cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cumbat cultural
Sut Pius IX daventa la situaziun da conflict pli critica
En vista a l’unificaziun tudestga sut domini prussian e la dissoluziun dal stadi da la baselgia, èn ils catolics en Germania s’organisads a partir da la fin da l’onn 1870 en la Partida dal center ed han pretendì ch’ils dretgs da la baselgia envers il stadi vegnian mantegnids. La partida è fruntada sin la resistenza dals liberals, per ils quals la baselgia catolica furmava in refugi da la reacziun e dals adversaris da tut progress. Ma er il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck ha resguardà il center sco privel per l’autoritad statala e per l’unitad da l’Imperi che n’era anc betg stabilisada. Per el furmava l’organisaziun politica dals catolics ensemen cun autras minoritads, p.ex. – Polonais, abitants da la regiun Alsazia-Lorena u Danais – inimis da l’Imperi. Als catolics organisads politicamain è vegnì rinfatschà da pratitgar in ‹ultramontanissem›, perquai ch’els obedivan a la Roma situada ‹davos las muntognas› (ultra montes).
Ballamaun
Defensiun ed attatga
Las variantas da defensiun las pli usitadas èn 6–0 (la posiziun da basa da tut ils giugaders da champ sa chatta directamain davant il rudè da trair) e 5–1 (il defensur central è tratg in pau enavant). Ulteriuras variantas èn 3–2–1, 4–2, 3–3 u 1–5, las qualas s’orienteschan pli ferm a cuvrir directamain ils singuls giugaders da la squadra adversaria.
Istorgia
Il ballamaun per propi è sa sviluppà pir a la vieuta dal 19avel al 20avel tschientaner, e quai or da divers gieus da balla sco balla da rait, ballachanaster e.a. Da quai èn alura resortids l’emprima giada gieus, tar ils quals i vegniva sajettà sin gols. L’emprima collecziun da reglas ha concepì il 1906 il magister e litinent colonel danais Holger Nielsen dad Ordrup sper Kopenhagen. La balla dastgava be vegnir tegnida trais secundas ed ins na dastgava betg currer cun quella.
Cumbat cultural
Dimensiun sociala
thumb|160px|Wilhelm Emmanuel von Ketteler, uvestg da Magonza e cunfundatur da la Partida dal center En il decurs dal 19avel tschientaner vegniva il liberalissem surtut dominà da vart burgaisa e citadina. Entras l’industrialisaziun progredinta è la populaziun rurala sa sentida marginalisada adina dapli ed ha chattà en il clerus in intercessur. Il cumbat cultural porta perquai er ils tratgs d’in cumbat da las classas. Entaifer quel èn commerziants burgais ed industrials fruntads sin ina coaliziun d’aristocrats antiliberals, spirituals e da la populaziun rurala da tempra purila.
Belo Horizonte
Geografia
Ses pli aut punt sa chatta a la Serra do Curral, ed ha in'autezza da 1'538 m s.m.
Fau verd
Derasaziun ed abitadi
Sin surfatschas che vegnan pasculadas a moda extensiva sto il fau verd percunter succumber al ruver puschlà (Quercus petraea; er numnà ruver tardiv). Tenor l’ipotesa dals megaerbivors – ch’è però contestada – han ils gronds erbivors preistorics (sco visent, bov selvadi, tschierv e chaval selvadi) influenzà fermamain la vegetaziun da l’Europa Centrala, uschia che la dominanza dal fau verd na saja betg da resguardar sco natirala. Tenor quest’ipotesa na consistiva la vegetaziun natirala da l’Europa Centrala betg da guauds serrads e spess, mabain da guauds mez averts sco ch’els han existì fin en il temp modern tempriv en furma dals guauds da pasculaziun.
En regiuns muntagnardas, vul dir en il stgalim montan, cumpara il fau verd per ordinari en cumbinaziun cun l’aviez ed il pign e furma cun quels in tip da guaud maschadà caracteristic.
Josef (Vegl Testament)
Vita
Il raquint da Josef es ün dals pü arteficiels dal Vegl Testamaint e segua üna dramatica pondereda a fuonz.
Margarittina
Fritg
Cuntrari a bleras autras spezias da cumpositas n’è il fritg da la margarittina betg munì cun in pappus. Tar las achenas d’ina lunghezza da 1 fin 2 millimeters sa tracti da fritgs serrads curunads, tar ils quals la paletscha dal fritg e la paletscha dal sem èn creschidas ensemen.
Taxonomia
Il num scientific Bellis perennis ha Carl von Linné publitgà l’emprima giada l’onn 1753 en ‹Species Plantarum›. Bellis (latin) signifitga ‹bel, plaschaivel›, perennis vul dir ‹peren, da plirs onns›.
Cristianissem
Svilup istoric
Suenter emprimas tentativas en il 19avel tschientaner (p.ex. Conferenzas d’uniun da Bonn) han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner in’avischinaziun tranter las confessiuns e furmas da dialog e da collavuraziun che sa laschan subsummar sut il term ‹moviment ecumenic›. En quest spiert sa considereschan ozendi baselgias ch’acceptan ils elements centrals da la ductrina cristiana sco ‹baselgias-sora› e s’engaschan en forums ecumenics, sco per exempel il Cussegl ecumenic mundial.
La tradiziun occidentala
Vers il 1500 èn sa sviluppads en divers lieus da l’Europa occidentala (Martin Luther ed Ulrich Zwingli en il territori da lingua tudestga, Johannes Calvin en il territori da lingua franzosa e Thomas Cranmer en il territori da lingua englaisa) moviments refurmatorics che sa drizzavan cunter abus entaifer la baselgia catolica. Suenter la refurmaziun è la baselgia dal vest pia stada sutdividida supplementarmain en ina tradiziun romana (ch’è stada fidaivla a Roma en il decurs da la refurmaziun) ed ina tradiziun refurmatorica (ch’è sa schliada da Roma).
Suenter l’Emprim Concil vatican èn ultra da quai ils inimis da l’infallibilitad papala sa spartids da Roma resp. èn vegnids excommunitgads; quels furman dapi lura atgnas baselgias vegl catolicas (ch’èn s’unidas en l’Uniun dad Utrecht da las baselgias vegl catolicas). Lur classificaziun è difficila: d’ina vart enconuschan questas baselgias ina tradiziun istorica ch’è sa sviluppada tranter il 16avel ed il 19avel tschientaner parallelamain a quella da la baselgia catolic-romana; da l’autra vart resguardan els sasezs sco direcziun refurmatorica ch’als ha avischinà als anglicans ed al curs ecumenic entaifer il protestantissem.
Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mund
Ils emprims cristians èn vegnids persequitads per tscherts temps a moda vehementa. Er oz, surtut en pajais communistics ed islamics, datti ina ferma persecuziun da cristians.
Influenzas culturalas dal cristianissem
Er en connex cun il svilup da la lingua sa lascha attribuir al cristianissem en blers pajais ina rolla decisiva. En il territori da lingua tudestga ha Martin Luther influenzà cun sia translaziun da la Bibla a moda centrala il svilup e la derasaziun dal tudestg da scrittira. La Bibla è il cudesch da la litteratura mundiala ch’è vegnì translatà en las pli bleras linguas insumma. En territoris linguistics pli pitschens ha il basegn da pudair leger la Bibla en l’atgna lingua savens insumma pir necessità da sviluppar ina lingua scritta. Ed ina giada che quest pass è stà realisà, ha quai gidà a promover la valur e l’identitad da questas linguas er sin auters champs.
La guerra dals munds
Survista
La guerra dals munds è a medem temp ina satira sin la politica coloniala da l’Empire e baratta per quest intent las rollas da conquistaders ed unfrendas a disfavur dals Brits. In’ulteriura piztgada ha furmà il fatg che las pli primitivas furmas da viver insumma duevan la finala spendrar il pli grond imperi mundial da quel temp.
La mort dal curat
Il curat fa bunamain desperar il narratur: Trasor marmugna e tugna el per sasez, ed el n’è betg bun da raziunar las mangiativas che daventan pli e pli stgarsas. Repetidamain sto il narratur retegnair el cun la forza da sa surdar a si’engurdia. Il terz di ston ils dus vesair tut consternads co ch’ils invasurs mazzan in uman ch’els han tschiffà cun tschitschar or a quel il sang. L’otgavel di daventa il curat dal tuttafatg nar. Cumbain ch’ils invasurs al pudessan udir, cumenza el a discurrer dad aut davart la vendetga da Dieu vi dals umans che fan putgà. Cur ch’el vul currer viador, al terrescha il narratur. Entras la canera èn ils Marsians propi vegnids attents al zup: Els intercureschan quel cun in lung tentacul, fruntan sin il curat senza schientscha e sa patrunan da quel. Il narratur sa zuppa en il tschaler da charvun. El vegn bain persequità dal tentacul d’in extraterrester, ma na vegn la finala betg scuvert. Turmentà da fom e said resta el anc intgins dis en ses zup, fin ch’el constatescha ch’ils Marsians han bandunà il foss. Tut las chasas en il conturn èn destruidas.
Versiuns cinematograficas
Duas ulteriuras enconuschentas versiuns cinematograficas – sper diversas autras, er en furma da seria – derivan da l’onn 2005: Il film da Steven Spielberg, cun Tom Cruise en la rolla principala, gioga en il 21avel tschientaner. Timothy Hines percunter situescha il cuntegn en il 19avel tschientaner victorian. Cun ina lunghezza da 180 minutas sa tracti tar quest ultim da la versiun cinematografica che sa tegna il pli fitg vi da l’original da H.G. Wells. Per part han ins surpiglià dal cudesch pled per pled entirs dialogs.
Fond monetar internaziunal
Critica
Surtut adversaris da la globalisaziun crititgeschan in deficit da democrazia entaifer las structuras dal Fond monetar internaziunal. Facticamain furmia quel in instrument da pussanza dals stadis industrials ritgs, pajais en svilup hajan percunter memia pauc influenza entaifer il FMI. Savens vegn questa dominanza dals pajais autamain industrialisads giustifitgada cun il fatg che quels portian finanzialmain pli ferm l’instituziun (money buys votes). Sco ch’il FMI ha però sez constatà il 2001 na vegnan las atgnas expensas administrativas e la bilantscha da l’interpresa effectivamain betg finanziadas dals stadis crediturs industrials, mabain dals stadis debiturs. Il 1982 pajavan ils stadis crediturs anc 72 % ed ils stadis debiturs 28 % da las contribuziuns da FMI, ils onns 1990 è questa relaziun sa gulivada ed il 2002 è ella sa vieuta, uschia ch’ils stadis debiturs pajavan 75 % ed ils stadis crediturs be pli 25 %. A quest svilup duai in augment da la quota dals novs pajais industrials tegnair quint.
Pledari
Dicziunari u pledari?
En intgins contexts poi esser necessari da differenziar tranter ils pleds dicziunari e pledari. En las infurmaziuns generalas davart il Pledari Grond definescha la Lia Rumantscha il term pledari uschia:
Fond monetar internaziunal
Per approfundar: Fond monetar internaziunal e Banca mundiala
thumb|220px|Protesta cunter la Banca mundiala a Jakarta, Indonesia (2014) Da differenziar dal Fond monetar internaziunal è la Banca mundiala. Quai tant pli che er quella ha sia sedia a Washington, D.C., che omaduas instituziuns èn vegnidas stgaffidas suenter la Segunda Guerra mundiala e che las sutorganisaziuns principalas da la Banca mundiala furman, sco il Fond monetar naziunal, organisaziuns spezialisadas da las Naziuns unidas. Er areguard lur incumbensa principala datti tuttavia parallelas: Tant il Fond monetar naziunal sco er la Banca mundiala han l’intent da promover il svilup economic da stadis commembers main sviluppads tras agids finanzials, cussegliaziun ed agid tecnic e d’attribuir uschia a realisar las finamiras da svilup internaziunalas.
Tuttina sco tar il Fond monetar internaziunal sa drizza er la critica envers la Banca mundiala d’ina vart cunter la dominanza dals stadis industrials entaifer las structuras da l’organisaziun sezza e da l’autra vart cunter ils programs da refurma che vegn adossads als retschaviders da contribuziuns. Las adattaziuns structuralas che vegnian pretendidas s’orienteschian memia fitg al martgà liber (deregulaziun, liberalisaziun, privatisaziun e.a.) e memia pauc a criteris sco fairness, ad ina politica d’occupaziun u ad ina realisaziun persistenta da las refurmas ch’augmentia a lunga vista il standard da viver. Sco exempel vegnan allegads intgins stadis al sid da la Sahara, en ils quals ils programs adossads da la Banca mundiala hajan facticamain reducì la creschientscha economica ed augmentà l’inflaziun. Damai ch’il cumbat cunter la povradad na tutgia betg explicitamain tar las finamiras dals programs, sajan las cundiziuns da viver dals povers savens pegiuradas (p.ex. tras la reducziun d’expensas socialas da vart dal stadi e l’augment dal pretsch da victualias).
Adolf Hitler
thumb|right|220px|Adolf Hitler Adolf Hitler (* 20 d'avrigl 1889 a Braunau agl En Austria - † 30 d'avrigl 1945 a Berlin entras suicidi) era a partir da 1921 schef da partida da la NSDAP, a partir da 1933 chancelier da l'imperi ed a partir dal 1934 sco "manader (Führer) e chancelier da l'imperi" el medem temp schef da la regenza e schef da stadi dal imperi tudestg.
Ansalonga
Ansalonga è in abitadi en l'Andorra ch'appartegna a la parròquia d'Ordino. L'onn 2015 dumbrava el 59 abitants.
Lieus d'interess
En il lieu sa chatta la baselgia Sant Miquel d'Ansalonga, ina pitschna chaplutta cun culmar da zains ed ina tavla d'altar deditga a l'archanghel Mitgel.
Johanna Spyri
Famiglia
Lur figl Bernhard Diethelm Spyri è naschì ils 17 d’avust 1855 a Turitg. Suenter il studi da giurisprudenza a Turitg, Lipsia e Göttingen è el stà secretari da la societad commerziala a Turitg. Il studi e la lavur èn, pervi da sia natira malsanitscha, adina puspè vegnids interruts tras segiurns da cura a Tavau ed en auters lieus. Ils onns 1881/1882 è el viagià en l’Argentinia tar ses aug Christian Heusser, il frar da sia mamma. Il 1883/1884 è el sa revegnì al Lago Maggiore ed a Pisa. Bernhard Diethelm Spyri è mort ils 3 da matg 1884 da la tuberculosa.
Der Golem
Cuntegn
Cura ch’il raquintader sa dasda puspè, chatta el in chapè scumbigliada cun si il num "Athanasius Pernath". Tar sias retschertgas chatta el ulteriurs indizis dal siemià en la realitad. La fin, cura ch’il raquintader s’inscuntra cun ses Jau siemià, resta intschert con vardad ch’era en il siemià.
Delaware
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 6'452 km²
Eroport da l'Engiadina
L’Eroport da San Murezzan-Samedan (IATA SMV, ICAO LSZS) è in eroport svizzer en il chantun Grischun che sa chatta en la vischnanca da Samedan en l'Engiadina 5 km en il nord da San Murezzan. Cun in’autezza da 1707 m è l’eroport da l'Engiadina il pli aut da l'Europa. La pista ha il numer 03/21 ed ha ina surfatscha da 1800 sin 40 m.
Catechissem da Heidelberg
Cuntgnieu
Il Catechissem da Heidelberg cumpiglia 129 dumandas e respostas chi pon gnir partidas aint in trais parts:
Ischi giz
Derasaziun
Suenter il temp da glatsch è l’ischi giz returnà ensemen cun il guaud maschadà segnà da ruvers. Er oz al chatt’ins il pli savens en guauds maschadads che sa cumponan da la medema structura da tigls, fraissens, ruvers cumins ed ulms da muntogna. Tals guauds existan en l’Europa Centrala surtut en chavorgias ed en foss stips. L’ischi giz è però er preschent en auters tips da guauds da feglia. Savens cumpara el er a l’ur dal guaud u (sche er main savens) en la bostgaglia.
Viadi enturn il mund en 80 dis
Cuntegn
La finala vegn er anc il tren assaglì amez la preria da Nebraska da Sioux. Passepartout distatga durant il viadi ils vaguns da la locomotiva, sinaquai che quests ultims possian sa fermar sin il traject en vischinanza da la basa militara Fort Kearney. El vegn manà davent dals Sioux, ma la finala liberà da Fogg cun agid da truppas da Fort Kearney.
La nav vers Liverpool ch’els avevan gì en mira, era però partida avant curt. Fogg prenda a fit in bastiment a roda che deva atgnamain viagiar a Bordeaux. En viadi fa el ina rebelliun cunter il chapitani malvis per pudair midar il lieu da destinaziun. Cur ch’il material da brisch per la chaldera da la maschina a vapur va a fin, cumpra Fogg l’entira nav e lascha duvrar las parts da laina per far fieu. thumb|150px|Illustraziun da Neuville and Benett (1872) La societad fa in detur sur Queenstown a Dublin, per cuntanscher en l’Irlanda ina pli svelta nav vers l’Engalterra. Tar l’arrivada a Liverpool prenda Fix ch’è, sgriztgant ils dents, viagià tut il temp cun els, en fermanza Fogg. Che quel è senza culpa, sa mussa svelt, essend ch’il rapinader da banca per propi è vegnì mess a ferma dacurt.
La saira dal proxim di confessa Aouda, ch’è s’inamurada en il decurs dal viadi en Fogg, a quel si’amur e dumonda Fogg, sch’el la veglia maridar. Fogg revelescha ad Aouda si’amur e va d’accord. Dalunga vegn Passepartout tramess tar Reverend Wilson per fixar per l’auter di la nozza. Là vegn quel a savair ch’i n’è betg dumengia saira, mabain pir sonda saira. Cun avair surpassà la lingia da stgamiada da data vers ost avevan els gudagnà in entir di.
Lingua occitana
L'occitan u lingua d'oc, della maniera da dischair "gea" en l'Edad media (ozendi sa scriva anc "oc" ma sa di /o/ u "oc-be" /obbé/, che equival a "gebain") sa discurra en 39 departaments franzos, ina val da Spagna (la Val d'Aran) e tredesch vals talianas (Val Varacha, Val Estura, Val Maira....)
Sondaschems pareschìs l'onn 2007 inditgan che la davosa regiun nua che la lingua è anc discurrida da ina maioranza dal pievel è l'Auvergna (setanta per tschient). En Provenza i dat numai 100 000 persunas che discurran anc la lingua, main en Languedoc e Aquitaine, e la trasmissiun familiala è squasi arrestada en Midi-Pyrénées.
Exempels
Occitan d'Auvergna
Provençau
Gustav Meyrink
Vita
Cunquai ch’el scriveva per magazins da satira ha el fatg ina massa inimi. El era in inimi da la classa da la societad possedenta. El è sa fatgs legher savens surda la polizia ed la giustia. Intginas ovras fitg satiricas èn schizunt vegnidas scumandadas. Durant quest temps fa el plirs viadis en tut il mund. Internamain vegn il conflict tranter sia derivanza illegitima ed sia relaziun stretga cun sia mamma adina pli gronds.
El Serrat (Ordino)
Lieu d'interess
En il vitg sa chatta la baselgia da Sant Pere del Serrat.
Glista dals stadis independents
J
Jemen - Jordania
T
Tadschikistan - Tailanda - (Taiwan) - Tansania - Timor da l'Ost - Tirchia - Togo - Tonga - Trinidad e Tobago - Tschad - Tschechia - Tunesia - Turcmenia - Tuvalu
Telefon
Il sistem da telefon cumpiglia trais cumponentas principalas:
L’apparat da telefon
En in apparat da telefon vegn il tun transfurmà tras in microfon en signals electrics e puspè emess sur il receptur en furma d’undas sonoras.
Medium da transmissiun
A l’entschatta eran necessaris davent da mintga telefon dus fildaroms fin a la centrala da colliaziun. Vegniva fatg ir enturn la manvella vi da l’apparat da telefon, glischava in pair electric en la centrala ed annunziava uschia il giavisch da pudair manar in discurs al telefon. Quest princip ha bainbaud manà al virivari da lingias da telefon e pitgas da telegraf ch’ins enconuscha da fotografias veglias.
Istorgia dal telefon
L’istorgia dal telefon cumenza l’onn 1837, cur che l’American Samuel F.B. Morse ha construì il telegraf da Morse. En furma da quel era gia messa en la pratica la transmissiun da signals cun agid da lingias electricas, quai ch’ha furmà ina premissa indispensabla per il svilup dal telefon. L’onn 1854 ha il collavuratur da l’uffizi da telegrafia a Paris Charles Bourseul (1829–1912) tegnì in referat davart tecnicas pussaivlas d’ina transmissiun da lingua electrica. A quai è suandà il svilup da divers apparats da telefon che funcziunavan da princip, tranter auter dad Innocenzo Manzetti, Antonio Meucci, Tivadar Puskás, Philipp Reis, Elisha Gray ed Alexander Graham Bell. Da quests inventaders temprivs ha però be Bell disponì da las abilitads organisatoricas da sviluppar il telefon sur l’apparatura experimentala en il labor ora ad in sistem cumplessiv, madir per il martgà. Uschia èsi stà Bell ad applitgar il 1876 a Boston l’emprima giada il telefon en la pratica.
thumb|200px|Alexander Graham Bell, emprim telefonat tranter New York e Chicago (1892) L’apparat da Bell consistiva d’in midader che vegniva duvrà a moda alternanta sco microfon e sco receptur. El disponiva d’ina membrana da metal flexibla, d’in magnet lunghent e d’in spol da fildarom ch’enserrava il magnet. Las undas sonoras da differenta fermezza faschevan vibrar la membrana. Il fluss magnetic che sa midava en questa moda, induciva en il spol tensiuns electricas. Transfurmadas en questa moda en signals electrics, vegnivan las undas sonoras dadas vinavant sur ina colliaziun da fildarom al telefon receptur. En il midader da lez apparat aveva lieu il process cuntrari: il current electric modulà ch’arrivava generava in champ magnetic variabel che fascheva vibrar la membrana, uschia che sa furmavan puspè undas sonoras.
L’invenziun dal microfon da carbon l’onn 1878 tras David Edward Hughes en cumbinaziun cun las adattaziuns dal receptur fatgas tras Werner von Siemens han lubì da transmetter ils signals bundant pli dad aut e pussibilità uschia discurs sur pli grondas distanzas. Questas novas pussaivladads han ins demonstrà l’onn 1883 a chaschun da l’exposiziun electrica internaziunala.
Il svilup da la telefonia mobila ha cumenzà gia baud, per exempel cun in servetsch da telefon en trens da la viafier tudestga tranter Hamburg e Berlin a partir dal 1926. In ulteriur pass en questa direcziun ha furmà l’autotelefon e vers la fin dal 20avel tschientaner è il svilup tecnic stà avanzà en tala moda ch’ils telefonins ed in pau pli tard ils smartphones (cun funcziunalitad extendida) han conquistà la fiera e schizunt remplazzà per ina buna part il telefon classic.
Furmas spezialas
Per situaziuns resp. applicaziuns spezialas han ins sviluppà atgnas furmas da telefon. L’exempel bain il pli enconuschent è la cabina da telefon, da la quala sa lascha telefonar cun in telefon da munaida (e che svanescha pli e pli pervi da la telefonia mobila). In auter exempel furma il clom d’urgenza ch’exista, per exempel a l’ur da l’autostrada u en tunnels, er en furma da la pitga da SOS; quella sa lascha duvrar gratuitamain, ma collia be cun in numer. Medemamain ina furma speziala da la telefonia è l’uschenumnà alarm per seniors che facilitescha a glieud veglia u impedida en cas d’urgenza da clamar agid, numnadamain cun stuair smatgar be in buttun da clom d’urgenza ch’els portan sin sasezs, enstagl da stuair metter en funcziun telefonins u cumponer numers.
Aixovall
Aixovall è in abitadi en l'Andorra ch'appartegna a la parròquia da Sant Julià de Lòria. L'onn 2015 dumbrava el 94 abitants.
Wisconsin
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 169'639 km²
Berlin
Geografia
thumb|200px|left|Staziun Centrala da Berlin (Berlin Hauptbahnhof)
Salvador da Bahia
Geografia
Sia surfatscha è da 706,8 km2 e sia autezza è da 8 m s.m.
Provinza da Concepción
Il clima è umid cun invierns plievgius e stads chauds. Las stagiuns èn fitg distinctas.
Vermont
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 24'923 km²
Lexicon da teater svizzer
Il Lexicon da teater svizzer (TLS; tudestg Theaterlexikon der Schweiz, franzos Dictionnaire du théâtre en Suisse, talian Dizionario Teatrale Svizzero) è in lexicon tematic quadriling en trais toms deditgà al teater en Svizra.
Istorgia dal project
Il 2005 è il Lexicon cumparì tar la chasa editura Chronos a Turitg. Ils var 3600 artitgels èn repartids sin trais toms cun 2168 paginas en total e vegnan accumpagnads da 800 illustraziuns.
Lia Rumantscha
Intent e finamira da la Lia Rumantscha
In pèr exempels da servetschs da la Lia Rumantscha: banca da datas linguisticas Pledari Grond Online, servetsch da translaziun en rumantsch grischun ed en ils tschintg idioms, curs da rumantsch e d’integraziun incl. certificat, cudeschs e medias per uffants e giuvenils, libraria online cun passa 3'000 artitgels.
Lingua
La Lia Rumantscha vul abilitar, promover e sustegnair las Rumantschas ed ils Rumantschs da discurrer e da scriver rumantsch en il mintgadi. Ella elavura differents instruments e procura per servetschs linguistics. Ella sustegna ed accumpogna persunas privatas, firmas ed instituziuns che dovran il rumantsch en differentas situaziuns communicativas ed en diversas publicaziuns stampadas ed electronicas.
Montenegro
Etimologia
Il num ‹Montenegro› deriva dal venezian ‹montagna negra›, quai che signifitga ‹muntogna naira›. L’autodenominaziun ‹Crna Gora› po avair las suandantas muntadas: ‹muntogna naira›, ‹muntogna cuverta cun guaud naira› ubain ‹guaud nair›.
Il Montenegro sco principadi e reginavel
200px|thumb|Svilup territorial (1830-1944) A partir da la fin dal 15avel tschientaner han residià a Cetinje ils prinzis or da la famiglia Crnojević. Dapi il 1516 han prinzi-uvestgs (Vladika) regì il prinzi-uvestgieu Montenegro. Fin la mesadad dal 19avel tschientaner han quels furmà tant il manader religius sco er politic dals Montenegrins. Grondas parts dal Montenegro odiern han appartegnì fin il 1878 almain formalmain a l’Imperi osmanic. Cun las decisiuns dal Congress da Berlin è sa furmà il Principadi dal Montenegro independent, renconuschì da la cuminanza da stadis internaziunala; il 1910 è quel vegnì revalità al Reginavel dal Montenegro. Il retg Nikola, ch’aveva gia regì dapi il 1860 sco prinzi, sa chattava a l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala la stad 1914 sin la vart da la Serbia e tras quai da l’Entente. Ils onns 1916–1918 è suandada l’occupaziun dal Montenegro tras l’Austria-Ungaria.
La via a l’independenza
L’onn 1992, suenter che la Croazia e la Slovenia eran sortidas dal stadi jugoslav, ha er gì lieu in referendum areguard il status futur dal Montenegro. En rom da quel èn 95,65 % u 266 273 votants s’exprimids per restar en la Jugoslavia e 3,14 % u 8755 votants per sa schliar da quella. La participaziun a la votaziun ha muntà 66,04 % u 278 382 da las 421 529 persunas cun dretg d’eleger.
Suenter las Guerras da la Jugoslavia ils onns 1990 èn creschidas las differenzas tranter il Montenegro e la Serbia, perquai che la populaziun dal Montenegro n’era betg pli pronta da parter l’isolaziun e da purtar la chargia da la guerra. La regenza dal primminister Đukanović ch’era en uffizi dapi l’entschatta dals onns 1990 ha prendì en mira da sa schliar da la Serbia. Be sut pressiun da l’Uniun europeica ha il Montenegro desistì il 2002 da far quest pass ed è sa cunvegnì cun la Serbia da s’unir ad in stadi luc cun num Serbia e Montenegro.
Budget statal
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 1,63 milliardas dollars ed entradas da 1,56 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 1,7 % dal product naziunal brut.
Economia
Il sectur da servetschs ha contribuì il 2011 cun 88 % (resp. 73 % da las persunas occupadas) per lunschor la gronda part al product naziunal brut, suandà da l’industria cun 11 % (resp. 23 %) e da l’agricultura cun 1 % (resp. 6 %).
Valuta
L’onn 1999 ha il pajais introducì sco valuta il marc tudestg. En rom da la midada dal marc sin l’euro vegn duvrà dapi il 2002 sco valuta dal pajais l’euro. Damai ch’il pajais na fa betg part da l’uniun monetara europeica, n’ha el betg il dretg da batter atgnas munaidas d’euros.
Portg selvadi
Derasaziun
En il decurs dals tschientaners è l’areal da derasaziun sa midà pliras giadas. Quai vala per ils divers temps da glatsch, ma surtut er per ils davos tschientaners. L’influenza da l’uman (agricultura intensiva, chatscha) ha per exempel gia manà a l’entschatta dal 17avel tschientaner a l’extirpaziun dal portg selvadi en l’Engalterra. En il Danemarc è quai stà il cas a l’entschatta dal 19avel tschientaner, en la Tunesia ed il Sudan a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Ma er en Germania, en l’Austria, en l’Italia ed en la Svizra èn vastas regiuns stadas sur lung temp senza portgs selvadis.
Nutriment
En il territori da derasaziun europeic furman ils fritgs da ruvers e da faus ina rolla tut speziala entaifer il nutriment dals portgs selvadis. Ils onns che questas plantas portan spezialmain blers fritgs (ils uschenumnads onns da sem) vivan ils portgs selvadis sur plirs mais per gronda part da quests fritgs. En il territori asiatic vala il medem per ils sems da diversas spezias da schembers.
Inimis
Ils inimis natirals en il territori da derasaziun dals portgs selvadis èn il tigher, il luf e l’urs brin. Animals giuvens vegnan per part er mazzads da lufs-tscherver, vulps, giats selvadis e pivs.
Per ils lufs furman ils portgs selvadis ina da las predas principalas; la cumpart variescha però tut tenor il spazi da viver. Tar in’examinaziun ch’è vegnida fatga a l’entschatta dals onns 1980 en la part settentriunala da la Russia europeica han ins chattà en 47 % dals excrements da lufs restanzas da portgs selvadis. En autras regiuns da la Russia han retschertgas cumparegliablas mussà ch’ils portgs selvadis furman la primavaira e la stad 80 % e l’atun 40 % da la preda dals lufs. Quels chatschan la gruppa da portgs selvadis sur ina pli lunga distanza ed emprovan da separar in animal dals ulteriurs. Surtut animals giuvens e da l’onn precedent daventan lur unfrenda; portgs selvadis creschids che vegnan en las stretgas, èn tuttavia abels da sa defender cunter lufs.
Il portg selvadi sco animal da chatscha
Sco quai che numerus maletgs e lavurs artisanalas mussan, era usitada la chatscha sin portgs selvadis cun chavals e chauns da chatscha. A la curt dal duca da Württemberg vegnivan tegnids a l’entschatta dal 17avel tschientaner 900 gronds chauns da chatscha, cun ils quals ins gieva a chatscha da portgs selvadis. Ils chauns ils pli custaivels protegiv’ins cun agid da cularins lads u schizunt da gippas da fier cunter attatgas da vers. Ils chauns avevan il pensum da persequitar in portg selvadi fin che quel vegniva stanchel e d’al retegnair en in lieu fin ch’il chatschader al pudeva sajettar a curta distanza. Tar questas chatschas vegnivan umans, chavals e chauns adina puspè blessads grevamain u schizunt mortalmain tras attatgas da portgs.
Portgs selvadis en l’istorgia culturala
Er en nums da lieus ed en vopnas da vischnancas e da citads datti en l’entira Europa Centrala ed utrò numerus referiments al portg selvadi.
Societad da las naziuns
thumb|320px|Charta da survista da l’appartegnientscha dals singuls stadis a la Societad da las naziuns La Societad da las naziuns (franzos Société des Nations, englais League of Nations) è stada in’organisaziun interguvernamentala cun sedia a Genevra. Ella è sa furmada sco resultat da la Conferenza da pasch da Paris suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala ed ha cumenzà a lavurar ils 10 da schaner 1920. Ses intent principal era da segirar a lunga vista la pasch cun accumadar conflicts internaziunals a basa da sentenzias da cumpromiss e cun metter ad ir in discharmament cumplessiv accumpagnà d’in sistem da segirezza collectiv. Questa finamira n’ha la Societad da las naziuns betg cuntanschì. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala e la fundaziun da las Naziuns unidas han ils 34 commembers restants decidì ils 18 d’avrigl 1946 da schliar per immediat la Societad da las naziuns.
Texas
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 696'241 km²
Catalugna
Clima
En la Catalugna dominescha in clima mediterran: a stads sitgas, chaudas suondan envierns miaivels cun blera plievgia. Facturs ch’influenzeschan il clima local furman la vischinanza resp. distanza tar la mar, la posiziun en foppas, sin muntognas u en posiziuns protegidas dal vent e betg il davos l’autezza sur mar.
Istorgia
Da mantegnair l’autonomia locala n’ha però betg muntà da s’isolar culturalmain. La regiun da las Pireneas ha furmà da vegl ennà in territori da transit fitg frequentà per il stgomi commerzial e cultural tranter il Proxim Orient e las Inslas Britannicas. En rom dals conflicts guerrils tranter il Reginavel dals Francs ed ils Arabs èn sa furmads a la fin dal 8avel ed entschatta dal 9avel tschientaner en la part settentriunala da la Catalugna (che tutga oz tar la Spagna) ed en la Catalugna dal Nord (che tutga oz tar la Frantscha) plirs ducadis ch’eran l’emprim suttamess al retg francon occidental resp. franzos, ma ch’èn daventads en il decurs dals proxims decennis adina pli independents.
19avel e 20avel tschientaner
En rom da la Segunda Republica avev’ins l’emprim concedì l’onn 1931 a la Catalugna in’autonomia provisorica cun puspè installar la Generalitat; quella han ins fixà il 1932 en il statut d’autonomia. Dal 1934 fin il 1936 è l’autonomia però stada suspendida e cun la victoria da Francisco Franco en la Guerra civila spagnola l’onn 1939 è quella vegnida schliada dal tuttafatg. Durant la Guerra civila spagnola 1936–1939 aveva la Catalugna (surtut Barcelona) furma il lieu d’acziun da la suletta revoluziun anarchista en l’istorgia da l’Europa ch’ha gì (almain parzialmain) success.
Durant la dictatura da Franco ha la Generalitat cuntinuà d’exister en l’exil. En rom da la transiziun suenter la mort da Franco han ins danovamain concedì a la Catalugna l’emprim l’onn 1977 in’autonomia provisorica e renconuschì suenter ses return or da l’exil Josep Tarradellas sco president da la Generalitat. A basa da la nova constituziun democratica da la Spagna dal 1978 ha la Catalugna cuntanschì il 1979 in nov statut d’autonomia. En rom da quel han ins extendì adina dapli las cumpetenzas ed er las finanzas da la regiun, per il pli sut pressiun da gruppaziuns catalanas naziunalisticas.
Svilup economic
La Catalugna furma ina regiun autamain industrialisada. Impurtants secturs èn chemia, farmazia, industria d’autos (la producziun da la marca d’auto Seat ha lieu per gronda part en Catalugna) e da textilias.
Turissem
Ils lieus da bogn da la Costa Brava en il nord e da la Costa Daurada en il sid èn impurtantas destinaziuns da vacanzas per tut l’Europa. Barcelona furma in dals pli impurtants ports da la Mar Mediterrana per cruscheras. Vitiers vegnan purschidas da viadi multifaras en l’intern dal pajais ed en las Pireneas (turissem da sport, turissem da famiglia, turissem rural e.a.).
Linguas
Oz discurra la gronda part da la populaziun en il mintgadi er catalan. Tenor in studi ch’è vegnì fatg sin plazs scola, han persunas da lingua materna catalana però la tendenza da s’adattar a la lingua materna dal parternari da discussiun. Persunas che discurran castilian restan percunter tendenzialmain tar lur lingua er visavi persunas che discurran catalan. La correspundenza en scrit cun las autoritads e l’instrucziun en scola populara ed a las scolas autas ha percunter lieu praticamain be en catalan ed interpresas ston edir lur publicaziuns (er) en lingua catalana. Persunas da lingua spagnolas ch’immigreschan nà d’autras parts dal pajais resentan questa politica per part sco schicana, damai ch’els èn sfurzads, per exempel per plazzas publicas, d’emprender catalan. Curs da lingua catalans vegnan purschids en blers lieus gratuitamain. En la televisiun ed en la pressa ha percunter il spagnol ina posiziun dominanta, damai che prevalan qua las medias surregiunalas.
Schientscha naziunala
La bandiera catalana (Senyera) è melna cun quatter sdrimas cotschnas. L’imni naziunal catalan ‹Els Segadors› (‹Ils medunzs›) va enavos en il text sin ina sullevaziun cunter ils regents castilians en il 17avel tschientaner.
Sport e politica
L’onn 1931 ha Barcelona candidà sco lieu d’occurrenza dals gieus olimpics da stad dal 1936. Quels èn la finala però vegnids attribuids a Berlin, damai ch’igl aveva dà durant la sesida decisiva a Barcelona sajettadas sin via e che Berlin pudeva garantir ruaus e segirezza. Persuenter ha gì lieu a Barcelona il 1936 l’olimpiada populara sco occurrenza da protesta d’orientaziun sanestra, drizzada cunter l’olimpiada uffiziala en la Germania faschistica.
News of the World
News of the World è stada ina gasetta da boulevard da la dumengia britannica. La gasetta che cumpariva en il format tabloid fascheva part dal concern News Corporation da l'impressari da medias autralian Rupert Murdoch.
L'avrigl 2011 han ins vendì var 2,6 milliuns exemplars. Damai era ella en quel mument la gasetta da la dumengia cun l'ediziun la pli gronda en il Reginavel Unì. Areguard pretensiun, public giavischà e cumparsa era ella fitg sumeglianta a The Sun da la medema chasa da medias. En successiun d'in scandal da spiunadi ha James Murdoch, il CEO da la News Corporation per l'Europa e l'Asia, annunzià la suspensiun da la gasetta cun il numer dals 10 da fanadur 2011.
Cultura da santeris cun urnas
Products da bronz
L’elavuraziun da metal ha cuntanschì en la Cultura da santeris cun urnas in aut stadi tecnic. Products da bronz vegnivan per gronda part culads en furmas da cular da crap, per part er en furmas da bronz u da terracotga. A la preschientscha da lavuratoris da cular bronz renvieschan daguts da culada ch’ins ha chattà cun far exchavaziuns.
Ogn grisch
Scorsa e lain
Ogns tutgan tar las plantas da lain alv, tant il lain da cor sco er las stresas da lain circumdantas èn pia da la medema colur. Il lain è colurà alv cotschnent, mellen cotschnent fin brin cotschnent. Lain gist pinà survegn tras oxidaziun ina coluraziun oranscha; questa colur svanescha però puspè cur ch’il lain è setgà. En il lain è visibla ina vasta rait d’avainas finas. Ils cunfins dals rintgs annuals n’èn betg fitg accentuads; percunter sa laschan quels distinguer in da l’auter tras il lain tardiv ch’è pli spess e che dispona da damain poras. Il lain da l’ogn grisch sumeglia en general fitg ferm quel da l’ogn nair; el è levet pli cler, ha fibras in pau pli finas e glischa dapli.
Flurs e fritgs
thumb|160px|Minas masculinas thumb|200px|Portafritgs en madiraziun Sco tut ils ogns è l’ogn grisch monochasan e derasa il sem cun il vent. Las flurs èn d’ina schlattaina e reunidas en minas. Be darar cumparan entaifer la medema mina tant flurs masculinas sco er femininas u flurs ermafroditas. L’ogn grisch flurescha il favrer e mars, e quai radund trais emnas avant l’ogn nair; uschia na sa furman betg uschè tgunsch ibrids natirals. Ils sems madiran ca. dus mais suenter l’impollinaziun. Ils portaflurs vegnan gia preparads l’atun, els passentan l’enviern senza avair sviluppà stgaglias da brumbels e cumenzan a chatschar la primavaira anc avant la feglia verda.
Ungaria
Diever dal num
Il Reginavel da l’Ungaria ch’ha existì – entaifer cunfins variabels – dal 1001 fin il 1946 sa numnava per ungarais Magyar Királyság, damai che magyar designescha en la lingua ungaraisa tant il stadi sco er il pievel. L’Ungaria odierna sa numna en la lingua naziunala Magyarország (‹pajais ungarais›). En la gronda part da las linguas dal mund vegnan però duvradas per il pajais e ses pievel denominaziuns che derivan dal term latin hungarus. Sco gia menziunà è quel collià cun ils Onogurs, in pievel da chavaliers da l’antica tardiva ch’era sesent a la Mar Naira; en il decurs dal temp medieval è quel – probablamain per sbagl – vegnì mess a pèr cun ils Magyars.
Etnias
Sco pli gronda minoritad etnica en l’Ungaria valan ils Roma. Tenor la dumbraziun dal pievel uffiziala furman els radund 2 % da l’entira populaziun; tenor autras stimaziuns è lur cumpart però bundant pli gronda. Ulteriuras minoritads furman t.a. ils Tudestgs da l’Ungaria (0,6 %), Slovacs (0,2 %) e Croats (0,15 %).
16avel fin 19avel tschientaner
Vers la mesadad dal 16avel tschientaner, cun las conquistas da vart da l’Imperi osmanic, è l’independenza da l’Ungaria ida a fin. Ils 29 d’avust 1526 ha sultan Süleyman I victorisà sper Mohács retg Ludivic II da la Boemia ed Ungaria, il qual è najà en fugia. La gronda part da l’Ungaria è vegnida sut domini tirc; las parts betg conquistadas èn per part vegnidas sco Ungaria roiala sut domini habsburgais (t.a il vest da l’Ungaria Superiura) ubain messas sut supremazia osmanica sco principadi da Transilvania.
Bloc da l’ost, sullevaziun ungaraisa e vieuta
L’Ungaria ha giugà ina rolla essenziala en connex cun la revoluziun da l’onn 1989 en ils anteriurs stadis dal bloc da l’ost ed ha uschia er contribuì a la revoluziun paschaivla en la Republica federala tudestga che dueva fular via a la reuniun da la Germania.
Istorgia dapi il 1989
Il parlament ungarais elegia il president da la republica, il primminister, ils commembers dal tribunal constituziunal, il mediatur public da las minoritads, il president dal tribunal suprem ed il procuratur general. Il parlament d’ina chombra dumbra 386 deputads che vegnan mintgamai elegids per quatter onns. Dapi l’introducziun da las elecziuns libras e secretas è la politica ungaraisa segnada da midadas cuntinuantas da las relaziuns da maioritad.
Politica da l’exteriur
L’Ungaria è interessada a la stabilitad economica e politica da ses vischins en il sid. Gia avant la cupitga da Slobodan Milošević ha il pajais sustegnì l’opposiziun democratica en la Jugoslavia. L’infrastructura che collia l’Ungaria cun ses vischins, surtut las autostradas, duai vegnir extendida vinavant e las relaziuns economicas intensivadas. Entaifer l’Uniun europeica s’engascha il pajais en spezial en la gruppa da Visegrád (ch’intenda d’intensivar la collavuraziun tranter l’Ungaria, la Tschechia, la Slovachia e la Pologna).
Minoritads magyaras
Da quai èn resultads conflicts cun ils stadis vischins ch’èn surtut s’articulads suenter il 2000. En spezial la Slovachia, nua ch’ils Magyars furman bunamain 10 % da la populaziun, ha reagì a moda sensibla. Tranter auter han ins limità il diever uffizial da la lingua ungaraisa en la Slovachia. Ed a tgi che vuleva acceptar il dretg da naziunalitad ungarais han ins smanatschà d’als privar dal dretg da burgais slovac.
Provediment d’aua
En l’Ungaria derivan 90 % da l’aua da baiver da resursas d’aua sutterrana. Pervi da las bleras deponias da rument selvadias e perquai che l’aua restanta na vegn betg adina nettegiada u a moda manglusa, è l’aua anc adina contaminada en tscherts lieus cun diversas substanzas problematicas.
Datas generalas
La quota da dischoccupads en l’Ungaria è relativamain bassa, e quai betg be en cumparegliaziun cun auters stadis en l’ost da l’Europa Centrala, mabain entaifer l’Uniun europeica insumma. Damai ch’i vegnan applitgadas atgnas metodas d’eruir questas cifras, sa laschan ellas però be cumparegliar parzialmain cun la situaziun en auters stadis.
Ils imports han muntà il 2009 a 55 518 milliuns euros, ils exports a 59 467 milliuns euros. Cun ina quota d’export da 65 % (exports en procent dal product naziunal brut) è l’economia fitg averta. Radund in terz dals exports van en Germania, ca. 8 % en l’Austria e mintgamai 6 % en l’Italia, la Frantscha e la Gronda Britannia. Bundant la mesadad dals exports derivan da l’industria da maschinas e da vehichels.
Budget statal
Ils debits dal stadi han muntà il 2016 a 75,1 % dal product naziunal brut. L’auta quota da debits da l’Ungaria ha adina puspè franà il svilup economic ed ha per part fatg dependent il pajais da credits dal Fond monetar internaziunal e da l’Uniun europeica. Il budget statal dominescha savens er la discussiun politica a l’intern dal pajais.
Sistem da scola
Il sistem oriund dad otg classas scola fundamentala e trais fin quatter onns scola cuntinuanta han ins liberalisà ils ultims onns, uschia ch’i dat uss er il gimnasi da lunga durada resp. il stgalim superiur cun secundara e reala che correspunda adina dapli al sistem dal territori da lingua tudestga.
Architectura
In giuvel architectonic da quel temp è en pli la viafier sutterrana che maina da Vörösmarty tér a Mexikói út. Igl è quai stà l’emprima viafier sutterrana da l’Austria-Ungaria insumma, erigida pia anc avant quella da Vienna.
Litteratura
Cun il retg da la renaschientscha Matthias Corvinus (1458–1490) ha l’Ungaria enconuschì ina fluriziun culturala e per la Bibliotheca Corviniana han ins redigì divers codices represchentativs cun passaschas ungaraisas. Impurtants auturs ungarais ch’han scrit latin èn stads Janus Pannonius (1434–1472) e Bálint Balassi (1554–1594). Il pli impurtant represchentant da la cuntrarefurmaziun è stà Péter Pázmány (1570–1637), el ha gì ina funcziun d’exempel per l’ulteriur svilup da la prosa ungaraisa. Sia capodovra, il ‹Guid a la vardad divina› (1613), ha furmà in impurtant pass vers ina lingua filosofica ungaraisa. Pir da quel temp è l’ungarais sa fatg valair definitivamain sco lingua da scrittira. Miklós Zrínyi (1620–1664) ha scrit l’epos naziunal ‹L’assedi da Sziget› (‹Szigeti veszedelem›, 1645/46) che furma l’emprim epos en lingua ungaraisa insumma.
Sper Sándor Baróczi (1735–1809) ed Ábrahám Barcsay (1742–1806) ha surtut György Bessenyei (ca. 1747–1811) sa fatg in num dal temp da l’illuminissem e da la romantica e tegnì pass cun ils svilups europeics. Pest è daventà il center litterar da l’Ungaria. La curt viennaisa n’è però betg stada laschenta ed ha endrizzà ina spessa rait da censurs. Mihály Csokonai Vitéz (1773–1805) è stà in grond poet ch’ha introducì en l’Ungaria novas furmas liricas sco per exempel las emprimas poesias jambicas. El ha scrit l’emprim epos ironic, ‹Dorottya› (1795), en il qual el carichescha la moda da viver da l’aristocrazia.
Ils onns tranter il 1823 ed il 1848 han furmà in temp da fluriziun da la litteratura ungaraisa. Cun Mihály Vörösmarty (1800–1855), János Arany (1817–1882) e Sándor Petőfi (1823–1849) èn stads activs da quel temp in’entira retscha d’impurtants poets. La poesia ‹Szózat› (1838) da Mihály Vörösmarty, ch’ha servì durant la Revoluziun dal 1848 sco imni naziunal ungarais, ha furmà ina da las impurtantas ovras da ses temp. Mór Jókai (1825–1904) è medemamain stà in represchentant da la romantica. E Ferenc Kölcsey ha scrit il 1823 l’imni naziunal ‹Himnusz›.
Film
A l’entschatta dal 20avel tschientaner han tranter auter Michael Curtiz ed Alexander Korda inscenà en l’Ungaria lur emprims films. Durant ils onns turbulents suenter l’Emprima Guerra mundiala èn blers Ungarais fugids en l’exteriur – per il pli en l’Austria vischina. Er numerus cineasts han enritgì da quel temp il film austriac: sper ils dus reschissurs gia menziunads Michael Curtiz ed Alexander Korda – che duevan pli tard vegnir enconuschents a Hollywood ed en la Gronda Britannia – èn er da numnar acturas ed acturs sco Lucy Doraine, María Corda, Oskar Beregi, Vilma Bánky, Marika Rökk, Marta Eggerth u il teoreticher da film Béla Balázs. Medemamain da derivanza ungaraisa era il star da film american Tony Curtis.
Cascadas da l'Iguazú
Num
Il num Iguazú vegn dals pleds dal guarani «y» (che signifitga "aua") e «ûasú» (che signifitga "grond").
Prag
Prag è la chapitala da la Tschechia e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2015 dumbrava la citad 1'267'449 abitants.