cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bulgaria
Èra socialistica – Republica populara da la Bulgaria
Sinaquai ha Anton Jugov mess ad ir la destalinisaziun dal pajais. Il politicher da la Bulgaria che dueva segnar il pli ferm l’èra socialistica dueva alura daventar Todor Schivkov; quel ha surpiglià il 1962 l’uffizi dal primminister e dueva restar sin quest post fin la vieuta l’onn 1989. Duas giadas (il 1963 ed il 1973) è il Comité central sa stentà en rom d’inscunters secrets da schliar la Republica populara da la Bulgaria sco stadi suveran e d’integrar quel sco 16avla republica socialistica en l’Uniun sovietica, ma adina adumbatten.
Medias
Il 2016 disponivan 58,5 % da la populaziun d’in access a l’internet.
Import ed export
Ils pli impurtants bains d’import èn products chemics, artitgels da consum, maschinas ed equipaments, products e combustibels minerals (surtut petroli criv e gas or da la Russia) sco er materias primas.
Art ed architectura
L’art enconuscha en la Bulgaria ina lunga tradiziun. Dal segund millenni a.C. èn sa mantegnids numerus crests-fossa e lavurs d’aurers dals Tracs.
Temp medieval e renaschientscha
thumb|190px|Icona en la cheramica da Preslav Sco pli impurtant monument or da l’istorgia tempriva da la Bulgaria vala il reliev en grip Chavaltgader da Madara dal 8avel tschientaner che fa part dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. L’emprima chapitala Pliska era anc vegnida circumdada tenor l’exempel bizantin-roman cun fortezzas, ma disponiva a medem temp da palazs, baselgias, bogns e d’auters edifizis publics che renvieschan per part en lur furmas e tecnicas da construcziun a l’Asia Centrala ed al Proxim Orient. Quai n’ha però betg satisfatg als basegns egemonials dals zars bulgars, e zar Simeon I, numnà il Grond, ha dischlocà l’onn 863 la chapitala en la citad Preslav ch’era medemamain fortifitgada fitg ferm. Da las baselgias e claustras da la citad è surtut da numnar la Baselgia radunda (u Baselgia dad aur) cun sias ritgas decoraziuns e las plattas da terracotga cun glasura (cheramica da Preslav), la quala è tipica per l’art bulgar da questa perioda. Cun la cristianisaziun dal reginavel bulgar han ins er erigì edifizis sacrals en autras citads, sco che mussan las perditgas impurtantas ad Ocrida (oz en la Macedonia dal Nord) u a Nessebar. Cuntrari a l’architectura da baselgia bizantina è gia sa manifestada qua avant la mesadad dal 10avel tschientaner la tendenza da revestgir ils mirs a moda decorativa.
Renaschientscha bulgara
Suenter la conquista da la Bulgaria tras ils Osmans è l’art cristian bulgar bunamain mo pli vegnì tgirà en claustras giud via. Artists bulgars èn però stads involvids en la vasta activitad da construcziun osmanica da quel temp. Dal 15avel fin il 18avel tschientaner dueva l’art da la republica da muntgs Athos esser decisiv. Cun la renaschientscha bulgara a la fin da l’occupaziun osmanica èn sa sviluppadas en las singulas parts da la Bulgaria blers novas scolas d’art (dapli che 40 èn enconuschentas), las qualas tutgan tuttas tar l’uschenumnà stil renaschimental. A medem temp è er l’entagl en lain sa sviluppà ad in art bulgar specific. Las pli impurtantas scolas d’art da quel temp èn quellas da Tschiprovzi, Debar e Samokov. Da quest’ultima duevan resortir blers dals artists ch’han ornà dal quel temp las baselgias e claustras dal pajais cun picturas. La pli famusa da quellas è la claustra da Rila ch’appartegna en il fratemp al Patrimoni cultural mundial da l’Unesco.
Alexander Gode
Alexander Gottfried Friedrich Gode-von-Aesch, Ph.D. (30 d'octobre 1906 - 10 d'augusto 1970), il principal realisator d'Interlingua, era d'origin german tras seis patre, ab la cità hanseatica da Bremen, e suisse tras la matre, venainta d'üna anciana famiglia burgese Von Aesch, ab un village in la proximità da Berna.
Bulgaria
Musica
La musica populara bulgara dispona d’ina gronda varietad ritmica. Tacts nunusitads sco 5/8, 7/8 e 9/8 fan questa musica difficila da sunar. Blers musicists moderns en ils pli differents stils sa servan d’elements da la musica populara bulgara resp. da l’Europa dal Sidost.
Litteratura
A Pliska, en la residenza dal prinzi Boris I, ad Ocrida situà en il vest sco er a Veliki Preslav, nua che Simeon I aveva spustà la chapitala bulgara, eran activs intgins dals scolars dals apostels slavs Kyrillos e Methodios, tranter quels Kliment dad Ocrida, Konstantin da Preslav, Ioan Exarch e Tschernorizec Hrabar. Quest ultim ha scrit il tractat ch’è er vegnì enconuschent en la Serbia e la Russia per defender la scrittira slava ‹O Pismenach› (‹Davart las letras›). Il temp da regenza da Boris I e Simeon I vala sco ‹epoca dad aur› da la litteratura bulgara.
La Rippe
La Rippe è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Signy-Avenex
Signy-Avenex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Bernard Cathomas
Vita ed ovra
Dal 1989 al 1997 è Bernard Cathomas stà deputà en il Cussegl grond e dapi sia pensiun il 2009 è el commember da pliras fundaziuns. El è maridà cun Rita Cathomas-Bearth, ha dus fegls: Richard (*1971) e Marc (*1973), duas biadias e quatter biadis. El viva a Cuira.
Sursilvan
Morfologia
Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun -s da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: il Pieder Fluretg, maghers e secs. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia gida el vs. gida’l; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan.
Ortografia
Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ei vs. è en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. historia vs. rumantsch grischun istorgia ubain haver vs. rumantsch grischun avair.
Transports publics de la région lausannoise
Ils Transports publics de la région lausannoise (TL) è la cumpagnia da transport public da 20 vischnancas da l'Aglomeraziun da Losanna.
Rait actual
Trolleybus :
Gingins
Gingins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
1499
L'onn 1499 era in onn dal 15avel tschientaner.
Departament federal d'economia
Il Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DFE; tudestg: Eidgenössisches Volkswirtschaftsdepartement EVD) è in dals set departaments dal Cussegl federal svizzer. Doris Leuthard è la schefa dal departament dapi il prim d'avust 2006.
Uffizis dal departament
thumb|right|[[Doris Leuthard, la schefa actuala dal departament]]
Clementina Gilly
Vita
Clementina Gilly è naschida l'onn 1856 a Modena en ina famiglia da Randulins. Ella ha frequentà las scolas a Zuoz ed in institut englais a Padova. Ella ha vivì cun sia famiglia a Formigine en l'Emilia ed è turnada il 1875 a Zuoz, nua ch'ella ha lavurà diesch onns tar la posta. Pli tard è ella daventada collavuratura dal romanist e lexicograf Anton Velleman che ha cumponì ina grammatica per l'Engiadin'Ota. Ultra da quai è ella sa participada a la redacziun ed a l'ediziun da revistas e chalenders. Clementina Gilly è morta il 1942 a Zuoz.
Leuk
Leuk è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Leuk.
Nyon
thumb|left|250px|Nyon, il [[Lai da Genevra ed il Giura.]] thumb|left|250px|Nyon ed il [[Lai da Genevra.]] Nyon è ina vischnanca politica ed ina citad svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Parc la Muota Falera
Il Parc la Muota offra girs guidads tras l'areal da menhirs.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Istorgia
En ils onns 1990 defendeva la Litra il pli savens ina politica da traffic svizra ecologica: ella observava cun preoccupaziun l'augment continuant dal traffic da martganzia da vias. D'ina vart temeva ella la perdita da la muntada da las VFF e cun quai perditas finanzialas per la cuminanza. Da l'autra vart fascheva ella quitads per las consequenzas negativas da la sanadad per la populaziun e per la natira pervia da las svapurs da traffic.
Dinosaurs
Sistematica dals dinosaurs
Il taxon ‹dinosaurs› è vegnì definì l’onn 1842 da l’anatom englais Sir Richard Owen. Ils dinosaurs èn segnads d’ina enorma varietad da las spezias. Auters archosaurs – tranter els ils dinosaurs sgulants (pterosaurs) – na tutgan betg tar ils dinosaurs, gist uschè pauc sco ils gronds reptils da la mar dal mesozoicum, ils ictiosaurs, mosasaurs e plesiosaurs.
Descripziun
Tge spezias da dinosaurs ch’eran propi las pli pitschnas respectivamain las pli grondas na vegn ins mai ad eruir, perquai ch’ils mussaments en furma da fossils èn e restan incumplets. Tenor las enconuschientschas actualas pon ins dir ch’in dinosaur aveva en media la grondezza d’ina nursa.
Evoluziun dals dinosaurs
Quai è sa midà in pèr milliuns onns pli tard, tar la midada da la perioda da carnium en quella dal norium. Da quel temp hai dà in’ulteriura extincziun da massa ch’ha pertutgà oravant tut ils reptils ed amfibis primars che vegnivan er numnads paleotetrapods. 42 % da las famiglias dals tetrapods èn mortas ora. Ils uschenumnads neotetrapods, tranter els ils dinosaurs, han occupà las nischas ecologicas ch’èn vegnidas libras. Cun la midada da la perioda dal trias en quella dal giura avant 202 milliuns onns è succedida ina nova extincziun da massa ch’ha fatg svanir definitivamain ils paleotetrapods. Cun quai cumenza la predominanza dals dinosaurs: dals animals da la perioda dal giura ch’èn enconuschents appartegneva quasi mintga spezia terrestra ch’era pli grond ch’in meter a questa gruppa.
Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs
Ovs e gnieus da dinosaurs: Sco auters reptils e lur descendents, ils utschels, eran er ils dinosaurs animals ch’uvavan. Crosas d’ovs u schizunt entirs ovs e gnieus fossils èn vegnids chattads sin l’entir mund. Ovs fossils na pon ins per il solit betg attribuir ad in dinosaur ch’è enconuschent tras si’ossa. Per betg perder la survista datti tuttina in sistem da classificaziun; quel sa differenziescha però dal tuttafatg da sistems biologics usitads per classifitgar spezias.
Coprolits: Coprolits èn rests d’excrements petrifitgads. Grazia a questas petrificaziuns reusseschi a scienziads da scuvrir dapli davart la moda da magliar e davart il metabolissem dals dinosaurs. Ils microorganissems (microfossils) ed eventualmain rests da plantas che vegnan chattads pon vegnir interpretads da scienziads e chattan er applicaziun en la paleogeografia ed en la botanica.
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs
thumb|160px||Exchavaziuns en la regiun da Cuenca, Spagna Dapi lur scuverta giaudan ils dinosaurs ina gronda popularitad. Ils emprims fossils èn en mintga cas vegnids chattads gia avant tschients, gea perfin millis dad onns. Lur derivanza n’ha dentant betg pudì vegnir sclerida. En la China han ins gia chattà avant dapli che 2000 onns fossils che derivavan forsa da dinosaurs e che Chang Qu ha descrit sco ossa da drags. Er ils Grecs e Romans vegls han chattà tals fossils che purschevan material per ditgas e legendas.
Gian Pitschen Balastèr
Vita ed ovra
Gian Pitschen Balastèr è naschì l'onn 1833 a Zuoz, nua ch'el ha passentà sia giuventetgna e frequentà la scola. Ses magister Gian Tumesch Gredig l'ha probablamain dà ils emprims impuls poetics. Cun sedesch onns è el partì per l'Italia sco ‹giuven d'buttia›. Cun pitschnas interrupziuns è el stà là fin il 1879, l'emprim a Capri, suenter a Reggio Emilia e Modena, nua ch'el ha surpiglià la direcziun d'in affar. Il 1868 ha el maridà Margerita Bernhard cun la quala el aveva tschintg uffants. Pliras da sias poesias ha el scrit en Italia, tranter auter «O mia chera Engiadina», ina chanzun da grond'encreschadetgna per sia patria.
Dinosaurs
La teoria dal vulcanissem
Questa teoria pretenda che l’activitad smesirada da vulcans ch’ha gì lieu vers la fin da la perioda da crida haja procurà per sumegliantas midadas da clima sco in culp d’in meteorit. In indizi è il vulcanissem vehement da Dekkan-Trapp en l’India ch’ha transporta a la surfatscha almain dus milliuns kilometers cubic basalt. Tras ils vulcans èsi er pussaivel che tissis èn sa derasads en l’atmosfera. Quels pudessan esser stads mortals per ils embrios ch’eran vi da crescher en ils ovs.
L’influenza istoric-culturala
Nagin’autra gruppa d’animals ch’èn morts ora ha cuntanschì ina tal’impurtanza culturala sco ils dinosaurs. Dapi ch’ils dinosaurs èn cumparids en la publicitad en il decurs dal 19avel tschientaner fruntan els en tut il mund sin grond interess. La popularitad dals dinosaurs è uschè gronda ch’ins po senz’auter discurrer d’ina mania da dinosaurs che dura enfin oz.
Saint-Martin (VS)
Saint-Martin è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Toni Halter
Ovras
(Mira fontauna 1)
Vinzel
Vinzel è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Val da Muggio
La Val da Muggio (talian: Valle di Muggio) è ina val situada en il Mendrisiotto en il sid dal tessin da pli u main 13 km lunghezza. Il Valle di Muggio vegn percurrì dal flum Breggia. Las vischnancas dal Valle di Muggio èn Muggio, Cabbio, Bruzella, Caneggio, Castel San Pietro, Morbio Superiore e Sagno. La val fa part da la batschida dal Lai da Como. Il Val da Muggio è il val il pli en il sid da la Svizra.
Islam
Il pled arab per ‹Dieu›, ‹divinitad› è ilah (إله‎ / ilāh). La furma dal plural è aliha (آلهة / āliha), enconuschent da la Schahada (vesair sutvart): Lā ilāha illa ʾllāh(u) (‹I na dat betg in Dieu auter che l’unic, tutpussant Dieu›). Il pled ‹Allah› (الله / Allāh) vala en il territori da lingua araba tant per muslims sco per cristians sco term per ‹l’(unic) Dieu›. En auters territoris vegn ‹Allah› percepì per part sco ‹Dieu dals muslims›. Quest parairi na partan muslims sezs betg, perquai che Dieu è per els surordinà a tuttas ‹chaussas› en l’univers. Uschia vegn el percepì sco independent da gruppaziuns religiusas u d’auter gener respectivamain sco il medem per tut ils umans.
Origin ed istorgia da l’islam
A Yathrib ha er cumenzà la carriera politica e militara dal profet. Curt suenter sa stabilir en l’oasa, ha Mohammed fatg in contract d’allianza cun la populaziun indigena, l’uscheditga ‹Constituziun da Medina›. Plinavant èsi vegnì ad ina confruntaziun militara cun ils Quraisch pajauns. Ils assagls da caravanas, organisads dal profet, han manà a la Battaglia da Badr e pli tard a la Battaglia dad Uhud. L’ultima gronda attatga dals Quraisch cunter Medina è stada la Battaglia dal fossal.
Pelegrinadi
thumb|right|220px|Ir set giadas enturn la sontga [[Kaaba è la part la pli impurtanta dal haddsch, dal pelegrinadi dals muslims a Mecca]] Sche pussibel duai mintga muslim far ina giada en sia vita in pelegrinadi a Mecca (حج / haddsch) per pudair ir set giadas enturn la sontga Kaaba. Il pelegrinadi ha lieu en l’ultim mais lunar (tenor il chalender islamic). Schebain il pelegrinadi è in duair, decidan tranter auter las cundiziuns finanzialas e la sanadad da mintga singul.
La scharia
La situaziun da diaspora dals muslims manca en las scolas da dretg classicas e vegn resguardada pir pli e pli tras novas fatwas. Cunquai ch’i na dat nagin consens general tranter ils advocats islamics, n’èsi betg pussibel da discurrer da ‹la scharia›, perquai ch’ina scharia unifitgada n’exista betg. Critica sto perquai adina vegnir applitgada vi da fatwas concretas.
Ils sunnits
Ils sunnits sa differenzieschan dals schiits, la segund gronda gruppa islamica, tras ina concepziun differenta dal domini dal manader il pli aut (il calif tar ils sunnits e l’imam tar ils schiits). Per ils sunnits vegn il calif elegì da ses aderents causa capacitads secularas ed administrativas. Per ils schiits percunter po l’imam be esser il successur legal da Mohammed ed a medem temp da ses schender Ali. Il calif è damai be in defensur secular da la cuminanza religiusa schiitica entant che l’imam è per ils schiits in manader cumplettamain spiritual ed infallibel cun pussanza divina. El è senza putgads. En las communitads schiiticas vegn pia attribuì al manader religius in’autoritad pli gronda.
L’islam ed autras religiuns
Quai che pertutga las autras religiuns distingua l’islam tranter crettaivels da religiuns monoteisticas e politeisticas. Gidieus, cristians, zoroastians e sabeers (ozendi èn manegiads ils mandeers) han ina posiziun particulara, perquai ch’els vegnan considerads sco aderents da «religiuns da cudesch» (ahl al-kitab). Tenor concepziun muslima è er vegnì palesà ad els il pled da Dieu (en furma da l’Evangeli e da la Tora). Cun l’ir dal temp sajan las scrittiras però vegnidas midadas, translatadas u falsifitgadas ed hajan qua tras pers lur valaivladad.
Lai da Constanza
Num
Il num en autras linguas —
Bärschwil
Bärschwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Pulp Fiction
Vincent Vega and Marsellus Wallace’s Wife
Il boxist Butch (Bruce Willis) retschaiva daners da Marsellus per ch’el perdia il gieu en la tschintgavla runda. Butch e Vincent han in curt (e fraid) inscunter. L’auter di cumpra Vincent heroin tar il dealer Lance e sa metta ina squitta. Silsuenter va el tar Mia Wallace (Uma Thurman), la dunna da Marsellus, ch’el ha da proteger durant l’absenza dal schef. Els dus van en il Jack Rabbit Slim’s, in local endrizzà en il stil dals onns 1950. Là sa participeschan els era ad ina concurrenza da twist.
The Bonnie Situation
I suonda in sigl enavos tar l’emprima scena principala dal film. Suenter che Jules e Vincent avevan mazzà ils dus bandits Roger e Brett siglia in terz or dal bogn e sajetta sin els tut sia muniziun – dentant senza gartegiar. Damai che Jules è persvass – suenter avair sajettà il terz bandit – che quai saja ina miracla, vul el dar si sia ‹professiun› da gangster.
Bussigny
Bussigny (avant il 1. da matg 2014 Bussigny-près-Lausanne) è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Ouest lausannois.
Giovanni Segantini
Onns temprivs (1858–1875)
Segantini è stà si’entira vita senza naziunalitad. L’onn 1870 è el vegnì tschiffà senza palpiris, e perquai che ses bab era mort, è el sa tschentà en l’institut d’educaziun Riformatorio Marchiondi. Là ha el emprendì la professiun da chalger. In vegl spiritual da l’institut al ha prendì sut sia protecziun. El ha percurschì il talent da malegiar da Segantini, ha raquintà dad el al pader pictur Fra Angelico ed ha permess ad el da malegiar e modellar. L’onn 1873 è Segantini vegnì a Milaun ed ha lavurà tar l’anteriur partisan da Garibaldi, Luigi Tettamanzi. Tettamanzi era in pictur da cafanuns, da transparents e da tavlas d’ustarias. Ultra da quai era el anc cumediant ed autur da dramas istorics. Tettamanzi ha engaschà Segantini sco gidanter ed al ha instruì en la pictura. Grazia ad intervenziuns da ses mez frar Napoleone ha Segantini pudì bandunar l’institut d’educaziun.
Brianza (1880–1886)
Ils 20 da schaner 1883 han Segantini e Grubicy suttascrit in contract, en il qual Segantini ha dà l’autoritad a ses mecen da segnar maletgs cun il monogram ‹G.S.›, d’al represchentar en tut ils fatgs publics e privats sco er da disponer davart ses possess e davart sias creaziuns.
Savognin (1886–1894)
Unfis da la cuntrada ha Segantini bandunà l’onn 1886 cun sia famiglia la Brianza ed è ì per sis mais a Milaun, nua ch’el ha exequì lavurs per la burgaisia lombarda. Suenter ina lunga excursiun sur Com, Livign, il Puschlav, Puntraschigna e Silvaplauna è el sa domicilià a Savognin, nua ch’el ha vivì ensemen cun sia famiglia enfin l’onn 1894. Qua è Segantini sa deditgà a motivs or da la vita dal vitg alpin ed ha integrà en la cuntrada la glieud e lur activitads purilas. Numerusas da sias grondas ovras èn naschidas qua. Uschia ha el per exempel creà ina nova versiun dal maletg Ave Maria a trasbordo. Tar quest maletg ha el experimentà per l’emprima giada cun la tecnica dal divisiunissem. Er in da ses maletgs ils pli populars, Le due madri, è vegni stgaffì a Savognin. In’autra ovra d’impurtanza da quest’epoca, L’aratura da l’onn 1890, sa chattà oz en la Nova Pinacoteca a Minca. En l’Ollanda, en Belgia, en Germania, pli tard er en l’Austria e schizunt en il Giapun ha Segantini cuntanschì grond renum ed è vegnì visità da Max Liebermann e Ludwig Fulda. Giovanni Giacometti ed il giuven Cuno Amiet (che Segantini ha emprendì d’enconuscher durant las vacanzas da stad a Stampa tar Giacometti) han pudì giudair sia promoziun bainvulenta. En rom da l’exposiziun mundiala da l’onn 1886 a Londra è Segantini stà in dals artists represchentads il pli bain a l’Italian Exhibition. Tras quai è sia preschientscha internaziunala vegnida confermada. L’onn 1889 èn sias ovras stadas represchentadas a l’exposiziun mundiala a Paris en la partiziun taliana e ses maletg Vacche aggiogate da l’onn 1888 è vegnì premià cun la medaglia d’aur. En ses maletgs ha el cumenzà a s’avischinar al simbolissem. L’emprima retrospectiva da Segantini ha gì lieu a Milaun en la Galeria Grubicy il december 1891. Segantini ha cumenzà a tgirar contacts cun ils martgadants Ernst Arnold a Dresden, Eduard Schulte a Berlin ed auters. Tras quai ha Alberto Grubicy pers ils dretgs exclusivs per sias ovras.
Malögia (1894–1899)
Il prim d’october 1899 è Segantini vegnì sepulì sin il pitschen santeri da Malögia ch’el aveva perpetnisà ils onns 1895/96 en il maletg Il dolore confortato dalla fede. Bice è morta 39 onns pli tard, ils 13 da settember 1938, a San Murezzan. Ella è vegnida sepulida sper Giovanni. Ina tavla porta l’inscripziun «Da presso e da lunge in terra e in cielo uniti in vita e in morte ora e sempre» (Datiers u dalunsch, en tschiel u sin terra, unids en vita e mort per ussa ed adina). Sur lur fossas stat l’inscripziun «Arte ed amore vincono il tempo» (Art ed amur surmuntan il temp). Dasper las fossas da Giovanni e da Bice sa chattan las fossas da lur uffants Mario, Gottardo ed Alberto Segantini. La figlia Bianca è vegnida sepulida ad Arco, nua ch’ella era turnada suenter sia dimora a Lipsia.
Artist
«Per exprimer pli fitg mes sentiments ed er per dar vita a tut il milieu da mias ovras tras ils sentiments poetic-pittorescs da mes spiert, ma distanziav’jau l’emprim temp dals models fraids, gieva la saira durant las uras dal tramunt ora en il liber ed absorbava en mai l’atmosfera ch’jau hai alura confidà l’auter di a la taila da glin.»
La morte
En la lunetta dal chartun portan dus anghels l’olma da la morta en il tschiel cristian, perquai che tut il passà chatta en in cor cartaivel ina renaschientscha. En il medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs Il lavoro e La lavina. Il trittico della natura La vita, 190 x 320 cm – La natura, 235 x 400 cm – La morte, 190 x 320 cm, 1898–1899, ieli sin taila da glin Museum Segantini, San Murezzan
En ses tun in pau idealisant ha Gottardo Segantini scrit davart quest’ovra: «La construcziun da tut il tripticon fa vegnir endament las capodovras da la renaschientscha, nua ch’ils artists na vegnivan mai stanchels da sfurzar ensemen las pli differentas cumposiziuns per exprimer ina ponderaziun religiusa. La bellezza dals trais maletgs gronds lascha supponer che quest artist talentà fiss stà abel da crear en l’ovra terminada in tal miracul artistic, spiertal e da pictura – er cunter il gust da quel temp e dad ozendi – che quest tripticon avess pudì introducir ina nova èra en la pictura.»
Effects posteriurs
L’onn 1974 ha la band da rock britannica Yes lantschà ina cumpilaziun da dus albums cun il titel Yesterdays. Il motiv dal recto che po vegnir midà, è vegnì concepì da l’artist da fantasia Roger Dean. El va enavos sin il maletg da Segantini Castigo en il purgatorio ch’el aveva malegià l’onn 1891. Il recto mussa dus mutagls setgs ch’èn s’entretschads a l’ur dretg e sanester. En il center dal maletg pendulescha ina giuvna dunna senza vestgadira. Sisum a dretga stat il logo da Yes ed il titel da l’album.
Geografia
Istorgia da la geografia
Entras las grondas exploraziuns e scuvertas dal 15avel fin 17avel tschientaner e la revuluziun scientifica ha la geografia experimentà midadas profundas. Enturn la fin dal 19avel tschientaner han ins probablamain cumenzà d'instruir questa disciplina en la scolaziun primara e secundara ed ella ha finalmain chattà sia plazza en in grond dumber d'universitads europeicas. Alexander von Humboldt, Karl Ritter, Friedrich Ratzel ed auters eran ils chaus impurtants da la geografia da quel tschientaner.
Tranter ils geografs impurtants dal 20avel tschientaner e l'entschatta dal 21avel tschientaner sa chattan David Harvey, Milton Santos, Yves Lacoste, Paul Vidal de la Blache, Alfred Hettner, Ellsworth Huntington, Walter Christaller, Torsten Hägerstrand, Halford John Mackinder, Karl Haushofer, Carl Sauer, Yi-Fu Tuan, Horacio Capel, Richard Hartshorne, Mike Goodchild, Brian Berry, Peter Haggett, Anne Buttimer, Edward Soja, Ellen Churchill Semple, Paul Claval, Neil Smith, Doreen Massey e blers auters.
Morges
Morges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Lugano (district)
Il District da Lugano (talian Distretto di Lugano, ant. Landvogtei Lauis) è in district dal chantun Tessin.
Culan da Crestaulta (sursilvan)
Resumaziun
Il roman “Culan da Crestaulta” da Toni Halter gioga duront il temps da bronz. Culan, il protagonist da quei roman, ei carschius si senza bab, damai che lez ei sedisgraziaus mortalmein avon entgins onns duront ir a catscha da camutschs. El ei vischander tier Turac, il pastur da Crestaulta, e vul vegnir in bien catschadur ed emprender dad Ischga, il pli gagliard dils catschadurs da Crestaulta. Ina notg d’unviern vegn il vitg da Crestaulta attaccaus da lufs. Culan vegn attaccaus da dus lufs, ils quals el vegn da sturnir. Culan careza Durana, la feglia dil cauvitg da Crestaulta, ed era siu futur sco in temerari catschadur da Crestaulta para segirs. Mo ei vegn tut auter.
Instrument a cordas
Istorgia
thumb|140px|Berimbau, l’artg da musica tradiziunal da la Brasilia dal Nordost Idiofons, per exempel en furma da crappa che vegn pitgada ensemen, valan sco ils emprims instruments da musica dals quals l’uman è sa servì a partir da quel mument ch’el ha sviluppà in sentiment per il ritmus. A quels èn suandadas las flautas ch’èn probablamain stadas en diever dapi l’aurignazian (avant 40 000–31 000 onns). Ils instruments a cordas paran dad esser bundant pli giuvens; lur origin vegn mess a pèr cun ils artgs a corda ch’èn sa mantegnids en il temp paleolitic tardiv ed en il mesoliticum. Schebain ins ha l’emprim duvrà quests artgs per ir a chatscha u per far musica n’è betg enconuschent. Las pli veglias represchentaziuns d’in artg da musica èn da chattar sin picturas da cuvels d’ina vegliadetgna da ca. 15 000 onns. Il simpel artg da musica cun corp da resonanza u l’artg da bucca che vegn amplifitgà tras la bucca dal giugader valan sco furma originara da tut ils cordofons. Quel consista d’in fist da lain flexibel cun in toc begl u corda che collia las duas fins ed al stenda ad in artg. Cun batter la corda cun in pitschen fist u la trair cun la detta resunan plirs tuns fundamentals e tuns armonics. Cun agid d’in corp da resonanza fixà vi da l’artg, per exempel ina calebassa, sa laschan quests tuns amplifitgar supplementarmain. L’ulteriur svilup ha manà da l’artg da musica a las arpas e liras ch’èn medemamain segnadas da cordas tendidas libramain. Per las citras, tar las qualas las cordas èn tendidas parallel tar la part da l’instrument che porta quellas, è er pussaivla ina derivanza nà da citras da channa da bambus (exempels odierns: valiha e chigring).
Producziun da la vibraziun
Tar intgins instruments battan ins las cordas cun fis che vegnan tegnids enta maun (arpret) u cun agid d’ina claviatura (clavazin e clavichord).
Transmissiun da las vibraziuns
Las citras èn instruments tar ils quals n’è avant maun nagin contact direct tranter las cordas che vibreschan e la cuverta dal corp da resonanza. La transmissiun da las vibraziuns succeda sur ils tscheps, las parts massivas, vi da las qualas las cordas èn fixadas e cun las qualas er la cuverta è colliada directamain. Il tun tipic resulta da l’effect reciproc tranter la cuverta dal corp da resonanza ed ils tscheps, il qual sa lascha anc amplifitgar pli fitg e derasar vastamain cun agid d’ina posa (maisa da citra) che resuna medemamain. Intginas citras na disponan da nagina cuverta da resonanza e dependan perquai en la furmaziun dal tun d’in tal corp da resonanza exteriur.
Vulp
Passidas
La passida d’in giat (domestic) è in pau pli pitschna, pli radunda e na mussa per ordinari naginas improntas da griflas.
Urin
L’urin da la vulp vegn duvrà sco liquid da marcaziun per cunfinar il territori.
Structura sociala
miniatura|200px|Cumportament social tranter in pèr da vulps cotschnas Las gruppas da vulps tiran a niz in spazi communabel; quel vegn per ordinari interpretà sco territori che vegn defendì cunter commembers d’autras gruppas. Gronds spazis d’acziun na sa laschan però betg defender cunter autras vulps cun la medema intensitad sco pitschens. Ensemen cun la grondezza dal spazi d’acziun crescha uschia en general er la cumpart dal territori che sa cruscha cun auters.
Nutriment
miniatura|200px|Vulp ch’ha tschiffà ina mieur La vulp è in magliatut che na fa betg grondas pretensiuns envers il pavel (cumportament opportunistic). En cas d’ina diminuziun da l’effectiv d’animals da preda mida ella a curta vista ses nutriment e sa cuntenta cun quai che sa lascha tschiffar tgunsch e che porscha avunda energia. La cumposiziun dal nutriment variescha uschia da lieu a lieu ed er tenor la stagiun. Impurtants animals da preda èn mieurs champestras ed almain en tschertas regiuns (p.ex. en la Camargue ed en intginas regiuns da l’Engalterra) cunigls. Verms da plievgia tschiffa la vulp surtut sin prads averts; pervi da lur cuntegn da grass e da proteins furman quels in nutriment ritg d’energia. Tar la lieur brina ed il chavriel n’è la vulp per ordinari betg abla da suatar animals creschids; ella tschiffa però animals giuvens ed animals vegls flaivlentads. Giaglinom che vegn tegnì en fermanza emprovan vulps surtut da tschiffar durant il temp da tratga, pia cura ch’il basegn da nutriment da la famiglia è pli grond.
Parasits e malsognas
En la populaziun da Berlin furman – sper la mort chaschunada tras il traffic motorisà – la morva e la rugna (pli baud er la frenesia) raschuns per sperditas pli grondas che limiteschan l’effectiv. A Bristol ha in’erupziun da la rugna reducì la populaziun locala entaifer dus onns per 95 procent.
Utilisaziun da la vulp
Sin las Orcadas, davant la costa dal nord da la Scozia, han archeologs chattà indizis ch’ins allevava vulps en il temp da fier tardiv. Suenter l’assagl dals Vikings sin la Scozia (vers l’onn 800) para questa tradiziun d’esser ida a fin.
Chatscha
En blers pajais vegn fatg a moda legala chatscha sin vulps. Savens vegn quella pratitgada en furma da chatscha sin il post.
Litteratura
En intginas regiuns dal territori da lingua tudestga vegn attribuida a la vulp ina rolla positiva sco vulp da Pasca: Là surpiglia ella, en rom dals usits da Pasca, la rolla da la lieur da Pasca da purtar ils ovs.
Er en il Giapun gioga la vulp ina rolla en la mitologia ed en fablas. En China na valeva ella betg be sco simbol per malizia e rampigns, mabain er per la seducziun erotica e per demonia. Numerus èn surtut ils raquints en ils quals umens sa laschan en cun ina bella dunna ch’è en vardad in spiert da vulp e che van a la malura.
Vulps che vivan en citads
Kurów
Istorgia
Insacura tranter 1431 e 1442 ha il vitg retschavì ils dretgs da citad sa basond sin la lescha da Magdeburg. Sco lieu privat era el in center da martgà da victualias da tut la regiun. Numerusas fabricas da tgirom eran plazzadas en la vischinanza. En il 15avel tschientaner era Kurow in center dal Calvinissem, dapi che blers dals Brethrens polacs èn partids per là. L'onn 1660 era la gronda part dals aabitants convertì tar il Arianissem.
Persunalitads
Kurow è era enconuschent sco lieu da naschientscha dal general Wojciech Jaruzelski.
Bremblens
Bremblens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Foura Chagnoula
Ütilisaziun dal cuvel
Grazcha a l’otezza dal cuvel nu penetraiva ingün'odur da cadaver oura, adonta da la gronda massa d'armaints morts büttats aint a la foura. Hoz es il piz da la muntogna da cadavers situà 14,7 meters suot l'entrada e ragiundscha dimena circa la mezz'otezza dal cuvel.
Dretgs umans
Funtaunas da dretg
Vitiers vegnan sin ils differents continents cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans. En l’Europa è quai la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› (er numnada ‹Convenziun per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›). Quella cuntegna in catalog da dretgs fundamentals e dretgs umans. La convenziun è vegnida elavurada dal Cussegl da l’Europa, suttascritta il november 1950 a Roma ed è ida en vigur il fanadur 1953. Er l’Africa ed il continent dubel american disponan d’atgnas cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans.
Dretgs umans socials
Da l’autra vart cumparan dretgs socials, economics e culturals savens en ina funcziun sco dretgs da defensiun. Quai è per exempel il cas sch’i vegn desistì en cas d’in conflict a l’intern dal pajais da far bandischadas sfurzadas; u er sch’i vegn respectà il dretg d’in pievel indigen da mantegnair e promover sia lingua, ses sistem da dretg u sias instituziuns.
Ils dretgs umans dapi l’illuminissem
Il term sco tal ha gia duvrà il muntg dominican Bartholomé de Las Casas il 1552. Cun l’intenziun da proteger il pievel autocton peruan cunter la sclavaria dovra el en in scriver l’expressiun «las reglas de los derechos humanos».
In ulteriur cunfundatur tant da l’illuminissem sco er da l’idea dal stadi da dretg è Immanuel Kant (1724–1804). Per el furma la libertad il sulet dretg uman; sin quel sa basan tut ils auters dretgs umans sco egualitad u independenza. Quest dretg na sa lascha betg deducir da la natira da l’uman. I sa tracta pia d’in dretg da la raschun che sto valair independentamain da l’ambient istoric, cultural, social u religius. La legitimaziun ed incumbensa primara dal stadi da dretg è tenor Kant da segirar e mantegnair ils dretgs da libertad. Uschia n’èsi betg pussaivel al stadi da metter en dumonda ils dretgs umans, damai ch’el tangass tras quai si’atgna legitimaziun. Ils dretgs umans daventan en quest senn la legitimaziun sco tala dal stadi. In cuntrast in pau curius furma però il fatg che Kant ha refusà decididamain il dretg da far resistenza cunter leschas statalas che violeschan ils dretgs umans.
Emprima generaziun
Questa categoria cumpiglia ils dretgs dal burgais e politics, vul dir ils dretgs da defensiun liberals e da cundecisiun democratics. Partind dal concept classic dals dretgs umans or dal temp da l’illuminissem han ils pajais dal vest resguardà quels sulets sco dretgs ch’il singul individi duaja pudair far valair envers il stadi be gia sin fundament da si’existenza sco esser uman. Questa perspectiva restrenschida resorta per part er da las constituziuns dals stadis dal vest, en la teoria dals dretgs fundamentals liberala u en la giurisdicziun dal Tribunal europeic dals dretgs umans.
‹Charta da las Naziuns unidas›
L’artitgel 55 sa cloma: «Per cuntanscher il stadi da stabilitad e bainesser necessari per garantir tranter las naziuns relaziuns paschaivlas ed amicablas fundadas sin il respect dal princip da l’egualitad e da l’autodecisiun dals pievels, promovan las Naziuns unidas a) in meglier standard da viver, l’occupaziun cumplaina e las premissas per in progress economic e social; b) la soluziun da problems internaziunals da caracter economic, social, da la sanitad publica ed auters problems sumegliants sco er la collavuraziun internaziunala sin ils champs da la cultura e da l’educaziun; c) il respect general e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
E per pudair realisar quai statuescha l’art. 56: «Tut ils stadis commembers s’obligheschan da collavurar cun l’organisaziun cuminaivlamain e per sasez per cuntanscher las finamiras determinadas en l’artitgel 55.»
Ecublens (VD)
Écublens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Ouest lausannois.
Dretgs umans
‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics›
Betg tut ils dretgs umans èn vegnids renconuschids a medem temp sco tals. Per quest motiv differenziesch’ins tranter trais generaziuns da dretgs umans. L’emprima generaziun cumpiglia ils dretgs da defensiun liberals dal burgais cunter il stadi, pia ils dretgs da libertad burgais e politics classics, sco ch’els vegnan pretendids dapi la Revoluziun franzosa. Ils dretgs da la segunda generaziun furman ils dretgs economics, socials e culturals ch’èn sa sviluppads en rom da la Revoluziun industriala. Tar ils dretgs da la terza generaziun sa tracti da dretgs collectivs sco per exempel il dretg sin svilup, pasch, protecziun da l’ambient, participaziun, communicaziun ed autodeterminaziun. Il concept dals dretgs da la terza generaziun ed ils dretgs sco tals èn contestads en la litteratura, èn però vegnids tractads dapi il 1969 tras las Naziuns unidas.
Dretgs e libertads entaifer il patg civil
Ina gronda part dals dretgs e da las libertads ch’èn cuntegnids en il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› existivan gia en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›. Da quels fan t.a. part:
Pussaivladad da far valair ils dretgs e las libertads dal Patg civil
Igl è evident ch’ils creaders dal Patg avevan ponderà ina retscha da mecanissems per far valair il Patg. Divers artitgels prevesan per las parts contrahentas obligaziuns spezialas. Tenor art. 2 alin. 1 èn ils stadis per exempel obligads da renconuscher e da garantir ils dretgs cuntegnids en il Patg. Medemamain ston ils stadis prender las mesiras ch’èn necessarias per ch’ils dretgs ch’èn cuntegnids en il Patg cuntanschian lur vigur legala (art. 2 alin. 2) e garantir pussaivladads da far recurs per il cas che las perscripziuns dal Patg vegnan surpassadas. Da questas formulaziuns resorta ch’ils concepiders dal Patg na vulevan betg laschar ruassar ils dretgs cuntegnids en quel sin in nivel da decleraziuns d’intenziun.
Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas
Per il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics exista ultra da quai la pussaivladad d’inoltrar in recurs individual tar il comité dals dretgs umans da las Naziuns unidas a Genevra. La medema pussaivladad emprov’ins d’etablir per il Patg social.
Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans
Quai mainia al fatg ch’ina vasta paletta d’imperis, valurs e concepts differents e da princip eguals en tut ils pajais dal mund vegnia omogenisada, e quai en furma d’ina clera ierarchisaziun: «In a sense the United States chief executive sits atop a global empire. It is an empire governed by the cultures, traditions, and norms of the European West.»
Roger Federer
Biografia sportiva
Roger Federer ha cumenzà a giugar tennis en il TC Old Boys Basel ed era cun 14 onns il meglier junior svizzer da sia vegliadetgna. Silsuenter è el entrà en il center da tennis svizzer ad Ecublens/VD. Cun 16 onns è Federer sa decidì da metter tut sin la carta tennis ed ha bandunà la scola, quai malgrà ch’el n’aveva betg giugà blers gieus ils onns 1996 e 1997. L’onn 1998 èsi dentant reussì a Federer da sa metter atras e da giugar emprims turniers da profis. El ha finì l’onn sco meglier giugader da juniors tar ils profis. L’onn 1999, cun 18 onns, è Federer avanzà tranter ils top 100 dal mund, quai cun diversas bunas prestaziuns sco avanzaments en quartfinals e mezfinals da la tura ATP. L’onn 2000 ha Federer gudagnà ses emprim gieu tar in turnier da Grand Slam. El è arrivà l’emprima giada en in final da la tura ATP. Als Gieus olimpics da Sydney è Federer arrivà sin il 4. plaz. El ha finì l’onn sin il plaz 29 da l’ATP.
Lingua ladina
Derasaziun
thumb|200px|Tavla trilingua en Val Gherdëina Il territori linguistic dal ladin è repartì sur trais regiuns administrativas. Quai rinforza l’isolaziun da las valladas ina da l’autra ed augmenta il squitsch d’assimilaziun linguistica. Surtut durant il temp dal faschissem (dapi il 1927) han ins empruvà da sfurzar tras la midada al talian.
Africa
right|thumb|300px|Il territori dil continent Africa right|thumb|200px|Il [[flum Nil è il pli lung flum da l'Africa.]] right|thumb|200px|Il [[Muntogna|munt Kilimandscharo è la pli auta muntogna da l'Africa.]] L' Africa (grec Αφρική) è il continent il pli en il sid da la massa da terra da l'Afro-Eurasia. L'Africa è il segund pli grond dals set continents.
Ernesto ed autras manzegnas
Ernesto ed autras manzegnas ei in'ovra dad Arno Camenisch.
Persunas principalas
Ei suonda ina survesta dallas persunas digl entir cudisch.
Huldrych Zwingli
Teologia
Per Zwingli es Dieu in prüma lingia spiert. In seguit nun esi sto pussibel da chatter ün cumpromiss cun Martin Luther in reguard a la Sencha tschaina causa cha'l refurmatur tudas-ch pigliaiva scu punct da partenza la preschentscha corporela da Gesu da Nazaret in, cun e suot ils elemaints da vin e paun. Las fadias da Philipp, il cunt da Hessen, da fer elavurer üna posiziun intermedianta in occasiun d'ün discuors religius 1529 a Marburg faivan naufragi.
Muntelier
Muntelier è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Mattli Conrad
Ser Mattli Conrad e sias ideas d'in beinstar general
En siu cudisch "Novas canzuns spiritualas" indicava el en la prefaziun al "amigeivel lectur" sias quatter Obligaziuns:
Mattli Conrad steva damaneivel a la partida dils "patriots" che s'orientavan vers la Frontscha cun sias ideas da l'illuminissem. Che Mattli Conrad beneventescha questas ideas ed er las ideas da J.J. Rousseau, mussa sia introducziun adina puspè. Per exempel en l'obligaziun per la quità d'in bainstar general.
Cully
Cully è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Grimentz
Grimentz (en tudestg ina giada Grimensi) è ina fracziun da la vischnanca da Anniviers en la part francofona dal chantun Vallais. Ella è situada en la Val d'Anniviers.
Saint-Martin (FR)
Saint-Martin è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Veveyse.
Andri Peer
Vita ed ovra
Andri Peer è naschì en Engiadina Bassa. El ha frequentà il seminari da scolasts a Cuira ed ha studegià a Turitg e Paris. Promovì ha el cun la dissertaziun Die Terminologie des Bauernhauses in Romanisch Bünden. A partir dal 1952 ha el lavurà a la Scola chantunala a Winterthur sco scolast per franzos e talian. Ultra da quai è el stà docent per la lingua rumantscha a l'Universitad da Turitg. El è stà commember da la suprastanza da l'Uniun da scripturas e scripturs svizra e president dal club P.E.N. da la Svizra taliana e rumantscha.
Peer ha scrit ina gronda part da sias ovras litteraras – tranter quellas era cudeschs per uffants – per rumantsch, però er divers raquints en tudestg. Las poesias ha el translatà cun agid da divers poets, tranter auter cun Herbert Meier, Giorgio Orelli e André Imer en tudestg, franzos, talian, ingles ed en autras linguas. Cun sia activitad publicistica è Andri Peer sa fatg in num sco intermediatur cultural, el è stà collavuratur da radio e televisiun ed ha rapreschentà la litteratura rumantscha sin numerus viadis en Svizra ed a l'exteriur.
Pugaus
Pugaus, en documents pli vegls per regla numnà Arpagaus, è in anteriur vitg sin l'intschess dal vitg da Dardin. El appartegna a la vischnanca grischuna da Breil.
Inden
Inden è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Leuk.
Ski
Ski è in urdain da sport che vegn duvrà per ir cun skis.
Göri Klainguti
El sa descriva sco pictur, pur, magister e scriptur.
Albinen
Albinen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Leuk.
Uniun da giuventetgna Rueun
Origin dalla Cumpignia da mats Rueun
Da gliez temps, entuorn 1700, veva la cumpignia da mats da far ils pensums che la polizia communala fa oz. Quei era per exempel:
Jaun
Jaun è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère. A la vischnanca appartegnan era las fracziuns Im Fang, Zur Eich, Kappelboden, Oberbach e Weibelsried.
Babnoss
Il text
{| border="0"
Niedergesteln
Niedergesteln è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Raron Occidental.
Aarburg
Aarburg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Cara Laura
Cara Laura ei il titel d'in roman da Silvio Camenisch.
Persunas principalas
Laura, Herbert e Marian ein las persunas principalas.
Tgei dat en egl?
Silvio Camenisch ha il dun da descriver las situaziuns a moda fetg exact, el descriva buc mo quei che capeta ni quei ch’ins vesa, mobein era pigns detagls ch’ins realisescha buc ella veta da mintgadi (p. 7 „Ses egls fetgan la fessa melna dalla glisch dalla cazzola denter sava esch). Quellas descripziuns ein fetg precisas e fan ch’igl lectur sa s’imaginar fetg bein la situaziun.
La carezia denter Laura ed Herbert sesminuescha di per di entochen ch’ella miera. Ils dus protagonists sesentan malcapi e buc carezai. Els s’encorschan denton memia tard tgei sbagls ch’els fan. Els communicheschan darar in cun l’auter davart lur sentiments. Els vivan in sper l’auter ora. Ed aunc sch’els sesprovan da secapir anflan els buc ils dretgs plaids (P 46: brev da Herbert). Quei meina a bia malcapientschas ed il conflict daventa aunc pli gronds. L’amur sesminuescha e sesminuescha.
Lai da Genevra
Derivanza dal num
thumb|right|160px|Reconstrucziun d’in bastiment istoric dal Lai da Genevra Gia Caesar ed ils geografs da l’antica han duvrà la denominaziun lacus lemanus. Il term lemanus deriva dal celt lem ed an (translatà: ‹aua gronda›, pia ‹lai›). Tar il num lacus lemanus sa tracti pia d’in pleonassem, pertge che lacus signifitga per latin medemamain lai. A partir dal segund tschientaner s.C. è il num  lac de Lausanne vegnì duvrà pli stediamain. Questa denominaziun cumpara tranter auter en l’Itinerarium Antonini (lacus lausonnius) sco er sin la Tabula Peutingeriana (lacus Losanete). En il decurs dal 17avel tschientaner è quest num puspè svanì.
Il term Léman è puspè vegnì en diever tar ils umanists e cartografs dal 16avel tschientaner. Tranter auter al dovran Sebastian Münster (l’onn 1552) e Gerhard Mercator (vers il 1575) sco er il magistrat e las autoritads da Berna dal temp da la revoluziun. Da quai èn er sa sviluppadas pli tard las regiuns dal Chantun Léman e l’anteriur Département Léman franzos.
Muntada sco via da traffic
Sin il Lai da Genevra èn diversas societads da navigaziun sa concurrenzadas a l’entschatta, ma gia l’onn 1840 han ins pudì serras emprimas cunvegnas per la finala sa liar l’onn 1873 a la Compagnie générale de navigation sur le lac Léman (CGN). Durant la belle époque ha la navigaziun da passagiers pudì giudair ses temp da fluriziun. Avant l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala il 1914 possedeva la societad betg main che 19 bastiments. Las guerras e diversas crisas han chaschunà grondas difficultads, e quai cumbain ch’è vegnida introducida il 1934 la transmissiun diesel-electrica ch’ha gidà a reducir massivamain ils custs da manaschi.
Rivaz
Geografia
Rivaz sa chatta a 445 m.s.m., 12 km al sid-est da la chapitala chantunala Lausanne e 6 km al nord-vest da Vevey. La vischnanca sa chatta a la riva dal Lai da Genevra. Cun 0,32 km2, Rivaz è la pli pitschna vischnanca dal chantun Vad. Da Rivaz appartegna la fracziun Sallaz (410 m s. M.) ed ina part da l'aclaun da Le Monteiller (455 m.s M.). Las vischnancas cunfinantas da Rivaz èn Chexbres, Meillerie (FR-74), Puidoux, Saint-Gingolph (FR-74) e Saint-Saphorin.
Chevenez
Chevenez e ina fracziun da la vischnanca Haute-Ajoie dal chantun Giura en il district Porrentruy.