cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emprima Guerra mundiala
Consequenzas dals contracts
La fin da l’Imperi osmanic ha manà a la catastrofa da l’Asia Minura. Ed il fatg che l’Austria-Ungaria ha gia cumenzà a sa divider l’onn 1918 en pitschens stadis ha manà ad instabilitads en l’Europa Centrala. De facto vivevan qua milliuns umans sco minoritads en stadis naziunals ch’ins aveva construì or da las ruinas da la monarchia dal Danubi. La plipart d’els era protegida tras reglaments da minoritads che faschevan part dals contracts da Paris (cun excepziun da l’Italia ch’ins n’ha betg obligà da renconuscher ils reglaments da minoritads). L’Italia veseva sasezza sco perdenta, perquai ch’ella ha sulettamain obtegnì ina part da sias pretensiuns.
Propaganda
La Hunnenrede cun la quala Wilhelm II aveva intimà l’onn 1900 truppas tudestgas da manar ina campagna senza resguard per supprimer la revolta dals boxers en China, ha dà pli tard als Tudestgs en terras angloamericanas il num ‹huns›. Autras campagnas da propaganda enconuschentas èn stadas tranter auter la pretaisa che las truppas tudestgas hajan crucifitgà mungias vi da portas-baselgia e taglià giu mauns ad uffants en Belgia.
Consequenzas dals contracts
Cun entusiassem han ins era recepì l’idea dal dretg d’autodeterminaziun en las colonias da las pussanzas europeicas, cumbain ch’ins ha pudì realisar ella là pir 40 onns pli tard. Il British Empire ha però gia cumenzà plaunsieu suenter l’Emprima Guerra mundiala a sa schliar da l’avugadia da Londra. L’Irlanda è daventada independenta pass per pass suenter revoltas sanguinusas tranter ils onns 1917 e 1921. Ed er ils dominions da l’Imperi sco l’Africa dal Sid, l’Australia ed il Canada han pretendì in’autonomia pli vasta sco recumpensa per lur servetschs da guerra.
Capacitad da giuditgar dal militar
Dad omaduas varts èn ils militars s’orientads memia fitg a las experientschas da las guerras precedentas ed han resguardà memia pauc las novaziuns militaras. Malgrà ch’igl aveva gia dà en la Guerra da secessiun americana mitraglias, foss da protecziun, battaglias da material e schizunt sutmarins, han ils militars strusch dà paisa a quels aspects da la guerra. Blers cartevan anc a la rolla decisiva da la chavallaria ed empermettevan a lur regenzas ina sperta victoria (‹A chasa, cura che la feglia croda›). Dad omaduas varts avev’ins etablì armadas da massa, n’aveva dentant betg grond’idea co manar quellas, surtut quai che pertutgava la mobilitad ed il provediment.
Imperi tudestg
Ils supplements tar la Pasch da Brest-Litowsk dals 27 d’avust 1918 han bain furmà ina nova umiliaziun da la Russia, han dentant era fatg fin als plans d’annexiun che gievan anc bler pli lunsch. Ils stadis a l’ur da la Russia, da la Finlanda enfin la Georgia, n’eran betg vegnids annectads, eran però fitg dependents da l’economia e dal militar da l’Imperi tudestg.
L’entschatta da la guerra (Crisa dal fanadur)
En quella situaziun ha l’Attentat da Sarejevo provocà ina reacziun da chadaina ch’ha mess en moviment suenter in mais la guerra europeica. Ils 28 da fanadur 1914 ha il Serb bosniac Gavrilo Princip sajettà a Sarajevo (da lez temp territori austriac-ungarais) il successur al tron austriac Franz Ferdinand e sia dunna Sophie. Schebain il servetsch secret serb è stà cumpiglià en il cumplot è dispità, ins po dentant quintar ch’el aveva almain enconuschientscha dal fatg. Las activitads diplomaticas hecticas e cumplitgadas ch’èn suandadas han provocà l’uschenumnada Crisa dal fanadur. Quella è stada marcada da smanatschas, sbagls diplomatics e valitaziuns politicas sbagliadas.
L’onn da guerra 1917
Sin fundament da las grevezzas da la guerra e da la gronda mancanza da victualias hai dà ils 8 da mars (ils 23 da favrer tenor chalender russ) a Son Petersburg demonstraziuns da massa ch’han manà a la Revoluziun da favrer. En la citad èn sa furmads cussegls da lavurants e schuldads, entant ch’ins ha etablì ina regenza burgaisa provisorica sut prinzi Lwow. Ils 15 da mars ha Zar Nikolaus II demissiunà. Sper la regenza parlamentara devi sco segunda pussanza il cussegl suprem da lavurants e schuldads da Son Petersburg. La regenza provisorica ha decidì da manar vinavant la guerra – quai ch’ha trumpà grondas parts da la populaziun. Per quest motiv ha la generalitad tudestga pussibilità l’avrigl ad ina gruppa da bolschevics enturn Lenin – che viveva en l’exil svizzer – da vegnir cun il tren en Russia. Ils 16 d’avrigl è Lenin arrivà a Son Petersburg, nua ch’el ha appellà da far ina revoluziun socialistica.
L’onn da guerra 1915
A la front dal vest ha gì lieu il favrer e mars l’uschenumnada Battaglia d’enviern en la Champagne, tar la quala ils Franzos han l’emprima giada utilisà granella da ballas massiva. Quella tactica n’ha però betg gì grond success: ils Tudestgs èn spert s’adattads ad in’attatga da l’infantaria. Or da refugis bain installads han els pudì cumbatter quellas cun agid da fieu d’arretar e da mitraglias.
L’onn da guerra 1916
La Battaglia a la Somme ha anc pretendì dapli victimas mortalas ch’il cumbat per Verdun. Passa in milliun schuldads britannics, tudestgs e franzos èn vegnids mazzadas ni blessads. Da la sperdita da meritaivels schuldads e sutuffiziers ch’eran gia dapi il 1914 sin il champ da battaglia n’è l’armada tudestga betg pli sa revegnida fin la fin da la guerra. Durant la Battaglia a la Somme aveva l’armada britannica utilisà l’emprima giada intgins chars armads. Sin via a la front eran quels però stads eri pliras giadas cun defects tecnics. Perquai che la Battaglia a la Somme aveva purtà als Alliads enormas sperditas, ma strusch gudogn da territori, han ins remplazzà ils 3 da december il schefcumandant franzos Joffre tras general Nivelle.
Guerra en l’aria
Attatgas da bumbas furmavan a l’entschatta plitost l’excepziun; quellas han ins però intensivà en il decurs da la guerra. Las emprimas bumbas ha in zeppelin tudestg bittà giu sur Antwerpen ils 24 d’avust 1914.
Da l’armament da l’aviatica han ins er fatg diever sur las mars. Idroplans ch’ins aveva utilisà fin qua be per explorar èn vegnids armads per ch’els possian attatgar ports, fortezzas a las costas ed unitads militaras sin l’aua ed en l’aria. L’Emprima Guerra mundiala è plinavant stada l’emprima guerra, en la quala ins ha duvrà portaviuns. Ils Brits ed Americans avevan numnadamain modifitgà en quest senn plirs da lur bastiments da guerra. Quests emprims models eran be adattads per idroplans che partevan dal bastiment e sa tschentavan en l’aua datiers dal bastiment. Da là vegnivan els puspè auzads cun ina crana sin il bastiment. Il svilup accelerà da portaviuns durant l’Emprima Guerra mundiala è stà decisiv per ils cumbats en il Pacific durant la Segunda Guerra mundiala.
Consequenzas dals contracts
Ils contracts da Paris muntan ina renunzia a la politica da ballantscha da las pussanzas ch’ins aveva manà durant tschientaners. Entant ch’ins aveva per exempel anc garantì en rom dal Congress da Vienna (1815) l’integritad dal territori naziunal franzos, han ils contracts da Paris fatg fin cun trais reginavels organisads a moda monarchica. En pli han ins renconuschì ils stadis ch’èn resultads da quests reginavels e midadas da territori considerablas dal rest da las partidas da guerra perdentas. Tut ils anteriurs stadis inimis e lur stadis successurs han però gì d’acceptar enormas obligaziuns da reparaziun (che n’han de facto betg pudì vegnir ademplidas). Plinavant han ins stgaffì en quests contracts la basa per la Societad da las naziuns e da l’Organisaziun internaziunala da lavur (ILO).
Stadis Unids da l’America
Suenter esser entrà en la guerra era la finamira principala da Wilson d’eliminar il militarissem tudestg e da ‹democratisar› la Germania. La strategia globala da Wilson sa laschava cumparegliar cun la politica britannica a l’entschatta da la guerra. Ils Alliads vuleva el sustegnair mo uschè ferm sco necessari. El planisava da realisar a la fin da la guerra ses agen plan senza resguardar las terras da l’Entente che vegnivan ad avair fatg bancrut fin alura.
Il punct culminant da las finamiras da guerra americanas èn senza dubi stads ils 14 puncts da Wilson dals 8 da schaner 1918. Là vegniva pretendì da restabilir cumplettamain l’independenza beltga, plinavant da restituir l’Alsazia e la Lorena e da fixar ils cunfins talians per lung dals cunfins da las naziunalitads. Er l’existenza da l’Austria-Ungaria dueva vegnir garantida, schebain ch’ins vuleva conceder a sias naziuns in ‹svilup liber›. A la Tirchia vulev’ins dar liber la via a l’autonomia, dentant senza ch’il nov stadi cumpiglia autras naziunalitads. En pli eri previs che las stretgas da mar vegnian tegnidas avertas tras garanzias internaziunalas. Ultra da quai vegniva era pretendì in stadi polac independent, il qual dueva cumpigliar territoris colonisads incontestablamain da Polacs, cun liber access a la mar.
Italia
Medemamain dueva l’Italia obtegnair ina regiun anc betg definida a la costa dal sid da l’Asia Minura, sche la Tirchia fiss vegnida spartida. Ch’il Contract da Londra n’è betg vegnì realisà dal tuttafatg en ils Contracts da Paris, surtut en connex cun la Dalmatia, ha gì da far cun la resistenza da la Serbia ch’era alliada cun l’Entente.