch’ils pasters stuevan mulscher las vaccas treis gadas per di, inagada aunc da mesa notg. La fumeglia d'alp ha saviu nuot. Mo in di ha il paster pign viu vid il pèz, ch’il paster grond er'ina dunschala. Mo el ha scumandau ad el da dir ora, schiglioc fetschi ella sfundrar el. Mo il buob ha buca pudiu cuescher ed ha detg alla fumeglia d'alp ch’il paster grond seigi ina dunschala. Lura levan ei buca pli schar far ella paster grond sill'alp Cuolm Cavorgia. Lu eis ella ida, mo il buob ei sfundraus sco ella veva smanatschau. La jarva da Sontga Margretta e secada dapartut; mo aunc ussa eis ella medischina par glieud e tiers.
Leggia
Leggia è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al district Moesa.
Irredentissem (sursilvan)
Suenter l'Emprema Uiara mundiala sudevan ils biars territoris ch'eran talians era all'Italia.
Mo ils Talians vulevan aunc adina engrondir lur stadi e far in cunfin el nord, aschia che era il Grischun havess sudiu vitier.
Bellikon
Bellikon è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Baden.
Il saltar dils morts
Tgei?
Sin in laghet senoda in pign vischi da morts. El vischi ei ina gegia. Ella gegia sesanfla in truchet ed en quel in manuscret. Igl emprem fegl ei vits, il secund presenta il tetel „La princessa bandischada" e sil tierz fegl entscheiva la suandonta historia: Ei era ina gada ina princessa cun ina bellezia vusch che sunava gegia. Cu ella sunava e cantava schevan tuts, carstgauns ed animals egl entir reginavel, dad ina vart lur quitaus e mavan saltond tochen ella sala dil retg. Ei veva gia dau ch'in miert era levaus da mort en veta. Tuts eran ventireivels. In gi ei il signur dalla cassacca verda vegnius el casti ed ha getg al retg che sia feglia regi en verdad, e buc el. Retg seigi quel che hagi la pussonza e lezza hagi la princessa cun sia musica. Il retg less perquei prender naven la gegia alla princessa, mo sch'el pren naven la gegia ha sia feglia aunc adina la vusch, e lezza sa negin prender naven ad ella. Il retg damonda il signur per cussegl. El dessi scungerar la princessa cun sia gegia giudem il lag. E leu vegni ella a durmir, savend nuot da quella entira caussa. Il ruaus perpeten fussi il meglier, gi il signur. Il retg perencunter vuless mo in ruaus provisoric. Uss fan els in patg, ina tiarza persuna loiala hagi da decider. La historia duei vegnir messa ella gegia dalla princessa, e lezza en in vischi alv sil laghet. Sch'in paster d`alp vesa quei vischi e lu il scret ella gegia, vegn siat stads ina suenter l'autra tiel lag e raquenta lu siat ga quella historia e suna siat ga cun quella gegia, lu vegn la princessa puspei destadada e tut vegn ad esser sco avon. Mo sch'il paster fa buc tut quei, vegn la princessa a restar giudem il lag. Oz dierma la princessa aunc adina giudem il lag.
Nua?
Il raquintader presenta la historia interna sper in laghet blau, alpin. Mo nua che quei lag sesanfla, ei buc menziunau ella historia. La historia interna ha liug el casti dil retg.
Analisa pli detagliada: Tgi cun tgi?
Igl autur raquenta la historia ch'ei scretta sin quels cedels. La princessa ei la feglia dil retg, e pervia da sia vusch ei ella era il problem dil retg. In interess. Cun quei sa ella far ventirevels tuts. Mo pil retg vegn la gegia e la vusch dalla princessa in problem. Perquei sto il retg decider denter siu reginavel e sia feglia. Sch’el less esser vinavon retg, sto el scungerar sia feglia giudem il lag e sch’el lai sunar e cantar vinavon la feglia, sa el buc pli esser retg. Il signur dalla cassacca verda influenzescha il retg. El fa clar al retg ch'el ei buc pli gitg retg, sch'el lai sunar e cantar vinavon sia feglia. Il retg ha fetg bugen sia feglia, less denton tuttina prender naven la gegia ad ella. La gegia vala tut per la princessa. El sedamonda sch'el mondi memia lunsch cun siu agir, e quei tut mo per saver restar retg, sedecida denton tuttina pigl esser retg e scungerescha perquei sia feglia giudem il laghet. Aschia ha il retg ed il signur dalla cassacca verda la medema finamira, els lessen ch'il retg regi puspei senza l'influenza dalla feglia dil retg. Il signur less denton quei per adina ed il retg mo per in temps, aschia dat ei era leu differenzas. Atgnamein han il retg e sia feglia ina buna relaziun, mo cunquei che la musica ed il cant dalla princessa vegnan tier ina grevezia per il retg, sedecida el encunter sia feglia e quei muossa, che la princessa era tuttina buc fetg impurtonta per siu bab. Lez piarda pli bugen per adina sia feglia che sia pussonza. Il survient dil retg ha da gidar il retg e menar neutier il signur e la princessa. Il paster ei la tiarza e loiala persuna el patg dil retg e dil signur. El savess esser spindrader dalla princessa.
Bibliografia cumpletta digl autur
Ursicin Gion Gieli ha scret differentas ovras en prosa e dramatica. Prosa: -  Il saltar dils morts (1982) -  Il cavalut verd (1988) -  Porclas (1988) -  La petta de spigias (1998) -  10 psalms en versiun romontscha (2000) -  Fontamara (2003) -  Il temps dellas tschereschas (2007)
Gian Bundi
El è in dals rimnaders ed editurs da paraulas ils pli impurtants dal Grischun. Per l’Engiadina – en spezial per l’Engiadin’Ota – è el il pli impurtant ed enconuschent insumma (vesair la glista da las ovras a la fin da l’artitgel ).
Brema
thumb|200px| thumb|200px|Vopna da Bremen thumb|200px|Bremen La Citad hanseatica libra da Brema (tudestg: Freie Hansestadt Bremen) è in pajais federativ (Land) da la Germania. Encunter l'opnion generala na sa tracti betg d'ina citad-stadi ma dal sulet "stadi cun duas citads" (Zwei-Städte-Staat) da la Germania. Lez cunsista da las duas citads grondas Brema e Bremerhaven che dumbran ensemen passa 670'000 abitants. La Citad hanseatica libra da Brema è il pajais federativ cun la pli pitschna surfatscha da la Germania ed fa cumplettamain part da la Regiun metropolitana da Brema/Oldenburg.
Gian Bundi
Vita
A Stettin ha Gian Bundi frequentà la scola populara ed il gimnasi. Ses studis che l’han manà tras tut la Germania e la Svizra fin a Berna ha el cumenzà ils 14 d’october 1892 cun s’immatricular per filologia a l’Universitad da Georg-August a Göttingen. L’accent principal da ses studis a Göttingen ha el mess sin prelecziuns istoricas il semester da stad e sin prelecziuns linguisticas il semester d’enviern. In onn pli tard è el sa rendì a Jena a l’Universitad da Friedrich-Schiller per frequentar là durant il semester d’enviern 1893/94 prelecziuns d’istorgia, da psicologia e da grammatica taliana (tar professer Wilhelm Cloetta). Per la grammatica taliana è el s’inscrit cun gronda probabilitad per pudair dar mintgatant ina bella baterlada en rumantsch cun professer Cloetta. Da Jena è Gian Bundi alura ì a Heidelberg a l’Universitad da Ruprecht-Karl (semester da stad 1894 fin semester da stad 1895) per frequentar prelecziuns da l’istorgia dal dretg e prelecziuns giuridicas. Las ultimas duas staziuns da sia scolaziun universitara ha el alura fatg en Svizra: dal semester d’enviern 1895/96 fin al semester da stad 1897 a la facultad da giurisprudenza e da scienza politica da l’Universitad da Turitg e dal semester d’enviern 1897 fin al semester da stad 1899 a l’Universitad da Berna, er là sco student da giurisprudenza.
Degn da vegnir menziunà è er il fatg che Gian Bundi è s’engaschà fitg per la promoziun da musicistas e da musicists giuvens svizzers. D’ina vart ha el fatg quai cun sias criticas, da l’autra vart ha el – en sia funcziun sco secretari dal Bernischer Orchesterverein – er pudì organisar ch’ellas ed els han survegnì la pussaivladad da sa preschentar en l’in u l’auter concert. Mintgatant però ha el er gidà en moda fitg directa cun daners (H. Marti, Gian Bundi, Bund 1936, Nr. 605). Forsa èsi stà ses destin persunal – d’ina vart da stuair desister dad ina carriera sco musicist da professiun, da l’autra vart ch’el n’ha betg gì uffants – che l’ha incità da far quai.
Las collecziuns da paraulas
Schebain che la gronda part da las paraulas che Gian Bundi ha rimnà al èn vegnidas raquintadas da sia tanta Anna Cavegn-Giovanoli, inditga Gian Bundi ina ‹Nann’Engel› (Anna Engi, 1803–1873) da Bever sco raquintadra. Nann’Engel sto esser stada ina raquintadra fitg talentada. Pervia d’ina flaivlezza da la vesida n’era ella betg pli en cas da lavurar sco cusunza. Uschia ha ella pudì raquintar sias paraulas – ins di ch’i sajan stadas var 50 – mintgamai las gievgias d’enviern en la chasa Muralt a Bever. E damai ch’ella è vegnida indemnisada persuenter pon ins bain dir ch’ella saja stada ina da las emprimas raquintadras da paraulas da professiun insumma. Da las 17 paraulas menziunadas qua survart derivan 10 da Nann’Engel, 5 da Mengia Bivrun da Brail e mintgamai 1 dad Anna Cavegn-Giovanoli e dad Anna Maria Coray da Bever. In pèr da las paraulas da Gian Bundi datti en tut las quatter linguas naziunalas. L’onn 1938 è cumparì in tom en lingua franzosa (La boîte aux six Merveilles et autres conte, translaziun: Edgar Piguet-Lansel) e l’onn 1971, en il rom d’ina nova ediziun da las Engadiner Märchen/Parevlas engiadinaisas, er en talian. Ultra da questas collecziuns èn las paraulas da Gian Bundi cumparidas en diversas collecziuns da paraulas da la Svizra e da l’Europa (vesair la glista da las ovras qua sutvart).
FIH
Links
Pagina d'internet uffiziala da la FIH
Lai da Lugano
Num
En rumantsch, il num è Lai da Lugano.
Lago Maggiore
Num
Il num en auteras linguas —
Suveranitad
Noziun e funcziun da la pussanza dal stadi
Sco suveran entaifer in stadi vala quella persuna u instanza, da la quala sorta tutta pussanza dal stadi. Da questa definiziun resorta che la noziun da la suveranitad è colliada stretgamain cun quella da la pussanza dal stadi. Perquai suondan qua intginas expectoraziuns supplementaras che focuseschan explicitamain sin la noziun da la pussanza dal stadi. Sco la noziun da la suveranitad è er quella da la pussanza dal stadi vegnida dilucidada oriundamain en in ambient absolutistic (surtut tras Thomas Hobbes). En l’ovra da Charles de Montesquieu dueva la pussanza dal stadi alura daventar ina da las noziuns-clav per surmuntar l’absolutissem e fular via a l’illuminissem e las revoluziuns burgaisas.