cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Egl
Caracteristicas
Tar l’uman deriva la stimulaziun adequata per l’organ sensual ‹egl› da radiaziun electromagnetica cun ina lunghezza da l’unda tranter ca. 400 e 760 nanometers (las valurs effectivas sa differenzieschan da di e da notg). La construcziun anatomica e funcziunala da la poppa da l’egl garanteschan che la caracteristica centrala dal senn directiv uman, numnadamain ina vesida precisa, vegnia cuntanschida ad in aut nivel. Il champ visual binocular (vul dir ‹a dus egls›) cumpiglia radund 170° en l’orizontala e 110° en la verticala; la pli auta qualitad da la vesida vegn cuntanschida sin ina surfatscha che cumpiglia radund 5°.
Fotorecepturs tar monocellulars
thumb|140px|Euglena 8 fotoreceptur 9 flatg da pigment Gia il monocellular euglena posseda in fotoreceptur che lubescha da differenziar tranter cler e stgir. Quel furma ina bulscha a la basa da la flagella. Ils pigments dal flatg da l’egl cuvran il fotoreceptur d’ina vart; quai pussibilitescha ina simpla vesida da direcziun, uschia che la cella po sa muventar vers la glisch.
Egl da lenta
L’egl da lenta il pli simpel n’ha anc betg la construcziun cumplexa ch’ins enconuscha dals vertebrats. El na sa cumpona da betg bler dapli ch’ina lenta, cellas da pigment e la retina. In exempel per in tal egl da lenta ‹primitiv› furma la medusa Carybdea marsupialis ; ed er tar tscherts ocells d’artropods sa tracti da simpels egls da lenta.
Animals da notg sco giats, tschuettas u chavriels, ma er nursas gudognan sensibladad tras ina stresa retroreflectanta (per il pli da colur verda u blaua) situada davos la retina; quai als serva sco animals da notg (sco predaturs u sco preda pussaivla).
Giats possedan supplementarmain in uschenumnà diafragma a sfessa. Quel pussibilitescha ina pli grond’avertura ch’il diafragma a fora. Da di n’èn diafragmas a sfessa però betg buns da supprimer tuttina bain faschs da radis perifers, uschia che la qualitad da la vesida è main buna durant il di.
Amfibis
thumb|140px|Rauna Ils egls dals amfibis èn per ordinari bain sviluppads (abstrahà da singulas spezias che vivan sut la terra u en taunas). Cun excepziun d’ina part dals rustgs possedan ils amfibis viertgels dals egls movibels. Surtut cura che amfibis tschiffan preda u traguttan quella, sa mussa anc la funcziun primara dal musculus retractor bulbi da retrair la poppa da l’egl en la foppa da l’egl.
Reptils
Il gener e la quantitad da las cellas da la retina ch’elavuran las stimulaziuns (batgettas e cucuns) dependa da la furma da la pupilla (radund u en furma da sfessa) sco er da l’activitad durant il di u da notg da las singulas spezias. Luschards possedan per exempel dus fin trais differents tips da cucuns, serps pli sviluppadas han ultra da quai batgettas.
Percepir las colurs
Tar la percepziun da las colurs sa tracti da l’abilitad da pudair distinguer undas electromagneticas da differenta lunghezza areguard lur intensitad. Quest’abilitad è derasada en tut il reginavel dals animals. Il spectrum d’absorpziun da la lunghezza da l’unda che sa lascha percepir e differenziar caracterisescha per mintga spezia la qualitad da quest’abilitad. Per pudair enconuscher la cumposiziun da la glisch sto il sistem da percepziun esser munì cun almain dus differents tips da recepturs da glisch.
Sur (Valragn)
Sur en Valragn (tudestg Sufers) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Valragn dal district Rain Posteriur.
Nina Camenisch
Vita ed ovra
Il 1856 ha Otto Carisch tschernì intginas da sias poesias per publitgar en il tom Gedichte eines Bündner'schen Landmädchens, dentant senza numnar l'autura. Ulteriuras publicaziuns, tranter auter en gasettas, èn suandadas. 1870 ha ella publitgà ensemen cun ses frar tschorv Georg il tom Gedichte eines Blinden.
Tigl da stad
Derasaziun
Il tigl da stad è derasà en l’Europa Centrala ed Europa dal Sid, cumpara però be darar a moda selvadia. Sin spundas ritgas da glera po la planta per ordinari sa far valair cunter autras spezias da plantas, perquai ch’ella dispona d’ina gronda forza da pruir. Perquai cumpara la planta savens en guauds da glera e da chavorgias. Il tigl da stad vala sco planta che crescha en la muntogna en autezzas mesaunas. En posiziun libra sviluppa ella in’immensa curuna, reagescha però sensibel sin schelira tardiva. En las Alps dal Nord munta la planta fin en autezzas da 1000 m, en las Alps dal Sid er pli ad aut.
Descripziun
Ils giuvens chatschs èn da colur verd cotschnenta e munids cun chavels. Ils brumbels en furma dad ov èn cotschen stgirs. Ils fegls èn da furma ovala e fineschan andetgamain en in piz lunghent; a la basa guerscha cumenzan els en furma da cor. L’ur dals fegls è resgià en furma da crennas gizzas. Survart è la feglia verd stgira e munida cun chavels, sutvart è ella pli clera e, surtut sin ils gnervs, bundant pli pailusa. La grondezza dals fegls è fitg variabla e tanscha da ca. 2 fin 18 cm (lunghezza e ladezza). Il fegl è fermà vi d’in moni pailus d’ina lunghezza da ca. 2 fin 5 cm.
Sistematica
La sutspezia Tilia platyphyllos subsp. caucasica vegn attribuida pli correctamain al tigl dal Caucasus (Tilia dasystyla Steven).
Utilisaziun
Sco medischina vegn la flur-tigl applitgada dapi daditg cun success. Té da flur-tigl fa suar – quai ch’è enconuschent dapi il 17avel tschientaner – e tutga tar in dals remedis da chasa ils pli derasads.
Epoca da las revoluziuns
Epoca istorica – concept spiertal
Per la chapientscha da la moderna èsi impurtant da clamar en memoria ch’i na sa tractava tar blers da quests elements – che sa chapeschan pli tard da sasez – tuttavia betg da persvasiuns ch’èn stadas preschentas adina e dapertut. Epocas sa laschan caracterisar il meglier tras quai ch’ils umans dal temp respectiv acceptan senza ponderar pli ditg sco ‹vardads› evidentas e sco persvasiuns da basa. Questas evidenzas sa midan cun l’ir dal temp sco che mussa la teoria dals paradigmas da Thomas S. Kuhn.
thumb|220px|Coalbrookdale en l’Engalterra vala sco in dals lieus d’origin da la Revoluziun industriala (maletg dal 1801) Las expectoraziuns davart il concept da la moderna e sia dataziun ch’èn vegnidas fatgas fin qua èn segnadas d’ina perspectiva eurocentrica; sa restrenschend sin quella ston ins esser conscient che vastas parts dal mund sco il territori arab, l’Africa e l’Asia èn tut tenor stads da quel temp – abstrahà da l’influenza da vart dals commerziants u colonisaturs dal vest – sut l’ensaina da tut auters svilups politics e spiertals. Per reflectar il term da la moderna a moda critica ed al schliar dal context da l’istorgia europeica, vegn per part er fatg valair ch’i saja inditgà da discurrer tar ils svilups actuals d’ina ‹segunda moderna›. Per Ulrich Beck, ch’ha introducì quest term, è quella segnada dal fatg ch’ella sorta dal rom categorial da la societad industriala e dal stadi d’assistenza sociala naziunal ch’era collià cun quel; al lieu da questas veglias categorias èn ils novs svilups segnads d’ina politica da la globalisaziun e da l’avertura vers ina societad mundiala. En il medem senn differenziescha Andreas Heuer tranter ina ‹moderna europeica› – istorica – ed ina ‹moderna mundiala› en plain svilup. Quest’ultima emprova da chapir ils svilups ordaifer l’Europa – en l’Asia, l’America Latina, il mund arab ed en l’Africa – en il context da lur svilups istorics respectivs. Sper svilups identics resp. sumegliants sa sviluppan là er tut atgnas furmas d’expressiun da ‹moderna›, e quai en la politica, la societad e la cultura. Cuntrari a la postmoderna sa tracti tar il term da la moderna mundiala d’ina formulaziun pli averta per svilups en tut il mund che sa laschan colliar cun la noziun generala da la moderna. Faschond quest pass na sa restrenschess il term ‹moderna› betg pli (be) a tschiffar in svilup istoric (europeic) gia terminà.
Oslo
thumb |Oslo thumb|100px|La bandiera da Oslo
Giudaissem (puter)
Pel solit vain il giudaissem considero per üna religiun mundiela schabain cha sieus aderents sun be 13,5 milliuns sül muond inter. 7 milliuns güdevs staun in Israel, la granda part dal rest viva i'ls Stedis Unieus da l'America.
Religiun
L'experienzcha oriunda e furmand tuot il svilup ulteriur dal giudaissem d'eira la deliberaziun dals güdevs our da l'Egipta i'l seguond millenni avaunt Cristus e la via tres il desert suot il mneder Moses. Moses svess s'inclegiaiva be scu ün instrumaint da quel Dieu chi s'ho fat palais suot il nom jahwe (hebraic, per rumauntsch eau sun quel ch'eau sun). Sül munt Sinai artschaiva'l Moses ils desch cumandamaints scu ün fundamaint da la vita futura cumünaivla.
Escatologia
Teologia
I'l 20evel tschientiner s'ho il teolog evangelic Jürgen Moltmann occupo intensivamaing cun l'escatologia. El ho disferenzcho il futur (avegnir scu qualchosa chi saro üna vouta preschaint) e l'avegnir (avegnir uossa i'l sen oriund e profuond scu qualchosa chi'd es in viedi vers l'umaun e'l vain incunter).
Heidi
‹Ils onns d’emprender e da viagiar da Heidi›
thumb|180px|Tar la nona (illustraziun da Jessie Willcox Smith, 1922) L’emprim roman da Heidi è cumparì l’onn 1880 en la chasa editura da Friedrich Andreas Perthes a Gotha. En quel vegn raquintà co che l’orfna Heidi vegn manada sin in’alp survart Maiavilla tar ses tat (che vegn numnà da tuts Alpöhi). Fin qua aveva l’onda Dete guardà da Heidi, suenter che la mamma da quella era morta. Ma uss duai la mattatscha restar si d’alp tar ses tat, essend che Dete cumenza ina plazza sco fantschella a Francfurt. L’Alpöhi, che maina ina vita solitaria, è l’emprim pauc intgantà da quai; ma el s’occupa da l’entschatta ennà plain premura da la mattatscha. Els s’endisan svelt in a l’auter ed il tat realisescha che la mattatscha svegliada e viscla al renda la vita pli agreabla.
Gia en viadi vers l’alp emprenda Heidi d’enconuscher il Geissenpeter, in paster da chauras d’indesch onns, il qual ella accumpogna da qua davent regularmain sin las pastgiras alpinas, nua che pasculeschan las chauras dal vitg. In plaschair tut aparti èsi per Heidi da tadlar a schuschurar ils pigns davos la tegia dal tat.
Ovras inspiradas dals romans da ‹Heidi›
En rumantsch existan versiuns idiomaticas – per part adattadas – en ladin (Otto Töndury, 1931; Wilhelm Vital, 1966) e sursilvan (Margreta Caduff-Collemberg, 1933: ‹Igl affon dils cuolms grischuns›). Plinavant ha la Lia Rumantscha edì adattaziuns per la tribuna en divers idioms (1943/44, tenor Josef Berger). L’ediziun en rumantsch grischun, accessibla online ed er avant maun sco cudesch stampà (cf. qua), è cumparida il 2021 e sa basa sin il text original dal 1880/81 (senza scursanidas).
Film, comic, teater e musical
Da las numerusas versiuns da teater e musical saja menziunada en spezial quella ch’è vegnida dad il 2005/2007 a Walenstadt sin ina tribuna open air. Sut il titel Heidi – Das Musical han Shaun McKenna (text) e Stephen Keeling (musica) cumbinà l’istorgia da la vita da l’autura Johanna Spyri cun il cuntegn dals cudeschs da Heidi. Durant che Spyri cumbatta per la vita da ses figl Bernhard, frunta ella sin si’atgna figura da roman.
Porta Alpina
Custs e finanziaziun
Ils custs per la construcziun da la Porta Alpina vegnan calculads a 50 milliuns francs. I fiss previs da reparter quests custs sin la Confederaziun (25 milliuns), il chantun Grischun (20 milliuns) e las vischnancas da la regiun Surselva (3 milliuns la vischnanca da Tujetsch, in ulteriur milliun la vischnanca da Mustér ed il milliun restant las ulteriuras vischnancas da la Surselva).
L’uniun Visiun Porta Alpina
Ils 8 da favrer 2002 han aderents fundà l’uniun Visiun Porta Alpina. La finamira da l’uniun è da promover la realisaziun da la Porta Alpina. Ils emprims co-presidents da l’uniun èn stads Arthur Loretz e Marc Cathomen.
L’emprima terrada
Ils 21 d’october 2003 ha il Cussegl federal dentant communitgà ch’el na possia betg sustegnair la Porta Alpina, perquai che quella saja memia chara e na vegnia betg a render. Plinavant è vegnì constatà l’entschatta da l’onn 2004 che la NVTA vegnia per 700 milliuns pli chara, quai pervi da la construcziun parallela dals tunnels dal Gottard e dal Lötschberg. Ils gremis che sustegnevan la Porta Alpina n’han dentant betg dà si la speranza. Uschia è la regenza gia sa rendida curt suenter a Berna per far reclama per la Porta Alpina.
Native speaker
Linguisticamein, oriund dalla linguistica engles-americana, ei in native speaker ina persuna che sa in cert lungatg sco lungatg-mumma. Questa persuna sa il lungatg senza restricziun d'udia ni savida grammaticala ni ortografica. In native speaker ei ina persuna, che ha empriu in lugatg matern. Cun ils ulteriurs lungatgs ch'el ha empriu eis el negin native speaker.
Calantgil
Il 1. da schaner 2008 è ella vegnida fusiunada cun la vischnanca da Farera (tud. Ausserferrera) a la nova vischnanca da Farera (tud. Ferrera).
Tumasch d'Aquino
Vita
Tumasch faiva stüdis da teologia e filosofia suot sieu magister academic Albertus Magnus a las universiteds da Paris e da Colonia. Pü tard lavuraiva'l scu scienzio e mneder in clostras da Napoli ed impustüt ad Orvieto, inua cha eir la granda part da sias ouvras gniva scritta.
Schah
Terms fundamentals e finamira dal gieu
Sin in singul champ dastga adina be star ina figura. Quella blochescha il champ per tut las figuras da l’atgna colur, quai vul dir ch’ins na dastga mai trair ina figura sin in champ nua che sa chatta gia ina figura. Sa chatta però sin il quadret d’arriv ina figura adversaria, alura vegn quella prendida davent da la tavla da giugar. Ins di ch’ella vegnia battida. En l’ulteriur decurs dal gieu na vegn quella betg pli duvrada.
Tur
thumb|150px|Tratgas pussaivlas da la tur Ina tur po trair tenor giavisch sin lingias e retschas, pia orizontal e vertical, però senza siglir sur autras figuras. La suletta excepziun furma la roschada, cura che vegnan muventads tur e retg. Tuttina sco dama e currider po pia er la tur operar fin a l’ur da la tavla da schah.
Currider
thumb|150px|Tratgas pussaivlas dal currider Ils curriders tiran en direcziun diagonala uschè lunsch sco ch’il giugader giavischa. Sur autras figuras na dastgan er els betg trair.
Chaval
Il quadret d’arriv ha adina in’autra colur ch’il champ da partenza. Uschia cuntanscha il chaval tut ils quadrets sin la tavla; la via d’ina vart da la tavla a l’autra dovra però relativamain bler temp. En il center dal champ po il chaval trair sin maximalmain otg quadrets; a l’ur da la tavla u en vischinanza da quella po il dumber dals quadrets d’arriv pussaivels sa reducir a sis, quatter, trais u dus.
Fin dal gieu
I gudogna il giugader che metta il retg adversari schah mat (dal persian Schāh Māt = il retg è pers). Quai è il cas en quel mument ch’il retg adversari vegn smanatschà tras in’atgna figura e l’adversari n’è betg bun da parair la smanatscha cun la proxima mesa tratga e n’ha uschia a disposiziun nagina tratga regulara pli.
Revoluziun americana
Influenza da las ideas europeicas da l’illuminissem
Plaunsieu è er sa fatga valair la revoluziun scientifica dal temp modern tempriv. I regiva in clima fritgaivel da barat d’ideas e d’ina vasta activitad publicistica ch’ha avert novs champs da reflexiun. L’ovra tempriva da John Locke dueva furmar la basa per pensaders sco Montesquieu ch’èn vegnids recepids cun grond interess er en l’America. Las ideas deisticas d’intgins dals babs fundaturs e lur opiniuns areguard la furma da guvernar cunvegnenta avevan lur ragischs en l’illuminissem europeic e duevan furmar la basa per la separaziun da baselgia e stadi sco er per autras libertads. Las ideas da dretg natiral en la ‹Decleraziun d’independenza› sa basan per exempel sin John Locke, la separaziun da las pussanzas ed il sistem da la controlla reciproca (Checks and Balances) en la constituziun americana van percunter enavos sin la teoria dal stadi da Montesquieu (‹De l’esprit des lois›). L’illuminissem ha furnì ils fundaments teoretics necessaris per la Revoluziun americana. En furma dal moviment d’independenza american han las ideas da la teoria dal stadi e da la societad però gist er survegnì l’emprima giada ina concepziun politica concreta.
Crisa da finanzas
Da la Guerra da set onns è la Gronda Britannia resortida en la Pasch da Paris (1763) sco victura. La Frantscha ha stuì ceder sias colonias en l’America dal Nord (tranter auter il Canada) ed ha be retschet enavos sco recumpensa las inslas Martinique e Guadeloupe. A la Gronda Britannia eri bain reussì uschia da decider en sia favur il cumbat da pussanza sin il continent nordamerican; ma durant ils onns da guerra eran ils debits dal stadi creschids sin il nivel alarmant da 133 milliuns glivras sterlinas. Be ils tschains consumavan uschia 5 milliuns glivras l’onn.
Inabilitad da la regenza britannica
En vista a la situaziun da crisa economica ch’era resultada da la Guerra dals Franzos e dals Indians (sco che vegnivan numnads ils cumbats ch’han gì lieu en rom da la Guerra da set onns sin territori american) e da la Revolta da Pontiac èn refurmas economicas e politicas sa mussadas inevitablas. Il retg novcurunà, George III, ha perquai gì ensemen cun ses primminister Frederick North l’intenziun d’ordinar da nov sias possessiuns en l’America dal Nord. Per render ses imperi pli stabil e profitabel, è vegnida messa en vigur ina nova politica d’economia e da distribuziun dal pajais.
Dispita pervi dal pajais en il vest
Sin quai han las colonias reagì cun in’unda d’indignaziun: numerusas societads da speculaziun da terren e surtut colonisaturs han protestà vehementamain, «enstagl d’acceptar quest emprim pass vers la politica da reservats da pli tard». Pervi dal dumber creschent da cuntravenziuns, ch’ha bainbaud cuntanschì la quantitad da plirs millis cas, ha la proclamaziun roiala de facto pers ses effect intendì. Gruppas da colonists piuniers e da squatters, per exempel sut Daniel Boone, han surpassà cunter la veglia roiala il cunfin da proclamaziun ed èn sa battids sanguinusamain cun ils Shawnee ed auters pievels indians che vivevan en quests territoris.
‹Townshend Acts›
Cumbain ch’i sa tractava oramai ‹be› d’ina duana sin bains importads, n’ha la gronda part dals whigs betg acceptà la lescha, e quai pervi dal segund intend d’utilisaziun menziunà. Ils represchentants colonials da Massachusetts han perquai appellà cun lur ‹Massachusetts Circular Letter› dals 11 da favrer 1768 da boicottar ils imports britannics. Il secretari colonial britannic Earl of Hillsborough ha bain admonì che las assambleas colonialas che suondian l’exempel da Massachusetts vegnian tuttas schliadas; tuttina han quellas approvà la circulara manifestond lur opiniun en furma scritta.
L’emprim congress continental
En il Congress èn sa cristallisadas duas tenutas principalas: la colonia radicala Massachusetts vuleva manar ina guerra cunter il pajais d’origin per metter tras ils interess americans; las colonias dal sid che dependevan pervi da lur economia da plantaschas dal commerzi britannic vulevan percunter proceder a moda bler pli moderada. D’ina ruptura definitiva cun il pajais d’origin n’ha però anc nagin discurrì da quel temp publicamain.
Auturs contemporans
Ils auturs rapportan sco perditgas dal temp. La collecziun dal material e la redacziun suondan immediat ils eveniments. Quintads vegnan eveniments e process cun fermas repercussiuns e consequenzas, solitamain acts da violenza e da guerra.
Svezia
Geologia
In factur ch’è anc oz impurtant, è l’auzament dal terren. Durant il temp da glatsch avevan las massas da glatsch smatgà giu la crusta da la terra; dapi ch’il glatsch è luà (ca. 10 000 a.C.), è quella s’auzada successivamain per radund 800 meters. Anc oz munta l’auzament annual tut tenor regiun 6 fin 11 mm.
Revoluziun americana
Il svilup da las constituziuns dals stadis
En questa fasa han ils novs stadis stuì decider, tge nova furma guvernamentala ch’els vulevan installar. Sco emprim han els stuì eleger in gremi che dueva elavurar las novas constituziuns e sclerir la dumonda co che quellas duain vegnir ratifitgadas. Quai ha muntà l’entschatta d’in process politic ch’ha manà en tut ils stadis a discussiuns ordvart cuntraversas tranter conservativs e radicals. En ils stadis nua che quest process è vegnì dominà d’ina societad ritga ed activa, sco Maryland, Virginia, Delaware, New York e Massachusetts, è per ordinari resultada ina constituziun che cuntegneva ils suandants elements:
Svezia
Lingua
Bunamain 80 % da la populaziun svedaisa discurra englais sco lingua estra. Per l’ina furma l’englais l’emprima lingua estra en scola; per l’autra vegnan films englais per regla emess a la televisiun senza sincronisaziun (be cun suttitels svedais). Sco segunda lingua estra elegia la gronda part dals scolars il spagnol. Er il tudestg ed il franzos vegnan purschids sco segundas linguas estras; fin il 1945 era il tudestg en Svezia ed en tut la Scandinavia l’emprima lingua estra.
Revoluziun americana
Cuntegn
Alura suonda il preambel che cuntegna la decleraziun da dretgs umans generals sco libertad, egualitad, il dretg da viver e d’aspirar la ventira. Ultra da quai vegn pretendì ch’i sajan d’installar regenzas en il senn da represchentanzas dal pievel, las qualas stoppian però pudair vegnir relaschadas da tut temp en il cas ch’ellas ageschian a moda malgista. Alura vegn il retg da la Gronda Britannia accusà da gist avair agì en questa moda; perquai hajan ils colonists americans il dretg da cupitgar la regenza.
Svezia
Administraziun statala
L’administraziun statala da la Svezia sa divida en 21 provinzas (län). Quellas èn per part sa sviluppadas or da las provinzas istoricas (landskap) ch’èn stadas en vigur fin il 1634. Actualmain ha dentant lieu ina refurma cumplessiva da la divisiun administrativa. La finamira è da reducir il dumber da las provinzas odiernas sin 8 fin 10 provinzas grondas.
Minieras ed industria
La Svezia posseda grondas ritgezzas mineralas che vegnan explotadas gia dapi il temp medieval. Dapi la crisa da l’industria da fier en ils onns 1970 vegn il mineral da fier dentant be pli elavurà en la regiun da Norrland. Er l’explotaziun d’arom, plum e zinc surpassa l’agen diever, uschia che questas materias vegnan medemamain exportadas.
Biodiversitad
Sperdita da la biodiversitad
Cun diminuziun n’è betg manegià en quest connex ch’il dumber da spezias saja sa reducì talmain, pia la diversitad taxonomica, mabain en emprima lingia la diversitad genetica entaifer las populaziuns d’ina spezia u sias sutspezias entras ina reducziun dal dumber d’individis. En quest connex discurr’ins er d’in’erosiun genetica.
Biodiversitad e funcziunalitad dad ecosistems
thumb|180px|Ils trais nivels centrals da la biodiversitad (a l’exempel dal guaud tropic ecuadorian) La muntada da la multifariadad biologica per il funcziunament dad ecosistems vegn discutada dapi decennis a moda cuntraversa. A la fin dals onns 1960 han las discussiuns cuntanschì in emprim consens: diversitad favurisescha stabilitad. Quest consens è però vegnì disturbà pauc pli tard cur che Robert May è vegnì a basa da simulaziuns matematicas a la conclusiun che la constanza da las spezias en ecosistems da model cun bleras spezias saja pli bassa che en sistems cun paucas spezias. La constanza da la structura da las spezias valeva da quel temp sco impurtant indicatur per la stabilitad d’in ecosistem. En ils onns 1980 è alura David Tilman s’occupà a moda intensiva cun la dumonda da la relaziun tranter la diversitad e la stabilitad. La dumonda suenter la muntada da la biodiversitad per la funcziunalitad dad ecosistems furma in dals accents principals entaifer la perscrutaziun dad ecosistems e l’ecologia da la protecziun da la natira. Il consens scientific actual areguard la tematica sa lascha resumar sco suonda :
Sco probabel vala:
Svezia
Turissem
Il turissem contribuescha radund 3 % al product naziunal brut da la Svezia. Be in tschintgavel dals turists derivan d’ordaifer la Svezia. Da quels èn 23 % da la Germania, 19 % dal Danemarc, 10 % da la Norvegia e mintgamai 9 % da la Gronda Britannia e dals Pajais Bass (cifras dal 1998).
Viafier
La Svezia posseda ina rait da viafier extendida. Quella collia en spezial las citads impurtantas en il sid dal pajais ch’è populà il pli ferm. La pli gronda societad da viafier furman las Statens Järnvägar (SJ). Daspera existan pliras societads pli pitschnas da muntada locala. Ils trens ad auta sveltezza X2000 collian Stockholm, Göteborg, Malmö/Kopenhagen e pliras citads pli pitschnas. Cun il Danemarc è la Svezia colliada tras la Colliaziun d’Öresund.
Revoluziun americana
Cunfinaziun e definiziun da la Revoluziun
En l’istoriografia ordaifer il territori da lingua englaisa è sa mantegnida fin oz la dumonda, schebain i saja giustifitgà da discurrer en connex cun il moviment d’independenza, la guerra cunter il pajais d’origin e la fundaziun dals Stadis Unids d’ina ‹revoluziun›. Questa dumonda sto restar averta er suenter avair suttamess ils fatgs ad in’analisa profunda, damai ch’il term ‹revoluziun› vegn definì a moda fitg diversa.
Jugoslavia
thumb|220px|Svilup territorial da la Jugoslavia thumb|240px|La Jugoslavia (1954–1991) La Jugoslavia (serbocroat Југославија/Jugoslavija, sloven Jugoslavija, macedon Југославија; per rumantsch: Slavia dal Sid) è stà in stadi da l’Europa dal Sidost ch’ha existì tranter il 1918 ed il 2003. La furma dal stadi ed il territori da quel èn sa midads repetidamain en il decurs da si’istorgia.
Crusch
Crusch è in vitg svizzer en l'Engiadina Bassa en il. La fracziun fa part da Sent, ina fracziun en la vischnanca politica da Scuol. Il vitg cumpiglia tschintg bajetgs (quatter chasas ed ina stalla).
Sherlock Holmes
Temas e stil
Las tematicas dals raquints èn fitg multifaras. Tratgs a strada vegnan problems tranter umans da tuttas classas socialas, organisaziuns secretas, lias criminalas, criptograms, enguladitschs, persunas sparidas, smanatschas ed extorsiuns, mortoris apparentamain inexplitgabels, secrets statals e periclitaziuns da la segirezza publica.
Biodiversitad
Protecziun da la diversitad biologica
thumb|220px|Yellowstone – l’emprim parc naziunal dal mund Sco cuntramesiras adattadas vala la substituziun da combustibels fossils e da laina tras funtaunas d’energia alternativas, ma cun extender uschè pauc sco pussaivel l’utilisaziun da combustibels sin fritgs dal funs; en pli l’extensiun dals territoris da protecziun che servan a mantegnair ils ecosistems primars, surtut, en il guauds tropics, sco er il mantegniment da la diversitad tar spezias da plantas e d’animals selvadis e dumestitgads.
Sur En
Sur En es il nom da:
Revoluziun americana
‹Revoluziun vers anora›
La finala n’èn las taglias e duanas nà da la Gronda Britannia betg pli vegnidas acceptadas. I deva tant arguments commerzials (liberaziun da las taxaziuns) sco er ideals («naginas taglias senza represchentaziun») che pledavan persuenter da sa schliar dal pajais d’origin e da vulair s’unir ad in’atgna unitad politica. Applitgond questa perspectiva cumparan il moviment d’independenza e la guerra sco ina dumonda naziunala che po valair sco ‹revoluziun vers anora›; la finamira da l’independenza n’era pia betg da revolver dal tuttafatg l’urden existent, mabain da vegnir guidads en avegnir d’in agen urden.
Greenpeace
Concert da benefizi dal 1970
Irving Stowe ha organisà il concert ed è vegnì sustegnì da la chantautura Joan Baez; Baez sez n’ha betg pudì sa participar al concert, ma ha stabilì il contact tranter Stowe e Mitchell e quest’ultima ha envidà ses ami da quel temp James Taylor da sa participar. Il concert è vegnì registrà sin bindel e dueva la finala, suenter ch’ins al ha rescuvert e restaurà, cumparair l’onn 2009 sco CD resp. download sut il titel ‹Amchitka, the 1970 concert that launched Greenpeace›.
Sherlock Holmes
Origin
L’onn 1886 pratitgava Doyle sco medi a Southsea, Hampshire. Da quel temp ha el elavurà emprimas ideas d’ina istorgia davart in detectiv che lavurava a moda raziunala, sa numnava Sherrinford Holmes e viveva cun ses ami Ormond Sacker a la Baker Street 221b a Londra. Doyle vuleva scriver in nov tip d’istorgia criminala, en il qual betg la casualitad, mabain l’observaziun e l’analisa duevan gidar a schliar il cas («where science would take the place of chance»).
Jugoslavia
Republica federativa socialistica da la Jugoslavia (1963–1992)
L’onn 1974 han ins declerà las provinzas Vojvodina e Kosovo en ina nova constituziun sco provinzas autonomas entaifer la Serbia. Facticamain èn las provinzas vegnidas auzadas uschia a moda informala en il status da republicas che suttastevan be formalmain a la Serbia. Ma cuntrari a las republicas n’è betg vegnì concedì a questas duas provinzas autonomas il dretg d’autodeterminaziun (incl. il dretg da secessiun). Uschia sa cumponiva la Republica federativa socialistica da la Jugoslavia da sis sutrepublicas (Bosnia ed Erzegovina, Croazia, Macedonia, Montenegro, Serbia, Slovenia) e da duas provinzas autonomas entaifer la Serbia (Kosovo, Vojvodina).
Greenpeace
Activitads
Sper metodas convenziunalas, sco prender influenza sin politichers u esser preschent tar occurrenzas internaziunalas, furma surtut l’acziun in element central da la lavur da Greenpeace. Per quest intent sa rendan activists en in lieu che simbolisescha tenor lur avis la destrucziun da l’ambient e protestan là per ordinari cun transparents. Cun sa metter en scena directamain al lieu dal fatg, e quai savens a moda spectaculara, emprova l’organisaziun d’attirar l’attenziun da la publicitad; cun agid da quella duai la pressiun publica sin gronds concerns industrials u sin regenzas crescher fin che quels dattan suenter. Questa moda d’operar ha rendì enconuschenta l’organisaziun ils onns 1980.
Fonologia
La fonologia ei ina disciplina dalla linguistica. Ella interquera tgei suns che san differenziar plaids sut tgei cundiziuns.
Greenpeace
Recepziun
In ulteriur aspect problematic da l’emoziunalisaziun da la protecziun da l’ambient tematisescha Paul Watson ch’è stà il 1972 in dals emprims commembers da l’organisaziun e ch’è sa distanzià da quella a partir dal 1977. Tenor ses avis è Greenpeace sa sviluppà a la pli gronda «organisaziun da bainesser» dal mund. Blers umans daventian commembers da Greenpeace per sa sentir bain, vul dir per pudair considerar sasezs sco part da la schliaziun e betg dal problem. Greenpeace saja en quest senn ina fatschenta che vendia als umans buna conscienza.
Felix Calonder
180px|right|thumb|Felix Calonder
Sherlock Holmes
Fundaments
Il caracter da Holmes è segnà da sias abilitads intellectualas e da sia moda da lavurar extremamain objectiva, accurata ed effectiva. Quai ha gì per consequenza ch’el vegn associà d’auters en las istorgias cun ina maschina.
Il canon uffizial en survista
L’ultim roman da Sherlock Holmes ‹The Valley of Fear› è cumparì il 1915.
Mar Mediterrana
Impurtantas gruppas d’inslas
200px|thumb|right|Ibiza, Spagna Las pli impurtantas gruppas d’inslas situadas en la Mar Mediterrana furman dal vest a l’ost:
Las pli grondas peninslas
Da dimensiun considerablamain pli pitschna èn peninslas sco la Calabria e Salento en l’Italia dal Sid, l’Istria en la Croazia (che furma la pli gronda peninsla en la Mar Adriatica), il Peloponnes, Attica e Chalkidiki en la Grezia sco er la peninsla Gallipoli en la part europeica da la Tirchia. La costa dal sid, ch’è bler main structurada, cumpiglia la peninsla Cap Bon en la Tunesia e la Kyrenaika en la Libia.
Fluss e refluss
Damai che la Mar Mediterrana ha be ina stretga colliaziun cun l’Atlantic e cuntanscha be ina lunghezza da 3500 km, n’enconuscha ella strusch fluss e refluss. Las valurs maximalas areguard il fluss e refluss cuntanschan 100 cm (Venezia), 120 (Triest) e 200 cm (Golf da Gabès). Autras regiuns da la Mar Mediterrana han praticamain nagin fluss e refluss (valurs sut 10 cm); be paucas regiuns cuntanschan tras resonanzas valurs da sur 30 cm.
Flora e fauna
220px|thumb|right|Schauma da sardellas davant la costa ligura La fauna da la Mar Mediterrana è fitg ritga e variada. Ella consista surtut da peschs, spungias, cnidaria (t.a. medusas, anemonas e curals), molluscs, dermaspinas ed atropods. Tenor stimaziuns vivan en la Mar Mediterrana radund 700 spezias da peschs. Medemamain han pudì vegnir cumprovadas 35 spezias da squagls ; tranter quels er spezias che pon esser privlusas per l’uman sco il grond squagl alv, il squagl blau e l’Isurus oxyrinchus. La spessezza da la populaziun da questas spezias è però fitg bassa, uschia che attatgas da squagls succedan be extremamain darar. Il pli derasadas èn spezias da squagls nunprivlusas sco per exempel il Scyliorhinus canicula.
Clima
Il clima da la zona mediterrana è segnà da stads fitg chaudas ed il pli savens sitgas sco er d’envierns miaivels cun bleras precipitaziuns. La temperatura da l’aria munta la stad en media da 23 °C en il vest fin a 26 °C en l’ost; las temperaturas maximalas muntan a 30 °C. L’enviern giaschan las valurs correspundentas tar 10 °C en il vest e 16 °C davant la costa levanta. Las precipitaziuns annualas sa sbassan dal vest vers l’ost.
Vinadi
Culegna
La lingua uffiziala è il rumantsch en l'idiom vallader.
Traffic
A Vinadi sa chatta il spartavias da la via da Samignun che maina exclusivamain sin funs svizzer al territori deliberà da la duana a Samignun. Vinadi sa chatta ca. 6 km davent da Martina e medemamain var 6 km davent da Fuond (Pfunds) en l'Austria.
Archeologia
Il 1997 han ins chattà en ina spunda stippa 300–400 m al nord da Vinadi ina spada da fier che datescha dal temp medieval classic fin tardiv. La spada porta l'inscripziun +NRFNIATEDNIATEDIATEDI+. Fin ussa n'è betg cler tge che quest'inscripziun vul dir, ma tenor la cumparaziun cun autras inscripziuns sin spadas dal medem temp la pon ins interpretar sco furmla magica.
Missiun interiura
La missiun interiura es collieda cull'ouvra da vita da Johann Hinrich Wichern.
Bukan
بۆکان, per curd era Bokan, شارۆچکه‌ی بۆکان è ina citad en il nordvest da l'Iran e la chapitala d'in district da medem num.
Maria Bettina Cogliatti
Vita ed ovra
Cogliatti è ina biadia da José Olivares Larrondo(de). Dapi il 1960 viva ella en Svizra. Dal 1978 fin il 1982 ha ella frequentà la Scol'auta da Turitg e la Scol'auta da design da Lucerna. Tranter il 1982 ed il 1986 ha ella studegià a l'Academia d'art a Düsseldorf, nua ch'ella è stada studenta da maister tar Günther Uecker(de).
Buna Nouva
Il 2004 è cumparida sut il titel Il Nouv Testamaint – la Buna Nouva ina traducziun dal Nov Testament da la GNB, ch'è scrit alternant per vallader e puter.
Zaccaria Pallioppi
Linguistica
thumb|thumb|160px|Ortografia et ortoëpia, 1857 Cun l’‹Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d’Engiadin’ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos› ha Pallioppi stgaffì il 1857 l’emprima ortografia putera ch’è vegnida renconuschida generalmain. Il 1868 è cumparida sia ‹Conjugaziun del verb›. Ella ha dà a l’idiom da l’Engiadin’Ota in fundament scientific ed al ha segirà ina tscherta prioritad sco lingua da scrittira visavi ils auters idioms rumantschs.
Carl Lutz
El ha maridà Gertrud Lutz-Fankhauser(1911 - 1995), che è pli tard stada vicepresidenta da l'UNICEF. Il pèr viagia l'onn 1935 a Palestina, nua che Carl lavura sco funcziunari da consulat enfin l'onn 1941. Els daventan perditgas dals tumults dramatics tranter palestinais ed immigrants gidieus da la Germania.
Dobra (Bolesławiec)
Geografia
Dobra giascha 4 km al nordvest dal center da la citad da Bolesławiec. L'austrada A4 passa 2 km en il nordvest. Il Bóbr (tud. Bober), in flum lateral da l'Oder (pol. Odra), curra 3 km distant a l'ost. Breslovia, la chapitala dal voivodat da la Silesia Bassa, sa chatta 108 km al vest dal vitg.
Istorgia
Dal 1975 fin al 1998 appartegneva Dobra sco part da la vischnanca rurala da Bolesławiec al voivodat da Jelenia Góra.
Tieu da muntogna
Pinus mugo subsp. mugo (zundrin, zunder, tieu per terra)
Questa sutspezia crescha per ordinari en furma da chaglia e cuntanscha autezzas da 1 fin 3 m. Ella è segnada da sia creschientscha torta cun bists e roms ruschnants u ad arvieut. Savens creschan blers zundrins a moda uschè entretschada che la surfatscha ch’els cuvran è quasi nunpenetrabla. Il bist dal zundrin è lung, ma crescha per terra e n’è strusch d’enconuscher.
Pinus mugo subsp. rotundata (Link) Janch. & H. Neumayer
Questa sutspezia sa chatta areguard il habitus tranter il zundrin ed il tieu en pe. Tut tenor il lieu da derasaziun sumeglia la planta il zundrin (cun roma per terra u che s’auza levamain e senza bist principal visibel) ubain il tieu en pe (sco planta en pe cun plirs bists che cuntanscha in’autezza da 8–10 meters).
La sutspezia cumpara en las Vogesas, il Guaud Nair, las Prealps, il Guaud Bavarais, la Boemia dal Sid, il Fichtel- ed Erzgebirge sco er en la Lausitz. I sa tracta d’ina planta dal stgalim montan che crescha surtut en autezzas tranter 800 e 1200 meters. En las Alps da l’Allgäu munta ella fin a 1750 m.
Guglias, puschas e sems
Tar il tieu da muntogna cumparan mintgamai tant puschas masculinas sco er femininas vi dal medem individi. Il pollen vegn furmà al fund da giuvens chatschs lungs.
Friedrich Engels
thumb|240px|Friedrich Engels l’onn 1868 frameless|right|Signatura da Friedrich Engels Friedrich Engels (* 28 da november 1820 a Barmen en la provinza prussiana Jülich-Kleve-Berg; † 5 d’avust 1895 a Londra) è stà in filosof, teoreticher da la societad, istoriograf, schurnalist e revoluziunar communistic. Ensemen cun Karl Marx ha el sviluppà la teoria da la societad e da l’economia che vegn numnada oz marxissem.
Il privel che l’Europa sa sviluppia en direcziun d’ina guerra mundiala ha el prevesì gia baud; anc l’onn 1893 ha el empruvà da dar cun ina seria d’artitgels en il ‹Vorwärts› l’impuls per reducir las armadas permanentas.
Emprima collavuraziun cun Karl Marx (1844–1847)
thumb|180px|Friedrich Engels ils onns 1840/50 Suenter ses return a Barmen è Engels fruntà sin relaziuns ch’eran sa midadas. La sullevaziun dals tessunzs en la Silesia il zercladur 1844 aveva er manà en autras parts da la Germania a chaumas da lavurants. Quellas han motivà las forzas burgaisas en la Prussia renana da far opposiziun cunter la regenza prussiana. Per sustegnair l’opposiziun ha Engels tschertgà il contact tar ils socialists ch’eran activs en la Renania ed oravant tut tar lur teoreticher principal Moses Hess. Cun el e cun il pictur e poet Gustav Adolf Koettgen ha el sviluppà a partir da l’atun 1844 ad Elberfeld ina vasta activitad agitatorica. En las ‹Elberfelder Reden› dal favrer 1845 ha Engels propagà ina societad communistica ; sinaquai al ha la regenza provinziala adossà in scumond da sa preschentar a radunanzas publicas. Engels è uss sa concentrà sin rinforzar las colliaziuns tranter las gruppas socialisticas ch’agivan a moda illegala; daspera ha el tgirà sias relaziuns internaziunalas – surtut cun ils socialists e chartists englais. Per la revista socialistica ‹The New Moral World›, vi da la quala el aveva gia collavurà en l’Engalterra, ha el scrit plirs artitgels, en ils quals el ha rapportà co ch’i sa sviluppian en Germania tendenzas socialisticas. Ultra da quai ha el empruvà da gudagnar las differentas gruppas per las ideas ch’el e Marx propagavan e da surmuntar las imaginaziuns idealisticas ed utopic-socialisticas che prevalevan. In impurtant pass ha furmà l’ovra communabla dad Engels e Marx ‹Die heilige Familie› dal favrer 1845. La publicitad scientifica en Germania ha reagì cun attatgas vehementas sin las ideas materialistic-socialisticas cuntegnidas en quella. Per sviluppar vinavant la teoria dal cumbat da las classas, ha Engels lavurà dapi si’arrivada a Barmen intensivamain vi da si’ovra ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ch’è cumparida il mars 1845 en la chasa editura dad Otto Wigand. Quella è vegnida recensada en las pli impurtantas gasettas e revistas tudestgas ed è fruntada sin grond interess tar las forzas democraticas da la burgaisia.
A Londra fin la mort da Marx (1870–1883)
thumb|180px|Qua ha Engels vivì dal 1870 fin il 1894 (122, Regent’s Park Road, Londra N.W.) L’october 1870 è Engels ì a star cun Lizzie Burns a Londra, en vischinanza da l’abitaziun da Marx. En il fratemp era prorutta en l’Europa la Guerra tudestg-franzosa. Per Marx ed Engels èsi stà grev da chapir «ch’il pievel franzos s’unfrescha per engrondir l’imperi, enstagl d’abatter quel». Els eran da l’avis che la guerra furmia da vart da la Frantscha in cumbat dinastic che servia a segirar la pussanza da Bonaparte. Ils lavurants tudestgs stoppian perquai sustegnair la guerra, uscheditg ch’i sa tractia tar quella d’ina guerra defensiva cunter Napoleun III, l’adversari principal da l’uniun naziunala da la Germania. Da la fin fanadur 1870 fin il favrer 1871 ha Engels publitgà a Londra en la gasetta dal di ‹Pall Mall Gazette› a moda anonima 59 artitgels davart il decurs da la guerra; quels han chattà in grond resun pervi da lur cumpetenza militara. Fin la sconfitta da Napoleun III (ils 2 da settember 1870) era Engels anc s’exprimì en ses artitgels en quel senn che la Germania sa defendia cunter il schovinissem franzos; silsuenter è la guerra sa midada per el «pli e pli en ina guerra per ils interess d’in nov schovinissem tudestg».
‹Dialektik der Natur› ed ‹Anti-Dühring›
Suenter esser sa retratg da la firma (1869) ha Engels intendì cun sias publicaziuns «da precisar la terminologia dal socialissem scientific, d’approfundar quel istoricamain e d’al cunfinar metodicamain». Dal 1873 fin il 1882 ha el lavurà vi dal fragment ‹Dialektik der Natur›. La motivaziun per scriver quest’ovra ha furmà la critica creschenta da las scienzas natiralas envers la filosofia da Hegel ed il fatg che teorias da las scienzas natiralas vegnivan applitgadas adina dapli per explitgar fenomens entaifer la societad umana. Engels vul cumprovar ch’i sa laschan chattar en la natira las medemas leschas che mettan ad ir svilups sco en l’istorgia. Sper las tesas da la perpetnadad da la materia e dal moviment formulescha el ils trais axioms da la dialectica. La posiziun cuntraria a la dialectica furma tenor Engels il pensar «metafisic» che s’orientescha a categorias fixas enstagl a process cuntradictorics. A basa da blers exempels concrets vul Engels mussar che la natira n’è betg structurada a moda «metafisica», mabain dialectica. Detagliadamain elavura el prest tut las enconuschientschas e scuvertas da las scienzas natiralas da ses temp.
Suenter la mort da Marx (1883–1895)
En pli ha el surpiglià d’elavurar ed edir las ovras da Marx e da survegliar novas translaziuns. Sut las cundiziuns da la lescha da socialists en Germania (1878–1890) ha el anc publitgà l’onn 1883 ina nov’ediziun da l’emprim tom da ‹Das Kapital›; quella resguarda surtut intginas da las midadas centralas or da l’ediziun franzosa.
Punct da partenza
thumb|160px|Purtret fotografic dal 1868 Cuntrari a Marx n’ha Engels betg percurrì ina furmaziun filosofica cumplessiva. Sias atgnas ideas filosoficas ha el sviluppà per il pli a partir dals onns 1870, cura ch’el ha cumenzà a sa fatschentar intensivamain cun las scienzas natiralas – surtut en vista al problem da la dialectica. Engels steva avant la sfida da defender la dialectica cunter las attatgas da Dühring e da dilucidar ils princips d’ina nova filosofia che sa differenziava tant da l’idealissem da fin qua sco er dal materialissem vulgar che dominava da quel temp. Malgrà tut sias expectoraziuns fundamentalas è Hegel restà ses punct da referenza.
La filosofia en il senn d’ina «scienza da las relaziuns e connexiuns en lur totalitad» è per Engels obsoleta. Sco incumbensa che fa senn resta per el be «la scienza dal pensar e da sias leschas – la logica formala e la dialectica». Tut las autras disciplinas filosoficas sa schlian «en ina scienza positiva da la natira e da l’istorgia».
Stadi
La furma da la pussanza statala vegn determinada tras la furma da las cuminanzas sco che quellas sa preschentan il mument che la pussanza statala vegn necessaria. «Là nua che n’è anc betg sa furmà in possess funsil privat» – sco per exempel «tar ils pievels arians da l’Asia e tar ils Russ» – «sa preschenta la pussanza statala en furma dal despotissem». En ils pajais romans ch’èn vegnids conquistads dals Germans èn percunter ils singuls funs gia vegnids transfurmads en allodis – en «ina proprietad libra ch’appartegneva als possessurs e ch’era be suttamessa a las obligaziuns territorialas generalas.»
Engels è però da l’avis che la classa da lavurants basegnia a l’entschatta anc il stadi per pudair surmuntar la pussanza da la burgaisia e metter ad ir l’organisaziun da la nova societad. En quel mument che la sutdivisiun da la societad en classas sa perdia, giaja er la raschun d’esser dal stadi plaunsieu a fin. Il stadi daventa nunnecessari en quel mument ch’el n’è betg pli il represchentant d’ina classa privilegiada, mabain da l’entira societad. «Enstagl da reger sur da persunas vegnan administradas chaussas e manads process da producziun. Il stadi na vegn betg abolì, el pirescha.»
Violina
Rischlas
Tar las rischlas sa tracti da las parts lateralas dal corpus ch’èn tatgadas ensemen cun il fund e la cuverta. Quellas consistan per ordinari dal medem lain sco il fund.
Corpus
Da l’autra vart da l’instrument dispona la rischla d’ina fora, en la quala vegn fermada la fixaziun da las cordas. Ussa sa laschan las cordas stender tranter la fixaziun da las cordas e las claviglias. La punt consista da giuven lain d’ischi e vegn tschentada tranter la cuverta e las cordas. Ella sa chatta sin la cuverta senza nagina fixaziun e vegn be tegnida en la dretga posiziun tras la tensiun da las cordas che passan suravi. Sur la punt vegnan las vibraziuns da las cordas transmessas sin il corpus.
Las cordas vegnan accordadas cun agid da las quatter claviglias en il chau. La fixaziun da las cordas po ultra da quai esser munida cun accordaders da precisiun. Sche tut las cordas èn d’atschal, fai senn che l’instrument è munì cun quatter da quests accordaders da precisiun.
Friedrich Engels
Recepziun
La relaziun tranter la teoria da Marx e quella dad Engels – savens titulada en la litteratura sco ‹problem da Marx-Engels› – è contestada entaifer il marxissem sez. La tradiziun ortodoxa, marxistic-leninistica resguarda Marx ed Engels sco «schumellins spiertals» ch’hajan surpiglià per motivs pratics differentas incumbensas. Entant che Marx haja tractà l’economia, haja Engels cuvert ils ulteriurs champs – da la filosofia (‹Anti-Dühring›), sur l’antropolgia e teoria dal stadi fin a la fisica e teoria da la scienza (‹Dialektik der Natur›). A la tesa dals dus «schumellins spiertals» è savens vegnida opponida en la litteratura la tesa da la «malchapientscha tragica» (tragic deception). Tenor quella haja Engels malchapì tut ils concepts fundamentals da Marx e saja responsabel per ils svilups realsocialistics che sajan resultads da quai. Quest’opiniun vegn surtut fatga valair dapi ils onns 1970 da la «Nova lectura da Marx».
Violina
Aspects pedagogics
Sco impurtanta ovra pedagogica istorica vala surtut ‹Versuch einer gründlichen Violinschule› da Leopold Mozart (1756). Questa ed autras ovras istoricas furman er impurtantas funtaunas per il studi da la pratica da sunar istorica (p.ex. en connex cun represchentaziuns istoricas).
Per pudair cumenzar a sunar gìa cun detta pitschna e bratscha curta datti instruments adattads en las suandantas grondezzas: 7/8, 3/4, 1/2, 1/4 u 1/8 e schizunt 1/16 ed 1/32. Da la fracziun na dastga però betg vegnir concludì sin la grondezza reala da l’instrument. En realitad munta 3/4 che la gìa è radund 6 % pli pitschna che l’instrument entir; tar 1/2 èn quai radund 12 %.
Lettonia
Religiun
La gronda part da la populaziun da la Lettonia n’appartegna a nagina confessiun. Dapi la refurmaziun era la part centrala ed occidentala dal pajais stada prevalentamain da confessiun evangelic-luterana. A quella appartegnan oz radund 250 000 Lettons, dals quals però be 40 000 sa laschan confirmar, pajan taglia da baselgia e sa participeschan al servetsch divin. Sco la baselgia catolic-romana refusa er la baselgia luterana da la Lettonia tant l’omosexualitad sco er l’ordinaziun da dunnas.
La part da la populaziun da derivanza russa appartegna a la baselgia russ-ortodoxa. Igl èn quai fin a 400 000 persunas.