cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vegliadetgna
Definiziun e cunfinaziun
Per il vegnir vegl sez na datti nagina definiziun scientifica acceptada generalmain. Ina definiziun pli nova considerescha mintga midada temporala ch’ha lieu en il decurs da la vita d’in organissem sco vegnir vegl. Latiers tutgan tant process da madiraziun en l’uffanza che vegnan giuditgads sco positivs sco er svilups degenerativs tar creschids pli vegls che vegnan considerads sco negativs. Partind da questa definiziun cumenza il vegnir vegl tar creatiras superiuras immediat suenter che la cella da sperma e la cella d’ov èn s’unidas e maina a la mort da l’organissem. Auters gerontologs defineschan il vegnir vegl be sur midaments temporals negativs, per exempel la sperdita da funcziun d’organs u il process da senescenza che suonda a l’adolescenza.
Il mediciner tudestg e fundatur da la gerontologia, Max Bürger, ha definì il 1960 il daventar vegl sco midada irreversibla, temporala da structuras e funcziuns da sistems vivents. La summa da las midadas corporalas e spiertalas davent da la cella sexuala fin la mort numna Bürger biomorfosa. Tgenins da quests midaments ch’ins vul attribuir al vegnir vegl lascha però bler spazi per interpretaziuns. Il gerontolog american Leonard Hayflick definescha il vegnir vegl sco summa da tut las midadas che succedan en in organissem durant sia vita e che mainan a la sperdita da funcziun da cellas, tessids, organs e la finala a la mort. Per Bernard L. Strehler sa lascha il vegnir vegl d’organissems da pliras cellas definir sur trais caracteristicas:
Il vegnir vegl primar e secundar
Areguard il vegnir vegl vegn fatg la differenza tranter duas furmas, il vegnir vegl primar ed il vegnir vegl secundar:
Organissems che n’èn betg pertutgads dal vegnir vegl
Da spezial interess scientific èn spezias superiuras che, suenter esser daventads adults, na vegnan evidentamain betg veglias e na mussan praticamain nagins indizis da senescenza. La caracteristica da talas spezias è il fatg che lur rata da reproducziun e da mortalitad resta constanta sur tut ils onns; cuntrari a spezias che vegnan veglias resta lur mortalitad specifica pia constanta er en la vegliadetgna. Per intginas spezias vegn questa caracteristica supponida, uschia per exempel per la spezia da pertga Sebastes aleutianus, da la quala ha pudì vegnir cumprovada in exemplar da 205 onns, e per la tartaruga da palì americana. Intgins auturs vesan er tar il ratun niv da sablun – sco sulet mammal fin qua – ina senescenza negligibla. Da cumprovar ch’ina spezia superiura dispona insumma d’ina senescenza negligibla è fitg difficil: exemplars extrem vegls èn fitg rars, damai che nagina spezia è immuna cunter la mort tras catastrofa, e datas d’animals che vegnan tegnids en fermanza n’existan betg anc per in spazi da temp suffizient. Il postulat da la senescenza negligibla è pir vegnì formulà l’onn 1990.
Midaments areguard las abilitads cognitivas
Ins suppona che las differentas abilitads cognitivas suondan differents process da vegnir vegl. Sco che retschertgas han mussà, resta l’intelligenza cristallina (p.ex. il stgazi da pleds u la ‹sabientscha da vegliadetgna›) stabila fin en l’auta vegliadetgna u sa sviluppa schizunt vinavant, entant che l’intelligenza fluida (p.ex. la memoria da lavur) sa diminuescha cun la vegliadetgna. Cun agid d’in trenament intenziunà (‹jogging dal tscharvè›) sa laschan però er mobilisar en la vegliadetgna reservas da prestaziun cognitivas.
Il vegnir vegl ord vista da l’istorgia medicinala
A moda cuntraversa è er adina puspè vegnida discutada la dumonda, schebain la vegliadetgna saja da considerar sco ina malsogna u betg. Per Aristoteles era il vegnir vegl ina malsogna natirala, per Seneca ina malsogna nuncurabla; Terentius ha manegià: «Senectus ipsa morbus est» («La vegliadetgna sezza è ina malsogna»). Per Galenus percunter na furmava la vegliadetgna nagina malsogna, damai ch’el considerava ina malsogna sco insatge drizzà cunter la natira. Pli tard ha Ignatz Leo Nascher, il bab da la geriatria moderna, adina accentuà ch’il vegnir vegl na saja nagina malsogna.
Croazia
Cuntradas
Areguard las furmas da reliev e las zonas climaticas sa lascha la Croazia divider en trais cuntradas caracteristicas. Questa tripartiziun sa resplenda per part en la cultura e moda da viver dals umans.
Muntognas
Las pli autas muntognas dal pajais èn: Dinara (Sinjal) (1831 m s.m.) en las Alps Dinaricas, Sveti Jure (1761 m s.m.) en il massiv da Biokovo, Vaganski vrh (1751 m s.m.) en la muntogna da Velebit, Ozeblin ( m s.m.1657) en la muntogna da Plješevica, Bjelolasica-Kula (1533 m s.m.) en la muntogna da Velika-Kapela, Risnjak (1528 m s.m.) en la muntogna da Risnjak, Svilaja (1508 m s.m.) en la muntogna da Svilaja e Snježnik (1506 m s.m.) en la muntogna da Snježnik. Tut en tut datti en la Croazia 96 pizs ch’èn situads sur 1500 m s.m.
Auas
La Croazia è in dals paucs stadis cun in urden da las auas organisà dapi daditg a nivel statal. Gia il 1891 ha il Sabor deliberà ina lescha dal dretg da las auas dals Reginavels da la Croazia e Slavonia che reglescha ils dretgs d’utilisaziun da l’aua, la regulaziun dals singuls currents, la protecziun da las auas e.a. Tenor ina retschertga dal 2006 è l’Adria croata la pli schubra part da l’entira Mar Mediterrana. Sin l’Environmental Sustainability Index ch’examinescha la posiziun da la protecziun da l’ambient entaifer l’agir statal ha la Croazia cuntanschì il 2005 il 19avel plaz en tut il mund.
Etnias
La minoritad taliana viva surtut en l’Istria, ultra da quai datti pitschnas minoritads talianas a Rijeka, en la Dalmazia ed en la Slavonia dal Vest. Ils Bosniacs, Albanais e Macedons vivan en tut las parts dal pajais, surtut en citads pli grondas.
Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin (550–1270)
Il num dals Croats è documentà l’emprima giada en ina funtauna dal 9avel tschientaner. Il num sez n’ha naginas ragischs slavas, mabain deriva cun fitg gronda probabilitad or da l’intschess persian.
L’onn 879 vegn il prinzi Branimir titulà da papa Gion VIII en in document sco «dux Croatorum». En la terminologia da lez temp sa lascha quai interpretar sco renconuschientscha da la Croazia medievala sco agen stadi.
Reginavel croat (925–1102)
Vers il 925 è Tomislav daventà l’emprim retg da la Croazia. Igl è quai stà l’emprim titel da retg en l’istorgia da la Slavia dal Sid insumma. Papa Gion X ha immediat renconuschì quest titel (en ina brev correspundenta cun la titulaziun «rex croatorum»). Durant ses temp da regenza èn ils Magyars penetrads en la Planira Pannonica. Tomislav ha defendì ses reginavel cun success cunter ils Ungarais. Il Reginavel croat consistiva da quel temp da la Croazia Centrala, da la Slavonia e da parts da la Dalmazia e da la Bosnia.
Imperi osmanic (1451–1699) e Habsburgais (1527–1918)
Sur tschientaners ha la Croazia furmà ina regiun da cumbat cunter l’Imperi osmanic. Sco zona da defensiun han ins endrizzà l’uschenumnà cunfin militar. En quel èn er ids a star in dumber respectabel da cristians ortodoxs; sur tscherts temps han ins concedì als abitants dal cunfin militar privilegis en furma dal ‹Statuta Wallachorum›.
La Croazia sco part da la Republica jugoslava (1945–1991)
thumb|200px|Bandiera da la Republica socialistica da la Croazia (1945–1990) Suenter la fin da la guerra è la Croazia daventada ina da sis sutrepublicas (Republica socialistica da la Croazia) da la Republica Federativa Socialista da la Jugoslavia sut Tito.
L’onn 1971 è il moviment da protesta e da refurma Primavaira croata vegnì abattì. Suenter la mort da Tito l’onn 1980 èn creschidas las tensiuns tranter la Croazia e la regenza jugoslava che vegniva dominada dals Serbs. Vers la fin dals onns 1980 era la dumonda suenter dapli autonomia sa transfurmada en la pretensiun da daventar in stadi independent. Il Croat Franjo Tuđman, il qual aveva battì ensemen cun Tito cunter il reschim da l’Ustascha, ha chattà fitg buna accoglientscha tar la populaziun croata. Suenter che la regenza jugoslava indeblida ha laschà tiers in sistem cun pliras partidas, ha Tuđman fundà il 1990 l’Uniun democratica croata ch’ha bainspert survegnì il caracter d’ina partida dal pievel. Sia pretensiun che la Croazia duaja daventar in stadi independent, ha bain manà a protestas da vart dals Serbs che furmavan la segund gronda populaziun en la sutrepublica croata. Ma a chaschun da las votaziuns da l’avrigl e matg 1990 ha la partida da Tuđman cuntanschì cun 40 % da las vuschs 67,5 % dals sezs en il parlament. Tuđman è sinaquai vegnì elegì sco president.
Svilups suenter avair restabilì la pasch
Il 2009, curt avant che las tractativas duevan vegnir terminadas, èn quellas danovamain vegnidas sistidas, e quai pervi d’ina dispita cun la Slovenia areguard il decurs dal cunfin statal en il Golf da Piran. La finala ha il Parlament europeic approvà l’adesiun il december 2011. En rom d’in referendum ch’ha gì lieu il schaner 2012 han 67,27 % da las votantas e dals votants approvà l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun al referendum ha bain munta a be 43,51 %, ma er uschia è il resultat dal referendum valaivel tenor la constituziun croata. Il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Missiuns militaras a l’exteriur
Dapi il 2003 han truppas croatas fatg part da la truppa internaziunala da la NATO staziunada en l’Afganistan. En pli han forzas armadas da la Croazia collavurà en rom da mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas (Sahara dal Vest, Sierra Leone, India e Pakistan).
Bilantscha dal stadi
Tenor stimaziuns ha la bilantscha dal stadi cumpiglià il 2012 expensas da 23,42 milliardas dollars ed entradas da 21,56 milliardas dollars. Il deficit munta a radund 3,2 % dal product naziunal brut. Il debit statal vegn stimà sin 68,2 % dal product naziunal brut.
Traffic aviatic
Las pli impurtantas plazzas aviaticas sa chattan a Zagreb, Rijeka, Split, Dubrovnik, Pula, Zadar ed Osijek. La regenza investescha t.a. en l’amplificaziun da las plazzas aviaticas da Zagreb e Brač.
Success sportivs
La squadra da ballamaun ha gudagnà ils gieus olimpics dal 1996 ad Atlanta e dal 2005 ad Athen. Ultra da quai è la Croazia daventada il 2003 campiun mundial e diversas giadas vicecampiun mundial e vicecampiun europeic.
Chittagong
Geografia
Chittagong giascha en il sidost dal pajais ed è circumdà da palmas, collinas verdas e flums.
L'um ch'ha pers sia sumbriva. L'istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl
Context biografic ed istoric
«Ils eveniments mundials dal 1813, als quals jau n’hai betg pudì prender art e part – jau n’aveva gea nagina patria pli u anc nagina patria – m’han perturbà profundamain. Jau n’hai però betg ma laschà manar giud via da tut quai. Per ma distrair e per divertir ils uffants d’in ami, hai jau scrit lezza stad la paraula da Peter Schlemihl. En la Germania è quella vegnida recepida a moda bainvulenta ed en l’Engalterra è ella daventada populara.»
Recepziun
den sprach einst einer an,
„Dies Säcklein, das wird niemals leer“ sprach der düstre Schattenkäufer voll Hohn
In der Tat, Schlemihl hat seinen Schatten verkauft, dabei seine Seele verlor’n
Imitaziuns, cuntinuaziuns ed adattaziuns artisticas
thumb|180px|Schlemihl en la solitariadad da sia stanza – maletg dad Ernst Ludwig Kirchner (1915) En ‹Die Abenteuer der Sylvester-Nacht› dad E.T.A. Hoffmann cumpara Schlemihl sco figura secundara, suttastritgond uschia il destin dal protagonist en ‹Die Geschichte vom verlorenen Spiegelbild›. Quest’ultima ha servì a Jacques Offenbach sco model per si’opera ‹Les contes d’Hoffmann›. Là vegn il motiv da la sumbriva persa da Schlemihl danovamain reprendì e reinterpretà. Schlemihl cumpara là sco rival da la persuna principala.
Astronomia
L'astronomia (grec: αστρονομία = άστρον + νόμος, astronomia = astron + nomos, u "dretg dallas stailas") è la scienza da constataziun las stailas, ils planets, ed objects auters ordadors la Terra.
Somalia
thumb|200px|La bandiera da la Somalia thumb| Somalia (somali: Soomaaliya; arab: الصومال aṣ-Ṣūmāl) è in pajais ed in stadi "de jure" en la part pli orientala da l'Africa da l'ost. Il pajais cunfinescha en il vest cun il Dschibuti e l'Etiopia ed en il sid cun la Kenia. La chapitala dal pajais è Mogadischu. Las linguas uffizialas èn il somali e l'arab.
Slovenia
Il territori da la Slovenia odierna è vegnì populà l’entschatta dal 6avel tschientaner dals Slavs. Igl è sa furmà il Principadi da Carantania. L’onn 788 è la regiun vegnida conquistada dals Francs è missiunada nà dals uvestgieus d’Aquileia e da Salzburg. En il 11avel tschientaner han ins integrà la Slovenia en il Sontg Imperi roman e fatg dal territori in ducadi. Ils proxims tschientaners ha il pajais appartegnì a la monarchia habsburgaisa, pli tard a l’Austria-Ungaria. Suenter la dissoluziun da la monarchia dubla l’onn 1918 è la Slovenia daventada ina part dal nov Reginavel da la Jugoslavia. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala ha la Slovenia existì sco stadi commember da la Jugoslavia socialistica. Suenter la proclamaziun da l’independenza ils 25 da zercladur 1991 e la Guerra da diesch dis è la Slovenia daventada in stadi naziunal independent ed a partir dals 22 da matg 1992 in commember autonom da las Naziuns unidas.
Flums
La Soča sbucca en l’Adria. Sava e Drava furman flums laterals dal Danubi (e fineschan en quel en la Serbia resp. Croazia). La Mura è in flum lateral da la Drava (confluenza al cunfin tranter l’Ungaria e la Croazia) e la Kolpa da la Sava (confluenza en la Croazia).
Regiuns
En il nordvest sa chattan las chadainas da muntognas Alps Giulianas, Caravancas ed Alps da Kamnik che tutgan geologicamain tar las Alps da chaltschina meridiunalas. En il Parc naziunal Triglav sa chatta il piz da medem num (2864 m s.m.) che furma la pli auta elevaziun dal pajais; il Triglav è er represchentà a moda simbolica sin la vopna dal pajais.
Cunfins
thumb|160px|Il flum Soča en il Parc naziunal Triglav Il pli lung cunfin internaziunal sparta la Slovenia da la Croazia (670 km). Quel tanscha per gronda part per lung da flums (Kupa, Sotla, Čabranka) u en regiuns muntagnardas. Il cunfin sloven-austriac en il nord ha ina lunghezza da 330 km e tanscha per gronda part medemamain tras muntognas (p.ex. Caravancas). Il cunfin cun l’Ungaria en l’ost dal pajais mesira 102 km. En il vest cunfinescha la Slovenia sur 232 km cun l’Italia. Survart Triest passa il cunfin l’emprim parallel a la costa adriatica per lung da las muntognas.
Religiun
Tar la dumbraziun dal pievel dal 2002 han 57,8 % dals Slovens inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana; 2,5 % èn muslims, 2,3 % ortodox, 0,9 % protestants. 3,5 % han inditgà d’esser «crettaivels senza appartegnientscha ad ina confessiun» e 10,1 % vesan sasezs sco ateists. 22,8 % n’han betg respundì la dumonda areguard l’appartegnientscha religiusa. La gronda part dals muslims e cristians ortodoxs che vivan en Slovenia derivan dals ulteriurs territoris da l’anteriura Jugoslavia sco la Bosnia u la Serbia. Ins suppona che blers aderents da la baselgia ortodoxa inditgeschan dapi las Guerras dal Balcan d’esser senza confessiun u desistan d’inditgar lur appartegnientscha religiusa.
Militar
Las forzas armadas slovenas disponan d’unitads terrestras sco er da forzas aviaticas e marinas; quellas n’èn però betg organisadas sco singulas partiziuns autonomas.
Agricultura
En l’agricultura ha l’independenza dal pajais instradà ina fasa da restructuraziun. Il dumber dals manaschis agriculs è sa diminuì rapidamain – in svilup ch’è pir sa franà in pau a l’entschatta dals onns 2000. L’onn 2005 cumpigliava il total dal terren agricul dal pajais 648 113 ha ed il dumber total dals manaschis 77 000, da quai 85 % cun damain che 10 hectaras surfatscha utilisada. La valur totala da la producziun agricula ha muntà il 2005 a stgars 2 % dal product naziunal brut. In problem furma la structura da vegliadetgna dals purs: be stgars 20 % èn pli giuvens che 45 onns, radund 57 % percunter pli vegls che 55 onns.
Industria
Radund 40 % da las persunas che lavuran èn activas en l’industria. A l’export contribuescha surtut l’industria d’autos (20 %). Daspera èn er l’industria electronica (ca. 10 %), la metallurgia e construcziun da maschinas (10 %) sco er l’industria chemica e farmaceutica da gronda muntada (9 %). Il mastergn contribuescha 27 % al product naziunal brut.
Sport
Sper il ballape gioga en la Slovenia surtut il ballabasket in’impurtanta rolla entaifer ils sports da squadra. Plinavant è il ballamaun vegnì adina pli popular suenter che la Slovenia è daventada il 2004 vicecampiun europeic.
Il sport d’enviern ha en la Slovenia ina muntada tuttina auta sco per exempel en l’Austria u en Svizra, quai er grazia als success da skiunz(a)s sco Tina Maze. A Planica sa chatta er la segund gronda sigliera da skis dal mund. Enconuschenta è plinavant la firma da skis Elan che deriva da la Slovenia.
Velo
Ulteriurs svilups
Il svilup actual il pli marcant, che s’effectuescha adina dapli er sin il traffic sin via, è la derasaziun creschenta dals velos electrics (e-bike). Damai che l’atgna forza da tracziun dal velocipedist vegn sustegnida qua tras in motor, sa tracti tar quel d’ina furma intermediara tranter velo e traffic motorisà.
Circul da quintas
Il circul da quintas
La grafica mussa ch’i vegn mintgamai tiers in segn tar mintga tonalitad en l’interval da quinta: tar las quintas ensi mintga giada ina (crusch), tar las quintas engiu in  (be).
Velo
Segirezza sin via
In velo sto esser equipà cun pneus pumpads e cun dus frains ferms. Obligatorics èn er reﬂecturs davant (alv) e davos (cotschen) sco er – cun excepziun dals velos da cursa – vi dals pedals (oransch). Ultra da quai ston velos e mountainbikes esser equipads cun almain ina glisch alva che traglischa en moda quieta e permanenta vers enavant e cun ina glisch cotschna che traglischa en moda quieta e permanenta vers enavos, apaina che las autras persunas ch’utiliseschan er la via n’als pon betg pli percorscher ad ura. Ulteriuras glischs sbrinzlantas èn permessas. La vignetta da velo è vegnida abolida il 2012. Dapi il 2017 n’è er il scalin betg pli obligatoric.
Segns corrects procuran per clerezza: Blers velocipedists midan direcziun senza mussar quai al traffic restant cun far in segn cun il maun. Tenor la statistica d’accidents datti savens grevs accidents da traffic cun donns da persunas e da material, perquai ch’ins ha emblidà da dar segn. Mintga midada da direcziun, mintga midada da vial u vial da circulaziun è d’annunziar ad uras e precisamain. Quai vala en mintga cas, pia independentamain sch’in auter participant al traffic è da manaivel u sch’ins è sulet sin via. Attenziun speziala merita il traffic circular: Cun entrar en il giratori na ston ins betg dar segn. Avant che bandunar quel ston ins dar segn cun il maun. Quai na dastga betg succeder memia baud per ch’ils manischunzs ch’entran na sajan betg irritads.
Circul da quintas
Il circul da quintas per las tonalitads da mol
La grafica survart mussa en il rintg interiur cun bustabs cotschens l’urden da las tonalitads da mol che vegnan segnadas cun minusclas. Ins parta da las tonalitads da mol natiralas.
Quants e tgenins segns che la tonalitad da mol netta ha, pon ins leger cun agid da la grafica e da las explicaziuns fatgas survart aregaurd ils segns da las tonalitads da dur.
Las tonalitads da
Il fenomen che tuns cun nums differents tunan tuttina pon ins duvrar per il scumbigl enarmonic: enstagl da las tonalitads da crusch adina pli cumplitgadas utilisesch’ins las tonalitads da correspundentas che tunan medem, sco per exempel enstagl da Gis-dur (8 ) As-Dur (4 ). U per restar tar la tonalitad dad ‹Eis-dur›: Enstagl d’indesch dovr’ins mo in. Il maletg da notas daventa uschia bler pli net, concernent il tun na datti (cun in accordament da medem stgalim) nagina differenza.
La spirala da quintas
Tar l’utilisaziun da quintas nettas na resulta perencunter nagin rudè serrà. L’urden da las tonalitads pon ins alura mussar cun ina spirala, la spirala da quintas.
Estonia
Influenza tudestga
La classa sociala superiura citadina ed ils proprietaris da bains eran da lingua tudestga; fin il 1885 ha il tudestg er furmà la lingua administrativa e d’instrucziun. Sin fundament d’ina campagna da russificaziun da vart da la regenza zaristica ha il russ remplazzà il tudestg en questa funcziun.
Republica sovietica
Durant la Segunda Guerra mundiala ha er la populaziun da lingua svedaisa, ch’aveva surtut vivì sin las inslas Hiiumaa, Vormsi e Ruhnu, bandunà il pajais. Fin là era sa mantegnì il svedais eston che tutga ensemen cun il svedais finlandais tar ils dialects da la Svezia da l’Ost.
Budget dal stadi
Cuntrari a quai ch’i vegn savens pretendì, n’èsi bain betg scumandà tenor la constituziun dal pajais da far in deficit; ma la regenza budgetescha tenor cleras directivas ch’aviseschan in quint equilibrà. A las vischnancas dal pajais n’èsi betg admess da laschar crescher il deficit budgetà sur 60 % da las entradas annualas supponidas, e per pajar debits statals dastgan vegnir impundids maximalmain 20 % da las entradas previsas. Tranter il 1993 ed il 2007 è praticamain adina vegnì budgetà in avanzament dal preventiv.
Betg burgais
Dals radund 100 000 Estons a l’exteriur vivan stgars 40 000 en Russia, 35 000 en il Canada e 15 000 en Svezia. Autras gruppas pli grondas datti en Finlanda, en l’Africa dal Sid ed en l’Australia.
Religiun
Ina particularitad furman ils radund 5000 vegl ortodoxs ch’eran fugids a partir dal 18avel tschientaner da la persecuziun en la part centrala da la Russia vers las regiuns da cunfin da l’Imperi russ.
Cultura
Er en la scienza è l’influenza occidentala stada fitg ferma, quai gia tras il fatg che l’universitad è stada tudestga fin il 1870. Ina vieuta culturala ha chaschunà la Segunda Guerra mundiala: da quel temp èn las cumparts da la populaziun tudestgas e svedaisas emigradas, entant che Russ ed autras gruppas da l’intschess sovietic èn vegnids a star en il pajais.
Immanuel Kant
Vita
thumb|220px|Kant en il ravugl da sia societad da maisa. Maletg dad Emil Doerstling (1892/93) Tenor atgna indicaziun da Kant en sia scrittira Der Streit der Fakultäten ha el pir cumenzà a sa suttametter ad in urden dal di ordinà en la vegliadetgna da 40 onns, suenter ch’el era sa sentì necessità da parter en sias forzas per motivs da sanadad. Dapi lura sa laschava el clamar da ses servient a las 4:45 uras e gieva a letg a las 22 uras. Da mezdi envidava el per regla amis, cun ils quals el manava lungas conversaziuns da tut gener, dentant senza ventilar dumondas filosoficas. Plinavant fascheva el mintga di da las medemas uras ina spassegiada. I vegn schizunt pretendì che la glieud da Königsberg avevi la disa da drizzar las uras suenter Kant. Facticamain èsi dentant surtut Heinrich Heine ch’ha derasà il maletg dal curs dal di rigurus da Kant en sia scrittira Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland.
Perioda precritica
1. Tge poss jau savair?
Fundaments da la filosofia da la morala
En questas duas scrittiras examinescha Kant las cundiziuns e las pussaivladads da formular duairs ch’èn moralmain liants. Quai na duai betg succeder sin fundament da la religiun, da l’intelletg uman ordinari u da la pratica empirica, mabain sa basond sin la raschun pratica. Entaifer las ponderaziuns da Kant davart l’etica èn trais elements centrals: la noziun da la buna veglia, la supposiziun da la libertad da la voluntad e la furma logica d’in imperativ categoric che po sco suletta garantir ch’ina pretensiun morala saja impegnativa. Kant vesa il fundament da la morala en l’autodeterminaziun da la libra voluntad tras in princip absolut: «La voluntad è l’abilitad d’eleger be quai che la raschun renconuscha independent da l’inclinaziun sco praticamain necessari, vul dir sco bun.»
Kant argumentescha che mintga uman chattia la norma da la moralitad en ses intern e ch’el duaja furmar la maxima da ses agir tenor quest princip general: «Princips pratics èn sentenzas che cuntegnan ina determinaziun generala da la voluntad, la quala enserra da sia vart pliras reglas praticas. Els èn subjectivs u be maximas, sche la cundiziun vegn considerada dal subject sco be valaivla per l’atgna voluntad; els èn dentant objectivs u leschas praticas sche lur cundiziun vegn renconuschida sco objectiva, vul dir sco valaivla per la voluntad da mintga creatira raschunaivla.»
La determinaziun da la voluntad raschunaivla exclusivamain tras sasezza pretenda pia da drizzar la maxima da l’agen agir tenor il princip da la moralitad. Per l’uman che n’è betg ina creatira puramain raziunala, mabain a medem temp sensuala, s’exprima quest princip en la furmla d’in imperativ categoric sco pretensiun absoluta. En la Grundlegung zur Metaphysik der Sitten è l’imperativ categoric cuntegnì en pliras formulaziuns; quellas han mintgamai in auter punct da referenza (natira, umanitad, legislaziun ‹abstracta›) e cumpletteschan ina l’autra. La formulaziun la pli enconuschenta sa cloma: «Agescha be tenor quella maxima, da la quala ti pos a medem temp vulair ch’ella daventia ina lescha generala.»
Estetica e mira da la natira
Cuntrari al bel n’è il sublim betg lià ad in object e sias furmas: «Sublim è quai che cumprova – gia cun be pudair vegnir pensà – ch’il sentiment posseda in’abilitad che surpassa mintga mesira dals senns.» Tant il bel sco il sublim plaschan tras sasezs. Ma il sublim n’evochescha betg in sentiment da daletg, mabain d’admiraziun e stima. En l’art sez n’èsi per Kant betg pussaivel da realisar il sublim; quel possia be esser in’imitaziun nauscha dal sublim che vegn avant en la natira: «Bel è quai che plascha sa basond sulettamain sin in giudicament (pia betg tras impressiun dal senn tenor ina noziun da la raschun). Da quai resulta da sez ch’i sto plaschair senza nagin interess. Sublim è quai che plascha immediat tras sia resistenza cunter l’interess dals senns.»
‹Opus postumum›
Partind dal problem da pudair giustifitgar maximas da perscrutaziun regulativas sco ch’ellas vegnan applitgadas en las scienzas natiralas – en spezial en fisica, chemia e biologia – è Kant sa sentì necessità d’intercurir pli da rudent la rolla ch’ils senns dal corp uman giogan en il process d’enconuschientscha. Dal spazi vid – uschia concluda Kant – na possia derivar nagina experientscha; per pudair percepir l’existenza d’ina materia saja necessaria l’influenza d’ina materia sin ils senns. Ina gronda part da l’‹Opus postumum› è lura era deditgada a l’emprova da cumprovar l’existenza d’in eter u d’ina materia da chalur ch’empleneschia l’entir univers.
Ovras
Gia en il decurs dal 19avel tschientaner èn cumparidas ediziuns cumplessivas da las scrittiras da Kant. L’ovra da referenza da standard è dentant daventada l’Ediziun d’academia da l’Academia prussiana per scienzas, Berlin 1900ss. (29 toms). Quella resguarda er il relasch, la correspundenza, texts da referenza e divers manuscrits da las prelecziuns da Kant. Oz vegn quest’ediziun tgirada vinavant da l’Academia da las scienzas da Berlin-Brandenburg. L’ovra tardiva, l’uschenumnà ‹Opus postumum› fa bain part da l’Ediziun d’academia; en quest cas na sa tracti dentant ni d’ina copia exacta da las funtaunas, ni d’ina ediziun critica ed er betg da l’emprova da vulair reconstruir l’ovra finala intenziunada da Kant.
Sco ediziuns da studi modernas èn da numnar en emprima lingia l’ediziun cumplessiva da Wilhelm Weischedel dals onns 1955 fin 1962 e l’ediziun critica da singulas ovras che cumparan en la Biblioteca filosofica.
Tavla commemorativa
La tavla originala è ida a perder il 1945. A chaschun dal giubileum da 700 onns da la citad da Königsberg il 1955 è vegnida montada vi da la chasa-cumin da la citad da partenari Duisburg ina replica da la tavla. A Kaliningrad è suandada il 1994 ina tavla da Kant bilingua.
Mar Adriatica
Ils pajais che sa chattan sin la riva da la Mar Adriatica èn l'Italia, la Slovenia, la Croazia, la Bosnia ed Erzegovina, il Montenegro e l'Albania.
Luf
Differenzas morfologicas ed anatomicas
thumb|220px|Caracteristicas dal chau dal luf Lufs han ina glonda sin la vart sura da la cua (glonda violetta); tar blers chauns manca quella u è degenerada, entant ch’ella è sa sviluppada tar auters ad in vast champ da glondas. Surtut vi da la chavazza sa laschan observar numerusas differenzas tranter il luf ed il chaun. Chavazzas da lufs han en cumparegliaziun cun chavazzas da chauns ina cresta da la verscha pli auta, la quala serva sco punct da partenza per la musculatura da mastegiar. En la regiun dal frunt è il profil da la chavazza d’in luf in pau pli plat che quel d’in chaun. Ils dents da morder (incisivs) da la missella sut èn ordinads pli spess tar il luf che tar il chaun. La lunghezza dal dent da stgarpar en la missella sura (il premolar P4) mesira tar il chaun damain che 20 millimeters. Ina lingia imaginara tranter ils oss dal giuf (pop. oss da la vista) e la part sura da la chavazza munta tar il luf en in angul pli pitschen (40 fin 45 grads) che tar il chaun (50 fin 60 grads).
Organisaziun sociala
Ils lufs giuvens da l’onn avant sustegnan ils geniturs tar la tgira dals chagniels. Sut cundiziuns normalas sa cumpona in triep pia l’atun dals geniturs, dals descendents da l’onn avant u dals onns avant e dals descendents da quest onn. Suenter avair cuntanschì la madirezza sexuala bandunan ils lufs giuvens per il pli il territori dals geniturs e furman in agen revier, en il qual els fundeschan – per exempel cun in luf giuven ch’els han entupà sin lur migraziun sco partenari – in’atgna famiglia. Uschè ditg che lufs giuvens vivan en il triep dals geniturs, na sa pareglian els per ordinari betg. En cas da stgarsezza da vivonda bandunan magari gia lufs da tschintg mais il territori, sch’els na vegnan betg pli provedids dals geniturs; a partir da questa vegliadetgna èn lufs giuvens abels da tschiffar sezs preda. Intgins lufs ch’èn ids davent restan en vischinanza dal triep dals geniturs, auters han ins percunter gia scuntrà en ina distanza da fin a 886 kilometers. En cas da migraziuns a lunga distanza mantegnan ils lufs savens la medema direcziun e guntgeschan citads e lais. Lufs migrads pon però er surpigliar en in territori vischin la posiziun d’in luf ch’è vegnì per la vita ubain separar a l’ur dal territori dals agens geniturs u d’in territori vischin in agen revier. Tscherts lufs giuvens ch’èn ids davent returnan magari per in tschert temp en il triep dals geniturs; quai po er succeder repetidamain.
Trieps cumpiglian fin a 36 animals; la grondezza normala èn trieps da tschintg fin dudesch animals. Lufs che sa nutreschan en emprima lingia d’animals pitschens u da rument furman savens trieps pli pitschens che quels che fan surtut chatscha sin gronds animals ad ungla sco elans u bisons. En l’emprim cas bandunan ils lufs giuvens baud lur triep, en l’ultim cas restan ils giuvens da plirs onns tar ils geniturs.
Vivonda e moda d’ir a chatscha
En vischinanza d’abitadis d’umans stgarpan lufs er nursas e bovs giuvens, ma er chauns e giats ch’èn sezs animals da rapina. Situads a la fin d’ina piramida da nutriment furma il luf in predatur d’emprima classa. Regularmain maglian lufs er capiergnas, per exempel cadavers da focas che las undas mainan a riva. Vanzadiras da spaisas resp. rument chasan è per exempel da gronda muntada per lufs en l’Israel, en l’India u en China. Surtut en regiuns meridiunalas da l’Eurasia maglian lufs er fritgs sco coclas, tschareschas, mails, pairs ed ivas. Sco ils chauns traguttan er lufs pastg, probablamain per schubregiar il tratg digestiv da chavels u parasits; pastg pudess er servir sco funtauna da vitamins.
Fein selvadi
Il proprietari
En siu trafficar sin siu biet vegn Merens disturbaus d’ in protectur da monuments historics. Mo Merens catscha naven el e lavura vinavon. Cura che Merens vegn a casa, spetga la polizia el. Merens sto ir en casa da scola per discussiunar la caussa. El ei aunc adina buca promts da calar cun sia lavur ed ei dat ina dispeta. In crap sgola en da finiastra ed avon casa stat ina cumpignia da mats. Il proxim gi vegnan ils delegai en casa da scola e discuteschan la situaziun. Els ein vegni alla conclusiun d’ emetter dus polizists tiel crest e mirar che Merens vegni buca cun dinamit sil biet.
Miu vitget
In scribent viseta in’exposiziun da maletgs d’in amitg. El admira ils bials maletgs digl artist. Avon in maletg sesanfla ina gronda gruppa da persunas. El vesa igl ault prezi dil maletg e capescha l’attracziun. Ussa po el finalmein veser dapli. Il maletg muossa in vitg. Il scribent ei incantaus dil dessegn. Cura ch’el vesa il num dalla vischnaunca, surstat el buca mal. Igl ei siu vitget d’affonza. El leva sez adina scriver davart siu vitg ed ussa vesa el siu vitget dessignaus d’in artist che ha aunc mai habitau ella vischnaunca e forsa mo viu il vitg da lontan. El ha il sentiment che l’ovra snarregi el. Igl artist, siu amitg vegn neutier. El discuora d’ina veta el maletg. La baselgia stat sc’ ina regina sur las casas. El declara proporziuns, reflexs e nianzas enteifer las colurs tochen ch’el vegn disturbaus e s’allontanescha. Il scribent siemia dil vargau e sco ei era, cura ch’el era aunc in affon e steva el vitg. El siara in tec ils egls e surstat. Il scribent vesa tuttenina la veta el maletg, dalla quala siu amitg ha plidau. El vesa co ch’ils puncts lutgan in cun l’auter. Il medem ha el era fatg en si’affonza per anflar in tec ventira.
Luf
Vegliadetgna e mortalitad
Lufs che vivan al liber cuntanschan ina vegliadetgna maximala da 10 fin 13 onns. En fermanza pon lufs er vegnir 16 u 17 onns vegls. La mortalitad è auta, surtut durant ils emprims dus onns da vita. Ils pli impurtants facturs da mortalitad natirals èn blessuras tras cumbats cun lufs d’auters trieps sco er il murir da la fom. Daspera giogan ina rolla diversas malsognas sco per exempel frenesia, morva, parvovirosa, gruscha e borreliosa. Populaziuns ch’han contact cun umans èn surtut smanatschadas da quels; qua èn ils facturs da mortalitad ils pli impurtants la chatscha, tissientadas ed accidents da traffic. Chagniels da lufs vegnan magari er tschiffads da lufs-tscherver.
Muntada mitologica
Ils fundaturs legendars da la citad da Roma, Romulus e Remus, duain esser vegnids tezzads e tratgs si d’ina luffa. Tradiziuns sumegliantas derivan er da la Slovachia, da la Persia e da l’India. Er il motiv modern dals ‹uffants da lufs› ha qua ses origin.
Tansania
La Tansania (uffizialmain Republica unida da la Tansania, swahili Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) è in stadi situà en l'Africa da l'ost. Ella giascha a l'Ocean indic e cunfinescha cun Kenia ed Uganda en il nord, cun Ruanda, Burundi e la Republica Democratica dal Congo (Zaire) en il vest e cun Sambia, Malawi e Mosambic en il sid. Tar il stadi tutgan las inslas Pemba ed Unguja (che muntan ensemen la part Sansibar).
25. Kalangalala k.A. 52.487 56.621 Mwanza
27. Makambako k.A. 51.049 53.003 Iringa
30. Bunda 27.550 46.178 50.949 Mara
Región Metropolitana de Santiago
200px|right|thumb|Charta dal regiun da Santiago
Lai da Sempach
Il lai da Sempach (tudestg: Sempachersee) è in lai da la Svizra (chantun Lucerna).
Il flum principal è la Suhre.
Annamengia Bertogg
Annamengia Bertogg ei in'autura romontscha.
Massachusetts
Massachusetts (uffizialmain: Commonwealth of Massachusetts) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Boston. Sia populazuin munta a 6'593'587 abitants.
Mustér
La legislativa ed executiva da la vischnanca
L’executiva da la vischnanca da Mustér furma ina suprastanza communala cun tschintg commembers. 1973 han las votantas ed ils votants da Mustér decidì d’introducir in cussegl da vischnanca enstagl da la radunanza da vischnanca che furmava enfin là la legislativa. Il cussegl dumbrava a l’entschatta 21 cusseglier(a)s è lura vegnì redimensiunà sin 15 cusseglier(a)s. Cun Cecilia Maissen-Desax ha il cussegl da vischnanca da Mustér elegì per l’onn 2008 l'emprima dunna sco presidenta dal cussegl da vischnanca. Tar las elecziuns da las autoritads communalas il november 2008 è ella vegnida elegida en la suprastanza communala. Uschia sesa era en l'executiva per l'emprima giada ina dunna.
Las alternativas
Suenter quella sconfitta cun la viafier sur il Lucmagn ha in hotelier da Tavau prendi l’iniziativa. El ha fundà la firma «Rhätische Bahn AG». Uschia è il traject da Cuira a Glion vegnì avert l’emprim da zercladur 1903. En ils onns 1910 enfin 1912 è quella lingia vegnida prolungada enfin a Mustér. Anc il medem onn han la «Brig–Furka–Disentis-Bahn (BFD)» cumenzà cun la construcziun dals binaris en direcziun d’Ursera (Andermatt). Quella lignia è vegnida averta ils 19 da zercladur 1926 e var in mais pli tard è quella stada averta enfin a Brig. Ozendi è il «Glacier-Express» in’attracziun che cursescha sin las lingias da la Viafier retica (Rhätische Bahn, RhB) e da la Viafier Matterhorn-Gottard (Matterhorn-Gotthard-Bahn, MGB).
La funtauna da son Placi
Mustér era gia la fin dal 17avel tschientaner enconuschent per la ritgezza da minerals. Oravant tut la funtauna da Son Placi attirava adina l’attenziun per via da sia aua da ruina. Decan Pader Maurus Cathrin aveva laschà endrizzar in bogn e laschava purtar per quel aua or da la Val Son Placi. In’analisa da l’aua è vegnida fatga pir l’onn 1878 da professer Haniman. 1898 ha il tractament cun radium gì ina gronda impurtanza en la medischina. Uschia che la scuverta che l’aua da la funtauna da Son Placi irradiescha radium è stada da gronda impurtanza. Quella irradiaziun da radium, ch’è vegnì numnà pli tard radon, è la pli ferma en l’entira Svizra.
Lavinas ed auas grondas
L’istorgia da Mustér è era colliada cun la forza da la natira che po destruir possess e vita. 1458 ha ina lavina destruì la baselgia da Son Placi, differents bains purils e custà la vita a 16 persunas. Las lavinas da 1899, 1907 e 1951 èn anc enconuschentas e per part en buna memoria. L’avrigl 1975 ha la lavina da la Val Son Placi destruì 15 bajetgs d’economia e 25 ha guaud. Era 1978 ha ella cuntanschi il vitg. 1984 ha la medema lavina destruì il curtin dal hotel Disentiserhof. 1944 ha la lavina da la Val Clavaniev cuntanschì l’aual d’Acletta. En la Val Clavaniev èsi vegnì construì lavineras. Giudim la Val Son Placi gist davos la baselgia da Son Placi è vegnì construì in dam. Sur la Val Son Placi è lura era vegnì installà in sistem d’alarm.
Gronds donns han era auas grondas chaschunà en ils onns 1834, 1868, 1927, 1954 e 1987.
Chaltgera
Classificaziun
Ins po classificar chaltgeras en dus tips:
Utilisaziun e creaziun da chaltschina
Emprim da tut, per fabricar la chaltschina necessitavan ins lenna da brisch ch'ins opteneva dal guaud, uschia contonscheva ins en in furn isolà temperaturas tranter 800 e 1000°C. Il process da transfurmar crappa en chaltschina funcziuna grazia a la temperatura che vegn contonschida en in furn rodund che es construí sut il terren. Per contonscher las autas temperaturas necessarias stuevan ins preparar bein avon che dar fieu al furn. Questa preparaziuns fagevan ins savens el schaner e fevrer, perquai ch'ins haveva lura pauca lavur agriculturala. Tut la materia per construir ina chasa vegniva uschia ord la vischinanza dad in vitg.
1861
L'incendi da Glaruna dal 1861
Grond incendi da la citad da Glaruna. Il center da la citad vegn destruida quasi dal tuttafatg. La citad fascheva reconstruczi en in plan quadrangular. Quest è chatta en svizra pir en La Chaux-de-Fonds
Kentucky
Kentucky (uffizialmain: Commonwealth of Kentucky) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Frankfort. Sia populazuin munta a 4'314'113 abitants.
Helsinki
Helsinki sa chatta 80 km en il nord da Tallinn, Estonia, 400 km en l’ost da Stockholm, Svezia, e 300 km en il vest da Son Petersburg, Russia. Cun questas trais citads collian la chapitala da la Finlanda stretgs lioms istorics.
Dapi l’onn 1917 è Helsinki la chapitala da la Finlanda independenta.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Gionin ei ventireivels e conta canzuns da Nadal ferton che siu bab dierma en stiva caulda.
Da cunfirmaziun ligia la mumma ils cavels da Flurina cun il bindel da vali. Ussa capescha ella ils plaids dalla feglia. Mintgin duei far empau plascher. Ed era in letg ni in bindel san far in grond plascher. Naven da lu eran las duas preits denter ellas svanidas.
Helsinki
Religiuns
La maioritad da la populaziun da Helsinki appartegna a la baselgia evangelic-luterana da la Finlanda. La cumpart dals commembers da questa baselgia è però cun 53,1 % bundant pli bassa ch’en la media dal pajais (79,9 %, situaziun dal 2017).
Cussegl da la citad
Sco en tut las citads finlandaisas furma er a Helsinki il cussegl da la citad (finlandais kaupunginvaltuusto) la pli auta instanza da decisiun en dumondas localas. Latiers tutgan la planisaziun urbana, las scolas, il sistem da sanadad ed il traffic public. Il cussegl sa cumpona da 85 commembers e vegn elegì mintga quatter onns.
Ulteriuras attracziuns
Davent da la plazza da martgà maina ina navetta tar la fortezza Suomenlinna (svedais Sveaborg). Quella è vegnida erigida l’onn 1748 sin pliras inslas situadas davant la citad ed appartegna dapi il 1991 al Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Suomenlinna è in lieu d’excursiun che vegn apprezià tant dals indigens sco er da turists. Sin las inslas vivan oz anc var 950 persunas. Ina part dal terren vegn utilisà tras l’armada e n’è betg accessibel per civilists.
Furmaziun e perscrutaziun
L’Universitad da Helsinki furma la pli veglia e cun ca. 35 000 students (situaziun dal 2013) er la pli gronda universitad dal pajais. Ella furma la successura da l’academia da Turku ch’era vegnida fundada l’onn 1640 e transferida a Helsinki l’onn 1828, suenter l’incendi da la citad da Turku. L’edifizi principal classicistic sa chatta a la Plazza dal Senat ed è vegnì concepì da Carl Ludwig Engel.
Cervia
Savio
Quista es la fracziun la pü a nord da Cervia. In quist lö, sülla punt dal flüm cun listess nom, gnit il general Agliardi rapieu düraunt l'uschè ditta "Settimana Rossa" (Eivna cotschna), revolta chi vet lö traunter ils 7 e'ls 14 gün 1914, zieva cha ad Ancona schluppettet la Pulizia cunter il pievel chi manifestaiva cunter la guerra e'l chef dal guvern Giovanni Giolitti. Zieva ün pêr dis gnit il general libero sainz'otras consequenzas.
Il cambi da nom e la nouva cited
Sia pusiziun geografica era sgüra per las attachas, ma na pella sandet da la glieud da Cervia, pervi da la vicinanza a las salinas, la preschentscha da bgers chanels, chi traversaivan la cited e mnaivan l'ova a las salinas svessas e la s-charsdet d'ova bavabla. Impü culpet la crisa dal 17. tschientiner la cited: sieus abitants dvantent be var tschient.
Baselgia dal Sufragi
Ella as chatta in Corso Mazzini, illa cited veglia. Construida traunter 1717 e 1722 è'la da stil baroc.
Sanctuari da Nossaduonna dal Pign
Construieu illa seconda mited dal 15. tschientiner dal carmelit Girolamo Lambertini, esa la baselgia da Cervia la pü venereda pel cult da Nossaduonna. Tenor legenda, apparet l'imegna da Nossaduonna sü ün trunch da pign, chi füss hoz aint il mür dal sanctuari, als taglialainas dal god da pigns.
San Töna l'Abat
La baselgia es da stil neoclassicistic, cun quadrels in vista illa part da l'apsida e i'l clucher, chi ho ün tet a cupla.
Cour sench
Ella as chatta a Pinarella ed gnit construida dal 1966; dadains e dadour do que quadrels in vista; sur l'entreda do que ün lung vaider cun scenas dal misteri dal Rosari. Sür i duos oters do que mosaïcs aduzos, chi represchaintan la Famiglia sencha (a dretta) e San Töna da Padova (a schnestra); süll'apsida do que üna pittüra da mür dal Cour sench.
Magazin dal sel "Tuor"
Construieu traunter 1689 e 1691 a süd dal port canel, dasper il center da la nouva Cervia e poch dalöntsch il mer, apparescha'la scu üna baselgia da stil romanic, dadains scu eir dadour. Lung 66 meters e larg 6 meters, pudaiva'l cuntgnair fin 130.000 quintals da sel. Hoz è'l utiliso scu museum dal sel e lö per manifestaziuns; cò es expost eir ün cristal da sel da var 15 kg.
Alps
Alps da l’Ost
Las Alps da l’Ost s’extendan dal territori svizzer sur l’entira Austria (dal Vorarlberg fin en il Burgenland) e d’ina part da las provinzas alpinas talianas (Sondrio, Trentino, Tirol dal Sid, Friul) fin en la Slovenia. Ils territoris alpins situads en Germania ed il territori statal dal Principadi da Liechtenstein appartegnan a las Alps da l’Ost. Il pli aut piz da las Alps da l’Ost ed a medem temp la suletta tschima da questa part da las Alps che tanscha sur quattermilli meters è il Piz Bernina (4049 m) situà en il chantun Grischun.
Unitads grondas geologicas
center|thumb|700px|Geologia da las Alps (unitads grondas) Questas unitads principalas vegnan sutdivididas en in grond dumber d’unitads pli pitschnas. En tscherts lieus variescha l’attribuziun geologica da las gruppas da muntogna orograficas primaras. Il motiv: las grondas valladas longitudinalas da las Alps correspundan bain per gronda part als cunfins da la crappa u da las lingias interruttas e da spustada verticala; ma en tscherts lieus taglian ellas er permez questas zonas.
Istorgia da la sedimentaziun
A partir da quel mument ch’igl è vegnì a la collisiun cun il continent europeic e che la muntogna è vegnida auzada cumplettamain sur il livel da la mar, èn ils process d’erosiun sa fatgs valair pli ferm. Ina sedimentaziun hai be pli dà en las zonas perifericas. Qua èn vegnidas depositadas ulteriuras stresas da flisch (temp da crida e vegl terziar), las qualas duevan vegnir surcuvertas en l’ulteriur decurs adina pli ferm da la chadaina da muntognas ch’era londervi da sa sviluppar.
L’elevaziun e furmaziun cuntinuescha
In’auta muntogna èn las Alps daventadas en quel mument che la muntogna faudada è vegnida auzada; quest process cuntinuescha fin oz. Tras process da gulivaziun isostatica en la crusta è la muntogna s’auzada e l’erosiun da quella ha cumenzà – a partir da l’oligocen inferiur – ad emplenir il batschigl da molassa situà en il nord. La pressiun che maina a la furmaziun da la muntogna perdura fin oz; la creschientscha en l’autezza munta però be ca. 1 mm ad onn. Moviments orizontals da la crusta da la terra pon esser en tschertas regiuns in pau pli gronds, p.ex. en regiuns da terratrembel.
Lur furma odierna han las Alps survegnì tras l’erosiun; surtut tras ils glatschers dal temp da glatsch, ma er tras process che cuntinueschan fin oz.
Regiuns climaticas
Vers l’ur oriental èn las Alps segnadas d’in clima continental-pannonic. Quel maina a stads sitgas ch’èn avantagiusas per la viticultura. Vers sid daventa il clima puspè pli umid.
Las valladas interalpinas ed ils batschigls pli gronds (Vallais, Vnuost, Carinzia) sa chattan en la sumbriva da la plievgia ed èn perquai segnads d’in clima sitg (savens sut 800 mm ad onn). L’enviern poi dar in’inversiun termica: sch’i na va nagin vent sa rimna en il fund da la val aria fraida, uschia ch’igl è qua pli fraid che en autezzas mesaunas.
La schelira permanenta che sdreglia; pli grondas quantitads da precipitaziuns
Crudadas da grippa e bovas pericliteschan uschia numerus vitgs e vias. Cun agid da dustanzas emprov’ins da proteger valladas ed infrastructura.