cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clavazin
Musica da clavazin
Cumponists sco ils figls da Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven ed auters han scrit musica ch’è per part gia vegnida cumponida en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner per il clavazin sco instrument solistic. thumb|210px|Citat musical segnà da Chopin En l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner ha surtut Frédéric Chopin scrit musica en emprima lingia per il clavazin. En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn Franz Liszt, Sergei Rachmaninow, Anton Rubinstein, Ignacy Jan Paderewski ed auters cumponists dal repertori romantic sa deditgads a la musica da clavazin, e quai savens cun l’intent principal da pudair represchentar sco pianists lur atgnas cumposiziuns sin tribuna.
Regula Engel-Egli
En servetsch dal retg franzos e da Napoleun
La giuvna famiglia è tratga vinavant cun il regiment, l’emprim a Corsica, alura en la Flandra. L’onn 1789 è Florian daventà litinent; ma suenter l’erupziun da la Revoluziun franzosa è il regiment vegnì schlià ed el è, sco anteriur uffizier roial, sa tschentà en praschun. Sia dunna, en il fratemp en speranza da l’otgavel uffant, ha laschà rediger ina petiziun ed è «currida, in uffant en mintga maun, tar Robespierre», il manader revoluziunar e derschader criminal temì: «Citoyen, miséricorde!» – «Lève-toi», ha el respundì. «(...) porta quai al Club dals giacubins a la via Ste-Madeleine, tes consort è liber.» – «Mille grâces, citoyen!»
Valitaziun
Ma la vasta paletta da persunas che l’autura alleghescha adina puspè, en tut ses lieus da dimora e derivantas da las pli differentas classas socialas, na lascha nagin dubi che l’autura ha vivì ed experimentà quai ch’ella descriva. Per exempel tar si’arrivada a New York: il banchier Iselin, il cumiss Frey da Nidau, il hotel dad Elisabetha Bahrt, il preditgant Huber da Neuchâtel – tut quai èn persunas istoricas, verifitgablas ozendi cun agid da cumpendis ed actas istoricas; ma a ses temp n’avess ins betg pudì avair enconuschientscha da lur existenza, senza las avair enconuschì persunalmain.
Er il fatg che Regula Engel duaja avair battì sin il champ da battaglia en mondura para a l’emprim’egliada dubius, sche betg nunvardaivel. Ma facticamain han battì en quasi tut las armadas dal temp napoleonic – e gia pli baud – er singulas dunnas ch’èn sa dadas sco umens. Menziunada spezialmain saja Nadeschda Andrejewna Durowa (1783–1866) ch’ha battì sco chavallarista en l’armada russa ed ha medemamain relaschà en scrit sias reminiscenzas da guerra.
August
Egl Imperi bizantin ei quest tetel vegnius surprius per ils imperaturs en la fuorma greca da sebastós. Entuorn igl onn 629 substituescha igl imperatur bizantin Heraclius I. il tetel cun basileus.
John Wesley
Vita
Wesley vaiva surtut la pratscha dals Herrnhuters da lascher decider üna parola biblica chi vain tschernida pel cas scu ün motiv principel ed ün tschegn dal Segner per mincha di. Il pled biblic dess fer orienter al crettaivel che cha'd es da fer.
Archeologia
Er sche la metodica è savens sumeglianta entaifer questas singulas direcziuns, pon las funtaunas esser differentas. En la pre- e protoistorgia sa tracti surtut da cultura materiala; en la protoistorgia èsi per part pussaivel da recurrer supplementarmain a funtaunas scrittas. Cuntrari als scienziads d’autras disciplinas da la scienza da l’istorgia na stattan quellas en l’archeologia però betg en il center. Enconuschientschas areguard l’ambient, il clima, il nutriment u la vegliadetgna dals chats contribueschan a reconstruir culturas passadas.
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa
La renaschientscha da l’occupaziun cun il mund classic-antic ha manà en il 15avel e 16avel tschientaner ad in interess creschent per antiquitads grecas e romanas (surtut ovras d’art).
Hugo Schuchardt
Ierta
Sia biblioteca è daventada part da la biblioteca universitara da Graz; sia "Villa Malvine" ha ditg alloschà il departament da filologia romana e serva ozendi sco bajetg d'administraziun da l'universitad. Perscrutaders a Graz han dapi daditg studegià cuntinuadamain l'ovra da Schuchardt. Tranter quels eran Michaela Wolf ed il linguist Bernhard Hurch (ch'è sez stà in bascolog cun in ferm interess vi da l'istoriografia da la linguistica) che a la fin finala ha perfin stgaffì in archiv online da l'ovra cumpletta da Schuchardt (vesair colliaziuns).
Archeologia
A partir da la mesadad dal 19avel tschientaner
thumb|220px|Uman da Neandertal Vers la mesadad dal 19avel tschientaner è l’archeologia sa sviluppada adina dapli ad ina scienza per propi. Las tecnicas d’exchavaziun èn vegnidas meglieradas cuntinuadamain, ina buna documentaziun e periodisaziun dals chats è daventà adina pli impurtant.
Render accessiblas las funtaunas
La prospecziun cumpiglia tut las metodas che pussibiliteschan d’intercurir lieus da chat enconuschents u potenzials senza intervegnir en quels u schizunt destruir quels. Avant ch’in’exchavaziun cumenza, han plinavant lieu lavurs da sondagi e da mesiraziun che servan a planisar il meglier pussaivel ils proxims pass.
Lois Craffonara
Vita ed ovra
Craffonara ha studegià filologia a l'Universitad da Padua. El è stà in dals fundaturs da l'institut ladin "Micurà de Rü", che promova la lingua e cultura ladina dolomitana. Plinavant era el tranter ils 2 da settember 1977 ed ils 31 da december 1992 l'emprim directur da l'institut. Craffonara ha publitgà numerusas ovras davart la lingua e las usanzas dals Ladins da las Dolomitas.
Monte San Giorgio
Il Monte San Giorgio è ina muntogna da 1096 m sin il Lai da Lugano en il chantun Tessin. Dapi l'onn 2003 è il Monte San Giorgio vegnì declerà sco ierta mundiala natirala da la carstgaunadad da l'UNESCO.
Faschissem
Dimensiun ideologica resp. culturala
2. Moviments faschistics genereschan ina cultura che sa basa sin in pensar mitic, sin il mitus da la giuventetgna sco pussanza che fa avanzar l’istorgia e sin la militarisaziun da la politica sco model per l’organisaziun da la societad.
Igl è avant maun in pensar marcantamain dichotom, segnà da categorias ch’excludan in l’auter sco ami/inimi, nus/ils auters, superiur/inferiur, e quai gist er vers l’intern da la societad. L’inimi a l’intern da la societad faschistica gioga ina rolla almain uschè impurtanta sco l’inimi a l’exteriur. Il «corp dal pievel» stoppia vegnir nettegià da quests «elements nuschaivels» che smanatschian l’agen «sang».
Dimensiun instituziunala
9. In’organisaziun economica corporativa che supprima la libertad dals sindicats ed extenda il champ d’intervenziuns statalas. Sut la controlla dal reschim vegnan lavurants e purs involvids tenor princips tecnocratics ed orientads a l’ideal da la solidaritad. Uschia duai vegnir augmentada la pussanza dal stadi corporativ, resalvond però il possess privat e la spartiziun da la societad en classas.
10. Ina politica exteriura ch’è orientada ad acquistar pussanza e grondezza naziunala e ch’ha la finamira da stgaffir in nov urden sa servind als meds da l’expansiun imperialistica.
Tranterguerras e temp da la Segunda Guerra mundiala
Quests puntgs da vista temprivs, per il pli d’orientaziun monocausala u reducziunistica, valan oz sco antiquads.
Erizun
L’erizun europeic (er: erizun ordinari, erizun da l’Europa dal Vest u erizun dal vest), en la lingua da mintgadi simplamain erizun (Erinaceus europaeus), è in mammal or da la famiglia dals erizuns (Erinaceidae). Questa spezia è derasada bunamain sur l’entir continent. En la part orientala da l’Europa Centrala, en l’Europa da l’Ost ed en parts da l’Asia dal Vest è percunter l’Erinaceus roumanicus (‹erizun da l’ost›) la spezia la pli derasada. Sco l’erizun dal vest appartegna er quel al gener dals Erinaceus, ils erizuns cun ureglias curtas.
Las spinas
thumb|200px|Erizun cler Magari datti erizuns cun spinas senza la coluraziun brina usitada. Per ordinari sa restrenschan questas spinas alvas u da colur da corn sin ina singula part dal corp. I dat però er erizuns tar ils quals tut las spinas èn alvas u da colur da corn; tar quels na sa tracti betg dad albinos, pertge che la fatscha ed il venter han tuttavia la colur caracteristica grisch brina.
Albinos datti medemamain entaifer las populaziuns dad erizuns. Pervi d’ina mancanza da pigment han quels spinas alvas, in pail alv, pel rosa ed egls cotschens. Damai che erizuns èn activs da notg, è la sensibladad cunter la glisch dals albinos main problematica; medemamain è il privel ch’els dettian en egl pli tgunsch ad inimis reducì da notg. Perquai chatt’ins tranter ils erizuns pli savens albinos che tranter autras spezias d’animals.
Ulteriuras caracteristicas
Ad eruir la schlatta pon servir las suandantas indicaziuns: Omaduas schlattas han tschintg tettels da mintga vart. L’avertura dal penis dals mastgels, en furma da nuf, sa chatta amez la part davos dal corp, circa tschintg centimeters davent da l’anus. Ils testiculs n’èn betg visibels d’ordaifer. L’avertura genitala da las femellas sa chatta betg dapli che dus centimeters davent da l’anus.
Spazi da viver
L’erizun preferescha ina cultira structurada ritgamain cun saivs vivas, bostgaglia, pastgiras, pitschnas plantas cun laina morta e surfatschas ruderalas. El guntgescha però guauds da guglias, terren agricul senza plantas e chagliom ed abitads memia umids, sco per exempel palids. Bostgaglia, ma er bists da plantas chavortgs e sfessas en la grippa al servan sco lieus da repaus; magari van ils erizuns er a star en taunas bandunadas d’auters mammals. Ozendi chattan ins erizuns surtut sin pradas cun puma sparpagliada, en ierts, parcs e sin santeris sco er en zonas verdas a l’ur da citads e vitgs. La sperdita da lur spazi da viver oriund – numnadamain la cultira structurada ritgamain – han els pudì cumpensar almain per part cun s’installar sco suondacultura adina dapli en vischinanza d’abitadis dals umans.
Mitus da nutriment
En la litteratura pli veglia fruntan ins anc sin l’indicaziun che erizuns mangian serps en grondas quantitads. L’erizun ch’è activ da notg ha però be darar insumma la pussaivladad da fruntar sin las serps ch’èn activas da di. I para bain propi uschia che erizuns supportan en relaziun tar la grondezza da lur corp ina quantitad da tissi da serps vaira gronda ; tuttina na tutgan serps betg tar il spectrum da nutriment usità. Be en cas excepziunals reusseschi ad erizuns da mazzar pitschnas vipras cruschadas. Sumegliant als mammals numnads survart mangia l’erizun però cadavers da serps sin ils quals el frunta per via.
Sistematica
thumb|180px|Territori da derasaziun da las duas spezias d’erizun da l’Europa da l’Ost Entaifer la famiglia dals erizuns tutga l’erizun dal vest tar la sutfamiglia dals erizuns cun spinas (Erinaceinae) ed appartegna là al gener dals erizuns cun ureglias curtas (Erinaceus). Sper l’erizun dal vest cumpiglia quest gener trais ulteriuras spezias, numnadamain l’Erinaceus concolor (derasà en il sidost dal territori da l’erizun dal vest), l’Erinaceus roumanicus (derasà en il nordost) e l’Erinaceus amurensis u erizun chinais.
Erizun ed uman
thumb|220px|L’erizun supponì d’ina vegliadetgna da 40 000 onns L’onn 2008 han ins chattà a chaschun d’exchavaziuns archeologicas en las Alps Svabaisas il fragment d’ina figura fatga d’ivur da mamut che represchenta probablamain in erizun. La figura deriva da l’aurignacien (paleoliticum tardiv) e fa part dal patrimoni mundial da l’Unesco ‹Cuvels ed art dal temp da glatsch en il Giura svabais›.
Monte Ceneri
Traffic
Il Monte Ceneri divida il Tessin in duas parts, il Sopraceneri en il nord ed il Sottoceneri en il sid, e porscha a medem temp la suletta colliaziun a l'intern da la Svizra tranter ellas, quai che da al pass ina rolla impurtanta per il traffic.
Rinoceros nair
Corns
Pervi dal diever activ dals corns, surtut da quel davant, cumparan sin la surfatscha da quels segns d’isada, ils quals portan tar mintga animal in caracter individual areguard furma e posiziun. Ultra da quai influenzeschan questas isadas la furma dals corns, la quala vegn però per gronda part er determinada tras la schlattaina. Ils mastgels possedan per regla corns bratgs e massivs, quels da las vatgas èn percunter bundant pli satigls e pon tuttavia daventar fitg lungs. En pli pon ils corns rumper en consequenza da cumbats tranter rivals u da collisiuns, ma creschan per part er puspè suenter.
Moda da sa nutrir
Il rinoceros nair preferescha nutriment da plantas lom sco feglia, roma u scorsa, ma er spinatscha; questas parts da plantas tschiffa el cun il lef sura, maina quellas tranter las missellas e las stgarpa davent cun ils molars. Da quai resultan musters da morsas tipics che sa differenzieschan da quels d’auters erbivors tras lur tagl guliv. Tar las plantas ch’il rinoceros consumescha il pli savens tutgan las differentas spezias d’acazias che furman radund in terz da ses nutriment. Il spectrum da nutriment è però bundant pli grond e cumpiglia dapli che 100 spezias da plantas che vegnan consumadas en dependenza da las cundiziuns da la cuntrada e dal clima. Pastg percunter vegn be maglià casualmain, en tschertga dad ervas. Be en cas da stgarsezza da nutriment maglia il rinoceros nair er quantitads da pastg pli grondas. Aua baiva in rinoceros nair per ordinari mintga di; el supporta però tuttavia er plirs dis senz’aua. Periodas da sitgira pli lungas daventan percunter privlusas; en quest cas emprova l’animal da stgavar liber cun ils pes las funtaunas che sian. Il rinoceros nair è surtut activ tranter stgir e cler e la notg; durant il di ruaussa el u dorma en la sumbriva ni fa bogns da fangia.
Multiplicaziun
Tar la naschientscha ha il vadè in pais da 25 fin 40 kilos e mesira radund in mez meter. Per ordinari naschan dapli vadels masculins che feminins; la rata da mortalitad è però pli auta tar ils mastgels. Suenter trais uras è il novnaschì gia bun da chaminar. En il lieu nua che crescha pli tard il corn davant sa chatta gia tar la naschientscha in bot da ca. in centimeter; il lieu nua che crescha il segund corn è be marcà tras in flatg radund in pau pli cler. La mamma lascha tettar il vadè radund dus onns ed al protegia durant quest temp cunter privels. Quasi tuttina ditg n’è la mamma betg abla da survegnir in ulteriur pitschen. Il vadè vegn zuppà durant quest temp en bostga pli auta e la mamma al banduna per ordinari be per sa render al lieu da baiver. Al vadè ch’era naschì avant lubescha la mamma anc fin otg mais da returnar. Taurs giuvens bandunan la mamma pir cun sis u set onns. In rinoceros nair po cuntanscher ina vegliadetgna da fin 45 onns; ils mastgels moran savens pli baud pervi dals cumbats agressivs.
Interacziuns cun autras spezias d’animals
Inimis natirals n’enconuscha il rinoceros nair betg. Sulettamain liuns e hienas èn da temp en temp abels da tschiffar in vadè sche la mamma n’è betg attenta. Magari vegnan rinoceros che baivan er attatgads dad ippopotams u da crocodils, ma quai furma l’excepziun. Medemamain poi dar conflicts cun elefants, surtut sche l’aua daventa stgarsa u sch’in rinoceros frunta tranter ina mamma e ses pitschen. Savens tolereschan rinoceros la cumpagnia da piclalarvas ed iruns bultgs che piclan sin lur dies parasits. Ils utschels han er la funcziun da signal d’avertiment, vesan els gea in privel che s’avischina bundant pli baud ch’il rinoceros ed averteschan quel indirectamain cun sa spaventar e sgular davent.
Sistematica
Las trais sutspezias ch’eran vegnidas eruidas oriundamain han ins pli tard, pervi da differenzas areguard la construcziun da la chavazza, extendì sin set. In’ulteriura revisiun ch’è vegnida fatga l’onn 2011 ha manà a las suandantas otg sutspezias, da las qualas quatter èn mortas ora:
Evoluziun
Il gener Diceros sa lascha cumprovar l’emprima giada en il miocen mesaun avant bundant 10 milliuns onns en l’Africa. Quel è resortì dal gener precedent Paradiceros. La cumprova la pli veglia dal gener Diceros deriva da la Namibia e vegn attribuida a la spezia Diceros australis. I sa tracta dal chat d’ina missella sut e da plirs elements dal skelet postcranials che mussan in rinoceros fitg grond, ma satigl e che vegnan datads en il temp da transiziun dal miocen tempriv al miocen mesaun. Cun ina vegliadetgna da radund 17 milliuns onns sa chatta questa spezia da rinoceros extincta fitg datiers da la spartiziun tranter il rinoceros nair ed il rinoceros alv, la quala è vegnida eruida a basa da retschertgas da la genetica moleculara; pervi dals chats relativamain rudimentars n’è la spezia però betg dal tuttafatg incontestada.
Teologia pratica
La teologia pratica es üna disciplina parziela da la teologia cristiauna. Dvanteda ed etabliseda al principi dal 19evel tschientiner, es la teologia pratica üna da las disciplinas pü giuvnas da la teologia generela. Intaunt es ella part da mincha faculted teologica.
Uruguay
L'Uruguai (spagnol Uruguay) è in pajais da l'America meridiunala. Sia chapitala è Montevideo.
Venezuela
Il linguatg uffizial è il spagnol.
Santa Coloma d'Andorra
Lieus d'interess
L'ensemble istoric da Santa Coloma è vegnì proponì a l'UNESCO sco part dal patrimoni mundial. Sia descripziun tuna sco suonda:
Flurin Camathias
Flurin Camathias (* 6 da mars 1871 a Lags/Laax; † 3 da favrer 1946 a Lags/Laax) è stà in poet e translatur rumantsch sursilvan influenzà da la romantica tudestga e dal classicissem neolatin.
Biografia
Naschì sco figl da Johann Christian e Maria Anna, naschida Arpagaus, frequenta el il gimnasi a Mustér ed a Friburg. A Mustér vegn el en contact cun P. Maurus Carnot, il qual al influenzescha fermamain. Alura studi da teologia a Cuira. Suenter plevon a Breil (1896-1917), Andiast (1917-34) ed a Siat (1934-46), enfin a la fin da sia vita.
Religiun
Tut las culturas premodernas cumpigliavan ina religiun. Concepziuns dal mund religiusas e sistems da dar senn a la vita stattan savens en ina lunga tradiziun. Pliras religiuns disponan d’elements parentads – sco la communicaziun cun essers surnatirals en rom da ductrinas dal salit, sistems da simbols, cults e rituals – u sa basan ina sin l’autra sco per exempel giudaissem e cristianissem. Ina sistematica fundada da tut las religiuns che preschenta lur relaziuns da parentella e lur genesa istorica furma in desiderat da la scienza da las religiuns che n’ha betg anc pudì vegnir accumplì.
Emprovas da definir il term
thumb|260px|Svilup istoric d’ina part da las religiuns I n’exista nagina definiziun precisa ed incontestabla da ‹religiun›, mabain be emprovas da s’avischinar al fenomen. En general sa laschan differenziar access substanzialistics d’access funcziunalistics. Definiziuns substanzialisticas emprovan da definir las caracteristicas da religiuns areguard lur relaziun tar il sontg, transcendent u absolut ; tenor Rüdiger Vaas e Scott Atran furma la relaziun tar il transcendent la differenza centrala da la religiun envers tut il betg religius.
Elements universals dal religius
thumb|220px|Las furmas d’expressiun religiusa sa repetan en tut il mund (Karnali, Nepal) L’etnolog ed antropolog austriac Karl R. Wernhart ha classifitgà las structuras fundamentalas dal religius che cumparan en tuttas religiuns e culturas – ed independentamain da lur midada cuntinuanta – sco suonda:
Istorgia da religiuns concretas
L’istorgia da religiuns concretas vegn mintgamai tractada en ils artitgels respectivs. I sa laschan tranter auter differenziar las suandantas religiuns singulas u gruppas da religiuns (en successiun alfabetica):
Religiuns en cifras
thumb|220px|Las religiuns predominantas en procents La basa statistica per pudair far indicaziuns precisas davart l’appartegnientscha religiusa en tut il mund è fitg diffusa. Per l’ina sa distinguan ils stadis e las singulas cuminanzas religiusas en la moda e maniera co ch’ellas registreschan las datas; per l’autra èn las cundiziuns da partenza fitg differentas da pajais tar pajais. Be davart stadis ch’enconuschan la libertad da religiun sa laschan gudagnar cifras precisas. Ma er là è la varianza gronda: resultats divergents èn per exempel da spetgar tut tenor sche l’appartegnientscha ad ina cuminanza religiusa vegn definida tras l’administraziun statala ubain en furma d’interrogaziuns persunalas. En cas da reschims che na concedan nagina libertad da cretta u che sa resguardan uffizialmain sco ateistics èsi strusch pussaivel da gudagnar in maletg realistic. Vitiers vegn anc ch’er las religiuns mundialas èn fitg eterogenas: il cristianissem en pajais africans sa differenziescha per exempel en blers puncts da quel che vegn vivì en pajais scandinavs; al giudaissem vegnan er attribuids gidieus betg religius; al cristianissem en blers pajais tut las persunas che pajan taglia da baselgia, independent sch’els èn cartents u betg; a l’islam tut ils burgais da l’Arabia Saudita. Diffus daventa il maletg t.a. er perquai che uffants e giuvenils vegnan attribuids a la cretta da lur geniturs, er sch’els na sa sentan betg colliads cun quella. Ed er ils stadis cun in sistem statistic etablì na sa laschan betg senz’auter cumparegliar in cun l’auter, perquai che lur metodica po esser vaira differenta.
Tenor in studi da giuvenils ch’è vegnì manà tras il 2006 en Germania crain 30 % dals giuvenils tranter 12 e 24 onns ch’èn vegnids dumandads en in Dieu persunal, 19 % en ina pussanza surnatirala, entant che 23 % han fatg indicaziuns plitost agnosticas e 28 % na crain ni en in Dieu ni en ina pussanza superiura.
Aspects sociologics
Ponderaziuns sociologicas vegnan gia applitgadas sin la religiun dapi l’antica greca, almain tar Xenophanes: «Sch’ils chavals avessan Dieus, guardassan quels ora sco chavals.»
Religiun e cretta
Surtut entaifer la teologia protestanta è vegnida cunfinada en il 20avel tschientaner tenor l’exempel da Karl Barth la cretta da la religiun. Barth ha considerà la religiun sco via (memia) autonoma da l’uman vers Dieu ed ha accentuà ch’ina enconuschientscha da la voluntad da Dieu saja be pussaivla en la cretta en Jesus Cristus. Da tadlar sin l’Evangeli surpassia tutta terminologia umana da Dieu e tuttas sviadas eticas.
Teissem ed ateissem
En religiuns monoteisticas sa sentan ils aderents per gronda part obligads da render onur be ad in sulet Dieu. Quai na sto betg exnum muntar ch’i na vegnia betg cret en l’existenza d’auters dieus; en quest ultim cas è il monoteissem in giudicat da valur, vul dir ina differenziaziun tranter il ‹sulet vair Dieu› ed ils ‹differents fauss dieus›.
Cosmologia
Da quai fan er part las respostas sin la dumonda tge che capita cun l’uman suenter la mort. Bleras religiuns postuleschan ina vita suenter la mort e s’expriman areguard l’avegnir dal mund. Temas sco la reincarnaziun, il nirvana, la perpetnadad, l’auter mund, tschiel e terra e tge che vegn a capitar cun il mund (fin dal mund, apocalipsa, reginavel da Dieu etc.) èn en bleras religiuns da muntada centrala.
Religiun ed etica
La baselgia catolic-romana è stada responsabla per l’inquisiziun. Atrocitads en il num da la religiun cristiana han furmà las cruschadas, la persecuziun da strias, la persecuziun da gidieus e furmas da missiunar violentas. En la medema categoria tutgan crudaivladads apparentamain religiusas ch’avevan en realitad intents politics sco il mazzament da numerus commembers da pievels indigens da l’America dal Sid tras ils conquistaders europeics u en il temp modern il sustegn parzial da dictaturas e la rolla ambivalenta da las baselgias durant il temp dal naziunalsocialissem. I sto però vegnir ditg che tut quests cas han adina er chattà critichers en las atgnas retschas. Il criticher da la baselgia e da la religiun Karlheinz Deschner ha elavurà a partir dal 1986 en diesch toms la ‹Kriminalgeschichte des Christentums›, preschentond e commentond in fitg vast corpus da material istoric davart quest tema.
L’etica da las religiuns abrahamiticas
Las trais pli impurtantas religiuns che sa basan sin ina palentada collia però entaifer lur sistems etics l’idea d’ina apocalipsa (schebain ch’il giudaissem è main orientà a l’auter mund che las duas autras religiuns). Questa chapientscha lineara dal temp signifitga ch’ils cartents duain viver en quest mund tenor reglas che vegnan pretendidas da lur Dieu per alura retschaiver pli tard la paja persuenter; quai na sto betg exnum esser en l’auter mund, mabain po er gia s’effectuar en quest mund. Entaifer il protestantissem vegn percunter resguardada la grazia da Dieu sco decisiva, e quai er independent da l’observaziun da postulats morals. Il giudaissem e l’islam han in caracter da dretg pli exprimì ed in pli vast sistem da cumonds e scumonds ch’il cristianissem, quai che sa mussa per exempel en il pled ebreic per religiun, tora, che signifitga ‹lescha›. Sumegliant al hinduissem datti prescripziuns precisas areguard il cumportament en la gruppa. Las confessiuns cristianas enconuschan oz – en congual cun la baselgia catolic-romana dal temp medieval – per gronda part damain cumonds e scumonds rituals. Quai è tranter auter d’attribuir a la (re-)interpretaziun da pleds dal fundatur cuntegnidas en il Nov Testament, a influenzas neoplatonicas sco er a l’illuminissem.
Montevideo
Sco citad è Montevideo vegnì fundà l'onn 1726, suenter ch'ils portugais èn vegnids stgatschads dal fort cul medem num dus onns avant. Il num duai vegnir da cartas spagnolas: Monte VI d.e.o. (La sisavla muntogna da vest ad ost).
Luf-tscherver
Etimologia
Il num ‹luf-tscherver› deriva dal latin lupus cervarius (cf. er talian lupo cervarioe e franzos loup cervier). Il term signifitga verbalmain ‹luf da tschiervs›, ma po tut tenor er sa referir a la colur da quests ultims (‹luf da colur da tschierv›); en tutta cas vegn il term latin cervarius er duvrà en auters cas faschond allusiun a la colur brina.
Ulteriuras caracteristicas da la cumparsa e prestaziuns dals senns
Tratgs communabels cun las autras spezias dal gener dals lufs-tscherver èn las ureglias cun tschofs, il chau lad e radund e la cua fitg curta. Tar il luf-tscherver eurasian ha quella ina lunghezza da 15 fin 25 centimeters e finescha en in piz da colur naira. Il luf-tscherver eurasian dispona d’ina barba spessa vi da las vistas, la quala el po ultra da quai sbrajattar fitg ferm. La funcziun da questa barba n’è betg sclerida dal tuttafatg. Probablamain expriman ils animals sur la posiziun da la barba lur disposiziun envers auters animals da la medema spezia. Eventualmain serva la barba vi da las vistas er a reflectar funtaunas da tun.
Ils tschofs vi da las ureglias gizzas, da furma triangulara, han ina lunghezza da fin a 5 centimeters. Quels rinforzan l’abilitad da pudair localisar funtaunas da tun. Sco che retschertgas han mussà, èn lufs-tscherver abels da percepir ina mieur sur ina distanza da 50 meters ed in chavriel che passa sperasvi sur ina distanza da 500 meters. Ils egls en furma da mandel èn orientads enavant ed èn da colur mellen aurà, brin mellen u ocher. Ils egls furman il pli impurtant organ sensitiv dal luf-tscherver. Cumpareglià cun l’uman reageschan quels sis giadas pli sensibel sin glisch, quai che lubescha al luf-tscherver da far chatscha tranter stgir e cler e da notg. L’odurat percunter gioga per la chatscha ina rolla main impurtanta.
Il pail dal luf-tscherver è da vart sura da colur brin cotschnenta fin brin melna (da stad) resp. grischa fin brin grischa (d’enviern). Il mintun, la gula, il pèz, la vart dal venter sco er la vart interna da las chommas èn da colur grisch alventa fin alv crema. Ils flatgs sin il pail varieschan d’individi tar individi, pon però er mancar quasi dal tuttafatg. Il pail sa cumpona d’ina launa spessa e da zaidlas che cuvran quella e che cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 7 centimeters. Il pail d’enviern tutga tar ils pli spess en l’entira fauna. Il fatg ch’il luf-tscherver ha chommas autas, in pail spess e toppas ladas lubescha ad el d’ir a chatscha en naiv d’in’autezza da fin in mez meter. Croda dapli naiv, sa retira el en regiuns pli bassas.
Spazi da viver e pretensiuns al revier
La grondezza dals reviers dals lufs-tscherver eurasians varieschan fitg ferm e dependan surtut dals animals da preda che stattan a disposiziun, ma er da la spessezza e structura dal guaud, da las pussaivladads da sa zuppar, da la colonisaziun tras l’uman e da las relaziuns topograficas. Da retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en las Alps Svizras èn resultadas grondezzas da reviers da 250 kilometers quadrat; il pli pitschen revier dumbrava 96, il pli grond 450 kilometers quadrat. En il Giura, nua che la cumpart da guaud è pli gronda, han ins eruì in spazi d’activitad da 100 fin 150 kilometers quadrat. En las Carpatas, la Russia dal Vest e l’anteriura Jugoslavia han ins percunter dumbrà en media in luf-tscherver mintga 10 fin 40 kilometers quadrat. Femellas han en general pli pitschens reviers che mastgels; il revier da quests ultims po sa cruschar cun quel da duas fin trais femellas. Ils cunfins dals reviers vegnan marcads cun urin, excrements e per part er cun fastizs da sgriflar.
Spectrum d’animals da preda
En las Alps domineschan entaifer il spectrum d’animals da preda il chavriels e chamutschs. En il guaud bavarais giogan sper chavriels er vadels-tschierv e lieurs in’impurtanta rolla. En il Giura ch’è ritg da vulps pon quellas cumpigliar fin a 10 procent dal spectrum d’animals da preda. En la taiga fan lufs-tscherver surtut chatscha sin lieurs alvas e sin giaglinas dal pe pailus. Da capiergnas sa nutrescha il luf-tscherver be en periodas da crisa; percunter returna el tar la preda ch’el ha sez mazzà (cf. sutvart).
Schaan
Schaan è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas
La Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas (abbravià ZHAW tenor il num tudestg Zürcher Hochschule für Angewandte Wissenschaften) è ina scola auta scola auta spezialisada cun pliras spartas en il chantun Turitg. Cun actualmain varga 13 000 students è ella - sunter l'ETH Turitg e l'Universitad da Turitg - la terz gronda scola auta en il chantun Turitg. La sedia principala è a Winterthur, ulteriurs sedias èn a Wädenswil e Turitg. La ZHAW è ina da las quatter scolas parzialas da la Scola auta spezialisada turitgaisa (ZFH).
Luf-tscherver
La reputaziun dal luf-tscherver
Cumpareglià cun il luf ha l’uman bler damain resalvas envers il luf-tscherver: Grondas parts da la populaziun han ina tenuta positiva u neutrala envers il return dal luf-tscherver. Il return dal luf è percunter segnà d’ina tenuta bler pli refusanta e vegn connotà bler pli ferm cun privels per l’uman e per ils animals da chasa. Tenor l’opiniun da l’expert da la protecziun da la natira Josef Reichholf sa lascha quai attribuir al fatg che spezias da giats èn main adattadas per vegnir associadas cun l’aspect d’in inimi. Quai simplifitgescha ils projects da recolonisaziun, damai che la resistenza sa restrenscha per ordinari a circuls d’interess da purs e chatschadurs che teman las consequenzas sin ils animals da niz e la selvaschina. Ch’ils lufs-tscherver èn vegnids extirpads relativamain baud en l’Europa Centrala e dal Vest è probablamain d’attribuir a quai ch’igl è pli simpel per l’uman da far chatscha sin els che sin lufs.
Chastè da Tarasp
Il Chastè da Tarasp sa chatta a Tarasp-Vulpera en l'Engiadina Bassa en il chantun Grischun.
Nov Testament
Parts
A's distingua quatter geners da litteratura infra il nouv testamaint:
Scienza
La scienza dal Nouv Testamaint perscrutescha il cudesch teologicamaing cun üna pruna da metodas. Ün rapreschantant renomno da quista disciplina i'l 20evel tschientiner d'eira Rudolf Bultmann.
Birmenstorf
Birmenstorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Baden.
Andorra la Vella
Populaziun
La citad d’Andorra la Vella furma ensemen cun las parròquies dad Escaldes-Engordany en l’ost e Sant Julià de Lòria en il sid in’aglomeraziun urbana cun dapli che 40 000 abitants. Questa aglomeraziun s’extenda en direcziun longitudinala lung il trassé dal stradun.
Val Müstair (val)
right|thumb|150px|Il vitg da Müstair cun la claustra da Son Jon (dretg) right|thumb|150px|La claustra benedictina da Son Jon a Müstair La Val Müstair è ina val en las muntognas grischunas da pli u main 25 km lunghezza ed è era un circul en il district En. Tras la Val Müstair curra il Rom. En la Val Müstair discurr'ins in dialect rumantsch - il «jauer». Quel dialect na vegn betg scrit; ins scriva per l'idiom scrit vallader. Dapi l'onn 1983 è la Claustra benedictina da Son Jon declerada sco ierta mundiala natirala da la carstgaunadad da l'UNESCO.
Banadetg Fontana
Mort
El e vegnì numnà sco chapitani sin la Fürstenburg en il Vnuost fin 1499. Davent da là ha el repetidamain appelà a las autoritads politicas avant l'uerra svabaisa. En la battaglia da Chalavaina era Fontana sper Hercli Capol da Flem il chapitani il pli prominent sin il champ. Banadetg Fontana è vegnì blessà mortalmain ma ha anc drizzà ses ultims pleds a la giuventetgna sin il champ da battaglia: "Hei, fraischgiamangk meiss matts, cun mai ais par ün huom da fear, quai brichia guardad, u chia hoatz Grischuns e Ligias u maa non plü". La battaglia han ils Grischuns gudagnà, ma Fontana è mort. La spada da lur chapitani han ins tratg en il dutg da Balandegns, in dargun sper Saluof, per che nagin maldrovi questa spada.
Pled final
Fontana vala en il Grischun sco erox naziunal cumparegliabel cun Guglierm Tell o Arnold Winkelried. Ses pled final sa chatta en variusas ovras, dentant è gist l'autentizitad da quests pleds intscherta.
Commemoraziun
Duri Sialm ha numnà ina cantata tenor Banadetg Fontana.
Gronda Britannia
thumb|Gronda Britannia La Gronda Britannia (gist La Britannia) è ina insla d'Europa occidentala. È reparti in l'Engalterra, la Valisa e la Scozia, che èn tuts stadis parzials d'il Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord.
Casti
Vopna
Descripziun: In argient (alv) sut in ansertgel blau sa chatta in chastè cun dus turs ed in portal. Cul chastè medieval che sa chattava a ses temp sil mut-baselgia Suloms odiern explitga la vopna il num da la vischnanca. Il ansertgel blau suravi signifitga la confluenza da l'Alvra (dretg) e da la Gelgia (sanester). Las colurs correspundan a las colurs dals baruns da Vaz.
Geografia
Casti ha diesch vischnancas vischinantas, numnadamain: Alvaschagn, Stierva, Mon, Riom-Parsonz, Cunter, Savognin, Filisur, Alvagni, Surava e Brinzauls.
Linguas
Uriundamain era Casti ina vischnanca dal tuttafatg rumantscha. L'onn 1880 faschaivan ils rumantschs or 89% da la populaziun, l'onn 1910 80%. En il fratemp è il dumber sa sminuì ferm. L'onn 1970 discurrivan be anc 53% da la populaziun rumantsch. Oz èn schibain il tudestg sco era il rumantsch linguas uffizials. Discurrì vegn il idiom surmiran.
Antica
L’antica va a fin cun la ruina da l’Imperi roman e da l’Imperi dals Sassanids durant la migraziun dals pievels e l’expansiun araba (declin da la Roma occidentala 476/480; mort da Justinian 565; destrucziun da l’Imperi dals Sassanids 651). En la perscrutaziun pli nova vegn il temp da transiziun tranter l’antica ed il temp medieval (da la fin dal terz fin l’entschatta dal 7avel tschientaner) resguardà sco atgna epoca entaifer l’antica (antica tardiva).
Mesopotamia
Bain era sa furmada en la muntogna iranaisa cun il pievel dals Cassits ina pussanza che smanatschava adina puspè la Mesopotamia; ma la fin da l’imperi dueva la finala vegnir tut nunspetgadamain or da l’Asia Minura. Là era sa stabilì l’Imperi dals Hetits, il qual ha attatgà 1530 a.C. Babilon. Quai però betg cun l’intenziun da conquistar la citad, mabain da sblundregiar quella; ma apaina ch’ils Hetits eran puspè sa retratgs sin lur intschess, han ils Cassits profità da la chaschun e surpiglià en la Babilonia la pussanza.
Asia dal Vest
Entant ch’ils Assirs avevan concentrà lur forzas sin extender lur zona d’influenza, èn proruttas difficultads a l’intern che duevan la finala sutminar la structura da pussanza. Surtut en la Babilonia èsi la finala vegnì tar ina sullevaziun, la quala ha, cun agid dals Meds, manà a la conquista e destrucziun cumpletta da las citads residenzialas assiricas Assur e Ninive. Suenter la mort da l’ultim retg assiric Aššur-uballiṭ II n’è restà nagut pli da l’Imperi assiric e duatschient onns pli tard è l’existenza da quest imperi ida en emblidanza. thumb|160px|Detagl da la Porta dad Ištar, Babilon En la Babilonia avevan en il fratemp ils Caldes surpiglià la pussanza. En uniun cun ils Meds als èsi reussì d’extender lur pussanza sin parts essenzialas da l’anteriur Imperi da l’Assiria, uschia che l’extensiun territoriala è la finala, sut Nabu-kudurri-usur II, quasi stada identica. Da quel temp aveva er la citad da Babilon cuntanschì sia fluriziun culturala. Ils edifizis represchentativs da Nebukadnezar èn, tenor l’opiniun da scienziads odierns, vegnids subsummads pli tard sut il num Curtins pendents sco in dals miraculs dal mund da l’antica. Il cult da Marduk ch’ha existì dapi Hammurabi ha cuntanschì sia culminaziun cun la construcziun d’in ziccurat da 90 meters autezza – la tur da Babel biblica. Cun in dumber d’abitants da radund in milliun furmava Babilon da lez temp la pli gronda citad insumma. Quest svilup pompus è però ì a donn e cust dals pievels suttamess, surtut dals Gidieus, ils quals èn vegnids manads en la praschunia babilonica.
Regiun da la Mar Mediterrana
La colonisaziun spessa da la Grezia ha la finala manà ad ina surpopulaziun, la quala è er ida a finir da vart da la Grezia en ina colonisaziun da la regiun da la Mar Mediterrana (uschenumnada gronda colonisaziun). Per part ha quai bain manà a conflicts cun ils Fenizians, ma en general han ils Grecs colonisà plitost la costa settentriunala da la Mar Mediterrana. La colonisaziun ha surtut prendì si’entschatta a Corint, Megara, Chalkis e Milet. Territoris da colonisaziun principals han furmà la Peninsla Iberica, la Sicilia e l’Italia Bassa (Magna Graecia), la part settentriunala da la Mar Egeica sco er la costa da la Mar Naira. Surtut a Sicilia èn ils colonisaturs grecs vegnids en contact cun las colonias fenizianas. Quai ha manà a conflicts e guerras che duevan segnar l’istorgia da l’insla fin la conquista tras ils Romans.
Davart la problematica da la noziun ‹antica›
La noziun ‹antica› cumpiglia be ils svilups en la regiun da la Mar Mediterrana ed en il Proxim Orient inclus l’Iran. Svilups ch’han gì lieu en autras parts dal mund na sa laschan betg resguardar pervi da la limitaziun cronologica.
Joseph Haydn
Il 1797 ha Haydn mess en musica per l’imperatur dal Sontg Imperi roman Franz II la poesia ‹Gott, erhalte Franz, den Kaiser!›. Quella aveva la curt empustà per quest intent tar Lorenz Leopold Haschka. La melodia è restada fin la fin da la monarchia habsburgaisa (1918) l’imni imperial austriac ed è er anc vegnida duvrada dal temp da l’Emprima Republica. L’onn 1841 è l’anteriura poesia vegnida remplazzada tras il text ‹Lied der Deutschen› che Heinrich Hoffmann von Fallersleben ha scrit aposta per quest intent. En questa furma è l’ovra daventada il 1922 – dal temp da la Republica da Weimar – l’imni da l’Imperi tudestg, silsuenter da la dictatura naziunalsocialistica e pli tard da la Republica Federala Tudestga (fin oz).
Structura da sia musica
Forsa pli fitg che mintg’auter cumponist è Haydn enconuschent per ils skerzs ch’el ha plazzà en sia musica. L’exempel il pli famus è l’accord fitg dad aut che resuna andetgamain en la sinfonia nr. 94 (‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›). Ulteriurs exempels: la finiziun fingida en ils quartets op. 33 nr. 2 ed op. 50 nr. 3 sco er l’illusiun ritmica en il trio op. 50 nr. 1.
Oratoris
3 oratoris sacrals: 1 oratori profan:
Sant Julià de Lòria
Abitadis
La parròquia da Sant Julià de Lòria consista da la citadina da Sant Julià de Lòria e tschintg quarts u fracziuns: Quart de Bixessarri (Bixessarri ed Aixovall), Quart d'Aixirivall (Aixirivall), Quart d'Aubinyà (Aubinyà e Juverri), Quart de Fontaneda (Fontaneda, Les Pardines, Mas d'Alins e La Muxella) e Quart de Nagol (Nagol, Certers e Llumeneres).
Brinzauls
Geografia
Sur igl rutsch sa tgattan las aclas da Pigni, Propissi Sot, Propissi Saura, Schautschen, Ruoinas ed Hetta da las Nuarsas L’Alp Manuir pitescha da mancanza d’ava e so angal gneida cargeda cun nursas. Igl cumegn da Brinzauls posseda er alps ad Altein sen territori da Tein (oz Tavo).
Charpin
Brumbels, feglia, chatschs giuvens
thumb|160px|Fegl resgià dubel Ils brumbels d’enviern en furma da fis cuntanschan ina lunghezza da 5–8 millimeters. Las stgaglias dals brumbels èn da colur brina fin brin cotschna e munidas a l’ur cun tschegls. Ils brumbels da flurs èn in pau pli gronds e main gizs ch’ils brumbels vegetativs.
Lain e scorsa
La scorsa è grischa, satiglia e glischa. Tar plantas pli veglias po quella survegnir sfessas orizontalas. Er a l’intern da la scorsa sa furman rintgs annuals d’ina ladezza da ca. 0,12 millimeters l’onn.
Utilisaziun
En curtins sa servan ins – pervi da la buna creschientscha suenter in tagl e perquai che la feglia crescha fitg spess – gugent da charpins sco saiv viva tagliada.
New York (stadi)
Geografia
Cun ina populaziun cun dapli che 8 milliuns abitants è la citad da New York la citad la pli populada dal stadi sco era da tut ils Stadis Unids.
Barcelona
Posiziun
thumb|350px|Panorama da la citad davent dal Parc Güell Barcelona sa chatta en il nordost da la Peninsla Iberica a la costa da la Mar Mediterrana sin in plateau che vegn cunfinà da la chadaina da muntognas Serra de Collserola sco er dals flums Llobregat en il sid e Besòs en il nord. Las Pireneas giaschan radund 120 kilometers en il nord da la citad.
Economia ed infrastructura
thumb|220px|Il port da Barcelona Barcelona è la chapitala ed il center economic, cultural e politic da la Catalugna che furma la pli ferma regiun economica da la Spagna. Il product naziunal brut da la citad ha muntà l’onn 2012 64,2 milliardas euros, en la regiun gronda da Barcelona schizunt 171 milliardas dollars (situaziun dal 2014). Il product naziunal brut per persuna ha muntà il 2012 40 100 euros, quai ch’è cleramain sur la media da l’Uniun europeica.
Temp da crap
Transiziun vers l’epoca da metals
A la fin dal temp da crap han ins cumenzà a duvrar in material fitg different, il metal. Caracteristicas dal tuttafatg novas, fin qua nunenconuschentas, han pussibilità novas furmas d’utilisaziun, ma han er dumandà suenter ina manipulaziun e tecnologia pli cumplexa e pretendì in commerzi a gronda distanza per pudair acquistar il material che n’era betg avant maun dapertut. Quest temp da transiziun vegn numnà temp d’arom. El va a fin cun il cumenzament dal temp da bronz.
Nutriment
In’ulteriura consequenza ha furmà la derasaziun da l’uman er en territoris che n’eran betg vegnids populads fin qua, damai che la populaziun restanta da chatschaders e rimnaders ha stuì guntgir en regiuns main adattadas per l’agricultura.
UNESCO
Origin
160px|thumb|1967: translocaziun dal tempel dad Abu Simbel sut il protectorat da l’UNESCO Sco organisaziun antecessura da l’UNESCO vala l’Institut International de Coopération Intellectuelle (IICI) ch’era associà a la Societad da las naziuns e ch’ha cumenzà cun sia lavur il schaner 1926 a Paris. L’IICI da sia vart era vegnì installà, perquai che la Commission International de Coopération Intellectuelle (CICI) dal 1922, che consistiva da quattordesch commembers – tranter auter Albert Einstein, Henri Bergson, Marie Curie e Gonzague de Reynold – valeva sco pauc efficazia. Perquai è vegnì creà l’IICI sco organ executiv da la CICI; la Frantscha ha mess a disposiziun la gronda part dal persunal e surpiglia 80 % dals custs da l’institut. Las incumbensas principalas da l’IICI eran dumondas dal dretg d’autur e da la proprietad intellectuala, da translaziun, da la statistica sin il champ da la cultura e dal ‹discharmament moral›. L’IICI dueva pia agir a moda cumplementara a la Societad da las naziuns; entant che quest’ultima era engaschada en il mantegniment da la pasch tras mesiras politicas sco il discharmament e la pacificaziun, dueva l’IICI rinforzar la prontadad dals pievels per la pasch tras mesiras d’educaziun e da cultura.
Structura d’organisaziun da l’UNESCO
190px|thumb|Biros da l’UNESCO a Brasília Ils organs da l’UNESCO furman la conferenza generala, il cussegl executiv ed il secretariat che vegn manà d’in directur general.
Conferenza generala
La conferenza generala furma l’organ da decisiun e da controlla suprem da l’UNESCO. Dapi il 1954 sa scuntra ella mintga dus onns ad ina dieta ordinaria. En la conferenza generala vala il princip ‹in stadi – ina vusch›, ina regla che vegn er applitgada en autras organisaziun spezialisadas sco er en l’Assamblea generala da las Naziuns unidas.
Tradiziun orala
Tradiziuns oralas en la litteratura mundiala
Ina buna metoda per dar vinavant infurmaziuns a moda persistenta è, sco gia ditg, da transfurmar il cuntegn en furma da poesia: rima e metrum gidan ad impedir che singuls pleds van en emblidanza u ch’il cuntegn vegn midà. Da l’autra vart vegnan però – per ils medems motivs – gist er poesias adattadas a basegns actuals.
Archiv culturel d’Engiadin’ Ota
L’ Archiv culturel d’Engiadin’ Ota es ün’instituziun publica chi ramassa documainta da l’Engiadin’ Ota e da las regiuns cunfinantas. Quella renda accessibla la cultura in sieus divers aspets e metta a dispusiziun la documainta als circuls interessos. Daspö la fundaziun da l’Archiv culturel d’Engiadin’ Ota / Kulturarchiv Oberengadin als 11 avuost 1988, haun pudieu gnir piglios incunter u cumpros approximativmaing 500 relaschs e dunaziuns chi consistan da documaints davart l’art, l’architectura, lingua, musica, istorgia natürela etc.
Savognin
Savognin, u Suagnign aint igl dialect local (tudestg antiquo e numno anfignen igl 1890 uffizialmaintg Schweiningen, taliang Savognino) è en cumegn politic aint igl district Alvra digl cantun Grischun an Svizra. Igl cumegn dombra rond 1000 abitants sen ena surfatscha da 22,24 km².
Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca Savognin è il rumantsch. I vegn duvrà il idiom surmiran.
Dialect
An igl dialect da Savognin ègl tipic da durvrar igl diftong ‹cr›.
Ballamaun
Zona dal gol
Davant ils gols sa chatta la zona dal gol. Quella vegn furmada da dus quarts rudè (cun in radius da 6 meters enturn il chantun davos intern da las pitgas dal gol) e d’ina lingia parallela (en ina distanza da 6 m da la lingia dal gol). En la zona dal gol na dastgan ils giugaders da champ betg passar. Percunter dastga la balla vegnir giugada davent dal spazi d’aria che sa chatta sur la zona dal gol. Quai vul dir ch’in attatgader dastga siglir ad aut davant la lingia da la zona dal gol e bittar la balla or da curta distanza sin il gol; la balla sto però avair bandunà il maun avant ch’il giugader tutga il fund. Entra in giugader senza balla en la zona dal gol, per exempel per procurar a sasez ina meglra posiziun per retschaiver in pass, sche perda sia squadra la balla. Il gieu vegn en quest cas cuntinuà cun ina remessa.
Balla
Savens vegn la balla tractada cun rascha. Tras quai sa lascha la balla tegnair bain en maun e po schizunt vegnir tschiffada be cun in maun; uschia pon ins far cun il maun da bittar da tuttas sorts fintas e trics. En bleras hallas èsi però scumandà da duvrar rascha u meds tatgants, damai che quels pon laschar enavos flatgs.
Interrupziun dal gieu
Il TTO vegn pretendì dal responsabel da la squadra cun metter ina charta verda, per ordinari munida cun in ‹T› nair, sin la maisa dal cronometrist e dal secretari. Il cronometrist interrumpa immediat il gieu cun in signal acustic e tegna airi il temp.
Stadi unitar
Exempels
L’India saja be in’uniun formala, damai ch’ils stadis federativs na disponian, per mancanza d’atgnas constituziuns, da nagina statalitad. En pli haja la regenza centrala a basa dals artitgels 3 e 350 da la constituziun il dretg da structurar quels da nov u d’als schliar e d’exequir sezza lur pussanza guvernativa. Ultra da quai vegnian ils guvernaturs dals stadis federals nominads tras il president statal e lur incumbensas sajan regladas en la constituziun statala.
Sco cas spezial alleghescha Sebaldt plinavant la Belgia. Quest stadi saja – bain betg formalmain, ma de facto – sa transfurmà entras pliras refurmas statalas d’in stadi unitar decentral en in stadi federal.