cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
NATO
Stadis commembers
Dal 1949 fin il 1962 han er ils departaments franzos situads en l’Algeria fatg part explicitamain al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’independenza da Malta il 1964 ha er quest stadi insular appartegnì sco colonia britannica al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’onn 1979 han la NATO e la marina britannica pudì utilisar Malta cunter pajament sco basa militara.
In cas spezial ha furmà la Frantscha che n’è betg stada integrada tranter il 1966 ed il 2009 en las structuras militaras da la NATO. Sco descrit survart, era il pajais extrà sut Charles de Gaulle, il qual resentiva la NATO sco instrument per far passar tras ils interess dals Stadis Unids. El vuleva preservar l’independenza militara e libertad da decider da la Frantscha e betg suttametter truppas franzosas al commando american. Suenter la crisa en la Jugoslavia ha la regenza franzosa midà sia posiziun entaifer la NATO ed ha er puspè prendì part da las sesidas dal comité per la planisaziun da la defensiun; ma pir il 2009 è la Frantscha returnada dal tuttafatg en las structuras da commando militaras.
In cas spezial furma l’Islanda che na dispona da naginas atgnas forzas armadas. La defensiun da l’Islanda è vegnida garantida tranter il 1951 ed il 2006 da vart dals Stadis Unids. Il 2006 han ils Stadis Unids retratg surprendentamain ils schuldads staziunads sin l’insla, garantind però vinavant la protecziun militara da l’insla en cas d’in’attatga. L’Islanda da sia vart è s’obligada da prestar agid medicinal per cas che la NATO vegn attatgada.
Fuond
Fracziuns
La vischnanca consista da las fracziuns Stuben a la spunda sanestra da l'En al cugn alluvial dal Stubnerbach, Pfunds-Dorf a la spunda dretga da l'En al cugn alluvial dal Radurschlbach sco er ils aclauns Wand, Vorderkobel, Hinterkobel, Birkach, Lafairs, Stein e Greit. Las parts da la vischnanca èn colliadas ina cun l'autra tras ina punt da legn ch'è vegnida construida il 1950 en il stil dal 19avel tschientaner. Ils cugns alluvials dals auals mainan l'En tras duas stortas marcantas.
Istorgia
Fuond è vegnida numnada l'emprima giada en in document dal 1282. En il center dad omaduas fracziuns datti imposantas chasas a suler central (Mittelflurhäuser) cun tetgs a piz cun penslas largias, scalas avertas e picturas da fatschadas en stil engiadinais. In exempel represchentativ è l'anteriur palaz da giustia a Stuben. Questas chasas èn ina perditga per la bainstanza dal lieu dal temp, cura ch'il traffic commerzial tranter Augsburg e Vaniescha manava anc per il Oberer Weg, il pass dal Raisch ed il Fernpass. La Baselgia da Nossadunna (Liebfrauenkirche) a Stuben è vegnida erigida l'onn 1470 en stil gotic tardiv; il 1680 ha'la survegnì in altar baroc.
Imperi persian
Per pudair reconstruir quest temp è l’istoriografia dependenta da bleras funtaunas estras, ils auturs da las qualas resguardavan ils Persians sco inimis. La tradiziun persiana sezza è incumpletta e per part, uschia vegn almain supponì, segnada da l’emprova da metter tscherts fatgs en ina buna glisch – in problem ch’è er enconuschent da vart da las funtaunas babilonicas, armenas, sirianas, grec-romanas, arabas ed autras.
Relaziuns a l’intern da l’Imperi dals Achemenids
Il ‹retg dals retgs› (= titel ch’è daventà caracteristic per ils regents da l’Imperi persian dal temp dals Achemenids) preschentava adina avertamain sia ritgezza, per exempel en furma da vasts palazs sco a Persepolis. Er auturs grecs ch’enconuschevan las relaziuns a fund (sco Ktesias, Herakleides da Kyme u Dinon da Kolophon) accentueschan repetidamain la pumpa da la curt roiala persiana. Ils retgs na residiavan betg be a Persepolis, mabain er a Susa, Ekbatana e Babilon. Els regivan cun agid d’ina birocrazia organisada a moda rigida ed apparentamain vaira effizienta; l’ulteriura divisiun administrativ sut il nivel da las satrapias n’è però strusch enconuschenta. L’arameic valeva sco lingua franca, daspera eran en diever il persian vegl, il babilonic vegl e l’elamitic sco linguas uffizialas. En dumondas religiusas èn ils Achemenids sa mussads tolerants, quai ch’ha er furmà in med per segirar la pussanza en ils territoris occupads.
Arsacids (ca. 240 a.C.–224 s.C.)
Surtut cun Roma n’èn ils cumbats betg pli tschessads dapi ils onns 50 da l’emprim tschientaner a.C. L’Armenia era ed è restada in punct dispitaivel e sut Pompeius èn ils Romans daventads suenter l’erecziun da la provinza Siria (64/63 a.C.) vischins directs dals Parts. Quests cumbats èn ids baud a favur d’ina partida, baud a favur da l’autra. Ils Parts han per exempel decidì en lur favur la Battaglia sper Carrhae cunter ils Romans l’onn 53 a.C. Ils Romans èn bain penetrads repetidamain en il reginavel dals Parts ed han schizunt assedià lur chapitala Seleukeia-Ktesiphon; ma da prender en possess a lunga vista quest territori n’als dueva mai reussir. Quai è d’attribuir en emprima lingia a l’armada dals Parts che consistiva surtut d’artgers a chaval e da chavaliers cuirassads.
La Persia survegn nova forza
Ils Sassanids (u etimologicamain pli correct: Sasanids) han conquistà entaifer curt temp il territori dals Parts – be l’Armenia han ils Arsacids pudì tegnair fin l’onn 428 cun agid dals Romans – ed èn per part anc penetrads sur quel ora. Ils conflicts tranter quest imperi nov Persian e Roma resp. la Roma da l’Ost duevan segnar decididamain l’entira istorgia da l’antica tardiva.
Rösa da Luther
La rösa da Luther es il simbol religius ed il segn distinctiv da las baselgias luteranas sül muond inter e pel part eir da las baselgias refuormadas. Martin Luther tilla ha dovrada sco sia vopna persunala e sco sagè in scrivond chartas. Il purtret deriva oriundamaing d'üna fanestra da la baselgia dals augustiners a Wittenberg.
Politica
Derivanza dal term
Il term ‹politica› è vegnì furmà – indirect sur il latin (politica, politicus) – or da la noziun greca πολιτικά (politiká). En las citads-stadi da la Grezia antica signifitgava quest term tut las activitads, tut ils fatgs e tut las dumondas ch’eran colliads cun la polis. Correspundentamain fiss la translaziun verbala da politiká ‹chaussas che concernan la polis› resp. ‹chaussas politicas›. En questa muntada sa lascha il term ‹politica› cumparegliar cun il term roman da la res publica, dal qual è resortì il term da la ‹republica›. In diever spezialmain prominent ha il term ‹politica› chattà sco titel da l’ovra principala dal filosof grec Aristoteles (‹Πολιτικά›).
Exempels d’enconuschentas definiziuns dal term
– ‹Brockhaus›, 1903
– Arnold Bergstraesser, 1961
– Werner Wilkens, 1975
– Franz Neumann, 1950
«Ina politologia critic-pratica ha en mira ina teoria politica ch’integrescha ils aspects da la critica sociala. En il term da la democrazia gudogna ella la noziun-clav per l’analisa da las structuras da pussanza sociala ch’èn politicamain relevantas.»
«Politica è la repartiziun ordinada a moda autoritativa (tras regenzas) da valurs materialas ed immaterialas en la societad.»
Las differentas concepziuns e definiziuns dal term politica sa laschan ordinar en trais dimensiuns che n’excludan betg ina l’autra:
Policy: la vart normativa
Policy stat pia per la dimensiun da la politica che reguarda ils cuntegns. Applitgà sin la politica d’ina partida u d’ina regenza cumpiglia la noziun quai che quella intenziunescha da far resp. fa er. Da quai fan er part, sper ils meds materials che vegnan distribuids e concedids d’ina regenza, aspects immaterials. Damai che la gronda part da las mesiras da la politica ha ina vart materiala-economica, èsi però pussaivel d’obtegnair dals budgets publics in’impressiun da la policy ch’in pajais resp. ina regenza sa stenta da realisar.
Politics: dimensiun processuala
Analisond co che sa sviluppa la policy e co che las differentas gruppas e persunas emprovan da prender influenza sin quella, fan ins qua l’enconuschientscha d’ina vart da la politica cun bler potenzial da conflict. E per ch’ils programs d’acziun possian vegnir realisads dovri sper il cumbat per la pussanza er il persunal directiv adattà sco er la coordinaziun cuntinuanta cun las pretensiuns ed ils interess sin auters champs da la politica. Quai pretenda da resguardar permanentamain l’opiniun d’autras persunas (electurs, collegas da partida e.a.), per pudair anticipar lur reacziun pussaivla gia en la fasa da svilup e da realisaziun da la policy. Gist en sistems democratics furma pia il process da chattar il consentiment e l’approvaziun da programs d’acziun in impurtant element da la lavur politica.
Il cunfin tranter ils aspects politics e socials – politica en il senn pli stretg u pli vast
Pir al nivel da la societad anonima che na sa basa betg sin enconuschientschas persunalas daventa la politica l’intent sco tal, damai che la convivenza dal grond dumber da gruppas socialas, interess e concepziuns dal mund è adina exponida al privel da conflicts che basegnan regulaziuns. Tut l’agir social che serva a stgaffir regulaziuns ch’èn liantas per l’entira societad vegn definì sco politica en il stretg senn dal pled.
Antica
Sper il dumber da las persunas che duain esser participadas a la pussanza (in, paucs, tuts) ha el differenzià tranter in bun urden d’utilitad publica (monarchia, aristocrazia, politia [= buna regenza dal pievel]) ed in nausch urden statal orientà als agens interess (tirannia, oligarchia, democrazia [= nauscha regenza dal pievel]). Emprimas leschas scrittas cumprovan che la politica n’è betg be s’occupada dals regents, mabain gia baud da reglas socialas. Il Codex Hammurapi (Babilon, ca. 1700 a.C.) u la Lescha da las dudesch tavlas (Roma, ca. 450 a.C.) èn exempels per reglas liantas che pon senz’auter valair sco resultat da process politics. S’occupond cun ils politichers da la republica romana e dal temp dals imperaturs dattan en egl quatter elements communabels cun la politica dad oz: I vegniva scrit cun crida propaganda d’elecziun vi da las paraids-chasa (p.ex. a Pompei); igl existiva in apparat executiv cumplex e rivalitads tranter ils singuls magistrats; corrupziun era in tema tant en la legislaziun romana sco er en las tractativas avant dretgira; brevs da Cicero ad in enconuschent cumprovan quant intenziunadamain che l’elecziun en in uffizi statal vegniva er preparada tacticamain.
Temp modern
thumb|200px|Crap da fossa da Hannah Arendt En Frantscha è sa sviluppà l’exempel tipic dal regent absolutistic. En l’Engalterra percunter la monarchia constituziunala liada a dretg e lescha; quella ha participà gia baud uffizialmain ils burgais bainstants a la politica. Cun l’ir dal temp è il dretg d’eleger tenor la facultad vegnì extendì sin pli grondas parts da la populaziun. Dal temp da l’illuminissem han ins sviluppà novs models da l’art da manar in stadi. Al lieu da la pussanza absoluta tenor ‹Il Principe› da Niccolò Machiavelli ha John Locke postulà il model da la separaziun da las pussanzas. Cun la decleraziun dals dretgs umans da Thomas Jefferson e la constituziun dals Stadis Unids da l’America ha cumenzà il temp dals stadis constituziunals moderns. La Revoluziun franzosa e las guerras da coaliziun han manà ad ina vieuta en tut l’Europa. Cun il Code civil ha la Frantscha introducì l’emprim cudesch da leschas che sa basa sin ils dretgs umans. Dapertut èn plaunsieu svanids ils cunfins tenor ils stans; malgrà la restauraziun ed il naufragi da las revoluziuns liberalas è la politica daventada plaun a plaun ina chaussa da l’entir pievel. Igl èn sa furmadas partidas, las qualas han l’emprim organisà in’opposiziun d’ordaifer ed han pli tard pudì tschentar sezzas la regenza.
Bob Dylan
Tanter ils musicists chi sun inspirats da Bob Dylan, nomna la Posta Engiadinaisa a Paulin Nuotclà.
ACF Fiorentina
Oters success e successiv declin
La stagiun 1968/69 glivret cul guadagn dal seguond Scudetto. Zieva la partenza da giuveders importants (scu'l goli da la squedra naziunela taliauna Enrico Albertosi), al cumanzamaint dal champiunedi eira l'equipa insè stimeda scu na particulermaing ferma; tuottüna fet'la ün pitschen "miracul": ella perdet be üna partida (1-3 a chesa cunter il Bologna) e guadagnet il champiunedi sainza sconfittas d'utrò.
Il concuors e la nouva fundaziun
Culla recumpra dal vegl nom dal club (e da sieus tituls) davart da Della Valle, pudet la Fiorentina giuver directamaing in Serie B, sainza stuvair fer la Serie C1: la F.I.G.C. (la Federaziun taliauna da ballapè) vaiva augmanto il numer dals clubs da Serie B da 20 a 24 cun üna decisiun cuntesteda, uschè ch'a nu det pü üngün intop. Tuottüna chaschunet la dobla promoziun dispüttas relevantas, pustüt davart da las equipas pü pitschnas, chi vzaivan in quista favorisaziun da clubs cun granda aderenza üna distorsiun da concurrenza.
Treneders
thumb|150px|right|Cesare Prandelli, Treneder da l'an 2006 e 2008 thumb|150px|right|Delio Rossi
Fans
Ils püs fanatischs, in occasiun dals gös a chesa, as chattan illa vart dal stadion "Artemio Franchi" clameda Curva Fiesole, inua ch'ün inscenescha düraunt ils matschs ils pü importants coreografias fich significativas e fös artifiziels. Surour Italia gnit cuntschaint il "purtret vivaint" da l'orizont da Firenza cun sieus monumaints, rapreschanto dals fans in occasiun da la partida cunter la Juventus Turin i'l champiunedi 1990/91.
Rouge TV
Programs
Rouge TV sa drizza ad in public en mira tranter 15 e 34 onns. Il program da l'emettur consista dad emissiuns da divertiment e musicals cun temas sco la vita nocturna, film e kino, novitads da musica, animes, performances live d'artists sin la tribuna da l'emettur, documentaziuns da sport extrem, intervistas cun artists sco era videoclips ed emissiuns tematicas da musica.
Büvetta Tarasp
Istorgia & architectura
Da l’on 1963 han ils architects Rico Manz e Konstantin Harter da Cuoira transfuormà la sala da baiver cun sia tabladüra da dschember richamaing profilada in ün spazi sainza «firlifanzas istoristicas».
Monzón
thumb|left|Castello de Monzón Monzón è ina citad da la Spagna, cun 17.115 abitants la 2 pli gronda da la Provincia de Huesca. La citad schai al flum Cinca et Sosa. Ils abitants sa numnan Montisonenses.
Val Bregaglia
Linguas
La lingua uffiziala da l'entira Bregaglia è il talian. En il mintgadi discurra ina gronda part da la populaziun oravant tut en il Sopraporta era il bregaiot, in gruppa da dialects ch'appartegnan al rom occidentala da la lingua lumbarda. Il bregaiot è fermamain influenzà dal rumantsch, oravant tut dal puter.
Andrea Vitali
Biografia
Figl da Edvige ed Antonio Vitali, amenduos impiegos cumünels, es Andrea Vitali naschieu e creschieu a Bellano, vschinauncha sülla riva orientela dal Lej da Com, in provinza da Lecco, insembel cun oter tschinch frers. Zieva avair absolt il Liceo "Alessandro Manzoni" da Lecco, dal 1982 glivret el (tenor giavüsch da sieu bap) ils studis da medicina tar l’”Università Statale” da Milaun, eir sch’el vess vulieu dvanter schurnalist.
Joseph Conrad
Vita
Il dretg da tgira da l’uffant dad indesch onns è vegnì surdà a ses aug Tadeusz Bobrowski. Quel ha lubì il 1874 al giuvenil da sedesch onns da sa render a Marseille per daventar mariner. E l’onn 1878 è Conrad sa rendì per l’emprima giada en la Gronda Britannia.
District da la Sense
Zonas da protecziun
La vischnanca da Plaffeien giaschan en il perimeter dal Parc natiral regiunal Gantrisch.
Plurilinguitad
Acquisiziun
I sa laschan differenziar differentas furmas d’acquisiziun da la plurilinguitad (cf. latiers er l’artitgel Acquisiziun d'ina segunda lingua):
Plurilinguitad individuala
L’acquisiziun po sa splegar a moda fitg differenta. D’ina vart po in individi emprender a moda simultana pliras linguas. Quai è il cas sche per exempel ils dus geniturs discurran differentas linguas. L’acquisiziun po però er avair lieu a moda successiva, sch’in uffant emprenda suenter sia lingua materna in’autra lingua, per exempel en scola. L’acquisiziun po esser nundirigida, en rom da la communicaziun da mintgadi, ubain dirigida en furma d’instrucziun. Ins po er differenziar tranter plurilinguitad simmetrica ed asimetrica. Tar l’emprima dumognan ins las linguas tuttina bain; tar la plurilinguitad asimetrica dominescha ina lingua, entant ch’ins è main versà en l’autra.
Motivs
thumb|200px|Sper las linguas autoctonas (illustraziun) èn en diever en l’Africa numerusas linguas dals colonisaturs europeics I dat differents motivs che pon manar a la plurilinguitad. Savens han quels in origin politic u istoric.
Unificaziun politica da territori statals
Ina terza raschun che po manar a plurilinguitad è l’uniun da differents territoris statals e linguistics. Savens sa dostan las gruppas linguisticas en quests cas cunter la dominanza d’ina lingua estra sco lingua uffiziala cumandada – cun dapli u damain success. En China vala per exempel il mandarin sco lingua statala ed uffiziala er per ils abitants cun in’autra lingua materna. Er en ils territoris da la Frantscha che fissan atgnamain da lingua tudestga (Alsazia e Lorena) vala il franzos a moda lianta sco lingua d’instrucziun ed uffiziala. En il 19avel tschientaner han per exempel er ils Habsburgais empruvà d’introducir en l’Austria-Ungaria, nua che vivevan blers differents pievels, il tudestg sco suletta lingua uffiziala.
‹Plurilinguitad – ina schanza unica›
Esser biling è dapli che be savair duas linguas. L’educaziun bilingua ha consequenzas educativas, socialas, economicas, culturalas e politicas e porscha plitost avantatgs che dischavantatgs.
Metodas da sustegnair la bi- u plurilinguitad: Igl è impurtant ch’i fa plaschair a l’uffant d’emprender linguas. Per che l’uffant possia sviluppar bain sia bi- e plurilinguitad sto el vegnir rinforzà dals geniturs e dals magisters.
Końskowola
Istorgia
En il ghetto local èn vegnids domiciliads Gidieus da la regiun ma era Gidieus da la Slovachia. Ils 8 da matg 1942 èn blers Gidiues vegnids deportads en il champ d'extirpaziun da Sobibor. L'october 1942 è il ghetto vegnì liquidà dal III battagliun dal regiment da polizia 25, l'anteriur battagliun da polizia da reserva 101. Tar quest'acziun èn morts var 1000 persunas.
Moldavia
Linguas
Lingua uffiziala è il rumen. Per exprimer il separatissem linguistic aveva la regenza mess tras il 1994 en la constituziun il term ‹lingua moldava›. Questa denominaziun dal rumen era gia stada en diever dal temp da la Republica sovietica moldava, senza però disponer da quel temp dal status d’ina lingua uffiziala. Dapi il 2013 na vegn il term ‹lingua moldava› betg pli duvrà uffizialmain.
Pervi da la lunga appartegnientscha a l’Imperi russ e pli tard a l’Uniun sovietica ha la lingua russa mantegnì fin oz ina rolla speziala. Il russ è preschent en il mintgadi – surtut en citads pli grondas – ed en l’economia. In status sco lingua uffiziala posseda il russ però be en la Gagausia (sper il gagaus) ed en la Transnistria (sper l’ucranais). Tenor in studi dal 2011 disponan 99 % da la populaziun d’enconuschientschas dal russ; per 16 % èsi la lingua materna. En pliras citads pli grondas datti maioritads da lingua russa, surtut a Bălți, nua ch’il russ vegn de facto er duvrà sco lingua uffiziala.
Istorgia
Suenter la Revoluziun d’october en Russia (1917) è sa constituì in cussegl cirquital moldavian-bessarab, il Sfatul Țării. Quel ha proclamà ils 2 da december 1917 la Republica democratica Moldavia, l’emprim sco republica participanta d’ina nova Russia organisada a moda federalistica. Il schaner 1918 han truppas rumenas occupà il territori situà en il vest dal Dniester. La resistenza dal Rumtscherod cunter l’occupaziun è vegnida abattida e sut squitsch da l’occupaziun ha il parlament declerà l’independenza da la Russia resp. da l’Ucraina. Il mars 1918 ha ina maioritad dal parlament votà per l’uniun cun la Rumenia ed ha uschia legalisà posteriuramain l’incorporaziun da la Bessarabia en il stadi rumen ch’era facticamain gia realisada. Cuntrari als stadis da la Societad da las Naziuns n’han ils bolschevics betg acceptà la legitimitad da questa votaziun. Er l’Uniun sovietica ch’è vegnida fundada il 1922 n’ha betg renconuschì la cessiun da la Bessarabia. En ils territoris da la Republica socialistica sovietica ucranaisa en l’ost da Dniester ch’avevan ina maioritad da lingua rumena han ins furmà il 1924 l’oblast autonom moldav ch’è vegnida auzada set mais pli tard en il status da la Republica socialistica sovietica autonoma moldava. La chapitala uffiziala era Chișinău – pervi da l’«occupaziun rumena» han ins però elegì Balta (oz Ucraina) e suenter il 1929 Tiraspol sco sedia da la regenza.
Politica
En la Republica Moldavia vegn il president elegì dal parlament; el dovra ina maioritad da 61 vuschs. Tranter las partidas dominantas sa chattan ils communists e socialists, ils cristiandemocrats, liberaldemocrats e democrats.
Relaziun tar la Rumenia
Tranter il 1990 ed il 1992 è sa sviluppà in moviment ch’intendeva d’unir la Rumenia e la Moldavia. A partir dal 1993 ha la Moldavia però puspè cumenzà a sa distanziar da ses stadi vischin occidental. Il schaner 2005 ha il president rumen fatg ina visita uffiziala a Chișinău e silsuenter ha il president moldav visità la Rumenia; las relaziuns parevan en quel mument meglras che mai. Suenter las elecziuns en il parlament hai però dà l’avrigl 2009 cravals violents. L’ambassadur da la Rumenia è l’emprim vegnì expulsà e burgais rumens stuevan puspè dumandar in visum per pudair entrar en il pajais.
Relaziuns tar l’Uniun europeica
Il 2014 è entrada en vigur ina cunvegna d’associaziun tranter la Moldavia e l’Uniun europeica; quella furma in impurtant pass da collavuraziun economica e politica vers in’eventuala commembranza a l’Uniun europeica.
Protecziun da l’ambient
Bundant 66 000 hectaras (stgars 2 % da la surfatscha dal pajais) furman territoris da protecziun da la natira. Cumpareglià cun auters pajais europeics è quai plitost pauc. La Moldavia na dispona da nagin parc naziunal.
Mangiar e baiver
La cuschina da la Moldavia è colliada stretgamain cun quella da la Rumenia (surtut da la regiun rumena Moldavia). En pli sa fan valair influenzas da la cuschina russa, greca e tirca.
Influenzas stilisticas
La perioda da fundaziun la pli intensiva en l’istorgia da l’architectura moldava han furmà ils ultims decennis dal 18avel tschientaner. Da quel temp han ins erigì in grond dumber da baselgias, catedralas e claustras, quai che sa lascha manar enavos sin il fatg che la situaziun politica è sa stabilida. En il decurs da l’entir 19avel tschientaner è alura la Russia sa stentada da consolidar sia pussanza en la Bessarabia. Uschia èn ins sa spruvads d’etablir il stil russ en l’architectura sacrala. L’Imperi russ ha mess a disposiziun grondas summas per eriger baselgias, quai ch’è anc oz visibel surtut a Chișinău.
Istanbul
Constantinopel
1915: L'attatga da l'Entente sin Istanbul sbittan els enavos a moda impressiunanta, ma a la fin perdan els la guerra. Ils alliads occupeschan la citad e la Grezia pretenda enavos la citad per far ordlonder sia nova chapitala.
Restauraziun
Princips e conflicts d’interess
thumb|200px|Il ‹Palais am Ballhaus› Sch’ins drizza l’egliada davent da la sala da saut e vi sin las tractativas per propi, alura na resta betg pli bler da l’impressiun exteriur d’armonia. Il cuntrari duevan las differenzas d’interess be anc s’intensivar en il decurs da las negoziaziuns.
Pologna, Saxonia e novas constellaziuns
Malgrà tutta solidaritad tranter ils monarcs faschevi in temp l’impressiun sco sch’il Congress giess a fin senza resultats concrets. Quai surtut pervi dal conflict d’interess tranter l’Austria, la Prussia e la Russia areguard il status futur da la Pologna. Questa cuntraversa diplomatica ch’è vegnida manada a divers nivels ha manà a novas coaliziuns tranter ils stadis participads. Entant che la Prussia e la Russia eran colliadas ina cun l’autra tras l’intervenziun abrupta dal retg prussian, è sa furmada ina nova allianza tranter la Gronda Britannia e l’Austria, a la quala è er s’avischinada la Frantscha. La renconuschientscha da la Frantscha sco pussanza gronda ed il pegiurament da las relaziuns tranter ils alliads han furmà vers la midada da l’onn 1814/1815 in veritabel triumf dal dun da tractar da Talleyrand. Il conflict è en il fratemp sa spustà pli e pli fitg da la Pologna vers la dumonda da la Saxonia. Ins discurra en quest connex er da la dumonda polac-saxona, damai ch’il retg da la Saxonia era en uniun persunala duca da Warschau e tras quai schef da stadi dal territori, il qual Alexander I aveva en egl. La cuntinuitad da la Saxonia sco stadi era pli che intscherta; il retg Friedrich August I era numnadamain vegnì arrestà, perquai ch’ils alliads al reproschavan d’avair collavurà cun Napoleun. Be sur intermediaturs ha il monarc da la chasa da Wettin insumma pudì influenzar la discussiun.
Ulteriurs stadis europeics
L’anteriur adversari da guerra dals alliads, la Frantscha, ha stuì revocar tut las annexiuns ch’eran succedidas tranter il 1795 ed il 1810; quai pretendeva gia il princip da legitimitad che vegniva fatg valair da Talleyrand. Sco grond success po però vegnir valità il fatg che la Frantscha ha pudì returnar sco partenari egual en la famiglia dals pievels europeics ed ha puspè cuntanschì sia renconuschientscha sco pussanza gronda.
La Confederaziun tudestga
La cumissiun ch’aveva da tractar las fatschentas tudestgas, l’uschenumnà ‹Comité tudestg›, è sa radunà sut il presidi da la Prussia, l’Austria, Hannover, la Baviera e Württemberg. Pli tard è il gremi s’avert a tut ils stadis tudestgs e citads libras. Cumbain ch’il Congress defendeva il princip da legitimitad ed aveva en mira la restauraziun da las relaziuns prerevoluziunaras, sche avevan questas maximas tuttina er lur limitaziun. La mediatisaziun ch’era vegnida instradada il 1803 dal Recess da la Dieta imperiala n’è betg vegnida revocada. Il medem vala per la secularisaziun e la fin dals stadis ecclesiastics, per la restauraziun dals quals il nunzi papal Ercole Consalvi è s’engaschà adumbatten. In’ulteriura differenza tar la situaziun prerevoluziunara ha muntà la renconuschientscha da la suveranitad dals anteriurs stadis da la Confederaziun dal Rain.
Italia
Sumegliant a la situaziun en Germania èn divers moviments d’independenza en ils singuls principadis bain vegnids supprimids. Ma la finala dueva tuttina s’etablir in stadi naziunal en furma dal Reginavel d’Italia sut il retg sard Vittorio Emanuele II; ses primminister Cavour dueva giugar per la Sardegna-Piemunt e per l’Italia ina rolla cumparegliabla a quella da Bismarck en la Prussia ed en Germania.
Jonathan Swift
Ovra litterara
Da las emprovas litteraras temprivas da Swift è sa mantegnì be pauc. Pir suenter ses return en l’Irlanda èn da chattar las scrittiras che fan dad el il satiricher sco ch’el è enconuschent fin oz. Ses roman ‹The travels into several remote nations of the world by Lemuel Gulliver› (rumantsch ‹Ils viadis da Gulliver›) è cumparì il 1726. Savens è quel surtut vegnì recepì sco cudesch d’uffants (che cumpiglia per ordinari be ils viadis a Lilliput ed a Brobdingnag en versiun scursanida); uschia va a perder ina part da la satira e da la critica politica che l’ovra drizza cunter la classa regenta englaisa, la Royal Academy e la natira umana en general. In interessant detagl è ultra da quai il fatg ch’el descriva duas glinas dal Mars; e propi han ins scuvert 150 onns pli tard duas glinas dal Mars. En onur da Swift è il pli grond crater sin la glina Deimos vegnì numnà suenter el.
Resposta a la dumonda: Tge è l'illuminissem?
Introducziun
En il numer da december da la revista ‹Berlinische Monatsschrift› da l’onn 1783 aveva il preditgant da Berlin Johann Friedrich Zöllner publitgà in artitgel cun il titel ‹Ist es rathsam, das Ehebündniß nicht ferner durch die Religion zu sanciren?› En ina nota-pe aveva el tschentà la dumonda provocanta «Tge è l’illuminissem?» Cun quella vuleva el render attent al fatg ch’i na dettia anc nagina definiziun precisa da quest moviment, e quai cumbain che quel existiva gia dapi decennis.
Definiziun
thumb|160px|L’enconuschenta definiziun da l’illuminissem al cumenzament dal tractat Kant cumenza sias ponderaziuns directamain cun ina definiziun. Tenor el è l’illuminissem la «sortida da l’uman or da ses stadi minoren ch’el ha sez chaschunà». En las proximas duas frasas vegn explitgada la terminologia, da la quala el fa diever en sia definiziun. Il ‹stadi minoren› (u ‹minorennitad›) saja «l’inabilitad da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter». Questa minorennitad è tenor el chaschunada sezza sch’ella na deriva betg da la mancanza d’intelletg, mabain da la mancanza da curaschi da far diever da quel senza vegnir manà d’insatgi auter. Sinaquai preschenta Kant la parola che mussa tenor el sin tge via che l’illuminissem possia progredir: ‹Sapere aude!›, quai che vul dir tant sco ‹Hajas il curaschi da savair!› e ch’el circumscriva cun ils pleds: «Hajas il curaschi da far diever da tes agen intelletg!» Pli tard furnescha Kant en in auter lieu era anc la definiziun pli simpla: «La maxima da pensar da tut temp sez è l’illuminissem.»
Il dretg da far diever publicamain da sia raschun
Titulars d’in uffizi, ma er singuls burgais, èn pia obligads d’obedir en quai che pertutga lur uffizi resp. lur obligaziuns burgaisas (p.ex. areguard il pajar contribuziuns) per pudair garantir la segirtad dal stadi e da sias instituziuns. Tras quai ch’els pon però far diever publicamain da lur raschun en posiziun da scienziads, sa porscha la pussaivladad da manar ina discussiun publica davart las relaziuns entaifer il stadi. Sin questa via po il monarc vegnì intimà d’avair chapientscha per ils giavischs che vegnan exprimids e da midar las relaziuns. En questa moda sa laschan instradar tenor Kant las refurmas necessarias.
Utschels-mezmieur
Cumparsa
Ils chaus dals utschels-mezmieur sa differenzieschan fermamain. Entant che tscherts sumeglian chaus d’auters animals – per exempel da mieurs, perquai era il num da questa gruppa – han auters sviluppà structuras spezialas. Bleras spezias han pelinas vi dal nas u autras structuras da la fatscha che servan ad emetter u rinforzar ils ultrasuns. Las ureglias ch’èn fitg grondas tar tschertas spezias han savens crennas u faudas ed ultra da quai anc in viertgel sur l’ureglia che megliurescha l’ecolocaziun.
Moda da viver
Inimis natirals dals utschels-mezmieur èn surtut animals da rapina ch’èn activs da di e da notg, sco giats, utschels da preda e tschuettas. Ultra da quels datti era ina retscha utschels-mezmieur gronds che maglian charn e fan chatscha sin utschels-mezmieur pli pitschens ed auters animals da preda.
Ischi champester
Malsognas ed insects nuschaivels
Savens sa chattan vi da la feglia galas che vegnan chaschunadas da chariels da gala dal gener Aceria u er da la vespra da gala Pediaspis aceris. Mintga spezia maina ad ina gala specifica che sa differenziescha en furma, grondezza e colur. Il plat dal fegl è savens surtratg da flatgs nairs, per part cun urs mellens, che vegnan chaschunads da la spezia da bulieu Rhytisma acerinum.
Ren
Caracteristicas
250px|thumb|Ren da Spitzbergen La grondezza dal ren variescha fitg tenor il territori da derasaziun. La lunghezza dal corp tanscha da 120 fin 220 centimeters, l’autezza da la spatla da 90 fin 140 centimeters ed il pais da 60 fin 300 kilograms. Il pail è spess e lung, grisch stgir enfin brin u era cler – spezialmain tar animals domesticads. L’enviern è il pail en general bler pli cler che la stad. Ils ‹Peary-Caribous› che vivan sin las inslas autarcticas dal Canada (oravant tut sin l’insla d’Ellesmere) portan perfin durant l’entir onn in pail bunamain alv. La colur dal pail serva sco camuflagi encunter animals da rapina inimis; la launa spessa sut il pail protegia encunter la fradaglia en il clima arctic criv.
Las cornas han la furma da stangas che sa sroman. Be la part il pli orasum furma a la fin da la stanga ina pitschna pala. Quella vegn era numnada ‹pala da naiv›, cunquai ch’ins crajeva pli baud ch’il ren stauschia da la vart la naiv cun quella pala. La furma da las cornas è fitg irregulara, asimmetrica e differenta tar mintga animal. Ina particularitad dal ren è che las femellas portan medemamain cornas – ina spezialitad che cumpara uschiglio tar naginas spezias dals tschiervs. Las cornas dals mastgels èn cun ina lunghezza da 50 fin 130 centimeters considerablamain pli lungas che quellas da las femellas che cuntanschan be ina lunghezza da 20 fin 50 centimeters. Ils mastgels bittan giu lur cornas l’atun, las femellas pir la primavaira. Normalmain na vegnan betg omaduas cornas bittadas giu a medem temp, uschia ch’il ren porta temporarmain fitg savens be ina stanga.
Derasaziun
Il pli derasà è il ren stà durant l’ultima epoca glaziala: lura era il ren penetrà fin en l’Europa Centrala e fin al cunfin dal nord dal Mexico dad oz. Suenter la fin dal pleistocen è l’abitadi plaunsieu sa spustà vers nord; tuttina èn ils rens anc restads durant lung temp en las zonas tempradas. Uschia devi en il nord da la Germania anc en il temp da l’Imperi roman rens selvadis, en Pologna han els perfin survivì fin en il temp medieval. Probablamain è l’uman per part la culpa ch’ils rens èn svanids or da las zonas tempradas, ma il dumber da rens era oramai vi da sa sminuir.
Umans e rens
Rens n’èn betg exnum fitg spuretgs; en il nord da la Finlanda u da la Svezia chaminan els savens sin las vias e na las bandunan era betg immediatamain sch’in auto arriva. Perquai pon ins era charrar fitg datiers dad els, fin in meter, senza ch’els fugian. A pe pon ins percunter s’avischinar sin ina distanza da main che tschintg fin diesch meters mo ad animals ch’èn disads vi dals umans.
Tenor tradiziuns popularas tiran rens la schlieusa da Son Niclà; el chapeschia para la lingua da quels animals. Enconuschent è plinavant Rudolf, il ren dal nas cotschen (Rudolph the Red-Nosed Reindeer): ina figura da reclama e da la chanzun cun il medem titel, stgaffida dal grond negozi american Montgomery Ward. L’istorgia da Robert L. May sin la quala questa figura sa basa raquinta dal ren Rudolf che vegn mulestà pervia da ses nas cotschen glischant. La finala fa el dentant carriera tar Son Niclà sco ren cun la glisch.
Sutspezias
Ins differenziescha tut tenor opiniun dals experts diesch fin ventg sutspezias dal ren. Tradiziunalmain vegnan distinguidas duas spezias principalas: per l’ina ils rens da la tundra e per l’autra ils uschenumnads rens dal guaud. Tranter ils rens da la tundra differenziesch’ins trais pitschnas furmas dad inslas aut-arcticas che n’èn dentant betg tuttas fitg parentadas ina cun l’autra, sco era trais furmas da la terra franca che cumparan per part dentant era sin inslas. In’ulteriura furma dad insla, il caribu da Queen Charlotte ch’è mort or, na para tenor expertisas geneticas betg da represchentar in’atgna sutspezia, mabain è vischina a las furmas da la terra franca dal Canada. Ils rens da guaud eurasians vegnan tradiziunalmain partids en trais furmas.
Muntogna
America dal sid: Aconcagua 6959 m.s.m.
Grischun: Piz Bernina 4049 m.s.m.
Ulteriuras muntognas grischunas
Piz Russein (Tödi) 3614 m.s.m. Surselva e chantun Glaruna
Piz Terri 3149 m.s.m. Surselva, Vrin
Ulteriuras muntognas svizras
Jungfrau, 4158 m.s.m., chantun Berna
Tirchia
Geograficamain vegn il pajais per ordinari sutdividì en set regiuns. En la Tirchia vivan bundant 82 milliuns abitants (situaziun dal 2018) sin ina surfatscha da 783 562 km². En la zona d’aglomeraziun Istanbul viva stgars in tschintgavel da la populaziun, daspera datti ulteriuras citads cun dapli ch’in milliun abitants sco la chapitala Izmir, Bursa, Adana, Antalya, Konya ed autras. Il grad d’urbarisaziun sa chattava l’onn 2017 tar 74,4 %. En la Tirchia datti 18 lieus dal Patrimoni mundial da l’Unesco e numerus territoris da protecziun da la natira.
Tar la Tirchia sa tracti d’in nov pajais industrial cun entradas medias. Il 2016 ha il pajais – resguardond la capacitad da cumpra – cuntanschì la tredeschavel gronda prestaziun economica dal mund. La Tirchia è tranter auter commembra da l’OECD, da la NATO, da las Naziuns unidas, dals G20 sco er da l’Organisaziun per la collavuraziun islamica. Dapi il 1999 furma la Tirchia en pli in candidat d’adesiun uffizial da l’Uniun europeica.
Posiziun
Il cunfin dal pajais vers ils otg stadis vischins ha ina lunghezza totala da 2816 km. En il nordvest cunfinescha la Tirchia cun la Grezia (192 km) e la Bulgaria (223 km), en il nordost cun la Georgia (273 km), l’Armenia (311 km), l’Aserbaidschan (exclava e republica autonoma Nachitschewan, 17 km), en l’ost cun l’Iran (534 km) ed en il sid cun l’Irac (367 km) e la Siria (899 km). L’insla Cipra cun la Republica da la Cipra e la Republica tirca Cipra dal Nord, che n’è betg renconuschida internaziunalmain, è situada en ina distanza da ca. 70 kilometers davent da la costa dal sid. Medemamain betg lunsch davent da la terra franca tirca sa chattan las inslas grecas Chios, Kos, Symi e Rhodos.
Cuntradas
La regiun da la Mar Mediterrana vegn circumdada en il nord da la Muntogna dal Taurus ed en l’ost da la Muntogna Nur (u Amanos). En questa regiun vegnan surtut cultivads fritgs da citrus, bananas, tomatas, nitscholas e mangola.
Flora e fauna
En la Tirchia cuan ed enverneschan numerusas spezias d’utschels. En il sid da Bandırma, en il parc naziunal Kuşcenneti, sa chatta in enconuschent paradis d’utschels nua che pelicans, andas selvadias, cicognas, cormorans, luschainas e fasans han chattà lur dachasa. Impurtantas colonias dal flamingo rosa vivan a l’intern ed en il sid dal pajais.
Pievels
La cumposiziun etnica da la populaziun na sa lascha betg eruir precisamain. Tar dumbraziuns dal pievel uffizialas na vegn l’appartegnientscha etnica betg pli registrada. Las indicaziuns davart las etnias divergeschan fermamain ina da l’autra, tut tenor tge funtauna ch’ins consultescha. Approximativamain vivan en Tirchia 70–81 % Tircs, 9–14 % Curds, 4 % Zaza, 2 % Circassians, 2 % Bosniacs, 1,5 % Arabs, 1 % Albanais, 1 % Lazs, 0,1 % Georgians sco er diversas autras gruppas etnicas u naziunalitads sco Armens, Bulgars, Aramens, Tschetschens, Grecs, Gidieus e Roma.
Linguas
La lingua naziunala ed uffiziala da la Tirchia odierna è il tirc che vegn discurrì da bundant 80 % da la populaziun sco lingua materna e d’ulteriurs 10–15 % sco segunda lingua.
Scola populara
En rom da l’ultima refurma da la furmaziun han ins augmentà il temp da scola obligatoric e sutdividì il sistem da furmaziun en quatter onns scola elementara, quatter onns stgalim mesaun e quatter onns scola media.
Imperi osmanic – a partir da 1299 s.C.
thumb|220px|Svilup territorial da l’Imperi osmanic Vers il 1299 ha Osman Gazi I (1259–1326) fundà la dinastia dals Osmans che vegn numnada suenter el e da la quala deriva il num da l’Imperi osmanic (er numnà Imperi tirc). L’emprim ha surtut giugà per ils Osmans l’ideologia da Gazi in’impurtanta rolla areguard la strategia da guerra. Els avevan da l’entschatta ennà en mira la conquista da territoris bizantins, uschia che emprimas conquistas han gì lieu al cunfin vers l’Imperi bizantin (Uc) ed han cuntinuà en direcziun da la Rumelia en l’Europa. Suenter la conquista da Constantinopel l’onn 1453 han ils Osmans regì sur vastas parts dal Proxim Orient, da l’Africa dal Nord, da la Crim, dal Caucasus e dal Balcan.
Segunda Guerra mundiala e suenterguerra
Il 1945 èn stadas admessas en Tirchia l’emprima giada dapi il 1930 ulteriuras partidas politicas. Tar las elecziuns dal 1950 ha la Partida democratica sut Adnan Menderes cuntanschì la maioritad en il parlament. Uschia è ì a fin il domini d’ina partida da la Partida populara republicana ch’aveva durà dapi la fundaziun dal stadi.
Sistem politic
Organ legislativ furma en la Tirchia la Gronda Assamblea naziunala. Quella consista da 600 parlamentaris che vegnan elegids directamain tras il pievel per quatter onns. A partir dal 18avel onn da vita ha mintga burgaisa e mintga burgais il dretg d’eleger ed il dretg da vegnir elegì.
Dretgs umans
thumb|240px|Protests da schurnalists tircs per lur collegas, 2016 Il princip che tut ils burgais sajan eguals davant la lescha, e quai independentamain da lur lingua, razza, colur da la pel, schlattaina, religiun u concepziun dal mund, ha il president dal stadi Mustafa Kemal Atatürk francà en la constituziun dal 1924. Sin quest fundament garantescha er la constituziun vertenta dal 1982 als burgais tircs ina vasta paletta da dretgs fundamentals e da dretgs da libertad individuals.
Uniun europeica
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro
A partir dal 1993 è sa furmà il martgà naziunal europeic. Entaifer quel vala il princip da la libra circulaziun da persunas, rauba, servetschs e chapital. Il 1995 èn l’Austria, la Finlanda e la Svezia daventads commembers da l’Uniun europeica. La Norvegia ha danovamain votà cunter l’adesiun.
Tirchia
Provediment cun forza electrica
La rait da transmissiun en la Tirchia vegn gestiunada tras la societad statala Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ). Dapi l’avrigl 2015 è la rait electrica tirca colliada cun la rait europeica.
Traffic sin via
La rait da vias da la Tirchia mesira ina lunghezza da radund 414 000 km. Da quai èn 2000 km autostradas, 62 000 km straduns e 350 000 km vias communalas. La pli impurtanta autostrada maina dad Istanbul ad Ankara (O-4), medemamain impurtanta è la O-52 che maina dad Adana a Gaziantep. Ulteriuras autostradas existan enturn Izmir (O-31 ed O-32) ed en la part meridiunala dal pajais (Mersin, İskenderun, Pozantı). Ulteriuras autostradas sa chattan en planisaziun u construcziun.
Sin las vias vegnan transportads 89,2 % dals bains a l’intern dal pajais (situaziun dal 2000). La cumpart dal traffic da persunas è cun 95 % schizunt anc pli aut. Viadis a lunga distanza han surtut lieu en cars. Damai che bleras interpresas concurrenzeschan per la favur dals viagiaturs, porschan quellas in fitg bun service (bavrondas, WLAN).
Viafier
Dapi intgins onns ha la regenza puspè realisà la muntada dal traffic da viafier ed investescha fitg bler en questa branscha. Uschia han ins cumprà novas locomotivas e renovà las staziuns ed ils binaris. Ultra da quai planisescha la regenza da construir en l’agen pajais trens ad auta sveltezza. Actualmain èn ins londervi d’eriger numerusas lingias ad auta sveltezza (fin 250 km/h); ils emprims trajects èn vegnids averts il 2009/2010. Ils custs totals per quest megaproject muntan a 28 fin 30 milliardas dollars. La regenza chinaisa metta a disposiziun ils credits necessaris. Ad Istanbul duain trens spezials che mainan sut il Bosporus colliar la part europeica cun la part asiatica en intervals da 2–10 minutas.
En diversas citads existan er metros fitg frequentadas, numnadamain ad Istanbul, Ankara, Izmir, Adana e Bursa. Las viafiers urbanas percunter han per ordinari difficultads da concurrer cun la spessa rait da bus. Trams curseschan a Samsun, Gaziantep, Kayseri, Antalya (5,1 km), Eskişehir (14,5 km), Istanbul (Tramvay 14,3 km e.a.) e Konya (18 km).
Cultura
La cultura da la Tirchia odierna è segnada da la cultura nomada dals territoris d’origin dals Tircs en l’Asia Centrala e Sibiria, da la cultura da l’Imperi osmanic cun sias influenzas bizantinas, persianas, arabas, caucasianas, armenas e curdas, sco er da la ferma orientaziun vers l’Europa dapi la fundaziun da la republica sut Kemal Atatürk. Il center cultural dal pajais furma la metropola Istanbul.
Museums
Gist visavi sa chatta la Hagia Sophia, a ses temp la baselgia principala da l’Imperi bizantin e center religius da la baselgia ortodoxa. Suenter la conquista osmanica è la Hagia Sophia daventada la moschea principala dals Osmans. Oz è l’edifizi sacral er accessibel a la publicitad sco museum.
America dal Sid
Geografia
Pli auta muntogna: Aconcagua (Argentinia, Chile) 6'959 m.s.m.
Uniun europeica
Geografia
Il pli aut punct da l’Uniun europeica furma il Mont Blanc (4810 meters sur mar), situà en las Alps tranter l’Italia e la Frantscha; il punct il pli bass sa chatta en ils Pajais Bass en la vischnanca Zuidplas (7 meters sut il nivel da la mar).
Cussegl da l’Uniun europeica
Il Cussegl da l’Uniun europeica – er numnà Cussegl da las ministras e dals ministers u simplamain Cussegl – furmava oriundamain l’organ da decisiun central e l’organ legislativ da l’Uniun europeica. En rom da las stentas da democratisar l’Uniun europeica è sa sviluppà en il decurs dals davos onns il Parlament europeic ad in segund organ legislativ cun dretgs quasi eguals a quels dal Cussegl.
Tirchia
Film
Da tematicas pli seriusas s’occupa il reschissur, autur ed actur Yılmaz Güney. Cun ses film ‹Yol› (‹Yol – Der Weg›) ha el gudagnà il 1982 la Palma d’aur al Festival da film a Cannes. Sco communist persvadì tractan ses films da povradad, da la posiziun dals Curds e da la pussanza statala. Entaifer la producziun da film actuala è surtut enconuschent il reschissur e producent Nuri Bilge Ceylan ch’ha medemamain gia gudagnà divers premis a Cannes, tranter auter per ‹Uzak› (‹Uzak – Weit›), ‹Bir Zamanlar Anadolu’da› (‹Once Upon a Time in Anatolia›), ‹Üç maymun› (‹Drei Affen›) e ‹Kış Uykusu› (‹Winterschlaf›).
Musica
Cuntrari a l’opiniun derasada n’è la musica osmanica, auter che la litteratura, strusch stada influenzada d’elements arabs. Suenter la fundaziun da la republica ha la regenza augmentà la promoziun da la musica tirca. Dapi l’onn 1924 han ins cumenzà a rimnar ed archivar la musica populara or da l’Anatolia. L’onn 1953 cumpigliava quest archiv 10 000 chanzuns popularas. Igl exista in ensemble statal per musica classica tirca. Dapi ils onns 1990 domineschan stils da musica moderns sper direcziuns classicas sco Türk Halk Müziği e Türk Sanat Müziği.
Sport
La squadra da ballape naziunala ha pudì sa qualifitgar per il campiunadi mundial dal 1954 e dal 2002 sco er diversas giadas per il campiunadi europeic. Sco meglier resultat ha la Tirchia cuntanschì il 2008 il mez final dal campiunadi europeic.
Tar ils sports naziunals tradiziunals tutga il sport a chaval; il sport cirit serviva a furmar ils nomads a chaval ed è surtut sa mantegnì en l’ost dal pajais. Lutgar cun ieli (yağlı güreş) vegn pratitgà en la Tirchia dapi bundant 650 onns; duas giadas ad onn han lieu cumbats als quals sa participeschan lutgaders da tut las parts dal pajais.
Patrimoni natiral e cultural mundial
Sin la glista dal Patrimoni mundial da l’UNESCO figureschan ils suandants lieus situads en Tirchia: thumb|210px|Palaz da Topkapı thumb|210px|Ephesos
Uniun europeica
Cumissiun europeica
La Cumissiun europeica furma l’executiva da l’Uniun europeica. Ella ha sco suletta la cumpetenza da prender iniziativas per crear nov dretg cuminaivel ed ella surveglia ch’il dretg da l’Uniun europeica vegnia observà dals stadis commembers. La Cumissiun consista bain d’in represchentant da mintga stadi commember; ma ella ha da represchentar ils interess da l’Uniun europeica, lavura pia en tutta independenza tant da lur regenzas sco er dal Cussegl. Sulettamain il Parlament europeic po provocar ina demissiun en bloc da la Cumissiun.
Curt da giustia da l’Uniun europeica
Dapi il 1989 exista supplementarmain in tribunal d’emprima instanza, il Tribunal europeic. Omadus Tribunals cumpiglian mintgamai almain in derschader da mintga stadi commember.
Curt da quint
La Curt da quint controllescha che las entradas ed expensas sajan correctas e correspundian a las leschas da l’Uniun europeica. Ella po er extender sias examinaziuns sin ils stadis commembers, uschè lunsch che quels han funcziuns cun effect per il quint da l’Uniun europeica (p. ex. l’incasso da duanas). La Curt da quint ha sia sedia a Luxemburg.
Procedura da legislaziun
Avant che fixar las directivas d’ina politica, saja quai en il sectur da l’agricultura, dal svilup regiunal, da la perscrutaziun u en mintg’auter sectur da sia cumpetenza, dumonda la Cumissiun ils avis dals tschertgels interessads.