cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frantscha
Migraziun
Pervi da la creschientscha da la populaziun ralentada ha la Frantscha gia enconuschì vers la mesadad dal 19avel tschientaner il problem da la mancanza da forzas da lavur. Dapi il cumenzament da l’industrialisaziun èn perquai immigrads lavurers esters nà dals stadis vischins (Italia, Pologna, Germania, Spagna, Belgia) en Frantscha, per exempel en l’aglomeraziun da Paris u en las regiuns da minieras e d’industria d’atschal Nord-Pas-de-Calais e Lorena. A partir dal 1880 han uschia vivì e lavurà en Frantscha radund in milliun esters; lur dumber muntava a 7 fin 8 % da las persunas activas. Il fenomen d’ina emigraziun en massa, sco che quai era il cas da quel temp en Germania, en l’Italia ed en auters pajais vischins, n’ha la Frantscha betg enconuschì. Durant l’Emprima Guerra mundiala derivavan radund 3 % da la populaziun da la Frantscha da l’exteriur ed igl èn sa mussadas emprimas tendenzas xenofobas. Fin il 1931 è la cumpart dals esters creschida fin a 6,6 %; silsuenter han ins restrenschì fermamain l’immigraziun e bandischà u internà fugitivs, per exempel da la Guerra civila spagnola. Suenter la Segunda Guerra mundiala ha la Frantscha puspè recrutà lavurers esters da la Spagna e dal Portugal ed ha trategnì fin il 1974 ina politica d’immigraziun fitg liberala. Europeans, surtut Talians e Polacs, avevan cumpiglià il 1931 fin a 90 % da la cumpart dad esters; en ils onns 1970 muntava lur cumpart be pli a radund 60 %; la gronda gruppa furmavan uss ils Portugais.
Liun
Caracteristicas
Suenter il tigher è il liun il segund grond giat insumma; en l’Africa furma el uschia il pli grond predatur da la terra. Il mastgel cuntanscha ina lunghezza dal chau al bist da 170 fin 250 cm, in’autezza da la spatla da bundant 120 cm ed ina lunghezza da la cua da radund 1 m. Exemplars masculins creschids paisan en media 190 kg; las valurs extremas tanschan da 150 fin bundant 250 kg. Las femellas han ina lunghezza da 140 fin 175 cm, in’autezza da la spatla da 100 cm ed ina cua da 85 cm. En media paisan ellas radund 126 kg. Las femellas èn pia marcantamain pli finas ch’ils mastgels. Ils liuns surpassan bain ils tighers areguard l’autezza da la spatla, ma èn en media in pau pli curts che quels. Ils pli gronds liuns vivan oz en la part meridiunala da l’Africa, ils pli pitschens èn da chasa en l’Asia. Mastgels che vegnan tegnids en zoos e circus cuntanschan per part – grazia a la pavlada optimala – in pais da varga 300 kg.
Frantscha
Linguas
Cuntrari a la situaziun per exempel en l’Italia na datti en Frantscha naginas linguas regiunalas cun in status uffizial. Er tar nums locals e toponims èn sa mantegnidas be parzialmain influenzas regiunalas. Uschia èn anc derasadas vastamain denominaziuns tudestgas en l’Alsazia, ma betg en la Lorena. Analog èn ils nums talians sa mantegnids suenter che l’insla Corsica è vegnida integrada en il pajais, betg però sin la terra franca (Savoia, contadi da Nizza resp. Alpes-Maritimes) – territoris ch’eran pli baud associads cun l’Italia. Il num local Nizza deriva bain dal talian, al lieu vegn però duvrà uffizialmain be la noziun franzosa Nice. Il pli en il nord dal pajais, en ils territoris da cunfin vers la Flandra, datti intgins nums locals neerlandais; en il territori da cunfin cun la Spagna sa laschan distinguer influenzas dal basc e catalan.
Liun
Effectiv
miniatura|200px|Femella dal liun asiatic Sco tar tut ils animals gronds da l’Africa, munta l’uman er per il liun la periclitaziun la pli gronda. E quai tant a moda indirecta (destrucziun dal spazi da viver) sco er directamain tras la chatscha. En praticamain tut las parts dal territori da derasaziun èsi però reussì ils davos onns da reducir marcantamain la persecuziun dals liuns.
In ulteriur problem furman malsognas, e quai surtut en il Parc naziunal Kruger en l’Africa dal Sid. Suenter in cas mortal da tuberculosa l’onn 1995 han ins fatg controllas sistematicas e constatà che 90 % dals liuns en il sid dal parc eran infectads cun las bacterias mortalas. L’infecziun derivava da biffels ch’eran da lur vart stads en contact cun bovs domesticads. Entant che radund 70 % dals bovs pativan d’ina tuberculosa dal lom, sa manifestescha la malsogna tar ils liuns en furma da disturbis dal tract digestiv. Ils animals vegnan flaivels, smagreschan fitg ferm e moran entaifer paucs onns. Ultra da quai cursescha en la medema regiun ina segunda malsogna da mancanza da defensiun immunitara che flaivlenta supplementarmain ils liuns. Encunter omadus scherms infectus na datti nagins vaccins.
Frantscha
Religiuns
Medemamain dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è la cumpart dals muslims creschida fermamain, e quai surtut pervi da l’immigraziun nà da las anteriuras colonias.
Da la preistorgia al temp medieval tempriv
thumb|200px|Pictura murala da Lascaux (ca. 18 000 a.C.) Ins stima che la Frantscha odierna saja vegnida colonisada avant ca. 48 000 onns. Dal temp paleolitic èn sa mantegnids en ils Cuvels da Lascaux impurtantas picturas muralas. A partir da 600 a.C. han ils Fenizians e Grecs fundà basas commerzialas a la costa da la Mar Mediterrana, entant ch’ils Celts – ch’èn pli tard vegnids numnads dals Romans Gals – han colonisà il pajais nà dal nordvest. Ils Gals celtics cun lur religiun da druids vegnan oz savens designads sco ils perdavants dals Franzos e Vercingetorix vegn idealisà sco erox naziunal da la Frantscha, e quai cumbain ch’elements gallics n’èn strusch sa mantegnids en la cultura franzosa.
Liun
Evoluziun
La gronda part dals chats da liuns da l’Europa derivan però dal liun da cuvels (Panthera leo spelaea) ch’era sa sviluppà dal liun da Mosbach e che viveva durant il temp da glatsch. En l’Asia dal Nordost ed en la regiun da la Via da Bering viveva in’ulteriura sutspezia, il liun da cuvels da Beringia (Panthera leo vereshchagini). En l’Europa Centrala, l’Asia dal Nord e l’America èn ils liuns frequents fin la fin dal pleistocen, ma svaneschan alura en tut questas regiuns vers la fin dal temp da glatsch.
Frantscha
Imperialissem, colonialissem, Emprima e Segunda Guerra mundiala
Il 1904 ha la Frantscha concludì cun il Reginavel Unì l’Entente cordiale ed il 1914 è ella entrada en l’Emprima Guerra mundiala cun la finamira da reconquistar l’Alsazia e la Lorena e d’indeblir a moda decisiva la Germania. Suenter la guerra ha la Frantscha bain tutgà tar ils victurs; la Frantscha dal Nord era però devastada per gronda part. Tar ils 1,5 milliuns schuldads ch’eran crudads èn anc vegnids vitiers 166 000 unfrendas da la Grippa spagnola dal 1918/1919.
Il tranterguerra è stà segnà en Frantscha d’instabilitad politica. En rom dal Contract da Versailles è la Germania vegnida obligada il 1919 da prestar a las pussanzas victuras auts custs da reparaziun. Surtut il primminister franzos e minister da l’exteriur Poincaré insistiva che las prestaziuns vegnian ademplidas punctualmain e senza resalvas. Pervi da retardaments èn truppas franzosas penetradas repetidamain en territoris betg occupads. Ils 8 da mars 1921 han truppas franzosas e beltgas per exempel occupà las citads Duisburg e Düsseldorf en la zona demilitarisada. Per in tschert temp han ins silsuenter schizunt occupà l’entir territori da la Ruhr.
Executiva
Tenor la constituziun furma il president dal stadi, che vegn elegì dal pievel, l’organ statal superiur. El stat sur tut las autras instituziuns. El surveglia la constituziunalitad da l’agir statal, segirescha che las pussanzas publicas funcziuneschian, procura per la cuntinuitad dal stadi, l’independenza, l’inviolabilitad dal territori statal e guarda che cunvegnas serradas cun auters stadis vegnian tegnidas. En cas da dispitas intermediescha el tranter las instanzas statalas. El proclamescha leschas ed ha il dretg da suttametter quellas al cussegl da la constituziun per examinaziun. El dastga refusar leschas u parts da quellas al parlament per in’ulteriura deliberaziun, na dispona però da nagin dretg da veto. Decrets ed ordinaziuns vegnan decidids dal cussegl dals ministers, il qual vegn manà dal president; envers quels ha il president il dretg d’in veto suspensiv. Areguard la politica da l’exteriur e da segirezza dispona il president dal stadi da la cumpetenza da las lingias directivas e da ratificaziun, uschia ch’el furma a moda decisiva la politica da l’exteriur dal pajais e concluda a moda lianta cunvegnas dal dretg internaziunal. Questa pratica è sa sviluppada durant il temp d’uffizi da de Gaulle e na resorta betg exnum da la constituziun. Sin dumonda da la regenza u dal parlament po il president iniziar votaziuns dal pievel. El nominescha commembers d’impurtants gremis, tranter auter trais dals nov commembers dal cussegl da la constituziun, tut ils commembers dal cussegl superiur per la magistratura sco er ils procuraturs publics. Il president n’è suttamess a nagina controlla tras la giudicativa; envers il parlament è el be responsabel en cas d’auttradiment. Ultra da quai cumonda il president las forzas armadas (incl. las bumbas atomaras); en cas da stadi d’urgenza dispona el d’autoritad quasi illimitada. Il president vegn cusseglià e sustegnì da l’uffizi presidial.
L’autoritad statala ch’al è vegnida surdada dat il president vinavant al primminister ed a la regenza; er quest’ultima ha da sa tegnair vi da las lingias directivas che vegnan dadas avant dal president (e betg sco en blers auters pajais dal primminister). Quests entretschaments e mecanissems pretendan ina stretga collavuraziun tranter president e primminister; quella po esser difficila en il cas d’ina Cohabitation, vul dir sch’il president ed il primminister derivan da champs politics opposts. Il president nominescha formalmain, senza naginas restricziuns, in primminister e, sin proposta dal primminister, ils commembers da la regenza. La regenza dependa silsuenter da la confidenza dal parlament; il president na po betg relaschar ina regenza suenter che quella è vegnida instituida. La regenza sa cumpona da ministers, ministers dal stadi, ministres délegués, pia ministers cun incumbensas spezialas, e da secretaris statals.
Legislativa
thumb|220px|Il Palais Bourbon, la sedia da l’Assamblea naziunala Il Parlament da la Tschintgavla Republica consista da duas chombras. L’Assamblea naziunala (Assemblée Nationale) sa cumpona da 577 deputads che vegnan elegids a moda directa per tschintg onns. Il Senat dumbra 348 commembers (dapi il 2011, situaziun dal 2015). Quels vegnan elegids a moda indirecta per in temp d’uffizi da sis onns. L’elecziun dal Senat ha lieu al nivel dals Départements; il collegi d’elecziun sa cumpona dals deputads dals Départements, dals cussegls generals e dals represchentants da las vischnancas.
L’iniziativa areguard l’elavuraziun da leschas po derivar dal primminister u d’ina da las duas chombras dal parlament. Suenter la debatta sto il text da lescha vegnir deliberà dad omaduas chombras. Alura dispona il president dal dretg da refusar il text da la lescha; quai po el però far be ina giada. Il parlament ha ultra da quai l’incumbensa da controllar la lavur da la regenza tras dumondas e discussiuns. L’Assamblea naziunala ha la pussaivladad da cupitgar la regenza. Il parlament n’è betg autorisà da provocar politicamain il president dal stadi. Il president percunter po schliar l’Assamblea naziunala; da quest dretg è vegnì fatg diever repetidamain per terminar fasas da Cohabitation difficilas.
Mar Naira
Costa
thumb|right|200px|İnceburun, il punct da la costa tirca situà il pli al nord thumb|right|200px|Posiziun da la citad da Burgas La costa da la Mar Naira è, surtut en la part orientala e meridiunala, structurada be pauc. Tipic per il nordvest è la furmaziun da lagunas specificas (limans) en la regiun da la sbuccada da Dnepr, Bug, Dnister e d’intgins flums pli pitschens.
Inslas e peninslas
Sin la Mar Naira sa chattan be paucas inslas e gruppas d’inslas. Intginas inslas pli pitschnas èn tranter auter situadas davant la costa da la Tirchia e da la Bulgaria, autras sa chattan en la regiun da sbuccada dals affluents pli gronds (Danubi, Dnjepr). La pli gronda gruppa d’inslas sa chatta en il Golf da Burgas.
Liun
Liuns en religiun e mitologia
miniatura|200px|Decoraziun murala dal temp da l’Imperi persian (ca. 550–330 a.C.) Gia ils chatschaders dal temp da glatsch (dal stgalim da cultura da l’Aurignazian) han picturà liuns avant bundant 30 000 onns. Tar las ovras d’art las pli impressiunantas da quel temp tutga la figura d’in uman cun il chau d’in liun da cuvels, tagliada or d’ivur da mamut, ch’è vegnida chattada en la tauna Hohlenstein-Stadel en il Baden-Württemberg. Forsa ch’ella persunifitgescha ina divinitad.
Er en autras culturas anticas ha il liun giugà in’impurtanta rolla. En l’Egipta vegnivan ils faraos represchentads sco sfinx, ina figura cun il corp d’in liun ed il chau d’in uman. Bain la pli enconuschenta è la Gronda sfinx da Gizeh. Daspera vegniva Sachmet venerada sco dieua cun chau d’in liun, ina cumbinaziun che cumpara er tar ulteriuras divinitads da la mitologia egipziana.
Mar Naira
Fluctuaziuns geologicas
En il fratemp han ins publitgà ulteriuras retschertgas che vegnan a resultats divergents. Ils deposits da glitta en il delta dal Danubi laschan supponer che l’aua nà da la Mar Mediterrana saja gia penetrada ca. 7500 a.C. en la Mar Naira. L’avanzament da quest’aua sa lascha cumprovar tras l’intercalaziun andetga da molluscs che vivan en l’aua da sal. Tras quest fluss d’aua è il livel da la mar creschì localmain entaifer intgins decennis per tschintg meters, pia a moda bundant main dramatica che supponì pli baud.
Frantscha
Sutdivisiun administrativa
thumb|220px|Regiuns franzosas fin il 2015 Sin il pli tard dapi Louis XIII e cardinal Richelieu vala la Frantscha sco stadi centralistic par excellence. Bain han ins prendì diversas mesiras da decentralisaziun; quellas han però plitost gì l’intenziun da manar la pussanza centrala pli datiers al burgais. Pir dapi la refurma administrativa dals onns 1982/83 han ins spustà tschertas cumpetenzas da la regenza centrala sin las corporaziuns territorialas.
Traffic sin via
Ina spessa rait d’autostradas collia surtut l’aglomeraziun da Paris cun las regiuns cunfinantas. Per quest intent han ins schlargià successivamain dapi ils onns 1960 las vias naziunalas che mainan vers la chapitala. Cun il temp han ins alura er stgaffì colliaziuns traversalas tranter las ulteriuras regiuns grondas. Las vias da traffic tutgan en Frantscha al stadi; la gronda part da las autostradas vegnan però manischadas dapi il 2006 a basa privata. Ultra da quai èn las autostradas suttamessas a taxas (péage).
Litteratura
Dal 18avel e l’entschatta dal 19avel tschientaner èn da menziunar – sper ils gronds illuminists Voltaire, Rousseau e Diderot (che n’ha betg mo redigì l’‹Encyclopédie›, mabain er scrit litteratura) – Charles Perrault, Charles Baudelaire, Paul Verlaine e Stéphane Mallarmé.
Art figurativ
A l’entschatta dal 20avel tschientaner han Georges Braque e l’artist spagnol Pablo Picasso che viveva a Paris sviluppà il cubissem. Ulteriurs artists da l’exteriur ch’han vivì e lavurà en la regiun da Paris èn stads Vincent van Gogh, Marc Chagall, Amedeo Modigliani, Wassily Kandinsky ed Alberto Giacometti.
Paris porscha intginas da las pli famusas exposiziuns da maletgs en tut il mund cun il Musée du Louvre, il Musée d’Orsay, il Centre Georges Pompidou u il Musée d’Art moderne de la Ville de Paris.
Doubs (flum)
Il Doubs (en Occitan Dubs, ed en Latin Dubis u Alduabis) è in flum da la Svizra e da la Frantscha cun 453 km. Il flum nasche en Mouthe en Frantscha sper il cunfin da la Svizra sin in'autezza da 937 m.s.m. ed che sbucca en la Saône a Verdun-sur-Doubs sin in'autezza da 173 m.s.m.
Muralto
Muralto è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Locarno dal district cun il medem num.
Col des Mosses
Il Col des Mosses è in pass da muntogna da 1445 m.s.m. dal chantun Vad en la Svizra. Il pass maina da Aigle en il Val dal Rodan ad Château-d'Œx en il Pays-d'Enhaut.
Les Breuleux
Les Breuleux e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Franches-Montagnes.
Romantica
Istorgia dal term ‹romantica›
thumb|160px|Friedrich Schlegel (1790), il fundatur da la romantica tempriva da Jena
Ironia romantica
In cas spezial da l’ironia romantica èn autoreferenzas a l’ovra. In exempel è il toc da teater en il qual l’erox sa chatta en ina situaziun desperada, ma è segir da surviver cun l’argumentaziun «Ins na mora betg entamez il tschintgavel act».
Desideri ed amur
Il motiv da la brama u dal desideri vegn exprimì tant en la poesia sco er en la musica (p.ex. tar Frédéric Chopin e Robert Schumann) ed en la pictura (p.ex. tar Caspar David Friedrich). Collià cun quel è er il motiv dal viandar u viagiar e la brama da terras estras (p.ex. tar Charles Dickens) e da l’oziusitad (p.ex. en las ovras ‹Aus dem Leben eines Taugenichts› ed ‹Ahnung und Gegenwart› da Joseph von Eichendorff).
Cumparegliaziun tranter classica e romantica
thumb|240px|Illustraziun dal 1816 che visualisescha il cuntrast tranter la cuntrada ed architectura (neo-)classica (‹greca›) e romantica (‹gotica›) La classica
Ulteriurs pajais
Ungaria
Pologna
Consideraziuns generalas
Friedrich Schlegel, Ludwig Tieck e Novalis appartegnan a las persunalitads centralas da la romantica tempriva. La fin dal 1797 aveva il term ‹romantica› gia cuntanschì per Schlegel ordvart bleras fassettas. En ina brev a ses frar August Wilhelm scriva el: «Mi’explicaziun dal pled ‹romantic› na ta poss jau betg trametter be uschia – ella cumpiglia numnadamain 125 artgas.» Il 1798, en il famus Fragment d’Athenaeum, chatta el alura la definiziun da la romantica sco «poesia universala progressiva» sco descrit survart. Questa nova estetica è er stada colliada cun ina nova autonomia dals arts, sco che l’ha pretendì Friedrich Schlegel e sco ch’ella è er vegnida formulada en la teoria da musica da von Wackenroder e Tieck.
Romantica tempriva
thumb|190px|Ludwig Tieck e sia sora Sophie (1799) La romantica tempriva, per part er numnada ‹romantica pli veglia›, ha durà dal 1795/98 fin il 1804.
Programmatica
Sco quai che mussan la rimnada da chanzuns ‹Des Knaben Wunderhorn› ed autras publicaziuns, è ina da las finamiras principalas da la romantica pli giuvna stada quella da rescuvrir la litteratura tudestga pli veglia cun publitgar quella en furma surlavurada. En intginas da lur atgnas ovras han els er sezs empruvà d’imitar la simplicitad dal tun popular. En vardad stattan però schizunt quellas ovras poeticas che paran a l’emprim’egliada las pli popularas en la tradiziun da la poetica da la romantica tempriva e sa mussan tar in’analisa pli profunda sco creaziuns autamain artifizialas. Ils concepts poetologics han sviluppà Arnim e Jacob Grimm en in discurs en furma da brevs che tracta la relaziun tranter la poesia da la natira e la poesia artistica.
Auturs e segns caracteristics da l’epoca
Impurtants auturs da la romantica tardiva en Germania èn stads:
Club da Ballape Lai-Valbella
Aint igls onns otganta è dar a ballape gnia popular ainten la regiun. Perveda chegl è la equipa amprema ascendo aint igl onn 1987 ainten la 4. liga. Ma 4 onns pi tard èn'igl puspe descendo ainten la 5. liga. Siva da chegl tgi els èn puspe ascendo aint igl onn 2000 èn'igl descendo puspe aint igl onn 2003. Ma aint igl onn 2010 èn els ascendo ed èn resto ainten la 4. liga.
Noda-chasa
Muntada e derivonza
Buca tuts elements grafics sin casas ein exnum nodas-casa mobein per part era elements decorativs, entagls ni sgrafits. Savens catt'ins la noda-casa ensemen cun inizialas ed in onn el culmar dalla casa sisut il tetg en. Las nodas-casa derivan pli probabel d'ina veglia scartira. Ei setracta da bustabs, cefras e simbols che derivan forsa dil alfabet dallas runas. Ina noda-casa sa aschia discuorer davart ses possessurs ed indicar en tgeinin dils Deus che quels cartevan ni raquenta dil caracter d'ina famiglia ni dallas valurs che vegnan schazegiadas da quella famiglia il pli fetg. Probabel derivan las nodas-casa dals simbols ch'ils tagliacrappa duvravan per indicar tgi che ha procurau tgei crap. Ils simbols sin elements centrals dalla statica duein purtar cletg ch'il baghetg stat. Era a quels che vivan ella casa duein anflar cunfort el simbol semegliont allas inscripziuns-casa.
Catastrofa nucleara da Fukushima
Situaziun da partenza en l’ovra atomara da Fukushima Daiichi
L’ovra atomara da Fukushima Daiichi consista da sis edifizis centrals che cuntegnan mintgamai in reactur d’aua buglienta. Mintg’edifizi cumpiglia plinavant in batschigl da sfradentar e da conservar elements combustibels duvrads u novs. Sin il territori da l’ovra atomara sa chattan in ulteriur batschigl da sfradentar central ed in deposit per conservar elements combustibels al sitg. Ils sis reacturs èn mintgamai colliads cun in ulteriur bajetg che cuntegna las turbinas ed ils generaturs per la producziun d’electricitad sco er ils conducts per l’afflussiun e deflussiun da l’aua da sfradentar na da la mar.
La seria d’accidents dals 11 als 16 da mars 2011 en survista
Damai ch’il provediment cun forza electrica era interrut (uschenumnà station blackout) n’era betg pli garantì in sfradament suffizient per manar davent la chalur che resulta da la dischintegraziun nucleara. Cun las battarias da current d’urgenza avant maun pudevan ils sfradaments d’urgenza be vegnir tegnids en funcziun durant in temp limità. Ulteriurs generaturs che duevan vegnir transportads natiers d’ordaifer èn vegnids retegnids tras colonnas e vias interruttas. Al lieu han bischlas da contact inundadas e cabels memia curts retardà las lavurs, uschia ch’era questas stentas n’han betg pudì interrumper la seria d’accidents. miniatura|Tagl traversal tras in reactur dal tip Mark I. T.a. recipient da segirtad (oransch) cun la chombra da pressiun (11) e las chombras da condensaziun per reducir la pressiun (24), en pli il batschigl da sfradentar (5). Il recipient da pressiun (8, mellen) cuntegna il nuschegl dal reactur (1) cun ils elements combustibels (cotschen) Sco previs ha l’interrupziun rapida dals reacturs er interrut las circulaziuns da vapur e d’aua che furman uschiglio l’element central per sbassar la temperatura a l’intern. La chalur che resulta dal process da decumposiziun è sinaquai vegnida manada en sistems da reducziun da pressiun cumpensatorics. Ma suenter in’ura èn er ils indrizs da current d’urgenza crudads ora. Cun pumpas a vapur e pumpas a motor da diesel han ins pudì mitigiar be in curt mument la situaziun d’urgenza. Facticamain na vegnivan ils reacturs betg pli munids cun nov’aua da sfradentar. Tras la svapurisaziun cuntinuanta n’era la part superiura dals elements combustibels betg pli circumdada cun aua, quai ch’ha augmentà supplementarmain la temperatura a l’intern dals reacturs. Pervia da la surstgaudada eran ils indrizs da mesiraziun per part vegnids decalibrads, uschia ch’ils inschigners han interpretà faussamain la pressiun e l’autezza da l’aua en ils reacturs.
Per sfradentar ils nuschegls dals reacturs e per impedir ina reacziun a chadaina nuncontrollada han ins manà aua che cuntegneva acid da bor en ils recipients da pressiun. Bor è in element chemic natiral ch’absorbescha a moda fitg effizienta neutrons che resultan d’ina fissiun nucleara. Damai che las reservas dal Giapun na tanschevan betg, ha la Corea dal Sid furnì ulteriuras 52 tonnas e la Frantscha 95 tonnas bor. Questa procedura da sfradament d’urgenza ha dentant il grond dischavantatg ch’era substanzas radioactivas sortan en l’ambient ensemen cun la vapur. En pli eran las reservas d’aua dultscha prest duvradas, uschia ch’ins ha stuì cuntinuar la procedura cun aua da mar che donnegescha ils reacturs.
Mesiras da stabilisaziun
En il decurs dal matg han ins pudì sclerir cun agid da roboters la situaziun a l’intern dals reacturs. Suenter avair decontaminà l’aria a l’intern dals edifizis han er lavurers en vestgids da protecziun pudì reprender las lavurs. Igl è sa mussà ch’ils bastuns nuclears en ils reacturs 1 enfin 3 eran per gronda part luads e che la luadira aveva donnegià ils recipients da pressiun e per part schizunt ils recipients da segirtad. Tras las parts betg ermeticas sortiva l’aua da sfradentar nuncontrolladamain en l’ambient. L’idea oriunda da vulair stabilisar la temperatura en ils reacturs cun puspè serrar la circulaziun da l’aua na sa laschava perquai betg realisar a curta vista.
Lai da Silvaplauna
Il Lai da Silvaplauna è in lai alpin en il Chantun Grischun en Svizra. El sa chatta en l'Engiadina sin territori da las vischnancas da Silvaplauna e Segl. Il lai vegn nutrì da l'En, da la Fedacla, che percurra la Val Fex, e da la Güglia (Gelgia), che vegn dal pass omonim. Tranter Silvaplauna e Surlej sa chatta ina stretga dal lai che furma la finiziun dal Lai da Silvaplauna e medemamain l'entschatta dal Lai da Champfèr.
Populaziun mundiala
Spessezza da la populaziun ed urbanisaziun
thumb|220px|Spessezza da la populaziun tenor regiuns thumb|220px|Spessezza da la populaziun tenor stadis La spessezza da la populaziun variescha fitg ferm da regiun tar regiun. La pli auta spessezza tenor stadi enconuschan las citads-stadi Monaco (19 000 abitants per kilometer quadrat), Singapur (8000) e Citad dal Vatican (1900). La pli gronda spessezza da la populaziun entaifer in stadi territorial cuntanscha Bangladesch cun radund 1100 abitants per kilometer quadrat. La Germania dumbra 230 abitants per kilometer quadrat, la Svizra 200 e l’Austria radund 100. Il stadi cun la pli bassa spessezza da la populaziun en tut il mund furma la Mongolia cun be 2 abitants per kilometer quadrat. En media dumbra la spessezza da la populaziun en tut il mund ca. 54 abitants per kilometer quadrat surfatscha da terren (senza l’Antarctica).
La dumonda da la surpopulaziun
Che questas resalvas èn per part giustifitgadas sa lascha exemplifitgar cun cumparegliar la Germania cun la China: La spessezza da la populaziun è en Germania duas giadas uschè auta sco en China; tuttina vegn savens pretendì da la China che quella saja surpopulada, entant che quai na vegn praticamain mai ditg da la Germania. L’exempel mussa: Tras in’utilisaziun effizienta e moderna da las resursas ed ina politica da l’ambient adequata sa laschan reducir problems cun ils quals pievels pli povers han anc da sbatter. Medemamain è la populaziun repartida en Germania a moda pli guliva ch’en pajais ch’han da cumbatter cunter problems demografics; en quests ultims sa concentrescha la populaziun savens sin paucas aglomeraziuns. Che talas cumparegliaziuns ston però vegnir prendidas cun precauziun vegn evident sch’ins considerescha che grondas surfatschas da la China consistan da deserts.
Spagna
Territori statal
thumb|200px|La ‹Giralda› a Sevilla La Spagna sa chatta ensemen cun il Portugal (en il vest) e Gibraltar (en il sid; appartegna al Reginavel Unì) sin la Peninsla Iberica, e quai tranter 36° e 43,5° latituda settentriunala sco er 9° longhituda occidentala e 3° longhituda orientala (senza las Balearas, Inslas Canarias, Ceuta e Melilla). La Spagna cumpiglia stgars sis setavels da la Peninsla Iberica. En il nordost, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha la Spagna cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra.
L’autezza media dal territori statal da ca. 660 m s.m. è ina da las pli autas en tut l’Europa. La structuraziun spaziala da la Peninsla vegn dominada da sis gronds sistems da muntognas.
Flums
En la foppa tranter il Sistem Iberic e las Pireneas cula percunter l’Ebro en direcziun da la Mar Mediterrana. Quest flum nascha en la Muntogna Cantabrica e maina dal nordvest vers il sidost.
Planiras en vischinanza da las costas e foppas
Bundant pli a bass èn situadas las foppas che vegnan percurridas da Guadalquivir ed Ebro. Damai che las muntognas tanschan bunamain dapertut fin sper la mar, n’enconuscha il pajais strusch planiras pli grondas en vischinanza da las costas.
Clima
thumb|200px|La Rioja thumb|200px|Costa Brava Il clima en Spagna sa lascha sutdivider suandantamain:
Fauna
La fauna da reptils da la Spagna sa cumpona da numerus luschards, ghecos, scincs, orvettas, serps, tartarugas da la terra e da la mar. Enconuschents èn ils luschards da las Canarias, surtut il luschard gigant d’El-Hierro (Gallotia simonyi) che po cuntanscher ina lunghezza dal corp da fin a 75 cm.
Religiuns e concepziuns dal mund
thumb|200px|Sagrada Familia a Barcelona Uffizialmain appartegnan 92 % da la populaziun a la baselgia catolic-romana (situaziun dal 2000). La cumpart da las persunas che sa participeschan activamain a la vita religiusa sa diminuescha però cuntinuadamain. En rom d’in studi independent ch’è vegnì realisà il 2015 han anc 68 % inditgà d’esser catolics. Finanziada vegn la baselgia catolica dal stadi spagnol a basa d’in contract cun la Sontga Sedia e betg sur ina taglia da baselgia directa; ina sortida da la baselgia n’è uschia betg colliada cun avantatgs finanzials. Dapi il 2007 ston ils pajataglia però decider sezs, schebain 0,7 % da la taglia sin las entradas duain pervegnir a las baselgias ubain ad auters intents socials u culturals. Na prendan els nagina decisiun, vegn questa cumpart da la taglia obligatorica attribuida directamain als auters intents. La finanziaziun statala directa ch’existiva dapi il 1979 è vegnida abolida dal tuttafatg. L’onn 2008 han 34,3 % dals pajataglia decidì da vulair sustegnair la baselgia catolica; per quella ha quai muntà in augment da las entradas da taglia da 173,8 milliuns sin 252,7 milliuns euros.
Istorgia
A l’entschatta dal 20avel tschientaner furmava la Spagna per gronda part in stadi agrar sutsviluppà e segnà da relaziuns da possess feudalas; la pauca industria avant maun sa concentrava surtut sin la Catalugna ed il Pajais Basc. L’onn 1923 ha il general Miguel Primo de Rivera surpiglià la pussanza ed ha installà ina dictatura militara. Pervi dals problems socials fitg urgents n’ha quella però betg pudì sa tegnair ditg; il 1931 è la Spagna daventada ina republica. Ma ils conflicts politics e socials han engrevgià da l’entschatta ennà la Segunda Republica e gia il 1932 hai dà in’emprova da putsch da vart da militar da dretga sut general José Sanjurjo. L’onn 1934 hai dà intginas sullevaziuns da sanestra e d’anarchists, las qualas èn per part vegnidas abattidas sanguinusamain. L’instabilitad politica vegniva tizzada surtut da represchentants extrems da posiziuns sanestras e dretgas e da lur furmaziuns paramilitaras, ma er da vart da commembers da las forzas da segirezza regularas. La situaziun tendida è be anc pegiurada suenter che la frunt naziunala (che sa cumponiva dals liberals da sanestra, socialists e communists) ha gudagnà ils 17 da favrer 1936 las elecziuns en il parlament.
Dretg constituziunal
Tenor la constituziun dals 6 da december 1978 è la Spagna in stadi da dretg social e democratic. Sia furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara. Il titel da retg vegn dà vinavant a moda ereditara. Il retg è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. La sedia da la famiglia roiala è il Palacio de la Zarzuela a Madrid.
Rait da vias
En Spagna devi il 2009 479 autos sin 1000 abitants. 78 % da la populaziun vivan en citads. En tschertas aglomeraziuns è la rait da vias per part surchargiada durant il traffic da lavur. I dat però er citads cun sistem da diriger il traffic, sco per exempel Valencia.
Rait da bus interurbans
Damai che la Spagna dispona d’ina infrastructura da viafier plitost modesta, è la rait da bus interurbans tant pli vasta. En citads pitschnas e pli grondas datti spezialas staziuns da bus. La rait da bus collia surtut citads pli pitschnas e vitgs, ma igl existan er lingias surregiunalas e colliaziuns internaziunalas.
Rait da viafier
Numerusas citads disponan d’ina rait da trens urbans; ultra da quai datti a Barcelona, Bilbao, Madrid, Valencia, Sevilla, Malaga e Palma de Mallorca viafiers sutterranas.
Economia
Il pretsch per quest svilup ha però furmà in process da diminuziun entaifer las branschas tradiziunalas, quai ch’è tranter auter sa manifestà vaira ferm en il Pajais Basc. Ultra da quai sa chatta il dumber d’emploiads da las interpresas spagnolas lunsch sut la media europeica (10 il 2011, media europeica 17; per cumparegliar: Grezia 5, Germania 35). 80 % da las interpresas entaifer l’industria che producescha han main che 10 collavuraturs, quai ch’è in indizi per ina capacitad da concurrenza plitost bassa.
Product naziunal brut
La structura da l’economia spagnola mussa la repartiziun tipica d’ina naziun industrialisada: 68 % servetschs, 20 % industria elavuranta, 9 % economia da construcziun, 3 % agricultura. Impurtants secturs economics èn il turissem, la branscha da construcziun, la tecnica da communicaziun ed infurmaziun, l’industria da metal, la construcziun da maschinas, l’agricultura e la petrochemia.
Turissem
La Spagna è vegnida visitada il 2013 da 60,6 milliuns turists; suenter la Frantscha ed ils Stadis Unids sa chatta la Spagna uschia sin la terza plazza da la statistica da viadi mundiala. La pli impurtanta destinaziun turistica furma la Catalugna cun la chapitala Barcelona (25,7 % da tut ils turists), alura suondan las Balearas, las Canarias e l’Andalusia.
Domat (sursilvan)
Domat ei ina vischnaunca en il cantun Grischun en la Svizra; ella tucca tar il district dal Plaun. Domat/Ems ei dapi l'onn 1943 il num ufficial dalla vischnaunca.
Classica viennaisa
Intgins indizis da la midada dal stil
Ordaifer la Germania e l’Austria è il spazi da temp d’ina eventuala preclassica spustà in pau, per exempel en la Boemia per ca. dus decennis. Ed er la las operas da Paris da Gluck (enturn il 1775) vegnan anc attribuidas a la preclassica.
Il stil musical
Ils trais gronds cumponists da la classica viennaisa, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven, collia il fatg ch’els dumognan e sublimeschan ils pli differents geners musicals e modas da cumponer da la chanzun populara fin a la polifonia barocca. Els collian atgnadads dal stil galant e dal stil sentimental ed uneschan divers ulteriurs stils tudestgs, franzos e talians ad ina varietad da geners.
Influenzas d’ordaifer Vienna
Tut quai ha er Beethoven emprendì a conuscher persunalmain u indirectamain tras las cumposiziuns da Haydn e Mozart. Influenzas d’ordaifer Vienna èn ultra da quai arrivadas da ses temp nà da l’opera taliana e franzosa sco er da la musica d’orchester franzosa. Beethoven sez inditgescha Luigi Cherubini sco ses ideal ed exempel.
Discussiun davart il term
thumb|160px|Beethoven il 1804/05 La scienza da musica da lingua englaisa evitescha plitost il term ‹classica viennaisa› e dovra enstagl il term ‹classica› en in senn pli vast. Entaifer la scienza da musica da lingua tudestga vegn il term discutà a moda cuntraversa. Ludwig Finscher propona, sa basond sin ponderaziuns da Raphael Georg Kiesewetter dal 1834, d’al restrenscher sin las ovras da Haydn e Mozart dal temp tranter il 1781 ed il 1803. Hans Heinrich Eggebrecht argumentescha cun studis detagliads a favur da la definiziun pli vasta che cumpiglia Haydn, Mozart e Beethoven. Carl Dahlhaus da sia vart maina vinavant ina ponderaziun da Friedrich Blume che la classica e la romantica furmian in’epoca musicala unitara. Questa colliaziun dialectica tranter classica viennaisa e romantica sa manifestescha surtut sch’ins cumpareglia l’ovra da Beethoven cun quella da Franz Schubert. Thrasybulos Georgiades ha analisà a fund l’ovra vocala ed instrumentala da Schubert ed al attribuescha als trais gronds da la classica viennaisa; la moda da cumponer classica da Schubert illustrescha el surtut a basa da sias chanzuns e da sia sinfonia nunfinida.
La Chaux-de-Fonds
La Chaux-de-Fonds ei enconuschent avontut sco center dalla fabricaziun d'uras.
thumb|right|300px|Carta dils quatiers da La Chaux-de-Fonds e dallas vischnauncas cunfinontas
Massonnens
Massonnens è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
KsiOlajideBT
Carriera e serias
Ksi ha entschiet cun Youtube ils 24.09.2011. Sia entrada annuala ei munta denter 300'000 e in milliun dollars.
Chur Unihockey
Istorgia
L'equipa è vegnida fundada il 2004 entras la fusiun dals dus clubs vegls da Cuira Torpedo (fundà ils 1986) e Cuira Rot-Weiss (fundà ils 1985). L'equipa da la ligia naziunala ha anc betg gudagnà titels cun il num Chur Unihockey. Dentant Rot-Weiss Chur e Torpedo Chur han gudagnà plirs titels:
Evoluziun da l'uman
Sco l’entira evoluziun è er il svilup da l’uman in process constant che perdura vinavant. Sco disciplina scientifica cunfinescha la perscrutaziun da l’evoluziun da l’uman percunter cun la preistorgia (che tracta il svilup da l’umanitad dals emprims guaffens da crappa enfin tar las emprimas funtaunas en furma scritta).
Dals mammals cun placenta als primats
Dals differents urdens ch’appartegnan als mammals cun placenta ans interesseschan qua ils primats. Entaifer l’evoluziun èn cumprovadas furmas primaras da quest urden a partir da ca. 80–90 milliuns onns. Ils primats sa dividan en dus suturdens che cumpiglian – per simplifitgar – d’ina vart ils lemurs, da l’autra vart las schimgias per propi. Entaifer il suturden da las schimgias vegn differenzià tranter las schimgias da nas stretg (Africa ed Asia) e las schimgias da nas lad (America).
Entaifer las schimgias da nas stretg datti trais famiglias. Quella da las schimgias cun cua cumpiglia betg main che 135 spezias, tranter auter ils pavians, ils macacs ed ils nasuns. La segunda famiglia – che vala sco famiglia-sora da la terza – furman ils gibuns. E la terza famiglia cumpiglia las schimgias antropomorfas u ominids ed enserra er l’uman.
Australopithecus
300px|thumb|left|L’Australopithecus (mellen) è situà tranter ils emprims ominins e las singulas spezias dal Homo Ils Australopithecina ed en spezial il gener Australopithecus tutgan tar ils perdavants da l’uman ch’èn documentads relativamain bain tras chats fossils. Igl è cumprovà che las singulas spezias gievan gia sidretg. Betg anc sclerida dal tuttafatg è percunter la dumonda co ch’ellas èn parentadas tranter pèr sco er lur relaziun da parentella tar las singulas spezias dal Homo.
Derasaziun da l’uman modern
250px|thumb|Emprim’unda d’emigraziun dal Homo sapiens 250px|thumb|Segund’unda d’emigraziun avant ca. 40 000 onns La derasaziun da l’uman modern en autras regiuns dal mund ha cumenzà avant ca. 60 000 fin 70 000 onns sur il Proxim Orient (che tutgava da quel temp ecologicamain tar l’Africa). En in’emprim’unda è vegnida colonisada l’Asia dal Sid e l’Australia. Per gronda part è questa derasaziun succedida per lung las costas. Tant pli remartgabla è la colonisaziun primara da l’Australia, da la quala ils Aborigins dattan perditga enfin oz.
Ascona
Executiva
L'organ executiv è il cussegl da citad cun set sez e represchentants da 3 partidas. Il cussegl da citad (2004-2008): Aldo Rampazzi, Luca Pissoglio, Mario Bazzi, Gianfrancesco Beltrami, Maurizio Checchi, Raffaello Duca, Franscesco Ressiga-Vacchini.
Tiberius
thumb|250px|Tiberius Igl imperatur Tiberius Iulius Caesar Augustus ei naschius ils 16 da november 42 avon Cristus a Roma. Morts eis el ils 16 da mars 37 suenter Cristus. El era igl imperaturs roman naven da 14 tochen 37 suenter Cristus. Suenter siu bab, Augustus, era el il secund imperatur digl imperi roman. Siu temps da reger era ina dils pli liungs temps che in imperatur roman ha giu.
Villaz-Saint-Pierre
Villaz-Saint-Pierre è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Selina Chönz
Biografia
Zieva la Seguonda Guerra mundiela cumanzet ella a scriver cudeschs pella giuventüna. Traunter quists es sgüramaing il pü renumno Uorsin, publicho dal 1945.
Uorsin
Publicho dal 1945 in rumauntsch puter, gnit Uorsin tradüt na be in tudas-ch (Schellen-Ursli), ma eir in bgeras otras linguas: il cudeschs es gnieu vendieu in pü d'ün milliun da copias in tuot il muond.
Preistorgia
Pictura da cuvels: Homo sapiens
thumb|180px|Pictura da cuvels dal temp da crap (Borneo, Indonesia) Betg da las populaziuns da Homo erectus ch’eran emigradas en l’Europa ed en l’Asia, mabain da quellas restadas en l’Africa è sa furmada – a medem temp sco ch’ha gì lieu en l’Europa il svilup dal Homo erectus a l’uman da Neandertal – ina nova furma d’uman, numnada Homo sapiens. En ina segunda unda d’emigraziun dal gener Homo, ch’ha cumenzà avant ca. 100 000 onns, è quella medemamain sa derasada en l’Asia e l’Europa ed è sa sviluppada a l’uman dal temp preschent. Indizis ch’il Homo sapiens haja stgatschà a moda agressiva l’uman da Neandertal n’èn betg cumprovabels. En l’Europa pudessan las duas spezias esser sa scuntradas avant 40 000 fin 35 000 onns.
Temp neolitic
thumb|200px|Chau d’ina segir dal temp neolitic (Frantscha dal Sidvest) En diagrams da pollens da lais e palids da l’Europa Centrala (p.ex. en il Lai da Turitg) chatt’ins indizis per il cumenzament da l’agricultura gia a partir da ca 6900 a.C.; quels na sa laschan anc betg colliar cun ina cultura archeologica specifica. Cun gronda probabilitad han be fitg paucs immigrants or dal Proxim Orient manà cun sai en l’Europa Centrala las novas furmas economicas da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals.
Lai da Sontga Maria
Il Lai da Sontga Maria (talian Lago di Santa Maria) è in lai da fermada sin il Pass dal Lucmagn sin il territori da Medel (Lucmagn) en il chantun Grischun e da Quinto e da Blenio en il chantun Tessin.
Alizée
Ils inizis e'l prüm album
In duos ans gnit vendieus 4 milliuns copchas da Gourmandises, dal quêl gnit publicheda eir las chanzuns L'Alizé, Gourmandises (posiziuns 23., resp. 70. da la parada da hits svizra) e Parler tout bas ("Parler da bass", publicheda be in Frauntcha e Belgia).
Vi da quist album guadagnet Alizée bgers premis, scu l'"NRG Music Awards", il "World Music Awards" e l'"M6 Awards".
Il terz album
Dal favrer 2008 gnit publicheda ün'otra chanzun da quist'album, Fifty-Sixty ("Tschinquaunta-Sesaunta").
Tiraun
Ella es renumneda pella presenzcha d'ün sanctuari dedicho a Nossaduonna da Tiraun, chi as chatta illa part nord da la vschinauncha.
Touring Club da la Svizra
Il Touring Club da la Svizra (TCS) (tudestg: Touring Club Schweiz, franzos: Touring Club Suisse, talian: Touring Club Svizzera) è l'organizasiun per assister als automobilistas.
Pagig
Pagig è in'anteriura vischnanca politica svizra en il. Il lieu sa chatta en il circul Scanvetg dal district Plessur.
Tavau
Tavau (, en il dialect dal lieu uf Tafaas, tudestg Davos, talian Tavate) è ina vischnanca svizra en il che fa part dal district Tavau/Partenz.
Populaziun
Tavau è tenor statistica d'abitants ina citad (passa 10'000 abitants) malgrà che la vischnanca na vul betg sa definir sco citad. Tavau è la 110avla citad da la Svizra tenor abitants.
Gottfried August Bürger
Famiglia
Bürger ha gì sis uffants da trais dunnas: Antoinette (1775–1777) da Dorette, Marianne Friederike (1778–1862) da Dorette, Emil (1782–1841) da Molly, Auguste Wilhelmine (1784) da Dorette, Auguste (1785–1847) da Molly, Agathon (1791–1813) dad Elise Hahn.
Operar litterar
L’onn 1782 ha Bürger proponì in cumpromiss en l’ortografia tudestga, per far fin a «la devastaziun generala» che regia en quest reguard. Sias propostas n’èn però betg vegnidas udidas ed èn pir vegnidas publitgadas il 1824 ensemen cun ses relasch.
Litteratura
I resta però in fatg: Il renum da Bürger sco poet era en ils decennis suenter il 1800 bundant pli grond che oz. Er sche ‹Lenore› – sco sia ballada la pli enconuschenta – na manca en nagina antologia, furma ozendi surtut l’elavuraziun da las aventuras dal barun da manzegnas Münchhausen sia contribuziun la pli impurtanta a la cultura populara.
Budissem tibetan
Las quatter scolas principalas dal budissem tibetan èn sa furmadas tranter il 8avel ed il 14avel tschientaner e sa numnan nyingma, kagyü, sakya e gelug. La pli veglia da questas furma la tradiziun da nyingma (‹chapitschas cotschnas›) ch’è sa sviluppada or da l’emprima fasa da translaziun da texts budistics dal sanscrit en il tibetan en il 8avel tschientaner. Las trais ulteriuras derivan da la tradiziun da kadam (11avel tschientaner) ed èn resortidas da la segunda fasa da translaziun. In’impurtanta autoritad entaifer il budissem tibetan furma il Dalai Lama.
Retg Thrisong Detsen
La translaziun dal Tripitaka e dal Tantra exteriur da quel temp furma la basa da la collecziun da ductrinas da tut las scolas tibetanas. La tradiziun da scola ch’è resultada da quest’emprima fasa da translaziun numnan ins nyingma (‹ils Vegls›). Perquai che quella è sa furmada uschè baud, vegn ella er numnada la ‹scola da las veglias translaziuns›; da las scolas da pli tard sa differenziescha ella surtut areguard ils uschenumnads Tantras interiurs.
La Bargia dil tschéss (sursilvan)
Resumaziun
Il Luregn, in giuvenot da Pigniu, tuorna suenter liung temps el survetsch sco grenadier tier l'armada franzosa, anavos en siu vitg nativ. Duront quei temps sco grenadier ha el entschiet a veser il mund different ed ei aschia era sefatgs vidlunder da midar entginas caussas a Pigniu. Ils indigens da Pigniu sustegnan denton buca Luregn. Quei ha menau aschi lusch ch'el ei insuma buc pli bein vesius e mo ina suletta persuna che sa selegrar da sia returnada, la Valentina. La Valentina era gia avon ch'il Luregn era ius en Frontscha s'inamurada en el. Ussa, cu els ein puspei reuni, tschontscha nuot pli encunter lur nozzas ed ei maridan. El decuors dil temps sedattan denton adina dapli problems denter els dus. La Valentina ei malcuntenta damai ch'il Luregn anfla strusch peda ed interess per ella e ch'ella ha da far il tenercasa tut persula. Il Luregn perencunter va pli bugen suenter a ses hobis la catscha ed alla politica. Malgrad tut quei va ei buc ditg e Valentina ei en speronza. Ed era suenter la naschientscha da lur fegl mida Luregn buc essenzial sia conduita. In di, che pareva dad esser in sco tut ils auters, banduna Luregn la casa per ir a catscha sil Pass dil Veptga. Mo quei di vegn el a maus all’ armada russa che vuleva dad el, ch'el meini ella a Pigniu per saver far paus. A Luregn gartegia ei denton da scappar. Aschi svelt sco pusseivel va el anavos a Pigniu per avertir la glieud dil vitg. Silsuenter va lezza cun tut la biestga e possess si egl uaul per encurir segirtad. Damai ch'ils Russ anflan negina populaziun cura ch'els arrivan, entscheivan els a destruir il vitg. Luregn ei buc pli cuntents culla situaziun ed entscheiva a mobilisar la glieud. Ei gartegia ad el ed aschia vegnan ils habitonts da spuentar il Russ. Mo duront tut quei trubel ei siu fegl, il Valentin, ius a piarder. Luregn entscheiva ad encurir el en l’entira regiun, denton adumbatten. Cun ina gada anfla el denton in calzer da Valentin. Trestamein denton avon ina tauna d'in tais. Quei eveniment mida il caracter da Luregn cumplet. El vegn in tut auter carstgaun ch'ei fetg honzelis e segideivels.