cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Londra
Cumpras
En la chapitala britannica datti dapli che 30 000 fatschentas. In’atgnadad da la citad è che tschertas branschas sa concentreschan en tscherts quartiers. Uschia chatt’ins en la King’s Road numerusas fatschentas da moda, en la Old e New Bond Street bleras butias da designer e galarias. Saville Row e Jermyn Street èn enconuschentas per cusunzs da vestgadira sin mesira, Oxford e Regent Street per lur fatschentas da vestgadira e gronds negozis sco per exempel Hamleys u Selfridges. HMV è la suletta fitg gronda fatschenta da CDs e plattas ch’è sa mantegnida a la Oxford Street.
Pier Paolo Pasolini
L'uffanza e la giuventetgna
Al Liceo Galvani da Bologna fa el l'enconuschientscha cun auters amis, tranter quels Ermes Parini, Franco Farolfi ed Elio Melli. Cun els fundescha el ina gruppa da discussiun da litteratura. Entant avanza sia scolaziun cun notas excellentas e l'onn 1939 vegn el promovì en la terza classa gimnasiala cun ina media uschè auta ch'el po sursiglir in onn e far l'atun la matura.
Pign
Statura
La curuna dal pign sa sviluppa enturn il bist drizzà en furma conica. La roma è ordinada a moda verschlada. Entant che quella è orientada en la part sisum per ordinari a dretg si u en posiziun orizontala, penda ella savens en la part giudim; quest ultim sa lascha surtut observar bain tar plantas pli veglias. Plantas che creschan persulas mantegnan lur roma verda sur lung temp fin giun plaun (en furma da mantè).
Pervi da ses territori da derasaziun fitg vast, cun cundiziuns climaticas e dal lieu per part vaira differentas, èn sa furmads uschenumnads ecotips dal pign che sa differenzieschan en la furmaziun da la curuna (areguard lur diromaziun e las guglias). La varianta cun dapli roma en posiziun orizontala po absorbar dapli glisch, la varianta cun dapli roma pendenta crescha per exempel en lieus exponids al vent. La differenziaziun en quest u l’auter ecotip ha pir lieu suenter radund 20 onns.
Pier Paolo Pasolini
La perioda da la guerra
Ils 7 da favrer dal 1945 ha ina milissa da partisans, simpatisants dals communists, mazzacrà a Porzus en la regiun Friul-Venezia Giulia la Brigata Osoppo ina gruppa da partisans moderads: en l'Italia è la mazzacra enconuschenta sco Eccidio di Porzus. Tranter ils crudads era medemamain Guido Pasolini, il frar da Pier Paolo che aveva 19 onns. Pier Paolo e sia mamma han patì fitg, cura che questa novitad ha cuntanschì Casarsa in pèr emnas suenter la fin da la guerra. Tuttina han els cuntinuà cun las lecziuns en la pitschna scola da Versuta, nua che Pier Paolo valeva sco vair scolast. Ils 18 da favrer dal medem onn è vegnida fundada l'"Academiuta di lenga furlana" che ha unì ina pitschna gruppa da neoterichers e che ha fundà sin basa da las experientschas da Pasolini ils princips dal félibrige  regiunal:
Ils onns suenter la guerra
L'onn 1946 èn cumparidas en las "Edizioni dell'Academiuta" (publicaziun da l'institut fundà da Pasolini) cun la data 1945 ina pitschna collecziun da poesias cun il titel I Diarii ed en la revista da Firenze Il Mondo èn vegnidas publitgadas duas poesias or da la collecziun tschernidas dad Eugenio Montale. Isolà a Versuta (la chasa a Casarsa era vegnida destruida durant ils bumbardaments) ha Pasolini empruvà da restabilir il contact cun il mund litterar ed ha scrit a Gianfranco Contini per al preschentar il project da transfurmar il Stroligùt dad ina simpla gasettina ad ina revista. Suenter la visita da Silvana Mauri (ina sora dad in ami che era inamurada da Pasolini) a Versuta, è el ì l'avust a Macugnaga, nua che la famiglia Mauri viveva ed ha profità da l'occasiun per visitar Contini a Domodossola.
Ed igl è il pensar a tschels che fa nascher en Pasolini l'impurtanta decisiun dad aderir al communissem.
Emprimas experientschas cinematograficas e publicaziuns litteraras
Malgrà l'intervenziun ferventa da la critica (tranter auter dad Emilio Cecchi, Alberto Asor Rosa e Carlo Salinari) e l'exclusiun dal premi Strega e dal premi Viareggio ha il cudesch in grond success tar il public; el vegn festivà a Parma dad ina giuria presidiada da Giuseppe De Robertis e gudogna il premi litterar "Mario Colombi Guidotti".
Era l'onn 1955 cumpara l'antologia da la poesia populara Canzoniere italiano (cudesch da chanzuns talian) ch'è deditgada al frar Guido. Il fanadur va Pasolini ad Ortisei cun Giorgio Bassani per lavurar vi dal scenari dad in film da Luis Trenker. Quel temp entschaivan il kino e la litteratura a cuntinuar sin dus binaris parallels sco quai che Pasolini scriva a Contini:
Cineast e scriptur
Midond tranter ses engaschi da cineast e quel da scriptur, scriva el quel temp artitgels sco criticher en la gasetta da l'emna "Il Punto" (l'emprima recensiun fa el per "La Bufera" (l'urizi) da Montale) ed assista als novs scripturs giuvens dad "Officina", tranter auter ad Alberto Arbasino, Edoardo Sanguineti ed Alfredo Giuliani che cumparan pli tard sco Gruppo '63.
Binia Feltscher-Beeli
Biografia
Il pli grand success fin oz eran las duas medaglias d'aur mintgamai sco skip tier il champiunadi mundial 2014 a Saint John e 2016 a Swift Current, omisdus lieus èn situads a Canada. Medemamain 2014 ha ella ultra da quai era gudagnà la medaglia d'aur als champiunadis europeics a Champéry.
Pier Paolo Pasolini
Ses emprim film: Accattone
Ils 30 da zercladur da quest onn vegn Pasolini denunzià da la polizia pervia da favurisaziun persunala, perquai ch'el aveva prendì cun el en l'auto dus giuvens da Trastevere che eran stads involvids en ina pitgada. Era sch'el vegn la finala declerà per innocent, al sconsolescha la ravgia cunter sia persuna.
L'avrigl cumenzan entant las registraziuns per il film Accattone. Quel vegn preschentà il settember al festival da Venezia. La critica taliana n'appreziescha betg spezialmain il film. Persuenter retschaiva el in giudicament entusiastic da Marcel Carné e dad André Chamson a Paris, nua ch'el vegn mussà pauc pli tard. .
Ils onns 1960
Il matg da l'onn 1964 publitgescha el la quarta rimnada da poesias talianas Poesia in forma di rosa ed ils 24 d'avrigl cumenzan las lavurs da registraziun per Il Vangelo secondo Matteo ch'èn terminadas l'entschatta da la stad. L'ovra vegn realisada en la cuntrada grippusa da Matera e Massafra cun agid da blers statists locals. Il film che vegn preschentà il settember dal medem onn a Venezia vegn crititgà fermamain da blers intellectuals sanesters sco Leonardo Sciascia e Fortini. Il film vegn preschentà a Paris cun resuns nauschs da tscherts critichers sanesters sco Jean-Paul Sartre, ma er en tut ils auters pajais europeics, nua ch'el ha grond success tar il public. El participescha a l'emprima ediziun dal festival Mostra internazionale del Nuovo Cinema di Pesaro. Durant questa occurrenza emprenda Pasolini d'enconuscher Roland Barthes.
Il mars da l'onn 1966 tschiffa Pasolini che patescha gia dad ina ulceraziun dal magun ina ferma hemoragia dal magun che sforza el da restar en letg. Uschia legia el anc ina giada cun calma ils Dialogs da Platon ch'al stimuleschan da scriver in teater sumegliant a la prosa.
Al Festival da Cannes che ha lieu ils 3 da matg ha il film Uccellacci e uccellini grond success e l'intervenziun positiva da Roberto Rossellini durant la conferenza da pressa sveglia grond interess.
La fin dals onns sessanta, tranter teater e kino
Ils 27 da november represchenta el al deposit dal Teatro Stabile di Torino il toc Orgia ch'il public ed ils critichers na percepeschan betg bain. La fin da l'onn 1968 cumenzan las registraziuns da Porcile (uigl da pors; portgaria).
La Trilogia della vita
L'entschatta da l'onn 1971 realisescha el communablamain cun persunas entretschadas en la "Lotta continua" in film documentar cun il titel 12 dicembre davart la mazzacra da la Banca dell'Agricoltura di Milano ed il mars dat el era ses num sco manader responsabel da la gasetta "Lotta continua". L'avrigl vegn el denunzià pervia dad "instigaziun a commetter delicts e glorificaziun dad in fatg penal", ma el n'è betg preoccupà e scriva:
La polemica politica ed ils essais
La stad scriva el ina lunga annexa per il drama en vers Bestia da stile. El scriva er auters texts da La nuova gioventù e publitgescha suenter la votaziun davart il divorzi l'artitgel Gli italiani non sono più quelli (ils Talians n'èn betg pli ils medems).
Il nausch radical
Cun l'interess da realisar in project da film a basa da l'ovra da Sade studegia Pasolini intensivamain il "nausch radical" da Kant, il qual reducescha l'umanitad sin la sclavaria dal consum e che corrumpa cun manipular las olmas ed ils corps. Per pudair explitgar meglier quest concept analisescha Pasolini sasez e descriva sias temas:
La tur da Chia a Soriano nel Cimino
Pier Paolo Pasolini s'entusiasmescha fitg per il vitg Soriano nel Cimino en la provinza Viterbo e per quest motiv decida el da viver là per intgins onns; ils ultims onns da sia vita visita el adina pli savens il lieu.
Amicizia cun Marco Pannella ed ils Radicali
L'aspect il pli relevant en connex cun sia simpatia per il Partito Radicale è dentant in auter. Avant ch'el vegn mazzà la notg dal 1. sin ils 2 da november da l'onn 1975 scriva Pier Paolo quai che vegn a daventar ses ultim document public.
Duri Bezzola
thumb|Duri Bezzola Duri Bezzola (* 23 da zercladur 1942 a Scuol, burgais da Scuol e Zernez) è in politicher svizzer (PLD).
Acquisiziun d'ina segunda lingua
thumb|260px|La tur da Babel – la diversitad da las linguas dal mund ha occupà l’uman da vegl ennà L’acquisiziun d'ina segunda lingua descriva il process co che vegn emprendida suenter l’emprima lingua ina segunda u ulteriura lingua. Tut tenor sut tge cundiziuns che la nova lingua vegn emprendida, differenzieschan ins tranter ‹segunda lingua› u ‹lingua estra›.
Influenza da l’emprima lingua
Uschia pon sumeglientschas tranter l’emprima e la segunda lingua evocar tar l’emprendider in sentiment da famigliaritad. Per l’acquisiziun da la segunda lingua ha quai in effect positiv, damai che cuntegns enconuschents pon vegnir elavurads bler pli spert. Ins discurra perquai d’in transfer positiv. Cur ch’ins cumenza a discurrer ina segunda lingua, resortan en in’emprima fasa surtut las analogias fonologicas; pli tard vegnan plitost percepidas sumeglientschas semanticas. Parallelas tranter las duas linguas vegnan però percepidas sin tut ils nivels linguistics. Ma la percepziun da sumeglientschas tranter pleds da L1 e L2 po er manar a malchapientschas. Ins discurra en quest connex d’in transfer negativ che vegn er numnà interferenza. Semanticamain n’ha il pled englais ‹became› per exempel da far nagut cun il pled tudestg ‹bekam›. Ins discurra qua per ordinari da ‹false friends›.
Ipotesas
L’interlanguage (u lingua interimistica) è in sistem linguistic transitoric che sa furma tar l’acquist d’ina segunda lingua. Questa lingua interimistica autonoma è tant sistematica sc er variabla, ella dispona da tratgs da l’emprima lingua e da la segunda e sa cumpona er d’atgnas unitads linguisticas. Ella è fitg dinamica, uschia che unitads correctas e divergentas stattan a disposiziun ina sper l’autra. L’ipotesa da la lingua interimistica vegn resguardada sco ina sort cumpromiss tranter l’ipotesa cuntrastiva e l’ipotesa d’identitad. thumb|240px|Mur des je t’aime a Montmartre (Paris) cun ils pleds «Jau hai gugent tai» en 250 linguas (rumantsch: a dretga dal chau da la segunda persuna) L’ipotesa da monitoring sa referescha a quai che la segunda lingua vegn emprendida en rom da situaziuns socialas e d’agir linguistic. Tar quest process emprenda l’uffant a moda sistematica e cun cleras finamiras tschertas reglas che surveglian las expressiuns linguisticas da l’uffant. A quest sistem da reglas sa lascha pia attribuir ina funcziun da monitoring. Questas reglas stattan però be a disposiziun a l’emprendider sco med correctiv avant e suenter l’expressiun. L’expressiun sco tala, vul dir l’act da discurrer en la segunda lingua, è percunter in act d’acquisiziun inconscienta.
Regiun Viamala
Val Schons
Ils abitadis pli gronds sa chattan en il fund da la val: Andeer (cun las fracziuns Clugén e Pignia), Ziràn (inclusiv la fracziun Reschen) e Donat, tuts situads sin autezzas tranter 940 e 1020 m. A la costa dretga, ch’è vaira stippa e grippusa, tanschan ils guauds fin en il fund da la val. Cun excepziun da singulas aclas na datti qua nagins abitadis.
Tumleastga e Mantogna
Nums d’abitadis e da cultira rendan attent al fatg ch’il rumantsch furmava antruras la lingua principala da la regiun. Partind da Farschno e Seglias è il tudestg sa derasà en il decurs dal 19avel tschientaner en l’entira Tumleastga e dapi ils onns 1990 èn tuttas vischnancas per gronda part da lingua tudestga. La pitschna minoritad rumantscha sa concentrescha surtut sin ils vitgs da muntogna Sched e Veulden.
Narcissa melna
Derasaziun
Oriundamain eran narcissas melnas be derasadas en l’Europa dal Vest ed en la part occidentala da l’Europa Centrala. Entras la cultivaziun intensiva n’èn ellas però strusch pli da chattar a moda autoctona.
Parròquies da l'Andorra
Intginas da las parròquies èn plinavant sutdivididas en quartiers u vischinadis. Las vischnancas d'Ordino, la Massana e Sant Julià de Lòria èn per exempel divididas en quarts entant che Canillo dumbra indesch veïnats.
Curlar
Curlar
Las duas equipas che consistan normalmain ord mintgamai quatter curladers emprovan da stuschar lur craps pli datier che quels da la concurrenza en la chasa. Cun dar giu ils craps dattan ils giugadurs ina vieuta numnada curl per pudair controlar il curs dad il crap pli bain. Il crap precurra alura sur il glatsch en ina curva. Mintga squadra posseda otg agens craps, quai fa per end mintgamai dus craps per curlader.
Istoria
Gieus internaziunals han giu lieu a partir dal 19avel tschientaner en Europa ed America dal Nord. 1924 a Chamonix en Frantscha era curlar ina disciplina durant ils emprims Gieus olimpics d'inviern che la Granda Bretagna ha gudagnà. En igl onn 1932 a Lake Placid en ils stadis unids era curlar in sport da demonstraziun, Canada ha battì l'equipa dad ils stadis unids nordamericans en il final.
Curlar
La finamira dil gieu e dad accumular dapli puncts che l'adversari durant ina partida. Puncts po dentant be l'equipa scriver che ha il crap il pli datier al centrum da la chasa. Mintga crap che è en la chasa e pli datier ch'in crap dad ils adversaris dat in punct. Maximal pussaivel è pia ina chasa dad otg.
Expansiun europeica
America dal Sid ed America Centrala
Las regiuns ch’ins ha scuvert èn vegnidas divididas suenter ils emprims viadis da Columbus tranter las pussanzas involvidas Portugal e Spagna (Contract da Tordesillas dal 1494). Tenor quel duevan vegnir attribuids a la Spagna tut ils pajais ch’eran gia u duevan anc vegnir scuverts 370 leguas spagnolas (ca. 1770 km) en il vest da las Inslas dal Cap Verd; al Portugal percunter tut ils territoris situads en l’ost da questa lingia. Abstrahà da l’occupaziun da l’insla Hispaniola il 1493 n’aveva da quel temp però anc nagin dals dus pajais cumenzà seriusamain ad expander ils territoris.
Las singulas fasas en survista
In tratg communabel da tut ils Europeans involvids – sajan quai schuldads, commerziants, colonisaturs u missiunaris – ha furmà la persvasiun eurocentrica d’appartegnair ad ina civilisaziun superiura, la quala haja il dretg da tractar «selvadis sutsviluppads» tenor plaschair e d’als imponer la concepziun dal mund europeica.
Istorgia da la telecommunicaziun
Survista da la tecnica da communicaziun moderna
ADSL resp. ADSL 2+, la lingia da colliaziun digitala asimetrica, pussibilitescha da metter a disposiziun capacitad da transmissiun a moda asimetrica: la spertadad da transmissiun è pli auta tar il downstream (1,5 fin 16 Mbit/s) che tar l’upstream (16 fin 768 kbit/s). Cun agid d’in sviader (splitter) vegn il servetsch da telefon spartì sin la lingia d’arom da las applicaziuns da datas d’auta rata, uschia che la lingia da telefon po vegnir duvrada parallelamain a la transmissiun da datas.
Expansiun europeica
L’expansiun en l’Africa
Sut il patrunadi da Hendri il Navigatur han ins fundà vers l’onn 1445 en la citad portugaisa Lagos en la regiun Algarve la Casa de Arguim resp. de Guiné che vegnan omaduas er designadas sco Companhia de Lagos. Quellas servivan a sviluppar il commerzi portugais cun l’Africa dal Vest. Ils Portugais han surtut fatg commerzi cun sellas, ponn e rauba da mesch, ma er cun granezza e chavals, ils quals na supportavan però betg ditg il clima african. Lur partenaris da fatschenta arabs e nairs furnivan oravant tut sclavs, aur ed ivur sco er gia da quel temp in paiver african spezial. Sustegn moral han ils Portugais survegnì da papa Nicolaus V cun la bulla Romanus Pontifex, en la quala vegnan ludadas las ovras pietusas da Hendri il Navigatur e concedì als Portugais il monopol commerzial per novs territoris. Ultra da quai als è vegnì surdà il dretg da metter en sclavitid pajauns e da sa patrunar da lur possess. Suenter la mort da Hendri il Navigatur è la Companhia de Lagos vegnida transferida ils onns 1460 a Lissabon ed unida cun autras instituziuns da commerzi en la Casa da Guiné e da Mina, da la quala dueva resortir pli tard la Casa da Índia.
Commerzi cun la China
En China regiva, sco successura da la dinastia Ming, dapi l’onn 1644 la dinastia Mandschu ubain Qing oriunda da la Mandschuria. L’Imperi chinais dumbrava pli u main tuttina blers abitants sco l’entira Europa ed aveva sviluppà in’enorma pussanza economica. Sulet las manufacturas a Nanjing producivan mintg’onn plirs tschientmilli vaschs da porcellana surtratgs cun glasura; quels vegnivan surtut producids per l’export e, tut tenor il lieu da destinaziun, ornads cun ils motivs giavischads. Er la producziun da saida surpassava bleras giadas la producziun da l’ulteriur mund. Per saida e porcellana da la China era la dumonda gronda en tut las parts dal mund; ed er té vegniva exportà en grondas quantitads.
Expansiun da la Russia
Fin la mesadad dal 17avel tschientaner ha gì lieu da vart russa ina colonisaziun intensiva dals territoris situads en l’ost da l’Ural, uschia ch’i vivevan qua gia dapli Europeans ch’indigens originars. Quai è surtut stà d’attribuir als vasts giaschaments da materias primas ed a la politica da colonisaziun dals zars russ, ils quals han savens gudagnà colonisaturs d’auters pajais europeics. A partir da ca. 1700 ha l’expansiun alura cuntanschì in nov stadi, pertge ch’uss han ins er, per motivs scientifics, cumenzà a s’interessar per ils pievels indigens. Tuttina han er giugà en quests cas ponderaziuns praticas in’impurtanta rolla. Las emprimas expediziuns tar la Peninsla Kamtschatka na servivan betg be a chattar ina punt terrestra supponida tranter l’Asia e l’America, mabain er ina via maritima vers las ulteriuras possessiuns europeicas sin il continent american. Tras las stentas dal general russ Nikolai Nikolajewitsch Murawjow-Amurski èsi reussì en il 19avel tschientaner da prender davent entras contract a la China, ch’era da quel temp politicamain ed economicamain flaivla, ulteriurs territoris en l’Orient Extrem. L’onn 1860 han ils Russ fundà la citad Wladiwostok; medemamain han ins erigì ulteriurs ports per pudair sa participar al commerzi sin il Pacific. Fin la Guerra tranter la Russia ed il Giapun 1904/05 han ils Russ er dominà la Mandschuria, han erigì là ina viafier e fundà tranter auter la citad Harbin. Medemamain avev’ins gia occupà avant la Peninsla Kamtschatka sco er l’Alasca, ma quai na dueva betg pli avair ina grond’influenza sin l’ulteriur svilup da la Russia.
L’expansiun en l’Oceania
Ils viadis d’exploraziun han pir puspè cuntinuà suenter la Guerra da set onns, questa giada però cun in caracter bundant pli scientific. Abel Tasman e James Cook han chartografà en il 17avel e 18avel tschientaner da grop las immensas massas da terra da l’Australia. Pir suenter rapports empermettents davart la costa da l’ost ha il parlament britannic decidì d’endrizzar en il sidost intginas colonias penitenziaras, da las qualas l’emprima è stada l’onn 1788 Sydney. Questas colonias avevan er la finamira da proteger las rutas da navigaziun en la Mar dal Sid cunter ils Franzos. Damai che las autras pussanzas europeicas n’han apparentamain mussà nagin interess vi dals immens territoris, ha la Gronda Britannia annectà l’onn 1829 l’entir continent.
Furmla 1
Pilots
Ils proxims onns èn surtut colliads cun ils pilots da cursa Bruce McLaren, Graham Hill, Jim Clark, John Surtees, Denis Hulme, Jackie Stewart, Jochen Rindt, Jacky Ickx, Clay Regazzoni, Emerson Fittipaldi e Ronnie Peterson.
Campiunadi mundial
Al campiunadi mundial sa participeschan ils constructurs en furma da teams che ston mintgamai cumpigliar dus autos da cursa dal medem tip ed uschia er dus pilots da cursa. Per ordinari èn ils pilots engaschads durant l’entira stagiun exclusivamain per in team. Midadas da pilot durant la stagiun èn bain pussaivlas, han però lieu be darar – per ordinari sch’in pilot regular è blessà. Premissa per pudair sa participar sco pilot a cursas da la furmla 1 è la superlicenza che vegn emessa da la FIA.
Ils onns 1950
Fin e cun il 1957 eri lubì da midar durant la cursa pilot. Ils puncts per il plaz final vegnivan alura repartids sin ils differents pilots. Aveva in pilot che dominava il classament dal campiunadi mundial in defect, surpigliava el uschia savens l’auto d’in da ses collegas da team per tuttina anc pudair far puncts.
Atmosfera da la terra
Stresas
Tenor las relaziuns erodinamicas:
Furmla 1
Ils onns 2010
L’entschatta dals onns 2010 è stada segnada d’in’entira retscha da midadas da reglament. Tranter auter han ins adattà il sistem da puncts: per mintga victoria devi uss 25 puncts e da nov ha er il dieschavel survegnì in punct. Da tancar durant la cursa era vegnì admess il 1994, ma per motivs da segirezza han ins puspè scumandà quai.
Ils onns 1980
La stagiun 1986 ha furmà la culminaziun da l’uschenumnada èra da turbo. Da quel temp era in motor cun turbo schizunt prescrit tenor il reglament. Er in dals pli ferms autos da cursa da l’entira istorgia da la furmla 1 è stà al start da quel temp, il Benetton-BMW cun radund 1350 PS (en il trenament), il qual vegniva pilotà da l’Austriac Gerhard Berger. Cun quest auto ha el gudagnà il medem onn il Grond Premi dal Mexico, però cun ina prestaziun permanenta bundant pli bassa. Pli tard ha Berger ditg che quest auto «aveva uschè bler forza ch’el na pudeva strusch ir».
Ils onns 1990
En il decurs dals onn 1990 han gudagnà mintgamai duas giadas il campiunadi mundial il Brasilian Ayrton Senna, il Tudestg Michael Schumacher ed il Finlandais Mika Häkkinen e mintgamai ina giada il Brit Nigel Mansell, il Franzos Alain Prost, il Brit Damon Hill ed ils Canadais Jacques Villeneuve. Tar ils teams ha l’emprim dominà McLaren (1990–1991), faschond diever da motors da Honda, alura puspè Williams (1992−1994, 1996–1997). Tranteren è il titel ì ina giada a Benetton (1995) ed a la fin dal decenni a McLaren-Mercedes (1998) e Ferrari (1999).
Pilots
Cun las differentas epocas da la furmla 1 èn mintgamai colliads differents pilots:
Disgrazias
Surtut ils onns 1970 hai dà adina dapli accidents ch’èn ids a finir a moda tragica (p.ex. Roger Williamson il 1973 u Tom Pryce il 1977). Per l’ina eran ils autos daventads extremamain svelts, per l’autra n’eran ils trajects tradiziunals betg pli confurm al temp. Sinaquai è, per ina buna part sin iniziativa dals pilots sezs, vegnì lavurà cuntinuadamain vi da la segirezza activa e passiva da la furmla 1.
La pli gronda cumulaziun d’accidents ch’ha gì lieu dapi lura è succedida durant il Grond Premi da San Marino il 1994. Durant ils trenaments e la cursa èn sa blessads il Brasilian Rubens Barrichello ed il Portugais Pedro Lamy ed èn morts l’Austriac Roland Ratzenberger ed il Brasilian Ayrton Senna.
Pneus
Dal 2007 fin il 2010, suenter la retratga da Michelin, è Bridgestone stà il sulet fabricant da pneus per la furmla 1. Il 2010 è er Bridgestone sa retratg e vegnì remplazzà tras il producent talian Pirelli.
Planta (bostg)
Construcziun dal bist
Il cambium, che sa cumpona da cellas ritgas da suc che sa dividan permanentamain, furma pia er il lieu nua ch’ha lieu l’augment secundar da la grossezza. Qua sa furman oramai ils rintgs annuals, e quai tant tar il bist, sco er tar tut la roma e las ragischs.
Evoluziun da las plantas
Premissas per la furmaziun e derasaziun da plantas han furmà
Furmaziun da fritgs e sems
La furmaziun da fritgs e sems mussa damain variaziun. Tar la gronda part da las plantas croda la madiraziun en la stad u l’atun dal medem onn; be tar las spezias da tieus cuntanschan ils sems e las betschlas en las qualas els èn cuntegnids pir lur madirezza en il decurs dal segund atun suenter la fluriziun. Ils fritgs èn per il pli en furma da nusch, saja quai sco singul sem ubain – per exempel tar ils ischis – en furma da pliras parts d’in sem. Fritgs da coc cun bler suc, medemamain cun in ubain cun plirs sems, èn avant maun tar la pumera, capslas cun numerus sems tar ils saleschs e las paplas.
Guaud
Furmar effectivs maina tranter las plantas ad ina situaziun da concurrenza per las resursas avant maun; da quai resultan adattaziuns dal habitus: en la part sumbrivauna vegn bittada giu dapli roma, l’assimilaziun ha surtut lieu en la part superiura da la planta ed ils singuls exemplars han savens ina statura satiglia, auta.
Centers da derasaziun, diversitad
Er l’autezza sur mar ha ina grond’influenza sin la derasaziun ed autezza da las plantas (en dependenza da la ladezza geografica). En las Andas creschan plantas fin en in’autezza da 5000 m, en il Himalaia tut tenor regiun fin 3500–4000 m. En las Alps sa chatta il cunfin dal guaud per ordinari en in’autezza tranter 1000 e 2000 m s.m.
Feglia
thumb|200px|Feglia dal ginkgo Plantas portan feglia ubain guglias; en omadus cas datti plantas semperverdas e plantas che bittan giu la feglia a la fin d’ina perioda da vegetaziun. Tranteren sa chattan las spezias che perdan a la fin d’ina perioda da vegetaziun be ina part da la feglia e che remplazzan alura cun chatschar da nov er la feglia da l’onn precedent. Tar las plantas da guglias u coniferas sa tracti cun excepziun dals geners Larix (t.a. cun il laresch europeic) e Pseudolarix da spezias semperverdas. En ils bioms boreals ed en il stgalim montan superiur han pudì sa far valair las coniferas semperverdas. Al cumenzament da la perioda da vegetaziun pon quellas numnadamain, apaina che la temperatura è suffizienta, cumenzar immediat cun l’assimilaziun, senza stuair furmar l’emprim organs d’assimilaziun sco che quai è il cas tar las plantas che perdan la feglia.
Crestas-cot
Ecologia e fenologia
thumb|150px|Las singulas parts da la cresta-cot pailusa Las sfessas dals fegls sa movan gia tar vents da 1 m/s e sa serran dal tuttafatg, er en cas d’in bun provediment d’aua, en cas da vents sur 1,5 m/s.
La madirezza dal fritg cumenza l’avust. Ils fritgs en furma da capsla s’avran en cas da sitgira. Ils sems vegnan derasads en furma da graunins sgulants.
Chaval
Cumportament
En la tegnida sco animal da chasa e da niz domineschan en l’Europa Centrala surtut chavallas e chavals chastrads (sin la Peninsla Iberica percunter stalluns enstagl da chavals chastrads); quels s’integreschan normalmain senza problems en ina gruppa existenta. Stalluns percunter valan pervi da lur ferm instinct sexual e magari er pervi da l’agressivitad ch’è colliada cun l’activitad ormonala sco ordvart incalculabels. Savura il stallun ina chavalla en chalur, fa el per ordinari tut il pussaivel per la cuntanscher – n’è la pastgira u la stalla betg munida cun ina saiv che tegna quint da quai, sche po il stallun sa blessar considerablamain. Perquai tegnan ins quels savens sin atgnas pastgiras u en stallas separadas.
Pavlar
Per prevegnir a disturbis da la digestiun èsi da midar a l’entschatta ed a la fin dal temp da pascular be successivamain dal fain al pastg e viceversa. Ins fa quai cun laschar ils animals a l’entschatta be per curt temp sin pastgira (uschiglio poi dar diarrea) e d’augmentar l’atun be plaunsieu la cumpart da fain (privel da constipaziun).
Derivanza
Il 2012 percunter è vegnì argumentà a basa d’in’ulteriura analisa genetica che la domesticaziun saja tut tenor tuttina succedida be en ina regiun – en la steppa eurasiana – e che populaziuns d’ulteriuras regiuns sajan pir vegnidas cruschadas cun questa populaziun d’origin en il decurs da l’ulteriura derasaziun territoriala dal chaval.
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
Pervi da la stretga relaziun tranter l’uman ed il chaval existan en la mitologia da numerus pievels chavals e mez chavals ch’han savens ina muntada religiusa.
La mitologia nordica enconuscha tranter auter Sleipnir, il chaval cun otg chommas dal retg Odin. En pli ils chavals Alsvidr ed Arvakr che tiran il char dal sulegl sur il tschiel.
Cumportament
L’unitad sociala la pli pitschna è ina gruppa da 3 fin maximalmain 35 animals. Il cunfin superiur n’è betg uschè simpel da fixar: en gruppas pli grondas (20–35 animals) sa trategnan savens plirs stalluns, senza ch’i sa laschan però distinguer singulas sutgruppas. Entaifer ina gruppa exista in’ierarchia fitg clera. En cas da midadas entaifer la structura da la gruppa, pia sch’in nov animal vegn vitiers u in vegl va davent, vegn l’urden ierarchic puspè stabilì da nov. Quai succeda per ordinari cun signals dal corp sco gests da smanatscha, ma sche necessari er cun morder u dar davos ora. Ils chavals pon però er midar lur posiziun a basa d’observaziuns da l’interacziun tranter auters commembers da la gruppa. Ultra da quai po l’urden ierarchic vegnir mess en dumonda tras animals che creschan suenter e che midan en il decurs da lur svilup lur posiziun entaifer il triep. En quest connex pon ins savens observar che animals giuvens d’ina chavalla che sa chatta en ina posiziun plitost inferiura occupan medemamain posiziuns inferiuras, entant che animals giuvens d’ina chavalla en auta posiziun avanzan er els en l’ierarchia.
Animals
Survista simplifitgada
In proxim stgalim da differenziaziun furma l’enumeraziun da la fauna tenor tscheps. Ensemen cun ils Urochordata ed ils Cephalochordata – dus suttscheps che cumparan exclusivamain en l’aua – appartegnan ils vertebrats al tschep dals Chordata. Cumplettond il maletg cun ina part dals tscheps e da las classas dals ‹animals inferiurs› sa preschenta p.ex. il suandant maletg: thumb|200px|Represchentants da divers tscheps dals Metazoa
‹Animals› n’è entaifer la sistematica biologica nagina unitad filogenetica. Per ordinari vegn designada entaifer la taxonomia cun ‹reginavel dals animals› la gruppa dals animals da bleras cellas (metazoa). Malgrà las grondas differenzas tranter vertebrats, insects, stailas da mar, medusas e tut ils auters animals da bleras cellas, furman quels tenor il stadi d’enconuschientscha odiern effectivamain ina gruppa sistematica unitara cun in perdavant communabel. Il term ‹metazoa› è oriundamain vegnì stgaffì sco cuntrast tar ils protozoa, ils animals d’ina cella. Sco ch’ins sa oz, furman quests ultims però nagina gruppa unitara entaifer l’evoluziun. Per exempel èn ils tscheglins parentads pli ferm cun las plantas (omaduas gruppas appartegnan als Diaphoretickes) che cun ils animals da bleras cellas.
Survista simplifitgada
Cun agiuntar intgins tscheps supplementars (t.a. verms plats) sa laschan las gruppas principalas dal reginavel dals animals, il dumber da lur spezias e lur spazi da viver visualisar sco suonda:
Caracteristicas dals Metazoa
Sper il fatg ch’ils Metazoa sa cumponan da pliras cellas, furma la differenziaziun e spezialisaziun da lur cellas ina da las caracteristicas principalas. Uschia chattan ins gia tar las spungias differents tips da cellas che servan p.ex. a sa nutrir, a la respiraziun u a la construcziun dal skelet. Ulteriurs tratgs communabels dals Metazoa datti areguard il svilup da la cella d’ov fructifitgada ed il genom dals mitochonders.
Temp da bronz
miniatura|220px|Vaschella da bronz egipziana dal temp enturn 2700 a.C. miniatura|220px|Char da sulegl da Trundholm (Danemarc), ca. 1400 a.C. miniatura|220px|Derasaziun da las culturas europeicas dal temp da bronz tardiv (fin ca. 800 a.C.) Il temp da bronz è la perioda en l’istorgia da l’umanitad, en la quala objects da metal èn vegnids fatgs per gronda part da bronz. En l’Europa Centrala cumpiglia quest’epoca il temp da ca. 2200 fin 800 a.C. Il temp da bronz furma l’epoca d’amez entaifer la tripartiziun (temp da crap – temp da bronz – temp da fier) che Christian Jürgensen Thomsen ha sviluppà vers la mesadad dal 19avel tschientaner per sutdivider la preistorgia europeica e mediterrana. Questa divisiun tenor il material da fabricaziun (ch’è da cumplettar localmain tras in curt temp d’arom situà tranter il temp da crap e quel da bronz) sa lascha be applitgar sin l’Europa, l’Asia dal Vest e l’Africa dal Nord. Ultra da quai na di il material da fabricaziun da princip nagut davart il svilup cultural d’ina singula regiun u epoca. Las culturas autas da l’Asia Anteriura e da l’Egipta han per exempel cuntanschì lur zenit en il temp da transiziun tranter il neoliticum ed il temp da bronz.
Nutriment
A la derasaziun da questas novas plantas da niz vegn attribuì l’augment marcant dal dumber da la populaziun ch’ha gì lieu da quel temp. Cun products da plantas sa laschan numnadamain nutrir considerablamain dapli persunas che cun products animalics. Er la farcla da bronz ha gidà ad augmentar la productivitad; experiments han mussà ch’ins po lavurar cun quella per radund 40 % pli spert ed effizient che cun la farcla da crap da fieu (silex). Entant ch’il furment e l’ierdi èn adattads per producir paun, è la panitscha adattada per far buglias. Per il temp da bronz tardiv è er cumprovada l’elavuraziun da latg-vatga a chaschiel.
Elavuraziun da metal
L’elavuraziun da bronz ha manà ad in augment marcant da la producziun d’arom. Quai è d’attribuir surtut al svilup tecnic da quel temp ch’ha lubì da trair a niz ils giaschoms a moda pli effizienta. En il segund millenni a.C. è sa sviluppada en las Alps da l’Ost in’industria d’arom flurinta ch’ha cuntanschì sia culminaziun en il temp da bronz d’amez e tardiv. La producziun annuala da la mina d’arom Mittenberg (Salzburg) muntava en il temp da bronz d’amez ca. 10 tonnas. Per luar en la fundaria ina tonna metal eran necessaris ca. 300 fin 500 meters cubic charvun da lain, quai che correspunda a ca. 2 ha guaud.
Pel
thumb|210px|Anatomia da la pel thumb|210px|Structura da la pel da l’uman La pel (grec derma; latin cutis) è areguard la funcziun l’organ il pli multifar da l’organissem uman u animalic. La pel serva a cunfinar l’interiur da l’exteriur (organ da cuverta), a la protecziun cunter influenzas da l’ambient, a la represchentaziun, a la communicaziun (sensibilitad u palp sco tschintgavel senn) ed al mantegniment da l’equiliber interiur (uschenumnada homeostasis). Ultra da quai surpiglia la pel impurtantas funcziuns sin il champ dal metabolissem e da l’immunologia e dispona da mecanissems d’adattaziun multifars.
Amfibis
Las atgnadads da la pel dals amfibis han lur avantatgs e dischavantatgs. Sco avantatgs èn da numnar:
La pel dals amfibis è satiglia, niva ed umida. Tar raunas e salamanders è la surfatscha da la pel glischa, tar rustgs e rustgets variclusa. La pel d’amfibis mussa ina gronda variaziun da colurs. Intginas spezias – tranter quellas er spezias indigenas sco la raunetta verda – èn schizunt ablas da midar la colur a moda sumeglianta sco ils cameleons. Quest’abilitad deriva da cellas da pigment spezialas che sa chattan sut l’epidermis e ch’èn ablas d’arcunar differentas substanzas colurantas sco melanin (brin fin nair), pteridin (mellen) e carotinids (oransch fin cotschen).
Aviez
Ecologia
thumb|240px|Guaud maschadà cun aviezs
Derasaziun ed abitadis
thumb|250px|Territori da derasaziun Da tut las spezias da plantas da guaud europeicas sa cuvra il territori da derasaziun da l’aviez il pli fitg cun l’uschenumnà sistem alpin (European Mountain System ubain European Alpine System), uschia ch’ils cunfins da la zona da derasaziun sa cuvran cun quels dal spazi muntagnard suboceanic da l’Europa. Entaifer questa tschinta muntagnarda temprada è la spezia derasada da las Pireneas fin sin la Peninsla dal Balcan en il nord da l’uschenumnada lingia dad Adamović. L’aviez manca pia tant sin ils stgalims collins da la part settentriunala da l’Europa Centrala, en las planiras subcontinentalas da l’Europa da l’Ost sco er en muntognas tipicamain mediterranas da l’Europa dal Sid. Il territori da derasaziun principal tanscha dal Giura Svizzer ed il Guaud Nair fin en l’entir artg da las Carpatas; en il sid fin en la part meridiunala da las Apenninas e sin l’insla Corsica; vers nord fin en la regiun situada en il sid da Varsovia. Pervi da bulieus ed insects nuschaivels, ma er tras intervenziun da l’uman (tagl cumplet, surexplotaziun, favurisaziun dal pign en plantadis) è la spezia sa diminuida fermamain ils ultims 200 onns en l’entir territori da derasaziun.
Malsognas e parasits
thumb|180px|Planta cun rusignadas da selvaschina Ruissas vi da plantas giuvnas furman per l’aviez in problem tut aparti, damai che la selvaschina (chavriel, tschierv, chamutsch) preferescha questa planta envers il pign u il fau verd. Uschia resta l’aviez savens enavos en il svilup en cumparegliaziun cun las autras spezias da plantas che creschan en il medem guaud.
Ragischs
Ina caracteristica centrala dal sistem da ragischs da l’aviez furma sia constanza. L’aviez tutga, cuntrari al pign, tar las coniferas cun ragischs fitg profundas; tut tenor il lieu po quai esser 1,50–3 meters. En l’orizontala pon las ragischs s’extender sur ina surfatscha da per part fin a 10 meters. Tar plantas pli veglias sa sviluppan er da las ragischs lateralas ragischs verticalas che tanschan bunamain tuttina profund sco la ragisch centrala. Tras quai è l’aviez fitg resistent cunter stemprads e po er colonisar terrens umids. Sco che retschertgas han mussà, sa collian tar radund 30 fin 60 % dals aviezs las ragischs da plantas vischinas tranter pèr; quai è ina procentuala bundant pli auta che per exempel tar il pign.
Lain
Damai ch’il lain d’aviez sa diminuescha e sa scufla damain en cas d’umiditad cuntinuanta u alternanta ch’il lain da pign, è quel adattà meglier per construcziuns en la terra u en l’aua. En la construcziun d’instruments serva il lain d’aviez sco fund da resonanza e per far tschivlots d’orgla. Fin la fin dal 19avel tschientaner han ins er fatg diever dal lain en la construcziun da navs: bists spezialmain gronds e gulivs vegnivan elavurads ad arbers.
Derasaziun ed abitadis
La spezia basegna in temp da vegetaziun senza schelira da ca. trais mais ed ina fasa da ruaus durant la stagiun fraida d’almain trais mais. La temperatura media annuala basegnaivla munta a radund 5 °C. Fin ca. −28 °C po la planta resister bain a la schelira. Sin schelira tardiva, airiadad da schelira e mancanza da precipitaziuns reagescha ella però sensibel. Las precipitaziuns annualas muntan – tut tenor il lieu – tranter 520 e 1200 mm. Abitadis cun ina quantitad da precipitaziuns annuala da main che 800 mm vegnan be colonisads sch’igl è avant maun avunda aua en il terren. In bun provediment d’aua è per questa spezia pli impurtant ch’il provediment cun substanzas nutritivas e l’ariaziun dal terren. Areguard la valur da ph dal terren na tschenta la planta naginas pretensiuns.
Brumbels e guglias
Las guglias èn fermadas vi d’in curt moni e cuntanschan ina lunghezza da 3 centimeters ed ina ladezza da 3 millimeters; ellas èn segnadas d’ina consistenza sco tgirom. La grondezza e furma varieschan tut tenor la vegliadetgna da la planta e la posiziun da las guglias entaifer la curuna. La vart sura è verd stgira e la vart sut d’in verd fustg. Guglias situadas en la glisch han in tagl traversal rombic, guglias che creschan en la sumbriva han percunter in tagl traversal en furma dad alas. Sutvart èn las guglias munidas cun duas strivlas alvas. Las guglias dattan giu suenter 8 fin 12 onns.
Imperialissem
Frantscha
Er vastas parts da l’Africa dal Nord furmavan colonias franzosas (l’Africa dal Vest franzosa che cumpigliava la gronda part da la Sahara e dals territoris circumdants). Cun il Contract da Fès dal mars 1912 èn la Frantscha ed il sultan dal Maroc sa cunvegnids d’eriger in protectorat franzos (il Maroc franzos cun la chapitala Rabat); formalmain è il sultan restà schef da stadi. Il contract franzos-spagnol dal november 1912 ha concedì a la Spagna in’atgna zona d’influenza en il nord dal Maroc; Tanger è daventà il center d’in territori internaziunal demilitarisà. Suenter l’Emprima Guerra mundiala han la Frantscha e l’Imperi osmanic surpiglià sut mandat da la Societad da las naziuns anteriurs territoris da l’Imperi tudestg, tranter quels Camerun, Togo, la Siria ed il Libanon. L’imperi colonial franzos aveva uschia cuntanschì si’extensiun maximala.
Austria
Zona muntagnarda
La gronda part da la zona muntagnarda appartegna a las Alps da l’Ost (Alps Centralas dal Tirol, Hohe Tauern e Niedere Tauern, Alps da Chaltschina dal Nord, Alps da Chaltschina dal Sid, Wienerwald).
Al nord dal Danubi, en l’Austria Auta ed Austria Bassa, è situà il plateau da granit e gnais ch’appartegna al Massiv Boemian. Tar quest massiv sa tracti da las restanzas d’ina anteriura chadaina da muntognas che tanschan fin en la Tschechia ed en Baviera. Da l’autra vart dals cunfins orientals dal pajais cumenzan en pli las Carpatas Pitschnas.
Guaud
Funcziun da protecziun (ecologia)
Il guaud protegia en differenta moda il terren sin il qual el crescha cunter erosiun. Las curunas da las plantas ed ils divers plauns dal guaud reduceschan l’energia chinetica da daguts da plievgia e dal vent; e las ragischs stabiliseschan il terren e protegian quel er cunter erosiun tras il vent.
Austria
Stadi corporativ austrofaschistic (1934–1938)
thumb|220px|[[Hitler proclamescha l’adesiun da l’Austria al Reich tudestg (1938)]] Il putsch dal fanadur 1934 aveva gì lieu senza intervenziun directa da la Germania; betg il davos er perquai che Mussolini vuleva mantegnair da quel temp l’Austria sco stadi independent. Ma suenter il 1934 è la pressiun da vart dal Reich tudestg creschida onn per onn. Tar inscunters cun Hitler è Schuschnigg vegnì mess sut pressiun d’integrar ministers ‹naziunals› (vul dir adherents da l'Anschluss, l’adesiun a la Germania) en sia regenza. Ma il chancelier vuleva far frunt a questas tendenzas ed ha annunzià per il 1938 ina votaziun dal pievel davart l’independenza da l’Austria. Per prevegnir a questa votaziun ha Göring sfurzà il president dal stadi Miklas da nominar ina nova regenza naziunalsocialistica sut Arthur Seyss-Inquart. Ils 12 da mars 1938 è la nova regenza entrada en uffizi; a medem temp èn truppas tudestgas marschadas en l’Austria. Da quel temp avevan ils naziunalsocialists gia surpiglià en differentas parts dal pajais la pussanza, per exempel a Graz. Ils 13 da mars ha Hitler, incità da l’euforia da ses aderents en l’Austria, relaschà la lescha d’adesiun dal stadi a la Germania. Immediat ha cumenzà en tut il pajais il terrur cunter ils Gidieus ed ils adversaris politics.
Scienza ed economia
En ils emprims decennis dal 20avel tschientaner ha enconuschì l’Austria ina fluriziun sin differents champs da la scienza. Da numnar èn ils fundaturs da la fisica dals quantums Wolfgang Pauli ed Erwin Schrödinger, il matematicher Kurt Gödel, il fundatur da la psicoanalisa Sigmund Freud, ils filosofs dal circul viennais e Ludwig Wittgenstein, il sociolog empiric Paul Felix Lazarsfeld, il bab da la psicologia d’animals Konrad Lorenz, il filosof Karl Popper u er il constructur d’automobils Ferdinand Porsche. La fisicra Lise Meitner ha sviluppà ensemen cun Otto Frisch l’emprima explicaziun teoretica da la fissiun nucleara. Ina part considerabla dals artists e scienziads numnads è emigrada dal temp dal naziunalsocialissem.
Suenterguerra e Segunda Republica
Tant entaifer la populaziun austriaca sco er en la politica èn ils onns da guerra vegnids tematisads sur decennis or da la perspectiva da l’Austria sco l’«emprima unfrenda da Hitler». Pir plaun a plaun è sa derasada l’enconuschientscha d’er esser conculpaivels da la Segunda Guerra mundiala e dal holocaust. Fin il 1955 è l’Austria stada sutdividida en zonas d’occupaziun. La gronda da quella, al nordost dal pajais, furmava la zona sovietica. Ils 15 da matg 1955 han las quatter pussanzas victuras e represchentants da la regenza austriaca segnà il contract statal da l’Austria. Suenter esser s’obligada da betg pli vulair s’alliar a la Germania e suenter avair declerà la neutralitad, è l’Austria puspè daventada ils 27 da fanadur 1955 in stadi cumplainamain suveran. Ils 26 d’october 1955 èn las davosas truppas d’occupaziun sa retratgas; quest di vegn commemorà fin oz sco festa naziunala.
Imperialissem
Italia
thumb|200px|L’Italia durant la Segunda Guerra mundiala: territoris colonials (verd cler) e territoris occupads (grisch stgir) Sumegliant a l’Imperi tudestg ha er l’Italia chattà pir en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner la via vers l’unificaziun naziunala. Sinaquai han er inizià qua, sa basond sin il progress da l’industria taliana, tentativas da vegnir en possess da colonias per pudair cuvrir il basegn creschent da materias primas.
Guaud
Guauds selvadis
Ils pli impurtants guauds tropics sa chattan en ils batschigls da l’Amazonas e dal Congo sco er en l’Asia dal Sidost. Al guaud tropic sa laschan attribuir radund 60 % dals guauds selvadis restants, 19 % als guauds da guglias boreals en la zona temprada fraida, ils ulteriurs 21 % sa repartan sin las ulteriuras zonas climaticas.
Austria
Partidas politicas
Dapi la fundaziun da la Segunda Republica domineschan duas partidas grondas la politica statala: la partida cristian-conservativa ÖVP (Österreichische Volkspartei) e la partida socialdemocratica SPÖ (Sozialdemokratische Partei Österreichs). Malgrà lur orientaziun politica divergenta han ins furmà pliras giadas ina gronda coaliziun, numnadamain il 1945–1966 ed il 1986–1999.
Imperialissem
Pajais Bass
Suenter esser vegnids stgatschads durant la Segunda Guerra mundiala, han ils Ollandais empruvà adumbatten da puspè occupar l’Indonesia en quel mument che la sconfitta giapunaisa è stada da prevesair. La Nova Guinea ollandaisa è crudada il 1962 a l’Indonesia; Surinam è pir daventà independent il 1975.
Geografia da l'Europa
Grondezza
Cun radund 10 milliuns km² è l’Europa il segund pitschen continent. L’Europa ha in’extensiun da radund 4000 km dal nord al sid e da 5000 km da l’ost al vest.
Extensiun
thumb|200px|Extrems geografics pussaivels Il punct da l’Europa situà il pli en il vest sa chatta sin l’insla da grip portugaisa Monchique sper Flores (Azoras) cun radund ♁39° 27′ 0″ N, 31° 16′ 0″ V, sin la terra franca è quai il Cabo da Roca en il Portugal cun ♁38° 46′ 51,4″ N, 9° 30′ 2,9″ V.
Austria
Navigaziun
La via da navigaziun la pli impurtanta, tant per il traffic da passagiers sco er per il traffic da martganzia, furma il Danubi. Gia dal temp da la monarchia habsburgaisa, il 1829, era vegnida fundada l’emprima Donau-Dampfschiffahrts-Gesellschaft. Fin il 1880 era quella creschida a la pli gronda societad da navigaziun sin auas continentalas. Per gronda part serva la via da navigaziun dal Danubi al turissem.
Imperi austriac (1804–1867) e Monarchia dubla Austria-Ungaria (1867–1918)
Suenter las retratgas sfurzadas or da la Germania ed or da l’Italia aveva l’imperatur austriac declerà l’Europa dal Sidost sco nova sfera d’influenza. Cun l’annexiun da la Bosnia il 1878 è l’Austria daventada l’inimi dals activists politics sin il Balcan. En pli è la monarchia s’avanzada ad in concurrent da la Russia che veseva sasezza sco protectura da tut ils Slavs.
Sport
In auter tratg caracteristic dal sport en l’Austria è la spessezza da las uniuns da sport. En tschertas vischnancas e citads è dapli che la mesadad da la populaziun activa en ina u l’autra uniun. Quai vala tant per sports enconuschents sco il ballape sco er per sports pli exotics sco american football u fistball.