cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Austria
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806
En il 16avel tschientaner è la refurmaziun sa fatga valair relativamain spert, ma en il 17avel tschientaner l’han ins pudì rebatter. Questa defensiun da la veglia cretta consideravan blers regents habsburgais sco lur missiun la pli impurtanta.
Imperialissem
Epoca da l’imperialissem
A l’epoca da l’imperialissem classic è precedida la fasa da l’imperialissem tempriv. Quella cumenza ca. vers il 1815 ed è stada segnada surtut da furmas da l’imperialissem formal.
Tais
Multiplicaziun
Fin la vegliadetgna da ca. dus onns restan ils giuvens en lur populaziun oriunda, alura cumenzan els ad ir davent. Quai succeda pli savens tar femellas che tar mastgels. Intgins animals restan er permanentamain tar lur famiglia oriunda.
Austria
Art figurativ
thumb|200px|Ardera da [[Hundertwasser a Vienna]] In dals puncts culminants ha la pictura cuntanschì en l’Austria enturn il 1900 cur che Vienna furmava il center dal jugendstil. En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è sa sviluppà il realissem fantastic sco furma tardiva dal surrealissem. A questa direcziun è er d’attribuir Friedensreich Hundertwasser cun ses maletgs plitost abstracts e decorativs. In ulteriur fenomen d’atgna tempra ha furmà l’acziunissem dals onns 1960, situà tranter pictura e teater.
Identitad
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han la (re-)fundaziun da l’Austria sco stadi independent ed il svilup economic promovì in’atgna schientscha statala. Oz dastga quella valair sco consolidada.
Svizra
Emigraziun
Tranter il 14avel tschientaner e l’entschatta dal 19avel tschientaner èn blers umens giuvens emigrads per entrar en servetschs da mercenaris (t.a. da l’imperatur, dals retgs franzos u da citads talianas sco Milaun).
En il 17avel tschientaner, suenter la Guerra da trent’onns, han la fom e la povradad manà ad undas d’emigraziun en la Prussia Orientala. A l’entschatta dal 19avel tschientaner, durant e suenter las Guerras da coaliziun, han gì lieu emigraziuns en Russia e durant ils onns da fomaz 1816–1817 surtut en l’America dal Sid.
Austria
Usits
Blers usits regiunals ch’èn sa mantegnids en l’Austria stattan en connex cun las stagiuns u cun l’onn ecclesiastic catolic. Exempels enconuschents furman (en lur num original): Aperschnalzen, Glöckler, Kathreintanz, Kufenstechen, Mariä Lichtmess e Fasching. Sper la musica ed il saut vegn tgirada en l’Austria ina ritga tradiziun da costums e surcusidas (Dirndl, Loden).
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806
Vers la fin dal 8avel tschientaner appartegnevan vastas parts da l’Austria odierna al ducadi bavarais entaifer l’Imperi francon da Carl il Grond. Suenter la spartiziun da l’Imperi marcava ina Marcha orientalis en l’Austria Bassa dad oz il cunfin al sidost da l’Imperi ostrofrancon. Quest territori da cunfin dueva furmar l’origin da l’Austria da pli tard. Suenter la Battaglia da Lechfeld (955) ch’ha mess ina fin a l’expansiun dals Ungarais, han ils Bajuvars populà ulteriurs territoris.
Svizra
Linguas
La Constituziun federala na definescha nagin territori linguistic. Tenor art. 70 alin. 2 surdat la Confederaziun als chantuns la cumpetenza da determinar lur linguas uffizialas. En quest connex èn els però obligads da respectar la cumposiziun linguistica istorica e da resguardar las minoritads linguisticas tradiziunalas. Tgi ch’arriva d’in’autra part linguistica dal pajais n’ha nagin dretg da pudair far diever en il contact cun las novas autoritads chantunalas e communalas da sia lingua d’origin; ins discurra en quest connex dal princip da territorialitad. Tranter ils chantuns bilings han be Berna ed il Vallais determinà ils territoris linguistics; il chantun Friburg surdat la cumpetenza da reglar las linguas uffizialas a las vischnancas. Uffizialmain bilinguas tenor la constituziun chantunala èn las vischnancas Biel/Bienne, Evilard/Leubringen e Freiburg/Fribourg. Er intginas autras vischnancas, surtut en il conturn da Murten/Morat e da Biel/Bienne porschan ils servetschs e las scolas en duas linguas per tegnair quint da la minoritad da lingua franzosa.
Auas ed inslas
En il Massiv dal Gottard naschan cun il Rain ed il Rodan dus dals pli lungs flums da l’Europa. Tras la Svizra tanschan plirs dals sparta-auas principals dal continent: Quels spartan ils intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira. Il Rain cun ses affluents maina en la Mar dal Nord, il Rodan ed il Ticino en la Mar Mediterrana e l’En sur il Danubi en la Mar Naira. In sparta-auas tripel sa chatta sin il Pass Lunghin.
Monuments culturals ed architectonics
Il Premi Wakker surdat la Lia svizra per la protecziun da la patria dapi il 1972 a vischnancas politicas per la protecziun dal maletg dal lieu. L’emprima distincziun è ida a la citadina Stein am Rhein per la planisaziun urbana che s’orientescha a la substanza medievala avant maun.
En Svizra vivan 8,6 milliuns abitants, da quai 2,1 milliuns senza dretg da burgais svizzer (25 %). Da l’entira populaziun (resguardond a partir da 15 onns persunas cun e senza dretg da burgais) han 37 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Il pajais tutga tar ils stadis da l’Europa populads vaira spess, la gronda part da la populaziun sa concentrescha però en la Svizra Bassa, la zona da batschigl situada tranter il Giura e las Alps. Las set pli grondas citads resp. centers economics èn Turitg, Genevra, Basilea, Berna, Losanna, Winterthur e Lucerna.
Scienza
thumb|220px|En il CERN a Genevra L’emprima universitad en Svizra è vegnida fundada il 1460 a Basilea. Muntada speziala ha gì l’operar dal medi e misticher Paracelsus (Theophrastus Bombastus von Hohenheim). Sin el sa lascha manar enavos la lunga tradiziun da la perscrutaziun chemica e medicinala en Svizra. Ulteriurs accents en la perscrutaziun actuala furman la nanotecnologia, l’informatica, la perscrutaziun da l’univers e la perscrutaziun dal clima. L’impurtanza dal champ da perscrutaziun per la Svizra resulta dal fatg ch’il pajais na dispona strusch da resursas primaras.
Sin l’index dal svilup uman ha la Svizra cuntanschì il 2016 il segund plaz e tutga uschia tar ils pajais autamain sviluppads. Cumbain che la Svizra sa chatta da tut ils pajais areguard la grondezza be sin il 133avel plaz ed areguard il dumber d’abitants sin il 98avel, furma il pajais la 20avel gronda economia publica dal mund (situaziun dal 2017).
Hip-hop
Populars entaifer il hip-hop da la Svizra tudestga èn Greis, Gimma, Bligg, Wurzel 5 e Sektion Kuchikäschtli, en la Svizra franzosa Stress e Sens Unik.
Musica
thumb|210px|Stephan Eicher L’istorgia da la musica en Svizra è vegnida influenzada tras dus facturs: Tras la mancanza da curts da prinzis e da citads grondas n’hai mai dà centers en ils quals fissan sa furmads agens stils. Ultra da quai è la Svizra quadrilingua vegnida influenzada en tut las epocas dals circuls culturals che la circumdeschan. Perquai n’è mai sa sviluppà in stil da musica genuinamain svizzer.
En il 20avel tschientaner ha la moderna classica enconuschì en Svizra divers cumponists ch’han cuntanschì renum internaziunal sco Arthur Honegger, Othmar Schoeck e Frank Martin.
Il pli impurtant en furma concisa
Suenter la Guerra da la Lia separatista (1847) è la Svizra sa constituida sco stadi federal modern. La constituziun è vegnida revedida ils onns 1874 e 1999. Il 2002 è la Svizra daventada commembra da l’Organisaziun da las Naziuns unidas.
Uniun sovietica
Segunda Guerra mundiala e suenterguerra
Segirà tras il patg en l’ost, ha Hitler attatgà la Pologna e battì il pajais en l’interval da paucas emnas. Indirectamain aveva Stalin pia pussibilità l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala. Gia curt suenter il cumenzament da la guerra è l’Uniun sovietica penetrada en la part orientala da la Pologna che l’era vegnida concedida en il patg. La Finlanda è sa defendida en la Guerra d’enviern cunter in’invasiun sovietica. En ina cunvegna da pasch ha la Finlanda però stuì acceptar grondas sperditas da territori en il sid dal pajais. Cun agid da smanatschas èsi plinavant reussì a Stalin d’annectar ils trais stadis baltics. En questa fasa han la Germania e l’Uniun sovietica collavurà stretgamain sin il champ da l’economia da guerra; las furniziuns da materias primas tras l’Uniun sovietica han pir pussibilità a Hitler da far guerra er a mesa ed a lunga vista.
Svizra
Il pli impurtant en furma concisa
Ils 26 chantuns da la Svizra èn (en successiun alfabetica): Appenzell Dadens, Appenzell Dadora, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais e Zug. Cun la Constituziun federala dal 1848 han ils chantuns cedì a la Confederaziun ina part da lur suveranitad.
Il december 2017 dumbrava la Svizra 8 482 152 abitantas ed abitants. La Svizra ha ina da las aspectativas da vita las pli autas dal mund (umens 76, dunnas 82 onns). 74 % da la populaziun abitescha oz en territoris urbans; var la mesadad da la populaziun citadina abitescha en las aglomeraziuns da las tschintg citads grondas da Turitg, Basilea, Genevra, Berna e Losanna. 22 % da la populaziun permanenta en Svizra èn estras ed esters. Dapli che la mesadad dad els è gia naschida en Svizra u viva qua dapi passa 15 onns.
Religiuns
Tenor in studi dal Pew Research Center da l’onn 2017 considereschan 75 % da la populaziun svizra maiorenna sasezs sco cristians – independentamain da la dumonda sch’els appartegnan uffizialmain, p.ex. cun pajar taglia da baselgia, ad ina confessiun cristiana u betg. Ma be 27 % dals cristians frequentan almain ina giada il mais in servetsch divin. 21 % dals intervistads sa sentivan liads a nagina religiun; da quels ha stgars la mesadad considerà sasezs sco ateists.
Uniun sovietica
Dal 1945 al 1985: Guerra fraida
thumb|180px|Replica da Sputnik 1 Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica segirà la sfera d’influenza ch’ella aveva gudagnà. La Pologna da l’Ost tenor la definiziun en il Patg da Hitler-Stalin e l’entir Balticum ha l’URSS integrà a lunga vista en ses territori statal. L’Albania (1948–1961), la Bulgaria, la Pologna, la Rumenia, l’Ungaria, la Tschecoslovachia e la Republica democratica tudestga èn vegnids sut l’influenza da pussanza da l’Uniun sovietica; sco stadis satellits èn els daventads ‹democrazias popularas› regidas communisticamain.
L’onn 1964 è Chruschtschow vegnì remplazzà tras il conservativ Leonid Breschnew. Quel è s’opponì vehementamain cunter tuttas emprovas da refurma en auters stadis communistics. Il 1968 han chars armads dal Patg da Varsovia supprimì en la Tschecoslovachia l’uschenumnada ‹Primavaira da Prag›. Er il dretg da guerra ch’è vegnì proclamà il 1980 en Pologna cunter il moviment da refurma dal sindicat Solidarność aveva Moscau cumandà. Da l’autra vart ha l’URSS segnà il 1975 la Cunvegna per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa.
Svizra
Sistem politic
thumb|220px|Cussegl federal svizzer, 2022 La Svizra è in stadi federal che sa basa sin ina constituziun republicana. D’autras republicas sa differenziescha il pajais tras
Armada svizra
Damai che la situaziun da smanatscha en l’Europa odierna è sa midada per la Svizra, vegn l’armada adina puspè messa en dumonda. Surtut la Gruppa per ina Svizra senz’armada sa stenta d’abolir quella, fin uss però – en rom da duas votaziuns dal pievel – senza success. A moda cuntraversa vegn er discutada la dumonda, schebain engaschaments da l’armada svizra a l’exteriur, en rom da mesiras per mantegnair la pasch, sajan cumpatibels cun la neutralitad dal pajais.
Uniun sovietica
Dal 1945 al 1985: Guerra fraida
L’atun 1957 è reussida a l’Uniun sovietica la ‹conquista da l’univers› ch’è stada colliada cun bler prestige: cun Sputnik 1 è arrivà l’emprim satellit en l’orbit terrester. Anc il medem onn èsi reussì da trametter cun il chaun Laika l’emprima creatira viventa en l’univers. Ed il 1961 è Juri Gagarin sgulà cun Wostok 1 sco emprim uman en l’univers.
Svizra
Divers temas culturals
En Svizra existan dapli che 700 differents costums. L’uniun tetgala da las uniuns localas e chantunalas furma la Federaziun svizra da costums (FSC).
Uniun sovietica
Litteratura
En il temp sovietic tranter il 1917 ed il 1991 è sa sviluppada ina litteratura d’atgna tempra. Ils represchentants ils pli enconuschents da quella èn stads Maxim Gorki, Michail Scholochow (Premi Nobel), Walentin Katajew, Alexei Tolstoi, Wladimir Majakowski, Tschingis Aitmatow sco er Ilf e Petrow.
Entant che l’Uniun sovietica ha promovì il realissem socialistic han intgins auturs sco Michail Bulgakow, Boris Pasternak, Andrei Platonow, Ossip Mandelstam, Isaak Babel e Wassili Grossman cuntinuà cun la tradiziun da la classica litteratura russa, e quai cunter l’ideal sovietic. Savens han lur ovras pir pudì cumparair suenter decennis ed en ina versiun censurada. Er las furmas simbolicas, experimentalas e futuristicas da l’avantgarda (Frars da Serapion, organisaziun Oberiu e.a.) èn vegnidas en conflict cun las instanzas ed èn per part schizunt vegnidas scumandadas.
Svizra
Clima
Er las temperaturas en Svizra dependan surtut da l’autezza. Ultra da quai èn ellas en il vest statisticamain levet pli autas che en l’ost (ca. 1 °C). En general munta la temperatura media en la Bassa il schaner radund −1 fin +1 °C. Il mais il pli chaud, il fanadur, cuntanscha quella 16 fin 19 °C; la media annuala munta a ca. 7 fin 9 °C. Ils lieus ils pli chauds furman tenor las mesiraziuns Locarno-Monti e Lugano cun ina temperatura annuala da 12,4 °C (media dals onns 1981–2010). Sco quasi tar tut las staziuns da mesiraziun sa mussa er qua ina midada dal clima: en la perioda da mesiraziun 1961–1990 aveva la media anc muntà 11,5 °C (Locarno/Monti) resp. 11,6 °C (Lugano), pia 0,9 resp. 0,8 °C pli bass ch’ils decennis sequents. Il lieu cun las temperaturas medias las pli fraidas è il Jungfraujoch cun −7,2 °C (media dals onns 1981–2010); er qua è la temperatura s’augmentada en congual cun la perioda 1961–1990 per 0,7 °C. Ils records absoluts èn vegnids mesirads a Grono cun 41,5 °C (ils 11 d’avust 2003) resp. a La Brévine cun −41,8 °C (ils 12 da schaner 1987).
Tut tenor l’autezza croda ina gronda part da las precipitaziuns d’enviern en furma da naiv. Relativamain darar naivi en las regiuns da Genevra e da Basilea sco er en il Tessin dal Sid; qua poi tuttavia er dar envierns senza cuverta da naiv. La pli gronda autezza da la naiv en Svizra è vegnida mesirada l’avrigl 1999 sin il Säntis cun 816 cm.
Telefericas
Intgins lieus en la regiun muntagnarda da la Svizra èn accessibels be parzialmain u insumma betg sur vias. Tar ils abitadis che sa laschan cuntanscher be cun viafier u pendiculara tutgan Belalp, Bettmeralp, Braunwald, Fiescheralp, Gimmelwald, Gspon, Landarenca, Lauchernalp, Mürren, Niederrickenbach, Rasa, Riederalp, Schatzalp, Stoos, Wengen, Wirzweli e Zermatt.
Festas federalas
Il giavisch da realisar ina festa naziunala è gia sa furmà il 1799 durant il temp da la Republica helvetica. Las Festas d’Unspunnen dal 1805 e 1808 valan sco precursuras da las festas federalas. L’emprima festa federala per propi è lura stada la Festa federala da tir dal 1824. En il 19avel tschientaner han las numerusas festas, organisadas a moda federalistica tras uniuns ed associaziuns, giugà in’impurtanta rolla en la furmaziun da la naziun fundada sin la voluntad politica e dal stadi federal. Las festas communablas exprimivan l’attaschament a la patria da tut ils participants, e quai malgrà lur differenta derivanza linguistica, culturala e confessiunala.
Enclavas ed exclavas
Sur lung temp ha la vischnanca taliana da Livigno furmà in’enclava funcziunala. Dapi ch’ins ha erigì ina via da pass è il vitg er accessibel nà da l’Italia.
Museums
In ulteriur impurtant museum furma il Museum anatomic a Basilea. Quel mussa preparats originals e models da tschaira d’organs e da differentas parts dal corp uman. Tranter ils exponats sa chatta il pli vegl preparat anatomic dal mund, in skelet ch’è vegnì preparà il 1543.
Il museum svizzer il pli frequentà furma la Chasa da traffic a Lucerna cun sia gronda collecziun da locomotivas, autos, bastiments ed aviuns.
Il stadi federal modern
L’armada ha giudì fin en ils onns 1990 in ferm sustegn en la populaziun. Sco armada da milissa eran las structuras dals caders directivs civils e militars entretschads fitg ferm. Gia a partir dals onns 1970 e surtut en connex cun l’iniziativa per la dismessa da l’armada che la Gruppa per ina Svizra senz’armada ha lantschà il 1989 hai alura dà tensiuns tranter tradiziunalists e vuschs criticas areguard la rolla da l’armada entaifer la societad. Suenter la fin da la Guerra fraida è l’influenza da l’armada svizra sin la societad civila sa diminuida fermamain.
Uniun sovietica
Film
Tranter ils reschissurs ils pli enconuschents dals onns 1920/1930 tutga segiramain Sergei Eisenstein che vala sco in dals gronds cineasts insumma. Tar ses classichers tutgan ils films ‹Streik› e ‹Panzerkreuzer Potemkin› (1925), ‹Oktober› (1927) u ‹Iwan der Schreckliche› (1944/46).
Svizra
Politica sociala
Daspera exista in urden da cumpensaziun dal gudogn, uschia che militars survegnan durant il servetsch in sold. Obligatorica è er l’Assicuranza cunter la dischoccupaziun.
Uniun sovietica
Populaziun
Tenor la davosa dumbraziun dal pievel l’onn 1988 vivevan en l’Uniun sovietica cun sias 15 republicas 286,717 milliuns abitants. La Republica sovietica russa cumpigliava tant la pli gronda surfatscha sco er il pli grond dumber d’abitants ed era er la republica dominanta areguard l’economia e la politica.
Svizra
Navigaziun
Il sulet traffic da martganzia sin ils lais furma per ordinari il transport da glera. Sin la gronda part dals lais e flums pli gronds curseschan bastiments d’excursiun (per part be la stad). Populars èn surtut ils bastiments a vapur cun tracziun a roda ch’èn vegnids restaurads e che stattan sut protecziun da monuments.
Uniun sovietica
Religiun
Durant la Segunda Guerra mundiala è la tenuta rigida dal stadi vers las religiuns vegnida schluccada in pau. Intgins uvestgs e sacerdots èn vegnids relaschads da l’arrest. Singulas scolas autas religiusas sco er baselgias e claustras èn puspè vegnidas reavertas. Suenter che Chruschtschow è arrivà a la pussanza è però prorutta danovamain in’unda da cumbat antireligius. Chruschtschow ha empermess da bainprest mussar a la televisiun il davos spiritual da l’Uniun sovietica. Sut Gorbatschow è la tenuta statala envers las baselgias puspè stada main tendida e la fin da l’Uniun sovietica ha puspè pussibilità d’exequir la libertad da religiun senza restricziuns.
Dal 1917 al 1922: Revoluziun d’october e guerra civila
180px|thumb|Lenin e Trotzki il 1920 Tras la Revoluziun da favrer dal 1917 èn ils manaders da la Russia zaristica vegnids privads da lur pussanza. Paucs mais pli tard han ils bolschevics sut Lenin inizià la Revoluziun d’october ch’ha manà a la proclamaziun da la Republica sovietica russa. Suenter la victoria dals bolschevics en la Guerra civila russa è vegnida proclamada il december 1922 l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas (curt: Uniun sovietica). Quella ha reunì ina gronda part dals territoris da l’anteriur Imperi russ ad in nov stadi. En l’Uniun sovietica è sinaquai vegnida realisada in’industrialisaziun posteriura tenor las directivas da l’economia planifitgada. Regiuns purilas, en las qualas regivan per part anc relaziuns da producziun feudalas, duevan vegnir transfurmadas entaifer 20 onns en ina pussanza industriala e furmar il punct da partenza economic per la revoluziun mundiala. Quai è succedì cun installar, u meglier ditg sfurzar tras, a partir dal 1928 l’industria greva. Campagnas d’alfabetisaziun cumplessivas duevan plinavant gidar a stabilisar la pussanza ideologia da la partida.
Svizra
Litteratura e filosofia
Impurtantas occurrenzas da litteratura en Svizra èn ils Dis da litteratura a Soloturn ed il Festival da cudeschs e da litteratura a Basilea.
Il stadi federal modern
En il suenterguerra han ins elavurà ulteriuras tematicas sco la persecuziun dals Jenics en rom dal program ‹Uffants da la via›, la problematica dals uffants plazzads, dals plazzaments administrativs, da la sterilisaziun sfurzada, las relaziuns economicas da la Svizra cun l’Africa dal Sid dal temp da l’apartheid ubain la rolla da las bancas svizras en connex cun daners transfugids da dictaturs dal Terz Mund. La fin dals onns 1990 è prorut in conflict en connex cun indemnisaziuns per facultads gidieuas dals onns 1933 fin 1945 ch’eran ids a perder tar bancas svizras. La rolla da la Svizra en la Segunda Guerra mundiala è vegnida elavurada a moda critica en rom dal Rapport da Bergier.
Armada svizra
L’obligaziun da far servetsch vala per tut ils burgais svizzers masculins. Dunnas pon s’annunziar voluntarmain per il servetsch militar; per ellas valan dapi il 2007 las medemas pretensiuns corporalas sco per umens. Mintg’onn frequentan ca. 20 000 persunas ina scola da recruta da 18 u 21 emnas. Las persunas ch’èn inablas per il servetsch militar prestan servetsch en la protecziun civila e pajan ultra da quai taglia militara. Refusaders dal servetsch militar han la pussaivladad da prestar servetsch civil, uschenavant ch’els fan valair motivs da conscienza ed èn pronts da cumprovar quai cun absolver in e mez giadas tants dis da servetsch sco ils schuldads. Refusa dal servetsch militar per auters motivs (politics u persunals) maina necessariamain ad in process avant il tribunal militar.
Salvament or da l’aria
La Guardia aviatica svizra da salvament (Rega) è organisada sco fundaziun autonoma d’utilitad publica. Ella collavura stretgamain cun la polizia, ils pumpiers e la sanitad. Per acziuns da salvament alpinas è la Rega ina stretga partenaria dal Club alpin svizzer. En il chantun Vallais n’è betg la Rega responsabla per il salvament or da l’aria, mabain Air Glaciers ed Air Zermatt. La Rega è cuntanschibla sut il numer d’urgenza 1414.
Uniun sovietica
Art figurativ
thumb|160px|Placat da film sovietic dal 1929 A l’entschatta dal 20avel tschientaner è l’art da l’avantgarda russa surtut stà sut l’ensaina dal constructivissem. Igl è quai in stil abstract (geometric-tecnic) ch’aveva in temp il caracter d’in moviment politic e ch’enserrava er la litteratura, la musica ed il teater. Il constructivissem è da sia vart vegnì inspirà fermamain dal cubissem e dueva avair gronda influenza sin il svilup dal moviment d’art e da concepziun Bauhaus. Anc ils onns 1920 han Tatlin ed ils frars Pevsner relaschà in manifest sustegnì dal stadi, il qual suttastritgava la muntada dal realissem constructiv e da la cinematica sco princips da cumposiziun fundamentals.
Svizra
Il stadi federal modern
Suenter ch’è prorutta il 1939 la Segunda Guerra mundiala è la Svizra danovamain sa referida a la neutralitad armada ed ha ordinà la mobilisaziun generala da l’armada sut il schefcumandant general Henri Guisan. Sin in’eventuala attatga tudestga vuleva l’armada svizra respunder cun sa retrair en il réduit e far resistenza nà da posiziuns situadas en la muntogna. A la populaziun è vegnida intermediada en furma da la Defensiun naziunala spiertala la voluntad da far resistenza.
Fauna
En Svizra vivan spezias da tschuettas sco la tschuetta da guaud, il piv mesaun, il piv grond, la tschuetta nanina sco er la tschuetta dal pe pailus e la tschuetta velada. En ils vegls guauds da muntogna vivan bleras spezias da pitgalains. Er blers utschels chantadurs èn derasads vastamain en Svizra. Pervi da l’extensiun dals territori abitads, la cultivaziun intensiva en l’agricultura ed il turissem èn però numerusas spezias d’utschels periclitadas. Tut èn tut sa chattan stgars 40 % da las spezias d’utschels en Svizra sin la glista cotschna da las spezias periclitadas.
Organisaziuns internaziunalas
Pervi da la neutralitad da la Svizra, la stabilitad politica e la tradiziun umanitara dal pajais, è la Svizra la sedia da bleras organisaziuns ed associaziuns internaziunalas or da politica, sport, scienza e cultura. Bleras da quellas han lur sedia a Genevra che furma la citad la pli internaziunala dal pajais.
Traffic da viafier
Il 2007 han ils Svizzers fatg in tras l’auter 47 viadis cun il tren e percurrì ina distanza da 2103 km. La Svizra è uschia en tut il mund la naziun che viagia il pli bler cun il tren.
Imperialissem
Colonialissem portugais e spagnol
Er en l’Asia han ils dus pajais iberics empruvà da fitgar pe. Al Portugal èsi reussì da gudagnar Goa, Macau e las Moluccas; la Spagna ha occupà las Filippinas ed intginas inslas pacificas. Ils Portugais han l’emprim be installà basas tar las culturas estras ed han plitost duvrà quests contacts per intents economics. Pir en il decurs dal 17avel tschientaner han ins er cumenzà a conquistar surfatschas pli grondas sco la Brasilia en l’America dal Sid u Mosambic ed Angola en l’Africa.
Uniun sovietica
Dal 1939 al 1945: Segunda Guerra mundiala
En il cumbat cunter la Wehrmacht tudestga ha l’Uniun sovietica purtà il pli grond burdi. Ella è sortida da la Segunda Guerra mundiala devastada e flaivlentada, ma er sco pussanza victura e mundiala. En la Conferenza da Potsdam han las pussanzas victuras en l’Europa empruvà da s’unir ad in urden dal suenterguerra, quai ch’è però be reussì per part. La coaliziun è ida en tocca pervi da la disfidanza vicendaivla e pervi da l’urden social divergent; uschia ha cumenzà il conflict tranter l’ost ed il vest, l’uschenumnada Guerra fraida.
Narcissa alva
Utilisaziun
Economicamain è la narcissa alva la segund impurtanta (suenter la narcissa melna). Tant sco flur da tagl sco er per plantar en eras vegn ella vendida en grondas quantitads.
Grezia antica
La colonisaziun greca e feniziana
Entaifer quest orizont ch’era londervi da sa schlargiar, è er sa furmada la filosofia ionica. Tar ils pli impurtants represchentants da quella tutgan Tales da Milet, il matematicher Pitagoras da Samos ed il dialecticher Heraclit dad Ephesos.
Sco emprim è sa sviluppada sin l’insla Creta la cultura minoica. Quella è caracterisada d’influenzas orientalas ed ha enconuschì ses temp da fluriziun a l’entschatta dal segund millenni a.C. La cultura micenica (fin ca. 1050 a.C.) è alura stada l’emprima cultura auta da la terra franca europeica. A la fin da quella suondan ils uschenumnads ‹tschientaners stgirs› (en il vast senn ca. 1200 fin ca. 750 a.C.; oz per ordinari datà en il temp da ca. 1050 fin ca. 800 a.C.). Alura cumenza il temp arcaic che dura da ca. 800 fin 500 a.C. Da quel temp è s’etablida la polis sco furma statala ed èn vegnidas fundadas bleras colonias grecas en la regiun da la Mar Mediterrana ed a la Mar Naira.
La Guerra peloponnaisa
Suenter la mort da Perikles l’onn 429 a.C. è vegnida a la pussanza ina nova generaziun da politichers; Kleon represchentava ina politica agressiva, Nikias percunter ina politica equilibranta envers Sparta. L’onn 425 a.C., suenter che plirs Spartans eran vegnids fatgs praschuniers, hai fatg l’impressiun sco sche Sparta fiss pront da far la pasch; ma Kleon ha refusà quai. Sparta ha reagì ed è marschà sut commando da Brasidas l’onn 424 a.C. en la Tracia, mettend uschia en privel il provediment d’Athen cun granezza. Da l’onn 421 a.C. datescha in contract da pasch (Pasch da Nikias), il qual n’ha però betg pudì rumir or da via tuttas differenzas. Sparta cumbatteva ses inimi mortal Argos, entant che Athen ha interprendì sut l’influenza dad Alkibiades l’expediziun en Sicilia che dueva avair grondas consequenzas (415–413 a.C.). L’expediziun è numnadamain ida a finir en in grond desaster per Athen: da conquistar Syrakus n’è betg reussì e l’armada d’Athen è vegnida destruida. A medem temp ha Alkibiades, ch’aveva en il fratemp midà en il champ da Sparta, persvas quels d’applitgar ina nova tactica envers Athen. A Dekeleia han ins uss erigì ina basa permanenta; ultra da quai ha Sparta gudagnà il sustegn da la Persia. Cun agid d’aur persian ha Sparta furmà ina ferma flotta. Adina dapli commembers, che vegnivan tractads d’Athen sco colonias, èn sa schliads da la Lia attica. Cun punir confederads ch’eran vegnids malfidaivels e cun vulair sa servir dal reginavel maritim adina dapli sco med da pussanza, èn s’augmentadas las usurpaziuns ed atrocitads da vart d’Athen (p.ex. sin la pitschna insla Melos en la Mar Egeica). Er la democrazia han ins, cun l’intent da stabilisar la pussanza, derasà en la Lia attica tenor il muster d’Athen ed instrumentalisà sco med politic per cuntanscher la predominanza. Pervi da la situaziun tendida, chaschunada tras la guerra, hai dà l’onn 411 a.C. ad Athen sez in culp da stadi ch’ha manà ad ina constituziun oligarchica. Quella è però gia vegnida revedida il 410 a.C. – cun agid dad Alkibiades ch’aveva danovamain midà sin la vart d’Athen.
La gronda colonisaziun
Gia a la fin dal segund millenni a.C. duain Grecs avair colonisà singulas parts da la costa da l’Asia Minura. Ils onns 750–550 a.C. ha alura gì lieu la gronda colonisaziun, en il decurs da la quala èn vegnidas fundadas en vastas parts da la regiun da la Mar Naira ed en blers lieus da la Mar Mediterrana novas citads. En la part occidentala da la regiun mediterrana han ins surtut fundà bleras colonias en l’Italia Bassa e Sicilia, tenor Thukydides per exempel 735 a.C. Naxos e 730 a.C. Syrakus (Magna Graecia).
Hellas sco part da l’Imperi roman fin la fin da l’antica
La conquista da las provinzas orientalas romanas tras ils Arabs islamics (dapi 636 s.C.) ha muntà la fin da l’antica, essend che l’Egipta e la Siria èn uss crudads davent dal spazi cultural e linguistic grec: l’onn 698 han ins substituì en l’entir reginavel dals califs la lingua uffiziala greca tras l’arab. Da l’autra vart èn ils conquistaders sa mussads averts per bleras prestaziuns da la civilisaziun greca; uschia èn parts essenzialas da quella sa mantegnidas per la posteritad e puspè vegnidas intermediadas sur la Sicilia e la Spagna a l’Occident tras ils Arabs.
Liechtenstein
Svilup a partir dal 1950
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha il Liechtenstein pudì sa sviluppar plaunsieu ad in’impurtanta plazza economica segnada da gronda stabilitad politica. Il dretg da vuschar da las dunnas han ins però introducì pir il 1984 ed er a las Naziuns unidas è il Liechtenstein s’associà pir il 1990.
Giudicativa
La davosa instanza entaifer la giurisdicziun statala furma il Tribunal suprem che sa cumpona da tschintg derschaders. Quels vegnan designads d’in gremi electoral cun il prinzi a la testa. Chastis d’arrest da fin dus onns vegnan expiads en la praschun a Vaduz, chastis pli auts percunter en ina praschun en l’Austria; quai è reglà uschia en ina cunvegna bilaterala tranter ils dus pajais.
La paina da mort ha la Dieta abolì formalmain pir il 1987. Damai ch’il dretg penal s’orientava a la veglia legislaziun austriaca dal 1852, era la paina da mort previsa fin là sco chasti maximal, e quai cumbain ch’ella n’era betg pli vegnida exequida dapi il 1784. Anc il 1977 era in assassin vegnì sentenzià tras la dretgira criminala a la mort; il prinzi ha lura transfurmà questa paina en in chasti d’arrest.
Muntognas
miniatura|200px|Vorderer Grauspitz (2599 m s.m.) Radund la mesadad dal territori statal è situà en la muntogna. Il Liechtenstein giascha cumplainamain en il Reticon ed appartegna uschia – tut tenor la divisiun – a las Alps da l’Ost (sch’ins parta las Alps en duas parts) u a las Alps Centralas (sch’ins divida las Alps en trais regiuns).
Lingua
La populaziun dal Liechtenstein discurra divers dialects locals alemans che sa differenzieschan per part marcantamain da vischnanca tar vischnanca. Ensemen cun ils dialects vischins dal chantun Son Gagl e dal Vorarlberg èn quels d’attribuir ad ina varietad linguistica da transiziun situada tranter l’aleman mesaun e l’aut aleman.
Sport d’enviern
miniatura|200px|Il territori da sport da skis Malbun En la regiun muntagnarda da Malbun pon ins far divers sports d’enviern. En il ski alpin ha il Liechtenstein adina puspè gì gronds success. Tar ils gieus olimpics dal 1980 a Lake Placid ha Hanni Wenzel gudagnà duas medaglias d’aur ed ina d’argient; er ses frar Andreas Wenzel ha gudagnà numerusas cursas da la cuppa mundiala.
Bilantscha dal stadi
Il 2008 ha il budget statal serrà cun expensas da radund 820 milliuns dollars ed entradas da radund 943 milliuns dollars. Da quai resulta in avanzament da 2,6 % dal product naziunal brut. Sco in dals paucs stadis insumma, n’ha il Liechtenstein nagins debits dal stadi.
Teater, musica e litteratura
Il 1978 han ins fundà il P.E.N.-Club Liechtenstein, uschia ch’er questa enconuschenta federaziun internaziunala d’auturs è represchentada al lieu. Il P.E.N.-Club surdat premis e stipendis ed organisescha prelecziuns.
Communissem
Titoissem
Tranter il 1944 ed il 1948, sut Koçi Xoxe, ha il titoissem er giugà ina rolla en l’Albania cunfinanta; quella ha tratg en consideraziun da quel temp da s’associar a la republica federala jugoslava.
Realsocialissem
Tar il term ‹socialissem realexistent› (en furma curta ‹realsocialissem› u ‹socialissem real›) sa tracti d’ina denominaziun da sistems socialistics istorics u preschents ch’èn segnads dal sistem d’ina partida e da l’ideologia statala marxistic-leninistica. En spezial vegn questa noziun duvrada per ils anteriurs pajais socialistics dal Patg da Varsovia (p.ex. l’Uniun sovietica u la Republica democratica tudestga). Per l’ina vegniva il term duvrà sco autodenominaziun per exprimer ch’il socialissem existiva per propi; per l’autra è el vegnì duvrà (dal vest) a moda critica per render attent a la discrepanza tranter la teoria e las relaziuns politicas effectivas en il socialissem/communissem.
Marxissem-leninissem e stalinissem
Tuttina sco en l’Uniun sovietica ha Stalin er etablì en la Terza Internaziunala il marxissem-leninissem sco nova doctrina da pussanza ed ha procurà per ina clera cunfinaziun envers tut las forzas che refusavan la rolla dominanta da l’Uniun sovietica ed il «socialissem en in pajais»: surtut dals «trotzkists» d’ina vart e dals «socialfaschists» (socialdemocrats) da l’autra vart.
Communissem versus refurmissem
En la SPD ha Eduard Bernstein, il cunautur dal Program dad Erfurt dal 1890, lantschà la debatta dal revisiunissem. El ha pretendì da desister da la finamira da la revoluziun proletaria, damai ch’il chapitalissem pareva da sa modernisar a moda flexibla e da lubir als lavurants d’er sa participar sin la via parlamentara a la bainstanza da la societad. Cumbain che la maioritad da la partida ha refusà sias ideas, è il refurmissem sa mess tras en la SPD fin l’Emprima Guerra mundiala.
Marxissem en congual cun l’anarchissem
En ina correspundenza è Proudhon s’occupà cun las ideas da Marx. Igl è sa mussà che omadus han giuditgà a moda fitg differenta las dumondas da la pussanza, da la libertad da l’individi e da la rolla dal collectiv sco subject revoluziunar. Proudhon ha argumentà pli ferm cun princips etic-filosofics, entant che Marx ha valità quels sco ideals spiramain morals ed ha crititgà la mancanza d’ina analisa scientifica da las cuntradicziuns tranter chapital e lavur. Per el na furmava betg mintga possess privat sco tal in problem fundamental, mabain en emprima lingia la cumpart da meds da producziun che sa chattan en possess privat.
Realsocialissem
Ils reschims realsocialistics èn dads ensemen la fin dals onns 1980. Tranter ils motivs ch’han manà a questa fin èn da numnar ils moviments d’opposiziun a l’intern, la situaziun economica desolata, l’ineffizienza da l’economia da planisaziun sco er la concurrenza tras ils models da stadi social dal vest ch’han gì dapli success.
Gruppas pitschnas communisticas
En la Germania dal vest, nua che la partida communistica è vegnida scumandada il 1956, èn sa furmadas en la fasa da tensiun politica suenter il moviment da students numerusas gruppas communisticas (uschenumnadas K-Gruppen) che s’orientavan tut tenor ad in u plirs stadis communistics ‹realexistents› e sa concurrenzavan savens vaira ferm.
Pablo Picasso
Temp da l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918)
Suenter Kahnweiler è Picasso vegnì represchentà a partir dal 1918 en tut il mund dals commerziants d’art Paul Rosenberg e Georges Wildenstein. Els han cumprà mintg’onn in dumber considerabel da maletgs. La relaziun tranter Picasso e Rosenberg ha durà fin il 1939, quella cun Wildenstein fin il 1932.
Cumenzament da la perioda rosa e ‹Les Demoiselles d’Avignon›
Dapi l’enviern da l’onn 1906 ha Picasso preparà en numerus studis e variaziuns il grond maletg ‹Les Demoiselles d’Avignon›. Cun il maletg ch’el ha terminà il fanadur 1907 ha el tschentà il fundament dal pensar cubistic ed inizià la perioda che vegn designada sco ‹période nègre›.
Picasso sa distanziescha dals cubists da salun
Tras intermediaziun da Kahnweiler han Fernand Léger e Robert Delaunay emprendì a conuscher las ovras da Picasso e da Braque. L’influenza da Picasso e da Braque è uss sa fatga valair en las ovras da blers auters picturs. Il 1911 è sa furmada ina gruppa da picturs che vegnivan numnads cubists da salun. Tar quella tutgavan sper Léger e Delaunay ils artists Albert Gleizes, Jean Metzinger e Henri Le Fauconnier. Picasso e Braque èn però sa distanziads dals cubists da salun.
Mougins – l’ultim lieu da domicil
Ils 8 d’avrigl 1973 è Picasso mort en sia chasa a Mougins en consequenza d’in’attatga dal cor. El è vegnì sepulì ils 10 d’avrigl en l’iert da ses chastè a Vauvenargues. Picasso n’aveva relaschà nagin testament. Ses ertavels han pajà la taglia d’ierta en furma d’ovras da Picasso e d’auters maletgs or da sia collecziun, sco per exempel ovras da Matisse u la ‹Yadwigha› da Rousseau. Quests maletgs han furmà il fundament da la collecziun dal Musée Picasso a Paris. L’onn 2003 han parents da Picasso inaugurà il Museo Picasso en sia citad natala Málaga, surlaschond a quel blers exponats.
Emprima exposiziun da las ovras da Picasso a l’exteriur
Plaunsieu èn las ovras da Picasso daventadas enconuschentas a l’exteriur. En Germania è el stà represchentà a partir dal 1910 en diversas exposiziuns a Minca, Cologna e Berlin. Il 1912 èn intginas ovras da Picasso vegnidas integradas en la segunda exposiziun dal Blauer Ritter en la galaria Goltz a Minca ed il 1913 ha gì lieu l’emprima gronda retrospectiva en la galaria da Heinrich Thannhauser a Minca.
L’atelier da Picasso en il Bateau-Lavoir
Picasso ha fatg amicizia cun il poet Guillaume Apollinaire ed ha emprendì a conuscher il 1904 Fernande Olivier, la quala è stada ils onns 1905 fin 1912 si’accumpagnadra e musa. Ella derivava da la burgaisia pitschna, era divorziada e s’interessava per la pictura impressiunistica. Tranter auter l’ha Picasso perpetnisà il 1906 en il maletg d’ieli ‹La Toilette› ed il 1909 en la plastica da bronz ‹Tête de femme›.
Temp da l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918)
La primavaira 1917 ha Picasso assistì a Roma a las emprovas da l’ensemble Ballets Russes sut direcziun da Sergei Djagilew; ins era londervi da preparar il ballet ‹Parade› cun il libret da Jean Cocteau e la musica dad Eric Satie. Picasso ha concepì ils costums, las culissas e la tenda da tribuna ch’era – sco suletta – da tempra classic-romantica. Il scriptur sovietic Ilja Ehrenburg che viveva a Paris en l’exil ha descrit la premiera spectaculara il matg 1917 en il Théâtre du Châtelet a Paris e l’indignaziun dal public che vuleva ch’ins interrumpia la represchentaziun: «La musica era da tempra moderna, la culissa mez cubistica (...). E cura ch’in chaval cun gnif cubistic ha mussà represchentaziuns da circus, han els pers definitivamain la pazienza: ‹Mort als Russ! Picasso è in portg! Ils Russ èn portgs!›» Ils amis da Picasso percunter eran fascinads. Apollinaire per exempel ha resguardà quest’emprima allianza artistica tranter pictura e saut, plastica ed art represchentativ sco cumenzament d’in art cumplessiv, sco ina sort «sur-réalisme».
Ils onns tardivs (1945–1973)
Sia cumpogna durant quests onns è stada la pictura Françoise Gilot, la quala el aveva emprendì a conuscher a Paris l’onn 1943. La relaziun ha durà fin il 1953; il figl Claude è naschì il 1947, la figlia Paloma l’onn 1949.
Temp da la Segunda Guerra mundiala (1940–1945)
Dapi il 1936 lavurava l’artist a Paris en ses atelier a la Rue des Grands-Augustins, nua ch’el ha er stgaffì ‹Guernica› ed il qual el ha ultra da quai duvrà dapi la primavaira 1939 sco abitaziun. Davent dal cumenzament da l’occupaziun tudestga il 1940 en rom da la Segunda Guerra mundiala fin la liberaziun da Paris ils 25 d’avust 1944 ha el abità qua senza far nagins viadis. Pervi da si’opposiziun cunter Franco al avevan ils naziunalsocialists adossà in scumond d’exponer ses maletgs. La dumonda che Picasso aveva inoltrà il 1940 da pudair acquistar la naziunalitad franzosa era vegnida refusada; las autoritads avevan gì invista en dossiers da l’onn 1905, en ils quals el era vegnì taxà sco anarchist.
Litteratura
Lexicons Catalogs d’ovras
Problems famigliars
Il 1936 ha Picasso gì in’affera cun Alice Rahon, la dunna da Wolfgang Paalen, ed ha fatg l’enconuschientscha da la fotografa franzosa Dora Maar; quest’ultima è stada durant ils onns 1940 si’accumpagnadra permanenta ed è savens sesida model. Il november 1937 ha Picasso visità Paul Klee a Berna per al sustegnair moralmain, damai che sias ovras vegnivan gist diffamadas dals naziunalsocialists en l’exposiziun a Minca davart l’art degenerà. Dal 1941 deriva il purtret da Dora Maar che la mussa a medem temp da davant e da la vart (‹Dora Maar au chat›). Da quel temp èn Dora Maar e Marie-Thérèse Walter sa concurrenzadas adina dapli per la favur da l’artist.
Participaziun e conflicts
La stad 1936 ha Picasso emprendì a conuscher tras il poet surrealistic Paul Éluard l’artist e criticher d’art Roland Penrose. Els han fatg amicizia ed il 1950 ha Penrose publitgà l’emprima biografia da Picasso, vi da la quala l’artist ha collavurà. Il 1937 ha el fatg sis purtrets da la dunna da Penrose da pli tard, la fotografa Lee Miller. A chaschun da diversas visitas ha la fotografa fatg radund 1000 fotografias che mussan Picasso durant la lavur ed en la vita privata.
Cumenzament da la perioda rosa e ‹Les Demoiselles d’Avignon›
Wilhelm Uhde ha rendì attent a Picasso il giuven galarist tudestg Daniel-Henry Kahnweiler ch’aveva avert en la Rue Vignon si’emprima galaria. Kahnweiler è daventà ses pli impurtant promotur ed ha exponì il medem onn las ovras da l’artist. Picasso aveva visità il 1907 la gronda retrospectiva da las ovras da Paul Cézanne (mort il 1906) en il Salon d’Automne a Paris. Tras Apollinaire ha Picasso fatg vers la fin da l’onn l’enconuschientscha dal pictur fauvistic Georges Braque ch’era tuttina vegl sco el. L’amicizia tranter Picasso e Braque dueva avair ina grond’influenza sin il decurs da l’istorgia d’art moderna.
Film e teater
Daspera èn cumparids divers tocs da teater, films dramatics e films documentars che tractan la vita ed ovra da Picasso u sia relaziun tar auters artists (p.ex. ‹Matisse & Picasso: A Gentle Rivalry› da l’onn 2000).
Litteratura
Picasso e las dunnas
Mougins – l’ultim lieu da domicil
Il 1963 ha il Museu Picasso a Barcelona avert sias portas; quel dueva pli tard retschaiver ina gronda part da ses relasch. Punct da partenza da la collecziun da quest museum ha furmà ina donaziun da 574 ovras da l’ami e secretari da Picasso Sabartés. Il 1964, cura ch’èn cumparidas las reminiscenzas da Françoise Gilot, ‹Vivre avec Picasso›, èsi vegnì a la ruptura tranter Picasso e ses uffants Claude e Paloma che derivavan da questa lètg.
Italia
En l’antica furmava il territori da l’Italia odierna il center da l’Imperi roman. Durant il 14avel e 15avel tschientaner è la Toscana stada la regiun da partenza da la renaschientscha. Il stadi talian modern exista dapi il risorgimento (segunda mesadad dal 19avel tschientaner).
Geografia
La pli gronda part da l’Italia sa chatta sin ina peninsla ch’ha la furma d’in stival. L’extensiun maximala nord-sid munta a var 1200 km. Ils stadis cunfinants èn la Frantscha (lunghezza dal cunfin cuminaivel: 488 km), la Svizra (734,2 km), l’Austria (430 km), la Slovenia (232 km) sco er las enclavas San Marino (39 km) e Citad dal Vatican (3 km). Campione d’Italia furma in’exclava da l’Italia sin territori svizzer.
Traffic
200px|thumb|FS ETR 500 ‹Frecciarossa› – tren ad auta sveltezza La rait da viafier ha ina lunghezza da 20 255 km (2009); da quai èn radund dus terzs electrifitgads. Tant la rait sco er il transport sa chattan, cun fitg paucas excepziuns, en ils mauns dal stadi. L’interpresa statala Ferrovie dello Stato ha fatg il 2014 in gudogn da 303 milliuns euros. Dapi il 2012 porscha er la societad da viafier privata Nuovo Trasporto Viaggiatori colliaziuns d’auta sveltezza tranter intginas citads grondas. La rait da trens ad auta sveltezza è vegnida terminada il 2009 e tanscha da Turin sur Milaun, Bologna, Firenza, Roma e Napoli fin a Salerno. D’ina rait da metro disponan las suandantas citads: Milaun, Roma, Napoli, Turin, Genua e Catania; la pli vasta è quella da Milaun cun ina lunghezza totala da 74,6 kilometers.
Sculptura
Sculpturs da la Peninsla Taliana han influenzà l’art da tut las epocas: per exempel ils Magistri Comacini la romanica, Arnolfo di Cambio ed auters la gotica (ch’è però vegnida dominada da la Frantscha), Donatello la renaschientscha tempriva, Michelangelo la renaschientscha classica, Giovanni Lorenzo Bernini il baroc talian ed Antonio Canova il classicissem.
Museums
Pervi da si’immensa ritgezza culturala enconuscha l’Italia la pli auta spessezza da museums en tut il mund. Ils museums furman in impurtant fundament dal turissem. Tut en tut datti radund 3800 museums publics e 1800 lieus da chat archeologics. Ils trenta museums ils pli frequentads han dumbrà il 2008 betg main che 23 milliuns visitaders.
Moda e design
L’Italia è er impurtanta areguard il design, surtut sin il champ da l’architectura d’interiurs. Enconuschents nums sin quest champ furman Gio Ponti ed Ettore Sottsass.
Sport
thumb|200px|Scuderia Ferrari Il sport motorisà è medemamain fitg popular. En il suenterguerra è Ferrari daventà il team il pli enconuschent en la furmla 1. Cun Giuseppe Farina (1950) ed Alberto Ascari (1952 e 1953) derivan dus campiuns mundials da furmla 1 da l’Italia. Las cursas da furmla 1 en l’Italia han lieu a Monza ed Imola.
Linguas
Il bersntolerisch/mòcheno ed il cimbric furman dialects bavarais ch’èn derasads en intginas inslas linguisticas en il nordost da l’Italia. En il Trentino stattan els sut protecziun sco linguas minoritaras. En singulas vals alpinas en il nordvest dal pajais discurran ins plinavant il dialect autischem aleman dals Gualsers ch’è reconuschì e vegn promovì en la regiun autonoma Val d’Aosta.
Sport
Ulteriurs sports fitg populars en l’Italia èn ballanataziun, ballabasket, ballarait e rugby union.
Religiun
Tranter las ulteriuras religiuns furman ils muslims la pli gronda cuminanza. Ultra da quai vivan en l’Italia 198 000 budists e 109 000 hindus. La cuminanza ebraica dumbra var 45 000 commembers. Quatter milliuns persunas en l’Italia èn senza confessiun.
Filosofia
Temp medieval
En il temp medieval è la filosofia mo sa distatgada plaun a plaun da la teologia ed è stada dependenta d’instituziuns, furmas da viver e teorias religiusas. Metodicamain ed era areguard il cuntegn è ella s’orientada ferm vi da las tradiziuns e las autoritads. En il context cristian furmavan las teorias dals babs da baselgia da la patristica il fundament ed il punct da referenza essenzial.