cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filosofia
Filosofia pratica
thumb|220px|Maletg da cuverta dal [[Leviathan (Thomas Hobbes)|Leviathan da Hobbes (1651). Il corp dal suveran cun las ensainas da la pussanza mundiala e spiertala sa cumpona da blers singuls corps dals subdits.]] In diever direct da l’etica è da chattar en la filosofia dal dretg che furma a medem temp ina disciplina da basa da las scienzas dal dretg. La dumonda suenter dretg e giustia e la consequenza da la violaziun da normas moralas ed eticas sa basa sin la percepziun d’acziuns sco ‹bunas› e ‹nauschas›. Natiralmain dumonda la filosofia dal dretg era suenter la naschientscha, l’instituziun e la legitimaziun dal dretg, la relaziun dal ‹dretg natiral› (cf. dretgs da l’uman) e dal ‹dretg tschentà› (‹dretg positiv›) e suenter l’impurtanza da normas da dretg e lur abrogaziun. Qua datti colliaziuns tar la filosofia politica.
Novas disciplinas
Tscherts filosofs fan er diever da la teoria dal gieu per explitgar dumondas e furmas da la convivenza. Tant ils paradoxons individuals (p.ex. il dilemma dals arrestads) sco era quels socials (p.ex. la tragedia dals bains cumins) pon ins attribuir a quest rom. In ulteriur champ da perscrutaziun furma la teoria da l’acziun. Questa teoria tracta ils motivs per l’agir da l’uman e s’occupa cun dumondas davart la libra voluntad.
Metodas
Filosofar cumpiglia tant l’elavurar ed examinar opiniuns sco er l’occupaziun cun tradiziuns e scolas filosoficas. Ina rolla centrala gioga en mintga cas il pensar, saja quai en furma da reflectar, analisar u sistematisar. Scuvertas intuitivas, vardads da cretta ed arguments raziunals vegnan examinads sin basa da la realitad da l’uman che filosofescha, e quai cun agid dal pensar raschunaivel, raziunal e critic.
Scienza spezialisada ed identitad
thumb|220px|La filosofia trona entamez ils set arts libers. Maletg or dal [[Hortus Deliciarum da Herrad von Landsberg (12avel tschientaner).]] Suenter ch’il cristianissem è sa fatg valair en l’antica tardiva, è la filosofia stada imaginabla sur blers tschientaners mo sin basa da l’ideologia religiusa da quel temp; ella na dastgava betg vegnir en conflict cun las ideas fundamentalas da la teologia cristiana. Ina tala cunfinaziun regnava era tar l’islam ed il giudaissem. En l’Europa Occidentala dominava tras quai per lung temp il maletg da la filosofia sco ‹fantschella da la teologia› (ancilla theologiae), d’ina scienza auxiliara che dueva sustegnair las palentadas divinas cun arguments raziunals.
En las universitads dal temp medieval ha la filosofia survegnì il status d’in rom d’instrucziun fundamental (propedeutica). Il center dal studi era definì tras ils uschenumnads artes liberales. Tar quels appartegnevan la ‹grammatica›, la ‹dialectica›, la ‹retorica›, la ‹geometria›, l’‹aritmetica›, l’‹astronomia› e la ‹musica›. In diplom da quest studium generale en la facultad artistica era necessari per studegiar ils roms ‹pli auts› sco la medischina, la giurisprudenza e la teologia. (Sin questa tradiziun basan las noziuns academicas d’ozendi B.A., M.A., Ph.D. respectivamain Dr. phil.).
Il temp modern tempriv
thumb|220px|right|[[Albrecht Dürer, Autopurtret (1500). In individi sa preschenta en la posa da Cristus, pia d’in Dieu. Quai mussa la midada fundamentala da la vista da Dieu tar la transiziun dal temp medieval a la renaschientscha.]]
Metodas
Sur lungs temps sa fatschenta la filosofia dentant en champs centrals adina puspè cun las medemas dumondas fundamentalas. Tut tenor ils midaments istorics e socials daventan necessarias novas formulaziuns per las respostas sin las dumondas fundamentalas da l’uman. Auter ch’en las scienzas specificas n’accumuleschan ni la filosofia ni ils singuls filosofs ina savida u enconuschan ils resultats definitivs ed en general acceptads. Il cuntrari ramassan els respostas istoricas, reflecteschan quellas e collian ellas cun novas ponderaziuns che naschan en lur temp ed ambient specific. Uschia pon ins considerar il discurs filosofic sco in process etern – sco in discurs cuntravers tras ils tschientaners.
L’antica
La citad-stadi da la Grezia antica è stada marcada d’in grond svilup cultural e da contacts multifars cun las culturas vischinas. Tras quai è creschida la critica vi dal maletg dal mund tradiziunal ch’era influenzà dal mitus. L’istorgia da la filosofia occidentala è naschida en quest’atmosfera spiertala, influenzada dals pre-socrats sco ins numna ils filosofs ch’agivan durant u avant Sokrates. Lur pensar documentà mo per part era dominà da dumondas da la filosofia natirala. Cun ina maschaida da speculaziun ed observaziun empirica empruvavan els da chapir la natira e ses fenomens. Els vulevan attribuir tut las chaussas ad in princip primar (grec ‹arché›), ad ina ‹materia originara›. Per l’emprim filosof enconuschent, Thales da Milet, furmava l’aua questa ‹materia originara›. Empedokles ha sviluppà l’idea dals quatter elements aua, fieu, terra ed aria che furman tut las chaussas. Quest’imaginaziun è restada dominanta fin il 18avel tschientaner.
Scienza spezialisada ed identitad
A partir da la renaschientscha ha la filosofia surpassà pli e pli ils cunfins da la teologia. Ils filosofs n’avevan betg pli tema da preschentar ideas incumpatiblas cun las teorias da la baselgia u schizunt cun il cristianissem. Dapi il temp da l’umanissem e da l’illuminissem ha la filosofia confruntà e cunfinà la religiun criticamain e sa veseva savens superiura ad ella. Igl existivan dentant era numerus filosofs che mettevan pais sin l’accord da lur posiziun filosofica cun quella religiusa.
Novas disciplinas
thumb|center|600px|[[Paul Gauguin, Da nua vegnin nus? Tgi essan nus? Nua giain nus? (1897/98). Il maletg, picturà a Tahiti, fa part da las ovras las pli enconuschentas da Gauguin. Ses motivs da la Mar dal Sid èn vegnids enconuschents en il ravugl d’experts a Paris grazia a l’exposiziun da l’onn 1893. Durant la finiziun dal maletg aveva l’artist empruvà da sa prender la vita. El è mort 1903 pervia d’ina blessura vi dal pe.]]
Tendenzas actualas
Era la neoscolastica, surtut il neotomissem, represchenta ina tendenza da la filosofia actuala cun grond’influenza (che n’è dentant betg uschè enconuschenta en ils pajais da lingua tudestga). A la fin dal 19avel tschientaner l’aveva la baselgia catolica elevà a la posiziun d’instrucziun tranter auter per ils sacerdots.
Filosofia teoretica
Tradiziunalmain part’ins la metafisica en in rom general ed en in rom spezial. La metafisica generala sa numna ontologia e dumonda suenter las structuras da basa da tut la substanza e l’esser. La metafisica speziala sa divida en trais disciplinas tenor las suandantas dumondas:
Holocaust
Procedura da decisiun
Durant questas emnas èn s’augmentadas e s’intensivadas a l’intern las tiradas plain gritta da Hitler cunter ils Gidieus ch’el veseva sco «inimi mundial» ch’operava davos tut las pussanzas che sa chattavan en guerra cunter la Germania. D’«eliminar» ils Gidieus considerava el sco premissa per tutta vieuta positiva en ils pajais occupads u alliads, damai che quels hajan uschiglio sin fundament da la maschaida da las razzas in effect destructiv. Ils 21 d’october ha el declerà: «Sche nus extirpain questa pestilenza, alura faschain nus in’ovra per l’umanitad, da la quala noss umens là ora na pon gnanc anc sa far in maletg.» Ils 25 d’october ha el clamà en memoria als manaders dal Reich sia «profezia» dals 30 da schaner 1939: «Igl è bun sche la sgarschur ans va ordavant che nus extirpeschian ils Gidieus.»
Segunda Guerra mundiala
Guerra d'enviern finlandais-sovietica, 1939/1940
Ils 30 da november 1939 surpassan truppas sovieticas sut marschal Kirill Merezkow il cunfin cun la Finlanda che meisra 950 kilometers. L'Armada cotschna attatga cun 1'500 tancs e 3'000 aviuns e spetga ina sperta victoria, ma ils Soviets han sutstimà ils Finlandais. L'Armada cotschna perda 200'000 umens, ils Finlandais mo 25'000. La Svezia sustegna la Finlanda, senza dentant bandunar sia posiziun da neutralitad. In'intervenziun dal Reginavel Unì e da la Frantscha cunter l'Uniun Sovietica è bain stada planisada; quella na reussescha dentant betg, cunquai che quests dus stadis na vulan betg avair anc in ulteriur adversari da guerra.
Holocaust
Champs d’exterminaziun
Ulteriurs champs d’exterminaziun han furmà il Champ da concentraziun Majdanek sco er Maly Trostinez sper Minsk en la Bielorussia.
Segunda Guerra mundiala
Avant, durant e suenter la guerra èn ils cunfins en l'Europa Centrala ed Orientala, en il Proxim Orient ed en autras regiuns vegnids definids da nov. La Segunda Guerra mundiala ha era chaschunà bleras midadas individualas: milliuns dad umans èn vegnids deragischads pervia dad emigraziun e stgatschads da lur domicil sco fugitivs da guerra. La populaziun civila è stada pertutgada directamain anc pli fitg da las acziuns guerrilas che durant l'Emprima Guerra mundiala: per l'ina n'era il stadi da svilup da l'industria d'aviuns e d'armament betg enconuschent fin là; per l'autra èn victimas civilas vegnidas acceptadas da las strategias da terrur, en il context da las qualas ils guerriers utilisavan savens novas armas. Uschia èn vegnids pussibilitads bumbardaments sur grondas surfatschas che han devastà entiras cuntradas abitadas en l'Europa ed en l'Asia. Il punct culminant da quest svilup èn stads ils bumbardaments atomars da Hiroshima e Nagasaki. Cun bittar giu duas bumbas atomicas – l'emprim diever da quella tecnica fin là – ha l'USA demonstrà la pussanza da questa nova arma da destrucziun massiva anc avant la fin da la guerra. Durant l'Emprima Guerra mundiala avevan bunamain tut las naziuns en l'Europa participadas a la guerra utilisà armas chemicas; ussa ha be il Giapun utilisà questa moda da far guerra cunter la China.
Giapun
Quest punct da partenza geostrategic animescha la direcziun giapunaisa da cumbinar la guerra cun instruments diplomatics. Suenter esser s'avanzà senza success sin territori sovietic l'onn 1938/39, fa il Giapun cun l'URSS in patg da nunagressiun. L'attatga da la marina imperiala giapunaisa sin Pearl Harbor duai surtut tutgar strategicamain la marina dals Stadis Unids ch'è s'armada fermamain. Er en l'Asia dal Sidost sa concentrescha il Giapun sin la neutralisaziun da resursas militaras.
Holocaust
Escalaziun
Per intgins istoriografs ha il holocaust cumenzà il settember 1939. Gia en rom da la campagna militara cunter la Pologna e gist suenter quella èn numnadamain vegnids assassinads millis Gidieus e quai faschond diever da la gronda part da las metodas d’extirpaziun che duevan vegnir extendidas pli tard: Isolaziun en ghettos e champs, laschar murir da la fom, deportaziuns, fisiladas en massa e mazzaments cun gas toxic. Per la gronda part dals istoriografs cumenza il holocaust cun la guerra cunter l’Uniun sovietica a partir dals 22 da zercladur 1941; da qua davent han ils naziunalsocialists numnadamain commess mazzaments en massa sistematics, preparads ed organisads a moda centrala, e quai envers Gidieus d’entiras regiuns.
Sontg Imperi roman
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
L’entschatta dal 17avel tschientaner han ils stans protestants er refusà la Dretgira da cussegl da l’Imperi che vegniva represchentada sulettamain da l’imperatur catolic. La situaziun è escalada vinavant. A medem temp èn il collegi dals prinzis electurs ed ils circuls da l’Imperi sa dividids en gruppaziuns confessiunalas. Ina Dieta imperiala l’onn 1601 è ida da l’aua giu pervi da las differenzas tranter las partidas. Set onns pli tard han ins stuì terminar ina Dieta imperiala a Regensburg senza decisiuns, perquai che l’imperatur n’ha betg renconuschì il confess dal palatinat electur calvinist. Sinaquai han il palatinat ed auters stans protestants bandunà la Dieta imperiala.
Dapi l’onn 1637 era Ferdinand III en uffizi sco imperatur. Tar las tractativas da pasch a Münster ed Osnabrück che stevan avant porta vuleva el represchentar persul l’Imperi. Cunter sia voluntad han ins laschà participar a las tractativas ils Stans da l’Imperi ch’insistivan sin lur libertad e che vegnivan sustegnids da la Frantscha en questa dumonda. Questa dispita ch’ins ha numnà dumonda d’admissiun ha disfatg definitivamain il sistem da la Pasch da Prag cun la ferma posiziun da l’imperatur. Oriundamain vuleva Ferdinand mo sclerir las dumondas europeicas durant questas negoziaziuns vestfalicas e far la pasch cun la Frantscha e la Svezia. Ils problems da constituziun tudestgs vuleva el tractar pli tard a chaschun d’ina Dieta imperiala, nua ch’el avess pudì sa preschentar sco purtader da la pasch glorius. Sin questa Dieta imperiala n’avessan er las pussanzas estras gì pers nagut.
Holocaust
Tschechia
Suenter che truppas tudestgas han occupà ils 15 da mars 1939 la part dal pajais ch’era restada independenta, han ins endrizzà il protectorat Boemia e Moravia. E l’Emprima Republica slovaca è daventada in stadi satellit dal Reich tudestg (cf. survart).
Fasa finala
A partir dal favrer 1945 han las autoritads naziunalsocialisticas er laschà brischar actas. En circularas han ils Gauleiter ordinà da destruir surtut «cumonds secrets dal Führer» ed auters documents secrets che concernian ils mazzaments e l’extirpaziun.
Segunda Guerra mundiala
La Campagna da Frantscha, 1940
Ils 17 da zercladur declera Philippe Pétain, primminister da la regenza franzosa novfundada, la terrada da la Frantscha. Ils 21 da zercladur vegnan ils represchentants franzos bainvegnids da Hitler en il guaud da Compiègne. Vers la saira dals 22 da zercladur 1940 vegnan suttascrittas las cundiziuns dad armistizi relativamain moderadas. L'armistizi tudestg-franzos entra en vigur pir ils 25 da zercladur a las 01.35. Per che la flotta franzosa na vegnia betg en mauns tudestgs, la bumbardeschan ils Brits ils 3 da fanadur en il port algerian Mers-el-Kébir dasper Oran.
Sontg Imperi roman
Refurma da l’Imperi
Istoriografs considereschan l’imperialitad dal reginavel durant il temp modern tempriv sco reorganisaziun e tuttavia betg sco reflex dal domini staufic dal temp autmedieval. Vers la segunda mesadad dal 15avel tschientaner era la discrepanza tranter la sontgadad pretaisa, la pretensiun da pussanza globala da l’Imperi e las pussaivladads realas da l’imperatur numnadamain daventada evidenta. Quai ha effectuà in moviment per la constituziun da l’Imperi che vuleva bain restituir las veglias ‹relaziuns intactas›, ma ch’ha la fin finala manà ad innovaziuns rigurusas.
Temp autmedieval
Durant il domini da Konrad è l’idea sa sviluppada vinavant che l’Imperi e ses domini existian ed hajan vigur legala independentamain dal regent. Quai illustrescha l’enconuschenta ‹metafra dal bastiment› da Konrad e sia pretaisa d’integrar il Reginavel da la Burgogna en l’Imperi – schegea ch’el sez dueva ertar la Burgogna e betg l’Imperi. Sut Konrad han ils ministerials cumenzà a furmar in agen stan da la noblezza inferiura cun surdar feuds a persunas betg libras. Impurtant per il svilup dal dretg en l’Imperi èn stadas las tentativas da Konrad da chatschar enavos las uschenumnadas sentenzias da Dieu. Quellas vegnivan duvradas en la part dal nord da l’Imperi sco med legal ed han stuì far plazza al dretg roman.
Holocaust
Plans da deportaziun
Il matg 1940, cura che la victoria en il vest è daventada evidenta, han diversas instanzas naziunalsocialisticas tratg en consideraziun il Plan Madagascar: Quel preveseva da surpigliar l’insla Madagascar da la Frantscha victorisada e da bandischar là fin a 5,8 milliuns Gidieus europeics. Himmler sperava che questa «emigraziun» vegnia a «far stizzar dal tuttafatg la noziun dals Gidieus».
Sontg Imperi roman
Prinzis electurs
thumb|220px|Il prinzi electur Clemens August cun tut ils segns da sia pussanza profana e religiusa: mantè e chapè signifitgeschan l’electurat da Cologna, il pectoral episcopal sin il pèz, il culier da l’ornat sacerdotal e la mitra sin maisa davos il chapè signifitgeschan ses uffizi sco archuvestg da Cologna Ils prinzis electurs eran la gruppa dals prinzis da l’Imperi ch’avevan il dretg d’eleger il retg roman-tudestg. Els valevan sco ‹pitgas da l’Imperi›. Il collegi dals prinzis electurs represchentava l’Imperi davant l’imperatur ed agiva sco vusch da l’Imperi. Il collegi era il cardo imperii, il scharnier tranter l’imperatur e l’uniun da l’Imperi. Ils prinzis electurs occupavan ils uffizis da l’Imperi ch’els executavan durant las festivitads d’encurunaziun d’in nov retg respectivamain imperatur.
L’Imperi sut ils Ottons
Gia ils emprims trais Ottons avevan cumenzà a liar la baselgia en il sistem da reger profan da l’Imperi. Quest process ha cuntanschì ses punct culminant sut Heinrich II. Istoriografs han pli tard numnà quest sistem il ‹sistem da baselgia da l’Imperi dals Ottons e Saliers›. Quel ha dà la tempra a la constituziun da l’Imperi enfin la fin da quel. Heinrich ha pretendì dal clerus ch’els al fetschian senz’auter obedientscha e realiseschian immediatamain sia voluntad. El ha cumplenì il domini roial sur la baselgia ed è daventà il ‹retg da spirituals› sco strusch in segund suveran da l’Imperi. El n’ha dentant betg mo regì la baselgia, el ha er regì l’Imperi entras la baselgia enten occupar posts impurtants – per exempel quel dal chancelier – cun uvestgs. Affars da la baselgia ed affars profans na vegnivan da princip betg distinguids e tractads gist tuttina sin sinodas. Quai n’è dentant betg mo sa resultà dal giavisch da vulair tschentar cun il clerus fidaivel al retg ina cuntrapaisa als giavischs d’independenza dals ducas (che lezs avevan entras lur tradiziun franco-germana). Heinrich II considerava ses Imperi plitost sco ‹chasa da Dieu› ch’el stueva tgirar sco administratur da Dieu. Il pli tard uss sa chapiva l’Imperi sco ‹sontg›.
Segunda Guerra mundiala
Germania
Tenor la veglia dal commando naziunalsocialistic duai il pievel dals Slavs l'emprim vegnir suttamess als Tudestgs e l'Europa Orientala conquistada duai vegnir nizzegiada da colonists tudestgs. Suenter l'extensiun da lur elita duain ils pievels slavs furmar per adina in reservuar da lavurers betg scolads ed obedaivels. L'Uniun Sovietica conquistada duai vegnir repartida en differents territoris sut la direcziun da cumissaris imperials. Sulettamain ils Bieloruss, ils Ucranais ed ils pievels baltics vegnan taxads sco pievels degns da viver, ils Russ percunter duain «tuttavia vegnir supprimids» (Alfred Rosenberg, il politicher da la NSDAP, la partida naziunalsocialista dals lavurers tudestgs – Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei).
Giapun
Dapi sia modernisaziun en il decurs da la restauraziun da Meiji l'onn 1868 avisescha l'imperi giapunais in'expansiun territoriala sin il continent asiatic ch'al duai surtut segirar resursas impurtantas. Il Giapun sa concentrescha spezialmain sin la China ch'el considerescha a basa da sia situaziun economica e politica sco in stadi flaivel. Encuraschà da la dinamica expansiva che cumenza cun il contract da Tientsin il 1885, che cuntinuescha pervia da la victoria da la Guerra russ-giapunaisa e che culminescha en l'occupaziun da la Mandschuria, considerescha il Giapun las tensiun en l'Europa sco chaschun per far frunt a l'influenza creschenta dals Stadis Unids en l'Asia da l'Ost.
Cumenzament
Dal 1936 fin il 1939 regna en Spagna la Guerra civila spagnola. Ina da las partidas adversarias è la «regenza dad ina front populara», manada principalmain da republicans, socialists e communists e l'autra ils partisans dad ina revolta militara manada dal general Franco. L'Uniun Sovietica ed al cumenzament era la Frantscha furneschan armas e material da guerra a la "front populara", fertant che l'Italia e la Germania sustegnan las truppas dals naziunalists. La regenza naziunalsocialistica trametta per quest intent la Legiun Condor che contribuescha decisivamain a la victoria dal reschim da Franco, surtut cun il bumbardament e la destrucziun da Guernica.
Holocaust
Italia
Che er la polizia taliana, la milissa faschistica ed administraziuns communalas èn per part stadas cumpigliadas en las deportaziuns n’han ins ditg betg vulì vesair en l’opiniun publica, en la scienza ed en l’elavuraziun giuridica dal succedì (uschenumnà mitus da la Brava Gente).
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
L'ordra persunala da Hitler («Geheime Kommandosache Nr. 170/39») dals 31 d'avust 1939 cuntegna las suandantas passaschas: ''
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
La Guerra da prinzis dal prinzi electur saxon Moritz da la Saxonia encunter Karl V ed il Contract da Passau ch’è sa resultà da quella l’onn 1552 èn stads emprims pass vers ina pasch da religiun duraivla en l’Imperi. Quests pass han lura er manà l’onn 1555 a la Pasch da religiun e da l’Imperi d’Augsburg. thumb|220px|Frontispizi dal stampat dals Conclus d’Augsburg, Magonza 1555 La Pasch d’Augsburg n’è dentant betg mo stada impurtanta sco pasch da religiun, mabain er per la constituziun, cunquai ch’ins ha stgaffì l’urden d’execuziun da l’Imperi. Igl era stà necessari d’introducir in tal pervi da la Segunda Guerra da marches en il territori francon (1552–1554). Il marches da Kulmbach Albrecht Alcibiades da Brandenburg-Kulmbach aveva extorcà daners e schizunt terren da differents territoris francons da l’Imperi. L’imperatur Karl V n’ha betg crititgà quai, mabain schizunt prendì Albrecht en ses servetsch e legitimà cun quai il fatg ch’Albrecht aveva rut la pasch publica eterna. Perquai ch’ils territoris pertutgads n’han betg acceptà che l’imperatur ha confirmà l’enguladitsch da lur terra, ha Albrecht devastà lur territori. En la part dal nord ha Moritz da la Saxonia furmà truppas per cumbatter Albrecht. Pia aveva in prinzi e betg l’imperatur inizià mesiras militaras cunter Albrecht. Ils 9 da fanadur 1553 hai dà la battaglia la pli sanguinusa dal temp da la refurmaziun en l’Imperi, la Battaglia sper Sievershausen, tar la quala è mort Moritz da la Saxonia.
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
Sco massa d’indemnisaziun per ils stans da l’Imperi pli gronds han ins tschernì quasi tut las citads dal reginavel, ils territoris profans pli pitschens e bunamain tut ils chapitels catedrals e las claustras. La structura da l’Imperi è sa midada d’in mument a l’auter. La gronda part dals prinzis en la Dieta imperiala n’era betg pli catolica, mabain protestanta. Dus da trais electurats ecclesiastics na devi insumma betg pli. Er il prinzi electur da Magonza ha pers ses chapitel catedral, ha dentant retschavì sco nov electurat Aschaffenburg-Regensburg. Sper el devi sulettamain anc dus prinzis ecclesiastics da l’Imperi, il grond priur da l’Urden dals Maltais ed il grond maister da l’Urden tudestg. Tut en tut han 110 territoris chalà d’exister pervi dal Recess da la dicta imperiala. Trais milliuns umans èn vegnids suttamess ad ina nova autoritad.
Holocaust
Fasa finala
Suenter che schuldads da la Wehrmacht han chattà l’avrigl 1943 fossas communablas da la Mazzacra da Katyn commessa tras ils soviets, ha la direcziun tudestga mess ad ir l’‹Acziun speziala 1005›: Plirs commandos spezials han sfurzà Gidieus e praschuniers da guerra sovietics da chavar si las fossas communablas da Gidieus e da brischar lur baras, per exempel a Babyn Jar sper Kiev. Els stuevan moler l’ossa da las unfrendas dals mazzaments e sterner quella ensemen cun la tschendra da las baras en ils guauds. Il mars 1944 han ins er mazzà quests lavurants sfurzads che furmavan perditgas nungiavischadas. Talas emprovas da zuppentar ils mazzaments èn er suandadas en la Pologna e sin il Balcan. Damai che sajettadas en massa e lieus da champs na sa laschavan strusch tegnair secret, han ins chattà suenter la fin da la guerra quasi tut las fossas communablas dals crims naziunalsocialistics.
Sontg Imperi roman
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
Questa refurma territoriala da l’Imperi ha influenzà la cuntrada politica da l’Europa Centrala bler pli profund ch’ils trais onns ch’ella è stada valaivla. Suenter l’onn normal da la Pasch vestfalica (1624) ha ella introducì in nov onn normal, l’onn 1803, per las relaziuns confessiunalas e las relaziuns da dretg patrimonial en Germania. Plinavant ha ella stgaffì dal grond dumber da territoris pitschens e pitschnins in dumber survesaivel da stadis mesauns.
Uffizialmain han ins ‹secularisà› e ‹mediatisà› per ‹indemnisar›. Quai pon ins ruassaivlamain considerar sco eufemissem per l’entir process, perquai ch’in pèr paucs han survegnì bler dapli che quai ch’als era effectivamain ì a perder. Il marches da Baden ha per exempel survegnì passa nov giadas tants subdits sco quai ch’el aveva pers da la vart sanestra dal Rain. Il motiv è che la Frantscha aveva stgaffì ina gruppa da stadis satellits ch’eran gronds avunda per far rumpatesta a l’imperatur, dentant memia pitschens per periclitar la posiziun da la Frantscha.
Holocaust
Sajettadas en massa sistematicas
Entant che la gronda part dals Gidieus en il Guvernament general vegnivan gia mazzads en champs d’exterminaziun, han las sajettadas en massa cuntinuà en ils anteriurs territoris sovietics che stevan uss sut occupaziun tudestga. En guauds en vischinanza da citads grondas ha la polizia da la segirtad publica endrizzà lieus d’execuziun serrads: Ponar sper Wilna, il guaud da Rumbula, il guaud da Biķernieki sper Riga, il Champ d’exterminaziun Bronnaja Gora sper Brest ed auters. Las unfrendas che vegnivan transportadas en quests lieus stuevan sa svestgir e vegnivan sajettadas en gruppas a l’ur da foss ch’eran vegnids chavads ora ed en ils quals ils corps crudavan alura. Il battagliun da polizia da reserva 101 è stà cumpiglià vi da l’execuziun da 38 000 Gidieus (tranter auter la Mazzacra da Józefów ils 13 da fanadur 1942) e la deportaziun da 45 000 Gidieus en champs d’exterminaziun. Er en la Serbia, la Croazia e la Rumenia han ins sajettà dapi il settember 1941 en massa Gidieus che vivevan là.
Sontg Imperi roman
Prelats da l’Imperi
Sper ils archuvestgs ed uvestgs ch’appartegnevan als prinzis da l’Imperi furmavan ils preses da las claustras e dals chapitels cun colliaziun directa tar l’Imperi in agen stan. Il stan dals prelats da l’Imperi consistiva pia d’avats e prevosts da l’Imperi. En la Matricla da l’Imperi da l’onn 1521 chatt’ins 83 prelats da l’Imperi, fin l’onn 1792 è quest dumber sa reducì a 40 (pervi da mediatisaziuns, secularisaziuns, surdadas da territoris ad auters stadis europeics ed elevaziuns en il stan dals prinzis). Er l’extrada da la Confederaziun svizra ha gì in effect sin il dumber dals prelats da l’Imperi, perquai che Son Gagl, Schaffusa, Nossadunnaun e lur claustras na faschevan betg pli part da l’Imperi. Ils territoris dals prelats da l’Imperi eran savens fitg pitschens – magari cumpigliavan els mo paucs bajetgs – e pudevan mo mitschar cun bregia d’ina annexiun tras ils territoris dal conturn.
Holocaust
Gidieus
Er en auters ghettos da Gidieus èn sa furmadas gruppas da resistenza; quellas han gidà persunas da fugir e mess ad ir singulas revoltas, per exempel a Białystok e Vilnius. Ultra da quai èn proruttas en intgins champs sullevaziuns da praschuniers gidieus. Uschia per exempel la sullevaziun da radund 400 praschuniers a Treblinka ils 2 d’avust 1943, la quala intendeva da destruir il champ ed ha manà ad ina fugia en massa da praschuniers gidieus. Ils 14 d’october 1943 han praschuniers da guerra sovietics e gidieus mess ad ir la sullevaziun da Sobibór en la Pologna da l’Ost. Las persunas cumpigliadas han mazzà nov guardias, quai ch’ha manà ad ina sullevaziun en massa dals praschuniers. A 65 praschuniers gidieus èsi reussì da fugir. La fin 1943 han ils naziunalsocialists dà si il champ.
En il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau hai dà radund 700 emprovas da fugir, da quai ca. 300 ch’han gì success. Ils 7 d’october 1944 ha gì lieu ina sullevaziun dal commando spezial gidieu ch’aveva da brischar las baras gasifitgadas. Cun agid da material explosiv che dunnas avevan fatg entrar adascus han praschuniers destruì ina part dal crematori IV. 250 dad els han empruvà da fugir, èn però bainspert vegnids tschiffads e mazzads.
Scandinavia
734 Gidieus norvegiais èn vegnids per la vita ad Auschwitz. La Finlanda ha refusà d’extrader ils Gidieus finlandais. Da quels han intgins battì da la vart dals Tudestgs cunter l’Uniun sovietica.
Gidieus
En l’entira Europa èn millis Gidieus che sa tegnevan zuppads sa participads a la guerra da partisans cunter l’occupaziun tudestga, surtut en Frantscha, Belgia, ils Pajais Bass, l’Italia, ils stadis dal Balcan e la Grezia. En l’Europa da l’Ost, en spezial en la Pologna segnada dal catolicissem, han Gidieus ch’eran mitschads da champs da concentraziun e ghettos be darar pudì s’unir cun gruppas da partisans existentas, damai che er baininqual adversari dal naziunalsocialissem aveva ina tenuta antisemitica. Perquai èn sa furmadas là unitads da partisans gidieuas; malgrà che quellas avevan a l’entschatta pauca experientscha, èn ellas bainspert sa fatgas in num pervi da lur cumbattants spezialmain energics e motivads. L’Armada cotschna ch’avanzava als ha sinaquai per part munì avant ils auters cun armas, surtut per la «guerra da binaris» cun attentats ed acziuns da sabotascha cunter transports da viafier da la Wehrmacht a la front da l’ost. En connex cun l’‹Operation Torch› han cumbattants da resistenza gidieus assaglì la fortezza Algier che valeva sco inconquistabla ed han uschia prestà ina contribuziun decisiva per la sbartgada dals Alliads e la campagna cunter la Wehrmacht en l’Africa dal Nord.
Segunda Guerra mundiala
Cumbat aviatic per l'Engalterra, 1940/1941
Il cumbat aviatic per l'Engalterra (dals 10 da fanadur fin ils 31 d'october 1941) finescha sco situaziun da patt militara. Ma per Hitler munta quai ina sconfitta politica e strategica, cunquai ch'i n'è per l'emprima giada betg reussì ad el dad imponer sia veglia ad in pajais. In punct decisiv per la disditga è tranter auter la localisaziun fallada entras staziuns da radio englaisas a la costa dal sid e da l'ost da las inslas britannicas. Sin il cumond da Göring vegnan pli e pli savens bumbardadas citads britannicas – per rumper la morala da la populaziun britannica. Quai chaschuna blers morts en la populaziun civila e gronds donns vi da bajetgs. Gist sco la guerra da bumbas da pli tard dals Alliads cunter il Reich Tudestg, resta quest'emprova da Göring senza success areguard sias finamiras politicas. La Royal Air Force po ussa trair a niz sias staziuns da radar en la vischinanza da la riva pli u main schanegiadas per localisar spert e precisamain las forzas aviaticas tudestgas e per las cumbatter bler pli efficaziamain.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
L’entira dimensiun dals crims naziunalsocialistics è pir vegnida a la glisch da la publicitad mundiala cura che las truppas alliadas han liberà las regiuns, en las qualas sa chattavan champs da concentraziun e d’exterminaziun. A chaschun da la Conferenza da Jalta il favrer 1945 avevan ils Alliads concludì betg be da demilitarisar, mabain er da «denazifitgar» la Germania suenter lur victoria; questa finamira han ins confermà a chaschun da la Conferenza da Potsdam la fin fanadur 1945.
Elavuraziun da la rolla da las baselgias
Entaifer ed ordaifer la baselgia catolica è il cumportament da papa Pius XII (1939–1958) durant il holocaust contestà fin oz. D’ina vart è el s’engaschà per liberar ils Gidieus da Roma, per l’autra ha el taschì areguard il holocaust, cumbain ch’ils fatgs al eran vegnids enconuschents. L’elavuraziun critica da l’atgna culpa en connex cun l’antigiudaissem ed antisemitissem e cun la responsabladad dals catolics per il holocaust ha pir cumenzà suenter la mort da Pius l’onn 1958. Ses successur Gion XXIII ha discurrì dals Gidieus sco frars, e quai sco emprim papa insumma. Il Segund Concil Vatican ch’el ha mess ad ir ha publitgà il 1965 la decleraziun ‹Nostra aetate›, en la quala vegn refusada la teoria dal mazzament da Dieu, renconuschidas las atgnadads e l’independenza dal giudaissem e declerà sco obligaziun cristiana da cumbatter l’antisemitissem.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Ils menders cumbats han lieu la fin dal 1942 fin la mesadad dal 1944 a Nova Guinea, en la Mar dal Sid sin las Inslas da Salomon, las Inslas Gilbert, las Inslas Marshall e las Inslas Mariannas. Ina tactica cun grond success è l'uschenumnà Island Hopping: ils Americans eviteschan las fermas basas giapunaisas, specialmain l'impurtant lieu Rabaul cun ses port ed ils champs d'aviaziun, ed occupeschan insla per insla en direcziun dal territori suveran giapunais.
Holocaust
Procedura da decisiun
In cumond en scrit dad Adolf Hitler da metter ad ir il holocaust n’han ins betg chattà e probablamain n’ha in tal mai existì. Plirs cumonds a bucca ed en scrit da Hitler per singuls pass d’exterminaziun èn però cumprovads. El aveva cumandà l’october 1939 l’acziun T4 e datà enavos il decret en scrit sin il prim da settember 1939, l’entschatta da la campagna militara cunter la Pologna. Quai vul dir ch’el ha considerà l’extincziun da «vita senza valur» per «tegnair schuber il sang aric» sco part da sia strategia da guerra. Il decret ha legitimà medis da mazzar malsauns en il zuppà; uschia han ins liberà ils medis involvids da la persecuziun penala, evitond però da stuair stgaffir ina lescha d’eutanasia publica. Malgrà tutta secretezza èn sa fatgas valair protestas da vart da las baselgias; sinaquai ha Hitler fatg sistir ils 24 d’avust 1941 l’acziun T4 (cun excepziun dals territoris occupads en l’Europa da l’Ost). Quai mussa tenor Karl Schleunes ses calcul da betg metter en privel l’approvaziun da sia politica a l’intern dal Reich, per pudair cuntinuar uschia libramain cun l’exterminaziun per motivs da rassa.
Segunda Guerra mundiala
La Campagna da Frantscha, 1940
Charles de Gaulle (1890–1970) è davent da l'exil da Londra organisatur da la resistenza sco «manader da la Frantscha libra».
Holocaust
Litteratura
Process da decisiun
Alliads
Dapi il 1933 han divers stadis da l’exteriur crititgà la politica da l’intern naziunalsocialistica, surtut la persecuziun da Gidieus e d’autras minoritads. Las quotas d’immigraziun per fugitivs gidieus en ils Stadis Unids n’èn però betg s’augmentadas. A chaschun da la Conferenza d’Évian il fanadur 1938, ch’il president american Roosevelt aveva inizià, n’è quasi nagin stadi participant stà pront da prender si fugitivs gidieus u d’augmentar sia quota d’immigraziun.
Sontg Imperi roman
Territori da l’Imperi
La Frantscha ha pli u main schlià en il 16avel tschientaner or da la corporaziun da l’Imperi il chapitel catedral da Metz, Toul e Verdun ed a la fin dal 17avel e l’entschatta dal 18avel tschientaner en il rom da la ‹politica da reuniun› ulteriurs territoris en la Lorena che furmavan atgnamain stans dal reginavel. Latiers è vegnida l’annexiun da la citad da l’Imperi Strasbourg l’onn 1681. In’armada da 40 000 umens ch’ins aveva tschentà si per liberar la citad n’ha betg pli pudì entrar en acziun, perquai ch’ins duvrava truppas per cumbatter ils Tircs davant Vienna.
Populaziun
En l’Imperi viveva ina populaziun ch’era etnicamain eterogena. Sper territoris da lingua tudestga devi er gruppas da populaziun d’autras linguas. En l’Imperi na vivevan betg mo Tudestgs cun dialect bass tudestg, dialect tudestg dal center e tudestg aut, mabain er umans cun linguas slavas e las linguas, da las qualas èn sa sviluppads il franzos ed il talian modern.
Citads da l’Imperi
thumb|700px|none|Francfurt a.M. era ina da las citads da l’Imperi las pli impurtantas ed il lieu d’elecziun ed encurunaziun dals imperaturs dapi l’onn 1562. Gravura da l’onn 1658 Las citads da l’Imperi furmavan in’excepziun politica e giuridica, perquai che l’appartegnientscha tar in stan da l’Imperi na sa referiva betg ad ina persuna singula, mabain a la citad sco tala che vegniva represchentada dal cussegl. Las citads da l’Imperi sa differenziavan da las autras citads tras quai ch’ellas avevan mo l’imperatur sco suveran. Giuridicamain eran ellas messas sin il medem plaun sco ils auters territoris da l’Imperi. Ma betg tut las citads cun colliaziun directa tar l’Imperi avevan ina sedia e vusch en la Dieta imperiala ed eran cunquai in stan da l’Imperi. Da las 86 citads da l’Imperi che la Matricla da l’Imperi numna l’onn 1521 eran mo trais quarts commembras da la Dieta imperiala. Tar las autras era il status sco stan da l’Imperi dispità respectivamain betg avant maun. Uschia ha per exempel Hamburg pir retschet ses mandat en la Dieta imperiala l’onn 1770, perquai ch’il Danemarc aveva contestà quest status durant l’entir temp modern tempriv. 1768 eri reussì da fixar el definitivamain en il Contract da Gottorp.
Segunda Guerra mundiala
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
Il Soviet suprem abolescha il stadi da guerra cun la Germania pir en ina proclamaziun unilaterala ils 25 da schaner 1955.
Il passadi a la Guerra fraida
La Segunda Guerra mundiala passa tant en l'Europa sco er en l'Asia bunamain senza interrupziun a la Guerra fraida. Gia durant la guerra datti differenzas tranter l'Uniun Sovietica ed ils Alliads dal vest che n'obtegnan dentant nagina prioritad a favur da la finamira communabla. Betg mo l'Uniun Sovietica è la culpa da questas differenzas. En quest senn n'èn Hiroshima e Nagasaki betg mo las ultimas bumbas da la Segunda Guerra mundiala, mabain era las emprimas bumbas da la Guerra fraida. Medemamain n'èn l'extensiun immensa da l'Uniun Sovietica vers il vest e l'avanzament communistic da l'Asia betg mo in resultat da la Segunda Guerra mundiala, mabain er in motiv per la Guerra fraida.
Europa
Bleras citads èn destruidas per gronda part. Las victualias e surtut materias primas e ladim mancan. Quai sforza la populaziun da viver en paupradad. Perquai che blers umens èn morts durant la guerra u daventads praschuniers da guerra, allontaneschan las dunnas, las uschenumnadas «dunnas da ruinas» (Trümmerfrauen), il rument en las citads. Victualias pon ins mo cumprar cun marcas da victualias u ord atgna producziun. Perquai sa rendan massas dad abitants da la citad sin la champagna per barattar bains materials cunter victualias. Ultra da quai perdan enconuschentas interpresas tudestgas lur patents e lur marcas da fabricaziun. Questa situaziun sa mida pir il 1948 cun la refurma monetara e curt suenter cun in rasant svilup economic ils onns 1950.
Holocaust
Benelux
Il fanadur 1942 ha cumenzà la deportaziun da radund 25 000 Gidieus or da la Belgia e da ca. 107 000 Gidieus or dals Pajais Bass.
Segunda Guerra mundiala
Conferenzas da guerra dals Alliads
Il cumenzament dal 1943 decidan Roosevelt e Churchill a Casablanca da cumbatter la Germania, fin che quella capitulescha senza cundiziuns. La fin da l'onn ha lieu a Teheran in'emprima conferenza ensemen cun l'Uniun Sovietica che vegn medemamain sustenida da furniziuns d'armament dals Stadis Unids. A questa conferenza vegn debattà davart il temp suenter la guerra e suenter la victoria sur la Germania. Ils Alliads n'èn dentant betg promts da conceder garanzias concretas u autras cunvegnientschas a l'Uniun Sovietica per l'urden suenter la guerra en l'Europa. Uschia datti gia il 1944 emprims stgarps en la coaliziun anti-Hitler. L'Uniun Sovietica cumenza perquai ad etablir regenzas communistas en zonas d'influenza. La midada da regenza en l'USA il 1945 maina er ad ina midada politica: Harry S. Truman persequitescha in curs rigid anticommunist ed antisovietic e sa basa per quel sin la dominanza economica e pli tard sin il monopol dad armas nuclearas.
Sontg Imperi roman
Origin da l’Imperi
L’onn 921 ha il regent francon da l’occident renconuschì Heinrich I sco regent cun ils medems dretgs. El dastgava purtar il titel rex Francorum orientalium, retg dals Francs da l’ost. Cun quai era il reginavel sa sviluppà ad in stadi autonom ch’era capabel da surviver a lunga vista.
Segunda Guerra mundiala
Aspects strategics
L'istoricher da strategia Colin Gray interpretescha la Segunda Guerra mundiala sco in eveniment fitg cumplex, en il qual èn stads cumpigliads trais continents che han fatg operaziuns sin terra franca, sin l'aua ed en l'aria. Tenor Gray eran ils dus lieus da guerra principals, la front da l'ost ed il spazi dal Pacific, en general independents in da l'auter. Dentant han eveniments impurtants, sco p.ex. la decleraziun da guerra tudestga als Stadis Unids da l'America suenter l'attatga sin Pearl Harbor, constituì colliaziuns impurtantas. Il tratg communabel da quests eveniments è surtut ch'i sa tracta tar omaduas campagnas militaras dad immensas operaziuns dad occupaziun.
Sontg Imperi roman
Dieta imperiala
La Dieta imperiala è stà il resultat il pli impurtant e stabel da las refurmas da la fin dal 15avel e l’entschatta dal 16avel tschientaner. Ella è sa sviluppada dapi il temp da Maximilian I a l’instituziun constituziunala e giuridica suprema, senza ch’igl avess dà in act formal d’installaziun ni ina basa legala. En il cumbat tranter l’imperatur ed ils prinzis da l’Imperi per dapli centralisaziun u federalisaziun è ella sa sviluppada ad in dals garants per il mantegniment da l’Imperi.
Holocaust
Stadis occupads u alliads
Er il cas da la Bulgaria – medemamain in allià da la Germania – cumprova ch’ina resistenza decidida pudeva far ir ad aua ils plans tudestgs. Grazia a la tenuta stataivla da la regenza e da la populaziun èsi reussì da spendrar qua radund 50 000 Gidieus.
Segunda Guerra mundiala
Davent da la front da l'ost fin a la front dal vest, 1941–1944
In mez onn pli tard daventan er ils Stadis Unids da l'America adversari da guerra uffizial da la Germania. Indirectamain avevan els dentant gia sustegnì avant la Gronda Britannia. L'America dovra temp d'adattar sia economia a la situaziun da guerra. Ina confruntaziun da las forzas armadas a terra tudestgas ed anglosaxonas ha lieu fin il zercladur 1944 mo en l'Africa dal Nord, ma tant pli vehementa vegn manada la guerra en l'aria e sin la mar (guarda plinengiu).
Sontg Imperi roman
Origin da l’Imperi
Particularmain clera è la separaziun stada en la part amez dal reginavel. Ordlonder hai dà l’onn 888 plirs pitschens reginavels independents sco la Burgogna Auta e Bassa u l’Italia. Lur retgs eran sa fatgs valair cun l’agid da nobels locals visavi pretendents carolingics. La Lorena era vegnida integrada sco reginavel subdit al Reginavel da l’ost. En quest reginavel han ils nobels locals elegì ducas, e suenter la mort da Ludivic l’Uffant, ch’è stà l’ultim Caroling sin il tron ostrofrancon, avess il Reginavel da l’ost medemamain pudì sa divider en pitschens reginavels. Cunquai ch’ins ha elegì Konrad I en in’elecziun communabla sco retg ostrofrancon, è quest process dentant vegnì retegnì. Bain na fascheva Konrad betg part da la dinastia dals Carolings, ma el era in Franc da la schlattaina dals Conradins. Cun l’elecziun dal duca saxon Heinrich I l’onn 919 a Fritzlar n’han ins per l’emprima giada betg elegì in Franc sco retg ostrofrancon. Dapi quel mument na purtava betg pli ina suletta dinastia il reginavel; il regent vegniva uss elegì dals gronds regiunals, dals nobels e dals ducas.
Abdicaziun da l’imperatur
En pli ha Franz prendì or da l’Imperi ils territoris ch’appartegnevan a ses agen domini e suttamess quels sulettamain a l’Imperi austriac. Er sche la schliaziun da l’Imperi n’era giuridicamain betg valaivla, mancava la voluntad politica ed er la pussanza da conservar l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
Ils 8 da matg, il di da la fin da la guerra, l'uschenumnà V-E-Day (Victory in Europe Day), respectivamain il di da la liberaziun, sa chattan anc sut la controlla da l'armada tudestga las Inslas anglo-normandas en il il Chanal da la Mongia e las citads da Lorient, Saint-Nazaire, La Rochelle sco era la peninsla lettona Mazierba. Er en il Danemarc resta il domini tudestg incontestabel fin la capitulaziun. L'imperi tudestg sez è per gronda part occupà, sulettamain la regiun da las Alps e parts dal protectorat Böhmen e Mähren e Schleswig-Holstein èn anc sut controlla da truppas tudestgas.
Holocaust
Elavuraziun artistica
Il holocaust è vegnì e vegn anc adina tractà en nundumbraivels raquints, romans, teaters, films ed en l’art figurativ. I suonda ina pitschna selecziun da las emprimas ediziuns litteraras e d’impurtants films pli novs che tractan la tematica.
Segunda Guerra mundiala
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
La damaun dals 16 da favrer vegn la citad da Charkow en il nordost da l'Ucraina bandunada da l'armada cuntrari al cumond da Hitler per evitar da vegnir entscherclada. Ils 21 da favrer cumenza dentant ina cunteroffensiva tudestga e fin ils 5 da mars vegn ina part da l'intschess reconquistada ed i dat puspè ina front serrada. L'adversari sto prender encunter grondas perditas. La derutta da la front da l'ost previsa la primavaira dal 1943 ha uschia pudì vegnir evitada. La citad da Charkow vegn reconquistada ils 14 da mars da las truppas da la «Waffen-SS» cun grondas perditas. In'ulteriura offensiva la stad, l'Operaziun Zitadella, duai rumir la front avant Kursk ed entscherclar e destruir grondas parts da l'Armada cotschna. Da questa operaziun è lura resultà il pli grond cumbat da tancs da l'istorgia. L'Armada cotschna prevesa dentant l'attatga e sa prepara cun ina buna defensiun, uschia che l'attatga resta fitgada. L'avanzament tudestg vegn interrut al punct culminant dal cumbat. La cunteroffensiva sovietica ad Orel ed il fatg ch'ils Alliads èn dentant atterrads sin la Sicilia impedeschan ina cuntinuaziun da l'offensiva. Ils proxims mais datti pliras cunteroffensivas sovieticas, uschia che l'armada tudestga sto sa retrair per lung da l'entira front. Era la peninsla Krim perdan ils Tudestgs. Enfin la fin da l'onn è Kiew puspè en ils mauns da l'Uniun Sovietica.
Guerra aviatica
Durant ils ultims mais da guerra vegnan grondas surfatschas da numerusas citads tudestgas destruidas, tranter auter da Braunschweig, Dresden, Heilbronn, Koblenz, Pforzheim, Hanau e Würzburg. Cun l'invenziun da la bumba aviatica «V1» e la racheta «V2» spera la vart naziunalsocialistica dad avair in'«arma miraculusa». Cunquai che omaduas armas na pon betg prender en mira exactamain in punct fix, n'èn ellas betg adattadas per destruir precisamain miras militaras. Lur funcziun è surtut quella da terrorisar la populaziun civila, uschia ch'ellas vegnan sajettadas senza mira exacta sin citads grondas sco Londra u Antwerpen. Tranter il zercladur 1944 ed il mars 1945 vegnan ellas sajettadas sin plirs lieus en l'Europa dal Vest, tranter auter era sin Londra. La citad da Tokio vegn destruida considerablamain il favrer/mars 1945 a chaschun dad attatgas americanas, vitiers datti immens blers morts. Il punct final mettan las bumbas atomicas bittadas dals Americans sin Hiroshima e Nagasaki ils 6 e 9 d'avust 1945. Questa attatga duai sfurzar il Giapun da capitular e per l'autra metter in segn politic da la forza militara en la confruntaziun sequenta.
Crims da massa en la retroterra
Il cumond dal cumissari, l'uschenumnà «Kommissarbefehl», ha surtut incità unitads da l'armada da mazzar sistematicamain schuldads da l'Armada cotschna en praschunia da guerra – tuttina sche quels avevan lura propi u mo presumtivamain ina funcziun politica. Enfin la fin dal 1941 èn passa in milliun umans vegnids assassinads, 90 pertschient da quels eran Gidieus. L'administraziun militara tudestga ha tolerà quests crims, en blers lieus han unitads da l'armada sustegnì logisticamain las gruppas d'acziun. L'armada ha p.ex. segirà la citad da Kiew ed uschia gidà unitads da la SS da sajettar entaifer duas emnas passa 50'000 Gidieus en la chavorgia da Babi Jar vischina. En la Pologna occupada dals Tudestgs èn vegnids erigids champs da destrucziun; da quels è il champ da concentraziun ad Auschwitz-Birkenau il pli grond. En quests champs vegnan deportads umans da tut las parts da l'Europa occupada dals naziunalsocialists per vegnir mazzads. Tant sco quai che l'Armada cotschna ha gì success sin sia via vers il vest, ha ella pudì deliberar ils praschuniers survivents dals champs. En intgins pajais, sco p.ex. en il Danemarc, nua ch'ils Gidieus danais èn vegnids deliberads, èn la regenza e la populaziun sa dustadas cunter la deportaziun ed il mazzament.