cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Valuta
Il sistem dals curs da stgomi flexibels
Al cumenzament da l’onn 1973 èn vegnids dads libers ils curs dal dollar en la gronda part dals stadis da l’Europa dal Vest ed en il Giapun. Ils curs da stgomi èn uschia daventads flexibels. En quest connex è er vegnì creà il floating liber ch’è il cuntrapol dals curs da stgomi fixs. Intgins pajais cun economias publicas plitost pitschnas, las qualas dependevan pli fitg dal commerzi internaziunal che per exempel il Giapun u ils Stadis Unids da l’America, han mantegnì ils curs da stgomi fixs. Quai è dentant daventà pli e pli difficil, perquai ch’ils moviments dals chapitals succedivan adina pli facilmain e pli spert grazia a novs svilups en il sectur da la tecnica d’EED e da la telecommunicaziun. Plinavant vegnivi era adina pli difficil da controllar tut ils svilups.
Gia pauc temp suenter l’introducziun dals curs da stgomi flexibels è il nov sistem vegnì tutgà da duas crisas d’ieli. Igl èn sa resultads surplis (stadis da l’OPEC) e deficits (stadis da l’OECD) considerabels da la bilantscha da las prestaziuns e da las transacziuns. A vista mesauna èn questas instabilitads dentant puspè s’equilibradas.
Da la collavuraziun areguard la politica monetara en l’Europa fin a l’euro sco valuta unitara
L’entschatta schaner 2002 è la finala vegnida concludida l’emprima etappa da l’uniun monetara europeica cun introducir las bancnotas e la munaida da l’euro en ils suandants dudesch stadis: Portugal, Spagna, Frantscha, Belgia, Ollanda, Luxemburg, Irlanda, Finlanda, Germania, Austria, Italia e Grezia. Tut ils stadis participads èn s’obligads da sa tegnair als uschenumnads criteris da Masstricht (uffizialmain: Criteris da convergenza da l’UE).
Crisas monetaras
thumb|upright=.6|Stadis ch’èn stads pertutgads fermamain da la crisa da l’Asia Crisas monetaras èn crisas da l’economia publica. Ellas resultan d’ina svalitaziun da valuta sperta e nunspetgada. Questa svalitaziun vegn effectuada sch’in curs da stgomi fix per ina u pliras valutas u per aur vegn bandunà senza vulair. Crisas monetaras chaschunan savens crisas finanzialas ed economicas.
Terren
En quest artitgel vegn la noziun ‹terren› duvrada en il senn da las scienzas geologicas e biologicas, surtut da la pedologia.
Terren ord vista da la pedologia e da la protecziun dal terren
Ord vista da la pedologia (dal grec πέδον pédon, ‹terra› e λόγος lógos, ‹scienza›) vegn designada sco terren la zona da transiziun tranter la litosfera (la stresa da crap dira da la terra), la biosfera, l’atmosfera da la terra e l’idrosfera. Questa zona – la pedosfera – consista da material anorganic (ca. 47 %), da material organic (ca. 3 %), d’aua (ca. 25 %) e d’aria (ca. 25 %).
Facturs da furmaziun da terren
Premissa da basa per la furmaziun d’in terren è in material da partenza da consistenza cumpacta (crap dir u sediment luc). Il reliev na dastga betg esser memia stip, uschiglio vegn il material da partenza manà davent tras erosiun avant ch’i po sa furmar londeror in terren. Medemamain na dastgan betg vegnir transportadas memia grondas quantitads da sediments en il territori respectiv; uschiglio vegn il terren ch’è londervi da sa furmar adina puspè cuvert e la furmaziun dal terren sto cumenzar da nov. Il clima duess esser umid e betg memia fraid; per l’ina è quai necessari per furnir bunas cundiziuns da viver per plantas ed animals, per l’autra è l’aua impurtanta per ils process da decumposiziun.
Process da furmaziun da terren
Ils process da furmaziun dal terren vegnan mess ad ir tras ils facturs da furmaziun dal terren. Quels han en lur summa dus effects: Els midan il crap da basa e transfurman quel en terren, ma els midan er cuntinuadamain il terren existent.
Caracteristicas fisicalas dal terren
Sco structura vegn designada la moda e maniera co che las cumparts solidas èn ordinadas en il spazi; quai influenzescha a moda decisiva la bilantscha d’aua e d’aria dal terren, las substanzas alimentaras che stattan a disposiziun, la spessezza da las ragischs ed autras caracteristicas. En terrens natirals determineschan il material avant maun ed ils process da furmaziun da terren la structura che sa sviluppa. Tar terrens che vegnan elavurads da l’uman servan percunter diversas tecnicas ad influenzar e midar la structura (arar, sauar e.a.).
Tar il volumen da poras sa tracti d’in indicatur che mussa quanta aua ch’in terren po cuntegnair maximalmain. Questa grondezza sa lascha sutdivider en aua betg accumulabla, che sfundra, ed en l’aua che vegn retegnida en il terren, l’uschenumnada capacitad dal champ. La capacitad dal champ vegn sutdivida da sia vart en ina cumpart utilisabla, che stat a disposiziun a las plantas, ed en aua morta che na stat betg a disposiziun a las plantas. La repartiziun da questas trais cumparts dependa a moda essenziala dal gener dal terren.
Caracteristicas chemicas dal terren
La cumposiziun chemica inditgescha en tge quantitad che singuls elements e materias cumparan actualmain en il terren. Da muntada èn surtut il cuntegn da substanzas nutritivas sco nitrogen, calium u fosfor, ubain la contaminaziun cun metals grevs.
Per approfundar: Consistenza e funcziun dal humus
En la fasa iniziala da la decumposiziun han lieu emprims process d’idrolisa e d’oxidaziun. Ultra da quai sortan da la planta las cumponentas idrosolviblas. En questa fasa s’augmenta la preschientscha da microorganissems fermamain, ils quals sa nutreschan da las materias che sortan da la planta.
Il humus nutritiv serva a la gronda part dals organissems dal terren sco funtauna da nutriment e furma uschia la premissa per l’activitad biologica dal terren. Cun decumponer las cellas vegnan las substanzas nutritivas da plantas ch’eran liadas en la substanza organica puspè manadas enavos en il ciclus da la materia e stattan uschia danovamain a disposiziun sco nutriment per novas plantas.
Peninsla dal Balcan
La noziun ‹Peninsla dal Balcan›
thumb|220px|Baselgia bizantina a la riva dal Lai d’Ocrida (Macedonia dal Nord) La noziun ‹Peninsla dal Balcan› ha il geograf Johann August Zeune furmà il 1808. El ha surpiglià l’idea da geografs antics che la Muntogna dal Balcan s’extendia sur l’entir territori da l’Europa dal Sidost, da las Alps slovenas fin a la Mar Naira, e che quella haja per questa regiun ina muntada sumeglianta a las Apenninas per la Peninsla Taliana. Quai è però sa mussà sco sbagl. Il 1893 ha il geograf Theobald Fischer proponì da remplazzar la noziun ‹Peninsla dal Balcan› tras ‹Peninsla da l’Europa dal Sidost›. Sia proposta ha be pudì sa far valair parzialmain.
Influenzas culturalas
Damai che quest spazi è crudà en il 15avel tschientaner definitivamain sut domini osmanic, è er sa rinforzà il cunfin intern en l’Europa dal Sidost tranter il spazi catolic sut domini ungarais-venezian ed il Balcan ch’era orientà politicamain ed areguard la cretta vers Constantinopel. Dapli che la mesadad dals abitants da tut ils stadis dal Balcan appartegna ad ina da las baselgias ortodoxas. En il vest però dominescha il cristianissem catolic-roman.
Stadis
Ils suandants stadis sa chattan cumplettamain u parzialmain sin la Peninsla dal Balcan: Albania, Bosnia ed Erzegovina, Bulgaria, Grezia, Cosovo, Croazia, Montenegro, Macedonia dal Nord e Serbia. Vitiers vegnan la part europeica da la Tirchia, ina pitschna part da la Rumenia (Dobrudscha dal Nord) sco er – sch’ins resguarda il Carst sco cunfin dal nordvest – parts da la Slovenia e da l’Italia (la regiun da Triest).
Uraziun
L' uraziun es l’act d’ün umaun da’s volver cun pleds ad ün esser transcendent, pel solit ad ün dieu u üna divinited.
Giudaissem
Il giudaissem cugnuoscha il Schmah Israel (ebraic, per rumauntsch: Israel, taidla) scu la confessiun dal güdev pietus chi exista be ün unic dieu.
Vikings
Derivanza dal pled
thumb|180px|Il bastiment da Gokstad, exponì ad Oslo (Norvegia) Il term ‹Viking› sa lascha probablamain deducir dal substantiv nordic vegl víkingr; quel munta ‹il navigatur-guerrier che s’allontanescha sin lung viadi da la patria›. La furma feminina dal pled víking muntava oriundamain ‹il lung viadi cun la nav›, pli tard er ‹il viadi sur mar guerril fin tar costas lontanas›. I sa tracta qua però gia dal stadi final dal svilup dal pled. Il pled sco tal è pli vegl ch’il temp dals Vikings ed è gia documentà en il Wídsíð anglosaxon.
Litteratura dal nordic vegl
thumb|160px|Emprima ediziun dal ‹Landnámabók› (Islanda) dal 1688 L’introducziun dal num da persunas víking mussa ch’il term è bainspert stà collià cun qualitads persunalas e ch’el ha signalisà ina tscherta identitad e betg ina furma da far guerra. I dat però en egl ch’il term cumpara sco num da persunas be en la Norvegia, en la Svezia da l’Ost, en il Småland, en la Finlanda ed en la Scania, betg però en l’Islanda (u sin il pli sco surnum che duai evocar virtids da temps passads, cf. il ‹Landnámabók› ). Eilífr Goðrúnarson (segunda mesadad dal 10avel tschientaner) numna en sia ‹Þórsdrápa› ils dieus guerrescs ‹Vikings›.
Relaziun tranter rapina e commerzi
Per l’autur Snorri e ses lecturs sa chapivi pia da sasez – almain per il temp dad Olav il Sontg – ch’i vegniva fatg commerzi e rapinà sin il medem viadi. I vegn schizunt signalisà in ritual ch’inditgescha la midada d’ina furma a l’autra, numnadamain la ‹desditga› da la pasch. Ultra da quai dat en egl ch’expediziuns da sblundregiada avevan be lieu, sch’ins pudeva far quint cun buna preda; quai conferman er autras funtaunas.
Bastiments e squadra
thumb|220px|Reconstrucziun da bastiments da Vikings a Roskilde (Danemarc) Per ils Vikings da las sagas èn ils tips da bastiments pli u main enconuschents. Tar ils bastiments da guerra sa tractavi per ordinari da bastiments lungs da differenta grondezza. Ch’ils Vikings manavan cun sai chavals sin quests bastiments è pauc probabel; plitgunsch han els mintgamai requirì chavals al lieu da la sbartgada.
Maniera da cumbat e furmaziuns
Las numerusas emprovas da far pajar tribut ch’èn documentadas en il Reginavel dals Francs mussan en pli che la preda e betg la veglia da cumbatter stevan en il center. Ins batteva sche quai era necessari, ma evitava uschiglio il cumbat e pajava magari era sez daners da liberaziun per pudair evitar in cumbat senza speranza.
Sin la terra
Ultra da quai dat en egl ch’i vegn savens discurrì a la fin dal cumbat d’in immens butin da vart dals victurs. Quai munta che la truppa cumbattanta stueva manar cun sai prest si’entira facultad. Per las truppas franconas vegn quai confermà en la suandanta descripziun d’ina battaglia sper Andernach ch’è ida a fin cun la terrada da l’imperatur: «Blers però ch’avessan pudì mitschar, èn vegnids impedids tras ils chavals da sauma da l’imperatur e dals auters ch’eran cun el, ma er dals cromers e vendiders d’armas che suandavan l’imperatur e si’armada e ch’han bloccà sin la stretga via tutta pussaivladad da fugir.»
Fats dals apostels
Cuntgnieu
Ün chapitel renomno es il seguond chi quinta da Tschinquaisma e cu cha'l Spiert Sench riva a la prüma raspeda a Gerusalem.
Monte Rosa
Il Monte Rosa è la pli auta muntogna da la Svizra e sa chatta en il chantun Vallais en la vischinanza da Zermatt. 4'633 m.s.m. munta l'autezia da record. El è medemamain il pli aut piz da l'Italia, cunquai ch'il piz dal Mont Blanc è sin territori da la Frantscha, il cunfin talian va dentant si enfin in'altezia da 4'750 m.s.m. L'entira muntogna dal Monte Rosa tutga tar dus terzs tar l'Italia e tar in terz tar la Svizra.
Chantun Vad
Lais
thumb|left|150px|none|[[Lai da Genevra]]
Chantun Argovia
Geografia
La surfatscha dal chantun cuvrescha 1'404 km². Il chantun è sper Germania al nord.
Giovanni Giacometti
Ovra
L'ovra da Giacometti consista da pictura da paesagis impressiunistica e da purtrets da sia famiglia e da persunas vischinas sco la pictura Elvezia Michel-Baldini. Per part èn ses maletgs era picturads en il stil dal simbolissem. Sias lavurs èn represchentadas en la gronda part dals museums svizzers.
Chantun Vallais
Geografia
La surfatscha dal chantun cuvrescha 5'224 km².
Calanca
Calanca è ina vischnanca politica en il chantun Grischun da la Svizra. Ella appartegna al circul Calanca dal district Moesa.
Apocalypse Now
Punt da Do Lung
L’ultima fermada avant ch’arrivar en il territori nua ch’i na dat pli nagina US Army, mabain be Kurtz, ha lieu da notg en vischinanza da la Punt da Do Lung. Qua han gist lieu cumbats, i regia in grond caos e desperaziun. Davosvart aud’ins sur autpledaders sbratgs, ramurs psicadelicas e tuns indefinibels. Drogas, dischorganisaziun, tema, panica, mort, paina ed acziuns militaras senza senn marcheschan il lieu; deserturs emprovan da mitschar cun nudar tras il flum. Malgrà il caos sa scuntra Willard cun ses um da contact Lieutenant Carlson, il qual al surdat instrucziuns actualas en connex cun si’incumbensa e sa fa or da la pulvra cun ils pleds: «Vus na cartais betg, quant cuntent che jau sun uss, Sir». Cur che Willard dumonda suenter, respunda Carlson: «Uss poss jau ir davent da qua, sche jau chat ina pussaivladad» e cumplettescha: «Qua essas vus a la fin dal mund da merda, Captain!»
Criticas
«I dat films che vulan mussar insatge – intgins da quels fan quai bain, la gronda part però plitost mal. En las emprimas episodas dad Apocalypse Now pon ins avair l’impressiun che er quest film ans veglia ‹mussar› insatge davart la Guerra dal Vietnam. Ma la versiun extendida mussa meglier che l’oriunda che quai è be ina pitschna finta a l’entschatta dal film. Il film na ‹mussa› nagut ed el na ‹sa› nagut; el mussa adina pli pauc e sa adina pli pauc. El expona sasez al vegnir nar vi da questa guerra ed al vegnir nar vi da la cultura ch’al ha manà nà qua. Quai n’ha pers nagut da sia monstrusadad e guarda en sia moda metamorala er sin las guerras ch’èn vegnidas suenter Vietnam e che vegnan anc a vegnir.» (Georg Seeßlen, ‹Konkret›)
Referiments litterars
Colonel Walter E. Kurtz (Marlon Brando) citescha en ses monolog final or da ‹The Hollow Men› da T.S. Eliot. La poesia stat en relaziun cun il referiment litterar principal dal film, il roman ‹Heart of Darkness› da Joseph Conrad: Eliot aveva numnadamain, sa referind al roman, mess ordavant a sia poesia la frasa «Mistah Kurtz – he dead». Ils pleds finals «L’orrur! L’orrur!» èn er ils davos pleds da Kurtz en ‹Heart of Darkness›.
Frars Grimm
Ulteriuras lavurs a Kassel
Pir cur che Wilhelm ha maridà l’onn 1825 Dorothea Wild, èn las cundiziuns da viver dals frars puspè sa stabilisadas; els han però vinavant vivì ensemen, uss pia en trais. Wilhelm e «Dortchen» han bainbaud survegnì uffants: Herman Grimm (1828–1901), Rudolf Grimm (1830–1889) ed Auguste Grimm (1832–1919). I vegn er rapportà da numerus viadis dals frars Grimm.
A Göttingen
thumb|150px|Emprim tom dal ‹Deutsches Wörterbuch› (1854) Er suenter esser tratgs davent da Kassel han ils frars trategnì a Göttingen in tegnairchasa communabel. Jacob era dapi il 1830 professer ordinari, Wilhelm bibliotecari ed a partir dal 1835 medemamain professer. Jacob ha publitgà fin il 1837 dus ulteriurs toms da la ‹Deutsche Grammatik›. L’onn 1834 ha el er pudì terminar il ‹Reinhart (Reineke) Fuchs›, ch’el aveva cumenzà il 1811, ed il 1835 in’ovra davart la mitologia tudestga. En questa publicaziun intercurescha Jacob imaginaziuns da cretta precristianas e superstiziuns e confrunta quellas cun la mitologia classica e legendas cristianas. Er quest’ovra dueva avair ina gronda influenza – questa giada areguard la perscrutaziun dals mitus. La terza ediziun da las ‹Kinder- und Hausmärchen› ha Wilhelm tgirà il 1837 quasi persul. L’onn 1838 han Jacob e Wilhelm Grimm cumenzà lur lavur communabla vi dal ‹Deutsches Wörterbuch›.
Sco gia pli baud è Jacob er sa deditgà da quel temp a l’onomastica: El ha publitgà davart las dieuas germanas Tanfana e Freia, la dieua da la Trachia Bendi e lur nums, davart toponims da Hessen, il num dal pajais Westfalen ed ha intercurì la furmaziun da nums propris. El ha rendì attent al fatg ch’i pon esser conservadas en nums furmas da pleds ch’èn idas a perder en la lingua da mintgadi.
Il temp a Berlin
Il relasch cun documents e mobiglias da la famiglia ha Auguste Grimm, che n’aveva mai maridà, laschà en ierta a sia nezza Albertine Plock (1881–1974), naschida Oestereich, la figlia illegitima da Rudolf Grimm. Il 1963 ha quella surdà tut a la collecziun dal Museum Haldensleben (Saxonia-Anhalt).
Crisa economica mundiala
Consequenzas en la periferia da l’economia mundiala
En questa crisa han blers stadis colonials cumenzà a realisar che lur relaziuns economicas sutsviluppadas resultavan per ina buna part da la mancanza d’in’atgna industria. Quai ha disturbà massivamain la cretta en ils avantatgs vicendaivels d’ina spartiziun da la lavur tranter centers industrials e furniturs da materias primas e products agriculs da l’autra vart. Er sche blers stadis da l’Africa e da l’Asia èn vegnids relaschads pervi da la Segunda Guerra mundiala pir intgin temp pli tard en l’independenza, ha la decolonisaziun uschia prendì si’entschatta gia durant ils onns 1930.
Mesiras per surmuntar la crisa en Germania
Schebain igl avess dà alternativas valablas e realisablas tar la politica da deflaziun e da spargn da Brüning, ch’ha la finala be fatg pegiurar la crisa, vegn discutà en la perscrutaziun istorica a moda cuntraversa. En consideraziun avess ins teoreticamain pudì trair d’abandunar il standard dad aur ubain d’extender ils credits resp. augmentar ils daners en circulaziun. Cunter questas opziuns hai però dà ferms arguments: Las pussaivladads dal maun public da conceder credit eran limitadas, damai che las finanzas statalas sa chattavan en ina crisa cronica; avess il maun public ristgà da daventar insolvent, fissan las consequenzas socialas, politicas ed economicas stadas fatalas. E d’abandunar il standard dad aur na fiss betg stà cumpatibel cun il Plan da Young ed avess uschia signifitgà da rumper dretg internaziunal. Ils medems arguments sco er l’inflaziun dal 1923 ch’era anc adina en memoria a moda traumatica han er impedì ch’ins vegnia en empruvament da vulair schliar la crisa cun metter en circulaziun dapli daners.
Facticamain è be la NSDAP sa preschentada il fanadur 1932 a las elecziuns en il Reichstag cun in program che preveseva d’extender massivamain ils credits e da crear plazzas da lavur; betg il davos pervi da quai èsi reussì a la partida da cuntanscher cun 37,3 % dapli ch’il dubel da las vuschs da pli baud. Il center, ma er la sanestra moderada – quest’ultima sut l’influenza da Rudolf Hilferding e Fritz Naphtali – èn percunter sa tegnids en dumondas finanzialas ed economicas vi da las ideas da l’ortodoxia ed han uschia gì pauc d’opponer a la propaganda politic-economica da la dretga extrema. Er il plan expensiv ch’han sviluppà Wladimir Woytinsky, Fritz Tarnow e Fritz Baade enturn la midada da l’onn 1931/32 n’ha, pervi da la resistenza en las atgnas retschas, pudì sviluppar nagin effect propagandistic. Entant ch’igl è reussì en ils Stadis Unids a Franklin D. Roosevelt da stabilisar la democrazia cun ses program expansiv dal New Deal, ha la Germania vis ad avanzar a chaschun da questas elecziuns definitivamain la NSDAP a la pussanza.
Explicaziuns scientificas
Tranter ils istoriografs ed economs datti in consens che la recessiun iniziala dal 1929 na fiss betg s’extendida ad ina crisa economica mundiala, sche la banca centrala dals Stadis Unids avess evità la contracziun da la quantitad da daners ed avess mitigià la crisa da las bancas cun metter a disposiziun dapli liquiditad. Questa critica han Milton Friedman – il bab dal neoliberalissem che sa dueva far valair a partir dals onns 1980 – ed Anna J. Schwartz elavurà detagliadamain en lur publicaziun ‹A Monetary History of the United States› (1963).
Istorgia da la posta
‹Posta› – term e definiziun
thumb|210px|Monument da l’Uniun postala universala a Berna Il term ‹posta› deriva dal latin ‹posita› (dal verb ‹ponere›, per rumantsch: fixar, determinar; plazzar, postar) e sa referiva oriundamain a las staziuns da stgamiada dals curriers ch’eran plazzadas per lung da las vias da traffic en distanzas regularas. Mintgatant è il term ‹posta› er vegnì duvrà sinonim per ‹gasetta› (surtut en il 17avel tschientaner), ina tradiziun ch’è per part sa mantegnida fin oz.
Ils origins en l’Egipta e Babilonia
L’emprim tschientaner s.C. ha scrit Diodorus Siculus: «Cun l’alva dal di, uschespert (ch’il retg) era levà, aveva el l’emprim da prender en consegna persunalmain las brevs ch’arrivavan da tuttas varts. Suenter esser vegnì a savair dal tuttafatg tge ch’era currì e passà en il reginavel pudeva el numnadamain endrizzar e tractar tut bundant pli sabiamain.»
China
Er en China èn brevs vegnidas spedidas tras curriers statals gia en temps antics. Tut tenor la distanza ch’era d’absolver eran quels en viadi ubain a pe u a chaval. Il fundament per quest sistem da curriers è vegnì mess en la dinastia da Tschou (1122–256 a.C.). Da quel temp suttastevan a la direcziun 80 mess e 8 curriers principals; per quels era vegnì endrizzà ca. mintga 5 km posts da proviantaziun ed en pli grondas distanzas quartiers da pernottar. Durant la dinastia da Qin (221–207 a.C.) e surtut durant la dinastia da Han (206 a.C.–220 s.C.) è quest sistem vegnì schlargià considerablamain. Las staziuns da relais devan dunsena als curriers a cust dal stadi e procuravan per la tgira u il stgomi dals chavals. En recumpensa per lur lavur eran ils manaders da questas staziuns liberads da tuttas taglias.
Il retschavider paja il porto
Dal temp ch’i na deva anc naginas marcas postalas, ha questa furma da pajament posteriur er gidà a distgargiar il speditur en quel senn ch’el pudeva bittar en sia brev en ina da las stgatlas da deposit (da las qualas duevan sa sviluppar las chaschas da brev) senza la stuair consegnar persunalmain tar l’uffizi da posta.
Marcas postalas
Gia curt temp suenter èn suandads ulteriurs pajais: il 1841 e 1842 èn cumparidas en ils Stadis Unids intginas marcas localas, il 1843 ulteriuras marcas en la Brasilia (‹Egls bov›) ed en ils chantuns svizzers Turitg (‹Turitg 4› e ‹Turitg 6›) e Genevra (‹Genevra dubla›). L’emprima marca en Germania è cumparida il 1849 en il Reginavel da la Baviera; en l’Austria èn suandadas marcas postalas il 1850.
Filatelia
thumb|200px|Collecziunar marcas – in hobi che fascinescha giuven e vegl Gia spert han ins realisà che las marcas postalas sa porschan per represchentar da tuttas sorts motivs decorativs, ma er per intermediar valurs, ideals e messadis politics e sco med d’autopreschentaziun statala. Ils motivs derivan savens da las spartas cultura, flora e fauna, tecnica, sport, edifizis, art, impurtantas persunalitads u eveniments actuals. A pèr cun la derasaziun da las marcas postalas è naschida la filatelia. Il term ha creà il rimnader franzos Georges Herpin l’onn 1864 (dal grec filos ‹ami› ed ateleia ‹liberà da taxa›). Gia il 1860 eran cumparids ils emprims albums da marcas ed il 1861 ils emprims catalogs. A partir dal 1862 han ils amis da las marcas cumenzà ad edir revistas spezialisadas e la pli veglia uniun da filatelists è cumprovada en ils Stadis Unids l’onn 1866.
Brev
Il 21avel tschientaner na vegn però betg pli ad esser quel da la correspundenza tras brevs en il senn classic – tant sa lascha gia dir uss. A partir dals onns 1990 ha numnadamain l’e-mail cumenzà a cumplettar e stgatschar pli e pli la communicaziun sin palpiri. Per texts da pli gronda muntada (politica ed economica, ma er persunala ed emoziunala) è la brev tuttina sa mantegnida sco furma usitada.
Brevs sco gener litterar e funtauna istorica
En il decurs dal 20avel tschientaner è creschì l’interess per brevs sco funtauna per l’istorgia dal mintgadi e da la ‹glieud pitschna›. In enconuschent exempel furman las brevs che schuldads han scrit en lur patria durant las duas guerras mundialas; questas brevs interesseschan tant sco rapports persunals e biografics, ma er sco basa per la perscrutaziun da las relaziuns da viver e da la mentalitad da gruppas da persunas pli grondas.
Budissem
Svilup
Dal nord dal subcontinent è il budissem l’emprim sa derasà sur l’entira India, a Sri Lanka ed en l’Asia Centrala. Sis concils budistics han gidà a ‹canonisar› las ductrinas ed han manà en il decurs da l’ulteriura derasaziun en l’Asia da l’Ost e dal Sidost al svilup da differentas tradiziuns. Il budissem dal nord (mahayana) ha cuntanschì sur la Via da saida l’Asia Centrala e da l’Ost, nua ch’èn sa sviluppadas ulteriuras tradiziuns sco chan (China), zen (Giapun) e budissem amitabha (Asia da l’Ost). En la regiun dal Himalaia è il budissem er arrivà directamain nà da l’India dal Nord; là è sa sviluppà il vajrayana (Tibet, Bhutan, Nepal, Mongolia e.a.). Tscherts aspects dal budissem èn penetrads en autras tradiziuns religiusas u han dà l’impuls d’instituziunalisar quellas (cf. bön e shintō resp. shinbutsu-shūgō). Da l’India dal Sid e da Sri Lanka è arrivà il budissem meridiunal (theravada) en l’Asia dal Sidost, nua ch’el ha remplazzà il mahayana. Il budissem ha interagì a moda multifara cun las religiuns e filosofias dals pajais, en ils quals el è vegnì derasà. Questas recumbinaziuns han er manà a variantas dal budissem che sa differenzieschan per part marcantamain dal budissem oriund.
Ductrina
miniatura|150px|La Planta da Buda a Bodhgaya, India Il fundament da tutta teoria e pratica dal budissem furman las Quatter Noblas vardads: L’Emprima Nobla vardad è quella che la vita vegn per regla dominada da la suffrientscha (dukkha) che tanscha da la naschientscha sur malsognas fin a la vegliadetgna e mort. La Segunda Nobla vardad è che quest suffrir vegn chaschunà dals Trais Tissis spiertals engurdientscha, gritta e tschorventada. La Terza Nobla vardad constatescha che cun ir ord via a las causas menziunadas sa lascha evitar suffrientscha futura resp. ch’i nascha tras quai ventira. E la Quarta Nobla vardad di che la clav per evitar la suffrientscha e promover la ventira giaschia en il pratitgar ils exercizis da la Nobla Senda octupla. Quella consista da: dretga enconuschientscha, dretga intenziun, dretg discurs, dretg agir, dretga lavur, dretg exercizi, dretga premura e dretga meditaziun. Cun ‹dretg› è mintgamai manegià che la pratica duaja s’accordar a las Quatter Noblas vardads, pia gidar ad evitar suffrientscha.
Ils emprims trais concils
Sulettamain questas scrittiras èn vegnidas renconuschidas sco fundament autentica da la ductrina budistica, quai ch’ha be anc accentuà la divisiun tranter las differentas communitads monasticas. Entant ch’il theravada, la ductrina dals vegls, è stada d’accord da surpigliar la savida e las reglas oriundas senza nagins midaments, ha la mahasanghika desistì da definir in canon ed ha er resguardà scrittiras che na sa laschan betg attribuir cun tutta segirtad a Buda.
Il fundament dal budissem
miniatura|180px|Il dharmachakra (‹roda da la ductrina›). Ils otg fis da la roda renvieschan a la Nobla Senda octupla Tant en sia furma oriunda – che sa lascha però reconstruir be parzialmain or da las tradiziuns las pli veglias ch’èn sa mantegnidas – sco er en las variantas multifaras ch’èn sa sviluppadas en il decurs dal temp, sumeglia il budissem ina filosofia u tradiziun da pensar applitgada en la pratica.
Ludra
Spazi da viver
Il spazi da viver preferì da la ludra èn flums pauc profunds cun rivas surcreschidas e planiras inundadas. Il fatg che tals habitats èn ids enavos e ch’igl è vegnì fatg chatscha sin la ludra, ha fatg daventar quella fitg stgarsa en tscherts lieus u disparir dal tuttafatg. La ludra vegn però a frida cun tut ils spazis da viver d’aua dultscha, uschè ditg che l’aua è clera e ritga da peschs e ch’i sa porschan per lung da la riva avunda pussaivladads da sa zuppar.
Ludras vivan dal reminent er en aua da sal: Ins las chatta a las costas da la Germania, en la Scandinavia ed en Scozia.
Sia preschientscha tradescha la ludra tras sortidas da l’aua bain zuppadas per lung da la riva. Sin ils trutgs da las ludras, ch’èn magari vaira zappitschads, chattan ins excrements, secret da marcaziun e restanzas da la preda. Sin fund belmus u sin la naiv na vesan ins betg be passidas, mabain er il fastiz serpegiant da la cua.
Multiplicaziun
Las ludras na sa pareglian betg en l’aua, mabain sin terra. Il temp da paregliaziun principal furman ils mais favrer e mars. Durant quest temp s’uneschan ils mastgels cun las femellas e sa trategnan tut il temp en lur vischinanza.
Chantun Appenzell Dadens
Geografia
Appenzell dadens è il chantun svizzer cun ils pli paucs abitants (var 15'000 abitants) ed cun la segund pitschna surfatscha (avant Basilea-Citad)
Willem Barents
(Re)scuverta da Spitzbergen e cuntinuaziun dal viadi vers Nowaja Semlja
Gia il prim da fanadur eran ils perscrutaders puspè sin l’Insla dals Urs. Là è Barents sa separà da Rijp ed è navigà cun Heemskerck vers Nowaja Semlja. Aut en il nord da l’insla dubla a la costa nord stevan ils navigaturs prest davant auts rempars da glatsch nunpenetrabels. Igl era pir avust e tuttina n’eri betg pli pussaivel da vegnir enavant. Barents era cumplettamain enserrà cun ses bastiment e sia glieud en in port da glatsch en la ladezza settentriunala da 76°. Il bastiment ristgava da vegnir smardeglià dals culms da glatsch. Plinavant fiss la glieud prest morta dal fraid en ils orcans furius ed en il fraid extrem. Perquai ha Barents decidì da passentar l’enviern sin la terra en ina chasa da laina radunda ch’els vulevan eriger cun la blera laina che flottava sin l’aua. Quest emprim enviern d’ina expediziun uschè aut en il nord resta in eveniment memorabel en l’istorgia da las exploraziuns. Per l’emprima giada han ins pudì observar ed experimentar ils orcans vehements ed il fraid extrem en ina distanza da be 1500 kilometers dal Pol dal Nord.
Imperi roman
Reginavel roman e republica tempriva
thumb|220px|Represchentaziun d’ina sesida dal Senat roman (maletg dal 19avel tschientaner) En il decurs dals onns è il stadi roman creschì e sa transfurmà cuntinuadamain. Il scienzià grec Polybios al ha caracterisà pli tard sco maschaida d’elements monarchics (uffizis da magistrat sco il Consul), aristocrazia (Senat) e democrazia (Comitia). L’uffizi suprem era oriundamain probabel en ils mauns d’in praetor (prae-ire – quel che va ordavant a l’armada); dapi il temp ch’è cumprovà istoricamain stevan mintg’onn dus consuls a la testa dal stadi. Il Senat, la radunanza dals aristocrats romans, giugava ina rolla centrala ed è sa sviluppada baud al center da la pussanza per propi. Dasperas devi diversas radunanzas dal pievel, las Comitia, ch’eran de iure medemamain impurtantas, en spezial en dumondas da guerra e pasch sco er en la giurisdicziun. Sco in dals emprims puncts fixs entaifer l’istorgia romana vala la Lescha da las dudesch tavlas ch’è entrada en vigur enturn l’onn 450 a.C. Questa legislaziun è vegnida fatga palais sin il Forum romanum en furma da tavlas da bronz. Il Forum romanum era il lieu da scuntrada politic, religius e social e valeva sco center da la Republica romana.
Sturm und Drang
La litteratura da l’illuminissem sco premissa
En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner steva la vita filosofica e litterara en il territori da lingua tudestga sut ferma influenza da l’illuminissem. L’intelletg era la grondezza decisiva dal temp; cun far diever da quel a moda dal tuttafatg libra dueva vegnir cuntanschida la «sortida da l’uman or da ses stadi minoren ch’el ha sez chaschunà», sco che Immanuel Kant ha formulà il 1784. La litteratura serviva a furmar l’uman moralmain, ad al illuminar ed a svegliar sia raschun.
Atgnadads
L’ideal da la persunalitad che la giuvna generaziun da litterats ha sviluppà a la fin dal 18avel tschientaner sa drizzava cunter autoritad e tradiziun. Al lieu d’ina poetica tenor reglas ch’ins pudeva s’acquistar a las academias, han ils «giuvens selvadis» tschentà il scheni original, il qual transfurma quai ch’el ha sez vivì ed experimentà en furma litterara, e quai faschond diever a moda fitg libra da las reglas da la poetica tradiziunala. Ins cumenzava a dubitar che la ratio saja l’essenzial ed ha tschentà enstagl l’emotio en il center.
Imperi roman
Temp da las revoluziuns e da las guerras burgaisas
Autras gruppas da plebeians ch’eran vegnidas a possess grazia al commerzi han medemamain cumenzà a far valair novs dretgs. La refurma agrara iniziada dals dus frars Tiberius Sempronius e Gaius Sempronius Gracchus dueva refurmar las relaziuns da possess funsil e porscher a las classas bassas la pussaivladad d’arrivar a terren ed entradas. La refurma è dentant vegnida franada da vart da tschertgels conservativs entaifer il Senat, uschia ch’il conflict da basa ha durà vinavant: ils populars vesevan sasezs sco represchentants dals plebeians e purs pitschens, entant ch’ils optimats empruvavan da defender ils privilegis da l’aristocrazia. Tiberius Gracchus è vegnì assassinà, ses frar Gaius s’ha la finala prendì la vita. La vita da mintgadi a Roma vegniva dominada da cumbats sin via e d’assassinats politics. Ultra da quai hai dà tensiuns entaifer la rait d’allianzas ch’han manà a la Guerra d’alliads (91 fin 89 a.C.). A la fin è il dretg da burgais roman vegnì concedì er als alliads. En connex cun la Guerra d’alliads stattan er las uschenumnadas Vespras asiaticas, in pogrom cunter dieschmillis colonisaturs romans en l’Asia Minura. Per prender vendetga ha Roma ordinà ina guerra cunter il retg Mitridates da Pontos ed al ha surventschì suenter cumbats da plirs onns.
Temp dals imperaturs classic
Il temp dals imperaturs adoptivs che cumenza cun Nerva vala en general sco punct culminant da l’Imperi roman, e quai tant culturalmain sco er areguard la posiziun da pussanza da Roma. Durant quest temp han ils imperaturs per regla prendì resguard sin l’opiniun dal Senat e suandà l’urden dal principat. Sut Trajan, che valeva sco optimus princeps (‹meglier imperatur›), ha l’Imperi cuntanschì l’onn 117 sia pli gronda extensiun. Suenter campagnas militaras cunter ils Dacs e Parts tanscheva quel da la Scozia fin en la Nubia (extensiun nord-sid) e dal Portugal fin en la Mesopotamia (extensiun vest-ost). Sin las conquistas en l’ost da l’Eufrat ha l’Imperi dentant stuì renunziar suenter curt temp, damai che quellas n’eran betg da tegnair. A medem temp è Trajan stà l’emprim imperatur che na derivava betg da l’Italia, mabain da la provinza (Hispania).
Il cumenzament da l’antica tardiva
Cun prescriver pretschs maximals ha Diocletian empruvà da dumagnar l’inflaziun ed il declin economic. Per ch’ils abitants da l’Imperi s’orienteschian puspè vers il stadi e l’imperatur, ha el er empruvà da rinforzar l’atgna apoteosa, pia la pussanza religiusa imperiala, cun adoptar il surnum Iovius (tenor il dieu Jupiter). Surtut ils cristians considerava Diocletian sco illoials envers il stadi. Durant ses temp d’uffizi han gì lieu las davosas (e pli violentas) persecuziuns da cristians.
La dinastia da Constantin n’è betg stada da lunga durada. Suenter cumbats tranter frars ha Constantius II surpiglià il 353 la pussanza. Suenter sia mort il 361 ha Julian, il nevs da Constantin, empruvà da far reviver il pajanissem. El è dentant gia mort il 363 en rom d’ina champagna militara disgraziada cunter ils Persians. Cun el è ida a fin la dinastia constantina.
Dretg
Il dretg da la Roma antica cumpigliava prescripziuns da procedura fundamentalas dal dretg civil e dal dretg penal ch’èn per gronda part vegnidas integradas en las normas da dretg modernas. La scienza dal dretg aveva cuntanschì sia culminaziun durant ils emprims tschientaners dal temp dals imperaturs (emprim fin terz tschientaner). L’urden da dretg ed urden statal da l’Europa, surtut il dretg civil, èn influenzads fin oz a moda decisiva dal dretg roman. Impurtants puncts da referenza han furmà las collecziuns da l’antica tardiva sco il Codex Theodosianus u il Codex Iustinianus. center|thumb|upright=3.2|Il Forum romanum sco ch’el sa preschenta oz
Chantun Friburg
Il chantun Friburg é un chantun da la Svizra.
Geografia
La surfatscha dal chantun cuvrescha 1'671 km².
Macedonia dal Nord
Flora
Tar las plantas da feglia las pli derasadas tutgan ruver macedon, ischi da muntogna, salesch pendus, salesch curunà, ogn, paplas, ulms e fraissen cumin. In’ulteriura spezia da planta caracteristica per la Macedonia dal Nord è il papaver. A rivas da lais intactas crescha channa.
Linguas
Il macedon è la lingua uffiziala dal pajais ed a medem temp la lingua derasada il pli vast.
Dapi il 20avel tschientaner
Ils 2 d’avust 1903 è prorutta la Sullevaziun d’Ilinden ch’è vegnida organisada dal comité revoluziunar numnà. Ils onns 1912 e 1913 han gì lieu las Guerras dal Balcan ch’han manà a la fin da l’Imperi osmanic. La regiun geografica Macedonia han ins partì tranter la Grezia, la Serbia e la Bulgaria. En la part serba da la Macedonia, la quala è vegnida renumnada en Macedonia dal Vardar, è il moviment antiosmanic sa midà en in moviment antiserb. Uschia è prorutta il 1913 la sullevaziun dad Ohrid-Debar ed il 1934, cun agid dal medem moviment, è vegnì assassinà il retg jugoslav Alexander I. Naziunalists albanais han pretendì da lur vart d’unir tut ils territoris colonisads d’Albanais (Gronda Albania), ma a chaschun da la conferenza da pasch a Paris il 1919 n’als èsi gnanc reussì d’incorporar en l’Albania ils territoris cun maioritad albanaisa, uschia ch’els èn facticamain vegnids ignorads dal tuttafatg.
Fasa da la democratisaziun a partir dal 1991
A partir da l’entschatta 2001 hai surtut dà en il nordvest dal pajais scenas sco en ina guerra burgaisa, cur che cumbattants da guerriglia albanais han occupà militarmain intgins vitgs e cumbattì cunter polizia ed armada. Lur finamira era da cuntanscher dapli dretgs da minoritads. L’avust 2001 han las partidas segnà la cunvegna da basa dad Ohrid, la quala ha prevesì da discharmar las gruppas paramilitaras e da conceder dapli dretgs als Albanais en la Macedonia dal Nord.
Economia
Il pajais ha patì dals problems tipics d’in stadi postsocialistic, per exempel d’ina corrupziun exprimida, d’in memia grond apparat d’uffiziants, da l’ineffizienza dals manaschis industrials, ma er da la bloccada economica da vart da la Grezia. Grazia a la politica da refurma dals ultims onns han quests problems per gronda part pudì vegnir schliads.
Traffic sin via
L’entira rait da vias cumpigliava l’onn 2014 radund 14 182 kilometers; da quai eran 9633 asfaltads.
Film
Enconuschent è daventà il film ‹Golemata voda› (‹Der Tag, als Stalins Hose verschwand›) dal 2004 dad Ivo Trajkov.
America dal Nord
Aria, vent ed aura
Da gronda muntada è ultra da quai la geomorfologia dal continent. La mancanza d’ina barriera da muntogna en direcziun vest-ost pussibilitescha in liber stgomi d’aria meridiunal. Là nua che l’aria tropic-chauda frunta sin l’aria polar-fraida cun lur umiditad specifica sa furman ciclons che sa movan, sut l’influenza dal vent dal vest, dal vest vers l’ost sur il continent. Il fatg che questas arias fitg differentas fruntan ina sin l’autra senza nagin impediment, è er in dals motivs centrals per la gronda part dals eveniments climatics extrems (climatic hazards) als quals il continent è exponì.
Istorgia
Suenter che Cristof Columbus ha scuvert il 1492 l’America, èn ils Spagnols stads ils emprims Europeans ch’èn restads en la part meridiunala da l’America dal Nord. Els han bainbaud controllà las grondas inslas da la Caribica, han battì ils Aztecs ed er acquistà la controlla sur l’America Centrala ed il Mexico.
Sutdivisiun regiunala e politica
Medemamain en la Caribica èn situadas las suandantas inslas e parts d’inslas dependentas: Inslas Virginas Americanas (Stadis Unids), Anguilla (Gronda Britannia), Aruba (Reginavel dals Pajais Bass), Bonaire, Sint Eustatius e Saba (vischnancas spezialas dals Pajais Bass), Inslas Virginas Britannicas (Gronda Britannia), Curaçao (Reginavel dals Pajais Bass), Cayman Islands (Gronda Britannia), Guadeloupe (Frantscha), Martinique (Frantscha), Montserrat (Gronda Britannia), Navassa (Stadis Unids), Saint-Martin (part settentriunala da l’insla S. Martin: Frantscha), Sint Maarten (part meridiunala da l’insla S. Martin: Reginavel dals Pajais Bass) sco er las Inslas Turks e Caicos (Gronda Britannia). Las inslas Aruba e Curaçao èn bain situadas en l’America dal Sid; ma per motivs istorics e culturals vegnan ellas attribuidas a l’America dal Nord.
Continent
Istorgia da la moda da dumbrar e denominar ils continents
L’emprova da fixar il dumber dals continents sin il globus sa tira tras tut las epocas da l’istorgia. En il decurs da quella ha il puntg da vista per part varià fitg ferm. Herodot ha oriundamain sutdividì il mund en trais continents: Europa, Asia e Libia (oz Africa). Sia tripartiziun è vegnida resguardada durant l’entira antica sco lianta.
Igl existan però er models da caracter geologic-tectonic che divergeschan per part marcantamain da la repartiziun e denominaziun sco ch’ella è uschiglio usitada. Quests models sa refereschan al concept che Alfred Wegener ha publitgà l’emprima giada il 1912, numnadamain che tut ils continents eran colliads a la fin dal paleozoicum en il supercontinent Pangaea ed èn alura sa dividids plaunsieu in da l’auter pervi dal vulcanissem activ (pli tard: tectonica da plattas). Tals models tractan per part l’India sco agen continent u defineschan schizunt la platta indica e la platta araba sco dus agens continents, uschia ch’ins arrivass tar fin ad otg continents (resguardond, tenor criteris geologics, l’Eurasia sco be ina platta resp. continent).
Temp dal naziunalsocialissem
Survista
Cun l’attatga sin la Pologna ha il reschim naziunalsocialistic cumenzà a far passar cun la forza sia politica da conquista e da germanisaziun, la quala era vegnida preparada onns a la lunga. En il decurs da la Segunda Guerra mundiala ha la Germania naziunalsocialistica commess plirs milliuns acts da genocid. Ils 27 da settember 1940 èn la Germania, l’Italia faschista e l’imperi dal Giapun – las uschenumnadas Pussanzas da l’axa – s’alliads ad ina coaliziun politica e militara. Suenter victorias fitg sveltas cunter ils Pajais Bass, la Belgia, la Frantscha e la Norvegia ha il reschim naziunalsocialistic rut il patg da nunagressiun tudestg-sovietic dal 1939 ed attatgà ils 22 da zercladur 1941 l’Uniun sovietica (uschenumnà Unternehmen Barbarossa). Ils 11 da december 1941 è suandada la decleraziun da guerra da la Germania e da l’Italia envers ils Stadis Unids.
Emprima Guerra mundiala
Dal 1880 fin il 1914 era s’etablì en Germania in antisemitissem ch’era derasà en las uniuns da gimnastica, en bleras uniuns da students, en il corp d’uffiziers ed en intginas partidas naziunalisticas e rassisticas. En il decurs da la guerra èn questas gruppaziuns daventadas adina pli radicalas. Il program da la Deutschvölkische Partei per exempel ha declerà «l’extirpaziun dal giudaissem» sco «dumonda mundiala dal 20avel tschientaner». Suenter la guerra ha l’Alldeutscher Verband sut Heinrich Class vulì far culpants ils Gidieus per la sconfitta tudestga e stgatschar quels cun la forza. Blers dals aderents da talas finamiras èn la finala sa rimnads en la NSDAP.
1920–1925: Fundaziun, scumond e nova entschatta
Tuttina han putschists naziunalsocialistics sut il commando da Hitler e Ludendorff empruvà ils 9 da november 1923 da cupitgar las regenzas tant en la Baviera sco er en l’Imperi. Ils commembers ed aderents dal moviment naziunalsocialistic derivavan per gronda part da la classa mesauna ch’era vegnida ruinada tras l’inflaziun e ch’era smanatschada cuntinuadamain da vegnir declassada. thumb|220px|Reclama per ‹Mein Kampf› da Hitler l’entschatta 1933 en la gasetta nazistica ‹Völkischer Beobachter›
Il moviment naziunalsocialistic è dà dapart en pliras partidas, da las qualas però be duas han pudì mantegnair ina tscherta impurtanza e ch’han tut en tut pers vinavant vuschs. Ina da questas duas era la Grossdeutsche Volksgemeinschaft sut l’egida dad Alfred Rosenberg che Hitler aveva sez elegì ed il qual è vegnì substituì il fanadur 1924 da Julius Streicher e Hermann Esser. Quella concurrenzava cun la Nationalsozialistische Freiheitsbewegung Grossdeutschlands sut l’egida da Gregor Strasser ed Erich Ludendorff.
1929–1933: crisa economica mundiala e crisa da la democrazia
thumb|220px|Hitler a chaschun d’ina allocuziun l’onn 1930 Il 1929 ha ina colliaziun da partidas da dretga manà natiers ina decisiun dal pievel che dueva reglar da nov ils pajaments da reparaziun. Cumbain ch’il project da votaziun n’ha chattà nagina maioritad, ha la NSDAP pudì s’etablir uschia entaifer ils partenaris da coaliziun e gudagnar novs electurs.
Ils naziunalsocialists han chapì da gudagnar las massas cun occurrenzas grondas e da trair a niz per il cumbat electoral ils meds ils pli moderns sco in’emoziunalisaziun consequenta u las novas pussaivladads ch’ils aviuns purschevan. Lur attatgas sa drizzavan cunter tut quai che vegniva mess en connex cun la Republica da Weimar – dal sistem da partidas che consistiva da bleras partidas pitschnas fin al princip parlamentar-democratic en general.
Ses successur Franz von Papen ha immediat supplitgà Hindenburg da dissolver il parlament. El sa stentava da gudagnar il sustegn dals naziunalsocialists ed ha perquai revocà il scumond da la SA e da la SS. Hitler sez aveva bain pers l’elecziun sco president da l’imperi, ma cuntanschì in grond success areguard sia popularitad. A chaschun da la proxima elecziun en il Reichstag, ils 31 da fanadur 1932, ha la NSDAP obtegnì 230 mandats e furmava uschia la pli ferma fracziun entaifer il parlament. Igl è quai stà per la NSDAP il pli aut resultat ch’ella ha cuntanschì en rom d’elecziuns democraticas. Hitler vuleva vegnir elegì da Hindenburg sco chancelier; il post dal vicechancelier ch’al è vegnì offert ha el refusà. Damai ch’ils communists avevan cuntanschì a medem temp 89 mandats, furmavan las duas partidas d’ala extremas ina maioritad negativa che rendeva nunpussaivla tutta lavur parlamentara. Suenter in votum da disfidanza cunter sia persuna ha von Papen – a basa d’ina ordra da Hindenburg ch’era vegnida semtgada a quel – puspè schlià il Reichstag ch’era apaina vegnì elegì. Gia ils 20 da fanadur aveva el relaschà la regenza da la Prussia che valeva sco davosa bastiun da la Republica. Sco pretext per quest «culp cunter la Prussia» che vegn savens resguardà sco culp da stadi, ha el allegà la disditga presumtiva da la polizia prussiana a chaschun da la «Dumengia da sang d’Altona» (cumbats sin via violents tranter ils communists e la SA ch’era puspè vegnida lubida da von Papen).
Privaziun da la pussanza da l’ala Röhm e concentraziun da la pussanza
Sin cussegl da Himmler, Goebbels e Göring ha Hitler laschà assassinar tranter ils 30 da zercladur ed il prim da fanadur 1934 en l’entir pajais radund 200 adversaris e concurrents pussaivels entaifer la NSDAP sut il pretexts che quels sajan stads cumpigliads en in putsch che Röhm haja – apparentamain – planisà. Tranter las unfrendas sa chattavan Gregor Strasser, von Bredow, von Schleicher, von Kahr e Röhm. En questa moda ha Hitler decidì en sia favur il cumbat da pussanza a l’intern da la partida. In’examinaziun giuridica da questas acziuns n’ha mai gì lieu. L’assassin ha concedì a sasez ed a ses cumplizis amnestia cun agid d’ina lescha speziala. I vegn supponì che l’armada haja promovì l’elecziun da Hitler sco president da l’imperi ed uschia er sco schefcumandant da l’armada e ch’el haja persuenter consentì a quella da restar la suletta organisaziun armada en il Reich.
Stadi da polizia
La Gestapo è surtut sa spezialisada en ils decurs dals proxims onns sin il cumbat cunter «activitads antistatalas». Ella aveva 32 000 collavuraturs; quai è relativamain pauc, ma il reschim pudeva sa basar sin in grond dumber da simpatisants e denunziants.