cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alps
Zonas da colonisaziun
Las Alps èn en emprima lingia vegnidas colonisadas e rendidas accessiblas en las valladas principalas, e quai surtut sche quellas sa chattan a las axas da transit u s’avran vers batschigls pli gronds. Daspera han ins er avert antruras regiuns a l’industria da minieras e dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner centers che servan exclusivamain ad intents turistics (centers da cura, d’alpinissem etc.). La zona da colonisaziun principala furman però vinavant las regiuns situadas a l’ur da las Alps; la gronda part da las citads alpinas sa chattan là nua che flums sortan da las Alps vers las regiuns prealpinas.
Anteriurs stadis da pass
Associaziuns purilas che servivan oriundamain a l’utilisaziun communabla da resursas (p.ex. alps) han manà en il temp medieval tardiv a la furmaziun da structuras politicas ch’ins numna stadis da pass, perquai che quellas s’extendevan dad omaduas varts da las Alps. Sper la Lia da Briançon èn da numnar la Veglia Confederaziun, las Trais Lias, il contadi dal Tirol e l’archuvestgieu Salzburg. A basa da questas structuras politicas èn ins sa stentà da far valair libertads alpinas a moda sumeglianta sco che faschevan quai las citads imperialas. Quests stadis da pass controllavan tras lur posiziun strategica il traffic da transit ed incassavan duanas per passar lur territori.
Mitus Alps
Durant l’Emprima Guerra mundiala èn vastas parts da las Alps da l’Ost stadas cumpigliadas en la front da las Alps ch’ha manà a cumbats ordvart sanguinus. Da las devastaziuns da la Segunda Guerra mundiala èn las Alps percunter stadas relativamain schanegiadas. Tant il maletg idealisant da l’abitant da las Alps sco cumbattant cunter la natira e l’inimi dals decennis da guerra e tranterguerras sco er la situaziun economica ch’era – cumpareglià cun l’ulteriura Europa – relativamain intacta en il suenterguerra han transfurmà il maletg da las Alps dal ‹territori da svilup pover e sutsviluppà› da l’illuminissem a l’incarnaziun dal ‹mund intact› (sco che quai vegn per exempel preschentà en il film u en il schlagher alpin).
Montsoreau
Ensemen cun las citads da Saumur, ed 43 autras vischnancas, Montsoreau furma l'aglomeraziun urbana da Saumur Val de Loire che dumbra radund 100,000 abitants. Montsoreau se plazza en il ost da questa aglomeraziun, tranter 27 e 83 meters sur il livel da la mar. Sia surfatcha cuvrescha 5,19 km².
Hendri e ses babs (sursilvan)
Figuras principalas
Giuanna: La Giuanna ei ina buna collega e pli tard e amitga da Hendri. Ella s’occupescha fetg bia cun Hendri e ha fetg bugen el. Ella passentass bugen aunc dapli temps cun Hendri.
Kansas
thumb|200px| thumb|200px| Kansas Kansas  (uffizialmain: State of Kansas) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Topeka. Sia populazuin munta a 2'802'134 abitants (2008).
Biologia
Istorgia
thumb|170px|Alfred Russel Wallace Ponderaziuns davart la vita e sias caracteristicas ha gia fatg il filosof da la natira grec Thales da Milet vers 600 a.C. Per el duai l’aua avair furmà l’origin da tut las chaussas. Da l’antica fin en il temp medieval ha la biologia però surtut observà la natira e strusch perscrutà quella a moda experimentala. Cun interpretar las observaziuns èn ins plinavant savens sa servì da teorias sco quella dals quatter elements u d’in fundament religius sco il mitus biblic da la creaziun dal mund.
Argentinia
Sia surfatscha munta a 2.701.810 km² (3.761.274 km² cun Antarctica argentina).
L'Argentinia cunfinescha en il vest cun il Chile, cun la Bolivia ed il Paraguay en il nord, cun Brasilia ed Uruguay en il nord-ost.
L'Argentina o Argentinia è ina federaziun; ses stadis (provincias) èn: thumb|right|250px|Provincias (stadis federales)
Cursa en l'univers
thumb|240px|Sputnik 1 (copia) thumb|240px|Neil Armstrong sin la glina ils 20 da fanadur 1969 Sco Cursa en l’univers vegn designà il svilup tecnic en la navigaziun spaziala ch’ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica han inscenà en ils onns 1950 e 1960 a moda cumpetitiva.
Motivs
A moda simplifitgada sa laschan numnar dus motivs principals ch’han mess ad ir la cursa en l’univers:
Sputnik 1 ed il ‹Schoc da Sputnik›
Sco che retschertgas pli novas mussan sa tractavi tar quest schoc plitost d’in fenomen derasà entaifer las elitas americanas, damai che la vasta populaziun saveva anc memia pauc davart la tecnica da satellit. President Eisenhower saveva bain – tras sgols da spiunadi – che ses agen potenzial atomar era anc adina cleramain superiur a quel da l’Uniun sovietica. Ma il squitsch da vart da la pressa e da la scienza ha en tutta cas bastà per alarmar la politica. Uschia èn vegnidas budgetadas milliardas supplementaras per l’armament e la furmaziun. Eisenhower sez ha ditg pli tard che dus terzs da questas investiziuns hajan be servì a quietar la publicitad. Ma facticamain han gist questas investiziuns incità pir da dretg la concurrenza sin il champ da la navigaziun spaziala. Ils Americans han sinaquai mess ad ir ina retscha da novs projects che duevan la finala manar al start dad Explorer 1 sco er a la fundaziun da la DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) e da la NASA (National Aeronautics and Space Administration).
Internet
La derasaziun da l’internet ha influenzà blers champs da la vita a moda fundamentala. En l’economia ha questa nova tecnologia effectuà in stausch da modernisaziun e manà a la furmaziun da novs secturs economics. Er il cumportament da communicaziun ed il diever da las medias en il mund professiunal e privat èn sa midads dal tuttafatg. La muntada culturala da quest svilup vegn per part cumparegliada cun l’invenziun da la stampa da cudeschs en il 15avel tschientaner.
A partir dal 1989: commerzialisaziun ed il www
thumb|180px|L’emprim server-web al CERN (1989) L’onn 1990 ha la National Science Foundation dals Stadis Unids decidì d’avrir l’internet per intents commerzials, uschia che quel è daventà accessibel er ordaifer las universitads. Tim Berners-Lee ha sviluppà enturn l’onn 1989 al CERN a Genevra ils fundaments dal World Wide Web. Ils 6 d’avust 1991 ha el fatg enconuschent ed accessibel quest project d’in servetsch d’ipertext cun plazzar sur Usenet ina contribuziun en la newsgroup ‹alt.hypertext›.
A partir dal 1995 èsi sa mussà ch’il dumber d’adressas IP vegnia bainbaud ad ir a fin. Perquai han ins publitgà il december 1995 emprimas specificaziuns dad IPv6 e laschà suandar a partir dal 2011/12 als davos vegls blocs d’adressa tenor IPv4 ils novs tenor IPv6.
Aspects culturals e socials
thumb|200px|La Revoluziun digitala ha tschiffà tut il mund Blers experts considereschan l’internet sco ina da las pli grondas midadas entaifer il barat d’infurmaziuns dapi l’invenziun da la stampa da cudeschs. La nova Revoluziun digitala ha grondas influenzas sin praticamain tut ils champs da la vita.
Infrastructura
thumb|180px|La via da las datas tras la rait Las differentas raits localas (raits da backbone) sa cruschan en puncts centrals dal traffic d’internet. Qua èn ellas colliadas ina cun l’autra sur colliaziuns ed apparaturas (routers e switches) ad auta prestaziun; en pli vegnan organisadas e coordinadas en quests puncts las singulas raits e la circulaziun da datas. Savens èn tals puncts centrals da lur vart dependents da servetschs da servers surordinads; be paucs puncts centrals il pli sisum da l’ierarchia da mintga pajais èn independents d’in uschenumnà provider dad upstream.
Quantitad da datas
L’onn 2012 ha la quantitad da datas ch’è vegnida transmessa sur la rait da cabel muntà a bundant 26,7 exabytes (1 exabyte = 1 mrd. gigabytes) per mais, pia a prest 1 exabyte per di. La quantitad da datas cuntegnida en in exabyte è 2500 giadas uschè gronda sco tut ils cudeschs ch’èn insumma vegnids scrits insacura. Il stgomi da datas sur raits mobilas ha muntà il 2012 a radund 1,1 exabyte per mais, e per il 2017 han ins quintà che questa cifra saja creschida sin 1,4 zetabytes resp. 13,6 exabytes (communicaziun mobila). Bundant la mesadad da las datas èn d’attribuir a servetschs da video (Video-on-Demand).
World Wide Web
Il www è vegnì sviluppà il 1989 da Tim Berners-Lee e Robert Cailliau tar l’Organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara (CERN) a Genevra cun far diever da concepts sumegliants precedents. Berners-Lee ha concepì per quest intent il protocol da communicaziun HTTP e la lingua HTML sco instrument da programmaziun per represchentar text. Ultra da quai ha el programmà l’emprim navigatur-web e l’emprima software da server-web. Sin ses computer dal tip NeXTcube ha el er installà l’emprim server-web dal mund. L’entir concept è vegnì preschentà il 1991 a la publicitad cun desister da tuttas furmas da patenta u licenzas, quai ch’ha contribuì fermamain a la sperta e vasta derasaziun dal www.
Ulteriurs servetschs en survista
FTP: Il File Transfer Protocol è in protocol per transferir datas sur raits dad IP. Sias funcziuns e specificaziuns èn vegnidas definidas il 1985 (RFC 959). FTP vegn duvrà per transmetter datas dal server tar il client (chargiar giu), dal client tar il server (chargiar si) u tranter dus servers da FTP.
Usenet: Tar Usenet sa tracti d’in forum da discussiun (Newsgroups). Quest servetsch che funcziunescha be a basa da text è sa sviluppà vers la fin dals onns 1980; per lur endataziuns e per structurar las contribuziuns (en furma d’ordinaturs enchastrads) fan ils participants per regla diever d’in uschenumnà Newsreader.
Arnica
Applicaziun
Pli baud vegniva l’arnica agiuntada al tubac da trair, damai ch’ils fegls setgentads stimuleschan la mucosa dal nas. En cumbinaziun cun tschilendra e mulaina vegniva l’arnica er fimada sco tubac d’ervas.
Racolta
Pli baud han ins er fatg diever da l’arnica da prada da l’America dal Nord (Arnica chamissonis Less subsp. foliosa (Nutt.) Mag.), ma quella cuntegna main substanzas medicinalas.
Muntada culturala
L’arnica appartegna a las veglias plantas da striegn. A quai fan allusiun intgins nums populars sco per tudestg Donnerwurz, Wolfsbanner u Johannisblume. Sco flur d’in mellen glischant giugava ella pli baud ina rolla en il cult dal solstizi da stad. Blers da quests usits pajauns èn alura vegnids surpigliads en usits e tradiziuns popularas. A flurs che vegnan rimnadas il di da son Gion, pia il di dal solstizi da stad (24 da zercladur), vegn attribuì in effect curativ tut spezial.
Stadi liber dal Congo
L’armada coloniala
Ils uffiziers, che derivavan per ordinari da la burgaisia pitschna beltga e ch’eran per il pli preparads a moda insuffizienta sin lur incumbensa en l’Africa, pativan savens dal clima extrem sin posts allontanads, solitaris, nua ch’els na furmavan betg darar ils sulets Europeans sin tschients kilometers quadrat. Il 1908 vivevan en tut be 3000 Europeans en il stadi liber. 360 uffiziers europeics eran repartids sin ina surfatscha che correspundeva a quella da l’Europa dal Vest. Vitiers vegniva in ambient ostil che promoveva tema, solitariadad, depressiun e melanconia, quai che manava a la fin dals quints savens a fantasias da tutpussanza, las qualas restavan – lunsch davent da tut urden e dretg – per il pli senza consequenzas.
Cumbat da la sclavaria
L’onn 1889 ha gì lieu a Brüssel ina gronda conferenza cunter la sclavaria. Tar ils commerziants da sclavs sa tractavi tradiziunalmain d’Afroarabs, il commerzi da sclavs europeic era gia vegnì interrut da quel temp. Als participants europeics da la conferenza parevan las decisiuns da quella oramai nunproblematicas. Leopold ha laschà referir Stanley en rom da questa conferenza per rinforzar si’atgna posiziun e far pressiun sin il parlament beltg, il qual al dueva conceder in credit da 25 milliuns francs. Da quel temp sa chattava Leopold curt avant la ruina. El aveva investì var 10 milliuns francs, ma generà fin qua entradas da be 75 000 francs. Tras il commerzi liber n’eri betg pussaivel d’incassar dazis e pervi da la mancanza d’in’economia monetara na sa laschavan generar nagins daners da taglia. Da pudair realisar las empermischuns che Leopold aveva fatg il 1885 daventava uschia adina pli nunrealistic.
Pajais Bass
Populaziun
La lingua uffiziala en l’entir pajais furma il neerlandais. En la provinza Frislanda è ultra da quai renconuschì sco lingua administrativa il frislandais u fris ch’è parentà stretgamain cun il neerlandais.
Religiun
Tradiziunalmain appartegneva la gronda gruppa da la populaziun al protestantissem. Tar ils protestants dals Pajais Bass sa tracti surtut da calvinists, tenor il refurmatur Jean Calvin ch’ha operà en il 17avel tschientaner a Genevra. Durant la refurmaziun han ils Pajais Bass er furmà in dals centers dal moviment dals baptists. Instituziunalmain è il calvinissem unì oz ensemen cun ils luterans en la baselgia protestanta dals Pajais Bass.
Temp napoleonic e 19avel tschientaner
Dapi il 1815 era il retg dals Pajais Bass er gronduca da Luxemburg, nua che la Lex Salica na lubiva nagin schef da stadi feminin. Laschond enavos Willem III tar sia mort il 1890 be ina figlia (regina Wilhelmina) – ses figls eran gia morts – è il tron luxemburgais vegnì transferì sin in’autra lingia da successiun ereditara entaifer la chasa da Nassau ed il cusrin da Willem, Adolf von Nassau, ha surpiglià la regenza.
21avel tschientaner
Malgrà ils success economics è sa manifestà a l’entschatta dal 21avel tschientaner en la societad ollandaisa in «fluss da malcuntentientscha clandestin» (Christoph Driessen). Quai ha bain divers motivs, ma è tuttavia er d’attribuir ad ina cultura politica che s’orientava permanentamain al criteri da la correctadad politica. Blers burgais han gì l’impressiun che tscherts temas, sco la criminalitad da persunas estras u la mancanza d’integraziun, na vegnian betg discutads avertamain da las elitas politicas. Quant gronda che la malcuntentientscha era daventada, è sa mussà andetgamain la fin da l’onn 2001, sut l’impressiun da las attatgas da terror dals 11 da settember: cun il populist da dretga carismatic Pim Fortuyn è cumparì sin la tribuna politica in politicher da tut auter gener. Entaifer paucs mais è ses moviment sa transfurmà en la partida che cuntanscheva las pli autas cifras tar sondagis da l’opiniun publica. Ma il matg 2002, nov dis avant las elecziuns en il parlament, ha in protectur dals animals fanatic sajettà Fortuyn. Dus onns pli tard ha in ulteriur murdraretsch politic commovì il pajais: il november 2004 ha in giuven ollandais cun ragischs marocanas sajettà il reschissur Theo van Gogh ch’era s’exprimì a moda critica envers l’islam. Quests dus assassinats han manà a debattas fitg intensivas davart il maletg da sasez da la societad ollandaisa. Tut en tut ha l’entschatta dal 21avel tschientaner manà en il pajais ad in spustament a dretga, damai ch’ils temas da Fortuyn e da ses successur Geert Wilders èn er vegnids tractads en autras partidas.
En general
thumb|220px|Il port da Rotterdam Ils Pajais Bass disponan d’in sistem economic plitost liberal. Dapi ils onn 1980 ha la regenza reducì tant sco pussaivel sias intervenziuns economicas. La quota da dischoccupaziun giascha sut la media europeica (6,8 % il 2014).
Istorgia da l'Europa
thumb|250px|Charta da l’Europa dad Abraham Ortelius (1595) L’istorgia da l'Europa è l’istorgia dals umans ch’han vivì sin il continent davent da l’emprima colonisaziun fin il temp preschent. Quest artitgel da survista preschenta l’emprim l’istorgia en furma concisa e tracta la derivanza dal num ed il mitus Europa. Silsuenter vegnan approfundadas las singulas epocas, numnadamain la preistorgia, l’antica, il temp medieval ed il temp modern fin l’entschatta dal 21avel tschientaner.
Pajais Bass
En general
En congual cun il product naziunal brut dals ulteriurs pajais da l’Uniun europeica cuntanschan ils Pajais Bass in index da 126 (situaziun dal 2005).
Istorgia da l'Europa
En furma concisa
La Revoluziun industriala, ch’ha cumenzà en la Gronda Britannia, ha promovì la mecanisaziun dals process da lavur ed il commerzi internaziunal. L’illuminissem ha promovì la separaziun da las pussanzas. Quest’idea dueva fular via a la Revoluziun franzosa dal 1789. Napoleun, il nov regent da la Frantscha, ha manà fin sia sconfitta l’onn 1815 pliras guerras en rom da las qualas el ha conquistà vastas parts da l’Europa.
Preistorgia
Entant ch’il svilup dal Homo sapiens ha cumenzà avant ca. 160 000 onns en l’Africa, partind da las populaziuns dal Homo erectus ch’eran restadas là, è sa sviluppà en l’Europa dal Homo erectus il Homo heidelbergensis e da quel l’uman da Neandertal. Pir avant ca. 35 000 onns è il Homo sapiens arrivà en ina segunda unda d’emigraziun en l’Europa ed ha remplazzà qua, sco uschenumnà uman da Cro Magnon, successivamain l’uman da Neandertal. Cun il temp neolitic ed il temp da bronz ha cumenzà en l’Europa ina lung’istorgia da gronds progress culturals ed economics, l’emprim en la regiun da la Mar Mediterrana, alura er en in nord e l’ost.
Temp mesolitic
La perioda suenter la fin da l’ultima glazialisaziun en l’Europa vegn numnada temp mesolitic. Da quel temp èn sa derasads en l’Europa guauds spess ed ils paucs umans che vivevan a moda nomada en pitschnas stirpas da ca. 20 persunas sco chatschaders e rimnaders han stuì s’adattar a las novas cundiziuns da l’ambient.
Temp da bronz e temp da fier
Fin ca. 1800 a.C. era sa messa tras en tut l’Europa l’elavuraziun da bronz. Ed a partir da ca. 800 a.C. han ils umans en l’Europa Centrala cumenzà cun l’elavuraziun da fier, ina tecnica ch’è medemamain vegnida importada nà da la part orientala da la Mar Mediterrana. Purtadras da quest’innovaziun èn stadas las culturas dal temp da Hallstatt e da Latène che vegnan attribuidas als Illirs e Celts.
Pajais Bass
Dis da festa
En ils Pajais Bass na datti betg in di naziunal sco tal, ma persuenter il Koningsdag. Cuntrari a praticamain tut ils auters pajais europeics na furma il prim da matg nagin di da festa. La fin da la Segunda Guerra mundiala vegn commemorada ils 5 da matg (e betg ils 8 da matg), damai che l’armada tudestga ha capitulà separadamain en ils Pajais Bass. Daspera vegnan festivads ils firads religius usitads tenor il chalender cristian.
Istorgia da l'Europa
Temp medieval
La fin dal temp medieval vegn per ordinari mess en connex cun la crudada da Constantinopel l’onn 1453 e la conquista definitiva da l’Imperi bizantin tras ils Osmans. Quels han fatg da Constantinopel la nova chapitala da l’Imperi osmanic ch’ha existì fin il 1919 e ch’ha cumpiglià durant sia pli grond’extensiun l’Asia Minura, l’Africa dal Nord, la Crim, il Caucasus ed il Balcan.
Pajais Bass
Litteratura
Sco ils trais auturs ils pli impurtants da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner valan Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans e Gerard Reve. Medemamain enconuschents a l’exteriur èn Maarten ’t Hart, Cees Nooteboom, Jan Wolkers e Hella Haasse.
Istorgia da l'Europa
Expansiun coloniala
La Guerra d’independenza americana, la quala ha manà il 1776 a la decleranza d’independenza dals Stadis Unids, sco er las explicaziuns d’independenza dals stadis sidamericans han mess cunfins a la colonisaziun europeica.
19avel tschientaner
Suenter la sconfitta da la Frantscha han las autras pussanzas europeicas empruvà da returnar a la situaziun d’avant il 1789. Quai è succedì en rom dal Congress da Vienna dal 1814/15 sut l’egida dal chancelier da stadi austriac prinzi von Metternich e dueva sa manifestar en il temp tranter il 1815 ed il 1848 en furma da vastas mesiras da restauraziun. A lunga vista n’èn quellas però betg stadas bunas da retegnair ils moviments revoluziunars ch’eran londervi da sa furmar. La burgaisia era influenzada fermamain dals ideals democratics da la Revoluziun franzosa. Ultra da quai ha la Revoluziun industriala manà en il decurs dal 19avel tschientaner a midadas economicas e socialas fundamentalas. La classa dals lavurants è vegnida pli e pli sut l’influenza d’ideas socialisticas, communisticas ed anarchisticas, surtut da las teorias che Karl Marx e Friedrich Engels avevan resumà il 1848 en il ‹Manifest communistic›. In’ulteriura destabilisaziun è resultada da la fundaziun da moviments naziunalistics, tranter auter en Germania, Italia e Pologna, las qualas han pretendì la liberaziun dal domini ester. En consequenza da quest svilup hai dà tranter il 1815 ed il 1871 in grond dumber da sullevaziuns, moviments revoluziunars e guerras d’independenza, per exempel la Revoluziun dal fanadur 1830 u las revoluziuns dal 1848/49. Er sch’ils revoluziunars èn savens vegnids victorisads, aveva la gronda part dals stadis survegnì fin il 1871 ina constituziun e na vegniva betg pli regida a moda absolutistica. La Germania ha victorisà en «guerras d’unificaziun» cunter il Danemarc (1864), l’Austria (1866) e la Frantscha (1870/71) e proclamà il 1871 en il chastè da Versailles l’Imperi tudestg sut Wilhelm I. La politica da quel è vegnida dominada fin il 1890 decisivamain tras il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck.
Pajais Bass
Radio e televisiun
Sco en blers auters pajais europeics differenzieschan ins er en ils Pajais Bass tranter emetturs da dretg public e privats. Tar ils emetturs da dretg public tutgan NPO 1, NPO 2 e NPO 3 sco er BVN per ils Ollandais a l’exteriur. Entaifer ils emetturs privats dominescha la RTL Group. Ils emetturs da dretg public vegnan per gronda part finanziads sur daners da taglia, per part però er sur in sistem da commembranza: oriundamain eran quests emetturs numnadamain vegnids installads da purtaders d’orientaziun ideologica sco la baselgia catolica u organisaziuns da lavurants.
Istorgia da l'Europa
Svilups actuals
Er sin champ economic è la situaziun stada segnada dapi ils onns 1990 da deregulaziun e globalisaziun (fundaziun da l’Organisaziun mundiala da commerzi il 1994, introducziun da l’euro sco valuta communabla da numerus stadis da l’Uniun europeica a partir dal 1999). Ma er qua, sco en la politica, hai dà ils ultims onns regress pli gronds, surtut la crisa da finanzas a partir dal 2009 ch’ha clamà da vart dals stadis suenter vastas mesiras da stabilisaziun. Ed er a la liberalisaziun economica han divers stadis per part dà cuntrapais cun mesiras che servan a proteger ils agens martgads (p.ex. ils Stadis Unids sut Donald Trump).
Istorgia da las Alps
Temp medieval
En ses enconuschent studi davart la regiun da la Mar Mediterrana descriva l’istoricher Fernand Braudel las Alps sco ‹muntognas extraordinarias› quai che reguarda lur resursas, las incumbensas collectivas, la capacitad da lavurar dals abitants e las numerusas vias impurtantas. Questa ferma preschientscha dals umans en las muntognas è ida a pèr cun in augment da la populaziun ed in’expansiun da la cultivaziun dapi il temp autmedieval. A l’entschatta dominava vinavant in’agricultura maschadada cun la cultivaziun d’ers e l’allevament da muvel. Dapi il temp medieval tardiv è l’allevament da nursas vegnì substituì cuntinuadamain da l’allevament d’arments. En pliras regiuns nordalpinas ha quel ultra da quai remplazzà l’agricultura, e la vendita d’animals è s’orientada pli ferm vers las fieras grondas. A medem temp èn creschidas er autras furmas dal traffic interregiunal e transalpin. Il pass il pli impurtant furmava il Brenner ch’era charrabel dapi il 15avel tschientaner. En las Alps Centralas ed Occidentalas percunter èn ils pass stads transibels fin en il 19avel tschientaner mo cun animals da sauma.
Populaziun e colonisaziun
Il 19avel e 20avel tschientaner èn stads segnads da diversas midadas rigurusas. Uschia è il dumber da la populaziun sa diminuì en il territori alpin, entant ch’el è creschì marcantamain en la planira. Undas da migraziun (che s’orientavan uss fermamain vers territoris extraeuropeics) han be anc accelerà quest svilup e chaschunà en tschertas regiuns ina veritabla depopulaziun. Quest process ha rinforzà il dischequiliber en la distribuziun da la populaziun alpina. Entant che valladas periferas èn vegnidas bandunadas, èn ils centers urbans en las Alps sa sviluppads a moda ordvart dinamica.
Economia
La novaziun la pli impurtanta en l’economia alpina furma dentant senza dubi il turissem. En in’emprima fasa èn ils giasts arrivads surtut durant la stagiun da stad. Suenter la mesadad dal 19avel tschientaner èn en spezial ils lieus da cura e da bogn alpins daventads fitg populars. En ina segunda fasa – surtut suenter la construcziun d’implants d’ascensiun a l’entschatta dal 20avel tschientaner – è il turissem sa spustà pli fitg sin la stagiun d’enviern.
Republica helvetica
Situaziun avant la revoluziun
Fin l’onn 1798 furmavan stadis fitg differents la Veglia Confederaziun ch’era situada sin il territori da la Svizra dad oz. En il temp tranter la Revoluziun franzosa e l’onn 1798 n’èn quels betg stads buns d’adattar lur constituziuns a las pretensiuns dal temp nov. Ins n’ha era betg refurmà u rinforzà la lia cuminaivla.
Fin a la cupitga da Ludivic XVI avevan la Frantscha e la Confederaziun fitg bunas relaziuns. Perquai deva la Confederaziun era albiert a blers fugitivs politics da la Frantscha ed era daventada fitg impurtanta per la cuntrarevoluziun. Ils raquints dals schuldads svizzers e dals uffiziers en servetsch da mercenari, ch’eran bunamain tuts turnads en patria suenter l’assagl da las Tuileries ils 10 d’avust 1792, han be anc rinforzà la nauscha impressiun da la revoluziun ch’ils aristocrats ritgs ed ils burgais bainstants da la Confederaziun avevan gia. Da l’autra vart èn nundumbraivels patriots, cunzunt dals territoris subdits en il Vad, fugids suenter il 1789 en Frantscha. L’agitaziun permanenta dals emigrants franzos en la Confederaziun è stada in ulteriur motiv per la Frantscha da promover ina midada politica durabla en ses senn. Il Tractat da Campo Formio ha terminà l’october 1797 l’Emprima Guerra da coaliziun. La Frantscha ha obtegnì tut las regiuns dal Sontg Imperi roman che sa chattavan da vart sanestra dal Rain. Uschia è era vegnida sancziunada l’annexiun dal prinzi-uvestgieu da Basilea a la Frantscha (sco Département du Mont Terrible). A medem temp ha la Frantscha cumenzà a far pressiun diplomatica sin la Confederaziun ed a sustegnair ils patriots cun daners e propaganda. La Frantscha vegniva sustegnida dals patriots svizzers che vivevan en l’exil, cunzunt dal Vadais Frédéric-César Laharpe. L’agitaziun dals patriots nà da la Frantscha ha gì grond success, cunzunt en las parts da la Veglia Confederaziun che sa sentivan las pli dischavantagiadas. Las regiuns subditas da las Trais Lias en la Vuclina èn per exempel sa colliadas gia l’onn 1797 cun la Republica Cisalpina, perquai ch’ellas n’avevan betg obtegnì ils medems dretgs sco las ulteriuras parts dal Grischun dad oz. Quant ditg che las chastellanias da la Confederaziun en il Tessin pudevan anc subsister era medemamain intschert. Gronds tumults hai cunzunt dà en las regiuns da lingua franzosa en il Vad ch’eran subditas da Berna. Ma la Confederaziun n’era betg abla da reagir. La Dieta ad Aarau dal december 1797 e schaner 1798 n’è gnanc vegnida perina, schebain ins duaja trametter ina delegaziun diplomatica a Paris; ins temeva che la Frantscha pretendia refurmas politicas da la Svizra. Ins ha sulettamain affirmà las lias veglias e consolà ils signuradis cumins ch’els duajan inoltrar lur reclamaziuns en scrit. Uschiglio n’han ins prendì naginas decisiuns.
La sutmissiun da la Sutsilvania e la Segunda Guerra da colliaziun l’onn 1799
L’imperatur dal Sontg Imperi roman, Franz II da Habsburg, n’ha betg renconuschì la Republica helvetica ch’era daventada tras il contract d’allianza in stadi vasal da la Frantscha. Per quest motiv èn ils inimis da la Republica helvetica – aristocrats e patrizians conservativs sco er federalists stgatschads – fugids en il territori da pussanza dals Habsburgais ed han empruvà d’organisar l’opposiziun da l’exil anora. Cun agid da daners habsburgais faschev’ins propaganda cunzunt en la Svizra Orientala. Ils exilants avevan en egl las Trais Lias che n’eran anc betg sa colliadas cun la Republica helvetica. Els vulevan instigar las Trais Lias da clamar en agid l’imperatur per las proteger cunter la Frantscha. Sin quai duevan sa revoltar ils Svizzers, liberar il pajais cun agid da truppas habsburgaisas e restabilir l’urden vegl.
Il quart culp da stadi dals 17 d’avrigl 1802
Ils 2 d’avrigl 1802 ha gì lieu ina votaziun dal pievel davart il sboz da la constituziun federalistica. Dentant betg ils burgais han votà, mabain be las dietas chantunalas. Quellas vegnivan elegidas d’ina cumissiun d’elecziun che sa cumponiva da dudesch commembers. La mesadad da la cumissiun vegniva tschernida or d’ina glista che cumpigliava tut ils burgais dal chantun; l’autra mesadad determinavan las autoritads chantunalas respectivamain il Senat helvetic. Questa procedura da votaziun dueva procurar per ina votaziun en il senn da la regenza. Uschia duevan vegnir elegids en las Dietas en sasez mo persunas da confidenza dals federalists. Tuttina han mo ils chantuns Appenzell, Baden, Soloturn e Turitg acceptà la constituziun senza resalvas. Ils ulteriurs chantuns han pretendì midadas pli grondas (Basilea, Berna, Friburg, Glaruna, Schaffusa, Sviz e Vad) u refusà la constituziun dal tuttafatg (Argovia, Lucerna, Son Gagl, Tessin, Turgovia e Zug); auters n’èn betg vegnids da realisar la votaziun aifer il termin fixà (Grischun, Uri e Sutsilvania). Quest resultat nuncler ha signifitgà la fin da la regenza federalistica.
Converse
L‘istorgia
L‘Oxford, ina versiun bassa dal chalzer vegn inventà l‘onn 1966 ed otg onns pli tard, 1974 era anc il Converse One Star, in bass Converse per occurenzas da ballabasket.
Experiment da Milgram
Istorgia e survista
Milgram è vegnì inspirà dal filosof Jerome D. Frank ch’ha gia intercurì il 1944 da tge che l’obedientscha da persunas elegidas arbitrarmain dependa. Frank ha pretendì lezza giada da ses probands da mangiar biscuits senza gust. Ins aveva ditg a la gruppa ch’i saja necessari da mangiar biscuits senza sal per motivs scientifics. Frappantamain han sulettamain 10 pertschient dals participants refusà da mangiar ils biscuits.
Ils resultats
D’ina varianta da l’experiment amplifitgada è resultà l’onn 1965 che la cumpart da probands ch’obedeschan senza resalvas è sa reducida marcantamain a diesch pertschient, uschespert che dus ulteriurs ‹scolasts› che s’opponan al manader participeschan a l’experiment. Sche quels dus ‹scolasts› vulan però cuntinuar cun l’experiment, als suondan 90 pertschient dals probands.
Sch’in ‹segund proband› empè dal manader insista da cuntinuar, han ‹mo› 25 pertschient dals probands dà il schoc cun la forza maximala.
Reacziuns
L’onn 2008 ha Jerry Burger repetì l’experiment a l’Universitad da Santa Clara. El ha modifitgà las cundiziuns: dunnas han participà a l’experiment ed igl era preschent in ‹porta-resalva›. Ils resultats en però restads quasi identics.
L’experiment da Milgram en las medias ed en l’art
Il 1976 ha il CBS emess il film The Tenth Level. En quel gioga William Shatner in scienzià che realisescha in experiment cumparegliabel a quel da Milgram.
En la seria Malcolm Mittendrin vegn realisà in experiment sumegliant. I vegn renvià a l’experiment da Milgram.
Monaco
En l’antica furmava il Monaco ina plazza commerziala dals Fenizians e pli tard dals Grecs. Quels avevan erigì qua in tempel da Heracles ch’ha survegnì il surnum Monoikos ‹chasa singula› resp. ‹singular› (sa referind a las qualitads da Heracles). Tenor in’autra interpretaziun deriva il num dal pievel liguric dals Monoikos che duai avair vivì qua a partir dal 5avel tschientaner a.C. Or da la denominaziun dal port roman Herculis Monoeci Portus è alura sa sviluppà, sco furma scursanida, il num odiern Monaco.
Oz furma il Monaco in domicil che vegn apprezià surtut dals ritgs dal mund, damai che la citad-stadi incassescha ni taglia sin las entradas ni sin l’ierta. Interpresas èn percunter suttamessas a la taglia. Il stadi n’è betg commember da l’Uniun europeica. Cun radund 36 000 abitants sin ina surfatscha da radund dus kilometers quadrat posseda il Monaco la pli gronda spessezza d’abitants da tut ils stadis dal mund. Radund 78 % da tut ils abitants èn esters che na possedan betg il pass monegasc.
Vesuv
Svilup geologic
thumb|220px|Fotografia or da l’aria dal Vesuv Il Vesuv è situà sur ina zona da subducziun tranter las duas plattas continentalas da l’Africa e da l’Eurasia ch’è vulcanicamain activa. El fa part da la tschinta da vulcans che s’extenda dal Monte Amiata sper Siena fin al Monte Vulture sper Potenza. Il Vesuv sez cunfinescha en il sid e vest cun il Golf da Napoli, ha al pe ina circumferenza da ca. 80 km e cuvra ina surfatscha da radund 480 km². Il stratovulcan che vegn er numnà cumplex da Somma-Vesuv consista da dus cugns concentrics, dal qual l’exteriur n’è strusch pli avant maun. Il piz dal Somma da pli baud è dà ensemen l’onn 79 s.C. ad ina chaldera d’in diameter da radund 4 km; quella è quasi s’emplenida dal tuttafatg cun products da las erupziuns successivas. Be la part da l’ur dal crater situada en il nordost è anc vesaivla sco rempar en furma da farcla. Quel surpassa il fund dal batschigl da sbuvada per 200 m e cuntanscha a la Punta Nasone in’autezza da 1132 m. Questa restanza dal cugn pli vegl porta il num Monte Somma. En la chaldera è sa furmà, quasi sco vulcan en il vulcan, il cugn dal Vesuv sco tal (talian er Gran Cono ‹cugn grond›). El ha oz in’autezza da 1281 m. Il Monte Somma ed il Vesuv èn spartids in da l’auter tras la Valle del Gigante d’ina lunghezza da 5 km. La part occidentala da questa val vegn numnada Atrio del Cavallo, la part orientala Valle dell’Inferno. Da la particularitad da questa furmaziun vulcanica deriva il term ‹vulcan da Somma›, il qual vegn er duvrà per auters vulcans che consistan d’ina chaldera da tschima ch’enserra in vulcan d’emplenida pli giuven.
Avant 39 000 fin 20 000 onns
Tenor indicaziuns dal vulcanolog Francesco Bruno da l’observatori dal Vesuv ha gì lieu avant ca. 39 000 onns la pli gronda erupziun dal Vesuv cun l’index d’explosivitad vulcanica 7 ed in volumen d’erupziun da 250 km³. Sco che Ulrich Hambach da l’universitad da Bayreuth mussa, è tschendra dal vulcan vegnida purtada davent fin en la Planira Bassa Russa, en la part orientala da la Mar Mediterrana ed en l’Africa dal Nord; en la part inferiura dal Danubi, en Rumenia, han ins pudì cumprovar ina stresa d’in meter grossezza. Suenter che la chombra da magma è stada svidada, è la surfatscha sa sbassada per dapli che 100 m. En in conturn d’almain 100 km enturn il Vesuv è vegnida extincta tutta vita. La lava è pli u main fluida cuntinuadamain fin avant 20 000 onns ed ha furmà il Somma.
Erupziun d’Avellino
A chaschun da lavurs da construcziun per il nov traject dal tren ad auta sveltezza tranter Napoli e Roma èn ins fruntà la stad 2004 en vischinanza da la citad Afragola sin millis pass umans. Analisas geologicas han cumprovà ch’i sa tracta da passidas d’abitants dal temp da bronz che fugivan da l’erupziun d’Avellino.
Monaco
Politica monetara e da finanzas
Il svilup economic dal Monaco a partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è vegnì inizià dal gieu da fortuna. E quel ha mess ad ir il turissem ch’è daventà in’ulteriura pitga economica dal Monaco (2010: radund 265 000 turists). Oz percunter stat il sectur da finanzas en il center. Radund 40 bancas èn registradas en il pajais; quellas administreschan ina facultad da 78 milliardas euros. Suenter l’aboliziun da la taglia directa per persunas privatas il 1869 furman las taglias sin interpresas (t.a. taglia sin rendita) ina da las entradas principalas dal pajais. Il pajais publitgescha cifras trimestrilas sco in’interpresa economica.
Activitad da construcziun e traffic
La situaziun da traffic en il Principadi è savens tendida. Durant la stagiun auta u tar occurrenzas grondas datti savens colonnas. Da l’autra vart posseda il Monaco in grond dumber da chasas da parcar publicas che furman per gronda part implants sutterans chavads en il grip. Er la staziun dal tren da Monaco, che fa part dal traject da viafier Marseille–Ventimiglia, sa chatta sut la terra. Las sis lingias da bus collian praticamain mintga punct da Monaco. La plazza d’aviaziun situada il pli datiers dal Principadi è quella da Nizza. Da là existan colliaziuns da helicopter directas al Heliport da Monaco.
Cultura
A l’entschatta da l’onn ha mintgamai lieu il Festival da circus internaziunal da Monte Carlo. Qua vegnan surdads ils Clowns dad aur, ina sort ‹Oscars dal mund dal circus›. Durant quest temp èn er las vias e plazzas dal Principadi segnadas dals artists e da preschentaziuns or dal mund dal circus.
Vesuv
Fasa postpliniana
Dal 17avel fin il 20avel tschientaner è il Vesuv rut ora radund 20 ulteriuras giadas. Tranter auter hai era dà puspè erupziuns pli grondas ch’èn stadas colliadas cun la sortida da lava, cun explosiuns e terratrembels ch’han muntà in privel per ils abitants da la regiun. Ils 15 da fanadur 1794 ha in fluss da lava devastà Torre del Greco ed ils 28 da matg 1858 èn ils vitgs Fosso della Vetrana, Fosso Grande e Piano delle Ginestre vegnids sepulids. Ils 26 d’avrigl 1872 ha in’erupziun destruì ils vitgs Massa di Somma e San Sebastiano e mazzà 20 persunas malprecautas che vulevan observar il spectacul da pitschna distanza. Suenter quest’erupziun èsi vegnì tar ina da las pli lungas periodas d’activitad. A partir dal 1878 è lava sortida da las spundas da la muntogna furmond dus muts che n’èn oz betg pli vesibels. Fin il 1899 èn sortids en tut 86 milliuns meters cubic lava.
Scalar
l‘America dal Sid.
Segns caracteristics
Pèschs cun nudaglias da vela han in corp satigl da davant, in dies ed in venter stort. La nudaglia dal dies e la nudaglia dal anus èn fitg lungas. Tras quai vesan els ora en il profil sco in triangul. Las quatter srimas stgiras verticalas èn era fitg caracteristics per pèschs cun nudaglias da vela. Els vegnan enfin 15 cm lungs e 25 cm auts.
Vesuv
Perscrutaziun scientifica dal vulcan
Tuttina n’ha il Vesuv betg pers sia muntada per la scienza: Il 1841 han ins endrizzà da la vart meridiunala da la muntogna l’Observatori dal Vesuv; quel surveglia e documentescha fin oz senza interrupziun tut si’activitad. L’Observatori trategna ina rait da staziuns da mesiraziun geodeticas, geochemicas e seismicas; questas datas vegnan messas a disposiziun a la scienza ed a la protecziun civila.
Structuraziun classica
Il Somma primar è sa furmà a chaschun d’ina prorupziun primara avant 12 000 onns, cura che magma or d’ina chombra situada en ina profunditad da ca. 6 km ha cuntanschì la surfatscha. Alura è suandada ina pausa en l’activitad vulcanica d’almain 2000 onns. Il tetg da la chombra da magma ch’era svidada parzialmain è sa sbassà, quai ch’ha manà localmain ad ina transgressiun da la mar (vul dir ad in avanzament da quella vers la terra). Il medem mument è la chombra da magma s’auzada per ca. 5000 m en ils dolomits dal trias. Il magma è sa cristallisà ed ha dà liber gas ch’èn muntads plaunsieu (H2O, HCl, H2S e.a.). Ensemen cun ils gas dals sediments assimiliads ha quai fatg crescher cuntinuadamain la pressiun a l’intern da la chombra.
Protecziun da la cuntrada
Il territori dal parc è abità spessamain; la zona surbajegiada tanscha fin en in’autezza da 700 meters. En l’agricultura domineschan la viticultura e la pumicultura. Las spundas dal Vesuv èn sitgas. In litgen da colur grisch argentina, il Stereocaulon vesuvianum, prepara il fund per che ulteriuras plantas da piunier possian sa derasar sin il terren da lava e furmar la macchia. La stad è il clima pli umid. Perquai pon er crescher là guauds maschadads cun chastagners, ruvers, ogns, ischis, ruvers verds e badugns; quests ultims furman ina veritabla raritad en il territori da la Mar Mediterrana.
Rumenia
Geologia
Diesch pizs da las Carpatas cuntanschan autezzas sur 2500 m. Il punct il pli aut da las Carpatas dal sid e da l’entira Rumenia furma il Moldoveanu cun 2544 m. Il punct il pli aut en las Carpatas da l’ost è il Pietros cun 2303 m, il punct il pli aut da las Carpatas Occidentalas Rumenas è il Curcubăta Mare cun 1848 m. Las Carpatas dal Sid furman la muntogna la pli massiva, entant che las Carpatas da l’Ost e dal Vest èn segnadas da bleras foppas e pass. Parts da las Carpatas da l’Ost èn d’origin vulcanic, las ulteriuras parts da las Carpatas rumenas consistan da plattì e crap da chaltschina. La pitschna Auta Planira Dobrudscha mesira maximalmain 467 m. Il Batschigl Pannonic e la Planira Bassa Valacha (Campia Romana) restan sut il cunfin da 200 m.
Religiuns
La cumpart dals muslims a la populaziun dal pajais munta a 0,3 % (surtut Tircs e Tatars en la Dobrudscha). Dals numerus Gidieus che vivevan oriundamain en la Rumenia è be restada suenter la Segunda Guerra mundiala ina pitschna minoritad (oz sut 0,1 %). Il dumber da persunas senza confessiun è, malgrà il lung domini communistic, fitg pitschen (ca. 0,2 %).
Antica
Sut il retg Decebal èn las stirpas dacas danovamain s’unidas. Quel è penetrà l’onn 85 s.C. en la provinza romana Moesia. Pir tranter il 101 ed il 106 èsi reussì a l’imperatur Trajan d’al victorisar en rom da duas campagnas militaras en il nord dal Danubi. Il domini da Decebal han ins integrà en l’Imperi roman sco provinza Dacia cun la chapitala Ulpia Traiana Sarmizegetusa e la populaziun è vegnida romanisada. La provinza cumpigliava pli u main las regiuns odiernas Transilvania, Banat ed Oltenia (Pitschna Valachia). Pervi da ses giaschaments dad aur era la Dacia interessanta per ils Romans, militarmain è la provinza però stada da l’entschatta ennà sut ferm squitsch da vart dals pievels vischins. Perquai l’han ils Romans puspè bandunà sut l’imperatur Aurelian fin l’onn 275 e colonisà parts da la populaziun en il sid dal Danubi.
Temp medieval
Dapi l’entschatta dal 14avel tschientaner è la Valachia stada segnada da sia vischinanza tar l’Imperi osmanic ch’expandeva adina dapli. Impurtants prinzis da quel temp èn stads Mircea cel Bătrân (1386–1418) e Vlad III Drăculea (1456–1462, 1476), als quals igl è per part reussì da tegnair militarmain pitg als Tircs. La Moldavia ha stuì sa defender a medem temp tant cunter pretensiuns da vart da l’Ungaria sco er da vart da la Pologna. Sut il prinzi Ștefan cel Mare (1457–1504) è per part er la Moldavia sa participada cun success al cumbat cunter ils Tircs. Vers la fin dal 15avel tschientaner èn ils dus principadis rumens però daventads tributars envers l’Imperi osmanic, cumbain ch’igl als dueva reussir da mantegnair lur independenza politica e religiusa.
La Rumenia gronda
General Ion Antonescu ha installà ina dictatura militara ed è s’associà a las Pussanzas da l’axa. L’onn 1941 è la Rumenia sa participada a la campagna militara tudestga cunter l’Uniun sovietica, uschia ch’ils territoris ch’eran ids a perder avant in onn èn puspè daventads rumens. A l’intern da la Rumenia ha il reschim dad Antonescu persequità ed assassinà Gidieus e Roma. Suenter l’offensiva sovietica da l’avust 1944 han ins però cupitgà Antonescu e la Rumenia ha midà la front. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha il pajais bain survegnì enavos da l’Ungaria la Transilvania dal Nord, ma la Bessarabia, il territori da Herța e la Bucovina dal Nord èn vegnids sut domini sovietic. La gronda part da quests territoris furma oz la republica independenta Moldavia, il rest fa part da l’Ucraina.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha la Rumenia pers 378 000 schuldads e civilists. La regenza rumena è stada participada en rom dal genocid naziunalsocialistic activamain a l’execuziun da radund 270 000 Gidieus rumens.
Occupaziun
Il stadi prescriva ina paja minimala da ca. 150 euros. In tschintgavel da la populaziun rumena tutga tar ils working poor. Anc adina tschertgan blers Rumens lavur a l’exteriur, surtut en ils pajais mediterrans Italia e Spagna.
Corrupziun sco fenomen structural
Motivs persuenter furma la povradad derasada tranter la populaziun sco er il fatg che persunas en il servetsch public survegnan pajas memia bassas. Surtut da spirituals ortodoxs, collavuraturs da l’administraziun e dals ospitals sco er da magisters spetgan ins anc adina ch’els fetschian lur da viver cun generar ulteriuras entradas. Er la mentalitad da s’enritgir è derasada vastamain tranter las elitas politicas ed economicas.
Dis da festa
Sper ils dis da festa cristians usitads ed il prim da matg vegn festegià en spezial Nossadunna d’avust (15 d’avust), il di da sontg Andreas (30 da november) ed il prim da december sco di da la festa naziunala.
Republica
La chapientscha odierna da las furmas statalas considerescha la republica per ordinari sco cuntramodel da la monarchia en il senn da la furma statala, en la quala i na dat nagin retg. Entaifer la litteratura spezialisada datti però er differenziaziuns che lubeschan da classifitgar la monarchia englaisa e furmas guvernativas autocraticas sco republicas.
Definiziun classica
«Tar la res publica sa tracti pia da la chaussa dal pievel. Sco pievel vegn però betg resguardada mintga reuniun d’umans independentamain da la dumonda sco ch’ella sa constitueschia, mabain la reuniun che succeda a basa d’ina concordanza areguard il dretg sco er areguard il niz da quella.»
Differenza tranter republica e democrazia
I sa laschan pia differenziar differentas cumbinaziuns da republica e democrazia:
Istorgia da la posta svizra
Temp da sava 1798–1848
Plirs chantuns da lingua franzosa èn er vegnids integrads da quel temp en la Frantscha, nua ch’els han fatg part cun agens nums e numers postals dal sistem da posta franzos: ‹Mont Blanc› (84), ‹Mont Terrible› (87), ‹Haut Rhin› (66), ‹Leman› (‹Geneva›) (99) e ‹Simplon› (127). Cun la cupitga da Napoleun ed il Congress da Vienna il 1815 è vegnì restituì durant la restauraziun il vegl urden d’avant l’occupaziun franzosa.
La posta federala a partir dal 1849
Pli baud eri usità da cumbinar il transport da posta e da persunas; cun il temp èn ils basegns da questas duas spartas però sa differenziadas adina pli fitg, uschia ch’ils transports da posta èn vegnids spartids vers la fin dal 20avel tschientaner quasi cumplettamain dal traffic public. Quai na vala betg be per ils autos da posta, mabain er per la viafier. L’excepziun furman uffizis postals en regiuns periferas; qua vegn la posta per part anc adina furnida cun ils autos da posta.
Inslas Feroe
thumb|Inslas Feroe
Las Inslas Feroe èn ina gruppa d'inslas situada en il nord da l'Ocean atlantic tranter la Scozia, la Norvegia e l'Islanda. Ellas appartegnan al Reginavel Unì da Danemarc che cumprenda er il Danemarc e la Grönlanda.
NATO
Svilup dal 1949 fin il 1984
Sut ses schefcumandant general Lauris Norstad ha la NATO fatg il 1960/61 ulteriurs pass d’armament nuclear. Il matg 1961 ha il president american John F. Kennedy però accentuà davant la giunta militara da la NATO l’impurtanza da rinforzar la forza da cumbat convenziunala e la necessitad da controllar las armas nuclearas. Pervi da differenzas areguard la strategia futura da la NATO è general Norstad sinaquai sa retratg; ses successur è daventà general Lyman L. Lemnitzer. L’october 1962 ha l’Uniun sovietica staziunà a Cuba rachetas da mesa distanza, quai ch’ha manà a la Crisa da Cuba. Anc mai avant era il privel stà uschè grond ch’i dettia ina guerra atomara.
Svilup dal 1985 fin il 1990
Cun la fin dal bloc da l’ost l’onn 1989 è alura sa midada la situaziun geopolitica en l’Europa dal tuttafatg. Suenter la reuniun da la Germania ha l’Uniun sovietica resp. Russia retratg fin il 1994 tut ils 340 000 schuldads ch’eran staziunads en l’anteriura Republica democratica tudestga.
Svilup dal 1991 fin il 1999
Igl è suandada ina fasa da transiziun ch’ha manà a novas ideas e structuras. La NATO dueva er giugar vinavant ina rolla centrala en rom da l’urden da segirezza euro-atlantica e figurar sco liom transatlantic. Novas incumbensas èn vegnidas vitiers suenter la dissoluziun dal Patg da Varsovia. La NATO è vegnida extendida ad in instrument da management da crisas, da verificaziun e da realisaziun da la controlla d’armament ed ad in’allianza militara per mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas e da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE). A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 1991 è vegnida decidida la nova strategia da l’allianza. Quella ha focusà sin la triada dialog, cooperaziun e mantegniment da l’abilitad da defensiun ed ha remplazzà il concept da la Flexible Response.