cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Livign
Geografia
La vischnanca da Livign sa chatta en la val dal flum Spöl, che sbucca en l'En ed suenter en il Danubi. Livign è pia ina da las paucas vischnancas talianas che n'appartegnan betg al bassin idrologic talian. Grazia a Livign po l'Italia prender part a las conferenzas internaziunalas davart la navigaziun sin il Danubi e bartgas talianas na pajan betg las taxas da navigaziun enfin ed inclus la mar naira. L'aua da la Val da Livign flassegia per mità en direcziun da l'Engiadina e per tschella mità vers l'Italia. Vers nord sco vers sid percurra il flum chavorgias selvadias e privlusas, ch'eran en temps passads strusch passablas. Ellas èn la causa per l'isolaziun relativa da Livign. Ils auters dus access en la Val da Livign èn pass alpins.
Viadi d'avust
Relaziuns denter las figuras
Tut las persunas el carr sesanflan ella medem situaziun e sesprovan da surmuentar ils medems conflicts (p.ex. il cantun che survescha sco tualetta, sitgira e.a.v.)
Zernez
Zernez è ina vischnanca politica svizra en il. Ella appartegna al circul Sur Tasna dal district da l'En.
Talpa
Activitad da chavar e sistems da tunnels
miniatura|200px|Tauna da talpa Sco tut las talpas per propi passentan las talpas europeicas la gronda part da lur vita en in sistem da tunnels sutterrans che sa chattan per part pauc sut la surfatscha e per part en ina profunditad da fin a 1 meter. Il material da stgavament vegn stuschà a la surfatscha e furma ils mantuns da talpa caracteristics. Quels na sa chattan per ordinari betg sur ils tunnels, mabain radund 15 centimeters sper quels, damai che la terra vegn stuschada a la surfatscha tras ina sortida inclinada. Sch’il terren ha ina consistenza spezialmain lucca na datti strusch material da stgavament e sch’il terren è cuvert cun naiv poi er dar che las vias mainan directamain tras il tschispet. Èn il cas che la configuraziun dal terren è favuraivla, èn las talpas bunas da chavar en in’ura tunnels d’ina lunghezza da radund 7 meters. Tras ils tunnels finids va la talpa cun ina spertadad da fin a 67 meters per minuta (4 kilometers per ura). La gronda part dals tunnels da la talpa sa chatta betg pli profund che 10 fin 20 centimeters, savens anc pli datiers da la surfatscha, ma sut la regiun da las ragischs principalas. Be l’enviern, surtut en cas da schelira, ed en cas da gronda setgira durant la stad spostan las talpas europeicas lur activitad en pli grondas profunditads da fin a 50–60 centimeters. Quests tunnels da nutriment han savens ina furma circulara ed èn colliads in cun l’auter cun il gnieu che furma l’element central da la tauna da talpa.
Multiplicaziun
Il temp da paregliament croda tar las talpas europeicas sin la primavaira (per ordinari ils mais mars ed avrigl); fitg darar datti duas tratgas ad onn. Mintgatant datti durant quest temp cumbats tranter ils mastgels per il privilegi da paregliaziun. La copulaziun sezza po avair lieu tant a la surfatscha sco a l’intern da la terra.
Saas-Fee
Saas-Fee è ina vischnanca politica svizra en il district da Visp dal chantun Vallais. Saas-Fee dumbra var 1600 habitonts e schei sin ina altezzia sur mar da 1800 m. Il vitg appartegn alla val Saas ensemen cun ils vitgs Saas-Almagell, Saas-Grund e Saas-Balen.
Commerzi da sclavs
Temp antic
Durant l’antica era il commerzi da sclavs in factur economic ch’ins na dastga ni sut- ni survalitar. Cunzunt l’agricultura, l’artisanat ed il commerzi da prostituziun eran dependents dal ‹material uman› che stueva trasor vegnir refurnì.
Commerzi cun sclavs europeics
Il commerzi cun sclavs europeics ha prosperà particularmain durant la cristianisaziun, cunquai ch’ils Francs vendevan en sclavaria umans che n’eran betg pronts d’acceptar la nova religiun. Cun l’avanzament da la cristianisaziun en il territori saxon èn las regiuns, or da las qualas la maioritad dals sclavs derivavan, sa spustadas pli fitg vers l’ost e vers il nord. Enturn il 960 ha il commerziant da sclavs Ibrahim Ibn al Jaqub al Israili at-Turtuschi descrit ils lieus d’origin dals sclavs ed ils lieus da commerzi da sclavs en l’Europa. Las cruschadas han terminà il commerzi da sclavs en il territori da la Germania d’ozendi. Er tresors da munaida d’argient cun munaida or dal territori oriental na vegnan betg pli chattads a partir da quel temp.
Commerzi da sclavs oriental
Sclavs or da l’Africa arrivavan en il mund arab-islamic tras la Sahara (commerzi trans-sahara) e sur la Mar Mediterrana, pli tard era sur l’Ocean Indic (commerzi da sclavs da l’Africa da l’Ost). Las dunnas pertutgadas vegnivan savens integradas en ils harems ed ils umens vegnivan engaschads sco eunucs u sco sclavs da lavur. Il dumber d’unfrendas da quest commerzi vegn stimà a 6 fin 17 milliuns. La ruta dal commerzi da sclavs vegniva per gronda part controllada da commerziants orientals (cunzunt da muslims), dentant era da commerziants catalans. Entant ch’ils commerziants muslims empruvavan da cuvrir il grond basegn da sclavs per l’armada egipziana, procuravan ils Catalans per il refurniment da forzas da lavur sin las inslas pli grondas situadas en il vest da la Mar Mediterrana (en il vest da la Sicilia e sin las Balearas) che vegnivan controlladas dals Europeans.
Jacques Guidon
Resumaziun: Guardia da not
La spusa raquinta dentant er, ch'ella hagi liung taimp suenter Gian Gudolf. Il pli gugent vuless ella esser ensiammen cun el. Ei dat en quai text paucas informaziuns davart Gian Gudolf. El é scrits oravontut ord la vista da sia spusa.
Liricas Analas
Cumenzaments
Davart l’entschatta da l’emprima furmaziun da rap rumantscha dattan las Liricas Analas scleriment sin lur pagina d’internet: «L’istorgia da las Liricas Analas cumenza insacura la primavaira dal 1999 cur che dus giuvenots sursilvans èn s’entupads ed han resentì il gust da translatar en rap lur passiun per la cultura da hip-hop. Uschia è naschì l’emprim rapsong rumantsch ‹il tren da Sedrun›. A partir da qua èsi stà cler ch’i dat anc speranza per la cultura da giuvenils rumantscha e che quella n’ha betg basegn da pseudoprojects subvenziunads dal stadi per restar en vita. La muribunda dueva sortir sc’in Fenix or da la tschendra e dar in detg pe en il tgil a la Rumantschia – en furma da las Liricas Analas. Ma avant ch’igl è stà uschè lunsch duevan ils dus giuvens survegnir cumpagnia da trais ulteriurs conspirads. Uschia è naschida la furmaziun cun ils tschintg MCs da lezs dis, numnadamain Orange, Spoon, pddp, Just e Flepp. Suenter emprimas difficultads da chattar DJs ha in indigen ch’era emigrà antruras en Engalterra (Gionson) chattà per fortuna la via enavos a chasa e vi dals MK2 da las Liricas Analas. In segund (Suit) dueva anc suandar; sia motivaziun da s’unir cun la truppa resta enfin oz in misteri (el deriva numnadamain da Turitg). En mintga cas furman Gionson e Suit dapi lura l’artigliaria ritmica da las Liricas Analas. Ils 27 da december 2001 han ils giuvens dà a Dieni en la disco R5 lur emprim concert. Il resultat è stà ina sairada reussida, pachetada plaina cun rap. Ed uschia ha l’istorgia prendì ses curs.»
Analogia (2004)
Titels: 1. Entro Intro; 2. Da Bass; 3. Semiserar; 4. Lungatg; 5. Toxicoman; 6. Ina schanza (feat. Fogel); 7. Dai a mi dapli; 8. Denterentro; 9. Nuot va pli; 10. Mument; 11. Refrestgs (DJ-Skit); 12. Ruaus; 13. Stgiradetgna (feat. Katia); 14. Stun mal; 15. L’intervesta; 16. Pumpa; 17. Cordial Beinvegni (feat. Gimma e Milchmaa); 18. O el mund; 19. I è sco quai tgi è; 20. Naventro Outro.
Concerts
Sper concerts en Surselva, a Cuira ed en autras parts dal chantun (clubs ed openairs) han las Liricas Analas concertà en l’entira Svizra, en l’Austria, en Germania ed en la Tschechia. Tar ils higlights tutgan ils concerts en rom da l’Expo.02 a Bienna, divers concerts a Turitg (Moods, Rote Fabrik, X-Tra, Kaufleuten) ed en autras citads svizras (Berna, Lucerna, Basilea, Losanna). En pli differents openairs (tranter auter Lumnezia, Bad Ragaz, Son Gagl e Frauenfeld) e concerts a Puntina, Salzburg, Vienna, Berlin e Prag.
Grächen
Grächen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vallais che appartegna al district Visp.
Nova Ortografia Lumbarda
La Nova Ortografia Lumbarda (Noeuva Ortografia Lombarda en lumbard) è in sistem da scriver la lingua lumbarda en la sia entiritad, derivà da la ortografia milanesa, a mesadad tranter la grafia dal talian e dal franzos.
Jon Nuotclà
Jon Nuotclà (* 15 da schaner 1934 a Favugn mort ils 5 d'avust 2017) è in scriptur vallader e tudestg.
Rothrist
Rothrist è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Charles Darwin
miniatura|220px|Charles Darwin sin ina fotografia dal 1868 Charles Robert Darwin (* 12 da favrer 1809 a Shrewsbury; † 19 d’avrigl 1882 a Downe) è stà in perscrutader da la natira da la Gronda Britannia. El ha contribuì a moda essenziala al svilup da la teoria da l’evoluziun e vala perquai sco in dals impurtants perscrutaders da la natira insumma.
Charmey
Charmey è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Casablanca (film)
Cuntegn
Ma qua sa mussi che Rick aveva da l’entschatta nà be inscenà l’affar cun Renault: El tira sia pistola e smanatscha Renault. Ensemen van els a la plazza d’aviaziun. Là insista Rick che Ilsa partia cun László. El la laschia partir gist pervia da ses sentiments per ella e perquai che László la dovria dapli ch’el sez. Ilsa targlina l’emprim, ma descenda la finala ensemen cun László l’aviun per Lissabon. László aveva Rick pudì persvader ch’Ilsa charezzia be el e che l’affera da Paris saja daditg vargada ed emblidada.
Charles Darwin
Il viadi cun la HMS Beagle
Las lavurs da mesiraziun da la HMS Beagle èn stadas terminadas ils 7 da settember 1835. Sinaquai ha il bastiment bandunà definitivamain la costa dal vest sidamericana ed è ì en viadi vers las Inslas da Galápagos. Ils 18 da settember ha Darwin mess per l’emprima giada pe sin ina da las numerusas inslas da l’archipel (a San Cristóbal). Las mesiraziuns planisadas da questas inslas han durà bundant in mais. Darwin ha visità las inslas Floreana, San Salvador ed Isabela, ha fatg perscrutaziuns e rimnà provas d’animals e da plantas. Nicholas Lawson, il directur da la praschun sin l’insla Floreana, al ha rendì attent che las tartarugas dal Galápagos sa laschian attribuir a las singulas inslas tras lur cuirass. Da quel temp n’ha Darwin anc betg dà bler paisa a questa remartga ed er betg a la varietad dals fringhels indigens.
Enavos en l’Engalterra – Cumenzament da la teoria da l’evoluziun
Era durant l’absenza da Darwin era ses num restà preschent entaifer ils circuls scientifics da l’Engalterra; senza ses savair aveva Henslow numnadamain publitgà intginas da sias brevs en furma da Letters on Geology. Per curt temp è Darwin sa trategnì a Cambridge, nua ch’el ha lavurà vi da sia collecziun e preparà il manuscrit da ses rapport da viadi. Il mars 1837 è el ì a star a Londra. Qua ha el fatg l’enconuschientscha cun Charles Lyell e Richard Owen. L’amicizia cun Owen dueva dentant sa sfradentar in pau durant ils davos onns da vita.
Martin Weinek
Cumanzamaint
Dal 1987 pigliet el part a la lavur da teater Der Lechner Edi schaut ins Paradies da Jura Soyfer (dirigida da Georg Mittendrein) duraunt il "Ruhrfestspiele Recklinghausen", festival chi ho lö illa cited tudas-cha da Recklinghausen. In listess an fet el la rolla dal scuavias i'l film Müllomania da Dieter Berner.
Charles Darwin
Recepziun ed influenza posteriura
miniatura|200px|Las fossas da John Herschel e Charles Darwin en la Westminster Abbey Tras sias contribuziuns essenzialas a la teoria da l’evoluziun vala Charles Darwin sco in dals scienziads da la natira ils pli impurtants insumma. Pervi da questa prestaziun è el anc adina fitg preschent en la schientscha da la publicitad. Il 1992 è Darwin cumparì sin plaz 16 d’ina glista da las persunas ch’han gì la pli gronda influenza en tut l’istorgia. Ed en la Gronda Britannia figurescha el sin il quart plaz dals 100 Greatest Britons.
Martin Weinek
Kommissar Rex
El restet illa equippa da la seria fin 2004 (deschevla seria), l'ultima chi vaiva lö a Vienna (zieva dvantet il lö Roma). Tuottüna pigliet el part a la prüma episoda da l'ündeschevla seria (2008) ed uossa è'l illa equippa d'actuors da la nouva seria, chi gnaro transmessa dal 2009).
Charles Darwin
Recepziun ed influenza posteriura
Las ovras da Darwin, surtut quellas davart l’origin da las spezias e la derivanza da l’uman, han gia manà curt suenter lur publicaziun a vairas lavinas da recensiuns e reacziuns. Las teorias da Darwin n’han numnadamain betg be tangà dumondas da la biologia, mabain han er gì vastas implicaziuns per la teologia, la filosofia ed autras scienzas spiertalas, sco er areguard aspects politics e socials. Correspundentamain n’èn las teorias da Darwin betg be vegnidas discutadas en circuls scientifics, mabain er entaifer il clerus e la vasta publicitad. Puncts da discussiun han per exempel furmà il problem da la teleologia, la relaziun tranter corp ed olma u la posiziun da l’uman en la natira. Il fatg ch’i na sa tracta tar l’uman betg d’ina stgaffiziun originara, mabain d’in product da l’evoluziun sco milliuns d’autras spezias era, steva en cuntradicziun cun la ductrina cristiana e cun bleras scolas filosoficas. Sigmund Freud ha numnà la teoria da l’evoluziun – sper la vieuta copernicana e la psicoanalisa – in dals trais affrunts cunter l’autodeterminaziun da l’umanitad.
Organisaziun da las Naziuns unidas
Istorgia
Las Naziuns unidas han lur sedia principala a New York e trais ulteriuras sedias a Genevra, Nairobi e Vienna. A Den Haag sa chatta il Tribunal internaziunal. Las sedias da las Naziuns unidas na sa chattan tenor diever linguistic uffizial betg en ils stadis correspundents, mabain èn mo circumdads da quels. En l’ONU valan agens dretgs e la pussanza statala dal stadi da la sedia respectiv na po betg duvrar mesiras repressivas. Qua tras n’è la suveranitad betg periclitada. Ch’edifizis da las Naziuns unidas fissan ina furma da territori internaziunal n’è betg reglà uffizialmain. Dentant profitan lur indrizs da l’immunitad dal dretg internaziunal, analog a las ambassadas.
Lavurs e finamiras
Dapi sia fundaziun ha l’ONU gì plirs success remartgabels, tranter auter ha ella:
Mantegniment da la pasch
thumb|180px|Schuldads da las truppas da pasch da las Naziuns unidas en il territori da cunfin tranter l’Eritrea e l’Etiopia Il mantegniment da la pasch è ina da las incumbensas principalas da las Naziuns unidas. Ellas èn obligadas d’evitar e terminar conflicts internaziunals. La gronda muntada da quest’incumbensa vegn suttastritgada gia en l’emprim artitgel da la Charta da l’ONU:
Chapellinas blauas
Las chapellinas blauas èn ils schuldads da pasch da l’ONU. Els n’eran betg previs en la Charta sco med per mantegnair passivamain la pasch. Ma Dag Hammarskjöld (segund secretari general da l’ONU) e Lester Pearson (politicher canadais, activs en l’ONU) han sviluppà l’idea dals schuldads da pasch per situaziuns da crisa. Per vegnir identifitgads immediat portan ils schuldads sper l’unifurma da lur pajais ina chapellina blaua u ina baretta blaua cun l’ensaina da l’ONU. Las armas ch’els portan duain dentant be servir a l’autodefensiun. In mandat per trametter chapellinas blauas po be il Cussegl da segirezza conceder, ma la regenza da mintga pajais po sezza decider sch’ella vul metter a disposiziun ils schuldads. Fin l’onn 1990 ha l’ONU gia engaschà 500 000 schuldads e persunas civilas per mesiras da mantegnair la pasch – dentant betg per crear la pasch.
Linguas da l’ONU
Lingua uffiziala vul dir ch’i sto dar ina translaziun en mintga seduta uffiziala da ed en questa lingua. Ultra da quai ston tut ils documents preparativs da la seduta, tut ils sbozs da resoluziuns e tut ils protocols e rapports star a disposiziun a temp util en questas linguas. Per las linguas da lavur vala che tut ils process da lavur a l’intern da l’organisaziun (en scrit ed a bucca) pon succeder en ina da las duas linguas. En contacts cun il secretariat da las Naziuns unidas ha mintga delegà il dretg da tscherner libramain la lingua da lavur per s’exprimer en scrit ed a bucca. Era ston tuttas decleraziuns uffizialas dal secretariat succeder en tuttas duas linguas da lavur (communicaziuns, tavlas, broschuras, visitas guidadas etc.). Questas reglas excludan da princip preschentaziuns monolinguas. Il servetsch da translaziun tudestg da l’ONU, finanzià communablamain da la Germania, Austria, Svizra, Liechtenstein e Belgia, metta a disposiziun ils pli impurtants documents en tudestg. La Charta da las Naziuns unidas è er vegnida translatada en rumantsch.
Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da l’ONU
thumb|220px|Sala dal Cussegl da segirezza In punct da critica furma la cumposiziun dal Cussegl da segirezza che sa basa sin criteris istorics. Ils commembers permanents da quest cussegl dovran savens lur dretg da veto per prevegnir a sentenzias e sancziuns cunter sasez e stadis amis. Uschia ha l’Uniun Sovietica fatg diever ils onns 1946–1964 103 giadas dal dretg da veto cunter maioritads dal rest unanimas. En 69 cas da convenziuns davart l’Israel ha l’USA duvrà 20 giadas ses dretg da veto.
Ils motivs per la mancanza d’ina tala refurma èn evidents: Ina restructuraziun decidida che tegness quint da l’idea dad in’organisaziun mundiala, includess ina sperdita da pussanza dals commembers permanents privilegiads fin ussa – per la gronda part pajais industrials che finanzieschan la pli gronda part da l’ONU.
Cumpetenzas
In problem central da las Naziuns unidas è e resta la cumpetenza fitg limitada da l’organisaziun. Igl è oravant tut reussì a las Naziuns unidas d’unir quasi tut ils stadis dal mund sut in tetg, perquai che la Charta po vegnir interpretada uschè flexibel en passus decisivs ch’ella po vegnir chapida da praticamain tut las culturas e da tut las ideologias politicas (era sche quellas s’excludan per part viceversa) en lur senn, a favur dad els e tenor la situaziun correspundenta. Per ch’il concept dad in’organisaziun mundiala, abla d’agir, pudess reussir dal tuttafatg, stuessan ils stadis naziunals ceder ina part essenziala da lur cumpetenzas en tuttas trais spartas da l’executiva, da la legislativa e da la giudicativa a favur da quest’organisaziun. Ma actualmain n’è strusch in stadi pront da far quest pass.
Martisberg
Martisberg è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
Filet
Filet è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
Rumantsch dal Grischun
Regress dal rumantsch
Suenter ch’ils cunfins linguistics èn restads relativamain stabels tranter il 15avel ed il 18avel tschientaner, vegn il rumantsch stgatschà dapi 150 onns adina pli fitg dal tudestg. La pli gronda part da la Sutselva è entant germanofona; giuvens pledaders dal rumantsch chatt’ins là quasi be pli en la Muntogna da Schons. Era en l’Engiadin’Ota è il rumantsch gia dapi la fin dal 19avel tschientaner en la defensiva, spezialmain pervia da l’expansiun dal turissem en questa regiun.
Tudestg
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: «Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln.»
Gino Clavuot
Snook lavura in differentas linguas, principalmain per rumantsch (Vallader). La lingua materna es in tema impurtant per l'artist.
Mund (VS)
Istorgia
Mund appartegneva dapi l'onn 1355 al Zehnden (frz. dizain) da Naters. Sia situaziun independenta da l'aristocrazia è dentant vegnida renconuschida pir l'onn 1420.
Villeneuve (VD)
Villeneuve è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Aigle. La vischnanca sa chatta a la riva dal Lai da Genevra.
Alfons Tuor
Poesia
E cu jeu vus contemplel El firmament, Sai jeu pertgei ch'ins viva Mo in mument!
Victor Stupan
Victor Stupan (* 31 da schner 1907 a Sent, † 24 da favrer 2002 a Cuoira) es stat scriptur e poet rumantsch.
Ouvras, tematica e stil da scriver
Da l'on 1983 ha el darcheu scrit ün cudesch da poesias, cun il nom "Funtanas". In quist cudesch as bada ch'el stà uossa fingià blers ons a Cuoira. El scriva davart temas plü universals ed eir davart l'amur.
Binn
Binn è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Victor Stupan
Resumaziun da "Mez per ün"
(Sin Rumantsch Grischun)
Cura ch'els arrivan dentant l'auter di el medem lieu, è la matta Tina gia là e ruaussa en l'umbriva da las chaglias. Cura ch'ils mats s'avischinan, damonda la matta, sch'els hajan zuppà las ravas. Vinavant ha ella ditg, ch'ella giaja e dia al cussegl da scola, tge ch'els hajan fatg. Sinaquai han ils mats rugà la matta Tina da betg dir vinavant, els fetschien tut, per ch'ella tegnia la buca.
Territori natiral protegì
Bancas da datas e classificaziuns internaziunalas
Global 200 è ina classificaziun mundiala da las ecoregiuns che vegn tgirada dal WWF. La glista sutdivida quellas tenor il stadi ed il basegn da protecziun (Conservation Risk Index, CRI) en critic, periclità, vulnerabel, relativamain stabil u intact. Ultra da quai vegnan enumerads 19 lieus da muntada prioritara.
Naziuns unidas
Ils projects da territoris protegids da las Naziuns unidas vegnan realisads sut l’egida da l’UNESCO:
Ulteriuras categorias mundialas
210px|thumb|Tower National Monument (Stadis Unids) I dat ina retscha d’ulteriuras categorias internaziunalas, tranter quellas certificats, furmas da collavuraziun e coordinaziun, territoris protegids a basa dal dretg da contracts u analisas dals basegns d’organisaziuns internaziunalas ch’èn be per part liants tenor il dretg dal lieu u internaziunal. Exempels furman concepts e projects da l’UICN, dal WWF u da BirdLife che s’occupan a nivel global da la biodiversitad (p.ex. da territoris-clav areguard a la biodiversitad), da la varietad da las plantas (p.ex. il Center da la diversitad da las plantas) u da las resursas d’aua (p.ex. da territoris da muntada speziala en connex cun la qualitad da l’aua), che s’engaschan a favur da la protecziun da reservats da la natira (p.ex. ils reservats da la natira dal WWF) u da territoris da protecziun da singulas spezias u famiglias d’animals (p.ex. da territoris che servan a proteger spezias d’utschels endemicas) ni che s’engaschan per mantegnair il spazi da viver da pievels indigens (Indigenous and community conserved area).
Situaziun en Svizra
Daspera exista in grond dumber da territoris protegids betg statals (a basa da contracts). Tar quels sa tracti per gronda part da territoris che organisaziuns per la protecziun da la natira privatas han acquistà e tgiran sezzas. Uschia è p.ex. la Pro Natura (cun-)possessura da bundant 600 territoris da protecziun da la natira en tut la Svizra.
Aur
Tge capita sch’ils daners vegnan schliads da lur cuntravalur en aur?
Auter che l’aur pon ils daners perder lur valur, sche lur produciders sa laschan surmanar ad ina multiplicaziun inflaziunara. Fitg enconuschenta è la reducziun da la valur da munaidas dal temp medieval, cura ch’ins ha fatg quellas pli pitschnas e culà metals bunmartgads. Ellas èn daventadas simbols ch’avevan pers lur forza simbolica, perquai che nagin na fidava pli ad ellas. Or da questa perspectiva èn ils daners sco martganzia forsa plitost in fenomen social, in mitus fitg simplifitgà, reducì sin la cardientscha d’ina societad en quests daners.
Palanzone
Sül cuolm do que üna pitschna chapella a fuorma da piramida; süsom po que vzair il panorama sü tuot il Lej da Com, la Planüra Padana e las muntagnas d'intuorn.
Zuoz
Zuoz è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul Engiadin'Ota dal district da Malögia.
Art. 70 da la Constituziun federala
Art. 70 Linguas
5 La confederaziun sustegna mesiras dals chantuns Grischun e Tessin per mantegnair e promover la lingua retorumantscha e taliana.
La runa
Resumaziun
Semess sin via patratga e sa damonda el sche ella vegn. Cun ella n'è dentant betg la plievgia mabain Francesca manegiada. Francesca ei si'amur, ma ad el esi cler ch'ella n'è betg cuntanschibla. El cumenza a far fain e svelt ha el gia ensemen bainquant. Anc inaga guarda el vers tschiel. Las nivlas en seratratgas, la plievgia na vegn betg pli - ma ella vegn. Dalunsch vesa el ella a vegnend, auda ella a salidond.
Puntcrap
Situaziun odierna
La chasa sa chatta dapi il 1833 en possess da la famiglia Melchior. Ella è vegnida renovada pliras giadas e vegn manada oz en la 6avla generaziun.
Ursicin G. G. Derungs
Teologia
Translaziuns
Artitgels da Glion
Ils Artitgels da Glion dal 1526 relativs a la liberaziun dals dretgs feudals episcopals En nossas Trais Lias na dastgan nagin uvestg e nagina persuna da stan ecclesiastic metter autoritads civilas, avugads u mastrals. Mintga cussegl, dretgira e vischnanca duai eleger libramain ses uffiziants— cun excepziun dals uffiziants e servients da l‘uvestg. Nagins cass civils na dastgan vegnir purtads avant dretgira d‘appellaziun episcopala u avant in da ses advocats. Las dieschman, ils tschains ereditars ed autras prestaziuns feudalas betg ple debitadas al possessur d‘origin, dastgan vegnir cumpradas ora. • La reformaziun ei vegnida derasada pli spert, cun quai era il rumantsch • La baselgia catolica ha era entschet a scriver per rumantsch
Samignun
Num dal lieu e vopna
Il num tudestg è per regla Samnaun, en il dialect bavarais da Samignun ed en general en il tirolais vegn il num dentant pronunzià Tsalnaun [tsɐlˈnau̯n] u Salnaun. La segunda furma è ozendi pli derasada, schebain che pleds rumantschs ch’entschaivan cun s èn vegnids surpigliads sco ts en il tirolais.
Istorgia
Samignun vegn numnà l’emprima giada l’onn 1089. Da quel temp ha il signur Gebhard da Tarasp regalà possess en la Val Samignun a la claustra Mariamunt. Da lez temp era la val pia gia populada dapi in detg temp ed aveva in’impurtanza economica. Oriundamain era la val colliada cun l’Engiadina be tras ils pass ed era accessibla be durant la stad. Ma grazia al clima temperà ed il sulom fritgaivel pudevan ils colonists manar ina vita quasi autarca. L’onn 1220 è la donaziun vegnida confirmada en in document papal. Plinavant exista in contract dal 1249 en il qual papa Innocenz ha concedì tscherts dretgs ad ina chaplutta a Samignun. Politicamain appartegneva Samignun a Ramosch che furmava sco il rest da l’Engiadina Bassa ina part dal contadi dal Vnuost. La regiun suttasteva pia als prinzis dal Tirol e pli tard a l’Austria. Ultra da quai aveva l’uvestg da Cuira dretgs feudals. Il 1652 è la Lia da la Chadé sortida da l’uniun da l’uvestg da Cuira cun la Tumleastga, il Surses, la Bregaglia e l’Engiadina. Era Samignun fascheva part da la Lia da la Chadé ed appartegneva a la dretgira auta da Ramosch. Il 1652 è l’Engiadina sa deliberada ensemen cun la Val Samignun dals dretgs feudals.
A partir dals onns 1920 è il turissem entrà en la val ed ha remplazzà plaun a plaun l’agricultura sco sectur da gudogn principal. Dapi ils onns 1950 è il turissem il sectur economic il pli impurtant. Il territori da skis communabel Silvretta Arena Samnaun/Ischgl furma in dals pli gronds territoris da skis en las Alps Orientalas.
Il dialect rumantsch da Samignun
Tratgs che attribueschan il rumantsch da Samignun al vallader èn tranter auter la conservaziun dad a accentuà sco en chasa (a Samignun per il solit en la furma curta cha) visavi al puter chesa u il svilup dad A latin avant M tar [] sco en chomma visavi al puter chamma. Ultra da quai datti er cas nua ch’il dialect da Samignun ha conservà in vocalissem pli vegl ch’il vallader, analog al jauer da la Val Müstair u al sursilvan.
Il dialect tudestg da Samignun
La suandanta descripziun sa basa sin in essai dad Otto Gröger dal 1924, las datas pon perquai esser per part antiquadas. Gröger sez supponiva il 1924 che las atgnadads dal dialect da Samignun daventian anc pli marcantas enstagl da svanir. El descriva il dialect da Samignun sco dialect maschadà che ha ils blers tratgs cuminaivels cun il dialect da Danuder (Nauders), ma en auters puncts dapli sumeglientscha al dialect da Fuond (Pfunds); omadus lieus èn situads en la Val da l’En Superiura. In’influenza dal dialect dal Paznaun n’han ins dentant betg pudì constatar. Ultra da quai sa distingua il dialect da Samignun tras in’influenza da substrat dal rumantsch e mintgatant dal tudestg da scrittira, quai che stat probablamain en connex cun la rolla che la scola ha giugà tar la midada dal rumantsch al tudestg.
Sco scha nüglia nu füss (sursilvan)
Tgei?
Ei maunca mo paucs dis entochen Nadal, dis che ti has aschi bugen, ils utschals vegnan, miran sch’ei dat enzatgei da magliar e van lu puspei.
Rut Plouda leva gia daditg scriver in cudisch dalla relaziun denter ina mumma ed in affon impediu, mo ella ha denton mai propi anflau la dretga moda d’exprimer.
Co?
La gronda part dil cudisch vegn raquintada dalla perspectiva dalla mumma da Joannes. Ella descriva tut el detagl. Il cudisch ei structuras tenor las quater stagiuns. Tier las regurdientschas dat ei aunc singuls texts ch’ein screts ella tiarza persuna. Quels texts han mintgamai in tetel.
Ina canzun cun dapli impurtonza ei: „Eine Herde weisser Schafe ist mein Königreich und die kleine Hütte mein Palast“. Quella canzun tedlava Joannes fetg bugen. El leva adina daventar pastur.
Wyna
thumb|La Wyna
Cuarnens
Cuarnens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Rumantsch da Vaz
Exaimpel
Donat Rischatsch, 2018
Prato (Leventina)
Prato è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Quinto dal district Leventina.
Chironico
Chironico è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Faido dal district Leventina.
Obergesteln
Monument da la natira
Ad Obergesteln sa chatta la probablamain pli veglia planta da la Svizra: in laresch da var 1'500 onns. Perquai ch'il laresch cun ina circumferenza da 7,4 meters ch'è chavortg fin in'autezza da 20 meters, n'èsi betg pussaivel da determinar la vegliadetgna exacta entras in sondagi da carotta (Kernbohrung). La vegliadetgna è vegnida stimada entras cumparegliaziun.
Trembel nair
Utilisaziun
Gia en il segund tschientaner ha il medi grec Galen cusseglià en cas d’inflammaziuns in itg or dals brumbels dal trembel nair. Tals itgs pon ins er anc cumprar oz sco balsam calmant.
Losanna
thumb|Logo thumb|300px|
Quartiers da la citad
Zones foraines
Islanda
Cuntrada
La costa ha ina lunghezza da 4970 km. Questa vasta extensiun resulta surtut da la regiun dals fiords islandais, en la quala la riva è enchavada fermamain. Sper l’insla principala datti ina retscha dad inslas pli pitschnas. L’Islanda è en general pauc populada: sin 40 km² datti en media duas fin quatter chasas.
Fauna
Dals animals importads tras l’uman n’han betg tuts purtà il niz economic giavischà. Il 1771 han ins manà 13 rens en l’Islanda cun la finamira d’als pudair chatschar u da profitar dad els en autra moda. Oz vivan radund 3000 animals selvadis en l’ost dal pajais, senza che quest animal avess però purtà il success avisà. Betg meglier èsi ì a l’entschatta dal 20avel tschientaner cun l’emprova d’allevar bovs-mustgat.
Il chaval islandais è enconuschent sco ina da be paucas razzas da chavals che dumogna il tölt, in pass segir senza fasa da sigl. Il chaval è pia adina cun ina chomma per terra, quai ch’è cumadaivel per il chavaltgader e schanegia ses dies. Sco tut ils auters animals da niz vivents dastga il chaval islandais bain vegnir exportà, ma betg pli importà. Tras quai vul ins impedir che malsognas sa derasian e ch’in eventual genom ester disturbia l’allevament d’ina razza pura.
Bundant pli gronda è la varietad dals peschs che vivan en las mars situadas enturn l’insla. Damai che currents chauds e fraids fruntan qua in sin l’auter vivan en quest cirquit radund 270 spezias en gronda quantitad.
Nums propris
En l’Islanda furma il prenum la part principala dal num propri; nums da famiglia èn percunter strusch derasads. Enstagl da quel portan ils Islandais il num dal bab, pli darar quel da la mamma, cun la finiziun ‹figlia› (-dóttir) resp. ‹figl› (-son). In giuven Islandais ch’è il figl da Jón Einarsson e che survegn il prenum Ólafur ha pia num Ólafur Jónsson (figl dal Jón), sia sora Sigríður ha num Sigríður Jónsdóttir (figlia dal Jón).
21avel tschientaner
En la politica islandaisa na datti dapi daditg nagina posiziun clera areguard in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica. La dumonda spinusa è surtut quella dals dretgs da pestga. Da quels è l’insla dependenta sco nagin auter stadi europeic. Il 2009 ha l’Islanda bain deponì tar l’Uniun europeica ina dumonda d’entrada. L’ulteriur svilup resta però avert.
Structura dal stadi
miniatura|200px|Sedia dal parlament da l’Islanda (Althing) Dapi ils 17 da zercladur 1944 è l’Islanda ina republica parlamentar-democratica independenta. Schef da stadi è il president islandais. Las fatschentas da la regenza maina il primminister.
Sin l’index da democrazia dal magazin ‹The Economist› figurescha l’Islanda il 2012 sin la terza plazza mundiala suenter la Norvegia e la Svezia ed avant il Danemarc.
Partidas
Dapi lura ha l’emprova d’unir las partidas da l’ala sanestra manà a la fundaziun da duas novas partidas: l’Allianza socialdemocrata e proeuropeica ed il Moviment sanester-verd. Da l’Allianza fa er part l’Allianza da dunnas, a la quala igl era reussì sco emprima partida da dunnas en tut il mund d’occupar sezs en in parlament naziunal.
Pestga
Pervi da sia situaziun a l’ur da duas plattas continentalas èn ils reviers da chatscha enturn l’Islanda spezialmain ritgs. La mar cuntegna bler fitoplancton, il qual furma la basa da la chadaina da nutriment oceanica.
Dumonda sociala
Politica da refurma statala
La politica sociala statala ha empruvà da mitigiar quests conflicts tras refurmas socialas. Lavur da piunier sin quest champ ha prestà l’Imperi tudestg cun la legislaziun sociala dad Otto von Bismarck. Quella ha inizià il 1883 cun la lescha davart l’assicuranza da malsauns, alura è suandada il 1884 l’assicuranza d’accidents ed il 1889 in’assicuranza da vegls ed accidents, da la quala è resortida il 1891 in’assicuranza da rentas legala. Questas disposiziuns da politica sociala èn bainspert vegnidas surpigliadas e variadas dad auters stadis.
Spustament da la muntada
L’amplificaziun dal stadi social e l’augment dal nivel da bainstanza general (uschenumnà miracul economic) suenter il 1950 han attribuì decisivamain ch’il term da la dumonda sociala sco designaziun da la situaziun dals lavurers è ì en emblidanza en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner (almain en ils stadis industrials).
Islanda
Turissem
Entant ch’ins dumbrava il 1950 be 4000 visitaders, è questa cifra creschida il 1995 sin 190 000. L’onn 2000 han 300 000 turists visità l’Islanda, e cun quai per l’emprima giada dapli persunas che quai che l’insla ha abitants stabels.
Fotografia
La fotografia islandaisa cumpiglia in vast spectrum. Magnús Ólafsson (1862–1937) ha documentà las cundiziuns da viver d’in temp ch’è stà segnà dal svilup tecnologic, da midadas socialas e da l’urbanisaziun. Sigriður Zoëga (1889–1968) è sa deditgà surtut a la fotografia da purtret e Vigfús Sigurgeirsson (1900–1984) a la fotografia da cuntradas.
Attracziuns
miniatura|200px|Geysir a Haukadalur Þingvellir sco lieu da radunanza tradiziunal da l’althing è gia vegnì declerà il 1928 sco parc naziunal ed è vegnì inscrit il 2004 en la glista dal Patrimoni cultural mundial. Quest lieu istoric fa part da l’uschenumnà Golden Circle, ina tura dal di ch’è fitg populara tar ils turists. Quella cumpiglia er la cascada Gullfoss ed il territori da geotermia a Haukadalur cun ses geysirs.
Er l’auta planira islandaisa porscha numerusas bellezzas da la natira. Ins la po per exempel traversar sin las pistas da Kjölur, Kaldidalur u Sprengisandur. Da qua han ins ina buna vista sin las pli diversas furmas da glatschers. Ed ils territoris ad auta temperatura (Landmannalaugar ed il Kerlingarfjöll) èn enconuschents per las colurs multifaras da lur muntognas.
Fatgs socials
L’Islanda posseda in vast sistem social. Sper assicuranzas da malsauns, da rentas, d’accident e da dischoccupads datti er in’assicuranza da famiglia. Tut questas ovras socialas vegnan organisadas tras l’Institut statal per segirezza sociala. La finanziaziun succeda sur contribuziuns che vegnan purtadas da tut ils pajataglia. Er il sectur da la sanadad en l’Islanda è bain sviluppà.
L’Islanda sa stenta da pratitgar l’egualitad da las schlattainas. Il pajais sa distingua er tras sia tenuta liberala envers l’omosexualitad; dapi il 2010 èn pussaivlas lètgs da medema schlattaina.
La cumpart da las persunas activas cumpigliava il 2010 78,2 % da l’entira populaziun; quai è in pau dapli che la media dals stadis commembers da l’Uniun europeica. La quota da dischoccupads munta a 8,5 %. Las entradas per chau giaschan – suenter il Luxemburg, la Norvegia, la Svizra ed il Danemarc – sin la tschintgavla plazza dals stadis commembers da l’OECD.
Sistem da furmaziun
En l’Islanda cumpiglia la scola cumplessiva las classas 1–10, il gimnasi las classas 11–14. Il sectur terziar sa cumpona da set scolas autas cun radund 16 500 students; la pli impurtanta è l’Universitad da l’Islanda ch’è vegnida fundada il 1911.
Entaifer l’OECD è l’Islanda in dals pajais ch’investescha il pli bler en la furmaziun. Entaifer il Studi da PISA è il pajais vegnì il 2007 27avel (da 57 stadis participants).
Cuschina
Tar la cuschina islandaisa sa tracti d’ina tipica cuschina da l’Europa dal Nord, cun bler pesch e charn-nursa. Ella cumpiglia intginas spezialitads (sco Þorramatur) che vegnan surtut servidas da dis da festa. E vi da tschertas spezialitads tipicas ston visitaders d’auters pajais er s’endisar l’emprim: chau-nursa fimentà, squagl fermentà u cugliuns-tschanc mess en purment.
Cultura da bogn
Er blers bogns (cuverts), hotels e chasas privatas possedan atgnas funtaunas chaudas ch’èn vegnidas chavadas aposta (uschenumnads ‹hot pots›).
Firads
Ina tradiziun speziala dal temp da Nadal furman ils jólasveinar, ils tredesch ‹cumpogns da Nadal› che vegnan tranter ils 12 da december ed ils 6 da schaner en ils lieus abitads a far lumparias, ma er a guardar sch’ils uffants èn stads bravs.
Orny
Orny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Leopard
Organs sensitivs
Las ureglias èn da furma radunda. L’udida è sa sviluppada a moda excellenta. Ils leopards èn abels d’udir frequenzas fitg autas che n’èn betg pli perceptiblas per l’uman (fin a 45 000 hertz). Ils egls èn drizzads enavant ed ils champs visivs sa cruschan fitg ferm. Quai als pussibilitescha ina vesida spaziala ordvart buna. Da di vesa in leopard pli u main tuttina bain sco l’uman, da notg percunter tschintg fin sis giadas meglier: Leopards èn abels d’avrir fitg ferm la pupilla radunda, uschia che dapli glisch po entrar en l’egl; en pli disponan leopards sco tut ils giats d’ina stresa reflectanta davos la retina, la quala pussibilitescha da trair a niz meglier la glisch. Er l’odurat è sviluppà fitg bain.
Cumportament territorial
En emprima lingia marcheschan leopards lur revier tras urin ed excrements, daspera però er a moda acustica en furma da lur resgiar caracteristic – in tun che regorda al resgiar laina. Ultra da quai marcheschan els ils cunfins dal revier a moda optica cun sgriflar vi da plantas u per terra. Las marcaziuns servan per l’ina a tegnair sin distanza auters animals da la medema spezia e d’infurmar auters animals davart la preschientscha dal proprietari dal territori; per l’autra però er a structurar il territori tras il qual l’animal gira. Marcaziuns olfactoricas gidan là a s’orientar.
Multiplicaziun
thumb|190px|La paregliaziun è savens colliada cun in cumportament plitost agressiv thumb|210px|Leopard cun animal giuven Durant paucs dis tolerescha in leopard feminin in mastgel en sia vischinanza, numnadamain cur ch’ella è 6–7 dis pronta da sa paregliar. Alura sa mova ella en grond malruaus surtut tras la part centrala da ses territori da girar e marchescha numerus lieus sco plantas, grips, crappa, chaglias u tschofs cun urin e sgara cun sias chommas davos per terra. Cun questas marcaziuns d’odur ed indizis visuals carmala ella il leopard masculin en ses territori. Betg darar sa zullan las femellas prontas da sa paregliar en las marcaziuns d’urin dals leopards masculins. Ils dus partenaris restan ensemen durant 8–9 dis e sa pareglian repetidamain. Durant quest temp van els ensemen a chatscha e partan per part er la preda.
Sistematica
Il leopard tutga tar il gener Panthera. Tenor retschertgas geneticas èn ses proxims parents il jaguar ed il liun. Avant ca. 1,9 milliuns onns è la lingia dal jaguar sa spartida da quella da liun e leopard; quests ultims èn pir sa spartids in da l’auter avant 1 fin 1,25 milliuns onns. Dal leopard da naiv han ins pli baud pensà che quel saja situà entaifer il svilup evolutiv a la basa dal gener Panthera. Retschertgas pli novas da la genetica moleculara laschan però schizunt supponer ch’el pudess esser la spezia schumellina dal leopard.
Leopards en mitologia e cultura
En fablas e paraulas chinaisas vegn il leopard percunter caracterisà a moda positiva sco curaschus e guerril. Quest’imaginaziun sa repeta er en l’eraldica medievala, nua ch’il leopard vegn represchentà sco animal da vopna che va sin trais tschattas, cun stendì enavant las tschattas davant. Che la simbolica guerrila è sa mantegnida fin en il temp preschent sa mussa tranter auter en quai che divers tips da chars armads da cumbat èn vegnids numnads leopard. Sulettamain il filosof grec Aristoteles na para betg dad ir d’accord cun questa eroisaziun generala: En si’ovra ‹De partibus animalium› tschenta el il leopard en retscha cun lieur, mieur, hiena u asen – tenor ses avis tut animals segnads da timiditad.
La colliaziun dal leopard cun il nausch, monstrus cumpara medemamain diversas giadas en il Vegl e Nov Testament (t.a. Jeremia 13,23, Daniel 7,6, Palentada da son Gion 13,1–2).
Cain
Colliaziuns
Categoria : Persunas en la Bibla
Bodio
Bodio è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giornico dal district Leventina.
Norvegia
Auters territoris
Sut administraziun norvegiaisa sa chatta er l’Insla Bouvet en l’Ocean Antarctic. Ella na vala però betg sco part dal Reginavel da la Norvegia, mabain sco territori dependent. Dus ulteriurs territoris che sa chattan en il sid dal 60avel grad da latituda n’èn betg renconuschids a nivel internaziunal sco territori suveran norvegiais. I sa tracta da l’Insla Peter I en l’Ocean Antarctic e da la Terra da la Regina Maud en l’Antarctica (che furma il sectur dal continent antarctic situà tranter 20° vest e 45° ost).
Grondas citads ed aglomeraziuns
Sper la chapitala Oslo (626 000 abitants) existan en la Norvegia trais ulteriuras citads cun dapli che 100 000 abitants; igl èn quai Bergen (269 000), Trondheim (180 000) e Stavanger (130 000).
Dumber d’abitants e cumposiziun
Cun in dumber tranter 60 000 e 100 000 viva en il nord da la Norvegia la pli gronda cumpart dal pievel indigen dals Sams. Il status da minoritads naziunalas renconuschidas possedan er ils Skogfinner, ils Kvener, ils uschenumnads Tatere (viagiants), ils Roma ed ils Gidieus.
Occupaziun
Tenor indicaziuns da l’uffizi naziunal da statistica eran la fin dal 2012 radund 86 000 persunas senza lavur. Quai correspunda ad ina quota da 3,2 % (immigrants 6,0 %) che giascha lunsch sut la media dals pajais da l’UE e da l’OECD.
Religiun
En la Norvegia exista in’associaziun umanistica, il ‹Human-Etisk Forbund›, che furma ina cuminanza da la concepziun dal mund areligiusa e senza confessiun. L’organisaziun è vegnida fundada il 1956 e cumpigliava il 2011 radund 80 000 commembers (radund 1,6 % da la populaziun).
Furmaziun
Roms d’instrucziun en la scola fundamentala èn: norvegiais, englais (a partir da l’emprima classa), matematica, instrucziun sociala (istorgia, politica, geografia, sociologia), art e lavurs manualas, scienza ed ambient, alimentaziun e sanadad, musica, sport, religiun ed etica, informatica (rom d’elecziun), segunda lingua estra a partir da la 8avla classa (tudestg, spagnol u franzos).
Sutdivisiun administrativa
Provinzas 2017:
Provediment d’energia
Ils pretschs d’electricitad fitg bass per ils consuments finals na porschan nagin stimul per mesiras d’effizienza d’energia e per mesiras da spargn. Perquai è il consum d’energia en general fitg aut; il consum d’electricitad per persuna furma schizunt la valur maximala en tut il mund. Il motiv principal per quest aut consum d’electricitad è bain il fatg che la gronda part dals edifizis vegnan stgaudads directamain cun electricitad. En blers lieus sa chapeschi da sasez che la glisch arda sur pliras uras u schizunt sur plirs dis en stanzas che na vegnan betg duvradas. I dat schizunt edifizis publics che n’èn gnanc munids cun interrupturs da la glisch.
Petroli
Las autas entradas per persuna che caracteriseschan l’economia publica da la Norvegia resultan dals auts pretschs da petroli sin il martgà mundial, da l’explotaziun intensiva sco er dal dumber da la populaziun relativamain bass. Ils Norvegiais han però realisà che las reservas dad ieli vegnan probablamain be pli a tanscher paucs decennis; ultra da quai è la rait sociala fitg spessa che caracterisescha il stadi colliada cun auts custs. Perquai è vegnida sviluppada ina strategia che duaja preservar la bainstanza naziunala a lunga vista. Ils onns 1990 è vegnì sviluppà in concept d’investiziun spezial, il fonds dad ieli. En quel vegnan investids ils enorms gudogns che resultan da l’export dad ieli. Quai succeda exclusivamain sin ils martgads a l’exteriur per evitar che l’economia a l’intern dal pajais sa surstgaudia e per impedir che la curuna norvegiaisa saja suttamessa ad ina memia gronda revalitaziun. L’onn 2014 aveva il fonds dad ieli norvegiais ina valita da 653 milliardas euros.
Turissem
Tgi che parta dad Oslo en direcziun da Bergen, pia vers la costa dal vest, percurra la provinza Telemark. Da las vias d’autos u sin il traject da la viafier da Bergen che cuntanschan autezzas da varga 1000 meters sur mar sa laschan er contemplar la stad en proxima vischinanza muntognas cuvertas da naiv. Sper l’enconuschent Holmenkollen cun sias siglieras ed il lieu olimpic Lillehammer dispona la Norvegia – che vala sco lieu d’origin dal sport da skis – er d’in grond dumber d’ulteriurs territoris da skis attractivs.
Medias e telecommunicaziun
L’emettur da dretg public NRK emetta en tut il pajais programs da radio e televisiun e cumpiglia er purschidas regiunalas. Il pli grond emettur da televisiun privat è TV 2 ch’è collià cun las staziuns da radio privatas da Radio Norge ad ina holding.
Il 2011 possedevan 93 % da la populaziun in computer en l’atgna abitaziun, 92 % avevan access a l’internet (da quai 83 % cun in sistem da transmissiun digital a spectrum lartg). Gia il 2004 possedevan 90 % da la populaziun in telefon mobil. Il pli grond purschider da servetschs da telecommunicaziun dal pajais è Telenor.
Litteratura e teater
Las pli impurtantas tribunas per inscenaziuns dramaticas e da musica furman il Nationaltheatret ad Oslo, il Den Nationale Scene a Bergen, il teater da Nynorsk Det Norske Teatret ad Oslo ed il Den Norske Opera & Ballett.
Museum Ladin
Il Museum Ladin è in museum istoric-linguistic che preschenta la lingua e cultura dals Ladins da las Dolomitas. El sa chatta en il Chastè Thurn sur San Martin de Tor en la Val Badia (Tirol dal Sid).
Caplutta da Sontgaclau
L'altar extern, che sa chatta entaifer il portic, lascha supponer che la chaplutta da S. Clau a Pugaus vegniva duvrada stediamain era suenter l'abandun dal vitg. Probablamain serviva ella sco staziun per pelegrins che sa rendevan en direcziun da Trun e Mustér. Els sa servivan da l'anteriura via da colliaziun principala atras la Surselva che na passava betg en il fund da la val, mabain be paucs tschient meters sut il vitg.