cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Archivs chantunals vadais
Constituziun dals archivs
Dapi il 1896 visitan ils archivaris dal chantun ils archivs communals e creeschan la gronda part da lur temp l’inventari dals effectivs dals archivs. La publicaziun da l’ovra ‹Panorama dals archivs communals vadais 1401–2003› l’onn 2003 e l’access a la banca da datas Inventari general dals archivs communals vadais avant il 1961 preschentan ina situaziun unica en Svizra: tut las vischnancas disponan d’in inventari da lur archivs, dals origins fin il 1960. Dals documents resorta medemamain ch’ils Archivs chantunals vadais han recepì dapi il 1907 archivs privats a basa da contracts formals. Igl è probabel ch’emprims document d’origin privat èn gia vegnids prendids en consegna tras Alfred Millioud, archivari dals Archivs vadais tranter il 1895 ed il 1913. Er ils emprims fastizs da la debatta en Svizra areguard ils princips da classificaziun paran da derivar dals Archivs chantunals vadais. Tranter ils differents projects da classificaziun dals vegls archivs ha quel da l’archivari-paleograf Ernest Grégoire, ch’aveva frequentà l’École des Chartes a Paris, dà la preferientscha al princip da la provegnientscha; quel datescha dal 1858 ed era vegnì elavurà sin dumonda da las autoritads vadaisas. Ins al ha opponì autras variantas che favurisavan la classificaziun tenor champs tematics. Suenter onns indecis han ils Archivs chantunals vadais introducì il 1915 lur emprim plan general da classificaziun, il qual ha tractà las veglias serias medievalas e bernaisas sparpagliadas, applitgond – confurm a la regla ch’era usitada en il 19avel tschientaner – il princip da la pertinenza (vul dir da la structura tematica) per ils archivs d’avant il 1798. Uschia è il princip da la provegnientscha, ch’era vegnì applitgà sporadicamain dapi il 1858, vegnì refusà en ils ulteriurs projects, e quai sut l’influenza dals plans ch’ils archivaris chantunals vadais avevan retschet d’auters archivs svizzers. Dapi lura ha il plan general er adoptà secziuns ch’èn vegnidas organisadas tenor il princip da la provegnientscha. Quel è vegnì cumplettà regularmain ed adattà fermamain tranter il 1996 ed il 2007, e quai tant pervi dal basegn d’armonisar il vocabulari ed ils princips da descripziun sco er per preschentar ils effectivs dals archivs a moda contextualisada.
Istorgia da la viafier
Definiziuns istoricas
La caracteristica decisiva da la viafier – che declera e giustifitgescha questa muntada istorica pli restrenschida dal term – ha furmà da l’entschatta ennà il fatg che la fricziun tranter la roda e la surfatscha da la via po vegnir reducida fitg ferm sch’il vehichel sa mova sin rodaglias, uschia che er grevas chargias sa laschan transportar bundant pli tgunsch resp. ch’il med da traffic sa mova – cun impunder la medema energia – cun bler pli gronda sveltezza.
Pologna
Ils emprims trajects en la Pologna odierna èn vegnids averts il 1842/43 en il vest dal pajais (da quel temp tudestg): Il prim d’avrigl il tschancun Breslau (Wrocław)–Ohlau (Oława) da la viafier da la Schlesia Superiura ed ils 15 d’avust 1843 la viafier da Berlin a Stettin.
Il november 1843 han ins avert en la part russa da la Pologna il traject Varsovia–Pruszków da la viafier Varsovia–Vienna. Questa viafier è vegnida iniziada da la regenza da la Pologna dal congress. Cumbain ch’ella manava tras l’Imperi russ, han ins endrizzà da Varsovia fin al cunfin russ-austriac ina viafier a binaris normals.
Australia
thumb|230px|Melbourne cun la Sandridge Bridge (a sanestra), maletg dal 1855 En l’Australia ha la construcziun da viafiers cumenzà l’onn 1854. Pli u main a medem temp han ins avert in traject en il stadi federativ Victoria tranter il center da la citad da Melbourne ed il port sco er en il stadi federativ South Australia tranter Goolwa e Port Elliot.
Brevs da Plinius
thumb|260px|Las descripziuns detagliadas che Plinius fa en sias brevs han adina puspè inspirà ils artists. Stibadium (= arranschament da sofas da mangiar) en il curtin da la villa da Plinius a Tusculum. Maletg dal 19avel tschientaner Tar las Brevs da Plinius sa tracti d’ina collecziun da brevs (latin Epistulae) dal scriptur roman Plinius il Giuven (61 u 62 – ca. 114). Cun lur publicaziun ha el stgaffì in agen gener e cuntanschì la reputaziun sur sia mort ora ch’el avisava.
Globalisaziun
Traffic da chapital e da martganzia
Ils novs pajais industrials da lur vart han, grazia a las pajas relativamain bassas tar custs da viver relativamain bass, la pussaivladad da chattar l’access a l’economia mundiala ed a la creschientscha economica e da cuntanscher uschia ina tscherta bainstanza. L’avertura dal martgà e l’orientaziun a martgads mundials pon però er esser colliadas cun midadas da structura drasticas; la vart sumbrivauna da quest svilup furma savens il declin da branschas che n’èn betg capablas da concurrer.
Brevs da Plinius
Invistas en la societad
Davart il dumber da ses sclavs na fa Plinius naginas indicaziuns. Quels furman per el ina cumpart evidenta da ses possess che s’extendevan sur plirs bains. El als numna «mia glieud» (mei) e cusseglia da s’orientar sin ils martgads da sclavs betg be cun ils egls, mabain d’er tegnair avertas las ureglias per vegnir a savair tgenins che sajan bravs e sa laschian duvrar bain (ut frugi sint). Tuttina stoppia il signur adina esser fitg attent envers ses sclavs, sco che Plinius illustrescha a l’exempel da Larcius Macedo, in signur – bain er spezialmain sever e dir – ch’era vegnì maltractà da ses sclavs en tala moda ch’el era mort pauc suenter. «Ti vesas a tge privels, dischonuraziuns e beffas che nus essan exponids e nagin na dastga crair ch’el saja en segirezza be perquai ch’el è in signur pazient e miaivel; il sclav che mazza ses signur na fa nagina differenza, mabain agescha a moda brutala.»
En la normalitad dal mintgadi na sa senta Plinius betg onurà avunda da ses sclavs. Da quai s’accorscha el cura ch’el è en visita tar sia sira e vegn tgirà cun quità dals sclavs da quella. Perquai supplitgescha el ella da far ina cuntravisita, sinaquai ch’il respect da sia glieud ch’era ì a perder en la rutina dal mintgadi vegnia puspè renovà.
Directivas eticas e moralas
thumb|200px|In sclav roman porta a ses signur ina tavla da scriver Sco qualitads exemplaricas, da las qualas Plinius fa explicitamain valair da disponer er sez, numna el generusadad (liberalitas), modestadad (modestia) ed indulgenza (clementia). I para sco sche Plinius avess propi er gì il num d’esser spezialmain indulgent, sche schizunt subalterns da ses amis pudevan far quint cun el sco intercessur tar lur signurs. Sabinianus vegn admonì da Plinius, da betg pli esser grit sin in serv laschà liber pervi dal fallament da quel:
Cumpassiun e simpatia demussa Plinius er envers ils sclavs che tutgan tar sia chasada. Cunter la disa als lubescha el da far ina sort testament e metta, sco ch’el di sez, lura er enturn quel sco sch’el avess vigur legala: «Els laschan enavos, repartan e regalan sa chapescha entaifer la chasada, pertge che per il sclav è la chasada quasi il stadi e per uschè dir lur vischnanca.»
Istorgia da la viafier
Muntada militara
Suenter avair surmuntà l’emprima sceptica ha er il militar cumenzà a s’interessar per las pussaivladads da la viafier. Per l’ina han ins erigì fortezzas en vischinanza da punts da viafier che mainan sur impurtants flums da cunfin (p.ex. tranter la Germania e la Frantscha). Per l’autra han ins integrà la viafier en la strategia e logistica da guerra.
Brevs da Plinius
Aspects e problems da l’administraziun da las provinzas – en dialog cun Trajan
thumb|200px|Sco administratur provinzial ha Plinius tranter auter laschà restaurar quest teater a Nicaea Per in impurtant commember dal Senat ed anteriur consul tutgavi tar las aspectativas usitadas da surpigliar per in tschert temp l’organisaziun administrativa da singulas provinzas da l’Imperi roman. Per quest’incumbensa era el preparà bain, sco ch’i resulta da ses corpus da brevs. En il Senat era el sa mess en per collegas ch’eran vegnids attatgads da lur adversaris politics pervi dad irregularitads presumtivas durant lur activitad en l’administraziun da las provinzas. Ad auters ha el dà buns cussegls cura che quels han surpiglià talas funcziuns. A Maximus scriva el:
Globalisaziun
Globalisaziun da la politica
La globalisaziun da la politica sa splega sin trais nivels. Per l’ina en furma d’in augment marcant da las cunvegnas resp. dals contracts internaziunals (tut tenor moda da quintar existivan il 2004 radund 26 000 cunvegnas internaziunalas ). En pli crescha il dumber d’organisaziuns internaziunalas statalas e nunstatalas (il 2004 tut tenor moda da quintar 252 u 5200 organisaziuns guvernamentalas e tranter 6000 e 15 000 organisaziuns nunguvernamentalas). E per finir sa lascha constatar ch’i sa furma ina publicitad internaziunala resp. ch’ils rapports da las medias s’orienteschan adina pli ferm ad eveniments globals.
Organisaziuns internaziunalas
Tar las pli impurtantas incumbensas da las Naziuns unidas tutga il mantegniment da la pasch mundiala, la controlla ch’il dretg internaziunal vegnia observà, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.
L’Agentura internaziunala da l’energia nucleara furma entaifer las Naziuns unidas in’organisaziun autonoma da tempra scientifica e tecnica. Ella duai survegliar che l’energia atomara vegnia duvrada per «intents da pasch, da sanadad e da bainstanza» ed impedir tras mesiras da surveglianza ch’i vegnia fatg maldiever da questas tecnologias per intents militars.
La Banca mundiala ha sia sedia a Washington, D.C. (USA) ed è vegnida creada oriundamain cun l’intent da finanziar las lavurs da reconstrucziun suenter la Segunda Guerra mundiala. Oz ha ella l’incumbensa da promover il svilup economic dals stadis commembers main bainstants tras sustegn finanzial, cussegliaziun ed agid tecnic.
Globalisaziun da la cultura
La globalisaziun na maina però betg mo a la derasaziun da la cultura ‹occidentala›, mabain augmenta er la preschientscha globala d’influenzas da las culturas ‹orientalas›. Per exempel preschentan interprendiders dal vest savens il cumportament dals lavurants asiatics sco valur che promovia la dinamica economica e da la quala l’occident possia emprender.
La dumonda suenter il cumenzament da la globalisaziun
Ins po er far valair che la globalisaziun haja cumenzà en il 15avel tschientaner cun las scuvertas e l’expansiun europeica en tut il mund; resp. che quella saja sa manifestada l’emprima giada en il 16avel tschientaner cun il cumenzament dal commerzi global e dal ‹sistem mundial chapitalistic›.
Globalisaziun en l’antica ed en il temp medieval
Quests exempels da globalisaziun en l’antica ed en il temp medieval èn pli tard vegnids en difficultads: Cun la dinastia da Song ha la Via da saida pers vers l’onn 1000 pli e pli sia muntada, ditg avant ch’ils Europeans han endrizzà en il temp modern tempriv vias maritimas ch’han puspè lubì d’augmentar il volumen da commerzi. E suenter la mort da Zheng He l’onn 1435 ha l’imperatur Zhengtong midà la strategia da la flotta, ha per part laschà ir en decadenza la flotta statala u ha integrà ils bastiments en la flotta da guerra. La China è bain restada la pli impurtanta pussanza da commerzi maritim en l’Asia da l’Ost; ma il commerzi n’è betg pli vegnì finanzià tras il stadi ed è be pli s’extendì fin en l’India, pia senza l’Arabia e l’Africa.
Lhasa
Sutdivisiun administrativa ed etnica
Suenter il 1950 èn il dumber d’abitants e la surfatscha da Lhasa creschids andetgamain. Enturn il 1950 vivevan radund 20 000 fin 25 000 umans en la citad, e quai sin ina surfatscha da be 3 km² davant il Palaz da Potala, ed ultra da quai var 15 000 fin 20 000 muntgs en las claustras dal conturn. L’onn 2000 era il dumber dals abitants gia creschì sin var 475 000 ed en il fratemp èn quai quasi in milliun. Bunamain la mesadad da la populaziun da Lhasa viva en il district municipal Chengguan (Thrinkönchü). Quel cumpiglia la part da Lhasa da tempra citadina, pia la citad per propi.
Istorgia
Tras la construcziun dal Norbulingka, ch’ha servì da qua davent sco palaz da stad, ha il Potala retschet la denominaziun ‹palaz d’enviern›.
Architectura
Il palaz s’extenda en direcziun ost-vest sur ca. 350 meters ed en direcziun nord-sid sur 300 meters. L’entir cumplex cumpiglia sin 13 auzadas en tut 999 stanzas.
Pajais en svilup
Remartgas da basa
thumb|Champ da ris a [[Bangladesch]] Per la noziun ‹pajais en svilup› datti er sinonims sco ‹nord-sid›, ‹stadis industrials e stadis betg industrials›, ‹Terz Mund› u ‹ritg e pover›. Tut quests terms èn per part contestads e vegnan refusads da tscherts experts. Critichers da la noziun ‹pajais en svilup› remartgan per exempel ch’ella sugereschia insatge che n’haja mintgatant gnanc lieu: numnadamain in svilup. In dals critichers ils pli prominents da questa noziun è l’econom svedais Gunnar Myrdal.
La noziun ‹Terz Mund›
La noziun ‹Terz Mund› deriva dals onns 1950 ed era oriundamain ina concepziun politica. Questa noziun definiva ils stadis nunalliads che na vulevan betg sa laschar absorbar ideologicamain da la Guerra fraida. Gia avant la fin dal conflict tranter ost e vest, u ditg pli exact a l’entschatta dals onns 1980, vegniva pretendì da desister da l’expressiun ‹Terz Mund›. Ulrich Menzel ha motivà e consolidà questa pretensiun l’onn 1992 en ses cudesch ‹Das Ende der Dritten Welt› cun la tesa ch’il segund mund saja sa schlià e consequentamain na possia er betg pli exister in Terz Mund. Tuttina n’è l’expressiun betg sparida, surtut en il linguatg da mintgadi vegn ella anc duvrada stediamain.
Problems structurals dals pajais en svilup e lur motivs
Cun structuras èn manegiads elements da basa e relaziuns causalas ch’influenzeschan process interns e modas da reacziun d’in sistem. Per ordinari èn facturs fitg differents responsabels per ils problems structurals dals pajais en svilup. Davart ils motivs per questas difficultads ed il nivel da svilup relativamain bass dals pajais pertutgads exista in grond dumber da teorias. Las bleras accentueschan u ils facturs endogens (chaschunads dal pajais sez) u ils facturs exogens (chaschunads d’ordaifer). Las consequenzas da problems structurals sa mussan en general a lung temp; perquai è la finamira primara da la politica da svilup da superar questas difficultads da basa.
Tratgs caracteristics areguard l’ecologia
Pervi da las consequenzas che crisas da l’ambient han a nivel global ston ins er reflectar la rolla e la responsabladad ch’ils pajais industrials han tar questas dumondas. In exempel actual da quai è la debatta davart il protocol da Kyoto.
Tratgs caracteristics da la politica
Ils problems politics dals pajais en svilup vegnan puspè resguardads pli ferm dapi la fin dals onns 1980. Quels pon esser la consequenza da l’inabilitad statala e d’ina politica inadattada tras la classa regenta, ma er l’effect da mancanza d’effizienza e stabilitad da las instituziuns politicas e d’ina preschientscha insuffizienta dal stadi en las provinzas. Schebain in sistem politic funcziuna, dependa plinavant da la cultura politica d’in pajais. Latiers vegn la corrupziun ch’ha per consequenza ch’entradas publicas na vegnan betg duvradas per programs da svilup, mabain per auters intents.
Mancanza da chapital e dotaziun da facturs insuffizienta
Critichers dubiteschan che la dotaziun da facturs insuffizienta u la mancanza da chapital d’in pajais sajan necessariamain indizis per ses status sco pajais en svilup. La mancanza da facturs economics e da chapital po per exempel vegnir cumpensada cun autras mesiras. Ma er la conclusiun cuntraria n’è betg adina giustifitgada: l’existenza da tschertas cundiziuns natiralas sco il clima, il funs u en spezial las materias primas na maina betg automaticamain ad in svilup. Quel dependa plitost da l’elavuraziun da materias primas ch’ha pir per consequenza ina valur agiuntada pli auta. Plinavant è er decisiva ina politica capabla che po transfurmar la ritgezza da materias primas en svilup.
Brunate
Territori
Ün poch pü suot la vschinauncha es que üna pitschna planüra ota (la localited Piani di Brunate), chi es lieda a la cited veglia vi da üna via stretta a serpentinas inaugureda als 15 gün 1935.
Ovas ed ovels sun quasi del tuot absaint, ma a do bgeras funtaunas: la pü renumneda es la Fonte Pissarottino, inua ch'as chatta ün dals lös panoramics ils püs bels da Brunate süls Alps e'l lej da Com
Istorgia
thumbs|300px|right|Funiculera Com-Brunate Las prümas notizchas sülla vschinauncha sun dal 1240; zieva ün tschientiner gnit fatta sü la clostra da Sant Andrea. Zieva quel mumaing füt Brunate cugnuoschieu scu ün lö religius, isolo e da greiv access.
Evoluziun da la populaziun
Al 31 dicember 2010 ho Brunate 162 abitants esters, 116 dals quêls vegnan da stedis chi nu faun part da l'Uniun europeica.
Tacitus
Introducziun
thumb|160px|En la retorica è Tacitus s’orientà al stil classic da Cicero Tacitus valeva sco in dals pli impurtants oraturs da ses temp; a la retorica ha el deditgà – s’orientond stilisticamain a Marcus Tullius Cicero, il pli impurtant oratur da la latinitad dad aur – il ‹Dialogus de oratoribus›. Suenter il consulat (97) sut Nerva ha el cumenzà cun la lavur vi da sias grondas ovras istoricas, la quala è eventualmain sa tratga fin viaden en il temp da regenza da l’imperatur Hadrian. Tacitus ha scrit ses tractats istorics or da la perspectiva dal senatur che giuditgescha ils imperaturs romans da Tiberius fin Domitian tenor la dumonda quant fitg ch’els correspundevan anc al maletg ideal da la republica romana. Da princip refusava el la monarchia e deplorava adina puspè la sperdita da la libertad senatorica. Sias analisas precisas e linguisticamain brigliantas han influenzà a moda decisiva il maletg modern da l’Imperi roman en il prim tschientaner s.C. El ha crititgà las relaziuns da ses temp sco sintoms da decadenza, empruvond da cumprovar quai a l’exempel d’episodas istoricas ch’el elegeva cun intenziun. La coluraziun subtila dals caracters dueva intermediar al lectur in maletg specific. Da resguardar è che Tacitus sa sentiva bain obligà explicitamain a la maxima sine ira et studio (‹senza gritta ed ardur›); ma cun quai n’era tuttavia betg manegià che ses rapports sajan objectivs e neutrals. Sumegliant a ses ideal Sallust vuleva Tacitus be exprimer cun questa furmla si’independenza da la politica actuala. Cun descriver eveniments è el per regla bain sa tegnì als fatgs. Ma l’elecziun dal material e surtut l’interpretaziun dal succedì è darar objectiva. Quai sa mussa per exempel tar la caracterisaziun da Tiberius, il qual duai – tenor Tacitus – adina avair agì cun nauschas intenziuns e patratgs zuppads. En tals cas sa manifestescha il pensar da Tacitus en categorias stereotipas. D’esser precaut è adina inditgà là nua che Tacitus na surpiglia betg sez la responsabladad per quai ch’el rapporta, mabain relata explicitamain tunas u raquints dad auters – quai vala per exempel per la descripziun pauc plausibla da l’assassinat da Claudius.
Litteratura
Commentaris
Republica da l'Irlanda
Istorgia
La cristianisaziun è vegnida instradada a l’entschatta dal 5avel tschientaner tras sclavs che derivavan da la provinza Britannia (ch’è stada enfin il 410 sut domini roman). Tranter ils missiunaris figurescha er Patric d’Irlanda, il sontg naziunal da l’insla. I suonda in temp da prosperitad cun numerusas fundaziuns da claustras (caracterisadas t.a. da las enconuschentas turs radundas). Questa fluriziun è vegnida terminada enturn il 800 tras las sblundregiadas dals Vikings.
Istorgia da l'umanitad
Il mund sco ch’el sa preschenta oz – multipolar e collià a moda cumplexa – ha er fullà via en l’istoriografia ad ina nova moda da represchentar l’istorgia da l’umanitad, sa distanziond pli e pli da la perspectiva eurocentrica d’antruras.
Republica da l'Irlanda
Lingua
Entant che la part meridiunala da l’insla britannica è vegnida romanisada, n’han ils Romans mai prendì possess da la Scozia e da l’Irlanda. Tuttina èn cumprovads contacts tar la Britannia romana che sa mussan er en pleds d’emprest latins. Ulteriurs pleds esters entaifer l’irlandais derivan dals ‹peregrini›, muntgs irlandais e scots ch’han missiunà 600–900 sin il continent ed èn puspè returnads en lur patria.
Istorgia da l'umanitad
Culturas autas e temp da l’axa
La vita sedentara n’ha betg manà directamain a la furmaziun da citads u da structuras statalas. Ils emprims millennis è la societad umana stada segnada da nundumbraivlas culegnas pitschnas e relativamain autonomas che n’eran suttamessas a nagina pussanza centrala. Las emprimas furmas d’organisaziun statala èn sa sviluppadas en il quart millenni a.C.: en l’Egipta al Nil, en la Mesopotamia ed a la costa dal Pacific en l’America dal Sid. thumb|160px|Scrittira a cugn Funtaunas scrittas davart l’istorgia da l’umanitad datti pir a partir da las culturas autas dal Proxim Orient en la Mesopotamia (Sumers) ed Egipta (a partir da ca. 3100 a.C.), a l’Indus (Cultura da l’Indus a partir da ca. 2600 a.C.) ed al Flum Mellen (a partir da 1523 a.C.). In pau pli tard ed independentamain dals svilups numnads èn sa furmadas enturn l’onn 1000 a.C. las culturas autas dals Maya, Aztecs ed Inca en l’America. Irradià lunsch sur lur territori han surtut las pli veglias culturas autas ch’eran sa sviluppadas en la mesaglina fritgaivla. Quellas èn stadas segnadas da las suandantas caracteristicas: citads, statalitad e birocrazia; sacerdozi e teocrazia; cumenzament da la scienza e tecnica; chalender e sutdivisiun dal temp; economia monetara e relaziuns da commerzi cumplexas; guerra e furmaziun d’imperis. Da las culturas autas prevegnan religiuns ch’han pudì sa far valair a lunga vista: il zoroastrissem da la Persia, il hinduissem e budissem da l’India, il giudaissem, cristianissem ed islam dal Proxim Orient.
Republica da l'Irlanda
Lingua
Ma schizunt la colonisaziun sistematica da farmers englais e scots durant il 16avel e 17avel tschientaner n’ha per il mument betg midà bler vi da la predominanza da l’irlandais. La classa sociala inferiura discurriva vinavant irlandais, la classa dominanta englais u irlandais. Pervi da disturbis politics han las restanzas da la veglia aristocrazia irlandais dentant bandunà l’insla l’onn 1607 (Flight of the Earls); tras quai è l’irlandais praticamain svanì sco lingua da la classa superiura.
Istorgia da l'umanitad
Constellaziuns e svilups medievals
Per ils radund milli onns tranter il declin da l’Imperi roman ed ils viadis d’exploraziun dal temp modern è s’etablida en l’istoriografia dal vest la noziun dal temp medieval. Sin auters continents e lur abitants sa lascha questa periodisaziun però applitgar be cun resalvas. En l’Asia per exempel han eveniments che duevan esser ordvart decisivs per la migraziun dals pievels e la fin da l’antica gia gì lieu ditg avant il 5avel tschientaner.
L’unitad da la China era bain puspè vegnida restabilida vers la fin dal 6avel tschientaner ed è sa stabilisada durant la dinastia da Tang ch’ha durà radund 300 onns. Tuttina è il privel da vart dals chavaltgaders da l’Asia Centrala sa mantegnì sco smanatscha permanenta. Sut Kublai Khan èn ils Mongols penetrads en la China ed han regì qua durant radund in tschientaner (1279–1368). La predominanza da la China en il commerzi intercontinental n’ha quai però betg pudì periclitar: la China exportava saida, té e porcellana; ed er il palpiri, la stampa a blocs da lain e la pulvra da sajettar derivan da la China. thumb|160px|L’uman vitruvian (Leonardo da Vinci) L’Europa dal Vest sa chattava suenter la migraziun dals pievels e la fin da l’Imperi roman occidental en in stadi da fragmentaziun quasi cumpletta. Tranter las differentas pussanzas feudalas che sa cumbattevan, èsi la finala reussì a Carl il Grond da stgaffir in reginavel a vasta dimensiun e stabil. Suenter ses temp da regenza duevan las ambiziuns d’extender la pussanza centrala però adina puspè fruntar sin resistenza; quai tant pli che la dispita d’investitura tranter il papat e l’imperatur tudestg ha gì per consequenza che la pussanza religius-spiertala è vegnida separada da quella seculara. L’uniun dal continent sut ina pussanza centrala è er vegnida engrevgiada tras la varietad da las etnias e da sparpagliaziun territoriala. Percunter ha la pluralitad pussibilità ad intginas unitads statalas da cuntanscher ina tscherta autonomia politica. Partind da las citads da l’Italia dal Nord è sa derasada vers la fin dal temp medieval la renaschientscha. Quella ha fitgà pe en vastas parts da l’Europa ed ha manà ad ina vieuta spiertala e culturala: tschentond l’uman en il center han ils pensaders cumenzà a metter pli e pli en dumonda ils dogmas da la baselgia. La finala ha il protestantissem, ch’è sa drizzà cunter la baselgia catolic-romana, mess ad ir in process ch’è ì a finir en il dretg d’autodeterminaziun da l’uman er en dumondas religiusas e da la concepziun dal mund.
Congo
Congo po sa referir a:
Volkswagen
Volkswagen è in producent d’autos tudestg cun sedia a Wolfsburg, Niedersachsen. Ella è vegnida fundada l’onn 1937 da la «Deutsche Arbeitsfront» sut la partida naziunalsocialistica. Ella é la marca da bartgas a vapur di concern da Volkswagen, ca quinta i onn 2016 a 2017 cun inga svieuta mundiala tiels pi gronds producents d’autos.
Lecco
Las parts da la cited
Il territori da Lecco es uschè resulto da la fusiun da ündesch vschinaunchas, chi ho gieu lö traunter il 1923 e'l 1928: Lecco, Castello sopra Lecco, San Giovanni alla Castagna, Rancio di Lecco, Laorca, Olate, Acquate, Germanedo, Belledo, Maggianico e Chiuso. Hoz es la cited partida in tschinch circuls:
Friedrich Nietzsche
Professer a Basilea (1869–1879)
thumb|200px|Nietzsche enturn il 1875 Era las quatter Unzeitgemässe Betrachtungen (1873–1876), cun las qualas Nietzsche ha fatg critica da cultura influenzada da Schopenhauer e Wagner, n’han betg chattà il resun giavischà. En il conturn da Wagner aveva el entant emprendì d’enconuscher Malwida von Meysenburg e Hans von Bülow; plinavant ha l’amicizia cun Paul Rée cumenzà, la quala ha procurà ch’el è sa distanzià dal pessimissem cultural da sias emprimas ovras. Sia trumpada suenter l’emprim festival da Bayreuth il 1876, nua che la banalitad dal teater ed il public senza nivel al han fatg disgust, è stada il motiv per sa distanziar da Wagner. L’entschatta era el bain in aderent obedaivel da Wagner. Cun il temp ha el però cumenzà ad al refusar e la finala è el daventà in adversari radical dal cumponist.
Voluntad a la pussanza
L’interpretaziun dal concept ‹voluntad a la pussanza› è ordvart contestada. Per Martin Heidegger è quai stà la resposta da Nietzsche a la dumonda metafisica davart ‹la raschun da tut quai ch’è›: tenor Nietzsche saja tut ‹voluntad a la pussanza› en il senn d’in princip metafisic intern, quai ch’è tar Schopenhauer la ‹voluntad (a la vita)›. L’opiniun opposta represchentava Wolfgang Müller-Lauter: tenor el n’ha Nietzsche tuttavia betg restituì cun la ‹voluntad a la pussanza› ina metafisica en il senn da Heidegger. Nietzsche haja plitost fatg l’emprova d’interpretar tut quai che capita a moda consistenta e cun evitar ideas d’in senn metafisic sco era concepziuns dal mund materialisticas u atomisticas. Per chapir il concept da Nietzsche èsi per el pli adequat da discurrer da (bleras) ‹voluntads a la pussanza› èn dispita permanenta ina cun l’autra. Quellas emprovian da surventscher ina l’autra e s’incorporeschian vicendaivlamain. Plinavant furmian ellas organisaziuns temporaras (p.ex. il corp uman) ma betg in ‹entir› – il mund saja plitost in caos etern. Tranter questas duas interpretaziuns sa movan las bleras autras, schebain che la perscrutaziun da Nietzsche d’ozendi è bler pli datiers a quella da Müller-Lauter. Gist la noziun ‹pussanza› designescha però tar Nietzsche furmas da chapir novas e positivas, essend che sia concepziun dal mund è adina stada drizzada vers l’individi saun. Questa chapientscha da la noziun ‹pussanza› vegn ins pli tard per exempel er a chattar tar Hannah Arendt. Ella sa referescha però al carstgaun en la societad ch’ha la pussaivladad da ‹far insatge› or da sasez.
Musica
Impurtants èn:
Engiavinera veronaisa
Transcripziun ed interpretaziun
La lingia 3 presenta ina formula canonica da la benedicziun en latin ed appartegn betg tar l'engiavinera, pero duvrada dad investigaturs, per part per mussar il contrast, per dar support a lur hipotesas da lingua.
Grezia
Da l’antica a la Revoluziun greca
miniatura|left|Il [[Parthenon ad Athen]] La Grezia antica tanscheva, ultra dal territori odiern, fin viaden en l’Asia Minura e vegn considerada sco la tgina da l’Europa. Quai surtut pervia da las prestaziuns civilisatoricas sin champs multifars sco la filosofia, las scienzas natiralas, l’istoriografia u la litteratura.
Il 1821 è prorutta la Revoluziun greca, a la quala intellectuals sco Rigas Velestinlis e la Filiki Eteria avevan fullà via. En la Battaglia da Navarino han forzas navalas europeicas battì la flotta osmanica. Il 1827 è sa furmada in’emprima regenza greca. Tras il Protocol da Londra dals 3 da favrer 1830, renconuschì tras l’Imperi osmanic ils 24 d’avrigl, èn la Grezia Centrala, il Peloponnes e las Cicladas vegnids declerads sco stadi grec independent. Ioannis Kapodistrias è daventà l’emprim schef dal stadi.
Da l’independenza a la Segunda Guerra mundiala
Durant la Segunda Guerra mundiala ha la Grezia sut il dictatur general Metaxas refusà in ultimatum da capitulaziun talian. Il di da quest ‹na›, ils 28 d’october 1940, vegn celebrà oz – sper ils 25 da mars (entschatta da la Revoluziun greca il 1821) – sco di da festa naziunala. Sinaquai ha l’Italia attatgà la Grezia cun in surpli da schuldads, ma ha stuì suttacumber a las truppas grecas e sa retrair fin lunsch davos ils cunfins albanais. Pir l’intervenziun da la Germania l’avrigl e matg 1941 nà da la Jugoslavia e Bulgaria è vegnida da rumper la resistenza greca.
Revoluziun da november
La Revoluziun da november 1918/19 ha chaschunà en la fasa finala da l’Emprima Guerra mundiala in midament da l’Imperi tudestg d’ina monarchia constituziunala ad ina republica parlamentar-democratica.
Grezia
Suenterguerra: guerra civila ed integraziun en il vest
Ils 21 d’avrigl 1967 ha ina gruppa d’uffiziers da la dretga extrema sut Georgios Papadopoulos fatg in culp dal stadi (l’uschenumnà putsch dals colonels). Ils putschists han vulì prevegnir a la victoria electorala da la partida socialistica Eniea Dimokratiki Aristera ed han endrizzà ina dictatura militara. Suenter arrestaziuns en massa èn commembers da l’opposiziun sanestra vegnids empraschunads, torturads ed assassinads; auters – sco per exempel il cumponist Mikis Theodorakis – èn vegnids sfurzads da sa render en l’exil. Ils 17 da november 1973 ha la junta abattì cun agid da chars armads la revolta da students ad Athen. Quest proceder ordvart brutal ha discredità il reschim tant a l’intern sco a l’exteriur. Silsuenter ha la junta fatg naufragi cun la tentativa da vulair unir il pajais cun la Republica Cipra. Suenter che truppas tircas èn arrivadas sin l’insla, è la dictatura militara en Grezia dada ensemen definitivamain. Il 1974 è il pajais returnà sut Konstantin Karamanlis a la democrazia. En ina votaziun è il pievel sa decidì cleramain per la furma dal stadi republicana ed encunter ina reintroducziun da la monarchia.
Instanzas politicas
La constituziun actuala da la Grezia è entrada en vigur il 1975 ed è vegnida revedida cumplettamain il 1986 ed il 2001. Tenor quella è il president il schef dal stadi e furma ensemen cun la regenza l’executiva. Cumbain ch’il president dal stadi ha plitost ina funcziun represchentativa, giauda el in grond sustegn en la populaziun. Quel è anc creschì en la crisa da finanzas actuala.
Revoluziun da november
L’approvaziun da la SPD per ils credits da guerra
Il prim d’avust 1914, cura che la Germania ha declerà la guerra a la Russia zaristica, è era la maioritad da las gasettas da la SPD stada fieu e flomma per la guerra. Lur reportaschas èn bain vegnidas crititgadas fermamain da la direcziun da partida, ma ils redacturs crajevan anc a l’entschatta d’avust da suandar la lingia dal president da la SPD August Bebel ch’era mort il 1913. L’onn 1904 aveva el ditg en il Reichstag che la SPD vegnia a sa participar a la defensiun armada da la Germania en cas d’ina offensiva da l’ester. Durant il di da partida ad Essen il 1907 aveva el sez anc confermà ch’el vegnia a prender la «flinta sin la goba» cunter la Russia, «l’inimi da la cultura e da tut ils opprimids».
Grezia
Sutdivisiun territoriala
La lescha da Kallikratis dal 2010 ha decentralisà ils servetschs publics e simplifitgà la structura statala. Dapi lura furman 13 regiuns il nivel administrativ regiunal. Quellas han remplazzà las 54 prefecturas d’antruras ed èn vegnidas munidas cun cumpetenzas ch’eran pli baud situadas tar il stadi central. Mintga regiun ha in agen parlament e vegn manada d’in president regiunal.
Litteratura
Alura suondan las epocas dal hellenissem, la litteratura bizantina e la litteratura neogreca, pia scritta en grec modern. Dus auturs grecs èn enfin uss vegnids onurads cun il Premi Nobel da litteratura: Giorgos Seferis il 1963 ed Odysseus Elytis il 1979. Menziun speziala merita er Nikos Kazantzakis (1883-1957) ch’ha scrit cun ‹Alexis Sorbas› (1946) in roman da renum mundial. Il film ‹Zorba the Greek› cun Anthony Quinn che sa basa sin quest roman è vegnì premià il 1964 cun trais Oscars.
Revoluziun da november
Las reacziuns a Berlin
Per pudair preschentar a ses aderents in emprim success, ma era per salvar la monarchia, ha Ebert pretendì ils 6 da november che l’imperatur renunzia al tron. Ma Wilhelm II, che sa chattava anc adina en il quartier dal directori suprem militar a Spa, ha retardà cun intenziun sia decisiun. Suenter che l’Entente aveva gia approvà la debatta d’armistizi, sperava el da pudair returnar a la testa da las truppas da front libras e d’abatter la revoluziun cun violenza.
Ils 9 da november 1918: la fin da la monarchia
Circa a medem temp ha l’imperatur survegnì il resultat d’ina enquista fatga tar 39 cumandants. Tenor quella n’era er la schuldada a la front betg pli pronta da suandar sias ordras. La saira avant aveva era in regiment da garda refusà per l’emprima giada l’obedientscha. Telegrams da Berlin avevan dumandà l’imperatur da demissiunar immediat, per che questa novitad haja anc in effect calmant. Tuttina ha el tardivà sia demissiun e vuleva abditgar mo sco imperatur tudestg, ma betg sco retg da la Prussia. A la fin ha von Baden agì a Berlin sco ch’el vuleva. Senza spetgar sin la decisiun da l’imperatur ha el declerà per telegraf: «L’imperatur e retg ha decidì da renunziar sin la curuna. Il chancelier da l’Imperi resta anc sin ses post, fin che las dumondas areguard la demissiun da l’imperatur, la renunzia dal prinzi ereditar da l’Imperi tudestg e da la Prussia sin la curuna e la nominaziun dal guvern èn scleridas.»
Per dumagnar la situaziun ha Ebert pretendì per sasez la funcziun dal chancelier da l’Imperi e dumandà von Baden da surprender l’uffizi d’in regent da l’Imperi. Cun quai crajeva Ebert d’avair chattà ina reglamentaziun transitorica fin tar la nominaziun d’in regent. La novitad da l’abdicaziun da l’imperatur è dentant arrivada memia tard per pudair impressiunar ils demonstrants. Nagin n’ha obedì als appels da returnar a chasa u en las casernas ch’eran vegnids publitgads en las ediziuns spezialas da Vorwärts. Adina dapli demonstrants han pretendì l’aboliziun da la monarchia. Suenter sia liberaziun era Karl Liebknecht viagià immediatamain a Berlin ed aveva danovamain fundà l’uniun da Spartacus. Ussa planisava el la proclamaziun da la republica socialista.
Ils 10 da november: il directori da la SPD cunter ils parsuras revoluziunars
En l’assamblea dals 10 da november en il Circus Busch eran bunamain tut ils cussegls da schuldada ed ina gronda part dals deputads dals lavurants per la SPD. Els han repetì la pretensiun suenter in’‹uniun da la classa da lavurants› – ch’era gia vegnida formulada dals revoluziunaris il di avant – e nizzegià la parola per far passar la lingia dad Ebert. L’USPD ha delegà trais deputads en il ‹cussegl dals deputads dal pievel› ch’era gist vegnì elegì: lur president Haase, il deputà dal Reichstag Willhelm Dittmann ed Emil Barth per ils parsuras revoluziunars. Ils trais deputads da la SPD eran Ebert, Scheidemann ed il deputà dal Reichstag da Magdeburg, Otto Landsberg. La proposta dals parsuras d’eleger supplementarmain ina cumissiun d’acziun sco organ da controlla ha manà a vivas debattas. Per la direcziun da la SPD vegniva quest giavisch nunspetgadamain e pariva vaira incalculabel. A la fin ha Ebert cuntanschì ch’era quest cussegl d’execuziun vegnia occupà pariteticamain cun commembers da la SPD e da l’USPD. Sco president è vegnì elegì Richard Müller, il pledader dals parsuras revoluziunars. Era ils mandats da l’USPD en la regenza han fatschentà ils parsuras. Il cussegl d’execuziun ha decidì da convocar per il december in congress dal Reichstag a Berlin.
Ulteriuras revoltas suenter la revoluziun
Tenor l’opiniun scientifica d’ozendi n’era la fundaziun d’ina dictatura da cussegls bolschevistica en Germania gia dapi ils 9/10 da november 1918 betg pli probabla. Tuttina sa sentiva la regenza dad Ebert smanatschada d’ina emprova revoluziunara da vart da la sanestra radicala ed è s’unida cun la direcziun d’armada suprema e cun ils corps libers. Il proceder brutal dals corps durant differentas revoltas ha alienà differents democrats da sanestra da la SPD. Els vesevan la conduita dad Ebert, Noske ed auters manaders da la SPD durant la revoluziun sco tradiment da lur agens aderents.
La revoluziun or da la perspectiva da contemporans e da la posteritad
Tras quai è naschida l’uschenumnada legenda da la stilettada. Tenor quella hajan ils revoluziunaris dà a dies a l’armada ‹nunsurventschida sin il champ da battaglia› e midà uschia la victoria segira en ina disfatga. Erich Ludendorff ha per gronda part provocà questa falsificaziun da l’istorgia per pudair zuppentar sias atgnas decisiuns militaras sbagliadas. Entaifer las gruppas naziunalisticas è questa legenda dada sin terren fritgaivel. Là èn revoluziunaris e perfin politichers sco Ebert – che na vuleva mai ina revoluziun ed ha fatg tut il pussaivel per la chanalisar e franar – vegnids diffamads sco ‹malfacturs dal november›. La radicala da dretga n’aveva gnanc scrupels da commetter assassinats politics sco per exempel en il cas da Matthias Erzberger e Walter Rathenau. Plinavant èsi stà intenziunà simbolicamain ch’il putsch da Hitler da l’onn 1923 ha gì lieu precis ils 9 da november.
La perscrutaziun istorica
Suenter il 1945 è la perscrutaziun da la Germania dal Vest davart l’istorgia da la Republica da Weimar sa concentrada surtut sin sia fin. Theodor Eschenburg per exempel ha ignorà l’onn 1951 per gronda part l’entschatta revoluziunara da la republica. Era Karl Dietrich Bracher ha tschentà il 1955 la Revoluziun da november en ina perspectiva cun la finiziun da la republica. Quant pauc ch’ins ha resguardà la revoluziun suenter il 1945 en las preschentaziuns generalas da quel temp mussa per exempel Erich Eyck: en si’istorgia da la Republica da Weimar en dus volums consecrescha el als eveniments revoluziunars mo stgars 20 paginas. Il medem vala era per la contribuziun da Karl Dietrich Erdmann a l’otgavla ediziun dal Gebhardtsches Handbuch zur Deutschen Geschichte. Tuttina ha la perspectiva da quest autur dominà l’interpretaziun dals eveniments da november suenter il 1945. Tenor el sa tractavi ils onns 1918/19 da la tscherna tranter la «revoluziun sociala en uniun cun las forzas che chatschavan ad ina dictatura proletara u la republica parlamentara en uniun cun ils elements conservativs sco il corp d’uffiziers tudestg». La «dictatura da cussegls» smanatschanta haja sfurzà la democrazia sociala da s’unir cun las veglias elitas. La culpa per il nunsuccess da Weimar sajan a la fin ils extrems da sanestra stads. Suondan ins questa perspectiva, alura èn ils eveniments dals onns 1918/19 in cumbat da defensiun prosperaivel da la democrazia cunter il bolschevissem.
Questa nov’interpretaziun da la revoluziun è sa fatga valair relativamain spert en la perscrutaziun, era sche las ideas veglias han existì vinavant. Las perscrutaziuns da la structura dals cussegls da lavurants e schuldada èn fin oz incontestadas, damai ch’ellas pon sa basar sin bunas funtaunas. L’interpretaziun dals eveniments revoluziunars han ins percunter crititgà e modifitgà vers la fin dals onns 1970. La critica pertutgava il maletg per part idealisà dals cussegls da lavurants e schuldada da vart dal moviment dal 1968. Peter von Oertzen ha descrit ina democrazia sociala a basa da cussegls sco alternativa positiva a la republica burgaisa. Perencunter veseva Wolfgang J. Mommsen ils cussegls betg sco moviment democratic cun ina finamira unitara, mabain sco gruppa eterogena cun differentas motivaziuns e finamiras. Jesse e Köhler pledavan perfin d’ina «construcziun d’in moviment da cussegl [democratic]». Ma era quests auturs han excludì ina «reversiun en las posiziuns dals onns tschuncanta»: «Ils cussegls n’eran ni orientads al communissem ni pon ins definir la politica dals socialdemocrats da maioritad da quel temp sco fortunada e gloriusa.»
Giudaissem
Istorgia dal term
Tenor las prescripziuns cuntegnidas en la Halacha vala sco gidieu tgi ch’è l’uffant d’ina mamma gidieua u tgi ch’è convertì al giudaissem confurm a las reglas. Surtut dapi la mesadad dal 20avel tschientaner na vegn questa definiziun per part betg pli acceptada, e quai tranter auter per ils suandants motivs :
Religiun gidieua
La religiun gidieua sa basa sin las tradiziuns religiusas dals gidieus. Quellas sa dividan en ina ductrina scritta ch’è fixada en la Tora ed en ina ductrina orala (er: Tora orala), la quala vegn discutada en il Talmud. Quest ultim sa divida istoricamain en Mischna e Gemara e furma er la basa per la Halacha, la lescha gidieua. La Halacha cumpiglia però er la legislaziun rabinica e las sentenzias ch’èn vegnidas tratgas en il decurs dal temp. Igl ha adina puspè dà emprovas da stgaffir in cumpendi dal dretg giudaic; in dals exempels ils pli enconuschents è il Schulchan Aruch (16avel tschientaner).
La ductrina orala è vegnida dada vinavant dals docts sur tschientaners e fixada ca. 220 a.C. da Jehuda ha-Nasi (che vegn per ordinari simplamain numnà Rabbi) en la Mischna. Questa Mischna furma la basa dal Talmud, en il qual èn nudadas las discussiuns dals rabins areguard la Mischna. Questa part, che cumpiglia in spazi da temp da plirs tschientaners, vegn numnada en il Talmud Gemara. Sper il Talmud (che consista da Mischna e Gemara) vegnan er tut las ovras da rabins da pli tard attribuidas a la ductrina orala.
Princips da cretta gidieus
Cuntrari al cristianissem e l’islam ha il giudaissem desistì, cun excepziun d’ina curta fasa en l’istorgia antica, da missiunar persunas d’autra confessiun. Il giudaissem na resguarda betg sco putgà u per exempel sco criteri d’exclusiun dal salid tras Dieu, sche persunas betg gidieuas ed auters pievels tgiran lur religiuns resp. crettas divergentas. Il giudaissem è da l’avis ch’era aderents d’autras religiuns possian avair part da la vita suenter la mort, sch’els hajan manà ina vita etica.
Context actual
Pervi da l’istorgia e tradiziun speziala dal giudaissem exista ina ferma identitad gidieua, la quala sa referescha però al destin communabel e na sto betg per forza esser motivada a moda religiusa. Blers gidieus sa resguardan per exempel sco Brits u Americans e fin il 1933 er sco Tudestgs patriotics ch’avevan ristgà ed unfrì en l’Emprima Guerra mundiala la vita per lur patria europeica.
En l’Israel valan tut las festas – tant religiusas sco Rosch ha-Schana (festa da Bumaun), Jom Kippur (di da la reconciliaziun), Purim e.a. sco er istoricas sco Jom haScho’a (commemoraziun dal holocaust), Jom haZikaron (di commemorativ per ils crudads) e Jom haAtzma’ut (di da l’independenza) – sco dis da festa naziunals.
Fain manü
Cuntgnü
Il matin cridaiva minchatant perquai cha la sunasoncha nu riaiva. El ha dit a seis bap ch’el lessa üna sunasoncha chi ria ma il bap ha guardà vers la mamma e ha dit « eu n`ha savü cha el es ün special ». Il mat es i sün palantschin per brunsinas es ha fat sia agina sunasoncha. La Sunasoncha tunaiva dal riar chal matin laiva. La mamma ha vis che cha el ha fat. Il bap ha lodà il mat e ha dumandà « Meis figl es quist per tai uossa üna sunasoncha chi ria ? » Però ad el nu pareiva amo üna sunasoncha chi ria el staiva chatar amo la dretta brunsina.
Firenza
Firenza (talian Firenze) è ina citad da l'Italia en la Toscana. Il flum che traversa la citad sa numna Arno ed è il secund grond flum da la peninsla taliana.
Elefant african
Sistematica ed evoluziun
Parentà stretgamain cun il gener Loxodonta che cumpiglia ils elefants africans è il gener fossil Palaeoloxodon, al qual appartegneva tranter auter l’elefant da guaud european (Palaeoloxodon antiquus). Da quest ultim derivavan er ils elefants nanins ch’eran derasads en il pleistocen sin intginas inslas da la Mar Mediterrana e da l’Asia dal Sidost; ina pitschna populaziun ha survivì sin l’insla mediterrana Tilos fin ca. 1300 a.C.
Elefants en l’istorgia da l’uman
Entant ch’ins ha gia fatg diever en l’India d’elefants da lavur en l’antica, enconuschevan ils Grecs l’emprim be l’ivur sco rauba da commerzi. Emprims inscunters cun elefants han els gì l’onn 331 a.C. a chaschun da la Battaglia da Gaugamela tranter Alexander il Grond ed ils Persians sut Dareios III. Pli tard eran en diever en tut las armadas dals diadocs a medem temp fin a 500 elefants da guerra. In dals diadocs, Pyrrhus, als ha duvrà en ses cumbats cunter Roma. Tenor la regiun, nua ch’ha gì lieu l’emprim cumbat – la Lucania (oz Basilicata) –, numnavan ils Romans ils elefants a l’entschatta ‹bovs lucanics› (boves Lucas).
San Marino
Populaziun
Ils abitants da San Marino èn da derivanza taliana. Oz vivan a San Marino 83,1 % indigens e 12 % Talians. L’entir stadi dumbra 32 471 abitants (situaziun dal 2012). Da quels vivan 4214 en la chapitala San Marino. Il pli grond abitadi è Serravalle cun 10 571 abitants. I suondan Borgo Maggiore (6609), Domagnano (3256), Fiorentino (2548), Acquaviva (2096), Faetano (1180), Chiesanuova (1087) e Montegiardino (910). Ultra da quai vivan radund 12 800 burgais da San Marino a l’exteriur, surtut en l’Italia, en ils Stadis Unids, en la Frantscha ed en l’Argentina.
Unificaziun taliana
En rom da votaziuns popularas èn tant la Sicilia sco er l’Italia dal Nord s’exprimidas cun gronda maioritad a favur d’ina adesiun al Reginavel da Sardegna-Piemunt. Medemamain avevan truppas piemuntaisas conquistà il stadi pontifical fin a la regiun da Latium odierna. A basa da quests svilups è vegnì proclamà ils 17 da mars 1861 il Reginavel da l’Italia. San Marino, sco libra republica da vegl ennà, n’ha mai resentì il basegn da sa participar a l’unificaziun taliana ed ha perquai mantegnì sia suveranitad. Abraham Lincoln, il burgais d’onur da San Marino da pli tard, ha scrit en quest connex als Capitani Reggenti: «Cumbain ch’il territori da voss stadi è pitschen: voss stadi è in dals pli autstimads da tut l’istorgia.» Gia ils 22 da mars 1862 ha la Republica fatg vasts contracts cun il nov Reginavel, ils quals han statuì ils dus stadis sco partenaris cun ils medems dretgs. Questa convenziun è vegnida renovada il 1872.
Sco emprim stadi europeic aveva San Marino plinavant abolì l’onn 1865 la paina da mort. Gia dapi l’onn 1468 n’avevan pli gì lieu naginas execuziuns enconuschentas.
Divisiun administrativa
Il castello Chiesanuova en il sidvest da la Republica è s’associà il 1320 voluntarmain a San Marino. Fin il 16avel tschientaner sa numnava il territori Busignano. L’economia da questa pitschna vischnanca cun 1087 abitants (2012) è segnada fermamain da l’agricultura. Sco castello porta Chiesanuova er il num Penna Rossa e porta en la vopna ina plima da colur cotschna.