cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terratrembel da Tōhoku dal 2011
Survista tectonica
200px|thumb|left|Survista tectonica da la regiun Il terratrembel en la vischinanza da la costa orientala da Honshū ("insla principala") era il resultat d'ina ruttadira inversa (Überschiebung) al cunfin tranter la Platta Pacifica e la Platta Nordamericana. En questa zona sa mova la Platta Pacifica mintg'onn 83 mm en media vers vest relativ a la Platta Nordamericana.
Locarno
Istorgia
Vers il 1530 ha la refurmaziun er cumenzà a fitgar pe a Locarno; il carmelit Balthasar Fontana studegiava ensemen cun auters muntgs la Bibla e scrittiras refurmatoricas. A partir dal 1539 èn alura il plevon e magister da la scola da latin en la claustra San Francesco Giovanni Beccaria, il medi Taddeo Duno ed il giurist Martino Muralto stads a la testa dal moviment da refurma che daventava adina pli ferm. Pir il 1547 ha gì lieu la ruptura cun la baselgia catolica ed igl è sa furmada in’atgna cuminanza refurmada (che sa radunava però en chasas privatas). In disput religius l’onn 1549 sut il presidi dal landfoct catolic Nikolaus Wirz n’ha manà a nagina enclegientscha, mabain è ì a fin cun interrumper ils discurs, cun metter a ferm ed expulsar Beccaria. L’onn 1555 han ins sfurzà ils refurmads da renunziar a lur nova cretta evangelica ubain da bandunar Locarno. 170 persunas, radund la mesadad da la populaziun evangelica, è sa decidida da partir ed è sa rendida tras il Grischun fin a Turitg. Suenter emprimas difficultads da s’integrar èn questas famiglias stadas activas en la producziun ed il commerzi da textilias ed han contribuì al svilup economic da la citad.
Traffic
La navigaziun tant sin il Lago Maggiore sco er sin ils trais ulteriurs lais da l’Italia Superiura (Lai da Lugano, Lai da Como e Lai da Garda) è en ils mauns da la societad Navigazione Laghi; quella è er responsabla per la part svizra e collia Locarno cun las ulteriuras citads situadas sper il lai.
Militar
Etimologia e muntada
Il term «militar» deriva dil latin militarius, da miles (genitiv militis) che significa «schuldà».
Tennis
280px|thumb|right|In matsch da tennis. 280px|thumb|right|[[Maria Sharapova]] 280px|thumb|right|[[Roger Federer]] Il Tennis è in Sport individual giuga tranter dus giugadurs (singles) u dus dus equipas da dus giugadurs (doubles). Mintga giugadur utilisa ina rachetta per pitgar a ina balla e far passar la balla en il curt da l'auter giugadur.
Raeteis
La Raeteis è in epos latin en nov c'cudesch', ch'è vegnì scrit da Simon Lemnius.
Corina Casanova
Corina Casanova è member dal chanzlia federala en la funcziun da chanceliera federala.
Jenins
Jenins (rumantsch, istoric Gianin) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Maiavilla dal district Landquart.
Istorgia da la Svizra
Refurmaziun e cuntrarefurmaziun dal 1519 fin il 1712
Il svilup economic en las citads ha diminuì l’avantatg militar dals chantuns da la champagna. Per quest motiv han las citads refurmadas dominà la Segunda Guerra da Villmergen (1712) ch’aveva cumenzà pervi da tensiuns en l’Uvestgieu da Son Gagl. En la Pasch d’Aarau han ils lieus catolics pers lur influenza en ils dominis cuminaivels da Baden, Freie Ämter e Rapperswil. Plinavant han els stuì acceptar la preschientscha da Berna en l’administraziun dals dominis da la Turgovia, da la Val dal Rain e da Sargans. Il principi da la paritad (vul dir da l’egualitad da las confessiuns en tut ils dominis cuminaivels) ha fatg ina fin a la posiziun predominanta dals catolics en la Confederaziun.
L’Emprima Guerra mundiala
La fidanza da la populaziun en il militar svizzer ed en la politica svizra è vegnida periclitada repetidamain da stgandels ed afferas. Uschè ha per exempel il cusseglier federal Arthur Hoffmann interprendì l’onn 1917 l’emprova d’intermediar tranter la Russia e la Germania. Pervi dal squitsch da l’Entente ha Hoffmann la fin finala stuì sa retrair. Igl è vegnì rinfatschà ad el ch’el veglia gidar la Germania da distgargiar la front da l’ost. Durant l’entira guerra ha la Svizra purschì agid umanitar. Quai è succedì tras il repatriament d’internads civils d’omaduas varts, cun organisar il barat da blessads e cun porscher dimoras da reconvalescenza en ils lieus da cura.
La Segunda Guerra mundiala
En tscherts plans strategics aveva il stab general da las Pussanzas da l’axa planisà da conquistar er la Svizra (Operation Tannenbaum). En quest connex è er vegnida messa la basa per ina politica naziunalsocialistica da la Svizra cun il politicher Wilhelm Gustloff a la testa (ch’è vegnì assassinà pli tard). Da las activitads guerrilas durant la Segunda Guerra mundiala è la Svizra stada pertutgada be a l’ur. En l’emprima fasa da la guerra èn succedidas differentas violaziuns dal spazi d’aria. Ils aviuns dals Alliads han chaschunà differents bumbardaments sin vitgs e citads da la Svizra. Quai er perquai che la Svizra ha introducì sut squitsch da las Pussanzas da l’axa la stgirentada. Tut en tut è il territori svizzer vegnì bumbardà 77 giadas. 84 umans han pers la vita. L’accident il pli grev cun 40 morts, dapli che 100 blessads e la sperdita da bains culturals è stà il bumbardament da Schaffusa l’emprim d’avrigl 1944.
La Svizra durant ils onns 1990
Al Cussegl federal n’èsi pliras giadas betg reussì da far ina fin a l’isolaziun politica da la Svizra. Il pievel ha laschà ir da l’aua giu il 1986 l’iniziativa per entrar en l’UE ed il 1992 er quella d’ina participaziun al Spazi economic europeic (SEE). Il Cussegl federal è sa decidì vinavant per ina politica d’integraziun, malgrà che l’opposiziun da circuls burgais-dretgs è daventada adina pli gronda. Il medem onn ha il Cussegl federal inoltrà a Brüssel ina dumonda per entrar en l’UE. L’avanzament da la partida populara Svizra (PPS) – ch’è sa decidida sco suletta partida dal Cussegl federal encunter in’integraziun europeica – e la disposiziun negativa dal pievel han pretendì dal Cussegl federal d’ir l’uschenumnada via bilaterala. Senza ina participaziun formala ha la Svizra accumplì autonomamain ils dretgs da l’UE. Duas giadas è la Svizra sa cunvegnida cun l’UE en las cunvegnas bilateralas davart in’integraziun parziala en il martgà intern da l’UE sco er davart la liberalisaziun dal traffic da persunas e dal traffic da rauba.
Campiuns Svizzers en Ballapè
Ils campiuns svizzers en ballapé
2. Servette FC Génève 17 giadas (1907, 1918, 1922, 1925, 1926, 1930, 1933, 1934, 1940, 1946, 1950, 1961, 1962, 1979, 1985, 1994, 1999)
12. FC Son Gagl 2 giadas (1904, 2000)
14, FC Luzern 1 giada (1989)
Heinrich Schmid
Il 1999 è Heinrich Schmid mort nunspetgadamein d'ina attatga dal cor.
Tudestg dal Grischun
Noziun e caracterisaziun
Savens vegnan subsummads sut la noziun ‹tudestg dal Grischun› a moda nundifferenziada tut ils dialects tudestgs che vegnan discurrids en il Grischun. Per ordinari èn però manegiadas las variantas dals dialects che vegnan discurrids en la Val dal Rain da Cuira tranter Bad Ragaz / Maiavilla e Tusaun. I sa tracta da dialects aut alemans, tut tenor influenzads da l’aleman dal Lai da Constanza. Savens vegn er subsummada sut la noziun il dialect ch’ils Rumantschs discurran cura ch’els fan diever dal tudestg.
La pronunzia ch’è tipica per il tudestg da la Val dal Rain da Cuira deriva probablamain per ina buna part da la germanisaziun da la populaziun rumantscha che viveva oriundamain là; per part vegnan er supponidas en quests lieus influenzas nà da l’aleman dal Lai da Constanza.
Caracteristicas
Sco gia menziunà survart vegn k- sco sun inizial realisà sco kh- (Khuchi per ‹Küche›), pia sco en la lingua da standard. Sco sun intern udiv’ins fin avant intgins decennis anc cleramain furmas sco mahha per ‹machen›. Er -nk- sa mantegna en il dialect da Cuira (tengga per ‹denken›). – En tut questas furmas sa differenziescha il dialect da Cuira/dal Grischun da la gronda part dals dialects da la svizra tudestga che realisassan en ils cas numnads midadas dals suns (Chuchi, mache, dänkche).
Lituania
La Lituania dumbra radund 3 milliuns abitants (situaziun dal 2017). La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Vilnius; ulteriuras citads grondas èn Kaunas, Klaipėda e Šiauliai.
Geologia
En il vest cunfinescha il pajais cun rivas da sablun a la Mar da l’Ost. La dorsala da la Lituania Bassa en il vest tutga tar la dorsala baltica. La regiun collinusa en il sidost dal pajais tutga tar la dorsala auta bielorussa. Qua sa chattan cun 294 m las elevaziuns las pli autas da la Lituania (Aukštasis Kalnas e Juozapinės Kalnas). Ils pli gronds flums èn Memel e Neris che naschan omadus en la Bielorussia. En il nordost giascha la platta da lais da la Lituania Superiura. Numerus lais sa chattan er en il sid. Tut en tut cumpiglian ils lais radund 1,5 % da la surfatscha dal pajais.
Religiun
La gronda part dals Lituans (80 %) èn catolic-romans, radund 4,1 % èn ortodoxs. Vilnius furma la sedia d’in nunzi apostolic ch’è responsabel sco represchentant diplomatic dal papa per la Lituania, la Lettonia e l’Estonia. A las baselgias luteranas e refurmadas appartegnan tut en tut ca. 2,1 % dals abitants dal pajais. Tenor ina retschertga dal 2008 han bundant dus terzs dals catolics inditgà ch’els pratitgeschian lur cretta; 10 % da tut las persunas interrogadas han considerà sasezzas sco betg cartentas.
Politica da l’exteriur
La relaziun tranter la Lituania e la Russia è percunter tendida. Quai sa mussa adina puspè en furma da discharmonias sin il champ economic e politic. Il 2013 ha la regenza russa per exempel scumandà l’import da products da latg da la Lituania; sco reacziun ha la regenza lituana prendì or dal program in emettur da televisiun russ.
Militar
Il 2015 ha il parlament lituan puspè introducì l’obligaziun generala da far servetsch militar. Quest pass è succedì sut l’impressiun da l’annexiun da la Crim tras la Russia e da la Guerra en l’Ucraina.
Energia
thumb|200px|right|Ovra atomara Ignalina a Drūkšiai Durant ils onns 1990 e 2000 ha l’ovra atomara Ignalina (ch’è dal medem tip da construcziun sco Tschernobyl) per part furnì bundant 75 % da l’electricitad dal pajais. Da quel temp aveva la Lituania sper la Frantscha la pli auta cumpart d’energia atomara en tut il mund. L’emprim dals dus reacturs han ins mess ord funcziun l’entschatta 2005; il segund la fin 2009 en connex cun las obligaziuns ch’eran vegnidas adossadas al pajais en connex en rom da l’adesiun a l’UE. Il 2008 avevan bain radund 90 % dals votants acceptà in referendum areguard la prolungaziun dal temp da manaschi da l’ovra atomara Ignalina; quel aveva però fatg naufragi pervi da la participaziun memia bassa a las elecziuns (48,4 %). En mintga cas n’avess la cumissiun da l’UE bain betg consentì ad ina midada dal contract d’adesiun. A mesa vista vegn l’implant d’energia a gas da Lietuvos a pudair garantir l’autoprovediment dal pajais. Questa nova situaziun munta però ina gronda dependenza da la furniziun da combustibels fossils (gas, ieli grev) or da la Russia. Per reducir questa dependenza era previs da construir l’ovra atomara da Visaginas. A chaschun d’in referendum èn però s’exprimids l’october 2012 64,8 % dals votants cunter il return dal pajais a l’energia atomara.
Navigaziun
A Klaipėda sa chatta in impurtant port da mar cun colliaziuns da navs-fera en l’entira regiun da la Mar da l’Ost; adina dapli daventa er il traffic da martganzia impurtant. Flums pli gronds che vegnan tratgs a niz per la navigaziun interna furman Memel e Neris.
Aviatica
La Lituania dispona da quatter plazzas aviaticas internaziunalas: las pli impurtantas sa chattan a Vilnius e Kaunas (a Karmėlava); darar resp. stagiunal vegnan er purschidas colliaziuns internaziunalas a Palanga e Šiauliai. Ultra da quai è la plazza aviatica da Riga en Lettonia d’impurtanza per la Lituania.
Rosa alva
Commembers
Ultra da quai datti in pli grond circul da sustegniders, sco per exempel ils frars Wilhelm e Heinrich Bollinger, Rudolf Alt, Helmut Bauer, August Sahm, Hellmut Hartert, Michael Brink (Emil Piepke), Lilo Dreyfeldt, Hubert Furtwängler, Werner Bergengruen, Josef Furtmeier, Fritz Leist, Günter Ammon, Fred Thieler, Kurt Huber e blers auters. Divers commembers derivavan da las organisaziuns da giuvenils dal temp avant lur unificaziun en la Giuventetgna da Hitler (p.ex. dj.1.11, Bund Neudeutschland u Grauer Orden). A Berlin èn fegls sgulants vegnids distribuids da la gruppa Onkel Emil; a Hamburg eran activs students enturn Heinz Kucharski e Margaretha Rothe («in circul da 50 persunas – tranter ellas er Hans Leipelt –, da las qualas 30 èn vegnidas arrestadas la fin d’atun»). Suenter il 1945 è questa gruppa vegnida numnada ‹Rosa alva da Hamburg›.
Acziuns
thumb|160px|Maschina da scriver sin la quala èn vegnids scrits fegls sgulants da la Rosa alva Intimads da lur atgnas experientschas e dals rapports d’amis davart mazzaments en massa en Pologna ed en Russia n’han Alexander Schmorell e Hans Scholl betg pli vulì sa cuntentar cun leger e discutar. Ils emprims quatter fegls sgulants han els scrit tranter la fin da zercladur e mez fanadur 1942 e spedì a moda anonima cun la posta ad intellectuals en la regiun da Minca.
A Minca avev’ins manà tras ils 13 da schaner en la sala da congress dal Museum tudestg in act festiv per commemorar il giubileum da 470 onns da l’Universitad da Minca. En ses pled aveva il Gauleiter da Minca e da la Baviera Superiura Paul Giesler offendì «mitschafadias» apparents e fatg allusiuns vulgaras envers las studentas ch’eran preschentas, faschond appel a quellas da sa metter ‹en servetsch dal stadi› sco mammas. Sinaquai hai dà ina protesta da students spontana: Indignads da quai ch’els avevan udì, ha la glieud giuvna – tranter quels blers schuldads en unifurma e per part invalids da guerra – bandunà la sala e rut tras las barricadas da la polizia. Manads d’in litinent en unifurma autamain decorà ha ina gruppa liberà dals mauns da la polizia commilitonas ch’eran gia vegnidas arrestadas.
Emprimas reacziuns en Germania ed a l’exteriur
thumb|220px|Sportpalast a Berlin, ils 18 da favrer 1943 La speranza da la Rosa alva che la catastrofa da Stalingrad mainia en Germania ad ina resistenza averta cunter il reschim na dueva betg ir en vigur. Anzi ha la propaganda naziunalsocialistica fatg diever da la sconfitta per serrar las retschas. Ils 18 da favrer 1943, precis il di ch’ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, ha il minister da propaganda Joseph Goebbels tegnì en il Sportpalast a Berlin ses famus pled che dueva preparar la populaziun sin la «guerra totala».
Fossa d’onur e lieu commemorativ da Willi Graf
L’onn 1946 han ins manà las restanzas terrestras da Willi Graf a Saarbrücken sin il santeri St. Johann, nua che quellas ruaussan dapi lura en ina fossa d’onur. Il 2009 è vegnì avert en vischinanza da la fossa in lieu commemorativ en furma d’in pitschen edifizi cun maletgs e citats da Willi Graf e cun ina resumaziun da sia biografia. Tar la concepziun dals texts ha gidà sia sora Anneliese Knoop-Graf ch’è morta curt avant l’avertura da l’exposiziun.
Hans Scholl
Da la fin da fanadur fin l’entschatta da november 1942 èn Hans Scholl ed Alexander Schmorell stads clamads sut las armas a la front da l’ost, nua ch’è sa sviluppà in stretg contact cun Willi Graf. Suenter lur return a Minca è er Graf sa participà a las acziuns da la gruppa e medemamain Sophie Scholl ch’era vegnida il matg 1942 dad Ulm a Minca per studegiar. En pli ha pudì vegnir gudagnà per la gruppa il scienzià da musica e professer d’universitad Karl Huber che vegniva stimà da l’opposiziun. La gruppa è sa messa en contact cun autras cellas da resistenza en il Saarland ed a Hamburg. Ad Ulm ha ina gruppa da scolars enturn Hans Hirzel e Franz J. Müller derasà ils fegls sgulants da la Rosa alva.
Sophie Scholl
Il schaner 1943 è Sophie Scholl sa participada l’emprima giada a la producziun e derasaziun d’in fegl sgulant. Quels vegnivan deponids en cabinas da telefon, en autos parcads e dads vinavant a students en autras citads per als reparter (t.a. Cologna, Stuttgart, Berlin e Vienna). Il favrer ha la Gestapo sminà ch’ils auturs dals fegls sgulants sajan da chattar en circuls studentics a Minca. Mez favrer han els terminà il sisavel fegl sgulant, en il qual vegn fatg appel da cupitgar il reschim naziunalsocialistic e d’eriger ina «nova Europa spiertala».
Quatter dis suenter l’arrestaziun, ils 22 da favrer, è ella vegnida sentenziada a la mort tras la Curt dal pievel sut il presidi dal derschader Roland Freisler ch’era arrivà da Berlin. Vers las 17 uras è Sophie Scholl vegnida executada en la praschun München-Stadelheim ensemen cun ses frar Hans e cun Christoph Probst ch’era vegnì mess a ferm ils 20 da favrer. Il boier Johann Reichhart ch’ha manà tras l’execuziun dueva s’exprimer pli tard ch’el n’haja anc mai vis a murir insatgi a moda uschè valurusa sco Sophie Scholl.
Alexander Schmorell
Il settember 1940 è Schmorell returnà a Minca per reprender ses studi. El è vegnì attribuì a la segunda cumpagnia da students, nua ch’el ha emprendì d’enconuscher la fin da zercladur 1941 Hans Scholl ed a partir dal semester da stad 1942 er Willi Graf. L’atun 1941, a chaschun da curs da malegiar privats en l’atelier da Hein König a Schwabing, ha el fatg l’enconuschientscha da Lilo Ramdohr ed è daventà scolar privat tar il vischin da Lilo Ramdohr, il sculptur Karl Baur, a la Prinzenstrasse a Neuhausen.
Galantina da naiv
Sistematica
Igl existan furmas intermediaras da Galanthus nivalis cun Galanthus reginae-olgae en l’Italia e sin il Balcan sco er cun ''Galanthus plicatus subsp. byzantinus'' en la Tirchia dal Nordvest.
Il gener da las galantinas en general
Il num botanic ‹Galanthus› deriva dals pleds grecs gála per latg ed ánthos per flur. Il num tudestg ‹Schneeglöckchen› ed er la denominaziun rumantscha sa refereschan al fatg che la planta varga il favrer e mars savens anc or da la naiv.
Rosa alva
Christoph Probst
Ils 22 da favrer 1943 è Christoph Probst vegnì executà cun la guillotina. Sia fossa sa chatta sin il Friedhof am Perlacher Forst (fossa nr. 73-1-18/19) che cunfinescha cun il lieu d’execuziun.
Kurt Huber
Quest fegl sgulant dueva avair consequenzas fatalas per la gruppa. Suenter che betg tut ils exemplars avevan pudì vegnir spedids, han ins decidì da distribuir ils fegls sgulants restants a l’Universitad da Minca. Ils 18 da favrer 1943 èn ils fragliuns Scholl vegnids arrestads ed executads gia ils 22 da favrer ensemen cun Christoph Probst. En in segund process han ins sentenzià Kurt Huber, Wilhelm Graf ed Alexander Schmorell. Huber e Schmorell èn vegnids executads ils 13 da fanadur 1943, Graf ils 12 d’october 1943 (cf. survart).
Las restanzas terrestras da Kurt Huber han ins sepulì en ina fossa da famiglia, nr. 21-W-22, sin il Waldfriedhof Alter Teil a München-Hadern.
Armon Planta
Vita
Ultra da sia paschiun per l'archeologia e per la lirica d'eira Armon Planta ün protectur ingaschà da l'ambiaint.
Muzzano (Italia)
Muzzano (piemunteis: Muscian) es üna vschinauncha taliana ch'as chatta a 595 meters d'otezza illa regiun Piemunt. Ella es situeda illa part occidentala da la provinza da Biella.
Informaziuns administrativs
La vschinauncha appartgnaiva a la veglia cumünaunza muntagnarda da l'Ota Val Elvo. Daspö l'an 2009 ella appartegna a la cumünaunza muntagnarda da la Val Elvo.
Parschùn da Riòlta
Preschaint
.
Morcote
Morcote è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano. La vischnanca sa chatta a la riva dal Lai da Lugano.
District da Riviera
Vias naziunalas
La via naziunala N2 (Lugano-Pass dal Son Gottard) traversa il district da Claro fin Biasca. A Biasca entschaiva la via per la Val Blenio ed il Pass dal Lucmagn.
Georges Darms
El ha studegià indogermanistica, germanistica e retoromanistica. Durant diesch onns ha Georges Darms lavurà vi dal Rumantsch Grischun.
Dapi 1991 fin il 2012 era el professur ordinari per lingua e cultura rumantscha a l'Universitad da Friburg. Da 1999 fin 2003 è Georges Darms stà vicerectur da l'Universitad da Friburg.
Lai da Champfèr
Il Lai da Champfèr sa chatta sin in'autezza da 1971m.
Immersiun
L'immersiun è ina noziun che vegn duvrada per il sistem d'instrucziun da linguas a moda bi- u plurilingua. Quest sistem instruescha ina u pliras linguas betg sulettamain sco rom, mabain ins dovra ella era gist sco lingua d'instrucziun. Uschia vegn per exempel la biologia u la matematica instruida en la nova lingua. Uschia pon ins emprender la lingua indirectamain. Questa metoda sustegn fitg il svilup d'emprender linguas. Il model tradiziunal da las scolas rumantschas è in exempel per in sistem d'immersiun. Il cuntrari dad immersiun è la submersiun.
Democrazia
Legitimaziun da la democrazia – legitimaziun tras democrazia
Ord vista da la teoria da la suveranitad furma la democrazia in sistem politic, en il qual il pievel è il purtader suveran da la pussanza statala. Tut tenor sche la voluntad dal pievel lianta vegn exprimida dal pievel directamain u a moda indirecta entras represchentants dal pievel, discurr’ins da la democrazia directa u da la democrazia represchentativa. Democrazias parlamentaras che disponan, resalvond però la suveranitad dal pievel, d’in schef da stadi ereditar (cun funcziuns plitost represchentativas, p.ex. la Gronda Britannia u la Belgia), vegnan attribuids, ord vista da la teoria dal stadi, a las democrazias; a medem temp las designeschan ins, tegnend quint da la noziun da la monarchia ch’è sa midada en il fratemp, sco monarchias parlamentaras.
Antica
thumb|220px|La Pnyx ad Athen, nua che sa rimnava l’assamblea populara Partind dal dretg natiral è sa sviluppada l’idea da l’egualitad dals uschenumnads libers, la quala è da chattar en las avischinaziuns temprivas ad elements da la societad democratics. Las cumpetenzas da cundecider dal singul uman dependevan en l’antica dal status da la persuna: Da princip disponivan be umens libers creschids en ina societad da quests dretgs; dunnas e sclavs eran exclus da la vita politica.
Citads-stadis grecas
Questa furma statala antica n’è betg stada incontestada. Ella deva per exempel als burgais il dretg da bandischar – cun scriver il num sin stgaglias (= ostracissem) – conburgais che vegnivan considerads sco privlus per la democrazia. Ultra da quai sa laschavan las radunanzas popularas influenzar tgunschamain. Demagogs han betg darar giugà ina rolla fatala en la politica dad Athen. Er en autras poleis da la Lia da Delos (u Lia attica) han ins endrizzà democrazias; quellas duevan però surtut procurar ch’ils interess d’Athen sajan garantids.
Temp medieval e temp modern
Er la separaziun da las pussanzas en legislativa, giudicativa ed executiva che John Locke e Charles de Montesquieu han sviluppà vegn considerada sco element fundamental dal stadi da dretg democratic modern.
Democrazia directa
En la democrazia directa sa participescha il pievel a moda directa a votaziuns davart dumondas specificas, pia senza sa laschar represchentar tras in parlament. Il stadi cun il sistem da democrazia directa il pli exprimì è la Svizra. En blers stadis vegn il sistem politic cumplettà tras singuls elements da democrazia directa (referendums davart dumondas da grond’impurtanza).
Democrazia represchentativa
En la democrazia represchentativa èn represchentants dal pievel autoritads per in temp limità d’exequir la pussanza. Suenter la fin d’ina tala perioda vegn decidì tras elecziun dal pievel davart la nova cumposiziun da la represchentanza dal pievel. En la gronda part dals pajais è usitada ina perioda da 4 fin 8 onns. Represchentà na vegn il pievel betg be en ils organs legislativs (parlament, cussegl), mabain er en ils organs executivs (regenza, administraziun). Quests ultims na vegnan per part betg elegids directamain tras il pievel, mabain a moda indirecta tras ils represchentants dal pievel. Tar l’elecziun da proporz po la persuna ch’elegia inditgar la partida che correspunda il meglier a sias ideas politicas; en il parlament èn las partidas alura represchentadas tenor la fermezza che correspunda a lur cumpart da vuschs. Tar l’elecziun da maiorz gudogna percunter en mintga circul electoral il candidat ch’ha fatg là las pli bleras vuschs.
Tumein
Derivanza e naziunalitad
Il 2005 èn 88% dals 1'163 abitants stads burgais svizzers.
Democrazia
Sistem da regenza presidenzial u parlamentar
thumb|220px|La Chas’Alva – la sedia uffiziala dal president dals Stadis Unids Per betg metter en privel la democrazia tras ina memia gronda concentraziun da la pussanza, vegnan per ordinari dividids in da l’auter la legislaziun e la regenza (executiva) tenor il princip da la separaziun da las pussanzas. En la pratica n’èn questas duas pussanzas betg da considerar sco cumplettamain independentas ina da l’autra (quai che s’exprima per exempel en l’appartegnientscha a las partidas): la fracziun che dispona en il parlament da la maioritad vegn per il pli incumbensada da furmar la regenza. Tras quai vegn il princip da la separaziun da las pussanzas per part rut. La differenza tranter in sistem da regenza plitost presidenzial ubain parlamentar dependa dal grad da dependenza da la regenza dals represchentants dal pievel:
La differenza tranter ils sistems numnads sa mussa tranter auter en la necessitad da consentiment per tschertas decisiuns: En ils Stadis Unids per exempel po il president sez cumandar acziuns militaras, en Germania percunter dovra il schef da la regenza persuenter in votum positiv dal parlament.
Democrazia maioritara, democrazia da concordanza e democrazia da consens
En ina democrazia da concordanza vegnan ils uffizis publics repartids tenor proporz u paritad. Tut las partidas pli grondas ed impurtantas gruppas d’interess sa participeschan a la procedura da decisiun e tar la decisiun sco tala sa tracti praticamain adina d’in cumpromiss. Il process da decisiun dovra uschia dapli temp e grondas midadas n’èn strusch pussaivlas; percunter èn las relaziuns stabilas sur in pli lung temp ed en cas d’ina midada da la regenza na vegnan las decisiuns politicas betg cupitgadas. La Svizra è in exempel per ina democrazia da concordanza. Il cunfin tranter democrazia da concordanza e democrazia da consens è grev da trair e variescha fitg d’autur tar autur.
Exclusiun d’elecziuns democraticas
Ils dretgs politics n’appartegnan betg a la populaziun reala, mabain èn liads a la naziunalitad. Entant che las dunnas han en il fratemp cuntanschì en democrazias renconuschidas il dretg da votar – en Svizra per exempel pir il 1971 – èn esters che na disponan betg da la naziunalitad dal lieu per ordinari exclus da las elecziuns democraticas. Quai cumbain che la quota da las persunas estras è per part fitg auta (p.ex. Luxemburg 43,5 %, Svizra 21,7 %, Spagna 12,3 %, tuttas indicaziuns: situaziun dal 2010). I dat però intgins cas, nua ch’il dretg da votar vegn concedì als esters: En Svizra pon ils esters votar en singuls chantuns e vischnancas ed en l’Uniun europeica (UE) dastgan burgais da l’UE da princip sa participar a votaziuns politicas a nivel communal, e quai er sch’els derivan d’in auter stadi da l’UE.
Quechua
Ina lingua respectivamain ina famiglia linguistica – e quantas linguas da scrittira?
Tut las ulteriuras linguas da scrittira dal quechua vegnan duvradas mo en il Peru. Intginas variantas scrittas pli pitschnas vegnan duvradas almain parzialmain gia en il sectur da scola u che lur introducziun è fitg probabla: I pudessan sa sviluppar anc ulteriuras linguas da scrittira respectivamain ulteriurs standards, per exempel il shawsha huanca (Jauja; appartegna al quechua I) ubain quechua da Huánuco (appartegna al quechua I). Igl è però era pussaivel che questas variantas vegnan integradas en ils standards surnumnads.
L’istorgia
thumb|200px|Derasaziun dal reginavel dals Incas Retschertgas dals linguists Torero e Parker fatgas en ils onns 1960 han mussà ch’i dat respectivamain ch’i deva en il territori da Lima la pli gronda ritgezza da dialects. Perquai suppon’ins – en cuntradicziun cun supposiziuns pli veglias – che las linguas da quechua derivian da là. Sa derasadas èn ellas en il decurs da l’ultim millenni; en il territori da Cuzco e da la Bolivia probablamain schizunt pir en il 15avel e 16avel tschientaner. Il quechua ha substituì linguas da la famiglia linguistica aru (a quella appartegna l’aimara che deriva medemamain dal territori da Lima).
L’influenza dal spagnol
Circa 30 % dal stgazi da pleds modern dal quechua derivan dal spagnol. Intgins dals suns spagnols (p.ex. ‹f›, ‹b›, ‹d›, ‹g›) han probablamain obtegnì caracter fonematic, era per pledaders da quechua monolings. Il medem vala pli e pli per la differenziaziun dals vocals ‹o-u› ed ‹e-i› en emprests lexicals spagnols (p.ex.: karo che deriva dal spagnol caro = ‹char›, quechua karu = ‹lunsch›).
La scrittira e la moda da scriver
L’ortografia moderna dal quechua vegn crititgada fin oz d’intginas instituziuns, tranter auter da l’AMLQ e da represchentants dal SIL International: l’alfabet uffizial saja pli grev da chapir per persunas ch’han emprendì da leger e scriver cun l’alfabet spagnol. Questa critica vegn replitgada cun l’argument che la scripziun moderna reproduceschia a moda perfetga la fonologia dal quechua. En pli renviesch’ins a studis che mussan che l’alfabetisaziun en quechua cun il sistem da tschintg vocals haja per consequenza pli grondas difficultads da leger spagnol che quai ch’igl è il cas cun il sistem da trais vocals.
Woodstock
Planisaziun
L’occurrenza dueva oriundamain avair lieu sin la Winston Farm, in territori da 300 hectaras situà en la citad pitschna Saugerties, radund 15 kilometers en l’ost da Woodstock. Ils abitants da la citadina han però fatg cun success opposiziun cunter l’invasiun da hippis ch’era da spetgar, ed uschia èn ils organisaturs stads confruntads cun la resposta negativa nunprevisa dal lieu d’organisaziun planisà. Betg meglier èsi ì cun il segund lieu ch’ils organisaturs avevan prendì en mira: Ils 2 da fanadur 1969 ha in’iniziativa da burgais relaschà ina lescha locala ch’ha impedì ch’il festival possia avair lieu sin l’areal industrial da la citadina Wallkill.
Lieu d’occurrenza
Tenor Teichberg ha el er gidà ad intermediar als organisaturs in vast territori da radund 240 hectaras, sin il qual il festival cun las massas da glieud ch’ins spetgava pudeva avair lieu. Teichberg ha preschentà a Michael Lang ed al schefcoordinatur Stanley Goldstein il pur da latg Max Yasgur, il qual disponiva da terren correspundent. Lang e Goldstein èn stads fascinads dals champs levamain spundivs ch’eran integrads en la cuntrada sco in amfiteater natiral e che sa purschevan uschia perfetgamain per in’occurrenza da musica al liber. Yasgur ha survegnì 50 000 dollars per il funs ch’el ha mess a disposiziun. Per eventualas pretensiuns d’indemnisaziun ha Yasgur pretendì supplementarmain dals organisaturs ina cauziun en l’autezza da 75 000 dollars. Yasgur è pli tard vegnì confruntà cun pretensiuns d’indemnisaziun en l’autezza da 35 000 dollars. Ils gastronoms locals ed il president da l’associaziun economica da Bethel han beneventà l’occurrenza cun mauns averts. 800 burgais han percunter suttascrit ina petiziun cunter la realisaziun dal festival e las massas ch’eran da spetgar. Quels han be pudì vegnir quietads cun schecs da vart da Joel Rosenman. In’ulteriura bandischada dal lieu d’occurrenza a basa d’in nov moviment da burgais avess muntà definitivamain la fin da l’occurrenza.
Muntogna da Schons
Turissem
Las baselgias pintgas sen las spundas da la Muntogna da Schons en degnas d'egna visita. An las baselgias da Casti a Clugén satgatan maletgs digl maister da Vuorz.
Woodstock
Finanzas e bilantschas
Anc il 1974 sa preschentava la situaziun finanziala uschia che la venditas dals bigliets e l’utilisaziun dals dretgs avevan manà en tut ad entradas da 3,3 milliuns, entant che las expensas totalas muntavan a 3,4 milliuns. Cun agid da las entradas da licenza or dal film e da divers albums han ils debits da la Woodstock Ventures alura definitivamain pudì vegnir liquidads fin il 1980. Dapi lura gudognan Rosenman/Roberts e Michael Lang – ch’è puspè entrà en la firma a chaschun d’in concert da giubileum cun ina participaziun da minoritad – milliuns cun Woodstock (merchandising, dretgs da maletg e da tun). Il pli grond concessiunari d’artitgels per fans Live Nation Merchandise ha per exempel generà tscherts onns tranter 50 e 100 milliuns dollars be cun products da Woodstock.
Venderdi
Sinaquai è sa preschentà il giugader da sitar indic Ravi Shankar. Avant Woodstock aveva quel gia sunà a chaschun dal Monterey Pop Festival. Woodstock dueva però esser l’ultim concert dal mentor da George Harrison a chaschun da festivals da quest gener; el dischapprovava pli e pli fitg il consum da drogas avert dals hippis e lur tenuta envers l’India che s’exprimiva p.ex. en partis da camasutra cun hasch. Vers las 22:30 uras ha el stuì terminar ses concert pervi da la ferma plievgia.
Il headliner e punct culminant da l’emprima saira è stada Joan Baez. La chantadura ch’era il sisavel mais en speranza ha profità da la chaschun per raquintar da ses consort empraschunà David Harris e da preschentar la chanzun ‹Joe Hill›. Sinaquai ha ella mess davent la ghitarra ed ha chantà ‹Swing Low, Sweet Chariot›. Cura ch’ella ha finì ses concert cun ‹We Shall Overcome› ha cumenzà in urizi da chalur cun precipitaziuns da bundant 120 mm entaifer radund trais uras.
Sonda
Alura è suandà in concert spontan da Country Joe McDonald ch’era arrivà quel di sco aspectatur e che dueva pir sa preschentar l’auter di cun sia band Country Joe and the Fish. El è sa mussà vaira surstà da la massa da glieud. Suenter avair ditg als organisaturs ch’el n’haja nagina ghitarra, al han ins procurà ina Yamaha FG 150 ed al ha tramess cun quella sin tribuna. Durant las emprimas quatter chanzuns ha McDonald gì l’impressiun ch’il public na saja betg propi attent. Sinaquai ha el sbragì en il public: «Gimme an F». Sinaquai èn tuttas conversaziuns stulidas e la massa al ha clamà enavos «F». Suenter avair finì ils ulteriurs bustabs «U», «C» e «K» ha el dumandà pliras giadas «What’s that spell?» Sinaquai ha el sunà ses hit ‹I-Feel-Like-I’m-Fixin’-to-Die Rag› e terminà cun success sia preschentaziun.
Adam Smith
Economia
Dal temp da Smith ha quel bain constatà che la producziun è creschida in pau, ma la povradad da grondas parts da la populaziun era anc adina frappanta. A la perscrutaziun da quella è Smith sa deditgà intensivamain. «Savens hai jau udì ch’i na saja en ils Highlands Scozais nagut extraordinari ch’ina mamma vegnia da tegnair en vita be dus da ses ventg uffants.»
Giancarlo Antognoni
Carriera scu mneder
Antognoni restet tar l'amministraziun da la Fiorentina fin 2001; zieva vet el ün incharg da mneder pellas squedras naziunelas da giuvens da l'Italia.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
a, ch, h, i, k, l, ll, m, n, ñ, p, q, r, s, t, u, w, y.
Woodstock
Sonda
Alura è sa preschentà in dals headliners dal di, la furmaziun da blues Canned Heat. Dus dis avant, sin la tribuna dal Fillmore West, avevi anc dà ina dispita tranter il ghitarrist ed il bassist da la band, uschia ch’els han stuì integrar en la band in nov ghitarrist, Harvey Mandel, per pudair cuntinuar la turnea. Damai ch’els n’avevan gnanc gì temp d’exercitar, ha il battarist e bandleader da pli tard, Adolfo ‹Fito› de la Parra, refusà a l’entschatta da vulair sa preschentar al festival, ha la finala però tuttina sa laschar persvader da dar il concert. La band è arrivada al lieu a medem temp sco ils roadies, als quals igl era reussì da sa manevrar en camiun cun l’entir equipament tras il caos. Per il tschancun tranter New York ed ils Catskills han els duvrà 13 uras (normalmain duas fin trais uras). La band ha sunà durant la rendida dal sulegl ed è vegnida celebrada dal public sco strusch in’autra durant il festival. Lur chanzun ‹Going Up the Country› ha cuntanschì gist quell’emna plaz 1 da la parada da hits americana ed è pli tard daventada l’imni inuffizial dal festival. thumb|220px|Janis Joplin Silsuenter è sa preschentada Mountain, la band da Leslie West. Quella era gist vegnida fundada ed aveva pir sunà quatter giadas live. Igl è suandà il concert da Grateful Dead. Quel ha cumenzà cun ‹St. Stephen›, ma ha bainbaud stuì vegnir interrut da la band pervi da problems cun ils moniturs. Pervi da la plievgia durant il concert duai la band avair survegnì pliras electrisadas tras lur instruments. Jerry García è sa mussà malcuntent cun il concert ed er blers fans èn stads da l’avis che la band haja gia sunà meglier. Damai ch’ins n’ha betg resguardà Grateful Dead en il film e sin l’album, n’èsi a blers ditg betg stà enconuschent che la band saja insumma stada da la partida. Er il proxim concert dal co-headliner Creedence Clearwater Revival na cumpara ni en il film ni sin l’emprim album, damai che John Fogerty e la firma da plattas Fantasy han refusà quai. Fogerty era da l’avis che lur concert na saja betg stà bun avunda, plinavant era be ina pitschna part dal public insumma anc alert ed ultra da quai aveva la band da cumbatter cun problems tecnics.
Maria Luísa Mendonça
Vita
Ella era maridada cun Rogério Gallo cun il qual ella ha ina figlia, Júlia. La lètg è vegnida divorziada il 2000.
Teater
Maria Luísa Mendonça ha entschet sia carriera sin tribuna il 1987 cun la rolla da l'Alaíde en il toc Vestido de Noiva da Nelson Rodrigues. I suandava ina rolla en I giganti della montagna dal dramaticher talian Pirandello. Il 1992 ha ella persunifitgà la Gulietta en Romeo e Giulietta da Shakespeare. Dus onns pli tard ha ella preschentà il monolog Valsa nº 6. L'onn 2003 è Maria Luísa Mendonça turnada sin tribuna èn in toc cun ina durada da tschintg uras, Os Sete Afluentes do Rio Ota (Ils set affluents dal Rio Ota) ed il 2005 era ella a la testa da la producziun dal toc Essa Nossa Juventude (Questa nossa giuventetgna).
Quechua
Ils pronoms
Il quechua enconuscha set pronoms persunals. Per l’emprima persuna plural (‹nus›) existan en quechua dus pronoms differents. Il pronom inclusiv vegn duvrà sch’il pledader includa la persuna pledentada (‹nus e ti›, ‹jau e ti›). Il pronom exclusiv vegn duvrà, sche la persuna pledentada vegn exclusa (‹nus senza tai›).
wasi = chasa; wasiy = mia chasa; wasiyki = tia chasa; wasin = sia chasa; wasinchik = nossa (era tia) chasa; wasiyku = nossa (betg tia) chasa; wasiykichik = vossa chasa; wasinku = lur chasa.
Woodstock
Sonda
A las 5:00 uras da la damaun è sa preschentada la band britannica The Who. Il manager da quella ha l’emprim refusà da laschar sunar la band senza pajament anticipà. Pir cur che l’organisatur Mike Lang ha smanatschà da laschar derasar quai tras microfon ha el dà suenter. Lur concert ch’è vegnì enconuschent pli tard tras il film ha cuntegnì intgins tocs or da lur album dubel ‹Tommy› ch’era cumparì il zercladur. Durant che The Who sunavan èsi vegnì tar intginas scenas violentas. Il ghitarrist Pete Townshend ha stuschà in um da camera giu da la tribuna, perquai che quel era apparentamain vegnì memia datiers dal chantadur Roger Daltrey. Ultra da quai ha Townshend pitgà l’enconuschent activist da la sanestra radicala Abbie Hoffman cun la ghitarra, cura che quel vuleva far al microfon in’annunzia en connex cun l’arrestaziun da John Sinclair. Pli tard ha Townshend ditg ch’el saja atgnamain ì dal tuttafatg d’accord cun Hoffman areguard l’arrestaziun da Sinclair. Terminà il concert ha Townshend cun ses ritual usità da far ir en tocs sia ghitarra e da bittar quella en il public.
Adam Smith
Teoria dal stadi
Ch’i sa tracta qua d’in mecanissem che na sa lascha betg dumagnar da tut ils pertutgads tuttina bain, è Smith però tuttavia conscient. Entant ch’il finanziader po transferir ses daners senza pli gronds problems d’ina fatschenta a l’autra, èsi tant per l’impressari sco er per il lavurant bundant main simpel da midar: L’emprim n’è per ordinar betg sez commerziant, mabain ha stabilì ina structura da spartiziun da lavur cumplexa ed il segund ha sviluppà in’attaschadadad envers ses lieu da lavur, ses conumans e ses ambient. Perquai di Smith cleramain ch’il commerzi che vegnia restrenschi tras il commerzi cun l’exteriur stoppia vegnir sustegnì temporarmain.
thumb|160px|Benjamin Franklin Intgins politichers englais da ses temp han stimà autamain la persuna e l’ovra dad Adam Smith. Suenter ses return da la Frantscha è el daventà cussegliader dal chancelier dal tresor britannic. L’onn 1787 è el sa scuntrà repetidamain cun il primminister William Pitt, il qual era in grond admiratur da ‹Wealth of Nations› e che sustegneva decididamain ils princips da commerzi liber da Smith. Ultra da quai steva Adam Smith en contact cun Benjamin Franklin, il bab fundatur dals Stadis Unids. A chaschun dal segiurn da Franklin a Londra ha Smith discutà cun el (e cun auters) mintga chapitel da si’ovra ‹Wealth of Nations› ch’era anc en planisaziun. Plinavant è Smith stà collavuratur dal Political Economy Club, il qual il commerziant a l’engrossa Andrew Cochrane of Brighouse (1693–1777) aveva fundà. En rom da questa collavuraziun ha Smith er obtegnì infurmaziuns economicas, las qualas el ha integrà en si’ovra.
Recepziun
thumb|160px|Statua dad Adam Smith ad Edinburgh James Buchan crititgescha che Smith descrivia in mund static che na fetschia quint ni cun creschientscha ni cun diminuziun da la populaziun ed en il qual na cumparian er betg impressaris innovativs. Innovaziun descriva Smith exclusivamain en la furma da meglieraments che succedan en pitschens pass. Impressaris che realiseschan invenziuns fitg innovativas, sco per exempel Thomas Edison, – als quals vegn savens attribuì ina funcziun centrala en analisas economicas modernas – vegnan spretschads da Smith sco projectors che sfarlattian chapital per ideas nunrentablas.
Woodstock
Tribuna
thumb|250px|La zona da la tribuna en survista La tribuna principala ha concepì Steve Cohen, e quai cumplettamain or da lain. Ins l’ha installà en direcziun ost-vest, uschia ch’ils musicists avevan la levada dal sulegl en il dies. La tribuna mesirava 20 meters × 15 meters × 5 meters e disponiva amez d’ina tribuna radunda ch’era montada sin rollas. Entant che la band che sunava gist occupava la part davant, dueva la part davos servir a montar e demontar ils instruments; en questa moda sa laschava la tribuna rotar suenter la fin d’in concert per 180 grads e las pausas duevan vegnir reducidas ad in minimum. Ma en la planisaziun han ins sutvalità il pais da l’entira tecnica da musica, uschia che las rollas èn rutas gia l’emprim di. Perquai èn ins returnà al sistem convenziunal cun pausas tranter mintga band. Davos la tribuna han ins endrizzà in sectur da backstage per ils musicists ed il team dals organisaturs. Per ils represchentants da las medias avev’ins erigì tranter la tribuna ed il public ina paraid da lain da trais meters autezza. Sur la tribuna ed ils tetgs dals ulteriurs edifizis avev’ins stendì grondas tailas da vela. La construcziun da la tribuna e l’installaziun da la tecnica d’illuminaziun ha surpiglià il designer da glisch e directur tecnic E.H. Beresford ‹Chip› Monck. Monck era gia stà responsabel per la tecnica da tribuna e d’illuminaziun dal Monterey Pop Festival e da la gronda part da las ulteriuras grondas occurrenzas da concert en ils Stadis Unids e disponiva d’in team versà.
Sper la gronda tribuna principala hai er dà ina tribuna pitschna resp. libra, l’Alternative Stage. Quella avevan endrizzà ils commembers da la Hog Farm ed ella steva a disposiziun a tgi che vuleva. Joan Baez ha sunà l’emprim durant 40 minutas sin la tribuna laterala avant che sa preschentar sin la tribuna principala.
Alimentaziun
Oriundamain era l’interpresa da catering Food for Love responsabla sco suletta per distribuir mangiativas; igl era previs che quai succedia en colliaziun cun la vendita resp. controlla da las cartas d’entrada. Ma la finala n’era blera glieud betg en possess da bigliets, las vias per furniziuns supplementaras eran stuppadas ed ils collavuraturs da la firma han, tuttavia confurm al spiert dal festival, er cumenzà a reparter mangiativas a persunas senza bigliet. Be l’emprim di èn vegnids consumads 500 000 hamburgers e hot dogs. E la sonda en damaun eran las reservas da Food for Love consumadas dal tuttafatg. La populaziun da Bethel e da las vischnancas vischinantas è sa gidada cun vender lur products agrars al public – per part per pretschs orrents e per part cun reparter fitg bunmartgà grondas quantitads da schuppa e da sandwichs. Medemamain ha la communa da hippis Hog Farm cun lur manader Wavy Gravy endrizzà cuschinas libras ch’han producì grondas quantitads da mangiativas e repartì quellas a la glieud.
Andreas von Planta
Grischun
Durant ses temp a Castasegna ha von Planta maridà Margarete Scartazzini de Bolgiani da Bondo ed ils 10 da favrer 1744 è naschì il figl Joseph.
Emigraziun a Londra
Il 1770 è Planta vegnì elegì sco Fellow of the Royal Society (commember da la Societad roiala da las scienzas a Londra). En sia citation hai num:
Paraula
Perscrutaziun da paraulas
Dapi il 20avel tschientaner vegnan paraulas er perscrutadas cun agid d’auters access teoretics, sco la psicanalisa (Sigmund Freund, C.G. Jung), l’antropologia e l’oral history.
Stil
Las figuras che cumparan en las paraulas vegnan savens descrittas be a moda fitg generala (tipologisada), senza entrar en caracteristicas corporalas u spiertalas (abstrahà d’atgnadads generalas sco forza corporala u inschigns spezials).
Ulteriurs exempels per paraulas europeicas
Ulteriuras enconuschentas collecziuns èn las paraulas popularas russas dad Alexander Nikolajewitsch Afanassjew, las paraulas englaisas da Joseph Jacobs e las paraulas norvegiaisas da Peter Christen Asbjørnsen. La scriptura tscheca Božena Němcová (1820–1862) ha medemamain rimnà paraulas popularas ch’èn vegnidas enconuschentas lunsch enturn (ediziun americana il 1921). Daspera ha ella sezza scrit paraulas ch’èn daventadas fitg popularas, surtut er en furma da films da paraulas (p.ex. ‹Drei Haselnüsse für Aschenbrödel›).
Paraulas da l’India
Las paraulas indicas èn segnadas d’ina tradiziun fitg veglia e fitg multifara. Ina da las pli impurtantas collecziuns furma la ‹Panchatantra› ch’è radund 2000 onns veglia. L’indolog Johannes Hertel ha contribuì a l’entschatta dal 20avel tschientaner in’impurtanta lavur d’ediziun scientifica da la ‹Panchatantra›. Per part duai questa collecziun avair influenzà la collecziun da ‹Las milli ed ina notgs›.
Collecziunaders da paraulas
Raquintaders da paraulas maisterils che rimnavan er paraulas datti probablamain dapi ch’i dat paraulas. Els han contribuì essenzialmain a la naschientscha e la tradiziun da paraulas e da collecziuns da paraulas.
Introducziun
L’autur da paraulas d’art ch’è vegnì recepì il pli ferm en il 19avel tschientaner è stà Wilhelm Hauff (1802–1827). Ses cudeschs da paraulas ‹Die Karawane›, ‹Der Scheich von Alexandria› e ‹Das Wirtshaus im Spessart› èn cumparids durant trais onns successivs. Ils emprims dus giogan en l’orient, il terz en il nord pli criv. Tut las paraulas da Hauff èn segnadas da l’aspect d’aventura che sa lascha declerar tras la fascinaziun da l’autur sez per la scuverta dal nov e nunenconuschent.
Istorgia
Impurtants auturs da la paraula d’art a partir dal 19avel tschientaner èn gia vegnids menziunads en la part introductiva. I suonda qua ina survista dals svilups dals dus davos tschientaners en furma concisa: Paraulas d’art han scrit blers auturs da la romantica, en Germania tranter auter Ludwig Tieck (‹Der blonde Eckbert›, 1797), Novalis (las paraulas en il raquint ‹Die Lehrlinge zu Sais› da 1798–1799 ed en il fragment dal roman ‹Heinrich von Ofterdingen› dal 1800), Friedrich de la Motte Fouqué (‹Undine›, 1811), E.T.A. Hoffmann ch’ha tematisà l’opposiziun tranter la realitad poetica da las paraulas e la realitad da la vita da mintgadi prosaica (‹Der goldne Topf›, 1814), Adelbert von Chamisso (‹Peter Schlemihls wundersame Geschichte›, 1813, cf. er la versiun rumantscha ) e Clemens Brentano (‹Gockel, Hinkel und Gackeleia›, 1838). Sumegliantamain stgaffeschan las paraulas plain fantasia dal romanticher franzos Charles Nodier in mund che cuntrastescha il bizar ed il mirveglius.