cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reginavel Unì
Teater
Durant la regenza dad Elisabeth I han ils arts englais e surtut il teater enconuschì in temp da gronda fluriziun. Il pli enconuschent autur da dramas da quel temp è stà William Shakespeare. El ha scrit radund 40 tocs da teater che vegnan represchentads fin oz en tut il mund; tranter ils pli enconuschents tutgan las tragedias ‹Romeo and Juliet› (1595), ‹Hamlet› (1603) ed ‹Othello› (1604), cumedias sco ‹A Midsummer Night’s Dream› (1595/96) e ‹Much Ado About Nothing› (1599) u il drama istoric ‹Heinrich V› (1600). Ulteriurs enconuschents dramatichers dal 16avel tschientaner èn stads Ben Jonson, Christopher Marlowe e John Webster.
Art
Sco reacziun sin l’expressiunissem abstract è sa sviluppà ils onns 1950 il pop art cun artists sco Richard Hamilton, Eduardo Paolozzi, Peter Blake, Allen Jones e David Hockney. A la fin dals onns 1980 ha il moviment dals Young British Artists (t.a. Damien Hirst, Sarah Lucas e Tracey Emin) influenzà a moda decisiva il svilup da l’art conceptual.
Architectura
Suenter la reintroducziun da la monarchia il 1660 ed il grond incendi da Londra l’onn 1666 han ins manchentà a Londra la chaschun da stgaffir ina nova metropola applitgond ils stils architectonics moderns. Christopher Wren, in dals pli impurtants architects britannics da quel temp, era bain vegnì incumbensà da reconstruir la gronda part da las baselgias destruidas; per motivs da spargn è ses plan cumplessiv per reconstruir la citad però vegnì refusà. Sia capodovra furma la St Paul’s Cathedral ch’è vegnida erigida tranter il 1675 ed il 1708.
Catoira
Catoria è ina citad en la provinza spagnola da Pontevedra en la regiun Caldas (Galicia). La citad è situada vid il flum Ulla ee è structurescha en quatter vischnancas. Catoira ha 3'500 abitants (2005). Impurtanza naziunala ha Catoira pervia da sia festa vikings annuala, la Romería Vikinga, che vegn festegiada l'emprima dumengia d'avust. Latiers vegn giuga il fatg istoric che vikings han empruvà da rivar sur ils flums en l'intern da la terra per sblundergiar il stgazi legendar da Santiago de Compostela ed en vegnids bittads anavos dals indigens.
Societad Svizra da Radio e Televisiun
La Societad Svizra da Radio e Televisiun (SSR) è in'uniun tenor l'artitgel 60 ss. dal Cudesch civil svizzer cun sedia a Berna ed organisaziun purtadra da l'interpresa da meds da massa la pli gronda en Svizra. Sia purschida sa referescha principalmain al public svizzer. La SRG SSR lavura sut ina concessiun speziala da la Confederaziun ch'affida ad ella incumbensas vastas en servetsch dal public general («service public»).
L'interpresa
L'interpresa SRG SSR vegn dirigida da la direcziun generala sut la presidenza dal directur general ed il cussegl d'administraziun. Ad ella suttastattan las uschenumnadas unitads d'interpresa. Dapi il 2011 èn quai:
Ötzi
Lieu da chat e lingia da cunfin
Damai che Ötzi è vegnì chattà en la regiun da cunfin tranter l’Austria (pajais federativ Tirol) e l’Italia (provinza Tirol dal Sid) han l’emprim omadus stadis fatg valair lur dretgs areguard la mumia. En il Contract da Saint-Germain (1919) era vegnì definì il sparta-auas sco cunfin tranter ils dus stadis. En lieus ch’eran cuverts cun glatsch avevan ins tratg ina lingia directa per fixar ils cunfins. Cumbain che la mumia è vegnida chattada da la vart dal sparta-auas enclinada vers l’Austria, ha ina mesiraziun da l’october 1991 confermà ch’il lieu da chat è situà – resguardond la definiziun statuida il 1919 – 93 meters davent dal cunfin sin territori da l’Italia.
Examinaziun dal corp
L’emprima examinaziun dal corp dad Ötzi sut aspects archeologics è vegnida fatga tras Konrad Spindler. Da l’entschatta davent èn er vegnids involvids spezialists da l’antropologia, da la forensica e da la patologia.
Anatomia e patologia
Vi da la pel da la mumia èn vegnids a la glisch 15 lieus cun tetovaziuns nair blauas. Damai che quellas sa chattan per part en lieus classics da l’acupunctura, han ins gia speculà davart lur funcziun terapeutica.
Ulteriuras examinaziuns han cumprovà differentas malsognas ‹da civilisaziun› sco caries u valurs da colesterin memia autas. En pli han ins scuvert in’intoleranza envers lactosa, identifitgà la gruppa da sang 0 e constatà ina borreliosa transmessa tras zeccas.
Davos dis da vita e circumstanzas da la mort
La frizza è penetrada da davosvart en il corp ed ha perfurà l’oss da la spatla. La gronda effusiun da sang en il tessì da la spatla deriva probablamain da l’arteria cunfinanta ch’è vegnida blessada. Igl è pussaivel che questa sperdita da sang andetga ha manà en curt temp a la mort. Tenor in auter scenari ha Ötzi pers sang tras la blessura d’avainas secundaras, uschia ch’el fiss mort be plaunsieu.
Chalzers
Il chalzer dadens è vegnì fatg da cordas da pastg suernadas; tranter il chalzer dadens e quel dadora sa chattava ina stresa da fain che pulstrava e serviva d’isolaziun. Ina curregia da scorsa da tigl tegna ensemen ils chalzers che fan l’impressiun d’esser construids aposta per las relaziuns climaticas e topograficas en regiuns autalpinas.
Denominaziun
180px|thumb|Reconstrucziun d’ina avdanza neolitica en l’Archeoparc a Schnals Konrad Spindler ch’ha manà las examinaziuns scientificas aveva l’emprim titulà il chat, scientificamain correct, sco suonda: ‹Jungneolithische Mumie aus dem Gletscher vom Hauslabjoch, Gemeinde Schnals, Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Italien›. Gia baud han las medias dentant fatg diever da nums pli populars sco ‹Similaunmann› u ‹Mann aus dem Eis›. Il schurnalist viennais Karl Wendl ha, introducind il num ‹Ötzi›, schizunt scrit avertamain: «Diese ausgetrocknete, grässlich anzusehende Leiche muss lieblicher werden, um daraus eine gute Story zu machen.» E propi è la mumia vegnida enconuschenta en tut il mund sut il num ‹Ötzi› ch’ha segiramain er contribuì sia part a la popularitad da quest chat.
Renzo Blumenthal
Pur
Suenter la disfatga cun la carriera sco giugadur da ballapei ha Renzo Blumenthal empriu il mistregn digl pur. El lavura tier il menaschi puril biologic da ses geniturs a Vella.
Diglossia
Noziun
Ina situaziun cumparegliabla exista en il Luxemburg. Il luxemburgais vegn discurrì da la maioritad dals abitants sco lingua materna ed er duvrà p.ex. dals emetturs da radio e televisiun naziunals. Sco varianta scritta vegn però normalmain duvrà il tudestg da standard, per part er il franzos. Uschia sa serva la gronda part da las medias stampadas, ma er ils cudeschs, cudeschs da scola e per part las medias electronicas dal tudestg da standard.
Exempels istorics
thumb|160px|Slav da baselgia (psalteri da Kiev da l’onn 1397 In exempel istoric furma la Rus da Kiev, sin la quala Boris Andrejewitsch Uspenski ha applitgà il 1983 il concept da la diglossia. Tenor quai vegniva duvrà la il slav da baselgia sco H sper il slav da l’ost vegl sco L.
‹Diglossia da migraziun›
Medemamain en ina situaziun da diglossia vivan blers emigrads, surtut da la segunda generaziun, en l’Europa dal Vest. En Frantscha vegnan els, sch’els èn da derivanza maghrebina (ed uschia da lingua araba), numnads ‹beurs› (in’expressiun da la lingua da gieu giuvenila verlan per ‹Arab›). En Svizra als numnan ins – independentamain da lur derivanza – ‹secondos›, quai tenor ils emprims ch’èn stads da derivanza taliana. Damai che la generaziun dals geniturs dumogna la lingua naziunala be mal u insumma betg, spartan ils uffants e giuvenils lur cumportament da communicaziun en in sectur exteriur (lingua naziunala) ed in a l’intern da la famiglia (lingua d’origin); en la communicaziun tranter ils giuvenils resulta da quai savens ina maschaida linguistica.
Budapest
Svilup da la cumposiziun etnica
La situaziun actuala sa preschenta sco suonda (cifras dal 2001): 91,2 % Magiars, 1 % Tudestgs, 0,8 % Roma, 0,3 % Slovacs, 1,5 % ulteriurs, 5,2 % naginas indicaziuns.
Religiuns
L’onn 1870 vivevan en la citad 72,3 % catolic-romans, 4,8 % refurmads, 5,4 % luterans, 16,6 % gidieus ed 1 % commembers d’autras cuminanzas religiusas. Ils proxims decennis è la cumpart dals refurmads e gidieus creschida cuntinuadamain; la cumpart da quests ultims ha cumpiglià il 1920 23,2 %, è alura però sa sbassada cuntinuadamain fin la fin da la Segunda Guerra mundiala (1930: 20,3 %; 1941: 15,8 %; 1949: 6,4 %).
Región del Libertador General Bernardo O'Higgins
La regiun ha ina surfatscha da 16'387 km² ed ina populaziun stimada da 849'120 abitants (2006). Ella cumprenda las provinzas da Cachapoal, Cardenal Caro e Colchagua. La chapitala da la regiun è la citad da Rancagua.
Budapest
Edifizis, vias e statuas
En la part settentriunala da la collina dal chastè s’auza la baselgia da Matteus e davantvart, vers il Danubi, la bastiun dals pestgaders. Il quartier dal chastè da Buda ed il panorama dal Danubi fan part dapi il 1987 dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Sut il quartier dal chastè maina in sistem da labirint ch’è per part accessibel al public.
Vers ost, gist davos la plazza dals eroxs, sa chatta en il guaudet da la citad il chastè Vajdahunyad, ch’è vegnì erigì a chaschun da l’exposiziun millennara l’onn 1896, il zoo, il circus, la patinera ed il bogn da cura Széchenyi. Ensemen cun il bogn Gellért tutga quel tar ils pli enconuschents bogns termals da Budapest.
Museums
A l’Üllői út è situà l’edifizi en stil floreal dal museum ungarais per art applitgà ed a la plazza Kossuth il museum etnografic. Dapi il 2004 sa chatta en la sinagoga Páva e gist daspera en il nov edifizi dad István Mányi il center da documentaziun davart il holocaust.
Commerzi en detagl
Las pli impurtantas vias da cumpra da Budapest sa chattan en il 5avel cirquit en il center da la citad. La pli enconuschenta e la Váci utca, nua ch’èn represchentads quasi tut ils gronds labels da moda dal mund. Sin la plazza Vörösmarty ha lieu mintg’onn ina gronda fiera da Nadal. Dals gronds negozis tradiziunals han be paucs pudì sa mantegnair; enstagl vegnan endrizzads en ed ordaifer la citad adina dapli gronds centers da cumpra tenor il muster american (plazas).
Traffic
Malgrà l’enorma ladezza dal Danubi (radund 300 meters) è la citad munida cun numerusas punts. Dal nord vers il sid èn quai: thumb|220px|Punt Elisabet, punt da chadainas e davosvart punt Margreta
Enstagl d’ina staziun principala dispona Budapest da trais staziuns a chau ch’èn colliadas ina cun l’autra tras la metro. La pli impurtanta staziun furma il Keleti pályaudvar (staziun da l’ost). Da qua davent cursescha la gronda part dals trens internaziunals. Ultra da quai existan qua er bleras colliaziuns naziunalas. En il nord da la staziun da l’ost, medemamain da la vart da Pest, sa chatta la staziun dal vest Nyugati pályaudvar cun ses museum da viafier interactiv; da qua davent curseschan ils trens vers l’ost dal pajais ed en direcziun da l’Ucraina. Da vart da Buda sa chatta la staziun dal sid Déli pályaudvar; qua partan ils trens vers il sidvest dal pajais, per exempel en direcziun dal Lai Balaton.
La muntada da la navigaziun è s’augmentada ils ultims onns d’in cuntin. Sper viadis d’excursiun organisads da societads da navigaziun indigenas curseschan navs da lingia vers Bratislava e Vienna. Cruscheras fluvialas – dal flum giu per exempel davent da Passau e dal flum si nà da la Mar Naira – mainan mintg’onn tschientmillis passagiers en la citad. Durant la stagiun da stad pon ins dumbrar a las rivas da la citad fin a 100 navs da passagiers a di. Daspera exista in port per transtgargiar martganzia che cuvra ina surfatscha da bundant 150 ha.
Guerra da trent'onns
Ils 24 d’october 1648 è la guerra ida a fin en Germania. Las champagnas militaras e battaglias da quella avevan surtut gì lieu sin il territori dal Sontg Imperi roman. Las acziuns da guerra sezza, ma er las fominas ed epidemias che quellas han chaschunà, han ruinà e depopulà entiras regiuns. En tschertas parts da la Germania dal Sid ha per exempel be survivì in terz da la populaziun. Suenter las devastaziuns economicas e socialas han intgins territoris duvrà dapli ch’in tschientaner per sa revegnir da las consequenzas da la guerra.
Relaziuns da pussanza en l’Europa
thumb|250px|Charta da survista da la Guerra da trent’onns Ils trais champs da conflict principals en l’Europa dal temp avant la guerra furmavan l’Europa dal Vest, l’Italia Superiura ed il territori da la Mar da l’Ost. En l’Europa dal Vest e l’Italia Superiura avevan lieu ils conflicts dinastics tranter Habsburg ed il retg franzos, entant ch’en la regiun da la Mar da l’Ost sa cumbattevan il Danemarc e la Svezia – dus reginavels cun ambiziun da pussanza gronda – per la predominanza.
L’Europa dal Vest vegniva dominà dal conflict tranter la Frantscha e la Spagna, il qual sa basava da sia vart sin l’opposiziun dinastica tranter ils Habsburgais ed ils retgs franzos. La Spagna furmava ina pussanza gronda europeica cun possessiuns en l’Italia dal Sid, en la Planira dal Po ed en ils Pajais Bass. Pervi da quests territoris sparpagliads n’eri quasi betg pussaivel ch’i prorumpia en l’Europa dal Vest ina guerra senza ch’i fissan stads tangads interess spagnols. La Frantscha da sia vart era circumdada en il sid, sidost e nord da pajais spagnols, quai ch’ha manà al ‹cumplex da tschinclada›. Pervi da lur numerusas confruntaziuns violentas han tant la Frantscha sco er la Spagna engrondì lur armadas. Sper difficultads finanzialas ha la Spagna er stuì cumbatter a partir dal 1566 la sullevaziun en ils Pajais Bass. De facto è quella però ida a fin il 1609 cun l’independenza dals Pajais Bass e cun in armistizi ch’è vegnì limità sin dudesch onns.
Pegiurament da la situaziun da conflict e decadenza da l’urden politic entaifer l’Imperi
Ina da las consequenzas da la Pasch religiusa d’Augsburg è stà in svilup ch’ins designescha oz sco ‹confessiunalisaziun›. Ils signurs territorials han empruvà da stgaffir in’unifurmitad religiusa e da proteger la populaziun d’influenzas religiusas divergentas. Ils prinzis protestants han gì tema ch’il moviment protestant sa spartia en pliras direcziuns e che quel perdia uschia la protecziun ch’al era garantida en la Pasch religiusa d’Augsburg. Perquai han els nizzegià lur posiziun sco ‹uvestgs en cas da basegn› per disciplinar ils spirituals e la populaziun en il senn da lur confessiun. Quai ha manà ad ina birocratisaziun e centralisaziun pli ferma e rinforzà ils stadis territorials.
Tut quests facturs – ils singuls stadis ch’eran daventads pli ferms, la politica da confruntaziun da lur regents, il fatg ch’il Dretgira da chombra da l’Imperi sco instanza da schliar conflicts en l’Imperi a moda paschaivla era bloccà ed il rinforz dals prinzis catolics tras il Cussegl da curt da l’Imperi – han manà a la furmaziun da gruppaziuns da prinzis ostilas. En consequenza da quai e sco reacziun sin l’Incident da Donauwörth è l’Electurat dal Palatinat sortì da la Dieta imperiala. In recess da la Dieta a favur da la taglia dals Tircs n’ha perquai betg pudì vegnir relaschà e la Dieta imperiala sco pli impurtant organ constituziunal è stada condemnada ad inactivitad.
La Pasch da Vestfalia e las consequenzas da guerra
Sper la confessiun catolica e luterana ha la Pasch da Vestfalia uss er renconuschì la confessiun refurmada sco cretta cun ils medems dretgs en l’entir Imperi. En quatter citads ch’eran confessiunalmain maschadadas è vegnida ordinada la paritad, tranter auter ad Augsburg e Biberach. Regulaziuns extendidas duevan sclerir las dumondas dispitaivlas areguard la religiun. Per part han ins chattà schliaziuns pragmaticas, per part er vaira spezialas (sco per exempel ina regenza alternanta d’uvestgs evangelics e catolics per il prinzi-uvestgieu d’Osnabrück).
Giura (chadaina)
250px|right|thumb|Il Jura Il Giura è ina chadaina da muntognas en l'Europa.
Geografia
Il Giura po esser dividids en trais parts: ll Giura svizzer, il Giura franzos ed il Giura tudestg.
Calvin Coolidge
John Calvin Coolidge (* 4-7-1872 a Plymouth (Vermont); † 5-1-1933) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1923 fin 1929. Republican, giurist, guvernatur da Massachusetts e 1919 vicepresident sut Warren G. Harding. Suenter la mort da Harding ha el cuntinuà sco 30avel president la politica dad ina regenza retegnida. Igl è reussì ad el da gudagnar puspè la confidenza dal pievel per l'administraziun suenter ils scandals da corrupziun. Coolidge ha mantegnì ils auts dazis ed ha politisà fitg favuraivel per l'economia. Als farmers che pativan gia dad ina greva depressiun n'ha el betg gidà. Il temp d'uffizi dal Coolidge reservà e lugurus era segnà da lavur discreta e ruassaivla. Dad ina reelecziun ha el desistì l'onn 1928.
Nova Zelanda
La Nova Zelanda  (englais: New Zealand; maori: Aotearoa) è in stadi d'insla isolà geograficamain en il pacific dil sid. Ella consista da l'insla dal nord e dal sid e dad ina massa pitschnas inslinas. Ils stadis il pli manaivel èn l'Australia en il vest, la Nova Caledonia, Tonga, Fidschi en il nord ed l'Antarctica en il sid. Ni geograficamain ni culturalmain pon ins integrar la Nova Zelanda en in continent: La terra giascha per part sin la platta australiana, per part sin la pacifica ed è colligià cun la cultura da l'Australia sco era cun quella da la part polinesa da l'Oceania. La Nova Zelanda è in reginavel en il Commonwealth of Nations cun ina constituziun democratica-parlamentara. Per ina terra industrialisada èn las partas principalas da l'economia plitost nunusitadas: l'agricultura ed il turissem. La Nova Zelanda vegn savnes numnada l'"insla verda", perquai ch'ella e fitg pac populada ed ha ina natira intacta e varionta.
Lumnezia
Istorgia
La vischnaunca ei naschida il 1. da schaner 2013 tras la fusiun da las vischnauncas anteriurmain autonomas da Cumbel, Degen, Lumbrein, Morissen, Suraua, Vignogn, Vella e Vrin. La vischnaunca da Suraua sezza è sortida l'onn 2002 ord la fusiun da Camuns, Surcasti, Tersnaus ed Uors-Peiden, tuts ein oz vischinadis da Lumnezia. Il titel da lavur oriund, Val Lumnezia, ei vegnius bandunau per evitar scumbigls cun la vallada perquai che lezza cumprenda dapli vischnauncas che mo ils candidats da fusiun.
Lingua svedaisa
Il linguatg svedais vegn discurrì da passa 10 milliuns persunas.
Temp medieval tardiv
Sontg Imperi roman
Ils successurs da Rudolf, Adolf da Nassau ed Albrecht I, èn vegnids en conflict cun ils prinzis electurs ch’han elegì il 1308 il Luxemburgais Heinrich VII sco retg. Heinrich è sa spruvà da renovar la dignitad imperiala a l’exempel dal temp dals Staufers. Il 1310 è el sa rendì en l’Italia ed è vegnì encurunà il zercladur 1312, sco emprim retg roman-tudestg suenter Friedrich II, sco imperatur; el è però mort gia l’avust 1313. Il 1314 hai dà in’elecziun dubla: Ludwig il Bavarais da la chasa da Wittelsbach ha concurrenzà cun Friedrich il Bel da la chasa da Habsburg. Ludwig ha bain pudì sa metter tras, ma è bainprest vegnì en in grev conflict cun il papat. En l’Imperi han ils Luxemburgais profità da l’appel dal papa d’eleger in nov retg; il 1346 è Karl IV da la chasa da Luxemburg vegnì elegì da quatter prinzis electurs sco retg. Tar in cumbat tranter Karl e Ludwig n’èsi betg vegnì, damai che l’ultim è mort pauc pli tard.
Scandinavia
Surtut ils Svedais han mantegnì ina tenuta reservada envers l’Uniun che vegniva dominada dals Danais. Els èn sortids il 1520 suenter la Mazzacra da Stockholm; il 1523 è vegnì elegì Gustav Wasa sco retg svedais. La Norvegia da sia vart ha pers si’influenza ed è stada unida cun il Danemarc fin il 1814. La colonia norvegiaisa en la Grönlanda è morta ora en il 15avel tschientaner, probablamain pervi da las cundiziuns climaticas ch’èn pegiuradas.
Italia
Politicamain è l’Italia sa chattada en in stadi desolat dapi la campagna da Napoli da Charles VIII (ch’ha empruvà – la finala adumbatten – da far valair ils dretgs d’Anjou en l’Italia dal Sid). Quella marchescha il cumenzament da las guerras per l’egemonia en l’Italia che duevan perdurar fin en il 16avel tschientaner e ch’annunzian la fin definitiva dal temp medieval en questa regiun.
Societad ed economia
Ma l’economia na pudeva betg be sa basar sin ils imports; igl è er sa sviluppà in viv export vers l’ost. Commerziants europeics han tramess en l’Orient entiras chargias da bastiment cun taila da launa, granezza, glin, vin, sal, lain u pellitschas. La Mar Mediterrana n’era betg suttamessa en medema maniera a la predominanza islamica sco las vias da commerzi sin la terra. Il fatg che la via maritima era uschia per ina buna part liberada da pretensiuns da duana, ha animà ils Europeans da construir flottas da commerzi, e quai malgrà ch’igl als mancava per gronda part l’experientscha correspundenta. A medem temp èn er sa derasadas novas metodas da fabricaziun (tailas, tessids, metals).
Cultura
thumb|130px|Annunziaziun – maletg da Jan van Eyck (1434–1436)
Ulm champester
Sistematica
Da l’ulm champester vegnan differenziadas las suandantas sutspezias u varietads:
Evangelis
Dataziun
La gronda part respunda questas dumondas ubain duas giadas cun gea ubain duas giadas cun na. En cas d’ina resposta positiva vegn l’Evangeli tenor Matteus datà per gronda part en ils onns tranter 60 ed 80 s.C.; en cas dad in na percunter tranter 80 e 100 s.C. Sche l’Evangeli tenor Marcus vegn datà en rom da la teoria da duas funtaunas sin ca. 70 s.C. na fiss l’Evangeli tenor Matteus en quest segund cas betg l’evangeli il pli vegl. Vegn percunter supponì – a basa da las remartgas da Papias – in Matteus originar arameic, alura fiss quel probablamain vegnì scrit varsaquants onns avant sia translaziun en lingua greca.
Particularitads
L’Evangeli tenor Matteus ha l’intenziun da mussar Jesus da Nazaret sco il messias empermess tenor la profezia dal Vegl Testament. Il Vegl Testament vegn cità pli savens che en ils auters evangelis. Da quai resulta che Matteus sa drizza en emprima lingia a gidieus ch’èn sa convertids al cristianissem. Quai sa mussa er en il fatg ch’i vegnan duvrads pleds arameics, a la gronda paisa che l’Evangeli dat a discussiuns davart la lescha da Moses e tradiziuns farisaicas e sa mussa plinavant en la genealogia a l’entschatta dal cudesch, la quala tanscha enavos fin tar Abraham.
Lieu d’origin
Tenor la tradiziun entaifer la baselgia veglia vegn la citad da Roma numnada sco lieu d’origin da l’Evangeli tenor Marcus. Quai vegn argumentà cun divers latinissems (per exempel la conversiun da la munaida lepton en quadrans). Sco cunterargument vegn fatg valair ch’ils latinissems derivian surtut dals secturs dal militar e da las finanzas e ch’ils terms correspundents eran en diever en l’entir Imperi roman. Er ils vers 13,11–13 che duain far allusiun a la persecuziun da la cuminanza cristiana a Roma sut Nero (64 s.C.) sa laschan, sco gia vis, metter en relaziun cun la destrucziun dal Tempel da Jerusalem resp. cun la Guerra giudaica en general (66 fin 73 s.C.). Divers exegets rendan ultra da quai attent al fatg ch’ils problems da la cuminanza cristiana a Roma che vegnan descrits en la brev als Romans (la quala sa lascha datar vers l’onn 50 s.C.) na cumparan insumma betg en l’Evangeli tenor Marcus. Sco lieus d’origin alternativs valan la Siria (surtut Antiochia), la Galilea, la Dekapolis u l’Asia Minura. Be Jerusalem u la Palestina en general vegnan exclus quasi da tut ils exegets sco lieu d’origin, damai che l’autur mussa enconuschientschas manglusas da las relaziuns localas.
Influenza posteriura
thumb|center|400px|L’Altar dad Isenheim da Matthias Grünewald (ca. 1510) accentuescha, confurm a la tradiziun tenor Marcus, la passiun da Jesus
Text
thumb|180px|Tenor l’ipotesa da duas funtaunas stattan ils Evangelis tenor Matteus e Lucas sut l’influenza da Marc e da la Funtauna Q Sco tut las scrittiras dal Nov Testament è l’Evangeli tenor Lucas vegnì scrit en la lingua greca communa dal temp, la koine. I dat en egl che l’autur tgira per part in stil fitg elevà che s’avischina al grec classic (p.ex. 1,1–4).
Atgnadads da l’Evangeli tenor Lucas
''«Gia blers han empruvà da descriver ils eveniments ch’èn capitads tranter nus e che nus enconuschain tras ils rapports da las perditgas ch’han vis tut da l’emprim davent e ch’han survegnì l’incumbensa da dar vinavant la buna nova. Perquai sun er jau ma decis, suenter m’avair infurmà exactamain davart tut dapi il cumenzament, da metter en scrit ils eveniments in suenter l’auter per tai, stimà Teofilus. 4 Jau fatsch quai, per che ti possias ta persvader tez che l’instrucziun che ti has survegnì è correcta.»''
Prolog e structura
Tut è daventà tras il pled,
La mira da questa e da las ulteriuras strofas è da chattar en il vers 14:
«Ed il pled è daventà charn
Cuntegn
''«Talmain ha Dieu amà il mund ch’el ha dà ses unic Figl, per che mintgin che crai en el na giaja betg a perder, mabain haja la vita eterna. 17 Dieu n’ha betg tramess ses Figl sin il mund per sentenziar ils umans, mabain per als salvar.»'' (3,16–17)
Il punct culminant da l’annunziaziun da Jesus en l’Evangeli tenor Gion furman ils uschenumnads pleds da cumià, en ils quals Jesus empermetta er a ses giuvnals l’unitad cun Dieu: «Jau sun en mes Bab e vus en mai ed jau en vus.» (14,20)
Structura dal text e critica litterara
Incontestadamain vala la part 7,53–8,11 cun l’adultera sco cumplettaziun posteriura, damai che quella n’è betg cumprovada en ils manuscrits avant il 5avel tschientaner e croda er linguisticamain or dal rom da l’ulteriur text. Daspera vegn il chapitel 21 identifitgà per gronda part sco agiunta al text da l’Evangeli existent: en furma da 20,30–31 exista gia ina finiziun explicita dal cudesch; ultra da quai sa differenziescha l’autur dal chapitel 21 cleramain da l’autur da quest’emprima finiziun. Perscrutaders che resguardan il chapitel 21 sco agiunta èn savens da l’avis che l’accentuaziun dal giuvnal preferì en l’entir Evangeli saja medemamain d’attribuir a questa redacziun posteriura. Igl è oramai dispitaivel, schebain i sa tracta insumma tar quest giuvnal preferì d’ina figura istorica. La resposta sin questa dumonda ha consequenzas decisivas areguard l’identificaziun da l’autur da l’Evangeli (cf. sutvart).
Tut questas teorias partan da texts e tradiziuns che na sa laschan betg tschiffar istoricamain. I n’existan naginas da las funtaunas supponidas ed er betg versiuns primaras da l’Evangeli che divergiassan da la versiun da pli tard. Perquai han ins puspè cumenzà ils ultims onns a tractar tut questas ipotesas cun dapli sceptica ed a s’avischinar puspè al text sco unitad litterara.
Relaziun tar ils evangelis sinoptics
Las differenzas ed ils elements communabels rendan quasi nunpussaivel da vegnir ad ina conclusiun clera areguard las relaziuns tranter ils evangelis sinoptics e l’Evangeli tenor Gion. Blers exegets supponan che Gion haja enconuschì l’Evangeli tenor Marcus e forsa era – surtut en las passaschas che tractan la passiun – l’Evangeli tenor Lucas; i po er esser ch’el parta dal fatg che ses lecturs hajan enconuschientscha dals texts correspundents. Ils evangelis sinoptics na vegnan però betg inditgads explicitamain sco funtaunas u models, e quai er betg en connex cun las passaschas che tractan il medem cuntegn. Forsa pudess ins er constatar che Gion tracta material che deriva da las medemas tradiziuns sco ils evangelis sinoptics, ma a moda fitg atgna ed individuala. A basa da talas ponderaziuns supponan intgins perscrutaders schizunt, che Gion haja gì access a funtaunas u tradiziuns ch’han existì independentamain da l’Evangeli tenor Marcus (che furma il pli vegl evangeli canonic). Uschia fiss l’Evangeli tenor Gion tut tenor da tractar prioritarmain, damai ch’el sa basass sin tradiziuns che tanschan il pli lunsch enavos vers il temp da vita da Jesus (cf. latiers sutvart ‹Dataziun tempriva›).
Dataziun tempriva
Intgins scienziads inditgeschan er dataziuns pli temprivas, uschia per exempel W.F. Albright avant l’onn 80 u John A.T. Robinson e Carsten Peter Thiede avant l’onn 70. Er Klaus Berger emprova da refutar en ses cudesch ‹Im Anfang war Johannes› las dataziuns tardivas da pli baud. Tenor el èn da chattar en il text nagins renviaments a la destrucziun dal Tempel da Jerusalem (er betg en 2,19 e 11,48), e quai cumbain che quest eveniment stoppia avair commuventà tant gidieus sco cristians. L’antigiudaissem supponì e la cristologia e teologia vaira sviluppada na furman per el nagins arguments stringents per ina dataziun tardiva. Il term da l’exclusiun da la sinagoga interpretescha el sco indicatur per ina persecuziun generala, betg liada ad in eveniment concret. I sa tractia il cuntrari d’in stadi tempriv, en il qual la separaziun da la sinagoga succedia or d’agen impuls. Da princip na sa lascha l’ipotesa d’ina dataziun talmain tempriva betg excluder; per gronda part n’è l’exegesa però betg suandada questa argumentaziun.
‹Ils gidieus›
Las dispitas cun il giudaissem che cumparan en l’Evangeli tenor Gion descrivan tenor l’opiniun dals exegets istoric-critics la situaziun suenter ch’ils cristians èn vegnids exclus da la sinagoga (suenter l’onn 70). Gion tracta probablamain confurm als fatgs istorics ils tratgs fundamentals dal conflict ch’è prorut tranter il cristianissem en plain svilup ed il giudaissem ch’empruvava da sa consolidar da nov suenter la catastrofa da la Guerra giudaica. En quest ambient èn er da situar las bunas enconuschientschas che resortan da l’Evangeli tenor Gion areguard rituals, tradiziuns e festas dals gidieus. Quellas sa laschan explitgar il pli tgunsch cun presumar ina gronda vischinanza da l’Evangeli tar las tradiziuns giudaic-biclicas.
Lingua tudestga
left|thumb|upright=2|Il tudestg en il mund
Divina Commedia
Furma e titel da l’ovra
La Commedia è in’ovra en rima epic-narrativa che sa cumpona da vers ad endisch silbas. Ils 14233 vers suondan il princip da la terza rima (aba, bcb, cdc...), il qual è cumprovà qua per l’emprima giada ed è eventualmain schizunt vegnì inventà da Dante sez. L’ovra è sutdividida en trais cudeschs u cantiche che cumpiglian en tut tschient (34, 33 e 33) chants (canti).
Dudeschavel fin deschsettavel circul
Il settavel, otgavel e novavel circul furman l’enfiern interiur. L’entrada da quel vegn survegliada dal Minotauros da Kreta. Qua vegnan punids ils putgads ils pli gravants: crim da violenza, engion e tradiment.
2. Purgatorio/la muntogna da la purificaziun
La muntogna da la purificaziun resp. il purgiatieri è concepì sco via circulara che cumenza davos in portal e che maina siadora vers la glisch. Sin las set terrassas fan las olmas penetienza; ensemen cun la riva da la mar che vegn survegliada da Cato e cun la regiun per ils targlinants che suonda a quella dumbra pia er questa part da l’auter mund nov stgalims.
Resumaziun
L’ovra sa referescha explicitamain al grond drama en vers ‹Aeneis› dal poet roman Vergil. Ed i reussescha per propi a Dante da correspunder a las grondas pretensiuns da l’ovra. El na creescha betg mo in panopticum da la mitologia antica e teologia cristiana, mabain raquinta adina puspè er detagls da la vita politica da l’Italia dal temp staufic tardiv (11avel tschientaner) fin als emprim Habsburgais ed al retg Heinrich VII or da la chasa da Luxemburg. Per chapir quest mosaic istoric en tut sias fassettas vegn l’ovra per ordinari accumpagnada ozendi d’in vast commentari.
Ediziuns
Per tudestg èn cumparidas fin oz betg main che 50 translaziuns cumplettas da la ‹Divina Commedia›, sper numerusas translaziuns parzialas. Per gronda part sa tegnan questas translaziuns vi dal vers e la rima originala, per part èn ellas realisadas en vers jambics (senza rima) e per part sa tracti da transposiziuns dal cuntegn en prosa.
Illustraziuns e maletgs
En il decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids realisads maletgs singuls che tutgan tar las interpretaziuns las pli enconuschentas da la ‹Divina Commedia› ed a medem temp ciclus d’illustraziuns e gravuras ch’impressiuneschan fin oz tras l’expressivitad da lur sguard en l’auter mund. Da l’emprima gruppa fan per exempel part il maletg ‹La Barque de Dante› (1822) dal romanticher Eugène Delacroix che sa chatta en il Louvre, ‹Dante And Virgil In Hell› (1850) da William Adolphe Bouguereau u ‹Paolo und Francesca› (1864) dad Anselm Feuerbach. A la segunda gruppa appartegnan tranter auter ils aquarels da William Blake e las gravuras da Gustave Doré (che tutgan tar las pli enconuschentas illustraziuns da la ‹Divina Commedia› insumma).
Film
In’adattaziun da la ‹Divina Commedia› è da chattar en il drama american ‹What dreams may come› (‹Hinter dem Horizont›) cun Robin Williams e Cuba Gooding Jr. sco Dante e Vergil. Il plot è bain vegnì transponì en il temp preschent, ma tschertas scenas èn concepidas sco adattaziuns fidaivlas a l’original.
Musica
Entaifer la musica da rock e pop han surtut bands da metal adina puspè sa laschà inspirar da l’ovra da Dante.
Enfiern, chant I (Jachen Luzzi)
La mort bler plü amara nu po esser. Ma per tschantschar dal bön ch’eu là chattet eu di eir d'oter ch'eu scuvrit in quel.» (...)
Enfiern, chant I (Artur Caflisch)
«Immez ma vita uossa bod spassida am rechattaiv’in üna selva s-chüra, inua la via m’eira tuot schmarida. Per dir scu cha la chosa m’eira düra as di cha quaista selv’eira pürmemma bger pês cu vair in fatscha a la mort cha be as impisser as clappa tema. Ma eau dscharo da que chi nu’m fet tort.» (...)
Las remartgas
Alura tematisescha Peer la vasta savida che saja necessaria per insumma pudair translatar Dante (litteratura, istorgia, teologia, filosofia e.a.). En pli dat el in sguard a las translaziuns ed ils commentaris da la ‹Divina Commedia› ch’existan en diversas linguas: «Jau avess gugent consultà la traducziun spagnola dad Àngel Crespo, ch’ha edì ina pitschna antologia da la poesia rumantscha en spagnol – sco ch’ins vegn a savair –, ma jau n’hai betg survegnì ses Dante fin qua. Ch’el haja translatà tut, ha el palesà tar sia visita qua en chasa, quai che m’ha prest fatg vegnir sturn. Stefan George, ch’ha translatà be las episodas las pli renumnadas (circa in ventgavel da tut) e ch’ha respectà tant endecasillabo sco er la terza rima (ina prestaziun ch’ans fa enclinar), han ins dumandà pertge ch’el n’haja betg translatà l’ovra entira. El ha ditg che per far quai avessi el gì da basegn d’ina vita entira. Quai mussa il problem e renda modest.»
En l’introducziun tar sias rimas publitgadas in pau pli tard en l’‹Ischi semestril› tschenta Ursicin G.G. Derungs trais dumondas: «Dante per rumantsch? È quai necessari? È quai pussaivel? È quai giavischaivel?»
Martin Luther King
Educaziun, furmaziun ed influenzas
Cun 17 onns è King daventà gidanter-preditgant da ses bab en la plaiv baptista d’Ebenez ad Atlanta, Georgia. Là ha el frequentà a partir dals 20 da settember 1944 la suletta scol’auta per umans da pel naira en il sid, il Morehouse College, il qual el ha finì l’onn 1948 cun in Bachelor of Arts en sociologia. En il Morehouse College è Benjamin Mays, da quel temp president da la scola e defensur dals dretgs civils, stà in impurtant mentur per King. Er uschiglio ha King descrit l’atmosfera da la scola sco constructiva e per gronda part senza rassissem ed intoleranza visavi umans da pel naira.
Entant che jau carteva anc vi dal bun da l’uman, m’ha Niebuhr mussà era ses potenzial per il nausch. Ultra da quai m’ha el era gidà da vesair la cumplexitad da la societad umana e dal nausch collectiv che tschorventa.
Emprim nunsuccess – Albany
Pervia da la grond’influenza da King è l’agir senza violenza restada per il mument l’unica pussaivladad per manar natiers midadas. L’entschatta dals onns 1960 è en pli We Shall Overcome daventà l’imni dal moviment dals dretgs da burgais.
Birmingham – «metropola da la separaziun da las razzas» (King)
thumb|200px|left|Victoria Square, Birmingham
Marsch a Jackson
Durant il marsch era avant maun ina gronda prontadad da duvrar violenza. Ils manaders da las organisaziuns han discussiunà intensivamain davart la dumonda d’agir cun u senza violenza. En in pled ha Stokely Carmichael preschentà per l’emprima giada il program da Black Power cun accents pli violents e naziunalistics che King.
Examinaziun criminalistica e teorias da conspiraziun
Dapi l’attentat n’èn las famas davart ina conspiraziun instradada da la regenza americana, oravant tut dal FBI, mai tschessadas. Retschertgas dal Ministeri da giustia, da la Chombra dals represchentants e da la procura publica èn dentant adina vegnidas al resultat che Ray saja il culpant e ch’i na saja betg pussaivel da sclerir, sch’el haja gì sustegn u betg. Duas ulteriuras retschertgas ballisticas fatgas independentamain ina da l’autra pretendan dentant ch’i na possia ni vegnir demussà stringentamain che l’arma chattada saja per propi l’arma ch’ha chaschunà il mazzament ni ch’il delinquent saja stà Ray.
Necrolog e reputaziun
Dapi sia mort è King sa sviluppà ad ina da las persunalitads las pli onuradas da l’istorgia dals Stadis Unids da l’America. Savens vegn el cumpareglià cun Abraham Lincoln: omadus umens èn stads manaders ch’èn s’engaschads fermamain per ils dretgs umans e per l’egualitad per tuts – ed omadus èn vegnids mazzads tranter auter pervi da quest engaschament. Er la vardad davart ils plagiats da King en parts da sia dissertaziun e la pretensiun d’esser stà malfidaivel a sia dunna èn fatgs che n’han betg pudì cumprometter seriusamain ses renum. Il cuntrari, questas flaivlezzas han plitost anc consolidà il maletg d’in erox e manader fitg uman. Tar in’elecziun dals ‹pli gronds Americans› fatga dal program da televisiun Discovery Channel ha King occupà il terz plaz.
Onuraziuns suenter la mort
thumb|200px|Martin Luther King, Jr. – National Historic Site & Preservation District L’onn 1977 è King vegnì undrà postum cun la Presidential Medal of Freedom, la pli auta distincziun civila en l’USA. Il 1978 ha el retschavì il Premi per ils dretgs umans da las Naziuns unidas.
L’impurtanza da King entaifer il moviment dals dretgs da burgais en l’USA
L’onn 1966 è alura sa furmada la Black Panther Party ch’empruvava da parar malgistadads socialas cun servetschs d’agid concrets enstagl da protests da massa. Plinavant sustegneva ella il ‹naziunalissem nair› ed il dretg explicit da sa defender sez ed è uschia sa distanziada dal pensar pacifistic e tolerant da King. Sin iniziativa da Carmichael è alura anc vegnì fundà l’onn 1966 la Black Power separatistica ch’aspirava da stgaffir in’uniun da tut ils nairs e da mantegnair la ‹cultura naira›. Savens è King vegnì a pugn cun il renumà defensur dals dretgs da burgais e da quel temp era manader da la NAACP, Roy Wilkins. Tuttina è Wilkins sa participà a differentas demonstraziuns sco per exempel al Marsch a Washington ed ha crititgà organisaziuns militantas.
Ruver puschlà
Derasaziun
thumb|240px|Territori da derasaziun Il ruver puschlà è suenter il ruver cumin la spezia da ruvers la pli frequenta en l’Europa Centrala. Ses territori da derasaziun tanscha da l’Italia sur la Grezia dal Nord en il sid fin tar las Inslas Britannicas e la Scandinavia dal Sid en il nord. Ella cumpara da la Spagna dal Nord en il vest fin en la Pologna, il sidvest da la Russia, la Mar Naira e l’Iran dal Nord en l’ost. Cumpareglià cun il ruver cumin na tanscha il territori da derasaziun dal ruver puschlà però betg uschè lunsch vers ost; la planta preferescha numnadamain in clima atlantic fin subatlantic. En las Alps dal Sid munta il ruver puschlà fin en autezzas da 1100 meters sur mar.
Il ruver puschlà crescha sin terrens crappus ed arschiglius frestgs, da profunditad mesauna fin gronda. Il num scientific da la spezia petraea (grip) renviescha als terrens crappus. La planta cumporta er lieus cun paucas substanzas nutritivas. Cuntrari al ruver cumin evitescha ella lieus umids u mez umids. Tuttina sco il ruver cumin basegna er il ruver puschlà relativamain bler glisch e vegn stgatschà en l’Europa Centrala en blers lieus dal fau verd. La planta cumpara perquai surtut en lieus cun terrens in pau pli spezials che na cunvegnan betg talmain al fau verd. Là furma ella societads cun badugns u tieus. En regiuns submediterranas furma ella guauds maschadads cun autras spezias da ruvers (ruver pailus, ruver semperverd).
Andorra
Svilup dapi il 15avel tschientaner
A l’entschatta dal 18avel tschientaner sa chattava l’Andorra en ina greva situaziun economica ed instituziunala, quai ch’era per part d’attribuir a conflicts ch’avevan lieu da quel temp a l’intern da la Spagna. En rom d’ina politica centralistica pli severa ha la Spagna – ch’era sa furmada en il 15avel tschientaner da l’uniun tranter ils dus reginavels Castiglia ed Aragon – mess ord funcziun tut las instituziuns catalanas ed ha smanatschà d’applitgar ils Decretos de Nueva Planta dal 1714 sin tut ils stadis terzs ch’importavan rauba en Spagna. Il decret preveseva ina taxa d’import en l’autezza da 10 % da la valita da la rauba. Ils Andorrans han stuì contractar blers onns, enfin ch’els han pudì segnar ina cunvegna speziala, la Sentència Manutenció dal 1738. Quella ha statuì la liberaziun da taxas per products andorrans.
Naziunalitad e dretg d’eleger
En emprima lingia vegn applitgà il ius sanguinis, vul dir che surtut uffants da burgais han il dretg d’obtegnair la naziunalitad andorrana. Er uffants da persunas da l’exteriur ch’èn naschids en l’Andorra u che vivan dapi almain diesch onns en l’Andorra pon daventar burgais dal pajais.
Secturs
thumb|200px|Cunfin tranter l’Andorra e la Spagna Il pitschen principadi na dispona praticamain da naginas resursas natiralas, cun excepziun dad aua e da plattamorta da granit (per il diever a l’intern dal pajais). Pli baud era Andorra, malgrà sia posiziun muntagnarda, in pajais agrar. En il decurs dal temp è l’agricultura però sa reducida a la tegnida da muvel, a la cultivaziun ed elavuraziun da tubac sco er a la cultivaziun da tartuffels (per il diever a l’intern). Be 2 % dal territori da l’Andorra che n’è betg surbajegià è adattà per intents agrars.
Medias
Fin il 1981 era l’Andorra la sedia da las duas societads da radio Andorra e Sud Radio. Quellas possedevan ad Encamp e sin il Pic Blanc indrizs da transmissiun ad undas mesaunas ed undas curtas effizients ch’ins pudeva retschaiver en tut l’Europa. Suenter èn ils indrizs da transmissiun vegnids surpigliads da la societad da radio e televisiun publica Ràdio i Televisió d’Andorra. En tut datti otg emetturs da radio (da quai tschintg privats) e l’emettur da televisiun da dretg public Andorra Televisió (ATV). Plinavant pon vegnir recepids ils emetturs spagnols e franzos.
Sport
En il sport da velo è l’Andorra stada diversas giadas lieu d’etappa tant dal Tour de France sco er da la Vuelta. E per il sport motorisà è da muntada il Circuito Grandvalira Andorra.
Millipes
Dumber da las chommas
Areguard il dumber da chommas sa laschan tranter auter differenziar entaifer ils millipes las suandantas gruppas:
Sistematica interna
La sistematica interna dals Myriapoda è percunter vaira clera e consolidada. Uschia furman ils Diplopoda ed ils Pauropoda il taxon Dignatha, e quai sin fundament da pliras caracteristicas bain fundadas. Tar quellas tutgan: ils segments basals da l’emprima maxilla èn s’unids ad in lef sut; la segunda maxilla manca resp. sa furma be a moda rudimentara en il stadi embrional; las averturas genitalas sa chattan vi dal segund segment; las averturas da las tracheas sa chattan datiers da las chommas; ils animals giuvens disponan da be traia pèra chommas. Ils Dignatha da lur vart furman ensemen cun ils millipes nanins (Symphyla) il taxon Progoneata.
Cordalin
thumb|180px|Cordalin champester Il cordalin champester (Cylindroiulus caeruleocinctus) è in dals numerus cordalins (er millipes a corda, millipes en furma da corda) ch’èn derasads en l’Europa Centrala – ins quinta cun fin a 700 differentas spezias. Il gener dals cordalins appartegnan a la famiglia dals Julidae che tutgan tar ils Diplopoda.
Reuss (flum)
Percurs
Il flum nasche en il Pass dal Son Gottard (Chantun Uri, Val d'Ursera) sin in'autezza da 2 108 m.s.m. ed en il Pass dal Furca sin in'autezza da 2 431 m.s.m. Il flum sbucca en l'Aara a Gebenstorf (Chantun Argovia) sin in'autezza da 375 m.s.m. Il flum sa chatta en la batschida dal flum Rain e da la Mar dal Nord.
Vietnam
En il 10avel tschientaner ha il Vietnam cuntanschì l'independenza da la China. Silsuenter è el vegnì guvernà da diversas dinastias ed è vegnì l'onn 1880 sut regenza franzosa. Conquistà l'onn 1941 dal Giapun, è el vegnì dividì l'onn 1945 en il Vietnam dal Nord communist cun la chapitala Hanoi ed il Vietnam dal Sid sustegnì dal vest cun la chapitala Saigon. Suenter la Guerra dal Vietnam è il pajais l'onn 1976 vegnì reunì e Saigon è vegnì renumnà tenor il schef da stadi defunct dal Vietnam dal Nord en Citad Ho Chi Minh.
Christian
Cristian ei in prenum masculin. La varianta feminina ei Cristina.
Derivonza e muntada
Il num deriva da Christianos ‚Adherent da Christi‘; quei plaid va anavos sin Χριστός, Christós, la translaziun per moschiach ‚messias, igl unschiu‘, manegiau ei Jesus da Nazaret. Sco expressiun per ‚cristifideivels‘ en general cumpara quei num suenter igl apiestel Lucas ell'Antiochia e sederasa leu sco prenum.
Smartphone
Moda da funcziun ed architectura dal sistem
Areguard la segirezza vala Android sco il sistem operativ il pli fragil. Quai è d’attribuir al fatg ch’i vegn laschà relativamain maun liber als sviluppaders dad apps: lur products na vegnan betg examinads e certifitgads avant ch’els cumparan en Google Play. Tar Apple e surtut tar Blackberry ston ils sviluppaders percunter sa tegnair vi da directivas severas e lur products vegnan controllads avant che quels vegnan dads liber.
Attinghausen
Geografia
Vischnancas cunfinantas: Engelberg (chantun Sursilvania), Isenthal, Seedorf, Altdorf, Bürglen, Schattdorf, Erstfeld e Wassen.
Vegliadetgna
Perspectiva biologica
thumb|180px|‹Il temp cumonda a la vegliadetgna da destruir la bellezza› (Pompeo Batoni, 1746) En rom da la biogerontologia – pia da la disciplina parziala da la biologia dal svilup che perscrutescha las raschuns e las consequenzas dal vegnir vegl – vegnan discutadas oz dapli che 300 raschuns pussaivlas per il vegnir vegl. Tranter auter èn quai teorias d’isada ubain teorias da la biologia cellulara che partan da motivs genetics (cf. sutvart).
Giudaissem e cristianissem
Bleras da las ideas areguard la vegliadetgna ch’èn derasadas fin oz en l’Occident derivan – senza ch’ins saja conscient da quai – dal Vegl Testament. Là vegn la vegliadetgna connotada cun fermezzas sco sabientscha ed experientscha, ma er cun flaivlezzas sco la prestaziun sensitiva e la sanadad che sa sminueschan. Cumbain che las flaivlezzas e limitaziuns ch’èn colliadas cun la vegliadetgna na vegnan betg taschentadas, è quella connotada en il giudaissem tras e tras a moda positiva. Il Nov Testament cuntegna be paucas passaschas che s’occupan explicitamain cun la vegliadetgna; quellas sa differenzieschan strusch dal Vegl Testament, uschia che er il cristianissem ha recepì in maletg da la vegliadetgna che sumeglia quel dal giudaissem.
Confuzianissem
Las ductrinas da Confuzius cumpiglian in grond dumber da perscripziuns co sa cumportar envers ils geniturs; en il center stat però la referenza genealogica (veneraziun dals antenats). Las paucas passaschas che discurran explicitamain da la vegliadetgna (dals geniturs) dumondan dals giuvens da respectar e tgirar quels. Cumbain che la vegliadetgna na vegn betg be colliada cun sabientscha, mabain er cun flaivlezza, vala ina lunga vita sco motiv da sa legrar.