cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Budissem tibetan
Sakya
Sakya ha furmà oriundamain il num d’ina claustra fundada da Khön Könchog Gyelpo (1034–1102) cun la sedia principala en vischinanza da Shigatse en il Tibet dal Sid. Las ductrinas tantricas da la sakyapa ha Bari Lotsawa translatà en il 11avel tschientaner or dal sanscrit. El è viagià en l’India ed ha manà diversas ductrinas tantricas cun sai en il Tibet. La tradiziun da sakya han ils ‹tschintg maisters suprems› alura manà a la fluriziun; tar quels tutgavan Sachen Künga Nyingpo, Sönam Tsemo e Dragpa Gyeltshen, l’emprim sakya Pandita Künga Gyeltshen e Chögyel Phagpa. Quests tschintg maisters han fundà lur ductrinas sin quellas dal grond erudit e siddha indic Virupa. Els han surpiglià sia lingia da tradiziun da mahamudra ed er las ductrinas da blers auters siddhas. Tar las ductrinas dal lamdre, che stat en stretga colliaziun cun il tantra da hevajra, sa tracti d’ina da las translaziuns principalas da la sakya. La lingia da sakya ha ultra da quai adoptà ductrinas da la veglia kadampa. Vers il 1624 ha l’imperatur mongolais Kublai Khan, il qual regiva da quel temp la Mongolia, la China ed il Tibet, surdà al maister da sakya Chögyel Phagpa la suveranitad feudala sur il Tibet. Quella han ils sakya exequì fin l’onn 1354. Il chau da questa tradiziun è il sakya Thridzin. Da la tradiziun da sakya èn sa sviluppadas diversas suttradiziuns, tranter quellas ngor, tshar, bulug, bodong, dzong e jonang.
Gelug
Tsongkhapa (1357–1419) ha fundà la scola da gelug (‹scola dals virtuus›), la quala represchentava fermamain ils ideals da la scola da kadam d’antruras e deva grond pais a la disciplina monastica ed il celibat. Cuntrari a las autras scolas tibetanas, n’èn las ductrinas da la scola da gelug betg vegnidas surpigliadas en l’agen sistem suenter ina fasa da translaziun specifica. Dal temp da fundaziun da la scola da gelug era la cultura budistica da l’India gia vegnida extirpada tras invasiun islamica. Tut las ‹novas scrittiras tantricas› avevan Bari Lotsawa, Marpa Lotsawa ed auters manà avant en il Tibet. En il center da las translaziuns da la gelug stattan las ductrinas da la kadampa, surtut las ductrinas da mahayana dad Atisha. Tsongkhapa ha resumà questas ductrinas en si’ovra ‹Lamrim Chenmo› (‹Gronda represchentaziun da la via a stgalims›). Questa via da stgalims da Lamrim furma fin oz il fundament da la via da resvegl spiertal che vegn instruì dals gelug. Gia dal temp da Tsongkhapa han ins però er transferì a las scolas da gelug diversas tantras da las novas translaziuns, pli tard èn vegnidas vitiers ulteriuras, tranter auter er tantras da la nyingma. Ils Dalai Lamas, impurtants lamas da la gelug, han gì ina rolla spirituala centrala e, tranter il temp dal 5avel Dalai Lama e l’occupaziun chinaisa dal Tibet l’onn 1950, per part er la pussanza politica. Il chau spiritual da l’urden da gelug è il Ganden Thripa. Las trais pli impurtantas claustras da quest urden èn Ganden, Sera e Drepung.
Versiun interlineara da Nossadunnaun
thumb|Codex 199 da Nossadunnaun cun text interlinear rumantsch In fragment d'ina versiun interlineara d'ina pregia da s.Pirmin ord ina claustra, forsa Faveras, Mustér ni Müstair.
Vuisternens-en-Ogoz
Vuisternens-en-Ogoz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Tschertezza da salvamaint
La tschertezza da salvamaint as basa be sülla cretta chi clappa las impromischiuns divinas e survain la grazcha scu ün regal. La polemica dals refurmaturs as drizza cunter üna incletta da salvamaint chi considerescha las bunas ouvras dal crettaivel scu decisivas per pudair river a Dieu.
New York
thumb|La Brooklyn Bridge cun davostiers ina part da la skyline La Citad da New York (uffizialmain City of Ney York, ma savens numnà Ney York City ed abbrevià NYC) è ina citad mundiala a la costa occidentala dals Stadis Unids. Ella sa chatta en il Stadi da New York ed è cun dapli che otg milliuns avdants la citad cun la populaziun la pli auta dals Stadis Unids.
FC Sogn Gagl
Il FC Sogn Gagl 1879 ei in club da ballapei svizer ord la citad da Sogn Gagl. Il club ei vegnius fundaus ils 19 d‘avrel 1879 ed ei aschia il pli vegl club da ballapei dalla svizra. L'equipa ha duas gadas saviu gudignar il campiunadi svizer.
Via principala 1
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:0.5em;"
Aurigeno
Aurigeno è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu sa chatta en il circul Maggia dal district Vallemaggia.
Pledari Grond
Trivia
(RG) Pledari Grond è er il num dal radio d'internet dals students da la Jacobs University Bremen, ina scol'auta internaziunala a Bremen en la Germania. Il responsabels han tschernì quest num "betg mo per il sun" mabain perquai ch'els vulan "redefinir l'experientscha da campus" da lur auditurs.
Renata Coray
Biografia
Renata Coray è creschida si en ina famiglia rumantscha en il chantun Basilea-Champagna. Il 1983 ha ella fatg la matura B a Liestal BL ed il 1986 il patenta da scolast a Cuira. Ella ha studegià etnologia, scienzas da communicaziun e retoromanistica a l'universitad da Friburg ed ha concludì ses studi l'onn 1994 cun il dr. phil. Lura ha Coray lavurà sco collavuratura scientifica, l'emprim, tranter il 1995 ed il 2001, a l'Institut de journalisme et des communications sociales da l'universitad da Friburg e suenter, dal 2002 fin il 2003 tar il Dienst für Sprach- und Kulturgemeinschaften da l'Uffizi federal da cultura a Berna. Dal 2001 fin il 2007 era ella en pli assistenta tar la professura per filologia rumantscha a l'universitad da Turitg. Là ha ella promovì cun la lavur enconuschenta Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun ch'è cumparida l'onn 2008 en furma da cudesch. Dapi il 2010 lavura ella sco lectura scientifica e docenta vi da la Facoltad filosofica I (rumantsch) da l'universitad da Turitg.
Wolfgang Amadeus Mozart
Emprimas cumposiziuns a Vienna e viadi en l’Italia (1766–1771)
Suenter il return èn suandadas primaudiziuns a Salzburg, tranter auter da l’opera da scola ‹Die Schuldigkeit des ersten Gebots› che Mozart cun ses endisch onns aveva cumponì ensemen cun ils musicists da la curt bundant pli vegls Anton Cajetan Adlgasser e Michael Haydn.
Il viadi ha manà a Verona, Milaun, Bologna, Firenza, Roma, Napoli, Turin, Venezia, Padua, Vicenza, Verona e sur Innsbruck enavos a Salzburg. A Roma al ha papa Clemens XIV numnà il 1770 chavalier dal sparun dad aur, ma cuntrari a Gluck n’ha Mozart mai fatg diever dal privilegi da sa numnar ‹chavalier›. A Roma al èsi er reussì, suenter avair udì be ina u duas giadas il miserere a nov vuschs da Gregorio Allegri, da nudar a memoria e senza sbagls la structura da basa da questa partitura ch’il Vatican tegneva strictamain secreta.
En tschertga da lavur e danovamain a Salzburg (1777–1781)
Questa nov’emprova da fitgar musicalmain pe en sia patria ha funcziunà detg bain, e quai durant radund 20 mais. La relaziun tar l’archuvestg è dentant restada tendida, damai che quel al aveva scumandà da sa participar a concerts lucrativs a Vienna. A chaschun d’in segiurn a Minca ch’ha durà dal november 1780 fin il schaner 1781 ha Mozart percunter pudì realisar cun grond success la primaudiziun da si’opera sera ‹Idomeneo› (KV 366). Silsuenter ha Mozart prendì part a Vienna per incumbensa da l’archuvestg d’academias dals musicists da la curt da Salzburg. Suenter tarmentas dispitas cun l’archuvestg èsi la finala vegnì definitivamain a la ruptura. Il zercladur 1781 ha Mozart desditg sia plazza a Salzburg, è sa chasà a Vienna ed ha gudagnà ils proxims onns la vita cun dar concerts en academias privatas e publicas.
Davosas ovras e mort prematura
A medem temp aveva el elavurà la motetta ‹Ave verum corpus› (KV 618) e cumenzà a nudar il ‹Requiem› (KV 626). Quest’ultima lavur n’è el betg vegnì da finir; Franz Xaver Süssmayr, tenor Constanze Mozart in anteriur scolar da Mozart, la dueva terminar.
Ils prenums da Mozart
L’emprima menziun uffiziala postuma cun il num latinisant è quella da l’attest da mort en il protocol dal magistrat da Vienna dals 5 da december 1791. Popularisà il num ‹Amadeus› ha alura il scriptur E.T.A. Hoffmann ch’era in grond admiratur da Mozart e ch’è perquai sa numnà Ernst Theodor Amadeus Hoffmann. En il decurs dal 20avel tschientaner è il num ‹Wolfgang Amadeus› vegnì en diever en tut il mund grazia al radio e las firmas da plattas.
La naziunalitad da Mozart
La dumonda suenter la naziunalitad è vegnida respundida a moda differenta en il decurs da l’istorgia da recepziun da la vita ed ovra da Mozart. Dapi il 14avel tschientaner furmava Salzburg la chapitala d’in prinzi-archuvestgieu ch’era suttamess en dumondas ecclesiasticas directamain a la sedia papala a Roma ed en dumondas profanas a l’imperatur dal Sontg Imperi roman (ma betg a la monarchia habsburgaisa ‹austriaca›). Mozart è naschì sco subdit dals prinzis-archuvestgs ed è restà quai si’entira vita. Da questa naziunalitad ‹salzburgaisa› da Mozart na vegn per ordinari dentant betg fatg diever en sias biografias. Ina gasetta a Londra rapporta il 1791 da la mort da Mozart ed al designescha sco «the celebrated German composer». Er en blers lexicons da musica ed ulteriuras ovras da standard è la designaziun ‹Germania› stada derasada fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner, pia anc ditg suenter che Salzburg era vegnì attribuì a l’Austria (l’emprima giada il 1803 e definitivamain a partir dal 1816). Oz percunter vegn per ordinari discurrì en connex cun Mozart d’in cumponist austriac.
Augsburg e Mannheim
La segunda citad en Germania che commemorescha Mozart è Mannheim. Qua ha Mozart passentà sin numerus viadis 176 dis da sia vita, ha cumponì pliras ovras e dirigì il 1790 ina represchentaziun da ‹Le nozze di Figaro›. Plinavant è Mozart s’inamurà qua dad Aloisia Weber ed ha emprendì d’enconuscher la sora Constanze, sia dunna da pli tard. La ‹Scola da Mannheim› da quel temp era da muntada europeica, ma musicalmain n’ha Mozart betg pudì reussir en quest ravugl.
Musica
thumb|160px|Cuverta dal libretto da ‹Le Nozze di Figaro›, Prag 1786 Sco elements tipics per l’operar cumpositoric da Mozart pon valair:
Operas
En tut 21 operas.
Musica sacrala
thumb|220px|Part da la partitura autografa dal requiem (KV 626)
Canons
Divers canons senza text e cun text (da tematica sacrala enfin vulgara).
UBS
La UBS (Union des banques suisses) è ina banca svizra. La banca è la pli gronda da la svizra. Las sedias da la banca sa chattan a Basilea ed a Turitg.
Basilea
Basilea furma in center mundial da l’industria chemica e farmaceutica, in center da fieras da muntada internaziunala ed er in’impurtanta plazza da bancas.
Temp da crap tardiv
A partir dal 7avel millenni a.C. è la moda da viver da l’uman en l’Europa Centrala sa midada da rudent. Ils chatschaders e rimnaders da pli baud han cumenzà a manar ina vita sedentara sco agriculturs ed allevaturs d’animals. Las pli veglias culegnas dal temp da crap tardiv (neoliticum) en la regiun derivan da ca. 5400 a.C.; ils abitants da quellas vegnan attribuids a l’uschenumnada Cheramica lineara.
Temp da Hallstatt (temp da fier tempriv)
A partir da 800 a.C. è il fier daventà impurtant en l’Europa Centrala. Las colliaziuns da commerzi d’enfin qua èn vegnidas remplazzadas tras talas che mainan tar giaschaments da fier, per exempel en il Giura. Ils giaschaments da fier sco er da sal vegnivan controllads d’ina classa superiura pitschna, fitg ritga. Suenter la mort vegnivan ils commembers da quella sepulids en gronds crests-fossa ch’èn anc oz visibels en la cuntrada (p.ex. Hardhäuslischlag en vischinanza da Muttenz). Dals Grecs vegnivan quests umans numnads Celts, dals Romans Gals; cun omaduas culturas stevan quels en stretgas relaziuns commerzialas. En la regiun da Basilea èn però strusch vegnids a la glisch fin oz chats che derivan da quel temp.
Leza Uffer
Leza Uffer (4 da settember 1912 a Tinizong – 2 d'avust 1982 a Son Gagl) era in scriptur e perscrutader rumantsch.
Biografia
Uffer è l'autur da l'interrumantsch, ina lingua da scrittira rumantscha proponida sin basa da l'idiom surmiran.
Basilea
Temp da Latène (temp da fier tardiv)
Ils chats archeologics dattan perditga da bainstanza e da vivas relaziuns da commerzi. Amforas da vin da la regiun mediterrana, cheramica da la Boemia ed ambra dal Balticum mussan che l’abitadi furmava in impurtant center dal commerzi a lunga distanza celtic. Las munaidas ch’èn vegnidas a la glisch renvieschan ad in sistem da daners che s’orientava a models mediterrans. Auters chats mussan ch’i lavuravan sin il lieu mastergnants autamain qualifitgads, ils quals stuevan per part importar las materias primas ch’els elavuravan. thumb|250px|Il teater roman ad Augusta Raurica Suenter 100 a.C. han conflicts a l’intern dals Celts e l’avanzament da stirpas germanas nà dal nordost manà ad ina fasa da malsegirtad. A medem temp è er l’Imperi roman daventà adina pli smanatschant. D’augmentar l’atgna segirtad para d’esser stà al Rain Superiur in grond basegn a partir da 80 a.C., pia anc avant las campagnas militaras da Caesar. Per lung dal Rain han ins erigì culegnas fortifitgadas; abitadis pli gronds, betg fortifitgads, han ins percunter bandunà. Da quel temp è vegnida endrizzada ina culegna fortifitgada sin la collina dal münster, entant che l’abitadi sin il campus da Novartis odiern è vegnì bandunà.
Temp medieval
thumb|150px|Il Münster da Basilea A la fin dal 5avel tschientaner è Basilea vegnì sut domini dals Francs ch’èn medemamain sa domiciliads en la regiun. Ina colonisaziun cuntinuanta da Basilea è però pir puspè cumprovada archeologicamain a partir dal 7avel tschientaner. En quest temp croda l’emprima menziun da Basilea sin ina munaida d’aur ch’è vegnida imprimida al lieu (Basilia fit). En rom da l’emprima spartiziun dal Reginavel dals Francs è Basilea vegnì attribuì al domini da Lothar I. Cun il Contract da Meerssen è la citad crudada il 870 al reginavel da Ludivic il Tudestg; vers il 926/935 è ella però daventada ina part dal Reginavel da la Burgogna Superiura. L’onn 917 han ils Magiars destruì e sblundregià la citad; tar las unfrendas ha er tutgà l’uvestg da quel temp. Il 1006/32 è Basilea vegnì attribuì al Sontg Imperi roman. Gia a l’entschatta dal 7avel tschientaner è cumprovà in uvestg, il qual ha, sco ses successurs, probablamain gia exequì la pussanza en la citad. La sedia episcopala avev’ins dischlocà da la citad dad Augusta Raurica, destruida dals Alemans, a Basilea. L’uvestg Haito ha laschà construir en l’emprima mesadad dal 9avel tschientaner in’emprima catedrala sin la collina dal münster. L’onn 1019 è quella vegnida remplazzada tras in edifizi da la romanica tempriva.
19avel tschientaner
thumb|200px|Segund Congress mundial zionistic (1898) Cur ch’il Congress da Vienna ha renconuschì l’onn 1815 la neutralitad armada da la Svizra, è l’anteriur prinzi-uvestgieu vegnì dividì tranter Berna e Basilea: Il Giura ed il Laufental èn vegnids attribuids a Berna, entant che las anteriuras landfoctias episcopalas Birseck e Pfeffingen han tutgà da qua davent tar Basilea. L’avust 1815 ha la citad fatg festa cun l’archiduca Johann da l’Austria. En rom da las Guerras da coaliziun aveva quel sfurzà la fortezza Hüningen da capitular; nà da là era Basilea adina puspè vegnì mess sut squitsch u bumbardà; sin giavisch dals burgais da la citad han ils Austriacs disfatg la fortezza.
Ils 4 d’avust 1819 ha gì lieu l’ultima execuziun sin territori da la citad (Basilea-Champagna: 1851). Trais commembers d’ina banda da laders èn vegnids decapitads davant il Steinentor. A l’execuziun han assistì 20 000 aspectaturs, dapli ch’il dumber d’abitants da Basilea da quel temp.
Svilup da la populaziun
Entant ch’il dumber d’abitants da l’aglomeraziun trinaziunala crescha cuntinuadamain, è la populaziun dal center da la citad sa reducì en consequenza da la suburbanisaziun. Tranter il 1970 ed il 2005 han bundant 51 000 burgais bandunà Basilea ed èn ids a star en las regiuns cunfinantas. A medem temp èn bain 12 000 esters vegnids a star en la citad, ma la reducziun netta da 39 000 abitants ha tuttina gì per consequenza che la citad da Genevra ha surpassà vers la mesadad dals onns 1990 Basilea areguard il dumber d’abitants.
Legislativa ed executiva
thumb|210px|Chasa municipala La regenza e l’administraziun da la citad da Basilea vegnan exequidas tras il chantun Basilea-Citad. La citad sco tala na dispona uschia ni d’in’atgna executiva ni d’in’atgna legislativa. Questa schliaziun ch’è s’etablida per Basilea – da fusiunar las autoritads communalas cun las autoritads chantunalas – è unica en Svizra. Las natiralisaziuns ch’èn en Svizra chaussa da las vischnancas, vegnan fatgas a Basilea tras la vischnanca burgaisa.
Economia ed infrastructura
Medemamain ina lunga tradiziun ha Basilea sco plazza da bancas e d’assicuranzas da muntada naziunala ed internaziunala.
Navigaziun
Basilea furma er il port d’immatriculaziun da tut las navs e jachts d’auta mar ch’èn registradas en Svizra.
Furmaziun
Basilea è ina citad universitara da tempra umanistica. L’universitad ch’è vegnida fundada l’onn 1460 dumbra actualmain radund 13 000 students en las pli differentas facultads.
Sport
Il club da ballape da Basilea è in dals pli enconuschents ed impurtants entaifer la pli auta liga da ballape da la Svizra. A medem temp sa tracti dal club da ballape svizzer cun ils pli gronds success a nivel internaziunal (Europa League, Champions League). Il St. Jakob-Park, nua ch’han lieu ils gieus dal club da ballape da Basilea, furma il pli grond stadion en Svizra; quel vegn er duvrà per concerts ed autras occurrenzas.
Badugn pendus
Derasaziun ed ecologia
Badugns pendus n’èn betg abels da furmar plantinas dal tschep e da sa multiplitgar a moda vegetativa. Ils fritgs fitg levs, sgulants pussibiliteschan però da sa multiplitgar svelt a moda generativa; sin mintga mina da flurs sa sviluppan radund 450 fritgs. Ils fritgs madiran d’auta stad e vegnan derasads l’enviern; els schermiglian alura la primavaira. Badugns pon gia purtar en la vegliadetgna da 5 onns fritgs.
Says
Says è in lieu en il circul Tschintg Vitgs en il district Landquart dal. Dapi il prim da schaner 2008 appartegna Says a la vischnanca da Trimmis.
Temp medieval
thumb|240px|Citad fortifitgada da Carcassone thumb|240px|Miniatura medievala che represchenta in act da vasalladi thumb|240px|Baselgia gotica da Saint-Denis
Da gronda muntada per l’Europa cristiana eran er ils gidieus. Pervi dal scumond d’incassar tschains da vart da la baselgia catolica eran scumandadas als cristians fatschentas cun finanzas; quellas èn uschia vegnidas pli e pli en ils mauns dals gidieus. Quels giudevan la protecziun dals suverans, ma vegnivan acceptads be navidas sco minoritad. L’antigiudaissem latent ha manà a divers pogroms e stgatschadas da gidieus.
Istorgia dal term ‹temp medieval›
Ina revalitaziun decididamain positiva è succedida vers la fin da l’illuminissem e surtut durant il temp da la romantica. Il giavisch da puspè s’occupar a partir da la fin dal 18avel tschientaner pli intensivamain cun aspects filologics ed istorics dal temp medieval è d’attribuir per ina buna part ad in’idealisaziun nostalgica ed al desideri da sclerir las atgnas ragischs cristianas e naziunalas.
Temp medieval tempriv
La cristianisaziun ha er inizià en territoris ch’eran restads fin qua pajauns, sco per exempel en la part orientala dal Rain e pli tard en la Scandinavia, tranter auter tras missiunaris irlandais. Vers l’onn 500 ha convertì l’impurtant retg francon Chlodwig I cun sia noblezza al cristianissem catolic che furmava la cretta da la maioritad da la populaziun gallica. Sut ils Merovings ha cumenzà l’avanzament dal Reginavel dals Francs; sin il fundament da las restanzas da l’Imperi roman occidental e da plirs reginavels da pievels germans (p.ex. dals Burgognais e dals Ostrogots en la Gallia) ha quel pudì far valair sia predominanza en l’Europa Centrala e dal Vest. Dapi il 7avel tschientaner tardiv giascheva la vaira pussanza entaifer il Reginavel dals Francs però en ils mauns dals Carolings, ils quals han tschentà ils retgs francons tranter l’onn 751 ed il 10avel tschientaner. Ils Anglosaxons èn sa chasads a partir da la mesadad dal 5avel tschientaner en la Britannia ed han fundà là plirs reginavels (uschenumnada heptarchia), enfin che Alfred il Grond ha fundà vers la fin dal 9avel tschientaner in reginavel anglosaxon unì. L’onn 1066 è l’Engalterra vegnida conquistada dals Normans sut William. Il Reginavel dals Langobards en l’Italia ha existì fin en il 8avel tschientaner ed è alura vegnì conquistà dals Francs. En Spagna è sa sviluppà il Reginavel dals Visigots ch’ha la finala stuì succumber a las attatgas arabas. Gia en il decurs dal 8avel tschientaner ha cumenzà a partir da l’Astruria la reconquista dals territoris che stevan sut domini arab. En la Spagna maurica (Al-Andalus) ha però cumenzà in temp da fluriziun cultural. L’expansiun islamica ha er gì per Bizanz consequenzas dramaticas, damai che vastas parts da l’Imperi (p.ex. la Siria, Egipta e Cartago) èn crudadas als Arabs. Malgrà quai ha Bizanz pudì tegnair l’Asia Minura sco ses territori central.
Temp medieval tardiv
thumb|220px|Maiusclas en in manuscrit dal temp medieval tardiv Tenor l’opiniun da la scienza pli veglia ha l’Europa subì a partir da ca. 1300 in temp da crisa. A moda objectiva sa laschan bain observar midadas da l’aura; ma ditg ha dominà l’opiniun che l’epoca saja er stada segnada da crisas politicas. Questa debatta tranter istorichers ha surtut tangà la medievistica tudestga, damai che la sutdivisiun dal temp medieval en trais parts era là fitg preschenta. En l’Italia u en Frantscha n’han ins percunter betg enconuschì ina tripartiziun uschè severa. Er la nova perscrutaziun entaifer il territori tudestg giuditgescha il temp medieval tardiv a moda bler pli differenziada ed accentuescha las midadas che mussan gia vers il cumenzament dal temp modern. Vitiers vegnan novas avischinaziuns metodicas e novas evaluaziuns da las funtaunas. Tut en tut pon ins dir ch’igl ha gì lieu en il decurs dals ultims decennis ina midada da paradigma areguard la perscrutaziun dal temp medieval tardiv.
Milo e Simon
Lungatg?
Il lungatg ei fetg sempels e da mintga di. La translatura ha scret en in stil fetg giuvenil. Il raquintader ha in lungatg pli ault che las figuras, lezzas tschontschan ualti giuvenil, tgei ch'ei fatg fetg bien dall'autura. Las construcziuns ein plitost cuortas e semplas. Els discuors sent'ins gia fetg neu dil lungatg tgei sentiments che els han. Per exempel en spital, cu Milo ei fetg vilaus. Lu tschontscha el tut auter che cura ch'el ha tema ni ei trests. Ei dat unicamein discuors direct.
Via principala 3
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:0.5em;"
Gian Fontana
Ovra
Fontana ha emprem scret per tudestg, singulas poesias denton gia naven da 1914 per part per romontsch. 1921 ei la midada succedida. Gliendisgis-Pascas ha Gian Fontana mes a pupi in credo per il romontsch en siu diari, pli probabel influenzau entras Giacun Hasper Muoth e la fundaziun dalla Renania. L'uniun per ils reformai dalla Sutselva e Surselva ha da lezzas uras fundau ils organs da publicaziuns Calender Per Mintga Gi sco era il Dun da Nadal ed el december 1920 la gasetta Casa Paterna ed ha aschia fatg pusseivel empremas publicaziuns entras Gian Fontana.
Recepziun
A Fidaz regorda ina fontauna a Fontana ed ella cuort dalla Ligia Grischa a Trun sesanfla ina platta commemorativa.
Zizers
Zizers è ina vischnanca svizra en il en il district Landquart.
Borgnone
Geografia
Las vischnancas cunfinantas da Borgnone eran Onsernone, Mosogno, Intragna, Palagnedra, e Re (IT-VB).
Strada en Engiadina
Strada en l'Engiadina è in vitg ed ina fracziun en la vischnanca da Valsot en il chantun Grischun.
Aguirre, der Zorn Gottes
Critica e distincziuns
Il ‹Lexicon dal film internaziunal› taxescha ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sco «film d’aventura cumplex davart in manader monstrus, davart imperialissem, vanagloria e narradad, e quai en in’inscenaziun exemplarica che sa stenta da raquintar l’istorgia a moda autentica».
Historias da Gion Barlac (sursilvan)
Gion Barlac ei el claus
Cura? Il temps cura che quella historia capeta ei buca definius. Ins sa buca tgei di, tgei meins, ni perfin tgei onn che quei schabegia. Il temps da raquintaziun ei pli cuorts che quei che la historia cuoza en verdad. La raquintaziun ei formada cronologicamein tenor il temps.
Gion Barlac ha ina spina
Gion Barlac ei in um vegl. El ei vegnius malsauns e cloma in miedi perquei ch'el ha mal vid ina costa. La diagnosa dil miedi ei ch'el ha ina spina da fier. Il miedi dat sinaquei in etg a Gion Barlac. Quei etg gida denton nuot, aschia che Gion Barlac cloma in secund miedi che di ch'el hagi ina spina da lenn e dat sinaquei aunc ina gada in etg, denton quella ga in auter. Denton quel gida era in quex, aschia ch'el lai aunc inagada vegnir igl emprem miedi. El survegn plaunsiu ina infecziun. Quella infecziun sederasa sigl entir tgierp. Tuttenina senta el ch'el ha mal dapertut e lura realisescha el ch'el seigi forsa gie buca pli il pli giuven. Sch'ils miedis san buca gleiti co prender ora quella spina da lenn ni da fier ch'ei aschi profunda, sche lu sto Gion Barlac murir pervia daOrtografia sia infecziun.
Gion Barlac less rumper cadeinas
Gion Barlac ei ligiaus vid cadeinas, d'ina vart cun siu bab e da l'autra cun sia mumma. El ha negina libertad ed ei restrengius fetg en sia veta dil mintgadi. El vegn corporalmein denton era spirtalmein adina pli e pli ferms e cura ch'el manegia da vegnir da liberar sesez enquera el ina clamada. El vegn pur, silsuenter mida el enzacontas gadas plazza. El vegn adina dapli sur sesez, denton cura ch'el ei memia libers ed fa caussas malgestas tilan ils geniturs puspei vid las cadeinas.
Palagnedra
Populaziun
L'onn 2008 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 123 persunas La populaziun istorica da Intragna era:
Brasilia
Geografia
La Brasilia ha diesch stadis vischins. Il pajais cunfinescha – cun excepziun da Chile ed Ecuador – cun tut ils stadis da l’America dal Sid. Dal nordost en direcziun da l’ura èn quai: Guayana Franzosa (730 km), Surinam (593 km), Guyana (1298 km), Venezuela (1819 km), Columbia (1645 km), Peru (2995 km), Bolivia (3400 km), Paraguay (1290 km), Argentinia (1132 km) ed Uruguay (985 km). L’entira lunghezza dal cunfin munta a 15 887 km; igl è quai suenter la Republica Populara da la China e la Russia il terz lung cunfin territorial da la Terra.
Flums
thumb|right|160px|Cascadas d’Iguazú Il pli impurtant flum è l’Amazonas; cun sia quantitad d’aua da 209 000 m³/s è quel en tut il mund il flum che maina per lunschor il pli bler aua – dapli ch’ils flums che suondan sin ils plazs dus fin otg ensemen. Il pli lung curs da ses sistem da flums mesira 6448 km; en quest reguard vegn el be anc surpassà dal Nil che maina però bundant damain aua. Ils pli impurtants flums laterals, il Rio Madeira ed il Rio Negro, cuntanschan gia els las dimensiuns dals gronds flums d’auters continents. I suondan il Rio Icá ed il Rio Tapajós.
Inslas
La pli grond’insla è percunter Marajó tranter la sbuccada da l’Amazonas ed il Rio Pará che tutga tar la regiun da sbuccada dal Rio Tocantin. Cun ina surfatscha da radund 48 000 km è quella pli gronda che per exempel la Svizra; essend che vastas parts èn però inundadas durant la perioda da plievgia, è l’insla colonisada be en intgins lieus. Damai ch’i sa tracta tar la riva nord da Marajó d’ina riva da la mar, vala l’Ilha do Bananal en il Rio Araguaia cun sia surfatscha da 20 000 km² sco pli grond’insla da flum dal mund. Quella sa chatta en in parc naziunal en il stadi federativ Tocantin ed è pli gronda che per exempel Jamaica.
Flora e fauna
La regiun situada il pli en il nordost da la Brasilia, che furmava pli baud medemamain guaud tropic, vegn en il fratemp tratga a niz quasi exclusivamain per plantaschas da channa da zutger e da mangola. Be sporadicamain sa laschan anc chattar mangrovas e guaudets da palmas.
Etnias
thumb|Mattatscha dals Asháninca ad Acre La populaziun brasiliana sa cumpona da quatter gruppas principalas. En il fratemp èn quellas però sa maschadadas en tala moda ch’in’attribuziun clera n’è savens betg pli pussaivla. Questas gruppas èn:
Radund la mesadad da la populaziun brasiliana ha ina cumpart signifitganta da perdavants africans, ils quals èn vegnids manads dal 16avel fin il 19avel tschientaner sco sclavs africans en il pajais. En il decurs dal temp èn ils nairs però sa maschadads fitg ferm cun la populaziun da derivanza europeica. Tenor in studi genetic da l’onn 2013 èn en media ca. 60 % da la populaziun brasiliana da derivanza europeica, ca. 25 % da derivanza africana e ca. 15 % da derivanza indiana. Sco gia ditg deriva però per lunschor la gronda part da la populaziun da dapli ch’ina gruppa da la populaziun: Uschia ha la derivanza europeica dals Brasilians ch’han considerà sasezs sco alvs muntà a 75 %, e la derivanza africana da quels ch’han considerà sasezs sco nairs a 58 %.
Rets
La noziun ‹Rets› è stada suttaposta ad imaginaziuns che varieschan ina da l’autra, uschia ch’i fiss magari inditgà da discurrer da «Rets en il senn da...». Ord vista archeologica e linguistica vegnan els identifitgads oz cun la cultura da Fritzens-Sanzeno resp. cun ils abitants dal Tirol, Trentino, da la Venezia dal Vest e d’ina part da l’Engiadina Bassa.
Il pli impurtant en furma concisa
Ils Rets vegnan descrits da plirs auturs grecs e romans, uschia da Strabon, Plinius e Pompeius Trogus. Da funtaunas romanas e grecas èsi enconuschent ch’ils Rets avevan contact cun ils Vindelichers, ils Helvets ed er cun ils Boiens. Lur territori duai avair tanschì en il sid fin a Verona e Como. Uschia cumprendeva il territori retic oriund la regiun dal Tirol (ozendi il Trentino, Tirol dal Sid, Tirol dal Nord, Tirol da l’Ost), ina part orientala da l’Engiadina Bassa sco er la Val Müstair. Quel territori correspundeva pli u main a quel da la cultura Fritzens-Sanzeno dal temp da fier tempriv che vegn considerada oz en general sco cultura retica.
Damai che ni ils Grecs ni ils Romans na s’interessavan durant l’antica spezialmain per ils Rets, san ins oz fitg pauc dad els. Intginas menziuns sa refereschan ad activitads guerrilas, a la derivanza supponida e lur relaziuns da parentella ed a lur bun vin.
Derivanza etrusca apparenta
Pompeius Trogus (in contemporan dad Augustus e Livius, enconuschent tras las scrittiras dad Iunianus Iustinus) e suenter el Plinius il Vegl (Naturalis Historia, terminà 77 a.C.) colporteschan ch’ils Rets sajan descendents dad Etruscs che sajan fugids dals Celts or da la Planira dal Po sut in tschert Raetus («duce Raeto»). Sumegliantamain descriva Livius († vers 17 s.C.) la colonisaziun etrusca da la Planira e concluda: «Er ils pievels da las Alps han indubitablamain il medem origin, surtut ils Rets, als quals la cuntrada sezza ha però surdà sia natira selvadia ed als quals n’è restà da tut lur ierta nagut auter ch’il tun da la lingua, ed er quel betg a moda intacta.»
Brasilia
Temp colonial portugais
L’onn 1629 eran ils Ollandais sa stabilids en vischinanza da la citad da Recife odierna ed avevan conquistà il 1637 sut il commando da Johan Maurits van Nassau-Siegen ils territoris da cultivaziun portugais da lezza regiun, ils quals han sinaquai danovamain enconuschì in curt temp da fluriziun. Fin il 1654 è il nordost, surtut il territori da Pernambuco, stà sut controlla ollandaisa. En la Battaglia da Guararapes èn las truppas ollandaisas vegnidas battidas il medem onn a moda decisiva e puspè stgatschadas dal pajais.
Ritgas citads baroccas èn sa sviluppadas en il 17avel tschientaner, cur ch’expediziuns d’uschenumnads bandeirantes han explorà la retroterra e scuvert sper autras ritgezzas natiralas er aur e diamants. Il medem tschientaner han sclavs ch’eran fugids erigì simplas colonias, uschenumnads Quilombos. Cur ch’èn proruts en ils Quilombos sullevaziuns cunter la suppressiun dals nairs, han ins destruì fin il 1699 tut questas colonias. L’onn 1763 è Rio de Janeiro vegnì proclamà sco chapitala, perquai ch’il center economic dal pajais è sa spustà en il sid. 25 onns pli tard ha l’uffizier e dentist Tiradentes mess ad ir ina sullevaziun, la quala ha però fatg naufragi. L’onn 1792 è quest erox naziunal da la Brasilia odierna vegnì executà. A medem temp ha cumenzà in conflict cun la Spagna, perquai che las expediziuns da bandeirantes han, cunter tuttas cunvegnas, cumenzà a spustar vers vest il cunfin occidental dal pajais.
Parlament
thumb|240px|Edifizi dal Congress naziunal a Brasília Il parlament brasilian, il Congresso Nacional, consista da duas chombras: Il Senat (Senado Federal do Brasil) sa cumpona da 81 senaturs. En mintgin dals 27 stadis federativs vegnan elegids tenor elecziun da maiorz trais senaturs per periodas d’uffizi dad otg onns. Il 2019 eran represchentadas en il Senat 19 differentas partidas. La chombra da deputads (Câmara dos Deputados do Brasil) dumbra 513 sezs. Ils deputads vegnan elegids tenor proporz per mintgamai quatter onns. Il 2019 dumbrava la Chombra da deputads 25 partidas.
Rets
Pievels vischins
Las funtaunas grecas e romanas che resguardan la campagna militara en las Alps l’onn 15 a.C. lubeschan en in tschert senn da localisar ils Rets a moda indirecta, numnadamain uschè lunsch sco che quellas inditgeschan ils pievels vischins. I dat en egl che quests ultims vegnan designads tras e tras sco Celts. Ils pievels vischins vegnan er numnads sco unfrendas da las expediziuns da sblundregiada proverbialas dals Rets.
Brasilia
Sutdivisiun administrativa
Il nord cumpiglia 45,27 % da la surfatscha da la Brasilia. A medem temp sa tracti da la regiun cun ils pli paucs abitants. Il nordvest è pauc urbarisà e strusch sviluppà industrialmain; persuenter sa chatta qua cun il Batschigl da l’Amazonas in dals pli gronds ecosistems dal mund.
Rets
Facit, ulteriura parentella linguistica
Ord vista linguistica ed archeologica vegnan ils Rets oz identifitgads sco abitants dal temp da fier tardiv en il Tirol, il Trentino e la part occidentala dal Veneto, ord vista archeologica cun la cultura da Fritzens-Sanzeno e la Gruppa da Magrè. Quest ultim vegn da sia vart confermà tras ils resultats da la linguistica. Ina clera congruenza tranter las indicaziuns anticas e las enconuschientschas odiernas areguard ils ‹Rets› exista be per la regiun da las Alps Vicentinas.
Cultura
Uschè lunsch ch’ils Rets vegnan identifitgads cun la cultura da Fritzens-Sanzeno saja renvià areguard ils aspects culturals dals Rets a quella. Daspera han ils Rets en il stretg senn dal pled enconuschì tratgs communabels cun Rets ‹apparents› ed auters pievels vischins alpins sco ils Norics e Vindelichers. Archeologicamain sa mussa ch’els sa nutrivan surtut da l’agricultura. Restanzas d’ossa derivan be darar dal tschierv e dal portg selvadi (chatscha), mabain per gronda part da bov, nursa, chaura, portg dumesti, daspera er da chaun e chaval (animals da chasa). Tenor Strabon martgadavan ils abitants da las Alps t.a. cun ivettas, rascha, tieulas, tschaira, mel e chaschiel.
Ils Rets ed il rumantsch
Dals Rets vegn pretendì ch’els sajan ils antenats dal pievel rumantsch. Ma quai constat be per part. Las vals dal Grischun Central e dal Grischun dal Nord odiern eran populadas da pievels celtics. Rets abitavan be en l’Engiadina Bassa. Il center dals Rets sa chattava en la regiun odierna dal Trentino/Tirol dal Sid.
Brasilia
‹Custs brasilians› ed autras sfidas actualas
Il motiv principal per la mancanza d’investiziuns resp. per betg pudair trair a niz a moda optimala il potenzial economic dal pajais furman ils uschenumnads ‹custs brasilians› (portugais ‹Custo Brasil›). Tar quels tutgan ils custs tras corrupziun, la nauscha infrastructura logistica, autas taglias, auts custs da finanziaziun u l’aut nivel da paja collià cun ina mancanza da persunas qualifitgadas. Da cumbatter il Custo Brasil furma ina da las finamiras centralas da la politica economica actuala; tranter auter investescha il stadi milliardas en meglierar l’infrastructura e la logistica.
Traffic sin via
Las vias sa chattan però savens en in stadi desastrus; en il nord èn ellas en general main bunas che en il sid. Tuttas vias da transit pli grondas èn perquai munidas cun Borracharias (lieus da stgamiar pneus). Bus circuleschan tranter tuttas citads pli grondas en intervals regulars ed er tranter citads pli pitschnas a moda vaira fidabla. Igl existan differentas classas da pretschs, dal simpel bus da viadi fin al bus climatisà cun televisiun ed accumpagnader da viadi.
Traffic aviatic
Pervi da las fitg grondas distanzas daventan er sgols entaifer la Brasilia adina pli impurtants. Per la gronda part dals Brasilians èn ils custs però memia auts, uschia ch’els fan er viadis fitg lungs en bus. I s’etableschan percunter adina dapli societads aviaticas ch’emprovan da porscher tenor il model da las airlines bunmartgadas europeicas sgols pajabels a l’intern dal pajais. Il pli grond eroport dal pajais è l’Aeroporto Internacional de São Paulo/Guarulhos. Per distgargiar las duas plazzas aviaticas da São Paulo duai la plazza aviatica da Viracopos, en ina distanza da 80 km da São Paulo, vegnir extendida a la pli gronda plazza aviatica da l’America latina cun ina capacitad da fin a 55 milliuns passagiers ad onn.
Medias
L’onn 2002 è la constituziun vegnida midada en quel senn che la cumpart d’interpresas da l’exteriur a las medias naziunalas na dastga betg surpassar 30 %.
En la rangaziun da la libertad da pressa, che vegn edida da Reporters senza cunfins, è la Brasilia stada il 2017 sin plaz 103 da 180. In grond problem areguard l’independenza da las medias e la libertad da pressa furma il fatg che quasi tut ils gronds concerns da medias dal pajais sa chattan en ils mauns d’intginas paucas persunas.
Cuschina
Pervi da la grondezza dal pajais èsi grev da vulair definir la cuschina brasiliana. Influenzada è ella en tutta cas da la colonisaziun portugaisa. Sco spaisa naziunala vala la feijoada, in plat unì da fava naira cun da tuttas sorts charn; per ordinari vegn quel servì cun ris, farofa (farina da manioc) e talgias d’oranschas.
Sport
Futsal, ina varianta populara dal ballape en halla, la quala la FIFA ha en il fratemp renconuschì sco varianta uffiziala dal ballape en halla, è vegnì sviluppà per gronda part en la Brasilia ed è là medemamain fitg popular. L’equipa naziunala tutga sco tar il ballape tar las meglras dal mund.
Il giugader da tennis da la Brasilia ch’ha gì il pli grond success (repetidamain victur dal French Open) è Gustavo Kuerten. Entaifer l’atletica leva ha surtut fatg furora Adhemar da Silva (sigl tripel) ch’ha cuntanschì duas giadas il titel da victur olimpic. Medemamain victur olimpic e repetidamain victur mundial è daventà il nudader César Cielo. Er en il sport a vela cuntanscha la Brasilia adina puspè impurtants success. Cun Rodrigo Pessoa, victur olimpic il 2004 e campiunadi mundial il 1998, e ses bab Nelson, campiunadi europeic il 1966, dispona la Brasilia er en il sport a chaval (sigl d’obstachels) da concurrents che tutgan tar l’elita mundiala.
Dis da festa
Sper ils dis da festa cristians, l’emna da carnaval, il prim da matg sco di da la lavur e diversas festas regiunalas (p.ex. festas da fundaziun u dal patrun da la citad) vegnan tranter auter commemorads en la Brasilia: ils 21 d’avrigl (commemoraziun da l’erox naziunal brasilian Joaquim José da Silva Xavier, numnà Tiradentes), 7 da settember (di d’independenza da la Brasilia), 12 d’october (Appariziun da Nossadunna, patruna da la Brasilia, e festa d’uffants), 15 da november (Proclamaziun da la Republica, festa naziunala).
Baviera
Territori e cuntradas
Las Alps Bavaraisas en il sid dal pajais tutgan tar las Alps da chaltschina settentriunalas. La Baviera furma il sulet pajais federativ tudestg situà per part en las Alps. Qua sa chatta er il pli aut punct da la Germania, la Zugspitze (2962 m). Cun las Alps Bavaraisas è per ordinari manegià be la part da las Alps che s’extenda tranter ils flums Lech e Saalach, pia senza las Alps da l’Allgäu ch’èn arrivadas istoricamain pir relativamain tard tar la Baviera e senza las Alps da Berchtesgaden.
Flora
Senza intervenziun tras l’uman fiss la Baviera – sco l’entira Europa Centrala – cuverta en emprima lingia cun guauds. En la planira ed en las regiuns collinusas dominassan faus verds ils guauds maschadads, en la muntogna prevalessan guauds maschadads alpins ed en regiuns pli autas guauds da pigns; per lung dals flums s’extendessan vasts territoris dad ognas. Senza guaud sa preschentassan be las auas, las regiuns muntagnardas survart il cunfin dal guaud e lieus spezials sco palids autas. Entras vastas runcadas per gudagnar terren agricul e surfatschas d’abitar ha l’uman però gia chatschà enavos en il temp medieval la surfatscha da guaud. Actualmain èn anc cuvertas cun 2,6 milliuns hectaras radund 37 % da la surfatscha dal pajais cun guaud. Quai munta che radund in quart da l’entira surfatscha da guaud en Germania sa chatta en la Baviera. La cumposiziun da las spezias da plantas en ils guauds da la Baviera è segnada fermamain da l’utilisaziun tras la selvicultura. La spezia la pli frequenta è il pign (42 %), suandà dal tieu da guaud (18 %), dal fau verd (14 %) e dal ruver (7 %). Territoris da guaud spezialmain gronds sa chattan en il Spessart, en il Fichtelgebirge, en il Steigerwald ed en il Guaud Bavarais, en pli en las Alps Bavaraisas.
Ducadi pli giuven
A partir da l’onn 1070, sut ils Guelfs, è la pussanza dals ducas bavarais puspè creschida. Il 1156 han ins separà la marca Austria ed auzà quella sut ils da Babenberg – ch’avevan regì avant per curt temp l’entira Baviera – sco agen ducadi. L’onn 1180 ha Friedrich I Barbarossa destituì per insinuaziun dals prinzis il Guelf Heinrich il Liun, il duca da la Baviera e Saxonia. Cun separar la Stiria e l’Istria han ins empitschnì vinavant il ducadi da la Baviera. Er ils conts dal Tirol han agì a moda adina pli independenta dal duca bavarais ed han profità pli tard, sco ils da Wittelsbach, dal fatg ch’èn morts ora ils conts dad Andechs, ils quals avevan a la fin er possedì il ducadi Merania ch’era vegnì separà da la Baviera.
Ducadi territorial
Tranter il 1255 ed il 1503 è l’istorgia da la Baviera stada segnada da numerusas divisiuns en ducadis singuls. Curt avant l’emprima reuniun ha Ludwig IV cuntanschì l’onn 1328 sco emprim represchentant da la dinastia da Wittelsbach l’onur imperiala, quai ch’ha muntà per la Baviera ina nova culminaziun areguard la pussanza. A medem temp è l’archuvestgieu Salzburg però sa schlià definitivamain da la Baviera. En il Contract da chasa da Pavia dal 1329 ha Ludwig dividì il possess en ina lingia palatina cun il Palatinat renan ed il territori ch’ins dueva numnar pli tard Palatinat Aut d’ina vart e la lingia da la Veglia Baviera da l’autra vart. Ils novs territoris ch’el ha acquistà da quel temp (Brandenburg, Tirol, div. provinzas dals Pajais Bass sco er il Hainaut en la regiun da cunfin tranter la Frantscha e la Belgia odierna) èn bainprest puspè ids a perder sut ses successurs. Il Tirol è crudà l’onn 1363 als Habsburgais, Brandenburg il 1373 als Luxemburgais. Cun la Bulla d’aur dal 1356 ha la Veglia Baviera pers la dignitad d’electurat a la lingia palatina.
Electurat
Durant la Guerra da successiun spagnola ed austriaca ed en rom da la politica da pussanza da Maximilian II Emanuel e pli tard da ses figl Karl Albrecht ha l’Austria occupà duas giadas per in tschert temp la Baviera absolutistica. L’onn 1705 è la populaziun bavaraisa sa revoltada cunter l’occupaziun imperiala; quella è vegnida abattida sanguinusamain il schaner 1706. Suenter l’elecziun da Karl Albrecht sco imperatur, èn vastas parts da l’electurat danovamain vegnidas occupadas. Il figl da Karl Albrecht, Maximilian III Joseph, ha alura bandunà la politica da pussanza gronda da ses antecessurs ed è sa deditgà a refurmas a l’intern dal domini habsburgais.
Stadi liber
Suenter la guerra ha gì lieu in svilup economic da lunga durada (‹miracul economic›), en rom dal qual la Baviera è – sper l’agricultura ch’ha mantegnì sia muntada – daventada la patria da blers manaschis industrials. L’onn 1987 ha la Baviera midà en rom da la gulivaziun da las finanzas l’emprima giada sin la vart dals pajais donaturs; dapi il 2008 ha il pajais federativ furmà senza interrupziun il pli grond pajais donatur.
Ils ‹quatter pievels bavarais›
Suenter la sperdita definitiva dal Palatinat renan l’onn 1846 e damai che blers expatriads tudestgs da la Tschecoslovachia èn arrivads da quel temp en la Baviera, discurr’ins dapi lura dals Sudets sco quarta stirpa bavaraisa.
Religiun e concepziun dal mund
Vischnancas gidieuas han existì fin en il 19avel tschientaner surtut en regiuns ruralas da la Franconia e Svevia sco er en citads imperialas libras sco Nürnberg (scumond da sa domiciliar tranter il 1499 ed il 1850) e Regensburg. En la Veglia Baviera sut ils da Wittelsbach na devi praticamain nagins Gidieus; dapi l’emancipaziun dals Gidieus è quai alura surtut sa midà en las citads bavaraisas. Da bunamain 200 cuminanzas gidieuas avant il holocaust existan en la Baviera anc u puspè 13 cuminanzas.
Dialect
Da la varietad dialectala (lexicografia, derasaziun tradiziunala) s’occupan divers vocabularis ed atlas linguistics sco il Bayerisches Wörterbuch, il Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben e.a.
Democrazia directa
La politica bavaraisa enconuscha divers elements directdemocratics. Sper votaziuns dal pievel ed iniziativas dal pievel (Volksbegehren) a nivel dal stadi federativ han ins er introducì il 1995 l’instrument da l’iniziativa dal pievel a nivel communal.
Districts
Ils districts han ina funcziun dubla: Sco districts administrativs, munids dal ministeri da l’intern da la Baviera cun ina regenza, servan els a l’administraziun generala ed interna dal pajais federativ; sco districts (ch’èn geograficamain congruents cun ils districts administrativs) furman els il terz stgalim da corporaziuns territorialas da dretg public (sur las vischnancas sco emprim stgalim ed ils circuls sco segund). I sa tracta da corporaziuns autonomas che disponan perquai d’organs administrativs che vegnan elegids mintga tschintg onns a moda democratica (Bezirkstag, Bezirkstagspräsident). thumb|220px|Ils districts en survista Ils set districts da la Baviera èn:
Medias
La Baviera – surtut la chapitala Minca, per part er Nürnberg – furma la sedia da numerusas interpresas da medias (t.a. Süddeutsche Zeitung), chasas edituras ed emetturs da radio e televisiun (t.a. direcziun da program da l’ARD, Bayerischer Rundfunk).
Traffic
A l’intern da la Baviera exista ina vasta rait d’autostradas e straduns sco er ina spessa rait da lingias da viafier. Las staziuns principalas da Minca e da Nürnberg tutgan tar las pli grondas en Germania e furman impurtants centers dal traffic da viafier transeuropeic. En las duas citads numnadas sa chattan er las duas pli grondas plazzas d’aviaziun da la Baviera. La navigaziun interna ha surtut lieu sin il Danubi, sin il Main e sin il Chanal Main-Danubi.
Art figurativ
Durant il baroc e rococo èn surtut vegnidas installadas en ils enconuschents edifizis sacrals dals frars Asam impurtantas plasticas. Ignaz Günther e Joseph Feuchtmayer han concepì ils ritgs interiurs da las baselgias da Balthasar Neumann e Dominikus Zimmermann.
Bibliotecas ed archivs
Il Bayerisches Hauptstaatsarchiv a Minca furma il pli grond archiv statal da la Baviera. Pervi da la lunga existenza statala da la Baviera sa tracti a medem temp d’in dals pli impurtants archivs en l’Europa. Daspera existan en l’entir stadi federativ numerus auters archivs sco er bibliotecas statalas ed universitaras.
Universitads e scolas autas
Daspera dumbra la Baviera en tut 18 scolas autas spezialisadas (situaziun dal 2020). Quellas han ins stgaffì tranter il 1971 ed il 1996, per exempel ad Aschaffenburg, Hof, Landshut, Kempten e Nürnberg.