cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diluvi
Orient antic
Eir l'epopea da Gilgamesch cugnuoscha l'istorgia d'ün diluvi chi ho desdrüt la vita sün terra.
Placidus a Spescha
In dals emprims perscrutaders dal rumantsch e bab d'ina da las emprimas ideas da crear ina lingua da scrittira unifitgada rumantscha, l'ABC-alpin.
Šiprage
Šiprage (en serb cirillic: Шипраге) è ina culegna ed anteriura vischnaca en la Bosnia-Erzegovina. El appartegna a la vischnanca da Kotor Varoš en la Republika Srpska, ina da las duas "entitats" dal pajais.
Imperi bizantin
L’istorgia bizantina è stada segnada d’in cumbat da defensiun permanent cunter inimis d’ordaifer, il qual ha absorbà massivamain las forzas da l’Imperi. Fin en la fasa tardiva, cura che l’Imperi na disponiva betg pli da resursas suffizientas, han alternà fasas d’expansiun (a sperditas da territori en il 7avel tschientaner èn suandadas conquistas en il 10avel ed 11avel tschientaner) e da retratga. A l’intern hai adina puspè dà (surtut fin en il 9avel tschientaner) cuntraversas teologicas e singulas guerras burgaisas; ma malgrà tut è il fundament statal, orientà a las structuras romanas, restà pli u main intact fin l’entschatta dal 13avel tschientaner. Culturalmain ha Bizanz laschà enavos a la posteriuritad impurtantas ovras litteraras e d’art. Ultra da quai ha l’Imperi giugà ina rolla centrala sco intermediatura da l’ierta antica ch’era sa mantegnida qua pli ditg. E la finala è l’influenza bizantina stada centrala areguard la cristianisaziun da l’Europa da l’Ost (Balcan e Russia).
Il 7avel tschientaner: Da la Roma orientala a l’Imperi bizantin
Il temp da la mesadad dal 7avel tschientaner fin la fin dal 8avel tschientaner è stà segnà da dirs cumbats da defensiun, durant ils quals praticamain tut las acziuns guerrilas èn vegnidas iniziadas da vart dals inimis da Bizanz. Da l’onn 661 fin il 668 ha l’imperatur Constans II dischlocà sia residenza en la citad siciliana Syrakus, forsa per pudair segirar da là davent meglier il domini sin la mar cunter ils Arabs. Ma ses successurs èn puspè returnads en l’ost. L’onn 681 ha l’imperatur Constantin IV Pogonatos stuì renconuscher il nov reginavel dals Bulgars ch’era sa furmà sin il Balcan. Ed il 678 duai avair gì lieu in emprim assedi da la citad da Constantinopel tras ils Arabs. Quel duai esser vegnì parà cun agid da l’uschenumnà fieu grec che brischava schizunt sin l’aua. La perscrutaziun moderna metta però en dumonda ils rapports correspundents che derivan da funtaunas pli giuvnas. Pli probabel han gì lieu diversas undas d’attatgas e da bloccadas maritimas, ma senza ch’i fiss vegnì tar in assedi da la chapitala per propi. En mintga cas è il spazi d’agir da l’Imperi stà restrenschì da qua davent sin l’Asia Minura; vitiers èn anc vegnids tscherts territoris sin il Balcan, l’Italia sco er, fin il 698, l’Africa dal Nord.
Il temp dals imperaturs comnens
A partir dal 12avel tschientaner è daventada la republica da Vaniescha in serius privel per l’integritad da l’Imperi. Quai para paradox, aveva quella gea furmà fin en il 9avel tschientaner in impurtant avantpost da la cultura bizantina en il vest. Ils privilegis da commerzi ch’ins aveva consegnà per il sustegn militar en il cumbat cunter ils Normans e Seldschucs ha Manuel I empruvà da revocar cun metter a ferm tut ils Venezians. In proceder cumparegliabel è er vegnì applitgà envers ils commerziants da l’ulteriura Italia. L’onn 1185 èn numerusas persunas da derivanza latina vegnidas assassinadas en rom d’ina mazzacra cun tratgs da pogrom. Il medem onn èn sa revoltads ils Bulgars en il nord da la muntogna dal Balcan; sut il cumond dals Asenits als èsi reussì da furmar il segund reginavel bulgar.
Sut ils imperaturs or da la chasa dals Angeloi ch’èn suandads han grevas crisas internas scurlattà l’Imperi. Quellas han la finala incità Alexios IV da sa drizzar als cruschaders e d’als dumandar da batter per el e ses bab per il tron. Ma la collavuraziun sin la quala ins aveva speculà n’è betg reussida; anzi han ils cruschaders vieut il moni e sblundregià sut l’influenza da Venezia Constantinopel (en rom da la Quarta Cruschada il 1204). Ils cruschaders han fundà l’Imperi latin ch’è bain stà da curta durada, ma ch’ha flaivlentà a lunga vista la pussanza bizantina e ch’ha engrondì il foss tranter ils Grecs ortodoxs ed ils Latins catolics.
Influenzas posteriuras
Suenter la crudada da Constantinopel l’onn 1453 han fugitivs ch’èn arrivads nà da Bizanz, e tranter els blers scienziads, manà cun sai en las citads da l’Europa dal Vest lur savida da las scienzas natiralas e da la tecnica sco er las veglias scrittiras dals pensaders grecs; quai dueva attribuir a moda essenziala a la derasaziun da la renaschientscha. Il pli ditg è la cultura bizantina sa mantegnida – sco uschenumnada ‹renaschientscha bizantina› – sin l’insla Creta che steva sut domini venezian. Questas restanzas d’ina cultura hellenistic-bizantina autonoma èn idas a fin il 1669 cura ch’ils Osmans han conquistà l’insla.
E betg il davos viva la ierta culturala e linguistica da Bizanz vinavant en ils Grecs odierns, surtut en la Grezia moderna e sin l’insla Cipra sco er en la baselgia grec-ortodoxa (surtut er en il patriarcat da Constantinopel ad Istanbul). Fin l’entschatta dal 20avel tschientaner sa curclava il territori da colonisaziun grec ultra da quai en vastas parts cun il territori da tschep bizantin.
La porta dalla libertad (sursilvan)
Liug dall'acziun
Ils fugitivs han fatg atras in grev temps. Mintga liug ha in’autra simbolica: Naven da Phan Thiet el sid dil Vietnam han els traversau la mar chinesa enteifer 13 dis. Il vitg Phan Thiet ei il vitg d’origin da nos fugitivs. El era in plaz da segirtad entochen che els han stuiu fugir. La mar denton ei in simbol per la malsegirtad, la tema ed il nuncalculabel. Suenter il viadi sur la mar ein els setschentai a Malaisia al punct 456. Leu han els sbarcau la nav el plaz sut la palma storta. In liug da brutalitad, malencurada e desillusiun. Hâi ei vegnius mazzaus leu da Hassan ed ils fugitivs san buca nua ir, cunquei ch’ei fuss stau scumandau da sbarcar. Al punct 456 han ei viviu treis dis. Naven da leu han ei saviu ir, cun agid dad Ali, a Pulau Bidong, in’insla nua che aunc auters fugitivs dil Vietnam eran postai. Leu han ei anflau lur ruaus entochen ch’ei haveva num che l’insla vegni evacuada. Ils fugitivs han stuiu sedecider per ina tiara che vegn a vegnir lur niev dacasa. La famiglia da May leva ir a Canada. Igl ei vegniu scumandau ad els perquei che Tu, la sora da May ha giu tuberculosa aviarta. Era l’ America, la Frontscha ed autras tiaras dil vest han refusau da dar refugi ad els. La Svizra era la suletta tiara che ha dau ad els la schanza da fundar ina nova veta. Sil viadi encunter Svizra han ei stuiu ir cun in bastiment entochen Singapur. Quei viadi era puspei emplenius cun sentiments da malsegirtad denton era cun speronza per ina megliera veta. Naven da Singapur ein els sgulai a Turitg. Leu han delegai svizzers retschiert els ed ina nova veta entscheiva.
Stil e lungatg
Il scribent ha scret il roman en in code plitost elevau, vul dir ch'il lungatg ha in ault livel. Ins capescha denton lev e senza grondas breigias las expressiuns, ed ils connexs denter las passaschas ein suandablas.
Jachiam Bifrun
Jachiam Bifrun ha translatà l'emprim cudesch rumantsch en putèr, numnadamain il L'g Nuof Sainc Testamaint dal 1560. Quist cudesch n'è dentant bitg vegnì translatà dad el sulettamain tenor la bibla tudestga, mobein era tenor la bibla taliana e franzosa. El sez è persvadì da quella translaziun rumantscha. El sa defenda encunter criticas davart il basegn da quella translaziun rumantscha.
Igl Grischun Central
Igl Grischun Central è vegnì stampà en la chasa editura dals Iertavels da J. Casanova a Cuira, oz Casanova Druck und Verlag AG.
Simon Lemnius
Simon Lemnius Martgadant è in dals pli gronds umanists grischuns. El è autur da l'epos 'Raeteis'
Romana
Resumaziun
Messadi dil text: El cudisch vegn mussau co la glieud ei vegnida cunfruntada culs problems dad ozildi (drogas, prostituziun,…). Avon ca. 50 onns eran quels problems aunc buc aschi enconuschents alla populaziun els vitgs ordeifer ils marcaus.
San Murezzan
Geografia
Il flum En curra in toc sin territori da San Murezzan. Il Lai da San Murezzan sa chatta sin il territori da la vischnanca. Il Pass dal Güglia giascha sin territori da San Murezzan. Il Punct il pli aut da la vischnanca e il Piz Güglia (3'380 m). Las vischnancas cunfinantas èn Bever, Celerina/Schlarigna, Samedan e Silvaplauna.
Lingua
La lingua uffizial da la vischnanca èn il tudestg.
Leontina Lergier-Caviezel
Veta ed ovra
Leontina Lergier-Caviezel ha publitgau raquents e poesias en revistas, calenders e retschas litteraras romontschas. Per la gasetta dil di La Quotidiana scriva ella regularmein columnas. Si'emprem roman Romana ei comparius 2006 ella retscha Nies Tschespet. 2011 ei suandau Nus duas tier la Chasa editura rumantscha.
Temp modern tempriv
miniatura|240px|Charta dal mund da l’onn 1689 Il term temp modern tempriv u temp premodern designescha entaifer l’istorgia europeica l’epoca tranter il temp medieval tardiv (da la mesadad dal 13avel fin la fin dal 15avel tschientaner) e la vieuta dal 18avel al 19avel tschientaner.
La definiziun da l’epoca
Mintg’emprova da periodisar il decurs da l’istorgia è in’intervenziun intenziunada da vart da l’istoriografia. Epocas e lur cunfins duain far resortir meglier l’object da perscrutaziun e gidar la scienza a sistematisar il champ da perscrutaziun. Tras quai sa lascha però be s’avischinar tant enavant a la realitad istorica. En in tschert senn creeschan epocas schizunt posteriuramain ina realitad istorica, da la quala ils contemporans n’eran forsa tuttavia betg conscients. Tut quai vala er per la midada fluctuanta dal temp medieval al temp premodern resp. da quel al temp modern. Singulas datas ed eveniments na pon perquai betg figurar sco marcaziuns d’epoca fixas, mabain servan sco agid d’orientaziun. Ultra da quai pon ils cunfins d’epoca variar tut tenor l’aspect che vegn tractà (politica u istorgia sociala) resp. tenor pajais e regiun. E la finala èn blers svilups istorics da tractar sut l’aspect da la lunga durada e pon schizunt star en cuntradicziun cun ina tscherta periodisaziun.
Cumenzament dal temp modern tempriv
In’idea in pau divergenta areguard il cumenzament da l’epoca prevala en la terminologia scientifica anglosaxona: Là discurr’ins dad ‹Early Modern History› – resp. sa referind a l’Europa da ‹Early modern Europe› – en connex cun il spazi da temp «tranter refurmaziun e Revoluziun franzosa». La basa da quest concept da periodisaziun furma l’idea che quest spazi da temp sa laschia chapir sco epoca da transfurmaziun culturala segnada da structuras e da process specifics che lubeschian da cunfinar quella tant dal temp medieval sco er da la moderna.
Epocas entaifer il temp modern tempriv
Tut tenor punct da vista sa lascha il temp modern tempriv sutdivider en las suandantas epocas:
En il 14avel tschientaner han intginas citads da l’Italia dal Nord mess ad ir cun la renaschientscha ina nov’epoca d’art e cultura che vuleva renovar la litteratura, architectura e pictura antica. Quest moviment n’è betg pli s’orientà a l’auter mund che prevaleva en la cretta cristiana, mabain ha mess l’uman en il center da l’interess. Ultra da quai han la renaschientscha e l’umanissem stgaffì las premissas per il svilup da las scienzas natiralas. Ils scienziads Galilei e Copernicus han sviluppà il maletg dal mund heliocentric ed han uschia stuschà a l’ur la concepziun dal mund da la baselgia. Questas ideas duevan pli tard esser da muntada fundamentala per la refurmaziun e l’illuminissem, perquai ch’ellas han fullà via ad in pensar dal tuttafatg nov.
Svilups economics
Suenter ch’emprims models main effizients eran gia stads en diever, èsi reussì a James Watt da sviluppar enturn il 1770 l’emprima maschina a vapur cun funcziunalitad cumplessiva. Quai ha revoluziunà las relaziuns da producziun, surtut en la siderurgia, ed ha pussibilità l’introducziun da la viafier (a partir da l’onn 1825 en l’Engalterra tras George Stephenson). Ord vista da l’istorgia da l’economia pon ins er dir che l’invenziun da la locomotiva (tras Richard Trevithick l’onn 1804) muntia la fin dal temp modern tempriv.
Scienza
Las scuvertas d’ultramar han tschentà il crap da fundament per l’avanzament da la Spagna e dal Portugal ad imperis mundials; suenter lur declin en il decurs dal 17avel tschientaner han alura l’Engalterra, ils Pajais Bass e la Frantscha sviluppà lur sistems colonials. Menziun meritan er ils viadis enturn il mund da James Cook ch’han dà ulteriur scleriment areguard la constituziun dal mund; en pli al èsi reussì da far frunt al scorbut che valeva sco malsogna da navigaturs temida.
Art figurativ
L’art furma in spievel dal gust dal temp, dal maletg da l’uman e da las caracteristicas generalas d’ina societad e po uschia valair sco indicatur areguard il spiert dal temp d’ina epoca.
Ils stils da l’art che prevalan en l’Europa en il decurs dal temp modern tempriv èn la renaschientscha e pli tard il manierissem, il baroc ed il rococo. Quests stils èn pli u main represchentads en tut las spartas d’art (pictura, plastica, architectura e.a.). Artists da la renaschientscha da renum mundial èn Sandro Botticelli, Leonardo da Vinci (che lavurava a basa d’observaziuns exactas da la natira), Michelangelo, Tizian (ch’ha purtretà pliras giadas l’imperatur Carl V) ed Albrecht Dürer. Impurtants represchentants dal baroc èn Peter Paul Rubens e Rembrandt.
Da l’art ordaifer l’Europa èn da menziunar en spezial – sper las differentas culturas asiaticas – las culturas autas indianas (Incas, Maya, Aztecs). Quellas han per part enconuschì in temp da fluriziun ch’ha durà fin las sbartgadas da Hernán Cortés e Francisco Pizarro.
Musica
Tar ils tipics instruments da musica da quel temp tutgavan il cembalo, il virginal ed il spinet, plinavant la violina e la flauta traversa. Impurtants construiders d’instruments eran Nicola Amati ed Antonio Stradivari (gìa) sco er Gottfried Silbermann (orgla).
Australia
Cuntradas grondas
Geograficamain sa laschan differenziar trais cuntradas grondas: la cuntrada gronda da l’ost, mesauna e dal vest.
Avant l’arrivada dals Europeans
thumb|220px|Dissegns sin grippa preistorics a Kimberley Ils Aborigins vivan dapi almain 50 000 onns sin il continent. Pli baud eran ins da l’avis che quels sajan immigrads oriundamain sur Sulawesi e la Nova Guinea; chats pli novs en il Timor da l’Ost laschan però parair la ruta sur l’insla Timor sco pli probabla. Malgrà la posiziun isolada dal continent, stevan ils Aborigins en contact cun autras culturas. Fin che la punt da terra vers la Nova Guinea è vegnida inundada avant ca. 6000 onns, ha existì in stgomi cultural quasi senza impediment tranter la Nova Guinea ed il nord da l’Australia.
Emprimas scuvertas tras Europeans
Da vart europeica han navigaturs portugais, franzos, spagnols e surtut ollandais probablamain gia cuntanschì las costas da l’Australia en il 16avel tschientaner ed èn ids là a terra. Sco emprima scuverta segira vala l’arrivada da l’Ollandais Willem Jansz l’onn 1606 a la costa da la peninsla dal Kap York situada en il nordost da l’Australia. Ses cumpatriot Dirk Hartog ha cuntanschì il 1616 la costa dal vest australiana ed ha mess pe sin l’insla situada davant la costa che porta fin oz ses num. L’onn 1619 è il navigatur ollandais Frederick de Houtman navigà sin in da ses viadis da perscrutaziun per lung da la costa dal vest da l’Australia davent da l’autezza da la citad da Perth dad oz vers nord ed è fruntà sin las Houtman Abrolhos ch’èn pli tard vegnidas numnadas tenor el. En il medem lieu ha fatg naufragi il fanadur 1629 la nav commerziala ollandaisa Batavia sut il cumandant François Pelsaert. Tuttina sco Hartog han pli tard er Willem de Vlamingh (1696) e William Dampier (1699) ‹scuvert› il punct situà il pli en il vest dal continent australian. Ils dus ultims han chartografà parts da la costa e Dampier ha dà a quella il num Shark Bay.
Fundaziun da novas colonias
L’onn 1813 èsi reussì a Gregory Blaxland, William Lawson e William Charles Wentworth da traversar a New South Wales per l’emprima giada ils Blue Mountains. Il success da l’expediziun da Blaxland ha contribuì a colonisar ils territoris situads en il vest da questa muntogna.
L’onn 1824 han ins endrizzà ina nova colonia penitenziara a la sbuccada dal Brisbane River. La posiziun solitaria dueva augmentar la segirezza da la colonia. Suenter che però er blers colonisaturs libers èn avanzads pli e pli en direcziun da las pastgiras fritgaivlas en il nord, han las autoritads dà liber l’onn 1842 la regiun per l’ulteriura colonisaziun. L’onn 1859 è Queensland vegnì proclamà sco colonia independenta da New South Wales.
La colonia New South Wales cumpigliava l’emprim l’entira part orientala dal continent; be il terz occidental han ils Brits pretendì vinavant per sai sco Nova Hollanda. Per prevegnir al privel d’ina colonisaziun da l’Australia dal Vest tras la Frantscha, han ils Brits fundà qua l’onn 1827 colonias al Swan River. Questa colonia aveva l’emprim num Swan River Colony; Western Australia han ins pir proclamà l’onn 1829 cun la fundaziun da Perth. A l’entschatta n’eri betg previs da manar nà qua praschuniers; l’onn 1850 han ils colonisaturs libers pretendì da midar quai, per pudair munir la nova colonia cun forzas da lavur bunmartgadas.
L’Australia daventa ina federaziun
L’onn 1986 ha la Gronda Britannia cedì cun l’Australia Act las ultimas cumpetenzas areguard la constituziun australiana. Cur ch’ins ha festivà l’onn 1988 il 200avel anniversari dals emprims colonisaturs alvs, è quai stà accumpagnà da protestas da vart dals Aborigins. L’onn 1999 è la populaziun sa declerada en rom d’in referendum cun ina maioritad da 55 % cunter stgaffir ina republica ed ha uschia mantegnì la furma d’ina monarchia sut curuna britannica.
Indigens
Tranter il 1900 ed il 1972 han ins separà en rom d’in program statal radund 35 000 uffants d’Aborigins da lur famiglias e manà quels en instituziuns statalas ubain laschà adoptar en famiglias alvas. Ins discurra en quest connex da las uschenumnadas «generaziuns enguladas». Planisà oriundamain sco program en l’interess da l’uffant, vala quest act oz sco etnocid empruvà e sco cuntravenziun eclatanta cunter ils dretg umans. L’attenziun creschenta da la populaziun australiana envers l’ingiustia ch’è vegnida commessa cunter ils Aborigins – surtut en rom dal Process da Mabo – ha manà l’onn 1995 a retschertgas uffizialas areguard ils uffants plazzads ed autras instituziuns u famiglias. Ils 26 da matg 1997 èn ils resultats da questas retschertgas vegnids publitgads en furma dal rapport ‹Bringing Them Home – Report of the National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from Their Families›. Dapi lura figurescha la data da publicaziun dal rapport sco di commemorativ (National Sorry Day) ed igl han mintgamai lieu en l’entir pajais occurrenzas da reconciliaziun.
Segunda Guerra mundiala
Suenter la retratga da la gronda part da las forzas australianas or da la regiun da la Mar Mediterrana cur ch’è prorutta la Guerra dal Pacific, è la Royal Australian Air Force sa participada intensivamain a bumbardar ensemen cun ils Alliads il Reich tudestg. En la Guerra dal Pacific han las forzas armadas australianas gì tranter il 1942 e l’entschatta 1944 ina muntada centrala, essend ch’ellas furmavan da quel temp il pli grond contingent da truppas dals Alliads en questa regiun. A partir da la mesadad dal 1944 ha ils schuldads australians cumbattì surtut a fronts lateralas; fin la fin da la guerra han els manà cuntinuadamain operaziuns offensivas cunter truppas dal Giapun.
Ulteriuras colonias
D’impurtanza per l’expansiun economica dal pajais è stada la Blaxland-Expedition, la quala ha manà l’onn 1813 sur ils Blue Mountains en l’intern dal pajais. Igl èn suandadas ulteriuras exploraziuns e scuvertas, quai ch’ha pussibilità la creschientscha economica da la colonia. Sper l’emprima colonia New South Wales èn sa furmads successivamain sco colonias britannicas Western Australia (1829), South Australia (1836), Victoria (1851), Queensland (1859) e Tasmania (1856). (Il Northern Territory è vegnì separà il 1911 da South Australia e suttamess directamain al Commonwealth of Australia).
Bilantscha dal stadi
Da las expensas dal stadi èn vegnidas impundidas (en % dal product interiur brut) en la sanadad 6,3 % (2014), en la furmaziun 5,3 % (2013) ed en il militar 1,9 % (2015).
Turissem
Finamiras principalas dals visitaders da l’exteriur èn sper Sydney surtut las cuntradas natiralas unicas – oravant tut il Great Barrier Reef, l’Uluṟu (Ayers Rock) ed il Parc naziunal Kakadu. Las citads las pli frequentadas èn, sper Sydney, Melbourne, Brisbane, Gold Coast, Cairns, Perth, Adelaide e Canberra.
Cultura
A l’entschatta è la cultura da l’Australia stada segnada exclusivamain dals Aborigins. Cun la colonisaziun tras ils Europeans ha dominà tranter quels l’influenza da la pussanza coloniala britannica. Sut l’influenza da las culturas da numerusas ulteriuras gruppas d’immigrants èn tut questas expressiuns culturalas sa maschadadas ad in’atgna identitad naziunala australiana.
Film
A partir da la fin dals onns 1960 ha la regenza australiana extendì la promoziun dal film. Impurtants success da film australians a partir dals onns 1970 derivan da Peter Weir (t.a. ‹Picnic at Hanging Rock – Picknick am Valentinstag› e ‹Gallipoli›) u ils films da ‹Mad Max› e ‹Crocodile Dundee›. Ulteriurs success internaziunals han furmà il 1992 ‹Strictly Ballroom› da Baz Luhrmann, il 1994 ‹Muriel’s Wedding – Muriels Hochzeit› da P.J. Hogan e ‹The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert – Priscilla, Königin der Wüste› da Stephan Elliott, il 1996 ‹Shine – Der Weg ins Licht› da Scott Hicks, il 2002 ‹Long Walk Home› da Phillip Noyce, ed il 2004 ‹Somersault› da Cate Shortland. L’onn 2008 è cumparì il film monumental ‹Australia› da Baz Luhrmann cun ils stars australians Hugh Jackman e Nicole Kidman en las rollas principalas. Ulteriurs enconuschents acturs èn Errol Flynn, Mel Gibson, Russell Crowe, Geoffrey Rush, Heath Ledger, Guy Pearce, Richard Roxburgh, Miranda Otto, Toni Collette, Rachel Griffiths, Naomi Watts, Margot Robbie e Cate Blanchett.
Cuschina australiana
La cuschina australiana è l’emprim sa basada sin la cuschina englaisa; en il 19avel tschientaner è la cuschina chinaisa daventada adina pli impurtanta. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èn las disas da mangiar sa midadas tras l’immigraziun da Talians e Grecs. Sut l’influenza da migrants dal Proxim Orient, da Vietnamais, Tailandais e da numerusas ulteriuras naziunalitads è sa sviluppada la Modern Australian Cuisine, ina da las cuschinas las pli multifaras dal mund.
Puntraschigna
Vopna
Descripziun: Spartì da nair e d'aur (mellen), cuvert dad ina punt ad artg d'argient (alv). Vopna repassada da l'onn 1934 cun referiment al num da la vischnanca (vopna discurrind). La punt simbolisescha la Punt Ota.
Chapitala
La chapitala da la Svizra sa chatta a Berna.
Ina glista da (prest) tut las chapitalas dals stadis dal mund chattas ti en la Categoria chapitalas
Katrien Seynaeve
Katrien Seynaeve ei naschida ils 21 da November 1949 a Gent, in marcau en la provinza da Flandra dil ost en Belgia. Ha studegiau psycologia alla Universitad da Gent. La historia "En wolk als afscheid" (In nibel per cumiau), ha ella scret igl onn 1988. Il cudisch ei schizun vegnius undraus cugl renomau premi beltg per cudischs da giuvenils "Jacob van Maerlant". Per in ulteriur cudisch "Grenzen" ha ella igl onn 2000 schizun retschiert in premi dalla UNESCO.
Agamemnon
miniatura|Cheu dad Agamemnon (detagl d'üna cria da vin cun figuras nairas, ca. 520 a.C., Louvre da Paris)
Mitus
Perquai cha Agamemnon vet fradulà üna tschierva soncha dad Artemis, laschet quella stagnar il vent ed il navs grecs nu pudaivan ir or dal port. Agamemnon fet gnir sia figlia Ifigenia per sacrifichar ad ella sül uter dad Artemis, ma cur ch'il sacerdot mettet il curtè, füt Ifigenia svanida ed üna tschierva giaschet sül uter.
St. Antoni
St. Antoni è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Giansauna senza moni
Derasaziun
La giansauna da Koch cumpara per exempel en las Alps, il Giura e las Pireneas. La planta crescha tranter 800 e 3000 meters sin terrens da silicat en milieu acidic; necessari è in bun provediment d’aua.
Origin dals nums
La denominaziun Clusius (resp. clusii) onurescha il medi e perscrutader da la natira Charles de l’Écluse (latinisà Clusius, 1526–1609). Il num latin da la giansauna da Koch, Gentiana acaulis, munta ‹giansauna senza moni›. E ‹Koch› sa referescha al botanicher tudestg Wilhelm Daniel Joseph Koch (1771–1849).
Bottens
Bottens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
St. Silvester
St. Silvester è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
1367
L'onn 1367 era in onn dal 14avel tschientaner.
Ballape Australian
thumb|280px|right| thumb|280px|right| Il Ballape Australian (englais: Australian football u Aussie rules) è in sport che dunnas sco er umens pon far.
Villars-sur-Ollon
Villars-sur-Ollon è in vitg ed ina staziun da ski en la vischnanca politica da Ollon. El è situà en il district Aigle en il chantun Vad (Svizra). Il vitg sa chatta a 1'300 m s.m. e 900 meters sur il Chablais en la val dal Rodan.
Isola Grande
L'Isola di San Pancrazio u Isola Grande è ina insla che sa chatta en la part svizra dal Lago Maggiore. La insla tutga tar la vischnanca da Brissago ed èn situadas 193 m.s.m. L'insa fa part dal archipel dals Isole di Brissago.
Isolino
L'Isolino u Isola Piccola u Isola di Sant’Apollinare u Isola dei conigli è ina insla che sa chatta en la part svizra dal Lago Maggiore. La insla tutga tar la vischnanca da Brissago ed èn situadas 193 m.s.m. En l'insla igl ha ina ruina da ina baselgia. L'insa fa part dal archipel dals Isole di Brissago.
Citad Ho Chi Minh
Citad Ho Chi Minh (Saigon) sa chatta en ils Vietnam ed è tenor abitants la terza citad dal mund cun radund 9 miu abitants è Citad Ho Chi Minh era la citad cun la pli gronda spessezza d’abitants dal pajais. A surfatscha dal pajais cuvrescha 2098 km². L'eroport da Tan Son Nhat sa chatta 7 km distant dal center da la citad.
Gryonne
La Gryonne è in flum da la Svizra, affluent da la riva dretga dal Rodan.
Mar da l'Ost
Ils pajais che sa chattan sin la riva da la Mar da l'Ost èn il Danemarc, l'Estonia, la Finlanda, la Germania, la Lettonia, la Lituania, la Pologna, la Russia e la Svezia.
Arno Camenisch
Vita
Ultra da quai fa Arno Camenisch part da l'ensemble da spoken word Bern ist überall.
Trembel
Il trembel (Populus tremula) è ina spezia da plantas or dal gener da las paplas (Populus).
Port-Valais
Colliaziuns
Port-Valais (en franzos) en il Lexicon Istoric da la Svizra
Trembel
Derasaziun
Il trembel è derasà en l’Asia dal Vest, Africa dal Nord ed Europa. Sulettamain en il Portugal, la Spagna dal Sid e Sicilia n’è la planta betg da chasa. Il trembel vala sco la spezia da paplas la pli derasada en l’Europa e la pli frequenta en l’Europa Centrala. Daspera creschan qua anc duas autras spezias: il trembel nair (Populus nigra) ed il trembel alv (Populus alba). Perquai ch’il trembel dovra bler glisch, al chatt’ins savens sin surfatschas da tagl cumplet.
Collombey-Muraz
Collombey-Muraz è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Monthey en la part francofona dal chantun Vallais.
Lantschetta
Spazi da viver
thumb|200px|Exemplar giuvenil. La glischur vi da las squamas sa sviluppa pir suenter la terza spaletschada Las lantschettas vivan en abitaziuns d’umans. Ellas èn activas da notg e reageschan fitg sensibel sin glisch. Da di sa tegnan ils animalets zuppads en sfessas e chavas, davos lattas e tapetas ch’èn luccas. Las lantschettas han gugent chaud e basegnan in’umiditad da l’aria pli auta; savens èn ellas perquai da chattar en cuschinas, bogns e pastrigns. Cundiziuns optimalas furman temperaturas tranter 20 fin 30 °C ed in’umiditad da l’aria relativa da 80 fin 90 %. Il pli savens las chatt’ins sut frestgeras ed en bogns stgaudads, sche las plattas han sfessas.
Sistematica
Tut las spezias vivan en ambients relativamain umids. Intginas èn però s’adattadas a l’umiditad reducida da lur spazi da viver. Uschia po la lantschetta supportar in’umiditad da l’aria relativa da be 75 % e la spezia che cumpara en pasternarias schizunt da fin a 50 %. Ils animalets èn abels d’absorbar da lur ambient vapur d’aua, quai ch’als gida da surviver en ambients sitgs. L’organ da recepir l’umiditad furma il rectum (begl tgilar).
Segns caracteristics dals insects originars
La classa dals insects sa divida en be trais sutgruppas. Da quellas furman ils insects sgulants (Pterygota) per lunschor la pli gronda; tar las duas ulteriuras sa tracti da pitschnas sutclassas basalas che stattan al cumenzament evolutiv dals insects. Ins suppona che quellas sajan sa sviluppadas avant bundant 300 milliuns onns. Igl èn quai d’ina vart ils Zygentoma, als quals appartegna la lantschetta, da l’autra vart ils Archaeognatha.
Il cavalè della Greina (sursilvan)
Resumaziun
Ina massa onns ein vargai ed igl ei igl onn 1881. Battesta ei puspei ella Greina sco cavalè ensemen cun sia feglia Mengia. Mengia sentaupa adina cun Michele, in dalla vart dils tessines. Quei astga il bab buca saver perquei che lez sevilass. Era ils Tessines han buca bugen Battesta perquei ch`el setta naven camutschs ad els ed ei adina fetg nauschs. Mengia e Michele s`entaupan perquei adina senza ch`enzatgi sappi. Sil cunfin denter las duas alps vulan ils dus affons baghegiar ina caplutta per ch`ei detti pasch ella Greina. In di muossa Battesta a Mengia da sittar per ch`ella sappi seriscuder duront ch`il bab ei a Vrin a far ils pavels. Suenter che quei ei reussiu semetta il cavalè sin viadi e Mengia resta persula ella Greina. Mintga di s`entaupa ella cun Michele per luvrar vinavon vid la caplutta. Duront quels dis viseta Michele per l`emprema gada il fecler dil cavalè. Cheu catta il buob tessines ad agur il dom ch`ei sper il letg da Battesta. El raquenta a Mengia che sia mumma hagi exact il medem a casa. Suenter entgins dis retuorna il cavalè cura che Mengia e Michele sesanflan gest el fecler. Battesta sevila e fa ir Michele. A Mengia dat el ina schlaffada.
Structura
Il roman ei dividius en nov capetels. Las acziuns vegnan raquintadas cronologicamein, denteren dat ei retrospectivas cura che las figuras raquentan da lur vargau. Ei dat in grond pass da temps denter 1867 e 1881. Il raquintader ei buc integraus sco persuna ellas acziuns. El agescha dad ordvart. El sa denton era descriver ils sentiments ed ils patratgs dallas figuras. El fa quei buc mo tier certas persunas mobein tier tuttas. Aschia survegn il lectur ina fetg buna envesta dalla situaziun denter las persunas e sa capir meglier las decisiuns che las persunas prendan. Ils mieds stilistics enteifer il roman ein buc aschi vasts. Igl autur sebasa plitost sin la schelta da plaids per marcar siu stil da scriver.
Lungatg
Era la schelta dils nums dallas persunas ei remarcabla. Igl autur ha tscherniu els cun grond quitau. Igl autur ha enconuschiu fetg bein la derasaziun dils nums ella Lumnezia ed el contuorn. El domiciliescha muort quella savida ils nums en quels loghens danunder ch’els vegnan era ni en quels loghens nua ch’els ein derasai fetg ferm. El domiciliescha p. ex. il Cabalzar a Cumbel nua ch’ei dat aunc oz questa schlatteina. Igl autur ha denton era gronda premura per encurir ils prenums dallas figuras. El pren per gronda part ils prenums ils pli derasai en Lumnezia dil 19avel tschentaner. Pliras persunas vegnan era numnadas cun lur liug da domicil p. ex. Gion da Farglix, Balzer da Puzatsch, sco quei ch’ei vegneva detg pli baul savens. Quels indezis selain denton era persequitar a mauns dallas figuras tessinesas: Giuseppe, Michele, Luigi e. a. v. ein tipics prenums talians.
Europa
Clima
En territoris situads datiers da la Mar Mediterrana regia per gronda part in clima mediterran, vul dir stads sitgas e chaudas, entant ch’ils envierns èn miaivels ed umids. La stad arrivan ils vents per il pli nà dal nord, l’enviern mainan vents dal vest savens precipitaziuns nà da l’Ocean Atlantic. En il nord da l’Europa regia in clima arctic, en il sidost a la Volga percunter in clima continental cun stads chaudas e be paucas precipitaziuns. Uschia poi per exempel esser ch’igl ha anc naiv en la Laponia, entant che la Sicilia schema gia sut la chalira da stad, e ch’i plova d’in cuntin sin las Inslas Shetland, entant che l’Andalusia vegn turmentada sur onns da setgira.
Istorgia
Pir avant ca. 40 000 è il Homo sapiens arrivà en l’Europa ed ha remplazzà qua successivamain l’uman da Neandertal. Cun il temp da crap tardiv ed il temp da bronz ha cumenzà en l’Europa ina lung’istorgia da grondas prestaziuns culturalas ed economicas, l’emprim en la regiun da la Mar Mediterrana, pli tard er en il nord ed en l’ost.
Ulteriurs territoris
Quests dus territoris fan part dal Reginavel da la Norvegia e vegnan perquai attribuids per ordinari a l’Europa. Pervi da lur posiziun tranter la Scandinavia e la Grönlanda (Jan Mayen) resp. tranter la Scandinavia ed il Pol dal Nord (Svalbard) è l’attribuziun geografica al continent betg clera.
Linguas
Sch’ins considerescha la chadaina principala dal Caucasus sco cunfin europeic en il sidost, tutgan er numerusas linguas dal Caucasus tar las linguas che disponan en l’Europa d’in territori linguistic serrà (t.a. adygai, kabard, abasin e las differentas linguas dal Caucasus dal Nord). Situadas da princip en il sid da la chadaina principala èn il georgian ed il svan, las qualas surpassan però en singuls lieus la chadaina principala vers nord. Linguas tircas che vegnan discurridas en l’Europa be en il Caucasus dal Nord èn aserbeidschan, karachai-balkar, kumyk e nogai. In’insla linguistica iranaisa en la part centrala dal Caucasus dal Nord furma vinavant l’ossetic, en il Caucasus da l’ost fin en il 19avel tschientaner per part er il tat.
Tamangur
Peider Lansel
Al veider god, chi pac a pac gnit sdrüt
sumeglia zuond eir nos linguach prüvà,
chi dal vast territori d’üna jà
Maria Madleina (sursilvan)
Maria Madleina
Maria Madleina, la protagonista dil cudisch, ei ina persuna sincera e fetg directa. Ella gi adina quei ch'ella patratga. Aschia ha ella gia fatg stupir enqualin e quei plai naturalmein buca a tuts. Denton emporta ei buca bia ad ella tgei che la glieud discuora ni tratga dad ella. Era cura che siu vitg ha intervegniu ch'ella hagi in fegl illegitim, haveva ella buca gronds problems cun quei e seturpegiava era buca persuenter, cuntrari a sia mumma ed il rest da sia famiglia. Quei muossa ch’ella ei ina femna fetg ferma. Da quei temps e cunzun els pigns vitgs muntagnards e catolics era ei numnadamein ina vergugna d'haver in affon illegitim.
Maria Madleina sa ir entuorn ualti bein cun novas situaziuns. Schegie ch'ella senuspeva all'entschatta da stuer ir en ina casa da vegls ha ella priu en vesta, che quei ei in pass necessari cunquei ch'ei mava adina mender cun sia sanadad ed ella era buca pli habla da menar siu dacasa sco pli baul. Pli veglia ch'ella vegneva e pli gronds ch'il caos en sia habitaziun daventava.
Vinavon ston ins gir che Maria Madleina ei ina persuna cun fetg bia humor. La maniera ch'ella ha da formular e raquintar ei fetg divertenta. Ella fa bia sgnoccas ironicas dad auters, mo era da sesezza. Denton ha ella era in temperament sanguinic e siu caracter ei nuncalculabels. Ei sa esser che sia luna semida naven dad ina secunda tier l'autra. Quei muossa ch'ella ha ton in caracter ualti difficil, denton eis ella era ina persuna fetg speciala el senn positiv ed il lectur ha bia simpatia per ella naven dall'entschatta entochen alla fin dil cudisch.
Lungatg e mieds stilistics
Las parts che vegnan raquintadas da Maria Madleina ein vegnidas screttes el code restrenschiu, quei vul gir ch'ella saveva buc discuorer aschi bein Romontsch.
Tgei dat en egl?
Indicaziuns da fonatunas:
Implant da biogas
thumb|right|240px|Implant da biogas a Neumünster (Germania) thumb|right|240px|Survista d’in implant da biogas a vista d’utschè In implant da biogas serva a la producziun da biogas tras fermentaziun da biomassa. En indrizs agriculs vegnan per ordinari duvrads excrements animalics (puschina, grascha) e plantas d’energia sco substrat; indrizs betg agriculs fan diever da vanzadiras da cuschina. Il gas che resulta vegn il pli savens duvrà directamain al lieu, en ina centrala termoelectrica sin distanza, per producir electricitad ed energia termica. La materia organica che resta enavos sco product lateral dal process da fermentaziun po vegnir duvrada sco ladim.
Substrats per la producziun da biogas
La materia prima che vegn duvrada per producir biogas vegn per ordinari numnada substrat. Teoreticamain è adattada per quest intent mintga furma da biomassa che po vegnir decumponida bain sut cundiziuns anerobicas (fermentaziun). Tut tenor la cumposiziun chemica (idrats carbonics, grass, proteins e.a.) resulta per mintga massa in different quantum da biogas cun ina cumpart da metan che variescha medemamain. En la pratica decidan ultra da quai ils custs da cumpra resp. da cultivaziun sco er las indemnisaziuns statalas (a basa da la legislaziun davart las energias regenerablas) davart il substrat che vegn effectivamain duvrà.
Decumposiziun dal substrat
Ord vista dal producent da biogas è quai tuttavia giavischà: in bun substrat è quel, dal qual ina gronda part da la substanza sitga vegn transfurmada en gas che sa lascha explotar energeticamain. Enavos resta ina maschaida bletscha, l’uschenumnada restanza da fermentaziun, che consista dal material organic che sa lascha strusch decumponer sut cundiziuns anerobicas sco er da sablun u autras materias mineralas. Quel vegn normalmain duvrà en l’agricultura sco ladim, damai ch’el cumpiglia anc tut ils oligoelements dal substrat, quasi tut il nitrogen e fosfor e – tut tenor la metoda che vegn applitgada en l’implant da biogas – er bunamain tut il zulper.
Monthey
Monthey è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Monthey.
Tudestg bernais
thumb|Vista panoramica da la citad da [[Berna]] thumb|En la [[Val da l’Aare tranter Berna e Thun]] thumb|Il chastè da [[Burgdorf]]
Ditga
Furmas
Ditgas aitiologicas explitgeschan per exempel co ch’ina furmaziun da grippa u ina lieunga da terra ha survegnì ses num, tractan l’origin d’ina apparientscha marcanta en la cuntrada (p.ex. la mar da grippa che deriva da gigants ch’èn sa cumbattids cun blocs da crap), respundan la dumonda daco ch’in chastè è precis vegnì erigì en quel e quel lieu u co ch’in lai è vegnì tar ses num.
Gandria
En Cantine di Gandria, a l'autra riva dal lai, sa chatta il Museum da la duana svizra.
McDonald's
L' amprema ustareia da McDondald's è neida darveida igl 1940 digls frars Richard ed Maurice McDonald. La ustareia era a San Bernardino (California). Anfignen igl onn 1967 èn neidas davertas plessas ustareias an America. Siva ins ò er antschet a darveir Filialas internaziunal. Las ampremas Teras eran Canada ed Puerto Rico.
Anne Frank
Uffanza a Francfurt
Edith, la mamma, era il genitur che deva dapli pais sin la religiun; il bab Otto – ch’era stà uffizier en l’Emprima Guerra mundiala e che lavurava sco impressari – s’occupava pli ferm da la furmaziun da sias duas figlias. El disponiva d’ina vasta biblioteca privata ed animava las mattatschas da leger. Anne stueva l’entir temp sa laschar cumparegliar cun sia sora Margot ch’era trais onns pli veglia. Margot valeva sco prusa, exemplarica e modesta, entant che Anne s’interessava per dal tut, era viva, extrovertida ed impulsiva. Envers Margot sa sentiva ella savens dischavantagiada.
Exil ad Amsterdam
L’onn 1939 è la mamma dad Edith vegnida tar ils Franks ad Amsterdam, nua ch’ella è restada fin sia mort il schaner 1942. Quant brutal ch’ils naziunalsocialists agivan, han ils Franks vis a l’exempel dal frar dad Edith, Walter Holländer. En rom da la Reichskristallnacht han ins mess a ferm quel e deportà en il Champ da concentraziun Sachsenhausen; be grazia ad in’approvaziun speziala ha el dastgà viagiar en ils Pajais Bass. Sia tenuta optimistica n’ha Otto Frank però betg sa laschà prender dals rapports schoccants da sinagogas en flommas. El ha considerà l’eveniment sco «attatga da fevra» che stoppia far vegnir raschunaivels tut ils pertutgads. La speranza è però sa midada en tema en quel mument ch’il Reich tudestg ha attatgà il settember 1939 la Pologna e ch’è prorutta uschia la Segunda Guerra mundiala.
Il refugi en la chasa davos
thumb|180px|La curuna da cudeschs zuppentava l’entrada en la chasa davos (reconstrucziun) En la chasa davos da la firma en la Prinsengracht 263 aveva Otto Frank preparà in zup, sco ch’al aveva proponì ses collavuratur Kleiman. L’edifizi principal en vischinanza da la Westerkerk era discret, vegl e tipic per quest quartier dad Amsterdam. Tar l’Achterhuis sa tractavi d’in edifizi a trais auzadas situà sin la vart davos da l’edifizi. Sin l’emprima auzada sa chattavan duas stanzas pli pitschnas cun bogn e tualetta, survart ina stanza gronda ed ina pitschna; da quest’ultima manava ina stgala sin il surchombras. La chasa davos cumpigliava en tut radund 50 m² ed era colliada sur ina taissa stgala cun il corridor situà davant ils biros. L’isch da colliaziun vegniva zuppentà cun ina curuna da cudeschs.
La speranza da las persunas zuppadas da puspè pudair bandunar lur refugi suenter intginas emnas u mais, è sa mussada sco invana. La finala duevan els viver in pau dapli che dus onns en la chasa davos. Durant quest temp na pudevan els betg ir giuadora e stuevan evitar tutta canera. L’atmosfera tendida en la chasa davos, nua ch’ils zuppads vivevan permanentamain en tema ed intschertezza, ha adina puspè manà a malruaus e tensiuns tranter els. Pli ditg ch’els vivevan ensemen en la chasa davos e pli fitg che sa manifestavan conflicts persunals. Uschia sa vilenta Anne da Fritz Pfeffer che parteva cun ella ina chombra e disturbava uschia sia sfera privata. Ella ha perquai duvrà per el il pseudonim ‹Dussel› (‹tabalori›) senza trair en consideraziun ch’i n’era er betg simpel per il dentist, dal qual la partenaria cristiana Charlotte Kaletta n’aveva nagut da temair. Savens è Anne er vegnida en conflicts cun sia mamma, perquai che Edith sa mussava adina dapli desperada e senza forza, quai che na gieva betg a prà cun il caracter dad Anne. En tals cas stueva il bab Otto intermediar. Anne sezza sa chattava gist al cumenzament da la giuventetgna, ina fasa ch’è savens segnada d’in’atmosfera lunatica e rebella; e precis da quel temp stueva ella esser serrada en cun ses geniturs e sa cumportar a moda disciplinada e quieta.
Tradiment
thumb|220px|Staila dals Gidieus dal temp da l’occupaziun naziunalsocialistica en Ollanda Sur lung temp èsi vegnì considerà sco segir ch’il zup saja vegnì tradì. Il delinquent n’ha mai pudì vegnir identifitgà cun segirtad. Sco persuna suspectada principala vegniva considerà il capolavurer en il magazin Willem Gerard van Maaren (1895–1971); l’onn 1943 aveva quel surpiglià la successiun dal bab da Bep Voskuijl ch’era vegnì malsaun. Quel aveva chattà ina bursa che Hermann van Pels aveva pers avant en il magasin ed aveva sinaquai suspectà ch’i pudessan esser sa zuppadas persunas en l’edifizi. Duas examinaziuns (ils onns 1948/49 e 1963/64) n’han però mai purtà a la glisch indizis suffizients, uschia ch’i n’è mai vegnì tar in’accusaziun. Van Maaren n’era nagin antisemit. El sez aveva zuppà durant la guerra in figl, perquai che quel na vuleva betg sa preschentar al servetsch da lavur. En la firma valeva el però sco privlus, perquai ch’el era disfidant, spiunava enturn e sa fascheva da grond envers Miep Gies cun colliaziuns apparentas tar la Gestapo. Surtut Kugler, Kleiman e Voskuijl al suspectavan. Pli tard èsi sa mussà ch’el engulava; tras ses cumportament empruvava el probablamain da zuppentar sias atgnas ovras. Fin sia mort l’onn 1971 ha Van Maaren insistì ch’el saja senza culpa.
Il november 1963 è vegnì enconuschent tgi ch’aveva arrestà ils zuppads. Ma er ils discurs cun SD-Oberscharführer Karl Josef Silberbauer n’han la finala betg manà a novas infurmaziuns: ses superiur n’al aveva betg communitgà il num da l’infurmant e suenter la capitulaziun dals Tudestgs aveva quel prendì a sasez la vita.
Naziunalitad, identitad e lingua
Tras la lescha dals burgais dal Reich ha la famiglia Frank pers il 1941 la naziunalitad tudestga ed è restada da là davent senza naziunalitad. Anne Frank declera en ses diari da vulair vegnir suenter la guerra Ollandaisa e discurra dals Pajais Bass sco ‹ses› pajais:
Institut da scolaziun Anne Frank
En la citad natala Francfurt a.M. sa chatta l’Institut da scolaziun Anne Frank che vegn er sustegnì dal Fond dad Anne Frank a Basilea. Quest center da furmaziun duai pussibilitar tant a giuvenils sco er a creschids da sa confruntar cun l’istorgia dal naziunalsocialissem e cun las repercussiuns da quel fin en il temp preschent. Punct da partenza e da referenza da la lavur furman la biografia ed il Diari dad Anne Frank. Dapi il 2003 è accessibla là a la publicitad l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. Ein Mädchen aus Deutschland›.
Frantscha
Infurmaziuns generalas
thumb|230px|Topografia da la Frantscha La terra franca europeica da la Frantscha, cun sia furma hexagonala caracteristica, cumpiglia ina surfatscha da 543 965 kilometers quadrat.
La Frantscha dispona da rivas maritimas en il sid (Mar Mediterrana), sco er en il vest e nord (Ocean Atlantic, Chanal da la Mongia e Mar dal Nord). En il sidvest cunfinescha il pajais cun la Spagna ed Andorra, en il nord ed ost cun la Belgia, il Luxemburg, la Germania, la Svizra e l’Italia sco er en il sidost cun il Monaco.
Protecziun da la natira
La Frantscha mantegna territoris da protecziun da la natira da differentas categorias tant en il coc europeic dal pajais sco er en ses territoris d’ultramar. Igl èn quai:
Svilup da la populaziun
thumb|200px|Scolaras e scolars a Paris L’onn 1750 è la populaziun dal pajais vegnida stimada sin ca. 25 milliuns. Cun quai furmava la Frantscha il pajais da l’Europa dal Vest per lunschor il pli populà. Fin il 1850 è il dumber d’abitants creschì sin ca. 37 milliuns; alura è suandada ina stagnaziun ch’era da ses temp senza paregl en l’Europa. Sco motivs vegnan inditgads la bainstanza relativa e la civilisaziun ch’era vaira avanzada. Il cumportament sexual cuntraceptiv era sviluppà pli ferm ch’en auters pajais; a medem temp era l’influenza da la baselgia catolica gia flaivlentada. Uschia è il dumber d’abitants creschì en stgars 100 onns per be trais milliuns: l’onn 1940 dumbrava la Frantscha, malgrà grondas immigraziuns suenter il 1918, be radund 40 milliuns abitants. Questa stagnaziun da la populaziun vegn resguardada sco in dals motivs, daco che la Frantscha ha pudì sa defender durant las duas guerras mundialas be cun stenta cunter la Germania vischina ch’era demograficamain bundant pli dinamica. Ultra da quai aveva l’armada franzosa subì ils onns 1914/18 sperditas relativas che tutgavan tar las pli autas da tut las naziuns cumpigliadas en las acziuns da guerra. Suenter la Segunda Guerra mundiala è alura suandà in augment da las naschientschas e la populaziun è puspè creschida; per ina buna part è quest svilup er stà d’attribuir ad immigraziuns nà da las anteriuras colonias franzosas. L’onn 1990 han ins eruì 56,6 milliuns abitants e per il 2010 han ins stimà 64,7 milliuns abitants incl. ils territoris d’ultramar, da quai 62,8 milliuns en la Frantscha metropolitana.