cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temp dal naziunalsocialissem
Politica da dretg
En consequenza dal princip da «l’unitad da partida e stadi» èn ordinaziuns da la NSDAP savens sa cruschadas cun il dretg administrativ; quai ha manà a la marginalisaziun da quest ultim. Da nov dueva l’administraziun en emprima lingia servir ad accumplir las finamiras collectivas statalas. Uschia han ins sminuì ils dretgs da defensiun dal singul burgais cunter ils acts statals ed er la giurisdicziun administrativa ha pers cumpetenzas.
En furma da l’uschenumnada fermanza preventiva pudevan la SA e la SS far arrestaziuns senza nagina procedura. Cun smanatschar cun quest instrument vegnivan perditgas ed accusads mess intenziunadamain sut pressiun u eliminads avant process penals. In confess da culpa a l’entschatta dal process (analog al guilty plea en il territori anglofon) han ins introducì ed applitgà per scursanir las proceduras. Il champ d’applicaziun da las leschas penalas è vegnì schlargià marcantamain. Sco dretg da disa extendì valeva er il «saun sentiment dal pievel».
En il center da l’execuziun dal chasti steva l’«expiaziun» da la culpa sco er l’effect da l’intimidaziun en il senn d’ina prevenziun generala. La prevenziun speziala giugava percunter be ina rolla subordinada. A partir dal 1944 han ins endrizzà en l’entir territori statal curts marzialas per sentenziar «destructurs da la forza militara» e deserturs. Quellas sa cumponivan per ordinari da derschaders laics (p.ex. dal president communal dal lieu).
Politica sociala
Las mesiras sociopoliticas dals naziunalsocialists servivan a «registrar» ils umans ed ad influenzar els en organisaziuns sco il Pievel giuven tudestg, la Giuventetgna da Hitler, l’Armada imperiala u il Servetsch da lavur imperial. Gia per ils uffants pitschens existivan scolinas naziunalsocialisticas cun educaturas scoladas, e per uffants illegitims u da memia devi l’instituziun Lebensborn che procurava per els in’educaziun en chasas d’uffants statalas.
Sa chapescha che tut questas prestaziuns socialas valevan be per «cumpatriots sauns, pronts da lavurar ed abels da sa reproducir». Members da «razzas estras nuschaivlas» sco Gidieus, Sinti, Roma, Slavs e nairs, persunas cun impediments corporals u spiertals sco er las numerusas gruppas a l’ur subproletar entaifer la populaziun maioritara tudestga («asocials») èn stads exclus da tut quai.
Politica da dunnas e da famiglia
Malgrà ch’il temp da guerra dueva la finala pretender adattaziuns da quest princip, ha il naziunalsocialissem empruvà oriundamain da retrair las dunnas dal mund da lavur per stgaffir plazzas per umens («Il mund da la dunna è il dachasa.»). Il maletg da la dunna correspundent è gia vegnì intermedià baud en il BDM. Las dunnas stuevan absolver in onn da servetsch obligatoric senza furmaziun per sa preparar sin la lètg. Dunnas che maridavan vegnivan sustegnidas finanzialmain.
Protecziun da la natira
Il 1933 han ils naziunalsocialists cumenzà ad unifurmar las associaziuns per la protecziun da la natira ed ad excluder da las uniuns commembers da cretta gidieua. Novas reglamentaziuns legalas sin il champ da la protecziun da la natira e da l’ambient han ins mess en vigur tranter il 1933 ed il 1935. En il center è stada la lescha per la protecziun da la natira imperiala; quella ha reglà per l’emprima giada la dumonda da cumpensaziuns suenter intervenziuns privatas ed ha introducì il term da la protecziun da la cuntrada sco nova categoria per ina protecziun main ferma. En la pratica n’è il reschim naziunalsocialistic betg sa tegnì al princip d’ina protecziun da la natira cumplessiva sco ch’ins l’aveva statuì a l’entschatta.
Politica da sport
thumb|220px|Statuas a Berlin che represchentan la statura ideala (gieus olimpics dal 1936) Dal temp da la Republica da Weimar devi bain organisaziuns da sport separadas per communists, socialdemocrats, catolics e protestants, ma betg per ils naziunalsocialists. Suenter avair surpiglià la pussanza han quests ultims l’emprim excludì la primavaira 1933 Gidieus e democrats da las uniuns e federaziuns e serrà organisaziuns da sport da lavurants; ultra da quai han ins fundà in’organisaziun da sport unitara e realisà l’unifurmaziun en l’entir sectur da sport. Il 1934 è il sport da manaschi vegnì integrà en l’organisaziun Kraft durch Freude; il 1935 èn er vegnidas serradas las organisaziuns da sport ecclesiasticas. Silsuenter han ins mess il focus sin ils gieus olimpics dal 1936 ed il 1938 ha la NSDAP surpiglià tut las organisaziuns da sport. Suenter ils gieus olimpics è il sport da giuvenils vegnì en ils mauns da la Giuventetgna da Hitler.
Conquistas (1939–1942)
Ils 22 da zercladur 1941 è l’armada tudestga marschada en las parts da la Pologna che stevan sut occupaziun sovietica. Immediat suenter han ins attatgà l’Uniun sovietica sezza, e quai malgrà che quai ha muntà ina ruptura dal Patg da nunagressiun tudestg-sovietic. En la guerra cunter l’Uniun sovietica, ch’era planisada sco guerra d’extirpaziun, èn las forzas armadas tudestgas arrivadas fin avant Moscau, Leningrad e Stalingrad. La Battaglia da Stalingrad marchescha la vieuta en la guerra cunter l’Uniun sovietica.
La populaziun gidieua en ils territoris occupads è vegnida registrada e deportada en champs da concentraziun, nutrida insuffizientamain, obligada a lavur sfurzada ed assassinada en chars da gas e chombras da gas ch’ins aveva erigì aposta en ils champs da concentraziun. Surtut en ils territoris da l’ost occupads han la polizia da segirezza ed unitads da la SS fisilà blers millis Gidieus e silsuenter sutterrà las baras en fossas communablas. Il dumber total da Gidieus ch’èn vegnids per la vita durant il holocaust tras execuziuns, gasaturas, fomazs, tortura, lavur sfurzada e malsognas munta a radund sis milliuns. Lur facultad han ins exproprià e declerà sco possess imperial. En questa moda disponivan las truppas d’occupaziun da meds finanzials en la valuta dal pajais.
Genocid ed auters crims cunter l’umanitad
Sper ils Gidieus ha la politica da razza naziunalsocialistica er resguardà «zagrenders», slavs ed omosexuals sco «betg degns da viver» resp. «da main valur areguard la razza». Questas gruppas – la pli gronda han furmà radund 2,5 fin 4 milliuns praschuniers da guerra sovietics – èn medemamain vegnidas mazzadas en massa, per part er en champs d’exterminaziun. Quests umans, uschia l’istoriograf Timothy Snyder, «han ins assassinà intenziunadamain u ch’ins ha planisà sapientivamain d’als laschar murir da la mort. N’avessi betg dà il holocaust, sche regurdass ins da quai sco il pli grond crim da guerra dal temp modern». Il motiv principal per quests crims ha furmà l’ideologia da razzas e spazi da viver che Hitler ha exponì il 1924 en ‹Mein Kampf› e la quala è vegnida realisada a partir dal 1939 en furma d’ina guerra mundiala.
Finanzas publicas
Quota statala
thumb|180px|Expensas publicas en l’Europa en relaziun tar il product naziunal brut (situaziun dal 2009) La cumpart da las finanzas publicas a l’entira forza economica d’in pajais s’exprima en la quota statala. Quella è definida sco las expensas cumplessivas da tut ils plauns statals en relaziun tar il product naziunal brut. En l’Europa ha la Svizra la pli bassa quota statala (34,6 %), il Danemarc la pli auta (58,3 %). Medemamain vegnan eruids ils debits publics (debit dal stadi en relaziun tar il product naziunal brut).
La cumpart da la quota statala e la structura d’entradas e d’expensas èn da muntada tant sco indicaturs per il bainstar da las burgaisas e dals burgais dal pajais respectiv sco er areguard la capacitad da concurrer da las interpresas a nivel internaziunal. Ina bassa quota statala dat perditga d’ina pitschna influenza finanziala dal stadi sin l’economia publica e viceversa.
Plinius il Giuven
Advocat e derschader
Las experientschas ch’el ha pudì rimnar sin il sectur da la giurisdicziun tematisescha Plinius repetidamain en las brevs publitgadas. Tar ils agens pledoyers sa stentava el surtut da persvader cun tractar la materia minuziusamain ed en detagl. «Per pudair plaschair e persvader dovra l’oratur temp e peda; ma laschar enavos in guegl en il cor da l’auditori po be quel che na sgrifla betg be, mabain fora profund.»
La moda da processar da quel temp crititgescha Plinius cun pleds clers. Blers da ses collegas pli giuvens numna el «giuvenots obscurs» (adulescentuli obscuri) che na vegnian betg introducids cun tut respect en la sfera da dretgira sco pli baud ils giuvens ils pli adattads, mabain che penetreschian en quella senza nagin respect. In’atmosfera correspundenta regia er en la sala da dretgira, nua che vegnian cumprads claqueurs che giajan vinavant da debatta tar debatta.
Senatur en temps segnads d’ina vieuta politica
«Il giuf dals onns passads ha, sco sur autras bellas tradiziuns, er rasà ora sur ils dretgs dal Senat il vel da l’emblidanza. Quants paucs han numnadamain la pazienza da vulair emprender insatge ch’els na pon tuttina betg duvrar pli tard! E vitiers vegn anc ch’i n’è betg simpel da mantegnair quai ch’ins ha emprendì sch’i manca l’exercizi. Perquai essan nus stads mal preparads e senza experientscha cura che la libertad è returnada, e fascinads da sia dultschezza essan nus sfurzads da far baininqual chaussa avant che nus savain endretg co l’applitgar.»
Sco consul suffectus ha Plinius pretendì l’onn 100 d’avair interrut sia carriera, cura che Domitian haja confessà sia «gritta envers ils buns» (odium bonorum). En la perscrutaziun vegn quai per part resguardà sco mesa vardad e per part sco spira manzegna rendend attent al fatg che Plinius taschentia en las publicaziuns ch’èn sa mantegnidas ses davos uffizi sut Domitian, numnadamain la praefectura aeraris militaris ch’è documentada en inscripziuns. Sin quai sa basa il suspect che Plinius haja vulì zuppentar sapientivamain d’esser stà en la favur da Domitian fin l’ultim onn da ses principiat. A moda pli moderada giuditgescha Beutel che na vesa en Plinius il Giuven bain nagin um da la resistenza averta, ma tuttina insatgi che steva datiers a l’opposiziun. Resguardond ses cumportament opportunistic or da questa posiziun dal ‹cumbattant da la resistenza› na saja quella betg stada uschè malonesta ch’el avess prendì donn da quai.
Ambiziuns persunalas e moda da viver privata
«Pertge che tras quai hai jau cuntanschì primo che jau restia tar patratgs onuraivels, alura che l’occupaziun cun quels manifesteschia lur entira bellezza e la finala che jau ma preparia cunter la ricla, l’accumpagnadra da mintga regal spontan, ed or da tut quai è naschì in tschert exercizi en il spretschar ils daners. Tut ils umans sa sentan gea da natira ennà obligads da tegnair ensemen lur daners; mai percunter ha l’amur per la generusadad, davart la quala jau hai ponderà ditg ed intensivamain, liberà dals lioms da la ranvaria. E mia generusadad stueva cumparair sco tant pli ludaivla tras quai ch’ella na derivava betg d’ina luna, mabain da reflexiun profunda.»
«Ti vegns a rir e ti dastgas rir: Jau – ti m’enconuschas gea – hai tschiffà trais vers, e quai animals da vaglia. […] Jau seseva sper las raits; en vischinanza na giascheva nagina lantscha da chatscha, mabain griffel e tavla da notizias; jau hai reflectà davart insatge e nudà quai – sche jau returnava gia cun mauns vids, vuleva jau almain purtar enavos paginas plainas. Questa moda da lavurar n’è betg da spretschar. Igl è remartgabel, co ch’il spiert vegn animà tras activitad corporala e moviment; be gia ils guauds, la solitariadad e gist quest ruaus che tutga tar la chatscha envidan ordvart a pensar. Pia, sche ti vas a chatscha, sche prenda tenor mes exempel chanaster da paun e buttiglia, ma prenda er ina tavla da notizias! Ti vegns a far l’experientscha che betg be Diana gira enturn en la muntogna, mabain er Minerva.»
Administratur da Trajan a Bithynia
«Tge ch’ins duaja far en connex cun il teater ch’ins ha cumenzà a Nicaea vegns ti a savair giuditgar e decider il meglier al lieu. A mai tanschi da vegnir a savair tge decisiun che ti has prendì. (...) Tge ch’ins duaja cussegliar als abitants da Claudiopolis areguard lur bogn ch’els han, sco che ti scrivas, cumenzà en in lieu uschè nunadattà, vegns ti sez a stuair decider. I na ta vegnan gea betg a mancar ils architects; mintga provinza dispona numnadamain da glieud qualifitgada e cun experientscha. Na crai betg ch’i giaja pli spert da trametter tals da Roma; er tar nus vegnan els gea per ordinari or da la Grezia.»
Chantun Grischun
Il Grischun (sutsilvan: Grischùn; tudestg: Graubünden; talian: Grigioni; franzos: Grisons; latin: Grisonia) è in chantun da la Confederaziun svizra. El è situà il pli a l’ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns. Topograficamain è il Grischun ordvart sparpaglià; el dumbra radund 150 vals, 615 lais e 937 pizs. Plinavant è il Grischun l’unic chantun da la Svizra ch’è uffizialmain triling (cun las trais linguas tudestg, rumantsch e talian).
Executiva
La Regenza (pli baud: Cussegl pitschen) dumbra tschintg commembras e commembers e vegn elegida dal pievel tenor procedura da maiorz. Ina perioda d’uffizi dura quatter onns; il presidi mida mintg’onn en roda. Ils cussegliers guvernativs actuals (perioda d’uffizi 2019–2022) e lur departaments èn:
Economia e turissem
thumb|200px|Tavau, lieu da vacanzas e da congress L’agricultura da muntogna ch’è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la Confederaziun ed il Chantun. La branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem.
Traffic
Il traffic ha segnà dapi l’antica la colonisaziun dal territori dal Chantun odiern. Il traffic da commerzi furmava in impurtant factur economic; gia dal temp dals Romans passavan chars sur il Pass dal Güglia. Il 1387 ha l’uvestg da Cuira incumbensà l’aristocrat bregagliot Jakob von Castelmur da schlargiar il Pass dal Set ad ina via charrabla.
Mitus
En in senn pli vast designescha il term ‹mitus› er persunas, chaussas u eveniments da gronda muntada simbolica. En la lingua da mintgadi vegn l’adjectiv ‹mitic› savens duvrà en il senn da ‹fabulus, legendar›. Sco ulteriura muntada pussaivla da ‹mitus› è la finala da numnar in’imaginaziun faussa u ina manzegna (p.ex. «il mitus da la creschientscha economica infinita»).
Caracteristicas e cunfinaziun da la noziun
Areguard il cuntegn vegnan mitus magari sutdividids en mitus cosmogenics u cosmologics, che tematiseschan l’origin u la furma dal mund, sco er en mitus antropogens che tractan la creaziun u l’origin da l’uman. Medemamain vegn savens empruvà da far la differenza tranter mitus d’origin e da motivaziun per explitgar tscherts rituals, usits u instituziuns, e mitus da fundaziun che dattan scleriment davart l’origin da tscherts lieus e citads; vitiers vegnan mitus istorics davart il temp tempriv d’ina stirpa u d’in pievel e mitus eschatologics che sa refereschan a la fin dal mund. Tar sistems mitologics cumplexs èsi però grev da vulair far ina tala differenziaziun.
Antica
240px|thumb|Cumenzament da l’‹Ilias› da Homer L’idea d’autoritad, vardad superiura e relevanza generala (inclus il privel da tschorventar) n’è betg stada colliada da l’entschatta ennà cun la noziun mitus. Per Xenophanes e Hekataios da Milet eran mitus invenziuns immoralas u ridiculas ed Epicur ha refusà a moda radicala tut ils mitus che tractan il mund dals dieus. Dapi il 5avel tschientaner a.C. hai dà emprovas da giustifitgar surtut ils mitus da Homer. Theagenes da Rhegion, che vala sco fundatur da l’interpretaziun allegorica da Homer, sco er la stoa consideravan ils mitus da dieus sco allegorias da la natira. Zeus per exempel interpretavan els sco allegoria dal tschiel.
Vasco da Gama
Il viadi da scuverta
thumb|left|Ils viadis da Covilhã (verd ed oransch) e Paiva (verd e blau) e la ruta da Vasco da Gama en l’India (nair) Vasco da Gama ha prest furnì la cumprova da ses talent extraordinari e da sia temerariadad passiunada da cuntanscher la finamira senza gronds deturs. El n’è betg sa stortiglià sco ses antecessur lung la costa africana. Dal Cap Verd ha el prendì curs en in artg temerari vers sidvest e sid e percurrì l’Atlantic dals 3 d’avust fin il prim da november sin ina nova ruta directa. Il december è el navigà enturn il Cap da la Buna Speranza ed è arrivà en zonas nunperscrutadas. L’avrigl han els cuntanschì Mombasa. Cun pleds commovents vegn la situaziun descritta en il roteiro: «Ils umens eran grev malsauns ed ils chapitanis maurs als avevan engianà e pruvà d’als carmalar en in latsch.» Ins sto supponer ch’i deva gia grondas ostilitads tranter cristians e muslims indigens ch’èn anc vegnidas intensivadas cun l’arrivada dals Portugais cristians. Ils Arabs avevan perquai tut interess da retegnair ils invasurs. La flotta ha cuntinuà ses viadi enfin a Malindi. Là è Vasco da Gama navigà cun il chapitani arab Ahmed Ibn Majid, in um fitg capavel e loial, en lingia directa sin la mar averta vers Calicut. Ils 20 da matg 1498 han els cuntanschì lur destinaziun. Per l’emprima giada eran bastiments europeics navigads sin la via directa enturn l’Africa en l’India.
Pervi dals vents disfavuraivels è il viadi da return daventà ordvart stentus. Ins na po strusch s’imaginar las painas dals marinaris. Els eran exposts al scorbut senza pudair sa gidar perquai ch’ins saveva anc fitg pauc da questa malsogna sgarschaivla. «Las schunschivas creschivan ad els sur ils dents uschia ch’els na pudevan mangiar nagut pli, lur chommas eran unfladas e lur corp cuvert d’abscess ch’avevan mudregià in um enfin ch’el è mort», uschia statti scrit en il roteiro. Sulettamain sin lur return da l’India en l’Africa èn morts trenta umens en quella maniera. Forsa eran questas painas ina da las raschuns, daco ch’ils Portugais tractavan ils indigens cun tanta brutalitad. Els pativan sezs, daco duevan els schanegiar ils Arabs. Il settember 1499 ha Vasco da Gama cuntanschì il port da Lissabon. Ina gronda part da ses umens, tranter els era ses frar, era dentant morta.
Mitus
Romantica e 19avel tschientaner
Per Karl Marx furma il mitus l’emprova da dar furma en l’imaginaziun a las forzas elementaras cun elavurar la natira a moda artistica. Quel furmia in’impurtanta funtauna istorica areguard la fantasia dal pievel; ma cun la dominaziun da la natira progredenta daventia il mitus adina dapli danvanz. 160px|thumb|Friedrich Max Müller Influenzas darvinisticas sa mussan tar Friedrich Max Müller, il scienzià da religiun e lingua ch’ha operà ad Oxford. Tenor Müller eran mitus oriundamain raquints prescientifics che servivan ad explitgar fenomens da la natira (p.ex. il curs dal sulegl). Lur furma persunifitgada da pli tard hajan quels survegnì en il decurs dals millennis tras defurmaziun linguistica dal cuntegn oriund: Dal pled sanscrit dyaús (tschiel glischant) sajan sa furmads ils nums dals dieus dal tschiel e babs dals dieus Dyaus Pita («bab dal tschiel»), Zeus Patir (Ζεὺς πατὴρ), Jupiter, Tyr (Ziu) etc.
Il mitus en la psicologia
Sigmund Freud ha differenzià il 1899 en si’ovra ‹Traumdeutung› tranter la muntada manifestà (verbala) e la muntada latenta (simbolica) da mitus resp. da siemis. Al nivel manifest fa per exempel Edipus naufragi vulend mitschar dal destin ch’al era vegnì preditg. Al nivel latent però ha el success cun cuntentar ses desideris zuppads. Sin in nivel anc pli profund sa lascha il lectur resp. siemiader tschiffar dal mitus e daventa danovamain l’autur da quel, numnadamain en quel senn ch’el vegn da cuntentar ses giavischs zuppads cun viver quels a moda simbolica. Mitus n’èn pia nagut auter che siemis rendids publics.
Donald Winnicott, in represchentant da la scola britannica da la teoria da las relaziuns d’objects, ha vis en il mitus in champ intermediar, il qual distgargia l’uman da l’incumbensa stentusa da stuair metter d’in cuntin en relaziun in cun l’auter la realitad interna ed externa. Il mitus furmia la cuntinuaziun dal gieu d’uffant en la fasa da transiziun vers il mund dals creschids; tuttina sco l’art e la religiun stgaffeschia quel en il mund exteriur in nov mund da muntada e segirezza.
Mitus e ritual en l’antropologia sociala e culturala anglosaxona
Per Bronisław Malinowski n’è betg stada en il center la funcziun da legitimaziun rituala, mabain sociala dal mitus. El ha considerà mitus sco legitimaziun accumpagnanta u posteriura da rituals; i dettia però er bleras activitads dal mintgadi tar las qualas vegnian medemamain raquintads mitus, ubain mitus d’eroxs che duain animar a suandar l’exempel. Mitus e ritual na sajan pia betg colliads necessariamain in cun l’auter. Mitus e rituals na servian betg en emprima lingia ad explitgar fenomens natirals u fisicals, mabain a dumagnar sfidas socialas. Il mitus duaja giustifitgar reglas, rituals ed usits morals malempernaivels. El n’haja betg la funcziun d’explitgar ils rituals, mabain legitimeschia quels tras quai ch’el situeschia lur origin en temps daditg vargads. Uschia simplifitgeschia il mitus als umans d’als acceptar. Mitus na furmian betg be ina part da l’imaginaziun, reflexiun u explicaziun, mabain tuttavia er dals elements funcziunals (economics, socials u religius), pragmatics e performativs d’ina cultura e tras quai d’ina realitad che determineschia la moda d’agir. Perquai sa laschian mitus be chapir sco part da las acziuns che incumbensas specificas adempleschan en societads specificas e be cun observar ed en il dialog cun ils mythmakers.
Il mitus ord vista da la sociologia, politologia ed istoriografia
Ozendi è d’ina vart la tecnica sezza daventada in mitus; da l’autra vart han las tecnologicas d’infurmaziun midà a moda radicala la moda e maniera co che mitus moderns sa furman e sa sviluppan. Quels naschan oz or d’in process communicativ, en il qual ils producents e recipients interageschan. Uschia sa furma ina dumonda suenter adin novs mitus ed in martgà per mitus d’art producids a moda commerziala, e quai en rom da la globalisaziun surtut per mitus transnaziunals che sa laschan recepir independentamain da la cultura (p.ex. Star Wars).
Mitus e scienza da las religiuns
A moda sumeglianta demitologisescha Hans Jonas la Gnosis e reducescha quella sin il fatg da l’alienaziun dals umans. Per pudair defender en questa moda la mitologia gnostica sto el però «demitisar» quella cun unfrir tut las cumparts che stattan en cuntradicziun cun la scienza moderna. Entant che blers teoretichers dal mitus – surtut Tylor – consideravan l’effect dal mitus precis en quai ch’el vegniva prendì serius, partan ils scienzads da las religiuns moderns dal cuntrari, numnadamain da quai che lur effect (per cristians moderns) sa sviluppia pir cun als leger a moda simbolica resp. allegorica. thumb|160px|Rangi e Papa, ils emprims umans en il mitus da creaziun dals Maori Per Mircea Eliade n’èn ils mitus betg da leger a moda simbolica. Cuntrari a l’antropologia sociala ed etnologia anglosaxona na considerescha ella quels però betg sco explicaziuns dal return perpeten dals fenomens, mabain sco mitus d’origin e da fundaziun ch’expriman in sistem coerent areguard las realitads las pli profundas, pia in sistem metafisic. Il mitus furmia la «recitaziun rituala dal mitus cosmogonic, la reactualisaziun da l’eveniment primordial» tras il qual l’uman vegnia projectà a l’origin dal mund ed unì cun ils dieus. Quest'unificaziun revocheschia la spartiziun ch’haja gì lieu cun bandunar il paradis. Il ‹niz› dal mitus consistia en la confruntaziun cun il divin. Quai na saja la scienza betg abla da prestar e perquai dovria l’uman modern il mitus, er sch’el na veglia betg s’identifitgar cun dieus, mabain cun eroxs profans. A la fin dals quints n’haja pia gnanc gì lieu ina secularisaziun: Schizunt il kino porschia ozendi a l’uman modern la pussaivladad «da bandunar il temp».
Tips e funcziuns da mitus
En pli manca l’imaginaziun d’in act da creaziun divin, da la creaziun dal mund sco victoria d’in demiurg sur forzas demunicas u sur in monster sco persunificaziun dal caos. Pervi da quai sa lascha supponer che la furma da la Genesis sco che nus l’enconuschain oz ha gia percurrì in process da demistificaziun. En pli manca la colliaziun tar ils ciclus da la natira che duain vegnir reprendids en auters cults, quai che lascha cumparair la Genesis per gronda part sco in’ovra relativamain tardiva, motivada e cumponida a moda raziunala.
Litteratura
Politologia
Ulteriur
Genocid
Convenziun da las Naziuns unidas cunter il genocid
L’emprima sentenzia d’in tribunal internaziunal a basa da la convenziun ha gì lieu il settember 1998 en furma da la Sentenzia dad Akayesu tras la curt penala internaziunala per Ruanda.
Genocids en l’istorgia
I n’è betg enconuschent cura ch’ha gì lieu l’emprim genocid. La perscrutaziun suppona che genocids sajan vegnids commess en tut las epocas ed en quasi tut las regiuns populadas da l’uman. Enconuschents en genocids ch’han gì lieu en l’antica. Quels dal temp modern èn surtut vegnids commess en colonias: l’emprim en rom da la colonisaziun tras pussanzas europeicas (p.ex. cunter ils Indians durant las guerras dals Indians); pli tard per part danovamain durant la decolonisaziun. Suenter che las pussanzas colonialas èn sa retratgas, èn fruntadas ina sin l’autra en tschertas regiuns diversas gruppas etnicas che vivevan uss – pervi dals cunfins fixads tras las pussanzas colonialas – en in singul stadi (p.ex. a Biafra – che fa oz part da la Nigeria – ed a Bangladesch).
Jean-Jacques Rousseau
Giuventetgna
In onn pli tard è el returnà tar Madame de Warens. Suandond ses cussegl è el entrà per curt temp en il seminari da spirituals ad Annecy. Silsuenter al ha ella intermedià al directur da la scola da musica dal dom, damai ch’el era dà en egl durant las uras da musica da chasa sco chantadur talentà. Il directur da la scola al ha prendì si tar sai ed al ha instruì en chant choral e flauta. Igl èn suandads intgins mais fritgaivels, durant ils quals Rousseau ha acquistà la savida da basa da sias enconuschientschas da musica.
Brutg
Descripziun
thumb|200px|left|Illustraziun thumb|180px|Habitus e feglia thumb|180px|Moni cun fegls verds thumb|180px|Portaflurs 180px|thumb|Tagl traversal tras ina flur thumb|180px|Portafritgs
Jean-Jacques Rousseau
Giuventetgna
miniatura|220px|Il bain Les Charmettes che furma oz in museum Igl èn suandads otg onns ventiraivels ch’èn stads da grond’impurtanza per sia furmaziun, la quala el ha acquistà quasi cumplettamain a moda autodidactica. El ha legì bler, ha fatg musica, experimentà e cumenzà a scriver. Da quel temp ha Madame de Warens er introducì Rousseau – ch’è s’opponì a l’entschatta – en l’art d’amur; cun Claude Anet ch’era engaschà tar ella sco factotum aveva ella però sper Rousseau anc in ulteriur amant. L’onn 1735 ha Madame de Warens prendì a fittanza il bain Les Charmettes ch’era situà davant las portas da Chambéry. Quest lieu dueva represchentar per Rousseau durant ils proxims trais onns l’«ideal d’ina vita ordinada e ventiraivla».
Brutg
Moda da viver
En la fasa da madiraziun daventa il brutg lainus e na vegn betg pli mors da nursas u d’auters animals che pasculeschan. En cas d’in svilup nundisturbà cuntanscha la planta uss in’autezza da 60 fin 100 cm. La spessezza da las plantas tschessa puspè, uschia che er mistgels e fains pon penetrar.
Derasaziun
Il brutg crescha da la Bassa fin en autezzas da 2700 meters.
Jean-Jacques Rousseau
Montmorency
Silsuenter, enfin ils 8 da zercladur 1762, ha el chattà dimora tar il marschal da Montmorency-Luxembourg, Charles François de Montmorency (1702–1764). A Montmorency, nua ch’el viveva dapi il 1758 en ina chasetta prendida a fit ed era per part er giast dal Duc de Luxembourg d’auta noblezza, ha el scrit entaifer stgars sis onns las ovras che duevan avair il pli grond success ed il pli grond effect sin ses contemporans.
Sco emprim è quai stà il roman en furma da brevs ‹Julie ou la nouvelle Héloïse› (1756–1758, cumparì il 1761) che descriva l’amur nunpussaivla tranter l’intellectual burgais Saint-Preux e l’aristocrata Julie d’Étanges. Per part è quest’ovra vegnida inspirada da la passiun da Rousseau per Madame d’Houdetot, la quinada da Madame d’Épinay.
Brutg
Utilisaziun
Il brutg è adattà per curtins da plantas selvadias e per inverdir rievens sablunus. Ultra da quai furma il brutg ina planta decorativa appreziada che vegn cultivada en radund 10 000 sorts cun fitg differenta coluraziun da las flurs e dals figls e che sa distinguan er areguard lur temp da fluriziun. Fitg popularas èn er spezias che portan fin l’enviern in grond dumber da brumbels da flurs che restan serrads, perquai che quellas fan l’impressiun sco sche la planta fluriss d’enviern.
Jean-Jacques Rousseau
Montmorency
‹Julie ou la nouvelle Héloïse› è stà immediat suenter sia cumpariziun l’entschatta 1761 in grond success ed ha manà ad ina veritabla unda da romans en furma da brevs en tut l’Europa (tranter auter ‹Die Leiden des jungen Werther› da Goethe). Percunter èn tant il ‹Contrat social› sco er ‹Émile› vegnids scumandads immediat suenter esser cumparids l’avrigl resp. matg 1762. La Sorbonne ha condemnà quest ultim cudesch l’entschatta zercladur ed il parlament a Paris al ha scumandà paucs dis pli tard ed ha relaschà in cumond d’arrest drizzà cunter l’autur.
Danovamain vita nomada
Circa dapi il 1762 ha Rousseau patì sut disturbis da la gnerva che derivavan da las numerusas disfamaziuns ed attatgas. Sias temas e sias acziuns da defensiun han per part survegnì tratgs manics.
Ils davos onns
Tranter il 1780 ed il 1788 ha Pierre-Alexandre Du Peyrou (1729–1794) edì l’ovra cumpletta da Jean-Jacques Rousseau, e quai ensemen cun il Marquis René Louis de Girardin, sin il bain dal qual Rousseau aveva vivì durant ses ultims onns, e cun il predicatur Paul Moultou (1731–1797).
Maletg da l’uman
Entaifer il stadi natiral ipotetic saja il sulet regl da l’uman l’amur envers sasez (amour de soi). Quella al cumondia: «Guarda per tes bainstar en tala moda che ti fas il pli pitschen donn als auters.» (Segund discurs). Sper l’amur envers sasez enconuscha l’uman natiral la cumpassiun (pitié), in’empatia envers l’agen gener che Rousseau attribuescha er als animals. Tut las autras abilitads da l’uman – sco la raschun, l’imaginaziun e la conscienza – ruaussan anc. En il stadi natiral fa l’uman endament in animal selvadi che gira be enturn sasez. Sia buntad n’è betg ina virtid en il senn moral, mabain plitost in ‹obedir a la natira›, in viver tenor la natira.
Palazzo Vertemate
Il bajetg vegneva en il 16 tschientaner bajegia da las duas famiglias Guglielmo e Luigi Vertemate Franchi. Igl è il sulet che n‘è betg vegní curclà da la bova en il onn 1618.
Mazzacra da Srebrenica
thumb|180px|Monument da fossa d’in giuven da 13 onns thumb|180px|Sepultura da 465 unfrendas identifitgadas da la mazzacra (2007) thumb|180px|Zercladur 2010: ulteriuras fossas per unfrendas dal genocid
Il fanadur da l’onn 1995 èn vegnids mazzads en il conturn da Srebrenica fin 8000 Bosniacs, oravant tut giuvens ed umens en la vegliadetgna tranter 12 e 77 onns. La mazzacra è succedida sut la direcziun da Ratko Mladić, cumandant da l’armada da la Republica Srpska (Vojska Republike Srpske, VRS). Er la polizia e paramilitars serbs èn stads involvids. Ils crims han durà plirs dis ed han gì lieu en numerus lieus en la vischinanza da Srebrenica. Millis e millis unfrendas èn vegnidas sepulidas en fossas communablas. Cun metter ils morts pliras giadas en autras fossas han ils delinquents empruvà durant las proximas emnas da dissimular l’act.
Conflicts militars enfin l’avrigl 1993
Dals 11 fin ils 13 da mars 1993 ha general Philippe Morillon, cumandant da las truppas da las Naziuns Unidas en la Bosnia (UNPROFOR), visità la citad fullanada. Las cundiziuns da viver a Srebrenica eran ordvart criticas. La furniziun d’aua da baiver ed il provediment cun forza electrica eran per gronda part interruts, las reservas da nutriment e medicaments eran fitg stgarsas ed il spazi d’abitar insuffizient. Avant sia partenza ha Morillon empermess publicamain che Srebrenica vegnia protegì da las Naziuns Unidas; l’ONU na laschia betg persuls ils abitants da la citad.
Invasiun da las unitads bosniac-serbas en la zona da protecziun
L’entschatta fanadur da l’onn 1995 èn l’armada bosniac-serba ed ils paramilitars penetrads cun forza militara en la zona da protecziun. Ils 9 da fanadur eran els be pli in kilometer davent dal cunfin da la citad da Srebrenica. Las truppas bosniacas e las unitads da l’UNPROFOR han strusch fatg resistenza. Quai ha encuraschà Karadžić da laschar occupar la citad.
Fugia dals Bosniacs a Potočari
thumb|200px|Charta da las activitads militaras durant la mazzacra da Srebrenica Suenter che las unitads bosniac-serbas avevan surpiglià la controlla a Srebrenica, èn millis dals abitants bosniacs fugids en il nord da la zona da protecziun. La saira dals 11 da fanadur sa chattavan ca. 20 000 fin 25 000 fugitivs bosniacs a Potočari. Plirs millis eran enserrads en il territori da las chapellinas blauas, il rest è sa repartì sin fabricas vischinantas ed en la champagna. La gronda part dals fugitivs eran dunnas, uffants, impedids u persunas pli veglias.
La crisa umanitara a Potočari
Las cundiziuns a Potočari eran absolutamain caoticas. Ils 12 da fanadur era in di stitg e da chaliras; victualias ed aua eran strusch avant maun. Ils fugitivs han vis ed udì co ch’unitads bosniac-serbas han sajettà sin chasas vischinas. Era sin la massa da fugitivs a Potočari è vegnì sajettà intenziunadamain. En il decurs dal suentermezdi èn singuls schuldads bosniac-serbs s’infiltrads en la fulla da fugitivs per metter sut pressiun quels cun smanatschas massivas e violenza. Perditgas han raquintà da singuls assassinats che sajan gia vegnì commess ils 12 da fanadur. Ils fugitivs han tschiffà tema, starment e panica.
Reacziuns politicas
Immediat suenter la crudada da la zona da protecziun da Srebrenica ha la Tirchia crititgà vehementamain l’ONU. L’invasiun saja ina schlaffada per il Cussegl da segirezza e l’ONU haja pers tut sia credibladad. Las emnas suenter l’invasiun da las truppas bosniac-serbas hai dà en Tirchia numerus rapports da gasetta critics e protestas en la publicitad accumpagnadas da demonstraziuns e da collectas per fugitivs.
Paucs dis suenter che las unitads bosniac-serbas avevan conquistà Srebrenica, ha er il president franzos Jacques Chirac pretendì che la zona da protecziun vegnia reconquistada. A nivel internaziunal è questa pretensiun dentant be vegnida valitada sco gest simbolic da resolutadad posteriura; alliads per quest’idea n’ha Chirac betg chattà.
thumb|150px|Kofi Annan Ils 15 da november 1999 ha il secretari general da l’ONU Kofi Annan preschentà in rapport davart la crudada da la zona da protecziun da Srebrenica. Quest rapport ha tranter auter crititgà cleramain las prestaziuns falladas da las instituziuns da l’ONU. Ensemen cun la valitaziun autocritica da l’agir da l’ONU en connex cun il genocid da Ruanda (avrigl fin fanadur 1994) avess quest rapport duì contribuir ad ina nov’orientaziun da las missiuns da pasch da l’ONU.
Process avant il Tribunal per delinquents da guerra da l’ONU
Suenter esser stà plirs onns en fugia, ha Radovan Karadžić pudì vegnir tschiffà ils 18 da fanadur 2008. Ratko Mladić che vala sco responsabel principal per la mazzacra è vegnì arrestà ils 26 da matg 2011. Domadus èn vegnids transferids a Den Haag. Er il process cunter Azdravko Tolimir, in dals set substituts da Mladić, dura anc e duai esser terminà l’october 2012.
Georg Leonhardi
Veta
Naschì è Georg Leonhardi a Schwanden en il Chantun Glaruna e studegià teologia ha el a l'universitad da Basilea ed è vegnì recepì a Glion en la sinoda evangelic-retica. Cunquai ha el retschiert il permiss dad agir sco plevon en il Grischun. Uschè ha el sco emprim surpiglia la plaiv Saas en il Partenz. Set onns pli tard es el daventà plevon da Castasegna. Qua es el restà fin 1840, igl onn ch'el ha midà ad Azmoos. Davo sis onns es el turnà en il Grischun ed ha surpiglià la plazza a Poschiavo ed enturn 1855 ha el midà per l'ultima giada, e zuar a Brüsch/Brusio. Là è el stà plevon fin 1883. Igl onn suandant è el mort ils 4 da matg.
Wartau
Geografia
Wartau consista ord ils suandants vitgs: Azmoos, Trübbach, Weite, Oberschan, Malans SG, Gretschins e Fontnas. Latiers tuccan ils aclauns Plattis, Murris e Matug. La vischnanca Wartau è situada al pe dal Gonzen ed il Massiv d'Alvier. Wartau posseda ina cuntrada diversa cun ina vasta flora e fauna bain mantenida. Ina part dal cunfin comunal furma il Rain. La chanzlia comunala sa chatta ad Azmoos. La vischnanca posseda ina staziun a Trübbach che vegn dentant betg pli utilisà. Il territori comunal è dentant collià bain cun la rait dals bus Valrain e LIEmobil. Ultra da quai è Trübbach collià cun l'autostada A13 ed in cunfin avert collia il vitg cun Balzers en il Principadi Liechtenstein.
Dea Murk
Local d'exposiziun permanent
Il 2008 ha la famiglia da Dea Murk decidì dad avrir in local d'exposiziun permanent en la chasa d'abitar da l'artist a Cuira.
Lieunga
Incumbensas da la lieunga
thumb|200px|Plaun sagittal da la chavorgia da la bucca da l’uman, da la lieunga (resp. da la musculatura da la lieunga) e da la gula cun indicaziun dals lieus d’articulaziun (activ e passiv) per la fonaziun da la lingua discurrida La lieunga è indispensabla per il discurrer. Blers suns, ma er il tschivlar, na sa laschan betg realisar senza la lieunga. Ils lieus d’articulaziun (activ e passiv) per la fonaziun da la lingua discurrida èn (cf. illustraziun): 1 exolabial (part exteriura dal lef) 2 endolabial (part interiura dal lef) 3 dental (dents) 4 alveolar (part davant da la punt dals dents) 5 postalveolar (part davos da la punt dals dents e levet davosvart) 6 prepalatal (part davant dal palat dir) 7 palatal (palat dir) 8 velar (palat lom) 9 uvular (er postvelar; liva) 10 faringal (gula) 11 glottal (er laringal; cordas vocalas) 12 epiglottal (viertgel da la giargiatta) 13 radical (ragisch da la lieunga) 14 posterodorsal (part davos da la lieunga) 15 anterodorsal (part davant da la lieunga) 16 laminal (fegl da la lieunga) 17 apical (piz da la lieunga) 18 sublaminal (er subapical; part sut da la lieunga).
Las qualitads dal gust
Actualmain partan ins da tschintg – evtl. sis – qualitads dal gust fundamentalas:
Londra
Fundada l’onn 50 s.C. dals Romans sco colonia Londinium, è la citad daventada suenter la conquista normana dal 1066 la chapitala dal Reginavel da l’Engalterra e la sedia da la chasa roiala britannica. Gia en il temp medieval è Londra sa sviluppà ad in’impurtanta plazza commerziala en l’Europa. Sut il domini dad Elizabeth I en il 16avel tschientaner è la muntada sco citad da port en la Mar dal Nord anc creschida. Cun il cumenzament da l’industrialisaziun en il 18avel tschientaner è er la populaziun da Londra s’augmentada, uschia che la citad ha surpassà sco ina da las emprimas insumma il cunfin d’in milliun abitants. Fin il 1900 è la populaziun creschida sin 6 milliuns e Londra n’è betg be daventà en il 19avel tschientaner la chapitala da l’imperi mundial britannic, mabain ultra da quai la pli gronda citad dal mund, quai ch’ella è restada fin il 1925.
Lieunga
Recepturs dal gust
Tras ina retscha d’experiments san ins oz che mintga cella gustativa cuntegna be recepturs per ina suletta qualitad dal gust, uschia che la detecziun (analisa) succeda a nivel da las cellas sensitivas a moda separada. Percunter cumpiglia in nuf gustativ las cellas sensitivas da pliras qualitads. Ed er en ils gnervs afferents (che mainan vers il center) è mintga fibra codada per dapli ch’ina qualitad dal gust.
Elavuraziun neuronala
Tar ils mammals vegnan las infurmaziuns davart il gust transmessas en il tscharvè sur ils trais gnervs nervus facialis, nervus glossopharyngeus e nervus vagus. Là vegn il signal reglà in’emprima giada en la part rostrala (datiers dal chau) dal nucleus tractus solitarii. Da là van las infurmaziuns davart il gust vinavant en il nucleus ventralis posteromedialis pars parvocellularis (VPMpc) dal talamus. Tar ils primats succeda quai tras ina projecziun directa, tar ruiders percunter datti ina staziun intermediara sin via vers il talamus. Il VPMpc dal talamus projectescha da sia vart en il cortex insular, en il qual sa chatta il cortex gustativ primar. Gia qua vegnan integradas ulteriuras impressiuns sensualas, surtut infurmaziuns dal palp e da la temperatura or da la chavorgia da la bucca. Il cortex gustativ secundar che furma la proxima staziun da l’elavuraziun dal gust sa chatta en il cortex prefrontal e sa cuvra per part cun il cortex olfactoric secundar. Sper la ‹ruta principala› descritta datti numerusas sromaziuns sin mintga nivel da l’elavuraziun. Quellas mainan tranter auter tar l’ipotalamus e tar il sistem limbic. Ultra da quai datti numerusas colliaziuns che mainan da stgalims superiurs enavos tar stgalims inferiurs.
Elavuraziun sensorica
La cumplexitad da la percepziun gustativa vegn cuntanschida tras in sistem cumbinatoric da represchentaziuns en il tscharvè che lubescha in’analisa detagliada da las finezzas da l’impressiun sensuala. Quest’abilitad da noss sistem da la gnerva, la codaziun vectoriala, sa lascha chapir – tar sis qualitads dal gust fundamentalas – sco spazi a sis dimensiuns. In gust specific vegn represchentà en quest spazi tras in muster d’activaziun da tut ils sis tips da recepturs. Er sche la lieunga pudess differenziar mintgamai be diesch stgalims d’intensitad per mintga gust da basa, sche resultass da quai tuttina in dumber da musters d’activaziun pussaivels da 106 = 1 000 000. Vul dir: cun be sis differents tips da recepturs sa laschassan differenziar in milliun differentas gradaziuns dal gust. A basa da fundaments relativamain simpels resulta uschia in grond dumber da pussaivladads da percepziun e differenziaziun.
Londra
Moderna
L’onn 2011 è la populaziun creschida sin bundant 8 milliuns, quai che munta in nov maximum. L’onn 2012 han gì lieu a Londra ils gieus olimpics da stad.
Svilup da la situaziun d’abitar
Il cuntrast d’antruras areguard la situaziun d’abitar e da viver tranter la populaziun da naziunalitad britannica cun autas entradas en il Westend e d’immigrants cun bassas entradas en l’East End vegn surpostà actualmain tras tendenzas da svilup cuntrarias.
Regenza municipala
L’onn 1965 han ins stgaffì la regiun administrativa Greater London, in’uniun da la veglia County of London cun Middlesex e parts dals contadis Essex, Hertfordshire, Kent e Surrey. Greater London è sutdividì en 32 London Boroughs e la City of London. Ils Boroughs èn responsabels per l’administraziun autonoma locala e per il manaschi da la gronda part da las instituziuns publicas sin lur territori. La City of London vegn administrada, per motivs istorics, da la City of London Corporation.
L’autoritad da polizia dals 32 London Boroughs furma il Metropolitan Police Service. La City of London dispona d’in’atgna autoritad da polizia, la City of London Police.
Museums
La National Gallery al Trafalgar Square posseda ina ritga collecziun da maletgs che tanscha dals emprims origins en l’Italia fin ad ovras da Cézanne e Seurat. Daspera sa chatta la National Portrait Gallery, en la quala èn exponids bundant 9000 purtrets. L’onn 1897 ha la Tate Gallery, situada a la riva tranter Chelsea e Westminster, avert sias portas. Quella cumpiglia la pli gronda collecziun da maletgs britannics dal 16avel tschientaner fin il temp modern. Visavi la St Paul’s Cathedral han ins avert l’onn 2000 la Tate Modern, ina filiala da la Tate Gallery. Art modern mussa la Saatchi Gallery ch’è situada en vischinanza dal Sloane Square; quella è vegnida averta l’onn 1985 da Charles Saatchi.
Vias e plazzas
La via Piccadilly tutga medemamain tar las pli enconuschentas vias dal center da la citad. Quella s’extenda dal Piccadilly Circus en il nordost fin al Hyde Park Corner en il sidvest. Attracziuns furman qua surtut il negozi spezialisà sin mangiativas Fortnum & Mason da l’onn 1707, il hotel Ritz cun si’architectura neoclassicistica dal 1906 e la Royal Academy of Arts da l’onn 1868 en il Burlington House. Il Piccadilly Circus è surtut famus pervi da sia funtauna d’Eros e la gronda paraid da reclama luminusa vi d’ina chasa da chantun. La plazza è vegnida erigida il 1819 per cumbinar la Regent Street cun la via da negozis Piccadilly. Pervi da sia posiziun centrala amez il West End, sia vischinanza tar impurtantas purschidas da cumpra e da divertiment sco er tar las pli impurtantas vias da traffic che sa cruschan qua, furma quella in lieu d’inscunter fitg frequentà.
Edifizis profans
Fin James I han tut ils retgs e reginas englais vivì intgin temp en il Tower. Igl era usità ch’il monarc durmiva qua la notg avant sia curunaziun e ch’el chavaltgava alura en in til festiv tras la citad fin a Westminster. Oz vegnan conservads en il Tower ils juvels da la curuna, ultra da quai ina ritga collecziun d’armas. Dapi il 1988 tutga il cumplex tar il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
L’equipament interiur oriund era segnà da pictura ch’imitava marmel (‹scagliola›) en colurs traglischantas sco er da lapislazuli da colur blaua e rosa. Sut retg Eduard VII è il palaz vegnì concepì da nov en il stil da la belle époque, sa basond sin in concept da colurs che cumbinescha tuns crema cun aur. Bleras da las stanzas d’accoglientscha pli pitschnas èn tegnidas en il stil architectonic regency chinais. Quellas èn vegnidas equipadas cun mobiglias e decoraziuns ch’ins ha manà natiers suenter la mort da Georg IV or dal Royal Pavilion a Brighton sco er or dal Carlton House.
Dal temp da vita da George I e George II è il cumplex vegnì renovà a moda luxuriusa e munì cun ina collecziun da maletgs e da mobiglias pumpusa. Enconuschentas èn surtut las ritgas decoraziuns da palantschieu sura da William Kent. Suenter che George II è mort nunspetgadamain l’onn 1760, ha l’edifizi pers adina dapli muntada. Fin oz n’ha mai pli vivì in monarc regent lien. En parts dal palaz vivan percunter commembers da la famiglia roiala.
Edifizis sacrals
Remartgablas èn surtut las fanestras orientalas cun pictura sin vaider flama da l’onn 1509, fatga en regurdientscha dal spusalizi dad Arthur Tudor, il frar vegl da Henry VIII, cun Catarina d’Aragon. Autras picturas sin vaider regordan a William Caxton, l’emprim stampadur englais, Sir Walter Raleigh ch’è vegnì sepulì qua il 1618, ed al poet John Milton, in commember da la cuminanza parochiala. Tar las persunas ch’èn sepulidas qua tutga er il gravader d’arom boemais Wenzel Hollar. Numerusas persunalitads èn vegnidas ensinadas en questa baselgia, tranter quellas Samuel Pepys e sia dunna sco er Winston Churchill e Clementine Hozier. Dapi il 1987 tutga la baselgia tar il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
thumb|220px|St Paul’s Cathedral En la City of London, radund 300 meters en il nord da la Temsa, sa chatta la St Paul’s Cathedral, la baselgia principala da la baselgia anglicana a Londra. La baselgia è vegnida concepida da Christopher Wren (1632–1723). Las lavurs d’entagl da las sutgas da chor derivan da Grinling Gibbons, il trapart da fier battì ha fatg Jean Tijou. Pir l’onn 1890 ha William Richmond terminà ils mosaics da vaider vi dal palantschieu sura sur il cor. L’altar grond, construì tenor plans da Wren, furma l’ovra da Dykes Bower e Godfrey Allan ch’al han terminà l’onn 1958.
La Moschea d’Aziziye sa chatta en la part da la citad Stoke Newington. Quella vegn surtut utilisada da la cuminanza tirca.
Occurrenzas regularas
Il prim da schaner maina mintgamai la parada da Bumaun en direcziun dal Berkeley Square. La festa da Bumaun chinaisa ha mintgamai lieu tranter ils 21 da schaner ed ils 21 da favrer a Chinatown en la part da la citad Soho.