cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fisibach
Fisibach è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Danemarc
Structura da la populaziun
La populaziun dal Danemarc è fitg omogena. Varga 90 % da la populaziun è d’origin danais. Minoritads pli grondas furman commembers d’auters pievels scandinavs, plinavant Tircs e la minoritad tudestga. La gronda part dals Tudestgs viva en vischinanza dal cunfin da la Germania. En la regiun Schleswig dal Nord munta lur cumpart a 6–10 %. L’onn 1955 han il Danemarc e la Germania reglà la dumonda da las duas minoritads cun statuir privilegis politics ed ina promoziun specifica da lingua e cultura tudestga respectivamain danaisa en scola.
Istorgia
Ils 30 da settember 2005 ha la gasetta danaisa Jyllands-Posten publitgà ina seria da dudesch caricaturas che tematiseschan il profet e fundatur da l’islam Mohamed. Ils imams danais èn silsuenter ids en la publicitad cun ulteriuras caricaturas ch’ins als aveva tramess tiers, per part da cuntegn offendent ed obscen. Sinaquai hai dà en tut il mund protests d’organisaziuns muslimas ch’han chaschunà la mort a bundant 140 persunas. Quest schabetg ha manà ad ina vasta discussiun davart libertad da religiun, da pressa e d’opiniun.
Habkern
Habkern è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Puplinge
Puplinge è ina vischnanca politica svizra en il chantun Genevra.
Di da Son Valentin
L’usit
En ils differents pajais èn sa furmads da tuttas sorts usits. En Finlanda per exempel vegn il di da Son Valentin festivà sco di da l’amicizia. Quest di vegn surdà a quels ch’èn simpatics ad ins ina charta u in pitschen regal, e quai per il pli anonim. En las regiuns tudestgas da l’ost ed en las regiuns slavas dal vest datti enturn il di da Son Valentin ina festa che vegn numnada ‹nozzas dals utschels›. Tar quella festa tutga era la chanzun populara Die Vogelhochzeit. Sumegliant al Parlement of Foul(e/y)s vegn descrit en questa poesia co ch’ils utschels sa radunan il di da Son Valentin enturn la dieua da la natira per che mintgin chattia in partenari.
Vandœuvres
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Seymaz. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Collonge-Bellerive, Choulex, Thônex, Chêne-Bourg, Chêne-Bougeries e Cologny..
Haddaway
The Drive
Dal 1995 gnit our il seguond album da Haddaway, clamo The Drive ("La guida"). La prüma chanzun extracta da quist DC, Fly Away ("Svula davent"), vet ün bun success: in Svizra ragiundschet'la la 14. posiziun da la parada da hits. Oters chanzuns da quist album eiran eir Catch a Fire ("Piglia ün fö"; 20. in Svizra) e Lover Be Thy Name ("Amant saja tieu nom").
Thônex
Thônex è ina citad svizra en il chantun Genevra.
Stailalva alpina
Descripziun
Tar ils fritgs sa tracti d’achenas ch’èn munidas cun pitschnas umbrellas e che sa derasan cun il vent; en furma umida pon ellas er tatgar vi d’animals.
Ecologia da la flur
thumb|140px|Suenter la sfluriziun è sortì il sem Tar la flur da la stailalva sa tracti be d’ina flur apparenta. La funcziun da preschentaziun surpiglian ils figls auts ch’èn alv-glischants e d’in fieuter ordvart spess. Flurs per propi cumpiglia mintga stailalva plirs tschients; quellas èn organisadas en chanastrets situads amez la staila. Ord vista da la biologia da l’impollinaziun furman la flur apparenta e las flurs per propi in’unitad (Superpseudanthium).
La glischur d’in alv brigliant sin ils fegls auts deriva da millis pitschnas vaschiettas d’aria ch’èn cuntegnidas en il pail tschurriclà e che reflecteschan la glisch ch’entra. Questa construcziun serva d’ina vart ad attrair insects che tschertgan mel, da l’autra vart però er sco protecziun cunter svapuraziun e sperdita da chalur. Ina gruppa da lavur a l’universitad da Namur (Belgia) ha eruì ch’ils singuls chavels sa cumponan da fibras parallelas d’in diameter da 0,18 micrometers. Questa grondezza correspunda pli u main a la lunghezza da l’unda da la radiaziun ultravioletta. Entant che la glisch ultravioletta vegn absorbada a la surfatscha, po l’ulteriura glisch penetrar en l’intern e vegnir duvrada per la fotosintesa.
Ils impollinaders principals èn surtut mustgas sco er insects cun alas transparentas, tgirallas e baus. La flur apparenta sa mantegna fin l’enviern.
Periclitaziun e protecziun
En la Germania vala la stailalva alpina sco periclitada fermamain. Ils motivs èn oz il passar e charrar sur ils abitadis restants, pli baud surtut il rimnar (per part per la vendita). Er en l’Austria ed en la Svizra è la stailalva alpina suttamessa ad ina protecziun rigurusa e na dastga betg vegnir clegida. Tras il svilup turistic en las Alps è ella spert s’avanzada ad in souvenir desiderà e conservabel. En l’Austria è la planta perquai gia vegnida messa il 1886 sut protecziun da la natira. Sco exempel per ina protecziun reussida po valair l’effectiv da la Höfats en las Alps da l’Allgäu. Là eran las davosas restanzas da la stailalva alpina stadas en privel da svanir dal tuttafatg, cura ch’il temp da l’inflaziun dals onns 1930 ha sfurzà la glieud da trair a niz tut las pussaivladads per vegnir tar entradas. Sinaquai ha la guardia da muntogna mintgamai fatg guardia dal temp da fluriziun sper las davosas plantas, e quai da l’onn 1935 fin il 2007. Oz è l’effectiv sa revegnì ed ils viandants èn sensibilisads pli fitg per dumondas da la protecziun da la natira, uschia ch’ina surveglianza n’è betg pli necessaria.
Ernst Lechner
Ovra
Per rumantsch ha el publitgà il 1855 in Pitschen Catechisem ed il 1857 ensemen cun il magister Heinrich las Istorias della sencha scrittüra. L'onn 1857 è cumparì il tom Chanzuns religiusas cun versiun sias e d'oters.
Geistingen
Religiun
La regiun da Geistingen ha la tempra catolica. En la segunda mesadad dal 12avel tschientaner è la veglia baselgia parochiala Sogn Mitgel (St. Michael) vegnida construida. L'onn 1875 è la tur da la baselgia vegnida culpida dad in chametg.
Brienzwiler
Brienzwiler è ina vischnancha politica ed in citad svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Chêne-Bougeries
Chêne-Bougeries è ina vischnanca politica svizra en il chantun Genevra.
Belgia
La Belgia (u Reginavel da la Belgia, ollandais Koninkrijk België, franzos Royaume de Belgique) è in stadi situà en l’Europa dal Vest. Il pajais cunfinescha en il nord cun ils Pajais Bass, en l’ost cun la Germania, en il sidost cun il Luxemburg ed en il sidvest cun la Frantscha. La Belgia dumbra radund 11 milliuns abitants; sia surfatscha munta a 30 528 km². La chapitala dal pajais è Brüssel.
Dapi l’independenza l’onn 1830 è la Belgia ina monarchia parlamentara. Il nord dal pajais cun ils Flams furma territori ollandais, il sid cun ils Vallons territori da lingua franzosa. En l’ost dal pajais è er derasà il tudestg.
Num dal pajais e survista
Il num da la Belgia deriva da la provinza romana Gallia Belgica. En questa part settentriunala da la Gallia vivevan pievels celtics e germans, numnads Belgae. En il 18avel tschientaner vegniva l’adjectiv franzos belge ni belgique duvrà sco translaziun da nederlands (‹ollandais›). Il stadi beltg ch’ha existì per curt temp enturn il 1790 vegniva per exempel numnà per franzos États belgiques unis e per ollandais Verenigde Nederlandse Staten. Pli tard èn ils terms belge e belgique vegnids applitgads pli e pli be per la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia odierna.
Istorgia
A l’intern dal pajais sa stenta la politica dapi decennis da mitigiar las tendenzas secessiunisticas ch’existan tranter ils differents territoris linguistics. Per quest intent èn las structuras statalas vegnidas federalisadas fermamain. Ma adina puspè reusseschi a las partidas politicas che tendeschan vers l’independenza d’ina u l’autra part dal pajais da gudagnar grondas parts da las votantas e dals votants.
Politica europeica
thumb|200px|Sedia da la Cumissiun europeica a Brüssel La Belgia sa chatta en ina situaziun strategia en il cor da l’Europa (dal Vest), entamez ina zona d’aglomeraziun ed en vischinanza dals pli gronds ports da mar. Da quai resulta ina tscherta dependenza dal commerzi internaziunal, quai che fa da la Belgia ina da las economias publicas las pli avertas entaifer l’Uniun europeica. Quest tratg sa mussa en la stretga collavuraziun cun ils stadis vischins Pajais Bass, Germania e Frantscha, en il partenadi dals stadis dal Benelux sco er en la rolla da piunier da la Belgia entaifer il Cussegl da l’Europa, la NATO, l’Uniun europeica e l’Uniun monetara europeica. La chapitala beltga Brüssel è la sedia da la Cumissiun europeica, dal Parlament europeic, dal Cussegl da l’Uniun europeica, da la Cumissiun economica e sociala, da la Cumissiun da las regiuns sco er da numerusas gruppaziuns da lobbying ed organisaziuns nunguvernamentalas ch’èn activas sin il sectur da la politica europeica. Er la populaziun da la Belgia ha ina tenuta fitg positiva envers l’integraziun europeica, quai che sa mussa mintgamai en resultats d’enquistas che giaschan bundant sur la media europeica da radund 50 %.
Demografia
La populaziun da la Belgia vegn per regla attribuida a las gruppas linguisticas. Datas precisas davart la repartiziun linguistica n’èn dentant betg pli vegnidas eruidas dapi ch’ins ha fixà l’onn 1962 ils cunfins linguistics. Tenor questas cifras furman ils Flams da lingua ollandaisa la maioritad cun radund 60 % da la populaziun. Ils Vallons ed ils abitants da lingua franzosa en la regiun da Brüssel, che vegnan per regla subsummads sut la noziun ‹Beltgs da lingua franzosa›, cumpiglian radund 40 % da la populaziun. Vitiers vegnan la pitschna cumpart da la populaziun da lingua tudestga da stgars 1 % (radund 75 000 abitants) ed ina pitschna minoritad luxemburgaisa en la regiun d’Arlon. Als Voyageurs u Woonwagenbewoners vegnan attribuids en Belgia tant ils Jenics, ils Manouches e Roma sco er viagiants indigens. Il dumber da quests gens du voyage vegn stimà sin 15 000 fin 20 000 persunas, quai che correspunda a radund 0,15 % da la populaziun beltga. L’ulteriura populaziun consista da persunas emigradas d’ulteriuras parts da l’Europa e da l’Africa.
Rest Martin Cabalzar
Rest Martin Cabalzar è chauredactur da la gasetta dal di rumantscha La Quotidiana.
Malcantone
thumb|230px|Arosio, comune Alto Malcantone thumb|230px|Breno, comune Alto Malcantone thumb|230px|Vista davent dal Monte Tamaro sin il Monte Lema thumb|230px|Il Monte Tamaro thumb|230px|L'alpe Foppa sin il Monte Tamaro (1'567 m)
La Pagina da Surmeir
Redacturs
.
Terra
Orbit terrester
thumb|La Terra sco part dal sistem solar. Sisum: grondezzas en relaziun reala; giudim: distanzas La Terra sa mova tenor l’emprima lescha da Kepler en furma d’in orbit elliptic enturn il sulegl; quest moviment da la Terra numnan ins gir da la terra ubain orbit terrester. Il sulegl è situà en in dals focus da l’ellipsa.
Glina
Cun sia gronda massa mitigescha la glina l’effect dals disturbis periodics che derivan da la gravitaziun dals auters planets e contribuescha uschia a moda essenziala a stabilisar l’axa da la terra en si’inclinaziun cunter l’ecliptica. Uschia contribuescha la glina er a mantegnair las stagiuns ed a stgaffir cundiziuns ch’èn favuraivlas al svilup da la vita sin la Terra.
Avegnir lontan da la Terra
Per l’existenza futura da la vita e da l’umanitad vegni pia ad esser inevitabel da bandunar a lunga vista la Terra e da tschertgar en l’univers novas pussaivladads da colonisaziun.
Mammals
Statura
Ils mammals tutgan entaifer il taxon dals vertebrats (Vertebrata) tar ils vertebrats da la terra (Tetrapoda) e disponan oramai da las caracteristicas da questa gruppa, las qualas na vegnan betg tractadas qua en detagl.
Ossichels da l’ureglia e giugadira da la missella
Entaifer il svilup evolutiv èn ils ossichels da l’ureglia sa sviluppads dad ossa che furman tar ils auters vertebrats da la terra la giugadira da la missella. Tar ils mammals han alura auters oss surpiglià la funcziun da la giugadira da la missella.
Gronda varietad en la construcziun dals corps
En il decurs da lur evoluziun han ils mammals colonisà quasi tut ils spazis da viver e sviluppà uschia in fitg grond dumber da furmas. Ina retscha da spezias è s’adattada ad ina moda da viver aquatica; spezialisadas il pli fitg en quest reguard èn las balenas, las qualas han sumeglientschas anatomicas cun ils peschs. Las extremitads èn sa transfurmadas en nudaglias lateralas e nudaglia davos. Tar autras taxa sco las focas u las vatgas da mar è l’adattaziun a la mar avanzada main ferm. Ils animals mezmieur èn sper ils utschels ed ils saurs sgulants ch’èn morts ora ils sulets vertebrats ch’èn abels da sgular activamain. Lur detta ch’è prolungada fitg ferm stenda la pel da sgular. Daspera han diversas gruppas da mammals sviluppà independentamain ina da l’autra membranas da planegiar che lubeschan in sgol planiv passiv; tar quellas tutgan ils colugos, tschertas spezias d’animals ruiders e tschertas famiglias da bursalins. Differentas spezias da mammals èn er s’adattadas ad ina moda da viver sut terra. Quels èn segnads d’ina furma da corp cilindrica cun extremitads curtas ch’èn savens adattadas per chavar. Autras spezias mainan ina vita arboreala (en e sin plantas); quellas èn per ordinari caracterisads tras toppas ch’èn adattadas per tschiffar (cun polesch oppost) e da cuas lungas medemamain ablas da tschiffar. Ils abitants da pastgiras e d’auters habitats averts han savens in dumber reducì da la detta-pe e sviluppà dets cornus u tschaccas, intgins disponan da chommas davos fitg lungas e sa movan cun dar sigls. Bleras spezias, surtut pli pitschnas che vivan en il zuppà, han da l’autra vart sviluppà ina statura bratga cun extremitads plitost curtas, tranter quellas blers ruiders ed insectivors.
Modas da viver fitg diversas
Uschè differents sco ch’ils mammals èn areguard lur constituziun dal corp e spazis da viver, uschè differentas èn er lur modas da viver. I dat spezias ch’èn activas da di, da notg, tranter stgir e cler ed er talas ch’èn activas tant il di sco er la notg. Er areguard il cumportament social existan grondas differenzas. Sper spezias che mainan ina vita solitaria datti talas che vivan en gruppas da fin a milli animals. Tschertas spezias han sviluppà musters da cumportament cumplexs, els etableschan entaifer la gruppa in urden ierarchic rigid e communitgeschan tranter pèr cun tuns, gests e posiziuns dal corp. Cumbain che quai furma l’excepziun, datti er mammals che dovran tissis per sa defender u per ir a chatscha.
Percepziun sensitiva
Er l’udida è per ordinari sviluppada bain tar mammals. Ina furma speziala è l’ecolocaziun; tar quella lubescha l’eco d’undas sonoras che l’animal emetta sez d’eruir l’atgna posiziun u da localisar preda. Tar las balenas cun dents e tar ils utschels-mezmieur è l’ecolocaziun sviluppada spezialmain ferm, ma quella cumpara er tar intginas autras gruppas da mammals.
Cumportament da paregliaziun
La poliandria (ina femella sa pareglia cun plirs umens) datti be darar en il reginavel dals mammals, per exempel tar tschertas schimgias dal nas lartg. Tar quests animals s’occupa surtut il mastgel dals pitschens.
Motivs per l’utilisaziun da mammals
Fitg derasada è la pratica da duvrar mammals en experiments cun animals. Per quest intent vegnan surtut duvrads primats (t.a. macacs e saimiris) e ruiders. Davart il niz da questas praticas vegn manada ina discussiun ordvart cuntraversa.
Animals nuschaivels per l’agricultura e las victualias
Ina retscha da mammals valan sco animals nuschaivels per l’agricultura e las victualias, vul dir ch’els sa nutreschan al lieu da producziun da victualias ubain al lieu da conservaziun da quellas. Intgins animals sa nutreschan directamain dals fritgs dal funs, auters chaschunan donns vi da las ragischs tras lur moda da viver sutterrana (p.ex. talpas). Tar ils mammals che chaschunan donns al lieu da conservaziun da victualias tutgan surtut mieurs e ratuns.
Muntada istoric-culturala
Blers mammals giogan in’impurtanta rolla en l’istorgia culturala. Animals spezialmain gronds, ferms u privlus servan sco animals da vopna, sco totem u sco simbol da clans. Sco ‹animals sontgs› vegnan consideradas tschertas spezias che valan sco manifestaziuns dals dieus (vatgas en l’India u giats e schacals en la Veglia Egipta); talas spezias giaudan ina protecziun speziala. Da l’autra vart valan tscherts mammals sco represchentants da forzas demunicas, per exempel utschels-mezmieur u giats. Imaginaziuns stereotipas areguard las caracteristicas da singuls mammals, sco l’asen stinà u la vulp maliziusa èn da chattar en blers raquints e paraulas.
Smanatscha ed extincziun tras l’uman
Entras vastas intervenziuns en la natira è l’uman responsabel per la diminuziun u l’extincziun da bleras spezias da mammals. Quant enavant che la chatscha ha furmà il motiv per l’extincziun da blers mammals gronds a la fin dal pleistocen (avant 50 000 fin 10 000 onns) è contestà; en tutta cas correlescha quest’extincziun almain parzialmain cun la derasaziun da l’uman en tut il mund. Er la situaziun odierna è fitg critica per diversas spezias da mammals. Ina cumissiun da l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) che sa cumpona da radund 1700 scienziads or da 130 pajais vegn a la conclusiun che almain 20–25 % da tut ils mammals che vivan sin la terra ed en la mar sajan smanatschads (categorias ‹periclitads›, ‹fermamain periclitads› u ‹en privel da svanir›). Medemamain enumerescha l’UICN 73 spezias da mammals ch’èn mortas ora ils ultims tschientaners, tranter quellas spezias da bursalins, da kengurus, il luf da Tasmania, differentas spezias da gazellas, d’utschels-mezmieur, da ruiders ed auters pli.
Origin
Tut las spezias da terapsids che n’appartegnevan betg als mammals han ils dinosaurs stgatschà successivamain; e quests ultims duevan la finala murir ora a la fin da la perioda da crida (avant ca. 65 milliuns onns).
Gündlischwand
Gündlischwand è ina vischnancha politica en il chantun Berna en il district Interlaken.
Amfibis
Pel ed organs interns
Sco larvas disponan amfibis da brantschas, sco animals creschids da simpels loms che servan, tuttina sco la respiraziun tras la pel, al stgomi da gas.
Lengnau (AG)
Lengnau è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Amfibis
Statistica
En l’Europa Centrala han ils amfibis profità sur lung temp da la transfurmaziun da la cultira tras l’uman; l’agricultura tradiziunala ha numnadamain generà blers novs spazis da viver averts ed auas. Cun la Revoluziun industriala, e surtut a partir da la mesadad dal 20avel tschientaner, ha però inizià in svilup regressiv dals effectivs. Motivs furman la destrucziun u fragmentaziun dals spazis da viver, chemicalias e pesticids e betg il davos il traffic sin via. Pir ils ultims onns han mesiras da protecziun da la natira gidà a mitigiar tscherts trends negativs.
Albania
Natira ed ambient
En l’Albania existan 14 parcs naziunals, ils quals cuvran 6,9 % dal territori statal sco er la zona da protecziun da la mar Karaburun-Sazan. Intgins parcs furman impurtantas destinaziuns turisticas.
Etnias
Etnicamain sa preschenta la populaziun albanaisa a moda relativamain omogena. Cun 82,6 % furman ils Albanais tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 per lunschor la pli gronda gruppa etnica.
Religiun
thumb|220px|La gronda moschea da Durrës Tenor la constituziun dal 1998 sa considerescha l’Albania sco «republica laicistica». Da la dumbraziun dal pievel dal 2011 è resultada la suandanta appartegnientscha a las religiuns: 56,7 % muslims, da quai 2,1 % bektaschi. Ils 16,9 % cristians èn sa repartids sin 10,0 % catolic-romans, 6,75 % ortodox-albanais e 0,1 % protestants/evangelicals. 13,8 % n’han dà nagina resposta, 5,5 % èn stads cartents che na s’attribueschan a nagina cuminanza religiusa e 2,5 % han inditgà d’esser ateists.
Perly-Certoux
Perly-Certoux è ina vischnanca politica svizra en il.
Albania
Istorgia
Fin il 1944 han Albanais manà ina guerra da partisans cunter ils occupants talians e pli tard tudestgs. Al stadi da marionetta albanais avevan quels er attribuì parts dal Cosovo, da la Macedonia dal Nord e da l’Epirus grec. Il 1944 èsi alura reussì da liberar l’Albania dal domini ester faschistic. Enver Hoxha, il manader da la partida communistica, ha erigì ina dictatura. Ils cunfins d’avant la guerra èn vegnids restabilids. Durant ils proxims quatter onns ha l’Albania fatg in patg cun la Jugoslavia da Tito. Il fanadur 1948 ha Hoxha però rut cun la Jugoslavia ed igl ha cumenzà ina fasa d’avischinaziun a l’Uniun sovietica.
Engiadina
Engiadina Bassa
Las vschinaunchas da l'Engiadina Bassa sun (dad occidaint ad oriaint): Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Istorgia
L'Engiadin'Ota eira mneda d'ün propi cont. Dal 1139 vendet il cont Dedalrich sieu territori a l'uvas-ch da Cuira. Percunter in l'Engiadina Bassa daiva que bgeras faidas traunter ils signuors dal lö pel possess da la val. Düraunt la guerra da la Vuclina (uschè dit "Murdraretsch in Vuclina") gnit l'Engiadina devasteda ed occupeda dals Austriacs dal 1622, ma zieva ün an turnet'la al Grischun. L'ültima vschinauncha engiadinaisa chi turnet al Chantun füt Tarasp dal 1815.
Val Gherdeina
La Val Gherdeina (ladin: Val Gherdëina, talian: Val Gardena, tudestg: Gröden) è ina vallada en il Tirol dil Sid en il nord da l'Italia. Ella è ina da las 5 valladas en las Dolomitas cun ina maioritad da glieud, che discurra ladin dolomitan. La furma da ladin che vegn discurrida là vegn numnada "Gherdëina" per ladin, "Gardanese" per talian e "Grödnerisch" per tudestg.
Rossenges
Rossenges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Etiopia
Lejs
Il pü grand lej es il Lej da Tana. Aint il Rift Valley do que bgers lejs vulcanics. Il Lej da Shala es il pü grand lej da crater ed eir il pü profuond dal pajais. Pervi da sieu cuntgnieu ordvart ot da soda es il Lej da Langano ün dals pochs lejs i'ls quêls as po pigler bagn, perche ch'el nun es infecziuno cun bilharziosa.
Gazetta ordinaria da Scuol
Istorgia
Ma er quel davos exemplar ch'è stà en ils mauns da Maloth è ì a perder. . Il medem onn chatt'ins anc ina segunda menziun dal fegl; L'Aurora d'Engiadina scriva en il nr. 11 dal 1843:
Oeschinensee
Il flum principal è l' Öschibach.
Baselgia evangelica refurmada dal Grischun
La baselgia evangelica refuormada dal Grischun es la baselgia chantunala dal Grischun. Ella es part da la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra. Ella cumpiglia a tuots abitants i’l Grischun chi sun commembers d’üna corporaziun evangelica sül territori dal chantun da la naschentscha davent respectivmaing daspö lur battaisem e chi nun ha declerà lur sortida da la baselgia.
Flur-portg
Malsognas
La flur-portg vegn infestada da divers bulieus da ruina (Puccinia variabilis, Puccinia silvatica e Puccinia taraxaci). Er il bulieu fitg derasà Sclerotium rolfsii po attatgar la planta.
Albania
Dretgs umans e democrazia
Dapi il 1993 enconuscha l’Albania ina lescha cun libertads fundamentalas e dretgs umans. Tenor Amnesty International èn las structuras da famiglia però anc fitg patriarcalas e segnadas da violenza cunter dunnas (situaziun dal 2013). Daspera furma er la discriminaziun dals Roma in problem. En l’index da democrazia na vala l’Albania dapi il 2014 betg pli sco democrazia incumpletta, mabain sco reschim ibrid.
Flur-portg
Denominaziuns dialectalas
Er per tudestg existan numerusas variantas dialectalas e denominaziuns da la lingua da mintgadi che dattan perditga da l’aut grad d’enconuschientscha da questa planta: Bumbein, Bumbaum, Hundeblume, Hundsblume, Kuhblume, Maistock, Mühlenbuschen, Pusteblume, Rahmstock, en Svizra er Chrottepösch(e), Weihfäcke, Milchblueme ni Söiblueme. Intgins nums sco Maistock u Pusteblume sa refereschan al temp da fluriziun principal u spezialmain al portaflurs cun fritgs madirs. Autras variantas dialectalas sco Milchblume u Mellichstöck fan allusiun al suc da latg cuntegnì en il moni. Il num svizzer Söiblueme exprima probablamain ch’ils purs n’han betg gugent sche la planta sa derasa memia fitg sin ils prads. E lura datti in’entira retscha da nums che fan allusiun al fatg che la planta fa passar da l’aua: Bettnässer, Bettpisser, Bettschisser, Bettseecher, Pissblume, Pisser, Pissnelke u per franzos Pissenlit – la correspundenza rumantscha fiss ‹pischaletg›.
Albania
Militar
Suenter la cupitga dal dictatur communistic il 1990/91 ha l’Albania, sco blers auters stadis communistics, enchaminà ina nova direcziun ed è s’orientada pli ferm vers il vest. Per pudair daventar il 2009 commember da la NATO ha l’armada stuì vegnir refurmada da rudent. Il 2010 han ins ultra da quai abolì il duair da far servetsch militar; dapi lura dispona il pajais d’in’armada professiunala.
Polizia, giustia e criminalitad
La Policia e Shtetit furma la polizia statala ch’è suttamessa al ministeri da l’intern. Fin il 2017 è la polizia vegnida refurmada da rudent. Surtut en vista ad in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica vegnan rinforzadas las mesiras cunter la criminalitad organisada.
Sutdivisiun administrativa
Cumbain ch’igl èn attribuids als dus nivels administrativs diversas incumbensas d’atgna administraziun, vegn il pajais anc adina regì a moda fermamain centralistica nà da la chapitala Tirana. La regenza elegia per mintga qark in prefect che surveglia al lieu las autoritads localas. Ultra da quai exequescha el incumbensas administrativas localas che n’èn betg vegnidas delegadas a las autoritads localas.
Gudrun Pausewang
Gudrun Pausewang (* 3 da mars 1928 a Wichstadtl, Tschechoslovachia; † 23 da schaner 2020 a Bamberg, Germania, cun num civil Gudrun Wilcke) ei ina scriptura tudestga.
Ovra
Caracteristic per ses cudischs ein cunzun la coluraziun, il plascher da veta e la direzia sociala dalla veta latinamericana. Il cudisch Viadi d'avust ed aunc ulteriurs cudischs per giuvenils setractan dall'uiara e dalla paupradad. Savens ei ella sefatschenta cun quellas tematicas ed ei s'engaschada per giustia e pasch. Denton ei dunna Pausewang tatta ed ha publicau varga 80 cudischs. La gronda part per affons e giuvenils.
RG en scola
Vischnauncas da pionier
Val Müstair: Fuldera; Lü; Müstair; Sta. Maria; Tschierv; Valchava
Wilderswil
Wilderswil è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Oberried am Brienzersee
Oberried am Brienzersee è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Oberlangenegg
Oberlangenegg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Chavannes-sur-Moudon
Chavannes-sur-Moudon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Scuol
Scuol è ina vischnanca politica en il circul Suot Tasna en il district da l'En dal  en Svizra.
Politica d'Indians dals Stadis Unids da l'America
Indian Self Determination Act: politica da l’autodeterminaziun, dapi il 1968
Lur status spezial han ils reservats d’Indians er pudì nizzegiar economicamain. En il fratemp disponan blers pievels d’Indians d’agens casinos. Cunquai ch’ils gieus da fortuna èn scumandads en blers stadis ordaifer ils reservats, portan quellas interpresas gudogns da milliuns. Cun questas entradas megliereschan ils pievels mintgamai lur situaziun sociala e cumpran enavos terren. Els pon uschia meglierar il provediment da la sanadad, construir scolas e meglras chasas. Plinavant pon els rinforzar e promover cun programs spezials las tradiziuns, per exempel la lingua da lur pievel. Bler success han qua ils Oneida. La reputaziun dals gieus da fortuna è dentant plitost nauscha en l’USA e sa transmetta uschia era sin ils Indians. Perquai refuseschan ils Indians tradiziunals questa via.
Pro Grigioni Italiano
La Pro Grigioni Italiano (Pgi) è ina associaziun fundada l'onn 1918 a Cuira, en il chantun Grischun, cun la finamira dad augmentar la solidaritad tranter las vals dal chantun da lingua taliana (vals Puschlav, Bregaglia, Mesauc, Val Calanca sco era la localitad da Beiva). La sedia principala sa chatta a Cuira, la chapitala dal Grischun.
La Pro Grigioni Italiano ha secziuns en il Grischun:
Sigriswil
Sigriswil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Vischnancas dal chantun Grischun
Las vischnancas s’organisadas en 11 regiuns (1. da schaner 2016).
Baden-Württemberg
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Baden-Württemberg thumb|200px Baden-Württemberg è in pajais federativ da la Germania, cun ina populaziun da radund 10'879'618 persunas (2015). Sia chapitala è Stuttgart.
Pohlern
Pohlern è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Valsot
Il project da fusiun è vegnì lantschà mez zercladur 2009, quai anc cun il num Ramosch-Tschlin. Ils 21 d'october 2001 è il contract da fusiun vegnì approvà dad omaduas radunanzas communalas. L'avrigl 2012 ha il Cussegl grond dal Chantun Grischun autorisà la fusiun.
Jauer
Caracteristicas dal dialect
En las scolas han ins instruì fin l’onn 2008 l’idiom vallader e dal 2009 fin il 2013 la lingua da standard rumantsch grischun. Il 2012 è vegnida acceptada in’iniziativa dal pievel ch’ha fixà da puspè returnar tar il vallader sco lingua d’alfabetisaziun.
Dompierre (VD)
Dompierre è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Aire-la-Ville
Aire-la-Ville è ina vischnanca politica svizra en il.
Bidogno
Bidogno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Capriasco dal district Lugano.
Geografia
Las vischnancas cunfinantas èn Capriasca, Corticiasca, Sonvico e Valcolla.
Eurolang
Exempel
''Detail est, que lernabera Europa person, qui deja sav un or plus un de da langs, probablae pos lectar Eurolang (no tropa usation de dictionary), si ge est lernabera it per 2 days. Evidentae, facation it est plus unfacila rel lection it.''
Manifest da la Partida communistica
Chapitel 4: Posiziun dals communists envers las differentas partidas da l’opposiziun
thumb|220px|Barricadas erigidas a Paris durant la Revoluziun dal 1848 En l’ultim chapitel decleran Marx ed Engels a tgeninas da las partidas politicas en ils singuls pajais da l’Europa ch’ils communists dettian actualmain la preferientscha e per tge motiv. Da quest’enumeraziun resulta medemamain che la successiun da las revoluziuns che duajan manar entaifer la societad ad ina vieuta radicala è fixada ordavant: L’emprim sto avair lieu la revoluziun burgaisa, alura vegnir instradada la revoluziun proletaria.
Unterlangenegg
Unterlangenegg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Sonvico
Sonvico è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Sonvico dal district Lugano.
Gieri Genatsch
Vita
Cura ch’il duca refurmà Henri II de Rohan ha occupà per incumbensa dal cardinal franzos Richelieu il Grischun, era colonel Genatsch ses maun dretg. Damai che Richelieu ha dentant gì l’intenziun da tegnair il Grischun cun ses territoris subdits sco garanzia per la conclusiun da la pasch, ha Genatsch manà contractivas cun l’Austria e la Spagna per deliberar sia patria. Per quest intent è el sa convertì l’onn 1635 en la claustra da chaputschins a Rapperswil SG a la confessiun catolica. En moda excellenta al èsi reussì da cugliunar Rohan e da persvader a medem temp ils Grischuns en l’armada franzosa e l’entir territori per ses plan. El è vegnì elegì sco general da las Trais Lias e cun agid da la Spagna è el stà capavel da sfurzar ils Franzos ils 5 da matg 1637 da sa retrair. Cun inschign diplomatic ha el ultra da quai cuntanschì che la Spagna ha restituì al Grischun la Vuclina. Dapi lura è Genatsch stà il manader politic e militar da ses territori. Sco ‹directur› da l’allianza spagnol-austriaca è el vegnì surchargia cun ina gronda facultad e nobilisà tras Philipp IV da la Spagna.
Recepziun
thumb|220px|‹Die Tränen der Lukretia› da Christoph Haerle (2005) L’onn 1927 ha gì lieu la primaudiziun da l’opera Jürg Jenatsch da Heinrich Kaminski. Il 1929 è suandà il roman istoric La historia dil Gieri Genatsch da P. Maurus Carnot (1930 en versiun tudestga). Da questa fasa ‹eroica› da la recepziun da Genatsch dattan er perditga il Piz Jenatsch e la chamona da medem num en las Alps da l’Alvra; plinavant la marca postala svizra deditgada a Genatsch ch’è cumparida il 1941 – amez la Segunda Guerra mundiala – en rom d’ina retscha davart eroxs svizzers. Medemamain portan divers restaurants ed hotels en il Grischun il num Jenatsch. In exempel eclatant areguard la recepziun nuncritica da sia figura fin en temps pli novs furma la plastica da Genatsch cun la descripziun eroisanta ch’è vegnida plazzada l’onn 2000 davant l’hotel Jürg Jenatsch a Parpan.
Capolago
Capolago è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Riva San Vitale dal district Mendrisio. La vischnanca sa chatta a la riva dal Lai da Lugano.
Martherenges
Martherenges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Mex
Mex po sa referir a:
Novazzano
Novazzano è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Stabio dal district Mendrisio.
Finhaut
Finhaut è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Saint-Maurice en la part francofona dal chantun Vallais.
Vernayaz
Vernayaz è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Saint-Maurice en la part francofona dal chantun Vallais.
Saxon
Saxon è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Martigny en la part francofona dal chantun Vallais.
Il giat cotschen
Il giat cotschen è in raquint en vallader da Jon Semadeni ch'è cumparì l'emprima giada l'onn 1980. Il 1998 è cumparida en la retscha bilingua da la chasa editura Limmat a Turitg ina versiun vallader-tudestga.
Cuntegn
Il raquint tracta la vita dal vegl Chispar Rubar. Tar ina spassegiada el stgir vegn el persequità da regurdanzas. Il lectur vegn adina puspè tratg vi e nà tranter la realitad e las regurdanzas. Chispar po guardar enavos sin ina vita professiunala da success sco giurist e politicher. El aveva gronda pussanza, uschia ch'el pudeva er far chaussas illegalas. Ma quellas smatgan sin sia conscienza. Er sche Chispar Rubar emprova adina d'emblidar il passà, al surprenda quel adina puspè. In'istorgia d'in um pussant e corrupt che sto plaunsieu patir per il succedì en sia isolaziun.
Chiasso
Chiasso è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Balerna dal district Mendrisio.
Chester Bennington
Musica
Chester Charles Bennington è vegnì chatta ils 20 avel da favrer 2017 suenter ses Suizid en sia Villa a Palos Verdes Estates.
Baselgia reformada da Pitasch
Historia ed indrez
La baselgia ei vegnida baghegiada denter 940 e 960. Tenor in document vegl digl onn 960 ha igl uestg da Cuera survegniu la baselgia. La clutgera romanica deriva ord igl 12avel tschentaner cu ch’inc ha era baghegiau entuorn la baselgia el stil romanic. Quei baghetg ei setenius nunmidaus tochen il gi dad oz. Entuorn 1340 ha il meister da Vuorz scaffiu ils maletgs da sogn Cristoforus e sogn Martin. Impurtont ein era ils maletgs el cor dalla baselgia, cun in grond Cristus pantocrator embelliu culs 4 evangelists. Giusut stattan il 12 apostels. Il crap da batten deriva ord il 15avel tschentaner. Entuorn 1550 han ils vischins da Pitasch introduciu la reformaziun. La scantschala ei vegnida construida igl onn 1686. La baselgia ei circumdada cun in santeri.
Sagno
Sagno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Caneggio dal district Mendrisio.
Glossaire des patois de la Suisse romande
Istorgia
Tranter il 1899 ed il 1903 èn vegnidas fatgas registraziuns foneticas sin la basa da 350 pleds tschernids spezialmain en bunamain 400 localitads. Registraziuns analogas èn vegnidas realisadas tranter il 1904 ed il 1907 en 62 lieus sin la basa da 480 pleds. Tranter il 1900 ed il 1910 aveva lieu in'enquista lexicografica cun var tschient patoisants romands ch'è vegnida exequida per posta. Il resultat da questas enquistas èn millis da cedlas cun notizias en manuscrit che furman la basa dal Glossaire.
Portugal
Dal suenterguerra al temp preschent
Ina part da l’elita militara ha realisà che la guerra coloniala na sa laschia betg gudagnar cun meds militars. Perquai che la regenza n’è betg sa mussada abla da chattar ina schliaziun politica dal problem, hai dà il 1974 in putsch. Pervi da la malcuntentientscha cun il dictatur e rinforzà tras la crisa economica (prorutta suenter la crisa d’ieli dal 1973), han grondas parts da la populaziun simpatisà cun ils uffiziers putschists. In’insurrecziun generala dal pievel, l’uschenumnada Revoluziun da las neglas, ha fatg fin cun l’‹Estado Novo›. Ils onns 1974/75 èn tut las colonias portugaisas (cun excepziun da Macao) vegnidas relaschadas en l’independenza.
L’emprima fasa suenter questa revoluziun è stada segnada da la cuntraversa tranter il moviment conservativ e l’ala socialistica. L’emprim parevi sco sch’ils socialists daventassan ils victurs politics. Parts da l’industria èn vegnidas transfurmadas en proprietad statala, ina refurma funsila è vegnida iniziada e la constituziun dal 1976 preveseva da transfurmar il Portugal en in stadi socialistic.
Ballape
Ballape è il sport il pli popular en in Portugal. Il ballape portugais ha enconuschì ed enconuscha giugaders da renum mundial sco Eusébio, Nené, Paulo Sousa, Rui Costa, Nani, Cristiano Ronaldo, Vítor Baía, Deco, Fernando Meira e Luís Figo. Il 2004 ha gì lieu en il Portugal il Campiunadi europeic; davos la Grezia è la squadra portugaisa vegnida segunda. La terza plazza al Campiunadi mundial il 1966 è stà sur lung temp il pli grond success en l’istorgia da ballape dal pajais, fin ch’igl è reussì da gudagnar il 2016 il campiunadi mundial en Frantscha. La liga naziunala la pli auta, la Primeira Divisão, vegn dominada dals clubs da ballape FC Porto, Sporting Lissabon e Benfica Lissabon.
20avel tschientaner
Dictaturas faschisticas en l’Europa e Segunda Guerra mundiala
Igl è però er sa furmada resistenza cunter la derasaziun dal faschissem. Tranter il 1936 ed il 1939 ha furià en la giuvna republica spagnola ina guerra civila tranter la regenza elegida a moda democratica e las truppas faschisticas dal general Francisco Franco. Socialists, communists, anarchists e blers auters han sustegnì ils republicans en lur cumbat; la finala han però victorisà las truppas da Franco, betg il davos grazia al sustegn militar da vart da la Germania naziunalsocialistica.
En il territori asiatic-pacific ha anc cuntinuà intgins mais la guerra tranter ils Stadis Unids ed il Giapun ch’era s’allià cun la Germania. Ils cumbats en questa part dal mund avevan cumenzà cun l’attatga sin Pearl Harbor e chattà lur culminaziun e finiziun cun las bumbas atomaras ch’ils Americans han bittà giu sin las citads giapunaisas da Hiroshima e Nagasaki.
Scienzas natiralas
thumb|160px|Identificaziun ed analisa da la DNA sco molecul ereditar Albert Einstein ha sviluppà la teoria da la relativitad speziala e pli tard generala; sa basond sin quella èsi stà pussaivel da sviluppar tant ovras atomaras sco er la bumba atomara. La chemia polimera ha furmà la basa per il svilup da l’industria da materia sintetica, quai ch’ha manà a la vasta derasaziun da products da plastic. L’identificaziun da l’acid desoxiribonucleid (ADN) sco substanza ereditara è reussida ad Oswald Avery; la structura da quella han decifrà Francis Crick e James Watson. Uschia è sta mess il fundament per il svilup da la tecnologia da gens. Hans Krebs ha scuvert impurtants ciclus da reacziun metabolics sco per exempel il ciclus da citrat. L’architectura dals atoms ha Ernest Rutherford examinà. Christiaan Barnard ha realisà l’emprima transplantaziun dal cor. En la matematica han Andrew Wiles e Richard Taylor pudì cumprovar l’ultim teorem da Fermat ch’era dapli che 300 onns vegl. Ed al medi Gawriil Abramowitsch Ilisarow èsi reussì da meglierar a moda decisiva las metodas d’operaziun ortopedicas.
Art figurativ
Suenter la Segunda Guerra mundiala è suandada la postmoderna cun stils sco minimalissem, happening, fluxus, pop art, fotorealissem, performance ed art da video (cun artists sco Andy Warhol u Joseph Beuys).
Litteratura
A la litteratura dal Biedermeier (ca. 1830–1850) e dal Vormärz (ca. 1840–1850) èn suandads en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner il realissem (1848–1890) ed il natiralissem (1880–1900). Da l’entschatta dal 20avel tschientaner fin la Segunda Guerra mundiala è lura suandà il simbolissem, l’epica moderna, l’expressiunissem (ca. 1910–1920) e l’avantgarda. Daspera è sa mantegnida ina poesia regiunala, segnada da la romantica tardiva. La segunda mesadad dal 20avel tschientaner è stada sut l’ensaina da l’avertura litterara cun differents stils che cumparan savens in sper l’auter u che dissolvan ils cunfins tradiziunals dals singuls geners.
Musica
Il faschissem europeic ha gì profundas consequenzas er sin il svilup da la musica. La moderna ch’era gia sa sviluppada en ils onns 1930 è vegnida stigmatisada sco «degenerada» u «da derivanza gidieua-bolschevistica»; la gronda part dals cumponists e musicists han stuì fugir en l’exil. Surtut ils naziunalsocialists èn enstagl returnads a tuns conservativs, colliads cun la romantica tardiva.
Sper ils svilups descrits en la musica ‹seriusa›, è il 20avel tschientaner però surtut stà segnà dal grond success da la musica populara. Nà dals Stadis Unids è arrivà a l’entschatta dal tschientaner il ragtime en l’Europa e suenter l’Emprima Guerra mundiala è sa derasà dapertut en las citads europeicas il jazz. Suenter la Segunda Guerra mundiala han alura puspè truppas americanas manà il swing en Germania, nua che quel era stà scumandà dal temp dal naziunalsocialissem. Pli tard è sa derasà il rock’n’roll ch’è fruntà sin la resistenza da la societad conservativa. Tuttina sco la musica da beat da pli tard ha quel furmà l’expressiun d’ina nova generaziun rebellanta. In medem fenomen è sa manifestà suenter il 1990, cur ch’è sa sviluppà surtut a Berlin il tecno ch’ha represchentà in nov edonissem.
Film
Dals onns 1980 e 1990 derivan d’ina vart enconuschents blockbusters da reschissurs sco George Lucas e Steven Spielberg, da l’autra vart films visiunars da cineasts sco Stanley Kubrick che duevan, cun lur temas cuntravers, inventar da nov il gener. Medemamain è il film independent daventà adina pli impurtant (cun reschissurs sco Quentin Tarantino, Jim Jarmusch ed ils frars Coen).
Founex
Founex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Chavannes-de-Bogis
Chavannes-de-Bogis è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Bourg-Saint-Pierre
Geografia
En il vest cunfina la vischnanca cun Orsières, en il nord cun Liddes ed en l'ost cun Bagnes. En il sid va il cunfin internaziunal tranter la Svizra e l'Italia.
Placi Condrau
Editur
A partir dal 1845 era Condrau colavuratur e redactur da diversas gesattes rumantschas. Il december 1856 ha el fundà la «Nova Gasetta Romonscha», da la quala el era editur e possessur. La «Gasetta» è sa mussà sco instrument impurtant per furmar l'opiniun e defender las interessas da la Surselva. Davent dal 1859 era Condrau era redactur dal «Calender romontsch».
Ballarait
Rait e pitgas
thumb|left|200px|Il champ guardà nà da la lingia da fund La rait sa chatta tranter las duas mesadads dal champ da giugar, precis sur la lingia d’amez. Ella vegn fermada uschia che l’ur sura sa chatta tar umens 2,43 m, tar dunnas 2,24 e tar concurrenzas maschadadas 2,35 m sur il plaun. Per gieus d’uffants e giuvenils han ins fixà anc ulteriuras autezzas. La rait sezza ha in’autezza da 1 meter ed ina ladezza da 9,5 fin 10 meters, uschia che quella varga da mintga vart dal champ 25 fin 50 cm sur la lingia laterala ora.
Substituziuns
thumb|200px|Substituziun Durant mintga set dastga mintga squadra far sis substituziuns. Il giugader da start ed il giugader da reserva furman mintgamai in tandem fix, exclusiv. Quai vul dir: uschespert ch’in giugader A1 è vegnì substituì tras in auter (A2) po A1 er be pli remplazzar A2 (cun excepziun dal libero). È A1 returnà sin il champ da giugar, è il contingent duvrà si per quests dus giugader, vul dir che A1 gioga a fin quest set. In’excepziun da questa regla vegn fatg en il cas ch’il giugader che sa chatta en il gieu sa blessa e na po betg giugar vinavant. Tut en tut pon maximalmain sis giugaders prender plaz sin il banc da reserva; ensemen cun ils sis giugaders da start sa cumpona la squadra uschia da maximalmain dudesch giugaders.
Gion Casper Collenberg
Ultra da quai cuntegna il cudesch da Hubert-Brierre ina biografia da Gion Casper Collenberg sco er biografias da trais da ses frars, numnadamain da Padrut Antoni (1729–1803), Valentin (1739–1820) e Roc Antoni (1743–1830), ch’èn er els emigrads da Lumbrein via Lyon a Paris.
Ballarait
Tactica
Las acziuns dals giugaders sa differenzieschan er tut tenor sche la squadra ha gist il dretg da battida u sa chatta en la retschavida da la balla. L’emprima situaziun vegn numnada cumplex 1 (C1), la segunda cumplex 2 (C2).
Ballarait 3:3
thumb|200px|Giuvenils che giogan ballarait Ballarait è adattà per uffants a partir da ca. nov onns. A l’entschatta succedan blers sbagls, uschia che radund 60 procent da las acziuns èn finidas suenter il service e la retschavida da la balla. Perquai daventa il gieu sis cunter sis spert lungurus. En scola è per ordinari usitada la varianta 3:3. Qua las reglas cumplessivas, sco ch’ellas pon vegnir utilisadas per introducir en il gieu:
Alexander Lozza
Biografia
La primavaira dal 1919 vegn el ordinà a Salouf. Puspè a chasa en sia val ha el rechattà sia ventiraivladad cumpletta. A Salouf è el trenta onns prer. In temps è Lozza era parsura da la baselgia da Ziteil. L’atun va Lozza adina a chatscha cun ses chaun Lora. Il temp ch’el è puspè enavos en sia patria è il pli fritgaivel per sia ovra litterara.
Bulgaria
Geografia
La Bulgaria dispona da trais parcs naziunals (Rila, Muntogna dal Balcan Centrala e Pirin), dad indesch parcs natirals e da 55 reservats da la natira.
Demografia
La Bulgaria dumbrava il 2017 radund 7,1 milliuns abitants. La gronda part da la populaziun viva en las citads en il sid da la Muntogna dal Balcan. Ils ultims onns è il svilup da la populaziun stà segnà d’in trend negativ. L’aspectativa da vita munta a 71 onns tar ils umens e 78 onns tar las dunnas. Dapi ils onns 1970 era l’aspectativa da vita sa sbassada; l’onn 2000 ha ella puspè cumenzà a crescher.
Religiuns
Tenor l’artitgel 13 da la constituziun bulgara dal 1991 è garantida la libertad da las confessiuns, accentuond però la muntada dal cristianissem ortodox sco «religiun tradiziunala da la Bulgaria». L’autocefalia (independenza) da la baselgia bulgar-ortodoxa ha il patriarcat da Constantinopel gia renconuschì l’onn 927. La constituziun prescriva plinavant la separaziun da stadi e religiun ed oblighescha il stadi da sa cuntegnair a moda neutrala e paritetica en dumondas da religiun.
Domini osmanic, independenza
thumb|170px|Monument che regorda als crudads en la Guerra tranter la Russia e la Tirchia dal 1877/78 Tranter il 1393 ed il 1396 è l’entira Bulgaria vegnida sut domini osmanic; quest temp d’occupaziun dueva durar bunamain 500 onns. Il 1444, en rom da la Battaglia da Varna, ha l’emprova d’in’armada polonais-ungaraisa sut Vładysłav III, il retg da la Pologna e da l’Ungaria, da liberar la Bulgaria fatg naufragi. Parts da la populaziun bulgara èn sinaquai sa convertids a l’islam. Vers il 1800 è sa furmada ina resistenza spiertala cun la pretensiun suenter independenza. En la Bulgaria hai dà ina renaschientscha naziunala. Tuttina sco en l’Europa dal Vest è er quest moviment sa referì a tradiziuns anticas ed ha gì l’intenziun da laschar reviver veglias tradiziuns bulgaras e bizantinas; ella ha però cumbattì la tendenza da hellenisar la societad.
Èra socialistica – Republica populara da la Bulgaria
Il 1949 ha sinaquai Valko Tschervenkov surpiglià las fatschentas da la regenza ed a partir dal favrer 1950 ha el er occupà il post dal schef da stadi. Tschervenkov era in grond aderent da Stalin ed ha er surpiglià il stil da regenza da quel. Suenter la mort da Stalin ils 5 da mars 1953 è Tschervenkov vegnì crititgà adina dapli e la finala sfurzà il 1956 da sa retrair.