cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suveranitad
Noziun e funcziun da la pussanza dal stadi
Sco pussanza dal stadi vegn designada l’execuziun da la pussanza suverana entaifer in territori statal tras ils organs e las instituziun da quel – sco per exempel il schef dal stadi e la regenza (administraziun, surtut polizia ed armada), il parlament ed ils tribunals – en furma d’acts d’autoritad.
La pussanza dal stadi na deriva pia betg d’autras instanzas, mabain exista or da sasezza. Pir entras sia preschientscha daventa in tschert territori in territori statal e la populaziun residenta in pievel statal.
Pussanza constituziunala e separaziun da las pussanzas
En ils stadis occidentals da tempra liberal-democratica èn las instituziuns statalas segnadas d’ina separaziun da las pussanzas traidubla tenor il princip dals checks and balances. Uschia sa lascha discurrer da la pussanza dal stadi constituziunala betg be en il singular, mabain en il plural sco pouvoirs constitués. Tar la separaziun da las pussanzas classica, che vegn er numnada trias politica, vegn fatg la differenza tranter la pussanza legislativa, la pussanza executiva e la pussanza giudiziala (giudicativa). Ils acts d’autoritad da la legislativa furman las leschas, da l’executiva ils acts administrativs e da la giudicativa las decisiuns giudizialas.
Arthur Conan Doyle
Vita
Cun romans istorics sco ‹Rodney Stone›, ‹Sir Nigel› e ‹The White Company› ha Doyle gì main success; el sez però considerava quests cudeschs sco sias meglras lavurs. Da quel temp derivan er novellas misticas sco ‹The Parasite› (1894) e ‹Mystery of the Cloomber› (1895).
L’onn 1896 è Doyle ì en l’Africa dal Sid per cumbatter en la Segunda Guerra da burs. Per si’activitad da propaganda en furma dal cudesch ‹The Great Boer War› (1900) al è vegnì surdà il 1902 il titel d’onur Sir Arthur Conan Doyle.
miniatura|160px|La stanza da scriver dad Arthur Conan Doyle Vers il 1900 è Doyle vegnì malsaun da tifus ed ha fatg in viadi a Norfolk. Là ha el fatg l’enconuschientscha da Fletcher Robinson che derivava da Devonshire ed era creschì si en il Dartmoor. Fletcher ha raquintà a Doyle veglias legendas da sia patria, tranter auter intginas istorgias d’orrur d’in chaun-fantom. Quai ha inspirà Doyle da scriver in roman, en il qual in chaun-fantom smanatscha ina famiglia. Doyle è viagià en il Dartmoor per pudair integrar en ses cudesch in pau da l’atmosfera reala. Là al è vegnì cler ch’el dovria in erox en furma d’in detectiv ch’investigheschia ils fatgs misterius. El è sa decidì da recurrer a sia veglia figura da Sherlock Holmes, cumbain ch’el aveva declerà il 1893 la retscha sco terminada. Il roman dueva oramai giugar avant la mort da Holmes en la davosa istorgia curta.
Ils texts che Doyle ha scrit durant l’Emprima Guerra mundiala sa fatschentan per part a moda critica cun las relaziuns en Germania da quel temp. En questa guerra è er mort ses figl Kingsley.
Pologna
Flums
thumb|200px|La Wisła a Varsovia Ils pli lungs flums èn Wisła cun 1022 km, Odra cun 840 km, Warta cun 795 km e Bug cun 774 km.
Etnias
Ina lescha areguard las minoritads naziunalas ed etnicas sco er davart las linguas regiunalas han ins relaschà il 2005. En quella vegn tranter auter statuì che vischnancas, en las qualas dapli che 20 % appartegnan ad ina minoritad, pon far diever da la lingua respectiva sco lingua auxiliara. La suletta lingua regiunala renconuschida furma il caschub; ma er en territoris cun ina minoritad da lingua tudestga èn las tavlas dal lieu scrittas en duas linguas.
La gronda part da las persunas da l’exteriur ch’èn idas a star ils ultims onns en la Pologna derivan da stadis commembers da l’Uniun europeica (surtut Germania, Italia, Frantscha e Bulgaria). Ulteriuras gruppas da migraziun pli grondas derivan dals stadis vischins Ucraina, Bielorussia e Russia sco er dal Vietnam, da la Republica Populara da la China, da la Tirchia, dal Kasachstan e da la Nigeria.
Religiuns
Probablamain èn las stirpas polonaisas vegnidas en il decurs dal 9avel tschientaner en contact cun la cretta cristiana (sur il Reginavel da la Gronda Moravia). Sco ch’intgins cronists rapportan, duai il cristianissem tenor il ritus bizantin gia esser vegnì introducì en la regiun da Cracovia dal temp dals apostels slavs Kyrillos e Methodios. L’onn 965 ha alura il duca da la Pologna, Mieszko I, maridà la princessa boemiana Dubrawka ed ha sa laschà battegiar l’onn proxim tenor il ritus latin. Uschia han er ses subdits gì da s’orientar tenor il cristianissem occidental. En il temp medieval n’è la Pologna però mai stada omogena areguard la cretta. Anc avant ch’il cristianissem sa possia insumma metter tras dapertut, èn immigrads suenter l’Edict da toleranza da Kalisz dal 1265 gidieus da l’Europa dal Vest e hussits da la Boemia. E tras l’uniun cun la Lituania ils onns 1386 e 1569 èn cristians ortodoxs da lingua bielorussa ed ucranaisa vegnids sut il domini dals reginavels polonais. Il luteranissem (a partir dal 16avel tschientaner) ha surtut chattà buna accoglientscha entaifer la populaziun tudestga da las citads da la Pologna dal Nord, entant ch’il calvinissem è vegnì recepì da l’aristocrazia pitschna, la Szlachta. Il 1555 han ins debattà davart la dumonda da stgaffir en la Pologna ina baselgia naziunala protestanta. Quest pass na duev’ins la finala bain betg far, ma ils ‹Articuli Henriciani› dal 1573 han segirà en la constituziun polonaisa la libertad da cretta individuala, uschia ch’i n’èn mai proruttas guerras religiusas en la Pologna. Il 1596 è sa constituida la baselgia catolic-greca; ma en il decurs dal 17avel tschientaner èsi reussì a la cuntrarefurmaziun da manar la gronda part da las persunas d’autra confessiun sin la vart catolic-romana.
Sistem politic
Il Sejm è in dals pli vegls parlaments dal mund; el exista en diversas furmas e cun interrupziuns dapi l’onn 1493. Las partidas ch’èn represchentadas en il parlament sa gruppeschan sco fracziuns en la regenza ed en l’opposiziun.
La politica da l’intern è stada segnada ils onns 1990 da gronda dinamica entaifer il sistem da partidas. En il fratemp èn s’etablidas fermas structuras or da las partidas postcommunisticas e las forzas politicas dal moviment da Solidarność ch’èn dadas dapart. A l’intern drizza il pajais l’attenziun surtut sin las refurmas ch’al duain render abel da concurrer en l’economia globala.
Sutdivisiun administrativa
Mintga voivodia dispona, sco autoritad autonoma, d’in’atgna represchentanza dal pievel, d’in’atgna suprastanza e d’in marschal sco parsura. Tar il voivod sa tracti percunter d’in represchentant da la regenza centrala a Varsovia ch’è responsabel per la controlla da l’autonomia da las voivodias e dals plauns statals inferiurs.
Bilantscha dal stadi
Il budget statal cumpigliava il 2016 expensas da 86,6 milliardas dollars ed entradas da 73,4 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il 2016 a radund 253 milliardas dollars u 54,2 % dal product naziunal brut.
Martgà da lavur
La quota da dischoccupaziun ha muntà ils ultims onns tranter 7 e ca. 10 %. Quella è però derasada a moda fitg irregulara sin las singulas parts dal pajais. En las citads Poznań e Varsovia regia praticamain occupaziun cumplaina, en las regiuns ruralas da Varmia-Masuria percunter savens in dumber da dischoccupads tranter 10 e 15 %.
Traffic
La Pologna è in impurtant pajais da transit, e quai tant en direcziun nord-sid sco er vest-ost e viceversa. Gia en l’antica ed en il temp medieval manavan bleras vias da commerzi tras la Pologna odierna.
Tranterguerras
En il tranterguerras ha la Pologna enconuschì ina retscha da fitg impurtants litterats ch’han experimentà en diversas direcziuns e furmà diversas uniuns da scripturs. A questa generaziun han appartegnì Bruno Jasieński, Jarosław Iwaszkiewicz, Maria Kuncewiczowa, Bolesław Leśmian ed auters. Durant la Segunda Guerra mundiala èn stads activs Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Borowski e Tadeusz Gajcy, tut auturs ch’èn morts fitg giuvens e ch’han tematisà quest presentiment en lur poesias.
Musica
L’onn 1628 è vegnida represchentada a Varsovia l’emprima opera ordaifer l’Italia: ‹Galatea›. Dal temp dal baroc èn ils cumponists d’operas talians Luca Marenzio, Giovanni Francesco Anerio e Marco Scacchi stads activs a Varsovia. Durant il temp da regenza da Władysław IV Wasa (1634–1648) èn suandadas a Varsovia dapli che diesch represchentaziuns d’operas, uschia che la citad è avanzada al pli impurtant center dad operas ordaifer l’Italia. Ils cumponists polonais dal temp dal baroc han surtut scrit musica sacrala; lur represchentant il pli enconuschent è Adam Jarzębski.
Architectura
Il temp dad aur da l’architectura polonaisa ha cumenzà cun la gotica antica e tanscha sur la renaschientscha ed il manierissem fin en il baroc tempriv. Da quest temp (1350–1650) derivan ils pli impurtants edifizis da la Pologna, e sco culminaziun insumma il chastè roial Wawel a Cracovia. Quel è vegnì reproducì da l’aristocrazia en tut il pajais. Il center da la renaschientscha ha furmà la Pologna dal Sid, surtut las regiuns enturn la Pitschna Pologna e Lwiw. A medem temp è sa sviluppada en il temp da transiziun da la gotica tardiva a la renaschientscha l’architectura burgaisa citadina ch’ha manà, sper bleras baselgias, a chasas-cumin represchentativas e blers auters edifizis publics. Da quel temp èn blers architects talians vegnids en Pologna, adattond surtut il stil da Firenza a las relaziuns climaticas da l’Europa Centrala. Bleras da questas ovras èn però vegnidas disfatgas dal temp da las guerras svedaisas en il 17avel tschientaner.
Sorber grond
Cumparsa e fegl
thumb|left|180px|Scorsa thumb|200px|Illustraziun or da Reitter & Abel Il sorber grond è ina planta che perda la feglia d’atun e che cuntanscha autezzas da 15 fin 25 meters, en il guaud magari er da sur 30 meters. La scorsa è tar plantas pli veglias savens da colur grisch-tschendrusa e segnada d’ina structura stgagliusa. La scorsa sa lascha tgunsch scumbigliar cun quella dal ruver.
Utilisaziun
Il lain dal sorber grond è in dals pli dirs da tut las plantas che creschan en l’Europa. Il cor ha per ordinari la medema colur sco il lain alv. Taglià frestg ha il lain ina surfatscha da vali; pli tard daventa el pli stgir e cotschnent. Cun setgar lavura il lain fitg, el è zai ed a medem temp elastic.
Lai da Turitg
Glista da las citads e dals lieus enturn il lai da Turitg
thumb|right|250px
Dom da s. Peder
Il dom da s. Peder tschaffa 20.000 persunas ed è cun ina surfatscha da 15.160 m² ina da las pli grondas baselgias dal mund.
Ehrendingen
Ehrendingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Baden.
Energia geotermica
Geotermia da tunnels e minieras
Minieras serradas e champs da gas natiral ch’èn exaurids èn ulteriurs lieus adattads per projects da geotermia. L’aua che sa rimna en la profunditad da talas chavas u sistems da galarias ha tut tenor ina chalur da 60 fin 120 °C. Las perfuradas ed ils vaus ch’èn per ordinari anc avant maun pon vegnir utilisads per retrair l’aua chauda.
Producziun d’electricitad
thumb|230px|Ovra geotermica a Lardorello (Italia) Per producir forza electrica è la geotermia vegnida tratga a niz l’emprima giada a Lardorello en la Toscana. Il 1913 ha il cont Piero Ginori Conti erigì là in’ovra electrica, en la quala turbinas a vapur producivan 220 kW prestaziun electrica. Oz èn installadas en quest lieu radund 750 MW prestaziun electrica. Sut la Toscana arriva il magma relativamain datiers da la surfatscha. Quest magma chaud augmenta la temperatura dal sutterren en tala moda che quel sa lascha explotar commerzialmain.
Søren Kierkegaard
Søren Kierkegaard (* 5 da meg 1813 a Copenhagen; † 11 da november 1855 a listess lö) d'eira ün danais teolog protestant e scriptur religius e filosofic. El vain considero scu ün antecessur u perfin scu il fundatur da la filosofia d'existenza.
Lai Rivaun
Il flum principal è la Lint.
Dr. Alban
thumb|200px|right| Dr. Alban Alban Nwapa (Enugu, 26 avuost 1957) es ün chantadur e produzent da musica da disco nigeriaun naturalizo svedais, meglder cuntschieu cul nom Dr. Alban. El ho tschernieu quist pseudonim, per ch'el stüdgiaiva per dvanter ün daintist.
Carriera
Dr. Alban dvantet renumno dal 1990 tres la publicaziun da sia prüma chanzün Hello Afrika ("Allegra Africa") e da sieu prüm album cun listess nom. El and vendet var ün milliun da copias in tuot il muond; eir sias chanzuns zieva gnidas our vettan fich success: One love ("Ün'amur", 1992), It's My Life ("Ad es mia vita", 1992), Look Who's Talking Now ("Guarda chi chi es a parler uossa", 1994), e Let the Beat Go on ("Fo continuer il Beat", 1994), chi bainbod dvantent chanzuns classicas da la müsica da disco dals Ans Nonaunta.
Zieva üna lungia perioda d'inactivited cumparet Dr. Alban darcho dal 2008, cur cha que gnit our la chanzun I Love the 90's ("Eau d'he gugent ils Ans Nonaunta"), chanteda insembel cun Haddaway, ün oter chantadur da musica da disco da quella perioda.
Salesch alv
Pertgas da salesch e lain
Per utilisar la roma vegniva il salesch alv savens taglià pli baud fin il bist. Quai deva a la planta ina creschientscha caracteristica. Las pertgas da salesch vegnivan duvradas per lavurs d’entretschar. Il lain dal bist na vegn percunter betg utilisà uschè savens. Quel è lom e flexibel, ma pauc resistent. Per part vegnan fatgs londeror protesas u zochels; per il pli vegn lain da salesch però duvrà sco lain da brisch u en l’industria da palpiri.
Telegrafia
Igl existan diversas furmas da la telegrafia. La pli veglia è la varianta optica; quella cumpara en furma da telegrafs da fieu, da champagna, da viafier, da chasas e da bastiments. Er tar la proxima generaziun da la telegrafia, numnadamain quella electrica u electromagnetica, vegnivan ils codes anc generads ed evaluads a moda manuala. Quai succediva qua però gia en furma da segns da Morse (perquai er telegrafia da Morse). E silsuenter han il telegraf a lantschetta e pli tard il telescriptur codà ils bustabs a moda automatica.
Cun il svilup tecnic dals instruments en diever èn er creschidas las distanzas sur las qualas sa laschavan transmetter messadis a moda telegrafica. Pass decisivs han surtut furmà l’invenziun dal cabel sutmarin (ch’ha pussibilità ina rait intercontinentala da la telegrafia a cabel) e la telegrafia radiofonica (telegrafia senza cabel) vers la fin dal 19avel tschientaner. Il pli tard l’onn 2000 è però ì a fin il diever da la tecnica da telegrafia en quasi tut ils secturs, pia tant en applicaziuns commerzialas sco er en sia muntada per il traffic. En moda reducida è la telegrafia per part sa mantegnida sco med da transmissiun militar u er entaifer la scena dals radiofonists-amaturs.
Svilup da la telegrafia electrica
Carl August von Steinheil ha construì il 1836 l’emprim telegraf da stampa, ha erigì il 1837 a Minca ina colliaziun telegrafica sur 5 km ed ha scuvert il 1838 la colliaziun cun la terra ch’ha simplifitgà a moda decisiva la transmissiun telegrafica. Steinheil sez transmetteva ils messadis cun agid d’in agen code.
Trinitad
Istorgia da teologia
L'an 325 gniva in occasiun dal prüm concil a Nicea decreteda la confessiun nicena-constantinopolitauna, illa quela l'egualited divina da Gesu cul bap celestiel vain expressa.
Lai da Brienz
Il flum principal è l'Ara.
Quacras
Il gener da las quacras da terra
La quacra giapunaisa (Coturnix japonica) vegn tegnida tar nus sco furnitura d’ovs e da charn. Ina suletta giaglina producescha radund 250–300 ovs per onn. Tant ils ovs sco la charn da la quacra giapunaisa valan sco delicatessas e vegnan duvrads savens en la haute cuisine. L’element distinctiv il pli bain vesaivel per differenziar la giaglina ed il cot da la quacra giapunaisa è il maletg dal pèz: tar la giaglina è quel taclà, entant ch’il pèz dal cot è cler e brin-cotschen.
Tegnair quacras sco animals da chasa
thumb|right|150px|Cumparegliaziun tranter l’ov da la giaglina da chasa e l’ov da la quacra (giapunaisa) Quacras vegnan pli e pli popularas sco animals da chasa, perquai ch’ellas dovran pauc spazi en cumparegliaziun cun las giaglinas. Entant che las quacras vivan en la natira plitost en il zuppà, pon ellas daventar detg famigliaras en il chaset. Impurtant è ch’ins las tegnia en moda adequata e sa fatschentia avunda cun ellas. En la natira cuntanschan las quacras ina vegliadetgna da radund dus onns; tgiradas bain pon ellas cuntanscher en il giagliner ina vegliadetgna da tschintg onns.
Immanuel Kant (puter)
Filosofia
Sia ouvra principela La critica da la radschun netta (originel tudas-ch Die Kritik der reinen Vernunft) dvantaiva epocela pel svilup da l'istorgia dal spiert umaun. Cun quist cudesch cumainza insè la filosofia moderna in ün sen specific. In quist connex fundaiva Kant üna nouva disciplina scu il minz da la filsofia, la teoria da cugnuschentscha chi definischa las pussibilteds ed ils cunfins da la radschun. La metafisica anteriura, chi speculaiva sur da chosas dadour temp e spazi, gniva cutres desdrüida tuottafat.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Ouvras
I. Wissenschaft der Logik = scienza da logica (1812–16, surlavureda 1831)
La Posta Svizra
La Posta Svizra (tudestg: Die Schweizerische Post, franzos: La Poste Suisse, talian: La Posta Svizzera) è la cumpagnia postal da la Svizra.
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
Resistenza culturala
Sco en auters pajais europeics era er s’etablida en Germania durant ils onns 1920/30 ina scena culturala urbana che recepiva cun grond interess ils novs svilups da la musica da divertiment, surtut dal jazz. Analog al svilup en l’art figurativ, nua che l’operar da l’avantgarda è vegnì discredità sco ‹art degenerà›, han ils naziunalsocialists cumenzà a persequitar l’uschenumnada Giuventetgna da swing. Tras quai ha ina part da quest moviment cumenzà ad agir a moda pli e pli politica.
Resistenza entaifer la Wehrmacht
Durant ils emprims onns da la Republica da Weimar avevan parts da la Reichswehr ina tenuta sceptica envers la NSDAP e surtut envers la SA (sco concurrenta da pussanza), e quai malgrà che quests circuls eran savens da tenuta antirepublicana. Quai è sa mussà d’ina vart l’onn 1923 cura che Hans von Seeckt ha decretà in scumond da la NSDAP; da l’autra vart l’entschatta 1938, en rom da la Crisa da Blomberg-Fritsch, cura che la direcziun da la Wehrmacht è vegnida privada da la pussanza; fin qua aveva quella agì a moda relativamain autonoma e suandà ina lingia sceptica envers ils plans da guerra da Hitler.
Resistenza da vart d’aristocrats
En il decurs da la guerra ed en vista a las atrocitads da las qualas ins era per part sez daventà perditga è er baininqual aderent moderà u entusiasmà sa distanzià dal naziunalsocialissem ed è daventà in inimi dal reschim. Aristocrats han savens giugà ina rolla dominanta entaifer ils circuls da resistenza. Quai vala tant per la resistenza da vart da giuvenils, burgaisa, ecclesiastica e surtut militara.
Resistenza per motivs religius e resistenza ecclesiastica
La baselgia confessanta è stada in moviment d’opposiziun da cristians evangelics. Els han refusà las tentativas da metter en lingia las baselgias cun l’ideologia naziunalsocialistica. Daspera han intgins commembers sco Niemöller, Schneider, von Jan, Stöhr e Bonhoeffer fatg resistenza passiva ed activa.
Il provicari Carl Lampert è s’opponì cunter il reschim naziunalsocialistic ed è vegnì assassinà. La baselgia catolica al ha beatifitgà.
Grezia
Partisans grecs han commess acts da sabotascha ed attentats sin posts da servetsch e transports militars tudestgs. Per vendetga han schuldads tudestgs commess las mazzacras a Kalavrita sin il Peloponnes ed a Distomo sper Delphi. Tar la Battaglia da Creta il matg 1941 han schuldads tudestgs mazzà ils 23 da matg 1941 en il pitschen vitg muntagnard Floria tut ils abitants ch’els han pudì tschiffar; quai per vendetga cunter la resistenza dals Grecs, en rom da la quala 14 schuldads tudestgs eran vegnids per la vita. Cura ch’ils schuldads britannics han vulì sa retrair en direcziun da lur bastiments, als han paracrudaders tudestgs bloccà la via. Sinaquai han muntgs grecs zuppà els en la claustra Preveli a la costa meridiunala da l’insla Creta. In dals pli enconuschents partisans grecs è il cumponist Mikis Theodorakis.
Pologna
Sper las duas armadas numnadas èn er stadas activas las Forzas armadas naziunalas (Narodowe Siły Zbrojne, NSZ) dals naziunalists polonais. Quest’organisaziun clandestina d’orientaziun catolic-naziunala e conservativa ha cumbattì tant cunter ils occupants tudestgs e sovietics sco er cunter ils communists polonais. Da menziunar èn plinavant l’organisaziun da cumbat gidieua en il ghetto da Warschau ed ils battagliuns da purs ch’èn surtut stads activs en l’ost dal pajais.
Tschechia
L’entschatta 1940 han las trais pli grondas gruppas da resistenza betg communisticas fundà en il Protectorat Boemia e Moravia l’organisaziun tetgala ÚVOD cun l’intent da coordinar la resistenza e la transmissiun da novitads a la regenza en l’exil a Londra. Tras arrestaziuns ed execuziuns dals commembers è la lavur da l’ÚVOD quasi dada ensemen fin la fin da l’onn 1942.
Uniun sovietica
En rom da la Guerra tudestg-sovietica – che vegniva numnada en l’Uniun sovietica la Gronda Guerra patriotica – han ins mobilisà vastas parts da la populaziun sovietica cunter ils invasurs tudestgs. Sper l’Armada cotschna, che batteva a la front cunter ils invasurs, hai dà en ils territoris occupads davos la front tudestga in moviment da partisans da vasta dimensiun. Ultra da quai valeva mintga sustegn da l’armament e da l’Armada cotschna en la retroterra che n’era betg occupada sco servetsch patriotic (independentamain da la dumonda sch’ins sustegneva en dumondas politicas la lingia da la Partida communistica u betg).
Ungaria
L’avust pareva la situaziun da sa meglierar a lunga vista, cura che Horthy ha relaschà la regenza sut Sztójay e remplazzà quella tras ina regenza main favuraivla als Tudestgs sut general Géza Lakatos. Lakatos è però be stà en uffizi fin che la partida faschistica sut Ferenc Szálasi ha surpiglià ils 15 d’october la pussanza. Eichmann, ch’era partì ils 24 d’avust da Budapest, è returnà ils 17 d’october ed ha reprendì las mesiras per deportar ils Gidieus da Budapest. Pli tard n’èn quellas betg pli stadas pussaivlas, perquai che truppas sovieticas avevan tschinclà la citad.
Zuppentar fugitivs
Las stentas da la populaziun indigena da zuppentar Gidieus ed autras persunas per salvar quels da la deportaziun eran er per ils gidanters fitg ristgantas e ston vegnir taxadas sco acziun da resistenza individuala. En la Pologna occupada vegnivan tals gidanters sentenziads a la mort.
Región de Atacama
La Región de Atacama è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Antofagasta, al sid cun la Región de Coquimbo, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific.
Selma
Selma è ina vischnanca politica svizra cun 39 abitants en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul Calanca dal district Moesa.
Swisscom
Istorgia
La Posta Svizra dad oz è vegnida fundada il prim da schaner 1849; ella ha surpiglià l’administraziun centrala dals transports da persunas sco er la consegna da spediziuns postalas e spediziuns da daners. La rait da telegrafia svizra è vegnida construida a partir dal 1852, quella da telefon a partir dal 1877. L’onn 1920 èn vegnids unids ils servetschs da telefonia e telegrafia cun la posta; dapi lura ha quella gì num PTT (posta, telefon, telegrafia). Il 1997 è la PTT sa spartida en dus concerns: la Posta Svizra odierna (incl. Auto da Posta e Postfinance) e la Swisscom. La Swisscom occupava il 2015 21 000 collavuraturs ed ha gì ina svieuta da 11,7 milliardas francs. La participaziun da la Confederaziun a l’interpresa munta a 51,0 %. Tar ils clients da la Swisscom tutgan tant persunas privatas sco er firmas. La paletta da servetschs cumpiglia la telefonia cun rait fixa e mobila, internet e televisiun digitala; a firmas vegn purschì il mantegniment e la gestiun da l’entira infrastructura dad IT.
Johanna Spyri (puter)
Biografia
Johanna Heusser eira la quarta dals ses figls dal meidi Johann Jacob Heusser e da la poetessa Meta Heusser-Schweizer, e naschit e creschit sü a Hirzel, üna vschinauncha i'l Chantun Turich. Dal 1852 maridet a Johann Bernhard Spyri, ün advocat, schurnalist - e pü tard nuder - naschieu a Turich, chi faiva part dal ravuogl d'amihs il pü stret da Richard Wagner illa cited svizra.
Uors-Peiden
Uors-Peiden ei stada in'anteriura vischnaunca politica svizra dil cantun Grischun. Ella sesanfla el circul Lumnezia dil district Surselva.
Federica de Cesco
Creaziun litterara
Federica de Cesco ha publitgà passa 50 cudeschs; dapi l‘onn 1994 scriva ella era romans per creschids.
Sviz
Sviz (tudestg: Schwyz) è ina vischnanca politica svizra e la citad chapitala dal chantun Sviz sco era dal district omonim. Sviz sa chatta sin 516 m.s.m. (plazza dal vitg) sin la sponda sid sut ils Mythen tranter il Lauerzersee ed il Lai dals Quatter Chantuns.
Dario Cologna
Blessura
Tar la preparaziun per la sesiun 2013/2014 è el sa blassà cun currer, plirs stgarps dal liom en la giugadira dal pe. El è vegní operads e tschintg emnas pli tard era el gia puspè sin ils skis. Var trais mais pli tard è el puspè enavos en la cuppa mundiala, quai gist cun in segund plaz.
Paul Gerhardt
Il Coral rumauntsch
Aint il Coral engiadinais as chatta üna pruna da chanzuns da Paul Gerhardt, per la granda part tradütta da Gion Gaudenz, pü bod düraunt 34 ans ravarenda refurmo a Puntraschigna vi da la baselgia San Niculò
Vertinet
Flurs e fritgs
thumb|180px|Minas masculinas la primavaira thumb|180px|Portafritgs Ils vertinets èn unichasans, vul dir che la singula planta è ubain feminina u masculina. Las flurs masculinas cumparan gia l’atun da l’onn avant e passentan l’enviern en furma da minas serradas. Dal temp da fluriziun l’avrigl/matg sa stendan las minas sin ina lunghezza da sis fin otg centimeters e cuntanschan alura ina ladezza da quatter fin sis millimeters. Ils fegls exteriurs han ina lunghezza da radund trais millimeters, èn d’in verd fustg, tschegliads spessamain e munids cun in piz brin cotschen. Mintga flur posseda quatter fin diesch stamins che na surpassan betg u strusch il fegl exteriur. Ils satgets da pollen han al spitg in tschof chavels, ils fils da stamin èn bipartids.
Las minas femininas han ina lunghezza da quatter fin sis centimeters, èn situadas orasum la roma e sa cumponan da bleras flurs. Fin la fluriziun sa chattan quellas en posiziun verticala, silsuenter pendan ellas. Las flurs possedan be in perigon modest, èn però circumdadas d’ina paletscha en furma da satg. Las flurs sa chattan en pèrs en ils anguls da fegls che crodan baud. L’impollinaziun succeda tras il vent.
Ecologia
Tar il vertinet sa tracti d’ina spezia submediterrana fin mediterrana. Ella basegna da stad in clima chaud e d’enviern in clima miaivel e ritg da precipitaziuns. La planta cumpara en territoris cun ina temperatura media annuala da 12,5 fin 15,5 °C ed ina quantitad da precipitaziuns annuala da 1200 fin 1450 millimeters.
Sociologia
Tar il vertinet sa tracti d’in tipic represchentant dal guaud da feglia, da carst e da bostgaglia submediterran. La planta furma qua societads cun il ruver pailus (Quercus pubescens), il fraissen da manna (Fraxinus ornus), l’ischi champester (Acer campestre), l’ischi franzos (A. monspessulanum), il tscharescher chanin (Prunus mahaleb), il cudognast pailus (Cotoneaster tomentosus), l’atschisper (Amelanchier ovalis), il lantagen cumin (Viburnum lantana) e.a.
Laresch
Ragischs
Il laresch dispona d’in sistem da ragischs da cor. Quel penetrescha profund en ils terrens ch’èn per il pli ritgs da glera e crappa. La planta crescha tant sin terren situà sur crap da chaltschina sco er sur crap da quarz e silicat.
Vertinet
Utilisaziun
Il vertinet dispona d’ina gronda capacitad da producir plantinas dal tschep; perquai è la planta savens da chattar en guauds mesauns e bass che servan a gudagnar laina dad arder.
Laresch
Lain
miniatura|180px|Tagl traversal tras il bist miniatura|180px|Planta pinada Lain da laresch furma il pli grev e dir da tut las spezias da coniferas europeicas che vegnan elavuradas; be il taisch, che vegn però duvrà darar, ha valurs anc pli autas. El serva sco lain da construcziun, e quai tant a l’intern sco er per construcziuns exteriuras (travs, paraids, palantschieus, stgalas, ischs, parchet, fatschadas e.a.). Pervi da sias caracteristicas vegn il lain da laresch er duvrà sut terra, en l’aua, per la construcziun da punts e da bartgas.
Untersiggenthal
Untersiggenthal è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Belfaux
Belfaux ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Motorhead
thumb|300px|Motörhead logo thumb|400px|Motörhead live [[2008]] Motörhead es il nom d'üna gruppa Engalterra da musica da rock furmeda dal 1975 dals musicist Lemmy Kilmister.
Aarau
Aarau è ina citadina e vischnanca politica svizra e la chapitala dal chantun Argovia. Ella è situada en il district Aarau.
Basshunter
thumb|200px|right|Basshunter en [[Halmstad (2008)]] Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 december 1984 en Halmstad) es ün chantadur, diskjockey e producent da musica disco svedais.
Vienna
Istorgia
La cronica da la citad da Jans der Enikel che datescha dal 13avel tschientaner marchescha il cumenzament da l’istoriografia da la citad da Vienna.
Preistorgia, temp roman, temp medieval
thumb|200px|Exchavaziuns al Michaelsplatz Scuvertas archeologicas mussan ch’igl ha gia dà durant il temp paleolitic umans ch’èn viandads atras questa regiun. Pir davent dal temp neolitic è il Wiener Becken dentant stà populà permanentamain. Dals abitadis dal temp da bronz dattan bleras fossas perditga, en las qualas las restanzas da las baras brischadas vegnivan sutterradas. La cultura da Hallstatt en il temp da fier è represchentada a Vienna tras in crest-fossa bain visibel e tras restanzas d’abitadis. Or dal temp celtic è enconuschent ch’i deva in oppidum (abitadi fortifitgà sumegliant ad ina citad) sin il Leopoldsberg ed in pitschen abitadi celtic cun il num Vedunia (‹aual da guaud›).
Ils Habsburgais
Gronds merits ha acquistà duca Rudolf IV perquai ch’el ha auzà il bainstar da la citad cun sia sabia politica economica. Duas decisiuns han era dà ad el il surnum ‹il Fundatur›: la fundaziun da l’universitad da Vienna l’onn 1365 (tenor l’exempel da Prag) e la construcziun dal bajetg gotic da Son Steffan. Il temp sequent è stà sut l’ensaina da charplinas d’ierta tranter ils Habsburgais. Quellas n’han betg mo procurà per blers embrugls, mabain era chaschunà il ruin economic.
La bloccada da la citad entras ils Tircs
thumb|200px|La battaglia da succurs al Kahlenberg l’onn 1683, durant la bloccada dals Tircs L’onn 1529 è Vienna stà bloccà per l’emprima giada dals Tircs, dentant senza success. Ils cunfins tranter la part habsburgaisa e la part osmana da l’Ungaria passavan onns a la lunga mo var 150 kilometers a l’ost da la citad. Quai ha restrenschì il svilup da la citad. Almain ha Vienna obtegnì en quel temp ina fortificaziun moderna.
La citad imperiala tranter il conservatissem e l’avantgarda
L’onn 1850 è la citad vegnida engrondida cun incorporar l’aglomeraziun aifer il Linienwall e la Leopoldstadt sin la Donauinsel en la citad da Vienna. Il 1858 è il mir da fortezza da la citad vegnì destruì. Empè dal mir è vegnida bajegiada la Ringstrasse cun edifizis monumentals da mintga vart. Il stil da bajegiar a la Ringstrasse ha influenzà fermamain il maletg da la citad da Vienna. Quest temp ha gì ses punct culminant en l’Exposiziun mundiala dal 1873. Cun il crash da la bursa ch’ha gì lieu gist durant l’exposiziun è era il Temp da fundaziun ì a fin.
Suenter las grondas inundaziuns da l’onn 1830 hai adina puspè dà plans per ina regulaziun dal Danubi. Quels èn vegnids realisads tranter il 1868 ed il 1875. Il Danubi è vegnì manà en in flum principal sper la citad ora. Be in pitschen curs d’aua è anc vegnì laschà passar en furma da chanal tras la citad; quel porta il num Donaukanal.
Il pli enconuschent president da la citad durant il temp imperial è stà Karl Lueger. Il cristiansocial carismatic è stà en uffizi davent da l’onn 1897 fin il 1910. El è daventà enconuschent per refurmas communalas, ma er per in antisemitissem rabiat. Da quel temp è la populaziun da Vienna creschida spert, quai pervi dal grond dumber d’immigrants.
Naziunalsocialissem e Segunda Guerra mundiala
Suenter l’occupaziun tudestga han cumenzà las persecuziuns e deportaziuns da Gidieus. Dals radund 200 000 Gidieus sesents a Vienna èn radund 120 000 vegnids sfurzadas d’emigrar – tranter els Sigmund Freud – e 60 000 èn vegnids per la vita en champs da concentraziun.
Musica classica e moderna
Il pli enconuschent artist viennais da la musica da pop è bain Falco. Cun hits sco ‹Der Kommissar›, ‹Jeanny› e ‹Rock Me Amadeus› tutga el tar ils artist da l’intschess tudestg cun il pli grond success. Cun ‹Rock Me Amadeus› ha el schizunt cuntanschì l’onn 1986 l’emprima plazza dals Billboard Hot 100 americans, e quai sco unic artist da lingua tudestga insumma.
Chastels e museums
thumb|left|200px|L’art da chavaltgar: ils lipizzans en plaina acziun Il pli grond cumplex museal a Vienna furma la Hofburg imperiala cun sias annexas. Qua pon ins tranter auter visitar la chombra dal stgazi cun las curunas imperialas, las localitads da l’imperatur Franz Joseph ed il museum da Sisi che regorda a sia dunna, l’enconuschenta imperatura Elisabeth. Plinavant cumpiglia il cumplex differents museums d’art (tranter auter l’Albertina) e da la natira (cun la Venus da Willendorf – la pli veglia figura d’ina dieua da la fritgaivladad, creada enturn 25 000 a.C.). Davos la Hofburg pon ins admirar l’art da chavaltgar en l’enconuschenta Scola da chavaltgar curtaisa spagnola.
Protestantissem
Spartiziun
Ün fenomen dal temp modern es la creschentscha svelta da baselgias da Tschinquaisma impustüt in America latina, in Africa ed in parts dad Asia.
Ultim giudizi
Cristianissem
Ad appara finelmaing Gesu scu il güdisch sül arch in tschêl per separer als umauns in quels da la vart dretta chi vivan per saimper in cumünaunza cun Dieu ed a quels da la vart schnestra chi restan sainza Dieu in etern.
Cap Sōya
thumb|La stretga da La Pérouse e l'insla Sachalin, vesì dal cap Sōya Il cap Sōya (宗谷岬) è il punct il pli al nord da l'insla Hokkaidō en il Giapun. El sa chatta en la vischnanca da Wakkanai en la sutprefectura da Sōya. Al cap stat il Monument dal punct il pli al nord dal Giapun (日本最北端の地の碑), il „vair“ punct il pli al nord sut controlla giapunaisa è dentant ina pitschna insla nunabitada da num Bentenjima, ch'è situada 1 km pli al nordvest. Perquai che il cap è sur la stretga da La Pérouse be 43 km davent dal cap Crillon sin l'insla Sachalin en la Russia, èsi en dis serains pussaival da vesair l'insla Sachalin.
Haumea (planet nanin)
right|thumb|Il planet nanin Haumea cun ses duas glinas Haumea (simbol: ), u (136472) Haumea è in planet nanin («Zwergplanet») en il sistem solar. Il planet prenda ses num d'in dieu da la mitologia da l'inslas Hawai.
The Beatles
Origins (1956–1960)
thumb|220px|St Peter’s Church Hall – qua èn John Lennon e Paul McCartney sa scuntrads l’emprima giada il 1957 Ils Beatles da pli tard èn resortids la fin dals onns 1950 d’ina retscha da bands precursuras dal scolar da Liverpool John Lennon. Il giuven da 16 onns ch’era fascinà da la musica han fundà vers la fin da l’onn 1956 a Liverpool la gruppa da skiffle The Quarrymen, numnada tenor la Quarry Bank High School ch’el frequentava. Emprims commembers da la band da scolars eran sper Lennon (chant/ghitarra) il ghitarrist Eric Griffiths, il battarist Colin Hanton, il bassist Len Garry sco er Rod Davis al banjo e Pete Shotton a l’aissa da lavar. La cumposiziun dals Quarrymen, che sunavan a chaschun da festas privatas e da scola, midava però d’in cuntin, e quai betg il davos pervi dal chau da la band Lennon ch’era enconuschent per ses temperament excentric-lunatic. Dal repertori da la gruppa faschevan part tocs da grondezzas da musica da quel temp sco Buddy Holly, Eddie Cochran e Lonnie Donegan.
Ils 6 da favrer 1958 ha George Harrison, in ami da Paul McCartney da 14 onns, visità in concert dals Quarrymen en la Wilson Hall a Liverpool-Garston. Suenter avair sunà avant a John Lennon durant in viadi cun il bus il toc instrumental ‹Raunchy› è er el vegnì recepì en la band. Pervi da ses caracter plitost reservà e la pitschna differenza da vegliadetgna è el per il mument restà en la sumbriva da Lennon e McCartney. L’amicizia dals dus leaders è anc vegnida pli stretga, suenter che la mamma da Lennon Julia è vegnida la stad 1958 per la vita tar in accident d’auto; la mamma da McCartney era gia morta il 1956 da cancer dal sain.
Il success decisiv (1962–1964)
thumb|220px|Ils Beatles suenter in concert il november 1963 a Belfast Ils 5 d’october 1962 è cumparida cun ‹Love Me Do› l’emprima single uffiziala dals Beatles en la Gronda Britannia. Ringo Starr era l’emprim vegnì remplazzà dal producent George Martin tras il musicist da studio versà Andy White; la finala è Martin tuttina stà pront d’acceptar Ringo Starr.
Il segund album dals Beatles ‹With the Beatles› è cumparì ils 22 da november 1963. La platta cuntegna set covers (t.a. ‹Roll Over Beethoven› da Chuck Berry), las cumposiziuns da Lennon/McCartney ‹All My Loving› ed ‹I Wanna Be Your Man› sco er l’emprima cumposiziun da George Harrison ‹Don’t Bother Me›. Ils 29 da november è suandada la single ‹I Want to Hold Your Hand›; per quella hai dà be en l’Engalterra in milliun reservaziuns.
America ed il mund (1964–1965)
Dals 19 d’avust fin ils 20 da settember 1964 han ils Beatles absolvì lur emprima gronda turnea tras ils Stadis Unids, la quala ha sumeglià in cortegi triumfal. Sper concerts a San Francisco, Kansas City, Dallas e New Orleans ha la gruppa sunà ils 23 d’avust a Los Angeles en la Hollywood Bowl. Ils 28 d’avust ha Bob Dylan visità ils commembers da la band en lur suita d’hotel a New York ed als ha introducì en il consum da mariuana.
Ils 23 da favrer 1965 han cumenzà sin las Bahamas las lavurs da filmar ‹Help!›, il segund film dals Beatles ch’era questa giada en colur. Manà reschia aveva danovamain Richard Lester, tranter ils acturs secundars tutgavan Victor Spinetti ed Eleanor Bron. Ulteriurs lieus da filmar han furmà Obertauern (Salzburg), Londra, ed il Salisbury Plain en vischinanza da Stonehenge. La comedia da slapstick pauc profunda ha gì premiera mundiala ils 29 da fanadur 1965 a Londra. La single ‹Help!› è cumparida ils 19 da fanadur, l’album dal film (t.a. cun ‹You’ve Got to Hide Your Love Away›, ‹Another Girl› e ‹You’re Going to Lose that Girl›) ils 6 d’avust 1965.
Tuns novs e fin da las turneas (1965–1967)
Tschintg mais han Lennon, McCartney, Harrison e Starr lavurà en ils Abbey Road Studios vi da lur album ‹Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band› che vala sco in dals emprims albums conceptuals da l’istorgia da la musica da rock e pop. Il fatg ch’i steva a disposiziun tant temp da registraziun sco giavischà, ha lubì als Beatles da far diever da tur las resursas dal studio e da glimar entiras emnas vi da singulas passaschas. Da quai èn resultads tocs sco ‹With a Little Help from My Friends›, ‹Lucy in the Sky with Diamonds› e ‹When I’m Sixty-Four›. Per il toc ‹A Day in the Life› è vegnì engaschà in orchester da 41 musicists. Sin la cuverta da l’album èn ils Beatles sa preschentads en costums davant ina paraid cun fotos d’enconuschentas persunalitads (t.a. Stan Laurel, Mae West, Bob Dylan, Shirley Temple, Aleister Crowley e Marlon Brando). Accumpagnà d’in grond interess da las medias è l’album cumparì il prim da zercladur 1967.
Peace & Revolution (1967–1968)
Sco emprim toc sin il label Apple è cumparì ils 26 d’avust 1968 ‹Hey Jude›. La chanzun scritta da Paul McCartney tracta la situaziun dal figl da John Lennon Julian suenter la separaziun da ses geniturs. Questa single dals Beatles dueva avair il pli grond success mundial insumma. Ils 4 da settember 1968 ha la band sunà questa chanzun en l’emissiun da televisiun britannica ‹Frost on Sunday› – igl è quai stà l’ultima giada ch’ils Beatles èn sa preschentads communablamain a la televisiun. L’album ‹The Beatles› è la finala cumparì ils 22 da november 1968; pervi da la cuverta cumplettamain alva è quel er enconuschent sut il num ‹White Album›. Las emprimas ediziuns eran munidas cun ina numeraziun cuntinuanta, uschia che mintga cover era in unicat.
La separaziun (1969–1970)
Las lavurs da filmar per promover la single ‹Something›, la quala è cumparida l’october, e las registraziuns per ina platta da Nadal per ils clubs da fan han gia gì lieu separadamain. Suenter in’enquista ch’è vegnida fatga da la pressa e da la televisiun è John Lennon vegnì declerà ils 2 da december 1969 sper John F. Kennedy e Mao Zedong sco um dal decenni.
Il temp suenter la separaziun (1970–1993)
La relaziun la pli difficila è stada quella tranter John Lennon e Paul McCartney. McCartney ha attatgà ses anteriur partenari il 1971 en intgins dals tocs sin ses album ‹Ram›; Lennon ha reagì da sia vart cun la cumposiziun ‹How Do You Sleep?›. Pir il 1972 èn els puspè sa mess perina; la stretga amicizia sco dal temp dals Beatles na dueva però betg pli sa laschar reviver.
Ils 19 da matg 1979 han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr visità las nozzas dad Eric Clapton cun l’anteriura dunna da Harrison Pattie Boyd ad Ewhurst (Surrey). Durant la festa han ils trais ex-Beatles sunà in concert da surpraisa cun plirs classichers da rock’n’roll. Ils 24 d’october 1979 è Paul McCartney, ch’ha er gì cun sia band Wings numerus hits, vegnì onurà dal cudesch da Guinness sco «cumponist cun il pli grond success da tut ils temps».
Anthology (1994–2001)
thumb|210px|Ils Beatles a chaschun da lur emprima arrivada en ils Stadis Unids (New York, 1964) Gia ils onns 1970 e 1980 avevi da plans per ina gronda documentaziun televisiva sut il titel da lavur ‹The Long and Winding Road›. Curt avant che John Lennon è vegnì assassinà eran las contractivas cun ils ex-commembers avanzadas fitg lunsch e sco part da la campagna da propaganda avevan quels schizunt consentì ad in concert communabel. L’october 1987 èn McCartney, Harrison e Starr la finala sa cunvegnids a chaschun d’in inscunter a Londra da realisar il project ‹The Beatles Anthology› ch’ha er cumpiglià sper la producziun televisiva in cudesch, trais albums e trais novas singles. Sut la reschia da Geoff Wonfor han cumenzà il matg 1992 las lavurs da filmar; ils ex-Beatles han dà lungas intervistas e raquintà, accumpagnà da registraziuns da film e da tun originalas, lur istorgia persunala dals Beatles. Sper commentaris da lur partenaris da lavur George Martin, Neil Aspinall e Derek Taylor è la documentaziun er vegnida cumplettada or da l’archiv cun citats da John Lennon.
Records en la musica
Ils Beatles han cuntanschì dapli distincziuns da multi-platin che mintga auter artist (13 en ils Stadis Unids).
Rodan
Per auters artigels, vesair Rodan (sclerir noziuns)
Surses (circul)
Geografia
Il circul da Surses cumpiglia il territori da la val dal Surses e s'extenda lung il curs da la Gelgia sur Casti fin al culm dal Pass dal Gelgia/Güglia.
Viafier retica
Emprimas extensiuns da la rait da viafier
Silsuenter è la rait da viafier vegnida extendida speditivamain:
Investiziuns actualas
Dapi il matg 2010 curseschan ils emprims tschintg trens da la nova seria ‹Allegra› sin ils binaris da la Viafier retica. En tut ha la Viafier retica empustà da la Stadler Altenrhein AG 15 trens cun dus currents electrics e tschintg cun be in current electric. Ils trens pli ferms cun dus currents electrics èn previs per la lingia dal Bernina, per il traject Cuira-Arosa e per il traject da Landquart a Tavau. Tschels tschintg trens vegnan a substituir ils trens che han passà 30 onns ed a porscher dapli confort en l’aglomeraziun enturn Cuira. Il tren ‹Allegra› ha ina lunghezza da 49,5 meters e paisa 106 tonnas. El è abel da far prestaziuns da 2600 kW (ca. 3500 forzas chavals) è cuntanscha ina spertadad da 100 km l’ura. El porscha 76 plazzas da segunda e 24 d’emprima classa.
Cristianissem (puter)
Doctrina
Gesu es medemmamaing vair umaun e vair Dieu. Scu l'ultim piglia'l part a la trinited divina insembel cun sieu bap celestiel e cul spiert sench.
Stretga da La Pérouse
Ella collia la mar dal Giapun en il vest cun la mar d'Ochotsk en l'ost. Ella è 94 km lunga ed, a ses punct il pli stretg, 43 km lada. Sia profunditad media è tranter 20 e 40 m, il punct il pli profund è sin 118 m.
Murray
thumb|center|800px|La confluenza dals flums Murray e Darling a [[Wentworth, Nova Valisa dal Sid]]
Egl
Musculs da l’egl exteriurs
thumb|200px|Musculs da l’egl sanester da l’uman L’egl dals vertebrats posseda sis fin set musculs da l’egl exteriurs. Quels vegnan sutdividids en quatter musculs gulivs e dus traversals, ils quals pon manar mintg’egl en las pli differentas direcziuns; els funcziuneschan pèr a pèr ed influenzeschan la poppa da l’egl en moda antagonista. Tut tenor la posiziun da l’egl surpiglian ils musculs funcziuns principalas u lateralas pli u main exprimidas areguard l’auzar, sbassar, volver sin la vart u rudlar las poppas dals egls. Blers vertebrats (però betg l’uman) possedan anc in settavel muscul ch’ha ina funcziun sumeglianta a quella dals quatter musculs gulivs.
Congiuntiva
La congiuntiva è ina pel mucosa ‹zuppada› che sa chatta en la part davant da l’egl. Ella cumenza a l’ur dal viertgel da l’egl e cuverna sco tunica conjunctiva palpebrarum la surfatscha davos dals viertgels dals egls ch’è drizzada vers la poppa da l’egl. Questa pel mucosa funcziuna sco in sdratsch lom e reparta tar mintga battida da l’egl il liquid da larmas sur la pel-corna senza blessar quella. En il profund da la foppa da l’egl sa volva la congiuntiva puspè enavant e sa collia cun la sclera; ella cuverna la part davant da la sclera fin a l’entschatta da la pel-corna. Questa part vegn numnada tunica conjunctiva bulbi. Il spazi vid che vegn circumdà da la congiuntiva ha num satg da la congiuntiva. La nischa davos da quel en il profund da la foppa da l’egl vegn numnada entgarna da la congiuntiva.
Gnerv da l’egl
Il gnerv da l’egl è il segund gnerv dal tscharvè e suenter la retina l’emprima part da la via da la vesida. El entra tar la papilla en la poppa da l’egl ed ha en media ina lunghezza da 4,5 cm. Il gnerv da l’egl furma in tschancun da fibras da gnerva che tanscha da la lamina cribrosa da la sclera fin a la cruschada dals gnervs dals egls. El sa lascha divider en trais parts: l’emprima è situada en la poppa da l’egl, la segunda en la foppa da l’egl e la terza sa chatta a l’intern da la chavazza.
Mecanissem da la furmaziun dal maletg
Tant ils puncts da fixaziun sco er il muster da las saccadas varieschan d’observatur tar observatur e dependan da las disas individualas e dals interess persunals u da l’incumbensa ch’è vegnida dada a l’observatur. Ins discurra savens d’in ‹vesair intenziunà›, pia d’in process activ da l’observader vers il mund. Tras metodas d’observaziun correspundentas tira surtut la branscha da la reclama, ma er la scienza dal cumportament a niz quest fenomen d’activitad inconscienta per optimar las metodas da reclama resp. las tesas areguard il cumportament uman. Er en connex cun il svilup da detecturs da manzegnas vegnan adina puspè duvrads ils instruments correspundents, per ordinari per giuditgar il stadi d’agitaziun dals probands.