cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lettonia
Istorgia
thumb|220px|Parc archeologic Āraiši: abitadi dal temp da fier (reconstrucziun) En il segund millenni a.C. han stirpas indoeuropeicas, ils perdavants dals Lettons e Lituans da pli tard, colonisà il territori da la Lettonia. Els han stgatschà u assimilà las stirpas ungrofinnicas che vivevan là pli baud. En scrittiras anticas vegnan ils Balts numnads Aisti u Aesti.
Citads
49 % da la populaziun dal pajais vivan en las set citads las pli grondas. Cun ina surfatscha totala da 664 km² cumpiglian quellas 1 % da la surfatscha dal pajais. Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2015): Rīga (698 086), Daugavpils (96 792), Liepāja (78 787), Jelgava (61 961), Jūrmala (57 671), Ventspils (40 273) e Rēzekne (31 886).
Energia
Sper l’agen diever d’energia furma la Lettonia er in impurtant pajais da transit per energia. Da Polazk en la Bielorussia mainan dus conducts d’ieli a Ventspils a la Mar da l’Ost ed ina sut territori letton a Mažeikiai en la Lituania. Actualmain sa stenta la Russia però da cumplettar u remplazzar ils conducts tras pipelines che mainan a ports dad ieli situads en la Russia sezza (Primorsk sper Son Petersburg, Kaliningrad).
Donat
Linguas
Totalmain chapeschan 149 abitants rumantsch, quai che correspunda a 76% da la populaziun. Fitg pac vegn discurrì talian. Rumantsch e tudestg èn las linguas uffizialas.
Metalinguistica
La metalinguistca (da meta e lingua, rum. davos e lungatg) u metareflexiun ei la sparta dalla linguistica che s'occupescha cun il lungatg e sia relaziun tier la cultura e la societad.
Ella s'occupescha cun il patertgar e dicuorer davart in lungatg.
Antoine de Saint-Exupéry
Temp da guerra
Las relaziuns envers ils aderents da las ‹Libras forzas armadas franzosas›, cun lur chau Charles de Gaulle, eran segnadas da quel temp d’ina disfidanza vicendaivla. Saint-Exupéry ha rinfatschà als gaullists d’esser fixads sin la praisa da la pussanza. El quintava che quels vegnian a far purificaziuns memia severas, quai ch’el giuditgava sco cuntraproductiv.
Influenzas posteriuras
L’onn 1975 è l’asteroid 2578 vegnì numnà suenter Saint-Exupéry; dapi l’onn 2000 porta er la plazza aviatica da Lyon Saint-Exupéry ses num. Medemamain l’onn 2000 èn cumparidas sut il num ‹Mémoires de la rose› regurdientschas ch’èn vegnidas cumpigliadas or dal relasch da sia vaiva.
Otto Hürsch
Otto Hürsch-Müller (* 21 da matg 1860 a Zofingen; † 27 da december 1947 a Cuira) fuva in pastizier svizzer. 1887 ha el creà ils renomads craps-persic da Cuira, ils quals vegnan anc oz producì entras il pastizier jauer Arthur Bühler.
Uffizis d'onur
Publicamain es el sa angaschads per emprendists che avaivan basegns d'in sustegn. 40 onns es el stà activs tar l'associaziun grischunaisa per emprendists da la mastergnanza (Bündnerischen Hilfsverein für Handwerkerlehrlinge) ed ha cuntanschì che giuvenils povers han pudì gudair ina solida educaziun professiunala.
Augustinus da Hippo
Vita
Augustinus es creschieu sü in üna famiglia, illa quela il bap Patricius d'eira ün pajaun (battagio pür immediatamaing aunz la mort) e la mamma Monica üna cristiauna.
Cristof Columbus
Origin e carriera fin il 1480
Tenor agen dir è Columbus gia navigà cun 14 onns. Ch’el haja frequentà in studi da basa a l’Universitad da Pavia, sco che raquinta ses figl, è pussaivel, pertge che Columbus era fitg bain scolà en latin e matematica, quai ch’ha furmà in’impurtanta premissa per sias enconuschientschas da la cosmografia e cartografia da pli tard. L’onn 1461 ha la famiglia Colombo stuì sa domiciliar a Savona; suenter ina sconfitta davant Napoli cunter Fernando d’Aragon eran vegnids stgatschads da Genua ils doges Fregoso e lur aderents – tranter auter ils Colombos – che sustegnevan da quel temp la Frantscha.
Oxigen
Oxigen es ün element chemic cun il symbol da elemaint O e il number ordinal 8. Il sistem periodic el positiunà in la seisavla gruppa principala. Oxigen es cun 48.9% il elemaint il plü frequent in la cruosta da terra.
Cristof Columbus
En tschertga da sustegn
Suenter esser sa trategnì sur lung temp senza success a la curt roiala, ha Columbus survegnì ils 20 da mars 1488 in invit dal retg portugais João II, per il qual Columbus aveva probablamain sez dumandà. Il pli tard l’atun dal medem onn è el sa trategnì a Lissabon tar ses frar Bartolomeo; da sa cunvegnir cun il Portugal na dueva però betg reussir. Avant che Columbus è puspè ì en Spagna, è el daventà perditga da l’arrivada da Bartolomeu Diaz a Lissabon, il qual è returnà la fin da december 1488 da ses viadi enturn il piz dal sid da l’Africa, quai ch’ha furmà in ulteriur impurtant pass en tschertga d’ina via maritima vers l’India. A medem temp ha er il frar da Columbus bandunà Lissabon per tschertgar sustegn en l’Engalterra ed en Frantscha.
Semilinguissem
Semilinguissem ei ina fuorma extrema dil bilinguissem subtractiv ed ei in disturbi dil lungatg veritabel.
Cristof Columbus
Emprim viadi (avust 1492 fin mars 1493)
Columbus è sinaquai vegnì celebrà sin in cortegi triumfal tras la Spagna. Ses privilegis han ins confermà e papa Alexander VI ha affirmà ils dretgs da la Castiglia sin ils territoris scuverts ed anc da scuvrir situads en l’occident dal grad da longhituda da 100 miglias spagnolas en il vest da las Inslas dal Cap Verd. In onn pli tard è questa repartiziun vegnida modifitgada en il Contract da Tordesillas e renconuschida tras il Portugal. Gia curt suenter ses return ha Columbus cumenzà a s’occupar cun las preparativas per ina segunda expediziun, la quala dueva segirar ils territoris scuverts e conquistar per la Castiglia ulteriurs. Surtut vuleva el cuntinuar a tschertgar il pajais dad aur sin il qual ins aveva sperà.
Segund viadi (settember 1493 fin zercladur 1496)
thumb|220px|Segund viadi da scuverta En ses rapport per mauns dals regents spagnols ha Columbus declerà per sbagl ch’el haja scuvert l’Asia (en vardad: Cuba) ed in’insla a la costa da la China (en vardad: Hispaniola). El ha empermess en ses rapport ch’el possia purtar a las maiestads or da quests territoris «tant aur sco che vus duvrais» e «tants sclavs sco che vus dumandais».
Terz viadi (matg 1498 fin november 1500)
thumb|220px|Terz viadi da scuverta Sin ses terz viadi, il qual ha cumenzà ils 30 da matg 1498, ha Columbus elegì ina ruta situada pli en il sid che fin qua. El è navigà sper las Inslas dal Cap Verd ora ed alura vers vest sur l’Atlantic.
Suenter esser navigà sper intginas inslas ora vers nord, ha el cuntanschì ils 31 d’avust la citad Santo Domingo che ses frar aveva fundà en il fratemp sin ses cumond a la costa meridiunala da l’insla Hispaniola. Ils colonisaturs dal lieu eran malcuntents e rebellavan cunter ses frar Bartolomeo. Columbus ha empruvà da metter perina las partidas ed è er sa stentà da convertir ils Arawak al cristianissem. A medem temp ha el intensivà la tschertga suenter aur. Ultra da quai ha el cumenzà a reparter terren cultivabel ed ad attribuir Indios als singuls colonisaturs spagnols. Talas distribuziuns da terren han manà a partir dal 1503 al sistem da las Encomiendas, las qualas èn degeneradas en la pratica ad ina furma da sclavaria. Colonisaturs ch’èn turnads a chasa han accusà Columbus avant la curt spagnola da betg esser patrun da l’administraziun da las colonias. Perquai ha la curt destituì el il matg 1499 sco guvernatur e nominà en ses lieu Francisco de Bobadilla, il qual ha cuntanschì la colonia ils 23 d’avust 1500.
Che Guevara
La revista americana Time Magazine l'ha nominà il 1999 tranter las 100 persunas da grond'influenza dal 20avel tschientaner. La fotografia da ‹Che› dad Alberdo Korda cun il titel Guerrillero Heroico vala sco pli enconuschenta illustraziun d'ina persuna.
Tibet
thumb|280px|Situaziun geografica dal Tibet entaifer la Republica Populara da la China miniatur|220px|thumb|right|La vallada Yangbajain, situada radund 100 kilometers en il nordvest da Lhasa miniatur|220px|thumb|right|Chasas da lain a Zhongdian miniatur|220px|thumb|right|Traffic da navs sin il Brahmaputra Il Tibet (tibetan བོད་ Bod, ‹Pö›; chin. 西藏, Xīzàng) è ina vasta regiun alpina en l’Asia Centrala che furma la patria dal pievel tibetan. Cun in’autezza media da 4500 meters è il Tibet la regiun la pli auta dal mund, la quala vegn savens er numnada il ‹tetg dal mund›. La denominaziun ‹Tibet› vegn oz duvrada per l’entira regiun alpina tibetana, ma er per la Regiun autonoma dal Tibet, in territori cun administraziun communabla che la Republica Populara da la China ha annectà en ils onns 1950. La Regiun autonoma dal Tibet cumpiglia ca. la mesadad dal spazi cultural tibetan e sa chatta en il sid dal Tibet. Il nord e l’ost dal territori cultural tibetan furman parts da las provinzas chinaisas Qinghai, Gansu, Sichuan e Yunnan. En la lingua chinaisa uffiziala stat la noziun englaisa Tibet (q.v.d. il Xizàng chinais) adina per ‹Regiun autonoma dal Tibet›. Ma er la noziun tibetana bod respectivamain bod yul n’enserra per il pli betg las regiuns tibetanas da l’ost Amdo e Kham, regiuns che sa chattan per gronda part ordaifer la Regiun autonoma dal Tibet. Per che tut saja cumpiglià, sto vegnir duvrà il pled tibetan bod chen (Böchen) = ‹Tibet grond›.
Il spazi cultural tibetan
Er il spazi cultural dal Tibet Central e dal Sid s’extenda sur ils cunfins:
L’influenza da la Gronda Britannia
Durant la fasa dal Great Game ha la Gronda Britannia demussà interess per il Tibet. Ella temeva che la Russia conquistia la regiun, cunquai che lezza era londervi d’extender si’influenza en il nord ed en il sid dal Tibet. Lord George Curzon, il viceretg britannic da l’India, ha empruvà da limitar l’influenza russa cun meds diplomatics. Ma la regenza tibetana ha refusà sias tentativas. Il 13avel Dalai Lama ha argumentà ch’el na dastgia betg ignorar ils Ambans. Sco resposta han ils Brits lantschà il november 1903 ina campagna militara. Cur che l’armada britannica ha cuntanschì ils 29 da fanadur 1904 il flum Tsangpo, ha il Dalai Lama vis quant precara che la situaziun era ed è fugì en la Mongolia.
Suenter l’occupaziun da Lhasa ils 3 d’avust han ils Brits cumenzà las tractativas cun l’Amban e cun ils represchentants tibetans ch’eran restads. En la cunvegna dal settember 1904 han ins reglà l’avertura dals cunfins ed il commerzi cun il retg britannic (en l’India britannica). Plinavant è vegnì fixà ch’il Tibet na dastgia betg contractar cun auters pajais senza la lubientscha da la Gronda Britannia. Ina cunvegna cun la China fatga l’onn 1906 ha confermà questas cundiziuns, uschia ch’il Tibet era facticamain daventà in protectorat dals Brits. Quels èn dentant be darar sa maschadads en fatgs da l’intern.
Il status dal Tibet tenor la regenza tibetana en exil
thumb|200px|Bandiera da la regenza tibetana en exil. Questa bandiera è scumandada en la Republica Populara da la China thumb|200px|Vopna/sigil da la regenza tibetana en exil e dal Tibet avant l’occupaziun tras la China La regenza tibetana en exil punctuescha ch’il Tibet saja stà in pajais independent cur che l’Armada populara da liberaziun saja entrada en il pajais. Plinavant cuntrafetschian l’invasiun militara e l’occupaziun constanta al dretg internaziunal ed al dretg d’autodeterminaziun. Il Tibet na furmia betg – sco quai che la RPC pretendia – dapi 700 onns ina part da la China; il Tibet saja be stà durant curts temps sut l’influenza dals Mongols u dals Mandschus, dentant mai sut l’influenza dals Chinais Han.
Ils 17 d’october 1987 ha la regenza chinaisa refusà quest plan ed inculpà il Dalai Lama d’engrondir il foss tranter el e la regenza chinaisa. In dialog cun il Dalai Lama vegnia be en dumonda, sche quel desistia da pretender l’independenza dal Tibet. Per quai stoppia el renconuscher en ina decleraziun publica che Tibet e Taiwan sajan parts inseparablas dal territori chinais e che la Republica Populara da la China saja la suletta regenza legitima.
Art tibetan
L’art tibetan è collià stretgamain cun il budissem tibetan: quai explitgescha er il fatg che las ovras represchentan en general divinitads budisticas en diversas furmas sco per exempel statuas da bronz dorà e mandalas da sablun colurà. L’art da las statuettas da bronz dorà vegn er numnà art sino-tibetan.
Musica
La musica tibetana reflectescha l’ierta culturala da la regiun dal Himalaia. Sper il Tibet sa fan valair influenzas da l’India, dal Bhutan e da Nepal. I sa tracta surtut da musica religiusa che mussa la profunda influenza dal budissem tibetan sin la cultura.
La musica da nangma è fitg populara en bars da karaoke a Lhasa che furma il center urban dal Tibet. In’autra furma da musica populara è il stil classic gar che vegn duvrà per ritus e ceremonias. Lu è ina sort da chanzuns che cuntegnan vibraziuns gutturalas e gizzas. I dat er chants epics d’eroxs dal Tibet, sco per exempel l’epos da Gesar de Ling.
Turissem
Critichers dubitan dentant ch’il progress economic dal turissem arrivia propi fin tar la populaziun tibetana. Uschia èn per exempel tschient guids da viadi tibetans vegnids relaschads l’onn 2003 e remplazzads cun guids chinais. Cunquai che la scolaziun e furmaziun manca, èn las bleras plazzas da lavur en il sectur turistic nuncuntanschiblas per ils Tibetans. A quels ch’han fatg lur scolaziun en l’exil vegn refusà la lavur sco guid turistic. Tenor ina stimaziun eran l’onn 1995 75 % da las fatschentas a Lhasa en possess chinais e passa 90 % dals martgadants sin fiera eran Chinais.
Cipra
A partir dals 20 da fanadur 1974 ha la Tirchia occupà il nord da l’insla. Ils 15 da november 1983 è vegnì proclamà qua a moda unilaterala la Republica tirca Cipra dal Nord, quai suenter che putschists grecs avevan vulì cuntanscher l’annexiun da la Cipra a la Grezia. En la resoluziun 541 è la proclamaziun da la Republica tirca Cipra dal Nord vegnida declerada da las Naziuns unidas sco nunvalaivla.
Geografia
thumb|220px|Fotografia spaziala da l’insla thumb|220px|Il Grip dals Grecs vala tenor la mitologia sco lieu da naschientscha dad Afrodite La Cipra è la terz gronda insla da la Mar Mediterrana. Geograficamain vegn ella attribuida a l’Asia, politicamain e culturalmain però a l’Europa. La pli auta elevaziun da l’insla grippusa furma l’Olympos (1951 m) en la muntogna da Troodos; quel è cuvert cun tieus, ruvers nanins, cipressas e ceders. Tut en tut èn 19 % da la surfatscha da l’insla cuverts cun guaud.
Aluminium
Utilisaziun
Aluminium vain douvra per bleras applicaziuns. Exaimpels per applicaziuns sun:
Cipra
Linguas
Linguas naziunalas ed a medem temp linguas uffizialas equivalentas da la Republica da la Cipra furman il grec ed il tirc. L’englais, sco ierta dal temp colonial, furma vinavant ina lingua franca derasada vastamain. Discurrì sco lingua materna vegn il dialect cipriot e per part er pontic; sco standard renconuscha il stadi però be il grec modern uffizial. Linguas minoritaras renconuschidas furman l’armen e l’arab cipriot che vegn discurrì dals Maronits.
En general
La quota da dischoccupaziun muntava avant l’adesiun a l’Uniun europeica a 3,6 %; questa valur giascha sut la media da l’UE. La rata d’inflaziun importa 2,0 %. Areguard la structura economica valeva la Cipra sper Malta sco il stadi il pli sviluppà da tut ils diesch novs stadis commembers dal 2004.
Divisiun administrativa
Dapi sia fundaziun è la Republica da la Cipra partida en ses districts: Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol, Nicosia e Paphos. Il district Kyrenia, parts dals districts Nicosia e Larnaca sco er la gronda part dal district Famagusta vegnan controllads da la Republica tirca Cipra dal Nord.
Istorgia
L’onn 1977 è Makarios mort e Spyros Kyprianou è suandà sco president. Quel n’è però betg vegnì renconuschì da la Tirchia e dals Tircs cipriots. Sinaquai ha il sid grec relaschà sancziuns economicas cunter il nord. Suenter persecuziuns e mazzaments da Cipriots tircs ha il nord da sia vart reagì cun stgatschar plirs dieschmilli Grecs cipriots e cun domiciliar en il nord plirs dieschmilli Tircs derivants da la Tirchia. Uschia è s’augmentada la cumpart da la populaziun tirca envers la cumpart dals Grecs cipriots.
Ils 24 d’avrigl 2004 han omaduas gruppas etnicas votà separadamain davart il Plan da Kofi Annan (il secretari general da las Naziuns unidas da quel temp). Quel preveseva in nov stadi organisà tenor il model svizzer, cun dus stadis federativs separats. La participaziun a la votaziun ha muntà en las duas parts a 87 resp. 88 %. Entant ch’ina maioritad da dus terzs dals Tircs cipriots ha acceptà il plan, è quel vegnì refusà da trais quarts dals Grecs cipriots. Quests ultims pretendan che la Republica da la Cipra vegnia restabilida er facticamain en furma d’in stadi unitar tant areguard il territori sco er areguard il dretg.
Integraziun en l’Uniun europeica
En rom da la crisa da finanzas ha la Republica da la Cipra inoltrà il 2012 a l’Uniun europeica ina dumonda da sustegn. Il 2016 ha il pajais puspè pudì bandunar il program da salvament.
Teoria da la relativitad
Muntada
La teoria da la relativitad ha revoluziunà la chapientscha da spazi e temp ed ha revelà connexs che n’èn betg accessibels a l’imaginaziun contemplativa. Quels sa laschan però tschiffar a moda matematicamain precisa en furmlas e confermar tras experiments. La teoria da la relativitad cuntegna la fisica da Newton sco cas spezial; ella ademplescha pia il princip da la correspundenza.
Il model da standard da la fisica da particlas sa basa sin la cumbinaziun da la teoria da la relativitad speziala cun la teoria dals quantums ad ina teoria da champs da quantums relativistica.
Cumbinaziun da spazi e temp al spazitemp
En il spazitemp existan a basa da la relativitad da lunghezzas e spazis da temp trais secturs che sa laschan distinguer per mintga observatur cleramain in da l’auter:
Percepziun en la publicitad
La nova moda da vesair il spazi ed il temp ch’è resultada da la teoria da la relativitad ha suenter sia scuverta er sveglià grond interess en la publicitad. Einstein è daventà famus en tut il mund e la teoria da la relativitad è vegnida recepida vastamain en las medias. Reducì sin la moda da dir ‹Tut è relativ› è quella per part vegnida postada en vischinanza d’in relativissem filosofic.
Ginaiver cumin
Lain
Tar il ginaiver cumin sa tracti d’ina planta cun lain da cor. Il lain alv è relativamain lad e mussa ina colur clera, melnenta. Il lain da cor sco tal è colurà brin cotschnent. La spessezza criva munta en media a 0,55 g/cm³. Il lain è fitg resistent cunter influenzas d’aura e derasa in’odur empernaivla. Damai ch’il lain è per ordinari be avant maun en pitschnas dimensiuns, vegn quel duvrà per la construcziun da mobiglias pitschnas, per turnar ed entagliar.
Fritgs
Puma da ginaiver (er numnada ginaivra) furma in’impurtanta spezaria en bleras cuschinas europeicas, surtut en ils pajais alpins, nua che quella cumpara vastamain. Igl è quai il sulet exempel d’ina spezaria or da la gruppa da las coniferas ed er ina da las paucas spezarias or da regiuns climaticas tempradas fin frestgas, er sche la meglra qualitad deriva da l’Europa dal Sid. En la cuschina tradiziunala da l’Europa Centrala dovran ins il ginaiver (ensemen cun puletg ed evtl. intgins fegls d’arbaja) per far crut asch. Daspera vegn el duvrà savens per preparar tratgas da charn, surtut da selvaschina.
Sontg Spiert
Il Spiert Sench (eir Sench Spiert, per rumauntsch grischun Sontg Spiert) es tenor la cretta cristiauna la terza persuna da la trinited sper il Bap celestiel e Gesu Crist.
Conservatissem
Origin ed istorgia da la noziun
thumb|160px|Joseph de Maistre (1753–1821) Sco moviment politic è in pensar da tempra conservativa sa furmà l’emprima giada en il temp modern tempriv, en il cumbat politic dals stans cunter la pretensiun da pussanza dal stadi absolutistic. Il conservatissem è l’emprim vegnì purtà da las forzas da l’aristocrazia e da las classas dirigentas regiunalas tradiziunalas. Las ideas dal moviment han ins gia baud manà enavos sin l’imaginaziun da la societas civilis (societad burgaisa u societad da burgais), sa basond tranter auter sin la teoria politica dad Aristoteles. Quella represchenta il maletg ideal d’ina societad «bain ordinada» confurm a la natira, en la quala prevegna a mintgin la posiziun ch’al cumpeta ed en la quala nagin – er betg il monarc – duai survegnir dapli che quai.
Conservatissem anglosaxon
Cuntrari al conservatissem continentaleuropeic attribuescha pia il conservatissem angloamerican a l’individi ina funcziun positiva. Quel avanza schizunt en il center dal mund d’ideas politic e survegn attribuida la funcziun da stgaffir urden, la quala cumpeta tenor il conservatissem europeic al stadi. Tras identitad naziunala e simbols politics vegn l’individi obligà ad ideas da las valurs communablas ed affirmà en sia funcziun da stgaffir urden. Il stadi cumpara percunter sco incorporaziun da forzas anonimas e sco funtauna da nunlibertad. Ultra da quai è questa furma individualistica dal pensar conservativ colliada cun in’auta stima per furmas economicas privatas e per l’augment persunal da la bainstanza.
Conservatissem en Svizra
Entaifer l’Assamblea naziunala è la dretga catolica sa numnada l’onn 1882 uffizialmain Partida catolic-conservativa da la Svizra; il predicat conservativ è pir svanì il 1971 cur che la partida è sa renumnada en Partida cristiandemocratica (PCD).
Conservatissem en Germania
Dapi il 1848 eran represchentadas en ils parlaments dals singuls stadis tudestgs (surtut en la Prussia) e pli tard er en il Reichstag tudestg pliras partidas conservativas. Da numnar è en spezial la Partida dal center tudestga ch’è sa furmada il 1871. thumb|160px|Otto von Bismarck La furma specificamain tudestga dal conservatissem è liada oravant tut cun la persuna da Bismarck. Durant ses temp da regenza ha el empruvà da schliar l’uschenumnada ‹dumonda sociala›, pia il conflict tranter il moviment da lavurants ed liberalissem economic, e quai cun scumandar d’ina vart la democrazia sociala (leschas da socialists) e per l’autra cun etablir in agen sistem da segirezza statala (leschas socialas). Ultra da quai ha el fatg valair en rom dal cumbat cultural interess statals cunter la pretensiun da pussanza seculara tradiziunala da la baselgia catolica, e quai er a donn e cust da la baselgia evangelica ch’era liada stretgamain cun ils conservativs e ch’ha medemamain pers si’influenza areguard la surveglianza da scola. Omaduas iniziativas han be manà parzialmain al success giavischà ed han a la fin dals quints rinforzà tant la Partida sociala, d’orientaziun antimonarchica, sco er la Partida dal center catolica. Ellas han però schlargià la pussanza statala ed han mess ad ir in nov svilup cun la legislaziun sociala.
Serenera
Stgalim biologic
En il batschigl revitalisant (G) transmidan bacterias, levon e bulieus il tschuf en glitta. Quest process basegna bler oxigen. Be per part ha er lieu in tractament anaerob (E) ed anoxic (F) en batschigls separads.
Filters
Suenter che l’aua è vegnida serenada en moda mecanica, biologica e chemica n’è ella anc adina betg netta. Las davosas contaminaziuns pon ins mo retegnair cun filters fitg chars. Avant che l’aua cula tras il filter, pon ins agiuntar chemicalias. Quellas fan che las particlas malnettas fitg pitschnas s’enquaglian e vegnan retegnidas dal filter (filtraziun da flocculaziun).
Dicziunari Rumantsch Grischun
Structuraziun
Introducids vegnan ils artitgels en il DRG tras ina part fonetica cun notaziun exacta da la pronunzia, terminads vegnan els tras indicaziun, sche necessari discussiun da l’etimologia (derivanza dal pled). Il DRG è structurà semasiologicamain, partend dal pled, betg da la chaussa. Ses artitgels da structura survesaivla èn disponids en successiun alfabetica, cun translaziun dals citats rumantschs e cun text explicativ en linguatg tudestg.
Tschiertschen-Praden
Tschiertschen-Parden è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al circul Churwalden dal district Plessur.
Stgaudament global
thumb|Ovra d’energia da charvun a Scholven, Germania thumb|L’augment dal livel da la mar periclitescha numerusas inslas tropicas thumb|Temperaturas medias globalas tranter il 1880 ed il 2020 sin la surfatscha da la Terra tenor mesiraziuns dal Goddard Institute for Space Studies thumb|Il svilup da la temperatura media globala durant ils ultims 1000 onns, reconstruì tenor diversas funtaunas e mesirà directamain dapi il 19avel tschientaner
Retroacziuns
Ina retroacziun chaschunada entras l’emissiun da CO2 e CH4 or da la schelira permanenta che sdreglia, per exempel or da las palids da turba en Sibiria, è in ulteriur mecanissem che po contribuir al stgaudament. Sumegliantamain po in’emissiun massiva da CH4 or da metanidrat (era metanclatrat u glatsch da metan; metan enserrà en moleculs d’aua schelada) en las mars causar in stgaudament rapid. Ins suppona en pli che l’abilitad dals oceans da secretar carbon sa reduceschia cura ch’els sa stgaudan. En la zona mesopelagica (en ina profunditad da ca. 200 fin 1000 m) limitescha quai numnadamain la creschientscha da diatoms (bacillariophyta che furman ina basa da la piramida da nutriment) a favur dal fitoplancton ch’ha in pli pitschen effect da pumpa biologica da carbon.
Effect da serra antropogen
thumb|left|Svilup da la concentraziun da CO2 durant ils 420 000 onns passads. Retschertgas pli novas han extendì il temp da perscrutaziun sin passa 650 000 onns, il maletg da basa n’è dentant betg sa midà Dapi la Revoluziun industriala rinforza l’uman l’effect da serra natiral cun chaschunar las svapurs da gas da serra. Tenor mesiraziuns or da nuschegls da sondagi da glatsch n’era la concentraziun da CO2 en ils ultims 800 000 onns mai pli auta che 300 ppmV (parts per million, parts per milliun dal volumen). Surtut cun brischar materias primas fossilas, ma era – en pli pitschnas dimensiuns – pervia da l’industria da cement e d’ina gronda deforestaziun a partir da l’industrialisaziun, è la concentraziun da CO2 creschida sin passa 385 ppmV. Quai è probablamain la pli auta cifra dapi 20 milliuns onns. L’onn 2006 èn arrivads en l’atmosfera 36,3 Gt CO2 producì supplementarmain da l’uman u ca. 9,9 Gt carbon da l’entir mund. La part per volumen dal metan munta oz enstagl da 730 ppbV a 1783 ppbV (parts per billion, parts per milliarda dal volumen). Quai è il pli aut nivel dapi almain 800 000 onns. Sco causa principala per quai è d’enumerar la tratga d’animals intensiva (factory farming) ed ulteriuras activitads agriculas sco la cultivaziun da ris. La part per volumen dal gas ilarant è creschida da 270 ppbV sin 319 ppbV.
Activitad solara e radiaziun cosmica
thumb|Il graf da l’activitad solara dapi il 1975 na mussa nagin auzament durant ils ultims 30 onns Sper ils gas da serra contribueschan anc auters facturs main impurtants al stgaudament global. Da menziunar è qua l’intensitad da radiaziun dal sulegl – era sche quest factur vegn valità differentamain. L’enclegientscha scientifica davart l’influenza da l’activitad solara oscillanta sin il clima vegn stimada da l’IPCC sco ‹pitschna›.
Consequenzas
thumb|L’auzament dal livel da la mar mesirà tranter il 1993 ed il 2014 è per 50 % pli aut che la media da l’entir 20avel tschientaner Pervia da las consequenzas per la segirtad dals umans, la sanadad, l’economia e l’ambient è il stgaudament global ina gronda ristga. Gia oz pon ins observar insaquantas midadas da l’ambient ch’han in connex cun il stgaudament. Questas midadas sco pli pauca naiv, il livel da la mar s’auzond, la retratga dals glatschers e midaments da l’aura valan sper las mesiraziuns da la temperatura sco confirmaziuns per la midada dal clima. Quests fenomens èn exempels per consequenzas che n’influenzeschan betg mo las activitads dals umans, mabain er ils ecosistems. Ils effects da la midada dal clima pon esser uschè multifars e vasts che be ina pitschna part da quels po vegnir enumerada qua:
thumb|300px|Benambra, ina regiun en Victoria, Australia, ch’è pertutgada da setgira
Mesiras politicas
thumb|left|Implants d’energia sco qua a la riva danaisa valan sco part impurtanta da la protecziun dal clima cun [[energia regenerabla|energias regenerablas]] Sin plaun global, regiunal e local èn nundumbraivlas mesiras per la protecziun dal clima pussaivlas e per part gia decididas. A vista globala furman la Convenziun da basa davart ils midaments dal clima (UNFCCC – United Nations Framework Convention on Climate Change) da las Naziuns unidas (UN) ed il Protocol da Kyoto ch’è collià cun quella cunvegnas obligantas tenor il dretg internaziunal public. La Convenziun da basa davart ils midaments dal clima è vegnida deliberada l’onn 1992 a New York City e suttascritta da la gronda part dals stadis en rom da la Conferenza da las Naziuns unidas per ambient e svilup (UNCED – United Nations Conference on Environment and Development) a Rio de Janeiro. Tenor la Convenziun da basa vala da nov il princip che la cuminanza dals stadis stoppia reagir era senza mussaments exacts areguard la dimensiun da la periclitaziun da l’ambient. A la conferenza da Rio è era l’Agenda 21 vegnida deliberada che furma dapi lura la basa per bleras mesiras da protecziun localas.
Model da clima
Pervia da la cumplexitad dal sistem dal clima è la calculaziun cun agid da models liada a grondas intschertezzas. Ma la modellaziun dal clima sa sviluppa cuntinuadamain. Per cumprovar quai èn differents models da clima vegnids duvrads per reproducir il decurs istoric dal clima en il decurs dal 20avel tschientaner. Damai ch’ils resultats èn stads vaira corrects, pon era las prognosas per il 21avel tschientaner vegnir considerads sco plausiblas.
Rain dal Nord-Vestfalia
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Nord Rain-Vestfalia thumb|200px|Nord Rain-Vestfalia Rain dal Nord-Vestfalia (tudestg e uffizialmain: Nordrhein-Westfalen) è in pajais federativ da la Germania. Sia chapitala è Düsseldorf.
Safari
Parcs naziunals
thumb|240px|En il Parc naziunal Etosha, Namibia In dals pli gronds territoris da protecziun da selvaschina en l’Africa è il Parc naziunal Kruger. Quel s’extenda en furma d’ina sdrima en il nordost da l’Africa dal Sid, ha in’extensiun da 350 km en direcziun nord-sid e da radund 54 km en direcziun ost-vest e cumpiglia ina surfatscha da radund 20 000 kilometers quadrat. En il parc vivan var 150 spezias da mammals, inclus ils big five, ultra da quai bundant 500 spezias d’utschels, radund 110 spezias da reptils, 35 spezias d’amfibis e 50 spezias da peschs. Quest territori da protecziun è vegnì fundà l’onn 1898 sut il num Sabie Game Reserve dal president sidafrican da lez temp Paul Kruger cun l’intent da proteger la selvaschina. Il 1926 ha il territori survegnì il status da parc naziunal ed il num odiern.
Il num Serengeti deriva dal masai (siringitu, ‹pajais infinit, planira infinita›) ed è quasi daventà in sinonim per la zona da vegetaziun resp. da cuntrada da la savanna. Quella è situada tranter la zona subtropica arida dals vents da l’ost ed il clima umid dals guauds tropics. Il tratg caracteristic da la savanna furma la cumbinaziun da vegetaziun bassa serrada ed ina stresa da bostgaglia e plantas cun bist aut plitost averta. Ulteriurs parcs segnads d’ina sumeglianta vegetaziun – che porscha cundiziuns idealas gist er als big five – èn da chattar en stadis sco la Kenia, Tansania, Namibia, Botsuana, Sambia ed Africa dal Sid.
Big five
Ils big five èn oz tranter auter da chattar a Botsuana, Kenya, Mosambic, Namibia, Simbabwe, Africa dal Sid, Swaziland, Tansania ed Uganda. Tar safaris da big five en quests pajais sa tracti ubain da viadis da chatscha u – il pli savens – d’excursiuns turisticas a chaschun da las qualas ils animals vegnan observads e fotografads.
Entras fraud, la vendita da dents lungs d’elefants, dals corns da rinoceros e biffels ubain da pails da liuns e leopards sin il martgà nair èn ils effectivs dals gronds tschintg per part smanatschads ed intginas spezias sa diminueschan adina dapli. Quai mussa l’ambivalenza da la noziun ch’exprima d’ina vart bain respect envers la grondezza, la forza e l’inschign dals animals respectivs, ma che renda quels a medem temp spezialmain attractivs ed uschia fitg vulnerabels. En il fratemp ha la gronda part da las chatschas – abstrahà dals cas da fraud – però lieu en reservats nua ch’ils effectivs vegnan tgirads e controllads. E per lunschor la gronda part dals safaris cumpiglia be pli turists che fan ‹chatscha› cun lur cameras sin ils big five talmain desiderats.
Cuira
Cultura
Vischnancas cunfinantas: Churwalden, Domat, Favugn, Haldenstein, Maladers, Malix, Trimmis.
Istorgia
En 1803 daventa la surfatscha dal chantun Grischun ina parta da la Svizra e Cuira daventa chapitala.
Transport
La autostrada A13 passa per la citad.
Guerras da coaliziun
Segunda Coaliziun
La Segunda Coaliziun (1799–1802) cumpigliava la Gronda Britannia, l’Austria, la Russia, l’Imperi osmanic, il Portugal, Napoli ed il stadi pontifical. La Prussia sut ses nov retg Friedrich Wilhelm III è sa declerada neutrala en quest conflict. La Frantscha vegniva uss dominada da Napoleun ch’era returnà da l’expediziun en l’Egipta. Entant ch’el aveva battì là cunter Brits ed Osmans, aveva la Coaliziun gudagnà pliras battaglias en Svizra (occupaziun da Turitg) ed en l’Italia; lezzas duas republicas affiliadas stevan per dar ensemen. Bainbaud è dentant la Russia sa retratga da la Coaliziun ed è returnada a la neutralitad armada; ed er las pussaivladads d’agir da la Gronda Britannia eran consumadas u liadas en l’Egipta. Ils Austriacs han subì ils 14 da zercladur (Marengo) ed ils 3 da december 1800 (Hohenlinden) grevas terradas cunter Napoleun. Ils 9 da favrer 1801 è vegnida segnada la Pasch da Lunéville tranter la Frantscha, l’Austria e l’Imperi tudestg.
La guerra sin la Peninsla Iberica
La Guerra spagnola (er numnada Guerra d’independenza spagnola) vala sco emprima ‹guerra da liberaziun› cunter la predominanza napoleonica en l’Europa. Sin las populaziuns dals ulteriurs pajais che sa chattavan da quel temp sut il domini franzos han ils eveniments en Spagna gì in effect psicologic considerabel.
Return e terrada finala da Napoleun
L’onn 1815, durant ch’il Congress da Vienna era gia en plaina acziun, è Napoleun returnà or d’atgna iniziativa da ses exil ed è vegnì danovamain a la pussanza (Guvern dals tschient dis). Entaifer curt temp ha el reorganisà la Grande Armée e manà quella ad ina victoria en la Battaglia sper Ligny. Ma gia dus dis pli tard han ils alliads (Gronda Britannia, Pajais Bass e Germania) e la Prussia battì Napoleun definitivamain en la Battaglia sper Waterloo. Napoleun è vegnì bandischà per vita duranta sin l’insla britannica St. Helena.
Colloqui (Grischun)
Ün colloqui significha i'l chantun Grischun ün organ uffizial da la baselgia evangelica refuormada dal Grischun. Il chantun Grischun es parti aint in desch colloquis chi s'extendan sur tuot il territori e chi cumpiglian var desch raspadas in üna regiun. Ils colloquis dessan colliar las plaivs singulas culla baselgia chantunala ed intermediar ils interess differents. Commembers dals colloquis sun ils ravarendas (uffizialmaing), laics elets sco rapreschantants da las corporaziuns evangelicas ed ils politikers refuormats dal Grond Cussagl chi han voluntariamaing declerà lur prontezza da collavurar.
Proceduras da consultaziun van adüna la via sur ils colloquis avant cha üna ledscha ecclesiastica aintra in vigur.
Baselgia da Masans
thumb|Baselgia da Masans thumb|Vista interiura
Urmagn
Urmagn (tudestg Urmein) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Rogeno
La vschinauncha
I'l territori as chattan duos grandas fracziuns, situedas süsom duos crastas partidas da la Viafier Com-Molteno-Lecco:
Tusaun
Tusaun (tudestg Thusis, talian, istoric Tosana) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è la chapitala dal circul omonim e dal district dal Rain Posteriur.
Minca
Etimologia
thumb|200px|Emprima menziun da München (munichen), 1158 Il num ‹Minca› vegn per ordinari interpretà sco ‹tar ils muntgs›. L’emprima menziun, sco forum apud Munichen, è da chattar en in document da l’imperatur Friedrich I dals 14 da zercladur 1158 (uschenumnà Augsburger Schied). Munichen è il dativ plural dal vegl tudestg munih resp. dal tudestg mesaun mün(e)ch, dals quals deriva il pled odiern ‹Mönch›.
Engrondiment tras incorporaziuns
Sco autras citads grondas è er Minca creschì repetidamain tras incorporaziun da pitschnas citads e vischnancas vischinas ch’eran oriundamain autonomas. A Minca ha quest process surtut gì lieu tranter il 1853 ed il 1942. Avant il 1853 è la citad creschida betg tras incorporaziuns, mabain cun extender il territori da la citad sin territori cunfinant betg populà. Ed er suenter la Segunda Guerra mundiala n’han gì lieu naginas incorporaziuns per propi, mabain be engrondiments senza schliar dal tuttafatg vischnancas vischinas (ils onns 1954, 1962 e 1967).
Fundaziun da la citad
Tras il document numnà na vegn però betg sigillà in act da fundaziun, mabain concedì a l’abitadi gia existent tras l’imperatur Friedrich Barbarossa il dretg da martgà, da munaida e da duana. In terz da las entradas che resultavan da quests dretgs eran reservads als uvestgs da Freising.
Citad residenziala da l’electurat
thumb|220px|Marktplatz (oz Marienplatz), vers il 1650 Sut duca Maximilian I da la Baviera (1597–1651) ha la Baviera gudagnà l’Aut Palatinat, e Minca è daventà il 1628 citad residenziala da l’entir electurat da la Veglia Baviera. L’onn 1632, en rom da la Guerra da trent’onns, ha la citad però stuì supportar l’occupaziun tras truppas svedaisas ed ha stuì pajar in aut pretsch da liberaziun e surlaschar ostagis per betg vegnir destruida. Pauc pli tard è prorutta la pesta ed ha mazzà in terz da la populaziun. Suenter la fin da la guerra l’onn 1648 è la citad però sa revegnida ed è s’averta sut il prinzi electur Ferdinand Maria (1651–1679) al baroc talian. Da quel temp dateschan il chaste Nymphenburg e la Theatinerkirche sco er l’emprima opera. Las consequenzas da la guerra han però furmà in’impurtanta premissa per ch’il prinzi electur possia far passar l’absolutissem.
Suenter ch’il prinzi electur Karl Albrecht (1726–1745) è vegnì curunà sco imperatur, han truppas habsburgaisas danovamain occupà il 1742 per dus onns la citad. Maximilian III Joseph (1745–1777) ha bandunà la politica da pussanza gronda da ses antecessurs ed è sa deditgà a refurmas a l’intern; tranter auter è vegnida fundada il 1759 a Minca l’Academia bavaraisa da las scienzas. L’onn 1789 ha il prinzi electur Karl Theodor (1777–1799) laschà endrizzar ils ierts englais en la cuntrada alluviala da l’Isar e pauc pli tard han ins disfatg las fortificaziuns medievalas da la citad. Sco citad residenziala da la Baviera e da l’Electurat dal Palatinat furmava Minca sut Karl Theodor il terz grond cumplex da pajais dal Vegl Imperi.
Revoluziun, Republica da Weimar e naziunalsocialissem
Ils 30 d’avrigl 1945 ha l’armada americana occupà senza pli gronda resistenza la citad. Divers lieus commemorativs regordan a las unfrendas dal naziunalsocialissem (sco p.ex. ils commembers da la Rosa alva).
Vopna
Las colurs da la citad èn dapi il temp da l’imperatur Ludivic da la Baviera las colurs dal Sontg Imperi roman: nair ed aur. La bandiera da la citad mussa questas colurs en duas strivlas lunghentas. En analogia a la bandiera statala da la Baviera exista ultra da quai ina versiun cun rombus.
Baroc e rococo
thumb|260px|Odeonsplatz A l’entschatta dal 17avel tschientaner, dal temp da transiziun vers il baroc, è la Residenza vegnida amplifitgada marcantamain. La pitga da Maria sin la Plazza da Maria è vegnida tschentada l’onn 1638. L’onn 1663 èn arrivads a Minca sco represchentants principals dal baroc talian Enrico Zuccalli e Giovanni Antonio Viscardi; silsuenter èn daventads architects da la curt Joseph Effner e François de Cuvilliés che represchentavan la scola franzosa. Da quel temp èn sa mantegnidas diversas perditgas profanas e sacralas.
Classicissem, istorissem e jugendstil
Cun la fundaziun dal Reginavel da la Bavaria ed il ferm svilup demografic ha puspè gì lieu a l’entschatta dal 19avel tschientaner ina vasta activitad da construcziun. In’ovra principala dal classicissem furma il Teater naziunal da Karl von Fischer sin la Plazza da Max Joseph davant la Residenza (1811). Davent da la Residenza mainan er las quatter vias da pumpa en las differentas parts da la citad; quellas han ils retgs bavarais laschà eriger successivamain. Surtut il retg Ludivic I ha laschà construir ses architects Leo von Klenze e Friedrich von Gärtner numerus edifizis da pumpa classicistics.
En il sid da la Residenza, davant l’opera, cumenza la Maximilianstrasse ch’è vegnida endrizzada en la mesadad dal 19avel tschientaner sco via da parada. Quella maina davent da la citad veglia sur l’Isar en direcziun dal Maximilianeum che furma la sedia dal parlament bavarais. Oz furma quella ina via da cumpras luxuriusa.
Da la vart settentriunal da la Residenza maina la Prinzregentenstrasse vers ost, nua che sa chatta tranter auter il Museum naziunal. Da vart dretga da l’Isar è situada sper questa via la Statua da l’anghel da la pasch.
Moderna e postmoderna
Bler interess ha giudì la construcziun dal museum Brandhorst tenor plans dal biro d’architectura Sauerbruch Hutton (2009). Quel sa chatta sin il Kunstareal München gist sper la Pinacoteca da la moderna da l’architect Stephan Braunfels (2002).
Santeris
Tar las zonas verdas tutgan er ils divers santeris sco per exempel l’anteriur santeri cun diversas fossas da prominents en vischinanza dal Sendlinger Tor (Alter Südliche Friedhof) resp. l’anteriur santeri en la Maxvorstadt (Alter Nördlicher Friedhof). Dals santeris actuals disponan il West-, Nord- ed Ostfriedhof mintgamai da hallas da benedicziun magnificas da Hans Grässel. Il pli grond santeri da Minca furma il Waldfriedhof. In ulteriur santeri cun bleras fossas da prominents è il Bogenhausener Friedhof. Sin il Friedhof am Perlacher Forst sa chattan – tranter autras enconuschentas persunalitads – las fossas dals fragliuns Scholl.
Ulteriurs museums
thumb|220px|Deutsches Museum Dals ulteriurs museums saja tranter auter menziunà il Residenzmuseum che furma in dals pli impurtants museums da chastè da l’Europa. Quel preschenta la tresoraria da la residenza dals da Wittelsbach e dat invista en las chombras e la moda da viver da differentas epocas da questa dinastia da regents bavarais.
Art figurativ
Da ca. 1850 fin 1914 è Minca sa sviluppà ad in center da la pictura europeica. En ils circuls da l’Academia roiala dals arts figurativs è sa furmada la Scola da Minca. Fin oz è quella da gronda muntada en l’istorgia d’art sco represchentanta da la pictura academica. Impurtantas persunas d’instrucziun a l’Academia èn t.a. stads Karl von Piloty, Wilhelm von Diez, Arthur von Ramberg e Nikolaus Gysis. En l’ambient da l’Academia (or da la separaziun da l’Associaziun d’artists da Minca) è sa sviluppada l’uschenumnada Münchener Secession cun commembers sco Max Liebermann, Franz von Stuck, Lovis Corinth, Ernst Oppler e Walter Leistikow.
L’onn 1919 han ins erigì ils emprims studios da la Bavaria Film a Geiselgasteig en la vischnanca Grünwald situada en il sid da Minca.
Litteratura
En il 19avel tschientaner han tranter auter Heinrich Heine, Friedrich Hebbel e Hans Christian Andersen vivì per pli lung temp a Minca.
Pli tard dueva il scriptur Eugen Roth, ch’è naschì a Minca, cuntanscher grond renum litterar e blers auters scripturs sco Erich Kästner, Wolfgang Koeppen e Michael Ende han vivì e lavurà en la citad.
Occurrenzas culturalas
thumb|thumb|160px|Oktoberfest Tranter las numerusas occurrenzas da tut gener ch’han lieu en il decurs da l’onn sajan menziunadas qua – sco eveniments d’irradiaziun surregiunala – las Opernfestspiele, la Tanzwerkstatt Europa ed il Filmfest München.
Spezialitads culinaricas
La gastronomia a Minca porscha numerusas spezialitads da la cuschina bavaraisa. La liongia alva bavaraisa è vegnida inventada l’onn 1857 a Minca e furma bain la pli enconuschenta spezialitad culinarica da la citad. Ulteriura menziun meritan il Leberkäs resp. la Leberkässemmel, las Brezn, las Auszogne (ina pastizaria da grass radunda), la Prinzregententorte ed il Münchner Bier.
Industria
A Minca ed en proxima vischinanza da la citad han numerusas interpresas lur domicil da la firma. Surtut suenter la Segunda Guerra mundiala han bleras firmas transferì lur centrala da Berlin u da la Germania da l’Ost a Minca. Impurtants secturs economics a Minca furman il turissem, la construcziun da vehichels e da maschinas, l’electrotecnica sco er l’industria da software e dad IT. Minca furma er in’impurtanta plazza da finanzas ed il center d’assicuranzas en Germania.
Velos
La rait da vias per velos cumpiglia 1200 kilometers, quai che correspunda a ca. 50 % da la lunghezza totala da la rait da vias da la citad. Tranter il 1992 ed il 2010 ha la citad impundì 32 milliuns euros en l’extensiun da la rait da vias per velos. L’onn 2011 cumpigliava il traffic da velos radund 17 % da l’entir traffic a Minca.
Universitads
Daspera porschan diversas scolas autas la pussaivladad da s’approfundar en scienzas applitgadas u d’absolver studis artistics.
Istorgia
Structuraziun territoriala e temporala
L’istoriografia sa lascha definir sco act d’«intermediaziun d’enconuschientschas istoricas cun agid da la lingua». L’istoriografia moderna che lavura tenor criteris scientifics appartegna a la scienza da l’istorgia (cf. il chapitel correspundent a la fin da quest artitgel).
Problems da l’istoriografia
Sco gia menziunà na sa laschan betg be ils fatgs istorics interpretar a moda differenta, mabain sto er vegnir resguardada la perspectiva individuala da l’istoriograf. A quest problem è surtut sa deditgà Hayden White. El ha analisà il problem dal raquint entaifer l’istoriografia moderna e descriva co che las structuras narrativas dirigian (e pon er manipular) la reconstrucziun da l’istorgia. Elfriede Müller ed Alexander Ruoff resumeschan il resultat da l’analisa da White cun ils suandants pleds: «Cun raquintar istorgia l’interpreteschan ins necessariamain en la moda e maniera co ch’ins structurescha las datas.»
Istorgia da la scienza da l’istorgia
thumb|160px|Leopold von Ranke, in dals fundaturs da l’istoriografia moderna en il 19avel tschientaner La scienza da l’istorgia ha si’atgna istorgia. Herodot vala sco bab da l’istoriografia. Sias ‹Historiai› na suondan però betg anc las reglas da la perscrutaziun moderna, mabain sa chapivan sco ovra d’art litterara e filosofica. Bain ha gia l’istoriografia da l’antica mess impurtants accents, p.ex. cun auturs sco Thukydides, als quals er Giambattista Vico dueva sa referir a l’entschatta dal temp modern. Ma pir en il 19avel tschientaner (istorissem) han istoriografs europeics cumenzà a s’occupar pli ferm cun l’istorgia resguardond criteris scientifics (heuristica, critica da las funtaunas, objectivitad).
Metodas da la scienza da l’istorgia
La metoda critica entaifer l’istoriografia è sa sviluppada en il 18avel e 19avel tschientaner a basa da l’occupaziun cun funtaunas scrittas. En il center da questa metoda stattan las suandantas ponderaziuns: Las premissas, metodas, ponderaziuns ed ils resultats da la perscrutaziun ston pudair vegnir discutads a moda raziunala resp. esser controllabels a moda intersubjectiva (ed almain da princip ston els er esser falsifitgabels). L’istoriograf proceda adina cun verifitgar tant quai ch’el chatta sco er quai ch’el pretenda e sa stenta da preschentar ils fatgs a moda uschè objectiva sco pussaivel. Las reglas metodicas servan a differenziar interpretaziuns plausiblas e logicas da talas che n’èn betg vardaivlas.
Ultra da la metoda critic-istorica applitgescha l’istoriografia metodas quantitativas (statistica) e sa serva er da scienzas auxiliaras che lavuran cun metodas da las scienzas natiralas – per exempel la metoda C14, la dendrocronologia u l’analisa ADN (surtut tar chats da fossas).